Ֆինանսներ, դրամաշրջանառություն և վարկ

Հ ԱՅ ԱՍ Տ ԱՆ Ի Պ Ե Տ Ա Կ Ա Ն Տ Ն Տ Ե Ս Ա Գ Ի Տ ԱԿ Ա Ն Հ Ա Մ ԱԼ Ս Ա Ր ԱՆ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ,

ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ՎԱՐԿ Դասագիրք տնտեսագիտական մասնագիտությունների ուսանողների համար Գլխավոր խմբագիր՝ պրոֆեսոր Լ.Հ. Բադանյան

.

ԵՐԵՎԱՆ 2007

Հրատարակության է երաշխավորել Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարանի գիտական խորհուրդը ՀՏԴ ԳՄԴ Ֆ

336(07) 65.9(2)26ց73

Գրախոսողներ՝ Երնանի պետական համալսարանի ֆինանսների ն հաշվապահության ամբիոն (տնտ. գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր Վ. Բոստանջյան) Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի ֆինանսների ամբիոն (տնտ. գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր Ա. Բայադյան)

Ֆ 580

Ֆ

Ֆինանսներ, դրամաշրջանառություն ն վարկ, Դասագիրք/ Լ. Բադանյան, Կ. Աբգարյան, Ա. Սալնազարյան ն ուրիշներ,- Եր., Զանգակ-97, 2007, 664 էջ: Դասագրքում լուսաբանվում են ֆինանսների, դրամաշրջանառության ն վարկի բովանդակությունը, խնդիրները, մեթոդաբանությունն ու մեթոդները, ֆինանսների էությունը, մակրո- ն միկրոմակարդակով ձնավորվող դրամական ֆոնդերը, ֆինանսական համակարգը, նրա օղակների գործառույթները, դրամական հոսքերի բաշխման գործընթացի ձներն ու խնդիրները: Հատուկ ուշադրություն է դարձվում պետական ֆինանսների կազմակերպման, տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսական գործունեության լուսաբանման, վարկի ու վարկային հարաբերությունների դրսնորման ու կարգավորման, ինչպես նան դրամաշրջանառության կազմակերպման ու կարգավորման ն հաշվարկավճարային փոխհարաբերությունների պարզաբանման վրա: «Ֆինանսներ, դրամաշրջանառություն ն վարկ» դասագիրքը գրված է կրթական չափորոշիչների նորագույն պահանջներով ն կիրառելի է տնտեսագիտական բոլոր մասնագիտությունների համար: Այն անդրադառնում ն լուսաբանում է համապատասխան մասնագիտություների գրեթե բոլոր հիմնական հարցերը: Հեղինակները ֆինանսների, դրամաշրջանառության ն վարկի նորագույն տեսությունների տեսանկյունից մոտենում ն վերլուծում են ՀՀ-ում իրականացվող ֆինանսական ու վարկային ժամանակակից քաղաքականությունը, ինչպես նան ֆինանսների ու վարկի կառավարման արդի խնդիրները: Դասագիրքը ուղղված է ոչ միայն տնտեսագիտական բուհերի ուսանողներին, այլն տնտեսության կազմակերպման ն կառավարման բնագավառի մասնագետներին:

0605010204 0003 (01) 2007

ԳՄԴ 65.9(2)26ց73

|ՏՑN 99930-2-773-1 . Լ. Բադանյան ն ուրիշներ, 2007 թ. . «Զանգակ-97» հրատ., 2007 թ.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ներածություն . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6

Բաժին 1. Ֆինանսական համակարգ. դերը ն էությունը

Գլուխ 1. Ֆինանսների բովանդակությունը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 1.1. Ֆինանսների առաջացման նախադրյալները, էությունը ն գործառույթները . . . . . . . . . . 9 1.2. Ֆինանսական համակարգ. ոլորտները ն օղակները . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 1.3. Ֆինանսական քաղաքականություն . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22

Գլուխ 2. Ֆինանսների կառավարում . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 2.1. Ֆինանսների կառավարման էությունը ն մարմինները . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 2.2.1. Ֆինանսական կանխատեսումը ն պլանավորումը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 2.2.2. Ֆինանսական պլանավորումը տնտեսավարող սուբյեկտներում . . . . . . . . . . . . . 37 2.2.3. Ֆինանսական կառավարման առանձնահատկությունները կորպորատիվ կազմակերպություններում . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 2.3. Ֆինանսական վերահսկողություն . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49

Գլուխ 3. Ֆինանսական շուկաներ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 3.5.

Ֆինանսական շուկաների էությունը, հատվածները ն գործառույթները . . . . . . . . . . . . Դրամի շուկայի ֆինանսական գործիքները ն մասնակիցները . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Կապիտալի շուկան, ֆինանսական գործիքները ն մասնակիցները . . . . . . . . . . . . . . . Արժեթղթերի շուկան, հատվածները ն գործառույթները . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Արժեթղթերի շուկայի ժամանակակից մոդելները . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

4.1. 4.2. 4.3. 4.4.

Ֆինանսական ինստիտուտների ընդհանուր բնութագիրը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ավանդային կազմակերպություններ ն ապահովագրական ընկերություններ . . . . . . . . Կենսաթոշակային հիմնադրամներ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ներդրումային հիմնադրամներ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Գլուխ 4. Ֆինանսական ինստիտուտներ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83

Բաժին 2. Պետական ն տեղական ֆինանսներ

Գլուխ 5. Բյուջետային համակարգ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 5.1. Բյուջեի էությունը ն սոցիալ-տնտեսական նշանակությունը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 5.2. ՀՀ պետական բյուջեի դերը բյուջետային համակարգում . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 5.3. ՀՀ տեղական ֆինանսական համակարգը ն համայնքների բյուջեն . . . . . . . . . . . . . . 121

Գլուխ 6. ՀՀ բյուջետային գործընթացը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 6.1. Միջբյուջետային հարաբերություններ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 6.2. ՀՀ բյուջետային գործընթացները ն դրանց կազմակերպումը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140

Գլուխ 7. ՀՀ պետական բյուջեի եկամուտները ն ծախսերը . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 7.1. Հարկերը որպես պետական բյուջեի եկամուտների ձնավորման գլխավոր աղբյուր . . . 147 7.2. Բյուջեի ոչ հարկային եկամուտները ն տուրքերը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 7.3. ՀՀ պետական բյուջեի ծախսերի բնութագիրը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164

Գլուխ 8. Բյուջետային բարեփոխումները ն միջնաժամկետ ծախսերի ծրագիրը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 8.1. Հայաստանի Հանրապետությունում իրականացված բյուջետային բարեփոխումները . . 183 8.2. Պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագիրը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 8.3.Ծրագրային բյուջետավորում . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202

Գլուխ 9. Արտաբյուջետային սոցիալական հիմնադրամներ . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 9.1. Արտաբյուջետային հիմնադրամները, դրանց էությունը ն դերը . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 9.2. ՀՀ-ում սոցիալական ապահովագրության համակարգի ձնավորումը ն զարգացումը . . . 219

9.3. Սոցիալական նշանակության արտաբյուջետային հիմնադրամների ձնավորման կարգը ն աղբյուրները . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230 9.4. Սոցիալական ապահովագրության արդյունավետության բարձրացման հեռանկարները ՀՀ-ում . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237

Բաժին 3. Ձեռնարկությունների (կազմակերպությունների) ֆինանսները

Գլուխ 10. Արտադրական կազմակերպության ֆինանսների էությունը ն կազմակերպման առանձնահատկությունները . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257

10.1. Ձեռնարկության ֆինանսական հարաբերությունները, ֆինանսների կազմակերպման սկզբունքները ն ֆունկցիաները . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257 10.2. Ձեռնարկության դրամական ֆոնդերը ն ֆինանսական ռեսուրսները . . . . . . . . . . . . 263 10.3. Ձեռնարկության պասիվների կառուցվածքը ն սեփական ակտիվների շահութաբերությունը: Ֆինանսական լծակ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269

Գլուխ 11. Ձեռնարկության դրամական ծախսերը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 284 11.1. Ձեռնարկության դրամական ծախսերի դասակարգումը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 284 11.2. Արտադրանքի արտադրության ն իրացման ծախսումները . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 285 11.3. Գործառնական լծակ, շահութաբերության շեմ, ֆինանսական կայունության պաշար . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289

Գլուխ 12. Ձեռնարկության արտադրանքի իրացումից հասույթը ն շահույթը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 12.1. Հասկացություն գործառնական հասույթի մասին . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 12.2. Շահույթի տնտեսական բովանդակությունը, պլանավորումը ն բաշխումը . . . . . . . . 312

Գլուխ 13. Ձեռնարկության շրջանառու կապիտալը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 330 13.1. 13.2. 13.3. 13.4.

Շրջանառու Շրջանառու Շրջանառու Շրջանառու

կապիտալի տնտեսական բովանդակությունը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . կապիտալի կազմն ու կառուցվածքը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . կապիտիալի կազմակերպումը ն նորմավորումը . . . . . . . . . . . . . . . . . . կապիտալի ֆինանսական կառավարումը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Գլուխ 14. Ձեռնարկության հիմնական կապիտալը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 355 14.1. Ներդրումները որպես հիմնական կապիտալի ձնավորման միջոց . . . . . . . . . . . . . . 355 14.2. Կապիտալ ներդրումների ֆինանսավորման աղբյուրներն ու մեթոդները . . . . . . . . . 367

Գլուխ 15. Միկրոմակարդակում ֆինանսական պլանավորման ն բյուջետավորման էությունը, անհրաժեշտությունը ն դերը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 372 Գլուխ 16. Կազմակերպությունների սնանկացման գործընթացի կարգավորումը 383

16.1. Սնանկացման գործոնները ն դրանց հավանականության գնահատման մեթոդական հիմքերը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 383 16.2. Կազմակերպությունների անվճարունակության (սնանկացման) ընթացակարգերը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 388 16.3. Կազմակերպությունների սնանկության դեպքում կայացվող որոշումները . . . . . . . . 391

Երրորդ բաժնի հավելվածներ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 398

Բաժին 4. Վարկը ն վարկային հարաբերությունները

Գլուխ 17. Վարկը, բանկերը ն բանկային ծառայությունները 17.1. 17.2. 17.3. 17.4.

. . . . . . . . . . . . . . . 413

Վարկի անհրաժեշտությունը ն ձները . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Բանկերի բնութագիրը ն դասակարգումը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ՀՀ Կենտրոնական բանկի դերը ն խնդիրները . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Առնտրային բանկերի հիմնադրման ընթացակարգը ՀՀ-ում . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Գլուխ 18. Առնտրային բանկերի գործառնությունները . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 429

18.1. Առնտրային բանկերի պասիվային գործառնությունները . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 429 18.1.1. Առնտրային բանկերի սեփական միջոցների ձնավորումը ն կառավարումը . . . . 430 18.1.2. Առնտրային բանկերի ներգրավված միջոցները . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 434 18.2. Առնտրային բանկերի ակտիվային գործառնությունները . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 440 18.2.1. Առնտրային բանկերի վարկային գործառնությունները . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 440 18.2.2. Առնտրային բանկերի ներդրումային գործառնությունները . . . . . . . . . . . . . . . . 462

Գլուխ 19. Առնտրային բանկերի գործունեության կարգավորումը . . . . . . . . . . . . 469 19.1. Բանկային ռիսկեր . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 469 19.1.1. Ռիսկերի էությունը, դասակարգման առանձնահատկությունները . . . . . . . . . . . 469 19.1.2. Ռիսկերի գնահատումը ն կառավարումը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 472 19.2. Բանկերի գործունեության կարգավորման հիմնական տնտեսական նորմատիվները . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 482

Գլուխ 20. Առնտրային բանկերի գործունեության գնահատումը ն առողջացման գործընթացը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 479

20.1. Բանկերի գործունեության վերլուծությունը ն գնահատման ցուցանիշների համակարգը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 479 20.2. Բանկային ռեյտինգները որպես բանկերի գործունեության գնահատման մեխանիզմներ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 503 20.3. Բանկերի գործունեության գնահատման համակարգերը ն դրանց համառոտ նկարագիրը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 506 20.4. Գործող բանկերի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականը (ՇՃԽԷԼՏ) . . . . . . . . . . . 511 20.5. Առնտրային բանկերի առողջացման ընթացակարգը ն հեռանկարային զարգացման ծրագրերը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 521 20.6. Առնտրային բանկերի բյուջետավորումը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 529

Գլուխ 21. Ապահովագրություն . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 537 21.1. 21.2. 21.3. 21.4. 21.5. 21.6.

Ապահովագրության տնտեսական բովանդակությունը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ոչ կյանքի ապահովագրությունը ն դրա տեսակները . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Կյանքի ապահովագրության ընդհանուր դրույթներն ու տեսակները . . . . . . . . . . . . Վերաապահովագրություն . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ապահովագրական կազմակերպության ֆինանսական մոդելը . . . . . . . . . . . . . . . . . Ապահովագրության գործի զարգացման հեռանկարները ՀՀ-ում . . . . . . . . . . . . . . .

ԲԱԺԻՆ 5. Դրամական ն վճարահաշվարկային համակարգեր

Գլուխ 22. ՀՀ դրամական համակարգը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 568 22.1. Փողի ծագումը ն զարգացումը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 568 22.1.1. Մետաղական փողեր: Թղթադրամներ ն վարկային դրամներ . . . . . . . . . . . . . . 568 22.1.2. Բիմետալիզմ ն մոնոմետալիզմ: Միջազգային արժութային համակարգեր . . . . 573 22.2. ՀՀ դրամը, դրամաշրջանառությունը ն դրամական համակարգը . . . . . . . . . . . . . . . 584 22.3. ԿԲ-ի դրամավարկային քաղաքականության էությունն ու հիմնական ձները . . . . . . 595

Գլուխ 23. ՀՀ վճարահաշվարկային համակարգը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 606 23.1. 23.2. 23.3. 23.4. 23.5.

Անկանխիկ հաշվարկները ն դրանց կազմակերպման սկզբունքները . . . . . . . . . . . . ՀՀ վճարահաշվարկային համակարգի ձնավորումը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ՀՀ տարածքում կիրառվող վճարամիջոցները ն հաշվարկի ձները . . . . . . . . . . . . . . Բանկային պլաստիկ քարտերով հաշվարկների կազմակերպումը ՀՀ-ում . . . . . . . . Միջազգային վճարահաշվարկային փոխհարաբերությունները . . . . . . . . . . . . . . . .

Հայաստանը թվերով (հավելվածներ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 657

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Հասարակության կյանքում ապրանքադրամական հարաբերությունների առաջացումը ն պետության գոյությունը այն նախապայմաններն են, որոնց հիմքի վրա ձնավորվել են ֆինանսական հարաբերություններն ու ֆինանսները. դրանք դրսնորվել ու դրսնորվում են շուկայական կառույցներին առնչվող ամենատարբեր ոլորտներում ն օղակներում: Ժամանակակից շուկայական տնտեսությունն էլ ավելի է ընդլայնում ֆինանսների գործողության շրջանակները, մեծացնում նրա դերը պետական ու տնտեսավարող սուբյեկտների կողմից իրականացվող սոցիալ-տնտեսական ծրագրերի եկամտային աղբյուրներով ապահովման գործում: Դրանից հետնում է, որ տնտեսության զարգացման վերաբերյալ ցանկացած մակարդակով որոշում կայացնելու ն դրա կատարումն ապահովելու երաշխիքներ ունենալու համար պետական, տարածքային կառավարման մարմինների ու տնտեսավարող սուբյեկտների ամենակարնոր խնդիրներից մեկը ֆինանսավորման աղբյուրների բացահայտումը, դրանց ձնավորումն ու հավաքագրման արդյունավետ մեխանիզմների կիրառումն է: Ֆինանսական հարաբերությունների կազմակերպումն ու կարգավորումը հատկապես կարնորվում են անցումային փուլում գտնվող երկրներում, մասնավորապես Հայաստանի Հանրապետությունում: Տնտեսավարման վարչահրամայական համակարգի փլուզումը դրամական հարաբերությունների բազմազան ու բազմաբնույթ սպեկտրում պահանջում է ֆինանսավարկային նոր կառույցների ձնավորում ն դրանց գործունեության օպերատիվ կառավարում ու վերահսկում, ինչն էլ ավելի է կարնորում հասարակական ամենատարբեր կառույցների ու շերտերի միջն ֆինանսական հարաբերությունների կարգավորումը: Չնայած տնտեսավարող սուբյեկտներն իրենց գործունեության մեջ ինքնուրույն ու ազատ են, այնուամենայնիվ, նրանք իրենցից անկախ առնչվում են ամենատարբեր բնույթի ֆինանսական հարաբերությունների հետ, մասնավորապես՝ որպես արտադրող ու իրացնող (մատակարար-գնորդ) միմյանց, պետության ու ֆինանսավարկային կազմակերպությունների, հասարակության անդամների ու իրենց գործունեության անմիջական մասնակիցների հետ: Այդ հարաբերությունները կարիք ունեն կարգավորման, ինչի նախադրյալը ֆինանսական հասկացությունների ճիշտ ըմբռնման, դրանց առաջացման ու դրսնորման օրինաչափությունների ընկալման մեջ է, որը պահանջում է նան պետական ու իրավական կարգավորում: Դրա համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել դրամական փոխհարաբերություններում դրսնորվող հասարակական, խմբային ու անհատական շահերը, համապատասխան մոտեցումներով ու գործիքներով օպտիմալացնելու ճանապարհով նպաստել հասարակական արտադրության արդյունավետության բարձրացմանը ն ֆինանսական ռեսուրսների ավելացմանը: Հասարակության մասշտաբով ֆինանսներն ունեն միմյանցից տարբեր ու առանձնահատուկ դրսնորումներ, որոնք վերջին հաշվով միտված են ապակենտրոնացված ու կենտրոնացված դրամական ֆոնդերի ձնավորման ու հասարակության պահանջների բավարարման խնդիրների լուծման գործին՝ մշտական ու ժամանակավոր բաշխման ն վերաբաշխման հետ կապի ու միասնության մեջ, ինչը սույն դասընթացի ուսումնասիրության հիմնական առարկան է: «Ֆինանսներ, դրամաշրջանառություն ն վարկ» դասագիրքը հնարավորություն

կընձեռի ֆինանսների ն վարկի ոլորտում չմասնագիտացող ուսանողներին անհրաժեշտ գիտելիքներ ձեռք բերել պետական ֆինանսների, տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսների վերաբերյալ, ինչպես նան համակարգված պատկերացում կազմել բանկային գործի, մասնավորապես վարկավորման ն հաշվարկների, կանխիկ դրամական շրջանառության, արժութային ն արժեթղթերի հետ կատարվող գործարքների մասին: Դասագրքի հեղինակները, հիմք ընդունելով իրենց իսկ հեղինակությամբ 2003 թ. հրատարակված «Ֆինանսներ ն վարկ» ուսումնական ձեռնարկի հիմնական դրույթները, փորձել են ընդհանրացնել ֆինանսների, դրամաշրջանառության ու վարկի տեսության վերջին նվաճումները Հայաստանի Հանրապետության ժամանակակից ֆինանսավարկային քաղաքականության իրացման գործում: Միաժամանակ, հեղինակները, հաշվի առնելով ոչ ֆինանսական մասնագիտությունների համար ընդունված ուսումնական չափորոշիչների պահանջները, դասագրքում լուսաբանել են ամենատարբեր չափորոշիչներում պարունակվող բոլոր հարցերը: «Ֆինանսներ, դրամաշրջանառություն ն վարկ» դասագիրքը հետնողական ն քրտնաջան աշխատանքի արդյունք է, նախատեսված է տնտեսագիտական բուհերի ուսանողների համար: Շարադրված է դասընթացի ծրագրին համապատասխան, բաղկացած է հինգ բաժնից ն 23 գլխից, որոնք ներկայացնում են ֆինանսների բովանդակությունը, պետական ու տեղական տարբեր մակարդակներում բաշխողական հարաբերությունների դրսնորումները, տնտեսավարող սուբյեկտներում դրանց առանձնահատկությունները՝ կապված ֆինանսական կագավորման խնդիրների, մեթոդաբանության, կազմակերպող ու կարգավորող մարմինների գործառությունների, ֆինանսաբյուջետային ն դրամավարկային քաղաքականության սոցիալ-տնտեսական զարգացման ծրագրերում ունեցած դերի, ՀՆԱ-ի արտադրության, բաշխման ն օգտագործման, արտաքին տնտեսական քաղաքականության խնդիրների լուծման ու բազմաթիվ այլ հարցերի հետ: Ուսումնական դասագիրքը պատրաստվել է «Ֆինանսներ ն վարկ» ամբիոնի ուժերով, «Ֆինանսական ենթակառուցվածքներ» ն «Արժեթղթերի շուկա» ամբիոնների վարիչների մասնակցությամբ: Ամբիոնը գոհունակությամբ է ընդունել ձեռնարկի վերաբերյալ արված բոլոր դիտողություններն ու առաջարկությունները: Առանձնակի երախտագիտություն է հայտնում տնտ. գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր Յու. Սուվարյանին, տնտ. գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր Ա. Արշակյանին, տնտ. գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր Ա. Բայադյանին, տնտ. գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր Վ. Բոստանջյանին՝ «Ֆինանսներ ն վարկ» ձեռնարկի վերաբերյալ կատարած արժեքավոր դիտողությունների ն բարեփոխմանը գործուն մասնակցություն ունենալու համար: Արդյունքում կատարվել է դասագրքի կառուցվածքի էական բարելավում: Ավելի մեծ ուշադրություն է դարձվել ֆինանսական շուկաներին ու ինստիտուտներին, բյուջետային բարեփոխումներին ու միջնաժամկետ ծախսային ծրագրավորմանը, միկրոմակարդակով ֆինանսական պլանավորման ն բյուջետավորման խնդիրներին, կազմակերպության սնանկացման գործընթացին: Նորովի է շարադրվել «Վարկը ն վարկային հարաբերությունները» բաժինը, որին հատկացվել են լրացուցիչ գլուխներ: Ընդհանուր առմամբ ավելացվել են հինգ կարնոր նոր գլուխներ ն տասնյակ դրվագներ:

«Ֆինանսներ, դրամաշրջանառություն ն վարկ» դասագրքի հեղինակներն են՝ տնտ. գիտ. թեկն., պրոֆեսոր Լ.Հ. Բադանյան (առաջաբան, գլուխներ 10, 11, 12, 13, 14, 15, 17.1, 22), տնտ. գիտ. թեկն., պրոֆեսոր Կ.Հ. Աբգարյան (գլուխներ 1, 2), տնտ. գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր Ա.Բ. Սալնազարյան (գլուխներ 3, 4), տնտ. գիտ. թեկն., ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի առաջին փոխնախարար Պ.Դ. Սաֆարյան (գլուխ 8), տնտ. գիտ. թեկն., դոցենտ Յու.Դ. Ալավերդյան (գլուխներ 5, 6), տնտ. գիտ. թեկն., դոցենտ Ս.Ս. Սուքիասյան (գլուխներ 17.4, 18.2.1,18.2.2, 19.2, 20.4), տնտ. գիտ. թեկն., դոցենտ Ռ.Ա. Սահակյան (գլուխներ 17.2, 17.3, 18.1.1, 18.1.2, 19.1.1, 19.1.2, 20.1, 20.2, 20.3, 20.5), տնտ. գիտ. թեկն., դոցենտ Ա.Վ. Մաթնոսյան (գլուխներ 9, 16, 21), տնտ. գիտ. թեկն., ասիստենտ Կ.Ա. Միքայելյան (գլուխ 7), տնտ. գիտ. թեկն., դոցենտ Խ.Ա. Մխիթարյան (գլուխներ 22.1.1, 22.1.2, 22.3): Ուսումնական ձեռնարկի շարադրանքի ընդհանուր գիտական ղեկավարումն ու խմբագրումը իրականացրել է պրոֆեսոր Լ.Հ. Բադանյանը: Ձեռնարկը շարադրվել է առ 2007թ. դրությամբ գործող օրենքների, օրենսդրական ակտերի, կանոնակարգերի ու կարգավորող որոշումների շրջանակներում:

ԲԱԺԻՆ 1

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ. ԴԵՐԸ ԵՎ էՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳԼՈՒԽ 1

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

1.1. ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ ԱՌԱՋԱՑՄԱՆ ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐԸ,

էՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

«Ֆինանսներ» հասկացությունը ն «Ֆինանսներ» գիտությունը անցել են պատմական զարգացման որոշակի փուլերով: «Ֆինանսներ» հասկացության մասին առաջին հիշատակությունները, առանձին հեղինակների պնդումներով, կատարվել են դեռնս վաղ միջնադարում Իտալիայում, երբ միջազգային տարածում ստացան դրամական հարաբերությունները պետությունների ու ազգաբնակչության միջն1: Մեկ այլ տեսակետի համաձայն՝ «ֆինանսներ» հասկացությունը սկսել է կիրառվել 18-րդ դարի երկրորդ կեսից Ֆրանսիայում ն ծագել է "fiոՅոՇ6Տ" բառից, որը նշանակում է եկամուտ, վճարում2: 19-րդ դարի ֆինանսների գծով նշանավոր տեսաբան Կ. Լաուն արձանագրել է ֆինանսների տեսության զարգացման երեք փուլ: Առաջին փուլում ֆինանսների զարգացումը կատարվել է ոչ գիտական հիմքերի վրա ն ընդգրկում է Հռոմեական կայսրությունից ն Հին Հունաստանից սկսած մինչն միջին դարերը: Սրա էությունն այն է, որ պետությունը դիտվում էր սոսկ հասարակական կարիքները բավարարելու համար միջոցներ հավաքագրող մասնավոր անձ: Պետության եկամուտները ձնավորվում էին մի քանի աղբյուրներից, մասնավորապես պետական հողերից, հանքավայրերից, շուկայից օգտվելու դիմաց վճարվող միջոցներից: Պետական միջոցների ծախսերի ուղղությունները նույնպես սահմանափակ էին: Ֆինանսների վերաբերյալ գիտելիքները, ըստ էության, կազմավորվեցին միջին դարերում՝ նախ՝ իտալական ն ապա՝ անգլիական ու գերմանական տնտեսագետների (Ժ. Գոբեն, Տ. Գոբս, Ու. Ժերի, Դ. Լոկ) կողմից: 18-րդ դարի երկրորդ կեսին ֆիզիոկրատները առաջ քաշեցին այն տեսակետը, որի համաձայն՝ պետական տնտեսությունը պետք է վարել ընդհանուր տնտեսական օրենքների համաձայն, որը հիմք ծառայեց ձնավորել ֆինանսական գիտությունը որպես ինքնուրույն ուղղություն: Դրա հիման վրա արդեն 19-րդ դարի վերջին ավարտական տեսք ստացավ ֆինանսների դասական տեսությունը: Այդ տեսության հա-

______________

“ՓèíàíՇû", ոօո քåո. 8.8. Կօâàոåâօտ, Խ., 2001, Շ. 8. ՇօâåòՇêèտ Տíöèêոօոåոè÷åՇêèտ Շոօâàքե, Խ., 1985, Շ. 1485.

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

մաձայն՝ ֆինանսները իրենցից ներկայացնում են վարչական ու տնտեսական գիտելիքներ պետության ն հանրային միությունների վերաբերյալ: 20-րդ դարի երկրորդ կեսը կարելի է համարել սկզբունքորեն նոր փուլի սկիզբ «Ֆինանսներ» գիտության զարգացման գործում: Հենց այդ ժամանակաշրջանում ձնավորվեց ֆինանսների նեոդասական տեսությունը: Այս տեսության համաձայն՝ պետության ֆինանսական հզորությունը որոշվում է տնտեսության մասնավոր հատվածի հզորությամբ, որի միջուկը կազմում են խոշոր կորպորացիաները: Դրան համապատասխան՝ պետական ֆինանսների եկամուտների հիմնական աղբյուրը հանդիսանում են այդ հատվածից ստացված շահույթը ն կապիտալի շուկան: Առավել ընդհանուր գծերով նեոդասական տեսությունը կարելի է ներկայացնել որպես ֆինանսական երեք տարրերի (ռեսուրսներ, հարաբերություններ, շուկա) կազմակերպում ու կառավարում: Սակայն, անկախ «ֆինանսներ» հասկացության ծագման տեղից ու ժամանակաշրջանից, բոլոր դեպքերում այն կապված է նախ՝ ապրանքադրամական հարաբերությունների առաջացման ու ծավալման ն ապա՝ պետությունների գոյության հետ: Ապրանքադրամական հարաբերությունների ն ֆինանսների փոխկապվածությունն արտահայտվում է նրանով, որ առաջինը դրսնորվում է փողի միջոցով, ինչն էլ կազմում է ֆինանսների նյութական բազան: Սակայն ինքը՝ փողը, դեռնս չի հանդիսանում ֆինանսներ: Փողը հատուկ ապրանք է, որի միջոցով որոշվում ն արտահայտվում է բոլոր ապրանքների արժեքը, ն տեղի է ունենում դրանց շրջապտույտը: Փողը ֆինանսների ձնավորման առաջին նախապայմանն է: Դրա համար անհրաժեշտ է փողի որոշակի զանգվածի առկայություն: Ֆինանսների ձնավորման երկրորդ պարտադիր նախապայմանը արդեն կազմավորված փողի զանգվածի նպատակային օգտագործումն է: Ուստի մենք լիովին բաժանում ենք այն տնտեսագետների տեսակետը, ովքեր ֆինանսների հիմքին են վերագրում դրամական միջոցների նպատակային ֆոնդերը: Եվ քանի որ պատմականորեն հենց պետությունն է առաջին անգամ ձնավորել նպատակային դրամական ֆոնդեր իր բազմաբնույթ գործառույթները իրականացնելու համար, այդ պատճառով էլ ֆինանսների գոյությունը ապրանքադրամական հարաբերությունների առաջացման հետ միասին կապված է հենց պետության գոյության հետ: Այսպիսով՝ ֆինանսների ծագման առաջին փուլը ավարտվում է պետական ֆինանսների ձնավորմամբ, որն անվանում են նան հանրային ֆինանսներ, այն է՝ պետության ն նրա ստորին կառավարման մարմինների տնօրինությանը հանձնված դրամական միջոցներ: Հանրային ֆինանսներին բնորոշ էին որոշակի սկզբունքներ ու հատկանիշներ: Դրանց էր վերաբերում դրամական միջոցների հավաքագրման անվերադարձելիության, պարտադիր հարկադրական, բնային ն վերաբաշխման անհրաժեշտությունը: Ապրանքադրամական հարաբերությունների ձնավորման նախնական փուլում գրեթե բոլոր երկրներում տիրապետող էին պետությունների տրամադրության տակ հավաքագրվող կենտրոնացված դրամական ֆոնդերը: Սակայն հետագայում՝ ապրանքային արտադրության զարգացմանը զուգընթաց, հատկապես կորպորատիվ տիպի ազգային ն վերազգային կազմակերպությունների ու կորպորացիաների ստեղծման արդյունքում առաջացան ու ծավալվեցին ապակենտրոնացված դրամական ֆոնդերը, որը պատմականորեն նշանավորվեց որպես ֆինանսների զարգաց10

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ման նոր փուլ: Այդ փուլի առանձնահատկությունն այն էր, որ նոր որակ ու երանգ ստացավ պետական ֆինանսական քաղաքականությունը: Նոր պայմաններում պետությունները ստիպված էին հոգ տանել ոչ միայն հավաքագրված կենտրոնացված դրամական ֆոնդերի օգտագործման արդյունավետության մասին, այլն տնտեսավարող բոլոր սուբյեկտների համար վերարտադրությունը ծավալելու հնարավորություն ստեղծելու մասին: Այստեղից էլ առաջացավ հասարակական ներքին արդյունքի ն ազգային եկամտի ստեղծման, օգտագործման ու բաշխման եղանակներ ստեղծելու անհրաժեշտություն: 20-րդ դարի երկրորդ կեսը, իրավամբ, կարելի է համարել ֆինանսների զարգացման նոր՝ երրորդ փուլը: Այս փուլի յուրահատկությունն այն է, որ ձնավորվեցին երկու ինքնուրույն դպրոցներ՝ արնմտյան ն ռուսական, որոնց առաջացման հիմքում ընկած էր երկու՝ սկզբունքորեն միմյանցից տարբեր տնտեսակարգերի առկայությունը: Կապիտալիզմի բուռն վերելքը 20-րդ դարի երկրորդ կեսին հանգեցրեց նրան, որ արնմտյան զարգացած երկրներում տեղի ունեցավ ֆինանսական համակարգի սերտաճում բանկային համակարգի հետ, որի արդյունքում պետական ֆինանսները սկսեցին ներկայացվել որպես դրամական միջոցների կառավարում կամ էլ, ավելի լայն իմաստով փողի հետ առնչվող գործարար հարաբերություններ1: Ֆինանսների բնորոշման վերաբերյալ գրեթե նույնպիսի մոտեցում են ցուցաբերում նան ժամանակակից արնմտյան տեսաբանները: Այսպես՝ Բոստոնի համալսարանի պրոֆ. էվի Բոնդին ն Հարվարդի համալսարանի պրոֆ. Կ. Մետոնը իրենց «Ֆինանսներ» համատեղ ծավալուն աշխատության մեջ ֆինանսները բնորոշում են որպես գիտություն, որը հնարավորություն է տալիս մարդկանց կառավարելու դեֆիցիտային դրամական ռեսուրսների մուտքերը ն ծախսերը որոշակի ժամանակաշրջանի ընթացքում: Նրանց կարծիքով՝ ցանկացած ֆինանսական վճիռ պետք է ենթարկված լինի բիզնեսի շահին, ն բիզնեսմենները այն կյանքի են կոչում ֆինանսական համակարգի օգնությամբ, ընդ որում ֆինանսների ուսումնասիրման անհրաժեշտությունը նրանք տեսնում են հասարակության անդամների կողմից իրենց գործնական խնդիրները լուծելու մեջ, որի համար որպես հիմք մատնանշում են հետնյալ հինգ, իրենց կարծիքով, ծանրակշիռ պատճառները. » անձնական դրամական ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետության բարձրացումը, » բիզնեսի աշխարհում գործունեության հաջողությունը, » հետաքրքիր ն շահավետ կարիերայի ապահովումը, » գիտակցված քաղաքացիական վճիռների ընդունումը, ինչը հնարավորություն կտա ներգործելու երկրի տնտեսական քաղաքականության վրա, » սեփական մտահորիզոնի ընդլայնումը2: Ինչ վերաբերում է ապակենտրոնացված ֆինանսներին, ապա արնմտյան տեսաբանների ցուցաբերած պրակտիցիզմի ավելի քան ակնառու է. նրանք պարզապես

______________

/â. Áåքíåք è Æàí-Կոօո Կօոոåք, Òօոêօâûտ Տêօíօìè÷åՇêèտ è ՓèíàíՇօâûտ Շոօâàքե, ò. 1, Շ. 735, Խ., 1994. “ՓèíàíՇû”, èՅոàòåոեՇêèտ ոօì "8èոետìՇ", ԽօՇêâà, Շàíêò-Ոåòåք6óքո-Կèåâ, 2005, Շ. 38, 39.

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ֆինանսները դիտում են որպես միջոց նոր գործ սկսելու կամ բիզնեսի զարգացման համար1: Մեր կարծիքով՝ զուտ պրակտիկ նկատառումներով ֆինանսները որպես գիտություն ներկայացնելու հեղինակների տեսակետը հազիվ թե արդարացի է: Ֆինանսների վերաբերյալ ռուսական դպրոցի ներկայացուցիչները, գործելով խորհրդային տնտեսավարման համակարգում ն այդ պատճառով զրկված լինելով ֆինանսական բնույթի գործնական խնդիրներ լուծելուն մասնակից լինելու հնարավորությունից, իրենց հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացրին տեսական հարցերի ուսումնասիրությանը ն գրանցեցին շոշափելի արդյունքներ: Նախ՝ ռուսական դպրոցին է պատկանում ֆինանսները որպես տնտեսական կատեգորիա ներկայացնելու առաջնությունը, որը հիմնավորվեց նրանով, որ առանց ֆինանսների չի կարող իրացվել հասարակական ներքին արդյունքը ն սահմանվել համամասնություններ վերարտադրության գործընթացում, ինչը ն նշանակում է, որ հասարակությունը չի կարող գոյատնել առանց ֆինանսների: Այնուհետն կատարվեց հաջորդ տրամաբանական քայլը՝ ֆինանսները ներկայացվեց որպես գիտություն այնքանով, որքանով նրանց տեսակետով այն արտահայտում է որոշակի արտադրական հարաբերություններ՝ դրամական հարաբերությունների տեսքով: Ռուսական դպրոցի ներկայացուցիչների բնորոշմամբ՝ ֆինանսներն իրենցից ներկայացնում են հասարակական ներքին արդյունքի ն ազգային եկամտի ստեղծման, օգտագործման ու բաշխման հետ կապված հարաբերությունների ամբողջություն: Սակայն այս բնորոշումը նույնպես կատարյալ չի կարելի համարել: Հարցն այն է, որ մարդկանց գիտակցության մեջ ն միջազգային տնտեսավարման պրակտիկայում «ֆինանսներ» հասկացությունը, որպես կանոն, պատկերացվում է կոնկրետ ն իրական փողի որոշակի զանգված: Դրան համապատասխան էլ համընդհանուր ճանաչում են ստացել այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են «ֆինանսական դրություն», «ֆինանսական ճգնաժամ», «ֆինանսական դեֆիցիտ» ն այլն: Այս հասկացությունների էությունը ոչ մի կերպ հնարավոր չէ բացատրել դրամական հարաբերությունների միջոցով: Նշված հակասությունը հաղթահարելու նպատակով առանձին տնտեսագետներ առաջ են քաշում այն միտքը, որ անհրաժեշտ է տարբերություն դնել «Ֆինանսներ»՝ որպես գիտության, ն «ֆինանսական ռեսուրսներ» հասկացությունների միջն2: Նման տեսակետը, մեղմ ասած, այնքան էլ իրատեսական չէ, քանի որ հենց ֆինանսական ռեսուրսներն են կազմում ֆինանսների նյութական բովանդակությունը, որով էլ պայմանավորված է նրա բուն գոյությունը՝ որպես տնտեսական կատեգորիա: Այս վիճակի առկայությունը պայմանավորված է նրանով, որ մինչ այժմ դեռնս չի գտնված «ֆինանսների» ճշգրիտ ն բոլորի կողմից ընդունելի բնորոշում: Մեր կարծիքով՝ ֆինանսներն իրենցից ներկայացնում են նպատակային դրամական ֆոնդերի ն դրանց ձնավորման ու օգտագործման գործընթացում առաջացած դրամական հարաբերությունների ամբողջություն: Այս բնորոշումը լիովին բավարարում է ինչպես արնմտյան, այնպես էլ ռուսական դպրոցի ներկայացուցիչների պահանջները, ինչպես նան ֆինանսների մասին տնտեսավարման պրակտիկայում ձնավորված պատկերացումները:

______________

ՕêՇՓօքոՇêèտ òօոêօâûտ Շոօâàքե, Խ., 1995, Շ. 244. "ՓèíàíՇû, ոåíåæíօå օ6քàùåíèå è êքåոèò", ó÷å6íèê, ոօո քåո. Äքօ6օՅèíօտ, Խ., 1997, Շ. 64.

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ֆինանսների գործառույթները: Ֆինանսների էությունը դրսնորվում է նրա գործառույթների մեջ: Ներկայումս համընդհանուր ճանաչում է ստացել, որ ֆինանսներին բնորոշ են երկու գործառույթ՝ 1. բաշխման ն վերաբաշխման, 2. վերահսկողության: Սակայն տարբեր հեղինակների կողմից առաջարկվում է նս երրորդ ն նույնիսկ չորրորդ գործառույթ: Այսպես՝ Վ.Վ. Իվանովը ֆինանսներին վերագրում է նան կարգավորիչ գործառույթ1: Ռուսական դպրոցի մեկ այլ ներկայացուցիչ Վ.Գ.Բելոլիպեցկին ավելի հեռու է գնում: Նա ֆինանսների գործառույթները ստորաբաժանում է երկու մասերի՝ 1. օբյեկտիվ ֆինանսական գործառույթ, 2. սուբյեկտիվ ֆինանսական գործառույթ: Դրանցից յուրաքանչյուրը բաղկացած է, ըստ հեղինակի, մի քանի գործառույթներից: Այսպես՝ ազատ շուկայի պայմաններում, Վ. Գ. Բելոլիպեցկու կարծիքով, տնտեսության իրական հատվածում՝ ֆիրմաներում, օբյեկտիվ ֆինանսական գործառույթներին են վերագրվում. » ֆիրմաների կենսագործունեության ապահովումը անհրաժեշտ դրամական միջոցներով, » ֆիրմաների կենսագործունեության սպասարկումը դրամական միջոցներով, » ֆինանսական համամասնությունների ապահովումը, » վերարատադրական, ֆինանսական պլանավորումը: Սուբյեկտիվ ֆինանսական գործառույթներին վերագրվում են ֆիրմաների կապիտալի նախատեսված կառուցվածքի աճը, կազմը, դրամական միջոցների ռացիոնալ օգտագործումը ն այլն2: Մի կողմ թողնելով այն իրողությունը, որ նշված գործառույթները մեծամասամբ մեկը մյուսի կրկնությունն են, նշենք, որ թվարկված գործառույթները առավելապես վերաբերում են ֆինանսների կառավարման բնագավառին, ն այդ պատճառով չի կարելի ներկայացնել որպես գործառույթ: Ինչպես արդեն նշվեց, ֆինանսների առաջին ն գլխավոր գործառույթը բաշխումը ն վերաբաշխումն են: Ֆինանսների միջոցով նախ բաշխվում ն ապա վերաբաշխվում են հասարակական ներքին արդյունքը (ՀՆԱ) ն ազգային եկամուտը: Ընդ որում, բաշխման գործընթացը հիմնականում տեղի է ունենում տնտեսության իրական հատվածում՝ արտադրության ոլորտում տնտեսավարող սուբյեկտների (ձեռնարկությունների, կազմակերպությունների, ֆիրմաների) միջոցով, ինչի արդյունքում կազմավորվում են կենտրոնացված ն ապակենտրոնացված դրամական ֆոնդերը, որոնք ունեն նպատակային ուղղվածություն: Կենտրոնացված են կոչվում այն դրամական ֆոնդերը, որոնք ստեղծվում են պետության ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների մակարդակով: Ապակենտրոնացված են կոչվում այն դրամական ֆոնդերը, որոնք ձնավորվում են տնտեսավարող սուբյեկտների մակարդակով: Արնմտյան երկրներում ապակենտրոնացված են կոչվում այն դրամական ֆոնդերը, որոնք ստեղծ-

______________

8.8. /âàíօâ, ՓèíàíՇû, ó÷å6íèê, Խ., 2001, Շ. 13. 8... Áåոօոèոåöêèտ, ՓèíàíՇû Փèքìû, ó÷å6íօå ոօՇօ6èå, Խ., 1998, ՇՇ. 13-17.

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

վում են տնային տնտեսություններում: Ինչպես կենտրոնացված, այնպես էլ ապակենտրոնացված դրամական ֆոնդերի կազմավորման գործընթացը սկսվում է տնտեսության իրական հատվածից, երբ տնտեսավարող սուբյեկտները ձեռնամուխ են լինում դրամական հասույթի բաշխմանը: Ազատ շուկայի պայմաններում ն միջազգային ստանդարտներին համապատասխան՝ տնտեսության իրական հատվածում (տնտեսավարող սուբյեկտների մոտ) դրամական հասույթի բաշխումը սկսվում է նրանով, որ նախ փոխհատուցվում է արտադրական գործընթացում սպառված նյութական շրջանառու ֆոնդերի արժեքը, ն ձնավորվում է ավելացված արժեքը: Վերջինիս հաշվին ձնավորվում է առաջին կենտրոնացված դրամական ֆոնդը՝ հանձինս ավելացված արժեքի հարկի ն ակցիզային հարկի: Ավելացված արժեքի մնացած ծավալից գոյանում է առաջին ապակենտրոնացված դրամական ֆոնդը՝ աշխատավարձի ֆոնդի տեսքով, ն այդ ֆոնդի հետ կապված պարտադիր վճարումների միջոցով ստեղծվում է նս մեկ կենտրոնացված դրամական ֆոնդ՝ արտաբյուջետային ֆոնդերի տեսքով (սոցիալական ապահովություն, կենսաթոշակային ն այլն): Միաժամանակ կատարվում են ուղղակի հարկերի վճարումներ, բացի շահութահարկից, ինչի շնորհիվ լրացվում են պետական կենտրոնացված դրամական ֆոնդերը: Նշված դրամական ֆոնդերի ձնավորումից հետո տնտեսավարող սուբյեկտների մոտ դրամական հասույթի մնացած մասն իրենից ներկայացնում է ֆինանսական բրուտտո արդյունքը: Շարունակելով դրամական հասույթի բաշխման գործընթացը՝ այնուհետն ստեղծվում է նս մեկ ապակենտրոնացված դրամական ֆոնդ՝ արդեն ամորտիզացիոն ֆոնդի տեսքով (ՀՀ հաշվապահական հաշվառման ստանդարտներով հաշվարկված մաշվածքը), ինչի արդյունքում ստացվում է ֆինանսական նետտո արդյունքը: Վերջինիս հաշվին լրացվում է կենտրոնացված դրամական ֆոնդը՝ շահութահարկի տեսքով, որը անցնում է պետության տրամադրության տակ՝ որպես պետական բյուջեի եկամտի աղբյուր, իսկ ֆինանսական նետտո արդյունքի մնացած մասը իրենից ներկայացնում է տնտեսավարող սուբյեկտների զուտ շահույթը: Վերջինիս հաշվին ստեղծվում են նս մի քանի ապակենտրոնացված դրամական ֆոնդեր: Դրանք են կուտակման ֆոնդը, սպառման ֆոնդը, ֆինանսական պահուստների ֆոնդը ն այլն: Սրանով տնտեսության իրական հատվածում հասարակական ներքին արդյունքի ն ազգային եկամտի բաշխումը կարելի է համարել ավարտված, որին հաջորդում է արդեն վերաբաշխման գործընթացը: Սակայն անհրաժեշտ է նկատի ունենալ, որ տնտեսավարող սուբյեկտների մոտ դրամական հասույթ գոյանում է ոչ միայն գործառնական (արտադրական), այլն ֆինանսական ն ինվեստիցիոն գործունեությունից, որոնց ընդհանուր գումարն էլ որոշում է տնտեսավարող սուբյեկտների սեփական ֆինանսական ռեսուրսների ծավալը: Ֆինանսների միջոցով տեղի է ունենում ոչ միայն տնտեսության իրական հատվածում ստեղծված սկզբնական եկամուտների բաշխումը, այլն ազգային եկամտի վերաբաշխման գործընթացը: Վերջինս կատարվում է երկու մեթոդով: Դրանք են՝ 1. ֆինանսաբյուջետային մեթոդը, 2. բանկային վարկավորման մեթոդը: Առաջին մեթոդի էությունն այն է, որ դրամական միջոցները տրամադրվում են անվերադարձելիության, իսկ երկրորդ մեթոդի դեպքում՝ վերադարձելիության սկզբունքով: Առաջին դեպքում վերաբաշխումը կրում է վերջնական բնույթ, իսկ երկրորդ

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

դեպքում՝ միջանկյալ բնույթ: Դրանով էլ պայմանավորված է ֆինանսական ն վարկային համակարգերի միջն եղած էական տարբերությունը: Ազգային եկամտի բաշխման ու վերաբաշխման գործընթացին մասնակցում է նան բնակչությունը: Բաշխման գործընթացին մասնակցում են այն չափով, որչափով նրանք ստանում են աշխատավարձ, ձեռնարկատիրական եկամուտներ ն շահաբաժիններ: Վերաբաշխման գործընթացին բնակչության մասնակցությունը պայմանավորված է նրանով, որ կատարում են հարկային ն այլ բնույթի պարտադիր վճարումներ՝ դրանով իսկ մասնակցելով պետության կենտրոնացված դրամական ֆոնդերի կազմավորմանը, ինչն էլ հանդիսանում է վերաբաշխման աղբյուր: Ցանկացած երկրի համար ազգային եկամտի վերաբաշխումը պարտադիր պայման է, առանց որի պետությունը չի կարող կատարել երկրի առջն ծառացած հետնյալ խնդիրները. 1. ապահովել անարտադրողական ոլորտի կարիքները անհրաժեշտ ֆինանսական ռեսուրսներով, որտեղ, ինչպես հայտնի է, ազգային եկամուտ չի ստեղծվում, բայց որի զարգացումը խիստ կարնոր նշանակություն ունի հասարակության համար, 2. իրականացնել ֆինանսական ռեսուրսների արդյունավետ տեղաբաշխում երկրի առանձին ռեգիոնների միջն, ինչը կարնոր նշանակություն ունի ամբողջությամբ վերցրած տնտեսության զարգացման, ինչպես նան բնակչության կենսապայմանների բարելավման համար, 3. ապահովել տնտեսության ն հատկապես արդյունաբերության նոր՝ առաջավոր ճյուղերի զարգացման առաջնահերթությունները, 4. ամրապնդել երկրի պաշտպանունակությունը, 5. իրականացնել արդյունավետ սոցիալական քաղաքականություն: Ինչպես դրամական հասույթի բաշխումը տնտեսավարող սուբյեկտների մակարդակում, այնպես էլ ազգային եկամտի վերաբաշխումը մակրոտնտեսական մակարդակում ուղեկցվում են բազմաբնույթ ֆինանսական հարաբերություններով, որոնք կրում են դրամական հարաբերությունների բնույթ: Այդ հարաբերությունները ծագում են. » տնտեսավարող սուբյեկտների միջն, որոնք կապված են ապրանքանյութական արժեքների փոխադարձ մատակարարումների, արտադրանքի իրացման, մատուցած ծառայությունների ու կատարված աշխատանքների հետ, » տնտեսավարող սուբյեկտների տնօրինության ն հիմնադիրների միջն հիմնադիր կապիտալի ձնավորման, համալրման ն օգտագործման, ինչպես նան շահույթի բաշխման գործընթացում, » տնտեսավարող սուբյեկտների աշխատողների միջն նպատակային դրամական միջոցների ձնավորման ու օգտագործման գործընթացում, » տնտեսավարող սուբյեկտների ն պետության, տեղական ինքնակառավարման մարմինների միջն տարբեր մակարդակների բյուջեների ն արտաբյուջետային ֆոնդերի ձնավորման գործընթացում, » տարբեր մակարդակների բյուջեների ն արտաբյուջետային ֆոնդերի միջն, » տնտեսավարող սուբյեկտների ու առնտրային բանկերի միջն ն այլն: Դրամական միջոցների ամբողջությունը, որը գտնվում է պետության, տեղական ինքնակառավարման մարմինների, տնտեսավարող սուբյեկտների ն բնակչության տրամադրության տակ, կազմում է երկրի ֆինանսական ռեսուրսները:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Ֆինանսների երկրորդ գործառույթը, ինչպես արդեն նշվել է, վերահսկողության գործառույթն է: Վերահսկողությունն իրականացվում է ինչպես միկրոտնտեսական, այնպես էլ մակրոտնտեսական մակարդակներում: Միկրոտնտեսական մակարդակում վերահսկողությունն իրականացնում են տնտեսավարող սուբյեկտների ու ֆիրմաների ֆինանսական ծառայությունները դրամական ֆոնդերի ձնավորման ու բաշխման ողջ գործընթացում: Վերահսկողության նպատակն է հետնել արտադրանքի արտադրության ն իրացման գործընթացին, այն հաշվով, որպեսզի կատարվեն նախատեսված առաջադրանքները, ինչը հնարավորություն է տալիս ժամանակին ն լրիվ ծավալով կազմավորել դրամական ֆոնդերը, արդյունավետ սպասարկել վերարտադրության գործընթացը, կատարել ֆինանսական պարտավորությունները պետության, առնտրային բանկերի ն այլ տնտեսավարող սուբյեկտների հանդեպ: Դրանով իսկ հնարավորություն է ստեղծված ապահովել ֆինանսական կայունությունը ն խուսափել ֆինանսական դժվարություններից: Տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսական ծառայությունների վերահսկողության կարնորագույն խնդիրներից մեկն էլ ուղղված է առնտրային հաշվարկի ամրապնդմանը ն զարգացմանը: Մակրոտնտեսական մակարդակում իրականացվում է ֆինանսաբյուջետային վերահսկողություն պետական ֆինանսական մարմինների կողմից: Վերջիններս վերահսկողություն են սահմանում, թե արդյոք ժամանակին ն լրիվ ծավալով են տնտեսավարող սուբյեկտները կատարում իրենց պարտավորությունները պետական բյուջեի հանդեպ, ն արդյոք կատարած վճարումները համապատասխանում են իրենց գործունեության արդյունքներին: Նման վերահսկողություն իրականացվում են ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության համապատասխան վարչության, ինչպես նան նրա տեղական մարմինների ծառայությունների կողմից: Մակրոտնտեսական մակարդակում ֆինանսական վերահսկողության ձներից մեկն էլ հանդիսանում է բանկային վերահսկողությունը, որն իրականացնում են առնտրային բանկերը: Բանկային վերահսկողությունը կատարվում է կազմակերպություններին ու ֆիրմաներին վարկային ռեսուրսներ տրամադրելու կապակցությամբ: Այս դեպքում վերահսկողությունն իրականացվում է վարկավորման հիմնական սկզբունքների (ժամկետայնության, վերադարձելիության, վճարելիության) պահպանմանը հետնելու ուղիով: Բանկային վերահսկողության արդյունավետությանը նպաստում է այն պարագան, որ վերջինս կատարվում է դրամական հաշվարկների օգնությամբ առնտրային բանկերի միջոցով: Ֆինանսները կարնոր դեր են կատարում ցանկացած երկրի տնտեսության կայունության ապահովման ու զարգացման գործում: Դրանց միջոցով են տեղի ունենում հասարակական ներքին արդյունքի իրացումը, վերարտադրության համամասնությունների սահմանումը: Միկրոտնտեսական մակարդակում ֆինանսները նպաստում են տնտեսավարող սուբյեկտների արտադրության արդյունավետության բարձրացմանը ն դրանով արագացնում կապիտալի շրջապտույտը: Մյուս կողմից՝ եկամտի ու ծախսերի հաշվեկշռվածության ապահովման ուղիով ամրապնդում ու զարգացնում են առնտրային հաշվարկը: Մակրոտնտեսական մակարդակում ֆինանսները տնտեսական նախադրյալներ են ստեղծում սահմանելու օպտիմալ հարաբերակցություն ազգային եկամտի սպառ16

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ման ու կուտակման ֆոնդերի միջն, ինչից էլ կախված են ընդլայնված վերարտադրության տեմպերը, բնակչության կենսամակարդակի բարձրացումը: Ազատ շուկայի պայմաններում, հատկապես անցման փուլում գտնվող երկրներում, ֆինանսները նպաստում են սեփականության տարբեր ձների զարգացմանը ն տնտեսավարման արդյունավետության բարձրացմանը: Հասարակական արտադրության զարգացման ժամանակակից փուլում նոր պահանջներ են դրվում ինչպես պետության, այնպես էլ տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսական քաղաքականության առջն, ինչը թելադրում է շարունակել ֆինանսական մեխանիզմի կատարելագործումը:

1.2. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ, ՈԼՈՐՏՆԵՐԸ ԵՎ ՕՂԱԿՆԵՐԸ

Հասարակական ներքին արդյունքի ն ազգային եկամտի բաշխման ու վերաբաշխման գործընթացն ուղեկցվում է բազմաթիվ ու բազմաբնույթ դրամական հարաբերություններով: Միասեռ ու միատեսակ ուղղվածության դրամական հարաբերություններն ունեն յուրահատկություններ ն որոշակիորեն տարբերվում են միմյանցից: Ֆինանսական կառավարման ու ֆինանսական քաղաքականության իրականացման առջն կանգնած խնդիրների արդյունավետ լուծումը թելադրում է, որ միատեսակ ու միատիպ դրամական հարաբերությունները խմբավորվեն ըստ առանձին օղակների, որոնք էլ իրենց ամբողջության մեջ կազմում են ֆինանսական համակարգը: Ֆինանսների ցանկացած օղակ որոշակիորեն է ներգործում տնտեսության զարգացման գործընթացին այնքանով, որքանով ունի միայն իրեն յուրահատուկ գործառույթ: Դրամական հարաբերությունների միջն եղած առանձնահատկությունները հատկապես զգալի են ՀՆԱ-ի ու ազգային եկամտի բաշխման ն վերաբաշխման գործընթացների միջն: Բաշխման գործընթացը, ինչպես արդեն նշվել է, տեղի է ունենում նյութական արտադրության ոլորտում, ինչն էլ հանդիսանում է կազմակերպությունների (ձեռնարկությունների) ֆինանսների սպասարկման օբյեկտը: Պետական բյուջեի միջոցով են հավաքագրվում պետության հիմնական կենտրոնական ֆոնդերը, ն տեղի է ունենում միջոցների վերաբաշխում տնտեսության ճյուղերի, երկրի առանձին տարածաշրջանների, բնակչության խմբերի միջն: Կազմակերպությունների (ձեռնարկությունների) ֆինանսները կազմում են ապակենտրոնացված ֆինանսների, իսկ պետական բյուջեն՝ կենտրոնացված ֆինանսների նյութական հիմքը: Ֆինանսական համակարգը որպես դրամական հարաբերությունների առանձին ոլորտների կամ օղակների մեկ ամբողջություն են ներկայացնում առավելապես տնտեսագետ-ֆինանսիստների ռուսական դպրոցի ներկայացուցիչները: Այսպես՝ Լ.Ա. Դրոբոզինը ֆինանսական համակարգը ներկայացնում է որպես ֆինանսական հարաբերությունների տարբեր ոլորտների ամբողջություն1, իսկ Վ.Վ. Իվանովը՝ դրամական հարաբերությունների կազմակերպման ձն2:

______________

7.Ճ. Äքօ6օՅèí, ՓèíàíՇû, ոåíåæíօå օ6քàùåíèå, êքåոèò, ó÷å6íèê, Խ., 1997, Շ. 77. 8.8. /âàíօâ, ՓèíàíՇû, Խ., 2001, Շ. 14.

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Ֆինանսական համակարգը այլ կերպ են ներկայացնում արնմտյան դպրոցի ներկայացուցիչները: Ամերիկյան հայտնի տնտեսագետ Վան Խորնն այդ համակարգը ներկայացնում է որպես մի շարք հաստատությունների ու շուկաների ամբողջություն1: Ընդ որում, այդ հարաբերությունները առավելապես բաղկացած են տարբեր բնույթի բանկերից: Ընդհանրապես արնմտյան գրեթե բոլոր զարգացած երկրներում ֆինանսական ն բանկային համակարգերը միահյուսված են ն կազմում են մեկ միասնական համակարգ: Այսպես՝ վերնում արդեն հիշատակված էվի Բոդիի ն Կ. Մերտոնի տեսակետի համաձայն՝ ֆինանսական համակարգն իրենից ներկայացնում է շուկաների ն այլ ինստիտուտների ամբողջություն, որոնք օգտագործվում են կնքելու ֆինանսական գործարքներ: Այդ համակարգն իր մեջ ներառում է բաժնետոմսերի, պարտատոմսերի ն այլ ֆինանսական գործիքների շուկան, ֆիրմաները, որոնք առաջարկում են ֆինանսական ծառայություններ, ն այդ բոլոր հաստատությունների գործունեությունը կարգավորող մարմինները2: Գրեթե նույն տեսակետն է արտահայտում նան մեկ այլ ամերիկյան հայտնի տնտեսագետ Վան Խորնը: Նա այդ համակարգը ներկայացնում է որպես մի շարք հաստատությունների ու շուկաների ամբողջություն3: Ընդ որում այդ համակարգը առավելապես բաղկացած է տարբեր բնույթի բանկերից: Ընդհանրապես արնմտյան գրեթե բոլոր շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրներում ֆինանսական համակարգը բաղկացած է հետնյալ օղակներից. 1. պետական բյուջե, 2. արտաբյուջետային ֆոնդեր, 3. պետական վարկ, 4. ֆինանսական միջնորդների ֆինանսներ, 5. կազմակերպությունների (ձեռնարկությունների) ֆինանսներ, 6. տնային տնտեսությունների ֆինանսներ: Սրանցից առաջին երեքը ներկայացնում են կենտրոնացված ֆինանսները: Դրանց ռեսուրսները ուղղվում են լուծելու մակրոտնտեսական բնույթի խնդիրներ: Մասնավորապես, ուղղվում են տնտեսության կայունացման ու զարգացման, ինչպես նան սոցիալական խնդիրների լուծմանը: Կազմակերպությունների (ձեռնարկությունների) ֆինանսները, ինչպես նան ապահովագրական ֆոնդերը իրենցից ներկայացնում են ապակենտրոնացված ֆինանսները ն օգտագործվում են տնտեսության զարգացման, կարգավորման ու սոցիալական խնդիրների լուծմանը միկրոտնտեսական մակարդակում: Ֆինանսական համակարգի առաջավոր օղակը հանդիսանում է պետական բյուջեն, որն իրենից ներկայացնում է պետության տարեկան ֆինանսական պլանը: Յուրաքանչյուր տարի կառավարության կողմից կազմված բյուջեի նախագիծը քննարկվում է երկրի բարձրագույն օրենսդիր մարմնում (ՀՀ-ում՝ Ազգային ժողովում), որի հաստատումից ու ընդունումից հետո ստանում է օրենքի ուժ: Պետական բյուջեն պետության դրամական միջոցների ֆոնդերի կազմավորման ու օգտագործման տնտեսական հիմքն է, որի հիման վրա կենտրոնացվում է երկրի

______________

Նույն տեղում, էջ 13: "ՓèíàíՇû", /ՅոàòåոեՇêèտ ոօì "8èոետìՇ", ԽօՇêâà, Շàíêò-Ոåòåք6óքո, Կèåâ, 2005, Շ. 38. 8.8. /âàíօâ, "ՓèíàíՇû", ó÷å6íèê, Խ., 2001. Շ. 13.

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ֆինանսական ռեսուրսների նշանակալից մասը, ն նախանշվում են դրանց օգտագործման ուղղությունները: Որպես պետության ֆինանսական պլան՝ պետական բյուջեն բաղկացած է եկամտային ու ծախսային մասերից, որոնք իրենց հերթին կազմված են բազմաթիվ ու բազմաբնույթ տարբեր նշանակության հոդվածներից: Զարգացած արնմտյան երկրներում բյուջետային եկամուտների կազմն ու կառուցվածքը մոտավորապես գտնվում են միննույն մակարդակի վրա: Եկամուտների կառուցվածքում հարկերը կազմում են ընդհանուր եկամուտների 75-859-ը, սեփականության պետական հատվածից ստացվող հարկային մուտքերը՝ 5-89-ը, արտաբյուջետային ֆոնդերից ստացվող մուծումները՝ 10-129-ը: Պետական բյուջեի ծախսային մասի ամենամեծ հոդվածը առողջապահությանը, կրթությանը, սոցիալական նպաստներին ուղղվող միջոցներն են, ինչպես նան տեղական բյուջեներին տրվող սուբսիդիաները, որոնց ընդհանուր բաժինը տատանվում է 40-509-ի սահմաններում: Տնտեսական կարիքներին (ենթակառուցվածքներին ուղղվող կապիտալ ներդրումները, դոտացիաները՝ պետական ձեռնարկություններին, սուբսիդիաները՝ գյուղատնտեսությանը ն այլն) տրամադրող միջոցները կազմում են 1-219-ը: Ռազմական ն արտաքին քաղաքականության ապահովման ծախսերը միասին կազմում են 10-209-ը, կառավարման ծախսերը՝ 5-109-ը, պետական պարտքի սպասարկմանը՝ 7-89-ը1: Պետական բյուջեի եկամտային մասի կատարումը ցանկացած երկրի տնտեսության կայունության ապահովման գրավականն է: Հակառակ պարագայում առաջանում է բյուջեի դեֆիցիտ, այսինքն՝ ծախսերը գերազանցում են եկամուտները: Բյուջեի դեֆիցիտի ծածկումը պարտադիր պայման է ցանկացած երկրի համար: Գործնականում դեֆիցիտը ծածկվում է պետական արժեթղթերի վաճառքի ճանապարհով, ինչը հանգեցնում է պետության ներքին պարտքի առաջացմանը արտաքին փոխառությունների միջոցով կամ էլ թղթադրամի էմիսիայի միջոցով: Հայաստանի Հանրապետությունում բյուջեի դեֆիցիտի ծածկման համար օգտագործում են պետական կարճաժամկետ պարտատոմսերը, պետական սեփականության մասնավորեցումից ստացված միջոցները ն արտաքին փոխատվությունները: Ֆինանսական համակարգի երկրորդ օղակը արտաբյուջետային հատուկ ֆոնդերն են: Արտաբյուջետային ֆոնդերն ունեն խիստ նպատակային ուղղվածություն, որոնք կրում են ինչպես սոցիալական, այնպես էլ տնտեսական բնույթ: Մեծ է հատկապես զարգացած երկրներում: Բացի ավանդական սոցիալական ուղղվածության ֆոնդերից, որոնց քանակը սահմանափակ է, մեծ թիվ են կազմում տնտեսական նշանակության արտաբյուջետային ֆոնդերը: Այսպես՝ Ռուսաստանի Դաշնությունում գործում են մոտավորապես երկու տասնյակի հասնող արտաբյուջետային ֆոնդեր, որոնցից միայն չորսն են սոցիալական բնույթի: ՀՀ-ում ներկայումս տնտեսական նշանակության արտաբյուջետային ֆոնդեր դեռնս չեն կազմավորվում:

______________

Þ.Փ. Շèìօíօâ, ../. /âàíօâ, ՔåՓåքàòû, ՔօՇòօâ íà Äօíó, 2002, Շ. 11.

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Սոցիալական նշանակության արտաբյուջետային ֆոնդերը կոչված են ընդլայնել բնակչությանը մատուցվող սոցիալական ծառայությունների շրջանակները, բարելավել նրանց նյութական վիճակը ն կենսապայմանները: Ինչ վերաբերում է տնտեսական նշանակության արտաբյուջետային ֆոնդերին, ապա դրանք կոչված են լրացուցիչ միջոցներ ապահովելու ուղիով նպաստել տնտեսության համար առաջնահերթ նշանակություն ունեցող ճյուղերի զարգացմանը: Սոցիալական նշանակության ֆոնդերին են վերաբերում կենսաթոշակային ֆոնդը, սոցիալական ապահովության ֆոնդը, բնակչության զբաղվածության պետական ֆոնդը, պարտադիր բժշկական ապահովագրության ֆոնդը: Ֆինանսական համակարգի երրորդ օղակը պետական ու մունիցիպալ վարկն է, թեն վերջինս՝ որպես տնտեսական կատեգորիա, իր մեջ պարունակում է նան վարկին բնորոշ հատկանիշներ: Պետական մունիցիպալ վարկը սպասարկում է ինչպես բյուջետային, այնպես էլ արտաբյուջետային ֆոնդերի միջոցների օգտագործման գործընթացին ն հանդես է գալիս որպես բյուջեի ն արտաբյուջետային ֆոնդերի դեֆիցիտի ծածկման եղանակ: Պետական ու մունիցիպալ վարկին բնորոշ է այն առանձնահատկությունը, որ վերջինս կրում է կամավոր բնույթ, ինչի շնորհիվ տարբերվում է «դասական ֆինանսական» հասկացությունից, իրականացվում է վերադարձելիության, վճարելիության սկզբունքով: Միաժամանակ, պետական ու մունիցիպալ վարկը տարբերվում է վարկի մյուս տեսակներից, քանի որ որպես ապահովման միջոց հանդես են գալիս ոչ թե կոնկրետ նյութական արժեքները, ինչպես ընդունված է բանկային վարկի դեպքում, այլն կառավարման համապատասխան մակարդակի ողջ ունեցվածքը: Բացի դրանից, պետական ու մունիցիպալ վարկը չունի կոնկրետ նպատակային բնույթ, թեն վերջին հաշվով նրա ուղղվածությունը հասկանալի է: Պետական ու մունիցիպալ վարկն, ըստ էության, իրենից ներկայացնում է դրամական հարաբերություն մի կողմից պետության կամ մունիցիպալ մարմնի ն մյուս կողմից իրավաբանական ու ֆիզիկական անձանց, արտասահմանյան պետությունների, միջազգային ֆինանսական կազմակերպությունների միջն՝ վարկ ստանալու կամ տրամադրելու առնչությամբ: Պետական ու մունիցիպալ վարկը իրականացվում է արժեթղթերի էմիսիայի ու տեղաբաշխման, մասնագիտացված ֆինանսավարկային ինստիտուտներից ու արտասահմանյան պետություններից վարկ ստանալու ուղիով: Պետական վարկի տրամադրումը կարող է իրականանալ նան բյուջետային վարկի ու բյուջետային փոխատվությունների ձնով: Բյուջետային վարկն իրենից ներկայացնում է բյուջետային ծախսերի ֆինանսավորման ձն, որը տրամադրվում է իրավաբանական անձանց վերադարձելիության հիմունքներով: Բյուջետային փոխատվությունները տրամադրվում են բյուջետային միջոցներից մեկ այլ բյուջեին վերադարձելիության կամ փոխհատուցման հիմունքներով վեց ամսից ոչ ավելի ժամկետով՝ ֆինանսական տարվա շրջանակներում: Անտոկոս բյուջետային փոխատվություններ, որպես կանոն, տրամադրովում են ստորադաս բյուջեի ժամանակավոր դրամարկղային ճեղքվածքը ծածկելու համար: Ֆինանսական համակարգի նյութական հիմքը ապակենտրոնացված ֆինանսներն են, քանի որ այս ոլորտում է ձնավորվել պետության ֆինանսական ռեսուրսնե20

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

րի չնշող մասը: Այդ ռեսուրսների մի մասը ֆինանսական վերաբաշխման մեխանիզմի միջոցով հետագայում կազմում է բոլոր մակարդակների բյուջեների ն արտաբյուջետային ֆոնդերի ռեսուրսները: Հասարակական արդյունքի ն ազգային եկամտի բաշխումը ն վերաբաշխումը տեղի են ունենում ֆինանսական մեխանիզմի միջոցով: Վերջինս իրենից ներկայացնում է ֆինանսական ռեսուրսների կազմավորման ու օգտագործման ձների, եղանակների ու մեթոդների ամբողջություն: Այս կապակցությամբ մեզ համոզիչ չի թվում տնտեսագիտական գրականության մեջ բերված ֆինանսական մեխանիզմի այն մեկնաբանությունը, որի համաձայն, վերջինս դիտվում է «.ֆինանսական հարաբերությունների կարգավորման ու պլանավորման կազմակերպման համակարգ...»: Ֆինանսական մեխանիզմը ոչ թե համակարգ է, այլ սոսկ միջոց է ծառայում դրամական հարաբերությունների պլանավորման ու իրականացման համար: Ապակենտրոնացված ֆինանսների կազմում գլխավոր տեղը պատկանում է առնտրային կազմակերպություններին (ձեռնարկություններին): Վերջիններս են կազմում արտադրական ոլորտի հիմքը, որտեղ ստեղծվում են ՀՆԱ-ն ն ազգային եկամտի հիմնական մասը: Աշխարհի զարգացած երկրների ապակենտրոնացված ֆինանսների համակարգում իրենց ուրույն տեղն են զբաղեցնում, այսպես կոչված, ֆինանսական միջնորդների ֆինանսները: Դրանք հանդես են գալիս ինչպես ֆինանսական ինստիտուտների, այնպես էլ ֆինանսական շուկաների տեսքով: Դրանցից առաջինները հիմնականում զբաղված են տնտեսության մեջ առկա ժամանակավորապես ազատ դրամական միջոցների հավաքագրման ն դրա կարիքը զգացող իրավաբանական ու ֆիզիկական անձանց տրամադրման գործընթացով: Իսկ ֆինանսական շուկաները մասնագիտացված են ֆինանսական ակտիվների առք ու վաճառքի գործընթացի կազմակերպման մեջ: ժամանակակից զարգացած երկրներում ֆինանսական համակարգի այդ օղակում կենտրոնացված են վիթխարի ֆինանսական ռեսուրսներ, որոնք օգտագործվում են հիմնականում ինվեստիցիոն նպատակներով: Շուկայական հարաբերություններին անցման փուլում գտնվող երկրներում, այդ թվում նան Հայաստանի Հանրապետությունում, ֆինանսական միջնորդ կառույցներն ու ֆինանսական շուկաները սաղմնային վիճակում են ն դեռնս նշանակալից դեր չեն խաղում ֆինանսական համակարգում: Արնմտյան զարգացած երկրներում ապակենտրոնացված ֆինանսներին են վերաբերում նան տնային տնտեսությունների ֆինանսները: Այժմ սխեմատիկ ձնով ստորն ներկայացնենք Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսական համակարգի կառուցվածքը:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Գծապատկեր 1.1. Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսական համակարգը

1.3. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Պետության ֆինանսական քաղաքականությունը ողջ տնտեսական քաղաքականության միջուկն է: Ավելին՝ ֆինանսական քաղաքականության իրականացման միջոցով են դրսնորվում պետության տնտեսական քաղաքականության արդյունքները: Տնտեսագիտական մասնագիտական գրականության մեջ գոյություն ունեն պետության ֆինանսական քաղաքականության մի քանի բնորոշումներ: Առանձին հեղինակներ «ֆինանսական քաղաքականությունը» ներկայացնում են որպես «ֆինանսական հարաբերությունների օգտագործմանն ուղղված պետական միջոցառումների ամբողջություն, որն իրականացնում է պետությունը իր ֆունկցիաները կատարելու համար»1: Մեկ այլ բնորոշմամբ՝ ֆինանսական քաղաքականությունն իրենից ներկայացնում է պետական ֆինանսական ռեսուրսների կազմավորմանն ու ֆի-

______________

7.Ճ. Äքօ6օՅèí, ՓèíàíՇû, ոåíåæíօå օ6քàùåíèå, êքåոèò, 1997, Շ. 89.

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

նանսավորմանն ուղղված հարկաբյուջետային ն այլ ֆինանսական գործիքների ն ինստիտուտների ամբողջություն՝ ելնելով պետության տնտեսական քաղաքականության ռազմավարական ու տակտիկական նպատակներից: Գոյություն ունի նան պետության ֆինանսական քաղաքականության նս մեկ բնորոշում, որի հեղինակներն այն ներկայացնում են «որպես պետության սոցիալ-տնտեսական քաղաքականության բաղադրիչ, որի միջոցով ապահովվում է ֆինանսական ռեսուրսների հաշվեկշռված աճ երկրի ֆինանսական համակարգի բոլոր օղակներում»2: Մեր կարծիքովփ վերոհիշյալ բնորոշումներից ն ոչ մեկը լիովին չի բավարարում մեկնաբանելու ֆինանսական քաղաքականության էությունը: Առաջին բնորոշման թերությունն այն է, որ նախ անհասկանալի է, թե ինչ է նշանակում «ֆինանսական հարաբերությունների օգտագործմանն ուղղված պետական միջոցառումների ամբողջություն» արտահայտությունը: Բացի դրանից, եթե, այնուամենայնիվ, նման մեկնաբանությունն իրենից ինչ-որ իմաստ է ներկայացնում, որքանով հաշվի չեն առնված միկրոտնտեսական մակարդակում իրականացվող միջոցառումները, որոնք կատարվում են պետության կողմից սահմանված եղանակներով ու մեթոդներով: Առավել նս կատարյալ չէ ֆինանսական քաղաքականությունը որպես պետական ֆինանսական ռեսուրսների կազմավորմանն ու ֆինանսավորմանն ուղղված հարկաբյուջետային ն այլ ֆինանսական գործիքների ու ինստիտուտների ամբողջություն ներկայացնելու երկրորդ բնորոշումը: Այստեղ թերությունն արտահայտվում է նրանում, որ «հարկաբյուջետային ն այլ ֆինանսական գործիքներն ու ինստիտուտները» ոչ թե արտացոլում են ֆինանսական քաղաքականության բովանդակությունը, այլ ընդամենը միջոց են ծառայում, այն էլ ոչ լրիվ, այդ քաղաքականությունն իրականացնելու համար: Առավել համոզիչ է թվում ֆինանսական քաղաքականության երրորդ բնորոշումը, որի համաձայն՝ այն ներկայացվում է «որպես պետության սոցիալ-տնտեսական քաղաքականության մաս», որի միջոցով ապահովվում է ֆինանսական ռեսուրսների հաշվեկշռված աճ ֆինանսական համակարգի բոլոր օղակներում: Այս բնորոշման առավելությունն այն է, որ ֆինանսական քաղաքականությունը դիտվում է երկրի սոցիալ-տնտեսական քաղաքականության համակարգում: Սակայն մեզ ճիշտ չի թվում ֆինանսական քաղաքականությանը սոսկ ֆինանսական ռեսուրսների հաշվեկշռված աճի խնդիրներին ծառայեցնելը: Ֆինանսական ռեսուրսների աճի ապահովումը միայն միջոց է երկրի սոցիալ-տնտեսական քաղաքականությունից բխող խնդիրների լուծման համար, ինչին կոչված է ֆինանսական քաղաքականությունը: Պետական ֆինանսական քաղաքականության հիմնական առանցքը պետք է լինի ապահովել բավարար պայմաններ երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացման, ինչպես նան բնակչության կենսամակարդակի բարձրացման համար: Բացի պետական ֆինանսական քաղաքականությունից, գոյություն ունի նան տնտեսավարող սուբյեկտների, մասնավորապես կազմակերպությունների (ձեռնարկությունների) կողմից իրականացվող ֆինանսական քաղաքականություն: Այդ քաղաքականությունը միտված է բիզնեսի զարգացմանը, ինչը հանդիսանում է ֆինանսական մենեջերի գործունեության հիմնական խնդիրը: Ֆինանսական քաղաքականու-

______________

ՓèíàíՇû, 2001, Խ., Շ. 23, ոօո. քåո. 8.8. Կօâàոåâà.

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

թյան գլխավոր նպատակն է ապահովել տնտեսավարող սուբյեկտների կենսագործունեությունը մրցակցային պայքարում, ինչը հնարավորություն է տալիս խուսափել սնանկացման վտանգից ն խոշոր ֆինանսական կորուստներից: Դրան հասնելու կարնոր նախադրյալ է արդյունավետ ինվեստիցիոն քաղաքականության իրականացումը, որը հանդիսանում է կազմակերպությունների (ձեռնարկությունների) ֆինանսական քաղաքականության կարնոր բաղադրիչը: Սա հնարավորություն է տալիս նոր տեխնիկայի ն տեխնոլոգիայի արմատավորման միջոցով շարունակ նորացնել թողարկվող արտադրանքի կառուցվածքը, իջեցնել ինքնարժեքը, որոնց արդյունքում կստեղծվեն լուրջ նախադրյալներ հաղթող դուրս գալու մրցակցային պայքարում, բարձրացնել կազմակերպության (ձեռնարկության) շուկայական արժեքը ն հասնել բարձր ֆինանսական արդյունքի: Ֆինանսական քաղաքականության առաջնահերթությունները շարունակ կարող են փոփոխվել՝ ելնելով շուկայական իրադրության փոփոխություններից: Նման փոփոխությունների կանխատեսումը ֆինանսական մենեջերի աշխատանքի կարնորագույն ուղղություններից մեկն է, ինչը հիմք է հանդիսանում կարճաժամկետ ն երկարաժամկետ ֆինանսական քաղաքականության հայեցակարգերը մշակելու համար: Ներկայումս ՀՀ պետական ֆինանսական քաղաքականությունը դեռնս չունի երկրի տնտեսության զարգացման ու բնակչության սոցիալական խնդիրները լուծելու ուղղվածություն, որն այդ քաղաքականության գլխավոր նպատակն է: Այս պարագան հիմնականում պայմանավորված է հանրապետության ֆինանսական ռեսուրսների սահմանափակ ծավալով: Վերջին տարիներին հանրապետության ֆինանսական քաղաքականությունն առավելապես ուղղված է տնտեսության կայունության ապահովմանը, պետական բյուջեի դեֆիցիտի կրճատմանը ն տնտեսության աճի նախադրյալների ստեղծմանը: Հայաստանի Հանրապետության կազմավորումից հետո անցած 12 տարիներին պետության ֆինանսական քաղաքականությունն ուղղվել է երկրի սոցիալ-տնտեսական կարգի արմատական վերափոխման, շուկայական հարաբերությունների ձնավորման ու զարգացման հիմնախնդիրնմերի լուծմանը: Դրան համապատասխան ձնավորված նոր ֆինանսական մեխանիզմի կիրառման շնորհիվ շուկայական հարաբերությունները գործնականում արմատավորվեցին տնտեսության գրեթե բոլոր ճյուղերում ու ոլորտներում: Թեն այդ գործընթացը դեռնս շարունակվում է, սակայն ակնհայտ է, որ շուկայական հարաբերություններին այլընտրանք հանրապետությունում գոյություն չունի: Սակայն ակնհայտ է նան այն իրողությունը, որ հանրապետությունում իրականացված ողջ տնտեսական ն հատկապես ֆինանսական քաղաքականությունը չի կարելի համարել արդյունավետ: Շուկայական հարաբերությունների արմատավորմանը միտված տնտեսական ու սոցիալական վերակառուցման գործընթացում թույլ տրվեցին խոշոր սխալներ, բացթողումներ, որոնք զգալի վնաս հասցրին երկրի տնտեսությանը: Պետական ֆինանսական քաղաքականության գործընթացում այսօր էլ բացակայում է հաշվեկշռվածությունը: Պետության ֆինանսական քաղաքականությունը սերտորեն կապվում է դրամավարկային քաղաքականության հետ: Դա պայմանավորված է նրանով, որ դրամական զանգվածը, լայն իմաստով, փոփոխական մեծություն է ֆինանսական քաղաքականության տեսակետից այն չափով, ինչ չափով գոյություն ունի փոխադարձ

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

կապ մի կողմից տնտեսության ակտիվության ն գների մակարդակի տատանումների ն մյուս կողմից դրամական էմիսիայի վրա հսկողություն սահմանելու պետության ձգտման միջն: Բացի դրանից, տնտեսության կայունացման քաղաքականությունը ենթադրում է դրամական գործիքների օգտագործում ինֆլյացիոն ճնշումը կարգավորելու համար, ինչը բնորոշ է վերջին տարիների ՀՀ ֆինանսավարկային քաղաքականությանը: Մյուս կողմից դրամական քաղաքականության գործընթացում կարնոր գործոն է հսկողությունը՝ տնտեսության մեջ որպես դրամական զանգված սահմանափակելու միջոց՝ վարկը օգտագործելու նկատմամբ: Սակայն ինֆլյացիոն ճնշումը թուլացնելուն ուղղված վարկային քաղաքականության արդյունավետությունը կապված է վարկային ռեսուրսների աճի տեմպի անկման հետ, ինչը հանգեցնում է անցանկալի հետնանքների, մասնավորապես եկամուտների կորստի: Այստեղից հետնում է, որ հավասարակշռված ֆինանսական քաղաքականությունը ենթադրում է սերտ փոխգործակցություն դրամավարկային քաղաքականության հետ: Պետական ֆինանսական քաղաքականության կարնոր բաղադրիչներ են նան բյուջետային, հարկային, ինվեստիցիոն, սոցիալական ն մաքսային քաղաքականությունները: Բյուջետային քաղաքականությունը հանդես է գալիս որպես պետության ֆինանսական քաղաքականության ավանդական հիմնական օղակը: Նույնիսկ ֆինանսների դասական տեսությունը ֆինանսները միանշանակ ներկայացնում էր որպես պետության ունեցվածք: Այդ պատճառով մինչն 19-րդ դարի վերջը ն 20-րդ դարի սկիզբը պետությունների ֆինանսական քաղաքականությունն ուղղված էր միայն բյուջետային հավասարակշռության ապահովմանը: 20-րդ դարից սկսած՝ աստիճանաբար բարձրացավ պետության դերը երկրի տնտեսության զարգացման գործում, ինչը էականորեն փոխեց ֆինանսական քաղաքականության ավանդական ուղղվածությունը: Բյուջետային հավասարակշռությունը այլնս չէր սահմանափակվում միայն երկրում կարգ ու կանոնի ն իշխանության մարմինների աշխատանքի ապահովման խնդիրների լուծմամբ: Պետական ծախսերի անշեղ աճը մի կողմից ն տնտեսության զարգացման առաջնահերթությունների գիտակցումը մյուս կողմից բարձրացրին բյուջետային քաղաքականության դերն ու նշանակությունը: Բյուջետային քաղաքականությունը բախվեց այնպիսի խնդիրների լուծման անհրաժեշտության հետ, ինչպիսիք են բյուջեի ծավալի, դեֆիցիտի չափի, ինվեստիցիոն ներդրումների ու օբյեկտների սահմանումը ն այլն, որոնք ազդեցություն են գործում տնտեսության զարգացման ընթացքի վրա: Բյուջետային քաղաքականության մեջ խաչաձնվում են երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացման բոլոր անհետաձգելի հիմնահարցերը: ՀՀ բյուջետային քաղաքականությունը հիմնված է ընդունված բյուջետային օրենսդրության ն այլ օրենսդրական ակտերի վրա, որոնք էլ որոշում են երկրի բյուջետային կառուցվածքի ձնը ն բյուջետային գործընթացը: Բյուջետային քաղաքականությունը դրսնորվում է բյուջեի ծախսային մասի կառուցվածքի, տարբեր մակարդակի բյուջեների միջն այդ ծախսերի բաշխման, ինչպես նան բյուջեի դեֆիցիտի ծածկման աղբյուրի, պետական պարտքի կառավարման ձների ու մեթոդների մեջ: Նշված խնդիրների լուծման բնույթից է կախված բյուջետային քաղաքականության սոցիալ-տնտեսական ուղղվածությունը:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Ֆինանսական քաղաքականության կարնոր բաղադրիչներից է հարկային համակարգի արդյունավետ կառավարումը: Հարկերն իրենցից ներկայացնում են պետության կողմից իրավաբանական ու ֆիզիկական անձանցից անփոխհատույց ու պարտադիր գանձվող միջոցներ հասարակական ծախսերի ֆինանսավորման համար: Շուկայական տնտեսություն ունեցող զարգացած երկրներում կիրառվում են բազմաթիվ, տարատեսակ հարկեր ն հարկադրման օբյեկտներ, ն սահմանված են ոչ միատեսակ փոխահարաբերություններ հարկատուների ն հարկային մարմինների միջն: Սակայն միջազգային պրակտիկան մշակել է հարկային համակարգի կառուցվածքի, հարկադրման որոշակի սկզբունքներ: Առաջին սկզբունքն այն է, որ հարկերը ստորաբաժանվում են ուղղակի ն անուղղակի հարկերի: Ուղղակի հարկերի գանձումը միանգամյա է ն կատարվում է համապատասխան սուբյեկտների եկամուտներից ն սեփականությունից, իսկ անուղղակի հարկերի գանձումը՝ իրավաբանական անձանց գործունեության շրջանառությունից: Հարկային համակարգի կառուցվածքի հաջորդ կարնոր սկզբունքը վերաբերում է հարկերի հորիզոնական ն ուղղահայաց կառուցվածքի հավասարությանը: Հորիզոնական հավասարությունը նշանակում է, որ իրավաբանական ու ֆիզիկական անձինք, որոնք գտնվում են տարբեր տնտեսական պայմաններում, պետք է վճարեն միատեսակ հարկեր: Ինչ վերաբերում է ուղղահայաց հավասարությանը, ապա այն ենթադրում է, որ հարուստները պետք է վճարեն համամասնորեն ավելի մեծ գումար, քան աղքատները: Հարկային համակարգի կառուցվածքի սկզբունքների շարքին են դասվում նան հարկերի գանձման եղանակների պարզությունը, հարկերից խուսափելու անհնարինությունը ն այլն: Հարկերին բնորոշ են երկու հիմնական գործառույթներ՝ ֆիսկալ ն տնտեսական: Առաջինի իմաստն այն է, որ հարկերի միջոցով պետությունը ապահովում է բյուջեի եկամտային մասի կատարում: Իսկ երկրորդ գործառույթի միջոցով պետությունը խրախուսում է տնտեսության զարգացումը: Հարկերի ֆիսկալ ն տնտեսական գործառույթների իրականացման միջն օպտիմալ հավասարակշռության ապահովումը հարկային ն, հետնաբար, նան ֆինանսական քաղաքականության առանցքային հարցերից մեկն է: Պետության ֆինանսական քաղաքականության կարնոր օղակներից մեկն էլ ինվեստիցիոն քաղաքականությունն է: Այդ քաղաքականությունը կոչված է ստեղծելու բարենպաստ պայմաններ հայրենական ու արտասահմանյան ինվեստիցիաների ներգրավման ն դրանք տնտեսության իրական հատվածի զարգացմանն ուղղելու համար: Ինվեստիցիոն նման քաղաքականությունը հատկապես կարնորվում է շուկայական հարաբերություններին անցման փուլում գտնվող երկրի, այդ թվում նան Հայաստանի Հանրապետության համար: Այս պարագան պայմանավորված է նրանով, որ անցման գործընթացը պահանջում է տնտեսության արմատական վերակառուցում, որը հնարավոր չէ իրականացնել առանց բավարար կապիտալ ներդրումների առկայության: Ֆինանսական քաղաքականության կարնոր բնագավառներից է նան սոցիալական քաղաքականությունը, որն ուղղված է բնակչության սոցիալական պայմանների բարելավմանը: Այդ բնագավառի կարնոր ոլորտների մեջ են մտնում մասնավորա26

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

պես բնակչության համար սպառողական զամբյուղին համապատասխան բավարար կենսաթոշակների, պետական ապահովության, զբաղվածության ֆոնդերի ստեղծումը: Ներկայումս Հայաստանի Հանրապետությունում սոցիալական հրատապ խնդիր է աղքատության հիմնահարցի լուծումը: Պետական ֆինանսական քաղաքականության ոչ պակաս կարնոր ոլորտ է մաքսային քաղաքականությունը: Վերջինս կոչված է վերահսկողություն իրականացնել երկրի պետական սահմանով կատարվող գույքի ն կապիտալի տեղափոխման վրա: Մաքսային քաղաքականության միջոցով սահմանափակվում կամ ընդլայնվում է երկրի ներքին շուկա մուտք գործող ապրանքների ն ծառայությունների ծավալը, ինչպես նան խրախուսվում կամ կասեցվում են ապրանքների արտահանումը ն ներմուծումը: Դրանով իսկ մաքսային քաղաքականության միջոցով նույնպես տեղի է ունենում վերաբաշխման գործընթաց տնտեսավարող սուբյեկտների ու պետության միջն: Մաքսային քաղաքականությունը սերտորեն առնչվում է բյուջետային քաղաքականության հետ, այնքանով, որքանով մաքսային տուրքերը ն վճարումները պետական բյուջեի եկամտի կարնոր աղբյուր են: Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Ի՞նչ են ֆինանսները, ն ինչո՞ւ են դրանք անհրաժեշտ: 2. Ֆինանսները ի՞նչ դեր են կատարում, ն ո՞րն է դրանց պատմականությունը: 3. Որո՞նք են ֆինանսների առաջացման նախադրյալներն ու պայմանները: 4. Գլխավորապես ո՞ր ոլորտում են դրսնորվում ֆինանսական հարաբերությունները: 5. Բնութագրել ֆինանսների բովանդակությունը կազմող ֆինանսական հարաբերությունները: 6. Որո՞նք են ֆինանսների բաշխման ֆունկցիայի դրսնորման փուլերը: 7. Ո՞րն է ֆինանսների վերահսկողության ֆունկցիան: 8. Ի՞նչ է նշանակում ֆինանսական համակարգ: ՀՀ-ում այն ինչպիսի՞ օղակներից է կազմված: 9. Ի՞նչ է ուսումնասիրում ֆինանսական գիտությունը ն ինչպիսի՞ էվոլյուցիոն փոփոխություն է կրել: 10. «Ֆինանսական քաղաքականություն» հասկացությունը ն դրսնորման մեխանիզմները:

ԳԼՈՒԽ 2

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

2.1. ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ էՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԸ

Ֆինանսական կառավարումը երկրի տնտեսության զարգացման բաղադրիչներից մեկն է: Եվ քանի որ այն իրենից ներկայացնում է տնտեսական-սոցիալական ուղղված նպատակային գործունեություն, ապա ֆինանսական կառավարումը ենթադրում է դրա համար անհրաժեշտ ֆինանսական ռեսուրսների հավաքագրման ն արդյունավետ օգտագործման մեխանիզմի կազմակերպում: Ուստի, ֆինանսական կառավարման էությունը դրսնորվում է ֆինանսական համակարգի տարբեր սուբյեկտների միջն ֆինանսական ռեսուրսների բաշխման ու վերաբաշխման գործընթացի, ինչպես նան դրան ուղեկցող դրամական հարաբերությունների իրականացումը կազմակերպելու մեջ: Ինչպես ցանկացած կառավարում, այնպես էլ ֆինանսական կառավարումն ունի իր օբյեկտները ն սուբյեկտները: Ֆինանսական կառավարման օբյեկտներ են տարբեր տեսակի դրամական միջոցների կենտրոնացված ն ապակենտրոնացված ֆոնդերի կազմավորման ու օգտագործման գործընթացը ն դրան ուղեկցող բաշխողական հարաբերությունները: Պետական ու մունիցիպալ ֆինանսների, ինչպես նան տնտեսավարող սուբյեկտների համար որպես կառավարման սուբյեկտներ հանդես են գալիս ֆինանսական հատուկ ծառայությունները (ֆինանսական ապարատները): Նույնը վերաբերում է նան ֆինանսական համակարգի մյուս օղակներին: Ֆինանսական կառավարման հիմքում ընկած են ֆինանսական համակարգի միջն եղած բաշխողական փոխհարաբերությունները: Վերջիններս սահմանում է պետությունը, ն ֆինանսական կառավարման խնդիրն է դրանք անշեղորեն կենսագործել ու կառավարել: Ֆինանսական փոխհարաբերությունները պետության ն ֆինանսական համակարգի տարբեր օղակների միջն ունեն իրենց առանձնահատկությունները: Այսպես՝ պետության փոխհարաբերությունները տնտեսավարող սուբյեկտների ու տնային տնտեսությունների միջն միջնորդվում են ամենից առաջ հարկային համակարգի, պետության կողմից կարգավորվող վարկային հարաբերություններով ու ֆինանսական շուկայի միջոցով: Պետության ն արտաբյուջետային ֆոնդերի փոխհարաբերությունները իրականացվում են կենսաթոշակային ֆոնդի, զբաղված բնակչության եկամուտների կարգավորման մեխանիզմի միջոցով: Ազգային եկամտի վերաբաշխման գործընթացում առաջացած փոխհարաբերությունները տնտեսական գրականության մեջ ներկայացվում են որպես ֆինանսների պետական կարգավորման անուղղակի մեթոդ1: Դրանց շարքին են դասվում, մասնավորապես, տնտեսավարող սուբյեկտների համար մրցակցության հավասար պայմանների ստեղծումը, գների պետական կարգավորումը, արդյունավետ հարկային ու

______________

"ՓèíàíՇû", ó÷å6íèê, Խ., 2001, Շ. 37, ոօո. քåո. 8.8. Կօâàոåâà.

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

մաքսային քաղաքականությունը, ապահովագրական գործի ն կապիտալի շուկայի զարգացման աջակցումը ն այլն: Գոյություն ունեն նան ֆինանսների պետական կարգավորման ուղղակի մեթոդներ, որոնք կրում են վարչական բնույթ: Դրանցից հիշատակության են արժանի զանազան տեսակի հարկային արտոնությունները, հարկադրանքները, տույժ ու տուգանքները, սոցիալական ոլորտում բնակչության անապահով խավերի համար կիրառվող սոցիալական երաշխիքներն ու ֆինանսական պաշտպանությունը, ինչպես նան ձեռնարկատիրական ն մի քանի այլ տեսակի գործունեության գծով պարտադիր արտոնագրման համակարգը: Ֆինանսական կառավարումը իրականացվում է տարբեր մակարդակներում: Պետական ֆինանսական կառավարումը անմիջականորեն վերաբերում է պետական ֆինանսներին: Բոլոր զարգացած երկրներում պետական ֆինանսական կառավարումը կարգավորվում է ֆինանսական օրենսդրության միջոցով, որը սահմանվում է երկրի բարձրագույն օրենսդիր մարմնի կողմից: Դրանց շարքում հատկապես կարնորվում են պետական բյուջեի գործընթացի կազմակերպումը, հարկային օրենսդրությունը, պետական ներքին ու արտաքին պարտքի սպասարկման կարգը ն այլն: Պետական ֆինանսական կառավարման հիմնական նպատակն է տնտեսության տարբեր ոլորտների, ինչպես նան տնտեսավարող սուբյեկտների միջն հարաբերական հավասարակշռության, առանց դեֆիցիտի պետական ու տեղական բյուջեների, ազգային տարադրամի կայունության ապահովումը, որոնք երկրի ֆինանսական հարաբերությունների հիմնական կողմնորոշիչներն են: Ֆինանսական հարաբերությունների բովանդակությունը կազմում են ֆինանսական գործառնությունները, որոնց ամբողջությունը արնմտյան տեսաբանները ներկայացնում են որպես «Ֆինանսական գործ»: Վերջինիս նշանակությունն այն է, որ նա ընդունակ է իրականացնելու դրամական միջոցների փոխանակություն, վերակազմավորում ն ստեղծում: Հենց այդ գործառնությունների գործընթացում առաջացած հարաբերություններն էլ ներկայացնում են ֆինանսական գիտության ոլորտը: Վերջինս ուսումնասիրում է այն գործոնները, որոնք հանգեցնում են պարտքային պարտավորությունների առաջացմանը, որոշում դրանց բաժինը շրջանառության մեջ, ապահովում դրանց փոխանակությունը: Ֆինանսական գործառնություններն ունեն յուրահատկություններ կառավարման բոլոր մակարդակներում, ինչով էլ պայմանավորված է տարբեր ֆինանսական մարմինների գոյությունը: Խոշոր արտադրական գործունեությամբ մասնագիտացված տնտեսավարող սուբյեկտներում գոյություն ունեն ֆինանսական ծառայություններ, որոնց պարտականությունների մեջ են մտնում հաշվեկշռի գործառնությունները ֆինանսական ցուցանիշների միջոցով ներկայացնելը ն դրամական միջոցներով դրանց ապահովումը: Ինչ վերաբերում է ֆինանսական կառավարման պետական մարմիններին, ապա այստեղ գոյություն ունեն երկու խոշոր ստորաբաժանումներ՝ հարկաբյուջետային, որոնք վերահսկում են դրամական միջոցների կազմավորման ու դրանց ծախսման նկատմամբ սահմանված կարգի պահպանմանը, ն գանձապետարանը, որի միջոցով ապահովվում է եկամուտների ու ծախսերի հավասարակշռությունը: Մյուս տնտեսական կազմակերպությունների շարքում գոյություն ունեն մասնագիտացված հաստա29

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

տություններ, որոնք մատուցում են ֆինանսական բնույթի ծառայություններ, մասնավորապես՝ կապիտալի հավաքագրում ու վերաբաշխում, այսինքն՝ ֆինանսական շրջանառության կազմակերպում: Արնմտյան զարգացած երկրներում կապիտալի վերաբաշխման գլխավոր գործիք է վարկը, որի հիմնական ֆունկցիան փողի ստեղծումն է: Այդ պատճառով բանկերը համարվում են յուրօրինակ ֆինանսական ինստիտուտ: Արնմուտքում բանկային գործունեությունն իր մեջ ընդգրկում է երեք ֆունկցիա՝ վարկ, կուտակում ն ֆինանսական օգնություն: Ֆինանսական կառավարման ոլորտներից մեկն էլ ֆինանսական շուկան է, որը վերջին հաշվով հանգում է կապիտալի շուկային: Վերջինս արժեթղթերի բաժանորդագրման ձնով իրականացնում է դրանց առաջարկի, պահանջարկի ն փոխանակության գործընթաց: Ֆինանսների կառավարման արնմտյան փորձը ցույց է տալիս, որ հաճախ կամ վերանում է փոխադարձ սերտ կապը ֆինանսական ու տնտեսական երնույթների միջն, կամ էլ դրանք հակադրվում են միմյանց: Այդ պարագան բացատրվում է նրանով, որ տարբեր են առաջադրված նպատակները, քաղաքականություն իրականացնողների պրոֆեսիոնալ վարքագիծը: Ֆինանսական կառավարման գործընթացում առաջնահերթ խնդիր է տնտեսության մեջ հավասարակշռության ապահովումը, իսկ տնտեսական կառավարման խնդիր է տնտեսական աճը: Պետական կառավարման մակարդակում ֆինանսների նախարարությունը կարող է հանուն դրամական կայունության զոհաբերել տնտեսական աճին հասնելու նպատակը, ինչը էկոնոմիկայի նախարարության առաջնահերթ խնդիրն է: Այստեղից արնմտյան տնտեսավարման պրակտիկայում ձնավորվել է մի տեսակետ, որ ֆինանսիստը զգույշ է, իսկ տնտեսագետը՝ համարձակ: Նույն երնույթը նկատվում է նան տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսական կառավարման գործընթացում: Ֆինանսիստներին մեղադրում են կամ ավելորդ զգուշության մեջ, որի արդյունքում փլուզվում է նախատեսված ծրագիրը, կամ էլ անզգուշության մեջ, որը վտանգի տակ է դնում ծրագրի կատարումը: Ձնավորվել է տեսակետ, որի համաձայն՝ ֆինանսական կառավարման աշխարհը ռիսկի բնագավառն է, իսկ գործընթացը ծնում է աղմկահարույց իրավիճակներ: Այնուամենայնիվ, ֆինանսական կառավարման գործընթացն իրականացվում է հնարավորությունների չափանիշների սահմաններում: Սա նշանակում է, որ հաշվի են առնվում ֆինանսական երնույթների առավելագույն ներգործության սահմանները տնտեսական գործառնությունների վրա, ինչն ապահովվում է կառավարման գործընթացում: Բացի դրանից, ֆինանսական կառավարումը սահմանում է խաղի կանոններ, որը պետք է պահպանեն, երբ հարկ է լինում գնահատել իրադրությունը: Ընդ որում, ցանկացած տնտեսական իրադրության գնահատումը պետք է կատարվի ն արտահայտվի ֆինանսական ցուցանիշների միջոցով: Արտասահմանյան երկրների փորձը ցույց է տալիս, որ ֆինանսների նախարարության ն էկոնոմիկայի նախարարության հաճախակի դարձած համատեղումը կամ դրանց անջատումը գործնականում առաջացնում են տարբեր բնույթի խնդիրներ: Դրանց համատեղումը առաջ է բերում կառավարության կազմում կառավարություն

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ստեղծելու ռիսկ: Իսկ այդ նախարարությունների անջատ գոյությունը հանգեցնում է նրան, որ որոշակիորեն բարձրանում է ֆինանսների նախարարության կշիռը: Ֆինանսական ռեսուրսների միջոցով վերջինս կարգավորում է երկրի տնտեսական կյանքի ընթացքը, որը նպատակամղված է ստեղծել ներդաշնակություն ազգային տնտեսության մեջ: Ֆինանսների ընդհանուր կառավարումը ցանկացած երկրում իրականացնում է իշխանության բարձրագույն մարմինը: Քանի որ առանձին երկրներում տարբեր է պետական կառուցվածքը, այդ պատճառով էլ օրենսդիր մարմինները հանդես են գալիս տարբեր կազմավորումների տեսքով: ԱՄՆ-ում բարձրագույն մարմնի դերում հանդես է գալիս Կոնգրեսը, Անգլիայում՝ պառլամենտը, Գերմանիայում՝ Բունդեսթագը, Ֆրանսիայում՝ Ազգային ժողովը, Ռուսաստանի Դաշնությունում՝ Դաշնային ժողովը, իսկ Հայաստանի Հանրապետությունում՝ Ազգային ժողովը: Ֆինանսների կառավարմանը, որպես կանոն, մասնակցում են պետական ու գործադիր իշխանության տարբեր մարմիններ: ԱՄՆ-ում նման մարմինների դերում հանդես են գալիս ֆինանսների նախարարությունը, ինչպես նան նախագահին առընթեր գործող վարչաբյուջետային վարչությունը: Միաժամանակ, ֆինանսների նախարարության հետ միասին բյուջեի կատարմանը մասնակցում է նան մաքսային ծառայությունը: Անգլիայում կառավարման գործադիր մարմին է գանձապետարանը: Վերջինիս վրա է դրված ոչ միայն պետական բյուջեի մշակման ու կատարման պարտականությունը, այլն վերահսկողությունը պետական ձեռնարկությունների կողմից միջոցների օգտագործման նկատմամբ: Ֆրանսիայում ֆինանսների կառավարումն իրականացնում է էկոնոմիկայի, ֆինանսների ն բյուջեի նախարարությունը: Այս նախարարության վրա են դրված պետական բյուջեի մշակումը ն կատարման նկատմամբ վերահսկողությունը, ինչպես նան հարկերի ու գանձույթների հավաքագրումը: Պետական ֆինանսները կառավարելիս միանգամայն այլ կառուցվածք ունի Ռուսաստանի Դաշնությունը: Այստեղ գլխավոր իշխանական կառուցվածքի դերում հանդես են գալիս Դաշնային Ժողովը, նախագահը ն կառավարությունը: Հենց սրանց վրա է դրված բյուջեի հաստատման ու կատարման պարտականությունը: Գրեթե նոր կառուցվածք գոյություն ունի ՀՀ-ում: Այստեղ նույնպես ֆինանսական կառավարումն իրականացնում են Ազգային ժողովը, նախագահը, ֆինանսների ու էկոնոմիկայի նախարարությունը: Հայաստանի Հանրապետությունում պետական ֆինանսական կառավարման ապարատը բաղկացած է հետնյալ մարմիններից. Ազգային ժողովի ֆինանսաբյուջետային հանձնաժողովը, ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարությունը ն նրա տեղական մարմինները, ՀՀ կենտրոնական բանկը, հարկային պետական տեսչությունը, ՀՀ մաքսային կոմիտեն, արժեթղթերի հանձնաժողովը, պետական գույքի նախարարությունը, սոցիալական նշանակության արտաբյուջետային ֆոնդերը: Գործադիր իշխանության կազմում ֆինանսների կառավարման հիմնական պարտականությունները ՀՀ-ում դրված է ֆինանսների ու էկոնոմիկայի նախարարության վրա: Վերջինիս պարտականությունների մեջ են մտնում պետական ֆինանսական քաղաքականության մշակումը ն իրացումը, պետական բյուջեի նախագծի կազմումն ու կատարումը, բյուջետային ու արտաբյուջետային ֆոնդերի միջոցների նպատակային օգտագործման նկատմամբ վերահսկողության իրականացումը, ֆինանսա31

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

կան շուկայի զարգացման ապահովումը: Այս խնդիրների կենսագործման նպատակով էկոնոմիկայի ն ֆինանսների նախարարությունում ստեղծված են համապատասխան ստորաբաժանումներ: Դրանցից առավել կարնորներն են բյուջետային գործընթացի կառավարման վարչությունը, բյուջետային ծախսերի ֆինանսավորման վարչությունը, ֆինանսական շուկայի զարգացման ն արժութային կարգավորման վարչությունը, ֆինանսական վերահսկողության ու աուդիտի վարչությունը, միջազգային ֆինանսական համագործակցության բաժինը, պետական ռեզերվների վարչությունը, պետական եկամուտների քաղաքականության վարչությունը, պետական տուրքի կառավարման վարչությունը, գանձապետական համակարգի ներքին աուդիտի վարչությունը ն այլն: Պետական գանձապետարանի հիմնական խնդիրներն են ՀՀ բյուջեի կատարման ն վերահսկման կազմակերպումը, բյուջեի եկամուտների ու ծախսերի կառավարումը, պետական արտաբյուջետային ֆոնդերի միջոցների հավաքագրման ու կատարման ընթացքի ապահովումը, պետական ֆինանսական ռեսուրսների ծավալի կարճաժամկետ կանխատեսումը ն օպերատիվ կատարումը, ՀՀ ԿԲ-ի հետ մեկտեղ պետական ներքին ու արտաքին պարտքի կառավարումը ն սպասարկումը, օրենսդիր ն գործադիր մարմիններին ֆինանսական գործառնությունների վերաբերյալ հաշվետվություններ ներկայացնելը, ինչը հնարավորություն է տալիս ամբողջական պատկերացում ունենալ հանրապետության բյուջետային համակարգի վիճակի մասին: ՀՀ Ազգային ժողովի կազմավորած վերահսկիչ պալատը պետական ֆինանսական վերահսկողության մարմինն է: Նրա հիմնական խնդիրների մեջ է մտնում հանրապետության բյուջեի ն արտաբյուջետային ֆոնդերի բյուջեների ծավալի նպատակային օգտագործման նկատմամբ հսկողության կազմակերպումը. պալատը որոշում է պետական միջոցների ծախսերի ն պետական սեփականության օգտագործման արդյունավետությունը, իրականացնում է Ազգային ժողովի կողմից ընդունված օրենքների նախագծերի, պետական իշխանության մարմինների նորմատիվային ն իրավական ակտերի ֆինանսական փորձաքննություն, պարբերաբար տեղեկատվություն մատուցում Ազգային ժողովին պետական բյուջեի կատարման ն կատարված վերահսկողական աշխատանքների արդյունքների մասին: Ֆինանսական կառավարման կարնորագույն մարմիններից է ՀՀ հարկային պետական ծառայությունը: Նրա կենտրոնական ապարատի ն տարածքային տեսչությունների միջոցով իրականացվում է հսկողություն հանրապետության ողջ տարածքում, այն հաշվով, որպեսզի լիովին ու սահմանված ժամկետում իրավաբանական ու ֆիզիկական անձինք կատարեն իրենց հարկային պարտավորությունները: Միաժամանակ, հատկապես տարածքային տեսչությունները հետնում են հարկային օրենսդրության դրույթների պահպանման ընթացքին ն, դրան համապատասխան, ստուգում բյուջեին ու արտաբյուջետային ֆոնդերին կատարած մասհանումների ճշտությունը: Ֆինանսական կառավարման մարմին է նան ՀՀ մաքսային վարչությունը, որի հիմնական ֆունկցիան մաքսային մարմինների կողմից գանձվող հարկային մուտքերի ապահովումն է փաստաթղթային ն այլ բնույթի հարկային ստուգումների միջոցով: Հանրապետության մաքսային վարչությունն ունի չորս տարածքային ստորաբաժանումներ, որոնք տեղաբաշխվում են ՀՀ պետական սահմանի երկայնքով: Մաք32

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

սային վարչության հիմնական խնդիրներն են՝ իրականացնել հարկային ստուգումներ, թե ինչպես են կատարվում մաքսային մարմինների կողմից կատարված գանձումները, հարկերի հաշվարկման ն վճարման հետ կապված փաստաթղթերի ստուգումները, հետնել մաքսային օրենսդրության պահպանմանը ն դրա խախտման դեպքում տույժ ու տուգանքների գանձմանը: Ֆինանսների կառավարումը իրականացվում է նան տնտեսավարող սուբյեկտների մակարդակով: Ֆինանսական կառավարման գլխավոր նպատակը արտադրական կազմակերպություններում կամ ֆիրմաներում տնտեսական հավասարակշռության, ֆինանսական կայունության ապահովումն է: Դրան հասնելու պարտադիր պայմաններն են՝ անհրաժեշտ մակարդակի վրա պահել կազմակերպությունների ու ֆիրմաների վճարունակությունը, հաշվեկշռի իրացվելիությունը, ինչպես նան բարձր վարկունակությունը, ինչի արդյունքում ձեռք կբերվի բարձր շահութաբերություն: Սակայն նշված պայմանների ապահովումը գործնականում չափազանց դժվար խնդիր է, թեն շատ ցանկալի է, քանի որ միայն այս դեպքում է ստեղծվում ներդաշնակ տնտեսություն: Արնմտյան ֆինանսական տեսաբանները նույնիսկ նշում են, որ ընդհանրապես ներդաշնակ տնտեսություն անհնար է պատկերացնել ինչպես մակրոտնտեսական, այնպես էլ միկրոտնտեսական մակարդակներում: Այս պարագան բացատրվում է նրանով, որ գոյություն ունեն որոշակի հակադրություններ այնպիսի ֆինանսական կատեգորիաների միջն, ինչպիսիք են իրացվելիությունը, եկամտաբերությունը ն ռիսկը: Այս պայմաններում ակտիվների գնահատման չափանիշը հետին պլան է մղվում, քանի որ առաջնահերթ խնդիրը դառնում է գոյատնումը: Հենց նշված բարդ խնդիրների լուծումն էլ հանդիսանում է կազմակերպությունների (ձեռնարկությունների) ու ֆիրմաների ֆինանսական կառավարման օբյեկտը: Այդ նպատակով գոյություն ունի հատուկ ֆինանսական մենեջերային դեպարտամենտ, որը գլխավորում է մենեջերը: Տնտեսավարող սուբյեկտների ու ֆիրմաների ֆինանսատնտեսական գործունեությունը տեղի է ունենում ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին միջավայրում: Արնմտյան երկրների փորձը ցույց է տալիս, որ ցանկացած ֆիրմայի հաջողությունը զգալի չափով (509-ով) պայմանավորված է ֆինանսական մենեջերի աշխատանքների արդյունավետությունից: Հետնաբար, երբ առավելագույնս օգտագործվեն կառավարման արդյունավետության բոլոր հնարավորությունները, ապա նույնիսկ ամենաանբարենպաստ արտաքին միջավայրը չի կարող բացառել բիզնեսի հաջողությունը: Միաժամանակ հարկ է նշել, որ կազմակերպությունների ու ֆիրմաների արտաքին միջավայրին հարմարվելու ընդունակությունը զգալի չափով նպաստում է նրանց տնտեսական զարգացմանը: Սա բավականին բարդ խնդիր է, որի լուծումը նախ ն առաջ կախված է կազմակերպությունների ու ֆիրմաների ղեկավարության մարտավարական ու ռազմավարական նպատակներից: Արնմտյան երկրների ֆինանսական մենեջերների գործունեության պրակտիկան ցույց է տալիս, որ ֆիրմաների շահութաբերության մակարդակը ուղղակի կապի մեջ է ռիսկի մակարդակի հետ: Որքան բարձր է ռիսկի մակարդակը, այնքան մեծ է ակնկալվող շահույթի ծավալը: Սակայն այս հավասարակշռության ապահովումը սերտորեն կապված է եկամտի հնարավոր կորստի ռիսկի ապահովագրության հետ: Բոլոր

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

դեպքերում ֆիրմաների գործունեության հաջողությունը պայմանավորված է ֆինանսական կայունությամբ, որի ապահովումը չափազանց բարդ հիմնախնդիր է: Այդ բարդությունը պայմանավորված է մի շարք գործոններով, որոնց առկայությունը անխուսափելի է ֆինանսատնտեսական գործունեության գործընթացում: Այս կապակցությամբ նախ նշենք, որ տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսական ծառայությունների առջն կանգնած կարնոր խնդիրներից մեկը առնչվում է ֆինանսավորման սեփական ու փոխառու միջոցների միջն օպտիմալ հարաբերակցություն սահմանելու հետ, այն հաշվով, որպեսզի ապահովվի ակնկալվող շահութաբերության մակարդակը: Այնուհետն պետք է նկատի ունենալ, որ մշտական ֆինանսական հավասարակշռության ապահովումը հաճախ չի կարող լուծվել նախատեսված իրական ժամկետի սահմաններում: Սա պայմանավորված է նրանով, որ նույնիսկ կարճաժամկետ ֆինանսավորման ընթացքում կարող են տեղի ունենալ տարբեր բնույթի անկանխատեսելի երնույթներ, մասնավորապես՝ օպերատիվ լուծում պահանջող ռիսկեր: Մյուս կողմից իրական ժամանակաշրջանում ծախսերի ծավալն ու կառուցվածքը, որպես կանոն, փոփոխվում են, որոնց իրական արդյունքները ֆինանսական ծառայությանը հայտնի են դառնում շատ ավելի ուշ: Ֆինանսական հավասարակշռության պահպանումը նախատեսված ժամանակահատվածում բարդանում է նրանով, որ մշտապես փոփոխվում է նան արտաքին միջավայրը, որին հարմարվելու համար պահանջվում է ժամանակ, որպեսզի ձեռնարկվեն համապատասխան միջոցառումներ: Իսկ ժամանակի կորուստը հանգեցնում է հավանական հաջողության կորստի: Ֆինանսական հավասարակշռության ապահովման ոչ պակաս կարնոր հիմնախնդիր է ակտիվները մշտապես իրացվելի վիճակում պահելը: Իրացվելիության ընդհանուր, պարտադիր չափանիշն այն է, որ ակտիվները ֆիրմայի հաշվեկշռում հարկավոր է պահել մինչն այն պահը, քանի դեռ հնարավոր է դրանք իրացնել առանց կորստի: Ընդհանրացնելով կարելի է նշել, որ ֆինանսական մենեջերի գործառույթներն ու խնդիրները բազմազան են, սակայն գլխավոր խնդիրը հանգում է ֆինանսական հավասարակշռության ապահովմանը ընթացիկ ժամանակահատվածում ն առաջիկա հեռանկարում: Ֆինանսական կառավարման համար որպես գործիքներ են ծառայում պլանավորումը, վերահսկողությունը ն տեղեկատվության ապահովումը:

2.2.1. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄԸ ԵՎ ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄԸ

«Պլան» հասկացությունն իրենից ներկայացնում է կանխատեսումների ու տնտեսական նպատակների ամբողջություն, որին հասնելու համար տրամադրվում են որոշակի միջոցներ: Այս բնորոշումը հավասար չափով կիրառելի է ինչպես մակրոտնտեսական, այնպես էլ միկրոտնտեսական մակարդակներում: Սակայն «պլանը» ավելի շատ համապատասխանում է երկրի մակարդակով մակրոտնտեսական ծրագրավորմանը: Հանդիսանալով կարնոր գործիք՝ պլանը ծառայում է կառավարում իրականացնելու գործողության, նպատակի:

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Պլանավորումը կարելի է ներկայացնել որպես տնտեսական զարգացման կազմակերպում՝ ելնելով առաջադրված նպատակին հասնելու հնարավորին չափ օպտիմալ ուղուց ն համապատասխան միջոցներից: Պլանավորման սահմանումը հիմնվում է կանխատեսումների ու ծրագրավորման մեթոդների վրա ն նպատակաուղղված է որոշակի տնտեսական արդյունքներ ձեռք բերելուն: Այն հավասար չափով կիրառելի է ինչպես պետական մարմինների, այնպես էլ կազմակերպությունների կառավարման գործընթացներում: Դրա իրականացումը ենթադրում է լայն ու ճշգրիտ գիտելիքներ: Ընդունված է, որ ֆինանսական պլանավորումը պետք է ունենա երեք ուղղություն՝ տարածքային, ճյուղային ն ֆունկցիոնալ: Տարածքային պլանավորումը ենթադրում է տարածքային պլանային մարմինների գործողությունների փոխկապվածություն: ճյուղային պլանավորման գործընթացում որոշվում է ֆինանսական ռեսուրսների բաշխման խնդիրը՝ ելնելով պետական առաջադրանքների կատարման առաջնահերթություններից: Ինչ վերաբերում է ֆունկցիոնալ պլանավորմանը, ապա այս փուլում որոշվում են տնտեսության ն ոչ արտադրական ոլորտի զարգացման ու հավասարակշռության խնդիրները, ինչպես նան սոցիալական բնույթի ու ներքին ն արտաքին առնտրին վերաբերող հարցերը: Մակրոտնտեսական մակարդակում ֆինանսական պլանավորումը իրենից ներկայացնում է ազգային տնտեսության զարգացման պլանի վերջին՝ ամփոփ փուլը: Նկատի ունենալով ֆինանսական համակարգի տարբեր օղակների հարաբերական առանձնացվածությունը՝ մշակվում են առանձին ֆինանսական պլաններ այդ համակարգի յուրաքանչյուր սուբյեկտի համար: Ֆինանսական պլանավորման հիմնական օբյեկտը ֆինանսական ռեսուրսներն են, որոնք բաշխվում են ֆինանսական համակարգի սուբյեկտների միջն: Դրանց ամբողջությունը կազմում է երկրի ֆինանսական պլանավորման միասնական համակարգը: Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսական պլանների համակարգում գլխավոր տեղը պատկանում է պետական ու տեղական ինքնակառավարման մարմինների բյուջեներին, որոնց մեջ արտացոլվում են դրամական միջոցների ֆոնդերի կազմավորման ու օգտագործման ուղղությունները: Դրանք նպատակամղված են ֆինանսական ռեսուրսներով ապահովելու այն խնդիրների լուծումը, որոնք բխում են պետական ու մունիցիպալ կառավարման գործառույթների իրականացման պահանջներից: Սովորաբար բյուջեն կազմվում է մեկ տարվա կտրվածքով, որը կարող է ստորաբաժանվել ավելի կարճ ժամանակահատվածների: Գործնականում, երբ բյուջետային հաշվարկները կազմվում են որնէ կատեգորիայի եկամուտների ու ծախսերի նկատմամբ, բյուջետային ժամանակաշրջանը պետք է համապատասխանի եկամուտների ստացման ու ծախսերի կատարման ժամկետներին: Կանխատեսումների անհրաժեշտությունը պահանջում է, որպեսզի բյուջետային գործընթացն իր մեջ ընդգրկի կարճաժամկետ ն երկարաժամկետ հեռանկարային խնդիրներ: Այս հիմնախնդիրների լուծումը շոշափում է բյուջեի ու պլանի փոխհարաբերության հարցեր: Դրա անհրաժեշտությունը պայմանավորված է նրանով, որ ինչպես բյուջեն, այնպես էլ պլանը հետապնդում են միննույն՝ ապագա տնտեսության զարգացումը կարգավորելու նպատակ: Թեն բյուջեն ու պլանը հենվում են տարբեր մեթոդների վրա, դրանց միջն փոխկախվածության դրսնորումները գնալով ավելի ակնհայտ են դառնում: Սակայն դրանց միջն գոյություն ունեն մեթոդական բնույթի

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

տարբերություններ: Երբ պլանավորման դեպքում միջին ն երկարաժամկետ կանխատեսումները առանձին դժվարություն չեն ներկայացնում, ապա բյուջեի հնարավորությունները ժամանակի տեսակետից սահմանափակվում են հաշվապահական հաշվառման խստությամբ ն պարտադիր կատարման անհրաժեշտությամբ: Պլանը թույլ է տալիս կատարել հեռանկարային կանխատեսումներ, ինչը անհնար է բյուջետային համակարգի դեպքում, քանի որ ֆինանսական ռեսուրսները սահմանափակված են մեկ տարվա շրջանակներում: Վերջին տարիներին արնմտյան զարգացած երկրներում տեղի է ունենում կանխատեսումների նշված երկու տիպերի մոտեցման միտում: Հատկապես այդ միտումը կա ինվեստավորման գործընթացում, որտեղ բյուջեն աստիճանաբար ազատվում է կանխատեսումների տարեկան շրջանակներից ն բերվում է դեպի ծրագրերի հաստատման պրակտիկան: Իրենց հերթին պլան մշակողներն ավելի ու ավելի են ջանքեր գործադրում, որպեսզի իրենց կանխատեսումները ավելի իրատեսական ու պարտադիր լինեն, կանխատեսումները կատարում են տարեկան կտրվածքով, ինչը ավելի է մոտեցնում բյուջետային կանխատեսումներին: Ներկայումս զարգացած երկրներում կիրառվող ազգային հաշիվներում գնալով ավելի մեծ չափով են օգտագործում կանխատեսումների երկու տիպերը: Պլանի ն բյուջեի կանխատեսումների դժվարին զուգակցման միջոցով թե մեկը ն թե մյուսը լուծում են իրենց առանձնահատուկ, բայց փոխկապակցված խնդիրները: Այս իրավիճակում հենց բյուջետային համակարգին է վիճակված հաշվի առնել հիմնական ֆինանսական համամասնությունների ապահովման անհետաձգելի պահանջները: Մյուս կողմից գնալով ավելի է մեծանում պետության դերը անմիջականորեն բյուջետային քաղաքականության իրականացման գոծում, որը տարբեր տարիների ավելի մեծ չափով է արտացոլվում պետական քաղաքականության առանձին ոլորտներում: Հայաստանի Հանրապետությունում տարբեր մակարդակների բյուջեները մշակվում են՝ ելնելով տնտեսության զարգացման տարբեր ոլորտներում պետական քաղաքականության առաջնահերթություններից՝ հիմք ընդունելով պետական չափորոշիչների պահպանմանը վերաբերող օրենսդրական պահանջները, ֆինանսական ծախսերի իրականացման նորմատիվային ակտերը: Ընդ որում, պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների բյուջեների հետ մեկտեղ ձնավորվում են նան արտաբյուջետային ֆոնդեր: Դրամական միջոցները նշված ֆոնդերում արտացոլվում են եկամուտների ու ծախսերի համապատասխան նախահաշիվներում: Վերջիններս, ըստ էության, հանդիսանում են արտաբյուջետային ֆոնդերի ֆինանսական պլան: Համապետական ն տարածքային մարմիններում ֆինանսական պլանավորման համակարգերի մեջ ընդգրկվում են հեռանկարային ֆինանսական հաշվեկշիռների, ինչպես նան բնակչության եկամուտների ու ծախսերի հաշվեկշռի մշակումը ն իրացումը: Հեռանկարային ֆինանսական պլանավորման նպատակն է ապահովել տնտեսական ու սոցիալական զարգացման այն խնդիրները, որոնք բխում են ֆինանսական քաղաքականության ծրագրից: Ընդ որում, հաշվի են առնվում կանխատեսումերի իրականացման հնարավոր բացասական հետնանքները ն դրանց հաղթահարման ուղիները: Հեռանկարային ֆինանսական պլանավորումը մշակվում է երեք տարվա կտր36

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

վածքով, որից առաջին տարում կազմվում է բյուջե: Մյուս երկու տարիները դիտվում են որպես պլանային ժամանակաշրջան, որի ընթացքում հետնում են առաջադրված տնտեսական քաղաքականության իրական հետնանքներին: Հեռանկարային ֆինանսական պլանը, որպես կանոն, յուրաքանչյուր տարի ճշգրտվում է՝ ելնելով նախորդ տարվա փաստացի ցուցանիշներից, ընդ որում, պլանային ժամանակաշրջանը մշակվում է մեկ տարով: Ֆինանսական ռեսուրսների հաշվեկշիռն իրենից ներկայացնում է Հայաստանի Հանրապետության, տեղական ինքնակառավարման մարմինների ն տնտեսավարող սուբյեկտների եկամուտների ու ծախսերի ամբողջություն: Հաշվեկշիռը կազմելու հիմք են ընդունվում նախորդ ժամանակաշրջանի ֆինանսական ռեսուրսների հաշվեկշռի փաստացի կատարողական ցուցանիշները, ինչպես նան սոցիալ-տնտեսական զարգացման կանխատեսումները, որոնք հիմք են ծառայում բյուջեի նախագիծը կազմելու համար: Պետության ամփոփ ֆինանսական հաշվեկշիռը կազմվում է Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության կողմից: Սրա դերն այն է, որ հնարավորություն է ստեղծվում կապակցել ազգային տնտեսության մեջ նյութական ու ֆինանսական համամասնությունները, հանրագումարի բերել ֆինանսավարկային համակարգի բոլոր օղակների դրամական միջոցները, ինչը թույլ է տալիս սահմանել կանխատեսված միջոցառումների իրականացմանն անհրաժեշտ ֆինանսավորման աղբյուրները: Միաժամանակ, որոշվում են լրացուցիչ ֆինանսական ռեսուրսների պահանջները, կատարվում են կանխատեսումների վերաբերյալ ֆինանսական հաշվարկներ: Ֆինանսական պլանավորման ու կանխատեսումների կարնոր հատվածներից մեկն էլ բնակչության դրամական եկամուտների ու ծախսերի հաշվեկշիռն է: Բնակչության դրամական եկամուտները ձնավորվում են հիմնականում աշխատավարձից ու պարգնատրումներից, սոցիալական բնույթի վճարումներից, ձեռնարկատիրական գործունեությունից ստացված եկամուտներից, ինչպես նան սոցիալական տրանսֆերտներից (պետական կենսաթոշակներ, զանազան տեսակի նպաստներ ն այլն): Ինչ վերաբերում է ծախսերին, ապա դրանք ստորաբաժանվում են սպառողական ծախսերի, հարկերի ու այլ պարտադիր վճարների, դրամական կուտակումների ն խնայողությունների: Բնակչության դրամական եկամուտների ու ծախսերի հաշվեկշռի կարնորությունը պայմանավորված է նրանով, որ այն օգտագործվում է երկրի կանխիկ դրամաշրջանառությունը, մանրածախ ապրանքաշրջանառությունը, հարկային մուտքերը ն վարկային ռեսուրսները պլանավորելու համար:

2.2.2. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՈՂ ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐՈՒՄ

Շուկայական տնտեսության պայմաններում տնտեսավարող սուբյեկտների կառավարման արդյունավետությունը զգալիորեն պայմանավորված է դրամական հոսքերի, դրամական հարաբերությունների ն դրանց առնչվող գործընթացների ֆինանսական պլանավորման մակարդակով: Ֆինանսական պլանավորումը բավականին դժվար, աշխատատար գործընթաց է, որն ամփոփում է տնտեսավարող սուբյեկտնե37

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

րի գրեթե բոլոր ծառայությունների գործունեության արդյունքները: Ֆինանսական պլանավորման գլխավոր խնդիրն այն է, որ առաջիկա տնտեսական ժամանակաշրջանում հիմնավորի կազմակերպությունների գործունեության ռազմավարությունը ապրանքային, ֆինանսական, տեղեկատվական ն այլ շուկաներում այն հաշվով, որպեսզի պահպանվի օպտիմալ հավասարակշռություն եկամտաբերության ն իրացվելիության մակարդակների միջն: Գործնականում եկամտաբերության բարձրացումը կապված է տնտեսավարող սուբյեկտների արտադրության ծավալների մեծացման ու նոր շուկաների նվաճման հետ, որը ձեռք է բերվում ինվեստիցիաների շնորհիվ ն ուղեկցվում է իրացվելիության մակարդակի իջեցումով: Այս հակասության լուծումը ֆինանսական մենեջերի աշխատանքի գլխավոր խնդիրն է: Եթե կազմակերպությունների ընթացիկ իրացվելիությունը, վճարունակությունը ն, հետնաբար, ֆինանսական կայունության ապահովումը հիմնականում վերաբերում են կառավարման տակտիկական խնդիրներին, ապա եկամտաբերության շարունակական բարձրացումը հանդիսանում է ռազմավարական խնդիր: Այս խնդրի լուծման դժվարությունն այն է, որ տնտեսավարող սուբյեկտները լավագույն դեպքում կարող են միայն հետաձգել ներդրումները, բայց չկատարել չեն կարող: Ֆինանսական պլանավորման նշանակությունն այն է, որպեսզի մշակվեն կոնկրետ ֆինանսական ցուցանիշներ ինչպես ռազմավարական, այնպես էլ մարտավարական խնդիրների լուծման համար, ֆինանսական ռեսուրսներով ապահովվեն արտադրական պլանով նախատեսված տնտեսական զարգացման համամասնությունները, հնարավորություն ստեղծվի իրականացնել նախատեսված ինվեստիցիոն ծրագրերը մրցակցության պայմաններում: Տնտեսավարող սուբյեկտներում ֆինանսական պլանավորման հիմնական խնդիրներն են՝ ֆինանսական ռեսուրսներով ապահովել արտադրական, ինվեստիցիոն ն ֆինանսական գործունեությունը, որոշել ինվեստիցիոն ներդրումների ծավալը ն ֆինանսավորման աղբյուրները, կատարել դրամական հոսքերի դիսկոնտավորում, սահմանել ռացիոնալ ֆինանսական փոխհարաբերություններ պետական բյուջեի, առնտրային բանկերի ն այլ տնտեսավարող սուբյեկտների հետ, հսկողություն սահմանել կազմակերպության ֆինանսական դրության, վճարունակության ն վարկունակության նկատմամբ, ինչպես նան պահպանել բաժնետերերի ն այլ կրեդիտորների շահերը: Ֆինանսական պլանավորման միջոցով հնարավորություն է ստեղծվում ապահովելու կազմակերպությունների նյութական ու ֆինանսական ռեսուրսների միջն հավասարակշռություն նախատեսված ծախսերը դրանց իրականացման իրական հնարավորությունների հետ համաչափելու միջոցով: Ֆինանսական պլանի հոդվածները կապված են կազմակերպությունների արտադրանքի արտադրության, տեխնիկական զարգացման, նյութատեխնիկական ապահովման ն գործունեության այլ բնագավառների հիմնական ցուցանիշների հետ ն դրանով ներգործում են կազմակերպության ողջ գործունեության վրա: Ֆինանսական պլանները լինում են ռազմավարական կամ երկարաժամկետ, ընթացիկ կամ կարճաժամկետ: Ռազմավարական ֆինանսական պլանը մշակվում է՝ ելնելով տնտեսավարող սուբյեկտների բիզնեսի զարգացման շահերից: Սակայն հաշվի է առնվում նան երկրում

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

իրականացվող պետական ֆինանսական քաղաքականությունը, մասնավորապես՝ հարկային ն մաքսային, ինչպես նան ինֆլյացիոն գործընթացը: Ռազմավարական պլանի մեջ արտացոլվում են առաջիկա հեռանկարում կազմակերպությունների համար անհրաժեշտ ինվեստիցիոն միջոցների ծավալը ն դրանց օգտագործման ժամկետները, ֆինանսական ռեսուրսների հնարավոր աղբյուրները ն դրանց իրականացման արդյունքում ակնկալվող արտադրության շահութաբերության մակարդակը: Հեռանկարային ֆինանսական պլանավորումը կարնոր նշանակություն ունի որոշելու ընդլայնված վերարտադրության տեմպերը ն համամասնությունները կազմակերպությունների հիմնական նպատակների իրացման գործում: Ժամանակակից պայմաններում այն ընդգրկում է մեկից երեք տարի ժամանակաշրջան, թեն նման ժամանակահատվածը պայմանական է, քանի որ կախված է տնտեսական կայունությունից ն ֆինանսական ռեսուրսների ծավալի կանխատեսման հնարավորություններից: Հեռանկարային պլանավորումը կազմակերպությւնների տնտեսական զարգացման ռազմավարության բաղկացուցիչ մասն է: Այդ պատճառով նրա հիման վրա որոշվում է տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսական քաղաքականությունն ըստ ֆինանսական գործունեության կոնկրետ ուղղությունների: Մասնավորապես, որոշվում է հարկային, ամորտիզացիոն, շահաբաժնային քաղաքականությունը ն այլն: Ֆինանսական ռազմավարական քաղաքականությունը մշակելիս կարնոր նշանակություն ունի ռիսկի գործոնը հաշվի առնելը: Տնտեսավարող սուբյեկտներն իրականացնում են նան ընթացիկ ֆինանսական պլանավորում, որը ռազմավարական պլանավորման բաղկացուցիչ մասն է ն մշակվում է՝ ելնելով կոնկրետ ցուցանիշներից՝ հաշվի առնելով այն փոփոխությունները, որոնք կատարվել են նախորդ ժամանակաշրջանում: Ընթացիկ ֆինանսական պլանավորման հիմնական խնդիրն է որոշել ֆինանսական ռեսուրսների ծավալը, որը հնարավորություն կտա իրականացնել արտադրական, ինվեստիցիոն, մարքեթինգային, գիտահետազոտական գործունեություն, լուծել սոցիալական բնույթի հարցեր: Այդ նպատակով պլանավորվում են արտադրանքի արտադրության ն իրացման ինքնարժեքը, դրամական հոսքերը, շահույթի ծավալը ն ինվեստիցիաներից ակնկալվող եկամտաբերությունը: Ընթացիկ ֆինանսական պլանավորման գործընթացում նախ՝ հետազոտում ու վերլուծում են կազմակերպությունների ֆինանսական արդյունքները ն ապա՝ մշակվում ֆինանսական հաշվետվությունների կանխատեսումների տարբերակներ՝ օպերատիվ պլաններում տեղի ունեցած փոփոխությունների հիման վրա: Այնուհետն որոշվում են ֆինանսական ռեսուրսների նկատմամբ պահանջները, որոնք անհրաժեշտ են պլանային առաջադրանքների կատարման համար, կանխատեսվում են ֆինանսավորման աղբյուրները ն դրանց կառուցվածքը: Ազատ շուկայի պայմաններում ֆինանսական պլանավորումը ընդգրկվում է բիզնես-պլանի կազմի մեջ ն հանդիսանում է նրա վերջին ամփոփ բաժինը: Ընդ որում, ֆինանսական պլանը բիզնես-պլանի կազմում մշակվում է մի քանի ուղղություններով: Ամենից առաջ կանխատեսվում է վաճառքի ծավալը, ն մշակվում են շուկաների նվաճման նախագծային ցուցանիշներ: Այնուհետն սահմանվում են տարեկան դրամական հոսքերը ն ֆինանսական արդյունքները, անհրաժեշտ ինվեստիցիաների ծա39

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

վալը ն ֆինանսավորման աղբյուրները: Պլանավորման գործընթացն ուղեկցվում է տարբեր տեսակի հաշվարկներով (արտադրանքի ինքնարժեքի, շահույթի, դրամական միջոցների շարժի ն այլն): Ընթացիկ ֆինանսական պլանը կազմվում է եռամսյակային կտրվածքով, ինչը հնարավորություն է տալիս սահմանել օպերատիվ հսկողություն պլանային ցուցանիշների կատարման նկատմամբ: Ֆինանսական պլանավորումը ստեղծագործական գործընթաց է, քանի որ ֆինանսական ցուցանիշները փոխկապակցվում են կազմակերպությունների գործունեության բոլոր բնագավառների ցուցանիշների հետ:

2.2.3. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԿՈՐՊՈՐԱՏԻՎ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

Շուկայական հարաբերություններով պայմանավորված տնտեսական վերափոխումների արդյունքում Հայաստանի Հանրապետությունում ձնավորվեց ն աստիճանական իր զարգացումն ստացավ տնտեսական սուբյեկտների կապիտալի օգտագործման նոր՝ առավել արդյունավետ համակարգ` հանձինս կորպորատիվ կառույցների: Դրանով նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվում ֆինանսական ռեսուրսների կենտրոնացված կառավարման, նպատակային օգտագործման նկատմամբ վերահսկողության իրականացման համար, որը տանում է կազմակերպությունների (ձեռնարկությունների) ինվեստիցիոն գրավչության ն շահութաբերության բարձրացմանը: Կորպորատիվ կառույցներն իրենցից ներկայացնում են այնպիսի ձեռնարկչատիրական կազմակերպություններ, որոնք թույլ են տալիս ստեղծել գործընկերային փոխհարաբերություններ պետության ու կազմակերպությունների (ձեռնարկությունների) միջն, փոքր ու մեծ բիզնեսի միջն, տարբեր տնտեսվարական սուբյեկտների միջն: Աշխարհում կորպորացիան բնորոշվում է որպես անհատների ամբողջական միավորում, որոնք նպատակադրվել են համատեղ ուժերով ու ջանքերով իրականացնել ընդհանուր նպատակներ հետապնդող գործունեություն` իրավաբանական անձի կարգավիճակով: Կորպորացիան՝ որպես իրավաբանական անձ, իրավունք ունի իր տրամադրության տակ ունենալ սեփականություն, օգտվել փոխատվություններից, կնքել պայմանագրեր տնտեսական ու ֆինանսական գործարքներ կատարելու համար: Կորպորացիաների մասին առաջին հիշատակումները կապված են 2Մ|| դարի հետ: Դրանց համաձայն՝ դրանք ստեղծվել են Ամստերդամում ն Լոնդոնում բաժնետիրական ընկերությունների տեսքով: Այսօր էլ ամբողջ աշխարհում կորպորացիաները ստեղծվում են մեծ մասամբ բաժնետիրական ընկերությունների ձնով: Հայաստանի Հանրապետությունում նույնպես շուկայական հարաբերությունների ձնավորմանն ու զարգացմանը զուգընթաց գործող արտադրական ձեռնարկություններն ու կազմակերպությունները աստիճանաբար վերածվեցին բաժնետիրական կազմակերպությունների` կորպորացիաներին բնորոշ կազմակերպչական կառուցվածքի հատկանիշներով: Այնպես որ ՀՀ-ում գործող բաժնետիրական ընկերությունների տեսքով

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

կազմավորված ձեռնարկություններն (կազմակերպությունները) ու ֆիրմաները, ըստ էության, հանդես են գալիս որպես կորպորատիվ կառույցներ: Ուստի տնտեսվարական սուբյեկտների կազմի մեջ մտնում են նան կորպորատիվ կառույցները: Միջազգային պրակտիկան ցույց է տալիս, որ կորպորացիան անցել է ձնավորման ու զարգացման տնական ժամանակաշրջան: Կորպորացիայի պարզ ձնը հանդիսանում է, այսպես կոչված, անհատական տիրապետում, որը առանձնանում է նրանով, որ բաժնետոմսերի մեծ մասը պատկանում է մեկ անձի, ընտանիքի կամ բաժնետերերի նեղ խմբի: Անհատական տիրապետման առանձնահատկությունն այն է, որ ֆիրմայի բոլոր ակտիվները ն պարտավորությունները հանդիսանում են միաժամանակ նրա տիրոջ անձնական ունեցվածքը ն պարտավորությունը: Անհատ սեփականատերն ունի անսահմանափակ պարտավորություն ն պատասխանատվություն ֆիրմայի պարտքերի ն պարտավորությունների գծով: Սա նշանակում է, որ եթե ֆիրման ի վիճակի չէ վճարել պարտքերը ն բավարարել կրեդիտորների պահանջները, ապա կարող է կալանք դրվել նրա ցանկացած ունեցվածքի վրա: Միջազգային պրակտիկան ցույց է տալիս, որ շատ ֆիրմաներ իրենց գործունեությունը որպես կորպորացիա սկսում են անհատական սեփականատերերի կարգավիճակով: Հետագայում իրենց գործունեությունն աստիճանաբար ընդլայնելուն ն ամրապնդելուն զուգընթաց փոխում են իրենց կազմակերպչական կառուցվածքը: Սակայն քիչ չեն նան դեպքերը, երբ անհատական սեփականատերերը մինչն վերջ իրենց գոյության ընթացքում մնում են ֆիրմայի փակ սեփականատերը: Անհատական սեփականատերերի կարգավիճակը Արնմուտքում դիտվում է որպես բիզնեսի կազմակերպման երեք ձներից մեկը: Բիզնեսի կազմակերման երկրորդ ձնը կոչվում է ընկերություն: Վերջինս հանդիսանում է ֆիրմայի երկու ն ավելի սեփականատերերի սեփականություն: Նրանք հանդես են գալիս որպես գործընկերներ ն համատեղ են տիրապետում ֆիրմայի կապիտալը: Ֆինանսական կառավարումը դրսնորվում է նրանով, որ վաղօրոք կնքվում են, այսպես կոչված, գործընկերային համաձայնագրեր, որտեղ նշվում են, թե ինչպես պետք է ընդունվեն տնտեսական ն ֆինանսական վճիռները, ինչպես պետք է բաշխվեն ֆիրմայի շահույթը, ն ծածկվի վնասը: Եթե համաձայնագրերում այլ բան չի նախատեսվում, ապա բոլոր գործընկերները, ինչպես անհատական տիրապետման դեպքում, կրում են անսահմանափակ պատասխանատվություն պարտավորությունների գծով: Սակայն հնարավոր է նախատեսել սահմանափակ պատասխանատվություն առանձին գործընկերների համար: Ընդ որում առնվազն գործընկերներից մեկը կկոչվի գլխավոր գործընկեր, որն էլ կկրի անսահմանափակ պատասխանատվություն ֆիրմայի պարտավորությունների գծով: Մնացած գործընկերները, որոնց անվանում են նան կոմմանտներ, չեն մասնակցում ամենօրյա վճիռների ընդունմանը, որոնք վերաբերում են ֆիրմայի գործունեությանը: Վերջինս մտնում է գլխավոր գործընկերոջ իրավասության մեջ: Բիզնեսի կազմակերպման դասական եղանակը համարվում է կորպորացիան: Ի տարբերություն անհատ սեփականատերի կարգավիճակի, որը ՀՀ-ում կարելի է նմանեցնել անհատ ձեռներեցի կարգավիճակին, ինչպես նան ընկերության կարգավիճակին, կորպորացիան հանդիսանում է բիզնեսի կազմակերպման առավել կատարյալ ձն: Այն հանդես է գալիս որպես ինքնուրույն իրավաբանական անձ ն գործում է անկախ իր սեփականատերերից:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Կորպորացիայի կառավարումն իրականացվում է հիմնադիր փաստաթղթերի հիման վրա: Բաժնետերերը իրավունք ունեն ստանալու կորպորացիաների ցանկացած եկամտի մի մասը` դիվիդենդների տեսքով` համամասնորեն ելնելով իրենց ունեցած բաժնետոմսերի քանակից: Նոր կորպորացիա կազմակերպելիս նախաձեռնող խմբի կողմից հրավիրվում է հիմնադիր ժողով, որն էլ ընդունում է կորպորացիայի կանոնադրությունը, որի մեջ նշվում է ֆիրմայի անվանումը, ընտրում է տնօրենների խորհուրդը նշանակալից բաժնետերերի կազմից: Վերջինս էլ իր հերթին նշանակում է գործադիր տնօրեն կորպորացիայի գործերը կառավարելու համար: Սովորաբար մեկ բաժնետոմսը ունի մեկ ձայն բաժնետերերի ժողովում: Սակայն Արնմուտքում գոյություն ունեն բաժնետոմսերի տարբեր կարգեր, որոնք ապահովում են ձայների տարբեր իրավունքներ: Կորպորատիվ կառույցներն ունեն կազմակերպչական որոշակի առավելություններ բիզնեսի կազմակերպման մյուս ձների նկատմամբ: Առաջին, թերնս ամենակարնոր առավելությունն այն է, որ նրա բաժնետոմսերը կարող են փոխանցվել այլ սեփականատերերի՝ առանց խախտելու ֆիրմայի բնականոն գործունեությունը: Մյուս առավելությունն արտահայտվում է նրանում, որ բաժնետերերը ունեն սահմանափակ պատասխանատվություն, ինչը նշանակում է, որ եթե կորպորացիան ի վիճակի չէ վճարելու պարտքերը, ապա կրեդիտորները իրավունք ունեն կալանք դնել կորպորացիայի ակտիվների վրա, բայց ոչ բաժնետերերի անձնական ունեցվածքի վրա: Ավանդաբար Արնմուտքում ձեռնարկությունների, կոմպանիաների, տնտեսական միավորումների, առնտրային կազմակերպությունների համար որպես ամենաընդհանուր անվանում հանդես է գալիս ֆիրման, բայց վերջինս միաժամանակ դիտվում է տնտեսական գործունեության սուբյեկտ կամ, ինչպես ՀՀ-ում է ընդունված, տնտեսվարական սուբյեկտ: Ընդ որում այդ տնտեսվարական սուբյեկտի հիմնական ֆունկցիան է ապրանքների արտադրությունը կամ ծառայությունների մատուցումը, ինչը ՀՀ-ում մեծ մասամբ կատարում են արտադրական ձեռնակությունները (կազմակերպությունները): Փաստորեն, կորպորացիաների տնտեսական հիմքը կազմում է ֆիրման: Արնմուտքում ֆիրմայի մակարդակով ֆինանսների բնագավառը ընդունված է անվանել կորպորատիրվ ֆինանսներ: Արտադրական գործընթացն իրականացնելու համար ցանկացած ֆիրմայի անհրաժեշտ է ունենալ բավարար ծավալի կապիտալ: Անհրաժեշտ է ստեղծել շենքեր, կառույցներ, ձեռք բերել մեքենաներ ու սարքավորումներ ն այլ անհրաժեշտ ռեսուրսներ, որոնց ամբողջությունը կոչվում է ֆիզիկական կապիտալ: Իսկ դրանք ձեռք բերելու համար բաժնետոմսերի, պարտատոմսերի, փոխատվությունների ամբողջությունը կրում է «ֆինանսական կապիտալ» անվանումը: Ցանկացած ֆիրմայի առաջնահերթ խնդիրն է որոշել, թե ինչպիսի բիզնեսով է ցանկանում զբաղվել: Այդ գործընթացը կոչվում է ռազմավարական պլանավորում: Եվ քանի որ ռազմավարական պլանավորումը կապվում է եկամուտների ու ծախսերի գնահատման հետ՝ հաշվի առնելով ժամանակի գործոնը, ապա այն վերաբերում է ֆինանսական կառավարման բնագավառին: Կորպորացիաներում ֆինանսական կառավարման կարնոր բնագավառներից մեկը հանդիսանում է շինարարության պլանի կազմումը, որը հիմնականում հանգում է

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ինվեստիցիաների պլանավորմանը: Դրա համար ելակետ են ծառայում ինվեստիցիոն նախագծերը: Ինվեստիցիաների պլանավորումն այն է, որպեսզի որոշվեն յուրաքանչյուր նոր ինվեստիցիոն նախագծի հիմնական մոտեցումները, դրանց գնահատումը, առավել շահավետ մտահղացումների ընտրությունը ն դրանց իրացման եղանակների մշակումը: Ֆինանսական կառավարման հաջորդ փուլը վերաբերում է դրանց ֆինանսավորման կազմակերպմանը: Կարնոր խնդիր է հանդիսանում կապիտալի օպտիմալ կառուցվածքի սահմանումը, որի համար ելակետ է ընդունվում ոչ թե առանձին ինվեստիցիոն նախագիծը, այլ ամբողջությամբ վերցրած կորպորացիան (ֆիրման): Կորպորացիայի կապիտալի կառուցվածքի գործընթացը սկսվում է ֆիրմայի գործունեության ֆինանսական պլանի մշակումով, որից հետո կարելի է ձեռնամուխ լինել ֆինանսական աղբյուրների օպտիմալ կառուցվածքի մշակմանը: Մասամբ կապիտալի կառուցվածքից է կախված կորպորացիաների առանձին ստորաբաժանումների (ֆիրմաների, կոմպանիաների) գործունեության նկատմամբ վերահսկողության իրականացումը: Նախ պետք է նշել, որ բաժնետերերը, որպես կանոն, ֆիրման կառավարելու համար իրենց ներկայացուցիչներին են ընտրում դիրեկտորների (տնօրենների) խորհրդում, ինչն արդեն վերահսկողություն է նշանակում: Բացի դրանից, նրանք հնարավորություն ունեն հետնելու բոլոր այն պայմանագրերում ն համաձայնագրերում նախատեսված պայմանների պահպանմանը, որոնք կնքվում են կրեդիտորների հետ ֆինանսական ռեսուրսներ ներգրավելու համար, ինչն իր մեջ վերահսկողության տարրեր է պարունակում: Կորպորացիաների ֆինանսատնտեսական գործունեության հաջողությունը զգալի չափով պայմանավորված է նրանով, թե ինչպես են կառավարում շրջանառու կապիտալը: Ֆինանսական դեպարտամենտների ն մենեջերի խնդիրն է շարունակ հետնել, թե ինչպես են կառավարվում երկարաժամկետ պլանով նախատեսված ցուցանիշները ն դրանցից բխող ընթացիկ ֆինանսական պլանի ցուցանիշները: Ֆինանսական կառավարման կարնորագույն խնդիրն է, կորպորացիան ն նրա առանձին ստորաբաժանումներն իրենց ամենօրյա գործունեությունն իրականացնելու համար չունենան դրամական միջոցների պակաս ն, մյուս կողմից, կուտակված միջոցները օգտագործեն ինվեստավորման նպատակով: Բոլոր դեպքերում շրջանառու կապիտալի կառավարման ն այդ թվում նան ֆինանսավորման արդյունավետությունը զգալի չափով պայմանավորված են այնպիսի գործոններց, ինչպիսիք են ձեռնարկատիրական գործունեության կառավարման համակարգը, հարկային քաղաքականությունը, մրցակցային միջավայրը: Առանց նշված գործոնները հաշվի առնելու ոչ մի ֆինանսական վճիռ հաջողություն չի կարող ունենալ: Գործնականում բոլոր վճիռները, որոնք ընդունում են կորպորացիաները այս կամ այն ձնով, հանդիսանում են ֆինանսական այնքանով, որքանով դրանք կապված են առաջիկա եկամուտների ն ծախսերի տարբեր տարբերակների գնահատման ու ընտրության հետ: Խոշոր կորպորացիաների գրեթե բոլոր կառավարչական անձնակազմերը՝ սկսած տնօրեններից ն վերջացրած բոլոր ներքին ստորաբաժանումներով (արտադրական, մարքեթինգ ն այլն), օգտվում են ֆինանսական դեպարտամենտի մասնագետների ծառայություններից:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Ֆինանսական մենեջերի ֆունկցիաները կորպորացիաներում բաղկացած են մի շարք հատվածներից: Դրանք են. » երկարաժամկետ ն կարճաժամկետ ֆինանսական պլանների կազմում, » ապահովումը կապիտալով, » դրամական ֆոնդերի կառավարում, » հաշվապահական հաշվառման վարում, » ակտիվների պաշտպանություն, » հարկերի գծով գործարքների կառավարում, » ինվեստորների հետ փոխհարաբերությունների վարում ն կարգավորում, » տեղեկատվական համակարգի կառավարում: Քանի որ կորպորացիաների կառավարչական անձնակազմը որոշում են բաժնետերերը նրանց կողմից ընտրված տնօրենների խորհրդի միջոցով, ապա մենեջերների առաջնահերթ խնդիրն է իրականացնել այնպիսի քաղաքականություն ն ընդունել այնպիսի վճիռներ, որոնք հնարավորինս համապատասխանեն բաժնետերերի շահերին: Սակայն մենեջերը նան պարտավոր է պահպանել օրենքը, հարգել էթիկական նորմերը, ինչպես նան անհրաժեշտության դեպքում նպաստել տարբեր բնույթի սոցիալական խնդիրների լուծմանը, եթե դրանց լուծումը չի պահանջում մեծ ծախսեր, որոնք կվնասեն բաժնետերերի շահերին: Արնմտյան փորձը ցույց է տալիս, որ եթե նույնիսկ հնարավոր լինի սահմանափակել կորպորատիվ մենեջերների գործունեության ոլորտները, ընդհուպ մինչն բացառապես բաժնետերերի շահերին ծառայելը, միննույնն է, մենեջերների նպատակների իրականացման հստակ սահմաններ ուրվագծել հնարավոր չէ: Այս պարագան պայմանավորված է նրանով, որ կորպորատիվ ֆինանսական կառավարումն ունի մի շարք միայն այս ոլորտին հատուկ առանձնահատկություններ: Առաջին առանձնահատկությունն այն է, որ կորպորատիվ կառույցներում կառավարումը բաժանված է նրա սեփականության իրավունքից: Սկզբունքորեն մենեջերները կարող են բաժնետերերի հետ քննարկել ցանկացած բիզնեսի հետ առնչվող ցանկացած վճիռ, այդ թվում նան ապրանքների արտադրության ծավալի, նրա տեսական, ծառայության մատուցելու ն այլ բնույթի հարցեր: Սակայն նման պարագայում բաժնետերերը կկորցնեն բավականաչափ ժամանակ, ինչը նրանց համար ձեռնտու չէ բոլոր տեսակետներից: Ուստի նրանք գերադասում են կառավարման պարտականություններ դնել հմուտ, փորձված, պրոֆեսիոնալ մենեջերների վրա: Բացի դրանից, մանավանդ խոշոր կորպորացիաներն ունեն բազմահազար բաժնետերեր, որոնց բաժնետոմսերը շարունակ ձեռքից ձեռք են անցնում, որը ն հանգեցնում է նրան, որ անընդհատ փոփոխվում է սեփականատերերի կազմն ու կառուցվածքը: Այդ պատճառով մենեջերների հիմնական խնդիրը կախված չի կորպորացիաների սեփականատերերի կազմից ու կառուցվածքից: Մյուս կարնոր առանձնահատկությունը, որը վերաբերում է կորպորացիաների ֆինանսական կառավարման բնագավառին, այն է, որ բիզնեսում արդյունավետության հասնելու համար հաճախ անհրաժեշտ է միավորել շատ իրավաբանական ն ֆիզիկական անձանց ֆինանսական ռեսուրսները, որոնք հետաքրքրված են միայն դիվիդենդներ ստանալու հանգամանքով: Ոչ պակաս նշանակություն ունի նան այն պարագան, որ ինվեստորներն իրենց միջոցները ներդնում են միաժամանակ տարբեր

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ֆիրմաներում՝ նպատակ ունենալով հնարավոր ռիսկերից առաջացած կորուստները փոխհատուցելու, ինչը պրակտիկորեն անհնար է առանց սեփականության իրավունքի անջատմանը կառավարման գործընթացից: Եվ վերջապես, սեփականության իրավունքի ն կառավարման տարանջատման դեպքում տեղի է ունենում տեղեկատվական ծախսերի խնայողություն: Ընդհանրացնելով կարելի է նշել, որ կորպորատիվ կառույցներում կառավարման ֆունկցիայի առանձնացումը սեփականության իրավունքից առավել մեծ չափով է համապատասխանում բիզնեսի կազմակերպման կորպորատիվ ձնին, քանի որ թույլ է տալիս ապահովել ֆիրմայի, կոմպանիայի բնականոն գործունեությունը բավականին հաճախ տեղի ունեցող սեփականատերերի կազմի ու կառուցվածքի փոփոխության պայմաններում: Կորպորացիաներում ֆինանսական կառավարման արդյունավետությունը զգալի չափով պայմանավորված է նրանով, որ զգալի ֆինանսական ռեսուրսներ է կենտրոնացվում բաժնետիրական ընկերությունների կանոնադիր կապիտալում, ինչը հնարավորություն է տալիս իրացնելու մեծածավալ ինվեստիցիոն նախագծեր, որը հնարավոր չէ կատարել փոքր ու միջին կապիտալի պայմաններում: Մյուս կողմից դա հնարավորություն է տալիս կորպորացիաների միջոցները դարձնել առավել պակաս ռիսկային, այնքանով, որքանով սահմանափակ պատասխանատվությունը թույլ է տալիս վերացնել բաժնետերերի գույքային պատասխանատվությունը անհաջող կոմերցիոն գործունեության դեպքում: Եթե կորպորացիաներին անհրաժեշտ է լրացուցիչ սեփական կապիտալ, ապա նրանք իրավունք ունեն թողարկել նոր բաժնետոմսեր ն այդ ճանապարհով ընդգրկել այլ ինվեստորներ: Արնմուտքում խոշոր կորպորացիաները ունեն հարյուրհազարավոր բաժնետերեր: Ժամանակակից պայմաններում արնմտյան զարգացած երկրներում ձեռնարկչատիրական կորպորատիվ ձնը հանդիսանում է հիմնականը, ն գնալով ընդլայնվում են դրանց գործունեության մասշտաբները: Այսպես՝ մասնագետների գնահատմամբ՝ ներկայումս արտասահմանում հաշվվում են քառասուն հազար միջճյուղային միավորումներ, որոնք ունեն կորպորատիվ կառույցների հատկանիշներ: Դրանք ընդգրկում են մոտ 180 հազար բաժանմունքներ 150 երկրներում: Ընդգրկում են զարգացած երկրների արդյունաբերական արտադրանքի ն առնտրի մինչն 509-ը, նոր տեխնիկայի ու տեխնոլոգիայի մոտ 809-ը1: Գործնականում կապիտալի կենտրոնացումը ն համակենտրոնացումը ելակետային բազա են հանդիսանում կորպորատիվ կառույցների ձնավորման ու զարգացման համար: Կորպորատիվ կառույցների բուռն զարգացմանը ն ծավալմանը զուգահեռ արնմտյան զարգացած երկրներում առաջ եկան կազմակերպչական նոր միավորումներ: Առաջին հերթին խոսքը վերաբերում է հոլդինգներին ն ֆինանսաարդյունաբերական խմբերին, որոնք հանդես են գալիս կորպորատիվ կառույցների հատկանիշներով: Դրանց ուղղությամբ ինչպես ԱՊՀ տարածքում (հատկապես Ռուսատանում) ու մասնավորապես ՀՀ-ում միայն առաջին քայլերն են կատարվում: Հոլդինգները այնպիսի կորպորատիվ կառույցներ են, որոնք կառավարում կամ վերահսկում են այլ ձեռնարկությունների (կազմակերպությունների), կոմպանիաների գոր-

______________

8.8. Áօ÷àքօâ, 8.է. 7åօíòեåâ, Կօքոօքàòèâíûå ՓèíàíՇû, èՅո. "Ոèòåք", Շàíêò-Ոåòåք6óքո, ԽօՇêâà, Õàքեêօâ, ԽèíՇê, 2002, Շ. 29.

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ծունեությունը: Միջազգային պրակտիկայում հոլդինգային կոմպանիան առաջատար տեղ կարող է զբաղեցնել միայն այն դեպքում, եթե տիրապետում է բաժնետոմսերի ծրարի զգալի մասը: Ընդ որում ինքը՝ հոլդինգային կոմպանիան, կարող է ն չտիրապետել սեփական արտադրական պոտենցիալի ն չզբաղվել արտադրական կամ կոմերցիոն գործունեությամբ: Այդ պատճառով միջազգային պրակտիկայում գույություն ունի երկու տիպի հոլդինգ: Դրանցից մեկը կոչվում է զուտ հոլդինգ, եթե չի զբաղվում արտադրական, կոմերցիոն կամ բանկային գործունեությամբ, իսկ մյուսը՝ խառը հոլդինգ, երբ ինքն է զբաղվում ձեռնարկչատիրական գործունեությամբ տարբեր ոլորտներում: Երկրորդ հզոր կորպորատիվ կառույցները, ինչպես արդեն նշվեց, կոչվում են ֆինանսաարդյունաբերական խմբեր (ՖԱԽ): Սրանց բնորոշ հատկանիշը արտահայտվում է նրանում, որ երկրի մակարդակով գրանցված իրավաբանորեն անկախ ձեռնարկությունների (կազմակերպությունների), ֆինանսական ն ինվեստիցիոն ինստիտուտների խումբ է, որոնց մասնակիցները միավորել են իրենց նյութական ռեսուրսները ն կապիտալը: Որպես ՖԱԽ-ի գլխամասային կազմակերպություն կարող են հանդես գալ արդյունաբերական ստորաբաժանումները, ինչպես նան բանկերը ն ֆինանսական կոմպանիաները: Հոլդինգային կոմպանիաների առանձնահատկությունն այն է, որ հնարավորություն է տալիս մենեջերին իրեն ենթարկել նույնիսկ այնպիսի կոմպանիաների, որոնց կապիտալը շատ անգամ գերազանցում է սեփական կապիտալը: Այդ նպատակով հոլդինգները ձգտում են ձեռք բերել ուրիշ ֆիրմաների հսկիչ ծրարները ն դրանով հնարավորություն են ստանում իրենց ներկայացուցիչները նշանակել տնօրենների խորհրդում: Փաստորեն այլ կոմպանիաների նկատմամբ հսկողություն իրականացնելու համար, այսպես կոչված, մայր հոլդինգը լայնորեն օգտագործում է սեփական մասնակցությունը այլ ֆիրմաների կապիտալում: Հոլդինգային կառույցների հաջողությունը զգալի չափով պայմանավորված է նրանով, որ նշանակալից ֆինանսական կորուստներ հոլդինգի ցանկացած մասնակցի մոտ չեն առաջանում: Ըստ էության տեղի է ունենում ռիսկի չեզոքացում, այնքանով, որքանով հոլդինգի ներսում յուրաքանչյուր առանձին վերցրած կոմպանիա հանդիսանում է ինքնուրույն իրավաբանական անձ, ն դրանցից յուրաքանչյուրի պատասխանատվությունները առանձնանում են մյուսների պարտավորություններից: Միջազգային պրակտիկան վկայում է, որ հաճախ է տեղի ունենում երկու ն ավելի կոմպանիաների միաձուլում: Այդ նպատակով դրանցից շատերը կնքում են համաձայնագրեր միմյանց հետ ն դրանց հիման վրա ստեղծում են այսպես կոչված կորպորատիվ այլանս, որը, ըստ էության, ձուլում է նշանակում: Այլանսները գործնականում հանդես են գալիս տարբեր ձներով: Համաձայնագրեր կնքելու համար օբյեկտ կարող են հանդիսանալ արտահանման միասնական շուկայի օգտագործումը, համատեղ սեփականությունը, տարբեր բնույթի գործառնությունները: Շատ հզոր կորպորատիվ տիպի կառույցներ իրականացնում են արտասահմանյան գործառնություններ ն այդ պատճառով կոչվում են տրանսազգային կոմպանիաներ (ՏԱԿ)՝ նկատի ունենալով, որ արտասահմանյան բաժանմունքների նկատմամբ վերահսկողություն իրականացնելը չափազանց դժվար խնդիր է, այդ պատճառով մասնագետների համալրումը նպատակահարմար է կատարել տեղական կադրերով:

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գլխավոր հոլդինգը տրանսազգային կոմպանիաների համար առաջադրում է մոտավորապես հետնյալ գործառույթները. » մշակում է տնտեսական, արտադրական ն մարքեթինգային ռազմավարություն որոշակի ժամանակահատվածի համար, » իրականացնում է բաժանմունքների միասնական ֆինանսական քաղաքականություն, » կատարում է խոշոր մասշտաբի գիտահետազոտական աշխատանքներ: Արնմտյան զարգացած երկրներում տրանսազգային կորպորացիաների ծագումը պայմանավորված է նրանով, որ հրատապ են դառնում իրացման նոր շուկաների որոնումը ն յուրացումը, մասնավորապես՝ հումքի, էներգոռեսուրսների նոր աղբյուրների որոնումը: Դրա համար մղվող պայքարը քաղաքական բնույթ է ստանում: Պակաս կարնոր չէ նան պայքարը նոր տեխնոլոգիաների համար: Չպետք է աչքաթող անել կորպորացիաների բազմաբնույթ գործունեություն իրականացնելու անհրաժեշտությունը, ինչը թույլ է տալիս չեզոքացնել անբարենպաստ իրադրության հետնանքով առաջացած հնարավոր կորուստները: Մեծ հաշվով կորպորացիաների ֆինանսական կառավարման գործընթացը նպատակամղված է նրան, որպեսզի թույլ չտրվեն նրա մեջ մտնող առանձին օղակների սննկացում կամ ֆինանսական կորուստներ, առաջատար դիրք գրավեն մրցակցային պայքարում ն մաքսիմալի հասցնեն «ֆիրմայի գնի» մակարդակը: Այս խնդրի իրականացման համար ելակետ է ծառայում Արնմուտքում բավականին տարածված «ֆիրմայի գնի» մաքսիմալացման տեսությունը: Սրա կողմնակիցները գտնում են, որ գոյություն ունեցող ոչ մի չափանիշ (վաճառքի ծավալ, շահույթ, շահութաբերություն ն այլն) չի կարող դիտվել արդյունավետության չափանիշ, երբ հարկ է լինում ընդունել ֆինանսական ն ինվեստիցիոն վճիռներ: Ընդ որում, ընդունվող վճիռների համար ելակետային չափանիշ են դիտվում կորպորացիաների սեփականատերերի եկամուտների մաքսիմալացումը, բաժնետիրական կապիտալի շուկայական արժեքի բարձրացումը: Ենթադրվում է, որ այդ նպատակին չի կարող ծառայել շահույթի մաքսիմալացման խնդիրը հետնյալ երկու պատճառներով. 1. ժամանակի ընտրության ոչ հստակությունը, 2. շահույթի մեծության հավանական բնույթը` բազմաթիվ գործոններից կախվածությունը: Դրանցից առաջինի հիմնավորման համար առաջ է քաշվում այն պարագան, որ ինվեստիցիոն ցանկացած տարբերակի դեպքում արտադրական գործընթացը բաղկացած է մի քանի ժամանակահատվածներից, ն հայտնի չէ, թե դրանցից որի դեպքում է անհրաժեշտ մաքսիմումի հասցնել շահույթի մեծությունը: Իսկ ինչ վերաբերում է շահույթի հավանական բնույթին, նշվում է, որ եթե ապագա եկամուտները ն ծախսերը հանդիսանում են անորոշ ցուցանիշներ, ապա ոչ մի նշանակություն չունի «մաքսիմում շահույթ» հասկացությունը, եթե ինքը՝ շահույթը, հանդիսանում է հավանական մեծություն1: Ենթադրվում է, որ սեփական կապիտալի արժեքի մաքսիմալացման չափանիշի ընտրության դեպքում նշված թերությունները չեզոքացվում են: Ի տարբերություն շահույթ ցուցանիշի՝ բաժնետիրական կապիտալի ընթացիկ շուկա-

______________

3âè Áօոè, Քօ6åքò Կ. Խåքòօí, ՓèíàíՇû, èՅո. "8èոետìՇ", ԽօՇêâà, Շàíêò-Ոåòåք6óքո, Կèåâ, Շ. 59, 2005.

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

յական արժեքը կարելի է որոշել բավականին ճշգրիտ: Ուստի բաժնետերերի եկամուտները մաքսիմալացնելու կարգը հանդիսանում է ֆինանսական մենեջերների հիմնական խնդիրը ֆիրմաների ապագա եկամուտների ու ծախսերի անորոշության պայմաններում: Փաստորեն շահույթ ցուցանիշի միջոցով հնարավոր չէ լուծել կորպորացիաների առջն ծառացած տակտիկական խնդիրները: Կորպորացիաների ֆինանսական կառավարման կարնոր բաղադրիչներից են ֆինանսական քաղաքականության մշակումը ն իրականացումը, ինչը պայմանավորված է ֆինանսական ռեսուրսների նպատակային օգտագործման ռազմավարական ն տակտիկական խնդիրների լուծման անհրաժեշտությամբ, որոնք նախատեսվում են կորպորացիաների հիմնադիր փաստաթղթերում ն հատկապես կանոնադրության մեջ: Դրանց շարքին են դասվում կորպորացիայի դիրքի ուժեղացումը ապրանքային շուկայում, նախատեսված վաճառքի ծավալի ապահովումը, ակտիվների ն սեփական կապիտալի ծավալների մեծացումը, վճարունակության ն լուծարելիության ապահովումը, բաժնետերերի բարեկեցության բարձրացումը: Ընդհանուր առմամբ կորպորացիաներում ֆինանսական կառավարման օբյեկտ են հանդիսանում կապիտալը ն դրամական հոսքերը, որոնք ունեն ռազմավարական նշանակություն, այնքանով, որքանով դրանց բավարար մակարդակն է հիմնականում որոշում կորպորացիաների մրցունակության մակարդակը ն տնտեսական պոտենցիալը: Միջազգային տնտեսվարական պրակտիկան ցույց է տալիս, որ եթե կորպորացիայի սեփական կապիտալի ծավալը գերազանցում է ընդհանուր կապիտալի 609-ը, իսկ դրամական հոսքերի մնացորդը դրական է, ապա մեծ հնարավորություն ունի ընդգրկելու լրացուցիչ դրամական ռեսուրսներ ֆինանսական շուկայից: Հենց այդ նպատակին պետք է ուղղված լինի կորպորացիաների ֆինանսական ռազմավարությունը, որի միջոցով էլ հեռանկարում հնարավոր կլինի լուծել խոշորածավալ խնդիրներ: Այդ ռազմավարական խնդիրների մշակման գործընթացում կանխատեսվում են ֆինանսների զարգացման հիմնական մոտիվները, ձնավորվում դրանց օգտագործման առաջնահերթությունները, մասնավորապես՝ ֆինանսական հարաբերությունները պետության հետ (հարկային քաղաքականություն), այլ տնտեսվարական սուբյեկտների հետ: Ելնելով ռազմավարական խնդիրները լուծելու անհրաժեշտությունից՝ կորպորացիաները որոշում են իրենց արտադրական ու ֆինանսական գործունեության նպատակներն ու խնդիրները: Ֆինանսական ռազմավարության բաղկացուցիչ մասը կազմում է հեռանկարային ֆինանսական պլանավորումը, որը պետք է կողմնորոշված լինի իրականացնելու կորպորացիաների գործունեության հիմնական ֆինանսական ցուցանիշները, ինչպիսիք են վաճառքի ծավալը, շահույթը ն շահութաբերությունը, ֆինանսական կայունությունը ն վճարունակությունը: Ինչ վերաբերում է կորպորացիաների ֆինանսական տակտիկական խնդիրներին, ապա դրանք ուղղված են լուծելու մասնավոր այն խնդիրները, որոնք պայմանավորված կլինեն կոնկրետ տվյալ փուլի զարգացման առանձնահատկություններով: Ֆինանսական քաղաքականությունը պետք է վարվի պրոֆեսիոնալ մակարդակով: Բնականաբար ֆինանսական մենեջերը պետք է տիրապետի բոլոր անհրաժեշտ տեղեկատվություններին, որոնք վերաբերում են կորպորացիաների ռազմավարությանը ն տակտիկային:

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

2.3. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

Ֆինանսական կառավարման կարնորագույն ֆունկցիաներից մեկը վերահսկողությունն է: Այն իրենից ներկայացնում է ֆինանսական օրենսդրության ն ֆինանսական կարգապահության պահպանմանն ուղղված միջոցառումների ամբողջություն կառավարման բոլոր մակարդակներում: Ֆինանսական վերահսկողության գործընթացում գնահատվում է ֆինանսական գործառնությունների իրականացման օրինականությունը, ն անհրաժեշտության դեպքում ցույց են տրվում թերություններն ու բացթողումները շտկելու ուղիները: Շուկայական տնտեսության պայմաններում գոյություն ունի ինչպես պետական ֆինանսական վերահսկողություն, այնպես էլ ոչ պետական ֆինանսական վերահսկողություն: Հայաստանի Հանրապետությունում պետական ֆինանսական վերահսկողություն իրականացնում են հանրապետության նախագահի, կառավարության անձնակազմի վերահսկողական ծառայությունները, Ազգային ժողովի վերահսկիչ պալատը, ֆինանսների ու էկոնոմիկայի նախարարությունը, ՀՀ կառավարությանն առընթեր հարկային պետական ծառայությունը ն մաքսային պետական կոմիտեն: Պետական ֆինանսական վերահսկողությունը կոչված է իրացնելու պետության ֆինանսական քաղաքականությունը ֆինանսական օրենսդրության, ֆինանսական կարգապահության պահպանման, բյուջետային ն արտաբյուջետային միջոցների նպատակային օգտագործման միջոցով, ինչի շնորհիվ ապահովվում է ֆինանսական հավասարակշռություն երկրում: Պետական ֆինանսական վերահսկողությունը դրսնորվում է ամենից առաջ բոլոր մակարդակների բյուջեների ն արտաբյուջետային ֆոնդերի մշակման, հաստատման ն կատարման գործընթացներում: Վերահսկողություն է սահմանվում նան պետական կազմակերպությունների ու հաստատությունների ն պետական բանկերի ֆինանսական գործունեության նկատմամբ: Ոչ պետական ֆինանսական վերահսկողության ոլորտի մեջ է մտնում կազմակերպությունների ներքին վերահսկողությունը, որն իրականացնում են ֆինանսական ծառայությունները: Վերջինների հիմնական ֆունկցիան է հետնել դրամական ռեսուրսների ձնավորման ու օգտագործման, սեփական ու փոխառու միջոցների միջն օպտիմալ հարաբերակցության ն ֆինանսական կայունության ապահովման գործընթացներին ն այլն: Ոչ պետական վերահսկողություն են իրականացնում նան առնտրային բանկերը, որոնք շահագրգռված են տրամադրված վարկային ռեսուրսների նպատակային ու արդյունավետ օգտագործման խնդրում, ինչը երաշխավորում է պահպանելու վարկի մարման ժամկետները: Ոչ պետական վերահսկողության ձներից մեկն էլ անկախ աուդիտորական վերահսկողությունն է: Տնտեսավարող սուբյեկտների նշված բոլոր տեսակի վերահսկողությունների վերջնական նպատակը հանգում է ֆինանսական ռեսուրսների ձնավորման, բաշխման ու օգտագործման համար սահմանված նորմատիվային ակտերի ու մեթոդների կիրառման օրինականության, ֆինանսական կարգապահության պահպանմանը: Հետնաբար, ֆինանսական վերահսկողությունը հանդես է գալիս որպես ֆինանսական կառավարման կարնոր օղակ: Ֆինանսական վերահսկողության օբյեկտը, վերջին հաշվով, ֆինանսական ռե49

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

սուրսների կազմավորման ու բաշխման գործընթացն է, որի ընթացքում ստեղծվում են կենտրոնացված ն ապակենտրոնացված դրամական միջոցների ֆոնդեր: Այդ գործընթացում առաջանում են բազմաթիվ ֆինանսական ցուցանիշներ, որոնք հանդես են գալիս որպես ֆինանսական վերահսկողության առարկաներ: Այդ ցուցանիշների շարքին են դասվում տարբեր մակարդակների բյուջեների եկամուտները ն ծախսերը, հարկային վճարումները, տնտեսավարող սուբյեկտների եկամուտները ն դրանց շրջանառության ծախսերը, ինքնարժեքը, շահույթը: Շուկայական տնտեսավարման պայմաններում ֆինանսական վերահսկողության առարկա են նան տնային տնտեսությունների եկամուտներն ու ծախսերը: Քանի որ նշված ցուցանիշներից շատերը հաշվարկային են, այդ պատճառով անհրաժեշտություն է առաջանում պարբերաբար ստուգելու դրանց հավաստիությունը ն համապատասխանությունը գործող նորմատիվային ակտերին: Բացահայտված թերությունների, անճշտությունների ու բացթողումների համար կիրառվում են զանազան հարկադրանքներ, տույժեր ու տուգանքներ, ինչը նպաստում է ֆինանսական կառավարման արդյունավետության բարձրացմանը: Ֆինանսական վերահսկողություն իրականացվում է ֆինանսական կառավարման տարբեր ոլորտներով, ն այդ պատճառով հետապնդվող նպատակները բազմաբնույթ են: Դրա կազմակերպման բնույթից է շատ բանով կախված ֆինանսական վերահսկողության արդյունավետությունը: Միջազգային շուկայական պրակտիկան մշակել է ֆինանսական վերահսկողության որոշակի սկզբունքներ, որոնցից առավել կարնորներն են վերահսկողության անկախությունը, օբյեկտիվությունը, հրապարակայնությունը, ինչպես նան այն իրականացնողների մասնագիտական պատրաստվածությունը: Ֆինանսական վերահսկողության անկախությունը դրսնորվում է նրանում, որ վերահսկող մարմինները պետք է ունենան ֆինանսական ինքնուրույնություն, մասնավորապես, սրանք պետք է ունենան լիազորությունների ավելի երկար ժամկետ, քան պառլամենտական մարմինները: Օբյեկտիվության ն իրազեկության սկզբունքը ենթադրում է սահմանված օրենսդրության ու չափորոշիչների անշեղ պահպանում, իսկ հրապարակայնությունը նախատեսում է վերահսկողության արդյունքների հրապարակում մամուլի միջոցով: Շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրներում առկա են ֆինանսական վերահսկողության պարտադիր, նախնական կամ ընթացիկ, պետական ու բյուջետային ձները: Պարտադիր վերահսկողությունն իրականացնում են պետական մարմինները օրենսդրությամբ սահմանված կարգով ն ժամկետներով: Մասնավորապես, սրան են վերաբերում հարկային ստուգումները, տարեկան ֆինանսական հաշվետվության պարտադիր աուդիտը, որը ՀՀ-ում տարածվում է բոլոր բաժնետիրական ընկերությունների վրա: Նախնական վերահսկողությունն իրականացվում է պետական բյուջեի քննարկման ն ընդունման փուլում, իսկ տնտեսավարող սուբյեկտների մոտ՝ ֆինանսական պլանների, բյուջետային կազմակերպություններում՝ եկամուտների ու ծախսերի նախահաշիվների գործընթացներում: Նախնական վերահսկողության ընթացքում որոշվում է տարբեր մակարդակների բյուջեների, ինչպես նան տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսական պլանների ցուցանիշների հիմնավորվածությունը, ինչը թույլ է տալիս վեր հանել հնարավոր անճշտությունները, եկամուտների ավելացման հնարավորությունները, կանխել ֆինանսական ռեսուրսների ոչ ռացիոնալ օգտագործումը: Ընթացիկ վերահսկողությունը տեղի է ունենում բոլոր մակարդակների բյուջենե50

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

րի, տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսական պլանների կատարման ընթացքում: Դրանով ստեղծվում է ֆինանսական կարգապահություն ֆինանսատնտեսական գործունեության գործընթացում, ն պարբերաբար կատարվում է այդ գործընթացի վերլուծություն: Հետագա վերահսկողությունը, որպես կանոն, իրականացվում է բոլոր մակարդակների բյուջեների կատարման հաշվետվությունների քննարկման ու հաստատման ընթացքում՝ դրանով իսկ ամփոփելով բյուջետային տարվա արդյունքները: Նույն կանոնակարգը կիրառվում է նան տնտեսավարող սուբյեկտների մոտ՝ ֆինանսական պլանների ցուցանիշների կատարման արդյունքները քննարկելիս: Պետական վերահսկողությունը, որը կատարում են պետական իշխանության մարմինները, նպատակ ունի պարզել, թե որքանով է պահպանվում պետության ֆինանսական քաղաքականության իրացումը: Ֆինանսական վերահսկողությունն իրականացնելու համար կիրառվում են տարբեր մեթոդներ: Այդ մեթոդների դերում հանդես են գալիս ստուգումները, հետազոտությունները, ֆինանսական վիճակի վերլուծությունը, դիտարկումը, վերստուգումները: Ստուգումները կատարվում են այն դեպքերում, երբ անհրաժեշտություն է առաջանում պարզելու ֆինանսական գործունեության այս կամ այն ցուցանիշները: Դրա համար օգտագործվում են տնտեսավարող սուբյեկտների հաշվետու ցուցանիշների հավաստիությունը ն կատարված ծախսերի վերաբերյալ փաստաթղթերը: Խախտումներ հայտնաբերելիս միջոցառումներ են մշակվում դրանք վերացնելու համար: Հետազոտություն իրականացվում է կազմակերպությունների ֆինանսատնտեսական գործունեության առանձին բնագավառների վիճակը որոշելու համար, որպեսզի հնարավորություն ստեղծվի սահմանել առաջիկա զարգացման ուղիները: Ֆինանսական վերահսկողությունը կատարվում է ֆինանսական առանձին գործառնությունների կտրվածքով, որպեսզի պարզվի, թե ինչքանով է դրանց իրականացումը համապատասխանում գործող օրենսդրությանը ն դրանից բխող նորմատիվային ակտերին: Եթե պարզվում է, որ դրանք չեն պահպանվել, ապա կարող են կիրառվել ֆինանսական ն այլ կարգի հարկադրանքներ: Դիտարկումները շարունակական վերահսկողության ձն են, որոնց հիմնական նպատակն է հսկել, թե ինչպես են օգտագործվում ֆինանսական ռեսուրսները տնտեսավարող սուբյեկտների կողմից ն պետական հաստատություններում ու կազմակերպություններում այն հաշվով, որպեսզի շարունակ դրանց ֆինանսական դրությունը գտնվի բավարար մակարդակի վրա: Ֆինանսական դրության վերլուծությունը կոչված է համակողմանիորեն ուսումնասիրելու տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսական գոծունեությունը: Վերլուծության նպատակն է գնահատել ֆինանսական գործունեությունն ամբողջությամբ վերցրած ն նրա առանձին բաղադրիչները՝ իրացվելիությունը, վարկունակությունը, ֆինանսական կայունությունը: Առավել տարողունակ է ռնիզիան, որը տարածված ու արդյունավետ ֆինանսական վերահսկողության ձն է: Այն ընդգրկում է սուբյեկտի ֆինանսատնտեսական գործունեության բոլոր բնագավառները: Ռնիզիայի իրականացումը աշխատատար է ն պահանջում է երկար ժամանակ: Այդ պատճառով էլ ռնիզիան լինում է լիակատար, մասնակի, թեմատիկ ն ամբողջական:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Լիակատար ռնիզիայի դեպքում ստուգվում են տնտեսավարող սուբյեկտների, ինչպես նան բյուջետային ն այլ կազմակերպությունների, հիմնարկությունների, հաստատությունների ֆինանսատնտեսական գործունեության բոլոր բնագավառները: Մասնակի ռնիզիա է կատարվում, որպեսզի պարզվեն նշված սուբյեկտների ֆինանսատնտեսական գործունեության առանձին բնագավառները: Թեմատիկ ռնիզիա կատարվում է մի շարք տնտեսավարող սուբյեկտների կտրվածքով ն նպատակ է հետապնդում պարզելու ֆինանսատնտեսական գործընթացում գոյություն ունեցող տիպական թերություններն ու իրավախախտումները: Ինչ վերաբերում է ամբողջական ռնիզիային, ապա այս դեպքում ստուգվում է տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսատնտեսական գործունեության բոլոր կողմերը (արտադրական, տեխնիկական, մարքեթինգային, իրացման, ֆինանսատնտեսական ն այլն): Ամբողջական ռնիզիայի հիմնական նպատակն է պարզել արտադրանքի արտադրության գործընթացի նյութական, աշխատանքային ն ֆինանսական ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությունը, ֆինանսական կարգապահության պահպանման վիճակը ն այլն: Տնտեսական ու ֆինանսական գործառնությունների ընդգրկման առումով ռնիզիան լինում է համընդհանուր ն ընտրովի: Համընդհանուր ռնիզիայի դեպքում ստուգվում են տնտեսավարող սուբյեկտների առանց բացառության բոլոր գործառնությունները: Ընդ որում, ստուգվում են բոլոր սկզբնական փաստաթղթերը, որոնք կազմվել են ստուգվող ժամանակաշրջանում: Ինչ վերաբերում է ընտրովի ռնիզիային, ապա դրա էությունն այն է, որ ստուգվում են սկզբնական փաստաթղթերը ժամանակի որոշակի ժամանակահատվածի կտրվածքով: Ռնիզիայի ցանկացած տեսակ իրականացնելու համար կազմվում ու հաստատվում է ծրագիր, որի մեջ ցույց են տրվում ռնիզիայի նպատակը, օբյեկտը ն հիմնական հարցերը: Ռնիզիայի արդյունքների հիման վրա կազմվում է ակտ, որը պաշտոնական փաստաթուղթ է, ն մշակվում են միջոցառումներ բացահայտված խախտումները վերացնելու, մեղավորներին պատասխանատվության ենթարկելու համար: Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Ո՞րն է ֆինանսական կառավարման օբյեկտը, դրա էությունը, ն ի՞նչ խնդիրներ է կատարում: 2. Ֆինանսական կառավարման մարմինները Հայաստանում, դրանց ֆունկցիաները ն կազմակերպման կառուցվածքը: 3. Պլանավորումը որպես ֆինանսական կառավարման կարնորագույն գործիք: Ֆինանսական պլանների տիպերը, մոդելները ն տարբեր մակարդակով իրականացման առանձնահատկությունները: 4. Ի՞նչ է նշանակում ֆինանսական վերահսկողություն, որո՞նք են դրա իրականացման մարմինները ՀՀ-ում, ինչպիսի՞ ձներ ու մեթոդներ կան:

ԳԼՈՒԽ 3

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՇՈՒԿԱՆԵՐ

3.1. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՇՈՒԿԱՆԵՐԻ էՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՀԱՏՎԱԾՆԵՐԸ

ԵՎ ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

Տնտեսավարման ներկա պայմաններում արտադրության ն սպառման միջն ընկած է մի հսկայածավալ ոլորտ՝ յուրահատուկ օրինաչափությունների, ենթակառույցների, ինստիտուցիոնալ կառույցների, մասնակիցների ն շրջանառող գործիքների ամբողջությամբ հանդերձ, որն իրենից ներկայացնում է շուկան: Շուկան որպես այդպիսին բնութագրելու նպատակով անհրաժեշտ է այն դիտարկել երկու տեսանկյունից: Մի կողմից՝ որպես տնտեսական կատեգորիա (հիմնական հասկացություն, ճանաչողական ընդհանրացում), իսկ մյուս կողմից՝ որպես դրա դրսնորման կոնկրետ ձն: Որպես տնտեսական կատեգորիա՝ շուկան հարաբերությունների ամբողջություն է, որն առաջանում է ապրանքներ, ծառայություններ, ֆինանսական ն այլ ակտիվներ վաճառողների ու դրանք գնողների միջն1: Որպես դրսնորման կոնկրետ ձն՝ շուկան մեխանիզմ է, վայր, ինստիտուտ կամ կազմակերպություն, որը, համախմբելով առանձին ապրանքների գնորդներին (պահանջարկի ներկայացուցիչներ) ն վաճառողներին (առաջարկողներ), ապահովում է այդ հարաբերությունների իրացումը2: Այս տեսանկյունից դիտարկելով (որպես դրսնորման ձն)՝ շուկան շատ բազմազան է, ունի շատ տարատեսակներ ն, կախված տարբեր բնութագիրներից, ամենատարբեր դասակարգումներ: Առավել ընդհանուր դասակարգմամբ տարբերակում ենք ապրանքային, աշխատանքային ն ֆինանսական շուկաները: Այս հիմնական դասակարգման հիմքում ընկած է այն առանցքային սկզբունքը, թե ինչն է հանդիսանում գործարքի առարկան կամ այլ կերպ ասած` ինչ է գնվում ն վաճառվում շուկայում: Այսպիսով՝ ավելի քան հանրահայտ է, որ ապրանքային շուկաներում գնվում ն վաճառվում են ապրանքներ ն ծառայություններ, իսկ փողն այստեղ հանդես է գալիս որպես շրջանառության ն վճարման միջոց: Աշխատանքային շուկաներում գնվում ն վաճառվում է «աշխատուժ ապրանքը»3, ն փողն այստեղ ծառայում է որպես վարձատրության միջոց, պարգնավճար կամ այլ կերպ` վճար: Ինչպես տեսնում ենք, այս երկու շուկաներում էլ փողն հիմնականում ծառայում է որպես վճարման միջոց: Իսկ երբ շուկայում որպես առք ու վաճառքի առարկա հանդես է գալիս փողը, շուկան կոչվում է ֆինանսական:

______________

Շուկայի նման բնորոշումները հաճախ օ·տա·ործվում են օրենքներում - այլ փաստաթղթերում: Օրինակ՝ «Արժեթղթերի շրջանառության մասինի 1993 թ. ընդունված ՀՀ օրենքում նշվում էր, որ «արժեթղթերի շուկան արժեթղթերի թողարկման, տեղաբաշխման - շրջանառության առնչությամբ առաջացող հարաբերությունների համակար· էի: Նման բնորոշում տրվում է, օրինակ, հետ-յալ աշխատությունում. Խàêêօíåոո Կ.Ք., Áքþ Շ.7., 3êօíօìèêՇ: Ոքèíöèոû, ոքօ6ոåìû è ոօոèòèêà, â 2-4 òօìà4, ոåք. Շ àíոո., 2-ոօ èՅո., ò. |, Խ., "ՔåՇոó6ոèêà", 1992, Շ. 61. Տնտեսա·իտական ·րականության մեջ առկա են նա- տեսակետներ, թե աշխատանքի շուկայում ·նվում - վաճառվում է «աշխատանքըի կամ «աշխատանքի ծառայությունըի: Նպատակ չունենալով հետազոտել այս խնդիրը՝ այնուամենայնիվ ·տնում ենք, որ թե «աշխատուժըի, թե «աշխատանքըի կամ թե «աշխատանքի ծառայությունըի, որը կարող է դիտարկվել աշխատանքի շուկայում որպես ·ործարքի առարկա, պետք է նախապես «ապրաքայնանաի, այսինքն՝ հանդես ·ա որպես ապրանք:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Ֆինանսական շուկայի տարբեր հատվածներում որպես գործարքի առարկա կարող են հանդես գալ ֆինանսական տարբեր գործիքները՝ արժեթղթերը, ապահովագրական պոլիսները, ամենատարբեր ֆինանսական պարտավորություններն ու իրավունքները, արտարժույթը ն այլն, սակայն դրանք փոխհարաբերությունների միայն արտաքին կողմն են, դրսնորման ձնը, քանի որ իրականում այդ հարաբերությունների հիմքում գնվում ն վաճառվում է փող: Օրինակ՝ ֆինանսական շուկայում պետությունը վաճառում է կարճաժամկետ կամ երկարաժամկետ պարտատոմսեր, իսկ ներդրողները գնում են դրանք: Իրականում պետությունը բյուջեի պակասուրդի ծածկման կամ այլ ծախսերի իրականացման նպատակով գնում է փող, իսկ ներդրողները վաճառում են այն: Ֆինանսական շուկան իրեն բնորոշ հարաբերություններով, յուրահատուկ օրինաչափություններով, ենթակառույցների, ինստիտուցիոնալ կառույցների, մասնակիցների ն շրջանառող գործիքների ամբողջությամբ տնտեսական աճի ապահովման գործունակ ն հզոր համակարգ է: Դեռ ավելին՝ տնտեսության շուկայավարման պայմաններում «խնայողություններ - ներդրումներ - տնտեսական աճ» շղթայի փոխադարձ կապն ու գործողությունը դրսնորվում են ֆինանսական շուկայում ն իրականացվում են վերջինիս գործառույթների շնորհիվ: Ֆինանսական շուկայի ընդհանուր բովանդակությունը ն հատվածները մանրամասն ու տպավորիչ կարելի է տալ գծապատկերով (տե՛ս գծապատկեր 3.1.): Ինչպես գծապատկերն է արտացոլում, տնտեսության մեջ ցանկացած ժամանակահատվածում առկա են անձինք, որոնք հնարավորություն ունեն ն պատրաստ են իրենց դրամական միջոցները վաճառել: Ֆինանսական շուկայում դրանք կոչվում են ավելցուկային բյուջե ունեցող անձինք (ԱԲՈՒԱ), որոնք շուկայում ձնավորում են դրամական միջոցների նկատմամբ առաջարկը: Դրանք կարող են լինել քաղաքացիները (քաղաքացիների միջոցները իրենցից ներկայացնում են ընտանեկան խնայողությունները ն կազմում են արտադրություն ներգրավվող ֆինանսական միջոցների հիմնական աղբյուրը), ընկերությունները, պետությունը, տարածքային կառավարման մարմինները, օտարերկրյա ն միջազգային կազմակերպությունները ն այլն: Ավելցուկային բյուջե ունեցող անձինք ֆինանսական շուկայում վաճառում են իրենց իսկ սեփական միջոցները ն այդ պատճառով էլ կոչվում են հիմնական, իրական կամ առաջնային վաճառողներ՝ անկախ նրանից, թե ում են վաճառում դրանք՝ անմիջապես գնորդներին, թե ֆինանսական միջնորդներին: Մյուս կողմից՝ տնտեսության մեջ միշտ առկա են անձինք, որոնք այս կամ այն պատճառներով ունեն դրամական միջոցների պակաս ն ցանկություն ունեն դրանք գնելու: Ֆինանսական շուկայում դրանք կոչվում են պակասուրդային բյուջե ունեցող անձինք (ՊԲՈՒԱ), որոնք ձնավորում են դրամական միջոցների նկատմամբ պահանջարկը: Այդ անձինք նույնպես կարող են լինել քաղաքացիները, ընկերությունները, այդ թվում ֆինանսական ն բանկային կազմակերպությունները, պետությունը, տարածքային կառավարման մարմիները, օտարերկրյա ն միջազգային կազմակերպությունները, այլ պետություները ն այլն: Պակասուրդային բյուջե ունեցող անձինք դրամական միջոցները գնում են վերջնական սպառման, իրենց կարիքների բավարարման նպատակով, դրանք միջոցների վերավաճառման նպատակ չեն հետապնդում ն ձնավորում են հիմնական, իրական պահանջարկը, որն էլ դառնում է

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

տնտեսության մեջ իրական ներդրումներ կամ էլ գնում է վերջնական սպառման (քաղաքացիների ն պետական որոշ ծախսերի դեպքում): Դրամական միջոցները ֆինանսական շուկայում վաճառողներից գնողներին կարող են անցնել հիմնականում երկու եղանակով: Առաջին դեպքում դրամական միջոցները հիմնական վաճառողներից՝ դրանց սեփականատերերից, հիմնական գնորդներին են անցնում անմիջականորեն, այսինքն՝ ֆինանսական փոխհարաբերությունները ձնավորվում են անմիջականորեն վաճառողների ն գնողների միջն: Երկրորդ դեպքում դրամական միջոցները սեփականատերերից վերջնական սպառողներին են անցնում ֆինանսական հատուկ ինստիտուցիոնալ կառույցների՝ խնայողական ն առնտրային բանկերի, ներդրումային ն կենսաթոշակային հիմնադրամների, ապահովագրական ընկերությունների ն այլնի միջոցով, որոնք կոչվում են ֆինանսական միջնորդներ: Փաստորեն, ֆինանսական միջնորդները մի կողմից հավաքագրում են դրամական միջոցները հիմնական, իրական վաճառողներից ն մյուս կողմից դրանք տարբեր ձներով տրամադրում են վերջնական, իրական սպառողներին: Այս դեպքում ֆինանսական փոխհարաբերություները ձնավորվում են մի կողմից իրական վաճառողի ն ֆինանսական միջնորդի, իսկ մյուս կողմից՝ ֆինանսական միջնորդի ն վերջնական գնորդի` սպառողի միջն: Ֆինանսական շուկայի այն հատվածը, որն ընդգրկում է ֆինանսական միջնորդների հետ կապված հարաբերություների համակարգը, կոչվում է փոխատվական կապիտալի շուկա (տե՛ս գծապատկեր 3.1.): Շուկայի այս հատվածը շատ կարնոր նշանակություն ունի տնտեսության զարգացման համար, ինչը բացատրվում է նան ֆինանսական միջնորդ կառույցների գործունեությամբ, որոնք ապահովում են մշտական ֆինանսական հոսքեր առաջնային, ընտանեկան, փոշիացած, կարճաժամկետ խնայողություններից դեպի իրական հատված, դեպի իրական ներդրումներ: Բացի այդ, փոխատվական կապիտալի շուկայում ձնավորվում է կապիտալի շուկայական գինը, այսինքն՝ այն, թե ինչ կարող է նստել միավոր դրամական միջոցը վերջնական սպառողի վրա՝ իհարկե, կախված ժամկետներից ն տրվող իրավունքների համախմբից: Միաժամանակ շուկայի այս հատվածում առաջնային վաճառողները հաճախ կոչվում են փոխատուներ, իսկ վերջնական գնողները՝ փոխառուներ: Իսկ ֆինանսական շուկայի այն հատվածում, որտեղ դրամական միջոցները վաճառողներից գնողներին են անցնում առանց ֆինանսական միջնորդների՝ անմիջականորեն, որպես ֆինանսական գործիքներ ծառայում են արժեթղթերը, ն շուկայի այս հատվածը, որն ընդգրկում է արժեթղթերի թողարկման, տեղաբաշխման ն շրջանառության հետ կապված փոխհարաբերությունների համակարգը, իրենից ներկայացնում է արժեթղթերի շուկան (տե՛ս գծապատկեր 3.1.):

Գծապատկեր 3.1. Ֆինանսական շուկայի հատվածները

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ֆինանսական շուկայի այս հատվածում դրամական միջոցներ գնողները կոչվում են արժեթղթեր թողարկողներ, իսկ վաճառոողները՝ արժեթղթերում ներդրողներ: Ներդրումային արժեթղթերի՝ բաժնետոմսերի ն պարտատոմսերի շնորհիվ թողարկողները ֆինանսական շուկայից ն ավելի կոնկրետ՝ ներդրողներից հավաքագրում են դրամական միջոցներ: ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի համաձայն՝ «արժեթուղթը, սահմանված ձնի ն պարտադիր վավերապայմանների պահպանմամբ, գույքային իրավունքները հավաստող փաստաթուղթ է, որի իրականացումը կամ փոխանցումը հնարավոր են միայն այն ներկայացնելիս»1: Բերված բնորոշումը բավականին լայն է ն ընդհանուր: Այդ կապակցությամբ ն, ելնելով արժեթղթերի շուկայի կարգավորման առանձնահատկություններից, «Արժեթղթերի շուկայի կարգավորման մասին» ՀՀ օրենքով տրվում է արժեթղթի մեկ այլ սահմանում. «Արժեթուղթ է համարվում Հայաստանի Հանրապետության քաղացիական օրենսգրքով ն արժեթղթերի մասին այլ օրենքներով նախատեսված ցանկացած ինվեստիցիոն (ներդրումային), վճարային կամ տիտղոսային արժեթուղթը ինչպես նան շահույթի բաշխման համաձայնությունը, նման համաձայնությանը մասնակցությունը կամ մասնակցություն վկայող փաստաթուղթը, օպցիոնը, ֆյուչերսը կամ ածանցյալ այլ արժեթուղթը, արժեթղթի ձեռքբերման նախապատվության իրավունքը, դեպոզիտային հավաստագիրը կամ ստացականը՝ անկախ դրանց ձնից (փաստաթղթային կամ ոչ փաստաթղթային), ինչպես նան ցանկացած ներդրումային համաձայնություն, որը ներառում է վերը նշված արժեթղթերի հատկանիշներն ամբողջությամբ կամ դրանց մի մասը, կապիտալի (միջոցների) ներգրավման նպատակով օգտագործվող ցանկացած այլ փաստաթուղթ՝ անկախ դրա ձնից (փաստաթղթային կամ ոչ փաստաթղթային), ինչպես նան արժեթղթի նկատմամբ իրավունքը կամ նման իրավունքի կամ դրանում բաժնի կամ մասնակցության վկայականը, հավաստագիրը, ստացականը կամ նման այլ փաստաթուղթ՝ անկախ դրանց ձնից (փաստաթղթային կամ ոչ փաստաթղթային), եթե դրանցով նախատեսված իրավունքների իրականացումը կամ փոխանցումը հնարավոր են միայն դրանք ներկայացնելիս կամ հատուկ գրանցամատյաններում (սովորական կամ համակարգչային) դրանց ամրագրման դեպքում: Արժեթուղթ է նան այն փաստաթուղթը, անկախ դրա ձնից, որն այդպիսին է համարվում գործարար շրջանառության սովորույթների համաձայն»2: Մեծ են արժեթղթերի դերն ու նշանակությունը տնտեսության զարգացման գործում: Արժեթղթերի ն հատկապես բաժնետոմսերի միջոցով ֆինանսական միջոցները անմիջականորեն արտադրություն, բաժնետիրական ընկերություն հասցնելը արտադրության ֆինանսավորման կատարյալ եղանակ է ն ֆինանսական շուկայի կարնորագույն խնդիր, որի ճիշտ կազմակերպումն ու լուծումը տնտեսական աճի ապահովման կարնոր գրավականն են: Փաստորեն արժեթղթերի շուկայի շնորհիվ փոշիացած ֆինանսական ներդրումները վեր են ածվում իրական ներդրումների ն ապահովում են տնտեսական աճ: Այսպիսով՝ դրամական միջոցները հիմնական վաճառողներից վեջնական գնող-

______________

ՀՀ քաղաքացիական օրենս·իրք, հոդված 146: «Արժեթղթերի շուկայի կար·ավորման մասինի ՀՀ օրենքը, հոդված 4:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ներին հասցնելու եղանակից կախված՝ ֆինանսական շուկան հատվածավորվում է փոխատվական կապիտալի ն արժեթղթերի շուկաների: Բացի այդ, ֆինանսական շուկան հատվածավորվում է նան դրամի ն կապիտալի շուկաների: Ֆինանսական շուկայի այն հատվածը, որտեղ դրամական միջոցները վաճառվում են մինչն մեկ տարի ժամկետով, կոչվում է դրամի շուկա, իսկ այն հարաբերությունների համակարգը, որի պայմաններում դրամական միջոցները վերջնական սպառողներին են տրվում մեկ տարուց ավել ժամկետով, կոչվում է կապիտալի շուկա: Ինչպես երնում է գծապատկեր 3.1-ից, դրամի շուկան իր մեջ ներառում է հատվածեր ն փոխվատվական կապիտալի, ն արժեթղթերի շուկաներից, այն է՝ մինչն մեկ տարի ժամկետով ֆինանսական պարտավորությունները: Նույնը պետք է ասել կապիտալի շուկայի համար, որն ընդգրկում է նշված հատվածների մեկ տարուց ավելի ժամկետով ֆինանսական հարաբերությունները: Ֆինանսական շուկաները բազմազան են ն դասակարգվում են նան բազմաթիվ այլ բնութագրիչներից ելնելով: Մասնավորապես, դրանք կարող են լինել առաջնային կամ երկրորդային, բորսային կամ արտաբորսային, սփոթ (ընթացիկ) կամ ժամկետային, արժութային, միջբանկային վարկերի, բաժնետոմսերի, պետական կարճաժամկետ պարտատոմսերի, մունիցիպալ պարտատոմսերի, ապահովագրական պոլիսների, լիզինգային շուկաների ն այլն: Ֆինանսական շուկաներում բոլոր այլ շուկաների նման տեղի են ունենեում միանման գործընթացներ: Անձինք այստեղ վաճառում ն գնում են, սակարկում ն բանակցություններ են վարում, վճարում ն առաքում են ն, վերջապես, շահում ն կորցնում են: Հատկապես կարնորվում են ֆինանսական շուկայի դերն ու նշանակությունը շուկայական հարաբերություններին անցած ետխորհրդային պետությունների համար: Բանն այն է, որ խորհրդային, կենտրոնացված կառավարման համակարգի պայմաններում պետությունն իրեն համապատասխան կառույցների՝ պետբանկի ն պետբյուջեի միջոցով պլանավորված կարգով իրականացնում էր արտադրության իրականացման համար խիստ կենսական ֆինանսական միջոցների ինչպես հավաքագրում, այնպես էլ բաշխում, վերաբաշխում ն արդյունքում նան արտադրության ֆինանսավորում: Փաստորեն, դրամական միջոցների վերջնական սպառողները, այդ թվում նան արտադրության հիմնական օղակը՝ ձեռնարկությունը, ֆինանսական միջոցների հավաքագրման նման հոգսեր չունեին: Բոլորովին այլ է խնդիրը շուկայական հարաբերությունների պայմաններում: Պետությունն այս դեպքում ձերբազատվում է տնտեսավարող սուբյեկտների կառավարման ն ֆինանսավորման հիմնախնդիրներից, ն փաստորեն պակասուրդային բյուջե ունեցող անձինք ֆինանսական միջոցների հայթայթման նպատակով մուտք են գործում ֆինանսական շուկա: Այսպիսով՝ ֆինանսական շուկայի ամենակարնոր գործառույթն այն է, որ իրար է միացնում գնողներին ն վաճառողներին: Սակայն դրա հետ մեկտեղ ֆինանսական շուկաները կատարում են շատ կարնոր այլ գործառույթներ ն, ինչպես դրամական միջոցների վաճառողների, այնպես էլ գնողների համար ապահովում մի շարք առավելություններ: Այսպես, օրինակ՝ եթե տնտեսությունում ֆինանսական շուկաները չեն գործում, ապա անձանց կողմից իրենց հետագա սպառումների համար կատարած խնայողությունները անգործության են մատնվում, ն շատ հաճախ նման խնայողություններին պատկերավոր ասում են «ներքնակի տակ» կամ «գուլ58

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

պայում»: Մինչդեռ ֆինանսական զարգացած շուկաները հնարավորություններ են ընձեռում վաճառել խնայողությունները հետագա աճ ապահովելու նպատակով, այսինքն՝ անձինք կարող են ներդնել իրենց դրամական միջոցները բանկում կամ այլ ֆինանսական ինստիտուտում ն դրա դիմաց ստանալ տոկոսներ կամ այլ եկամուտ: Նման ներդրումները տնտեսագիտական գրականության մեջ ն գործնականում կոչում են ֆինանսական ներդրումներ: Դրանք բոլոր այն ներդրումներն են, որոնք կատարվում են ֆինանսական գործիքներում, մասնավորապես բանկային ավանդներում, տարբեր արժեթղթերում, ապահովագրական պոլիսներում ն այլն: Փաստորեն, առանց ֆինանսական շուկաների ն ներդրումների փողը կարող է լիարժեք իրականացնել իր արժեչափի, վճարման ն փոխանակման միջոցի գործառույթները միայն ն խնայողությունների, կուտակումների դեպքում միջոցների աճ չի կարող ապահովել: Դրամական միջոցների խնայողությունները ֆինանսական շուկաների առկայությամբ ն առանց դրանց կարելի է պատկերավոր ներկայացնել գծապատկերի միջոցով (տե՛ս գծապատկեր 3.2.):

Գծպատկեր 3.2. Ընթացիկ ն ապագա սպառումների ծավալները ֆինանսական շուկաների առկայությամբ ն առանց դրանց Այսպիսով՝ առանց ֆինանսական շուկաների գործողության անձը կարող է իր ամբողջ միջոցները` 100,0 հազար դրամ, խնայել ն սպառել ապագայում, մինչդեռ ֆինանսական շուկաների առկայության պայմաններում նա ապագայում կարող է սպառել ավելին. օրինակ՝ փոխատվական կապիտալի 109-ի դեպքում` 110,0 հազար դրամ (100 » 0.1 + 100 Հ 110): Սակայն իրական կյանքում անձինք չեն կարող գոյատնել առանց սպառման ն կարողանում են հետագա սպառումների համար խնայել իրենց դրամական միջոցների մի մասը միայն, մասնավորապես մեր օրինակում դրամական միջոցների 309 խնայողության դեպքում նա կարող է հետագայում սպառել 33,0 հազար դրամ |30(1 + 0,1) Հ 33,0|:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Բացի այդ, զարգացած ժամանակակից ֆինանսական շուկաները բնութագրվում են ոչ միան խնայողությունների հավաքագրումով, այլն փոխառությունների, վարկերի տրամադրումով, որի շնորհիվ անձինք կարող են ավելացնել ոչ միայն իրենց ապագա, այլն ընթացիկ (ներկա) սպառման ծավալները: Մասնավորապես, եթե անձն ունի պարբերական կայուն եկամուտ, ենթադրենք՝ ամսական 100,0 հազար դրամ, ապա փոխատվական կապիտալի 109-ի պայմաններում կարող է իր սպառումը հետագայում, ինչպես նան ներկայում ավելացնել` օգտվելով ֆինանսական շուկայի ծառայություններից: Այսպես` նա կարող է իր առաջին եկամուտը` 100,0 հազար դրամ, ներդնել ն առաջին ժամանակաշրջանի վերջում ստանալ 110,0 հազար դրամ, որը երկրորդ եկամտի հետ կկազմի 210,0 հազար դրամ: Այսպիսով՝ նրա առավելագույն սպառումը երկրորդ ժամանակաշրջանի սկզբին կարող է կազմել 210,0 հազար դրամ: Միաժամանակ, անձը ֆինանսական շուկայում կարող է օգտվել փոխառություններից ն ավելացնել իր սպառման ծավալները նան ներկայում: Այսպես՝ նկատի ունենալով, որ հաջորդ պարբերաշրջանում անձն ունի 100,0 հազար դրամ եկամուտ, դրա երաշխիքով կարող է վերցնել փոխառություն, մեր օրինակում՝ մինչն 90.9 հազար դրամ |100,0/(1 + 0,1)|: Վերջինս էլ, գումարվելով տվյալ անձի ներկա ստացված եկամտի հետ, նրա ներկա սպառումը կարող է հասցնել մինչն 190,9 հազար դրամի: Այսպիսով՝ ֆինանսական գործուն շուկայի առկայության պայմաններում անձինք կարող են կարգավորել իրենց սպառումների ն կուտակումների ծավալները` որոշակի գումարմեր ուղղելով ֆինանսական ներդրումներին կամ կատարելով փոխառություններ, արդյունքում ավելացնել ինչպես ապագա, այնպես էլ ներկա սպառման ծավալները: Վերը բերված գործընթացները կարելի է ներկայացնել մաթեմատիկորեն: Մեր օրինակում ապագայում սպառման ծավալները (Սա) կարելի է որոշել հետնյալ բանաձնով` Սա Հ 100,0 + (100,0 - Սը)(1 + 0,1), որտեղ` Սը - ն տվյալ ժամանակաշրջանի եկամտից կատարված ընթացիկ սպառումն է: Նույնանման մոտեցմամբ կարելի է հաշվարկել նան փոխառության միջոցով ավելացված ներկա սպառման ծավալները (Սն)` , որտեղ Փ-ն ֆինանսական շուկայից ներգրավված փոխառության ծավալն է:

3.2. ԴՐԱՄԻ ՇՈՒԿԱՅԻ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾԻՔՆԵՐԸ ԵՎ ՄԱՍՆԱԿԻՑՆԵՐԸ

Դրամի շուկայի կարնոր նշանակությունն այն է, որ առնտրային բանկերը, ֆինանսական ն այլ բնույթի ընկերությունները ճշգրտում են իրենց ակտիվների իրացվելիությունը, հետնապես նան գնահատում դրանք: ճշգրտման եղանակները կարող են տարբեր լինել, մասնավորապես փոխառությունների տեղաբաշխմամբ, վարկերի տրամադրմամբ, կարճ ժամկետով միջոցների ներդրմամբ ն այլն:

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տնտեսավարման ներկա պայմաններում ֆինանսական շուկայի կարնոր հատվածը դրամի շուկան է: Դրամի շուկան իր հերթին ստորաբաժանվում է մի քանի առանձին շուկաների, որտեղ կատարվում է առանձին կոնկրետ պարտավորությունների ն ֆինանսական գործիքների առք ու վաճառքը: Դրանց թվին են դասվում, օրինակ, պետական կարճաժամկետ պարտատոմսերի, միջբանկային վարկերի, արտարժույթի, բանկային հավաստագրերի, առնտրային արժեթղթերի, մուրհակների շուկաները ն այլն: Դրամի շուկաները տնտեսության մեջ ունեն շատ կարնոր նշանակություն: Դրանք ֆինանսավարկային ն այլ կազմակերպություններին ապահովում են իրենց ակտիվների իրացվելիության ճշգրտման համար արդյունավետ ֆինանսական գործիքներով: Տնտեսավարող ցանկացած անձ, ֆինանսական ինստիտուտ, առնտրային կամ արդյունաբերական կազմակերպություն կամ պետական կառույց ժամանակ առ ժամանակ առնչվում են իրենց ակտիվների իրացվելիության կառավարման խնդիրների հետ: Պատճառն այն է, որ դրամական միջոցների մուտքերի ժամկետները շատ հաճախ չեն համընկնում ծախսերի կատարման ժամկետների հետ: Նման անհամապատասխանությունը արդյունավետ կերպով կարգավորվում է դրամի շուկայի օգնությամբ ն միջոցով: Օրինակ, եթե որնէ կազմակերպություն ունի ժամանակավորապես ազատ դրամական միջոցներ, որոնց ծախսումը կատարվելու է հետո, ապա դրանք սովորական հաշվարկային կամ ցպահանջ հաշիվներում պահելը արդյունավետ չէ արժեզրկման ն տնտեսական պայմանների փոփոխության պատճառով: Բացի այդ, նշված դրամական միջոցները կարող են բերել տոկոսային եկամուտ: Ուստի անձը կարող է իր դրամական միջոցներն ուղղել դրամի շուկա՝ ներդնելով դրանք բանկային հավաստագրերում, կարճաժամկետ փոխառություններում կամ առնտրային արժեթղթերում կամ էլ դրամի շուկայի ֆինանսական այլ գործիքներում, ն ստանալ որոշակի եկամուտ: Գծապատկեր 3.3-ում բերվում է դրամի շուկայի միջոցով ակտիվների իրացվելիության կառավարման ընդհանուր սխեման: Միաժամանակ բերվում է նան այն դեպքը, երբ, ընդհակառակը, տնտեսավարող անձն ունի դրամական միջոցների պակաս, ն ինքն է դիմում դրամի շուկա դրանք ներգրավելու նպատակով: Մասնավորապես, եթե որնէ ֆինանսական կազմակերպություն, օրինակ՝ ապահովագրական ընկերություն կամ կենսաթոշակային հիմնադրամ, որնէ կոնկրետ ժամանակահատվածում ունի դրամական միջոցների խիստ անհրաժեշտություն (դիցուք՝ ապահովագրման ընկերության դեպքում տեղի է ունեցել ապահովագրական պատահար, իսկ ընկերության միջոցները, ինչպես հայտնի է, տեղաբաշխված են), ապա այն կարող է դիմել դրամի շուկայի ծառայություններին ն հարթել ֆինանսական լարվածությունը: Այս դեպքում անձը կարող է դիմել դրամական շուկայի կարճաժամկետ փոխառույթներին, մասնավորապես՝ մեր օրինակում թողարկել առնտրային արժեթղթեր կամ կարճաժամկետ պարտատոմսեր, ինչպես նան դիմել բանկային վարկին:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Գծպատկեր 3.3. Դրամական միջոցների ավելցուկի ն պակասորդի կարգավորումը դրամի շուկայի միջոցով Այսպիսով, ինչպես երնում է նան գծապատկեր 3.3-ից, դրամի շուկաները տնտեսության մեջ կատարում են յուրահատուկ կուտակիչի դեր. դրանք մի կողմից իրենցում կուտակում են տնտեսավարող սուբյեկտների ժամանակավորապես ազատ դրամական միջոցները ն մյուս կողմից տրամադրում այն անձանց, որոնք ժամանակավորապես դրանց կարիքն ունեն, ինչի շնորհիվ էլ հնարավորություններ են ընձեռում տնտեսավորող անձանց ճշգրտելու իրենց իրացվելի ակտիվների ծավալները: Նշված կարնոր գործառույթների իրականացման համար դրամի շուկայի ֆինանսական գործիքները պետք է ունենան համապատասխան բնութագրեր, որոնցից անրաժեշտ է առանձնացնել հետնյալը՝ ա) չվճարումների ցածր ռիսկը, բ) դրանց արժեքի տատանման ցածր ռիսկը, գ) բարձր իրացվելիությունը, դ) գործարքային ցածր ծախսերը: Եվ որպեսզի ֆինանսական գործիքը կարողանա աշխույժ շրջանառություն կատարել դրամի շուկայում, այն պետք է օժտված լինի վերը նշված բնութագրիչներով, ունենա ստանդարտ վավերագրեր ու պայմաններ, իսկ դրանց թողարկողները պետք է ունենան ֆինանսատնտեսական լավ ցուցանիշներ ն բարձր վարկանիշ: Աղյուսակ 3.1-ում ն 3.2-ում համապատասխանաբար բերվում են զարգացած շուկա ունեցող երկրների դրամի շուկայի ֆինանսական հիմնական գործիքների բնութագրիչների ն դրամի շուկայի հիմնական մասնակիցների գործառույթները ֆինանսական հիմնական գործիքներով:

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Աղյուսակ 3.1. Դրամի շուկայի ֆինանսական հիմնական գործիքների բնութագրիչները" üինանսական նործիքները

Մարման միջին Åամկետը

Æրացվելիությունը

âվճարման ռիսկը

1. Պետական կարճաժամկետ պարտատոմսեր - մինչ- մեկ տարի մարմամբ այլ արժեթղթեր

13-ից մինչ52 շաբաթ

Բարձր

Բացակայում է

2. Ֆեդերալ ·ործակալությունների (ԷՒԽՃ, ԷՒԼՇ - այլն) մինչ- մեկ տարի մարման տ-ողությամբ արժեթղթերը

Մինչ- 1տարի

Լավ

Շատ ցածր

3. Խոշոր ընկերությունների առ-տրային արժեթղթեր մինչ- 270 օր մարման տ-ողությամբ (առանց ապահովվածության)

1-ից մինչ- 270 օր

Սահմանափակ

Ցածր

4. Բանկային փոխանցելի վկայա·րեր (խոշոր բանկերի)

14-ից 120 օր

Լավ

Ցածր

5. Բանկերի ակցեպտով մուրհակներ (խոշոր ընկերությունների պարտավորություններ բանկային երաշխիքով)

30-ից 180 օր

Լավ

Ցածր

______________

" 3.1. - 3.2. աղյուսակները բերվում են՝ ԿèոóՏոո Ä.Շ., ՈåòåքՇօí Ք.7., ÁոåêóՏոո Ä.7., ՓèíàíՇօâûå èíՇòèòóòû, քûíêè è ոåíեոè, ՇՈ6., /Յո. "Ոèòåք", 2000, էջեր 68, 69:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Աղյուսակ 3.2. Դրամի շուկայի հիմնական մասնակիցների գործառնությունները ֆինանսական հիմնական գործիքներով Ներդրում. Ֆեդերալ Գանձապե- Առ-տրային բանկեր, ռեզերվային Ֆինանսական դիլերներ, տարան բանկեր հիմնական ·ործիքները համակար· բրոկերներ Ա.

1.Պետական պարտաԷ տոմսեր 2. Ֆեդերալ ·ործակալուԷ թյունների արժեթղթեր 3.

Բանկային փոխանցելի վկայա·րեր 4. Առ-տրային արժեթղթեր 5.

Բանկային ակցեպԷ տով մուրհակներ

Պ. Ա.

Պ. Ա. Է Է Է

Է

Պ. Ա. Է

Ընկերություններ

Պ. Ա. Է

Է

Է

Է Է

Է

Է Է

Է

Է Է

Է

Պ.

Է

Ա. - ակտիվային, Պ. - պասիվային գործառնություններ

Ինչպես երնում է աղյուսակ 3.2-ից, առնտրային բանկերը դրամի շուկայում միաժամանակ հանդիսանում են ն որպես գլխավոր թողարկողներ, ն որպես գլխավոր ներդրողներ: Դրամի շուկայի պետական կարգավորումն իրականացվում է բանկային համակարգը կարգավորող լիազորված պետական մարմնի կողմից՝ կենտրոնական կամ ազգային բանկերի կողմից: Մեր հանրապետությունում այն իրականացվում է ՀՀ Կենտրոնական բանկի կողմից, իսկ, օրինակ, ԱՄՆ-ում՝ ֆեդերալ ռեզերվային համակարգի կողմից, մի շարք այլ երկրներում՝ ազգային բանկերի կողմից:

3.3. ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՇՈՒԿԱՆ, ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾԻՔՆԵՐԸ ԵՎ ՄԱՍՆԱԿԻՑՆԵՐԸ

Ֆինանսական շուկայի հաջորդ կարնոր հատվածը՝ կապիտալի շուկան, ինչպես նշվեց վերնում, ընդգրկում է ֆինանսական երկարաժամկետ հարաբերությունների համակարգը: Կապիտալի շուկայի դերն ու նշանակությունը հասարակական արտադրության ֆինանսավորման գործում այն է, որ այն արտադրության հիմնական օղակներին, մասնավորապես տնտեսական ընկերություններին ն ընկերակցություններին ապահովում է երկարաժամկետ ֆինանսական միջոցներով կամ, այլ կերպ ասած, կապիտալով: Վերջինս հնարավոր է իրականացնել շնորհիվ կապիտալի շուկայի ֆինանսական գործիքների, մասնավորապես բաժնետոմսերի ն պարտատոմսերի: Օրինակ՝ պարտատոմսերի միջոցով ընկերությունները կարող են ներգրավել միջնա-

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ժամկետ ն երկարաժամկետ միջոցներ՝ կախված թողարկման պայմաններից, իսկ բաժնետոմսերի միջոցով, մասնավորապես սովորական, ընդգրկված միջոցներն անժամկետ են: Բաժնետոմսերի թողարկման շարժառիթները տարբեր են: Տնտեսավարող անձինք ն հատկապես ընկերությունները կազմակերպում են արտադրություն, հայթայթում են համապատասխան արտադրության միջոցներ, շենքեր, շինություններ, սակայն հնարավորություն չունեն ամբողջությամբ վճարել դրա դիմաց: Մեկ այլ դեպքում նշված անձինք ուղղակի ցանկություն չունեն միայնակ իրականացնել տվյալ գործունեության ֆինանսավորումը ն միայնակ կրել տվյալ արտադրության հետ կապված ռիսկը, հետնաբար ներգրավում են այլ անձանց՝ դրամական միջոցներով հանդերձ: Երկու դեպքում էլ այլ անձանց միջոցների ներգրավումը հնարավոր է դառնում այդ ներդրողին որոշակի իրավունքներ տալու միջոցով: Թերնս այդ է պատճառը, որ կապիտալի շուկան հաճախ կոչվում է իրավունքնեի շուկա: Դրանք այն բոլոր իրավունքներն են, որոնք տալիս են կապիտալի շուկայի հիմնական ֆինանսական գործիքները՝ սովորական բաժնետոմսերը, իրենց սեփականատերերին ն կայանում են հետնյալում: Առաջին՝ ստացվող եկամուտներից մասնաբաժնի (շահութաբաժնի) ստացում, այսինքն, եթե տնտեսավարող անձը՝ թողարկողը, տվյալ գործունեությունից ստանում է եկամուտ, ապա նա պարտավորվում է դրա համապատասխան մասը տրամադրել՝ վճարել, ներգրավված կապիտալի դիմաց: Երկրորդ՝ տվյալ գործունեության կառավարմանը մասնակցելու իրավունք. այն է` թողարկողի բարձրագույն մարմնի՝ բաժնետերերի ընդհանուր ժողովի, որոշումների կայացման ընթացքում ներդրողն ունի իր ներդրումներին համապատասխան ձայնի իրավունք: Երրորդ՝ նախապատվության իրավունք, որի էությունն այն է, որ ֆինանսական լրացուցիչ միջոցների ներգրավման, այսինքն՝ նոր բաժնետոմսերի թողարկման ն տեղաբաշխման դեպքում նախկին ներդրողներին իրավունք է վերապահվում առաջնահերթ կարգով ձեռք բերել իրենց բաժնեմասերին համապատասխան նոր բաժնետոմսեր՝ պահպանելով իրենց բաժնեմասի տեսակարար կշիռը ներգրավված կապիտալի կառուցվածքում: Չորրորդ՝ ներդրողներն իրավունք ունեն ծանոթանալու թողարկողի տնտեսական գործունեյության առնտրային գաղտնիք չհանդիսացող ֆինանսական ն այլ հաշվետվությունների հետ: Հինգերորդ՝ թողարկողի լուծարումից հետո մնացորդային գույքից մաս ստանալու իրավունք. այսինքն՝ թողարկողի լուծարումից ն օրենսդրությամբ սահմանված առաջնահերթ բոլոր պարտավորությունները կատարելուց հետո բաժնետերն ունի մնացորդային գույքից իր մասնաբաժնին համապատասխան մաս ատանալու իրավունք: Ստանալով նման իրավունքներ՝ փաստորեն ներդրողները դառնում են տվյալ թողարկողի հիմնադիրները կամ ուղղակի բաժնետերերը, ն թերնս այդ է պատճառը, որ բաժնետերերով ներգրավված միջոցները սեփական են: Բացի այդ, սովորական բաժնետոմսերով ներգրավված միջոցները, ֆինանսական այդ գործիքների առանձնահատկության ն արժեթղթերի երկրորդային շուկաների շնորհիվ անժամկետ են: Այսինքն, եթե բաժնետերը՝ ներդրողը, որոշակի ժամկետից

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

հետո ցանկանում է ազատվել բաժնետոմսերից ն վերադարձնել իր դրամական միջոցները, ապա դրա համար նա թողարկողին չի դիմում, այլ դիմում է կապիտալի երկրորդային շուկա ն վաճառում է դրանք այլ ներդրողի: Հենց այս շուկայի գոյության շնորհիվ էլ բաժնետոմսերով հավաքագրված միջոցները դառնում են անժամկետ: Ներդրողների կողմից արժեթղթերում կատարվող ներդրումները, կապիտալի շուկայում նույնպես, տեղի են ունենում որոշակի դրդապատճառներից ելնելով: Դրանք այն անձինք են, որոնք ունեն դրամական միջոցներ, չունեն համապատասխան հմտություններ կամ միջոցներ արտադրության կազմակերպման համար: Կամ էլ դրանք այն անձինք են, որոնք չեն ցանկանում իրենց ամբողջ կապիտալը ներդնել մեկ թողարկողի արժեթղթերում ն, գնելով տարբեր թողարկողների արժեթղթեր, ձնավորում են փաթեթ՝ դիֆերսիֆիկացնելով ներդրումային ռիսկը: Այս պայմաններում ներդրողները նպատակ են հետապնդում լավագույն հարաբերակցություն ապահովել ռիսկի ն եկամտաբերության միջն, այն է՝ ռիսկի որոշակի մակարդակի պայմաններում ապահովել առավելագույն եկամուտ կամ որոշակի եկամուտի պայմաններում ապահովել նվազագույն ռիսկ: Անհրաժեշտ է նկատել նան, որ նշված հարաբերակցության ապահովման հնարավորությունը կապիտալի շուկայի գործառույթներից մեկն է: Կապիտալի շուկայի մյուս կարնոր ֆինանսական գործիքը՝ պարտատոմսը, հնարավորություն է ընձեռնում թողարկողներին ներգրավելու ֆինանսական փոխառու միջոցներ: Այսինքն՝ որոշակի ժամկետից հետո այդ միջոցները պետք է վերադարձվեն, ինչպես նան դրանց դիմաց պետք է կատարվի վճարում պարտատոմսի թողարկման որոշմամբ նախատեսված պայմաններով ու կարգով: Տնտեսական ընկերությունների կողմից թողարկվող պարտատոմսերը կոչվում են կորպորատիվ պարտատոմսեր, դրանք բազմազան են՝ կախված թողարկման ժամկետներից, վճարման պայմանններից, ինչպես նան դրանց ապահովվածության աստիճանից: Օրինակ՝ «Բաժնետիրական ընկերությունների մասին» ՀՀ օրենքի համաձայն՝ ընկերությունները կարող են թողարկել՝ ա) ընկերության գույքի գրավով ապահովված պարտատոմսեր. բ) երրորդ անձանց կողմից պարտատոմսերի թողարկման համար տրամադրված երաշխավորությամբ ապահովված պարտատոմսեր. գ) առանց ապահովման պարտատոմսեր: Վճարման պայմաններից կախված՝ ընկերությունների պարտատոմսերը կարող են լինել փոխարկելի, փոփոխական կուրսով, շահույթի բաշխմանը մասնակցությամբ, ինչպես նան նպատակային: Փոխարկելի պարտատոմսերը իրավունք են տալիս իրենց սեփականատերերին թողարկման որոշմամբ սահմանված ժամկետում այդ պարտատոմսերը մարել՝ դրանք փոխանակելով այլ արժեթղթերով, սովորաբար սովորական բաժնետոմսերով: Փոփոխական կուրսով պարտատոմսերի դեպքում փոխատվական կապիտալի շուկայական կուրսի փոփոխությունից ներդրողներին պաշտպանելու նպատակով դրանց եկամտի տոկոսադրույքը կապվում է փոխատվական կապիտալի շուկայական կուրսի հետ: Շահույթների մասնակցությամբ պարտատոմսերի դեպքում, եթե ընկերությունն ապահովում է ավելի բարձր շահութաբերություն, քան պարտատոմսի տոկոսադ66

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

րույքն է, ապա դրանց տրվում է լրացուցիչ եկամուտ այն չափով, որչափով շահութաբերության մակարդակը գերազանցում է պարտատոմսերի տոկոսադրույքը: Օրինակ, եթե տվյալ պարտատոմսերով նախատեսված է վճարել տարեկան 129 եկամուտ, մինչդեռ ընկերության տնտեսական գործունեության տարեկան արդյունքներով ապահովվել է 189 շահութաբերություն, ապա այդ պարտատոմսերին վճարվում է նան 69 (18-12) լրացուցիչ եկամուտ: Նպատակային են կոչվում այն պարտատոմսերը, որոնց մարումն իրականացվում է ոչ թե դրամական միջոցներով, այլ ապրանքներով կամ ծառայություններով: Օրինակ՝ բնական գազ մատակարարող ընկերությունը կարող է թողարկել պարտատոմսեր, հավաքագրել դրամական միջոցներ ն դրանք թողարկման որոշմամբ սահմանված ժամկետներում մարել՝ բնական գազ մատակարարելով: Կապիտալի շուկայից ներգրավված սեփական ն փոխառու միջոցների հարաբերակցությունն իրենից ներկայացնում է թողարկողի կապիտալի կառուցվածքը, որի ճիշտ կառավարումն անմիջականորեն կապված է կապիտալի շուկայի հետ ն պատկանում է վերջինիս կարնոր գործառույթների թվին: Թողարկողների կապիտալի կառուցվածքի որոշման նպատակով անհրաժեշտ է ցուցաբերել որոշակի մոտեցումներ, հաշվի առնելով, որ կապիտալի կառուցվածքի փոփոխության տվյալ պայմաններում բացահայտվում են փոխառու կապիտալի օգտագործման հնարավորությունները ֆինանսական լծակի ներգործության ուժի միջոցով: Ֆինանսական լծակի ուժի բարձրացումը ենթադրում է շահույթի աճ փոխառու կապիտալի հաշվին: Փոխառու կապիտալը մի կողմից ավելացնում է ֆինանսական ծախսերը, մյուս կողմից մեծացնում է բաժնետոմսերին ընկնող շահույթը: Շահութահարկի բարձր նորմայի դեպքում ընկերությունը շահագրգռված է լինում օգտագործել փոխառու կապիտալը, եթե ֆինանսական լծակի դիֆերենցիալը դրական է: Ինչպես արդեն նշվել է, կապիտալի շուկայի հիմնական մասնակիցները, որոնք ապահովում են շուկան ֆինանսական գործիքներով ն դրամական միջոցներով, թողարկողներն ու ներդրողներն են, որոնք կարող են լինել տնտեսավարող ամենատարբեր անձինք, ինչպես նան պետությունը, տարածքային մարմինները, քաղաքացիներն ու ընտանեկան տնտեսությունները: Բացի նշված մասնակիցներից, կապիտալի շուկայում գործունեություն են իրականացնում ն թողարկողներին ու ներդրողներին ծառայություններ են մատուցում անձինք, որոնք կոչվում են կապիտալի շուկայի մասնագիտացված (պրոֆեսիոնալ) մասնակիցներ: Դրանք կարող են լինել բրոքերային, դիլերային ընկերությունները, արժեթղթերի հավատարմագրային կառավարիչները, արժեթղթերի պահառուները ն օրենքով սահմանված այլ անձինք: «Արժեթղթերի շուկայի կարգավորման մասին» ՀՀ օրենքի համաձայն՝ բրոքերն այն անձն է, որը բրոքերային ընկերության կազմում, նրա անունից կամ այլ կերպ այլ անձանց հաշվին (հանձնարարության, կոմիսիայի կամ գործակալության պայմանագրի հիման վրա) իրականացնում է արժեթղթերով գործարքներ կատարելու գործունեություն (բրոքերային գործունեություն): Իսկ դիլերն այն անձն է, որն իրականացնում է արժեթղթերով առք ու վաճառքի գործունեություն (դիլերային գործունեություն) իր հաշվին: Արժեթղթերի հավատարմագրային կառավարումը, որն իրականացնում են ինվեստիցիոն կառավարիչները, պարգնավճարի դիմաց իր տիրապետմանը հանձնված

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

այլ անձին պատկանող ն նրա օգտին կամ նրա կողմից նշված երրորդ անձի օգտին (շահառու) կառավարչի անունից ա) արժեթղթերի, բ) արժեթղթերում ներդրումներ կատարելու համար նախատեսված դրամական միջոցների, գ) հավատարմագրային կառավարման արդյունքում ստացված արժեթղթերի ու դրամական միջոցների կառավարումն է: Կապիտալի շուկայում պահառուների գործունեությունն իր մեջ ընդգրկում է արժեթղթերի պահպանության, պահառության ն արժեթղթերի նկատմամբ իրավունքների հաշվառման ու փոխանցման գործառույթները: Ժամանակակից շուկաներում դրանք իրականացվում են դեպոզիտարային կազմակերպությունների կողմից: Շուկայավարման կարնոր խնդիրներից մեկը կապիտալի շուկայի կարգավորումն է: Կապիտալի շուկայում պետության դերը, ընդհանուր առմամբ, կարելի է քննարկել երկու տեսանկյունից. առաջին՝ պետությունը՝ որպես կապիտալի շուկայի կարգավորող ն վերահսկող, որի դեպքում պետությունն իրականացնում է համակարգի կարգավորում ն հսկողություն «դրսից», ն երկրորդ՝ պետությունը՝ որպես կապիտալի շուկայի, այսպես կոչված, մասնակից (թողարկող կամ ներդրող), որի դեպքում պետությունն իրականացնում է համակարգի վրա ազդեցություն «ներսից»՝ որպես համակարգի տարր: Տարբեր երկրներում, կախված տվյալ երկրի զարգացման տնտեսական ն քաղաքական պայմաններից ն ժամանակից, պատմականորեն ձնավորվել են կապիտալի շուկայի պետական կարգավորման տարբեր մոդելներ (ձներ): Մոդելներից մեկն այն է, որ պետությունը ֆոնդային շուկայի կարգավորումն իրականացնում է առավելապես պետական մարմինների միջոցով, ն միայն շատ քիչ մասն է, որ տրվում է այսպես կոչված ինքնակարգավորվող կազմակերպություններին (ԻԿ), կապիտալի շուկայի մասնակիցների կողմից ստեղծված միավորումներին (ասոցիացիաներին), օրինակ՝ Ֆրանսիան: Երկրորդը կարելի է անվանել ապակենտրոնացված պետական կարգավորում: Այս դեպքում պետությունը առավելագույն հնարավորության սահմաններում կարգավորման գործառույթները հանձնում է ինքնակարգավորվող միավորումներին ն շուկայի մասնակիցների նկատմամբ կոշտ սահմանափակումային քաղաքականություն չի վարում: Սակայն այս դեպքում պետությունն իրեն իրավունք է վերապահում անմիջականորեն միջամտելու ինքնակարգավորվող մարմինների գործունեությանը: Նմանօրինակ մոդել է կիրառում Մեծ Բրիտանիան: Զարգացած բազմաթիվ երկրներում կապիտալի շուկայի կենտրոնացված ն ապակենտրոնացված կարգավորումը տարբեր համամասնություններով ն ձներով, այս կամ այն չափերով զուգակցվում է: Տարբեր երկրներում կապիտալի շուկայի կարգավորումը իրականացվում է պետական տարբեր մարմինների կողմից՝ ֆինանսների նախարարության, ֆինանսների նախարարության ն կենտրոնական բանկի, ինչպես նան անկախ հանձնաժողովների միջոցով ն այլն: Կապիտալի զարգացած շուկա ունեցող երեսուն երկրներից մոտ 509-ում այդ շուկան կարգավորվում է անկախ հանձնաժողովների միջոցով (ԱՄՆ մոդել): Այդ հանձնաժողովները կազմվում են կառավարության, կենտրոնական բանկի, արժեթղ68

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

թերի շուկայի մասնակիցների ներկայացուցիչներից ն պատասխանատվություն են կրում շուկայի կարգավորման ն զարգացման համար: Մոտ 159 երկրներում այդ պատասխանատվությունը կրում է ֆինանսների նախարարությունը, ն 15 9 երկրներում խառը մոդել է, որի դեպքում արժեթղթերի շուկայի կարգավորման լծակները գտնվում են տարբեր գերատեսչությունների ձեռքին, մասնավորապես ֆինանսների նախարարության, կենտրոնական բանկի ն այլն1: Որոշ երկրներում գործում է կապիտալի շուկայի կարգավորման բանկային մոդելը, որի դեպքում շուկայի կարգավորման պատասխանատվությունը դրվում է կենտրոնական բանկի կամ բանկային վերահսկողություն իրականացնող մարմնի վրա, եթե այն առաձնացված է կենտրոնական բանկից (օրինակ՝ Գերմանիա, Ավստրիա, Բելգիա): Այս հարցում յուրահատուկ մոտեցում է դրսնորված Շվեյցարիայում, որտեղ ֆոնդային շուկայի վերահսկման միասնական պետական մարմին չկա, ն այն իրականացվում է տարածքային մարմինների միջոցով: ՀՀ-ում «Արժեթղթերի շուկայի կարգավորման մասին» ՀՀ օրենքի ընդունումից հետո (2000թ.) ներդրվեց կապիտալի շուկայի կարգավորման ապակենտրոնացված մոդելը, իսկ որպես պետական կարգավորող լիազորված մարմին՝ ստեղծվեց Հայաստանի Հանրապետության արժեթղթերի հանձնաժողովը, որի օրենքով սահմանված խնդիրներն ու գործառույթները հանգում էին հետնյալին՝ առաջին՝ ապահովել արժեթղթերում ներդրողների պաշտպանվածությունը, շուկայում արժեթղթերի արդար գնագոյացման համակարգի ձնավորումն ու պահպանումը, արժեթղթերի արդար, թափանցիկ ն վստահելի շուկայի կանոնակարգված ն բնականոն գործունեության ն զարգացման համար անհրաժեշտ պայմանները, երկրորդ՝ իր խնդիրներն իրականացնելու նպատակով կարգավորել ն վերահսկել Հայաստանի Հանրապետությունում արժեթղթերով կատարվող գործարքների շուկան ն դրա մասնակիցներին՝ սահմանելով կարգավորման ն վերահսկողության քաղաքականությունը օրենքին համապատասխան: ՀՀ-ում ֆինանսական շուկայի կարգավորման ն վերահսկման միասնական մարմնի ստեղծման նպատակից ելնելով՝ 2006 թվականից ՀՀ արժեթղթերի հանձնաժողովը լուծարվեց, ն նրա օրենքով սահմանված բոլոր իրավասությունները փոխանցվեցին ՀՀ կենտրոնական բանկին, որի արդյունքում հանրապետությունում փաստորեն գործում է կապիտալի շուկայի կարգավորման բանկային մոդելը:

3.4. ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ, ՀԱՏՎԱԾՆԵՐԸ ԵՎ ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

Արժեթղթերի շուկան ֆինանսական շուկայի առանցքային հատվածն է: Այն իր մեջ ներառում է ֆինանսական շուկայի բոլոր այն հարաբերությունները, որտեղ դրամական միջոցների առք ու վաճառքը արտացոլվում, ձնակերպվում է արժեթղթերով: Ընդհանուր առմամբ, որպես տնտեսական կատեգորիա, որպես ճանաչողական ընդհանրացում՝ այն կարելի է բնութագրել հետնյալ կերպ. արժեթղթերի շուկան արժեթղթերի թողարկմամբ, տեղաբաշխմամբ ն շրջանառությամբ պայմանավորված

______________

Խèքêèí ß.Խ., Öåííûå 6óìàոè è Փօíոօâûտ քûíօê, Խ., "ՈåքՇոåêòèâà", 1995, Շ. 456-457.

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

հարաբերությունների համակարգ է: Որպես դրսնորման կոնկրետ ձն՝ արժեթղթերի շուկան կարող է հանդես գալ որպես վայր, ինստիտուտ, մեխանիզմ, կազմակերպություն ն այլն: Որպես ֆինանսական շուկայի հատված, ինչպես ցույց տրվեց վերնում, արժեթղթերի շուկան ընդգրկում է փողը վաճառողներից գնողներին անցման անմիջական, առանց ֆինանսական միջնորդների (ֆինանսական ինստիտուտների) մասնակցությամբ հարաբերությունները: Արժեթղթերի շուկայի նշանակությունն այն է, որ վերջինիս միջոցով տնտեսավարող անձինք, թողարկելով արժեթղթեր ն հատկապես բաժնետոմսեր ն պարտատոմսեր, կազմավորում են իրենց սեփական ն փոխառու կապիտալը: Այդ է պատճառը, որ հաճախ նան արժեթղթերի շուկան անվանում են ֆոնդային շուկա: Ինչ վերաբերում է արժեթղթերի ն կապիտալի շուկաների համեմատությանը, ապա դրանք ֆինանսական շուկայի տարբեր հատկանիշներով առանձնացված հատվածներ են (տե՛ս գծապատկեր 3.1.), սակայն գործնականում կապիտալի շուկան այդպես էլ կոչում են` արժեթղթերի շուկա: Ավելին՝ հաճախ նան օրենսդրորեն (այդ թվում նան «Արժեթղթերի շուկայի կարգավորման մասին» ՀՀ օրենքով) արժեթղթերի շուկայի կարգավորման ոլորտում կարճաժամկետ` մինչն մեկ տարի ժամկետով ֆինանսական գործիքները չեն ներառվում: Եվ ընդհակառակը, ինստիտուցիոնալ ներդրողների կողմից ներդրումների կատարման իմաստով ՍՊԸ-ների բաժնեմասերը, տնտեսական ընկերակցությունների փայամասերը համարվում են արժեթղթեր, մասնավորապես ներդրումային (ինվեստիցիոն) արժեթղթեր: Արժեթղթերի շուկան ցանկացած երկրի շուկայի կարնոր բաղկացուցիչն է: Դրա զարգացման տեմպերն ու աստիճանը վկայում են տվյալ երկրի տնտեսության, ինչպես նան ամբողջ հասարակության զարգացածության աստիճանի մասին: Այդ են վկայում նան քիչ թե շատ զարգացած երկրներում անընդհատ հաշվարկվող ն հրապարակվող բորսայական ինդեքսները, որոնք իրենց բովանդակությամբ փաստորեն տնտեսության զարգացման հայելին են ու բնութագրիչը: Մեծ է արժեթղթերի, հատկապես ածանցյալ, դերն ու նշանակությունը նան ապրանքային շուկաների կազմակերպման գործում: Ներկայումս ապրանքային գրեթե բոլոր բորսաներում ակտիվ շրջանառություն են կատարում այդ ապրանքների հիմքի վրա կազմված ֆյուչերսները ն օպցիոնները, առանց որոնց գործնականում հնարավոր չէ որոշել կամ կանխատեսել տվյալ ապրանքների գները: Արդյունքում տվյալ ապրանքների շուկաները վերածվում են ածանցյալ արժեթղթերի շուկաների: Արժեթղթերի շուկաները նույնպես բազմատեսակ են ն ունեն բազմաթիվ դասակարգումներ: Հիմնականում արժեթղթերի շուկաները դասակարգվում են արժեթղթերի կոնկրետ տեսակներից ն բնույթից կախված, սակայն դրանք դասակարգվում են նան ըստ այլ հատկանիշների: Օրինակ՝ կախված այն բանից, թե արժեթղթերի վաճառքից գոյացած դրամական միջոցները որտեղ են հոսում (թողարկողին, թե ոչ), շուկաները լինում են առաջնային ն երկրորդային: Դրանք միաժամանակ ձնավորում ն ներկայացնում են արժեթղթերի շուկայի հիմնական հատվածները: Առաջնային շուկաներում արժեթղթերը տեղաբաշխվում են հիմնական, իրական գնողների, հաճախ նան ֆինանսական միջնորդների կողմից, ն ներգրավված դրա70

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

մական միջոցները մուտք են լինում դեպի դրանց հաշիվներ: Ֆինանսական գործիքները առաջնային շուկաներում գտնում են իրենց առաջին տերերին, առաջին ներդրողներին: Այսպիսով՝ առաջնային շուկաների կարնոր նշանակությունն այն է, որ պակասուրդային բյուջե ունեցող անձինք ֆինանսական շուկայից հավաքագրում են դրամական միջոցներ (դա հստակ ներկայացվել է գծապատկեր 3.4-ում): Տեղաբաշխված արժեթղթերի հետագա առք ու վաճառքը (շրջանառությունը) իրենից ներկայացնում է երկրորդային շուկան: Առաջին ներդրողները հաճախ ցանկանում են օտարել իրենց ձեռք բերած ֆինանսական գործիքները՝ արժեթղթերը: Արժեթղթերի թողարկող

Արժեթղթերի հոսք Դրամական միջոցների հոսք

Առաջին ներդրող

Գծապատկեր 3.4. Արժեթղթերի առաջնային շուկայի կառուցվածքը:

Դա կարող է տեղի ունենալ, երբ շուկայում տվյալ ֆինանսական գործիքի շուկայական գինն աճել է, կամ էլ հաճախ ներդրողներին անհապաղ դրամական միջոցներ են անհրաժեշտ լինում: Այդ պատճառով արդեն տեղաբաշխված ֆինանսական գործիքները դուրս են գալիս երկրորդային շուկա: Այս դեպքում ն ֆինանսական գործիքները, ն դրանց դիմաց տրվող դրամական միջոցները մեկ ներդրողից անցնում են մեկ այլ ներդրողի: Գծապատկերով այն ներկայացվում է հետնյալ կերպ (տե՛ս գծապատկեր 3.5). 1-ին ներդրող

Արժեթղթերի հոսք

Դրամական միջոցների հոսք

2-րդ ներդրող

Արժեթղթերի հոսք

Դրամական միջոցների հոսք

3-րդ ներդրող

Գծապատկեր 3.5. Արժեթղթերի երկրորդային շուկայի կառուցվածքը:

Երկրորդային շուկաները տնտեսության մեջ շատ կարնոր դեր են կատարում: Նախ դրանք ապահովում են ֆինանսական գործիքների իրացվելիությունը, այսինքն՝ շնորհիվ այդ շուկաների ներդրողներն իրենց ֆինանսական գործիքները արագ ն առանց կորուսների կարող են վերածել դրամական միջոցների: Երկրորդ՝ իրացվելիության շնորհիվ ներդրողները դրամական միջոցների անհրաժեշտության դեպքում այդ ֆինանսական գործիքները թողարկողին չեն ներկայացնում ետգնման, որի արդյունքում էլ ապահովվում է ֆինանսական միջոցների վաճառքի երկարաժամկետությունը, իսկ բաժնետոմսերի դեպքում՝ նան անժամկետությունը: Երրորդ՝ երկրորդային շուկաների միջոցով ձնավորվում է ֆինանսական գործիքների շուկայական, իրական գինը: Եվ, վերջապես, չորրորդ՝ այս շուկաների շնորհիվ է, որ գործում են նան առաջնային շուկաները ինչպես սկզբնական, այնպես էլ լրացուցիչ թողարկումների դեպքում: Օրինակ, եթե ներդրողը վստահ չլինի, որ անհրաժեշտության դեպքում չի կարող իրացնել տվյալ ֆինանսական գործիքը, ապա դժվար թե իրականացնի ներդրում այդ գործիքների տեղաբաշխման ընթացքում: Միաժամա71

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

նակ երկրորդային շուկաներում ֆինանսական գործիքների աշխույժ շրջանառության ու դրանց նկատմամբ եղած պահանջարկի դեպքում է միայն, որ թողարկողները կատարում են լրացուցիչ տեղաբաշխումներ ն ֆինանսական շուկայից ներգրավում լրացուցիչ դրամական միջոցներ: Երկրորդային շուկաներում է, որ ձնավորվում ն շրջանառություն է կատարում սպեկուլյատիվ կապիտալը: Օրինակ, եթե ընկերությունը թողարկել ն տեղաբաշխել է 10 000 հատ բաժնետոմս՝ յուրաքանչյուրը 100 միավոր արժեքով, ապա ներգրավված կապիտալը կկազմի 1 000 000 միավոր (10 000 » 100): Իսկ երբ երկրորդային շուկայում բաժնետոմսի շուկայական գինը հասնում է մինչն 120 միավորի, ապա շրջանառության մեջ գտնվող բաժնետոմսերի ընդհանուր գինը՝ կապիտալացումը, կկազմի 1 200 000 միավոր (10 000 » 120): Թողարկողի ստացած ն շրջանառության մեջ գտնվող գումարների տարբերությունը՝ 200 000 միավորը, իրենից ներկայացնում է սպեկուլյատիվ կապիտալը, որը շրջանառություն է կատարում երկրորդային շուկայում ն կազմում է այդ բաժնետոմսերը վերավաճառողների եկամուտը: Արժեթղթերի շուկաները դասակարգվում են նան բորսայինի ն արտաբորսայինի: Բորսային են կոչվում այն շուկաները, երբ ֆինանսական գործիքների առք ու վաճառքը կատարվում է հատուկ մասնագիտացված կազմակերպություններում՝ ֆոնդային բորսաներում: «Արժեթղթերի շուկայի կարգավորման մասին» ՀՀ օրենքի համաձայն՝ ֆոնդային բորսան ինքնակարգավորող կազմակերպություն է, որը որոշակի տեղում, օրենքով ն այլ իրավական ակտերով ու իր կանոններով սահմանված կարգով կազմակերպում է արժեթղթերով հրապարակային առնտուր ն իրականացնում է արժեթղթերի գնանշում: Ֆոնդային բորսաներն ապահովում են արժեթղթերի առք ու վաճառքի մի շարք կարնոր առավելություններ: Առաջին՝ արժեթղթերի առք ու վաճառքի իրականացման համար որոշակի տեղի ն ժամկետների սահմանում: Դա նշանակում է, որ ֆոնդային բորսաներն իրենց կանոններին համապատասխան նշանակում են արժեթղթերով հրապարակային առնտրի վայրն ու սակարկությունների կազմակերպման ժամկետները: Ներդրողներն ու արժեթղթերի գնորդները հստակ գիտեն՝ երբ ն որտեղ կարող են իրականացնել իրենց նպատակները ն օգտվել բորսայի ծառայություններից: Դրանով էլ ֆոնդային բորսաները կարողանում են ապահովել արժեթղթերով առնտրի կենտրոնացում ն մշտական գործող, կայուն շուկա: Երկրորդ՝ արժեթղթերի շուկայական, իրական գների ձնավորում: Ֆոնդային բորսաներում առնտուրն իրականանում է աճուրդների կազմակերպմամբ: Երկակի աճուրդների անցկացման շնորհիվ միաժամանակյա աճուրդ է կազմակերպվում ինչպես գների բարձրացման, այնպես էլ իջեցման ուղղությամբ, որի արդյունքում գնողի համար ապահովվում է ամենացածր, իսկ վաճառողի համար՝ ամենաբարձր գինը, որն էլ իրենից ներկայացնում է շուկայում տվյալ պահին ձնավորված իրական գինը: Երրորդ՝ արժեթղթերի ն առնտրի մասնակիցների ընտրություն: Որպեսզի արժեթղթերը թույլատրվեն բորսայի սակարկություններին, թողարկողները պետք է իրենց մի շարք ցուցանիշներով բավարարեն բորսայի կողմից սահմանված պահանջներին ն գրանցվեն բորսայում, այսինքն՝ ցուցակվեն, որը ֆինանսական գրականության մեջ կոչվում է լիստինգ, իսկ ներկայացվող պահանջները՝ լիստինգի պահանջներ: Կիրա72

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ռելով ցուցակման համակարգը՝ բորսան իրականացնում է լավագույն թողարկողների լավագույն արժեթղթերի ընտրություն, հնարավորություն ընձեռում բացահայտել առավել որակյալ ն ապահով արժեթղթերը ն բարենպաստ պայմաններ ստեղծում շուկայի կարգավորման համար: Իրենց կողմից սահմանված կանոնների ն տնտեսական ու բարոյական մի շարք չափանիշների հիման վրա բորսաներն ընտրում են նան առնտրի մասնակիցներին ն միայն դրանց թույլատրում մասնակցել բորսայի սակարկություններին: Չորրորդ՝ սակարկությունների ն գործարքների թափանցիկության ապահովումը: Բորսաները պարտավոր են օրենքով ն իրենց կանոններով սահմանված կարգով բացահայտել ն հրապարակել բորսային առնտրի վերաբերյալ տեղեկությունները: Դրանք են՝ սակարկություններին թույլատրված արժեթղթերի ն մասնակիցների ցուցակը, արժեթղթերի առավելագույն ն նվազագույն գները, ինչպես նան միջին գինը, արժեթղթերի նկատմամբ առավելագույն ն նվազագույն առաջարկն ու պահանջարկը, գործարքների կնքման ժամկետներն ու դրանց կատարման պայմանները, արժեթղթերի գների մանիպուլյացիայի սահմանափակման, մասնակիցների նկատմամբ պատժամիջոցների կիրառման կարգն ու պայմանները ն այլն: Բորսան պարտավոր է ապահովել իր ծառայություններից օգտվող միննույն դասի բոլոր անձանց համար տեղեկությունների հավասար հասանելիություն: Հինգերորդ՝ բորսայում կնքված գործարքների կատարման երաշխիքի ապահովում: Ֆոնդային բորսաներն ապահովում են գործարքների կատարման երաշխիքներ, քանի որ. ա) ցուցակման (լիստինգի) միջոցով նրանք ընտրում են ֆինանսապես կայուն ն շահույթով աշխատող թողարկողների արժեթղթերը՝ դրանով ապահովելով վաճառվող ն գնանշվող արժեթղթերի հուսալիությունը, բ) բորսայի կողմից հաստատված կարգով կոշտ պայմաններ են կիրառում գործարքների կնքման, գրանցման ն կատարման նկատմամբ, որի շնորհիվ առնտրի մասնակիցներն ավելի վստահ ն ապահով են զգում իրենց, գ) իրենց հաշվարկային պալատների միջոցով ստեղծում են երաշխիքային ն պահուստային հիմնադրամներ՝ գործարքների կատարումը երաշխավորելու նպատակով, իսկ, օրինակ, ածանցյալ արժեթղթերի շուկաներում, դեռ ավելին, հաշվարկային պալատն ինքն է ծառայում որպես երաշխավորող. գնողի համար հանդես է գալիս որպես վաճառող, վաճառողի համար՝ որպես գնող: Ֆինանսական գործիքների մնացած բոլոր շուկաները կոչվում են արտաբորսային: Դրանք լինում են բորսայակից, կազմակերպված համակարգչային, սակավ կարգավորվող ն չկարգավորվող (այսպես կոչված՝ «փողացային» կամ «սն»): Բորսայակից շուկաները ստեղծվուն են ֆոնդային բորսաների կողմից ն գտնվում են դրանց ընդհանուր ղեկավարման ու կարգավորման ներքո: Որպես կանոն, այս շուկաները արժեթղթերի թողարկողների նկատմամբ ներկայացնում են ցուցակման համեմատաբար ցածր պահանջներ, այստեղ շրջանառություն են կատարում համեմատաբար փոքր ն միջին ընկերությունների արժեթղթերը, իսկ բորսաները, կատարելով ընդհանուր վերահսկողություն, գնանշում ն պահպանելով առնտրի կանոնները, հիմքեր են ստեղծում այդ արժեթղթերի բորսաներ մուտք գործելու համար: Արտաբորսային առնտրի կազմակերպման ժամանակակից կարնոր կառույցներից են կազմակերպված համակարգչային շուկաները: Դրանք կարգավորվող շուկաներ են, որոնք ունեն արժեթղթերի ն առնտրի մասնակիցների սակարկություններին

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

թույլատրելու իրենց կարգն ու պայմանները, գործարքների ն հաշվարկների իրականացման պահանջները ն այլն: Այստեղ ուղղակի սակարկություններն իրականացվում են համակարգչային տեխնիկայի միջոցով, որն առնտրի բոլոր մասնակիցների համար ապահովում է տեղեկատվության ն գործարքներին մասնակցելու հավասար հնարավորություններ, ինչպես նան երկակի աճուրդների կազմակերպման շնորհիվ՝ իրական գների ձնավորում: Արտաբորսային առնտրի կազմակերպման նման օրինակ է ԱՄՆ արժեթղթերի դիլերների ազգային ասոցիացիայի կողմից ստեղծված ավտոմատ գնանշման համակարգչային համակարգը (NՃՏDՃՕ), արտաբորսային ավտոմատ առնտրի կանադական համակարգը (ՇՕՃ1Շ), Սինգապուրի ֆոնդային բորսայի ավտոմատ գնանշման ն առնտրի համակարգը (ՏԷՏDՃՕ) ն այլն: Սակավ կարգավորվող ն չկարգավորվող շուկաներն հիմնականում աչքի են ընկնում ապակենտրոնացվածությամբ, արժեթղթերի ցուցակման, առնտրի մասնակիցների որակավորման պահանջների, գնանշման, գործարքների գրանցման ն հաշվարկների իրականացման կանոնների, հետնաբար նան կարգավորման ու վերահսկողության բացակայությամբ: Սակավ կարգավորվող շուկայի օրինակներ կարող են ծառայել, թեկուզ, մասնագիտացված անձանց կողմից ստեղծվող շուկաները («հեռախոսային» շուկաները): Դրամի շուկաներում արտաբորսային առնտուրը հիմնականում իրականացվում է դիլերների կողմից, որի արդյունքում էլ ձնավորվում են նան դիլերային շուկաները: Դիլերները, սահմանելով պահանջարկի, ինչպես նան առաջարկի գները, հանդես են գալիս որպես, այսպես կոչված, «շուկայի ստեղծողներ» (ոՅոk6t ոՅk6ո): Դրանք ֆինանսական գործիքներով գործարքները կատարում են իրենց միջոցներով ն իրենց անունից, այսինքն՝ կրում են իրենց վրա ֆինանսական ռիսկերը: Բացի այդ, դիլերները պարտավոր են հրապարակել, բացահայտել իրենց կողմից գնվող ն վաճառվող ֆինանսական գործիքների գները, ինչպես նան դրանց վերաբերյալ էական պայմանները (օրինակ՝ գնման ն վաճառքի ժամկետները, ակտիվների նվազագույն ն առավելագույն ծավալները ն այլն): Արժեթղթերի շուկաները դասակարգվում են նան գործարքների կնքման ն կատարման ժամկետներից կախված: Այդ տեսանկյունից դրանք տարբերակվում են սփոթ (ընթացիկ) ն ժամկետային շուկաների: Սփոթ շուկաներում գործարքի կնքումը, վճարումը ն գործարքի առարկա հանդիսացող ակտիվների առաքումը կատարվում են միաժամանակ, անմիջապես: Միաժամանակ, եթե պայմանագրով այլ բան նախատեսված չէ, օրինակ՝ տարաժամկետ վճարում ն այլն, իսկ «անմիջապես» արտահայտությունը կարող է նշանակել վճարում երկու կամ երեք օրվա կամ էլ մեկ շաբաթվա ընթացքում՝ կապված տվյալ շուկայի կողմից վճարումների ն առաքումների իրականացման պայմանների հետ: Տնտեսագիտական գրականության մեջ հաճախ սփոթ շուկաները կոչվում են նան «կանխիկ վճարումներով շուկաներ»: Ժամկետային շուկաներում գործարքների կնքումը, դրանց վճարումն ու գործարքի առարկայի առաքումը, որպես կանոն, տեղի են ունենում ապագայում, որոշակի՝ պայմանագրում նշված ժամկետներում: Նշված շուկաների թվին են դասվում ֆորվարդային, ֆյուչերսային, օպցիոն շուկաները: Ֆորվարդային շուկաների ֆինանսական գործիքները ֆորվարդային պայմանա74

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

գրերն են: Այն համաձայնագիր է, որով մի կողմը պարտավորվում է (սովորաբար որոշակի եզրավճարի դիմաց) սահմանված ժամկետներում, սահմանված քանակով, որպես կանոն, գործարքի կնքման պահին շուկայում ձնավորված գնով մյուս կողմից ձեռք բերել կամ նրան վաճառել որնէ ապրանք, այդ թվում արժեթուղթ կամ արժույթ: Դրանք սովորաբար կնքվում են բորսայից դուրս: Ֆորվարդային պայմանագրերի միջոցով կողմերն ապահովագրում են իրենց շուկայի կոնյունկտուրայի անբարենպաստ փոփոխություններից: Օրինակ՝ բնական գազ մատակարարող ընկերությունը ներմուծվող գազի դիմաց վճարումներ կատարում է յուրաքանչյուր ամիս ԱՄՆ դոլարով, մինչդեռ ներքին շուկայում մատակարարված գազի դիմաց վճարները հավաքագրում է դրամով: Որպեսզի դրամ-դոլար փոխարժեքի փոփոխություններից, այս դեպքում բարձրացումից ընկերությունը չտուժի, ապա այն դոլար վաճառող որնէ կազմակերպության հետ կնքում է դրամով դոլար գնելու ֆորվարդային պայմանագիր մեկամսյա ժամկետով ն տվյալ գործարքի համար կայունացնում է փոխարժեքը: Դոլար վաճառող կողմը նույնպես ապահովագրում է իրեն, բայց այս անգամ՝ փոխարժեքի անկումից: Ֆինանսական պրակտիկայում նման գործարքների կնքումը կոչվում է հեջավորում: Տնտեսավորող անձինք հեջավորում կատարում են նան ֆինանսական այլ գործիքներով, այդ թվում նան ֆյուչերսային ն օպցիոն պայմանագրերով: Ֆյուչերսային շուկաներում որպես ֆինանսական գործիքներ ծառայում են ֆյուչերսային պայմանագրերը: Դրանք համաձայնագրեր են, որով մի կողմը պարտավորվում է (սովորաբար որոշակի եզրավճարի դիմաց) սահմանված ժամկետներում, սահմանված քանակով ն սահմանված գնով մյուս կողմից ձեռք բերել կամ նրան վաճառել որնէ ապրանք, այդ թվում արժեթուղթ կամ արժույթ: Ֆյուչերսային պայմանագրերը կնքվում ն շրջանառություն են կատարում բորսաներում: Ֆյուչերսային պայմանագրերի միջոցով կողմերը (ներդրողները) պայմանագրի առարկա հանդիսացող ապրանքների գների բարձրացումից ն իջեցումից շահույթի ստացման նպատակ են հետապնդում: Օրինակ, եթե կողմը ենթադրում է, որ որոշակի ժամկետից հետո ոսկու գինն աճելու է, ապա այն ֆյուչերսային պայմանագրում ընտրում է գնողի դիրքը, որը ֆինանսական գրականության մեջ կոչվում է «երկար դիրք», ն, ընդհակառակը, եթե կարծում է, որ գները նվազելու են, ընտրում է վաճառողի դիրքը կամ, այսպես կոչված, «կարճ դիրք»: Քանի որ ֆյուչերային պայմանագրերի կողմերի նպատակը շուկայական գների փոփոխությունից շահույթի ստացումն է, ապա այդ պայմանագրերի ճնշող գերակշռությունը չի կատարվում, այլ բորսային կողմից սահմանված պայմաններով ն ժամկետներում «դիրքերը փակվում» են: Այս շուկաները լավ կազմակերպված, բարձրիրացվելի շուկաներ են, որտեղ առնտրի կազմակերպման ն գործարքների ամբողջ ծանրությունը իրենց վրա են կրում բորսաների հաշվարկային պալատները: Դրանք նան երաշխավորում են գործարքների կատարումը՝ հանդիսանալով վաճառողի համար որպես գնող, իսկ գնողի համար՝ որպես վաճառող կողմ: Միաժամանակ ֆյուչերսային շուկաներում բորսաներն իրականացնում են ֆյուչերսային պայմանագրերի գնանշում, որի հիման վրա բորսայի հաշվարկային պալատները կատարում են նան ֆյուչերային առնտրի քլիրինգն ու վերջնահաշվարկը: Անցյալ դարի 80-ական թվականներից բուռն զարգացում ստացան նան օպցիոն

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

շուկաները, որտեղ որպես ֆինանսական գործիքներ հանդես են գալիս օպցիոն պայմանագրերը: Օպցիոնը համաձայնագիր է, որով մի կողմը (սովորաբար որոշակի եզրավճարի դիմաց) մյուս կողմին իրավունք է տալիս սահմանված ժամկետներում ձեռք բերել կամ վաճառել սահմանված քանակով որնէ ապրանք, արժույթ ն արժեթուղթ, այդ թվում՝ ֆյուչերսային կան ֆորվարդային պայմանագրեր: Փաստորեն, օպցիոն պայմանագրի մի կողմը կամ, ինչպես կոչում են ֆինանսական շուկայում, օպցիոն գնողը կամ օպցիոն վաճառողը ստանձնում է օպցիոնում նշված ակտիվի նշված ժամկետում գնելու կամ վաճառելու պարտավորություն, իսկ մյուս կողմը ստանում է օպցիոնում նշված նույն պայմաններով տվյալ ակտիվի վաճառելու կամ գնելու իրավունք: Օրինակ՝ ներդրողը գնել է օպցիոն, որը նրան իրավունք է տալիս երեք ամիս հետո այդ օպցիոնը վաճառողից ձեռք բերել որնէ ընկերության 100 բաժնետոմս` յուրաքաչյուրը 10 000 դրամ արժեքով, ն այդ իրավունքի համար նրան վճարել է յուրաքանչյուր բաժնետոմսի համար 100 դրամ եզրավճար՝ ընդամենը 10 000 դրամ (100 » 100): Այսպիսով, եթե ժամկետի ավարտից հետո շուկայում տվյալ բաժնետոմսերի գինն ավելի բարձր լինի, քան օպցիոնում նշված գինը, ապա ներդրողը կիրացնի իր իրավունքը, կգնի բաժնետոմսերը՝ յուրաքանչյուրի համար սահմանված 10 000 դրամ գնով ն կստանա այդ գերազանցումը կազմող մասի չափով շահույթ՝ հանած 10 000 դրամ արդեն մուծված եզրավճարը: Իսկ եթե շուկայական գինն ավելի ցածր է, ապա նա չի օգտվի այդ իրավունքից, քանի որ ավելի էժան տվյալ բաժնետոմսերը կարող է ձեռք բերել շուկայից: Փաստորեն նա ռիսկի է դիմում միայն վճարած եզրագումարի չափով: Կախված օպցիոնով տրվող իրավունքից՝ այն լինում է կանչի («քոլ») ն դրման («փութ»): Առաջինը օպցիոն գնողին տվյալ ակտիվը գնելու իրավունք է տալիս, իսկ երկրորդը՝ վաճառելու: Մինչն 1970-ական թվականները օպցիոն շուկաները հիմնականում արտաբորսային էին: Այնուհետն, օպցիոն պայմանագրերի էական պայմանների (ակտիվների, ծավալների, առաքման ժամկետների) ստանդարտացումը լայն հնարավորություններ ընձեռնեց օպցիոնների բորսայական առնտրի կազմակերպման ու զարգացման համար: Նկատի ունենալով, որ ժամկետային շուկաների ֆինանսական հիմնական գործիքները ածանցյալ արժեթղթեր են, ժամկետային շուկաները կոչվում են նան ածանցյալների շուկաներ: Այս շուկաներում ֆինանսական գործիքներ (ածանցյալներ) գնողները ն վաճառողները, կախված իրենց առաջադրված նպատակներից, բաժանվում են հետնյալ խմբերի՝ սպեկուլյանտների, հեջավորողների ն արբիտրաժյորների: Սպեկուլյանտներն այն անձինք են, որոնք նպատակ են հետապնդում ստանալ շահույթ ապագայում ակտիվների գների փոփոխություններից, այդ պատճառով նրանք ակտիվները ձեռք են բերում վերավաճառելու համար: Հեջավորողները, ընդհակառակը, նպատակ են հետապնդում ապագայում կորուստներ չկրել իրենց կողմից գնվող կամ վաճառվող ակտիվների գների փոփոխություններից, այդ պատճառով էլ կնքվող պայմանագրերում ֆիքսում են տվյալ ակտիվների գները: Իսկ արբիտրաժյորներն այն անձինք են, որոնք շահույթ են ստեղծում միննույն ակտիվների վերավաճառքից, երբ տարբեր շուկաներում առաջացել է այդ ակտիվների գների տարբերություն: Կախված տարածքային ընդգրկումից՝ արժեթղթերի շուկաները դասակարգվում են նան ներքին ն միջազգային շուկաների: Ներքին շուկաների բնորոշ առանձնա76

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

հատկությունն այն է, որ դրանցում շրջանառություն են կատարում ներքին թողարկողների ֆինանսական գործիքները, ն դրանց առք ու վաճառքին որպես կանոն մասնակցում են տնտեսավարող ներքին անձինք: Ֆինանսական միջազգային շուկաներում ն ֆինանսական գործիքները, ն առք ու վաճառքի մասնակիցները տարածքային ոչ մի պատկանելիության չեն ենթարկվում: Այդպիսի շուկաների օրինակ են եվրոդոլարի կարճաժամկետ շուկաները, եվրոպարտատոմսերի երկարաժամկետ շուկաները, ԼԻՖՖԵ-ն, Չիկագոյի, Սինգապուրի բորսաները ն այլն: Արժեթղթերի շուկաները դասակարգվում են նան դրանցում շրջանառություն կատարող ֆինանսական գործիքների տեսակից կախված ն տարբերակվում են բաժնետոմսերի, պետական կարճաժամկետ պարտատոմսերի, մունիցիպալ պարտատոմսերի, շուկաների ն այլն: Իսկ կախված, օրինակ, գնագոյացման առանձնահատկություններից՝ արժեթղթերի շուկաները լինում են մրցակցային, օլիգոպոլ ն մենաշնորհային: Մրցակցային շուկաներում առկա են մեծ թվով վաճառողներ ն գնողներ, որի շնորհիվ ակտիվների գները ձնավորվում են զուտ մրցակցության արդյունքում: Օլիգոպոլ շուկաներում առկա են քիչ թվով վաճառողներ, որոնք շատ լավ տիրապետում են գնագոյացման քաղաքականությանը ն զգայուն են միմյանց նկատմամբ, որի շնորհիվ կարողանում են վերահսկել շուկայում ակտիվների գների կազմավորմանը: Մենաշնորհային շուկաներում առկա է մենաշնորհ գնող կամ վաճառող, որտեղ բացակայում է մրցակցությունը, ն արժեթղթերի գները սահմանվում են հիմնականում մենաշնորհային կարգով: Հասարակության տնտեսական կյանքում արժեթղթերի շուկայի դերն ու նշանակությունը բնութագրվում են դրա գործառույթներով, որոնք հիմնականում հանգում են հետնյալին: Առաջին՝ ֆինանսական, ածանցյալ արժեթղթերի շուկաներում նան այլ ակտիվների գների ձնավորում: Արժեթղթերի շուկաների շնորհիվ գնողների ն վաճառողների մրցակցության, ինչպես նան սակարկությունների արդյունքում ֆինանսական ակտիվները ստանում են իրենց շուկայական գները կամ, այսպես կոչված, գնանշվում են, որն էլ հիմք է ծառայում այդ ակտիվների գնահատման ն հաշվառման համար: Երկրորդ՝ արժեթղթերի իրացվելիության ապահովում: Այս գործառույթն իրականացվում է արժեթղթերի առք ու վաճառքի կազմակերպման միջոցով, որի արդյունքում էլ այդ արժեթղթերի սեփականատերերը կարողանում են դրանք արագ ն առանց էական կորուստների վերածել դրամական միջոցների: Վերջինս կարնոր լծակ է տնտեսավարող անձանց համար իրենց ֆինանսական հոսքերի կարգավորման գործում, այսինքն, եթե անհապաղ դրամական միջոցների անհրաժեշտություն է առաջանում, նրանք կարող են հեշտությամբ իրացնել այդ ֆինանսական գործիքները: Երրորդ՝ տնտեսության մեջ ամենատարբեր անձանց մոտ, այդ թվում ընտանեկան տնտեսություներում, փոշիացած դրամական միջոցները, որոնք առանձին-առանձին ներդրումների համար ոչինչ են, արժեթղթերի շուկայի ֆինանսական գործիքների ն կառույցների շնորհիվ համախմբվում են՝ կազմելով հսկայածավալ կապիտալներ, որոնք կենսական անհրաժեշտություն ունեն ներդրումների համար: Օրինակ՝ ընտանեկան տնտեսությունը, որը տարեկան կարող է խնայողություններ կուտակել 100-200 հազար դրամի սահմաններում, չի կարող հետաքրքրություններ ունենալ կամ էական աղբյուր լինել 20 տարվա մարման ժամկետ ն մեկ կամ երկու միլիոն

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

դրամ անվանական արժեք ունեցող պարտատոմսերի համար: Մինչդեռ ներդրումային տարբեր արժեթղթերի ն ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցների շնորհիվ դրանք հավաքագրվում, համախմբվում ն դառնում են խոշորածավալ դրամական միջոցներ: Չորրորդ՝ կարճաժամկետ տրամադրվող դրամական միջոցները, այսպես կոչված «կարճ փողերը», որոնք նույնպես ներդրումների համար էական նշանակություն չեն կարող ունենալ, արժեթղթերի շուկայի ֆինանսական գործիքների ու ինստիտուցիոնալ կառույցների շնորհիվ կարող են դառնալ երկարաժամկետ ներդրումներ կամ «երկար փողեր»: Վերջինս, ինչպես նշվեց վերնում, հնարավոր է շնորհիվ ներդրումային արժեթղթերի ն երկրորդային շուկաների, ինչպես նան ինստիտուցիոնալ կառույցների՝ բանկերի, ներդրումային, կենսաթոշակային հիմնադրամների ն այլն, ֆինանսական միջնորդային գործունեության: Հինգերորդ՝ արժեթղթերի շուկայի շնորհիվ ֆինանսական ներդրումները վերափոխվում (տրանսֆորմացվում) են իրական ներդրումների: Ֆինանսական ներդրումներն իրենցից ներկայացնում են բոլոր այն ներդրումները, որոնք կատարվում են ֆինանսական ակտիվներում, այդ թվում ավանդային հավաստագրերում, պետական կարճաժամկետ պարտատոմսերում (ՊԿՊ), բաժնետոմսերում, ածանցյալ արժեթղթերում ն այլն: Ներդրողներն ունեն իրենց տնտեսական շահերը, ն նրանց հետաքրքրում է ներդրված միջոցների չվերադարձման ռիսկը, ֆինանսական գործիքի իրացվելիությունը, ինչպես նան ստացվող եկամտի մեծությունը: Այլ հավասար պայմաններում ֆինանսական ակտիվներում ներդրողներին իրական ներդրումները քիչ են հետաքրքրում: Իրական ներդրումներն այն ներդրումներն են, որոնք մուտք են գործում արտադրություն՝ դառնալով հաստոցներ, հոսքային գծեր, բարձր տեխնոլոգիա ն այլն, ն ստեղծում են եկամուտ: Այդ տեսանկյունից էլ դրամական միջոցների գնողներն էլ ունեն իրենց ուրույն տնտեսական շահերը: Դրանք են դրամական միջոցների ներգրավման ցածր ծախսերը կամ, այլ կերպ ասած, կապիտալի գինը, երկար ժամկետը ն համապատասխան ծավալները: Փաստորեն արժեթղթերի շուկաները, զուգակցելով ն համապատասխանեցնելով դրամական միջոցների վաճառողների ն գնողների շահերը, անհրաժեշտ պայմաններ են ստեղծում ֆինանսական ներդրումները իրական ներդրումների վերափոխման համար: Վեցերորդ՝ արժեթղթերի շուկաները բաժնետիրական (կորպորատիվ) կառավարման հիմքեր են ստեղծում: Դրանք կարողանում են ապահովել ընկերությունների թափանցելիությունը ն հնարավորություններ ընձեռնում բազմաթիվ բաժնետերերին ընկերությունների կառավարմանը մասնակցելու գործում: Ավելին՝ բաժնետիրական ընկերությունների բաժնետոմսերի արժեթղթերի շուկաներում ազատ շրջանառության շնորհիվ հասարակության ցանկացած անդամ համապատասխան դրամական միջոցների ն ցանկության առկայության դեպքում կարող է ձեռք բերել բաժնետոմսեր ն դրանցով մասնակցել այդ ընկերությունների կառավարման գործընթացներին: Փաստորեն, այսպիսով, ստեղծելով բաժնետոմսերի ազատշրջանառելի, թափանցիկ ն մրցակցային շուկաներ, պետությունը կարող է կենսագործել տնտեսության դեմոկրատականացում, այն պետք է իրական տնտեսական հիմքը դառնա ամբողջ հասարակության դեմոկրատականացման համար:

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

3.5. ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ՇՈՒԿԱՅԻ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՄՈԴԵԼՆԵՐԸ

Արժեթղթերի շուկային վերաբերող հիմնախնդիրներն իրենց ազգային ն միջազգային, ներքին ն արտաքին ներդրումների առումով այնքան կարնոր են, որ ներկայումս դուրս են եկել առանձին երկրի կարգավորման առարկա լինելու շրջանակներից: Այդ շուկայի ձնավորման ու կարգավորման հարցերը միշտ գտնվում են միջազգային ու միջպետական տարբեր կառույցների ուշադրության կենտրոնում, որոնք իրենց հանձնարարականներն ու չափորոշիչներն են ներկայացնում: Նման կազմակերպություններից են «30-ի խումբը» (Օ30), «Արժեթղթերով կատարվող գործառնությունների կարգադրիչների միջազգային ընկերությունը» (|ՏՏՃ), «Արժեթղթերի հանձնաժողովների միջազգային կազմակերպությունը» (|ՕՏՇՕ), «Ֆոնդային բորսաների միջազգային ֆեդերացիան» (Բ|ՑՄ), «Միջազգային գործառնությունների ասոցիացիան» (|ՕՃ) ն այլն: Կարնորելով արժեթղթերի առնտրի միջազգային խոչընդոտների վերացման անհրաժեշտությունը՝ նշված կազմակերպությունների ընդհանուր նպատակն է. ա) միասնականացնել միջազգային տնտեսության ֆինանսական կարգավորման հիմնահարցերի լուծման մոտեցումները, բ) գնահատել մասնավոր ն հանրային հատվածների որոշումների ազդեցությունը միջազգային ֆինանսական հարաբերությունների վրա, գ) ուսումնասիրել շուկայի քաղաքականությունը որոշող անձանց տնօրինության տակ գտնվող լուծումների տարբերակները, դ) իջեցնել ներդրումների հետ կապված միջազգային համակարգային ռիսկերը: Առաջադրված նպատակներից ելնելով՝ նշված կազմակերպությունները արժեթղթերի շուկաներին ներկայացնում են որոշակի առաջարկություններ, հանձնարարականներ ն չափորոշիչներ: Մասնավորապես, |ՕՏՇՕ-ն մշակել է արժեթղթերի շուկայի արդյունավետ կարգավորման ընդհանուր դրույթներ պարունակող մի շարք սկզբունքներ, որոնք վերաբերում են կարգավորող պետական մարմնի, ինքնակարգավորվող կազմակերպությունների աշխատանքներին, կարգավորման բնագավառում համագործակցելուն, արժեթղթերի թողարկողներին, կոլեկտիվ ներդրումային սխեմաներին, շուկայական միջնորդներին, երկրորդային շուկայի գործառույթներին ն այլն: Այդ սկզբունքներն արդեն ընդհանուր ճանաչում են գտել, մի մասն արդեն արտացոլվել է ԱՊՀ անդամ երկրների արժեթղթերին ն արժեթղթերի շուկային վերաբերող օրենքներում, ինչպես նան «Արժեթղթերի շուկայի մասին» ԱՊՀ անդամ երկրների միջխորհրդարանական գագաթաժողովի կողմից 2001թ. նոյեմբերի 24-ի 18-րդ պլենար նիստում ընդունված օրինակելի օրենքում: Արժեթղթերի շուկայի ժամանակակից մոդելի ձնավորման համար հատկապես կարնորվում են «30-ի խմբի» հանձնարարականները (թվով 9-ը), որոնք վերաբերում են քլիրինգային ու վերջնահաշվարկային համակարգի արդյունավետությանը, համակարգային ռիսկերի իջեցմանը, ն որոնք ընդունելի ու կարնոր համարվեցին ինչպես նոր ձնավորվող, այնպես էլ արդեն կայացած շուկաների համար: Ամենահամառոտ կերպով այդ հանձնարարականները կարելի ներկայացնել այսպես. 1) շուկայի ուղղակի մասնակիցների միջն գործարքների մանրամասն, լրիվ ստուգումը պետք է կատարվի 1+1 ժամկետում (գործարքի կնքման հաջորդ օրվա ընթացքում), 2) շուկայի անուղղակի մասնակիցները պետք է մասնակցեն գործարքների ստուգման մանրամասներին ն հաստատեն դրանք,

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

3) արժեթղթերի կենտրոնացված դեպոզիտարիայի ստեղծում ն շուկայի մասնակիցների (ուղղակի, անուղղակի) մասնակցության ապահովում, 4) արժեթղթերով կատարվող գործարքների արդյունքում դրամի ն արժեթղթերի հոսքերի ուսումնասիրություն ն անհրաժեշտության դեպքում փոխադարձ հոսքերի հաշվանցման (ո6ttiոց) համակարգի կիրառում, 5) բոլոր գործարքներում «արժեթղթերի առաքում վճարման դիմաց» սկզբունքի կիրառում, 6) արժեթղթերով գործարքների, ինչպես նան արժեթղթերի փաթեթի սպասարկման վճարումները պետք է հետնողականորեն կատարվեն բոլոր ֆինանսական գործիքների ն շուկաների համար՝ կիրառելով «գործարքների կնքման օրը ստացված միջոցներով» սկզբունքը, 7) բոլոր շուկաներում պետք է ընդունվի «լողացող հաշվարկների» համակարգը, իսկ վեջնահաշվարկը պետք է կատարվի 1+3 ժամկետում (գործարքի կնքման երրորդ աշխատանքային օրը), 8) արժեթղթերի ձնով տրամադրվող ն ստացվող վարկավորումը պետք է խրախուսել որպես արժեթղթերով կատարվող գործարքների վերջնահաշվարկի արագացման մեթոդի ն վերացնել օրենսդրական խոչընդոտները, 9) արժեթղթերով կատարվող գործարքների Ստանդարտացման միջազգային կազմակերպության (|ՏՕ) կողմից մշակված ստանդարտ ֆորմատների ընդունում ն միջազգային գործարքներում արժեթղթերի նույնականացված համարակալումների (|Տ|N) օգտագործում: Հաշվի առնելով միջազգային կազմակերպությունների հանձնարարականները ն շուկայավարման կարնոր սկզբունքները՝ արժեթղթերի շուկայի ժամանակակից մոդելը կարելի է ներկայացնել հետնյալ կառուցվածքով (տե՛ս գծապատկեր 3.6.), որն արնմտյան տնտեսագետները հաճախ անվանում են նան «շուկայի ճարտարապետություն»: Այստեղ շուկան տրոհվում է երկու հիմնական՝ ինքնակարգավորվող ն մրցակցային ենթահամակարգերի: Առաջինի մեջ պետք է ներառել շուկայում կենտրոնացված գործունեության տեսակների իրականացումը, որոնց հիմնական կրողներն են կենտրոնական դեպոզիտարային, կենտրոնական առնտրային ն կենտրոնական քլիրինգային համակարգերը: Ժամանակակից շուկաներում այդ համակարգերն ստեղծվում են ինքնակարգավորվող կազմակերպությունների (ԻԿԿ) կարգավիճակով, որոնց անդամակցում են արժեթղթերի առնտրով զբաղվող մասնագիտացված գրեթե բոլոր մասնակիցները: Վերջինս հնարավորություն է տալիս դրանց ձնափոխվելու ոչ առնտրային անդամակցությունների (մեկ անդամ մեկ ձայն սկզբունքով), ինչի շնորհիվ էլ այս կազմակերպությունները վերաճում են շուկայական կարնոր ենթակառույցների: Ինչ վերաբերում է անվանական արժեթղթերի սեփականատերերի ռեեստրի վարման գործունեությանը, ապա այն կարող է լինել ինչպես ինքնակարգավորվող, այնպես էլ մրցակցային շուկայում: Միջազգային պրակտիկայում հանդիպում են երկուսն էլ, սակայն այստեղ անհրաժեշտ է քննության առնել հետնյալ հանգամանքը. եթե մյուս կենտրոնացված գործունեություն իրականացնող անձիք ծառայություններ են մատուցում իրեց հիմնադիրներին (շուկայի մասնագիտացված մասնակիցներին), ռեեստրը ծառայություններ է մատուցում թողարկողներին: Հետնաբար շուկայում այդ ծառայությունների մատուցման գնագոյացման խնդիրներ են առաջանում:

Գծապատկեր 3.6. Արժեթղթերի շուկայի ժամանակակից մոդելը - կառուցվածքը

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ՀՀ-ում արժեթղթերի շուկայի ճարտարապետությունը նույնպես կառուցվել է միջազգային չափորոշիչներին համապատասխան ն միջազգային խորհրդատուների մասնակցությամբ, սակայն այն ունի դրսնորման որոշակի առանձնահատկություններ: Առաջին՝ ինքնակարգավորվող շուկայում գործում են ընդամենը երկու կազմակերպություններ՝ Հայաստանի կենտրոնական դեպոզիտարիան, որը համատեղում է դեպոզիտարային, ռեեստրավարի ն քլիրինգի ու վերջնահաշվարկի ծառայությունները, ն Հայաստանի ֆոնդային բորսան (ՀՖԲ), որը զբաղվում է միայն առնտրի կազմակերպմամբ: ՀՀ-ում ռեեստրավարի ծառայությունները մատուցվում են կենտրոնացված կարգով, սակայն այդ կազմակերպության` Հայաստանի կենտրոնական դեպոզիտարիայի հետ կապ չունեցող անձանց` տարբեր բաժնետիրական ընկերություններին: Թերնս այդ է պատճառը, որ գործնականում թողարկողները դժգոհություն են արտահայտում ռեեստրի կենտրոնացված վարման կապակցությամբ: Երկրորդ՝ ՀՖԲ-ում մինչն առնտրային համակարգ հայտերի ներկայացումը մասնակիցները պարտավոր են նախապես դեպոնացնել գործարքի առարկա հանդիսացող ն արժեթղթերը, ն դրամական միջոցները: ճիշտ է, այս դեպքում գրեթե բացառվում է գործարքի չկատարման ռիսկը, ն այն կատարվում է գործարքի հետ մաժամանակ (1+0), սակայն շուկայի աշխուժացման դեպքում վերջինս կարող է խոչընդոտել մասնակիցների ֆինանսական ապահովվածությունը ն բացառել սպեկուլյատիվ նպատակներով գործարքների կնքումը: Երրորդ՝ ՀՀ արժեթղթերի շուկայում բացակայում են շուկայի կայացման համար շատ կարնոր նշանակություն ունեցող ինվեստիցիոն հիմնադրամները ն ինվեստիցիոն ընկերությունները: Այդուհանդերձ, կարելի է եզրակացնել, որ ՀՀ-ում արժեթղթերի շուկայի ճարտարապետությունը կայացել է: Արժեթղթերի շուկայի ճարտարապետության կարնոր հիմնախնդիրներ են մնում պետական կարգավորման ն վերահսկման մարմնին վերաբերող դրույթները:Պետական կարգավորման միասնական համակարգի ներդրմամբ հնարավորություններ են ստեղծվում ՀՀ ֆինանսական շուկայում լուծել հետնյալ հիմնախնդիրները` ա) շուկայի տարբեր հատվածների զարգացման մակարդակների համահարթեցում, բ) ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցների (ֆինանսական միջնորդների) ամբողջականության ն լրիվության ապահովում, գ) ֆինանսական բոլոր գործիքների, ինչպես նան շուկայում գործունեության բոլոր տեսակների ամբողջականության ստեղծում: Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Ո՞րն է ֆինանսական շուկայի ընդհանուր բովանդակությունը, ն որո՞նք են դրա բնորոշ գծերը: 2. Ի՞նչ հատվածների է տարանջատվում ֆինանսական շուկան: 3. Ի՞նչ գործառույթներ է կատարում ֆինանսական շուկան: 4. Ի՞նչ է իրենից ներկայացնում դրամի շուկան, որո՞նք են դրա ֆինանսական գործիքները ն մասնակիցները: 5. Ի՞նչ է իրենից ներկայացնում կապիտալի շուկան, որո՞նք են դրա ֆինանսական գործիքները ն մասնակիցները: 6. Ի՞նչ է արժեթղթերի շուկան, ի՞նչ հատվածների է տարանջատվում ն ի՞նչ գործառույթներ է իրականացնում: 7. Որո՞նք են արժեթղթերի առաջնային ն երկրորդային շուկաների էությունն ու նշանակությունը: 8. Ներկայացնել արժեթղթերի շուկայի ժամանակակից մոդելը, ենթակառույցները ն տալ դրա նկատմամբ ներկայացվող պահանջները:

ԳԼՈՒԽ 4

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏՆԵՐ

4.1. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏՆԵՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Ֆինանսական ինստիտուտները կամ, ինչպես ֆինանսական գրականության մեջ են կոչում, ֆինանսական միջնորդները ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցներ են, որոնք ուղղակիորեն միջնորդություն են իրականացնում դրամական միջոցների առաջնային վաճառողների ն վերջնական սպառողների միջն (առանձին դեպքերում՝ նան այլ ֆինանսական միջնորդների միջն), հավաքագրելով իրական (ընտանեկան տնտեսությունների) խնայողություններից դրամական մեծածավալ հիմնադրամներ՝ ուղղորդում են դեպի իրական ներդրումներին: Ժամանակակից ֆինանսական շուկաներում որպես ֆինանսական միջնորդներ հանդես են գալիս առնտրային ն խնայողական բանկերը, ներդրումային (ինվեստիցիոն) ն կենսաթոշակային հիմնադրամները, ապահովագրական ընկերությունները, վարկային միությունները ն այլն: Ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցները ֆինանսական շուկայի յուրահատուկ միջնորդներ են, որոնք ակտիվորեն մասնակցում են դրամական միջոցների իրական խնայողությունների հավաքագրմանը, սակայն դրանց նպատակը ֆինանսական միջոցների սպառումը չէ, այլ դրանց վերավաճառքն է կամ, այլ կերպ ասած, դրանց ուղղորդումը վերջնական, իրական ներդրումներին: Ֆինանսական միջնորդները մի կողմից իրականացնում են տնտեսության մեջ առկա, փոշիացած դրամական միջոցների հավաքագրում ն մյուս կողմից դրանք վաճառում են պակասուրդային բյուջե ունեցող անձանց, իրականացնում են ներդրումներ, այսինքն՝ դրամական միջոցները վաճառողներից գնողներին են հասցնում միջնորդավորված ձնով: Հիմնականում սա է պատճառը, որ ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցներ կատարվող ներդրումները ֆինանսական շուկայում կոչվում են անուղղակի ներդրումներ: Որպես կանոն, անուղղակի ներդրումներ կատարող անձինք հանդես են գալիս քաղաքացիները, որոնք ֆինանսական շուկա են ուղղում ընտանեկան խնայողությունները: Վերջինս պայմանավորված է մի շարք դրդապատճառներով: Նախ՝ չնայած որ իրական ներդրումների հիմնական աղբյուրը ընտանեկան խնայողություններն են, այնուամենայնիվ դրանք իրենց ներդրումային բնութագրիչներով՝ փոքր ծավալներով, կարճ ժամկետներով ն առաջարկվող տոկոսադրույքներով, ինչպես նան դրանց սեփականատերերի տնտեսական շահերով, չեն համապատասխանում իրական ներդրումների պահանջներին: Ֆինանսական միջնորդներն իրենց գործունեության արդյունքում ֆինանսական մի շարք գործիքների օգնությամբ վերափոխում են իրենց ֆինանսական պարտավորությունները (հավաքագրած ֆինանսական միջոցները) ն դրանք համապատասխանեցնում են իրական ներդրումների բնութագրիչներին ն վերջնական սպառողների շահերին: Մասնավորապես, դրանց հավաքագրած ֆինանսական միջոցները դառնում են ավելի գրավիչ անհրաժեշտ ծավալների, ժամկետների, ինչպես նան տոկոսադրույքների (գնի) տեսանկյունից: Վերջինս սերտորեն կապված է գործարքային (տրանսակցիոն) ծախսերի հետ, քանի

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

որ գործարքների կնքման ն գրանցման անհրաժեշտ ծախսերն ու տուրքերը փոքր ծավալների պատճառով ուղղակի դառնում են անիմաստ1: Հաճախ ֆինանսական միջնորդերը թողարկում ն տեղաբաշխում են իրենց սեփական արժեթղթերը ն դրանց շնորհիվ հավաքագրում դրամական միջոցներ: Իսկ, օրինակ, ինվեստիցիոն հիմնադրամների գործունեությունն ամբողջությամբ հանգում է դրան, այն է՝ սեփական արժեթղթերով դրամական միջոցների հավաքագրում ն այլ թողարկողների արժեթղթերում ներդրում: Այդ կերպ ֆինանսական միջնորդները ստեղծում են իրենց սեփական, այսպես կոչված, «ֆինանսական արտադրանքը»՝ ֆինանսական գործիքների ձնով, որոնք իրենց ծավալներով, ժամկետներով, իրացվելիությամբ, իհարկե նան գնով, տարբերվում են իրենց կողմից հավաքագրած ֆինանսական միջոցների բնութագրերից: Տնտեսության մեջ ֆինանսական միջնորդների գործունեության բազմաթիվ օրինակներ կարելի է բերել, որոնք բնութագրում են դրամական միջոցների շարժը ավելցուկային բյուջե ունեցող անձանցից (ԱԲՈՒԱ) դեպի ֆինանսական միջնորդ կառույցներ (ՖՄԿ) ն այնուհետն դեպի վերջնական սպառող, այսինքն պակասուրդային բյուջե ունեցող անձիք (ՊԲՈՒԱ): Օրինակ առաջին. քաղաքացին կամ ընտանեկան տնտեսությունը (ԱԲՈՒԱ) ավանդադրում է իր դրամական միջոցները առնտրային կամ խնայողական բանկում (ՖՄԿ), որն էլ իր հերթին վարկեր է տրամադրում տնտեսավարող անձանց կամ այլ ընտանեկան տնտեսությունների (ՊԲՈՒԱ): Օրինակ երկրորդ. քաղաքացիները կամ ընտանեկան տնտեսությունները (ԱԲՈՒԱ) ձեռք են բերում ներդրումային հիմնադրամի (ՖՄԿ) բաժնետոմսերը, վերջինս էլ իր հերթին ներդրումներ է կատարում արդյունաբերական բաժնետիրական կամ սահմանափակ ընկերությունների (ՊԲՈՒԱ) կողմից թողարկած արժեթղթերում: Օրինակ երրորդ. քաղաքացիները (ԱԲՈՒԱ) գնում են ապահովագրական (կյանքի) ընկերության (ՖՄԿ) պոլիսներ, իսկ ապահովագրական ընկերությունն իր հերթին ներդրումներ է կատարում տարբեր բնույթի ընկերությունների (այդ թվում նան այլ ֆինանսական միջնորդների, մասնավորապես առնտրային բանկերի), ինչպես նան պետության (ՊԲՈՒԱ) կողմից թողարկած արժեթղթերում ն ֆինանսական այլ գործիքներում: Օրինակ չորրորդ. ընկերությունները, այդ թվում նան ֆինանսական միջնորդ կառույցները (ԱԲՈՒԱ) ձեռք են բերում առնտրային բանկերի կամ ֆինանսական այլ կառույցների (ՖՄԿ) արժեթղթեր, մասնավորապես բանկային (ավանդային) վկայագրեր կամ առնտրային արժեթղթեր, իսկ վերջիններս էլ իրենց հերթին տրամադրում են վարկեր ընտանեկան տնտեսություններին (ՊԲՈՒԱ): Զարգացած շուկա ունեցող երկրներում ֆինանսական միջնորդության նման օրինակները շատ բազմազան ու տարատեսակ են, մինչդեռ ՀՀ-ում ներկայումս ամենատարածված ու գերակշռող ձնը առնտրային բանկերի կողմից իրականացվող ֆինանսական միջնորդային գործունեությունն է: ՀՀ-ում գործող ապահովագրական

______________

Օրինակ՝ նման իրավիճակ է առաջացել ՀՀ-ում մասնակի անհատույց սեփականաշնորհման արդյունքում բազմաթիվ ԲԸ-ներում: Շատ բաժնետերերի բաժնետոմսերի ընդհանուր արժեքն այնքան ցածր է, որ դրանց սեփականության իրավունքի ·րանցման ծախսերը ·երազանցում են վերջիններիս, որն էլ խոչընդոտում է դրանց օտարմանը կամ այլ ·ործարքների կատարմանը:

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ընկերությունները կյանքի ապահովագրությամբ գրեթե չեն զբաղվում, ինչ վերաբերում է ներդրումային ն կենսաթոշակային ոչ պետական հիմնադրամներին, ՀՀ ֆինանսական շուկայում դրանք ընդհանուր առմամբ չկան: Ֆինանսական միջնորդ կառույցների գործառնությունների ընդհանուր կառուցվածքը գծապատկերով կարելի է ներկայացնել հետնյալ կերպ (տե՛ս գծապատկեր 4.1.): ԱԲՈՒԱ Ա.

Պ.

Դրամ. միջոց.

ՖՄԿ Դրամական միջոցներ Ֆինանսական ·ործիքներ

Ա. ՊԲՈՒԱ Արժեթղթեր - ֆին. այլ ·ործիքներ

ՊԲՈՒԱ Պ. ՖՄԿ

Դրամական միջոցներ

Արժեթղթեր - ֆին. Ֆինանսական ·ործիքներ այլ ·ործիքներ

Ա.

Պ. ՊԲՈՒԱ

Դրամ. միջոց.

Արժեթղթեր - ֆին. այլ ·ործիքներ

Ա. - ակտիվային, Պ. - պասիվային գործառնություններ

Գծապատկեր 4.1. ՖՄԿ-ների գործառնությունների ընդհանուր կառուցվածքը ավելցուկային ն պակասուրդային բյուջե ունեցող անձանց հետ

Անուղղակի ներդրումների դրդապատճառներից մեկն էլ այն է, որ քաղաքացիները (ընտանեկան տնտեսությունները), տիրապետելով որոշակի դրամական միջոցների, դժվարանում են իրականացնել ներդրումային ճիշտ որոշումներ, քանի որ նրանք սովորաբար համապատասխան մասնագիտական հմտություններ չունեն, ն նրանց համար բարդ է օգտվել ֆինանսական տեղեկատվություններից, մասնավորապես ընթերցել ու հասկանալ թողարկողների ֆինանսական, շահույթների ու վնասների վերաբերյալ հաշվետվությունները ն այլն: Ընտանեկան տնտեսությունների ֆինանսական միջնորդներին դիմելու հաջորդ դրդապատճառը ֆինանսական ռիսկերի առկայությունն է: Դրամական միջոցների առաջնային վաճառողներն այստեղ առնչվուն են հետնյալ ռիսկերի հետ՝ արժութային փոխարժեքի փոփոխության ռիսկ, տոկոսների (եկամտի) չստանալու ռիսկ, տվյալ ֆինանսական գործիքի իրացվելիության ռիսկ ն վերջապես ներդրումների կորստի ռիսկ: Փաստորեն, նրանք դիմում են ֆինանսական միջնորդներին մեղմացնելու կամ դրանց փոխանցելու դրամական միջոցների ուղղակի ներդրումների հետ կապված ռիսկերը: Ահա, այս տեսանկյունից ելնելով, ընտանեկան տնտեսություններն ունեն դրամական միջոցներ, սակայն չգիտեն որտեղ ն ինչպես իրականացնել ներդրումներ, իսկ շատ հաճախ էլ, ինչպես արդեն նշել ենք, դրանք չեն համապատասխանում իրական ներդրումների պահանջներին: Եվ, ընդհակառակը, ֆինանսական միջնորդները մասնագիտացված են, գիտեն այդ ամենը, տիրապետում են ներդրումային որոշումների կայացման որոշակի հմտությունների, սակայն չունեն բավարար ֆինանսական միջոցներ: Այդ պատճառով ֆինանսական շուկայում գործունեության ն ծառայություն85

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ների մատուցման տարբեր տեսակներով, ինչպես նան օգտագործելով զանազան ֆինանսական գործիքներ, նրանք դրամական միջոցներ են հավաքագրում առաջնային վաճառողներից՝ կրելով որոշակի պարտավորություններ: Մասնագիտացվածության ն կոնկրետ գործունեության իրականացման շնորհիվ ֆինանսական միջնորդները գտնվում են լավ դիրքում: Նրանք, քաջատեղյակ լինելով վերջնական, իրական սպառողների պահանջներին ն դրանց թողարկած ֆինանսական գործիքների բնութագրերին, կարողանում են ապահովել մի շարք առավելություններ, որոնք հետնյալն են. առաջին՝ կայացնում են լավագույն ներդրումային որոշումներ ն իրենց հավաքագրած դրամական միջոցներն ուղղում են հուսալի ն բարձր եկամտաբեր ոլորտներ, այդ թվում կոնկրետ ընկերություններ, երկրորդ՝ ձնավորում են ներդրումների արդյունավետ ն օպտիմալ փաթեթներ. «արդյունավետ». այսինքն՝ սահմանված ռիսկի դեպքում ապահովում են առավելագույն եկամուտ կամ սահմանված եկամտի դեպքում՝ նվազագույն ռիսկ, «օպտիմալ». նույնանման ներդրումների տարբերակներից ընտրում են լավագույնը, երրորդ՝ իրականացնում են ներդրումների դիվեսիֆիկացիա, այն է՝ ներդրումային փաթեթները կազմավորում են այնպես, որ այնտեղ ներառվեն տարբեր բնույթի, տարբեր եկամտաբերության, տարբեր թողարկողների ն տարբեր ռիսկայնության ֆինանսական ակտիվներ, այնպես որ, եկամտաբերության (ռիսկայնության) առումով դրանք պետք է գտնվեն բացասական կոռելյացիայում. եթե մի ակտիվի եկամտաբերությունը (ռիսկայնությունը) նվազում է, մյուսինը պետք է աճի ն ընդհակառակը, չորրորդ՝ նվազեցնում են ներդրումների հետ կապված ռիսկերը. փաստորեն իրականացնելով առաջին երեք կետերում նշված գործողությունները՝ ֆինանսական միջորդներն էապես նվազեցնում, մեղմացնում, հաճախ նան իրենց վրա են վերցնում ներդրումների հետ կապված ֆինանսական ռիսկերը: Ամփոփելով անհրաժեշտ է նշել, որ ֆինանսական միջնորդներն, ապահովելով բարձր եկամտաբերություն, ցածր ռիսկ ն որակյալ ներդրումներ, իրենց թողարկած ֆինանսական գործիքներն օժտում են բարձր իրացվելիությամբ, որի շնորհիվ էլ կարողանում են ավելի շատ ֆինանսական միջոցներ հավաքագրել ֆինանսական շուկայից: Ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցների գործունեության առանձնահատկություններից ելնելով էլ կարելի է բնութագրել դրանց հիմնական գործառույթները ֆինանսական շուկայում: Նախ ֆինանսական միջնորդ կառույցների նշանակությունը ն հիմնական գործառույթն այն է, որ ընտանեկան տնտեսությունների իրենց բնութագիրչներով ն նպատակներով տարբեր առաջնային խնայողությունները համապատասխանեցնում են վերջնական, իրական սպառողներին անհրաժեշտ ներդրումների բնութագրիչների հետ՝ ստեղծելով ֆինանսական յուրահատուկ «ապրանքներ», ֆինանսական գործիքներ՝ ծավալային, ժամկետային, իրացվելիության, ռիսկայնության ն գնային համապատասխան բնութագրիչներով: Դրանով էլ ֆինանսական միջնորդ կառույցները կազմավորում են դրամական միջոցների կայուն հոսքեր դրամական միջոցների իրական վաճառողներից դեպի իրական սպառողները ն նպաստում են իրական ներդրումների կայացմանը: Ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցների հաջորդ երկու գործառույթները

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

բովանդակությամբ վերաբերում են ֆինանսական շուկայի գործառույթներին, սակայն քանի որ դրանք անմիջականորեն իրականացվում են ինստիտուցիոնալ կառույցների կողմից, անհրաժեշտություն է առաջանում անդրադառնալ վերջիններիս: Դրանք են «մանր, փոշիացած փողերից» «խոշոր փողերի» ն «կարճ փողերից» «երկար փողերի» կազմավորման գործառույթները: Փաստորեն ֆինանսական բոլոր միջնորդներն էլ իրենց ֆինանսական գործիքների շնորհիվ իրականացնում են այս գործառույթները: Նրանք սեփական ֆինանսական գործիքներով՝ բանկային (ավանդային) վկայագրերով, բաժնետոմսերով, ապահովագրական պոլիսներով, կենսաթոշակային վճարներով, հավաքագրելով դրամական միջոցներ ն ստեղծելով համապատասխան դրամագլուխներ, ուղղորդում են ֆինանսական հոսքերը իրական, վերջնական սպառողներին արդեն վերափոխված պարամետրերով: Ֆինանսական շուկաներն իրենց հերթին այս գործառույթների ճնշող մասն իրականացնում են ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցների շնորհիվ ն միջոցով: Ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցների մյուս գործառույթներն անմիջականորեն կապված են վերը նշվածների հետ ն, բնութագրելով այդ ինստիտուտների առավելությունները, հետնյալն են. Առաջին՝ փոխառության գումարների մասնատում: Դրա էությունն այն է, որ իրական խոշոր ներդրումների համար միջոցներ հայթայթելու նպատակով ֆինանսական միջնորդ կառույցները հնարավորություն ունեն թողարկել մանրատված, շատ փոքր անվանական արժեքներով ֆինանսական գործիքներ ն տեղաբաշխել դրանք: Այս գործառույթը հատկապես կարնոր է փոքր ներդրողների համար, որոնք փաստորեն իրենց քիչ գումարներով հնարավորություններ չունեն ուղղակի ներդրումներ կատարելու, իսկ վերջիններիս ներդրումները հայտնի է, թե ինչպիսի կարնորություն ունեն տնտեսական աճի ապահովման գործում: Երկրորդ՝ դրամական միջոցների վերադարձման ճկուն համակարգի ստեղծում: Այս գործառույթի բովանդակությունը երկարաժամկետ կապիտալ ներդրումների ապահովումն է: Իրականում ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցները թողարկում են ֆինանսական գործիքներ մարման մեկ, երկու օր ժամկետից սկսած (առնտրային արժեթղթեր ն այլն) ընդհուպ մինչն երեսուն ն ավելի տարի ժամկետով (երկարաժամկետ պարտատոմսեր): Փաստորեն այս գործառույթի շնորհիվ, ինչպես տեսնում ենք, արտադրության ֆինանսավորման համար օգտակար ու հասանելի են դառնում ամենակարճ ժամկետ ունեցող դրամական փոխառությունները: Երրորդ՝ չվճարումների ռիսկի նվազեցում: Այս գործառույթը ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցներն ի վիճակի են կատարել, քանի որ դրանց ֆինանսական միջոցները (պասիվներ՝ սեփական ֆինանսական գործիքներ) ն ակտիվները (այլ թողարկողների ֆինանսական գործիքներ) ձնավորվում են բազմաթիվ ն տարբեր տնտեսավարող անձանցից, հետնաբար ֆինանսական միջնորդներն ի վիճակի են արդյունավետ կառավարել ֆինանսական ռիսկերը՝ կապված ինչպես սեփական, այնպես էլ այլ թողարկողների արժեթղթերի հետ: Հանրահայտ է, որ եթե ներդրումների փաթեթում տարբեր ակտիվների գներն ու եկամտաբերությունները քիչ են կապված միմյանց հետ, ապա փաթեթի արժեքն համեմատաբար ավելի կայուն է: Այդ տեսանկյունից ֆինանսական միջնորդները, իրականացնելով սեփական ակտիվների դի87

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

վերսիֆիկացում, կարողանում են թողարկել երկրորդային շուկաներում բարձրիրացվելի ֆինանսական գործիքներ, որոնք ավելի քիչ ռիսկային են: Չորրորդ՝ բարձր իրացվելիության ապահովում: Այս գործառությունը էապես կապված է նախորդի հետ ն հիմնվում է ավելցուկային բյուջե ունեցող անձանց ն հատկապես տնային տնտեսությունների բազմաքանակ լինելու հանգամանքի վրա: Փաստորեն նշված անձանց դրամական միջոցների ծախսելու պահանջները անընդհատ տարբերվում են իրարից, իսկ առանձին անձանց դրամական միջոցների մուտքերն ու դրանց ծախսելու ժամկետները շատ հաճախ չեն համընկնում, որի արդյունքում ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցների մոտ առաջանում են «կայուն պասիվներ»: Դրա շնորհիվ ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցները կարողանում են ցանկացած ժամկետի, նույնիսկ վաղաժամկետ, վճարել այս կամ այն ֆինանսական գործիքներով պարտավորությունները ն դրա արդյունքում ստեղծել ու պահպանել սեփական ֆինանսական գործիքների բարձրիրացվելի երկրորդային շուկա: Վերջինս ապահովվում է նան ֆինանսական միջնորդների ֆինանսական գործիքների թողարկման գործարքային ցածր ծախսերի շնորհիվ: Ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցները, նվազեցնելով իրենց կողմից թողարկած ֆինանսական գործիքների հետ կապված ռիսկերը ն ներդրումներ կատարելով այլ թողարկողների ֆինանսական գործիքներում, միաժամանակ առնչվում են որոշակի ռիսկերի հետ: Խնդիրն այն է, որ ֆինանսական ինստիտուտների գործունեության նպատակը իրենց ակտիվների արժեքի աճն է, վերջին հաշվով՝ շահույթի ստացումը, որն էլ նրանք իրականացնում են իրենց հավաքագրած դրամական միջոցներն ավելի բարձր եկամտաբերություն ունեցող ոլորտներում ն ֆինանսական գործիքներում ներդնելով: Մինչնդեռ հանրահայտ է, որ բարձր եկամտաբերությունը կապված է բարձր ռիսկի հետ, որին էլ պետք է մեծ ուշադրություն դարձնեն ֆինանսական ինստիտուտները: Եվ ոչ միայն դրանք, այլն այդ ոլորտները կարգավորող պետական մարմիններն ու ինքնակարգավորվող կազմակերպությունները: Ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցներին ամենօրյա գործունեության ընթացքում առնչվող ռիսկերը հետնյալներն են: Առաջինը ներդրումների հետ կապված տոկոսների, ինչպես նան մայր գումարի չվճարումների ռիսկն է: Ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցը պետք է մշտապես նկատի ունենա, որ իր կողմից կատարվող ներդրումները վարկառուի տնտեսական դրության վատթարացման պատճառով հնարավոր է, որ չվերադառնան, որն էլ կարող է հանգեցնել ինստիտուցիոնալ կառույցի չվճարումներին՝ իրենց բացասական հետնանքներով հանդերձ: Դա թերնս ֆինանսական միջնորդների գործունեության գերխնդիրներից մեկն է: Եվ, որպեսզի ներդրումների չվճարման ռիսկը հասցվի նվազագույնի, անհրաժեշտ է մինչն տվյալ փոխառուին դրամական միջոցներ տրամադրելը խոր վերլուծության ենթարկել դրա ֆինանսական վիճակը, միջոցների ծախսման ուղղություններն ու դրանց արդյունավետությունը ն միայն դրանից հետո կատարել ներդրումներ: Իսկ կատարված ներդրումներից հետո անընդհատ հետնել փոխառուի գործերի ընթացքին, որպեսզի խուսափել ներդրված միջոցների հավանական կորուստներից: Բացի այդ, շատ կարնոր է այստեղ կիրառել ներդրումների փաթեթի դիվերսիֆիկացիա: Երկրորդը, որի հետ առնչվում են ֆինանսական միջնորդները, տոկոսադրույքնե88

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

րի փոփոխության ռիսկն է: Ֆինանսական շուկայում փոխատվական կապիտալի տոկոսադրույքի փոփոխությունը կարող է ծանր ֆինանսական վիճակի հասցնել ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցներին: Մասնավորապես, կարող է ստացվել, որ ինստիտուցիոնալ կառույցների ներդրումներից ստացվող տոկոսներն ավելի ցածր լինեն, քան այն տոկոսները, որոնք տվյալ պահին շուկայում առաջարկում են առաջնային վաճառողները: Նման իրավիճակ ստեղծվեց ՀՀ-ում 1993-1995 թվականների ընթացքում, երբ փոխատվական կապիտալի շուկայական տոկոսադրույքը տարեկան ավելի քան 1509-ից (1993թ.) նվազեց մինչն տարեկան 30-369-ի (1995թ.): Արդյունքում բազմաթիվ ֆինանսական կառույցներ սնանկացան՝ չկարողանալով կատարել ստանձնած պարտավորությունները ն վճարել իրենց թողարկած ֆինանսական գործիքները: Այդ առումով նման դեպքերում ֆինանսական միջնորդները պետք է կիրառեն տոկոսային ճկուն քաղաքականություն ն օգտագործեն ավելի արդյունավետ ֆինանսական գործիքներ (այս օրինակում՝ մասնավորապես փոփոխական կուրսով պարտատոմսեր կամ բանկային վկայագրեր): Երրորդը ակտիվների իրացվելիության անկման ռիսկն է: Այս ռիսկի բովանդակությունն այն է, որ ֆինանսական միջնորդն ի վիճակի չի լինում կառավարել ֆինանսական հոսքերը, այսինքն՝ ապահովել դրամական միջոցների ժամանակին վճարումները իր մուտքերի հաշվին: Այս ռիսկերը մասնավորապես բնորոշ են առնտրային ն խնայողական բանկերին, ապահովագրական ընկերություններին (ինչպես կյանքի, այնպես էլ ընդհանուր ապահովագրության դեպքում), կենսաթոշակային հիմնադրամներին: Այդ պատճառով նշված ինստիտուտները պետք է ապահովված լինեն իրացվելի ակտիվներով ն ավանդների հանկարծակի, ժամկետից շուտ պահանջի (առնտրային բանկեր), հաճախորդների դժբախտ պատահարների, մահացությունների (ապահովագրական ընկերություններ) դեպքում, կարողանան կատարել դրամական վճարումներ: Հակառակ դեպքում ֆինանսական միջնորդը կարող է ընկնել ծանր ֆինանսական վիճակի մեջ՝ ընդհուպ մինչն դրա սնանկացումը: Ինչպես տնտեսավարող բոլոր անձինք, այդ թվում նան ֆինանսական միջնորդ կառույցները իրենց վրա կրում են նան ընդհանուր ռիսկերի ազդեցությունը, որոնցից կարելի է առանձնացնել ազգային արժույթի փոխարժեքի փոփոխության, երկրային, քաղաքական ռիսկերը ն այլն: Զարգացած ֆինանսական շուկաների պայմաններում ներկայումս գործում են բազմաթիվ ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցներ, որոնք կարելի է խմբավորել հետնյալ տեսակների մեջ: Դրանք են՝ ա) ավանդային (դեպոզիտային) կազմակերպությունները, բ) ապահովագրական ընկերությունները, գ) կենսաթոշակային հիմնադրամները, դ) ներդրումային կազմակերպությունները: Նշված տեսակներից յուրաքանչյուրն ունի իր ենթատեսակները, որոնք տարբեր երկրներում, կախված տվյալ երկրի իրավական մոդելից («Անգլոամերիկյան» կամ «Մայրցամաքային»), ինչպես նան պատմանակորեն ձնավորված շուկայական հարաբերություներից ն կառույցներից, տարբեր են թե՛ իրենց տարատեսակներով ն թե՛ կառուցվածքով: Սակայն, չնայած այդ առանձնահատկություններին, ինչպես նան դրանց խմբերին, ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցները բոլորն էլ կատարում են մի շատ կարնոր ն հիմնական գործառույթ. հավաքագրում են ֆինանսա89

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

կան միջոցներ առաջնային, հիմնական ներդրողներից ն ուղղորդում դրանք վերջնական սպառողներին, այն է՝ իրական ներդրումներին: ճիշտ է, ինստիտուցիոնալ կառույցի յուրաքանչյուր տեսակ միաժամանակ մատուցում է իր հաճախորդներին ծառայությունների որոշակի համախումբ, օրինակ՝ կենսաթոշակային ապահովում, դժբախտ դեպքերից ն պատահարներից ապահովագրում ն այլն, սակայն բոլոր այս գործողությունները հետապնդում են մեկ նպատակ՝ տնտեսության մեջ առկա ֆինանսական միջոցների հավաքագրում ն, վերջին հաշվով, իրական ներդրումներին ուղորդում:

4.2. ԱՎԱՆԴԱՅԻՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ

ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ֆինանսական ինստիտուտների ամենագործուն ն տարածված տեսակը ավանդային կազմակերպություններն են, որրոնց թվին են դասվում առնտրային բանկերը, վարկախնայողական ինստիտուտները (հիփոթեքային բանկերը), վարկային միությունները: Ավանդային կազմակերպությունները ֆինանսական միջնորդություն են իրականացնում ավանդների ընդունման միջոցով: Այս կազմակերպություններն իրենց դրամական միջոցները հավաքագրում են ավանդային ն խնայողական հաշիվների բացման ն վարման միջոցով, ն այդ ծառայությունների էժան ն հասու լինելու շնորհիվ քաղաքացիների զգալի մասը անմիջականորեն օգտվում է դրանցից: Թերնս այդ է պատճառը, որ ավանդային կազմակերպությունների գործունեությունը խիստ կարգավորվում ն վերահսկվում է պետության կողմից: Ավանդների դիմաց տրվող եկամուտները շատ հաճախ երաշխավորվում են ապահովագրական կազմակերպությունների կողմից, իսկ վերջիններիս կայունությունն ու հուսալիությունն իրենց հերթին երաշխավորվում են պետության կողմից: Դրա շնորհիվ էլ ավանդների կորստի ռիսկը դառնում է գրեթե զրոյական, իսկ իրացվելիությունը՝ շատ բարձր, քանի որ դրանք կարող են վերադարձվել հենց առաջին պահանջով: Հավաքագրած դրամական գումարներն ավանդային կազմակերպություններն օգտագործում են որպես վարկային միջոցներ՝ տրամադրելով դրանք ամենատարբեր փոխառուների, մասնավորապես քաղաքացիների, ձեռներեցների, տարբեր բնույթի ընկերությունների, ինչպես նան պետական կազմակերպությունների: Միաժամանակ այդ միջոցների բարձր իրացվելիության ն դիվերսիֆիկացման նպատակներով դեպոզիտային կազմակերպությունները դրանք ներդնում են տարբեր արժեթղթերում՝ ձնավորելով ներդրումների հուսալի ն արդյունավետ փաթեթներ: Ավանդային կազմակերպությունների եկամուտները կազմավորվում են իրենց ակտիվների փաթեթների եկամտից ն մատուցված ծառայությունների դիմաց գանձվող վճարներից: Ֆինանսական շուկաներում գործունեության արդյունքում ավանդային կազմակերպություններն առնչվում են մի քանի լուրջ հիմնախնդիրների հետ, որոնցից հիմնականներն են ակտիվների ն պարտավորությունների համապատասխանությունը, տոկոսադրույքի ռիսկը ն ակտիվների իրացվելիությունը:

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ակտիվների ն պարտավորությունների համապատասխանությունը ավանդային կազմակերպության կարնորագույն խնդիրներից է, որն ուղղակիորեն կապված է դրա եկամտի գոյացման հետ: Վերջինս փաստորեն կազմավորվում է ակտիվների դիմաց ստացվող ն պարտավորությունների դիմաց տրվող տոկոսների տարբերությունից, որը ֆինանսական գրականության մեջ կոչվում է սպրեդ, իսկ ստացվող եկամուտը՝ սպրեդի եկամուտ (Տքո6d iոՇօո6) կամ տոկոսային (մարժային) շահույթ: Սպրեդից ստացվող եկամուտը պետք է այնքան լինի, որ կարողանա ծածկել ավանդային կազմակերպության կողմից կատարված ծախսերը ն միաժամանակ ապահովել ներդրված կապիտալի համար բավարար շահույթ: Հետնաբար կազմակերպության կառավարիչները ձգտում են մի կողմից ներգրավել էժան դրամական միջոցներ, իսկ մյուս կողմից դրանք թանկ վաճառել, որի արդյունքում էլ առաջանում է տոկոսային ռիսկի հիմնախնդիրը: Տոկոսային ռիսկի գործողությունը կապված է նան դրամական միջոցների ներգրավման ն փոխատվության (վարկերի տրամադրման) ժամկետների տարբերության հետ, երբ այդ ընթացքում փոխատվական կապիտալի տոկոսադրույքն աճում կամ նվազում է: Այսպես, եթե կազմակերպությունը ներգրավում է դրամական միջոցներ կարճաժամկետ ֆինանսական գործիքներով ն տրամադրում վարկեր երկարաժամկետ, ապա շուկայում տոկոսադրույքի բարձրացման դեպքում կրում է վնաս, իսկ իջեցման դեպքում՝ ստանում շահույթ: Եվ ընդհակառակը, եթե կազմակերպությունը ներգրավում է դրամական միջոցներ երկարաժամկետ ֆինանսական գործիքներով ն տրամադրում է կարճաժամկետ վարկեր, ապա շուկայում տոկոսադրույքի բարձրացման դեպքում շահում է, իսկ իջեցման դեպքում կրում է վնասներ: Բերենք մեկ օրինակ: Դիցուք կազմակերպությունը ներգրավում է կարճաժամկետ փոխառություն տարեկան 109 դրույքաչափով (հասկանալի է, որ փոխատվական կապիտալի միջին տոկոսադրույքը նույնպես 109 է) ն տրամադրում է եռամյա կամ հնգամյա ժամկետով փոխատվություններ տարեկան 129 դրույքաչափով, այսինքն՝ առկա է 29 սպրեդ կամ տոկոսային եկամուտ: Սակայն, երբ մեկ տարի անց փոխատվական կապիտալի տոկոսադրույքն աճում ն դառնում է, ենթադրենք, 119, ապա կազմակերպությունը ստիպված ներգրավում է դրամական միջոցներ 119-ով, ն քանի որ նրա տրամադրած փոխատվությունները երկարաժամկետ էին ն կազմում էին 129, ապա սպրեդը նվազում ն դառնում է 19, այսինքն՝ կազմակերպության եկամուտը նվազում է կիսով չափ, ն այն փաստորեն կրում է վնասներ, որոնք կարող են հասցնել նրան ընդհուպ միչն սնանկացում: Հետնաբար ավանդային կազմակերպությունները անընդհատ ուշադրության տակ պետք է պահեն տոկոսային ռիսկը ն ակտիվների փաթեթի դիվերսիֆիկացման շնորհիվ չեզոքացնեն դրա ազդեցությունը: Հաջորդ կարնոր հիմնախնդիրը ավանդային կազմակերպության ակտիվների իրացվելիությունն է, որը կապված է կազմակերպությունում ներդրված միջոցների ժամկետից շուտ ետ վերցնելու հետ: Խնդիրն այն է, որ, օրենսդրության համաձայն, ավանդատուներն իրենց խնայողական կամ ավանդային հաշիվներում ներդրված գումարները կարող են պահանջել ցանկացած պահի, մինչդեռ ավանդային կազմակերպությունն իր հերթին այդ դրամական միջոցներն արդեն տեղաբաշխել է ն հնարավորություններ չունի դրանք անմիջապես ետ վերադարձնելու, որի պատճառով

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

այն կարող է հայտնվել ֆինանսական հոսքերի անբավարարության իրավիճակում: Հետնաբար ներդրումային փաթեթների ձնավորման ժամանակ ավանդային կազմակերպությունները պետք է միշտ ուշադրության կենտրոնում պահեն այս հանգամանքը ն այնտեղ ներառեն նան բարձրիրացվելի ակտիվներ, որոնք ցանկացած պահի առանց էական կորուստների կարելի է վերածել դրամական միջոցների: Նշված հիմնախնդիրը նան պետական կարգավորման կարնոր բաղկացուցիչ է: Այդ պատճառով կարգավորման պետական լիազորված մարմինը պահանջներ է սահմանում ավանդային կազմակերպությունների իրացվելի ակտիվների, դրանց կառուցվածքի ն ընդհանրապես ամբողջ ակտիվներում դրանց նվազագույն չափերի նկատմամբ: ՀՀ ֆինանսական շուկայում ավանդային կազմակերպություններից գործնականում տարածված են միայն առնտրային բանկերը, որոնց խնդիրների, գործառույթների, գործունեության տեսակների ն այլ մանրամասներ բերվում են սույն գրքի 18-րդ գլխում: Ավանդային կազմակերպության մյուս տեսակը՝ վարկախնայողական ինստիտուտը, հատուկ մասնագիտացված ֆինանսական միջնորդ է, որ հիմնականում հավաքագրում է ավանդային կամ խնայողական, ինչպես նան զանազան ժամկետային սպառողական հաշիվներով դրամական միջոցներ: Այդ միջոցները հիմնականում օգտագործվում են քաղաքացիներին երկարաժամկետ հիպոթեքային վարկեր տրամադրելու համար, մասնավորապես անշարժ գույքի, այդ թվում նան բնակարանների ձեռքբերման նպատակով: Միաժամանակ ձեռք բերվող անշարժ գույքը ծառայում է որպես գրավ: Վարկային միությունները յուրահատուկ ֆինանսական միջնորդներ են, որոնց հիմնադիրները (անդամները) հիմնականում նան իրենց վարկառուներն են: Դրանց անդամները բացում են խնայողական գրքույկներ (հաշիվներ), ն հավաքագրված միջոցները, որպես կանոն, օգտագործում են իրենք: Վարկային միություններն ստեղծվում են ընդհանուր պահանջներ ունեցող սպառողների կամ ընկերությունների, ասոցիացիաների, հասարակական կազմակերպությունների անդամների կողմից ն իրենց կոոպերատիվ հիմունքների շնորհիվ կարող են ազատվել որոշ հարկատեսակներից (մասնավորապես եկամտահարկից ն այլն): Նշված երկու տեսակները ՀՀ-ում գրեթե չկան: Դրա հիմնական պատճառն այն է, որ, առաջին, ՀՀ օրենսդրության համաձայն, առնտրային բանկերին թույլատրվում է իրականացնել ավանդային կազմակերպությունների գործունեության տեսակների գրեթե ամբողջ սպեկտրը ն, երկրորդ, որ առայսօր բացակայում է նշված կազմակերպությունների վերաբերյալ համապատասխան օրենսդրությունը: Ներկայումս ՀՀ ֆինանսական շուկայում ավանդային կազմակերպություններից գործնականում առավել տարածված ու լայնածավալ գործունեություն են իրականացնում առնտրային բանկերը, ն բավականին զգալի են դրանց դերն ու նշանակությունը ՀՀ-ում: Որպես կայացած ֆինանսական միջնորդների՝ վերջիններիս գործունեությունը ՀՀ ֆինանսական շուկայում վերջին տարիներին բնութագրվում է այսպիսի տվյալներով (տե՛ս աղյուսակ 4.1.).

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀՀ առնտրային բանկերի գործունեությունը ֆինանսական շուկայում 2000-2005 թթ." (մլն դրամ)

1. ՀՀ առ-տրային բանկերի քանակը, այդ թվում՝ - խնամակալության ·ործընթացում ·տնվողները

Աղյուսակ 4.1.

2. Փաստացի լրացված կանոնադրական 29547 28910 32735 36769 40135 60298 կապիտալը

3. Ֆինանսական շուկայից ներ·րաված մի- 202702 171324 186483 232036 262206 322773 ջոցները (ընդամենը). այդ թվում՝ - ավանդներ (ֆիզիկական, իրավաբանական անձինք - 97791 80530 78535 182881 226981 261339 բանկեր) 29562 22821 13957 16339 22936 12854 4. Միջոցների օ·տա·ործումը ֆինանսական շուկայում (ընդամենը). 214367 այդ թվում՝ - վարկեր տնտեսությանը 92262 - ներդրումներ պետական արժե27375 թղթերում - ներդրումներ այլ արժեթղթերում - լիզին·, ֆակտորին· 5. Շահույթ (վնաս)

184228 201000 232036 200677 272070 64237 76885 100757 132326 184023 21068 30874 31331 36596 65577

12005

Ֆինանսական միջնորդների հաջորդ տեսակը ապահովագրական ընկերություններն են: Դրանք ֆինանսական միջնորդներ են, որոնք որոշակի վճարի դիմաց իրականացնում են պայմանագրով նախատեսված ֆինանսական փոխհատուցում որոշակի դեպքերի (պատահարների) տեղի ունենալու ժամանակ: Ֆինանսական զարգացած շուկաներում գործում են ապահովագրական երկու տեսակի ընկերություններ՝ կյանքի ապահովագրության ն գույքի ու դժբախտ դեպքերից ապահովագրության: Վերջիններս ֆինանսական շուկայում կոչվում են նան ընդհանուր ապահովագրության ընկերություններ: Ապահովագրական խոշոր ընկերությունները, որպես կանոն, նշված երկու տեսակներով էլ զբաղվում են:

______________

" Աղյուսակը կազմված է ՀՀ ԿԲ-ի հաշվետվությունների տվյալների հիման վրա:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Աղյուսակ 4.2.

ՀՀ ապահովագրական ընկերությունների գործունեությունը ֆինանսական շուկայում 2000-2005 թթ.(մլն դրամ)

1.ՀՀ ·ործող (լիցենզավորված) ԱԸ քանակը

2. ԱԸ կանոնադրական կապիտալների 1550.0 1769.2 1773.5 1798.5 2478.8 4208.0 հանրա·ումարը 3. Ֆինանսական շուկայից ԱԸ ներ·րա- 1335.3 2117.8 2506.8 2657.1 3908.6 4641.5 ված միջոցները (ընդամենը). այդ թվում՝ - ոչ կյանքի (ընդհանուր) ապա- 1314.7 2102.0 2490.7 2643.8 3889.1 4636.9 հովա·րություն 20.6 15.8 16.1 13.3 19.5 4.6 - կյանքի ապահովա·րություն 4. 5.

Ապահովա·րական (ընդամենը). Ապահովա·րական (ընդամենը).

պահուստները 764.2

հատկացումները 362.8

853.4 1028.3 1270.4 1892.2 3705.9 133.6

177.3

2222.5 2061.5 6. ԱԸ կատարած ներդրումները (ընդամենը"")). այդ թվում՝ 218.0 252.5 - բանկային ավանդներում"") 925.6 849.1 - հիմնական միջոցներում (մնացորդային արժեք) "") 0.8 117.3 - պետական արժեթղթերում "") 123.4 287.5 - ոչ պետ. արժեթղթերում "") - ապահովա·րողների դրամա164.4 575.6 259.0 կան միջոցներ - տրամադրված փոխառություններ 339.1 296.1 - այլ ներդրումներում"") 7. Շահույթ (վնաս)

237.0

248.2

208.8

454.8

444.6

525.4

4238.2 6357.1 10024.7 290.1 804.6

456.1 860.4

1887.7 1083.0

156.2 -

-

375.6 -

168.3 1024.3 779.7 1621.4 1978.4 119.3

150.5

297.0

"") Աղյուսակում այդ տվյալների արտացոլված չլինելը պայմանավորված է նման հաշվետվությունների ներկայացման բացակայությամբ: ") Աղյուսակը կազմված է ՀՀ ՖէՆ ապահովագրական տեսչության հաշվետվությունների տվյալների հիման վրա:

Իրականում ապահովագրական ընկերության գործառույթը ռիսկի կրելն է, որի միջոցով էլ նրանք ֆինանսական շուկայից հավաքագրում են դրամական միջոցներ: Այնուհետն, հավաքագրած դրամական միջոցները ապահովագրական ընկերությունները ֆինանսական տարբեր գործիքների օգնությամբ վերավաճառում (տեղաբաշխում) են ֆինանսական շուկայում: Իհարկե, ֆինանսական միջոցների մի մասը, կախված պատահարների տեղի ունենալուց, ուղղվում է պայմանագրերով նախատեսված փոխհատուցումներին:

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Այսպիսով՝ ապահովագրական ընկերությունները ֆինանսական յուրահատուկ կառույցներ են, որոնք իրականացնում են դրամական միջոցների առք ու վաճառք իրենց վրա որոշակի ռիսկեր կրելու միջոցով1: ՀՀ ֆինանսական ներկայումս ձնավորված շուկայում ապահովագրական ընկերությունները երկրորդ կազմակերպություններն են, որոնք հանդես են գալիս որպես ֆինանսական ինստիտուտներ, ֆինանսական միջնորդներ, ն դրանց գործունեությունը վերջին տարիներին բնութագրվում է հետնյալ տվյալներով (տե՛ս աղյուսակ 4.2.):

4.3. ԿԵՆՍԱԹՈՇԱԿԱՅԻՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄՆԵՐ

Քաղաքացիների (ընտանեկան տնտեսությունների) փոշիացած դրամական միջոցների հավաքագրման ն տնտեսության մեջ դրանց ուղղորրդման ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցներից են կենսաթոշակային հիմնադրամները: Կենսաթոշակային հիմնադրամը կազմակերպություն է, որի գործունեության նպատակը, կենաթոշակային սխեմայի համաձայն, կենսաթոշակային հիմնադրամի մասնակիցներին կենսաթոշակային վճարումների իրականացումն է: Կենսաթոշակային սխեման կենսաթոշակային հիմնադրամի կողմից սահմանված կենսաթոշակային հատկացումների ն կենսաթոշակային վճարումների պայմանների ն ընթացակարգերի ամբողջությունն է: Զարգացած շուկաներում լայն տարածում ունեն կենսաթոշակային սխեմաների երկու հիմնական տեսակ. դրանք են կենսաթոշակային սահմանված հատկացումներով ն սահմանված վճարումներով սխեմաները: Ներկայումս գործում են նան խառը սխեմաներով կենսաթոշակային հիմնադրամները, որոնք համատեղում են վերը նշված երկու տեսակները: Կենսաթոշակային հիմնադիրներ կամ հատկացումներ կատարողներ կարող են լինել գործատուները (իրենց աշխատողների համար), պետական մարմինները, ինչպես նան ֆիզիկական անձինք՝ իրենց սեփական կենսաթոշակների համար: Դրանից կախված էլ կենսաթոշակային հիմնադրամները լինում են պետական ն ոչ պետական: Կենսաթոշակային հիմնադրամի մասնակիցներն այն անձինք են, որոնք կատարում են կամ ի շահ որոնց կատարվում են կենսաթոշակային հատկացումները, ինչպես նան կենսաթոշակային պայմանագրի համաձայն նրանք իրավունք ունեն ստանալու կենսաթոշակ: Կենսաթոշակային հատկացումը կենսաթոշակային հիմնադրամի մասնակցի կամ նրա օգտին այլ անձի կողմից կենսաթոշակային պայմանագրի համաձայն վճարման ենթակա գումարն է: Որպես կանոն, կենսաթոշակային հիմնադրամների ֆինանսական միջոցները ձնավորում են գործատուների ն/կամ աշխատողների հատկացումներից, պետական հիմնադրամների դեպքում նան պետական մարմինների կողմից: Սահմանված հատկացումներով սխեմաներում գործատուները հատկացումներ են կատարում միայն սխեմայի մասնակիցների օգտին: Այս դեպքում հատկացումնե-

______________

Ապահովա·րական ընկերությունների վերաբերյալ ավելի մանրամասն բերվում է սույն ·րքի 21-րդ ·լուխում:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

րի գումարները կախված են լինում աշխատողների աշխատավարձի մեծությունից կամ գործատուի շահույթից: Հետնաբար նան գործատուն կենսաթոշակների մակարդակների վերաբերյալ որնէ երաշխիք չի տալիս կամ պատասխանատվություն չի կրում: Փաստորեն կենսաթոշակների չափերը որոշվում են հիմնադրամի ակտիվների մեծությունից ելնելով: Վերջինս իր մեջ ընդգրկում է նան հիմնադրամի ներդրումների շնորհիվ ստացվող եկամուտները ն կախված է ներդրումների փաթեթի արդյունավետությունից: Այդ է պատճառը, որ նման սխեմաներում կենսաթոշակային հիմնադրամի մասնակիցները կրում են ներդրումային ամբողջ ռիսկը: Սահմանված վճարումներով սխեմաներում գործատուն պարտավորվում է թոշակի անցած աշխատողին (կենսաթոշակային հիմնադրամի մասնակցին) ապահովել սահմանված չափերով կենսաթոշակի պարբերաբար վճարում: Նման սխեմաներում, որպես կանոն, կենսաթոշակների չափը որոշվում է աշխատողի աշխատանքային ստաժից ն աշխատավարձից կախված, իսկ վճարման ամբողջ պատասխանատվությունը կրում է գործատուն: Հետնաբար այս դեպքում գործատուն իր վրա է վերցնում հիմնադրամի միջոցների ներդրումային ռիսկը: Սահմանված վճարումներով սխեմաները կարող են լինել ապահովագրված ն առանց ապահովագրության: Ապահովագրված սխեմաների դեպքում կենսաթոշակային հատկացումների հաշվին ձեռք են բերվում կայնքի ապահովագրությամբ ընկերությունների պարբերաբար վճարումներով ապահովագրական պոլիսներ: Փաստորեն, այս դեպքում ապահովագրական ընկերությունն իր վրա է վերցնում կենսաթոշակների վճարման երաշխիքն ու ռիսկը: Երկրորդ դեպքում նման միջոցներ չեն կիրառվում, սակայն այս սխեմաներում որպես կանոն հիմնադրամների հավաքագրած միջոցները կառավարվում են հատուկ մասնագիտացված ինվեստիցիոն կառավարիչների կողմից, որոնք կարող են լինել բանկեր կամ այլ մասնագիտացված կազմակերպություններ: Այսպիսով՝ կենսաթոշակային հիմնադրամները հավաքագրում են ֆինանսական միջոցներ ն դրանց դիմաց պարտավորվում ապահովել կենսաթոշակային վճարումներ: Հավաքագրված ֆինանսական միջոցները կենսաթոշակային հիմնադրամը եկամուտներ ստանալու նպատակով տեղաբաշխում է՝ կազմավորելով ներդրումների փաթեթ: Ներդրւմները հիմնականում կատարվում են ընկերությունների բաժնետոմսերում ն բաժնեմասերում, ֆիքսված եկամուտով արժեթղթերում, դրամական ակտիվներում, անշարժ գույքում, ներդրումային երաշխավորված պայմանագրերում, անուիտետներում ն այլն: Օրինակ՝ ԱՄՆ կենսաթոշակային հիմնադրամների ակտիվները 1991թ. բաշխվել են հետնյալ հիմնական ուղություններով. Սահմանված հատկացումներով հիմնադրամների դեպքում՝ 23,99-ը ներդրվել է ընկերությունների բաժնետոմսերում, 17.69-ը՝ բաժնետոմսերում ն այլն բաժնային ակտիվներում, 11,59-ը՝ ֆիքսված եկամուտով ակտիվներում, 7.79-ը՝ դրամի շուկայի ֆինանսական գործիքներում, 3.39-ը՝ ներդրումային երաշխավորված պայմանագրերում ն 6.39-ը՝ այլ ակտիվներում, Սահմանված վճարումներով հիմնադրամների դեպքում՝ 45,79-ը ներդրվել է բաժնատոմսերում ն բաժնեմասերում,

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

35,89-ը՝ ֆիքսված եկամուտով ակտիվներում, 6,29-ը՝ դրամի շուկայի ֆինանսական գործիքներում, 3,99-ը՝ անշարժ գույքում, 2,39-ը՝ ներդրումային երաշխավորած պայմանագրերում ն 6,19-ը՝ այլ ակտիվներում1: Կենսաթոշակային հիմնադրամի ակտիվների կառավարումը, որն ինչպես երնում է բերված տվյալներից, լուրջ հիմնախնդիր է ն գտնվում է հիմնադրամների, ինչպես նան կարգավորող պետական մարմինների ուշադրության կենտրոնում: Ընդհանուր առմամբ հիմնադրամների ակտիվների կառավարումը կարող է լինել երեք տեսակի՝ ա) երբ հիմնադիրներն իրենք են կառավարում (ներքին կառավարում), բ) երբ ակտիվների կառավարումը հանձնվում է մեկ կամ մի քանի մասնագիտացած կառավարչի (արտաքին կառավարում) ն գ) երբ երկուսն էլ համատեղվում են (խառը կառավարում): Կենսաթոշակային հիմնադրամի կառավարիչը հատուկ մասնագիտացված ն լիցենզավորված իրավաբանական անձ է, որը պայմանագրի հիման վրա հիմնադրամի օգտին ն նրա անունից իրականացնում է հիմնադրամի ակտիվների կառավարումը: Կառավարիչը պատասխանատվություն է կրում հիմնադրամի ակտիվների արդյունավետ կառավարման համար, ն նրա վարձատրութունը պետք է կախված լինի հիմնադրամի ակտիվների արժեքից: Միաժամանակ կառավարչին օրենսդրորեն պետք է արգելվի՝ ա) օգտագործել հիմնադրամի ակտիվները նրա կենսաթոշակային ապահովման գործունեության իրականացման հետ առնչություն չունեցող նպատակներով, բ) անհատույց օտարել կենսաթոշակային ակտիվները ն գ) կենսաթոշակային ակտիվներով կատարել գործարքներ իր հետ փոխկապված անձանց հետ: Նույն սկզբունքներով խոշոր կենսաթոշակային հիմնադրամները իրենց ակտիվների պահպանությունը կարող են հանձնել պահատվության: Կենսաթոշակային հիմնադրամի ակտիվների պահառուն հատուկ մասնագիտացված ն լիցենզավորված իրավաբանական անձ է, որը, պայմանագրի համաձայն, իրականացնում է հիմնադրամի ակտիվների պահպանությունը, պահառությունը ն դրանց հաշվառման ու փոխանցման գործառույթները: Բացի այդ, պահառուի վրա օրենսդրորեն կարող են դրվել որոշակի պարտավորություններ հիմնադրամի ակտիվների չափերի ու կառուցվածքի փոփոխությունների վերաբերյալ կարգավորող պետական մարմիններին տեղեկատվության իրազեկման մասին: Մասնավորապես կենսաթոշակային ակտիվների պահառության ընթացքում պահառուն պարտավոր է բացահայտել ակտիվների կազմին ու կառուցվածքին օրենսդրությամբ ներկայացվող պահանջների խախտումները ն անմիջապես գրավոր ծանուցել կենսաթոշակային հիմնադրամի խորհրդին, ակտիվների մասնագիտացված կառավարչին ն կարգավորող պետական լիազորված մարմնին, կամ, եթե կենսաթոշակային զուտ ակտիվների արժեքը մեկ տարվա ընթացքում նվազում է 309 ն ավելի, ապա պահառուն այդ մասին պետք է անհապաղ գրավոր ծանուցի կենսաթոշակային հիմնադրամի խորհրդին ն կարգավորող պետական լիազորված մարմնին:

______________

Տե՛ս Փà6օööè Փ., 7ոքàâոåíèå èíâåՇòèöèտìè, ոåք. Շ àíոո., Խ., /ՒՓՔՃ, Խ., 2000, Շ. 180.

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Ներկայումս ՀՀ ֆինանսական շուկայում կենսաթոշակային հիմնադրամների գործունեությունը շատ սահմանափակ է: Գործում է մեկ պետական կենսաթոշակային հիմնադրամ: Ոչ պետական կենսաթոշակային հիմնադրամներ ՀՀ-ում չկան, քանի որ առայսօր բացակայում է դրանց վերաբերյալ օրենսդրությունը:

4.4. ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄՆԵՐ

Ֆինանսական շուկայի ինստիտուցիոնալ կարնորագույն կառույցներից են նան ինվեստիցիոն հիմնադրամները: Դրանք հավաքագրում են դրամական միջոցներ ներդրողներից ն կատարում են վերաներդրումներ դրամի, կապիտալի շուկայի ֆինանսական գործիքներում ն ինվեստիցիոն հիմնադրամների համար թույլատրելի այլ ակտիվներում: Ինվեստիցիոն հիմնադրամները հավաքագրում են դրամական միջոցներ՝ թողարկելով սեփական բաժնետոմսեր, ն այդ բաժնետոմսերից ստացված դրամական միջոցներով ձնավորում են արժեթղթերի դիվերսիֆիկացված փաթեթներ: Փաստորեն, ինվեստիցիոն հիմնադրամները իրենց թողարկած բաժնետոմսերի շնորհիվ ներդրումներ են կատարում այլ թողարկողների բաժնեմասերում, պարտատոմսերում ն ֆինանսական այլ գործիքներում: Ինվեստիցիոն հիմնադրամներում ներդրողները կարող են իրենք ուղղակիորեն ներդրումներ կատարել այլ թողարկողների արժեթղթերում, սակայն այս դեպքում նրանք ունեն մի շարք առավելություններ, որոնք հետնյալն են: Առաջինը դիվերսիֆիկացիայի հնարավորությունն է: Օրինակ՝ առանձին ներդրողը իր կապիտալով նման հնարավորություն չունի, մինչդեռ ինվեստիցիոն հիմնադրամները, հավաքագրելով մեծածավալ կապիտալներ, ստեղծում են արժեթղթերի դիվերսիֆիկացված փաթեթներ ն իրենց ներդրողներին ապահովում են կայուն ն բարձր եկամուտ: Երկրորդը ներդրումային բարձրորակ մասնագետների, կառավարիչների ծառայություններից օգտվելն է: Եթե առանձին ներդրողը դիմեր նման մասնագետների ծառայություններին, ապա դա զգալի թանկ կլիներ նրա համար, մինչդեռ այս դեպքում առանձին ներդրումների համար կառավարման ծախսերը դառնում են չնչին: Երրորդը կապված է գործարքային ցածր ծախսերի հետ, քանի որ ինվեստիցիոն հիմնադրամների բաժնետոմսերի ձեռքբերումը ներդրողների համար ն հարմար է, ն էժան, մինչդեռ հիմնադրամի ներդրումների փաթեթում ընդգրկված արժեթղթերի ձեռքբերումը կապված է ժամանակի ու ֆինանսական միջոցների զգալի ծախսերի հետ: Պատմականորեն ինվեստիցիոն հիմնադրամները ծագել են Եվրոպայում (Բելգիայում) 1822 թ., իսկ ԱՄՆ-ում տարածվել են 19-րդ դարի վերջերին: Սկզբնական շրջանում բոլոր ինվեստիցիոն հիմնադրամները փակ տիպի էին, սակայն ներկայումս ֆինանսական շուկաներում գործում են երեք տիպի ինվեստիցիոն հիմնադրամներ՝ փակ, բաց ն փայատիրական: Փակ ինվեստիցիոն հիմնադրամները բաց բաժնետիրական ընկերություններ են ն ունեն իրավաբանական անձի կարգավիճակ: Ինչպես բոլոր բաժնետիրական ընկերությունները, դրանք թողարկում են որոշակի թվով հայտարարված բաժնետոմսեր, սահմանված կարգով՝ թողարկման ազդագրի գրանցումով ն հրապարակումով, տեղաբաշխում դրանք, որը կազմում է դրանց դրամագլուխը, ն հետագայում այդ բաժ98

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

նետոմսերը ետ չեն գնում, բացառությամբ օրենքով սահմանված դեպքերի: Փակ հիմնադրամների բաժնետոմսերը գնվում ն վաճառվում են ֆոնդային բորսաներում ն ստանում համապատասխան գնանշում: Այսինքն՝ բաժնետոմսերի գինը որոշվում է առաջարկի ն պահանջարկի հիման վրա: Այդ պատճառով փակ ինվեստիցիոն հիմնադրամների բաժնետոմսերի արժեքը կարող է շեղվել հիմնադրամների զուտ ակտիվների արժեքից (ԶԱԱ), որը հաշվարկվում է հետնյալ կերպ. հիմնադրամի ակտիվների հանրագումար արժեքից հանվում են դրա պարտավորությունները (պարտքերի արժեքը), ն մնացորդը բաժանվում է տեղաբաշխված բաժնետոմսերի թվի վրա: Այն դեպքում, երբ բաժնետոմսերի շուկայական արժեքը ցածր է հիմնադրամի ԶԱԱ-ից, կոչվում են դիսկոնտային բաժնետոմսեր, իսկ երբ բարձր է, պարգնատրային: Վերջին ժամանակներում ֆինանսական շուկաներում տարածում են գտել նան փակ ինվեստիցիոն հիմնադրամներ, որոնք գործում են որոշակի նախանշված ժամկետներում, որից հետո բաժնետոմսերը ետ են գնվում, ն հիմնադրամը լուծվում է: Նման հիմնադրամները կոչվում են ժամկետային հիմնադրամներ (տրաստներ): Դրանք իրենց գործունեության ժամկետի ավարտից հետո վերադարձնում են ներդրողներին կատարված ներդրումները, ինչպես նան տալիս են որոշակի եկամուտ, սակայն ավելի բարձր, քան գանձապետական պարտատոմսերի դիմաց տրվող միջին եկամուտն է: Ժամկետային հիմնադրամները իրենց ներգրաված ֆինանսական միջոցները, որպես կանոն, ներդնում են պարտատոմսերում: Ֆինանսական գրականության մեջ դրանց հաճախ անվանում են «սինթետիկ պարտատոմսեր», սակայն, ի տարբերություն պարտատոմսերի, դրանց եկամուտները կախված են հիմնադրամի ներդրումների փաթեթի կառավարման արդյունավետությունից: Այս հիմնադրամների ակտիվների կառավարման արդյունավետության կարնորությունը նան այն է, որ դրանք նախօրոք նպատակադրվում ն հայտարարում են ներդրողներին վճարել որոշակի սահմանված եկամուտ, որը, ինչպես հայտնի է, չի սահմանվում մյուս հիմնադրամների դեպքում: Բաց ինվեստիցիոն հիմնադրամները, որոնց հաճախ ֆինանսական գրականության մեջ անվանում են փոխադարձ հիմնադրամներ (ոսtսՅ| fսոd), ի տարբերություն փակ հիմնադրամների, իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեն: Դրանց բաժնետոմսերի քանակը թողարկման որոշումներով չի սահմանափակվում ն անընդհատ վաճառվում ու ետ են գնվում հիմնադրամի կողմից: Բաց ինվեստիցիոն հիմնադրամները պարտավոր են միշտ գնանշել իրենց բաժնետոմսերը՝ սահմանելով ն հրապարակելով դրանց վաճառքի ն գնման գները: Փոխադարձ հիմնադրամների բաժնետոմսերի արժեքը որոշվում է նույն սկզբունքով, ինչ փակ հիմնադրամների դեպքում: Բանաձնով այն կարելի է արտահայտել հետնյալ կերպ՝ Մեկ բաժնետոմսին ընկնող զուտ ակտիվների արժեքը

=

Ակտիվների շուկ. արժեք - Պարտավորութ. արժեք Շրջանառության մեջ ·տնվող բաժնետոմսերի թիվ

Հիմնադրամի բաժնետոմսերը ներդրողներին առաջարկվում են մեկ բաժնետոմսին ընկնող զուտ ակտիվների արժեքով: Սակայն բաժնետոմսերի իրացման հետ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

կապված ծախսերի ծածկման նպատակով առաջարկի կամ ետգնման գներին ավելացվում են որոշակի կոմիսիոն վճարներ (վերադիրներ): Փոխադարձ ինվեստիցիոն հիմնադրամների մեծ թափով զարգացման պատճառն այն է, որ ներդրողը ցանկացած ժամանակ կարող է իր բաժնետոմսերը վերադարձնել ն ստանալ բաժնետոմսին ընկնող ԶԱԱ-ն, ինչը չի կարելի անել փակ հիմնադրամների համար: Ինվեստիցիոն հիմնադրամների հաջորդ տեսակը փայատիրական ինվեստիցիոն հիմնադրամներն են, որոնք ֆինանսական գրականության մեջ կոչվում են փայատիրական տրաստներ: Դրանք թողարկում են սահմանափակ քանակի բաժնեմասեր (փայեր), այսպես կոչված փայատիրական վկայագրեր (սերտիֆիկատներ), որոնք տեղաբաշխվում են, ն դրանցով հավաքագրվում են հիմնադրամի ֆինանսական միջոցները: Ֆիքսված դրամագլուխ ունենալու պահով սրանք նման են փակ տիպի հիմնադրամներին, սակայն միննույն ժամանակ, ինչպես բաց տիպի հիմնադրամների բաժնետոմսերը, դրանց վկայագրերը կարող են ետ գնվել ն վաճառվել, սակայն միայն հիմնադրամի կազմակերպչի կողմից: Բացի այդ, փայատիրական հիմնադրամները սովորաբար ունենում են գործողության ժամկետ, որից հետո դրանք լուծարվում են, իսկ վկայագրերը՝ ետ գնվում: Փայատիրական հիմնադրամները, որպես կանոն, բավարարվում են միայն սահմանափակ թվով վկայագրերի թողարկումով ն լրացուցիչ թողարկումներ չեն կատարում: Հավաքագրված միջոցները հիմնադրամի կողմից ներդրվում են գանձապետական պարտատոմսերում, պետական փոխառություններում, կորպորատիվ ն մունիցիպալ պարտատոմսերում, հազվադեպ նան արտոնյալ բաժնետոմսերում ու դրամի շուկայի ֆինանսական գործիքներում: Հիմնադրամի ներդրումների փաթեթում ընդգրկված արժեթղթերի վերաբերյալ նշվում է նան տրաստային պայմանագրում, այդ պատճառով ձեռք բերված արժեթղթերը չեն վերավաճառվում, ն դրանք պահվում են մինչն հիմնադրամի գործողության ժամկետը լրանալը: Դրանք կարող են վաճառվել միայն բացառիկ դեպքերում, երբ տվյալ արժեթղթերի վարկանիշը շուկայում սաստիկ նվազել է: Շնորհիվ դրա այս հիմնադրամներն ունեն առավելություն. դրանց կառավարման ծախսերն անհամեմատ էժան են: Փայատիրական հիմնադրամների հաջորդ առավելությունն այն է, որ ներդրողներն արդեն գիտեն, թե ինչ արժեթղթերով է կազմավորված հիմնադրամի ներդրումների փաթեթը, ն վստահ են, որ այն չի կարող փոփոխվել, որն էլ հնարավորություն է տալիս մշտապես պատկերացում կազմել սպասվող եկամտաբերության մասին: Նշված հիմնադրամների թողարկած ֆինանսական գործիքները երկրորդային շուկա չեն ձնավորում, սակայն, ինչպես արդեն նշվեց, ներդրողներն առանձին դեպքերում իրենց փայերը կարող են վաճառել հիմնադրամին: Ինվեստիցիոն հիմնադրամների բոլոր տիպերի համար կարնոր հիմնախնդիր են հավաքագրած ակտիվների, ինչպես նան ներդրումային փաթեթների կառավարումը ն պահառության կազմակերպումը, որն էլ ամրագրվում է օրենսդրորեն: Ինվեստիցիոն հիմնադրամը պարտավոր է պայմանագիր կնքել հատուկ լիցենզավորված կառավարչի հետ՝ հիմնադրամի ամբողջ գույքի կառավարման, իսկ հատուկ լիցենզավորված պահառուի հետ՝ դրա պահառության համար: Միաժամանակ ինվեստիցիոն

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

հիմնադրամը կարող է ունենալ իր կառուցվածքային կառավարման մարմինները՝ բաժնետերերի ընդհանուր ժողով ն տնօրենների խորհուրդ: Ներկայումս ՀՀ-ում ինվեստիցիոն հիմնադրամների գործունեությունը կարգավորվում է ՀՀ կառավարության 1994թ. սեպտեմբերի 30-ի «Ինվեստիցիոն հիմնադրամների մասին» թիվ 469 որոշումով, որով սահմանվում է, որ ինվեստիցիոն հիմնադրամը իրավաբանական անձ կամ իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող ձեռնարկություն է, որը՝ ա) առավելապես զբաղված է կամ նախատեսում է առավելապես զբաղվել արժեթղթերում ներդրումներ, վերաներդրումներ կատարելով կամ արժեթղթերի առնտրով, բ) տիրում է «ինվեստիցիոն արժեթղթերի», որոնց արժեքը գերազանցում է իր բոլոր միջոցների արժեքի 409-ը, գ) իր թողարկած արժեթղթերն իրացնում է սեփականաշնորհման սերտիֆիկատներով: Միաժամանակ սահմանվում է, որ «ինվեստիցիոն արժեթղթեր» են համարվում բոլոր արժեթղթերը, այդ թվում տնտեսական ընկերակցությունների ն սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերությունների բաժնեմասերը, բացառությամբ այն արժեթղթերի, որոնք ներկայացնում են թողարկողի բաժնեմասերի ավելի քան 509-ը ն պատկանում են մեկ անձի: Նշված որոշման համաձայն՝ ինվեստիցիոն հիմնադրամը փակ տիպի, երեք իրավաբանական անձանցից (ինվեստիցիոն հիմնադրամ, ինվեստիցիոն կառավարիչ ն ինվեստիցիոն պահառու) կազմավորվող մոդել է (տե՛ս գծապատկեր 4.2.): Ինվեստիցիոն հիմնադրամը պետք է հիմնադրվի որպես բաց բաժնետիրական ընկերություն՝ ՀՀ օրենսդրության համապատասխան1: Հիմնադրամի կանոնադրությամբ ն բաժնետիրական ընկերությունների վերաբերյալ օրենսդրության համաձայն՝ որպես ղեկավար մարմիններ այն կարող է ունենալ բաժնետերերի ընդհանուր ժողով ն վարչություն (տնօրենների խորհուրդ)՝ դրանց համար նախատեսված իրավունքներով ու պարտականություններով հանդերձ:

______________

Չնայած որ ՀՀ կառավարության նույն որոշման 1.1. կետում նշվում է, որ ինվեստիցիոն հիմնադրամը «իրավաբանական անձ կամ իրավաբանական անձի կար·ավիճակ չունեցող ձեռնարկություն էի, այդուհանդերձ որոշման 2.1. կետով պահանջվում է, որ այն «պետք է հիմնադրվի որպես բաց բաժնետիրական ընկերությունի: Մեր կարծիքով, դա չպետք է դիտարկել որպես հակասություն, այլ որ 1.1. կետով հասկացություններում տրվում է ինվեստիցիոն հիմնադրամների բնորոշումը ընդհանրապես, իսկ 2.1. կետում մասնավորեցվում, կոնկրետացվում է տվյալ որոշմամբ կանոնակար·վող, երեք իրավաբանական անձանցից կազմավորվող հիմնադրամի մոդելը:

Գծապատկեր 4.2. Ներդրումային (ինվեստիցիոն) հիմնադրամի (փակ տիպի) ընդհանուր կառուցվածքը

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ԲԱԺԻՆ 1.

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, ԴԵՐԸ ԵՎ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հիմնադրամի կենսագործունեության հետ կապված մնացած բոլոր հարցերը հիմնադրամի հետ կնքվող «կառավարման պայմանագրով» դրվում են ինվեստիցիոն կառավարչի վրա (նշված որոշմանը կցվում է նան հիմնադրամի «կառավարման օրինակելի պայմանագիրը»): Այդ պայմանագրի համաձայն՝ կառավարիչը պարտավոր է իրականացնել հիմադրամի ամբողջ կառավարումն ու տնտեսական գործունեությունը, մասնավորապես. ա) ներկայացնել հիմնադրամը բոլոր այն ընկերություններում, որոնցում նա կատարել է ներդրումներ, բ) հիմնադրամի անունից իրացնել նրան պատկանող այլ ընկերությունների բաժնետոմսերի նկատմամբ բաժնետիրոջ բոլոր իրավունքները, ներառյալ այդ ընկերությունների բաժնետերերի ժողովներում քվեարկությունը ն դրանց խորհուրդների անդամների նշանակումը, գ) ապահովել հիմնադրամին գրասենյակներով, աշխատակազմով ու նրա գործունեության կազմակերպման պայմանագրով նախատեսված այլ հարմարություններով, դ) կազմակերպել հիմնադրամի վարչության նիստերը ն բաժնետերերի ընդհանուր ժողովները, ուղարկել դրանց օրակարգերն ու անցկացման մասին ծանուցումները, ե) իրականացնել հիմնադրամի արժեթղթերի տեղաբաշխումը ն շահաբաժինների վճարումը, զ) ապահովել հիմնադրամի ներդրումների կառավարման համար անհրաժեշտ պայմանագրային փաստաթղթերի պատրաստումը, է) սահմանված կարգով հաշվարկել ն հրապարակել հիմնադրամի միջոցների զուտ արժեքը ն պայմանագրով նախատեսված այլ պարտավորություններ: Նույն որոշմամբ սահմանվում է նան, որ հիմնադրամը պարտավոր է իրեն գույքի պահառության նպատակով նշանակել պահառու, որը կարող է լինել բանկ կամ ֆինանսական այլ կազմակերպություն ն ի վիճակի է կատարել պահառության օրինակելի պայմանագրով պահառուի համար նախատեսված բոլոր պարտականությունները ն որի համար ունի պետական մարմիններից ստացած համապատասխան լիցենզիա (նշված որոշմանը կցվում է նան հիմնադրամի գույքի «պահառության օրինակելի պայմանագիրը»): Հիմնադրամի ն պահառուի միջն կնքվում է պահառության պայմանագիր, որով վերջինս պարտավորվում է իրականացնել հիմնադրամի ամբողջ գույքի ապահով պահպանությունը, հանդես գալ որպես հիմնադրամի ֆինանսական գործակալ ն մատուցել պայմանագրով նախատեսվող ծառայությունները, մասնավորապես իրականացնել բաժնետոմսերի կամ այդ արժեթղթերը ներկայացնող այլ փաստաթղթերի ֆիզիկական պահպանությունը, վարել առանձին հաշիվ հիմնադրամի կանխիկ միջոցների, ինչպես նան արժեթղթերի ն այլ գույքի պահպանության համար, որում չեն կարող պահվել պահառուի կամ երրորդ անձի կանխիկ միջոցները, արժեթղթերը կամ այլ գույքը: Միաժամանակ նշված որոշմանը կցվում են նան «Ինվեստիցիոն հիմնադրամի օրինակելի կանոնադրությունը», «Ինվեստիցիոն հիմնադրամի օրինակելի ազդագիրը», որը պարունակում է մանրամասն դրույթներ հիմնադրամի հիմնադիրների, լիցենզավորման ն ստեղծման, կանոնադրական դրամագլխի (կապիտալի), բաժնե103

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

տոմսերի տեղաբաշխման ն հետգնման, անկախ վերահսկիչների, տեղեկատվության հրապարակման ն, որ հատկանշական է, սահմանափակումների վերաբերյալ: Բերվող սահմանափակումների համաձայն՝ ինվեստիցիոն հիմնադրամին արգելվում է. 1) ձեռք բերել որնէ անձի ձայնի իրավունք տվող արժեթղթերը, եթե դրա հետնանքով ինվեստիցիոն հիմնադրամն ու իր հետ փոխկապված խումբը կունենան այդ անձի՝ ձայնի իրավունք տվող արժեթղթերի ընդհանուր թվի ավելի քան 409-ը, 2) ներդնել իր զուտ միջոցների ավելի քան 109-ը որնէ մեկ անձի թողարկած արժեթղթերում, 3) ներդրում կատարել այլ ինվեստիցիոն հիմնադրամների կողմից թողարկած արժեթղթերում, 4) ներդրում կատարել տվյալ ինվեստիցիոն հիմնադրամի բաժնետոմսերի ավելի քան 59-ը ունեցող որնէ անձում, 5) պարտավորվել վաճառել իր սեփականությունը չհանդիսացող արժեթղթերը, 6) փոխառնել դրամ կամ ստանալ որնէ տեսակի վարկ, 7) տալ ցանկացած տեսակի երաշխավորագրեր կամ գրավականներ, 8)իր կառավարչի, պահառուի, անկախ վերահսկիչների կամ վերջիններիս հետ փոխկապված որնէ անձի նկատմամբ հանդես գալ որպես սեփականատեր կամ վարկատու: Միակ ինվեստիցիոն հիմնադրամը, որը գործել է ՀՀ-ում, հիմնադրվել է նշված որոշումն ընդունելուց երկու տարի հետո միայն1, ինչն էլ ուներ իրեն յուրահատուկ հետնյալ պատճառները. ա) հիմնադրամի մոդելի բարդությունը (փակ տիպի երեք իրավաբանական անձի մասնակցությամբ, որը շատ դժվարությամբ էր ընկալվում ն հիմնադիրների, ն ներդրողների կողմից), բ) բանկային համակարգի ակտիվ մասնակցությունը մասնավորեցման գործընթացին ն հատկապես սեփականաշնորհման սերտիֆիկատների առք ու վաճառքին, գ) սերտիֆիկատային ինվեստիցիոն հիմնադրամների համար սերտիֆիկատների անվանական ն շուկայական գների խիստ անհամապատասխանությունը, դ) ռիսկի խիստ բարձր մակարդակը՝ կապված ն մոդելի ընտրության, ն տնտեսության վիճակի հետ: Բացի այդ, անհրաժեշտ է նշել, որ ինվեստիցիոն հիմնադրամների ն ընդհանրապես ֆինանսական ինստիտուցիոնալ բոլոր կառույցների իրավական կարգավորման դրույթները պետք է ամրագրվեն համապատասխան օրենքներով, ինչն ինվեստիցիոն հիմնադրամների դեպքում պահպանված չէ: Այդ տեսանկյունից այսօր ՀՀ ֆինանսական շուկայի զարգացման համար խիստ կենսական նշանակություն ունի ներդրումային կազմակերպությունների վերաբերյալ օրենսդրության ընդունումը, որը պետք է ներառի դրույթներ ոչ միայն հիմնադրամների, այլն ներդրումային ընկերությունների (ներդրումային բանկերի) գործունեության կարգավորման վերաբերյալ:

______________

Նշված ինվեստիցիոն հիմնադրամը սերտիֆիկատային էր, այն ·ործեց շատ կարճ՝ մոտ երկու տարի, այնուհետ- վերակազմավորվեց ներդրումային ընկերության, այնուհետ- լուծարվեց:

ԲԱԺԻՆ 1.

ԵՐԿՐԻ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ, ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Այսպիսով, ամփոփելով ֆինանսական շուկաների ն ինստիտուցիոնալ կառույցների դերն ու նշանակությունը տնտեսավարման շուկայական պայմաններում, անհրաժեշտ է նշել, որ դրանց առկայությունը, ամբողջականությունը ն հստակ գործողությունը տնտեսության լիակատար շուկայականացման հիմնական նախադրյալներն են: Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Որո՞նք են ֆինանսական ինստիտուտները, ն ո՞րն է դրանց ընդհանուր բնութագիրը: 2. Ի՞նչ գործառույթներ են իրականացնում ֆինանսական ինստիտուտները: 3. Որո՞նք են ավանդային կազմակերպությունների բնորոշ գծերը, ի՞նչ տեսակներ կան ն ի՞նչ գործառույթներ են իրականացնում: 4. Ո՞րն է ապահովագրական ընկերությունների գործունեության բովանդակությունը որպես ֆինանսական ինստիտուտների, ն ի՞նչ տեսակներ կան: 5. Ի՞նչ գործունեություն են իրականացնում կենսաթոշակային հիմնադրամները ֆինանսական շուկայում, ն ի՞նչ տեսակներ կան: 6. Ի՞նչ գործունեություն են իրականացնում ներդրումային հիմնադրամները ֆինանսական շուկայում, ն ի՞նչ տեսակներ կան: 7. Ներկայացնել ներդրումային հիմնադրամի ընդհանուր կառուցվածքը ն տալ յուրաքանչյուր բաղադրատարրի գործառույթները: Գրականություն 1. ՀՀ Սահմանադրություն (1995թ. հուլիսի 5) 2. ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրքը` ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից, 15 մայիսի, 1998: 3. «Արժեթղթերի շուկայի կարգավորման մասին» ՀՀ օրենքը, 2000: 4. «Բաժնետիրական ընկերությունների մասին» ՀՀ օրենքը, 2001: 5. «ՀՀ կենտրոնական բանկի մասին» ՀՀ օրենքը: 6. «Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին» ՀՀ օրենքը, 1996: 7. «Ապահովագրության մասին» ՀՀ օրենքը, 1996: 8. «Ինվեստիցիոն հիմնադրամների մասին» ՀՀ կառավարության 30.09.94 թիվ 469 որոշումը: 9. Լ.Հ.Բադանյան, Կարճաժամկետ ֆինանսական կանխատեսումը արտադրական կազմակերպություններում, Երնան, «Տնտեսագետ» հր., 2000: 10. Բրեթ Մ., Ինչպես է աշխատում փողը. Եր., «Նոյյան տապան», 1997: 11. Սալնազարյան Ա.Բ., Արժեթղթերի շուկայի ներդրումային գործառույթների իրականացումը ն արդյունավետությունը, Երնան, «Մակմիլան Արմենիա» 2000 թ.: 12. Ֆինանսներ ն վարկ, ուսումնական ձեռնարկ, Լ.Հ.Բադանյանի խմբագրությամբ, Եր., 2003: 13. ՂՌվՈվրՏՉօռ ՎպվպՊՋՎպվՑ ցփպովՌՍ, տՏՊ. ՐպՊՈՍՓՌպռ Թ.հ. հՑՏÿվՏՉՏռ, ԾՏրՍՉՈ, ՌջՊ. "կպՐրտպՍՑՌՉՈ", 1997, ր. 574. 14. ՂՌվՈվրօ, ցփպովՌՍ, տՏՊ. ՐպՊ. Թ.Թ. ԽՏՉՈսպՉՏռ, ԾՏրՍՉՈ, ՌջՊ. "ՂՌվՈվրօ Ռ րՑՈՑՌրՑՌՍՈ" 1997, ր. 333. 15. ՂՌվՈվրօ տՐպՊտՐՌÿՑՌÿ, ցփպովՌՍ, տՏՊ. ՐպՊ ծ.Թ.ԽՏսփՌվՏռ, ԾՏրՍՉՈ, ՌջՊ. "ՇծԼՁԼ", 1998, ր. 400. 16. Թ.թ.ըպսՏսցտպՓՍՌռ, ՂՌվՈվրօ ՒՌՐՎօ, ՍցՐր սպՍՓՌռ, ԾՏրՍՉՈ, 1998, ր. 310. 17. Ը.Ժ. ՄպՐպՎպՑ, Հ.հ.հՈռՎցսՌվ, ՂՌվՈվրօ տՐպՊտՐՌÿՑՌռ ցփպովՏպ տՏրՏոՌպ, ԾՏրՍՉՈ, ՌջՊ. "ԼծՂՀԸ-Ծ", 1998, ր. 330. 18. խ.թ. ԽՏստՌվՏ, Թ.Ծ. ԾՈՐՏփՍՌվՈ, ՂՌվՈվրՏՉօպ տսՈվօ տՐպՊտՐՌÿՑՌռ, ԾՌվրՍ,

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

1997. 19. Թ.Թ. ըՏփՈՐՏՉ, ԾպՑՏՊօ ՒՌվՈվրՌՐՏՉՈվՌÿ ՌվՉպրՑՌՓՌՏվվՏռ ՊպÿՑպսՖվՏրՑՌ տՐպՊտՐՌÿՑՌռ, ԾՏրՍՉՈ, ՌջՊ. "ՂՌվՈվրօ Ռ րՑՈՑՌրՑՌՍՈ", 1998. 20. Թ.Թ.ըՏփՈՐՏՉ, Թ.ժ.խպՏվՖՑպՉ, ԽՏՐտՏՐՈՑՌՉվօպ ՒՌվՈվրօ, ցփպովՏպ տՏրՏոՌպ, ՌջՊ. "կՌՑպՐ", հՈվՍՑ-կպՑպՐոցՐչ, ԾՏրՍՉՈ, ԾՌվրՍ, 2002, ր. 528. 21. "ՂՌվՈվրՏՉՈÿ րՌրՑպՎՈ Ռ ֆՍՏվՏՎՌՍՈ", տՏՊ. ՐպՊ. Թ.Թ. ծպրՑպՐՏՉՈ Ռ ծ.հ.ԻպսՑՏՉՈ, ԾՏրՍՉՈ, ՌջՊ. "ՂՌվՈվրօ Ռ րՑՈՑՌրՑՌՍՈ", 2004, ր .428. 22. նՉՌ ըՏՊՌ, ՀՏոպՐՑ Խ. ԾպՐՑՏվ, ՂՌվՈվրօ, ՌջՊ. "ԹՌսՖÿՎր", ԾՏրՍՉՈ, հՈվՍՑ-կպՑպՐոցՐչ, ԽՌպՉ, 2005, ր. 583. 23. ԾՈՍՍՏվպսս Խ.Հ., ըՐ'ր հ.Ը., նՍՏվՏՎՌՍր, կՐՌվՓՌտօ, տՐՏոսպՎօ Ռ տՏսՌՑՌՍՈ, Չ 2 Ց., տպՐ. ր Ովչս., 2-չՏ ՌջՊ., Ց. 1, Ծ., 1991. 24. ՄՈՐտ ձ., ԸսպՍրՈվՊպՐ թ., ըֆռսՌ ԺՋ., ԼվՉպրՑՌՓՌՌ, տպՐ. ր Ովչս., Ծ., 1997. 25. ըցՐպվՌվ Ը.ծ., ՀօվՍՌ տՐՏՌջՉՏՊվօւ ՒՌվՈվրՏՉօւ ՌվրՑՐցՎպվՑՏՉ, Ծ., 1996. 26. ԾՌՐՍՌվ շ.Ծ., ճպվվօպ ոցՎՈչՌ Ռ ՒՏվՊՏՉօռ ՐօվՏՍ, Ծ., "կպՐրտպՍՑՌՉՈ", 1995. 27. ՀօվՏՍ Փպվվօւ ոցՎՈչ, ցփպովՌՍ, տՏՊ ՐպՊ. թՈսՈվՏՉՈ Թ.Ը. Ռ ՊՐ., Ծ., "ՂՌվՈվրօ Ռ րՑՈՑՌրՑՌՍՈ", 1996, ր. 352. 28. ՂՐպվՍ ԺՋ. ՂՈոՏՓՌՌ, ձտՐՈՉսպվՌպ ՌվՉպրՑՌՓՌÿՎՌ, Ծ., "ԼվՒՐՈ-Ծ", 2000. 29. ԽՌՊցֆսս Ժ.հ., կպՑպՐրՏվ Հ.խ., ըսպՍցֆսս Ժ.ձ., ՂՌվՈվրՏՉօպ ՌվրՑՌՑցՑօ, ՐօվՍՌ Ռ ՊպվՖչՌ, հկո., ՌջՊ. "կՌՑպՐ", 2000. 30. Թ.Թ. ըՏփՈՐՏՉ, ՂՌվՈվրՏՉՏպ ՎՏՊպսՌՐՏՉՈվՌպ, ցփպովՏպ տՏրՏոՌպ, հՈվՍՑ-կպՑպՐոցՐչ, 2000. 31. 16տ6|6Տ Բ., ՑոՅd|6/ Տ., 16տ6|6Տ Խ. 1հ6 ՏtօՇk ԽՅոk6t, 6tհ Էditiօո, Սօհո Մi|6/ & ՏօոՏ, |ոՇ, 1992. 32. Բitt6ո Լ.Տ., Տi|Ե6ո Մ.Լ. ՔոiոՇiք|6Տ օf Խօո6/, ՑՅոkiոց Յոd ԲiոՅոՇiՅ| ԽՅոk6tՏ. - N6տ `օոk.: ՑՅՏiՇ ՑօօkՏ, |ոՇ., 1974.

ԲԱԺԻՆ 2

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

ԳԼՈՒԽ 5

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

5.1. ԲՅՈՒՋԵԻ էՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՍՈՑԻԱԼ-ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

«Բյուջե» տերմինը առաջացել է անգլիական "Ցսdց6t" բառից, որը նշանակում է պայուսակ: Բառացի նման թարգմանությունը չի բնորոշում բյուջեի էությունը ն տնտեսական բովանդակությունը: Ցանկացած հասարակարգում բյուջեն տվյալ պետության դրամական միջոցների համապետական ֆոնդի գոյացման ն օգտագործման հիմնական ֆինանսական պլանն է (եկամուտների ն ծախսերի հաշվեկշիռը): Հայաստանի Հանրապետության բյուջեն դրամական միջոցների կենտրոնացված ֆոնդի գոյացման ն օգտագործման հիմնական ֆինանսական պլանն է: Երբ խոսքը վերաբերում է Հայաստանի բյուջեին, ապա դա ասելով հասկանում ենք միայն այն ֆինանսական ռեսուրսները, որոնք անմիջականորեն դրվում են հանրապետության իշխանության կենտրոնական ն տեղական մարմինների տրամադրության տակ ն նրանց կողմից ուղղվում տնտեսական ն սոցիալական զարգացման ծրագրերով նախատեսված միջոցառումների ֆինանսավորման նպատակներին: Նշանակում է՝ բյուջեն չի ընդգրկում հանրապետության ամբողջ ֆինանսական ռեսուրսները (ձեռնարկությունների ն տնտեսական կազմակերպությունների տրամադրության տակ եղած ֆինանսական, բնակչության դրամական միջոցների ու խնայողությունների, բանկային վարկերի, ապահովագրական մարմինների ռեսուրսները): Հանրապետության ֆինանսական, վարկային ն դրամաշրջանառության համակարգերի կարգավորման գործում բյուջեի դերը էական է: Բյուջեն հանրապետության ֆինանսավարկային համակարգի գլխավոր ն առաջատար օղակն է: Այն Հայաստանի Հանրապետության իշխանության մարմինների ձեռքում ծառայում է որպես մակրոմակարդակով ֆինանսական կառավարման գործնական լծակ: Բյուջեն վճռական դեր է խաղում հանրապետության ամբողջ տնտեսության մակարդակով արժեքային համամասնությունների ձնավորման ու կարգավորման, ինչպես նան էկոնոմիկայի վերակառուցման ն կառուցվածքային փոփոխությունների գործնական խնդիրների լուծումը անհրաժեշտ ֆինանսական ռեսուրսներով ապահովելու գործում: Բյուջեի միջոցով է հանրապետության կառավարությունն իրականացնում ֆինանսական ներգործություն գիտատեխնիկական առաջընթացի խթանման, տնտեսական ն սոցիալական նոր ենթակառուցվածքների ստեղծման ու զարգացման, ինչպես նան ա107

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ռանձին ժամանակահատվածներում էկոնոմիկան ճգնաժամից դուրս բերելու ն կայունացնելու, ֆինանսներն առողջացնելու ն դրամաշրջանառությունը կարգավորելու ծրագրերի մշակման ու կենսագործման վրա: Հայաստանի Հանրապետության բյուջեն կարնոր դեր է խաղում նրա տարածքում ստեղծված հասարակական ամբողջական արդյունքի, մասնավորապես ազգային եկամտի բաշխման ու վերաբաշխման գործում: Հանրապետության ողջ ֆինանսական ռեսուրսների, այդ թվում բյուջեի եկամուտների գոյացման գլխավոր աղբյուրը ազգային եկամուտն է: Հայաստանի բյուջեում կենտրոնացվում է հանրապետությունում ստեղծված ազգային եկամտի որոշակի մասը, որն ուղղվում է տնտեսության զարգացման, սոցիալ-մշակութային միջոցառումների իրականացման, հանրապետության պաշտպանության ն պետական իշխանության ու կառավարման ապարատի պահպանման ծախսերի ֆինանսավորմանը: Ստեղծված հասարակական ամբողջական արդյունքը բաժանվում է երկու մասի՝ փոխհատուցման ֆոնդի ն ազգային եկամտի: Սպառված արտադրության միջոցները մարմնավորում են առարկայացած աշխատանքի ծախսումները (հումք, նյութեր, վառելիք, էլեկտրաէներգիա, ամորտիզացիա ն այլն), ն հասարակական ամբողջական արդյունքի այդ մասը փոխհատուցման ֆոնդն է: Վերջինս չի կարող հասարակության կողմից ուղղվել հիմնական ու շրջանառու ֆոնդերի, պետության պաշարների ն պահուստային ֆոնդերի ավելացմանը կամ անձնական սպառման ֆոնդերի աճին1: Հասարակական ամբողջական արդյունքի այն մասը, որ մնում է փոխհատուցման ֆոնդը հանելուց հետո, կազմում է ազգային եկամուտը: Բնաիրային տեսքով ազգային եկամուտը բաղկացած է. ա) տարվա ընթացքում արտադրված սպառման առարկաներից, որոնք օգտագործվում են մարդկանց անձնական պահանջմունքները բավարարելու համար (ազգային եկամտի գերակշիռ մասը՝ երեք քառորդից ավելին), բ) նոր արտադրված արտադրության միջոցներից, որոնք օգտագործվում են ընդլայնված վերարտադրության ապահովման նպատակների համար: Ապրանքադրամական հարաբերությունների օբյեկտիվ առկայության պայմաններում ազգային եկամուտը, անկախ նրա բնաիրային տեսքից, ընդունում է արժեքային (դրամական) ձն ն իրենից ներկայացնում է որոշակի ժամանակաշրջանում (սովորաբար մեկ տարվա ընթացքում) կենդանի աշխատանքով ստեղծված նոր արժեքը: Արժեքային կառուցվածքի տեսանկյունից ազգային եկամուտը բաղկացած է անհրաժեշտ աշխատանքով ստեղծված արդյունքի արժեքից ն հավելյալ աշխատանքով ստեղծված արդյունքի արժեքից: Առաջինն օգտագործվում է աշխատողների գոյության պայմանների վերարտադրության, իսկ երկրորդ մասը՝ արտադրության ընդլայնման ն հասարակական մյուս պահանջմունքների բավարարման հետ կապված ծախսերը ֆինանսավորելու համար: Ազգային եկամուտը նախքան վերը նշված նպատակների համար օգտագործելը ենթարկվում է բաշխման ու վերաբաշխման: Ազգային եկամտի բաշխման կամ երբեմն, ինչպես ընդունված է ասել, սկզբնական բաշխման ժամանակ նյութական ար-

______________

Բացառությամբ փոխհատուցման ֆոնդի կազմի մեջ մտնող հիմնական արտադրական ֆոնդերի մաշվածքի արժեքի (ամորտիզացիոն ֆոնդից), որի մի մասը, ինչպես հայտնի է, օ·տա·ործվում է որպես հիմնական ֆոնդերի աճի (ընդլայնված վերարտադրության) ֆինանսավորման աղբյուր:

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

տադրության ոլորտում զբաղված աշխատողները ստանում են իրենց եկամուտները աշխատավարձի ն զանազան տեսակի դրամական վճարումների տեսքով, իսկ ձեռնարկությունները ն տնտեսական կազմակերպությունները (անկախ սեփականության ձնից)՝ իրենց եկամուտները՝ զուտ եկամտի, շահույթի ն այլնի տեսքով: Ազգային եկամտի բաշխումից գոյանում են նան պետության եկամուտները՝ հանձինս պետական ու ոչ պետական ձեռնարկությունների կողմից բյուջե մուծվող շահութահարկի, ավելացված արժեքի հարկի, ակցիզային հարկի ն այլ տեսակի վճարների: Ազգային եկամուտը, բացի բաշխումից, ենթարկվում է նան հետագա վերաբաշխման, որում վճռական դերը պատկանում է բյուջեին: Ազգային եկամտի վերաբաշխման օբյեկտիվ անհրաժեշտությունը պայմանավորված է նախ ն առաջ ոչ արտադրական ոլորտի (լուսավորություն, առողջապահություն, գիտություն, սոցիալական ապահովություն, երկրի պաշտպանություն ն անվտանգության ապահովում, պետական իշխանության ու կառավարման ապարատի պահպանում) գոյությամբ, որտեղ, որպես կանոն, եկամուտներ չեն ստացվում կամ էլ ստացվում են չնչին չափերով, բայց նրա առկայությունը կապված է հսկայական ծախսերի հետ: Ուստի, բյուջեի միջոցով նյութական արտադրության ոլորտում ստեղծված ազգային եկամտի վերաբաշխման հիման վրա ձնավորվում են դրամական միջոցների անհրաժեշտ կենտրոնացված ֆոնդեր, որոնք ուղղվում են ոչ արտադրական ոլորտի պահպանման ծախսերը ֆինանսավորելուն: Այնուհետն, արտադրության առանձին ճյուղերի ն տնտեսական շրջանների դրամական կուտակումները մի շարք պատճառներով գումարային արտահայտությամբ չեն համընկնում նրանցում նախատեսվող ծախսերը ֆինանսավորելու պահանջին: Բյուջեի միջոցով տնտեսության որոշ ճյուղերում ն վարչատարածքային շրջաններում նոր ստեղծված արդյունքը վերաբաշխելու հիման վրա ֆինանսական անհրաժեշտ նախադրյալներ են ստեղծվում տնտեսության առանձին ճյուղերի ու շրջանների նորմալ կենսագործունեությունն ապահովելու համար: Եվ վերջապես, ազգային եկամտի վերաբաշխման անհրաժեշտությունը թելադրված է ընդհանուր հանրապետական նշանակության սոցիալ-տնտեսական միջոցառումների ֆինանսավորման պահանջով: Ազգային եկամտի վերաբաշխման հիման վրա բյուջեի եկամուտների ձնավորման լրացուցիչ աղբյուրներ են ոչ պետական՝ կոոպերատիվ, վարձակալական, բաժնետիրական, մասնավոր-անհատական, համատեղ ձեռնարկություններից, սպառկոոպերացիայից ն հասարակական կազմակերպություններից, գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններից գանձվող շահութահարկը, ավելացված արժեքի հարկը, ակցիզային հարկը ն զանազան այլ տեսակի վճարումները: Բացի այդ, ազգային եկամտի վերաբաշխման փուլում բնակչությունն իր անձնական եկամուտների (աշխատավարձի ն այլ եկամուտների) ն անհատական աշխատանքային ու ձեռնարկատիրական գործունեությունից ստացվող մյուս եկամուտների հաշվին եկամտահարկի, զանազան տեսակի ուրիշ հարկերի ու տուրքերի, ինչպես նան կամավոր մուծումների տեսքով վճարումներ է կատարում բյուջեին ն ֆինանսավարկային համակարգի մյուս օղակներին: Այսպիսով՝ բյուջեի եկամուտները ձնավորվում են ազգային եկամտի ինչպես բաշխումից, այնպես էլ վերաբաշխումից: Միննույն ժամանակ, պետական սեփականություն հանդիսացող տնտեսության որոշ ճյուղերի ու ձեռնարկությունների ստեղծման

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ու զարգացման ն հատկապես սոցիալ-մշակութային հիմնարկների ծախսերը հոգալու համար պահպանվում է բյուջեից անվերադարձ ֆինանսավորման կարգով դրամական հատկացումների կատարման օբյեկտիվ անհրաժեշտությունը: Ազգային եկամտի վերաբաշխումով ավարտվում է նրա բաշխումը լայն առումով ն դրանով իսկ գոյանում են պետության, մասնավորապես բյուջեի, սեփականության տարբեր շերտերի եկամուտները: Եթե ազգային եկամտի բաշխման փուլում եկամուտների տերերը միայն նյութական արտադրության գործընթացի անմիջական մասնակիցներն են (արտադրական ձեռնարկությունները, նրանցում զբաղված աշխատողները ն պետությունը), ապա վերաբաշխման փուլում եկամուտներ են ստանում նան ոչ արտադրական ոլորտի հիմնարկների աշխատողները ն հասարակության մյուս անդամները՝ աշխատավարձի, կենսաթոշակների, նպաստների, կրթաթոշակների ն այլնի տեսքով: Ազգային եկամտի վերաբաշխումով արտադրական ն ոչ արտադրական ոլորտի աշխատողները միաժամանակ լրացուցիչ եկամուտներ են ստանում բյուջեից ն ֆինանսավարկային համակարգի մյուս օղակներից կատարվող զանազան վճարումների ն արտոնությունների ձնով: Հայաստանի Հանրապետութան ազգային եկամուտը ն ամբողջ ֆինանսական ռեսուրսները գումարային արտահայտությամբ գերազանցում են նրա բյուջեն, սակայն, ինչպես արդեն նշվել է, հանրապետության ամբողջ ֆինանսավարկային ն դրամաշրջանառության համակարգերի կագավորումն իրականացվում է բյուջեի միջոցով: Գործնականում այդ կարգավորումը տեղի է ունենում նախ ն առաջ նյութական արտադրության ճյուղերի եկամուտների ն ծախսերի հաշվեկշիռները (ֆինանսական պլանները) կազմելու գործընթացում, երբ որոշվում է, թե նշված ճյուղերը որքան դրամական միջոցներ պետք է վճարեն բյուջեին ն որքան գումարի ֆինանսավորում ստանան նրանից: Վճարումների ն ֆինանսավորման գումարները որոշելիս ամենից առաջ, հաշվարկվում են նյութական արտադրության ճյուղերի ձեռնարկությունների եկամուտների ն ծախսերի չափերը: Բյուջեն նյութական արտադրության ճյուղերի ձեռնարկություններից ստանում է իր ռեսուրսների (եկամուտների) գերակշռող մասը, միաժամանակ նյութական արտադրության որոշ ճյուղերի ն ձեռնարկությունների (հատկապես պետական սեփականություն հանդիսացող ճյուղերի ձեռնարկությունների) զարգացման ծախսերը ֆինանսավորելու համար բյուջեից հատկացվում են (սահմանափակ չափով) որոշակի դրամական միջոցներ: Բյուջեն նյութական արտադրության ճյուղերից ստանում է ավելի շատ դրամական միջոցներ, քան ֆինանսավորում է դրանց, ն դա հասկանալի է: Եթե նյութական արտադրության ճյուղերի ձեռնարկություններն իրենց ընթացիկ պահպանման ն հետագա զարգացման ծախսերը (ինքնարժեքի հատուցման, արտադրության ընդլայնման, սոցիալական զարգացման) հոգում են հիմնականում սեփական դրամական եկամուտների, բանկային վարկերի ն, մասամբ, բյուջետային ֆինանսավորման գումարների հաշվին, ապա ոչ նյութական արտադրության ոլորտի հիմնարկությունների ընթացիկ պահպանման ն ցանցի ընդլայնման ծախսերը ֆինանսավորվում են գերազանցապես բյուջեից: Նշված հիմնարկությունները, որպես կանոն, եկամուտներ չեն ստանում ն բյուջեին վճարումներ չեն կատարում: Ի տարբերություն նյութական արտադրության ոլորտի ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների, որոնց եկամուտների ու ծախսերի պլանավորումը ն բյուջեի հետ ու110

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

նեցած փոխհարաբերությունները կազմավորվում են ֆինանսական պլանների միջոցով, ոչ նյութական արտադրության ոլորտի հիմնարկությունների փոխհարաբերությունը բյուջեի հետ կարգավորվում է հիմնականում մեկ այլ փաստաթղթով՝ նախահաշվով: Այդ կապակցությամբ առաջանում է տնտեսության հետ բյուջեի փոխհարաբերության երկրորդ՝ նախահաշվային ձնը: Նախահաշիվների (անհատական ն ամփոփ) կազմման միջոցով որոշվում են բյուջեից ֆինանսավորվող հիմնարկությունների ն դրանք միավորող նախարարությունների, գերատեսչությունների մակարդակով պահանջվող ծախսերի չափերը ն տեսակները: Տնտեսության հետ բյուջեի ունեցած նախահաշվային փոխհարաբերության եղանակը կարնոր նշանակություն ունի բյուջետային պլանավորման գործընթացը կազմակերպելու գործում, քանի որ նրա միջոցով են որոշվում բյուջեի ծախսերի ֆինանսավորման զգալի գումարները: Բյուջեն սերտորեն կապված է բանկերի ն վարկային պլանների հետ: Բանկային մարմիններից առաջնակարգ տեղը պատկանում է Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկին: Կենտրոնական բանկը ապահովում է հարկերից ն զանազան վճարումներից ստացվող միջոցները ժամանակին բյուջեի հաշիվներին փոխանցելու, ինչպես նան տնտեսական ն սոցիալական զարգացման ծախսերի բյուջետային ֆինանսավորումն իրականացնելու գործառնությունները: Բյուջեի ժամանակավորապես ազատ դրամական եկամուտների գումարները կենտրոնական բանկի կողմից օգտագործվում են որպես կարճատն վարկավորման ռեսուրսների աղբյուր ն հաշվի են առնվում վարկային պլանները կազմելու ն կատարելու ժամանակ: Մյուս կողմից, կենտրոնական բանկը, հանրապետության մասնագիտացված մյուս բանկերը, ինչպես նան ոչ պետական բաժնետիրական, առնտրային ն կոոպերատիվ հիմունքներով գործող զանազան տեսակի բանկերն իրենց գործունեությունից ստացվող շահույթից պարտադիր կարգով հարկեր են վճարում բյուջեին: Բյուջեն սերտ փոխհարաբերությունների մեջ է ֆինանսական կենտրոնացված հատուկ ֆոնդերի, մասնավորապես ապահովագրական ն պետական կենսաթոշակային ապահովության ֆոնդերի ձնավորման ն օգտագործման հետ: Ինչպես պետական, այնպես էլ ոչ պետական ապահովագրական ֆոնդերը ձնավորվում են ունեցվածքի, կյանքի ն այլ նպատակներով ապահովագրության համար բոլոր ձեռնարկությունների, կազմակերպությունների (անկախ սեփականության ձնից) ն քաղաքացիների պարտադիր ու կամավոր ապահովագրական վճարների հաշվին, որոնք օգտագործվում են տարերային աղետների, դժբախտ դեպքերի ու պատահարների հետնանքով առաջացած վնասների հատուցման ծախսերը ֆինանսավորելու համար: Ապահովագրական մարմիններն իրենց գործունեությունից ստացվող եկամուտներից շահութահարկ են վճարում բյուջեին: Հայաստանի Հանրապետության պետական կենսաթոշակային ապահովության ֆոնդը թեպետ չի մտնում հանրապետության բյուջեի կազմի մեջ, բայց նշված ֆոնդի ձնավորման ն օգտագործման գործում բյուջեն ակտիվ դեր է խաղում: Կենսաթոշակային ապահովության ֆոնդը մասամբ ձնավորվում է նան բյուջեից կատարվող հատկացումների հաշվին: Բոլոր ձեռնարկությունները ն կազմակերպությունները, ներառյալ բյուջետային հիմնարկությունները, պարտադիր կարգով մասնակցում են պետական կենսաթոշակային ապահովության ֆոնդի ձնավորմանը՝ աշխատողների աշխատանքի վարձատրության ընդհանուր ֆոնդի նկատմամբ սոցիալական ապա111

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

հովագրության նպատակներով կատարվող հատկացումների միջոցով: Հասկանալի է, որ նշված ֆոնդին բյուջետային հիմնարկությունների կողմից կատարվող սոցապ մասհանումների ֆինանսավորման աղբյուրը բյուջեից կատարվող հատկացումներն են: Բացի դրանից, բյուջեից զգալի ֆինանսական միջոցներ են հատկացվում նան կենսաթոշակների (ծերության, հաշմանդամության, կերակրողին կորցնելու դեպքում), ինչպես նան սոցիալական ապահովության հիմնարկությունների ապարատի պահպանման ծախսերը ֆինանսավորելու համար: Բյուջեն ակտիվ ներգործություն է ունենում նան դրամաշրջանառության կարգավորման գործընթացի վրա: Օրգանական փոխադարձ կապ գոյություն ունի բյուջեի ն դրամաշրջանառության միջն: Այսպես՝ բյուջեի ծախսային մասում նախատեսվում են ոչ արտադրական ոլորտի (լուսավորության, առողջապահության, սոցիալական ապահովության ն այլնի) աշխատողների աշխատավարձի ու բնակչությանը վճարվող կենսաթոշակների, կրթաթոշակների, նպաստների ն զանազան տեսակի վճարումների գումարները, որոնք իրենց հերթին ընկած են բնակչության դրամական եկամուտների ու ծախսերի, կենտրոնական բանկի դրամավարկային քաղաքականության հիմքում: Հայաստանի բյուջեն սերտորեն կապված է նան հանրապետությունում կազմվող վճարային հաշվեկշռի հետ, որը բխում է ինքնուրույն արտաքին առնտրական (ներմուծման-արտահանման) գործունեության ֆինանսական հարաբերությունների կարգավիճակից: Այսպիսով՝ ՀՀ բյուջեն չնայած ընդգրկում է հանրապետության ֆինանսական ռեսուրսների միայն համընդհանուր կենտրոնացված պետական ֆոնդը, բայց նրա միջոցով կարգավորվում են ամբողջ ֆինանսավարկային ռեսուրսների ձնավորման ու օգտագործման, ինչպես նան դրամաշրջանառության ու արտաքին տնտեսական գործունեության համամասնությունները: Դրանում են արտահայտվում Հայաստանի Հանրապետության բյուջեի՝ որպես նրա հիմնական ֆինանսական պլանի էությունը ն տնտեսական նշանակությունը: Հայաստանի անկախ պետականության ստեղծման, տնտեսական ինքնուրույնության ն շուկայական էկոնոմիկային անցման պայմաններում նրա ֆինանսավարկային համակարգի առաջատար օղակի՝ բուջեի էության ու բյուջետային համակարգի, ինչպես նան եկամուտների ու ծախսերի կառուցվածքներում կատարվող որակական ու քանակական լուրջ տեղաշարժերի ուսումնասիրությունը ներկայումս ձեռք է բերել տեսական ու գործնական կարնոր նշանակություն: Դա թելադրված է տնտեսական ու քաղաքական նոր պայմաններում հանրապետության ֆինանսավարկային ողջ համակարգի վերակառուցման ն ինքնուրույն ֆինանսաբյուջետային քաղաքականության ծրագրի մշակման անհրաժեշտությամբ: Հայաստանի անկախացման ու շուկայական էկոնոմիկայի ստեղծման ն զարգացման պայմաններում հանրապետության ֆինանսաբյուջետային նոր քաղաքականության իրականացման երաշխիքը տնտեսության ապապետականացման ու մասնավորեցման գործընթացն է, որի հետնանքով առաջանում ն գործում են սեփականության տարբեր ձների վրա հիմնված ձեռնարկություններ ն կազմակերպություններ: Դրան համապատասխան՝ հանրապետության բյուջեի եկամուտները ձնավորվում են նրա տարածքում գտնվող ն աշխատող բոլոր ձեռնարկությունների, տնտեսական

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

կազմակերպությունների (անկախ սեփականության ձնից) գործունեությունից ստացվող դրամական եկամուտներից1: Մինչն մասնավորեցման գործընթացի ավարտը բյուջեում եկամուտներ են ստացվելու նան ապապետականացումից ու մասնավորեցումից: էական փոփոխություններ են կատարվում հանրապետության բյուջեի եկամուտների ու ծախսերի կազմում ն տնտեսության հետ նրա ունեցած ֆինանսական փոխհարաբերությունների համակարգում: Օրինակ՝ 1992 թվականից վերացվել են շրջանառության ն վաճառքից գանձվող հարկերի տեսակները, ու դրանց փոխարեն մտցվել են ավելացված արժեքի հարկը, ակցիզային հարկը ն այլ նոր տեսակի հարկեր ու վճարներ, որոնք զգալի տեսակարար կշիռ ունեն հանրապետության բյուջեի եկամուտների կառուցվածքում: էկոնոմիկայում շուկայական հարաբերությունների զարգացման, տնտեսության ինքնակառավարման ու ինքնաֆինանսավորման սկզբունքների արմատավորման պայմաններում ոչ միայն պահպանվում, այլն ուժեղանում է հանրապետության բյուջեի եկամուտների տարածքային սկզբունքով ձնավորման կազմում հարկերի ու այլ վճարումների տեսքով ձեռնարկությունների ն տնտեսական կազմակերպությունների մուծումների դեր կատարելու միտումը: Նոր պայմաններում եկամուտների գծով հանրապետության բյուջեի ն տնտեսության միջն ֆինանսական փոխհարաբերությունների սահմանումը ն բյուջետային քաղաքականության մշակումը կարնորվում են մի կողմից բյուջեի եկամուտների ժամանակին, լրիվ չափով կատարելու ն տնտեսական ու սոցիալական զարգացման ծրագրով նախատեսված ծախսերի պետական ֆինանսավորումն ապահովելու, իսկ մյուս կողմից տնտեսության զարգացումը խթանելու ն արտադրության արդյունավետությունը բարձրացնելու վրա ֆինանսաբյուջետային ակտիվ ներգործությունն ուժեղացնելու գործնական խնդիրների լուծման անհրաժեշտությամբ: Ընդ որում, եկամուտների ձնավորման ուղղությամբ հանրապետության ֆինանսաբյուջետային նոր քաղաքականության մշակման հիմքում ընկած են ձեռնարկության, շուկայական էկոնոմիկային անցնելու, տնտեսության ապապետականացման ն մասնավորեցման, տեղական ինքնակառավարման ն, հատկապես, հարկերի ու տուրքերի ն բյուջետային համակարգի մասին Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովի ընդունած օրենքները: Այդ կապակցությամբ ներկայումս առավել կարնոր գործնական նշանակություն են ձեռք բերել հարկային հստակ մեխանիզմի մշակման, նրա անընդհատ կատարելագործման ն հարկային ճկուն քաղաքականության իրականացման հարցերը: Ինչ վերաբերում է ՀՀ բյուջեի ծախսերին, ապա դրանք կարելի է բաժանել հետնյալ խոշոր խմբերի. » տնտեսության զարգացման, » սոցիալ-մշակութային միջոցառումների ն գիտության, » պաշտպանության, » կառավարման ապարատի պահպանման, » այլ ծախսեր (հանրապետության պետական գանձարանի ձնավորման ծախսեր, պահեստային ֆոնդեր ն այլ միջոցառումների ծախսեր):

______________

ԽՍՀՄ-ի ·ոյության ընթացքում Հայաստանում եղած բազմաթիվ արտադրական ձեռնարկություններ իրենց եկամուտներից վճարումներ էին կատարում ոչ թե հանրապետության, այլ միութենական բյուջեին:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Տնտեսության զարգացման հատվածով ֆինանսավորվում են արդյունաբերության, շինարարության, գյուղատնտեսության, տրանսպորտի ն կապի համակարգերի զարգացման ծախսերը: Սոցիալ-մշակութային միջոցառումների ն գիտության ֆինանսավորումն ընդգրկում է լուսավորության, մշակույթի, առողջապահության, ֆիզկուլտուրայի, սոցիալական ապահովության ն գիտության զարգացման ծախսերը, որոնք գերակշիռ տեղ են գրավում հանրապետության բյուջեի ծախսերի ընդհանուր կառուցվածքում ն ունեն բարձր տեմպերով աճի միտում: Պաշտպանության ծախսերի մեջ մտնում են զորամասերի անձնակազմի պահպանման, զենքի, զինամթերքի ձեռքբերման ն կապիտալ ներդրումների ծախսերը: Կառավարման ապարատի պահպանման ծախսերի մեջ մտնում են հանրապետության գործադիր ն օրենսդիր իշխանության մարմինների, դատական իշխանության ն իրավապահ մարմինների, ներքին գործերի ն ազգային անվտանգության նախարարությունների ապարատի պահպանման ֆինանսավորման ծախսերը:

5.2. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ԴԵՐԸ

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Բյուջետային համակարգը յուրաքանչյուր պետության կազմի մեջ մտնող բոլոր տեսակի բյուջեների ամբողջությունն է: Բյուջետային համակարգի կառուցվածքն ամբողջովին համապատասխանում է տվյալ երկրի պետական կառուցվածքին: Հայաստանի Հանրապետության բյուջետային համակարգի կառուցվածքը որոշվում է նրա պետական կառուցվածքով ն վարչատարածքային բաժանմամբ: Հանրապետության բյուջետային համակարգի կառուցվածքի ն բյուջետային հարաբերությունների հարցերը կարգավորվում են նրա Սահմանադրությամբ ն ֆինանսաբյուջետային հատուկ օրենսդրական ակտերով: Մինչն 1991 թ. նախկին Խորհրդային Միության բոլոր միութենական հանրապետությունների պետական բյուջեները, այդ թվում Հայկական ԽՍՀ պետական բյուջեն, մտնում էին ԽՍՀՄ պետական բյուջեի կազմի մեջ: Ներկայումս գոյություն չունի «ԽՍՀՄ պետական բյուջե» հասկացությունը, քանի որ նախկին միութենական հանրապետությունների պետական բյուջեները ձնավորվում են ինքնուրույնաբար՝ որպես ինքնուրույն պետությունների առանձին պետական բյուջեներ, ն գործում են անկախ: Հայաստանի ներկայիս պետական կառուցվածքին ն վարչատարածքային բաժանմանը համապատասխան՝ նրա բյուջետային համակարգը բաղկացած է պետական բյուջեից ն համայնքների բյուջեներից: Տեղական բյուջեների համակարգի մեջ մտնում են քաղաքների ն գյուղերի ինքնուրույն բյուջեները: Բոլոր մակարդակների բյուջեները հիմնված են միասնական ֆինանսական, դրամական ն հարկային քաղաքականության վրա: Հայաստանի Հանրապետության պետական ն տեղական բյուջեները միավորվում են հանրապետության բյուջետային համակարգում, ն վերջինիս ծավալը՝ որպես հաշվարկային մեծություն, սահմանում է Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովը: Հանրապետության բյուջետային համակարգի միասնականությունը ապահովված է բյուջեների նախագծերի կազմման ընդհանուր սկզ-

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

բունքներով, եկամուտների ն ծախսերի բյուջետային դասակարգման, հաշվառման ու հաշվետվության համակարգի համասեռությամբ, ինչպես նան բյուջեների դրամարկղային կատարման ընդհանրությամբ: Հայաստանի Հանրապետության բյուջետային համակարգի գլխավոր օղակը պետական բյուջեն է: Այսպես՝ ԽՍՀՄ պետական բյուջեի կազմի մեջ մտած Հայաստանի 1990թ. պետական բյուջեով հանրապետության տնտեսության, սոցիալ-մշակութային միջոցառումների ն գիտության զարգացման ֆինանսավորման նպատակով կատարված փաստացի ծախսերի 699-ը բաժին է ընկել հանրապետական բյուջեին: Հանրապետության քաղաքական ն տնտեսական ինքնուրույնության գործընթացը սկսվելու պայմաններում ԽՍՀՄ պետական բյուջեի համակարգից անկախ գործող նրա 1991 թ. համար կազմված ու հաստատված ամփոփ բյուջեի ամբողջ ծախսերի ֆինանսավորման գերակշռող մասը (81,59) նախատեսված էր իրականացնել պետական բյուջեով: Հայաստանի պետական բյուջեն վճռական դեր է խաղում սոցիալ-տնտեսական, պաշտպանության, գիտության զարգացման բնագավառներում՝ ընդհանուր հանրապետական նշանակություն ունեցող միջոցառումների ծախսերը ֆինանսավորելու գործում: Պետական բյուջեն առաջնակարգ դեր է կատարում նան Հայաստանի տարածքում ստեղծված ֆինանսական ռեսուրսները առանձին ռեգիոնների ու քաղաքների միջն վերաբաշխելու գործում, որի հիման վրա հնարավոր է ապահովել նրանց էկոնոմիկայի ն մշակույթի համակողմանի զարգացումը: Գործնականում նշված խնդիրը լուծվում է պետական բյուջեի ն տեղական բյուջեների միջն եկամուտներն ու ծախսերը բաշխելու սահմանված կարգի ն մեթոդների միջոցով, որը որոշում է Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովը: Մինչն 1991թ. բյուջետային համակարգի առանձին օղակների (միութենական, հանրապետական ն տեղական բյուջեների) միջն եկամուտները ն ծախսերը բաշխվում էին՝ ելնելով իշխանության կենտրոնական, հանրապետական ն տեղական մարմինների ֆունկցիաներից, ձեռնարկությունների, տնտեսական կազմակերպությունների ն հիմնարկությունների գերատեսչական ենթակայությունից ն այն կարգից, որը սահմանված էր բյուջետային օրենսդրությամբ: Հայաստանի Հանրապետական բյուջեի եկամուտները ձնավորվում էին միութենական-հանրապետական ն հանրապետական ենթակայության ձեռնարկությունների ն տնտեսական կազմակերպությունների շրջանառության հարկի ն շահույթից կատարվող մի քանի տեսակի վճարների (ֆոնդավճարի, հաստատագրված-ռենտային վճարների, շահույթի ազատ մնացորդներից մասհանումների), ինչպես նան բյուջետային օրենսդրությամբ սահմանված ուրիշ եկամուտների հաշվին: Այդ ժամանակ հանրապետության տարածքում գտնվող միութենական ենթակայության ձեռնարկությունները ն տնտեսական կազմակերպությունները իրենց շահույթից (եկամտից) վճարումներ չէին կատարում ինչպես հանրապետական, այնպես էլ տեղական բյուջեներին: Հանրապետության տարածքում ստացվող որոշ տեսակի եկամուտներ (շրջանառության հարկ, բնակչությունից գանձվող եկամտահարկ, պետական 3 տոկոսանոց ներքին շահող փոխառության պարտատոմսերի իրացումից եկամուտներ) համարվում էին միութենական բյուջեի եկամուտներ, որոնցից հանրապետական բյուջեին կատարվող մասհանումների չափերը սահմանում ն հաստատում էին միութենական

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

իշխանության գործադիր ն օրենսդիր մարմինները: Նման պարագայում իշխանության հանրապետական ն տեղական մարմինների մոտ, ինչպես հարկն էր, չէր ստեղծվում անհրաժեշտ տնտեսական շահագրգռվածություն բյուջեի բոլոր տեսակի եկամուտների գծով իրական պլաններ կազմելու, ներքին ռեզերվները լիովին բացահայտելու ն նշված պլանները կատարելու ու գերակատարելու գործում: Հանրապետական ն տեղական բյուջեների եկամուտների ձնավորման ոչ լիարժեք կախվածությունը նրա տարածքում ստացվող բյուջետային եկամուտներից վնաս էր հասցնում ն չէր նպաստում հանրապետության ինքնակառավարման ու ինքնաֆինանսավորման սկզբունքների արմատավորմանը: Հայաստանի անկախ պետականության ստեղծման, տնտեսական ինքնուրույնության արդի պայմաններում հանրապետության բյուջետային համակարգի մեջ մտնող պետական ն տեղական բյուջեները ձնավորվում են նրա տարածքում ստացվող բյուջետային բոլոր եկամուտների հաշվին: Հայաստանի տարածքում գտնվող նախկին միութենական բոլոր ձեռնարկությունները, տնտեսական կազմակերպությունները ն հիմնարկությունները անցել են հիմնականում հանրապետական իշխանության մարմինների ենթակայության ներքո: Դրան համապատասխան՝ Հայաստանի Հանրապետության պետական բյուջեի եկամուտների աղբյուրները դասակարգվում են՝ ա) հարկային եկամուտների ն տուրքերի, բ) ոչ հարկային եկամուտների, գ) եկամուտների՝ կապիտալի գործառնություններից, դ) մուտքերի՝ պաշտոնական տրանսֆերտներից:

Հարկային եկամուտներ ն տուրքեր են՝ » ավելացված արժեքի հարկը, » ակցիզային հարկը, » շահութահարկը, » եկամտահարկը, » գույքահարկը, » հողի հարկը, » հաստատագրված վճարները, » մաքսային տուրքը, » պարզեցված հարկը, » բնօգտագործման ն բնապահպանության վճարները, » պետական տուրքը: Ոչ հարկային եկամուտներ են՝ ա) Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի ծախսերի նկատմամբ եկամուտների գերազանցումից մուտքերը, բ) դիվիդենդները ն շահաբաժինները. գ) պետական ձեռնարկությունների ն գույքի, համայնքների վարչական տարածքներից դուրս գտնվող պետական պահուստի հողերի վարձակալության ն օգտագործման դիմաց գանձվող վարձավճարներր.

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

դ) պետության տված վարկերի օգտագործման դիմաց վճարները (տոկոսները). ե) բռնագրավված, տիրազուրկ ն ժառանգության իրավունքով պետությանն անցած գույքի իրացումից մուտքերը. զ) պետական վիճակախաղերի անցկացումից ստացվող եկամուտները. է) իրավախախտումների համար գործադիր ն դատական մարմինների կողմից կիրառվող պատժամիջոցներից մուտքերը, ը) օրենքով ն իրավական այլ ակտերով սահմանված պետական բյուջե մուտքագրվող այլ ոչ հարկային եկամուտները. թ) հարկային օրենսդրությունը խախտելու համար գանձվող տուգանքները ն տույժերը՝ բացառությամբ օրենքով համայնքների բյուջեներ մուտքագրվող հարկերի գծով չվճարման համար գանձվող տուգանքների ն տույժերի:

Կապիտալի գործառնություններից եկամուտներ են՝ ա) պետությանը պատկանող հիմնական միջոցների (ֆոնդերի) օտարումից մուտքերը. բ) պետական բյուջեի միջոցների հաշվին պահվող բյուջետային հիմնարկների հաշվեկշիռներում հաշվառվող գույքի օտարումից մուտքերը. գ) պետության պահուստներում պահվող ապրանքանյութական արժեքների իրացումից մուտքերը. դ) պետական սեփականություն համարվող հողի ն ոչ նյութական ակտիվների վաճառքից մուտքերը: Պաշտոնական տրանսֆերտներ են՝ ա) օտարերկրյա պետությունների ն միջազգային կազմակերպությունների տրամադրած տրանսֆերտները. բ) այլ աղբյուրներից ստացվող տրանսֆերտները:

ԽՍՀՄ-ի վերացումով Հայաստանի տարածքում գտնվող միութենական մի շարք ձեռնարկությունների, տնտեսական կազմակերպությունների, ինչպես նան սոցիալ-մշակութային ն գիտական հիմնարկությունների հանձնումը իշխանության հանրապետական մարմինների տնօրինությանը ինքնըստինքյան պահանջեց, որպեսզի նախկինում միութենական բյուջեից ֆինանսավորվող հիշյալ ձեռնարկությունների ու կազմակերպությունների ծախսերը մտցվեն պետական բյուջեով ֆինանսավորվող ծախսերի կազմի մեջ: Իսկ այդ հարցերի քննարկումը սերտորեն առնչվում է ծախսերի գծով նոր պայմաններում պետական բյուջեի ն տնտեսական ու սոցիալական ոլորտների միջն ֆինանսական փոխհարաբերությունների սահմանման ն բյուջետային ֆինանսավորման նոր քաղաքականության իրականացման հետ: Նախկինում Հայաստանի Հանրապետության պետական բյուջեի ծախսերի կառուցվածքում գերակշռում էին տնտեսության (ընդունված էր անվանել ժողովրդական տնտեսության) զարգացման ֆինանսավորման նպատակով կատարվող ծախսերը: Այսպես՝ Հայաստանի 1990թ. պետական բյուջեի ծախսերի մեջ հիշյալ նպատակով ֆինանսավորման ծախսերի տեսակարար կշիռը կազմել է 53,59, իսկ հանրապետական բյուջեի ծախսերում՝ 60,49: Տնտեսության զարգացման հատվածով ֆինանսավորված ծախսերի տեսակարար կշիռը կազմել է 35,89:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Չնայած նշված գործոնների ազդեցությանը՝ առաջիկայում, կարծում ենք, որ պետական բյուջեն պահպանելու է իր որոշակի դերը ընդհանուր հանրապետական նշանակություն ունեցող առավել կարնոր ն առաջադիմական ճյուղերի առաջնահերթ զարգացման ծախսերի ֆինանսավորումն ապահովելու գործում: Նախ՝ տնտեսության ապապետականացման ն մասնավորեցման սկզբնատարիներում ն հետագայում էլ պահպանվելու է պետական սեփականության առկայությունը` իհարկե, համեմատաբար ցածր տեսակարար կշռով: Պետական սեփականություն են մնալու մի շարք ռազմավարական նշանակություն ունեցող արդյունաբերական ձեռնարկություններ, որոնց զարգացման ծախսերը պետք է ֆինանսավորվեն նան պետական բյուջեի միջոցների հաշվին: Մանավանդ, եթե հաշվի առնենք, որ սկզբնական փուլում հանրապետությունում գործող կոոպերատիվ, վարձակալական, բաժնետիրական ն համատեղ ձեռնարկությունները դեռնս չեն կարող վճռորոշ դեր խաղալ տնտեսավարման ողջ համակարգում: Երկրորդ՝ առաջիկայում կարնորվելու է պետական բյուջեի դերը նան հանրապետության էկոնոմիկայի կառուցվածքը բարելավելու ն վերապրոֆիլավորելու (ներհանրապետական կոոպերացիայի ուժեղացում, արտահանրապետական ոչ արդյունավետ կապերից հրաժարում, տնտեսության կայունության ապահովում ն այլն), ինչպես նան նրա տնտեսական ն սոցիալական ենթակառուցվածքների զարգացման ծախսերի ֆինանսավորման գործում: Երրորդ՝ հանրապետության առանձնահատուկ պայմաններից ելնելով, աղետի գոտում վերականգնման համար պահանջվող հսկայական կապիտալ ներդրումների իրականացման, փախստականների խնդրի լուծման, շրջակա միջավայրի պահպանման հետ կապված անհետաձգելի ծախսերը ֆինանսավորելու համար նույնպես կարնոր է լինելու պետական բյուջեի դերը: Այնուհետն, գյուղատնտեսության ոլորտում արմատական շրջադարձը, որը կապված է հողի մասնավորեցման միջոցով գյուղացիական անհատական ու կոլեկտիվ տնտեսությունների ստեղծման հետ, առաջադրել է ագրոարդյունաբերական համալիրի ֆինանսավորման ու վարկավորման նոր պահանջներ: Հողային ռեֆորմի ն հողասեփականաշնորհման Հայաստանի Հանրապետության օրենքների կիրառումով էականորեն կրճատվել են պետական ն տեղական բյուջեներից տրվող միջոցները գյուղատնտեսության զարգացման ծախսերը ֆինանսավորելու համար: Դա մասամբ պայմանավորված է նան հանրապետության էկոնոմիկայի ներկայիս ճգնաժամային վիճակի, ֆինանսական անառողջ դրության ն բյուջեի զգալի դեֆիցիտի առկայությամբ: Հանրապետության 2006թ. պետական բյուջեի դեֆիցիտի գումարը նախատեսված է 69.8 մլրդ դրամ, այսինքն՝ ծախսերը 14.59-ով գերազանցելու են եկամուտները: Եթե բյուջեի եկամուտները ն ծախսերը հավասարակշռված չեն, այսինքն՝ ծախսերը գերազանցում են եկամուտները, ապա այն դեֆիցիտային է: Եվ եթե բյուջեի դեֆիցիտը (ճեղքվածքը) լրացվում է վարկային միջոցների էմիսիայի, այսինքն՝ թղթադրամի ոչնչով չապահովված լրացուցիչ թողարկման հաշվին, ապա դա իր հերթին առաջացնում է դրամի արժեզրկում: Նշանակում է՝ բյուջեի դեֆիցիտը բացասաբար է անդրադառնում տնտեսության զարգացման, դրամաշրջանառության կայունացման, ֆինանսական առողջացման, հետնաբար, բնակչության կենսամակարդակի բարձրացման վրա: Բյուջեի դեֆիցիտի հաղթահարման ուղիներից են եկամուտների ավելացումը

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

կամ ծախսերի կրճատումը: Սակայն եկամուտների ավելացումը ն ծախսերի կրճատումը չի կարելի իրականացնել արհեստական ձնով: Այսպես՝ բյուջեի եկամուտները չի կարելի ավելացնել ապրանքների գների ն հարկերի դրույքների մեխանիկական բարձրացման հաշվին, քանի որ այն առաջ է բերում բնակչության կենսամակարդակի իջեցում ն սոցիալական լարվածության ուժեղացում: Անհրաժեշտ է փնտրել բյուջեի դեֆիցիտի հաղթահարման ու վերացման առավել իրատեսական ուղիներ: Այդպիսի ուղիներից են տնտեսության բոլոր ճյուղերի ճգնաժամից դուրսբերումը ն զարգացման կայունության ապահովումը, աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման հիման վրա ապրանքների թողարկման անընդհատ աճը, ինքնարժեքի իջեցումը ն եկամուտների ավելացումը: Բյուջետային ֆինանսավորման փոխարեն նախատեսված է պետության կողմից ուժեղացնել նորաստեղծ գյուղացիական տնտեսություններին վարկային ֆոնդի հաշվին զեղչ տոկոսներով կամ անտոկոս վարկավորման ձնով ցույց տրվող ֆինանսական օգնությունը: Չնայած վերոհիշյալ հանգամանքներին՝ մեր կարծիքով, առաջիկայում, բացի վարկավորումից, անհրաժեշտ է պետության կողմից հնարավորություններ փնտրել ու նան ուղղակի բյուջետային ֆինանսավորման կարգով որոշակի օգնություն ցույց տալ հանրապետության մակարդակով ագրոարդյունաբերական համալիրի պետական ծրագրային զարգացման, մասնավորապես գյուղատնտեսական տեխնիկայի, սերմերի, թունաքիմիկատների ձեռքբերման ու մատակարարման, մթերքների գնումների կազմակերպման, պահեստավորման ու վերամշակման, ոռոգման կառույցների ստեղծման, հողային ու հիդրոմելիորատիվ աշխատանքների իրականացման, գյուղատնտեսական գիտության զարգացման ն կադրերի պատրաստման ծախսերը հոգալու համար: Ներկայումս, առավել քան երբնէ, ուժեղացել է էկոնոմիկայի ն բյուջեի սոցիալական ուղղվածությունը, որն իր արտահայտությունն է գտնում սոցիալ-մշակութային միջոցառումների համար հանրապետության բյուջետային համակարգի տարբեր օղակների միջոցով ծախսերի ֆինանսավորման գումարների աճի միտում ունենալու մեջ: Այսպես՝ Հայաստանի Հանրապետության 2006թ. բյուջեով սոցիալ-մշակութային միջոցառումների ն գիտության զարգացման ծախսերի ֆինանսավորման տեսակարար կշիռը նրա ընդհանուր կառուցվածքում, ինչպես արդեն նշել ենք, բարձրացել ն կազմել է 39,79: Սոցիալական ոլորտի զարգացման վրա չեն կարող տարածվել շուկայական էկոնոմիկայի հարաբերություններն այնպիսի պահանջներով ն ընդգրկման մասշտաբներով, ինչպիսիք որ դրանք տարածվում են նյութական արտադրության ոլորտի վրա: Այդ մասին է վկայում նան շուկայական էկոնոմիկային անցած ն տասնամյակների ընթացքում հարուստ փորձ կուտակած արտասահմանյան երկրների օրինակը: Դեռ ավելին՝ շուկայական էկոնոմիկային անցման, տնտեսության ապապետականացման ն մասնավորեցման գործընթացներն օբյեկտիվորեն ծնում են սոցիալական նոր հիմնախնդիրներ՝ կապված բնակչության զբաղվածության ու սոցիալական պաշտպանվածության (գործազրկություն, գների բարձրացում ն այլն) խնդիրների առաջացման հետ, որոնց լուծումը անհրաժեշտաբար պահանջում է պետության կողմից կենտրոնացված ֆինանսական քաղաքականության իրականացման ուժեղացում: Այդ բոլորն իրենց ազդեցությունն են թողնում ինչպես պետական, այնպես էլ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

տեղական բյուջեներով սոցիալ-մշակութային միջոցառումների ծախսերի ֆինանսավորման ուղղությունների ն գումարների աճի վրա: Պահանջվում է զգալիորեն ավելացնել պետական սոցիալական ծրագրերի իրականացման համար բյուջետային միջոցների հատկացումները, որոնց հաշվին կարող է նան բարձրացվել սոցիալական ոլորտի (կրթության, առողջապահության, մշակույթի ն այլն) աշխատողների աշխատավարձը, ինչպես նան բնակչության որոշ խավերին վճարվող կենսաթոշակների, կրթաթոշակների, նպաստների ն սոցիալական այլ վճարումների չափերը: Միաժամանակ անհրաժեշտ է նշել, որ տնտեսավարման նոր պայմաններում էական փոփոխություններ են կատարվում սոցիալական ոլորտի էկոնոմիկայի ն ֆինանսների կազմակերպման ու կառավարման բնագավառներում: Շուկայական հարաբերությունների պայմաններում սոցիալական ոլորտի կենսագործունեությունն ապահովելու ն արդյունավետությունը բարձրացնելու նպատակով պահանջվում է այդ ոլորտի ֆինանսավորման նորագույն ձների ն մեթոդների սահմանում: Այսպես՝ կրթության ն առողջապահության ոլոտների վերակառուցումը ն նրանց ձեռնարկությունների, կազմակերպությունների, ինչպես նան բնակչության սեփական դրամական եկամուտների հաշվին զուգահեռ վճարովի բարձրագույն կրթության ն բուժման մասնավոր ու կոոպերատիվ համակարգերի ներդրումը առաջ է բերում նշված ոլորտների պահպանման ու զարգացման ծախսերի բյուջետային ֆինանսավորման կրճատման միտում: Այնուհետն, կիրառական գիտահետազոտական աշխատանք կատարող գիտական հիմնարկները լրիվ ինքնաֆինանսավորման սկզբունքներին փոխադրելու քաղաքականությունը փոփոխություն է առաջացնում ամբողջությամբ վերցրած գիտության ծախսերի ֆինանսավորման կարգավիճակում, այսինքն՝ կրճատվում է գիտության զարգացման ծախսերի բյուջետային ֆինանսավորումը: Վերոհիշյալի կապակցությամբ հարկ է նշել, որ ամբողջությամբ վերցրած ընդհանուր կրթության, այդ թվում նան բարձրագույն կրթության, առողջապահության ու ֆունդամենտալ ուղղություններ ունեցող գիտության ճյուղերի զարգացման ծախսերի նկատմամբ առաջիկայում նույնպես անհրաժեշտ է պահպանել պետական մենաշնորհի կարգավիճակը ն նշված ծախսերը ֆինանսավորել գերազանցապես պետբյուջեի միջոցների հաշվին: Հայաստանի պետական բյուջեով ֆինանսավորվում են նան հանրապետական ենթակայության պետական իշխանության ն կառավարման մարմինների (նախարարների խորհրդի, Ազգային ժողովի, դատական իշխանության ու իրավապահ մարմինների ն որոշ նախարարությունների) ապարատի պահպանման ծախսերը: Տնտեսավարման նոր պայմաններում թեպետ դանդաղ, բայց որոշակիորեն տնտեսության կառավարման ողջ համակարգում տեղի ունեցող կամ սպասվելիք արմատական փոփոխություններն իրենց ազդեցությունն են թողնելու բյուջետային համակարգի տարբեր օղակների, մասնավորապես պետական բյուջեով կատարվող գործադիր ն օրենսդիր մարմինների, նախարարությունների գերատեսչությունների ապարատի պահպանման ծախսերի ֆինանսավորման վրա: Այսպես՝ տնտեսության մասնավորեցման, կառավարման համակարգի ապակենտրոնացման ու ժողովրդավարացման բնույթի փոփոխությունները նպաստելու են պետական կառավարման կենտրոնացված մարմինների քանակի կրճատմանը ն դադարեցնելու են դրանց ուռճացման միտումը: Դրանով իսկ էական նախադրյալներ են ստեղծվելու կառավարման ապարա120

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

տի էժանացման, ճկունացման ն կատարելագործման նպատակով սիստեմատիկ միջոցառումներ իրականացնելու ու բյուջետային ֆինանսավորման ծախսերը կրճատելու ուղղությամբ: Հայաստանի անկախ պետականության ստեղծումով պետական բյուջեում նախատեսվում են նան ծախսեր հանրապետության արտաքին տնտեսական գործունեության հետ կապված միջազգային ծրագրերի ֆինանսավորման համար: Եվ, վերջապես, հանրապետության պաշտպանության ծախսերն ամբողջությամբ ֆինանսավորվում են միայն պետական բյուջեից: Պետական բյուջեում նախատեսվում է կառավարության պահուստային ֆոնդ, որը տվյալ տարվա պետական բյուջեում չկանխատեսված, ինչպես նան բյուջետային երաշխիքների ապահովման ծախսերի ֆինանսավորման աղբյուր է: Պետական բյուջեի ծախսային մասում կառավարության պահուստային ֆոնդը ներկայացվում է առանձին հոդվածով: Կառավարության պահուստային ֆոնդի մեծությունը չի կարող գերազանցել տվյալ տարվա պետական բյուջեի մասին օրենքով նախատեսված ծախսերի 59-ը: Պահուստային ֆոնդի միջոցներից ծախսերը կատարվում են կառավարության որոշումների հիման վրա: Համայնքների ներդաշնակ զարգացումն ապահովելու նպատակով պետական բյուջեի ծախսերում նախատեսվում են համայնքների բյուջեներին համահարթեցման սկզբունքով տրվող դոտացիաներ, որոնց հատկացման կարգը սահմանվում է ֆինանսական համահարթեցման մասին օրենքով:

5.3. ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ ԵՎ ՀԱՄԱՅՆՔՆԵՐԻ ԲՅՈՒՋԵՆ

Տնտեսության կառավարման նախկին համակարգի պայմաններում վճռական դեր էին խաղում պետական բյուջեն, ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների ֆինանսները, ինչպես նան պետական ապահովագրությունը ն սոցիալական ապահովությունը: Տնտեսության տարածքային ոչ լիարժեք ինքնակառավարումը ն վերջինիս ձնական բնույթ կրելը հանգեցրել էին տեղական ֆինանսական համակարգի դերի անտեսման: Տնտեսագիտական գրականության մեջ երկար ժամանակ տեղ չէին գտնում «տեղական ֆինանսներ» հասկացության մասին տեսական ն, հատկապես, տեղական տնտեսության զարգացման ու ինքնակառավարման բնագավառում դրանց ունեցած գործնական նշանակության հարցերի գիտական վերլուծությունները: Այդ էր պատճառը, որ տարածաշրջանի (ռեգիոնի) ֆինանսական ռեսուրսների բովանդակության ն քանակական սահմանագծումների մասին չկար հստակ պատկերացում: Վերոհիշյալ հանգամանքների պատճառով է, որ (եթե հաշվի չառնենք տեղական բյուջեների համակարգը) տարածքների (ռեգիոնների) ֆինանսական ռեսուրսների շարժի մասին ամբողջական վիճակագրական տեղեկություններ ներկայումս գոյություն չունեն: Տնտեսագիտական հետազոտություններում տարածքային կտրվածքով ֆինանսական ռեսուրսների ձնավորման ծավալի որոշմանը նվիրված մեթոդաբանա121

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

կան ու մեթոդական մշակումները նույնպես բացակայում են: Մինչդեռ առանց այդ մշակումների ն յուրաքանչյուր վարչական տարածքի գծով ֆինանսական ամբողջ ռեսուրսների ձնավորման, բաշխման ու օգտագործման վերաբերյալ վիճակագրական ճշգրիտ տվյալների հնարավոր չէ հիմնավորել ն լուծել տեղական ինքնակառավարման ֆինանսական ողջ համակարգի վերակառուցման արդիական խնդիրները: Տնտեսական բարեփոխումների ն, հատկապես, էկոնոմիկայի կառավարման համակարգի ապակենտրոնացման ն ժողովրդավարացման ներկա պայմաններում առավել չափով կարնորվում է Հայաստանի տնտեսության տեղական (տարածքային) ինքնակառավարման նշանակությունը: Վերջինս հանրապետության տնտեսության կառավարման ողջ համալիրի բաղկացուցիչ ն, միաժամանակ, ինքնուրույն մասն է: Այն կոչված է տեղերում առկա նյութական, աշխատանքային ու ֆինանսական ռեսուրսների բազայի հիման վրա ապահովել ինչպես վարչատարածքային առանձին միավորումների (գավառների, մարզերի, առանձին քաղաքների, գյուղական վայրերի), այնպես էլ, ամբողջությամբ վերցրած, հանրապետության սոցիալ-տնտեսական զարգացման համալիր ծրագրի կատարումը: Այդ պայմաններում, բնական է, որ առավել չափով բարձրացել է տեղական ֆինանսական համակարգի՝ որպես հանրապետության տնտեսության տեղական (տարածքային) ինքնակառավարման ու զարգացման ապահովման կարնոր միջոցի դերը: Տարածքային կտրվածքով ֆինանսական բոլոր ռեսուրսների ծավալի որոշման հարցում կան տարբեր տեսակետներ: Որոշ տնտեսագետներ վարչատարածքային միավորների տեղական ֆինանսական ռեսուրսների քանակական շրջանակները սահմանագծում են դրանց տեղական բյուջեներով ն տարածքներում տեղաբաշխված տեղական նշանակության ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների տրամադրության տակ գտնվող ապակենտրոնացված դրամական ֆոնդերով: Մեկ ուրիշ խումբ հեղինակներ տարածքի (ռեգիոնի) ֆինանսական ռեսուրսներ ասելով հասկանում են յուրաքանչյուր վարչական տարածքում տեղաբաշխված բոլոր ձեռնարկությունների ու կազմակերպությունների (անկախ գերատեսչական ենթակայությունից ն սեփականության ձների պատկանելությունից) գործունեությունից ստացված վերջնական ֆինանսական արդյունքները ն, բացի այդ, տարածքի ֆինանսական ռեսուրսների մեջ մտցնում են նան այն դրամական միջոցները, որոնք ձնավորվում են աշխատավարձի ֆոնդի վերաբաշխման հիման վրա՝ հարկերի ն բնակչության այլ վճարումների տեսքով: Եվ, վերջապես, երրորդ խումբը տարածքի (ռեգիոնի) ֆինանսական ռեսուրսների ծավալը դիտում է որպես յուրաքանչյուր վարչատարածքային ձեռնարկություններում ստեղծված եկամուտների ն դրսից ներգրավվող (պետական բյուջեից հատկացվող ն վերադաս կազմակերպություններից ու հանրապետական նշանակության արտաբյուջետային ֆոնդերից վերաբաշխման կարգով ստացվող) միջոցների ամբողջական գումար: Մեր կարծիքով՝ տնտեսության տեղական ինքնակառավարման ֆինանսական համակարգը ներառում է համայնքների բյուջեները, իշխանության տեղական ինքնակառավարման մարմիններին ենթակա ձեռնարկությունների ու կազմակերպությունների ֆինանսները, տեղական նշանակության զանազան տեսակի արտաբյուջետային կամ, ինչպես ընդունված է անվանել, հատուկ նշանակության հաշիվներում հավաքագրվող դրամական ֆոնդերը: Վերջիններիս մեջ մտնում են՝

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

» տնտեսական ն սոցիալական խնդիրների լուծման ժամանակ իշխանության տեղական ինքնակառավարման մարմինների կազմակերպած միջոցառումների իրականացումից ստացված լրացուցիչ եկամուտները ն խնայված ֆինանսական ռեսուրսները, » ձեռնարկությունների, կազմակերպությունների ն հիմնարկությունների կամավոր դրամական մուծումները ն քաղաքացիների հանգանակություններից ստացվող միջոցները, » տեղական նշանակության փոխառության պարտատոմսերի, դրամաիրային վիճակախաղերի տոմսերի ն այլ արժեթղթերի իրացումից ու զանազան տեսակի աճուրդների կազմակերպումից ստացվող եկամուտները, » արտադրանքի, աշխատանքների ու ծառայությունների գների (սակագների) բարձրացման հետնանքով տեղական ենթակայության ձեռնարկությունների անհիմն կարգով ստացված շահույթի (եկամուտների) դիմաց գանձված տուգանքները, » տեղական խորհուրդների տարածքներում համապատասխան հսկիչ մարմինների կողմից վարչական խախտումների համար գանձված տուգանքների ն տույժերի գումարները, » զանազան այլ տեսակի տեղական արտաբյուջետային եկամուտները ն միջոցները: Ելնելով տնտեսության ինքնակառավարումը կատարելագործելու արդիական պահանջներից՝ ներկայումս նոր խնդիրներ են առաջադրվում տեղական ֆինանսական համակարգի դերի բարձրացման, տարածքների (ռեգիոնների) ֆինանսական ռեսուրսների ձնավորման բազայի ընդլայնման ու ծախսերի ֆինանսավորման իրավական կարգավիճակի փոփոխությունների գծով: Այդ խնդիրների լուծմանը կարելի է հասնել տարբեր ուղիներով՝ իշխանության հանրապետական ն տեղական մարմինների միջն (հօգուտ վերջիններիս) ֆինանսական միջոցների ուղղակի պարզ վերաբաշխմամբ, տեղական եկամուտներում ձեռնարկությունների ն բնակչության դրամական միջոցների լրացուցիչ ներգրավմամբ կամ էլ միջոցների բաշխման խառը տարբերակների օգտագործմամբ: Վերը նշված խնդիրների լուծման պատասխանները ստանալու նպատակով կարնոր գործնական նշանակություն են ձեռք բերել նախ վարչական տարածքների ֆինանսական ներուժի (ֆինանսական առկա կամ սպասվելիք կարողության) ցուցանիշի բնութագրումը ն վերլուծությունը: Մյուս կողմից տնտեսական ոչ փակ կարգավիճակի առկայության պայմաններում յուրաքանչյուր տարածքի (ռեգիոնի) ֆինանսական ներուժը կախված է ոչ միայն նրանում ստեղծվող ֆինանսական ռեսուրսների չափերից, այլն տարածքից դուրս եկող ն դրսից ստացվող (ներգրավվող) ֆինանսական միջոցների չափերից: Ինչ խոսք, կենտրոնական տեղը պատկանում է տվյալ վարչական տարածքում ստեղծվող ֆինանսական միջոցներին, քանի որ վերջիններիս հաշվին են հիմնականում ձնավորվում բնակչության, ձեռնարկությունների, պետական ն տեղական բյուջեների եկամուտները: Այդ պատճառով էլ վարչական տարածքի ֆինանսական ներուժի վերլուծության ելակետ պետք է հանդիսանա նրանում ստեղծվող ֆինանսական ռեսուրսների ծավալի որոշումը: Տարածքներում (ռեգիոններում) ստեղծվող ֆինանսական ռեսուրսների ներուժի

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ծավալի հաշվարկման համար անհրաժեշտ է օգտագործել դրանցում տեղաբաշխված արտադրական ն ոչ արտադրական (սոցիալական) ոլորտների ձեռնարկությունների ու կազմակերպությունների (անկախ սեփականության ձներից ն գերատեսչական ենթակայությունից) գործունեության վերջնական արդյունքներն ամփոփող այնպիսի մի ցուցանիշ, ինչպիսին համախառն ազգային արդյունքն (ՀԱԱ) է: Վերջինս հաշվարկվում է որպես արտադրական ոլորտի ձեռնարկությունների զուտ արտադրանքի (ազգային եկամտի), ոչ արտադրական ոլորտի եկամուտների, ինչպես նան տարածքի արտադրական ն ոչ արտադրական ոլորտների ձեռնարկությունների ու կազմակերպությունների հաշվեկշիռներում գտնվող ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածքի հաշվարկված գումար: Ինչ խոսք, հանրապետության տարբեր ռեգիոնների ֆինանսական ռեսուրսների ներուժի ծավալը ն կառուցվածքը միմյանցից խիստ տարբերվում են: Վերջիններիս վրա ազդում են տնտեսական ն բնական բազմաթիվ գործոններ: Դրանցից են, օրինակ, արտադրության տարածքային կառուցվածքի առանձնահատկությունները (գերակշռում են վերամշակող արդյունաբերական, հանքարդյունաբերական ն ագրարային-հումքային ճյուղերը), տնտեսության տարածքային զարգացման մակարդակը ն դրա սպասվելիք աճի տեմպերը, բնակչության ժողովրդագրական վիճակը, ներդրումային քաղաքականության, գների համակարգը ն այլն: Տարածքի ֆինանսական ներուժի կառուցվածքը կարելի է ներկայացնել սխեմայի տեսքով (տե՛ս գծապատկեր 5.1.): Տարածքների ֆինանսական ներուժը ձնավորվող եկամուտները, ըստ նպատակային օգտագործման կամ ամրակցման հատկանիշի, կարելի է բաժանել երկու հիմնական խմբի՝ եկամուտներ, որոնք նախանշված են կոնկրետ նպատակների օգտագործման համար, ն երկրորդ՝ ունիվերսալ բնույթի եկամուտներ: Առաջին խումբ եկամուտների շարքին դասվում են աշխատավարձի ֆոնդի միջոցները, սոցապահովագրության ն այլ նպատակային հատկացումները (բժշկական ապահովագրության, ունեցվածքի, անձնական կյանքի ն այլ նպատակների համար ապահովագրական հատկացումներ) ն մաշվածքի հատկացումները: Նշված դրամական ֆոնդերի միջոցներն օգտագործվում են աշխատողներին աշխատավարձի, բնակչության առանձին խավերին կենսաթոշակների ն զանազան նպաստների վճարման, բուժսպասարկման, ապահովագրական հատուցումների, ինչպես նան հիմնական ֆոնդերի վերարտադրության ծախսերը հոգալու համար: Իսկ երկրորդ խումբ եկամուտներին վերաբերում են շահույթը, ավելացված արժեքի հարկը, ակցիզային հարկը, որոնք օգտագործվում են արտադրության զարգացման զանազան կարիքների, աշխատողների նյութական խրախուսման, սոցիալական ենթակառուցվածքների նյութական խրախուսման, նշված ենթակառուցվածքների ն պետական բյուջետային համակարգի եկամուտների ձնավորման համար: Հարկ է նշել, որ տարածքային կտրվածքով, նույնիսկ ըստ նպատակային օգտագործման կամ ամրակցման հատկանիշի, եկամուտների վերոհիշյալ դասակարգումը դարձյալ հնարավորություն չի ընձեռելու յուրաքանչյուր վարչական տարածքի շրջանակներում փաստացի ֆինանսական ներուժի ցուցանիշը ճշտորեն գնահատելու համար: Դրան խանգարում է ամենից առաջ ստեղծված ֆինանսական ռեսուրսների միջտարածքային վերաբաշխման օբյեկտիվ անհրաժեշտության ն անխուսափելիու124

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

թյան փաստը: Այսպես, օրինակ, ապրանքների գնումների ն զանազան ծառայություններից օգտվելու համար տվյալ տարածքում ստացվող աշխատավարձն ու բնակչության անձնական այլ եկամուտները ծախսվում են նան մյուս տարածքներում ն ընդհակառակը: Գծապատկեր 5.1. Ցուցանիշներ Տարածքի (քաղաքի, ·յուղի) ֆինանսական ներուժը. այդ թվում՝ » աշխատավարձի ֆոնդ » սոցապահովա·րության - այլ նպատակային հատկացումներ » տարածքի ձեռնարկությունների - կազմակերպությունների դրամական կուտակումներ ու եկամուտներ՝ ընդամենը որից՝ » շահույթ » ավելացված արժեքի հարկ » ակցիզային հարկ » ամորտիզացիոն մաշվածքի հաշվարկում » այլ դրամական կուտակումներ - եկամուտներ

ԲացարÓակ նումարով (մլն դր)

% –ներով ընդհանուր հանրանումարի նկատմամբ

Վերը շարադրվածից կարելի է եզրակացնել, որ տարածքային ֆինանսական ռեսուրսների շարժի վերլուծությունը չի կարող սահմանափակվել տվյալ վարչական տարածքում ստացվող եկամուտների օգտագործման միայն նպատակային ն ունիվերսալ հատկանիշների բնութագրմամբ: Դրանից հետո հաջորդ տրամաբանական քայլը պետք է հանդիսանա տարածքի ֆինանսական ներուժի հաշվեկշռի կազմումը: Վերջինս հնարավորություն կտա պատասխանել հետնյալ մի շարք հարցերին: Նախ, թե տվյալ վարչական տարածքում ստեղծված ֆինանսական ռեսուրսների որ մասն է մնում տեղում, ն որքանը՝ դուրս գալիս տարածքի սահմաններից: Երկրորդ՝ պարզել տվյալ վարչական տարածքից դուրս եկող ֆինանսական ռեսուրսների կառուցվածքը: Երրորդ՝ որոշել, թե ովքեր են օգտագործվող ֆինանսական ռեսուրսների տնօրինողները: Չորրորդ՝ բնութագրել տեղական բյուջեի գործնական դերը վարչական տարածքի ֆինանսական ռեսուրսների օգտագործման գործընթացում: Հինգերորդ՝ բացահայտել վարչական տարածքի ֆինանսական ռեսուրսների, հատկապես տեղական բյուջեի եկամուտների ավելացման լրացուցիչ աղբյուրները: Տնտեսության կառավարման ապակենտրոնացված համակարգին անցնելն անխուսափելիորեն առաջադրել է տարածքային կտրվածքով ամփոփ ֆինանսական հաշվեկշիռների մշակման ն դրանք վարչական տարածքների (քաղաքների, գյուղերի) սոցիալ-տնտեսական զարգացման համալիր ծրագրերի բաղկացուցիչ մասը դարձնելու օբյեկտիվ անհրաժեշտությունը: Այդպիսի հաշվեկշիռների կազմման ն օգտագործման միջոցով հնարավոր կլինի իրականացնել յուրաքանչյուր վարչական

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

տարածքի սոցիալ-տնտեսական զարգացման ծրագրի նախագծի արժեքային ընդհանուր կապերի ստուգումը ն ապահովել ծրագրվող ժամանակամիջոցում տեղական իշխանության մարմնի կողմից նախատեսվող ծախսերի ն առկա ամբողջ ֆինանսական ռեսուրսների միջն անհրաժեշտ համամասնությունների ձեռքբերումը: Եվ վերջապես, որն ամենակարնորն է, տարածքային ամփոփ ֆինանսական հաշվեկշիռները կնպաստեն տեղական բյուջեների նախագծերի կազմման աշխատանքների բարելավմանը: Տնտեսության տեղական (տարածքային) ինքնակառավարման ֆինանսական համակարգում առաջատար տեղը պատկանում է տեղական բյուջեներին: Վերջիններս արտացոլում են ֆինանսական այն ռեսուրսները, որոնք անմիջականորեն ու լրիվությամբ դրվում են պետական իշխանության տեղական ինքնակառավարման մարմինների տրամադրության տակ ն նրանց կողմից ուղղվում տարածքների(գյուղերի, քաղաքների ն այլնի) սոցիալ-տնտեսական զարգացման ծրագրերի իրականացման ֆինանսավորման նպատակներին: Տեղական բյուջեները չեն ընդգրկում վարչական տարածքների ամբողջ ֆինանսական ռեսուրսները՝ իշխանության կենտրոնական ու տեղական կառավարման մարմիններին ենթակա ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների տրամադրության տակ եղած ֆինանսական միջոցները: Հայաստանի Հանրապետության պետական կառուցվածքին ն վարչատարածքային բաժանմանը համապատասխան՝ նրա ներկայիս բյուջետային համակարգը բաղկացած է պետական բյուջեից ն տեղական (համայնքների) բյուջեներից: Շուկայական հարաբերություններին անցման պայմաններում տնտեսության զարգացման վրա պետության ազդեցությունը ն միջամտությունն ապահովվում են հիմնականում այնպիսի կենտրոնական ֆինանսական լծակների միջոցով, ինչպիսիք են հարկային ն բյուջետային համակարգերը: Փորձը ցույց է տալիս, որ շուկայական ինքնակարգավորումը դեռնս բավարար պայման չէ տնտեսության զարգացման, առավել նս՝ հասարակության սոցիալական խնդիրների լուծման համար: Ներկայումս ՀՀ-ում բյուջետային ու հարկային համակարգերի ազդեցության ուժեղացումը բխում է շուկայական հարաբերությունների զարգացման, տնտեսության ապապետականացման ու սեփականության մասնավորեցման գործընթացների հետնանքով պետության տնտեսական դերի որոշակի թուլացման, կառավարման նախկին վարչահրամայական մեթոդներից հրաժարման անհրաժեշտությունից: Վերը նշված գործընթացների լիակատար ավարտից հետո առավել չափով է կարնորվելու հանրապետության բյուջետային ողջ համակարգի՝ այդ թվում նրա բաղկացուցիչ մասը կազմող տեղական բյուջեների համակարգի, որպես մակրոտնտեսական ու տարածքային մակարդակներով պետական կարգավորման ֆինանսական լծակների դերը: Հանրապետության իշխանության կենտրոնական ն տեղական կառավարման մարմինների ձեռքում պետական ու տեղական բյուջեները ծառայելու են որպես կարնոր ֆինանսական լծակներ տնտեսության ճյուղային ն տարածքային վերակառուցման, սոցիալական նոր ենթակառուցվածքների ստեղծման ու զարգացման հիմնախնդիրների լուծման գործում: Քանի որ ներկա դրությամբ ՀՀ-ում լիարժեք կարգով ստեղծված չեն շուկայական էկոնոմիկայի բոլոր նախադրյալները, ուստի, հանրապետության բյուջետային համակարգը՝ որպես տնտեսության վրա նպատակաուղղված ազդեցության ու պետա126

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

կան կարգավորման ֆինանսական լծակ, առայժմ պասիվ դեր է կատարում: Իրականացնելով պետական եկամուտների անհրաժեշտ գումարների հավաքագրման ն ծախսերի ֆինանսավորումն ապահովելու ֆունկցիան՝ բյուջետային համակարգը դեռնս շոշափելի ազդեցություն չի ունենա հանրապետության սոցիալ-տնտեսական զարգացման իրավիճակի բարելավման վրա: Ակնհայտ է, որ ՀՀ-ում պետական հարկային մուտքերը վերջին տարիներին (1992 թվականից սկսած) չեն ծածկել պետական ծախսերի ֆինանսավորման պահանջը, որի պատճառով հանրապետության բյուջետային համակարգը, հատկապես պետական բյուջեն, 1992-2006 թվականներին դեֆիցիտային է եղել: ՀՀ-ում տնտեսության շուկայական հարաբերություններին անցման փուլի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ հանրապետության բյուջետային ն հարկային համակարգերի վերակառուցման հիմնախնդիրներից են տնտեսության կառուցվածքային ճգնաժամի հաղթահարումը, սոցիալական հրատապ խնդիրների լուծումը ն մասնավոր ձեռնարկատիրական գործունեության զարգացման համար անհրաժեշտ պայմանների ստեղծումը: Հանրապետության բյուջետային համակարգը 1992-2006 թթ. արձագանքել է ն շարունակում է արձագանքել մի շարք օբյեկտիվ պատճառներով (պատերազմ, տնտեսական շրջափակում ն այլն) տնտեսական կյանքում առկա բացասական երնույթների՝ արտադրության ճգնաժամ, ֆինանսական կարգապահության անկում, ձեռնարկությունների դեբիտորական ն կրեդիտորական պարտքերի հսկայական աճ, ինվեստիցիոն ակտիվության բացակայություն, դրամի արժեզրկում ն այլն: Գոյություն ունեն նան սուբյեկտիվ պատճառներ, որոնք անցման շրջանում խանգարել են ն շարունակում են այժմ էլ խանգարել հանրապետության սոցիալ-տնտեսական զարգացման վրա բյուջետային համակարգի ազդեցության ակտիվության բարձրացմանը: Նախ՝ հանրապետության տնտեսության շուկայական հարաբերություններին անցման փուլի համար մշակված չեն բյուջետային նոր քաղաքականության, հետնաբար՝ պետական ֆինանսական կարգավորման ժամանակակից սկզբունքները: Երկրորդ՝ լուծված չեն նոր պայմաններում պետական ն տեղական բյուջեների փոխհարաբերությունները կարգավորող մեխանիզմների մշակման ու կիրարկման հարցերը: Երրորդ՝ ՀՀ կառավարման նոր համակարգի պայմաններում դեռ իրավաբանորեն կարգավորված չեն պետական ն տեղական բյուջեների գործընթացները (նշված բյուջեների կազմման, քննարկման, հաստատման, կատարման ն հսկողության գործընթացները): Տարածքային սկզբունքով տեղական բյուջեների եկամուտների ձնավորման ն դրանց եկամտային բազայի ամրապնդման հարցերի կարգավորումը թելադրված է տեղերում պետական արտադրական ձեռնարկությունների ն սոցիալ-մշակութային օբյեկտների գործունեությունը տնօրինելու ասպարեզում իշխանության տեղական կառավարման մարմինների տնտեսական ու ֆինանսական իրավունքների մեծացման արդի պահանջով: Իսկ գործնականում այդ խնդիրների լուծումն առնչվում է մի կողմից՝ տարածքներում նշված օբյեկտների սեփականությունն իշխանության պետական ու տեղական կառավարման մարմինների միջն հստակորեն բաժանելու, իսկ մյուս կողմից՝ այդ օբյեկտների ու համապատասխան բյուջեների (պետական ն տեղական բյուջեների) միջն ֆինանսական փոխհարաբերությունների իրավական կարգավիճակը որոշելու հետ: Դա միաժամանակ նշանակում է, որ առաջիկայում ոչ միայն չի բացառվելու, այլն անհրաժեշտ է դառնալու տարածքներում եղած հանրա127

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

պետական ենթակայության որոշ ձեռնարկություններ ն հատկապես սոցիալական ոլորտի օբյեկտներ (չհաշված ապապետականացված ն մասնավորեցված ձեռնարկությունները, կազմակերպությունները ն հիմնարկությունները) օրենսդրությամբ իշխանության տեղական կառավարման մարմինների ենթակայությանը հանձնելու ն տեղական համապատասխան բյուջեների հետ ֆինանսական փոխհարաբերությունների մեջ մտցնելու միտումը: Տնտեսության ինքնակառավարման սկզբունքների արմատավորումը ն այդ գործում իշխանության տեղական կառավարման մարմինների պատասխանատվության բարձրացումը նոր պահանջներ են առաջադրում տեղական բյուջեների համակարգի ստորադաս օղակների, հատկապես գյուղական բյուջեների դերի մեծացման, դրանց եկամուտների ձնավորման ծախսերի ֆինանսավորման նոր կարգավիճակի սահմանման հարցում: Մանավանդ, ինչպես արդեն նշվել է, հանրապետության տեղական բյուջեների համակարգի միջոցով կատարվող ծախսերի միայն աննշան մասն է, որ ֆինանսավորվում է գյուղական ն քաղաքային բյուջեներից: Դա բացատրվում է նրանով, որ գյուղական ու քաղաքային վայրերում սոցիալ-մշակութային հիմնարկների ու միջոցառումների ծախսերը վերջին տարիներին ֆինանսավորվել են հիմնականում պետական բյուջեից: ՀՀ գյուղական ն քաղաքային վայրերում ներկայումս սեփականության խառը ձներով (կոոպերատիվ, անհատական, մասնավոր, պետական) անհատական ն կոլեկտիվ գյուղացիական տնտեսությունների, կենցաղային, կոմունալ, գյուղատնտեսական հումքի վերամշակման, ինչպես նան լայն սպառման ապրանքների թողարկման զանազան տեսակի արտադրական ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների ստեղծման ու զարգացման միտումը իրական նախադրյալներ է ստեղծում իշխանության գյուղական կառավարման մարմինների ֆինանսական բազայի ընդլայնման ու ամրապնդման համար: Դրա հետ կապված՝ հնարավորություններ են ստեղծվում գյուղական ն քաղաքային վայրերում սոցիալ-մշակութային հիմնարկությունների (հանրակրթական, նախադպրոցական, կուլտուր-լուսավորչական հիմնարկություններ, հիվանդանոցներ ն այլն) ծախսերի ֆինանսավորումն իրականացնել ոչ թե պետական բյուջեներից, այլ առաջին հերթին՝ գյուղական ն քաղաքային բյուջեներից: Հասկանալի է, որ մի շարք օբյեկտիվ պատճառներով (շահութաբեր ձեռնարկությունների բացակայություն, բնակլիմայական, ռազմավարական ն այլն) հանրապետության որոշ թվով գյուղական ն քաղաքային բնակավայրեր չեն կարող իրենց տարածքային եկամուտներով ծածկել սեփական բյուջեներով նախատեսվող ծախսերը: Հետնաբար, վերադաս բյուջեներից հետագայում նույնպես անհրաժեշտություն կզգացվի եկամուտների վերաբաշխման հիման վրա լրացուցիչ ֆինանսական միջոցներ հատկացնել նշված ստորադաս բյուջեներին: Եվ վերջապես, ձեռնարկությունների, տնտեսական կազմակերպությունների ու հիմնարկությունների, ինչպես նան առանձին քաղաքացիների կամավոր փողային մուծումների (հանգանակությունների), գյուղական ու քաղաքային վայրերում դրամաիրային վիճակախաղերի տոմսերի ն մյուս արժեթղթերի իրացման ու այլ միջոցառումների հաշվին գյուղական իշխանության կառավարման մարմինները կարող են լրացուցիչ ֆինանսական ռեսուրսներ հավաքագրել իրենց արտաբյուջետային ֆոնդերում ն դրանք ծախսել նշված վայրերի սոցիալական ոլորտի,

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

կոմունալ-կենցաղային կարիքների, փողոցների բարեկարգման ն այլ տեղական բնույթի միջոցառումների ծախսերը ֆինանսավորելու համար: Համայնքների բյուջեների ձնավորման հիմնական սկզբունքներն են՝ ա) համայնքի զարգացման եռամյա ծրագրի հիման վրա համայնքային նշանակության հիմնախնդիրների լուծման համար անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցների պլանավորումը, բ) պահուստային ֆոնդի ստեղծումը՝ որպես տվյալ տարվա համայնքի բյուջեում չկանխատեսված, ինչպես նան վարկերի ն այլ փոխառու միջոցների օգտագործման վճարների (տոկոսների) գծով ծախսերի աղբյուրի ն կապիտալ ծախսերի ֆինանսավորման հիմնական երաշխիք, գ) համայնքի բյուջեի հաշվեկշռվածությունը. յուրաքանչյուր բյուջետային տարվա համար համայնքի բյուջեով նախատեսված ծախսերի հանրագումարը չպետք է գերազանցի տվյալ տարվա բյուջեով նախատեսված եկամուտների (միջոցների) հանրագումարը, դ) խնայողությունները, երբ կատարված ծախսին համապատասխանում է դրան համարժեք նյութական ն ոչ նյութական ակտիվների ձեռքբերումը, ե) արդյունավետությունը, երբ ապահովվում է կատարված ծախսի ն համայնքի համար դրա օգտակարության միջն պատշաճ հարաբերակցությունը, զ) հավաստիությունը ն հստակությունը, որը հնարավորություն է ընձեռում ապահովել բյուջեի կատարման ն բյուջետային գործընթացի նկատմամբ իրականացվող վերահսկողության արդյունավետությունը բյուջեի հոդվածների հիմքում դրվող հստակ հաշվարկների միջոցով, է) հրապարակայնությունը, որն ապահովում է համայնքի բյուջեի ձնավորման ն կատարման վերաբերյալ համայնքի անդամների իրազեկությունը: Համայնքների բյուջեները, տեղական ինքնակառավարման մարմինների լիազորությունների ն դրանց ֆինանսավորման համապատասխանությունը ապահովելու անհրաժեշտությունից ելնելով, բաժանվում են հետնյալ բաղկացուցիչ մասերի. ա) համայնքի բյուջեի վարչական մաս (վարչական բյուջե), բ) համայնքի բյուջեի ֆոնդային մաս (ֆոնդային բյուջե): Համայնքի բյուջեի բաղկացուցիչ մասերից յուրաքանչյուրը պետք է հաշվեկշռված լինի: Համայնքների բյուջեների վարչական մասը (վարչական բյուջեն) ներառում է եկամուտների գծով՝ համայնքների բյուջեների օրենքով ն իրավական այլ ակտերով ամրագրվող եկամուտներ, այդ թվում՝ - հարկային եկամուտները ն տուրքերը. - ոչ հարկային եկամուտները. - պաշտոնական տրանսֆերտները: Հարկային եկամուտներ ն տուրքեր են՝ ա) հողի հարկը, բ) գույքահարկը, գ) եկամտահարկը, դ) օրենքով պետական բյուջեին ամրագրվող այլ հարկատեսակներից մասհանումները,

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ե) պետական տուրքը, այդ թվում՝ քաղաքացիական կացության ակտեր գրանցելու, դրանց մասին քաղաքացիներին կրկնակի վկայականներ, նշված ակտերում կատարված գրառումներում փոփոխություններ, լրացումներ, ուղղումներ կատարելու ն վերականգնման կապակցությամբ վկայականներ տալու համար, զ) հարկային օրենսդրությունը խախտելու համար գանձվող տուգանքները ն տույժերը, բացառությամբ օրենքով պետական բյուջե մուտքագրվող հարկերի գծով հաշվարկվող տուգանքների ն տույժերի, է) տեղական տուրքերը, ը) համայնքի բյուջե օրենքով մուտքագրվող այլ հարկերը:

Ոչ հարկային եկամուտներն են՝ ա) համայնքի սեփականություն համարվող հողերի, ինչպես նան համայնքի վարչական տարածքում գտնվող պետական պահուստի հողերի վարձակալության ն օգտագործման դիմաց գանձվող վարձավճարները, բ) տեղական ինքնակառավարման մարմինների, դրանց ենթակա բյուջետային հիմնարկությունների հաշվեկշիռներում հաշվառվող գույքի վարձակալությունից եկամուտները, գ) վարչական իրավախախտումների համար տեղական ինքնակառավարման մարմինների կիրառած պատժամիջոցներից եկամուտները, դ) տեղական ինքնակառավարման մարմիններին ենթակա ձեռնարկությունների տրամադրության տակ մնացած շահույթներից համայնքի ավագանու որոշումներով կատարվող մասհանումները, ե) տեղական վճարները, զ) տեղական ինքնակառավարման մարմինների կողմից օրենքով գանձվող ն համայնքների բյուջեների եկամուտներին հաշվանցման ենթակա այլ տեղական վճարները, է) անշարժ գույքի, այդ թվում անավարտ շինարարության օբյեկտների մասնավորեցումից ստացված միջոցները, որոնք ուղղվում են՝ Երնան քաղաքի համաքաղաքային կապիտալ բնույթի ծախսերի ֆինանսավորմանը՝ Երնան քաղաքի վարչական տարածքում տեղաբաշխված գույքի մասնավորեցումից ստացվող մուտքերի 309-ի չափով. Հայաստանի Հանրապետության մարզերում գտնվող համապատասխան համայնքի ֆոնդային բյուջե՝ տեղական ինքնակառավարման մարմիններին օրենքով վերապահված պարտադիր լիազորությունների ֆինանսավորմանը՝ համայնքի վարչական տարածքում տեղաբաշխված անշարժ գույքի, այդ թվում անավարտ շինարարության օբյեկտների մասնավորեցումից ստացվող մուտքերի 309-ի չափով. Երնան քաղաքում տեղակայված անշարժ գույքի, այդ թվում անավարտ շինարարության օբյետների մասնավորեցումից ստացված միջոցներն ուղղվում են Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով բացված հատուկ հաշվին: Ընդ որում, նշված միջոցները կարող են ուղղվել բացառապես Հայաստանի Հանրապետության կառավարության հետ համաձայնեցված ծրագրերի ֆինանսավորմանը:

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

Պաշտոնական տրանսֆերտներ, հատկացումներ են՝ ա) պետական բյուջեից ֆինանսական համահարթեցման սկզբունքով տրամադրվող դոտացիաները, բ) այլ աղբյուրներից ստացվող տրանսֆերտները: Ծախսերի գծով՝ օրենքով սահմանված կարգով տեղական ինքնակառավարման մարմիններին վերապահված լիազորությունների իրականացման ընթացիկ ծախսերը, այդ թվում՝ ա) ընդհանուր բնույթի համայնքային ծառայություններ, բ) պաշտպանության բնագավառում օրենքով վերապահված լիազորությունների իրականացում, գ) հասարակական կարգի պահպանության ն անվտանգության բնագավառում՝ օրենքով վերապահված լիազորությունների իրականացում, դ) կրթություն ն գիտություն, ե) առողջապահություն. զ) սոցիալական ապահովություն ն ապահովագրություն, է) մշակույթ, սպորտ ն կրոն, ը) բնակարանային-կոմունալ տնտեսություն, թ) վառելիքաէներգետիկ համալիր, ժ) գյուղատնտեսություն, անտառային տնտեսություն, ջրային տնտեսություն ն ձկնաբուծություն, ժա) լեռնահանքային արդյունաբերություն ն հանքային հանածոներ (բացառությամբ վառելիքի), վերամշակող արդյունաբերություն, շինարարություն ն բնապահպանություն, ժբ) տրանսպորտ ն կապ, ճանապարհային տնտեսություն, ժգ) համայնքի բյուջեի պահուստային ֆոնդ, ժդ) համայնքի բյուջեի ծախսերի հիմնական ուղղություններին չդասվող այլ ծախսեր: Համայնքների բյուջեների ֆոնդային մասը (ֆոնդային բյուջեն) ներառում է մուտքերի գծով՝ ա) պետական բյուջեից կապիտալ ծախսերի ֆինանսավորման նպատակային հատկացումները (սուբվենցիաները), բ) կապիտալ ծախսերի ֆինանսավորման այլ աղբյուրներից նպատակային հատկացումները, գ) տեղական ինքնակառավարման մարմիններին ենթակա ծառայությունների տրամադրության տակ մնացած շահույթներից համայնքի ավագանու որոշումներով կատարվող մասհանումները, դ) համայնքային սեփականություն համարվող, այդ թվում տիրազուրկ, ժառանգության իրավունքով կամ նվիրատվության ձնով տեղական ինքնակառավարման մարմնի, վերջինիս ենթակա բյուջետային հիմնարկության տնօրինմանն անցած գույքի օտարումից մուտքերը, ե) վարկերը ն փոխառությունների ձնով ներգրավված միջոցները, այդ թվում տե131

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ղական ինքնակառավարման մարմինների կողմից թողարկված պարտատոմսերի տեղաբաշխումից ստացված միջոցները:Տեղական ինքնակառավարման մարմինների կողմից պարտատոմսերի թողարկման ն տեղաբաշխման կարգը սահմանում է կառավարությունը, զ) վարչական բյուջեից (պահուստային ֆոնդից) կատարվող հատկացումները, է) բաժնետիրական ընկերությունների, ֆինանսական հաստատությունների, բանկերի կանոնադրական կապիտալում կատարված ներդրումների դիմաց ստացվող շահաբաժինները, ներդրված դեպոզիտների դիմաց ստացվող տոկոսային եկամուտները:

Ծախսերի գծով՝ օրենքով տեղական ինքնակառավարման մարմինների լիազորությունների իրականացման կապիտալ ծախսերը, այդ թվում՝ ա) կապիտալ շինարարություն, բ) կապիտալ վերանորոգման ծախսերը, գ) վարկերի ն ներգրավված այլ փոխառու միջոցների մարման ծախսերը, դ) ապրանքանյութական արժեքների պահուստների ձնավորման ծախսերը: Հա մայ նք նե րի բյու ջե նե րից տե ղա կան ինք նա կա ռա վար ման մար մին նե րի պատվիրակված լիազորությունների իրականացման ծախսերի ֆինանսավորումը կատարվում է պետական բյուջեից այդ նպատակով տրամադրվող հատկացումների հաշվին: Պատվիրակված լիազորությունների իրականացման ծախսերի ֆինանսավորման կարգը սահմանում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը: Համայնքների բյուջեներում նախատեսվում է պահուստային ֆոնդ, որը համայնքի տվյալ տարվա բյուջեում չնախատեսված, ինչպես նան ֆոնդային մաս (ֆոնդային բյուջե) կատարվող հատկացումների, համայնքների բյուջեների կողմից վարկերի ն այլ փոխառու միջոցների օգտագործման վճարների (տոկոսների) գծով ստանձնած պարտքային պարտավորությունների կատարման ապահովման ֆինանսական աղբյուր է: Համայնքների բյուջեների պահուստային ֆոնդն առանձին հոդվածով ներկայացվում է վարչական մասում (վարչական բյուջեում): Համայնքի պահուստային ֆոնդի ն համայնքի բյուջեի վարչական մասի (վարչական բյուջեի) հաշվարկային եկամուտների հարաբերակցությունը սահմանվում է համայնքի տվյալ տարվա բյուջեով ն չի կարող գերազանցել տվյալ բյուջետային տարվա համայնքի բյուջեի վարչական մասի (վարչական բյուջեի) հաշվարկային եկամուտների 309-ը: Համայնքի պահուստային ֆոնդից վարկերի ն ներգրավված այլ փոխառու միջոցների օգտագործման դիմաց վճարների (տոկոսների) ընդհանուր գումարը չի կարող գերազանցել համայնքի տվյալ տարվա պահուստային ֆոնդի միջոցների 209-ը: Պահուստային ֆոնդի միջոցներից համայնքի բյուջեում չնախատեսված ծախսերի գծով ֆինանսավորումն իրականացվում է համայնքի ավագանու որոշումների հիման վրա: Համայնքների բյուջեների վարչական մասում (վարչական բյուջեում), որպես եկամտի առանձին տեսակ, նախատեսվում են պետական բյուջեից համահարթեցման սկզբունքով տրամադրվող դոտացիաներ: Համայնքի բյուջեի նախագիծը կազմվում է համայնքի զարգացման եռամյա

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

ծրագրով՝ տվյալ բյուջետային տարվա հիմնախնդիրների լուծման համար անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցների պլանավորման հիման վրա: Համայնքի բյուջեի նախագիծը կազմում է համայնքի ղեկավարը՝ բյուջետային համակարգի միասնականությունն ապահովող բյուջետային գործընթացի կազմակերպման համաձայնեցված սկզբունքների, բյուջետային դասակարգման, հաշվառման ն հաշվետվության միասնական մեթոդաբանության հիման վրա: Կառավարության կամ նրա լիազորած պետական կառավարման մարմնի կողմից բյուջետային ծախսերի հաշվարկման համար սահմանված նորմերը ն նորմատիվները համայնքների բյուջեներով նախատեսվող ծախսերի հաշվարկման ժամանակ կրում են խորհրդատվական բնույթ: Բացառություն են տեղական ինքնակառավարման մարմինների պատվիրակված լիազորությունների իրականացման ծախսերի ն պետական բյուջեից համայնքների բյուջեներին տրամադրվող այլ նպատակային ծախսերի ֆինանսավորման դեպքերը: Համայնքի բյուջեի նախագիծը կազմելու աշխատանքները կազմակերպելու նպատակով համայնքի ղեկավարը աշխատակազմի համապատասխան ծառայություններին, բյուջետային հիմնարկություններին տալիս է հրահանգներ բյուջեի եկամուտների ն ծախսերի հաշվարկման ու ներկայացման համար, մինչն ընթացիկ տարվա հուլիսի 1-ը ապահովում է եկամուտների ու ծախսերի հաշվարկը Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության սահմանած համապատասխան ձներով: Բյուջետային հիմնարկությունները մինչն ընթացիկ տարվա օգոստոսի 15-ը համայնքի ղեկավարին են ներկայացնում բյուջետային ֆինանսավորման հայտերը, իրենց պահպանման ծախսերի նախահաշիվները՝ համապատասխան հիմնավորումներով: Համայնքի ղեկավարը մինչն ընթացիկ տարվա հոկտեմբերի 1-ը ամփոփում է սահմանված ձներով ներկայացված տվյալները, կազմում համայնքի բյուջեի մասին ավագանու որոշման նախագիծը: Համայնքի ղեկավարը համայնքի բյուջեի մասին որոշման նախագիծը համայնքի ավագանու քննարկմանն է ներկայացնում պետական բյուջեի հաստատումից հետո մեկամսյա ժամկետում կամ մինչն պետական բյուջեի հաստատումը: Համայնքի բյուջեի մասին որոշման նախագիծն ավագանու անդամներին է ուղարկվում քննարկումից առնվազն մեկ շաբաթ առաջ: Համայնքի բյուջեի մասին որոշման նախագիծը համայնքի ավագանու նիստում ներկայացնում է համայնքի ղեկավարը: Համայնքի ավագանու նիստում համայնքի բյուջեի մասին որոշման նախագծի քննարկման կարգը սահմանվում է համայնքի ավագանու կանոնակարգով: Քննարկումներից հետո համայնքի ղեկավարը կարող է մինչն մեկ շաբաթ ժամանակ վերցնել ներկայացված նախագծի մեջ անհրաժեշտ փոփոխություններ ն լրացումներ կատարելու համար կամ պահանջել հաստատելու բյուջեն: Համայնքի բյուջեն հաստատում է համայնքի ավագանին, որի վերաբերյալ ընդունում է համայնքի ղեկավարի ներկայացրած համապատասխան որոշման նախագիծը: Համայնքի ավագանին, ղեկավարի ներկայացմամբ, համայնքի բյուջեն կարող է հաստատել նան մինչն պետական բյուջեի հաստատումը: Պետական բյուջեի հաստատումից հետո համայնքների մինչ այդ հաստատված բյուջեներում երկշաբաթյա ժամկետում կատարվում են անհրաժեշտ փոփոխություններ ն լրացումներ:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Համայնքի ղեկավարը համայնքի բյուջեն ավագանու կողմից հաստատվելուց հետո 3 օրվա ընթացքում ներկայացնում է համապատասխան մարզպետին: Մարզպետը ստուգում է համայնքի ղեկավարի ներկայացրած բյուջեի համապատասխանությունն օրենքին, ն բյուջետային համակարգի միասնականությունն ապահովող սկզբունքների պահպանման դեպքում համայնքի բյուջեն ներառում է Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարություն ներկայացվող՝ մարզի վարչական տարածքում գտնվող համայնքների բյուջեների ամփոփ տեղեկանքում: Համայնքի բյուջեի մասին ավագանու որոշման առնչությամբ մարզպետի ն համայնքի ղեկավարի միջն առաջացած տարաձայնությունները կարգավորվում են օրենքով սահմանված կարգով: Համայնքի բյուջեն չհաստատվելու դեպքում համայնքի ղեկավարը դնում է հրաժարական տալու միջոցով իր լիազորությունները վաղաժամկետ դադարեցնելու հարցը: Եթե համայնքի ավագանին համայնքի ղեկավարի հրաժարականի վերաբերյալ դիմումը ստանալուց հետո եռօրյա ժամկետում իր անդամների ընդհանուր թվի ձայների մեծամասնությամբ նման որոշում չի ընդունում, ապա համայնքի բյուջեն համարվում է հաստատված՝ համայնքի ղեկավարի կատարած ուղղումներով: Համայնքի բյուջեի հաստատման առնչությամբ՝ հրաժարական տալու միջոցով համայնքի ղեկավարի լիազորությունները վաղաժամկետ դադարեցնելու կամ օրենքով սահմանված կարգով պաշտոնանկ անելու վերաբերյալ համայնքի ավագանու կողմից որոշում ընդունելու դեպքում մարզպետը հարցը ներկայացնում է կառավարություն՝ օրենքով սահմանված կարգով: Եթե կառավարությունը դիմումը ստանալուց հետո մեկշաբաթյա ժամկետում նման որոշում չի ընդունում, ապա համայնքի բյուջեն համարվում է հաստատված՝ համայնքի ղեկավարի կատարած ուղղումներով: Կառավարության կողմից համայնքի ղեկավարի՝ հրաժարական տալու միջոցով լիազորությունները վաղաժամկետ դադարեցնելու կամ օրենքով սահմանված կարգով պաշտոնանկ անելու դեպքում համայնքի նոր ղեկավարը բյուջեի նախագիծ է ներկայացնում համայնքի ավագանուն քսան օրվա ընթացքում: Այն քննարկվում ն հաստատվում է սույն օրենքով նախատեսված կարգով՝ երեսուն օրվա ընթացքում: Մինչն բյուջետային տարվա սկիզբը համայնքի բյուջեն չհաստատվելու դեպքում ծախսերը կատարվում են նախորդ տարվա բյուջեի համամասնություններով: Համայնքի բյուջեի հաստատումից հետո համայնքի ղեկավարը սահմանում է բյուջեի կատարման եռամսյակային համամասնությունները, հաստատում բյուջետային հիմնարկների պահպանման ծախսերի նախահաշիվները: Համայնքի բյուջեի կատարման ընթացքում համայնքի ղեկավարը կարող է գործառնական ն տնտեսագիտական դասակարգման մեջ կատարել բյուջեն հաստատելու մասին համայնքի ավագանու ընդունած որոշմանը չհակասող վերաբաշխումներ: Համայնքի ղեկավարի կատարած փոփոխությունների հանրագումարը բյուջետային տարվա ընթացքում չի կարող գերազանցել տվյալ տարվա բյուջեի մասին որոշմամբ գործառնական ն տնտեսագիտական դասակարգմամբ սահմանված չափաքանակները: Համայնքի բյուջեում փոփոխություններ ն (կամ) լրացումներ կարող են կատարվել համայնքի ղեկավարի կամ համայնքի ավագանու անդամի (անդամների) առա134

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

ջարկությամբ: Այդ փոփոխությունները ն (կամ) լրացումները չեն կարող խախտել համայնքի բյուջեի՝ սույն օրենքով սահմանված հավասարակշռությունը: Համայնքի ավագանու անդամների առաջարկած այն փոփոխությունները ն (կամ) լրացումները, որոնք նվազեցնում են համայնքի բյուջեի եկամուտները կամ ավելացնում ծախսերը, համայնքի ավագանին քննարկում է միայն համայնքի ղեկավարի եզրակացության առկայությամբ ն ընդունում ավագանու անդամների ընդհանուր թվի ձայների երկու երրորդով: Համայնքի բյուջեում փոփոխություններ ն (կամ) լրացումներ կատարելու ընթացքը սահմանվում է համայնքի ավագանու կանոնակարգով՝ սույն օրենքի համաձայն: Համայնքի բյուջեի կատարման սպասարկումը, սույն օրենքի համաձայն, կառավարության սահմանած կարգով իրականացնում է Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարությունը՝ իր տեղական գանձապետական բաժանմունքների միջոցով: Համայնքի բյուջեի կատարման պատասխանատուն համայնքի ղեկավարն է: Համայնքի բյուջեի կատարման վերահսկողությունն իրականացնում են համայնքի ավագանին, Ազգային ժողովը ն կառավարությունը՝ օրենքով իրենց վերապահված լիազորությունների շրջանակներում: Համայնքի ավագանին համայնքի բյուջեի կատարման վերահսկողությունն իրականացնում է իր անդամի (անդամների) ն (կամ) աուդիտորական մասնագիտացված կազմակերպության միջոցով, ավագանու որոշած պարբերականությամբ, բայց ոչ պակաս, քան տարին մեկ անգամ: Համայնքի ղեկավարը, համայնքի ղեկավարի աշխատակազմը, բյուջետային պաշտոնատար անձինք համայնքի բյուջեի կատարման վերահսկողությունն իրականացնող անձանց պարտականությունների կատարումը խոչընդոտելու, կեղծ տեղեկություններ տրամադրելու դեպքում պատասխանատվություն են կրում օրենքով սահմանված կարգով: Համայնքի ղեկավարը եռամսյակը մեկ՝ մինչն հաշվետու եռամսյակին հաջորդող ամսվա 15-ը, բյուջեի կատարման ընթացքի մասին հաղորդումներ է ներկայացնում համայնքի ավագանուն ն համապատասխան մարզպետին: Համայնքի ղեկավարը բյուջեի կատարման տարեկան հաշվետվությունը համայնքի ավագանուն ն համապատասխան մարզպետին ներկայացնում է բյուջետային տարին ավարտվելուց հետո՝ հաջորդ տարվա բյուջեի եռամսյակային կատարման վերաբերյալ հաղորդման հետ միասին: Համայնքի բյուջեի կատարման տարեկան հաշվետվությունն ավագանու նիստում քննարկվում ն հաստատվում է աուդիտորական մասնագիտացված կազմակերպության եզրակացության առկայությամբ՝ մինչն ընթացիկ տարվա մայիսի 1-ը: Համայնքի բյուջեի կատարման տարեկան հաշվետվությունը չհաստատվելու դեպքում համայնքի ավագանին, օրենքով սահմանված կարգով, կարող է համայնքի ղեկավարին պաշտոնանկ անելու մասին առաջարկություն ներկայացնել: Եթե համայնքի ղեկավարին պաշտոնանկ անելու մասին առաջարկություն չի ներկայացվում, կամ կառավարությունը ղեկավարին պաշտոնանկ անելու մասին առաջարկությունն օրենքով սահմանված կարգով ստանալուց հետո՝ մեկ շաբաթվա ընթացքում, նման որոշում չի ընդունում, ապա համայնքի բյուջեի կատարման տարեկան հաշվետվությունը համարվում է հաստատված:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Համայնքի ղեկավարին պաշտոնանկ անելու մասին որոշում ընդունելու դեպքում համայնքի ղեկավարը, օրենքով սահմանված կարգով, վայր է դնում իր լիազորությունները, իսկ համայնքի բյուջեի կատարման տարեկան հաշվետվությունը համարվում է հաստատված: Համայնքի ավագանու նիստում համայնքի բյուջեի կատարման տարեկան հաշվետվության քննարկման կարգը սահմանվում է համայնքի ավագանու կանոնակարգով: Համայնքի բյուջեի կատարման տարեկան հաշվետվության հաստատման վերաբերյալ ավագանին ընդունում է համապատասխան որոշում: Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Ի՞նչ ֆինանսական հասկացություն է «բյուջեն» ն ինչո՞վ է կապված պետության հետ: 2. Որո՞նք են բյուջեի սոցիալ-տնտեսական գործառույթները: 3. «Բյուջետային համակարգը» ի՞նչ հասկացություն է ն ինչպիսի՞ օղակներից է կազմված: 4. Ո՞րն է պետական բյուջեի առանձնահատուկ դերը բյուջետային համակարգում: 5. Համայնքի բյուջեն ի՞նչ դեր ունի տեղական ինքնակառավարման ոլորտում: 6. Ինչո՞վ է կարգավորվում ՀՀ բյուջետային համակարգը. մեկնաբանել համապատասխան օրենքը:

ԳԼՈՒԽ 6

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ

6.1. ՄԻՋԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՀՀ տարբեր մակարդակի բյուջեների միջն եկամուտների ու ծախսերի բաշխումն արտահայտում է բյուջետային կարգավորման բուն էությունը ն, միաժամանակ, հանրապետության բյուջետային համակարգի գործընթացի (պետական ու տեղական բյուջեների նախագծերի կազմման, քննարկման, հաստատման, կատարման ու վերահսկողության) բաղկացուցիչ մասն է: Բյուջետային կարգավորման հիմքում ընկած է եկամուտների ու ծախսերի օրենսդրորեն բաշխումը պետական ն համայնքների բյուջեների միջն: Հարկ է նշել, որ ՀՀ-ում ներկա դրությամբ բյուջետային կարգավորման տնտեսաիրավական մեխանիզմները դեռնս ամբողջությամբ մշակված չեն: Տարբեր մակարդակի բյուջեների միջն եկամուտների ու ծախսերի բաշխումն իրականացվում է ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից՝ յուրաքանչյուր տարվա համար կազմած հանրապետության պետական բյուջեի հաստատման ժամանակ, բացառությամբ տեղական հարկերի ու տուրքերի, որոնք «ՀՀ-ում հարկերի ու տուրքերի մասին» օրենքով կարող են սահմանվել վարչատարածքների ինքնակառավարման մարմինների կողմից: ՀՀ բոլոր քաղաքացիները, անկախ իրենց ապրելու բնակավայրից ն ազգային պատկանելությունից, պետական սոցիալական ծառայություններից ( ընդհանուր կրթություն, առողջապահություն, սոցիալական ապահովություն ն այլն) օգտվելու իրավունք ունեն: Ընդ որում, հանրապետության տնտեսապես թույլ զարգացած հեռավոր ու բարձրլեռնային շրջանների բնակիչներն այդ իրավունքներից օգտվում ու շարունակելու են օգտվել այն չափերով, ինչ որ զարգացած կենտրոնական տնտեսական շրջանները (դեռ ավելին, սոցիալական արդարության ապահովման ն մարդկանց շահագրգռելու նպատակներով պահանջվում է տնտեսապես թույլ զարգացած հեռավոր ու բարձրլեռնային շրջաններում կատարել նան հավելյալ ծախսեր), չնայած վերոհիշյալ շրջաններում բյուջետային եկամուտները չեն ծածկում դրանց ծախսերի ֆինանսավորման պահանջը: Ուստի, նշված շրջանների սոցիալական ոլորտի ծախսերի ֆինանսավորման պահանջն այսուհետն նս պետք է բավարարվի առաջին հերթին տարբեր մակարդակների բյուջեների միջն եկամուտների բաշխման ու վերաբաշխման միջոցով ստացվող դրամական ռեսուրսների հաշվին: Այդ կապակցությամբ ներկա պայմաններում առանձնակի նշանակություն է ձեռք բերել հանրապետության տարբեր վարչատարածքների մակարդակով (հատկապես ծախսերի անհրաժեշտ չափերը որոշելու համար) գիտականորեն հիմնավորված ֆինանսական, այդ թվում բյուջետային ծախսերի նոր շերտավորված նորմաների ու նորմատիվների մշակման անհրաժեշտությունը: Մյուս կողմից հանրապետության վարչատարածքների կողմից սոցիալ-տնտեսական ծրագրերի մշակումը խթանելու ն բյուջեների եկամուտների ու ծախսերի հաշվարկները դյուրացնելու նպատակով խիստ անհ137

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

րաժեշտություն է դարձել տեղական բյուջեներին պետական հարկերից ու եկամուտներից մասհանումների նորմատիվների սահմանումը՝ ավելի տնական ժամանակահատվածի (2-5 տարիների) համար: Ելնելով պետական բյուջեի ն տեղական բյուջեների միջն եկամուտների բաշխումից, ինչպես նան տեղական բյուջեներով կատարվող ծախսերի, դրանց ամրակցված սեփական եկամուտների ն ընդհանուր հանրապետական հարկերից մասհանումների միջոցով ստացվող եկամուտների հարաբերակցությունից՝ ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարությունը կառավարության հանձնարարությամբ որոշում է դոտացիաների, սուբվենցիաների ու սուբսիդիաների չափերը, որոնք պետական բյուջեից հատկացվում են առանձին տեղական բյուջեներին: Դոտացիան ֆինանսական օգնության կամ օժանդակության ձն է, ըստ որի՝ այն տրվում է անհատույց կարգով առանձին տեղական բյուջեներին դրանց եկամուտների ու ծախսերի միջն գոյություն ունեցող ճեղքվածքը (դեֆիցիտը) փակելու համար՝ չառանձնացնելով դրա օգտագործման ուղղությունները (նպատակները): Դա նշանակում է, որ տեղական բյուջեները տնօրինող մարմինները (տեղական խորհուրդները) իրենք են որոշում դոտացիոն գումարների օգտագործման ուղղությունները: Սուբվենցիան ֆինանսական օգնության այնպիսի ձն է, որը թեն տրվում է անհատույց, բայց, որպես կանոն, կապիտալ ներդրումների կոնկրետ ծրագրեր ֆինանսավորելու համար: Դոտացիայի համեմատությամբ սուբվենցիայի օգտագործման կոնկրետ նպատակայնությունն այն դարձնում է հիմնավորված, իսկ կիրառումը՝ հեշտ վերահսկելի: Այլ նպատակով օգտագործելու դեպքում սուբվենցիոն գումարները ենթակա են վերադարձման: Սուբսիդիան ֆինանսական օժանդակության այնպիսի ձն է, որը վերադաս բյուջեից տրվում է ստորադաս բյուջեին նույնպես անհատույց կարգով ն որոշակի նպատակի համար. այն հատկացնելիս սովորաբար հիմք է ընդունվում սոցիալական բնույթի (մշակույթի, առողջապահության, ընդհանուր կրթության ն այլն) ֆինանսավորման ծրագրերի կատարումը: Ոչ նպատակային օգտագործման դեպքում սուբսիդիաները ենթակա են վերադարձման: Նշենք, որ սուբսիդիաները, որոնք կարնոր նշանակություն ունեին նախկին ԽՍՀՄ միութենական բյուջեից միութենական հանրապետությունների բյուջեները ֆինանսավորելու համար, ՀՀ-ում առայժմ կիրառում չունեն: Նկատի ունենալով կենտրոնացված նպատակային ու բյուջետային քաղաքականության անցկացման կարնորությունը՝ մեր կարծիքով, դոտացիայի համեմատությամբ սուբսիդիան կարելի է ֆինանսական օժանդակության առավել արդյունավետ ձն համարել: Ընդհանուր առմամբ տվյալ ֆինանսական տարվա համար յուրաքանչյուր տեղական բյուջեի ծախսերին ուղղվող դոտացիայի ծավալը հանրապետության ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության կողմից, ինչպես արդեն նշվել է, որոշվում է՝ հիմք ընդունելով քաղաքի կամ գյուղի բյուջեի ծախսերի չափը ն սեփական (ամրակցված) եկամուտների կանխատեսվող գումարը: Հասկանալի է, որ յուրաքանչյուր քաղաքի կամ գյուղի բյուջեի ծախսերի ծրագրային ծավալի գնահատման ցուցանիշը որոշվում է նախորդ տարիների կատարողականի ն հաջորդ տարվա համար սոցիալ-տնտեսական զարգացման ծրագրի առաջադրանքների հիման վրա: Սակայն պարզ է, որ ներկա դրությամբ, առանց պետական բյուջեից ստացվող ֆինան138

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

սական միջոցների, տեղական բյուջեները միայն սեփական եկամուտներով չեն կարող բավարարել տեղերի սոցիալ-տնտեսական զարգացման ծախսերի ֆինանսական պահանջը: Ներկայումս իրավիճակն այնպիսին է, որ պետական բյուջեի եկամուտների հիմնական մասը ձնավորվում է հատկապես Երնան քաղաքի տարածքում տեղաբաշխված ձեռնարկությունների, կազմակերպությունների (անկախ սեփականության ձներից) ու բնակչության եկամուտներից գանձվող հարկերի ն զանազան վճարումների հաշվին: ՀՀ տեղական բյուջեների կարգավորման մեխանիզմի կատարելագործման համար անհրաժեշտ են՝ » օրենսդրորեն հստակ սահմանազատել իշխանության տեղական ինքնակառավարման մարմինների իրավասությունների շրջանակները ն տեղական բյուջեներից կատարվող ծախսերի ֆինանսավորման ոլորտները: Այդ հարցում պարզություն մտցրեց «ՀՀ տեղական ինքնակառավարման մասին» օրենքը. » պլանավորել տեղական բյուջեներն ըստ ընթացիկ ծախսերի բյուջեի(«ընթացիկ բյուջեի») ն ըստ կապիտալ ներդրումների բյուջեի («ընդլայնված բյուջեի»), որը հնարավորություն կտա առավել արդյունավետ ձնով կողմնորոշվել պետական բյուջեից տեղական բյուջեներին ֆինանսական միջոցներ հատկացնելու ոլորտները ճշտորեն ընտրելու գործում. » տեղական բյուջեների համակարգի յուրաքանչյուր օղակի համար ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության կողմից ճշտորեն հաշվառել «ընթացիկ բյուջեի» սահմանային ծավալը, որը պետք է իր մեջ ամփոփի նվազագույն այն անհրաժեշտ ծախսերը, որոնց մի մասը սեփական եկամուտների անբավարարության դեպքում պետք է ֆինանսավորվի պետական բյուջեից տրվող սուբսիդիաների (դոտացիաների) հաշվին. » նախապես որոշել ծախսերի այն ոլորտները (բնակարանային-կոմունալ տնտեսություն, տեղական կառավարման ապարատի պահպանում ն այլն), որոնք կարող են ֆինանսավորվել տեղական բյուջեների սեփական եկամուտների հաշվին. » պետական բյուջեից սուբսիդիաներ հատկացնել տեղական բյուջեներին՝ առողջապահության, ընդհանուր կրթության ն սոցիալական այլ ծրագրերի ծախսերը ֆինանսավորելու համար: Ընդ որում, այդ հատկացումները պետք է կատարվեն հանրապետության ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության կողմից հաստատված ֆինանսական նորմաների ու նորմատիվների համաձայն. » ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից ընդունված տարածքային (ռեգիոնալ) տնտեսական ու սոցիալական զարգացման ծրագրերի շրջանակներում պետական բյուջեից սուբվենցիաներ հատկացնել տեղական բյուջեներին՝ կապիտալ ներդրումների առաջնահերթ ուղղությունների ծախսերը ֆինանսավորելու համար: Այսպիսով՝ ՀՀ տարբեր մակարդակի բյուջեների միջն եկամուտները ն ծախսերը բաշխվում են՝ ելնելով իշխանության կենտրոնական ու տեղական կառավարման մարմինների սոցիալ-տնտեսական ու մյուս ֆունկցիաներից, ձեռնարկությունների ու կազմակերպությունների գերատեսչական (հանրապետական ու տեղական) ենթակայությունից ն այն կարգից, որը սահմանված կլինի բյուջետային ու տեղական

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ինքնակառավարման օրենսդրություններով: Այնուհետն, բյուջետային կարգավորման գործընթացով եկամտի միննույն տեսակը (օրինակ, ավելացված արժեքի հարկը, շահութահարկը ն այլն) կարող է մուտք լինել ն պետական բյուջե, ն տեղական բյուջեներ, իսկ միննույն բնույթի ծախսը կարող է կատարվել թե պետական բյուջեից ն թե տեղական բյուջեներից (օրինակ՝ տնտեսության զարգացման, սոցիալ-մշակութային միջոցառումների ծախսերը ն այլն), բայց, իհարկե, տարբեր տեսակարար կշիռներով: Կան նան եկամուտների ն ծախսերի այնպիսի տեսակներ (մաքսային վճարներ, ակցիզային հարկ, երկրի պաշտպանության, միջազգային ծրագրերի ծախսեր ն այլն), որոնք բացառապես անցնում են պետական բյուջեով: Բյուջետային կարգավորման միջոցով լուծվում է բոլոր տեսակի բյուջեների եկամուտների ն ծախսերի հավասարակշռումն առանց դեֆիցիտի: Իշխանության տեղական ինքնակառավարման մարմիններում առաջանում է նյութական շահագրգռվածություն ոչ միայն իրենց տեղական բյուջեների եկամուտների, այլն պետական բյուջեի գծով հարկերի ու եկամուտների (հատկապես տեղական բյուջեներին մասհանվող ընդհանուր հանրապետական հարկերի ու եկամուտների) պլանները կատարելու ն գերակատարելու գործում, տնտեսական նախադրյալներ են ստեղծվում իշխանության հանրապետական ու տեղական կառավարման մարմինների շահերի փոխկապակցվածության ն փոխադարձ ֆինանսական օգնության ապահովման համար:

6.2. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Բյուջետային գործընթացը ընդգրկում է բյուջեների կազմման, քննարկման, հաստատման ն կատարման փուլերը, որոնք, ըստ էության, արտահայտում են բյուջետային պլանավորման բուն բովանդակությունը ու միմյանց հետ սերտորեն շաղկապված են: Ավելի կոնկրետ՝ բյուջետային գործընթացի միջոցով լուծվում են մի շարք գործնական խնդիրներ: Նախ՝ դրա միջոցով որոշվում են բյուջետային առանձին օղակների (պետական ն տեղական բյուջեների) եկամուտների ընդհանուր ծավալը, կոնկրետ տեսակները ն ձնավորման աղբյուրները: Երկրորդ՝ սահմանվում են բյուջետային հատկացումների բաշխման ն օգտագործման ուղղությունները ըստ տնտեսական ու սոցիալական առանձին բնագավառների, գերատեսչությունների, վարչատարածքային շրջանների ն ծախսերի ֆինանսավորման օբյեկտների: Երրորդ՝ բյուջեի եկամուտները բաշխվում են նրա առանձին օղակների (պետական ն տեղական բյուջեների) միջն այն հաշվով, որպեսզի ապահովվի հանրապետության բոլոր բյուջեների եկամուտների ն ծախսերի հավասարակշռությունը: Չորրորդ՝ նախագծվում ն որոշվում են պետական ն տեղական բյուջեների պահեստային (ռեզերվային) ֆոնդերի ստեղծման չափերը: Եվ, վերջապես, բացահայտվում են իշխանության հանրապետական ն տեղական մարմինների կենտրոնացված պետական ֆինանսական ռեսուրսների ֆոնդի ավելացման բոլոր հնարավոր ռեզերվները, ինչպես նան իրականացվում է դրամով հսկողությունը հանրապետության տարածքում գտնվող բոլոր ձեռնարկությունների, կազմակերպությունների ն բյուջետային հիմնարկությունների ֆինանսատնտե140

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

սական ողջ գործունեության նկատմամբ: Պետական ն տեղական բյուջեների նախագծերը կազմվում են պլանավորվող տարվա Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական ն սոցիալական զարգացման ծրագրի ցուցանիշների, ամփոփ ֆինանսական հաշվեկշռի, գիտատեխնիկական կանխատեսումների, սահմանված հարկերի դրույքների, գների մակարդակի, ծախսերի նորմաների ն նորմատիվների հիման վրա: Այսպես՝ բյուջեի եկամուտներից՝ շահութահարկի, ավելացված արժեքի հարկի, բնակչությունից գանձվող հարկերի գումարները որոշելու հիմք են տնտեսական ն սոցիալական զարգացման ծրագրի (պլանի) այնպիսի ցուցանիշներ, ինչպիսիք են արտադրանքի թողարկումը, իրացումը, աշխատավարձի ֆոնդը, ինքնարժեքը, շահույթը, ապրանքաշրջանառությունը, տրանսպորտի, կոմունալ ն կենցաղային ձեռնարկությունների սպասարկումների, կապի ն ուրիշ ձեռնարկությունների գծով աշխատանքների ու ծառայությունների ծրագրված առաջադրանքները: Այնուհետն, բյուջեի ծախսերով նախատեսվող կապիտալ ներդրումների ֆինանսավորման չափը սահմանվում է՝ ելնելով պլանային տարվա տնտեսական ու սոցիալական ծրագրով ընդունված ներդրումների ծավալից: Իսկ սոցիալ-մշակութային հիմնարկությունների պահպանման ու միջոցառումների իրականացման համար բյուջեում նախատեսվող ֆինանսավորման ծախսերը որոշվում են այդ հիմնարկությունների ցանցի ն կոնտինգենտի ծավալման կարնորագույն ցուցանիշների (աշակերտների, դասարանների թիվը դպրոցներում, ուսանողների թիվը բուհերում, մահճակալների քանակը հիվանդանոցներում ն այլն) հիման վրա, որոնք նույնպես սահմանվում են պլանային տարվա տնտեսական ու սոցիալական զարգացման պետական ծրագրով: Բայց դա ամեննին էլ չի նշանակում, որ բյուջեն տնտեսական ու սոցիալական զարգացման պետական ծրագրի ցուցանիշների սոսկ թվաբանական արդյունքն է: Բյուջետային պլանավորման գործընթացն ունի ինքնուրույն նշանակություն՝ չօգտագործված նյութական ու ֆինանսական ներքին ռեզերվների հայտնաբերման ն դրանք հանրապետության տնտեսական ու սոցիալական զարգացման կարիքներին լրացուցիչ կարգով ծառայեցնելու համար: Պետական ն տեղական բյուջեների կազմման, քննարկման, հաստատման ու կատարման գործընթացի փուլերում ճշգրտվում, փոփոխության են ենթարկվում հանրապետության տնտեսական ու սոցիալական զարգացման պետական ծրագրի առանձին ցուցանիշները, մեկ անգամ նս ստուգվում են այդ ծրագրի առանձին բաժինների հաշվեկշռային կապակցությունները: 1991 թ. սկսած էական տեղաշարժեր են կատարվել հանրապետության բյուջետային գործընթացում, քանի որ պետական ն տեղական բյուջեներն անկախ են, ու նրանց նախագծերի կազմման, քննարկման ն, մասնավորապես, հաստատման աշխատանքները չեն կանոնագրվում իշխանության որնէ վերադաս մարմնի կողմից: Այդ կապակցությամբ անհրաժեշտ է նշել, որ ժողովրդավարացման սկզբունքներն աստիճանաբար արմատավորվում են տեղական բյուջեների ձնավորման գործընթացում, քանի որ նշված բյուջեների նախագծերի կազմման համար վերադաս ֆինանսական մարմնի՝ հանրապետության ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության կողմից տեղերին այլնս հիմնական (հսկիչ) ցուցանիշներ (եկամուտների վճարման ն ծախսերի լիմիտավորման չափեր) չեն իջեցվում, ն պատգամավորնե141

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

րի մարզային, քաղաքային ու գյուղական խորհուրդներն ինքնուրույն կազմում, քննարկում ն հաստատում են իրենց համապատասխան վարչատարածքային տեղական բյուջեները: Շուկայական էկոնոմիկային անցնելու գործընթացը նոր պահանջներ է առաջադրում նան բյուջետային համակարգի առանձին օղակների եկամուտների ու ծախսերի գծով ցուցանիշների պլանավորման մեթոդաբանական ն մեթոդական աշխատանքների կատարելագործման նկատմամբ: Պետբյուջեի եկամուտների ձնավորման մեխանիզմի կատարելագործումը սերտորեն առնչվում է հարկային քաղաքականության իրականացման ն հարկերի մասին հանրապետության գործադիր ու օրենսդիր մարմինների կողմից ընդունված որոշումների ն օրենքների հետ, որը պահանջում է հատուկ ուսումնասիրություն: Ինչ վերաբերում է բյուջետային համակարգի առանձին օղակներով (պետական ն տեղական) ֆինանսավորվող ծախսերի պլանավորման գործընթացին, ապա հանրապետության էկոնոմիկայի զարգացման սոցիալական ուղղվածությունն ուժեղացնելու պայմաններում գործնական լուծում պահանջող խնդիր է դարձել սոցիալական ոլորտի արդյունավետ գործունեությունն ապահովելու նպատակով սոցիալ-մշակութային հիմնարկների պահպանման ու միջոցառումների իրականացման համար կատարվող բյուջետային ֆինանսավորման ծախսերի տնտեսագիտորեն հիմնավորված նոր նորմաների մշակումը: Հարցն այն է, որ ներկայումս հանրապետության առանձին ռեգիոնների մակարդակով ծախսերի անհրաժեշտ չափերը որոշելու համար չկան գիտականորեն հիմնավորված ֆինանսական, այդ թվում բյուջետային ծախսերի նորմաներ ն նորմատիվներ: Միաժամանակ հայտնի է, որ Սահմանադրությամբ բոլոր քաղաքացիները, անկախ բնակավայրից ն ազգային պատկանելիությունից, ունեն կրթության, առողջապահության, սոցիալական ապահովության, մշակութալուսավորչական ն բազմաթիվ այլ սոցիալական ծառայություննրից օգտվելու իրավունք: Վերոհիշյալ խնդիրների լուծումն օբյեկտիվորեն պահանջում է, որ սոցիալ-մշակութային միջոցառումների իրականացման ն հիմնարկությունների պահպանման ծախսերն այսուհետն սահմանվեն՝ ելնելով բնակչության մեկ շնչին ընկնող ծախսերի գիտականորեն հիմնավորված նորմատիվներից՝ միաժամանակ հաշվի առնելով շուկայական հարաբերությունների ազդեցությունը սոցիալական ոլորտում: Հանրապետության առանձին ռեգիոնների ֆինանսական դրության որոշակի չափով համահարթեցումը ենթադրում է ըստ առանձին բնագավառների կիրառել բնակչության մեկ շնչին ընկնող սոցիալ-մշակութային միջոցառումների ծախսերի միջինացված նորմատիվների հաշվարկներ: Ընդ որում, որոշ ռեգիոնների համար, օբյեկտիվ գործոններով թելադրված, բացառված չեն բնակչության մեկ շնչին ընկնող վերը նշված ծախսերի նորմաները հանրապետական միջին նորմաներից շեղվելու հնարավոր դեպքեր: Բացի դրանից, ներկայումս անհրաժեշտություն է առաջացել նան սոցիալ-մշակութային հիմնարկություններում, ինչպես, օրինակ՝ նախադպրոցական (մանկապարտեզ, մանկամսուր ն այլն) մեկ երեխային, դպրոցում՝ մեկ աշակերտին կամ դասարանին, բուհում՝ մեկ ուսանողին ընկնող ֆինանսական ու բյուջետային ծախսերի նորմաների վերագնահատման ու վերանայման խնդրի լուծումը: Հայաստանի Հանրապետության բյուջեի էության, բյուջետային համակարգի ն գործընթացի հարցերը սերտորեն կապված են բյուջետային օրենսդրության, մաս142

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

նավորապես բյուջետային իրավունքի հետ: Ի տարբերություն բյուջետային իրավունքի՝ ֆինանսական իրավունքը արտահայտում է ոչ միայն պետության, այլն ձեռնարկությունների, կազմակերպությունների (սեփականության ձներից կախված), վարկային հիմնարկությունների (բանկերի) ն ապահովագրական մարմինների ֆինանսական, դրամարկղային, հաշվարկային ու վճարային հարաբերությունների հետ կապված իրավական նորմերը: Մինչդեռ բյուջետային իրավունք ասելով պետք է հասկանալ օրենսդրական փաստաթղթերով (օրենք, հրամանագիր) իշխանության օրենսդիր բարձրագույն մարմնի, տվյալ դեպքում՝ հանրապետության ամբողջությունը, որով որոշվում են բացառապես իրավասությունների բյուջետային համակարգի էության, նրա կազմի մեջ մտնող տարբեր տեսակի բյուջեների կազմման, քննարկման, հաստատման ու կատարման հարցերը: ՀՀ իշխանության հանրապետական մարմնի ն համայնքների ֆինանսաբյուջետային իրավունքներն ըստ էության կանխորոշվում են Սահմանադրությամբ: Սակայն Սահմանադրությունում այդ հարցերի մասին նշվում է ընդհանուր հիմունքներով: Հետնաբար հարկ է լինում ընդունել նան լրացուցիչ փաստաթղթեր, ինչպես, օրինակ՝ «Հայաստանի Հանրապետության բյուջետային համակարգի մասին», «Տեղական ինքնակառավարման մասին» ՀՀ օրենքները: Հայաստանի Հանրապետության բյուջետային համակարգի մասին նոր օրենքը, որն ընդունվել է 1997թ., մշակված է շուկայական էկոնոմիկային անցնելու ներկա փուլի համար ն բնութագրում է հանրապետության քաղաքական անկախության, տնտեսական ինքնուրույնության ն ինքնաֆինանսավորումն ապահովելու գործընթացներում նրա պետբյուջեի նորովի ֆունկցիաների կատարման հարցերը: Նրանում հստակորեն արտացոլված են հանրապետության տնտեսական ն քաղաքական նոր կարգավիճակի պայմաններում բյուջետային համակարգի էության, կառուցվածքի ու սկզբունքների (միասնության, ժողովրդավարության ն հանրապետության բոլոր վարչատարածքային շրջանների էկոնոմիկայի ն սոցիալական ոլորտների համակողմանի զարգացումն ապահովելու) մասին: Ըստ միասնության սկզբունքի՝ Հայաստանի Հանրապետության բյուջետային համակարգը միավորում է պետական բյուջեն ն հանրապետության վարչատարածքային միավորումների տեղական բյուջեները: Հայաստանի Հանրապետության բյուջետային համակարգի կառուցվածքի միասնության սկզբունքը բխում է հանրապետությունում ստեղծվող նոր տնտեսական, քաղաքական կարգերի ն էկոնոմիկայի համալիր զարգացման միասնությունից: Ժողովրդավարության սկզբունքի իրացումը գործնականորեն իր լուծումն է ստանում պետական ն տեղական բյուջեների կազմման, քննարկման ու հաստատման գործընթացներում, որոնց կարգավիճակը նույնպես հստակորեն ձնակերպված է հանրապետության բյուջետային համակարգի մասին նոր օրենքում: Այդ կարգավիճակի բովանդակությունն արտահայտվում է նրանում, որ Հայաստանի Հանրապետության բյուջետային համակարգի կազմի մեջ մտնող բոլոր բյուջեների նախագծերի կազմման, քննարկման ու հաստատման գործընթացներում նախատեսվում է ժողովրդավարության սկզբունքների իրական ապահովում: Այսպես՝ պետական բյուջեի կազմման, քննարկման ն հաստատման աշխատանքների կարգը սահմանում ու տնօրինում են հանրապետության բարձրագույն գործադիր ն օրենսդիր (նախարարների խորհուրդ, Ազգային ժողով) մարմինները: Պատգամավորների մարզային, քաղաքա143

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

յին ն գյուղական մարմինները, ինչպես արդեն նշել ենք, ինքնուրույն կազմում ն հաստատում են իրենց տարածքների տեղական բյուջեները: Այնուհետն, օրենքում նշվում է այն մասին, որ բյուջեների (պետական բյուջեի ն տեղական բյուջեների) նախագծերը կազմվում են ֆինանսական պլանների ն ծախսերի նախահաշիվների (բյուջետային հիմնարկների համար) հիման վրա ն այդ աշխատանքներին մասնակից են դարձվում բազմաթիվ ձեռնարկություններ, կազմակերպություններ, հիմնարկություններ, նախարարություններ, գերատեսչություններ, ինչպես նան համայնքների բաժիններ: Բացի դրանից, հանրապետության պետբյուջեի նախագիծը քննարկվում է Հայաստանի Հանրապետության նախարարների խորհրդում, այն նան վերջնականորեն քննարկվում ն հաստատվում է հանրապետության Ազգային ժողովի նստաշրջանում: Տեղական բյուջեների նախագծերը քննարկվում ն հաստատվում են տեղական համայնքների նստաշրջաններում: Ընդ որում, նախքան նստաշրջաններում քննարկելը ն հաստատելը բյուջեների նախագծերը մանրամասնորեն քննարկվում ն հավանության են արժանանում հանրապետության Ազգային ժողովի ն տեղական ինքնակառավարման մարմիններին կից մշտական գործող ֆինանսավարկային ն բյուջետային հարցերի հանձնաժողովների կողմից: Նստաշրջաններում պատգամավորներն իրենց կարծիքն են արտահայտում բյուջեների նախագծերով նախատեսված եկամուտների ու ծախսերի վերաբերյալ, կատարում են դիտողություններ, քննադատում են դրանց կազմման գործընթացում տեղ գտած թերությունները: Նստաշրջանի հաստատած բյուջեն հանրապետության նախագահի կողմից ստորագրվելուց հետո օրենք է, ն նրա կատարումը՝ պարտադիր: Բյուջետային ժամանակաշրջանը հանրապետությունում սահմանվում է մեկ տարի՝ հունվարի 1-ից մինչն դեկտեմբերի 31-ը ներառյալ, այսինքն՝ բյուջետային տարին մեզ մոտ համընկնում է օրացուցային տարվան: Ժողովրդավարության սկզբունքի հետ սերտորեն կապված է հանրապետության վարչատարածքային բոլոր շրջանների էկոնոմիկայի ն սոցիալական ոլորտների համակողմանի զարգացումն ապահովելու սկզբունքը: Յուրաքանչյուր վարչատարածքային տեղական մարմինն ունի սեփական բյուջե ն օժտված է իր տարածաշրջանում տնտեսական ու սոցիալական բնագավառների զարգացման որոշակի իրավունքներով: Ինքնակառավարման խնդիրների լուծումն առաջադրում է բարձրացնել իշխանության տեղական մարմինների դերը ֆինանսաբյուջետային հարցերի լուծման բնագավառում: Այդ կապակցությամբ բյուջետային համակարգի մասին օրենքը նախադրյալներ է ստեղծում, ն սահմանված է եկամուտներն ու ծախսերը հանրապետության բյուջետային համակարգի առանձին օղակների միջն բաշխելու այնպիսի կարգավիճակ, ըստ որի՝ հնարավոր է դառնում համայնքներում իրականացվող տնտեսական ն սոցիալական ոլորտների զարգացման միջոցառումների ֆինանսավորման համար անհրաժեշտ եկամտային աղբյուրների ապահովումը: Նման կարգավիճակը չի բացառում նան, որ վարչատարածքային տեղական միավորումները միաժամանակ իրենց մասնակցությունն ունենան ընդհանուր հանրապետական նշանակության տնտեսական ն սոցիալական զարգացման միջոցառումների ֆինանսավորմանը: Բոլոր վարչատարածքային շրջանների էկոնոմիկայի ու սոցիալական ոլորտների համակողմանի զարգացումն ապահովելու սկզբունքների հիման վրա կառուցված Հայաստանի Հանրապետության բյուջետային նոր համակարգը կոչված է լուծելու հանրապետության տնտեսական ու սոցիալական զարգացման ծրագրերով նախա144

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

տեսվող միջոցառումների ֆինանսավորումը, ընդհանուր հանրապետական նշանակություն ունեցող ծախսերի ու միջոցառումների ֆինանսավորմանը տեղերի մասնակցության ապահովումը ն նրանց ֆինանսական փոխադարձ օգնությունը: Հանրապետության բյուջետային համակարգի մասին օրենքում հստակորեն սահմանազատված են պետական ն տեղական բյուջեներին ամրացվող եկամուտների ու ծախսերի կոնկրետ տեսակները: Դա բացատրվում է նրանով, որ բյուջետային եկամտի միննույն աղբյուրներից մասհանումները տարբեր չափերով ուղղվում են ն պետական, ն տեղական բյուջեների ծախսերի ֆինանսավորմանը: Միաժամանակ, միննույն բնույթի ծախսերը (օրինակ՝ տնտեսության զարգացման, սոցիալ-մշակութային միջոցառումների, կառավարման ապարատի պահպանման ն այլն) ֆինանսավորվում են տարբեր բյուջետային օղակներից, բայց, իհարկե, տարբեր տեսակարար կշիռներով: Նախատեսված են նան եկամուտների ու ծախսերի տեսակներ, որոնք ամրացվում են միայն պետական կամ տեղական բյուջեներին: Նշված է այն մասին, որ բյուջեների եկամուտները գոյանում են հիմնականում սեփականության տարբեր ձներին պատկանող ն իրավաբանական անձ հանդիսացող բոլոր ձեռնարկությունների ու կազմակերպությունների կողմից կատարվող հարկային ն ոչ հարկային վճարումների ն մասամբ՝ բնակչությունից գանձվող հարկերի, տուրքերի ու կամավոր մուծումների հաշվին: Հանրապետության բյուջետային համակարգի մասին օրենքում առանձնակի տեղ է հատկացված տեղական բյուջեների կարգավիճակի հարցերին: Նշված օրենքով զգալիորեն ընդլայնված են տեղական մարմինների բյուջետային իրավունքները՝ լրացուցիչ ֆինանսական ռեսուրսների հաշվին նոր ծախսեր կատարելու բնագավառում: Տեղական մարմինների բյուջետային իրավունքների կարնորագույն հարցերից է օրենքի այն դրույթը, ըստ որի՝ տեղական բյուջեների կատարման ժամանակ լրացուցիչ ստացված եկամուտները տեղական մարմինների կողմից հատկացվում են տնտեսական ն սոցիալական միջոցառումների ֆինանսավորմանը: Օրենքի նշված դրույթը լիովին ընդգծված ն ամրապնդված է, քանի որ այն մեծ կարնորություն է ձեռք բերում իշխանության տեղական մարմինների նախաձեռնության ծավալման գործում: Նշված օրենսդրությամբ յուրաքանչյուր տեղական մարմին հանդես է բերում շահագրգռվածություն եկամուտների նոր աղբյուրներ փնտրելու, դրանց պլանային գումարները գերակատարելու, բյուջեի ընդլայնելու ն լրացուցիչ միջոցառումների համար ծախսերի հնարավոր ֆինանսավորում կատարելու բնագավառներում: Այդ կապակցությամբ կարնոր նշանակություն է ձեռք բերում նան միջոցների օգտագործման վերաբերյալ օրենքում նախատեսված այն դրույթը, ըստ որի՝ տեղական բյուջեների ծախսերի խնայողության շնորհիվ դրանք մնում են տեղական մարմինների տրամադրության տակ ն վերջիններիս հայեցողությամբ ծախսվում են լրացուցիչ միջոցառումների ֆինանսավորման համար: Բյուջետային օրենսդրությամբ են որոշվում նան բյուջետային պահեստային (ռեզերվային) ֆոնդերի ձնավորման ն օգտագործման կարգավիճակի հարցերը: Այսպես՝ պետական բյուջեում նախատեսվում ն հաստատվում է հանրապետության նախարարների խորհրդի պահեստային ֆոնդը, որը կոչված է տարվա ընթացքում՝ բյուջեի կատարման ժամանակ, օգտագործելու չնախատեսված անհետաձգելի մի շարք միջոցառումների ծախսերը ֆինանսավորելու համար: Այնուհետն, բացի եկամուտների ընդհանուր գումարից, պետական ն տեղական բյուջեներում, ի հաշիվ տարվա

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

սկզբի բյուջետային չօգտագործված ազատ մնացորդների, կազմվում ն հաստատվում են նան դրամարկղային շրջանառու միջոցները: Վերջիններս յուրատեսակ ռեզերվ են բյուջեների ծախսերի անխափան ֆինանսավորումն ապահովելու համար: Բյուջետային համակարգի մասին օրենքում շարադրված են նան բյուջեների կատարման կարգավիճակի հարցերը: Ընդգծված է այն մասին, որ Հայաստանի Հանրապետության պետական բյուջեի դրամարկղային կատարման պատասխանատվությունը դրված է ՀՀ կենտրոնական գանձապետարանի վրա: Հայաստանի Հանրապետության կառավարության կողմից սահմանված կարգով պետական բյուջեի եկամուտների ն ծախսերի կատարման նկատմամբ հսկողությունն ու պատասխանատվությունը դրված են հանրապետության հարկային պետական ծառայության ն ֆինանսների ու էկոնոմիկայի նախարարության մարմինների վրա: Հանրապետության պետբյուջեի կատարման վերաբերյալ հաշվետվությունը առանձին կարգով քննարկվում ն հաստատվում է Հայաստանի Ազգային ժողովի կողմից: Բյուջետային օրենսդրությամբ առանձնակի ուշադրություն է դարձվում բյուջետային կարգապահության ամրապնդման հարցերին, քանի որ բյուջեների եկամուտների ն ծախսերի կատարումը տեղի է ունենում ոչ թե ինքնաբերաբար, այլ այդ գործընթացը կարգավորվում է որոշակի իրավական նորմերի միջոցով: Այսպես՝ բյուջեների հասանելիք գումարների ժամանակին մոբիլիզացումը ն գանձման կազմակերպումը կատարվում են պարտադիր վճարումների ձնով: Այդ գումարների ոչ ժամանակին ն ոչ լրիվ վճարումը կամ թաքցնումը հանգեցնում են պետական իրավական սանկցիաների կիրառման (տույժերի, տուգանքների կիրառում, դատական պատասխանատվության ենթարկում ն այլն): Բյուջեներից պետական միջոցները բաց են թողնվում ոչ թե ըստ ծախսերի հաստատված պլանների, այլ այդ պլանների փաստացի կատարման աստիճանի: Բյուջեների նախագծերի հաստատման ու կատարման հաշվետվությունների մասին Հայաստանի Հանրապետության Ազգային Ժողովի կողմից ընդունված օրենքները (որոշումները) հրապարակվում են մամուլում: Սրանք են այն հիմնադրույթները, որոնք շարադրված են շուկայական էկոնոմիկային անցնելու ներկա փուլի համար Հայաստանի Հանրապետության բյուջետային համակարգի մասին օրենքում: Ելնելով յուրաքանչյուր պլանային տարվա տնտեսական ու սոցիալական զարգացման առանձնահատկություններից՝ Հայաստանի կառավարությունը, այդ օրենքին համապատասխան, որոշում է կայացնում տվյալ պլանային տարվա հանրապետության պետբյուջեի կազմման կարգի, ժամկետների ն յուրահատկությունների մասին: Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Հայաստանի Հանրապետության բյուջետային համակարգը ի՞նչ օղակներից է կազմված, որո՞նք են դրանց դրսնորման ոլորտները: 2. Ի՞նչ է նշանակում բյուջետային կարգավորում ն ինչո՞վ է պայմանավորված: 3. Ինչպե՞ս է իրականացվում բյուջետային օղակների հաշվեկշռումը, ի՞նչ է դեֆիցիտը ն ինչպե՞ս է ծածկվում, ի՞նչ է նշանակում համահարթեցում: 4. Որո՞նք են բյուջետային պլանավորման խնդիրները ն գործընթացի կազմակերպման փուլերը: 5. Ի՞նչ է նշանակում ՀՀ պետական բյուջեի մասին օրենք: Ո՞վ է ընդունում, ն ի՞նչ բովան-

դակություն ունի այն:

ԳԼՈՒԽ 7

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԸ ԵՎ ԾԱԽՍԵՐԸ

7.1. ՀԱՐԿԵՐԸ ՈՐՊԵՍ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ

ԳԼԽԱՎՈՐ ԱՂԲՅՈՒՐ

Հարկերը ն դրանց տեսակները պատմականորեն առաջացել են դասակարգերի ն պետության ծագման հետ միաժամանակ: Պատմական վաղ շրջաններում հարկերը գանձվել են գլխավորապես բնամթերային (պարեն, հանդերձանք բանակի ն նավատորմի համար ն այլն) ձնով: Հետագայում՝ ապրանքադրամական հարաբերությունների զարգացման հետ, ծավալվել ն տիրապետող է դարձել հարկերի դրամական ձնը: Զարգացած կապիտալիստական երկրներում բյուջեի եկամուտների 60-709-ը ձնավորվում է հարկերի ն տուրքերի միջոցով: Հարկը պետական ն հասարակական կարիքների բավարարման նպատակով համապարտադիր ն անհատույց վճար է, որը գանձվում է ֆիզիկական ն իրավաբանական անձանցից՝ հարկային օրենսդրությամբ նախատեսված կարգով, չափերով ն սահմանված ժամկետներում: Բոլոր ժամանակներում պետությունների տնտեսական հիմքը հանդիսացել են հարկերը: Վերջիններս յուրաքանչյուր պետության եկամուտների գլխավոր աղբյուրներից են, որոնք ուղղվում են նրա արտաքին ն ներքին ֆունկցիաների (բանակ, պետական ապարատ ն այլ ինստիտուտներ, ազգային ծրագրեր) իրականացման ծախսերի ֆինանսավորմանը: Հարկային համակարգի բաղկացուցիչ մասն են կազմում նան տուրքը ն դրա տեսակները: Տուրքը հիմնականում իրավաբանական ն պետական այլ ծառայությունների դիմաց քաղաքացիներից ու կազմակերպություններից գանձվող վճար է: Տուրքերը գանձվում են դատարան տրված հայցադիմումների, նոտարական գործողությունների, ամուսնության, ամուսնալուծության, անվան, ազգանվան ն հայրանվան փոփոխությունների, անձնագրերի տրման ու գրանցման, տուրքային գանձման զանազան փաստաթղթեր տալու համար: Առավել տարածված են դրոշմատուրքերը, փոստային, դատական ն ժառանգման տուրքերը: Պետական սահմանի վրայով անցկացվող (ներմուծվող, արտահանվող) ապրանքների համար գանձվում են մաքսատուրքեր (մաքսեր): Ըստ բովանդակության ու գանձման եղանակի՝ հարկերը լինում են ուղղակի ն անուղղակի: Ուղղակի հարկերով հարկվում են գույքը (ունեցվածքը) ն եկամուտները: Դրանցից կարելի է նշել, օրինակ, գույքահարկը, հողի հարկը, շահութահարկը, եկամտա147

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

հարկը ն այլն: Անուղղակի հարկերից են ակցիզային հարկը, ավելացված արժեքից հարկը ն այլն, որոնք գանձվում են լայն սպառման ապրանքների վաճառքից, աշխատանքներից ու ծառայություններից՝ ապրանքների գների ն ծառայությունների սակագների բարձրացման միջոցով: Հարկին ն հարկերի համակարգին բնորոշ են մի շարք հատկանիշներ, որոնք դրանց տարբերում են պետության մյուս՝ ոչ հարկային եկամուտների գանձման մեթոդներից: Հարկին բնորոշ են պարտադիր, անհատույց, նախապես սահմանված որոշակի չափերով (դրույքներով) ու ժամկետներով եկամուտներից պետությանը վճարումներ կատարելու հատկանիշներ: Ելնելով այդ հատկանիշներից՝ առաջանում է հարկային համակարգի մեխանիզմների մշակման ու գործնականում կիրառելու անհրաժեշտություն: Հարկային համակարգի մեխանիզմների հիմքում ընկած են «հարկի սուբյեկտ կամ հարկ վճարող», «հարկի օբյեկտ կամ աղբյուր», «հարկային միավոր» ն «դրույքաչափ», «հարկի վճարման ժամկետ» ն «հարկային արտոնություններ» հասկացությունները: Այժմ համառոտակի բնութագրենք այդ հասկացություններից յուրաքանչյուրի էությունը: Հարկի սուբյեկտ կամ հարկ վճարող ասելով հասկանում ենք իրավաբանական ն ֆիզիկական այն անձանց (ձեռնարկություններ, կազմակերպություններ, քաղաքացիներ), որոնք օրենսդրությամբ պարտավոր են պետությանը վճարել սահմանված հարկերը: Հարկի օբյեկտ ն աղբյուր են գույքը (ունեցվածքը), եկամուտը, աշխատավարձը, շահույթը, ապրանքները, աշխատանքները, ծառայությունները, բնական ռեսուրսները ն այլ օբյեկտները: Հարկային միավոր ասելով հասկանում ենք հարկման ենթակա օբյեկտի այն միավորը, որի նկատմամբ սահմանվում են հարկի դրույքաչափերը (օրինակ՝ շահութահարկի գծով՝ հարկվող շահույթի գումարը, քաղաքացիներից գանձվող եկամտահարկի՝ հարկվող ամսական աշխատավարձի կամ տարեկան եկամտի չափը, հողի հարկի՝ հեկտարով, մետրով հողատարածության չափը ն այլն): Հարկի դրույքաչափը սահմանվում է հարկային միավորի նկատմամբ տոկոսներով կամ բացարձակ գումարներով: Հարկի դրույքները լինում են պրոգրեսիվ, ռեգրեսիվ, համամասնական ն հաստատուն: Պրոգրեսիվ դրույքները բարձրանում, իսկ ռեգրեսիվները իջնում են եկամտի կամ գույքի (հարկման օբյեկտի) արժեքի ավելացմանը համապատասխան: Հարկի համամասնական դրույքները սահմանվում են միասնական տոկոսաչափով, իսկ հաստատուն դրույքները՝ բացարձակ գումարով՝ անկախ եկամտի չափից: Տուրքերը գանձվում են կայուն գումարով կամ հայցագնի բազայի (բազայի) նկատմամբ տոկոսներով ն բազմապատիկով: Հարկի վճարման ժամկետները (ամենօրյա, հնգօրյա, տասնօրյա, ամենամսյա, եռամսյա, տարեկան) սահմանվում են ելնելով վճարման ենթակա հարկի գումարների չափերից, դրանց վճարման հաճախականությունից ն պետական ծախսերի ֆինանսավորման անընդհատությունն ապահովելու պահանջից: Հարկային արտոնություններ ասելով հասկանում ենք հարկի սուբյեկտներին կամ հարկ վճարողներին հարկումից մասնակի կամ լրիվ ազատումը: Օրենսդրությամբ սահմանված են հարկային հետնյալ արտոնությունները՝ հարկվող օբյեկտի նվազեցում, հարկի նվազեցում, հարկի հաշվարկման ու վճարման ժամկետային արտոնության սահմանում, հարկի

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

դրույքաչափի նվազեցում ն այլն: Բյուջեի եկամուտների ձնավորման ժամանակ պետության ֆինանսական հարաբերությունները ձեռնարկությունների, տնտեսական կազմակերպությունների ն բնակչության հետ ներկայումս կառուցված են հիմնականում հարկային սկզբունքների վրա: Դրա հետ կապված՝ հարկը ն հարկային համակարգը հանդես են գալիս որպես ֆինանսական համակարգի առանձին ու ինքնուրույն օղակ: Մեր հանրապետությունում 1992թ. սկսած ձնավորվել է հարկային նոր համակարգ, ն իրականացվում է հարկային ինքնուրույն քաղաքականություն: Հանրապետությունում հարկային քաղաքականության իրականացման առանձնահատկությունների, հարկային համակարգի կառուցվածքային սկզբունքների, վճարվող հարկերի տեսակների, սահմանվող արտոնությունների ու հարկման մյուս պահանջների հարցերը կարգավորվում են «Հայաստանի Հանրապետությունում հարկերի ն տուրքերի» մասին օրենքով, որը հաստատվել է ՀՀ Ազգային Ժողովի կողմից: Ըստ այդ օրենքի՝ հանրապետությունում սահմանվել են հետնյալ հարկերը ն տուրքերը. շահութահարկ՝ իրավաբանական անձանց (ձեռնարկությունների, տնտեսական կազմակերպությունների) շահույթից, եկամտահարկ՝ ֆիզիկական անձանց (քաղաքացիների) եկամտից, ակցիզային հարկ՝ առանձին ապրանքների իրացումից, ավելացված արժեքից հարկ՝ ապրանքների ն ծառայությունների իրացման շրջանառությունից, հողի հարկ՝ սեփականատիրոջ հողի համար, գույքահարկ՝ գույքի որոշակի տեսակների համար, մաքսեր(մաքսատուրքեր)՝ արտահանվող ն ներմուծվող ապրանքների համար, տեղական հարկեր ն տուրքեր, այլ հարկեր ն տուրքեր: Նշված հարկերը ն տուրքերը վճարվում են պետական բյուջե, տեղական բյուջեներ, ինչպես նան օրենքով սահմանված դեպքերում՝ արտաբյուջետային ֆոնդեր: Հարկերը ճիշտ հաշվարկելու, ժամանակին վճարելու ն հարկային օրենսդրության մյուս պահանջները պահպանելու պատասխանատվությունը դրված է հարկ վճարողների վրա: Իսկ այդ պահանջների պահպանման ու կատարման նկատմամբ հսկողությունն իրականացնում են ՀՀ հարկային պետական ծառայության մարմինները: Այսպես՝ սահմանված ժամկետներում նախատեսված հարկերը չմուծելու, ինչպես նան հարկվող օբյեկտը թաքցնելու կամ հարկման ենթակա եկամուտները պակաս ցույց տալու դեպքերում սահմանված են տույժեր, տուգանքներ ն այլ պատժամիջոցներ, որոնք կիրառում են հարկային պետական տեսչության մարմինները հարկ վճարողների նկատմամբ: Հարկային ճիշտ քաղաքականության վարումը, հարկերի ու հարկային համակարգի ճկուն մեխանիզմների մշակումը ն կիրառումն ունեն ինչպես տնտեսական, այնպես էլ սոցիալական ու քաղաքական նշանակություն: Հարկերը ն հարկային համակարգը կոչված են մի կողմից ապահովելու բյուջեի եկամուտների ժամանակին ն լրիվ չափով համալրումը կայուն ֆինանսական միջոցներով, իսկ մյուս կողմից՝ մեծապես խթանելու պետության տնտեսական ու սոցիալական առաջընթացը: Երբ ձնավորվում է հարկերի ոչ օպտիմալ մակարդակ, այսինքն՝ դրանց չափերի տնտեսագիտորեն չհիմնավորված մեծացում, ապա դա բացասաբար է անդրադառնում ինչպես արտադրողների շահագրգռվածության բարձրացման ու ձեռնարկատիրական նախաձեռնության զարգացման, այնպես էլ բնակչության կենսամակարդակի վրա:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Վերոհիշյալ խնդիրների լուծումը սերտորեն առնչվում է հարկային քաղաքականության կատարելագործման հետ: Տնտեսությունը բարդ ն առավել շարժուն օրգանիզմ է: Դա օբյեկտիվորեն պահանջում է տնտեսության զարգացման կոնկրետ ժամանակաշրջանի առանձնահատկություններից բխող հարկային յուրովի քաղաքականության մշակում ն անընդհատ կատարելագործում: էկոնոմիկայի շուկայացման առանձնահատկություններով պայմանավորված՝ հարկերի գանձման մեխանիզմներում ժամանակ առ ժամանակ կատարվող փոփոխությունները ն հարկային ճկուն համակարգի ստեղծումը դառնում են անխուսափելի: Դա նշանակում է, որ ժամանակի ընթացքում հնարավոր է վերացվեն որոշ հարկեր, կամ մտցվեն նոր հարկերի տեսակներ, փոփոխություններ կատարվեն հարկերի դրույքաչափերի, հարկային արտոնությունների սահմանման բնագավառներում ն այլն: Այդ բոլոր հարցերի գործնական լուծման իրավասությունը պատկանում է իշխանության բարձրագույն գործադիր ն, հատկապես, օրենսդիր մարմիններին: Հարկային քաղաքականության կատարելագործման գործընթացը կրում է մշտական ն շարունակական բնույթ: Ցանկացած երկրում, հատկապես շուկայական տնտեսության ուղին նոր թնակոխած երկրներում, տնտեսության արդյունավետ կառավարման հիմնական մեխանիզմը, մյուս հավասար պայմաններում, կարգավորում է պետական բյուջեն իր եկամուտների ու ծախսերի մակարդակով ն դրանց հարաբերակցությամբ: Դա առավել կարնոր է Հայաստանի համար, քանի որ անկախացումից հետո երկրի տնտեսությունը օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ պատճառներով հայտնվեց տնտեսական ու սոցիալական աղետալի ճգնաժամային վիճակում, որի հաղթահարման գործում բացառիկ դերը պատկանում է անհրաժեշտ քանակությամբ հավաքագրված բյուջեի եկամուտներին ու կատարված ծախսերին ն դրանց միջն առաջացած հարաբերակցության փոփոխություններին: Հայաստանի Հանրապետության պետական բյուջեի եկամուտների խոշորացված խմբերով կազմի ն կառուցվածքի փոփոխությունները բնութագրվում են ստորն բերված թիվ 7.1. աղյուսակի տվյալներով.

Աղյուսակ 7.1. ՀՀ պետական բյուջեի ամբողջ ն հարկային եկամուտների կառուցվածքի փոփոխությունը 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005

Ընդամենը եկամուտներ - 100 ·րանտներ

Հ ա ր կ ա յ ի ն 44,1 եկամուտներ

60,1 70,6 82,6 71,4 78,3 83,5 80,0 81,2 72,7 82,4 83,5

Ընդամենը եկա մուտներ, 54,7 79,5 90,3 90,3 90,5 92,6 95,5 95,2 92,5 82,7 95,5 97,3 այդ թվում՝

Գրանտներ

45,3 20,5

9,7

9,7

9,5

7,4

4,5

4,8

7,5

17,3

4,5

2,7

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

Տվյալներից երնում է, որ 1999թ. պետական բյուջեի բոլոր եկամուտները ամբողջ եկամուտների կառուցվածքում կազմել են 92.69, իսկ 2005թ.՝ 97,39, ապա հարկային եկամուտները համապատասխանաբար՝ 78.39 ն 83,59: Ըստ հարկատեսակների գումարային ու կառուցվածքային փոփոխությունները բերված են թիվ 7.2. աղյուսակում: Աղյուսակ 7.2 ՀՀ պետական բյուջեի եկամուտների կազմը 1996-2005 թթ. (մլն դրամ)

Ընդամենը եկամուտներ 99581,9 132290,6 174399,2 172132,8 193577,9 228317,9 292035,3 302249,1 364433,7 - ·րանտներ, այդ թվում՝ Հարկային 70335,0 107691,2 143316,0 143661,5 154872,3 185437,4 212232,8 50119,1 304257,1 եկամուտներ Ո ւ ղ ղ ա կ ի 25556,0 31281,0 39386,8 33766,5 27768,1 29988,0 34500,4 52355,9 73177,1 հարկեր

Անուղղակի 32843,0 55718,0 89947,2 92917,5 110558,2 130340,0 146873,1 158559,9 185420,7 հարկեր Մաքսային 5876,0 10597,6 7718,2 տուրք

8683,3

Գրանտներ

8503,1

9793,8

9691,8

10723,9 12483,2 16489,5

Ոչ հարկային 19575,0 10512,8 14220,1 11064,7 13873,7 10915,2 10864,6 12394,2 20710,2 եկամուտներ 9671,0 14086,6 7289,8

9309,0

17019,0 50479,6 13717,5 9875,4

Եթե 1999 թ. նկատմամբ բոլոր եկամուտները 2005թ. հանրապետությունում աճել են 2.1 անգամ, ուղղակի հարկերը` 1.8 անգամ, ապա անուղղակի հարկերը ավելացել են 2.1 անգամ: Անուղղակի հարկերի նման աճը գերազանցում է ոչ միայն ընդհանուր մուտքերը, այլն ուղղակի հարկերի դինամիկան, որը բնակչության սոցիալական շերտավորման, նրա գնողունակության մակարդակի խիստ կրճատման պատճառ է հանդիսացել: Շահութահարկ: Շահութահարկը ուղղակի հարկերի համակարգում կարնոր նշանակություն ունի: Դա հարկ վճարողների կողմից սահմանված կարգով ն չափով հարկվող շահույթից պետական բյուջե վճարվող ուղղակի հարկ է: Հարկվող շահույթը հարկատուի համախառն եկամտի սահմանված նվազեցումների դրական տարբերությունն է: Համախառն եկամուտը հաշվետու տարում հարկատուի բոլոր եկամուտների հանրագումարն է՝ անկախ դրանց ստացման աղբյուրներից: Եկամուտ է հաշվետու տարում ակտիվների ներհոսքը, աճը կամ պարտավորությունների նվազումը, որոնք հանգեցնում են հարկատուի սեփական կապիտալի ա151

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

վելացմանը: Սեփական կապիտալ է ակտիվների ն պարտավորությունների տարբերությունը: Պարտավորություն է հարկատուի առկա պարտքը (վարկ, կրեդիտորական պարտք, հարկային պարտավորություն ն այլն): Եկամուտ չեն մասնակիցների (բաժնետեր, փայատեր, անդամ) կողմից հարկատուի բաժնետոմսերի տեղաբաշխման գնի ն անվանական արժեքի դրական տարբերությունը, համատեղ գործունեության նպատակով միավորող միջոցները, արտարժույթի ն արտարժույթով արտահայտված այլ ակտիվների ն պարտավորությունների, ինչպես նան օրենքով սահմանված կարգով իրականացված հիմնական միջոցների վերագնահատման դրական արդյունքը, օրենքով տրվող հարկային արտոնությունների գումարները, ոչ առնտրային կազմակերպությունների անհատույց ստացած ակտիվները ն ծառայությունները: Հարկվող շահույթը որոշելիս համախառն եկամուտը նվազեցվում է դրա ստացման հետ կապված անհրաժեշտ ն փաստաթղթերով հիմնավորված ծախսերի չափով: Հարկվող շահույթը որոշելիս համախառն եկամուտը միաժամանակ նվազեցվում է գործունեության մեջ օգտագործվող ն մաշվածքի ենթակա հիմնական միջոցների ու ոչ նյութական ակտիվների ամորտիզացիոն մասհանումների գումարի չափով: Շահութահարկի գումարը հարկվող շահույթի նկատմամբ հաշվարկվում է 209 դրույքաչափով: Այսպիսով, «Շահութահարկի մասին» օրենքով հատուկ սահմանվել է հարկի գանձման համար պարտադիր սահմանադրական պահանջ, որով առաջին անգամ յուրաքանչյուր հարկատուի առջն օրենքով պարտավորություն դրվեց, որ հարկատուները համապատասխան ժամկետում որպես հարկ վճարողներ պարտավոր են հաշվառման կանգնել հարկային մարմիններում: Բացի դրանից, տեղեկություն է տրվում հարկ վճարողների, հարկվող օբյեկտի, հարկվող շահույթի հաշվարկման մեխանիզմի, շահութահարկի դրույքաչափերի, սահմանված արտոնությունների, հարկի վճարման ժամկետների, կանխավճարների գանձման կարգի մասին ն այլն: Հայաստանի Հանրապետության պետական բյուջեում շահութահարկը ընդհանուր հարկային եկամուտների մեջ 2004թ. կազմել է 109-ից մի փոքր ավել (9.49 - 2002թ., 8.39 -2003 թ. ն միայն 15.39 - 2005թ.): Եկամտահարկ: Եկամտահարկը հարկային համակարգում իր նշանակությամբ, արտադրության, աշխատողների գործունեության խթանման ու նրանց իրական եկամուտների ավելացման տեսակետից կարնոր դեր ունի: Դա նույնպես հարկ վճարողների կողմից սահմանված կարգով ն չափով պետական բյուջե վճարվող ուղղակի հարկ է: Որոշ երկրներում (ԱՄՆ, Ֆրանսիա, Գերմանիա ն այլն) բյուջեի ամենախոշոր եկամտային աղբյուրը եկամտահարկի գծով մուտքերն են: ՀՀ պետական բյուջեի հարկային եկամուտների մեջ եկամտահարկը 2005թ. կազմել են 26,6 մլրդ դրամ: Ստացված եկամտահարկի գումարի ավելի քան 88.79-ը կազմել են աշխատավարձից ն դրան հավասարեցված եկամուտներից, 2,49-ը ձեռնարկատիրական գործունեությունից ն 8.99-ը այլ եկամուտներից կատարվող գանձումները: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ չնայած վերջին տարիներին ամբողջ հարկային համակարգի, այդ թվում նան եկամտահարկի գծով ընդունվել է հարկային

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

բարեփոխումների փաթեթ, այնուամենայնիվ, դիտարկվող ժամանակաշրջանում ընդհանուր ուղղակի հարկային եկամուտների, այդ թվում նան եկամտահարկի գծով փաստացի մուտքերը նախորդ տարիների նկատմամբ ունեցել են անկման միտում: Հայաստանի Հանրապետությունում եկամտահարկ են վճարում ՀՀ ռեզիդենտ ն ոչ ռեզիդենտ ֆիզիկական անձինք: Հարկվող եկամուտը հարկատուի համախառն եկամտի ն նվազեցումների դրական տարբերությունն է: Համախառն եկամուտը հաշվետու ժամանակաշրջանում հարկատուի ստացած բոլոր եկամուտների հանրագումարն է՝ անկախ դրանց ստացման աղբյուրներից: Քաղաքացիներից գանձվող եկամտահարկը պրոգրեսիվ հարկ է, որի հաշվարկումը կատարվում է հարկային դրույքաչափերի հստակ սանդղակով, այն գործողության մեջ է դրվել 2001թ. հունվարի 1-ից: Եկամտահարկի դրույքաչափերը Ամսական հարկվոÕ եկամտի չափը* Մինչ- 80 000 դրամ 80 000 դրամից ավելի

Հարկի նումարը Հարկվող եկամտի 109-ը 8000 դրամին ·ումարած 80 000 դրամը ·երազանցող ·ումարի 209-ը

Հարկային նոր դրույքաչափերի ընդունումը եկամտահարկի գանձման գծով չի կարելի առաջադիմական համարել, քանի որ գնալով մեծանում են աղքատությունը, արտագաղթը, հասարակության սոցիալական շերտավորումը, երբ 2003-2006 թթ. բյուջեների հիմքում դրված է աղքատության կասեցման խնդիրը, ն կրճատվում են ուղղակի հարկերի գծով եկամուտները: ԱԱՀ: Ավելացված արժեքից հարկը անուղղակի հարկ է, որը գանձվում է պետական բյուջե՝ ապրանքների ներմուծման, Հայաստանի Հանրապետության տարածքում դրանց արտադրության ու շրջանառության, ինչպես նան ծառայությունների մատուցման բոլոր փուլերում: ԱԱՀ վճարողներն են ինքնուրույն տնտեսական (ձեռնարկատիրական) գործունեություն վարող ֆիզիկական ն իրավաբանական անձինք, իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող ձեռնարկությունները: Ձեռնարկատիրական գործունեություն է համարվում շահույթ ստանալու նպատակով պարբերաբար իրականացվող տնտեսական գործունեությունը: Տնտեսական գործունեություն է համարվում ցանկացած գործունեություն, որն իրականացվում է որնէ ձնով կատարվող հատուցման դիմաց: Անհատ ձեռնարկատեր չհանդիսացող ֆիզիկական անձանցից օրենքով ն Հայաստանի Հանրապետության մաքսային օրենսդրությամբ սահմանված կարգով գանձվում է ԱԱՀ հանրապետության տարածք ապրանքներ ներմուծելիս, եթե նրանց

______________

" Հարկվող եկամուտը որոշելիս հանվում է նա- 20 000 դրամ չհարկվող նվազա·ույնը (տե՛ս «Եկամտահարկի մասին օրենքի, ·լուխ 4, հոդված 14):

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

կողմից ներմուծվող ապրանքների քանակը կամ արժեքը գերազանցում է օրենքով սահմանված չափերը: ԱԱՀ վճարող համարվում են այն անձինք, որոնք՝ » գերազանցել են «Հաստատագրված վճարների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով սահմանված համապատասխան սահմանային չափերը, » «Պարզեցված հարկի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի համաձայն՝ չեն համարվում կամ դադարում են համարվել պարզեցված հարկ վճարողներ, » միաժամանակ իրականացնում են ԱԱՀ-ով ն հաստատագրված վճարով հարկվող գործունեություն (ԱԱՀ-ով հարկվող գործունեության մասով): ԱԱՀ-ով հարկվող օբյեկտ է Հայաստանի Հանրապետության տարածքում ԱԱՀ վճարողների կողմից իրականացվող բոլոր գործարքների ամբողջ արժեքը (շրջանառությունը): ԱԱՀ-ով հարկվող շրջանառությունը որոշվում է հետնյալ կարգով՝ 1. ապրանքների մատակարարման ն ծառայությունների մատուցման դեպքերում ԱԱՀ-ով հարկվող շրջանառություն է համարվում դրանց արժեքը դրամական արտահայտությամբ. Հայաստանի Հանրապետություն ներմուծվող ապրանքների համար ներմուծման պահին ԱԱՀ-ով հարկվող շրջանառություն է համարվում դրանց՝ օրենքով սահմանված կարգով որոշվող մաքսային արժեքի ն գանձվող մաքսատուրքի ու ակցիզային հարկի գումարը: 2. ԱԱՀ վճարող անձանց կողմից մաքսային օրենսդրությամբ սահմանված կարգով վերամշակման կամ նորոգման նպատակով Հայաստանի Հանրապետության ներքին տարածքից արտահանված ապրանքների ներմուծման դեպքում ԱԱՀ-ով հարկվող շրջանառություն է համարվում դրանց վերամշակման կամ նորոգման արժեքը, որը, որպես հատուցում, պետք է վճարվի օտարերկրյա իրավաբանական անձանց, իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող ձեռնարկություններին կամ օտարերկրյա քաղաքացիներին ն քաղաքացիություն չունեցող անձանց. 3. սահմանված կարգով Հայաստանի Հանրապետությունում որպես ձեռնարկատիրական գործունեութուն իրականացնող չգրանցված օտարերկրյա անձանց կողմից ԱԱՀ-ով հարկվող գործարքներ իրականացնելը. 4. հանձնարարության, կոմիսիայի ն գործակալության հիմունքներով ապրանքների մատակարարման ն ծառայությունների մատուցման դեպքում՝ միջնորդավճարը՝ առանց ԱԱՀ-ի, եթե օրենքով կամ ուրիշ իրավական ակտերով այլ բան նախատեսված չէ. 5. փոխանակման գործարքների (գործառնությունների) հարկվող շրջանառությունը որոշվում է ապրանքների մատակարարման կամ ծառայությունների մատուցման համար՝ օրենքով սահմանված կարգով հիմք ընդունելով այդ ապրանքների մատակարարման ու ծառայությունների մատուցման պահին դրանց կիրառվող գինը՝ առանց ԱԱՀ-ի. 6. ակցիզային հարկով հարկվող ապրանքների մատակարարման դեպքում ԱԱՀ-ով հարկվող շրջանառության մեջ ներառվում է նան ակցիզային հարկի գումարը: ԱԱՀ-ի դրույքաչափը սահմանվում է 209՝ ապրանքների ու ծառայությունների

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

հարկվող շրջանառության նկատմամբ: Ապրանքների ու ծառայությունների լրիվ արժեքով հատուցման գումարի մեջ (ներառյալ 209 դրույքաչափը) ԱԱՀ-ի գումարը որոշվում է 16.679 հաշվարկային դրույքաչափով: ԱԱՀ-ի զրոյական դրույքաչափով հարկումը գործարքների իրացման շրջանառության (հարկվող շրջանառություն) նկատմամբ ԱԱՀ-ի զրոյական դրույքաչափի կիրառումն է: Առանձին դեպքերում, հատկապես արտահանվող ապրանքների համար, կիրառվում է ԱԱՀ-ի զրոյական դրույքաչափը: Զրոյական դրույքաչափով հարկվող գործարքների (գործառությունների) իրականացման դեպքում ԱԱՀ վճարողների մոտ դրանց հետ կապված ձեռք բերված ապրանքների ն մատուցված ծառայությունների գծով մատակարարների կողմից ներկայացված հարկային հաշիվներում առանձնացված ԱԱՀ-ի գումարները ենթակա են վերադարձման (հաշվանցման) օրենքով սահմանված ընդհանուր կարգով: Ակցիզային հարկ: Պետական բյուջեի հարկային եկամուտների կազմում նշանակալի մուտքեր ապահովող երկրորդ հարկատեսակը ակցիզային հարկն է, որը 2005 թ. ապահովել է հարկային եկամուտների 16.19-ը: Ակցիզային հարկը անուղղակի հարկ է: Այն վճարում են ենթաակցիզային ապրանքներ (գարեջուր, խաղողի ն այլ գինիներ, նավթամթերքներ ն այլն) ներմուծող կամ արտադրող իրավաբանական ն ֆիզիկական անձինք: Հարկման օբյեկտն են ենթաակցիզային ապրանքների ներմուծումը ՀՀ ն ՀՀ տարածքում արտադրողների կողմից դրանց օտարումը: Հարկման բազան ենթաակցիզային ապրանքների քանակն է (ծավալը)՝ արտահայտված չափման բնաիրային միավորներով, որի նկատմամբ դրույքաչափերով հաշվարկվում է հարկի գումարը: Օրինակ՝ գարեջրի մեկ լիտրի համար՝ 70 դրամ, հում նավթի ն նավթամթերքների մեկ տոննայի համար՝ 27 000 դրամ: ՀՀ կառավարությունը կարող է սահմանել որոշ ենթաակցիզային ապրանքների դրոշմավորման կարգ: Նշենք նան, որ օրենքով կարող են սահմանվել ակցիզային հարկին փոխարինող հաստատագրված վճարներ: ՀՀ ներմուծվող ենթաակցիզային ապրանքների համար հարկ վճարվում է ներմուծման օրվանից 10 օրվա ընթացքում. վճարողները հարկային մարմիններին հաշվարկ չեն ներկայացնում, իսկ արտադրվող ենթաակցիզային ապրանքների համար. յուրաքանչյուր ամիս՝ մինչն դրան հաջորդող ամսվա 15-ը, համապատասխան հարկային տեսչություն ներկայացնում են հաշվարկ: Ուղղակի հարկերից են գույքահարկը ն հողի հարկը, որոնք բնույթով ստատիկ հարկեր են ն օրենքով ամրագրված են տեղական բյուջեների հարկային եկամուտներին: Գույքահարկ վճարողներ են ՀՀ-ում ն օտարերկրյա պետություններում ստեղծված կազմակերպությունները, միջազգային կազմակերպությունները ն դրանց կողմից ՀՀ-ից դուրս ստեղծված կազմակերպությունները, հանրապետության քաղաքացիները, օտարերկրյա քաղաքացիները, ինչպես նան քաղաքացիություն չունեցող անձինք՝ բացառությամբ ՀՀ պետական մարմինների, ՀՀ ԿԲ ն ՀՀ ՏԻՄ-երի ն հիմնարկների: Հարկվող օբյեկտ են շենքերը ն շինությունները, փոխադրամիջոցները: Հարկման բազան հարկվող օբյեկտի արժեքային կամ ֆիզիկական մեծությունն է կամ այն բնութագրիչը, որի հիման վրա սահմանված դրույքաչափերով հաշվարկվում է հար155

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

կի գումարը: Մասնավորապես շինությունների համար հարկման բազա է գնահատված կադաստրային արժեքը դրամական արտահայտությամբ, փոխադրամիջոցների համար՝ քաշող շարժիչի հզորությունը (ձիաուժ կամ կիլովատ): Գույքահարկի հաշվարկման համար հարկման բազայի նկատմամբ սահմանված են հետնյալ դրույքաչափերը. - Շինությունների գծով (բացառությամբ հասարակական ն արտադրական նշանակության շենքերի, որոնց համար նախատեսված է հարկման բազայի նկատմամբ միասնական 0.39 տարեկան դրույքաչափ), Հարկման բաբան

Մինչ- 3 մլն դրամը ներառյալ

3 մլն դրամից մինչ- 10 մլն դրամը ներառյալ 10 մլն դրամից մինչ- 20 մլն դրամը ներառյալ 20 մլն դրամից մինչ- 30 մլն դրամը ներառյալ 30 մլն դրամից մինչ- 40 մլն դրամը ներառյալ 40 մլն դրամից ավելի

Հարկի դրույքաչափը

Հարկման բազայի 09-ը

100 դրամ ·ումարած հարկման բազայի 3 մլն դրամը ·երազանցող ·ումարի 0.19-ը

7100 դրամ ·ումարած հարկման բազայի 10 մլն դրամը ·երազանցող ·ումարի 0.29-ը

27100 դրամ ·ումարած հարկման բազայի 20 մլն դրամը ·երազանցող ·ումարի 0.49-ը 67100 դրամ ·ումարած հարկման բազայի 30 մլն դրամը ·երազանցող ·ումարի 0.69-ը

127100 դրամ ·ումարած հարկման բազայի 40 մլն դրամը ·երազանցող ·ումարի 19-ը

- Ավտոտնակների համար՝ հարկման բազայի 0.29-ը, - Փոխադրամիջոցների գծով՝ 1. Ավտոմոբիլային տրանսպորտի միջոցների համար գույքահարկը հաշվարկվում է հետնյալ տարեկան դրույքաչափերով. - մինչն 10 նստատեղ ունեցող մարդատար ավտոմեքենաների համար, եթե հարկման բազան՝ 1-ից մինչն 120 ձիաուժ է, ապա յուրաքանչյուր ձիաուժի դիմաց՝ 200 դրամ, 121-ից մինչն 250 ձիաուժ է, ապա յուրաքանչյուր ձիաուժի դիմաց՝ 300 դրամ, ինչպես նան 150 ձիաուժը գերազանցող յուրաքանչյուր մեկ ձիաուժի համար՝ լրացուցիչ 1000 դրամ, 251 ն ավելի ձիաուժ է, ապա յուրաքանչյուր մեկ ձիաուժի դիմաց՝ 500 դրամ, ինչպես նան 150 ձիաուժը գերազանցող յուրաքանչյուր մեկ ձիաուժի համար՝ լրացուցիչ 1000 դրամ. 2. 10 ն ավելի նստատեղ ունեցող մարդատար ավտոմեքենաների ն բեռնատար ավտոմեքենաների համար, եթե հարկման բազան՝ 1-ից մինչն 200 ձիաուժ է, ապա յուրաքանչյուր ձիաուժի դիմաց՝ 100 դրամ, 201 ն ավելի ձիաուժ է, ապա յուրաքանչյուր ձիաուժի դիմաց՝ 200 դրամ: 3. Մոտոցիկլետների համար գույքահարկի տարեկան գումարը հաշվարկվում է հարկման բազայի յուրաքանչյուր ձիաուժի դիմաց 40 դրամ դրույքաչափով:

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

4. Ջրային փոխադրամիջոցների համար գույքահարկի տարեկան գումարը հաշվարկվում է հարկման բազայի յուրաքանչյուր ձիաուժի դիմաց 150 դրամ դրույքաչափով: 5. Մինչն երեք տարվա վաղեմության ավտոմոբիլային տրանսպորտային միջոցների համար գույքահարկը հաշվարկվում է 1009-ով: Երեք տարուց ավելի վաղեմության ավտոմոբիլային տրանսպորտային միջոցների համար գույքահարկի գումարը երրորդ տարվան հաջորդող յուրաքանչյուր տարվա համար պակասեցվում է 109-ի չափով, բայց ոչ ավելի, քան հարկի գումարի 509-ը: Ընդ որում, վաղեմության ժամկետը որոշելու համար հիմք է ընդունվում ավտոմոբիլային տրանսպորտի միջոցի թողարկման տարեթիվը: 6. Բեռնատար ավտոմոբիլային տրանսպորտի միջոցների վաղեմության ժամկետի 20-րդ տարին լրանալուց հետո տվյալ ավտոմոբիլային տրանսպորտի միջոցի համար գույքահարկ չի հաշվարկվում ն չի վճարվում: 7. Փոխադրամիջոցների հարկման բազան կիլովատերով արտահայտված լինելու դեպքում գույքահարկի տարեկան գումարը որոշվում է համապատասխան դրույքաչափի նկատմամբ կիրառելով 1.36 գործակից: Կազմակերպությունների համար գույքահարկի հաշվետու ժամանակաշրջանը եռամսյակն է, ֆիզիկական անձանց համար՝ օրացուցային տարին: Հողի հարկ վճարողներն են հողի սեփականատերերը, պետական սեփականություն հանդիսացող հողի մշտական ն ժամանակավոր օգտագործողները: Գյուղատնտեսական նշանակության հողերի համար հարկման օբյեկտը հողի կադաստրային գնահատմամբ որոշված հաշվարկային զուտ եկամուտն է, իսկ ոչ գյուղատնտեսական նշանակության հողերի համար` հողի կադաստրային գնահատման արժեքը: Գյուղատնտեսական նշանակության հողերի համար դրույքաչափը սահմանվում է հարկվող օբյեկտի 159-ի չափով, ոչ գյուղատնտեսական նշանակության հողերի համար բնակավայրի ներսում՝ 19, բնակավայրից դուրս՝ 0.59 (տե՛ս համապատասխան օրենքի 5-րդ հոդվածը): Ձեռնարկությունները հարկը հաշվարկում են ինքնուրույն ն մինչն յուրաքանչյուր տարվա սեպտեմբերի մեկը ներկայացնում են հաշվարկներ հարկային մարմիններին, իսկ քաղաքացիները ն գյուղացիական տնտեսությունները հարկը հաշվարկում են ինքնուրույն՝ հիմք ընդունելով հարկային մարմինների կողմից մինչն սեպտեմբերի մեկը իրենց հանձնված վճարման ծանուցագրերը: Հաշվարկված հարկի գումարները բյուջե են վճարվում մինչն հաշվետու տարվա նոյեմբերի 15-ը ն հաջորդ տարվա ապրիլի 15-ը, իսկ ձեռնարկությունները՝ եռամսյակը մեկ անգամ՝ մինչն հաշվետու եռամսյակի 25-ը: Մաքսատուրք: Մաքսատուրքերը ՀՀ մաքսային սահմանով ապրանքների տեղափոխման համար մաքսային օրենսգրքով սահմանված կարգով ն չափով պետական բյուջե վճարվող պարտադիր վճարներ են: 2005 թ. ներմուծվող ապրանքների արժեքներից պետական բյուջե մաքսատուրք է գանձվել 16.5 մլրդ դրամ, որը կազմում է ընդհանուր հարկային եկամուտների 5.49-ը: Տարբերվում են մաքսատուրքի հետնյալ տեսակները. 1. Մաքսատուրքեր ըստ գործառնության բնույթի, որի մեջ ներառվում են.

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

» արտահանումը. տուրքերը վճարվում են ՀՀ մաքսային տարածքից արտահանվող ապրանքների համար, » ներմուծումը. տուրքերը վճարվում են ՀՀ մաքսային տարածք ներմուծվող ապրանքների համար, » սեզոնային գործարքներ. տուրքերը վճարվում են տարվա որոշակի ժամանակահատվածում առանձին ապրանքներ ՀՀ մաքսային տարածքից արտահանելու կամ այդ տարածք ներմուծելու համար: 2. Մաքսատուրքեր ըստ հաշվարկման մեթոդների, որի մեջ մտնում են. » արժեքայինը (ադվալորային). հաշվարկվում են տոկոսներով՝ հարկման ենթակա ապրանքների մաքսային արժեքի նկատմամբ, » յուրահատուկը (հաստատագրված). հաշվարկվում են կայուն դրույքաչափերով՝ հարկման ենթակա ապրանքների չափման միավորի նկատմամբ, » խառը. զուգակցվում են արժեքային ն յուրահատուկ մաքսատուրքերը: ՀՀ տնտեսության շահերը պաշտպանելու ն տնտեսական գործունեությունը խրախուսելու նկատառումից ելնելով՝ կարող են սահմանվել նպատակային մաքսատուրքեր, որոնք լինում են. » հակազդման. կիրառվում են ի պատասխան ՀՀ-ի հանդեպ առանձին անձանց, պետությունների կամ նրանց միությունների խտրական գործողությունների, » խրախուսական՝ կիրառվում են առանձին երկրներից ներմուծվող ապրանքների նկատմամբ սահմանված մաքսատուրքերի նվազեցնելու միջոցով դրանց ծավալների աճը խթանելու նպատակով: Մաքսատուրքերի դրույքաչափերը սահմանվում են 109, կարող են կիրառվել նան զրոյական դրույքաչափեր: Արտահանման դեպքում բոլոր ապրանքատեսակների նկատմամբ կիրառվում է մաքսատուրքի միայն զրոյական դրույքաչափ: Ներմուծման դեպքում, ելնելով ապրանքների բնույթից, կիրառվում է 0 կամ 109 դրույքաչափով մաքսատուրք: Վերջիններս հիմնականում սահմանված են սննդամթերքի ն Հայաստանի Հանրապետության տարածքում համարժեք արտադրություն ունեցող ապրանքատեսակների համար: Հաստատագրված վճարներ: Հաստատագրված վճարը պետական բյուջե վճարվող ԱԱՀ-ին ն շահութահարկին (եկամտահարկին) փոխարինող պարտադիր ն անհատույց վճար է: Վճարողներն են ֆիզիկական ն իրավաբանական անձինք, իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող ձեռնարկությունները: Հարկվող օբյեկտ են գործունեության օրենքով սահմանված տեսակները: Հարկման բազան այդ գործունեության տեսակների համար սահմանված ելակետային տվյալների ն ուղղիչ գործակիցների արտադրյալն է դրամական արտահայտությամբ: Հարկատուն վճարը հաշվարկում է ինքնուրույն ն վճարում մինչն հաջորդող ամսվա 15-ը: 2005 թ. ընթացքում պետական բյուջե մուտքագրված հաստատագրված վճարների գումարը կազմել է 13.0 մլրդ դրամ: Բնօգտագործման ն բնապահպանական վճարներ: Բնապահպանական վճարը բնապահպանական միջոցառումների իրականացման համար անհրաժեշտ դրամական միջոցների գոյացման նպատակով օրենքով պետական բյուջե վճարվող պարտադիր վճար է:

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

Բնօգտագործման վճարը պետական սեփականություն համարվող բնական պաշարների արդյունավետ, համալիր օգտագործման, ինչպես նան տարբեր որակի բնական պաշարների օգտագործողների համար տնտեսավարման հավասար պայմաններ ստեղծելու նպատակով այդ պաշարների օգտագործման դիմաց օրենքով պետական բյուջե վճարվող վճարն է: Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարներ վճարողները ֆիզիկական ն իրավաբանական անձինք են: Վճարողները ֆիզիկական ն իրավաբանական անձինք են: Բնապահպանական վճարի տեսակներն են՝ » վնասակար նյութերը շրջակա միջավայր արտանետելու համար, » արտադրության ն սպառման թափոնները շրջակա միջավայրում տեղադրելու համար, » շրջակա միջավայրին վնաս պատճառելու համար: Բնօգտագործման վճարի տեսակներն են՝ » ջրօգտագործման համար, » պինդ օգտակար հանածոների մարված պաշարների, ստորերկրյա քաղցրահամ հանքային ջրերի ն աղի արդյունահանված պաշարների համար, » կենսապաշարների օգտագործման համար: Բնապահպանական վճարների դրույքաչափերը սահմանվում են օրենքով, իսկ բնօգտագործմանը՝ կառավարության կողմից: 2005 թ. բնապահպանական ն բնօգտագործման դիմաց կատարված վճարումներից պետական բյուջե է մուտքագրվել 4.8 մլրդ դրամ կամ նախատեսվածից 20.59-ով պակաս: Նշված մուտքերից, մասնավորապես, 1 մլրդ դրամ գումարը գանձվել է մաքսային մարմինների կողմից: Նախորդ տարվա համեմատ՝ այս եկամուտների անկումը հիմնականում բացատրվում է 2000 թ. բենզինի ներմուծման համար գանձվող բնապահպանական վճարի ակցիզային հարկով (հաստատագրված վճարով) փոխարինմամբ:

7.2. ԲՅՈՒՋԵԻ ՈՉ ՀԱՐԿԱՅԻՆ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԸ ԵՎ ՏՈՒՐՔԵՐԸ

Ոչ հարկային եկամուտներ: Պետական բյուջե հավաքագրվող ոչ հարկային եկամուտներն են. ա) Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի ծախսերի նկատմամբ եկամուտների գերազանցումից մուտքերը, բ) պետական մարմինների, դրանց ենթակա բյուջետային հիմնարկների հաշվեկշիռներում հաշվառվող գույքի վարձակալությունից եկամուտները, այդ թվում` » պետական ձեռնարկությունների ու գույքի վարձակալության ն օգտագործման վարձավճարները. » պետական պահուստի հողերի վարձակալության ն օգտագործման վարձավճարները. գ) դիվիդենտները ն շահաբաժինները, այդ թվում`

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

» պետությանը պատկանող արժեթղթերի շրջանառությունից ստացվող շահաբաժինները. » բանկերում ն ֆինանսավարկային հաստատություններում բյուջեների ժամանակավոր ազատ միջոցների տեղաբաշխումից ն դեպոզիտներից ստացված շահաբաժինները ն դիվիդենդները. » բաժնետիրական կապիտալում կատարված ներդրումներից ստացվող դիվիդենդները. դ) պետության տված վարկերի օգտագործման դիմաց ստացվող վճարները (տոկոսները), այդ թվում` » ռեզիդենտներին տրամադրված վարկերի օգտագործման տոկոսավճարները. » ոչ ռեզիդենտներին տրամադրված վարկերի օգտագործման տոկոսավճարները. » տրամադրված վարկերի օգտագործման տոկոսավճարները. ե) բռնագրավված, տիրազուրկ, նվիրատվության կամ ժառանգության իրավունքով պետությանն անցած գույքի իրացումից մուտքերը, զ) իրավախախտումների համար գործադիր ն դատական մարմինների կողմից պատժամիջոցներից մուտքերը, է) օրենքով ն իրավական ակտերով սահմանված պետական բյուջե մուտքագրվող այլ ոչ հարկային եկամուտները, ը) նախընտրական հիմնադրամի միջոցներից մուտքերը, թ) չպարզված գումարները: Ոչ հարկային եկամուտները 2005թ. կազմել են 20.7 մլրդ դրամ կամ պետական բյուջեի ընդհանուր եկամուտների 6.8 9-ը: էականորեն պակասել է ՀՀ կենտրոնական բանկի ծախսերի նկատմամբ եկամուտների գերազանցումից մուտքերը: Այն 1999թ. 13.9 մլրդ դրամից 2004թ. իջել է 2.1 մլրդ դրամի կամ կրճատվել է 6.6 անգամ: 2005թ. ոչ հարկային եկամուտների կազմում մեծ տեսակարար կշիռ են կազմել նան դիվիդենդները ն շահաբաժինները` 1.2 մլրդ դրամ, բռնագրավված, տիրազուրկ, նվիրատվության կամ ժառանգության իրավունքով պետությանն անցած գույքի իրացումից մուտքերը` 1.4 մլրդ դրամ, իրավախախտումների համար գործադիր ն դատական մարմինների կողմից կիրառվող պատժամիջոցներից մուտքերը՝ 1.2 մլրդ դրամ ն պետական բյուջե մուտքագրվող այլ ոչ հարկային եկամուտները՝ 3.0 մլրդ դրամ: Ոչ հարկային եկամուտներն ապահովել են 2005թ. ամբողջ բյուջետային եկամուտների 5.79-ը նախորդ տարվա 4.19-ի դիմաց: Ոչ հարկային եկամուտների գծով 2005 թվականի ընթացքում պետական բյուջե է մուտքագրվել 12.4 մլրդ դրամ: Վերջինս հիմնականում պայմանավորված է ՀՀ կենտրոնական բանկի շահույթից լրացուցիչ մուտքով, որը տարեկան ծրագրով նախատեսված 3.1 մլրդ դրամի փոխարեն կազմել է 7.3 մլրդ դրամ: Կենտրոնական բանկի կողմից կատարված լրացուցիչ մասհանումը, պետական բյուջեի մասին օրենքի համաձայն ն ՀՀ կառավարության որոշմամբ, ուղղվել է նախորդ տարիների պարտքերի մարմանը, ընթացիկ տարվա նպաստների ֆինանսավորմանը ն պահուստային ֆոնդի համալրմանը: Բացի այդ, փաստացի ցուցանիշում ներառված են նան ՀՀ պետական եկամուտների նախարարության ն մաքսային պետական կոմիտեի նյութական խրախուսման ֆոնդերի միջոցները շուրջ 2 մլրդ դրամի չափով: Վերոհիշյալ գումարները հաշվի

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

չառած՝ ոչ հարկային եկամուտների մակարդակը 9.99-ով զիջում է ծրագրային ցուցանիշը: Վերջինիս հիմնական պատճառ է հանդիսացել դիվիդենդների ն շահաբաժինների թերակատարումը շուրջ 659-ով: Բացի այդ, Հայաստանի նկատմամբ Վրաստանի ունեցած պետական պարտքի սպասարկման հետաձգման հետ կապված՝ 2001 թվականին վճարվել է նախատեսված գումարի միայն 52.69-ը: Թերակատարման հաջորդ հիմնական պատճառը բռնագրավված, տիրազուրկ, նվիրատվության կամ ժառանգության իրավունքով պետությանն անցած գույքի իրացումից մուտքերի անբավարար մակարդակն էր, որոնք 62.79-ով զիջել են ծրագրով նախատեսված ցուցանիշը: Հաշվետու տարում պետությանը պատկանող անշարժ գույքի վարձակալության ոլորտը կանոնակարգելու ն միասնական քաղաքականություն վարելու նպատակով ձեռնարկված միջոցառումները նպաստեցին պետական գույքի կառավարման արդյունավետության բարձրացմանը, ինչի շնորհիվ արձանագրվեց բյուջետային եկամուտների զգալի աճ: Կառավարության որոշմամբ՝ պետական հիմնարկների տարածքների ն գույքի վարձակալության գործառույթի կենտրոնացումը ՀՀ պետական գույքի կառավարման նախարարության իրավասության ներքո տվեց իր արդյունքները. դրանք 24.39-ով գերազանցեցին նախորդ տարի ստացված եկամուտը ն շուրջ 69-ով՝ ծրագրված ցուցանիշը: Ծրագրով նախատեսված եկամուտների գերակատարում է արձանագրվել նան իրավախախտումների համար կիրառվող պատժամիջոցներից մուտքերի գծով, որը կազմել է 89 (առանց ՊԵՆ խրախուսման ֆոնդի): Կապիտալի գործառնություններից եկամուտներ: 2005 թ. կապիտալի գործառնություններից պետական բյուջե է մուտքագրվել 12.4 մլրդ դրամ կամ բյուջեի ընդհանուր եկամուտների 3.4 9-ը: Նշված մուտքերի գերակշիռ մասը՝ 1.3 մլրդ դրամ, ստացվել է պետական սեփականություն համարվող հողերի վաճառքից, որով էլ պայմանավորված, նախորդ տարվա համեմատ գրանցվել է մուտքերի զգալի աճ: Դրանք գրեթե ամբողջությամբ (98.49-ով) ապահովել են ծրագրային ցուցանիշը: 257.1 մլն դրամ է մուտքագրվել պետական սեփականություն համարվող հիմնական միջոցների օտարումից, որոնց գծով հաշվետու բյուջեում մուտքեր չէին նախատեսվել: Նշված գումարի հիմնական մասը՝ 200 մլն դրամի չափով, ստացվել է «Հայխնայբանկում» պետական բաժնետոմսերի օտարումից: Աշխատանքներ են տարվում պետական գույքի օտարման գործընթացի կանոնակարգման, գործող օրենսդրական դաշտի կատարելագործման ուղղությամբ, որոնք նան նախադրյալներ կստեղծեն հետագայում բյուջետային մուտքերի ավելացման համար: Պետական տուրք: Պետական տուրքը, պետական մարմինների լիազորությունների իրականացմամբ պայմանավորված, օրենքով սահմանված ծառայությունների կամ գործողությունների համար (հոդված 7) ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձանցից ՀՀ պետական բյուջե մուծվող պարտադիր գանձույթ է: Վճարողներն են ֆիզիկական ն իրավաբանական անձինք: Պետական տուրքի դրույքաչափերը սահմանվում են գնահատման ենթական գույքի արժեքի կամ օրենքով սահմանված բազային տուրքի նկատմամբ: Բազային տուրքի չափ է սահմանվում 1000 դրամը: Պետական տուրքը գանձվում է մինչն համապատասխան ծառայության մատուցումը կամ գործողության իրականացումը: Այն հաշվարկում ն գանձում են սահմանված ծառայություններ կամ գործողություններ իրականացնող պաշտոնատար անձինք:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ՀՀ-ում պետական տուրք գանձվում են՝ 1. դատարան տրվող հայցադիմումների, դիմումների ու գանգատների, դատարանների վճիռների ն որոշումների դեմ վերաքննիչ ն վճռաբեկ բողոքների համար, ինչպես նան դատարանների կողմից տրվող փաստաթղթերի պատճեններ (կրկնօրինակներ) տալու համար, 2. նոտարի կողմից նոտարական գործողություններ կատարելու համար, 3. քաղաքացիական կացության ակտեր գրանցելու, դրանց մասին քաղաքացիներին կրկնակի վկայականներ, քաղաքացիական կացության ակտերում կատարված գրառումների փոփոխությունների, լրացումների, ուղղումների ն վերականգնման կապակցությամբ վկայականներ տալու համար, 4. ՀՀ քաղաքացիություն ստանալու ն ՀՀ քաղաքացիությունը փոխելու համար, 5. հյուպատոսական ծառայություններ կամ գործողություններ իրականացնելու համար, 6. պետական գրանցման համար, 7. մշակութային արժեքները արտահանելու կամ ժամանակավոր արտահանելու իրավունքի վկայագիր տալու համար, 8. գյուտերի, օգտակար մոդելների, արդյունաբերական նմուշների, ապրանքային ն սպասարկման նշանների, ապրանքների ծագման տեղանունների, ֆիրմային անվանումների, ինտեգրալ միկրոսխեմաների տոպոլոգիաների իրավական պահպանության հետ կապված իրավաբանական նշանակություն ունեցող գործողությունների համար, 9. ֆիզիկական անձանց տրվող իրավաբանական նշանակություն ունեցող փաստաթղթերի, որոշակի ծառայությունների կամ գործողությունների համար, 10. լիցենզավորման ենթակա գործունեություն իրականացնելու նպատակով լիցենզիաներ տալու համար: Պետական տուրքից ստացված միջոցները 2005 թ. կազմել են 17.3 մլրդ դրամ: Պետական տուրքերից ստացվող մուտքերը Հայաստանի Հանրապետուրթյունում ունեն աճի միտում: Պետական բյուջեի եկամուտներում պետական տուրքի տեսակարար կշիռը վերջին տարիներին մոտ 59-ի սահմաններում պահպանվող մակարդակից բարձրացել է 7.29-ի: ՀՀ 2006 թվականի պետական բյուջեի եկամուտների ընդհանուր գումարը ծրագրավորվել է 412.4 մլրդ դրամի չափով, որը գերազանցում է 2005 թվականի համար հաստատված մուտքերի մակարդակը 16.39-ով: 2006 թ. բյուջետային եկամուտները կազմելու են տվյալ տարվա համար ծրագրավորվող ՀՆԱ-ի 17.29-ը: Բյուջետային մուտքերի կազմում մեծ տեսակարար կշիռ կունենան հարկերն ու տուրքերը՝ 88.39, ոչ հարկային եկամուտները կապահովեն ընդհանուր բյուջետային մուտքերի 1.89-ը, իսկ կապիտալի գործառնություններից ստացվող եկամուտներն ու տրանսֆերտները՝ համապատասխանաբար 0.29-ը ն 9.09-ը: Հայաստանի Հանրապետության 2006 թվականի պետական բյուջեի ընթացիկ եկամուտները (հարկային եկամուտներ, պետական տուրքեր ն ոչ հարկային եկամուտներ) ծրագրավորվել են 371.5 մլրդ դրամի չափով, որը 2005 թվականի համար հաստատված մակարդակը գերազանցում է 43.7 մլրդ դրամով կամ 11.89-ով: Ընթացիկ եկամուտների գերակշիռ մասը կազմում են հարկային եկամուտները:

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

Գծապատկեր 7.1. ՀՀ պետական բյուջեի 2006 թվականի ընթացիկ եկամուտների կառուցվածքը Պետական բյուջեի եկամտային մասի 9.09-ը կամ 37.2 մլրդ դրամը ապահովվել է արտաքին պաշտոնական տրանսֆերտների հաշվին: 2001 թվականն աչքի է ընկնում բարձր ցուցանիշով, եթե դիտարկենք նախորդ տարիներին գրանտների ստացման դինամիկան, ինչը միշտ եղել է պետական բյուջեի համալրման հիմնախնդիրներից: Արտաքին պաշտոնական տրանսֆերտների բարձր մակարդակը հիմնականում պայմանավորված է ԱՄՆ ն Հունաստանի կառավարությունների կողմից նախորդ տարի ստացված ն չիրացված ցորենի իրացումից եկամուտների մուտքագրմամբ, ինչպես նան Նիդեռլանդների կառավարության կողմից 2.2 մլրդ դրամի չափով դրամաշնորհի տրամադրմամբ, որը պետական բյուջեով նախատեսված չէր: Մասնավորապես, ԱՄՆ կողմից տրամադրված ցորենի իրացումից մուտքը նախատեսված 2.7 մլրդ դրամի դիմաց կազմել է 4.2 մլրդ դրամ, հունական ցորենից՝ 345 մլն դրամ: Չինաստանի կառավարության տրամադրած տրակտորների իրացումից նախատեսված 5 մլն դրամի փոխարեն հաշվետու տարվա ընթացքում պետական բյուջե է մուտքագրվել 9 մլն դրամ: Եվրամիության աջակցությամբ հանրապետությունում իրականացվող Պարենային ապահովության ծրագրի շրջանակներում նախատեսված 9.5 մլն եվրո դրամաշնորհն ամբողջությամբ չի հատկացվել, ն նախատեսված 4.7 մլրդ դրամի դիմաց պետական բյուջեի փաստացի մուտքը կազմել է ընդամենը 2.5 մլրդ դրամ, ինչի հետնանքով նախատեսված աշխատանքներն ամբողջությամբ չեն իրականացվել: Հայաստանի կողմից Եվրախորհրդի հետ կնքված բացառիկ ֆինանսական օգնության վերաբերյալ փոխհամաձայնության հուշագրի համաձայն՝ նախնական վճարումների չիրականացման պատճառով Եվրամիության կողմից չի տրամադրվել 5.5 մլն եվրո (2.7 մլրդ դրամ) դրամաշնորհը: Տարիների ընթացքում ՀՀ պետական բյուջեի եկամուտների աճի հետ մեկտեղ նկատվում է արտաքին պաշտոնական աղբյուրներից տրամադրվող օգնության ծավալների անկում ն արդյունքում՝ բյուջեի եկամուտների մեջ դրանց տեսակարար կշռի նվազում: Այս երնույթը կարելի է դրական համարել, քանի որ վկայում է տնտեսության աստիճանական վերականգնման ն զարգացման մասին:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

7.3. ՀՀ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ԾԱԽՍԵՐԻ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

2006 թվականի պետական բյուջեի ծախսերը կազմելու են 482.2 մլրդ դրամ, որը 18.29-ով գերազանցում է 2005 թվականի հաստատված ցուցանիշը: Ծախսերի ամբողջ ծավալի 68.79-ը կամ 331.1 մլրդ դրամը բաժին է ընկնում ընթացիկ ծախսերին, 27.89-ը կամ 134 մլրդ դրամը՝ կապիտալ ծախսերին: Աղյուսակ 7.3. ՀՀ 2002-2006 թթ.պետական բյուջեի փաստացի կատարողականը ըստ տնտեսագիտական դասակարգման (մլն դրամ)

Ծախսային հոդվածների անվանումները

ԸՆԴԱՄԵՆԸ ԾԱԽՍԵՐ

ՀՆԱ (մլն դրամ)

ԸՆԹԱՑԻԿ ԾԱԽՍԵՐ.

այդ թվում՝

262327 312523 333943 417506 482194 219366 222296 262812 329135 331103

պետական մարմինների, դրանց ենթակա բյուջետային հիմնարկների աշխատողների աշխատավարձ

20559

13736

24241

32891

34386

ՏՈԿՈՍԱՎԱԱՐՆԵՐ

ՍՈՒԲՍԻԴԻԱՆՆԵՐ

15740

18074

14676

10315

47346

14523

ԸՆԹԱՑԻԿ ՏՐԱՆՍՖԵՐՏՆԵՐ.

11398

72421

83625

պարտադիր սոցիալական ապահովա·րության վճարներ

այդ թվում՝

41751

50146

15744

ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ԳՆՄԱՆ ԵՎ ԾԱՌԱՅՈՒ127546 140887 160517 199213 187033

ԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՎԱԱՐՄԱՆ ԾԱԽՍԵՐ

ԿԱՊԻՏԱԼ ԾԱԽՍԵՐ.

32610

83629

60592

75262

134045

ԿԱՊԻՏԱԼ ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ ԾԱԽՍԵՐ

29608

75427

37283

43833

62189

այդ թվում՝

ՎԱՐԿԱՎՈՐՈՒՄ՝ ՀԱՆԱԾ ՄԱՐՈՒՄԸ

այդ թվում՝

ներքին վարկավորում՝ հանած մարումը

արտաքին վարկավորում՝ հանած մարումը

10349

94256

10539

11124

13109

12971

17046

15740

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

Գծապատկեր 7.2. Պետբյուջեի ծախսերը ըստ բյուջետային ծախսերի գործառնական դասակարգման հիմնական խմբերի 1,0 9

4,0 9

1,2 9

8,6 9

0,8 9

5,1 9 2,8 9

11,6 9

13 14

17,1 9

10,1 9

8,2 9

6,5 9

15,4 9

7,6 9

1. Ընդհանուր բնույթի պետական ծառայություն: 2. Պաշտպանություն: 3. Հասարակական կարգի պահպանություն, ազգային անվտանգություն ն դատական գործունեություն: 4. Կրթություն ն գիտություն: 5. Առողջապահություն: 6. Սոցիալական ապահովագրություն ն սոցիալական ապահովություն: 7. Մշակույթ, տեղեկատվություն, սպորտ ն կրոն: 8. Բնակարանային-կոմունալ տնտեսություն: 9. Վառելիքային ն էներգետիկ համալիր: 10. Գյուղատնտեսություն, անտառային ն ջրային տնտեսություն, ձկնաբուծություն: 11. Արդյունաբերություն, հանքային հանածոներ (բացառությամբ վառելիքի), շինարարություն ն բնապահպանություն: 12. Տրանսպորտ, ճանապարհային տնտեսություն ն կապ: 13. Տնտեսական այլ ծառայություններ: 14. Հիմնական խմբին չդասվող ծախսեր:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Ուժային համակարգի ծախսերը (պաշտպանություն, ազգային անվտանգություն ն այլն) կկազմեն 110.7 մլրդ դրամ կամ բյուջեի 23.09-ը: Ծախսերը սոցիալական ոլորտի ծրագրերի վրա, որոնք ներառում են առողջապահությունը, կրթությունը, մշակույթը ն այլ բնագավառները, կազմում են 191.2 մլրդ դրամ կամ բյուջեի 39.89-ը: Պետական պարտքի սպասարկման ծախսերը, որոնք ներառված են 14-րդ խմբում (հիմնական խմբին չդասվող ծախսեր), կազմում են 10.3 մլրդ դրամ կամ բյուջեի 2.19-ը: «Տեղական ինքնակառավարման մասին» ՀՀ օրենքի 58-րդ հոդվածի պահանջով համայնքների բյուջեներին ֆինանսական համահարթեցման նպատակով տրամադրվող դոտացիաների ընդհանուր գումարը հաշվարկվում է հիմք ունենալով նախորդ բյուջետային տարում ՀՀ համախմբված բյուջեի փաստացի եկամուտների հանրագումարի ոչ պակաս, քան 49-ը: 2006 թվականին համայնքների բյուջեներին դոտացիաներ տրամադրելու նպատակով պետական բյուջեով նախատեսվում է շուրջ 14.7 մլրդ դրամ հատկացումներ: ՀՀ բյուջեով իրականացվող սոցիալական ն տնտեսական ծրագրերը պետության հոգածության կարնոր ոլորտ են: Կրթությ ան բ նա գ ավ առ ը առավել կարնոր ն առաջնային բնագավառներից է, ուստի կրթական համակարգի պահպանումն ու զարգացումը՝ որպես միջազգային ասպարեզում երկրի մրցունակությունն ապահովելու գրավական, պետք է պետական ու ազգային կարնորագույն խնդիր համարվի: 2006 թվականի պետական բյուջեով նախատեսված կրթության բնագավառի ծախսերը կազմում են 82.3 մլրդ դրամ, ինչը 2005 թվականի մակարդակը գերազանցում է 259-ով, որը հիմնականում պայմանավորված է տարրական, հիմնական ն միջնակարգ ընդհանուր կրթություն ենթախմբի ծախսերի աճով՝ 16.8 մլրդ դրամով: Դպրոցներում շուրջ 50 հազար մանկավարժական դրույքների միջին աշխատավարձը կբարձրացվի 209-ով: Շարունակվելու են բարեփոխումները, որոնք նախատեսված են ՀՀ կրթության զարգացման 2001-2005 թվականների պետական ծրագրով: Բարեփոխումները ուղղված են ուսումնական հաստատությունների կազմակերպաիրավական տեսակի հստակեցմանը, համակարգի կառավարման ձնի ն ֆինանսավորման մեխանիզմների կատարելագործմանը: 2007 թվականի վերջին հանրակրթական շուրջ 1000 դպրոցների ֆինանսավորումը կատարվելու է նոր կարգով՝ ըստ աշակերտների թվի: Համաձայն ՀՀ կառավարության կողմից հաստատված ժամանակացույցի՝ նախատեսվում է մինչն 2007 թվականը հանրակրթական բոլոր դպրոցների աստիճանական անցումը ըստ աշակերտների թվի ֆինանսավորման: Բարձրագույն ն հետբուհական կրթության ոլորտում պահպանվելու է տնտեսության առանձին բնագավառների զարգացման, հիմնարար, կիրառական ն հասարակական գիտությունների գծով մասնագետների պատրաստումը: Պետության կողմից գիտության ֆինանսավորումը կիրականացվի բազային, նպատակային-ծրագրային ն պայմանագրային (թեմատիկ) ֆինանսավորման ձներով: Հայաստանի Հանրապետության 2006 թվականի պետական բյուջեով առողջա166

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

պահության ոլորտի ծախսերի մակարդակը ձնավորելիս նկատի է առնվել երկու հիմնական մոտեցում. - առողջապահական գերակայությունների պահպանում, - սոցիալական ուղղվածության ապահովում: Առողջապահության ծախսերը 2006 թվականին նախատեսված են 39.4 մլրդ դրամի չափով, որը գերազանցում է 2005 թվականի ծախսերը 7.2 մլրդ դրամով: Հատկացումները նախատեսվում է ուղղել՝ - հիվանդանոցային բուժօգնությանը՝ 14.6 մլրդ դրամ, -առաջնային (ամբուլատոր-պոլիկլինիկական) բուժօգնությանը՝ 14.3 մլրդ դրամ, - հիգիենիկ ն հակահամաճարակային ծառայությանը՝ 1.9 մլրդ դրամ, - առողջապահության այլ ծառայություններին ն ծրագրերին՝ 1.4 մլրդ դրամ: Հիվանդանոցային օգնություն իրականացնող բուժհաստատություններում մեկ հիվանդի մեկ օրվա բուժման ծախսի համար նախատեսվում է 7 300 դրամ, որը 2002 թվականի համանման տվյալի դիմաց աճել է 21.79-ով: Բժշկական անձնակազմի աշխատողների ամսական աշխատավարձը նախատեսվում է հասցնել հիվանդանոցներում՝ մինչն 30 000 դրամ, պոլիկլինիկաներում՝ 27 700 դրամ: Առաջնային խնդիր է առողջապահությանը վերաբերող օրենսդրական դաշտի բարելավումը, հանրապետության առողջապահության քաղաքականության մշակումը, 2003 թվականին «Առողջապահության մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի ընդունումը: Երկարաժամկետ քաղաքականության առումով 2007 թվականին ներդրման շարունակական ընթացքի մեջ կլինի ընտանեկան բժշկության համակարգը, որն աստիճանաբար փոխարինելու է ներկայիս համեմատաբար ուռճացված ամբուլատոր-պոլիկլինիկական համակարգին: Ընտանեկան բժշկության համակարգի ձնավորմանը զուգընթաց ներկայիս խոշոր պոլիկլինիկաների մի մասը վերածվելու է հիվանդանոցային բուժհիմնարկների հետ սերտորեն փոխկապակցված կոնսուլտացիոն-ախտորոշիչ տարածքային կենտրոնների: Սոցիալական ապահովության բնագավառի համար ՀՀ 2006 թվականի պետական բյուջեով նախատեսված ծախսերի գերակշռող մասը կազմում են պետական նպաստներ բնակչությանը: Դրանց վճարման համար նախատեսվում է 27.0 մլրդ դրամ: Պետք է նշել, որ աղքատության ընտանեկան նպաստի համակարգը, հանդիսանալով սոցիալական պաշտպանության մինչն այժմ գործող համակարգերից առավել հասցեագրվածը, դեռնս կատարելագործման կարիք ունի: 2006 թվականին Հայաստանի տնտեսության առանձին ճյուղերում ն սոցիալական ոլորտում մի շարք ծրագրերի իրականացման նպատակով միջազգային ֆինանսական կազմակերպություններից ն օտարերկրյա պետություններից նախատեսվում է ներգրավել վարկային միջոցներ: Իրականացվող 22 ծրագրերի համար ակնկալվող վարկային հատկացումների ընդհանուր գումարը կկազմի մոտ 45.6 մլրդ դրամ (77.8 մլն ԱՄՆ դոլար): ՀՀ կառավարության կողմից վարկային ծրագրերին տրվող գումարը կկազմի մոտ 3.5 մլրդ դրամ (6.0 մլն ԱՄՆ դոլար): Վարկային ծրագրերով կատարվող ֆինանսավորման հաշվին իրականացվելու են հետնյալ կարնորագույն միջոցառումները. - Երնանի ջրամատակարարման համակարգի բարելավումը, ջրմուղ-կոյուղու ծառայությունների արդյունավետության բարձրացումը, կառավարման կատա167

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

րելագործումը, պետական բնակարանային շինարարության քաղաքականության բարեփոխումները, - համայնքային մակարդակի սոցիալական ն տնտեսական ենթակառուցվածքների վերականգնման իրականացումը, համայնքային ն տեղական կազմակերպություններին ծրագրեր պատրաստելու ն իրականացնելու ասպարեզում աջակցելը, նոր աշխատատեղերի ստեղծումը, բնակչության կենսամակարդակի բարձրացումը: Շինարարության բնագավառում նախատեսվում է կառուցել 17 կրթական հիմնարկ Երնանում ն տարբեր մարզերում, վերակառուցել 3 հիվանդանոց, 12 ջրագիծ ն այլ ծրագրեր, - ոռոգման նպատակով օգտագործվող ջրամբարների պատվարների վերականգնումը ն պատվարների անվտանգության պահպանման միջոցառումների իրականացումը: Նախատեսվում է առավել վտանգ ներկայացնող 20 պատվարների վերականգնում ն մնացած բոլոր 60 ջրամբարների վիճակի ուսումնասիրում, - կատարել ճանապարհաշինարարական աշխատանքներ Վանաձոր-Ստեփանավան, Կապան-Քաջարան, Գյումրի-Բավրա ն Սպիտակ-Գյումրի ուղղություններով, մի շարք կամուրջների վերականգնման աշխատանքներ, սարքավորումների պահեստամասերի ձեռքբերում, երկաթուղու գծահատվածների նորոգում, - ոռոգման համակարգերի հիդրոտեխնիկական կառուցվածքների վերականգնում ու վերակառուցում, հանրապետության երեք առավել արդյունավետ ոռոգման համակարգերում մեխանիկական եղանակը ոռոգման ինքնահոս եղանակով փոխարինելը, - մասնավոր ֆերմերային տնտեսությունների ն ագրովերամշակող ձեռնարկությունների զարգացումը, - «Լինսի» հիմնադրամի վարկավորման ծրագրով Հայաստանի Հանրապետությունում աջակցել փոքր ն միջին ձեռնարկությունների զարգացմանը՝ վարկերի տրամադրման միջոցով: Սպառման ֆոնդերի ձնավորման հիմնական աղբյուրը բյուջեից սոցիալ-մշակութային միջոցառումների ֆինանսավորմանը հատկացվող միջոցներն են: Այդ միջոցների հաշվին են ապահովում բնակչության մեծ մասի անվճար ուսուցումը, բուժսպասարկումը, մանկական նախադպրոցական հիմնարկների պահպանումը, զանազան կենսաթոշակների ու թոշակների ն նման կարգի այլ վճարումները: Տնտեսության զարգացման ն ՀՆԱ-ի անընդհատ ավելացման բազայի վրա տարեցտարի պետք է աճեն սոցիալ-մշակութային միջոցառումների ֆինանսավորման հատկացումները: 2006 թ. պետական բյուջեից կրթության ն գիտության համակարգին հատկացվել է 82.3 մլրդ դրամ, առողջապահությանը՝ 39.4 մլրդ դրամ, սոցիալական ապահովագրությանը ն ապահովությանը՝ 55.9 մլրդ դրամ, մշակույթին, տեղեկատվությանը ն սպորտին՝ 13.6 մլրդ դրամ 2005 թ.համապատասխանորեն` 60.8, 31.1, 44.1 ն 10.4 մլրդ դրամի դիմաց (տե՛ս աղյուսակ 9): Սոցիալ-մշակութային միջոցառումների ծախսերի ֆինանսավորման նպատակով պետական միջոցների հատկացումը, միաժամանակ, պահանջում է խնայողաբար ն արդյունավետ օգտագործում: Իսկ վերջինս շատ բանով կախված է ծախսերի խելա168

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

ցի ու գիտականորեն հիմնավորված պլանավորումից: Սոցիալ-մշակութային միջոցառումների գծով ծախսերի պլանավորումը կատարվում է բյուջետային հիմնարկների ցանցի ն կոնտինգենտի գործնական ցուցանիշների ն ծախսերի սահմանված նորմաների հիման վրա: Այդ հիմնարկների պահպանման ն գործունեության ընդլայնման համար բյուջեից բաց թողնվող միջոցների գումարը կոնկրետ պետք է որոշվի նախահաշիվների միջոցով: Նախահաշիվն այն հիմնական փաստաթուղթն է, ուր ցույց են տրվում պլանային տարում եռամսյա կտրվածքով տվյալ բյուջետային հիմնարկի պահպանման համար բյուջետային հատկացումների ամբողջ գումարը ն օգտագործման կոնկրետ ուղղությունները: Սոցիալ-մշակութային միջոցառումների ծախսերի կազմում կարնոր տեղը պատկանում է կրթությանը ն գիտությանը, որին բյուջեից կատարվող հատկացումների ավելացումն ապահովում է նոր դպրոցների, մանկական նախադպրոցական հիմնարկների ն այլ օբյեկտների կառուցումը, ինչպես նան գործող ցանցի պահպանումը: Հայտնի է, որ կրթությունը Հայաստանում ավանդաբար բարձր վարկանիշ է ունեցել: Ներկայումս պետական ու ազգային կարնորագույն խնդիր են համարվում կրթության համակարգի պահպանումը ն զարգացումը, միջազգային ասպարեզում նրա մրցունակության ապահովումը: Հայաստանի կրթության համակարգը ներառում է կրթության բոլոր մակարդակները` նախադպրոցականից մինչն հետբուհական: Կրթության ոլորտի ճյուղերի թվում կարնոր տեղերից մեկը պատկանում է երեխաների նախադպրոցական դաստիարակության համակարգին: Մանկական նախադպրոցական հիմնարկների տարածված ցանցի առկայությունը շատ մայրերի հնարավորություն է ընձեռում զբաղվելու հանրօգուտ աշխատանքով, բարձրացնելու իրենց կրթական ն կուլտուրական մակարդակը, ակտիվ մասնակցություն ունենալու հասարակական-քաղաքական կյանքին: Նախադպրոցական կրթության ոլորտում գործում են շուրջ 800 համայնքային ն 20 գերատեսչական հաստատություններ: Այդ հիմնարկների թիվը 1991թ. համեմատությամբ նվազել է 34.09-ով: Զգալիորեն կրճատվել է նան երեխաների ընդգրկվածությունը: Ընդգրկվածությունը նվազել է 189-ով: Այսօր Հայաստանում գործում են նան ոչ պետական մանկապարտեզներ: Նախադպրոցական հիմնարկների ցանցն այժմ բավականին անհամաչափ է տեղաբաշխված: Մանկական նախադպրոցական հիմնարկների ծախսերի հիմնավորված նորմաների սահմանումը հնարավորություն է տալիս ներգործել նախահաշվային կարգով ֆինանսավորվող բյուջետային հիմնարկությունների ծախսերի ծավալի ու կառուցվածքի վրա, միատեսակ չափով բավարարել դրամական միջոցների նկատմամբ նշված հիմնարկների պահանջը: Կրթական համակարգի ծախսերի զգալի բաժինը կազմում են ընդհանուր կրթության ծախսերը: Վերջինիս մեջ գերակշռողը հանրակրթական դպրոցների պահպանման ծախսերն են: Պետական հանրակրթական դպրոցներում սովորողների քանակը 1991թ. համեմատությամբ նվազել է 4,2 9-ով: Հանրապետությունում գործում են նան ոչ պետական դպրոցներ, որտեղ սովորում են 2700 աշակերտ: Միջին մասնագիտական կրթությունն իրականացվում է միջին մասնագիտական ուսումնական հաստատություններում՝ քոլեջներում ն ուսումնարաններում: Մասնագետներ են պատրաստում 127 մասնագիտությունների գծով: Համակարգում գոր169

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ծում է 77 պետական միջին մասնագիտական ուսումնական հաստատություն, որոնցում ուսանում են 28 048 սովորող ն 62 ոչ պետական ՄՄՈՒՀ: ՄՄՈՒՀ-ների թիվը 1991թ. համեմատությամբ աճել է 13,29-ով, իսկ ուսումնառուների թվաքանակը նվազել է 319-ով: Յուրաքանչյուր պետություն առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձնում տնտեսության համար բարձրորակ մասնագետների պատրաստմանը, ն վճռական դերը պատկանում է բարձրագույն ուսումնական հաստատություններին: Համակարգում գործում է 16 պետական ն 73 ոչ պետական բուհ: Պետական բուհերի թիվը 1991թ. համեմատությամբ աճել է 14,2 9-ով:Պետական բուհերում սովորում է 42 525, ոչ պետական բուհերում՝ շուրջ 20 000 ուսանող: Պետական բուհերում սովորողների թվաքանակը 1991 թվականի համեմատությամբ նվազել է 35,79-ով: Պետական բուհերի ուսանողների միայն 409-ն է սովորում անվճար հիմունքներով: Հայաստանի կրթության համակարգը հիմնականում ֆինանսավորվում է պետբյուջեից: Կրթության ֆինանսավորումը կազմում է բյուջեի շուրջ 15 9-ը կամ համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) ընդամենը 39-ը: Նշենք, որ 1991թ. այն կազմել է ՀՆԱ-ի 7,29-ը: Բյուջեի կառուցվածքում կրթության ֆինանսավորումը տրված է ըստ մակարդակների ն գործառնական դասակարգման: Ֆինանսավորման ներհամակարգային բաշխումը խիստ անհամաչափ է: 1996 թ. պետական նախադպրոցական հիմնարկները հանձնվել են տեղական ինքնակառավարման մարմիններին, ն ներկայումս դրանց ֆինանսավորումը իրականացվում է համայնքային բյուջեներից: Հանրապետության 204 դպրոց 2001թ.սեպտեմբերի 1-ից ֆինանսավորվում է ըստ աշակերտների թվաքանակի՝ ելնելով մեկ աշակերտի համար սահմանված չափից: Հայաստանի հանրակրթությունը ֆինանսավորվում է հիմնականում պետբյուջեից, իսկ բարձրագույն ն հետբուհական մասնագիտական կրթության պետական ֆինանսավորումը կազմում է կրթության պետբյուջեի 129-ը ն ուսումնական հաստատությունների ընդհանուր ծախսերի շուրջ 309-ը, մնացած 709-ը կազմում են արտաբյուջետային միջոցները: Միջին մասնագիտական կրթության մասնաբաժինը կրթության բյուջեում կազմում է 49-ը: Ոչ պետական ուսումնական հաստատությունները պետական հատկացումներ չեն ստանում: Անբավարար ֆինանսավորումը կրթության համակարգի ճգնաժամային իրավիճակի գլխավոր պատճառներից է: Վերջին տարիներին կրթության պետական ֆինանսավորումը տատանվում է ՀՆԱ-ի 2-2,5 9-ի շրջանակներում, ինչը կազմում է միջազգային ցուցանիշի մոտ կեսը: Կրթության համակարգի ֆինանսական ծանր վիճակը սրվում է նան այն պատճառով, որ «Բյուջեի մասին» ՀՀ օրենքով կրթության համար նախատեսված պետական միջոցների մի մասը չի հատկացվում՝ առաջացնելով տարեցտարի կուտակվող պարտքեր, իսկ վճարումներն էլ կատարվում են պարբերաբար ուշացումներով: Բյուջետային միջոցների սուղ պայմաններում առանձնահատուկ կարնորություն ունի դրանց արդյունավետ օգտագործումը: Ներկայումս առկա բյուջետային ու արտաբյուջետային միջոցները բաշխվում ն օգտագործվում են ոչ արդյունավետ, չհամակարգված ն անհամապատասխան միջազգային պրակտիկային՝ ինչպես ըստ կր170

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

թության մակարդակների, այնպես էլ ըստ ծախսատեսակների: Ծնողների կողմից կատարվող ներդրումները նս կրում են չհամակարգված բնույթ: Կրթության համակարգի պետական ֆինանսավորման ներկա կառուցվածքը դեռնս կրում է խորհրդային նորմերի ազդեցությունը, չնայած փոփոխվում է շուկայական հարաբերությունների զարգացմանը համընթաց: Կրթության համակարգի ֆինանսական վիճակի բարելավման համար անհրաժեշտ է՝ » բյուջետային միջոցների օգտագործման արդյունավետության բարձրացում, » արտաբյուջետային միջոցների ներգրավում ն դրանց ծավալի ընդլայնում, » հարկային բարենպաստ քաղաքականություն, » ֆինանսավորման նոր ձնի համակարգային ներդրում (սովորողների թվի հաշվարկով), » ֆինանսավորման գիտական հիմնավորված նորմաների մշակում, » վճարովի հիմունքով սովորողներին արտոնյալ պայմաններով երկարաժամկետ վարկերի հատկացում, » պետական բյուջեով կրթական համակարգի համար նախատեսվելիք ծախսերի ծավալը մոտ տարիներին հասցնել ՀՆԱ-ի առնվազն 4,0 9-ի, » կրթության համակարգի ռացիոնալացում, » նյութատեխնիկական ն ուսումնամեթոդական հիմքի բարելավում, » բարձրագույն մասնագիտական կրթության ոլորտում կազմակերպությունների համար կադրերի պատրաստում պայմանագրային հիմունքներով՝ ֆինանսական փոխհատուցմամբ, » կրթության կառուցվածքային վերադասավորում ն վերակազմավորում շուկայական հարաբերությունների պահանջներին համապատասխան: Պետական բյուջեից գումարներ են հատկացվում նան գերատեսչական հիմնարկների ֆինանսավորման համար: Այդ հիմնարկների պահպանման ծախսերը հատկացվում են կառավարության կողմից: Գիտության ծախսերի ընդհանուր կազմում առանձնացվում են գիտահետազոտական հիմնարկների աշխատողների աշխատավարձի ֆոնդը, բայց առանց աշխատողների թվաքանակի ն միջին աշխատավարձի ցուցանիշների: Վերջիններս սահմանվում են իրենց՝ գիտահետազոտական հիմնարկների կողմից: Գիտության ոլորտին պետական հատկացումները խիստ անբավարար են գիտական ներուժի բնականոն վերականգնման համար: Հանրապետության գիտական առկա ներուժը երկրի հետագա զարգացման հիմքերից է: Երկրի հետագա զարգացման նպատակներին իսկապես ծառայելու համար գիտական համակարգում անհրաժեշտ են որոշ բարեփոխումներ (հարկային արտոնություններ, ֆինանսավորման մրցութային արդյունավետ կարգի սահմանումը ն այլն): Հիմնարար գիտության թեմատիկ ֆինանսավորումը թույլ կտա ինչ-որ կերպ ռացիոնալացնել պետական բյուջեից հատկացվող սուղ միջոցների բաշխումը, եթե ավելի հիմնավորված դառնա ֆինանսավորվող թեմաների փորձաքննության անցկացումը: 2006-2009թթ. միջնաժամկետ հատվածում կրթության ն գիտության բնագավառում պետությունը պետք է որդեգրի հետնյալ քաղաքականությունը. » պետական բյուջեից այս ոլորտին ուղղվող ծախսերի ծավալը պակաս չպետք է

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

լինի ՀՆԱ-ի 4,59-ից, » գիտության բնագավառում ֆինանսավորումը 19-ից պետք է հասցնել նվազագույնը 39 մակարդակի՝ միջոցների հիմնական մասը ուղղելով գիտական աշխատողների աշխատավարձի բարձրացմանը, » գիտության ոլորտում առավել մեծ տեղ պետք է տալ այն հետազոտությունների ֆինանսավորմանը, որոնք կիրառական նշանակություն ունեն: Սոցիալապես ն տնտեսապես զարգացող հասարակությունը պայմաններ է ստեղծում ազգի առողջական բավարար մակարդակի համար: Առողջապահության բնագավառի գործառույթներն են առողջության պահպանումը, վերականգնումը ն ամրապնդումը, հիվանդությունների կանխարգելումն ու բուժումը, մայրերի ն երեխաների պաշտպանությունը, դեղորայքի ապահովումը, առողջ կենսակերպի արմատավորումը: Վերջին տարիների սոցիալ-տնտեսական ձնափոխությունների արդյունքում Հայաստանի բնակչության առողջական վիճակը բնութագրող ցուցանիշները հիմնականում ունեցել են բացասական միտումներ: Բժշկական ծառայություններից օգտվելու միջին ծախսերի գումարը անհամեմատելիորեն բարձր են բնակչության միջին եկամուտներից ն գրեթե անմատչելի բնակչության մոտ կեսը կազմող աղքատների համար: Պետական բյուջեից առողջապահության բնագավառ ուղղվող ծախսերի մակարդակը բավականին ցածր է: Վերջին տարիներին բյուջեից առողջապահության բնագավառին հատկացվող միջոցները ավելացել են: Հայաստանի առողջապահության բյուջեն չի գերազանցում ՀՆԱ-ի 29-ը, իսկ զարգացած երկրներում առողջապահական ծախսերին է ուղղվում ՀՆԱ-ի 7 9-ը: Եվրոպայի, Կենտրոնական Ասիայի երկրներում 1997 թ. մեկ շնչի հաշվով կատարված ծախսերը կազմել են 123 ԱՄՆ դոլար, իսկ Հայաստանում համապատասխան ցուցանիշը կազմել է 7 ԱՄՆ դոլար: Աղյուսակ 7.4. Տարբեր երկրներում պետական բյուջեի ծախսերը առողջապահության բնագավառում (9 ՀՆԱ-ի նկատմամբ)1 1995-97 թթ.

Ադրբեջան

Վրաստան

0.7

1.2

Արլ. Եվ. - ԱՊՀ 4.5

ՕԷՇD երկրներ 6.2

ԱՊՀ երկրներում առողջապահության ծախսերի կառուցվածքի համեմատականը Ադրբեջան 2002 թ.

5.8 9

Վրաստան 4.2 9

ԶարնացոÕ երկրներ 2.2

Աղյուսակ 7.5

ÔրÕըբստան Մոլդովա

Տաջիկստան

11.2 9

6.5 9

12.1 9

Առողջապահության բնագավառում պետական ծախսերն ուղղվում են հիվանդա-

______________

«Աղքատության հաղթահարման ռազմավարական ծրա·իրի, Եր-ան, 2003 թ., էջ 30:

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

նոցային, առաջնային (ամբուլատոր-պոլիկլինիկական) բուժօգնության պետական ծրագրերի, հիգիենիկ-հակահամաճարակային ծառայության պահպանման, ինչպես նան առողջապահական այլ ծառայությունների ու ծրագրերի ֆինանսավորմանը: Պետք է նշել, որ առողջապահության բյուջետային հատկացումների գերակշռող մասն ուղղվում է հիվանդանոցային բուժօգնությանը, բայց ավելի արդյունավետ կլինի, եթե բյուջետային միջոցների մեծ մասը վերաբաշխվի բնակչության աղքատ խավերի համար ավելի մատչելի առողջության առաջնային պահպանման օղակի օգտին: Առողջապահության ոլորտում պետական ծախսերի աճը հանդիսանում է ոլորտում իրավիճակի բարելավման առաջնահերթ ուղղություններից մեկը: Առողջապահության ոլորտում պետական ծախսերի նման փոփոխության հիմնական աղբյուրներն են ներքին աղբյուրներից եկամուտների հավաքագրումը ն արտաքին աղբյուրներից ստացվող ծրագրային աջակցությունը: Ինչպես աշխատավարձի, այնպես էլ կապիտալ ծախսերի առումով նախ ն առաջ կարնորվում է առաջնային բուժօգնության հիմնարկներում (հատկապես գյուղական բնակավայրերի) իրավիճակի բարելավումը: Ներկայումս առողջապահական համակարգի ծառայությունների առաջարկի ու պահանջարկի միջն առկա է զգալի խզում: Առողջապահությանը հատկացված ոչ բավարար բյուջետային միջոցները հաճախ ուղղվում են զգալիորեն ուռճացած ն Հայաստանի բնակչության կարիքները գերազանցող բուժհիմնարկների ցանցի պահպանմանը՝ հասանելի ռեսուրսների սղության պայմաններում հանգեցնելով առողջապահական ծառայությունների անհարկի կրկնօրինակմանը: Բժշկական ապահովագրության հիմնահարցը առողջապահության համակարգի զարգացման ն բարեփոխումների կարնորագույն տարրերից մեկն է, ընդ որում այն անհրաժեշտ է դիտարկել ոչ միայն որպես առողջապահության ֆինանսավորման լրացուցիչ աղբյուրներ ներգրավելու միջոց, այլն բնակչության համար բժշկական օգնությունը առավել մատչելի դարձնելու, սոցիալական արդարության սկզբունքները սերմանելու ն ռեսուրսների նպատակային օգտագործումն ու բժշկական ծառայությունների արդյունավետությունը բարձրացնելու երաշխիք: Արտասահմանյան փորձի ուսումնասիրությունը հիմք է տալիս ընդունելու, որ ներկայումս գոյություն ունեն առողջապահական համակարգի կազմակերպման կամ ծառայությունների իրականացման չորս հիմնական մոդելներ, «մանալիտ՝ ամբողջովին պետական», «մրցակցային պետական», «ապահովագրական» ն «մասնավոր»1: Հայաստանի Հանրապետությունում համակարգի կառավարման փոփոխումը իրականացվում է երկու ուղղություններով՝ ապակենտրոնացում ն մի շարք գործառույթների պետության ձեռքում կենտրոնացում2: Ներկայումս 50-ից ավելի երկրներում պարտադիր բժշկական ապահովագրության վրա հիմնված ն «ապահովագրական բժշկություն» անվանվող առողջապահական համակարգերը ամենաարդյունավետն են, քանի որ համեմատաբար նվազ ծախսումներով ապահովում են որակյալ բուժօգնության մատուցում: Նշենք, որ ԱՄՆ-ի առողջապահական համակարգում իրականացվող բարե-

______________

ՔrivՁtizՁtiօո օf Քսb|iՇ Տ6Շtօr ՃՇtiviti6Տ տitհ Ձ Տք6ՇiՁ| fօՇսՏ օո t6|6ՇօmmսոiՇՁtiօոՏ,6ո6rgy, հ6Ձ|tհ Ձոd Շօmmսոiti Տ6rviՇ6Տ.ՈոՁt6d ոՁtiօոՏ, Ւ6տ YօrՈ, 1999,ք.110 Հայաստանի Հանրապետությունում առողջապահական հաստատությունների մասնավորեցման ռազմավարության հայեցակար·:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

փոխումների շրջանակներում այժմ դրվում է պարտադիր բժշկական ապահովագրության ներդրման հարցը: Առողջապահական համակարգի ապակենտրոնացումը հնարավորություն կտա բարձրացնել ներդրումային ակտիվությունն այս ոլորտում, իսկ պետական բյուջեի համար թեթնացնել համակարգի պահպանման բեռը, ավելացնել մուտքերը վճարովի ծառայությունների մատուցման ն հարկերի հաշվին: Առողջապահության բնագավառում առաջիկայում պետք է իրականացնել հետնյալ միջոցառումները. » պետական բյուջեից հատկացվող միջոցները պետք է կազմեն ՀՆԱ-ի մինչն 39-ը, » բյուջետային հատկացումների աճը ուղղել բժիշկների ն միջին բժշկական անձնակազմի աշխատավարձի բարձրացմանը, որակյալ դեղորայքով ն համապատասխան նյութերով, արդիական սարքավորումներով ապահովմանը: Սոցիալական պաշտպանության քաղաքականության էությունը պետության կողմից սոցիալական ռիսկերի կառավարումն է՝ դրանց նվազեցման նպատակով: Սոցիալական ռիսկերի կառավարման գաղափարախոսությունը ելնում է նրանից, որ անհատների, ընտանիքների, համայնքների բարեկեցությունը ենթակա է բազմաթիվ ռիսկերի, որոնք կարող են ծագել տարբեր աղբյուրներից, ինչպես բնածին երկրաշարժ, ջրհեղեղ, հիվանդություններ ն այլն, այնպես էլ գործազրկություն, շրջակա միջավայրի վատթարացում, պատերազմ ն այլն: Այդ հանգամանքները հիմք են հանդիսանում սոցիալական ռիսկի կառավարման ոլորտում պետության ներգրավման համար: 2002 թվականին սոցիալական ապահովագրության ն ապահովության ոլորտի ծախսերը կազմել են 23.8 մլրդ դրամ՝ մոտ 129-ով պակաս լինելով բյուջեի տարեկան ծրագրով նախատեսված ծախսերի ցուցանիշից: Միաժամանակ, 2001 թ. փաստացի կատարված ծախսերի համեմատ այս ծախսերը նվազել են 8.89-ով: Հիմնականում ծախսերի նվազման պատճառ էր հանդիսացել բնակչությանը տրամադրվող աղքատության ընտանեկան նպաստների գծով ծախսերի նվազումը: Իսկ 2003-2006թթ. սոցիալական ապահովագրության ն ապահովության ոլորտին հատկացվող միջոցները շարունակաբար աճել են՝ 2003 թ. կազմելով 29,3 մլրդ դրամ, 2004թ.՝ 35,0 մլրդ դրամ, 2005թ.՝ 44,1 մլրդ դրամ: 2006 թվականին պետական բյուջեով հաստատվել է 55,9 մլրդ դրամ (տե՛ս աղյուսակ 7.12.):

Աղյուսակ 7.6.

Տարբեր երկրներում համախմբված բյուջեի ծախսերը սոցիալական ապահովության բնագավառում (9 ՀՆԱ -ի նկատմամբ)1 1995-97 թթ.

Հայաստան

Ադրբեջան

Վրաստան

2.2

1.3

2.7

______________

Արլ. Եվ. երկրներ 4.6

ՕԷՇD երկրներ 6.2

Աղյուսակ 7.7.

«Աղքատության հաղթահարման ռազմավարական ծրա·իրի, Եր-ան, 2003 թ., էջ 30:

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

ԱՊՀ երկրներում սոցապահովագրության ն սոցապահովության ծախսերի կառուցվածքի համեմատականը

2002 թ.

Հայաստան

Ադրբեջան

17.99

16.09

Վրաստան ÔրÕըբստան Մոլդովա Տաջիկստան 10.69

14.79

11.29

15.69

Հայաստանի Հանրապետության պետական կենսաթոշակային համակարգը ներառում է պետական կենսաթոշակային ապահովագրության համակարգը ն պետական կենսաթոշակային ապահովության համակարգը: Պետական կենսաթոշակային ապահովագրության համակարգում կենսաթոշակները հիմնված են պարտադիր սոցիալական վճարների վրա ն կազմում են աշխատանքային կենսաթոշակների համակարգը (տե՛ս աղյուսակ 7.8.): Աղյուսակ 7.8. Ապահովագրական կենսաթոշակ ստացողների թվաքանակի դինամիկան1 (հազար մարդ)

Ընդամենը կենսաթոշակառուներ, այդ թվում՝ տարիքային

հաշմանդամության

կերակրողին կորցրած

երկարամյա աշխատանքի համար մասնակի

արտոնյալ

493.8

485.5

487.9

486.0

66.7

68.2

71.7

75.0

316.0 14.5 19.1 -

73.7

308.1 14.3 19.5 -

72.4

316.7 14.4 14.5 -

64.4

320.5 14.8 16.8 1.2

57.7

Պետական կենսաթոշակային ապահովության համակարգը ներառում է սոցիալական կենսաթոշակների ն Հայաստանի Հանրապետության պաշտպանության, ազգային անվտանգության, ներքին գործերի ն արտակարգ իրավիճակների հրամանատարական ն շարքային անձնակազմին վճարվող կենսաթոշակները: Սոցիալական կենսաթոշակների թվին պետք է դասել նան զինծառայության հետ կապված կենսաթոշակները (ներառյալ հայրենական պատերազմի հաշմանդամներին ն նրանց հավասարեցված անձանց, զինծառայության ժամանակ հաշմանդամ դարձած զինծառայողներին, զոհված զինծառայողների ընտանիքներին տրվող կենսաթոշակները), քանի որ դրանք հիմնված չեն պարտադիր սոցիալական վճարների վրա: Զինծառայության հետ կապված կենսաթոշակ ստացողների թիվը վերջին տարիներին կազմել է մոտ 20 հազար մարդ: 2004թ. սոցիալական կենսաթոշակ է ստացել 44 672 մարդ, որը կազմել է կենսա-

______________

Տվյալներ սոցիալական ապահովա·րության պետական հիմնադրամի համապատասխան փաստաթղթից:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

թոշակառուների ընդհանուր թվաքանակի 8.39-ը (տե՛ս աղյուսակ 7.9.)

Աղյուսակ 7.9.

Սոցիալական կենսաթոշակ ստացողների թվաքանակի դինամիկան

(մարդ)

47094

46675

45258

44672

44858

ծերության

հաշմանդամության

19840

20010

19126

20028

29889

մանկուց հաշմանդամ

Սոցիալական կենսաթոշակ ստացողների թվաքանակը, այդ թվում՝

կերակրողին կորցրած կենսաթոշակառուների ընտանիքներ

Ներկայումս կենսաթոշակային համակարգը հիմնականում ֆինանսավորվում է պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարների հաշվին: Պետական բյուջեից ֆինանսավորվում են Հայաստանի Հանրապետության պաշտպանության նախարարության, ներքին զորքերի, ազգային անվտանգության, արտակարգ իրավիճակների հրամանատարական անձնակազմի ն շարքային զինծառայողների կենսաթոշակները, իսկ 2003թ. սկսած՝ նան սոցիալական կենսաթոշակները, որոնց համար 2003թ. պետական բյուջեով նախատեսվել է 2 մլրդ դրամ, 2004թ.՝ մոտ 3 մլրդ դրամ, իսկ 2005թ.՝ 2.6 մլրդ դրամ: Պարտադիր սոցիալական վճարները նան մի շարք այլ սոցիալական ծրագրերի (պետական զբաղվածության ծրագիր, ներառյալ գործազրկության նպաստներ, կենսաթոշակառուների թաղման ծախսերի մասնակի փոխհատուցում, հիվանդության ն մայրության նպաստներ) ֆինանսավորման աղբյուր են: Կենսաթոշակային համակարգի ֆինանսական կայունությունը բարձրացնելու երեք հնարավոր ուղիներից՝ պարտադիր սոցիալական վճարներ մուծողների քանակը ավելացնելու, ՀՀ սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի միջոցներից կենսաթոշակներ ստացողների քանակը կրճատելու ն վճարների չափը բարձրացնելու, որպես հիմնականը ընտրված է երկրորդը: Թոշակառուների թիվը բնակչության ընդհանուր կազմում բավականաչափ մեծ է: Աշխարհում տարեցտարի բնակչության թվի տեսակարար կշիռը թեքվում է դեպի թոշակային տարիք ունեցողները, ն նկատվում է դրանց հարաբերական աճ, չնայած Հայաստանի ներկայիս կենսաթոշակային համակարգի կարնոր հատկանիշներից մեկը տարիքային կենսաթոշակառուների թվաքանակի տարեցտարի շարունակվող նվազումն է: Այսպես՝ կենսաթոշակառուների թիվը 2001-2004թթ. կրճատվել է 12.6 հազարով (տե՛ս աղյուսակ 7.10.):

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

Աղյուսակ 7.10. Աշխատավարձ, կենսաթոշակ հարաբերակցությունը ՀՀ-ում

Ընդամենը կենսաթոշակառուներ

552.9

543.6

543.7

2.3

2.0

2.0

2.1

2.1

9724.0

Ամսական աշխատավարձի միջին չափը (դրամ) 24483

27324

34783

41976

63.000

0.2

0.2

0.2

0.15

Տնտեսությունում զբաղվողների թվաքանակը մեկ կենսաթոշակառուի հաշվով (մարդ) Ամսական կենսաթոշակի միջին չափը (դրամ)

Միջին կենսաթոշակ /միջին աշխատավարձ

0.2

540.3 540.224

Կենսաթոշակառուների քանակի կրճատման միտումը հնարավորություն կտա պահպանել կենսաթոշակային համակարգի ֆինանսական կայունությունը, եթե պահպանվեն պարտադիր սոցիալական վճարների ներկայիս դրույքները, ն էականորեն չպակասի ՀՀ սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամին արդյունավետ մուծումներ կատարողների թիվը: Պաշտոնապես զբաղված ճանաչված անձանցից 409-ից պակասն են սոցիալական մուծումները կատարում, մինչդեռ այդ ցուցանիշը, օրինակ, Սլովենիայում 1997թ. հավասար է եղել 84.39-ի, իսկ ԱՄՆ-ում՝ 91.49-ի: Այսպիսով՝ մուծումներ կատարողների ավելացման խնդրի լուծումը անհատականացված կենսաթոշակային համակարգին անցնելու մեջ է, որտեղ կենսաթոշակի չափը ուղղակի կախվածության մեջ կդրվի ստացված աշխատավարձից ն կատարված սոցիալական վճարներից: Թոշակային համակարգը Հայաստանում շարունակում է մնալ ոչ կենսունակ՝ կապված այն բանի հետ, որ միջին կենսաթոշակ/միջին աշխատավարձ ցուցանիշը ՀՀ-ում չի գերազանցել 259-ը, իսկ ԽՍՀՄ-ի գոյության վերջին տարիներին կազմում էր 509: Չնայած վերջին տարիներին կենսաթոշակների չափի բարձրացումը շարունակվել է, ն 2004թ. միջին կենսաթոշակի չափը կազմում է 8672 դրամ (աճը նախորդ տարվա միջինի համեմատ՝ 16.49), այնուամենայնիվ, թոշակները Հայաստանում ներկայումս ամենափոքրերից են ԱՊՀ երկրներում, միջին կենսաթոշակը չի ապահովում սպառումը նույնիսկ նվազագույն պարենային զամբյուղի մակարդակով: Այսպիսով՝ ՀՀ կենսաթոշակային համակարգը, որը ներկայումս կենսաթոշակներով ապահովում է բնակչության մոտ 179-ին, դիտարկվում է որպես հանրապետության սոցիալական կառուցվածքի հիմնաքար, մինչդեռ գործող կենսաթոշակային համակարգից դժգոհ են բոլորը, կենսաթոշակները գնողունակության տեսակետից խիստ ցածր են, իսկ ապահովագրական վճարումներ կատարողների համար ապահովագրական վճարների դրույքաչափերը բարձր են, ն իրականում վճարվող աշխատավարձերը չեն հայտարարագրվում: Նշենք, որ պետական կենսաթոշակային համակարգի վերափոխումներն անհրա177

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ժեշտաբար ենթադրում են նան լրացուցիչ (կամավոր) կենսապահովագրության համակարգի ներդրում ն զարգացում: Դրա համար անհրաժեշտ են պետության աջակցության ն հսկողության ապահովում, քանի որ առանց հստակ երաշխիքների համակարգի ն պետության կարգավորիչ դերի առկայության այս համակարգը չի կարող ձնավորվել: Աշխարհի բազմաթիվ երկրների կենսաթոշակային համակարգերում տեղի ունեցող փոփոխությունները վկայում են տարեցների եկամուտների աջակցման գործում ոչ պետական հիմնադրամներից տրվող կենսաթոշակների աճող նշանակության մասին: Ելնելով վերոգրյալից՝ կարծում ենք, որ կենսաթոշակային համակարգի բարեփոխումները պետք է տարվեն հետնյալ ուղղությամբ. » բյուջեից կենսաթոշակային ապահովությանը տրամադրվող միջոցների ավելացում մինչն ՀՆԱ-ի 3.5-49 նպատակակետը, » կենսաթոշակառուների թվի կրճատմանը զուգընթաց պարտադիր սոցիալական վճարներ կատարողների թվի ավելացում՝ արդյունքում ակնկալելով համակարգի ծանրաբեռնվածության գործակիցը 1-ից իջեցնել մինչն 0.5 նպատակակետը, » միջին կենսաթոշակ, միջին աշխատավարձ հարաբերակցության բարձրացում, » նվազագույն կենսաթոշակի ն նվազագույն սպառողական զամբյուղի համապատասխանեցում, » կենսաթոշակների միջին չափի ավելացում՝ սոցիալական արդարության սկզբունքի պահպանությամբ, այսինքն՝ բարձրացումը պետք է իրականացվի ի հաշիվ աշխատանքային ստաժի յուրաքանչյուր տարվա համար տրվող հավելումների, » աշխատավարձի ֆոնդի իրական չափի հաշվառում: Այս համակարգի ֆինանսական բարելավման մի քանի ուղիներ կան, ն դրանց հասնելու համար անհրաժեշտ է իրականացնել հետնյալ միջոցառումները. » կառավարման համակարգի բարելավում, լիազորությունների ն պատասխանատվության հստակ սահմանում, » ֆինանսական միջոցների օգտագործման արդյունավետության բարձրացում, » կամավոր կենսաապահովագրության համակարգի արմատավորում: 1999թ. հունվարի 1-ից ՀՀ կառավարության որոշմամբ ներդրված ընտանեկան նպաստի համակարգը հանդիսանում է աղքատության ն անհավասարության կրճատման բավական արդյունավետ գործիք1: Ընտանեկան նպաստի նախատեսվող ծավալները ն դրանք ստացող տնային տնտեսությունների քանակը պայմանավորված են շատ աղքատ բնակչության քանակի կրճատման հրամայականով, որը ն ընտանեկան նպաստների ներդրման հիմնական պատճառն էր: Մյուս կողմից, շատ աղքատ տնային տնտեսությունների կրճատման հետնանքով կրճատվում է նան նպաստառու տնտեսությունների քանակը, որը հնարավորություն է տալիս այդ կրճատումների հաշվին էականորեն բարձրացնել նպաստ-

______________

«Հայաստանի Հանրապետությունում ընտանեկան նպաստի նշանակման - վճարման կար·ի մասինի թիվ 562 որոշում:

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

ների չափերը.1999 թ.՝ 21.1 մլրդ դրամ ն 230 հազ. ընտանիք, 2003 թ.՝ 12.4 մլրդ դրամ ն 179 հազ. ընտանիք, իսկ 2004թ.՝ 16.1 մլրդ դրամ ն 140 հազ. ընտանիք: 2004 թ. ընտանեկան նպաստի միջին չափը կազմել է 8 960 դրամ՝ նախորդ տարվա 6 319 դրամի փոխարեն, իսկ նպաստի չափի աճը նախորդ տարվա համեմատ կազմում է ավելի քան 41.89: Ընտանեկան նպաստների պետական քաղաքականությունը պետք է նախատեսի նպաստառու ընտանիքների քանակի պարբերաբար համապատասխանեցում շատ աղքատ տնային տնտեսությունների քանակին: Այդ հանգամանքը պահանջում է, որ սոցիալական ծառայությունները նան իրենք բացահայտեն աղքատներին: Ընտանեկան նպաստների քաղաքականության բնագավառում պետք է նախատեսվեն նան հետնյալ միջոցառումները. 1. «Ընտանեկան նպաստների մասին» ՀՀ օրենքի ընդունումը, որով կարգավորվելու են ընտանեկան նպաստների հետ կապված բոլոր այն հարցերը, որոնք ներկայումս կարգավորվում են կառավարության որոշումներով ն ՀՀ սոցիալական ապահովության նախարարության ենթաօրենսդրական ակտերով, 2. տեղեկատվության ստացման օպերատիվության բարձրացում, սոցիալական ծառայությունների տեղեկատվական բազաների ցանցի ստեղծում, 3. նպաստների հարցերով բողոքարկման գործող համակարգի բարեփոխում՝ ստեղծելով պարզ, մատչելի, թափանցիկ ն արդարացի համակարգ, 4. ընտանեկան նպաստների նշանակման ն վճարման վերահսկման (մոնիտորինգի) գործուն մեխանիզմների մշակում, կոռուպցիայի ն հնարավոր սուբյեկտիվիզմի կանխարգելում: Մշակույթը դիտվում է որպես սոցիալական խմբերի ն կառույցների, աշխարհընկալման, վարքերի, հմտությունների, մշակութային ժառանգության մի ամբողջություն: Մշակույթի բնագավառը հիմնարար նշանակություն ունի անհատի ու հասարակության հոգնոր, ազգային արժեքների պահպանման ու զարգացման գործում: Պետական բյուջեից միջոցներն ուղղվում են հանրային հեռուստատեսության, ռադիոյի ն հրատարակչության ֆինանսավորմանը ն մարզերում մշակութային ն արվեստի կենտրոնների պահպանմանը: Վերջին տարիներին այս բնագավառում բյուջետային հատկացումները ավելացել են: Համեմատականը այլ երկրների հետ ներկայացված է աղյուսակ 7.11.-ում:

Աղյուսակ 7.11.

ԱՊՀ երկրներում պետական ծախսերի կառուցվածքի համեմատականը մշակույթի ոլորտում

2002 թ.

Հայաստան

Ադրբեջան

3.29

2.79

Վրաստան ÔրÕըբստան Մոլդովա Տաջիկստան 2.59

2.29

2.19

0.09

2004 թվականին մշակույթի բնագավառում ծախսերը կազմել են 8.5 մլրդ դրամ՝ 3.79-ով ավել լինելով բյուջեի տարեկան ծրագրով նախատեսված ծախսերի ցուցանիշից: Միաժամանակ, 2003 թ. փաստացի կատարված ծախսերի համե179

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

մատ այս ծախսերը ավել են եղել մոտ 159-ով: 2005 թվականին պետական բյուջեով հաստատվել է, 2004 թվականի համեմատ, ֆինանսավորման նս 23.59 աճ (մոտ 2 մլրդ դրամ), 2006 թվականին հաստատվել է 13.6 մլրդ դրամ (տե՛ս աղյուսակ 9) Այս բնագավառում անհրաժեշտ են հետնյալ միջոցառումները. » աշխատանքներ պետք է տարվեն մշակույթի տների ն գրադարանների վերանորոգման ու կահավորման, ինչպես նան տեղեկատվական ծառայությունների ստեղծման ուղղությամբ, » ոլորտում պետք է նախատեսվի մշակութային կազմակերպությունների կառավարման ն ֆինանսավորման մեխանիզմների կատարելագործում, » անհրաժեշտ է ապահովել ազգային մշակութային արժեքների շարունակական պահպանում: Ազգային ինքնության ամրապնդման, Հայաստանի քաղաքակրթական իմիջի բարձրացման, ինչպես նան մշակութային զբոսաշրջության հեռանկարայնության քարոզչության առումով կարնոր ավանդ կունենան քաղաքակրթական նշանակություն ունեցող պատմամշակութային մի քանի հուշարձանների մասնակցային պեղումները, վերականգնումն ու ցուցադրությունը: Այսպիսով՝ անհրաժեշտ է իրականացնել մշակութային համակարգերի վերակազմավորման, մշակութային հիմնարկների խնդիրների հստակեցման, աշխատանքների արդյունավետության բարձրացման նպատակով դրանց կազմաիրավական կարգավիճակների վերանայման աշխատանքները: Կառավարության սոցիալական ծախսերի կատարումը միշտ մնացել է բյուջեի կատարման ամենախոցելի մասը: Պակաս եկամուտների ն դեֆիցիտի ֆինանսավորման համար անհրաժեշտ միջոցների անբավարարության պայմաններում պետության կողմից հատկացվող միջոցները միշտ չէ, որ արդյունավետ կերպով ուղղվել են բնակչության լայն զանգվածների, հատկապես սոցիալական անապահով խավերի հոգսերի թեթնացմանը: Գոյություն ունեն սոցիալական քաղաքականության մի քանի միջոցառումներ, որոնք պետությունը կարող է ն պարտավոր է իր պատասխանատվությամբ իրականացնել անհապաղ ն ամենամոտ ժամանակներում: Գնահատելով ներկա իրավիճակը ն նպատակ ունենալով սոցիալական քաղաքականությունը համապատասխանեցնել ու ծառայեցնել տարբեր ոլորտների ներդաշնակ զարգացմանը, բնակչության սոցիալական պաշտպանվածության հիմնախնդիրների աստիճանական լուծմանը՝ կարնոր է դառնում կառավարության տրամադրության տակ գտնվող միջոցների անբավարարության պայմաններում սոցիալական զարգացման այն առաջնահերթ ուղղություների ճիշտ ընտրությունը, որոնք կորոշեն բյուջետային հատկացումների հիմնական նպատակաուղղվածությունը: Մի քանի անհետաձգելի միջոցառումներ, որոնցով շահագրգռված է ողջ բնակչությունը, պետությունը պարտավոր է գործի դնել սուղ ֆինանսական ռեսուրսները մոբիլիզացնելու, առավել արդյունավետ օգտագործելու միջոցով:

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

Աղյուսակ 7.12. Սոցիալ-մշակութային ոլորտի ծախսերը 2001-2006 թվականներին Ցուցանիշներ ՀՆԱ (մլրդ դրամ)

2001 թ. 1175.5

Փաստացի կատարոÕական 2002 թ. 1362.5

2003 թ. 1623.3

2004 թ. 1893.4

2005 թ. 2288.0

Պլան

2006 թ. 2400.7

Սոցիալ-մշակութային ոլորտի ծախսերը (մլրդ 74.245.2 74.787.1 97.793.5 115.609.7 146.460.7 191.186.0 դրամ)

Տոկոս ՀՆԱ-ի նկատմամբ

Տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում

6.3

5.5

6.0

6.1

6.4

8.0

31.5

28.6

31.4

34.6

35.1

39.7

1. Գիտություն - կրթություն 27.068.5 28.745.8 34.849.3 47.445.5 60.827.5 82.283.2 (մլն դրամ)

Տոկոս ՀՆԱ-ի նկատմամբ

Տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում

2.3

2.1

2.1

2.5

2.7

3.4

11.5

11.0

11.2

14.2

14.6

17.1

Տոկոս ՀՆԱ-ի նկատմամբ

1.3

1.2

1.2

1.3

1.4

1.6

6.7

6.1

6.3

7.4

7.4

8.2

2. Առողջապահություն 15.745.6 15.955.8 19.598.6 24.691.2 31.079.7 39.435.2 (մլն դրամ)

Տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում

3. Սոցապա հո վա· րու թյուն - սոցապահովություն 26.108.5 23.792.0 29.255.1 34.987.5 44.145.9 55.869.9 (մլն դրամ)

Տոկոս ՀՆԱ-ի նկատմամբ

2.2

1.7

1.8

1.8

1.9

2.3

Տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում

11.1

9.1

9.4

10.5

10.6

11.6

6.293.5

14.090.5

8.485.5

4. Մշակույթ, տեղեկատվություն, սպորտ - կրոն 5.322.6 (մլն դրամ)

10.407.6 13.597.7

Տոկոս ՀՆԱ-ի նկատմամբ

0.5

0.5

0.9

0.5

0.5

0.6

Տեսակարար կշիռը ընդհանուր ծախսերի մեջ

2.2

2.4

4.5

2.5

2.5

2.8

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Թվարկել ն մեկնաբանել բյուջեի կարնորագույն եկամուտները, ցույց տալ դրանց դերը: 2. Ի՞նչ է նշանակում հարկը, որո՞նք են ՀՀ-ում կիրառվող հիմնական հարկատեսակները, ինչպե՞ս են դրանք դասակարգվում: 3. Որո՞նք են պետական բյուջեի ընթացիկ եկամուտները, ինչպիսի՞ կազմ ու կառուցվածք ունեն դրանք ՀՀ-ում: 4. Որո՞նք են անուղղակի հարկերը, ՀՀ-ում դրանք ինչպե՞ս են հաշվարկվում ն գանձվում: 5. Ինչպիսի՞ ուղղակի հարկեր կան ՀՀ-ում, դրանց հիմնական տեսակները, ինչպե՞ս են հաշվարկվում: 6. Որո՞նք են բյուջեի ոչ հարկային եկամուտներն ու պետական տուրքերը: 7. Պետության ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների ֆունկցիաների կատարման համար ինչպիսի՞ ծախսեր են պահանջվում, ն ՀՀ-ում դրանք ի՞նչ խմբերի են բաժանվում: 8. Որո՞նք են պետական բյուջեի ծախսերի գործառնական ն տնտեսագիտական դասակարգման խմբերը: 9. Ի՞նչ է նշանակում բյուջեի կատարման գործընթաց, ն որո՞նք են առաջնահերթություն ունեցող ծախսերի տեսակները:

ԳԼՈՒԽ 8

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄՆԵՐԸ ԵՎ ՄԻՋՆԱԺԱՄԿԵՏ

ԾԱԽՍԵՐԻ ԾՐԱԳԻՐԸ

8.1. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ ԻՐԱԿԱՆԱՑՎԱԾ ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ

ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄՆԵՐԸ

Հանրապետության անկախությունը հռչակելուց հետո Հայաստանի Հանրապետությունում ծավալված տնտեսական բարեփոխումները չշրջանցեցին նան հարկաբյուջետային բնագավառը: Եվ դա պատահական չէր, քանի որ երկրի տնտեսական ն քաղաքական կայունությունը ն բնականոն զարգացումը մեծապես ն սերտորեն կապված են պետության ֆինանսական ռեսուրսների արդյունավետ ն հրապարակային գոյացման, հաշվառման, ծրագրավորման, օգտագործման ն վերահսկողության գործընթացների հետ: Այդ գործընթացները կանոնակարգելու ն դրանց իրականացման արդյունավետությունը բարձրացնելու ուղղությամբ հանրապետությունում ձեռնարկվել են զանազան բարեփոխումներ, որոնց շարքից հատուկ առանձնացման արժանի են կատարված հետնյալ քայլերը. 1. Ձնավորվեց հարկաբյուջետային համակարգի հիմք ծառայող իրավական բազան: Դրան էականորեն նպաստեց 1995 թվականին համաժողովրդական հանրաքվեի միջոցով հանրապետության հիմնական օրենքի` Սահմանադրության ընդունումը: Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսաբյուջետային իրավունքներն ըստ էության կանխորոշված էին ՀՀ Սահմանադրությամբ, որը հանդիսացավ բյուջետային իրավունքի հիմնադիր ակտը: Հենց Սահմանադրության մեջ ամրագրվեցին կենտրոնական իշխանության ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների բյուջետային իրավունքների հիմունքները: Ժամանակի ընթացքում Սահմանադրությունում ամրագրված հիմնադրույթներն իրենց զարգացումը ստացան ընդունված տարբեր օրենսդրական ակտերում: Հարկաբյուջետային գործընթացի կազմակերպման ն իրականացման ընթացքն ու արդյունքները մեծապես կախված են այդ գործընթացը կարգավորող հստակ ն ամբողջական օրենսդրական հիմքերի առկայությունից: Մասնավորապես, օրենսդրորեն պետք է լուծում ստանային հետնյալ հիմնական խնդիրները. ա) սահմանազատվեին օրենսդիր ն գործադիր իշխանության մարմինների գործառույթները ն սահմանվեին փոխհարաբերությունները հարկաբյուջետային գործընթացում, բ) սահմանազատվեին ն սահմանվեին գործադիր իշխանության մարմինների իրավասությունները ն պատասխանատվությունները հարկաբյուջետային գործընթացի շրջանակներում, գ) սահմանազատվեին կենտրոնական ն տեղական իշխանության մարմինների գործառույթները ն պատասխանատվությունները, ինչպես նան սահմանվեին փոխհարաբերությունները հարկաբյուջետային գործընթացում,

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

դ) սահմանվեին իրավաբանական ն ֆիզիկական անձանց կողմից համապատասխան բյուջեներ վճարման ենթակա հարկերի ն պարտադիր այլ վճարների տեսակները, դրանց դրույքաչափերը, հարկման օբյեկտները ն վճարողները, հաշվարկման ն վճարման կարգերը, հարկային արտոնությունների տրամադրման դեպքերը ն կարգերը, ե) սահմանվեին տնտեսվարող սուբյեկտների իրավասությունները ն պատասխանատվությունները իրենց հարկային պարտավորությունների կատարման բնագավառում: Հիմք ընդունելով Սահմանադրությունը` մշակվեցին ն ընդունվեցին հարկային օրենքները, բյուջետային համակարգի, տեղական ինքնակառավարման, ֆինանսական համահարթեցման, գանձապետական համակարգի, գնումների, վերահսկիչ պալատի, ստուգումների մասին օրենքները, ինչպես նան Ազգային ժողովի գործունեության կանոնակարգը սահմանող օրենքը: Կառավարության ն պետական կառավարման հանրապետական մարմինների կողմից ընդունվեցին նան վերը նշված օրենքների կիրարկումն ապահովող բազմաթիվ ենթաօրենսդրական նորմատիվ ակտեր: Արդյունքում ձնավորվեց հարաբերությունների մի ամբողջական իրավական դաշտ, որը սահմանում է հարկաբյուջետային գործընթացի մասնակիցներին, կարգավորում է նրանց միջն նշված գործընթացի շրջանակներում առաջացող իրավահարաբերությունները, սահմանազատում ն սահմանում նրանց իրավասությունները ն պատասխանատվությունները: Բյուջետային հարաբերությունների սահմանման ն կարգավորման ոլորտում անչափ կարնոր քայլ հանդիսացավ 1997 թվականին «Հայաստանի Հանրապետության բյուջետային համակարգի մասին» ՀՀ օրենքի ընդունումը: Դիտարկենք այդ օրենքով կարգավորվող հիմնական հարցերը: Նախ ն առաջ հարկ է նշել, որ նշված օրենքը սահմանում է բյուջետային համակարգը ն կանոնակարգում բյուջետային գործընթացը, ընդ որում այդ օրենքի գործողությունը տարածվում է ՀՀ բյուջետային համակարգի բոլոր մակարդակների վրա: Նշված օրենքում տրվել են ՀՀ բյուջետային համակարգի մաս կազմող բյուջեների ընդհանուր սահմանումը, այդ համակարգի հիմքում դրվող սկզբունքները: Մասնավորապես բյուջետային ծրագրավորման հիմք են հանդիսանում հետնյալ սկզբունքները. ա) բյուջեների հաշվեկշռվածության սկզբունքը, ըստ որի՝ բյուջեով նախատեսված ելքերի ընդհանուր ծավալը չպետք է գերազանցի բյուջեով նախատեսված մուտքերի ընդհանուր ծավալը, բ) բյուջետային ելքերի ամբողջական (համախառն) ծածկվածության սկզբունքը, ըստ որի՝ բյուջետային ելքերն ամբողջությամբ պետք է ծածկվեն բյուջետային մուտքերով, գ) բյուջեների իրատեսության սկզբունքը, որը նշանակում է համապատասխան տարածքի (երկրի, համայնքի) սոցիալ-տնտեսական զարգացման կանխատեսման ցուցանիշների հավաստիությունը ն բյուջետային մուտքերի ու ելքերի հաշվարկման իրատեսությունը, դ) բյուջետային միջոցների օգտագործման արդյունավետության սկզբունքը, որը նշանակում է, որ բյուջեների կազմման ն կատարման ժամանակ պետք է ելնել

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

բյուջետային միջոցների նվազագույն ծավալի օգտագործմամբ նախատեսված արդյունքի կամ բյուջեով նախատեսված միջոցների ծավալի օգտագործմամբ լավագույն արդյունքի հասնելու անհրաժեշտությունից, ե) բյուջեների հրապարակայնության սկզբունքը, որը նշանակում է հաստատված բյուջեների ն դրանց կատարման մասին հաշվետվությունների պարտադիր հրապարակումը, բյուջեների կատարման ընթացքի վերաբերյալ տեղեկատվության մատչելիություն, բյուջեների նախագծերի քննարկման ն որոշումների ընդունման գործընթացի պարտադիր թափանցիկություն հասարակության ն զանգվածային լրատվության միջոցների համար, զ) բյուջետային միջոցների հասցեագրվածության ն նպատակայնության սկզբունքը, որը նշանակում է, որ բյուջետային միջոցներն օրենսդրությանը համապատասխան հատկացվում են կոնկրետ ստացողներին` ֆինանսավորման հստակ նպատակների նշվածությամբ, ընդ որում բյուջետային միջոցների հատկացման ժամանակ օրենսդրության շրջանակներից դուրս ցանկացած գործողություն, որը հանգեցնում է բյուջեով նախատեսված միջոցների հասցեագրվածության խախտմանը կամ այդ միջոցների ուղղմանը բյուջեով չնախատեսված նպատակներին, որակվում է որպես օրենսդրության խախտում: Վերը նշված օրենքով տրվել են սահմանումներ բյուջետային օրենսդրությունում օգտագործվող այնպիսի հասկացությունների, ինչպիսիք են բյուջետային եկամուտները, ծախսերը, մուտքերը ն ելքերը, դեֆիցիտը ն հավելուրդը, բյուջեի տարեսկզբի մնացորդը, ընթացիկ ն կապիտալ ծախսերը, բյուջետային վարկերը ն փոխատվությունները, բյուջետային երաշխիքները, բյուջետային գործընթացը ՀՀ համախմբված բյուջեն: Առանձին գլուխներ նվիրված են պետական բյուջեին, պարտադիր սոցիալական ապահովագրության բյուջեին ն համայնքների բյուջեներին: Այդ գլուխներում տրվել է բյուջետային գործընթացի ընդհանուր նկարագրությունը՝ հաշվի առնելով վերջինիս իրականացման առանձնահատկությունները համակարգի տարբեր մակարդակներում, ինչպես նան նույն մակարդակի բաղկացուցիչ մաս կազմող տարբեր օղակներում: Մասնավորապես, մանրամասն ներկայացվել են բյուջեների կազմման ն քննարկման գործընթացները, վերջինիս մասնակիցները, նրանց դերերը, գործընթացի իրականացման փուլերը ն ժամկետները: Օրենքը սահմանում է բյուջեների նախագծերի ներքին կառուցվածքը, իսկ պետական բյուջեի կազմման հետ կապված՝ նան պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի կառուցվածքը ն այդ փաստաթղթերին ներկայացվող բովանդակային պահանջները: Օրենքը հստակ սահմանում է ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից ընդունվող տվյալ տարվա պետական բյուջեի մասին օրենքի, ինչպես նան համայնքների ավագանիների կողմից ընդունվող տվյալ տարվա համայնքի բյուջեի ձնաչափերին ներկայացվող նվազագույն պահանջները: Օրենքով հստակ սահմանազատված են կառավարության ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների եկամուտների տնօրինման իրավասությունները: Մասնավորապես, օրենքը սահմանում է պետական, պարտադիր սոցիալական ապահովագրության ն համայնքների բյուջեների եկամուտների, ինչպես նան այդ բյուջեների դեֆիցիտների ֆինանսավորման նպատակով նեգրավվող հնարավոր աղբյուրնե185

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

րը, ինչպես նան ըստ առանձին բյուջեների որոշ մուտքերի մասհանման սահմանաչափերը: Օրենքը սահմանում է նան համապատասխան բյուջեներից կատարվելիք ծախսերի հնարավոր ընդհանուր ուղղությունները: Ընդ որում, հարկ է նշել, որ համայնքների բյուջեների դեպքում օրենքի այդ դրույթները գործում են «Տեղական ինքնակառավարման մասին» ՀՀ օրենքով սահմանված համայնքի ղեկավարի ն ավագանու անդամների լիազորությունների շրջանակներում: Բյուջեներից իրականացվող ծախսերի ուղղությունները սահմանելու հետ մեկտեղ «Հայաստանի Հանրապետության բյուջետային համակարգի մասին» ՀՀ օրենքը սահմանում է դրանց առանձին տեսակների գծով բյուջեներում նախատեսվելիք սահմանաչափերի առավելագույն (օրինակ` պահուստային ֆոնդի դեպքում) կամ նվազագույն (ճանապարհների ընթացիկ նորոգման ն պահպանման, համայնքներին հատկացվող ֆինանսական համահարթեցման դոտացիաների դեպքերում) սահմանները: Պատշաճ խորությամբ են ներկայացվել պետության կողմից համայնքներին տրվող հատկացումների տեսակների ն բնույթի վերաբերյալ դրույթները: Առանձին ներկայացված են համապատասխան բյուջեների կատարման գործընթացները, վերջիններիս մասնակիցները, նրանց դերերը: Սահմանվել են նան բյուջետային դասակարգման խոշորացված տարրերը, ն սահմանվել է այն մարմինը, որն իրավասու է սահմանել դասակարգման մանրամասները ն կիրառման կարգը: Օրենքով սահմանված են տարեկան հաշվետվություն կազմելու ն այն համապատասխան ներկայացուցչական մարմնին ներկայացնելու ժամկետները, այդ հաշվետվության բովանդակությանը ներկայացվող նվազագույն պահանջները: Օրենքում կարնորվել է նան բյուջեների կատարման նկատմամբ հսկողությանը ն վերահսկողությանը վերաբերող հարցերը: Վերարտադրելով Սահմանադրությամբ սահմանված այն դրույթը, որով ներկայացուցչական մարմիններին վերապահվել է իրավասություն համապատասխան բյուջեների կատարման նկատմամբ իրականացնել վերահսկողություն, օրենքը կարգավորել է նան կառավարության լիազորությունները ինչպես հսկողության (պետական բյուջեի դեպքում), այդպես էլ վերահսկողության (համայնքների բյուջեների դեպքում) բնագավառներում: Օրենքով սահմանված են նան բյուջետային գործընթացի հրապարակայնությունն ապահովող դրույթներ: Հատկանշական է, որ այս օրենքը գործում է մի շարք այլ օրենքների` բյուջետային գործընթացը կանոնակարգող ն այս օրենքը լրացնող առանձին դրույթների հետ զուգահեռ: Նման օրենքների շարքին կարելի է դասել. » «Ազգային ժողովի կանոնակարգ» ՀՀ օրենքը, որի ամբողջ երկու գլուխներ կանոնակարգում են բյուջետային գործընթացի իրականացումը Ազգային ժողովում: » «Գնումների մասին» ՀՀ օրենքը, որով հստակեցվեց ն առավել թափանցիկ ն հրապարակային դարձվեց պետական գնումների կազմակերպման ն իրականացման ընթացակարգը, նախադրյալներ ստեղծվեցին ապահովելու պետության ն համայնքների համար տնտեսապես շահավետ պայմաններով գնումների կատարման, գնումների ընթացակարգերի կազմակերպման միասնական կանոնների կիրառման, պետական կարգավորան ն միջճյուղային համակարգման համար: Նշված օրենքը նպաստեց նան բյուջեների կատարման հրապարակայնության ն թափանցիկության բարելավմանը:

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

» «Գանձապետական համակարգի մասին» ՀՀ օրենքը, որով սահմանվեցին գանձապետական համակարգը, հստակեցվեցին ն կանոնակարգվեցին գանձապետական համակարգի՝ բյուջեների կատարման բնագավառում գործունեության ընթացակարգերը: Բացի այդ, նշված օրենքը ուժեղացրեց ուղղակի կապը գանձապետարանի ն գերատեսչությունների միջն՝ գերատեսչության գլխավոր ֆինանսիստի նոր ինստիտուտի ներդրմամբ: Գլխավոր ֆինանսիստը, ըստ այս օրենքի պահանջների, պետք է համակարգի համապատասխան գերատեսչության ֆինանսական գործունեության հետ կապված բոլոր հարցերը, հետնի գերատեսչության ֆինանսատնտեսական գործունեության համապատասխանությանը գործող նորմերին, ապահովի ներքին աուդիտի ն հաշվետվական համակարգերի ներդրումը՝ միաժամանակ պարտավոր լինելով կատարել ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության հանձնարարությունները` ըստ էության հանդես գալով վերջինիս ներկայացուցչի դերում այդ գերատեսչությունում: » «Ֆինանսական համահարթեցման մասին» ՀՀ օրենքը, որը կանոնակարգեց կառավարության ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների հարաբերությունները հանրապետության շուրջ հազար համայնքների բյուջեներին պետական բյուջեից ֆինանսական համահարթեցման սկզբունքով դոտացիաների տրամադրման բնագավառում, ինչպես նան հստակեցրեց համայնքների բյուջեներին դոտացիաների հատկացման գործոնները ն դոտացիաների չափերի հաշվարկման մեխանիզմը: » Տեղական ինքնակառավարման բնագավառում հարաբերությունները կարգավորող կարնորագույն օրենքներից մեկը՝ «Տեղական ինքնակառավարման մասին» ՀՀ օրենքը, որում իրենց զարգացումը ստացան Սահմանադրությամբ ամրագրված տեղական ինքնակառավարման հիմնադրույթները, ձնակերպվեց «տեղական ինքնակառավարում» հասկացությունը, սահմանվեցին հանրապետությունում տեղական ինքնակառավարման հիմնական սկզբունքները, սահմանվեցին տեղական ինքնակառավարման մարմինների դերերը կառավարման համակարգում, կանոնակարգում ստացան համայնքի ավագանու ն համայնքի ղեկավարի փոխհարաբերությունները, սահմանազատվեցին վերջիններիս իրավասությունների ն պարտականությունների շրջանակները, ընդլայնված ձնով ներկայացվեցին համայնքի ավագանու հանդեպ համայնքի ղեկավարի ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների` հանրության առջն հաշվետու լինելու մասին դրույթները: Նշված օրենքով ընդհանուր առմամբ կանոնակարգում ստացան նան պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների փոխհարաբերությունները, սահմանվեցին համայնքային սեփականության գույքի գոյացման աղբյուրները, ինչպես նան դրանց տեսակները: Այդ օրենքով սահմանում տրվեց նան «համայնքային բյուջե» հասկացությանը, ուրվագծվեցին համայնքների բյուջեների ձնավորման հիմնական աղբյուրները, համայնքների բյուջեների քննարկման, հաստատման, կատարման ն վերահսկողության իրականացման ընթացակարգերի ընդհանուր դրույթները: Օրենքով ամրագրվեց տեղական ինքնակառավարման մարմինների իրավունքը ստեղծելու իրավաբանական անձի կարգավիճակ ունեցող միջհամայնքային միավորումներ` որոշակի խնդիրներ համատեղ լուծելու ն ծախսերը նվազեցնելու նպատակով: Միաժամանակ հարկ է նշել, որ «Հայաստանի Հանրապետության բյուջետային համակարգի մասին» ՀՀ օրենքը, հանդես գալով որպես բյուջետային բնագավառում

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

հարաբերությունները սահմանող առանցքային օրենք, հանդիսանում է հենքային այլ օրենքներում այդ բնագավառին վերաբերող դրույթների նախատեսման դեպքում՝ դրանով իսկ ապահովելով բյուջետային օրենսդրությունում համանման դրույթների համահունչ լինելը: 2. Սկսվեցին պետական կառավարման համակարգի բարեփոխումները: Անցումային ժամանակաշրջանի դժվարությունները ն ինստիտուցիոնալ խնդիրների բազմազանությունը թույլ չտվեցին, որպեսզի պետական կառավարման համակարգում (ներառյալ դատաիրավական համակարգը) ընթացող բարեփոխումները տային արագ ն շոշափելի արդյունքներ: Դրան նպաստեց նան այն հանգամանքը, որ, ի տարբերություն այլ ոլորտների, այս բնագավառում բարեփոխումներն սկսվեցին իրականացվել համեմատաբար ավելի ուշ ն իրենց վրա կրում էին նախկին կենտրոնացված կառավարման համակարգի ազդեցությունը: Այս ամենը բացասաբար է անդրադարձել պետական կառավարման համակարգի արդյունավետության վրա: Քաղաքականության իրականացման, որոշումների կայացման գործընթացում շարունակում է բարձր մնալ կենտրոնացվածության աստիճանը (բացակայում է թափանցիկությունը, չի գործում հաշվետվելիության արդյունավետ համակարգ, չի ապահովվում քաղաքացիական հասարակության լիարժեք մասնակցությունը): Հանրային ծառայությունների մատուցման ադյունավետության տեսանկյունից դեռնս ցածր են դրանց մատուցման որակը ն մատչելիությունը բնակչության, հատկապես աղքատ շերտերի համար: Հանրային կառավարման ն դատաիրավական համակարգի անկատարությունը, անցումային այլ հիմնախնդիրների հետ զուգակցված, պայմանավորեցին ստվերային տնտեսության ն կոռուպցիայի երնույթի տարածումը Հայաստանում: Հանրային կառավարման համակարգի արդյունավետության, ծառայությունների որակի ն մատչելիության, թափանցիկության ն հաշվետվելիության, վերահսկելիության բարձրացման ուղղությամբ ՀՀ կառավարությունը վերջին տարիներին որդեգրել է բարեփոխումների նոր ռազմավարություն, որն իրականացվում է հետնյալ երեք ուղղություններով` - պետական կառավարման համակարգի կառուցվածքային ն գործառութային վերափոխումներ, - քաղաքացիական ծառայության ներդրում, - ֆինանսական կառավարման համակարգի բարեփոխումներ: Պետական կառավարման համակարգի կառուցվածքային ն գործառութային վերափոխումներն ընթացել են «Պետական կառավարչական հիմնարկների մասին», «Պետական ոչ առնտրային կազմակերպությունների մասին» ՀՀ օրենքների ն այլ իրավական ակտերի հիման վրա, որի արդյունքում, սկսած 2002 թվականից, իրականացվել ն ներկայումս շարունակվում է պետական կառավարման համակարգի բարեփոխումների ն պետական կառավարման առանձին մարմինների վերակազմակերպման գործընթացը: Կառավարությանն առընթեր պետական կառավարման մի շարք հանրապետական մարմիններ, ինչպես նան նախարարությունների ենթակայության առանձին պետական հիմնարկներ վերակազմակերպվել են նախարարությունների աշխատակազմերում գործող առանձնացված ստորաբաժանումների՝ գերատեսչությունների ն տեսչությունների, իսկ առանձին մարմիններ էլ վերակազմա188

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

կերպվել են պետական ոչ առնտրային կազմակերպությունների: Այսինքն՝ կառավարչական գործառույթներ իրականացնող մարմինները տարանջատվել են պետական գործառույթներ իրականացնող մարմիններից: Բացի այդ, ստեղծվել են պետական կառավարման նոր մարմիններ, հստակեցվել են նախարարությունների կանոնադրական խնդիրները, ն միասնականացվել են նրանց աշխատակազմերի կառուցվածքը: Քաղաքացիական ծառայության ոլորտում բարեփոխումներն իրականացվել են «Քաղաքացիական ծառայության մասին» ՀՀ օրենքի ն մի շարք այլ իրավական ակտերի հիման վրա: Ըստ դրանց՝ քաղաքացիական ծառայողները տարանջատվել են քաղաքական, հայեցողական, քաղաքացիական ն տեխնիկական սպասարկում իրականացնողներից, սահմանվել են քաղաքացիական ծառայության մուտքի ն ծառայությունից ազատվելու հավասար պայմանները, ապահովվել են մասնագիտական առաջխաղացման հնարավորությունները, քաղաքացիական ծառայության կայունությունը, հրապարակայնությունը, հստակեցվել են քաղաքացիական ծառայության պաշտոնների յուրաքանչյուր խմբի ընդհանուր նկարագիրը, քաղաքացիական ծառայության պաշտոններ զբաղեցնող անձանց պատասխանատվության սահմանները ն քաղաքացիական ծառայողների վարձատրության համակարգը: Հարկ է հիշատակել, որ ընդունվել է նան «Համայնքնային ծառայության մասին» ՀՀ օրենքը, որը սահմանում է համանման նորմեր տեղական ինքնակառավարման մարմինների ծառայողների համար: Պետական կառավարման համակարգի բարեփոխումների կարնորագույն ուղղություններից մեկը, որը նան ՀՀ կառավարության հակակոռուպցիոն ծրագրի հիմնական միջոցառումներից մեկն է, պետական ծառայողների աշխատավարձերի կարգավորումն ու բարձրացումն է, որն իրականացվում է «Քաղաքացիական ծառայողների վարձատրության մասին», «Հայաստանի Հանրապետության օրենսդիր, գործադիր ն դատական իշխանության մարմինների ղեկավար աշխատողների պաշտոնային դրույքաչափերի մասին», «Դատավորի կարգավիճակի մասին», «Դատախազության մասին», «ՀՀ Ազգային ժողովի աշխատակազմում պետական ծառայության մասին», «Հարկային ծառայության մասին», «Մաքսային ծառայության մասին» ն «Դատական ակտերի հարկադիր կատարումն ապահովող ծառայության մասին» ՀՀ օրենքների պահանջներին համապատասխան: 3. Իրավական դաշտում վերը նշված ձեռքբերումների ն պետական կառավարման համակարգի բարեփոխումների հետ հանդերձ բյուջետային գործընթացի կազմակերպման ն իրագործման բնագավառում ի հայտ եկան նան մի շարք հիմնախնդիրներ: Այսպես՝ կառավարության կողմից 2002-2003թթ. ընթացքում կատարվեց 1997-2001թթ. ժամանակահատվածում իրականացված պետական ծախսերի ուսումնասիրություն, որը, մասնավորապես, պետական բյուջեների նախագծերի կազմման բնագավառում բացահայտեց հետնյալը. » բյուջետային փաստաթղթերում չեն նշվում նպատակները, իրականացվող միջոցառումները ն ակնկալվող արդյունքները, » չնայած այն հանգամանքին, որ բյուջետային համակարգի մասին օրենքը բավականին մեծ դեր է նախատեսում ճյուղային նախարարությունների համար, իրականում նրանց դերը բյուջետային գործընթացում խիստ սահմանափակ է:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Բյուջետային հատկացումների հարցում ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության խնդիրը հստակ չէ, » կառավարությունը չի մասնակցում տարեկան պետական բյուջեի պատրաստման աշխատանքներին մինչն պետական բյուջեի նախագծի պատրաստ լինելը, ինչը բավական ուշ է, որպեսզի այն ունենա ռազմավարական դեր, » պետական բյուջեն չի ներառում այն ծրագրերը, որոնք ֆինանսավորվում են անկանխիկ արտաքին դրամաշնորհների ն նախարարությունների սեփական միջոցների հաշվին, » տարեկան բյուջեները չեն պատրաստվում պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրերի հիման վրա: Տարեկան պետական բյուջեի նախագիծը պատրաստելուց առաջ ճյուղային պետական կառավարման մարմինների համար ծախսերի սահմանաքանակներ չեն սահմանվում, » բյուջետային հատկացումները խստորեն սահմանվում են ըստ բյուջետային ծախսերի գործառական ն տնտեսագիտական դասակարգման տարրերի: ճյուղային պետական կառավարման մարմինների ղեկավարները օժտված են այդ մարմինների գծով սահմանված հատկացումների օգտագործման ուղղություններում փոփոխություններ կատարելու նվազ իրավասություններով: Բյուջեները ն դրանց կրճատումները հիմնականում պարտադրվում են վերնից: Պետական ծառայությունների մատակարարման համար պատասխանատու պաշտոնյաները չունեն բյուջեների սեփականության զգացողություն, » ամբողջ պետական (բյուջետային) հատվածում ծրագրերի ծախսերի ծավալները բյուջետային ծախսերի տնտեսագիտական դասակարգման հոդվածների գծով սահմանված նորմերի ն նորմատիվների կիրառմամբ որոշելը նպաստում է հանրային ծառայությունների մատուցման անարդյունավետությանը:

8.2. ՊԵՏԱԿԱՆ ՄԻՋՆԱԺԱՄԿԵՏ ԾԱԽՍԵՐԻ ԾՐԱԳԻՐԸ

Ա. Ի՞նչ հանգամանքներով է պայմանավորված պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրավորման անհրաժեշտությունը: Ամփոփելով կառավարության կողմից 2002-2003 թթ. ընթացքում կատարված պետական ծախսերի իրականացման վերը նշված ուսումնասիրությամբ պետական բյուջեների նախագծերի կազմման բնագավառում բացահայտված հիմնական թերությունները՝ դրանք կարելի է ներկայացնել հետնյալ կերպ. - ոլորտային քաղաքականությունների մշակման լիազորությունները «դե-ֆակտո» ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարությունում կենտրոնացված լինելու պայմաններում ճյուղային պետական կառավարման մարմինների մոտ թույլ է շահագրգռվածությունը իրենց ոլորտային քաղաքականությունները մշակելու ն արդյունավետ իրականացնելու համար, ինչպես նան անորոշ է այդ մարմինների պատասխանատվությունը նշված գործառույթների արդյունավետության ապահովման համար, - հստակեցված չէ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության դերը պետական բյուջեի նախագծի կազմման գործում,

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

- պետական բյուջեի նախագծի ձնավորման համակարգում թույլ է կապը նախորդ տարիների բյուջեներում ընդգրկված ն առաջիկա տարիներին նախատեսվելիք ծրագրերի միջն, որը պայմանավորված է անցումային շրջանի տնտեսություններով պետությունների համար բնորոշ զարգացման համալիր ն ոլորտային` հետնողականորեն իրագործվող ն վերանայվող միջնաժամկետ ն երկարաժամկետ ծրագրավորման համակարգի ձնավորման նախնական ժամանակաշրջանում առաջացող բարդույթներով£ Նշվածը ոչ միայն բարդացնում էր տվյալ տարում երկրի զարգացման ուղղությունների որոշումն ու դրանց շրջանակում ներոլորտային ծրագրերի ընտրության չափանիշների սահմանումը, այլն բացասականորեն է ազդում ինչպես այդ ծրագրերի, այնպես էլ պետական բյուջեի ամբողջ նախագծի հիմնավորվածության, իշխանությունների կողմից վարվող քաղաքականության կանխատեսելիության ն հանրության համար մատչելիության, թափանցիկության ն հրապարակայնության մակարդակի վրա, - բացակայում էր փոխադարձ կապը կառավարության կողմից ընդունված քաղաքականությունների ն պետական բյուջեներում դրանց իրագործմանն ուղղված ծրագրերի գծով նախատեսվող հատկացումների ծավալների միջն, որը հաճախակիորեն (հատկապես կառավարության կողմից նախապես ընդունված քաղականության իրագործման սցենարով նախատեսվածի դիմաց տվյալ տարվա պետական բյուջեով հատկացումների ծավալը պակաս չափով նախատեսելու դեպքում) հանգեցրել է քաղաքականության ձախողմանը կամ անարդյունավետ ձնով իրականացմանը: Արդյունքում առաջ եկան հետնյալ խնդիրները. » ոլորտային քաղաքականությունների մշակման ն իրականացման բնագավառում բյուջետային գործընթացի ապահամակենտրոնացման խնդիրը: Այսինքն՝ անհրաժեշտություն դարձավ ոլորտային քաղաքականությունների մշակման գործընթացների իրականացման ծանրության կենտրոնը ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարությունից տեղափոխել ճյուղային համապատասխան պետական կառավարման մարմիններ. նկատի ունենալով, որ իրենք, ավելի քաջատեղյակ լինելով իրենց ոլորտներում առկա իրավիճակին, հիմնախնդիրներին ն դրանց լուծման եղանակներին, առավել հիմնավորված ոլորտային քաղաքականության մշակման ն դրա շրջանակներում իրականացվելիք ծախսային ծրագրերի կազմման համար բավարար կարողությունների տեր են հանդիսանում: Նշվածը հիմք կհանդիսանար նան այդ ծրագրերի իրականացման ընթացքում պատշաճ արդյունքների հասնելու գործում ճյուղային մարմինների պատասխանատվությունը բարձրացնելու ն հստակեցնելու համար: Դա հիմք կհանդիսանար նան պետական բյուջեի նախագծի մշակման ընդհանուր գործընթացում ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության դերի փոփոխմանը` ճյուղային մարմիններին քաղաքականություն առաջարկողի դիրքերից անցում կատարելով ճյուղային մարմինների կողմից մշակված քաղաքականությունների, ինչպես նան դրա հիման վրա կազմված բյուջետային հայտերի ռազմավարական վերլուծողի ն այդ կապակցությամբ կառավարությանը՝ որպես ճյուղային մարմինների ընդդիմախոս, համապատասխան խորհրդատվություն տրամադրողի դիրքերին, » բյուջետային գործընթացի իրականացման արդյունավետության, թափանցիկության ն հրապարակայնության մակարդակի բարձրացման համար հստակ նախադ191

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

րյալներ ստեղծելու նպատակով բյուջետային միջնաժամկետ ն երկարաժամկետ ծրագրավորման գործընթացը ներդնելու ն զարգացնելու խնդիրը, » պետական (բյուջետային) հատվածում ծրագրերի ծախսերի ծավալները բյուջետային ծախսերի տնտեսագիտական դասակարգման հոդվածների գծով սահմանված նորմերի ն նորմատիվների կիրառմամբ որոշելը նպաստում է հանրային ծառայությունների մատուցման անարդյունավետությանը:

Բ. Որո՞նք են պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրավորման ներդրման նպատակը ն ճանապարհը: Պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրավորման նպատակն է հնարավորություն ստեղծել կառավարության համար կառավարելու պետական հատվածի ֆինանսական ռեսուրսներն իր միջնաժամկետ հարկաբյուջետային նպատակներին ն քաղաքականության գերակայություններին համապատասխան: Այդ կապակցությամբ հարկ է նշել, որ պետական հատվածի ֆինանսական ռեսուրսների կառավարման ն միջնաժամկետ հարկաբյուջետային նպատակների ն քաղաքականության գերակայությունների որոշման գործընթացների փոխհամաձայնեցումը հնարավոր է ապահովել միայն դրանք դիտարկելով ն, հետնաբար, իրականացնելով որպես մեկ ամբողջական գործընթացի տրամաբանորեն մեկը մյուսին հաջորդող ն փոխլրացնող փուլեր: Ընդ որում, այդ գործընթացի ընդհանուր կառավարման արդյունավետության ապահովման տեսանկյունից անհրաժեշտ է, որ այդ երկու փուլի իրականացումն էլ դիտարկվի որպես բոլոր կառավարման մարմինների համար պարտադիր ն շարունակական գործառույթ: Դրա հետ մեկտեղ ոչ պակաս կարնոր են պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի կարգավիճակը ն այդ ծրագրի ու պետական բյուջեի նախագծի ցուցանիշների համապատասխանությունն ապահովելու ուղղությամբ լծակների (հրապարակայնություն, հաշվետվողականություն) ստեղծման հարցերը: Վերը նշված հարցերի առավել արդյունավետ ձնով կարգավորման ձնը պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրավորման գործընթացի ներառումն է ընդհանուր բյուջետային գործընթացում: Պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրավորման գործընթացը, օրենսդրորեն ճանաչվելով որպես ընդհանուր բյուջետային գործընթացի բաղկացուցիչ անքակտելի լրացուցիչ մաս, դրանով իսկ օժտվում է բյուջետային գործընթացին բնորոշ բոլոր իրավական ատրիբուտներով, որի շնորհիվ ստանում է որոշակիացում ժամանակի ն տարածության մեջ գործելու համար: Գ. Որո՞նք են պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրավորման ներդրման առավելությունները բյուջետավորման մինչ այդ գործող միայն մեկ տարվա համար կատարվող ծրագրավորման համեմատությամբ: Նշված համակարգի ներդրումը հնարավորություն է տալիս. - նախադրյալներ ստեղծել, որպեսզի տարեկան պետական բյուջեին վերաբերող որոշումներն ընդունվեն` հաշվի առնելով ոչ թե մեկ տարվա, այլ միջնաժամկետ տնտեսական ն հարկաբյուջետային հեռանկարը, ն, հետնաբար, հիմնված լինեն ֆինանսական հնարավորությունների առավել իրատեսական գնահատման վրա, - սահմանել միջնաժամկետ հարկաբյուջետային սկզբունքները ն նպատակները,

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

որոնք կծառայեն որպես հիմք եկամուտների, ծախսերի, դեֆիցիտի ն պարտքի վերաբերյալ կառավարության որոշումների համար` պարբերաբար վերահսկելու նշված նպատակների իրականացման ուղղությամբ աշխատանքների ընթացքը, - ապահովել ավելի մեծ որոշակիություն պետական կառավարման մարմինների համար` սահմանելով ծախսերի կողմնորոշիչ չափաքանակները առաջիկա երեք տարիների կտրվածքով, - մեծացնել պետության տնտեսական ն հարկաբյուջետային դիրքին վերաբերող տեղեկատվության մատչելիությունը ն թափանցիկությունը` հնարավորություն տալով բոլոր շահառուներին, այդ թվում` հանրությանը, խորհրդարանին, ներդրողներին ու միջազգային կազմակերպություններին, ավելի լավ հասկանալ. (ա) ընդհանուր ռազմավարական գերակայությունները, որոնց հիման վրա մշակվելու է առաջիկա տարվա պետական բյուջեի նախագիծը, (բ) պետության հարկաբյուջետային դիրքը ն այն պարամետրերն ու սահմանափակումները, որոնց շրջանակներում մշակվելու է առաջիկա տարվա պետական բյուջեի նախագիծը ն (գ) կառավարության քաղաքականության վերաբերյալ որոշումների ազդեցությունը հետագա տարիների ծախսերի վրա, - հայտնել խորհրդարանին ն մյուս շահառուներին պետական բյուջեի հետ կապված` կառավարության մտադրությունների մասին ավելի վաղ փուլում, - մեծացնել կառավարության հաշվետվողականությունը խորհրդարանին` քաղաքականության իր ծրագրի ն ընդհանուր հարկաբյուջետային կառավարման հարցերի ուղղությամբ:

Դ. Պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրավորման ներդրման բնագավառում հանրապետությունում իրականացված միջոցառումները Սկսած 2000 թվականից՝ կառավարությունը ձեռնամուխ եղավ պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի կազմման գործընթացի իրականացմանը: Ընդ որում, եթե մինչն 2002 թվականը նշված աշխատանքները իրականացվում էին բացարձակապես մակրոմակարդակով, ապա 2002 թվականին գործընթացի մեջ ներգրավվեց 4 ճյուղային պետական կառավարման մարմին (սոցիալական ապահովության, կրթության ն գիտության, առողջապահության նախարարությունները ն ջրային տնտեսության պետական կոմիտեն), որոնց կողմից ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության աջակցությամբ կատարվեցին փորձնական աշխատանքներ նշված ոլորտների ՀՀ 2003-2005թթ. պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի մշակման գծով: Կուտակված փորձի հիման վրա, սկսած 2003 թվականից, պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի մշակման աշխատանքներում ներգրավվեցին բոլոր պետական կառավարման մարմինները: Նշվածին մեծապես նպաստեց նան այդ ժամանակահատվածում կառավարության կողմից հասարակության լայն շրջանակի ներգրավմամբ նախապատրաստված Աղքատության հաղթահարման ռազմավարական ծրագրի առկայությունը, որով սահմանվեցին կառավարության ռազմավարական գերակայությունները ն գործողությունների ծրագիրը մինչն 2015 թվականը: Դրա հետ մեկտեղ ձեռնարկվեցին քայլեր այսուհետն պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրավորման գործընթացն օրենսդրական հիմքերի վրա կառուցելու ուղղությամբ: Բյուջետային գործընթացի թափանցիկության բարելավման, բյուջետավորումը ծրագրային

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

հիմքերի վրա կառուցելու կառավարության ձգտումը անհրաժետ դարձրեց «Հայաստանի Հանրապետության բյուջետային համակարգի մասին» ՀՀ օրենքում համապատասխան փոփոխությունների ն լրացումների կատարումը` պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի մշակման, հաստատման ն հրապարակման աշխատանքները բյուջետային գործընթացում որպես վերջինիս առանձին բաղկացուցիչ փուլ ամրագրելու, նշված ծրագիրը որպես պետական բյուջեի նախագծի մշակման հիմք սահմանելու, այդ կապակցությամբ բյուջետային օրացույցն ընդլայնելու ն ավելի ճկուն դարձնելու, պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի կազմը ն դրա հետ կապված այլ դրույթներ սահմանելու նպատակով (վերը նշված օրենքում հիշյալ փոփոխությունները ն լրացումները կատարվեցին 2003 թվականի ապրիլին): Արդյունքում. - պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի մշակման փուլում կառավարության ռազմավարական ծախսային գերակայությունների մասին տեղեկացումը ավելի վաղ փուլում ավելի մեծ որոշակիություն ստեղծեց պետական կառավարման մարմինների համար ոլորտային քաղաքականությունների մշակման, իսկ կառավարության կողմից պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի հաստատումը անհրաժեշտ հիմք հանդիսացավ նան նրանց առաջիկա տարվա բյուջետային հայտերի մշակման համար: Օրենքով սահմանվեցին պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի մշակման գործընթացի մասնակիցները, նրանց միջն բաշխվեցին գործառույթները ն պատասխանատվության շրջանակները, պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրավորման գործընթացը սկսելու ն ծրագիրը հաստատելու ժամկետները, - մեծացավ պետության տնտեսական ն հարկաբյուջետային դիրքին վերաբերող տեղեկատվության մատչելիությունը ն թափանցիկությունը բոլոր շահառուների, այդ թվում` հանրության, Ազգային ժողովի, ներդրողների ու միջազգային կազմակերպությունների համար: Ապահովվեց ավելի մեծ որոշակիություն հանրության համար կառավարության նպատակների ն ծրագրերի գծով առաջիկա երեք տարիների կտրվածքով, - Ազգային ժողովը ն մյուս շահառուները ավելի վաղ փուլում (մինչն առաջիկա տարվա բյուջեի նախագիծը հրապարակելը) հնարավորություն ստացան ծանոթանալու պետական բյուջեի նախագծի հետ կապված կառավարության մտադրություններին, - պետական բյուջեի նախագծի մշակման համար օրենսդրորեն սահմանվեցին ծրագրային հենքեր, - մեծացավ կառավարության հաշվետվողականությունը Ազգային ժողովին` ընդհանուր հարկաբյուջետային քաղաքականության իր ծրագրի կառավարման հարցերի գծով: Պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի մշակման գործընթացը համակարգելու ն ռազմավարական ղեկավարում իրականացնելու նպատակով ՀՀ վարչապետի որոշմամբ դեռնս 2002 թվականին ստեղծվեցին ն մինչ օրս գործում են. - ՀՀ վարչապետի ղեկավարությամբ` պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի մշակման մշտապես գործող բարձրագույն խորհուրդը, որի կազմում ընդգրկված են մի շարք հանգուցային պետական կառավարման մարմինների

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

(ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարություն, պաշտպանության նախարարություն, հարկային պետական ծառայություն, մաքսային պետական կոմիտե, սոցիալական ոլորտի նախարարություններ, տարածքային կառավարման նախարարություն) ղեկավարները, ինչպես նան կենտրոնական բանկի նախագահը ն Ազգային ժողովում մեծամասնություն կազմող կուսակցությունները ներկայացնող պատգամավորները (Ազգային ժողովում այդ կուսակցությունների ֆրակցիաների առաջարկությամբ), - ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարի առաջին տեղակալի ղեկավարությամբ` պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի մշակման աշխատանքները համակարգող խումբը, որի կազմի մեջ մտնում են մի շարք պետական մարմինների ղեկավարների տեղակալները: Հանրապետությունում պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրավորման համակարգը ներդնելուց հետո անցած ժամանակահատվածում կառավարությանը հիմնականում հաջողվել է ապահովել պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրով սահմանված ցուցանիշների պահպանումը պետական բյուջեների նախագծերում: Պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի հետ հաջորդ տարվա պետական բյուջեի նախագծի ավելի սերտ կապն ապահովելու նպատակով ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության կողմից պետական կառավարման մարմիններին օրենքի պահանջի համաձայն տրամադրվող հաջորդ տարվա պետական բյուջեի նախագծի մշակման մեթոդական ցուցումներում, օրենքին համապատասխան, նշված է պահանջ, որպեսզի այդ մարմինները իրենց առաջիկա տարվա բյուջետային հայտերը մշակելիս պարտադիր ղեկավարվեն վերջիններիս կողմից կարգավորվող ոլորտներում պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրով նախատեսված քաղաքականություններով ն նախանշված գերակայություններով, ինչպես նան բյուջետային հայտի հաշվարկները կազմելիս որպես հիմք ընդունեն պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրով սահմանված ցուցանիշները (այդ թվում` նան ծախսային առավելագույն սահմանաչափերը):

Ե. Ի՞նչ է իրենից ներկայացնում պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրավորման գործընթացը Հայաստանի Հանրապետությունում: Պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի մշակման գործընթացը տրամադրում է մի մեխանիզմ, որով կառավարությունը կայացնում է իր հիմնական որոշումները իրականացվելիք հարկաբյուջետային քաղաքականության մասին, որոնցով էլ պետք է ուղղորդվի առաջիկա տարվա պետական բյուջեի նախագծի մշակման գործընթացը: Մասնավորապես, պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրավորման գործընթացի արդյունքում կառավարությունը սահմանում է. - երկարաժամկետ հարկաբյուջետային սկզբունքները կամ նպատակները այնպիսի ցուցանիշների գծով, ինչպիսիք են պետական բյուջեի եկամուտները, ծախսերը, պակասուրդի մակարդակը ն պետական պարտքը: - կարճաժամկետ ն միջնաժամկետ հարկաբյուջետային ցուցանիշները. հաշվի առնելով երկարաժամկետ հարկաբյուջետային քաղաքականության նպատակները, ակնկալվող եկամուտների մակարդակը ն ծախսերի անհրաժեշտությունը՝ կառավարությունը որոշում է ընդհանուր ծախսերի մակարդակը (ն, հետնաբար,

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

պակասուրդը) առաջիկա բյուջետային տարվա ն պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրավորման ժամանակահատվածի հաջորդ երկու տարիների համար, - ռազմավարական ծախսային գերակայությունները. պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրավորման գործընթացում ոլորտային ն ծախսային գերակայությունների սահմանումը թույլ կտա, որպեսզի առաջիկա տարվա պետական բյուջեի նախագծի նախապատրաստման գործընթացն ուղղորդվի մշակված քաղաքականություններով, - ծախսային ծրագրերի ֆինանսավորման կողմնորոշիչ չափաքանակները, որոնցով պետական կառավարման մարմինները պետք է առաջնորդվեն համապաասխան տարիների համար ծախսային ծրագրերի գծով իրականացվելիք միջոցառումները նախատեսելիս, - պետական մարմինների կողմից իրականացվող քաղաքականության նպատակները ն դրանց իրագործման համար կիրառվող ռազմավարությունը. դրանով իսկ պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրավորման գործընթացը հնարավորություն է տալիս պետական մարմինների ղեկավարներին ներգրավել պետության ռազմավարական նպատակների ն ծրագրերի մշակման գործընթացում` պետական մարմինների մակարդակով: Պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագիրը կազմում է կառավարությունը յուրաքանչյուր տարի` ծրագրի հաստատման տարվա հաջորդող երեք տարվա համար: Նշված ծրագրի մշակման փուլն սկսվում է առաջիկա տարվա բյուջետային գործընթացն սկսելու մասին որոշման ընդունման օրը ն ավարտվում միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի հրապարակման օրը: Միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի մշակումն իրականացվում է օրենքով ն առաջիկա տարվա բյուջետային գործընթացն սկսելու մասին որոշմամբ սահմանված կարգով ն ժամկետներում: Պետական կառավարման մարմինների համար պետական միջնաժամկետ ծախսերի մշակման գործընթացում անհրաժեշտ ուղղություն տալու նպատակով ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարությունը մշակում ն առաջիկա տարվա բյուջետային գործընթացն սկսելու մասին ՀՀ վարչապետի որոշմամբ սահմանված կարգով ն ժամկետում պետական մարմիններին է տրամադրում միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի նախագիծը կազմելու մեթոդական ցուցումները: Միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի նախագիծը կազմելու մեթոդական ցուցումներում ներկայացվում են պետական մարմինների կողմից մշակվող ոլորտային միջնաժամկետ ծրագրերի նախագծերին ներկայացվող ընդհանուր պահանջները, այդ նախագծերի ներկայացման կարգը, ինչպես նան տեղեկություններ առաջիկա երեք տարում կառավարության հարկաբյուջետային սկզբունքների, կարճաժամկետ ն միջնաժամկետ հարկաբյուջետային ցուցանիշների ն ռազմավարական ծախսային գերակայությունների վերաբերյալ: Կարնորելով միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի կազմման գործընթացի իրականացումը, վերջինիս ընթացքը այս կամ այն պետական մարմնի կատարողական կարգապահությունից կախման մեջ չդնելու նկատառումով ն շեշտադրելով ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության՝ որպես ծրագրի ամբողջական տեսքով կազմման համար պատասխանատու պետական օղակի դերը, օրենսդիրը սահմանել է, որ օրենսդրությամբ սահմանված ժամկետում ոլորտային միջնաժամկետ ծախսերի

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

ծրագրերի չներկայացման դեպքում դրանք, ըստ անհրաժեշտության ն հնարավորության, կազմում է ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարությունը: Միաժամանակ հստակ սահմանվել է նան այդ նախարարության՝ որպես ճյուղային պետական կառավարման մարմինների միջնաժամկետ ծրագրային հայտերի վերլուծողի դերը, որի կատարման համար ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարությանն օրենքով իրավասություն է վերապահվել պետական մարմիններից պահանջել ն ստանալ անհրաժեշտ բոլոր տեղեկությունները: Պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի մշակումը բաղկացած է հետնյալ երեք ենթափուլերից. » Ենթափուլ 1. Հարկաբյուջետային քաղաքականության ն ռազմավարական նպատակների սահմանում. այս փուլը ներառում է ընդհանուր քաղաքականության նպատակների սահմանումը (որոնք ուղղորդում են բյուջետային ամբողջ գործընթացը), ներառյալ հարկաբյուջետային քաղաքականության նպատակները ն ռազմավարական գերակայությունները: Պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի մշակման գործընթացի շրջանակներում պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի մշակման մշտապես գործող բարձրագույն խորհրդի կողմից, պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի մշակման աշխատանքները համակարգող խմբի առաջարկությամբ, սահմանվում են պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի հիմքում դրվելիք հարկաբյուջետային սկզբունքները, կարճաժամկետ ն միջնաժամկետ հարկաբյուջետային ցուցանիշները` հիմք ընդունելով տնտեսության զարգացման ն բյուջետային մուտքերի կանխատեսումները: Որոշվում են նան ընդհանուր ռազմավարական ծախսային գերակայություններն ավելի լայն սոցիալական ն տնտեսական նպատակների համատեքստում: Այս գործընթացը հնարավորություն է տալիս պետական բյուջեի միջոցներն ուղղել պետական մարմինների ծրագրային ռազմավարական գերակայություններին, ինչն էլ իր հերթին կնպաստի հանրապետությունում տնտեսական ն սոցիալական խնդիրների լուծմանն ու հեռանկարային նպատակների իրագործմանը: » Ենթափուլ 2. Ոլորտների քաղաքականությունների ն ծախսային ծրագրերի ֆինանսավորման կողմնորոշիչ չափաքանակների մշակում. սա այն փուլն է, երբ պետական մարմինները պետք է ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարություն ներկայացնեն իրենց պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրային հայտերը, որոնք իրենից ներկայացնում է ոլորտի կամ պետական մարմնի երեք տարվա ծախսային ռազմավարությունը: Այս հայտերի, դրանց վերաբերյալ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության եզրակացությունների ն պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի մշակման աշխատանքները համակարգող խմբում տեղի ունեցող քննարկումների հիման վրա համակարգող խումբը բարձրագույն խորհրդին ներկայացնում է յուրաքանչյուր ոլորտի ն պետական մարմնի գծով ծախսային ծրագրերի ֆինանսավորման միջնաժամկետ կողմնորոշիչ չափաքանակների վերաբերյալ առաջարկությունները: » Ենթափուլ 3. Պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի մշակման աշխատանքների ավարտում. այս փուլում կայացվում են որոշումներ յուրաքանչյուր ոլորտի ն պետական մարմնի համար ծախսային ծրագրերի ֆինանսավորման կողմնորոշիչ չափաքանակների սահմանման վերաբերյալ, ն ճշգրտվում են կառավարության

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

հարկաբյուջետային ն ծախսային ռազմավարությունները: Դրանց հիման վրա յուրաքանչյուր պետական մարմին պետք է ավարտուն տեսքի բերի (համապատասխանեցնի վերը նշված որոշումներին) իր պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրային հայտը ն ներկայացնի ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարություն: Պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրավորման գործընթացի շրջանակներում կատարվելիք աշխատանքների արդյունքում կառավարությունն օրենքով պարտավորեցված է մինչն հունիսի 20-ը հաստատելու ն Ազգային ժողովին մինչն հուլիսի 1-ը ի գիտություն ներկայացնելու առաջիկա երեք տարիների պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագիրը: Այս կապակցությամբ հարկ է առանձին անդրադառնալ պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի կարգավիճակին: Չնայած այն հանգամանքին, որ նշված ծրագիրը հանդիսանալու է հիմք Ազգային ժողովի կողմից հաստատվող մի այնպիսի փաստաթղթի մշակման համար, ինչպիսին պետական բյուջեն է, նշված ծրագիրը կառավարության փաստաթուղթն է, քանի որ այն արտահայտում է ոչ թե Ազգային ժողովի, այլ կառավարության ռազմավարությունը: Պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի հետ կապված ի՞նչ դեր ունի Ազգային ժողովը: Ինչո՞ւ է ավելի գերադասելի, որպեսզի նշված ծրագիրը հաստատի կառավարությունը: Միջազգային պրակտիկայում պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրերի հաստատման հարցը` խորհրդարանի թե կառավարության կողմից, չունի միանշանակ պատասխան, ն յուրաքանչյուր երկրում այդ խնդիրն իր լուծումն է ստացել` ելնելով տվյալ երկրի ավանդույթներից ն իրավական դաշտի պահանջներից: Կան երկրներ, որոնցում դա կառավարության իրավասությունն է (ինչպես, օրինակ` Ավստրալիայում), կան նան այդպիսիք, որոնցում այդ իրավասությունը վերապահված է խորհրդարանին (ինչպես, օրինակ` Իտալիայում): Հայաստանի Հանրապետությունում այդ հարցադրումների պատասխանը բխում է Սահմանադրության 74-րդ հոդվածից, ըստ որի՝ յուրաքանչյուր նոր կառավարության կազմավորվելուց հետո Ազգային ժողովում արդեն իսկ քննարկվում է այդ կառավարության կողմից խորհրդարան ներկայացված ծրագրին հավանության տալու հարցը: Խորհրդարանի հավանությանն արժանացած տվյալ կառավարության գործունեության ծրագիրն ըստ էության հիմք է հանդիսանում այդ կառավարության կողմից հետագայում ավելի մանրամասնեցված տեսքով ընդունվող բոլոր ռազմավարական ծրագրերի համար, որոնք իրենց արտացոլումն են գտնում նան պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրերում: Ուստի Ազգային ժողովում պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագիրը հաստատելու ն դրանով իսկ այն Ազգային ժողովի ծրագիր դարձնելու փոխարեն առավել գերադասելի է, մեծացնելով խորհրդարանի իրազեկության աստիճանը կառավարության այդ ծրագրի վերաբերյալ, Ազգային ժողովին հնարավորություն ընձեռել առավել արդյունավետ կերպով իրականացնել այդ ծրագրի իրագործման ընթացքի վերահսկման դերը: Ինչպես արդեն նշվեց, այս ծրագիրը կառավարության ռազմավարական մտադրությունները շարադրող փաստաթուղթ է: Հետնաբար, նպատակահարմար է, որ Ազգային ժողովն ուսումնասիրի այն` հնարավորություն տալով կառավարությանը ծանոթանալու Ազգային ժողովում ներկայացված քաղաքական ուժերի կարծիքներին այդ ծրագրի վերաբերյալ` հետագայում դրանք ըստ անհրաժեշտության պետական

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

բյուջեի նախագծի մշակման ժամանակ հաշվի առնելու նպատակով: Դրա հետ հանդերձ ուսումնասիրելով կառավարության կողմից Ազգային ժողով ներկայացված պետական բյուջեի նախագիծը՝ խորհրդարանի անդամները կկարողանան լիովին գնահատել, թե որքանով են կառավարության կողմից տվյալ տարում ընդունված պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի ցուցանիշներն արտահայտված պետական բյուջեի նախագծում, ն դրանով արդյոք հնարավոր է պատշաճ կերպով ապահովել առաջիկա տարվա համար նշված ծրագրով նախատեսված կառավարության ռազմավարական նպատակների նվաճումը: Ըստ էության, պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի ն առաջիկա տարում այդ ծրագրի իրականացման գծով կառավարության կողմից պետական բյուջեի նախագծի տեսքով ներկայացված մանրամասնեցված առաջարկությունների նկատմամբ Ազգային ժողովն իր վերջնական դիրքորոշումը կհայտնի պետական բյուջեի նախագծի ընդունման հարցի քննարկումների արդյունքներով` ընդունելով կառավարության կողմից առաջարկված առաջիկա տարվա պետական բյուջեի մասին օրենքը կամ մերժելով այն: Բյուջետային գործընթացի ընդհանուր ընթացքի թափանցիկության ն հրապարակայնության տեսանկյունից առանցքային նշանակություն ունի պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի հրապարակման հարցը: Մասնավորապես՝ - հանրության համար. այն էապես կնպաստի պետական ծախսերի մասին իրազեկմանը ն կարող է նան օգնել կառավարելու հանրության ակնկալիքները` առկա ռեսուրսների պայմաններում կոնկրետ ծրագրերի իրագործելիության ուղղությամբ, - Ազգային ժողովի համար. կբարելավի պետական բյուջեի նախագծի շուրջ քննարկումների որակը: Պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի մատչելի լինելը հնարավորություն կտա խորհրդարանին ավելի լավ պատկերացում կազմել կառավարության ռազմավարական նպատակների ն առաջիկա տարվա պետական բյուջեի հետ կապված` հարկաբյուջետային խնդիրների շուրջ՝ դրանով իսկ քննարկումների ժամանակ ուշադրությունը սնեռելով էական հարցերի ուղղությամբ, - արտաքին աշխարհի համար. կառավարության հարկաբյուջետային ն քաղաքական մտադրությունների մասին տեղեկատվության առավել մեծ թափանցիկությունը ն կշռադատված ռազմավարության վկայության առկայությունը կմեծացնի վստահությունը կառավարության ն ընդհանրապես երկրի նկատմամբ, - պետական կառավարման մարմինների համար. կօգնի բարելավել ապագա միջնաժամկետ ծրագրերի որակը, քանի որ կմեծանա թե քաղաքական պաշտոնյաների ն թե պետական մարմինների աշխատակազմերի շահագրգռվածությունն առաջադրելու քաղաքականության արժանահավատ առաջարկներ ն իրատեսական կանխատեսումներ, որոնք կարող են դիմանալ հասարակության քննադատությանը:

Զ. Ինչպիսի՞ կառուցվածք ն բովանդակություն ունի ՀՀ պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագիրը: ՀՀ պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագիրն ունի հետնյալ կառուցվածքը. - հարկաբյուջետային քաղաքականությունը շարադրող մաս, - ծախսային քաղաքականության ռազմավարությունը շարադրող մաս: Բովանդակային առումով ՀՀ պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի վերը

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

նշված մասերին ներկայացվող պահանջները հետնյալն են. 1. Հարկաբյուջետային քաղաքականությունը շարադրող մասը պետք է պարունակի տեղեկություններ` ա) կառավարության երկարաժամկետ հարկաբյուջետային սկզբունքների, եկամուտների, ծախսերի, դեֆիցիտի (պակասուրդի) կամ հավելուրդի ն պարտքի գծով կարճաժամկետ ն միջնաժամկետ հարկաբյուջետային ցուցանիշների ն ժամկետանց պարտքերի վերաբերյալ, բ) հարկաբյուջետային նպատակների իրագործման ուղղությամբ աշխատանքների ընթացքի գնահատականի ն նախորդ միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրում տեղ գտած հարկաբյուջետային ցուցանիշների փոփոխությունների վերաբերյալ` նախորդ միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրում տեղ գտած հարկաբյուջետային նպատակների ն/կամ ցուցանիշների նկատմամբ շեղումների կամ փոփոխությունների բացատրությամբ, գ) միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի երեք տարվա (առաջիկա բյուջետային տարվա ն դրան հաջորդող երկու տարիների) կտրվածքով մակրոտնտեսական, եկամուտների ն ծախսերի ուղղությամբ կանխատեսումների վերաբերյալ, դ) կարնոր տնտեսական ն այլ ենթադրությունների վերաբերյալ, որոնց հիման վրա պատրաստվել են կանխատեսումները, ե) կառավարության ռազմավարական գերակայությունների վերաբերյալ` դրանց կարնորության հիմնավորմամբ, զ) հիմնական հարկաբյուջետային ռիսկերի վերաբերյալ: 2. Ծախսային քաղաքականության ռազմավարությունը շարադրող մասը պետք է պարունակի յուրաքանչյուր ոլորտի (ն պետական կառավարման բոլոր մարմինների) համար հետնյալ տեղեկությունները` ա) այն արդյունքները, որոնց կառավարությունը ցանկանում է հասնել տվյալ ոլորտում ծախսեր կատարելու միջոցով, բ) ծախսային գործոնները, այդ թվում` ակնկալվող ժողովրդագրական, տնտեսական ն սոցիալական միտումները, որոնք կանխատեսվող ժամանակաշրջանի ընթացքում կազդեն տվյալ ոլորտում իրականացվելիք ծախսերի վրա, գ) կառավարության ծախսային գերակայությունները կանխատեսվող ժամանակաշրջանում, այդ թվում` առաջիկա տարվա պետական բյուջեի նախագծով նախատեսվելիք, դ) տվյալ ոլորտում արտաքին ֆինանսական աջակցության չափերը: Ինչպե՞ս են կանոնակարգված կառավարության գործողություններն իր կողմից ընդունված ն հրապարակված պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրով սահմանված գերակայություններում ն ցուցանիշներում ժամանակի ընթացքում որոշ գործոնների ազդեցության տակ փոփոխությունների կատարման անհրաժեշտության դեպքում: Անշուշտ նախընտրելի է, որ կառավարության կողմից իր պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրով սահմանված հարկաբյուջետային նպատակները ն քաղաքականության գերակայությունները ժամանակի ընթացքում համեմատաբար հաստատուն մնան: Սակայն հնարավոր է, որ պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի հաստատումից հետո մինչ առաջիկա տարվա պետական բյուջեի նախագծի հաս200

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

տատումն ընկած ժամանակահատվածում կառավարությունն արտաքին կամ ներքին գործոններով պայմանավորված միջնաժամկետ ծրագրի մշակման ժամանակ անկանխատեսելի հանգամանքների ուժով պարտադրված լինի փոփոխություններ կատարել իր որոշ գերակայություններում կամ ցուցանիշներում: Բյուջետային գործընթացի իրականացման թափանցիկության շահերից ելնելով՝ կարնոր է, որ կառավարությունը բացատրի հանրությանը նման փոփոխությունների կատարման հիմքերը ն դրանց հետագա ազդեցությունը: Նման դեպքերում Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությունը չի պարտադրում կառավարությանը փոխելու իր կողմից արդեն իսկ ընդունված միջնաժամկետ ծախսերի ծրագիրը, սակայն պահանջում է, որ պետական բյուջեի նախագծում ներկայացվի բացատրություն այդ ծրագրում տեղ գտած ցանկացած էական փոփոխության մասին, որն իր արտացոլումն է գտել խորհրդարան ներկայացված առաջիկա տարվա պետական բյուջեի նախագծում: Նշվածը հնարավորություն է ընձեռում ընթերցողին հասկանալու կապը կառավարության կողմից նույն տարվա տարբեր ժամանակահատվածներում (մեկը` հուլիսին, մյուսը` հոկտեմբերին) հրապարակված այդ երկու փաստաթղթերի միջն: Անշուշտ, անհրաժեշտության դեպքում տվյալ տարում ընդունված միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրով նախատեսված ցուցանիշները պետական բյուջեի նախագծի մշակման ավարտական փուլում պետք է նորացվեն, ն խորհրդարան ներկայացվող պետական բյուջեի նախագիծը պետք է արտացոլի ճշգրտված տվյալներ: Նորացված տվյալներ բնականաբար պետք է կիրառվեն նան հաջորդ տարում կառավարության կողմից ընդունվող հերթական պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրում:

է. Ի՞նչ պրոբլեմներ կան: Չնայած հանրապետությունում պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրավորման գործընթացի իրականացման բնագավառում արձանագրվել է զգալի առաջընթաց, որի շնորհիվ այդ բնագավառում մեր հանրապետությունում ձնավորված համակարգը ճանաչվել է ԱՊՀ տարածքում առավել արդյունավետ գործողներից մեկը, այնուամենայնիվ, դա դեռնս ամբողջապես չի հանել առկա խնդիրները քաղաքականությունների մշակման, գերակայությունների որոշման, քաղաքականության ֆինանսական գնահատման, վերլուծության, քաղաքականության ն ծրագրերի կատարման մոնիտորինգի ն հաշվետվության բնագավառներում: Մասնավորապես, ներկայումս ոչ բոլոր պետական մարմինների կողմից պատրաստվող պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրային հայտերի որակն է համապատասխանում ներկայացված պահանջներին: Նշված հայտերի որակի բարելավումը ուղղակիորեն կախված է ռազմավարական ծրագրավորման գործընթացի զարգացումից պետական մարմինների ներսում, ինչպես նան ծախսերի քաղաքականության վերլուծության ն գերակայությունների սահմանման համար պատշաճ հմտությունների ձեռքբերումից: Մյուս կողմից դեռնս կարիք կա զարգացնելու պետական մարմինների կողմից մշակվող միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրային հայտերի վերլուծության գծով ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության կարողությունները: Մակրոտնտեսական կանխատեսումների կատարման մեթոդաբանությունը նույնպես կատարելագործման կարիք ունի: Դեռնս ներդրված չեն քաղաքակա201

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

նության ն ծրագրերի կատարման մոնիտորինգի ն հաշվետվության համակարգերը:

Ը. Որո՞նք են հետագա անելիքները: Վերը նշված պրոբլեմների առկայությունը կանխորոշում է պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրավորման բնագավառում բարեփոխումների զարգացման նպատակով առաջիկայում անհրաժեշտ անելիքները: Մասնվորապես. - անհրաժեշտ է շարունակել պետական մարմինների մասնագետների համար միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրավորման հայտերի կազմման գծով հմտությունների զարգացման նպատակով ուսուցողական դասընթացների անցկացումը, - վերլուծել պետական մարմիններում միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրավորման գործընթացում մասնակցող ստորաբաժանումների միջն այդ աշխատանքներում ծառայողական փոխկապվածության արդյունավետությունը ն ձեռնարկել միջոցներ այն բարելավելու ուղղությամբ, - շարունակել զարգացնելու պետական մարմինների կողմից մշակվող միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրային հայտերի վերլուծության, ինչպես նան մակրոկանխատեսումների գծով ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության մասնագետների կարողությունները, - մոնիտորինգի ն հաշվետվության համակարգերի ինտեգրումը բյուջետային գործընթացում` միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի, ինչպես նան վերջինիս առանձին ոլորտային մասերի կատարման ընթացքը ն դրանց համար պատասխանատու պետական մարմինների գործունեության արդյունքները պետական բյուջեով նախատեսվող ծրագրերի գծով սահմանած ֆինանսական ն ոչ ֆինանսական ցուցանիշների կատարման տեսանկյունից գնահատումն ապահովելու համար, - բյուջետավորման ավանդական մեթոդներից աստիճանական անցում կատարել արդյունքների վրա հիմնված ծրագրային բյուջետավորման մեթոդներին:

8.3. ԾՐԱԳՐԱՅԻՆ ԲՅՈՒՋԵՏԱՎՈՐՈՒՄ

Ի՞նչ են իրենից ներկայացնում ծրագրային բյուջետավորման մեթոդները: Ինչո՞ւ է անհրաժեշտ ծրագրային բյուջետավորման մեթոդների կիրառումը, որո՞նք են այդ մեթոդների առավելությունները բյուջետավորման մինչ այդ գործող մեթոդների համեմատությամբ: Միջազգային փորձը վկայում է այն մասին, որ պետական ծախսերի արդյունավետությունը բարձրացնել միայն ի հաշիվ կառավարչական տեխնոլոգիաների կատարելագործման, շրջանցելով բյուջետային գործընթացը, հնարավոր չէ: Բուջետային գործընթացի կատարելագործումն էլ, իր հերթին, սերտորեն կապված է պետական կառավարման բնագավառում իրականացվող բարեփոխումների ընթացքի հետ: Տարիներ շարունակ հանրապետությունում ձնավորված պետական ծախսերի կառավարման համակարգի գնահատման հիմքում դրված էին ծրագրի իրականացման համար պահանջվող, հատկացված ն օգտագործման ռեսուրսների ցուցանիշները (թեն վերջին տարիներին դրան զուգահեռ սկսեցին կիրառվել նան մի շարք ոչ ֆինանսական ցուցանիշներ): Նման ցուցանիշները ն դրանց համադրումները ի վիճա202

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

կի չեն եղել տալ լիարժեք տեղեկատվություն ինչպես վերլուծողին, այնպես էլ որոշումներ ընդունող քաղաքական պաշտոնյաներին ծրագրի նպատակների, դրանց հասնելու համար առաջարկվող ուղիների, սպասվելիք արդյունքների ն ընդհանրապես ծրագրի տնտեսական ն սոցիալական արդյունավետության մասին: Ուստի ն պետական ծախսերի կառավարման արդյունավետության բարձրացման ն դրա հիման վրա ռազմավարական որոշումների որակը բարելավելու տեսանկյունից անչափ կարնորվում է պետական գործառույթների իրականացման համար տրամադրվող ֆինանսական (բյուջետային) ռեսուրսների ծախսման ցուցանիշների դիտարկումից անցում կատարելը ծրագրի շրջանակներում իրականացվող գործունեության ն ստացվող արդյունքների դիտարկմանը, քանի որ դա հնարավորություն է ընձեռում արդեն այլ դիրքերից քննության առնել պետական մարմինների կողմից ներկայացվող բյուջետային հայտերով առաջարկվող ծրագրերի իրականացման համար պահանջված որնէ ծախսատեսակի ֆինանսավորման նպատակով հատկացումների նախատեսման անհրաժեշտության հարցը կամ գնահատել արդեն իսկ հատկացված միջոցների օգտագործման արդյունավետությունը: Այսինքն` բյուջետային ծրագրերի կազմման ն կատարման ժամանակ դրանց ներկայացման ձնաչափը պետք է արտացոլի ոչ այնքան ծրագրային ծախսերի կառուցվածքը ըստ դրանց տեսակների (աշխատանքի վարձատրություն, ապրանքների ն ծառայությունների ձեռքբերումներ ն այլն), որքան այդ ծրագրերի կամ որնէ գործունեության իրականացումից սպասվելիք կամ ստացված արդյունքները: Նման մոտեցումների կիրառումը նախատեսող բյուջետավորման մեթոդները ընդհանրացված կրում են «ծրագրային բյուջետավորում» անվանումը, իսկ կախված կիրառվող մեթոդների զարգացման աստիճանից՝ միջազգային պրակտիկայում տարբերում են ծրագրային բյուջետավորման հետնյալ տեսակները. «ծրագրանպատակային», «պլանավորում - ծրագրավորում - բյուջետավորում» ն «նպատակների կառավարում»: Այս նյութի շրջանակներում ներկայացնենք «ծրագրա-նպատակային», «պլանավորում - ծրագրավորում - բյուջետավորում» ն «նպատակների կառավարում» բյուջետավորման մեթոդների յուրահատկությունները: «Ծրագրանպատակային բյուջետավորում» անվանումը կրող մեթոդը այնպիսի բյուջետային ծրագրավորման մեթոդ է, որը կապում է կատարված ծախսերը այդ ծախսերի կատարումից սպասվող արդյունքների, ինչպես նան սոցիալական ն տնտեսական ադյունավետության հետ: Չնայած այն հանգամանքին, որ այս մեթոդի սահմանման մեջ այն ներկայացված է որպես բյուջետային ծրագրավորման մեթոդ, սակայն միայն ծրագրավորման բնագավառով այս մեթոդի առանձնահատկությունները չեն սահմանափակվում: Ծրագրանպատակային բյուջետավորման մեթոդը ազդեցություն է ունենում բյուջետային գործընթացի բոլոր փուլերի վրա, որի հետնանքով ծրագրանպատակային բնույթ են ստանում ն բյուջեի կատարումը, ն վերջինիս ընթացքի նկատմամբ վերահսկողությունը: Բյուջետավորման վերը նշված մեթոդի սահմանումը շատ պատկերավոր է ներկայացվել Ֆ.Ս.Մոշերի «ՔոօցոՅո Ցսdց6tiոց: 1հ6օո/ Յոd ՔոՅՇtiՇ6 տitհ ՔՅոtiՇս|Յո Բ6f6ո6ոՇ6 tօ tհ6 Ս.Տ. D6քՅոtո6ոt օf tհ6 Ճոո/» աշխատության մեջ, այն է` «Քաղաքագետի ն իրավագետի համար ծրագրանպատակային բյուջետավորումը նշանակում է բյուջետային հայտերի ներկայացում ն վերլուծում այնպիսի ձնով, որը ապահովում է հանրությանը առավել արդյունավետ ընտ203

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

րություն: Պետական պաշտոնյայի համար դա, վերը նշվածից բացի, նշանակում է ավելի մեծ ճկունություն ն դիրքափոխման ազատություն, ինչպես նան ավելի մեծ անձնական պատասխանատվություն ն մեծ պահանջկոտություն ենթակաների հանդեպ: Նախարարությունների ն գերատեսչությունների համար դա կարող է նշանակել ավելի մեծ ինքնուրույնություն, ճկունություն որոշումների ընդունման գործում ն մեծ պատասխանատվություն հատկացված ֆոնդերի օգտագործման համար: Հաշվապահի համար ծրագրանպատակային բյուջետավորումը կապվում է հաշվեգրման մեթոդի, ընթացիկ ն կապիտալ գործառնությունների գծով հաշիվների տարանջատման, շրջանառու միջոցների առանձնացված հաշվառման ն հաշվառման այլ յուրահատուկ տեխնոլոգիաների օգտագործման հետ»: «Ծրագրանպատակային» բյուջետավորման մեթոդի կիրառման շրջանակներում պետական կառավարման մարմինների կողմից մշակված բյուջետային հայտերին ներկայացվում են հետնյալ պահանջները. - յուրաքանչյուր մարմնի գծով ֆինանսավորման համար առաջարկվող գումարների մասին բոլոր տվյալները անհրաժեշտ է ներկայացնել ծրագրերի, ենթածրագրերի ն գործունեության տեսակների կտրվածքով, - ծախսումների տեսակների կտրվածքով ծախսերի կառուցվածքի մասին տվյալները նույնպես պետք է տրամադրվեն, սակայն դրանք պետք է ներկայացվեն որպես ծրագրի էլեմենտներ՝ հանդիսանալով ոչ թե որպես ֆինանսավորման գծով հանձնարարական, այլ որպես վերջնական նպատակին հասնելու միջոց: «Պլանավորում - ծրագրավորում - բյուջետավորում» բյուջետավորման մեթոդի կիրառման դեպքում պետական կառավարման մարմինները պետք է. - վերլուծեն իրենց կողմից կատարվող գործունեության բոլոր տեսակները, - խմբավորեն այդ գործունեության տեսակները ըստ սոցիալ-նշանակալի որոշակի նպատակների հասնելուն ուղղորդված ծրագրերի, - կառուցել նպատակին հասնելու խնդիրների ն միջոցառումների ստորակարգություն, հասցնել այն մինչն բազային էլեմենտների - գործունեության ավանդական տեսակների, որոնք բյուջետավորման այս համակարգում ստացել են «ծրագրի էլեմենտներ» անվանումը, - յուրաքանչյուր ծրագրի իրագործման համար պահանջվող ծախսումների ընդհանուր ծավալը գնահատելու նպատակով գնահատել յուրաքանչյուր ծրագրի էլեմենտի կատարման համար պահանջվող ծախսումների ծավալը: Բյուջետավորման այս մեթոդի կիրառման շրջանակներում բյուջետային հայտի մշակման համար յուրաքանչյուր պետական կառավարման մարմին պետք է. - ձնակերպի իր գործունեության երկարաժամկետ նպատակները՝ համաձայնեցնելով այդ նպատակները պետական քաղաքականության նպատակների հետ, - առաջարկի իր գործունեության երկարաժամկետ նպատակներին հասնելու մի քանի տարբերակներ, - բյուջետային հայտում ներկայացնի այդ նպատակներին հասնելու մի քանի տարբերակներ ն դրանց համապատասխանող ֆինանսավորման տարբերակներ: «Պլանավորում-ծրագրավորում-բյուջետավորում» բյուջետավորման մեթոդի կիրառման շրջանակներում պետական կառավարման մարմնի գործունեության ցանկալի արդյունքը որոշվում է իր կողմից մատուցված ծառայությունների ծավա204

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

լով, իսկ այդ մարմնի ծրագրերի համախումբը պետք է կապի յուրաքանչյուր ծրագրով նախատեսված արդյունքները պետական քաղաքականության երկարաժամկետ նպատակների հետ: Օպտիմալ բյուջետային որոշումների կայացման համար անհրաժեշտ է համեմատել սպասվող ծախսումները ն արդյունքները, որի համար անհրաժեշտ է սովորել չափել պետական մարմինների գործունեության սոցիալական արդյունավետությունը, ինչն իր հերթին ենթադրում է բավականին բարդ անալիտիկ գործիքների օգտագործում, որն իր հերթին անխուսափելիորեն հանգեցնում է մասնագետների որակավորման բարձրացման անհրաժեշտության առաջացման: Ծրագրային ստորակարգությունների կառուցման ժամանակ յուրաքանչյուր պետական կառավարման մարմին պետք է կատարի հետնյալ քայլերը. - ձնակերպի սոցիալ-նշանակալի այն նպատակները, որոնց հասնելուն է ուղղված այդ մարմնի գործունեությունը, - որոշակիացնի հանրային նշանակալի նպատակների իրականացման համար այդ մարմնի խնդիրները, ինչպես նան դրանց լուծման համար կոնկրետ ղեկավարների պատասխանատվությունը, - որոշի դրված խնդիրների լուծմանն ուղղված միջոցառումների ցանկը: Պետական մարմինն իր խնդիրները պետք է ձնակերպի իր կողմից մատուցվող` այդ մարմնի ստեղծման նպատակներին համապատասխանող բյուջետային ծառայությունների հասկացություններով: Յուրաքանչյուր ծրագրային ստորակարգություն իր մեջ պետք ներառի երեք ենթամակարդակ. - առաջին ենթամակարդակ` ծրագրեր. միննույն լայն ձնակերպված սոցիալ-նշանակալի նպատակին հասնելուն ուղղված գործունեության տեսակներ, - երկրորդ ենթամակարդակ` ենթածրագրեր. սոցիալ-նշանակալի նպատակին հասնելու շրջանակներում մասնավոր խնդիրների լուծմանն ուղղված գործունեության տեսակներ, - երրորդ ենթամակարդակ` ծրագրային էլեմենտներ. պետական մարմնի կողմից սահմանված նպատակներին հասնելու համար կատարման ենթակա որոշակի միջոցառումներ (աշխատանքներ ն ծառայություններ): Օրինակ՝ կրթության ն գիտության նախարարության ծրագրային ստորակառուցվածքը կարող է ունենալ հետնյալ տեսքը. - սոցիալ-նշանակալի նպատակ` կրթություն, - ծրագրեր` ընդհանուր, մասնագիտական, բարձրագույն, - ենթածրագրեր` ընդհանուր կրության ծրագրի գծով` ցերեկային ուսուցման դպրոցներ, երեկոյան ուսուցման դպրոցներ, հատուկ դպրոցներ, դպրոց-ինտերնատներ, - ենթածրագրերի էլեմենտներ` ընդհանուր կրթության ենթածրագրի գծով` նյութատեխնիկական բազայի պահպանում, ուսումնական գործընթացի ապահովում (աշխատավարձ, դասագրքեր), դասատուների որակավորման բարձրացում: «Նպատակների կառավարում» անվանումը կրող բյուջետավորման համակարգը «Պլանավորում - ծրագրավորում - բյուջետավորում» բյուջետավորման մեթոդի որոշ չափով զարգացած` պետական մարմնի առջն դրված նպատակներին հասնելու

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

համար այդ մարմնի բոլոր ծառայողների պատասխանատվության բարձրացնող բյուջետային ծրագրավորման համակարգ է: Այդ համակարգում մարմնի ղեկավարը պատասխանատու էր երկրի ղեկավարի կողմից առաջ քաշած ազգային, համապետական նշանակության նպատակներին հասնելու համար, իսկ ծառայողները` այդ նպատակներին հասնելուն ուղղված` ղեկավարների հետ համատեղ ձնակերպված առանձին խնդիրների լուծման համար: Ինչպես ն «պլանավորում - ծրագրավորում - բյուջետավորում» բյուջետավորման մեթոդի կիրառման ժամանակ պետական մարմնի գործունեության արդյունքը որոշվում էր մատուցված ծառայությունների ծավալի ցուցանիշներով, սակայն այստեղ նան անհրաժեշտ է գնահատել նվաճած արդյունքների սոցիալական նշանակալիությունը: Հարկ է նշել, որ սկզբնական շրջանում այդ մեթոդը քննարկվում էր ոչ այդքան ինչպես բյուջետային ծրագրավորման մեթոդ, որքան պետական կառավարման մարմինների ընթացիկ գործունեության կառավարման, կատարվող աշխատանքի` առանց ռեսուրսների վերաբաշխման արդյունավետության բարձրացման մեթոդ: Այս մեթոդի կիրառմամբ պետական մարմինները ծրագրավորվող տարվա համար իրենց նպատակների ձնակերպման ժամանակ պետք է հաշվի առնեին այն պահանջը, որ նպատակների իրագործումը չպետք է պահանջի եղածի համեմատությամբ ռեսուրսների ավելացում: Պետական կառավարման մարմինների կողմից ձնակերպվող նպատակները պետք է համապատասխանեն հետնյալ չափանիշներին. - լինեն սոցիալ-նշանակալի, - քանակական չափելի, - իրագործելի առանց լրացուցիչ ռեսուրսների, - մեկ տարվա ընթացքում կատարման ենթակա: Հիմնական նպատակներից բացի, պետական կառավարման մարմինները պետք է որոշեն այն ենթանպատակները, որոնց իրականացումը կհանգեցնի հիմնական նպատակների նվաճմանը: Այսինքն, ըստ էության, անհրաժեշտ է կառուցել «պլանավորում - ծրագրավորում - բյուջետավորում» բյուջետավորման մեթոդի շրջանակներում կիրառվող ծրագրային ստորակարգություններին համանման նպատակների ստորակարգություններ: Վերը նշված նպատակների ստորակարգությունները պետք է ընդգրկեն պետական մարմնի բոլոր ստորաբաժանումները, որպեսզի բոլոր աշխատակիցները հստակ պատկերացում կազմեն, թե ինչպես է իրենց աշխատանքը նպաստում ամբողջ կազմակերպության նպատակների նվաճման գործին: Նման ըմբռնելիության առկայությունը պետք է նպաստի տարբեր ստորաբաժանումների գործողությունների համաձայնեցվածության բարձրացման ն պրոբլեմների, դրանց առաջացման վաղ ժամանակահատվածում հայտնաբերման ն աշխատակիցների պատասխանատվության բարձրացմանը: Այսպիսով՝ ընդհանուր առմամբ ինչպիսի՞ առավելություններ ունի վերը նշված ծրագրային բյուջետավորման մեթոդների կիրառումը: Անշուշտ, պետական բյուջեի նախագծի ներկայացումը ծրագրերի ն գործունեության տեսակների կտրվածքով զգալիորեն կբարելավի բյուջետային տեղեկատվության ընթեռնելիությունը, կնպաստի կառավարության կողմից մշակվող բյուջեն առավել ընդգրկուն քաղաքական փաստաթղթի վերածելու գործին, այսինքն` մի փաստաթղթի, որը կկապի պետական քաղաքականության նպատակները պետական

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

ծախսերի հետ ն ցույց կտա, թե ինչպես են ծրագրավորվող պետական ծախսերը կապված պետական քաղաքականության նպատակների իրականացման հետ: Նշվածը հնարավորություն կընձեռի նան ապահովել հենց այն հանրային ծառայությունների ֆինանսավորումը, որոնց տրամադրման քանակը, որակը, արժեքը, ժամանակը ն տեղը առավելապես համապատասխանում են հանրության կարիքներին ն տրված ռեսուրսային սահմանափակումների պայմաններում բնորոշվում են սոցիալական արդյունավետության առավելագույն ցուցանիշներով: Այդ մեթոդների կիրառումը անհրաժեշտ կդարձնի պետական մարմիններին հստակեցնել իրենց առջն դրվող հիմնական նպատակները ն սահմանել այդ նպատակների նվաճման համար հնարավոր մի քանի այլընտրանքային ուղի: Դրանով իսկ բարձրանում է պետական ծախսերի մասին ընդունվող որոշումների հիմնավորվածության մակարդակը: Կախված այն բանից, թե ինչպես կարող են ազդել ծրագրերի ֆինանսավորման տարբեր մակարդակներ պետական ծախսերի սոցիալական ն տնտեսական արդյունավետության վրա, հնարավորություն է ընձեռվում կրճատել ծախսերը` չկրճատելով ծրագրերը: Վերը նշված մեթոդները կնպաստեն ինչպես պետական մարմինների՝ որպես այդպիսիք, այնպես էլ այդ մարմինների ղեկավարների ու տարբեր մակարդակների աշխատակիցների պատասխանատվությունների սահմանմանը ն ըստ առանձին նպատակների ն խնդիրների սահմանազատմանը, որն իր հերթին կհանգեցնի պետական ծախսերի արդյունավետության բարձրացմանը: Հանրության առջն պետական մարմնի պարբերական հաշվետվողականությունն իր գործունեությունում նվաճած արդյունքների վերաբերյալ հնարավորություն կընձեռի հանրությանը իրատեսորեն գնահատել տվյալ մարմնի գործունեությունը: Նշված մեթոդների կիրառումը հնարավորություն է ընձեռում քննադատաբար վերաիմաստավորել միջոցների ծախսման տարեցտարի պահպանվող ուղղությունները ն հրաժարվել ծախսերի որոշակի տեսակներից, որոնք կատարվում էին առանց այդ ծախսերի պատշաճ սոցիալ-տնտեսական հիմնավորման: Բյուջետային որոշումները կայացվում են հաշվի առնելով ոչ միայն առօրյա, այլն ավելի տնական ժամանակահատվածներում հնարավոր հետնանքները: Հնարավորություն է ընձեռվում առավել իրատեսորեն գնահատել պետության ֆինանսական վիճակը` իր տրամադրության տակ առկա ռեսուրսների մասին ավելի ընդգրկուն տեղեկատվություն ունենալու շնորհիվ: Նշվածը հատկապես կարնոր նշանակություն ունի ապագա ռիսկերի կառավարման տեսանկյունից: Հարկ է նշել նան, որ բյուջետավորման նշված բարեփոխումը օգտակար կերպով ն տրամաբանորեն լրացնում է ՄԺԾԾ բարեփոխումները՝ բարձրացնելով ծրագրերի ն դրանով իսկ` բյուջեի կազմման ն կատարման գործընթացների թափանցիկության ն հաշվետվողականության մակարդակը: Միաժամանակ հարկ է նշել, որ ծրագրային բյուջետավորման զանազան մեթոդներից յուրաքանչյուրին անցումը կապված է պետական մարմիններում իրականացվող աշխատանքների ծավալների ավելացման ն նոր՝ անծանոթ, բարդ խնդիրների լուծման անհրաժեշտության հետ, որը կարող է զգալի խոչընդոտ հանդիսանալ այդ բարեփոխումները սկսելու ն ծավալելու համար: Վերը նշված բյուջետավորման մեթոդների ներդրման ճանապարհին անհրաժեշտ կլինի հաշվի առնել պետական ծա207

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ռայողների մոտ նոր մեթոդների ներդրման համար անհրաժեշտ խթանների ն պետական մարմիններում կատարվող աշխատանքի արդյունքի ունիվերսալ ինդիկատորների բացակայության, ինչպես նան բյուջետային գործընթացի ն օրենսդրության փոփոխությունների կատարման նպատակահարմարության իմաստավորման ն պետական հատվածում կառավարման սկզբունքների փոփոխման (այսինքն` կառավարման վարչարարական մեթոդներից անցում տեղերից առաջարկվող տնտեսական նախաձեռնությունների լայն կիրառմանը) անհրաժեշտության հանգամանքները, որոնք լրացուցիչ խոչընդոտ կհանդիսանան այդ մեթոդների ներդրման գործում: Ուստի, վերը նշված բյուջետավորման մեթոդներից յուրաքանչյուրի ներդրումը, ինչպես ցանկացած բարեփոխում, պահանջում է լուրջ ն երկարաժամկետ նախապատրաստական աշխատանքների իրականացում: Դա ներառում է. - պետական մարմինների տարբեր մակարդակի մասնագետների ն ղեկավար անձնակազմի, լայնածավալ ն պարբերական վերապատրաստման կազմակերպում, որը հնարավորություն կընձեռի նրանց ծանոթանալու այդ մեթոդներին, տիրապետելու այդ մեթոդների կիրառման ժամանակ առաջադրվող նոր պահանջներին բավարար ունակություններ դրսնորելու համար անհրաժեշտ զանազան անալիտիկ գործիքներին, ինչպես նան հասկանալու այդ մեթոդների կիրառման առավելությունները, - բյուջետավորման նոր մեթոդներին համապատասխանող բյուջեի կատարման, աուդիտի, հաշվետվողականության ն վերահսկողության` հետնողականորեն իրար փոխլրացնող համակարգերի մշակում ն ներդնում, - վերը նշվածի իրագործման համար համապատասխան խորհրդատվական ն ֆինանսատեխնիկական ապահովման առկայություն: Հարկ է նշել, որ ծրագրային բյուջետավորման վերը նշված մեթոդները չեն հանդիսանում քարացած դոգմաներ ն ենթարկվում են էվոլյուցիոն փոփոխությունների: Ուստի ն, յուրաքանչյուր պետություն, ելնելով իրեն բնորոշ առանձնահատկություններից, ինքն է որոշում բարեփոխումների շրջանակը, դրանց նախապատրաստման ն իրականացման տնողությունը ն ուղղվածությունը: Ծրագրային բյուջետավորման ներդրման բնագավառում հանրապետությունում իրականացված միջոցառումները. 2001 թվականից սկսած` կառավարությունը ձեռնամուխ է եղել նախապատրաստական աշխատանքներ կատարել բյուջետավորման` մուտքերի (ծառայությունների մատուցման համար օգտագործվող ռեսուրսներ) վրա հիմնված մեթոդից արդյունքների վրա հիմնված մեթոդին աստիճանական անցման նպատակով անհրաժեշտ պայմանների ստեղծմանը: Արդյունքում 2002, 2003 ն 2004 թվականների պետական բյուջեների նախագծերի կազմում (2003 թ.` տվյալ տարվա պետական բյուջեի մասին ՀՀ օրենքում, իսկ 2002 ն 2004 թթ.` կառավարության այդ տարիների բյուջետային ուղերձներում) ներառվել են սոցիալական ոլորտներում (կրթություն, առողջապահություն ն սոցիալական ապահովություն) այդ տարիների պետական բյուջեի միջոցների հաշվին իրականացվելիք ծախսային ծրագրերի ակնկալվելիք արդյունքների ցուցանիշները: 2003 թվականին կառավարությունը մշակել է ծրագրային բյուջետավորման բարեփոխման գործողությունների ծրագիր: Այս գործողությունների ծրագիրը հաշվի է

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

առնում այն փաստը, որ ծախսային ծրագրի արդյունավետ կառուցվածքը հիմք է հանդիսանում հաջող ծրագրային բյուջետավորման ն քաղաքականության ն բյուջեների կապի համար: Համաձայն այս գործողությունների ծրագրի՝ պահանջվում է, որ բոլոր պետական մարմինները վերափոխեն իրենց ծրագրերն այնպիսի սկզբունքներով, որի արդյունքում ունենան ծառայությունների օգտակար համախմբում: Դրա նպատակն է կառավարությանն ավելի արդյունավետ տեղեկատվություն ներկայացնել այն ծառայությունների կամ ուղղակի արդյունքների վերաբերյալ, որոնք տրամադրվելու են բյուջետային գումարների դիմաց: Ծրագրերի վերափոխումով ն դրանց ֆինանսական գնահատականը տալով ըստ ծառայությունների` կառավարությունն ավելի լավ տեղեկատվություն կունենա մատուցվող ծառայությունների արժեքի վերաբերյալ: Սա կօգնի կառավարությանը, որպեսզի այն ավելի լավ հասկանա ծառայությունների մատուցման համար կատարվող ծախսային որոշումների հնարավոր հետնանքները ն այդպիսով կօգնի ռեսուրսներն ուղղել այն ոլորտներին ն միջոցառումներին, որոնք լավագույնս կնպաստեն ՀՀ կառավարության նպատակների իրականացմանը: Այսպիսով՝ այս տեղեկատվությունը շատ կարնոր է, որպեսզի ուժեղանա քաղաքականության ն բյուջեների միջն կապը Հայաստանում: Այս խնդիրն ավելի կարնոր է դառնում, քան անցյալում, քանի որ իրագործման փուլում է ԱՀՌԾ-ն ն ավելացել են քաղաքական պահանջները` կառավարության միջոցառումների, ձեռք բերված արդյունքների ն հաշվետվողականության միջն կապերի թափանցիկության առումով: Նման պահանջները Ազգային ժողովի ն, հենց իսկ, կառավարության կողմից ընդգծում են այս բարեփոխումների անհրաժեշտությունը: Այս մոտեցումը 2003-2004 թթ. փորձնականորեն կիրառվել է աշխատանքի ն սոցիալական հարցերի նախարարությունում (ԱՍՀՆ)` ըստ գործողությունների ծրագրի պահանջների, իսկ սկսած 2004 թվականից` այն կիրառվում է նան երեք այլ նախարարություններում` առողջապահության, կրթության ն գիտության, ինչպես նան մշակույթի ն երիտասարդության հարցերի նախարարություններում: Համաձայն գործողությունների ծրագրի՝ ԱՍՀՆ-ի ծրագրերի նոր կառուցվածքը հրատարակվել է ՀՀ 2005-2007 թթ. ՄԺԾԾ-ում ն ներառվել է ՀՀ 2005թ. պետական բյուջեի մասին օրենքում, իսկ վերոնշյալ երեք նախարարությունների նոր կառուցվածքը` ՀՀ 2006-2008 թթ. ն 2007-2009թթ. ՄԺԾԾ-ում ն ՀՀ 2006 թ. պետական բյուջեում: Ներկայումս ընթանում են աշխատանքներ ծրագրերի իրականացման արդյունքների ցուցանիշների ն համապատասխան հաշվետվությունների ձների մշակման ն փորձարկման գծով: Վերը նշված աշխատանքների առավել արդյունավետ կատարումը կազմակերպելու նպատակով ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության ուսուցման կենտրոնում իրականացվող դասընթացների միջոցով պետական կառավարման մարմինների աշխատակիցների շրջանում տարածվում են բյուջետավորման նոր մեթոդների կիրառման գծով գիտելիքները: Այս ուղղությամբ դասընթացների անցկացումը նախատեսվում է ներառել նան ուսուցման կենտրոնի առաջիկա տարիների ուսումնական ծրագրերում: Ներկայումս վերը նշված միջոցառումների կատարմանը զուգահեռ սկսվել են քննարկումներ արդյունքների վրա հիմնված բյուջետային ծախսային ծրագրերի գան209

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ձապետական կատարման ու դրա վերաբերյալ հաշվետվողականության ապահովման հարցերի շուրջ: Մասնավորապես նպատակ է դրվել պետական հատվածում ծրագրային բյուջետավորման ներդրման հետ կապված համապատասխանեցնել բյուջեների կազմման ն բյուջեների կատարման ու հաշվետվությունների գործող համակարգերը, ինչը ենթադրում է պետական բյուջեի կազմում, կատարում ն հաշվետվությունների ներկայացում՝ հիմնվելով արդյունքների վրա: Միաժամանակ հարկ է նշել, որ ներկայումս քննարկման փուլում է պետական բյուջեի նախագծի ներկայացման ընդհանուր ձնաչափի վերափոխման խնդիրը: Պետական բյուջեի նախագծի ներկայացման վերափոխված ձնաչափը պետք է ապահովվի, որպեսզի վերջինում, բացի ծրագրերին ուղղվելիք ֆինանսական ռեսուրսների, պարզորոշ ներկայացվի նան ծրագրերը բնորոշող ոչ ֆինանսական տեղեկատվությունը, այն է` ծրագրի նպատակը, վերջինիս հասնելու համար իրականացվելիք միջոցառումները ն մատուցվելիք ծառայությունները, ծրագրի իրականացումից սպասվելիք արդյունքները ն նրանց շահառուները: Փորձնական աշխատանքներն արդեն սկսվել են սոցիալ-մշակութային ոլորտի վերը նշված նախարարություններում: ճյուղային պետական մարմինների կողմից իրագործվող ծրագրերի արդյունավետ կատարումն առկա ռեսուրսների սահմաններում ապահովելու համար այդ ծրագրերի իրականացման համար հատկացված ռեսուրսների վերաբաշխման գործում պետական մարմինների իրավասությունները ընդլայնելու նպատակով, սկսած 2002 թվականից, փորձնական կարգով, բյուջետային օրենսդրությամբ թույլատրվել է, ծրագրի հաջող կատարման անհրաժեշտությունից ելնելով, կառավարության կողմից սահմանված կարգով առանց սահմանափակման վերաբաշխել ծրագրի գծով օրենքով սահմանված հատկացումները ըստ բյուջետային ծախսերի տնտեսագիտական դասակարգման հոդվածների: Դրա հետ մեկտեղ զգալի արագացվել է տվյալ պետական կառավարման մարմնի կողմից իրականացվող տարբեր ծրագրերի միջն հատկացումների վերաբաշխման գործընթացը (նախկինում այն կարող էր կատարվել միայն կառավարության որոշմամբ, իսկ ներկայումս` ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության հետ համաձայնեցված):

Ի՞նչ պրոբլեմներ կան Առկա պրոբլեմները կարելի է բաժանել երկու խմբի` տեխնիկական ն համակարգային բնույթի: ա) Տեխնիկական պրոբլեմներ: Ծրագրային բյուջետավորման ներդրումը նախատեսում է, որպեսզի բոլոր պետական մարմինները վերաձնակերպեն իրենց ծախսային ծրագրերն այնպիսի սկզբունքներով, որի արդյունքում ունենան ծառայությունների օգտակար համախմբում՝ ապահովելով ծրագրի իրականացման նպատակով կատարվող բոլոր ծախսերի բաշխումը ծրագրի միջն: Դրանք պետք է ընդգրկեն ոչ միայն այն ծախսերը, որոնք ուղղակիորեն հատկացվում են ծրագրին, այլն անուղղակի ծախսերը (ծրագրերի գոյություն ունեցող կառուցվածքով, պետական մարմինների կենտրոնական ապարատի աշխատակազմի ինչպես քաղաքականություն մշակող, մոնիտորինգ իրականացնող, այնպես էլ ծառայություններ մատուցող ստորաբաժանումների գծով ծախսերը՝ աշխատավարձ,

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

կոմունալ սպասարկման ն պահպանման ծախսեր, խմբավորված են պետական կառավարման հանրապետական ն տարածքային կառավարման մարմինների կենտրոնական ապարատների պահպանման ծախսերի գծով ծրագրերում): Որպեսզի ծառայությունների վրա հիմնված ծրագրերն արտացոլեն այդ ծառայությունների մատուցման համար կատարված բոլոր ծախսերը, որոնք ավանդորեն խմբավորվել են կենտրոնական ապարատի պահպանման ծախսերի գծով ծրագրերում, դրանք պետք է բաշխվեն ծառայությունների վրա հիմնված ծրագրերի միջն: Սակայն բյուջեների կատարման ավտոմատացման ներկայիս պայմաններում ՀՀ պետական բյուջեն միայն ծրագրային դասակարգմամբ հաստատելը լուրջ բարդություններ կարող է առաջ բերել բյուջեների կատարման ն հաշվետվությունների ներկայացման առումով: Խոսքը վերաբերում է բյուջեներից իրականացվող վճարումների նկատմամբ գանձապետական համակարգի կողմից ներկայումս իրականացվող նախնական հսկողության ն բյուջեների կատարման, ինչպես նան հիմնարկների ֆինանսատնտեսական գործունեության վերաբերյալ պետական մարմինների կողմից գանձապետարան ներկայացվող հաշվետվությունների արժանահավատության գնահատման գործառույթների թուլացմանը կամ վերացմանը: Միաժամանակ, միայն ծրագրային դասակարգմամբ բյուջեն հաստատելու պայմաններում էապես կաճեն գանձապետական համակարգի, պետական մարմինների ն մատակարարների միջն իրականացվող գործառույթների ծավալները, քանի որ մեկ ծախսատեսակը մի քանի ծրագրերի միջն բաժանելը կստեղծի լրացուցիչ աշխատանք: Ուստի հարցը կարգավորելու նպատակով ներկայումս կիրառվում է հետնյալ «ժամանակավոր» մոտեցումը: Ծրագրային բյուջետավորման համակարգի ներդրման ժամանակ բյուջեների կատարման ն հաշվետվությունների ներկայացման ոլորտում առաջ եկող խնդիրների կարգավորման նպատակով վերը նշված նախարարությունների ծրագրերը հաստատվում են երկու ձնաչափերով. ա) Ձնաչափ N 1. Ծառայությունների վրա հիմնված ծրագրերի գործող դասակարգմամբ հաստատում՝ ըստ ծախսերի գործառական, տնտեսագիտական ն գերատեսչական դասակարգումների, որտեղ կենտրոնական ապարատի պահպանման ծախսերը բաշխված չեն ծրագրերի միջն: Այս դասակարգումը օգտագործվում է բյուջեների կատարման, դրամական հոսքերի կառավարման, վերահսկման ն հաշվետվությունների ներկայացման նպատակով: բ) Ձնաչափ N 2. Հաստատվում է ծառայությունների վրա հիմնված ծրագրերի նոր կառուցվածք, որտեղ կենտրոնական ապարատի (ներկայումս միայն ծառայություններ մատուցող` պետական կառավարման հանրապետական մարմինների կենտրոնական ապարատների կառուցվածքի բաղկացուցիչ մաս կազմող գործակալությունների գծով) պահպանման ծախսերը բաշխվում են այլ ծրագրերի միջն: Այս ձնաչափն օգտագործվում է պետական բյուջեի մասին որոշումների կայացմանը աջակցելու նպատակով ն հիմք է հանդիսանում եռամսյակային ն տարեկան մոնիտորինգի ն հաշվետվության համար: Վերոհիշյալ երկու ձնաչափերը մեկը մյուսով պայմանավորված ն սերտորեն փոխկապակցված են: Այս մոտեցմամբ պետական բյուջեի հաստատումն առանձնացնում է պետական

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

բյուջեի կատարման, դրամական հոսքերի կառավարման ն հաշվետվությունների ներկայացման նպատակով ծախսային ծրագրերի դասակարգումը (1-ին ձնաչափ) պետական բյուջեի պլանավորման ն հաշվետվության համար օգտագործվող ծախսային ծրագրերի դասակարգումից (2-րդ ձնաչափ): Բյուջեների կատարման, ինչպես նան հիմնարկների ֆինանսատնտեսական գործունեության վերաբերյալ հաշվետվությունների համար ՀՀ պետական կառավարման հանրապետական ն տարածքային կառավարման մարմիններն ու գանձապետարանը պետք է կիրառեն 1-ին ձնաչափը: Միաժամանակ, հիմք ընդունելով 1-ին ձնաչափով ներկայացված հաշվետվությունները ն պետական բյուջեի մասին օրենքով սահմանված 1-ին ձնաչափից 2-րդ ձնաչափին անցման սկզբունքները, պետական կառավարման հանրապետական մարմինները պետք է ինքնուրույն հաշվարկեն ն կազմեն նույն հաշվետվությունները 2-րդ ձնաչափով ն ներկայացնեն գանձապետարան: 2-րդ ձնաչափով ներկայացված հաշվետվությունների արժանահավատության համար ողջ պատասխանատվությունը պետք է վերապահվի այն ներկայացնող պետական մարմիններին, քանզի գանձապետարանը չունի ն չի կարող ունենալ այդ հաշվետվությունների արժանահավատության գնահատման համապատասխան գործիքներ: Խնդիրն այն է, որ բյուջետային ծրագրերի երկու ձնաչափով ներկայացման այս եղանակը, նույնիսկ ընդամենը չորս նախարարությունների գծով, ինչպես դա արվում է ներկայումս, բավականին աշխատատար է, իսկ ամբողջական փաստաթուղթը, ըստ էության, բարդընթեռնելի: Վիճակն էլ ավելի կվատթարանա այն դեպքում, երբ այդ եղանակով բյուջետային ծրագրերի ներկայացմանը կանցնեն բոլոր պետական կառավարման մարմինները: Ուստի, մոտակա ժամանակահատվածում անհրաժեշտություն է դառնալու պետական բյուջեի նախագծի ներկայացման վերափոխված մի այնպիսի ձնաչափի մշակման ու ներդրման, որը կապահովի, որպեսզի վերջինում, բացի ծրագրերին ուղղվելիք ֆինանսական ռեսուրսների, պարզորոշ ներկայացվի նան ծրագրերը բնորոշող ոչ ֆինանսական տեղեկատվությունը: Դրա հետ մեկտեղ նոր մեթոդի կիրառումը կպահանջի դրան օժանդակող տեղեկատվական նոր համակարգի ստեղծում, որը կհավաքագրի ն կհաշվառի տվյալներ տարբեր պետական կառավարման մարմինների ստացված նպատակների, խնդիրների ն միջոցառումների, հաստատված քանակական ն որակական արդյունավետության ցուցանիշների մասին, ինչպես նան ծրագրերի վերլուծության ն գնահատման համար անհրաժեշտ այլ տեղեկատվություն:

բ) Համակարգային բնույթի պրոբլեմներ: Ծրագրային բյուջետավորման մեթոդի կիրառմամբ ծրագրերի ձնավորման գործընթացը ենթադրում է, որ - պետական կառավարման մարմիններում պետք է տիրապետվեն ն զարգանան քաղաքականության նպատակները պետական ծախսերի հետ կապելու ունակություններ: Դրա հետ մեկտեղ այդ մարմիններին անհրաժեշտ կլինի հստակեցնել իրենց առջն դրվող հիմնական նպատակները ն սահմանել այդ նպատակների նվաճման համար հնարավոր այլընտրանքային ուղիներ: Այդ իսկ պատճառով բոլոր պետական կառավարման մարմիններն այդ պահին պետք է

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

զինված լինեն այդ մեթոդի կիրառման համար միասնական ունիվերսալ այնպիսի մեթոդաբանությամբ, որը մի կողմից իր մեջ կամփոփի ներկայումս կատարվող փորձնական աշխատանքներում կուտակված ն ընդհանրացված փորձը, իսկ մյուս կողմից այդ մարմինների համար կհանդիսանա որպես պարզ ու հասկանալի ուղեցույց, - համանման ուղղվածություն պետք է ունենան նան բյուջետային գործընթացի, դրան հաջորդող մյուս կարնորագույն փուլերը` բյուջեի կատարումը, վերջինիս նկատմամբ աուդիտը, հաշվետվությունների կազմումն ու ներկայացումը ն վերահսկողությունը: Առանց այդ շղթայի բոլոր օղակների` ծրագրային բյուջետավորման սկզբունքներին համապատասխանեցված գործունեության անհնարին է դառնում ճիշտ գնահատել ծրագրի իրականացման թույլ ն ուժեղ կողմերը, ծրագրի ընթացքը, ծրագրային արդյունքների ն նպատակների նվաճման մասին տեղեկատվության հավաստիությունը, ինչպես նան ծրագրի իրականացման արդյունավետությունը: Հետնաբար, նման պայմաններում անհնարին է դառնում նան ժամանակին արձագանքել տվյալ ծրագրի ընթացքին խոչընդոտող հանգամանքների առաջացման դեպքում, որն է՛լ ավելի կդժվարացնի ն կխճճի ծրագրի հետագա իրականացումը: Ուստի, բյուջետային գործընթացի բոլոր փուլերի ծրագրային բյուջետավորման մեթոդով տրված նույն «ալգորիթմով» փոխհամաձայնեցված աշխատանքի ապահովման խնդիրը դիտարկվում է որպես իր լուծումը պահանջող կարնորագույն համակարգային խնդիր: Այդ խնդիրը լուծելու համար անհրաժեշտ կլինի պետական մարմիններում ներքին պլանավորման, մոնիթորինգի ն հաշվետվության համակարգերի ստեղծում ն ներդրում, դրանց կիրառման արդյունքում ձեռք բերվելիք փորձի կուտակումն ու ամփոփումը ն դրա հիման վրա այդ համակարգերի հետագա կատարելագործում:

Որո՞նք են հետագա անելիքները Վերը նշված պրոբլեմների առկայությունը կանխորոշում է ծրագրային բյուջետավորման ներդրման գծով բարեփոխումների զարգացման նպատակով առաջիկայում անհրաժեշտ անելիքները: Մասնավորապես. - ծրագրային բյուջետավորման մեթոդների ներդրման անհրաժեշտության ն վերջինիս առավելությունների մասին բացատրական աշխատանքի հետ հանդերձ անհրաժեշտ կլինի մշակել այդ մեթոդի կիրառման համար միասնական ունիվերսալ մեթոդաբանություն ն շարունակել պետական մարմիններում ծրագրային բյուջետավորման մեթոդների կիրառման ունակություների զարգացման գծով ուսուցման զանազան եղանակների հաջորդական անցկացումը, - անհրաժեշտ կլինի մշակել ն կիրառության մեջ դնել պետական կառավարման մարմինների կողմից բյուջետային հայտերի, ինչպես նան պետական բյուջեի նախագծի ներկայացման ն հաստատման, ծրագրային բյուջետավորման սկզբունքներին համապատասխանող նոր ձնաչափեր, - անհրաժեշտ կլինի համալիր միջոցներ ձեռնարկել ծրագրային բյուջետավորման փուլին հաջորդող բյուջետային գործընթացի բոլոր մյուս փուլերում (բյուջեի կատարում, վերջինիս նկատմամբ աուդիտի իրականացում, հաշվետվությունների կազմում, ներկայացում ն վերահսկողություն) իրականացվող համապատասխան գործառույթների` ծրագրային բյուջետավորման սկզբունքներին

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

համաձայնեցված իրականացման կազմակերպումն ապահովելու համար, - ըստ փորձնական նախարարություններում բարեփոխումների իրականացման դրական ընթացքի՝ աստիճանաբար ընդլայնել բարեփոխումներով ընդգրկվող պետական մարմինների շրջանակը: Ամփոփելով վերը ներկայացվածը կարելի է ասել, որ ծրագրային բյուջետավորման սկզբունքների հիման վրա պետական ծախսերի կառավարումն ի վիճակի է բարձրացնել պետական ծախսերի կատարման արդյունավետությունը` հանրության համար իրականում կարնոր ուղղություններում ռեսուրսների կենտրոնացման շնորհիվ: Ծրագրային բյուջետավորման մեթոդների կիրառմանն անցումը, ինչպես վկայում է միջազգային փորձը, բարդ ն բավականին երկարատն գործընթաց է: Անցման տնողությունը կապված է զանազան կազմակերպչական, տեխնիկական ն այլ խնդիրների լուծման անհրաժեշտությամբ, ն այն նպատակահարմար է իրականացնել փուլ առ փուլ` սկզբից մի քանի նախարարություններում՝ նոր մեթոդի ներդրման արդյունքում ստացված դրական փորձն աստիճանաբար տարածելով այլ պետական կառավարման մարմինների վրա: Դրա հետ հանդերձ, ինչպես միշտ, բարեփոխման իրականացման հաջողության գրավականներից մեկը պետական կառավարման մարմիններում պատշաճ պատրաստված` բարեփոխումն առաջ տանող անձնակազմի առկայությունն է: Հարկ է նշել, որ բյուջետային գործընթացում ծրագրային բյուջետավորման սկզբունքների կիրառման արդյունքում կատարվող փոփոխությունների մեծ մասն ուղղված է ոչ թե բյուջետային գործընթացի տեխնիկապես կատարելագործմանը, այլ պետության կողմից մատուցվող ծառայությունների ֆինանսավորման բարելավմանը: Դրա արդյունքում բյուջետային գործընթացի առանձին փուլեր ավանդականի նկատմամբ կարող են դառնալ ավելի աշխատատար ն տնական: Միաժամանակ, բյուջետավորման վերը նշված նոր մեթոդները ենթադրում են ոչ միայն բյուջետային գործընթացի առանձին փուլերի բովանդակության ն տնողության ճշգրտում, այլն հաշվառման սկզբունքների փոփոխություն (դրամարկղային սկզբունքով հաշվառումից հաշվեգրման սկզբունքով հաշվառման անցում), ինչպես նան բյուջետային ծրագրավորմամբ ընդգրկվող ժամանակահատվածի երկարացում (երկարաժամկետ բյուջետավորմանն անցում):

ԳԻՏԵԼԻՔՆԵՐԻ ՍՏՈՒԳՄԱՆ ՀԱՐՑԵՐ

1. Ինչպիսի՞ բյուջետային բարեփոխումներ են իրականացվել ՀՀ-ում 1995-2005 թթ.: 2. Որո՞նք են միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրավորման անհրաժեշտությունը, նպատակը, առավելությունները: 3. Ի՞նչ է պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրավորման գործընթացը: 4. Ինչպիսի՞ մեթոդներ են կիրառվում ծրագրային բյուջետավորման գործընթացում:

ԳԼՈՒԽ 9

ԱՐՏԱԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄՆԵՐ

9.1. ԱՐՏԱԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄՆԵՐԸ, ԴՐԱՆՑ էՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԴԵՐԸ

Պետական ն ոչ պետական արտաբյուջետային հիմնադրամների ձնավորման անհրաժեշտությունը թելադրվում է հասարակության գործունեության սոցիալ-տնտեսական բնույթի կարնոր խնդիրների լուծման անհրաժեշտությամբ: Մասնավորապես, ցանկացած պետության համար չափազանց կարնոր խնդիր է կայուն կենսաթոշակային պետական համակարգի ձնավորումը, ինչպես նան բժշկական ն սոցիալական ապահովագրությունը, ավտոճանապարհային կոմունիկացիաների զարգացումը, բնապաշտպանական խնդիրների լուծումը ն այլն: Արտաբյուջետային հիմնադրամները հանդես են գալիս որպես երկարատն ժամկետի համար կանխատեսվող, կայուն որակով դրամական միջոցներ, որոնք օգտագործվում են հատուկ նշանակության կամ տնտեսական բնույթի ծրագրերի ֆինանսավորման համար: Դա իրականացվում է գործադիր ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների միջոցով: Արտաբյուջետային հիմնադրամների համար բնութագրական է եկամուտների աղբյուրների հստակ սահմանազատումը, որը հնարավորություն է տալիս ճիշտ կանխատեսել այդ հիմնադրամների ծավալը, նախատեսել ծախսման նպատակները ն ուղղությունները: Բոլոր զարգացած երկրների հանրային ֆինանսների համակարգում արտաբյուջետային հիմնադրամները զբաղեցնում են կարնոր տեղ: Արտաբյուջետային հիմնադրամների նախատիպ են հանդիսացել հատուկ հիմնադրամները, որոնք առաջացել են բյուջեից ավելի վաղ՝ պետության կողմից կոնկրետ խնդիրների լուծման նպատակով: Դրանք, որպես կանոն, կրել են ժամանակավոր բնույթ, ընդ որում թիվը ն ծավալները աճել են պետության առջն ծագած խնդիրների ավելացմանը զուգընթաց: Ժամանակակից պայմաններում արտաբյուջետային հիմնադրամներն իրենցից ներկայացնում են ազգային եկամտի վերաբաշխման մեխանիզմ, իսկ հաճախ նան համախառն ներքին արդյունքի մասփ նպատակ հետապնդելով պաշտպանել բնակչության առանձին սոցիալական խմբերի շահերը, լուծել տնտեսական բնույթի կոնկրետ խնդիրներ: Արտաբյուջետային հիմնադրամների քանակի ավելացումը ն դրանցում կուտակված միջոցների միագումար ծավալի աճը համարվում են տնտեսապես զարգացած երկրների բնութագրական առանձնահատկությունը: Դա նախ ն առաջ բացատրվում է սոցիալական, էկոլոգիական խնդիրների լուծման, տարբեր տարածաշրջաններում բնակչության կյանքի պայմանների հավասարեցման հարցերում պետության դերի մեծացմամբ: Արտաբյուջետային հիմնադրամները պատմականորեն ձնավորվել են երկու ուղիով.

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

1. բյուջեից որոշակի, կարնորություն ներկայացնող ծախսերի առանձնացումը ն դրանց ֆինանսավորման համար հատուկ հիմնադրամների ստեղծումը, 2. սեփական եկամուտների աղբյուրների հաշվին հիմնադրամի ձնավորումը: Արտաբյուջետային հիմնադրամները միշտ ունեցել են խիստ նպատակային նշանակություն ն վերահսկվում են բյուջեից անկախ: Արտաբյուջետային հիմնադրամների միջոցները գտնվում են պետական կամ մունիցիպալ սեփականության կազմում: Երբ այդ հիմնադրամներում եկամուտները ավելի են, քան ծախսերը, ավելցուկային միջոցները, մասնակիորեն, մի շարք երկրներում օգտագործվում են վերադարձելիության սկզբունքով՝ բյուջեի դեֆիցիտը ծածկելու նպատակով: Հիմնադրամների մեծ մասը ստեղծվում է ազգային եկամտի վերաբաշխման գործընթացում հատուկ հարկերի, փոխառությունների, ինչպես նան բյուջեից կատարվող ընթացիկ տրանսֆերտների միջոցով: Բյուջետային միջոցները կարող են փոխանցվել արտաբյուջետային հիմնադրամներին սուբսիդիաների ն սուբվենցիաների կամ հարկային եկամուտներից հատկացումների ձնով: Այսպիսով՝ արտաբյուջետային հիմնադրամների ստեղծումը երկրի ֆինանսական ռեսուրսների վերաբաշխման ն օգտագործման յուրահատուկ ձն է համապետական, տնտեսական նշանակության պահանջմունքների կամ տարածաշրջանային նշանակության խնդիրների ֆինանսավորման համար: Այդ հիմնադրամները տարբերվում են ըստ իրավական վիճակի ն ստեղծման նպատակների: Ըստ իրավական վիճակի՝ արտաբյուջետային հիմնադրամները լինում են պետական ն տեղական: Պետական հիմնադրամները գտնվում են կենտրոնական իշխանության մարմինների, իսկ տեղական հիմնադրամները՝ տեղական ինքնակառավարման մարմինների տնօրինման տակ: Ըստ նպատակաուղղվածության՝ արտաբյուջետային հիմնադրամների միջոցների օգտագործման ուղղությունները ստորաբաժանվում են սոցիալական (հաճախ դրանց անվանում են նան սոցիալական ապահովագրության ֆոնդ) ն տնտեսական ֆոնդերի: Առաջինը նախատեսված է հիմնականում սոցիալական բնույթի խնդիրների համար, իսկ երկրորդն ունի տնտեսական ուղղվածություն: Արտաբյուջետային հիմնադրամները՝ որպես ինստիտուցիոնալ կառույցներ, համարվում են ինքնուրույն ֆինանսական, իսկ հաճախ նան ֆինանսավարկային հաստատություններ ն, մասնավորապես, նպատակ ունենալով ստանալ լրացուցիչ եկամուտներ, հանդես են գալիս խոշոր ներդրողների կարգավիճակով նախ ն առաջ պետական արժեթղթերի շուկայում: Արտաբյուջետային հիմնադրամների ձնավորման իրավական հիմքը պետության օրենսդիր մարմնի կողմից ընդունվող համապատասխան օրենքներն ու նորմատիվ ակտերն են: Մի շարք երկրներում (այդ թվում նան անցումային) սոցիալական նշանակության հիմնադրամներին վերաբերում են. 1. կենսաթոշակային հիմնադրամը, 2. սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամը, 3. պարտադիր բժշկական ապահովագրության ֆեդերալ կամ տարածքային հիմնադրամները, 4. զբաղվածության պետական հիմնադրամը: Այդ հիմնադրամները կոչված են ապահովելու քաղաքացիների սահմանադրա216

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

կան իրավունքները կենսաթոշակ ստանալու, հիվանդության, հաշմանդամության, խնամողին կորցնելու, առողջության պահպանման ն բժշկական օգնության, գործազրկությունից պաշտպանելու դեպքերում ն այլն:

Կենսաթոշակային հիմնադրամ Կենսաթոշակային հիմնադրամը ՀՀ-ում ինքնուրույն ֆինանսավարկային հաստատություն է: Հիմնադրամի դրամական միջոցները կամ այլ ակտիվները համարվում են պետական սեփականություն: Կենսաթոշակային հիմնադրամի գլխավոր խնդիրն է երկրի տարածքում գործող օրենսդրության, միջպետական ն միջազգային պայմանագրերի հիման վրա, պետական թոշակների, աշխատանքային, զինվորական ն սոցիալական նպաստների, ներառյալ երեխաների խնամքի, կերակրողին կորցնելու համար նպաստների վճարումներ կատարելը: Զարգացած երկրներում յուրաքանչյուր ապահովագրված անձի համար Կենսաթոշակային հիմնադրամը բացում է անհատական հաշիվ՝ մշտական ապահովագրական համարով: Տրվում է ապահովադրին համապատասխան հաշվառման քարտ: Այն անձը, որը նոր է ընդունվում աշխատանքի, ստանում է աշխատատեղից ապահովագրական վկայագիր: Անչափահասները չեն համարվում կենսաթոշակային պետական հիմնադրամի սուբյեկտներ, բացառությամբ նրանց, որոնք կորցրել են կերակրողին: Պետական կենսաթոշակային ապահովագրության վկայագրերը պահպանվում են ապահովագրված անձանց մոտ: Այդ անձի վերաբերյալ փոփոխությունները անմիջապես գրանցվում են նրա անհատական հաշվառման հաշվում: Գործատուները ներկայացնում են տվյալներ բոլոր այն անձանց վերաբերյալ, որոնք, ըստ աշխատանքային պայմանագրի, աշխատում են իրենց մոտ, ն որոնց համար նրանք վճարում են ապահովագրավճարներ: Տվյալները, որպես կանոն, ներկայացվում են տարածաշրջանային տեղական սոցապ. մարմիններին: Այն քաղաքացիները, որոնք ինքնուրույն են կատարում ապահովագրավճարները, իրենք են ներկայացնում տվյալները իրենց գրացման տեղական սոցապ. բաժին: Սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամ Սոցիալական նշանակության արտաբյուջետային հիմնադրամներից է նան սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամը: Այն նախատեսվում է պետական ապահովագրման միջոցները տնօրինելու ն օրենքով նախատեսված նպատակով ծախսելու համար ն հանդես է գալիս որպես մասնագիտացված ֆինանսավարկային հաստատություն՝ տվյալ պետության կառավարությանն առընթեր: Հիմնադրամի տրամադրության տակ գտնվող դրամական միջոցները ն այլ գույքը, ինչպես նան գերատեսչությունների կողմից հիմնադրամին կցված առողջարանները, համարվում են պետական սեփականություն: Հիմնադրամի դրամական միջոցները չեն մտնում պետական ն տեղական բյուջեների կազմի մեջ: Հիմնադրամի բյուջեն ն կատարողականի հաշվետվությունը հաստատվում են օրենսդիր մարմնի կողմից: Տվյալ պետության վարչատարածքային բաժանումը պայմանավորում է նան սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի կառուցվածքը: Սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամը, նրա տարածաշրջանային ն

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

կենտրոնական բաժանմունքները համարվում են իրավաբանական անձինք, ունեն բանկերում ընթացիկ ն այլ հաշիվներ:

Պարտադիր բժշկական ապահովագրության հիմնադրամ Զարգացած շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրների փորձը ցույց է տալիս, որ առողջապահական հիմնախնդիրների արդյունավետ լուծման խթաններից մեկը բժշկական ապահովագրության կիրառումն է: Այդ պայմաններում ապահովագրությունը նպատակաուղղված է ինչպես պետության, այնպես էլ կազմակերպությունների ն բնակչության միջոցներով հատուկ հիմնադրամի ստեղծմանը: Բժշկական սոցիալական ապահովագրությունը՝ որպես սոցիալական ապահովագրության քաղաքականության մի ոլորտ, ոչ միայն երաշխավորում է հասարակության անդամներին սոցիալական օգնություն ն ծառայությունների տրամադրում, այլն քաղաքացիների՝ սոցիալական ռիսկի այնպիսի գործոններից պաշտպանություն, որոնցից են հիվանդությունը, աշխատունակության կորուստը, դժբախտ պատահարները ն այլն: Նշենք, որ միջազգային գործընթացում տարբերվում են բժշկական ապահովագրության պարտադիր ն կամավոր ձները: Վերջինիս մասին մանրամասն շարադրված է ստորն: Պետության կողմից պարտադիր բժշկական ապահովագրության կիրառման դեպքում ձնավորվում է արտաբյուջետային պարտադիր բժշկական ապահովագրության հիմնադրամը: Պարտադիր բժշկական ապահովագրության հիմնական նպատակը հիվանդների ն անապահով խավի բուժսպասարկման ծախսերի փոխհատուցումն է: Առողջապահության տարբեր համակարգեր ունեցող երկրներում պարտադիր բժշկական ապահովագրության համակարգի ներդրումն իրականացվել ն զարգացել է երկու ընդհանուր ուղիներից մեկով: Համաձայն առաջին ուղու՝ աշխատող բնակչության համար հատուկ ստեղծված ապահովագրական նախագծերից երկրի բարեկեցության աճին համընթաց անցում է կատարվել դեպի ազգային համակարգի հետ աստիճանական միավորման: Այդ ուղիով շարժվել են ճապոնիան, Գերմանիան, Ֆրանսիան ն այլն: Պարտադիր բժշկական ապահովագրության երկրորդ ուղին պետության կողմից վերահսկվող ն ֆինանսավորվող առողջապահության ազգային համակարգից անցումն է ապահովագրության հաշվին ֆինանսավորվող համակարգին: Այս ուղին մեծ կիրառություն է գտել անցումային տնտեսություն ունեցող Արնմտյան ն Արնելյան Եվրոպայի, ինչպես նան ԱՊՀ երկրներում: Այս երկրներում պարտադիր բժշկական ապահովագրության համակարգը հաճախ ներդրվել է գոյություն ունեցող բյուջետային ֆինանսավորման համակարգին զուգընթաց՝ առողջապահության ոլորտը լրացուցիչ միջոցներով ապահովելու նպատակով: Անցումային տնտեսություն ունեցող երկրներում պարտադիր բժշկական ապահովագրության համակարգը հիմնականում ֆինանսավորվում է աշխատավարձի ֆոնդից գանձվող հարկի հաշվին: Պարտադիր բժշկական ապահովագրության հիմնադրամը պետական ոչ առնտրային ֆինանսավարկային հաստատություն է: Այն նպատակ է հետապնդում կուտակել ֆինանսական միջոցներ պարտադիր բժշկական ապահովագրության համար: Զբաղվածության պետական հիմնադրամ Արտաբյուջետային հիմնադրամներից է նան զբաղվածության հիմնադրամը: Այդ հիմնադրամի միջոցները նախատեսվում են պետության կողմից ազգաբնակչության զբաղվածության քաղաքականության մշակման ն համապատասխան միջոցառում-

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

ների իրականացման համար: Զբաղվածության պետական հիմնադրամի ձնավորման աղբյուրներն են. 1. գործատուների կողմից կատարվող պարտադիր վճարները, 2. բյուջետային հատկացումները, 3. քաղաքացիների ն կազմակերպությունների կամավոր վճարները, 4. այլ մուտքերը: Զբաղվածության պետական հիմնադրամին միջոցների պարտադիր վճարողներ համարվում են միայն գործատուները՝ ձեռնարկությունները, կազմակերպությունները, հաստատությունները ն այլ տնտեսավարող սուբյեկտները: Իրավաբանական անձ չհամարվող ձեռնարկատերերը, անհատական տնտեսություններում վարձու աշխատողներ օգտագործող քաղաքացիները, նոտարները, փաստաբանները, արվեստագետները զբաղվածության պետական հիմնադրամին վճարող սուբյեկտներ չեն հանդիսանում: Այդ հիմնադրամին միջոցների վճարումից ազատվում են նան հաշմանդամների հասարակական կազմակերպությունները ն միավորումները, ինչպես նան նրանց կանոնադրական նպատակով ստեղծված սեփական կազմակերպությունները, ձեռնարկությունները, հաստատությունները: Որպես կանոն, զբաղվածության պետական հիմնադրամին վճարումներ կատարվում են ամսական կտրվածքով: Հաշվարկի համար բազային մեծություն է աշխատանքի վարձատրության գումարը (աշխատավարձ ն դրան հավասարեցված վճարներ): Ինչպես Հայաստանի Հանրապետությունում, այնպես էլ ԱՊՀ երկրներից շատերում զբաղվածության պետական հիմնադրամը զարգացման անհրաժեշտ մակարդակ չունի ն ենթակա է արմատական բարեփոխումների: Զբաղվածության պետական հիմնադրամի միջոցները ծախսվում են հետնյալ նպատակներով. 1. զբաղվածության ակտիվ քաղաքականության իրականացման, 2. գործազուրկներին նյութական օժանդակություն ցույց տվող ծրագրերի ֆինանսավորման, 3. զբաղվածության ծրագրերի տեղեկատվական օժանդակության:

9.2. ՀՀ-ՈՒՄ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ ԵՎ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Հայաստանի Հանրապետության անկախացումից հետո արտաբյուջետային հիմնադրամները անմիջականաորեն ենթարկվեցին կառուցվածքային փոփոխությունների, ինչը պայմանավորված էր նախ ն առաջ ֆինանսական համակարգում իրականացված բարեփոխումներով: Սոցիալական ապահովագրության բնագավառում խորհրդային տարիներին ընդունված օրենքներին, որոնց համաձայն միջոցները հավաքագրվում էին պետական բյուջեի միջոցով ն ծախսվում էին նույնպես բյուջեով, փոխարինելու եկան նոր մոտեցումներ, նոր օրենսդրական դաշտ, ինչպես նան ձնավորվեցին ՀՀ սոցիալական ապահովագրության ն ՀՀ կենսաթոշակային ն զբաղվածության հիմնադրամները: Դրանց ստեղծման գաղափարն այն էր, որպեսզի, խուսափելով սոցիալական ծրագ219

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

րերի բյուջեից մնացորդային եղանակով ապահովման պրակտիկայից, ստեղծվեր արդյունավետ համակարգ սոցիալական ապահովագրության միջոցների հավաքագրման ն բաշխման համար: Իհարկե, ՀՀ կայացման փուլում սոցիալական ապահովագրության տեսակետից կարնոր են արտաբյուջետային նման հիմնադրամների ստեղծումը ն սոցիալական ապահովագրության վերաբերյալ նոր օրենսդրության մշակումը: Այս փաստը հատկապես հրատապ էր նրանով, որ Հայաստանի Հանրապետության հռչակման ժամանակահատվածում տնտեսական անկումը ն արժեզրկումը հասել էին ահռելի չափերի: Մյուս կողմից, բնակչության կենսամակարդակի իջեցումը ն նոր սոցիալական անապահով խմբերի ձնավորումը ավելի շատ միջոցներ էին պահանջում սոցիալական ապահովագրության միջոցառումների անցկացման համար: Ինչպես ն յուրաքանչյուր նորանկախ ու անցումային ժամանակաշրջան ապրող պետության, Հայաստանի Հանրապետությանը նույնպես բնորոշ էր մեկը մյուսին փոխարինող ն լրացնող մի շարք օրենսդրական ակտերի ն նորմերի ընդունումը: 1992 թվականի հուլիսի 1-ին ընդունվեց «ՀՀ քաղաքացիների պետական կենսաթոշակային ապահովության մասին» օրենքը, որը կարելի է համարել Հայաստանի Հանրապետության սոցիալական ապահովագրության համակարգը կարգավորող առաջին օրենքը: Մասնավորապես, առանձնահատկություններից մեկն այն էր, որ սոցիալական ապահովագրության միջոցները հավաքագրվում ն օգտագործվում էին 2 հիմնադրամների միջոցով՝ ՀՀ սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի ն ՀՀ կենսաթոշակային ն զբաղվածության հիմնադրամի: ՀՀ կառավարության 1992 թվականի նոյեմբերի 18-ի թիվ 584 որոշմամբ հաստատվել էր «Հայաստանի Հանրապետության սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի միջոցների կազմավորման ն ծախսման կարգի մասին» կանոնադրությունը, որով ն հիմնականում կարգավորվում էին ՀՀ սոցիալական ապահովագրության ֆինանսները: Այսպես, այդ կանոնադրության համաձայն, Հայաստանի Հանրապետության սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի միջոցները կազմավորվում են պետական սոցիալական ապահովագրության մուծումներից, ուղեգրերի արժեքի փոխհատուցման գումարներից ն օրենսդրությամբ սահմանված այլ եկամուտներից: Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող բոլոր ձեռնարկությունները, հիմնարկներն ու կազմակերպությունները (անկախ սեփականության ձնից) պարտավոր էին հիմնադրամում գրանցվել որպես ապահովադիրներ, որի համար ներկայացվում էին համապատասխան տեղեկություններ ն պետական սոցիալական ապահովագրության մուծումներ էին կատարվում ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված կարգով: Պետական սոցիալական ապահովագրության մուծումները կատարվում էին անկախ աշխատանքային պայմանագրի տեսակից, բոլոր աշխատողների աշխատանքի վարձատրմանն ուղղված միջոցներից, բացառությամբ ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված միանվագ բնույթի վճարումների ու փոխհատուցումների: Ապահովադիրները պետական սոցիալական ապահովագրության մուծումների հաշվին նախահաշվով նախատեսված ծախսերը կատարելուց հետո մնացած գումարները սահմանված ժամկետում փոխանցում են հիմնադրամին: ՀՀ կառավարության 1992 թվականի նոյեմբերի 18-ի թիվ 584 որոշմամբ հաստատվել էր նան «Հայաստանի Հանրապետության սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամից քաղաքացիներին պետական սոցիալական ապահովագրու220

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

թյան նպաստներով ապահովման կարգի մասին» կանոնադրությունը, որը հետագայում ենթարկվել է որոշ փոփոխությունների: Այս կանոնադրության համաձայն, ինչպես արդեն նշել ենք, ն ՀՀ աշխատանքային օրենսդրությամբ՝ ՀՀ սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամից պետական սոցիալական ապահովագրության ձնով տրվում էին հետնյալ նպաստները՝ ժամանակավոր անաշխատունակության, հղիության ն ծննդաբերության, ընտանիքի հիվանդ անդամի խնամքի, երեխայի ծննդյան միանվագ, թաղման: Նշված նպաստներ ստանալու իրավունք են ունեցել ձեռնարկություններում, հիմնարկներում ու կազմակերպություններում, անկախ սեփականության ձնից, աշխատանքային պայմանագրի հիման վրա աշխատող անձինք՝ ապահովադիրները, որոնք ենթակա են պետական սոցիալական ապահովագրության, ն որոնց համար սահմանված կարգով մուծումներ են կատարվել սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամին: Ընդ որում, նպաստները տրվում էին, եթե դրանց ստանալու իրավունքն առաջացել էր աշխատելու ժամանակաշրջանում: Բարձրագույն ն միջնակարգ մասնագիտական ուսումնական հաստատությունների, մասնագիտական-տեխնիկական ուսումնարանների, կադրերի պատրաստման ու վերապատրաստման դպրոցների ն դասընթացների, արտադրությունից կտրված սովորողները, կլինիկական օրդինատորները, դոկտորանտները, ասպիրանտները, անկախ պետական սոցիալական ապահովագրության մուծումների կատարումից, օգտվում են միայն երեխայի ծննդյան ն թաղման նպաստների իրավունքից: Չաշխատող ն չսովորող մայրերին տրվում է միայն երեխայի ծննդյան միանվագ նպաստ՝ անկախ պետական սոցիալական ապահովագրության մուծումներից: Ժամանակավոր անաշխատունակության նպաստը տրվում էր հիվանդության պատճառով (վնասվածքի հետնանքով) աշխատունակությունը կորցնելու դեպքում, ընդ որում, մասնագիտական հիվանդության ն արտադրական խեղման հետնանքով ժամանակավոր անաշխատունակության նպաստը վճարվում էր ապահովադրի միջոցների հաշվին: Ժամանակավոր անաշխատունակության նպաստը տրվում էր աշխատունակությունը կորցնելու առաջին օրվանից մինչն այն վերականգնելը կամ բժշկական աշխատանքային փորձաքննության հանձնաժողովի կողմից հաշմանդամության խումբ սահմանելը կամ խմբի վերանայելը: Պրոթեզավորման դեպքում նպաստը տրվում էր ստացիոնարում գտնվելու ժամանակահատվածի համար: Նշենք նան, որ կարգում մանրամասն ներկայացված էին նպաստի այս տեսակի ստանալու այլ պայմանները: Աշխատող կանանց հղիության ն ծննդաբերության նպաստը տրվում էր 140 օր, իսկ բարդ ծննդաբերության դեպքում՝ 155 օր, զույգ ն ավելի երեխա ունենալու դեպքում՝ 180 օր: Նպաստի այս տեսակի համար սահմանված էին նան այլ պայմաններ: Ընտանիքի հիվանդ անդամի խնամքի նպաստը տրվում էր ծնողներից մեկին՝ հիվանդանալու դեպքում երեխայի խնամքի համար: Նպաստի այս տեսակը, կախված պայմաններից, տրամադրվում էր 7-ից մինչն 21 օր տնողությամբ: Ժամանակավոր անաշխատունակության, հղիության, ծննդաբերության ու ընտանիքի հիվանդ անդամի խնամքի նպաստները հաշվարկվում էին աշխատողի վաս221

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

տակի նկատմամբ: Ընդ որում, վաստակի մեջ մտցվում էին աշխատանքի վարձատրության բոլոր այն տեսակները, որոնց նկատմամբ հաշվարկվել ու կատարվել էին սոցիալական ապահովագրության վճարներ: Նպաստը հաշվարկվում էր ժամանակավոր անաշխատունակությունը, հղիությունը ն ծննդաբերության ու ընտանիքի հիվանդ անդամի խնամքը սկսվելու ամսվան նախորդող 3 օրացուցային ամիսների միջին ամսական վաստակից ելնելով: Ելնելով միջին ամսական հաշվարկային աշխատավարձից՝ որոշվում էր ամսական, դրա հիման վրա էլ՝ օրական նպաստի չափը: Երեխայի ծննդյան միանվագ նպաստը տրվում էր յուրաքանչյուր երեխայի համար Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով: Թաղման նպաստները տրվում էին ձեռնարկություններում, հիմնարկներում ու կազմակերպություններում, անկախ սեփականության ձնից, աշխատանքային պայմանագրի հիման վրա աշխատող անձանց, որոնց համար սահմանված կարգով մուծումներ են կատարվել սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամին, ն բարձրագույն ն միջնակարգ մասնագիտական ուսումնական հաստատությունների, մասնագիտական-տեխնիկական ուսումնարանների, կադրերի պատրաստման ու վերապատրաստման դպրոցների ն դասընթացների, արտադրությունից կտրված սովորողների, կլինիկական օրդինատորների, դոկտորանտների, ասպիրանտների ն նրանց խնամքի տակ գտնվող անձանց մահվան դեպքում: Նշենք նան, որ ՀՀ կառավարության 1993թ. մարտի 10-ի թիվ 95 որոշմամբ սահմանվել էր նան «Անհատ ձեռներեցությամբ, գիտական ու ստեղծագործական գործունեությամբ ն անհատական գյուղացիական տնտեսությամբ զբաղված անձանց պետական սոցիալական ապահովագրության նպաստներով ապահովման կարգի մասին» կանոնադրությունը, համաձայն որի՝ նրանց համար նս նախատեսված էին նման նպաստների տեսակներ: Նշված կարգում, որոշ առանձնահատկություններով հանդերձ, հիմնականում սահմանված էին նույն դրույթները, ինչ նախատեսված էին վարձու աշխատողների, ուսանողների ն վերը նշված այլ կոնտինգենտի համար: «ՀՀ կենսաթոշակային հիմնադրամը» հիմնադրվել է 1991թ. հոկտեմբերին՝ որպես նախկին ԽՍՀՄ-ի համանուն հիմնադրամի իրավահաջորդ: 1992թ. հունվարի 24-ի ՀՀ կառավարության թիվ 52 որոշմամբ, «Բնակչության զբաղվածության մասին» ՀՀ օրենքի համաձայն, գործազուրկ քաղաքացիների նպաստների վճարումը հիմնադրամի վրա դնելու կապակցությամբ ՀՀ կենսաթոշակային հիմնադրամը վերանվանվեց «ՀՀ կենսաթոշակային ն զբաղվածության հիմնադրամի»: Համաձայն հիմնադրամի կանոնադրության ն ՀՀ օրենսդրության՝ հիմնադրամի միջոցները ծախսվում էին հետնյալ ուղղություններով. - կենսաթոշակների վճարում, այդ թվում տարիքային, արտոնյալ պայմաններով տարիքային, հաշմանդամության, երկարամյա ծառայության, կերակրողին կորցնելու դեպքում՝ աշխատանքային կենսաթոշակներ, ծերության, հաշմանդամության ն կերակրողին կորցնելու դեպքում՝ սոցիալական կենսաթոշակներ, - զբաղվածության ն գործազրկության ծրագրերի իրականացում, այդ թվում գործազրկության նպաստների, վերապատրաստման ն աշխատանքի աջակցման այլ ծրագրերի ֆինանսավորում,

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

- միջազգային նմանատիպ հիմնադրամների միությունների անդամակցության վճարներ, - հիմնադրամի ապարատի վարձատրության ն պահպանման այլ ծախսեր, - ՀՀ նախագահի հրամանագրերով ն ՀՀ կառավարության որոշումներով նան սահմանվում էին պետական սոցիալական ապահովագրության մուծումների դրույքաչափերը ն կենսաթոշակների ն նպաստների վճարման չափերը: Այսպես՝ 1992 թվականի հունվարի 4-ին հրապարակվել է ՀՀ նախագահի հրամանագիրը «Պետական սոցիալական ապահովագրության մուծումների դրույքաչափերի ն կենսաթոշակների նվազագույն չափի մասին»: 1993 թվականի հունվարի 25-ին ստորագրվել է ՀՀ նախագահի հրամանագիրը «Պետական սոցիալական ապահովագրության մուծումների դրույքաչափերի մասին»: Համաձայն այդ հրամանագրի՝ 1993 թվականի հունվարի 1-ից պետական սոցիալական ապահովագրության մուծումների դրույքաչափը բոլոր գործատուների համար սահմանվել էր 379՝ աշխատանքի վարձատրությանն ուղղվող միջոցների ընդհանուր գումարի նկատմամբ: Ընդ որում ՀՀ կառավարության 1993 թվականի փետրվարի 9-ի թիվ 30 որոշման համաձայն՝ 379-ը բաշխվում էր հետնյալ հարաբերակցությամբ՝ աշխատանքի վարձատրությանն ուղղվող միջոցների ընդհանուր գումարի 359-ը փոխանցվում էր Հայաստանի Հանրապետության կենսաթոշակային ն զբաղվածության հիմնադրամ, իսկ 29-ը՝ Հայաստանի Հանրապետության սոցիալական ապահովության հիմնադրամ: Նշենք, որ այն ժամանակվա գործող «Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիների պետական կենսաթոշակային ապահովության մասին» 1995թ. դեկտեմբերի 6-ի օրենքի 9-ա հոդվածի համաձայն՝ սահմանվել էր նվազող սանդղակ՝ 1996թ.՝ 359, 1997թ.՝ 349, 1998թ.՝ 339, 1999թ.՝ 329, 2000թ.՝ 319: Հաշմանդամների հասարակական կազմակերպություններից, ձեռնարկություններից, դրանց տնտեսական միավորումներից, հիմնարկներից, ուսումնական հաստատություններից, որտեղ աշխատողների թվաքանակի ոչ պակաս 509-ը հաշմանդամներ են, գանձվող պետական սոցիալական ապահովագրության մուծումների դրույքաչափը սահմանված էր 4.79՝ աշխատանքի վարձատրությանն ուղղվող միջոցների ընդհանուր գումարի նկատմամբ: Վարձու աշխատողների համար գանձվող պետական սոցիալական ապահովագրության մուծումների դրույքաչափը սահմանված էր նրանց աշխատավարձի 19-ի չափով, որն ուղղվում էր Հայաստանի Հանրապետության կենսաթոշակային ն զբաղվածության հիմնադրամ: Ընդ որում այն ժամանակվա գործող «Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիների պետական կենսաթոշակային ապահովության մասին» 1995թ. դեկտեմբերի 6-ի օրենքի համաձայն՝ նախատեսվել էր նշված տոկոսը յուրաքանչյուր տարի ավելացնել 0.3 կետով՝ 2010 թվականին հասցնել 5.59-ի, իսկ 2011 թվականից սկսած՝ 5.89-ի: Նշվածից երնում է, որ սոցիալական ապահովագրության զարգացման այդ փուլում նախատեսվում էր աստիճանաբար վերաբաշխել սոցիալական ապահովագրության մուծումների բեռը՝ ընդհանուր նվազումների ներքո նրա կառուցվածքում ավելացնելով վարձու աշխատողների մուծումների չափը: Անհատ ձեռներեցների, այդ թվում անհատական կապալով, գիտական ն ստեղծագործական աշխատանքով ն գյուղացիական տնտեսությամբ զբաղված անձանց

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

համար սահմանված էին պարտադիր սոցիալական ապահովագրության մուծումներ նրանց եկամտի 109-ի չափով: ՀՀ կառավարության հերթական որոշումներից էր 1995 թվականի հուլիսի 6-ի թիվ 469 որոշումը: Այս որոշումն ուղղված էր սոցիալական վճարների հավաքագրման բազայի ընդլայնմանը ն հիմք է հանդիսացել կենսաթոշակների հաշվարկման նպատակով ապահովագրվածի ընդհանուր եկամուտների առավել ամբողջական ն ճշգրիտ ընդգրկման համար: Նշված որոշման համաձայն՝ կենսաթոշակների հաշվարկման համար անհրաժեշտ ընդհանուր վաստակում ներառվում էին եկամուտների բոլոր տեսակները, բացառություն էին կազմում այն եկամուտները, որոնք առաջացել էին նպաստների, թոշակների, բարեգործական կազմակերպությունների օգնության, վնասի փոխհատուցման, գործազրկության նպաստներից, ալիմենտներից ն դոնորության դիմաց ստացված միջոցներից: Ինչպես տեսնում ենք, տվյալ ժամանակի սոցիալական ապահովագրության համակարգի եկամուտները ձնավորվում ն օգտագործվում էին երկու հիմնադրամների միջոցով՝ գոյանալով միննույն աղբյուրներից: Նրանց ծախսային ուղղվածությունը ն կոնտինգենտը (սոցիալական խմբերը) նույնպես նույնն էին: Հաշվի առնելով նշված հանգամանքը՝ այդ երկու հիմնադրամները միավորվեցին, ն ստեղծվեց մեկ՝ ՀՀ կենսաթոշակային ն զբաղվածության հիմնադրամ, որը 1998 թվականի հոկտեմբերի 28-ի ՀՀ կառավարության թիվ 656 որոշմամբ վերանվանվեց որպես ՀՀ սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամ: Այս ոլորտը կարգավորող մյուս կարնոր օրենքն է «Պարտադիր սոցիալական ապահովագրության մասին» ՀՀ օրենքը, որն ընդունվել է 1997 թվականի դեկտեմբերի 30-ին: Օրենքի գործողության ընթացքում կատարվել են մի շարք լրացումներ ն փոփոխություններ, որոնք պայմանավորված էին տնտեսական իրավիճակի փոփոխություններով ն սոցիալական ապահովագրության ֆինանսական խնդիրների կարգավորման անհրաժեշտությամբ: 1997 թվականի օգոստոսի 5-ին ընդունվեց ՀՀ կառավարության թիվ 321 որոշումը «Հայաստանի Հանրապետության կենսաթոշակային ն զբաղվածության հիմնադրամի գործունեության բարելավման միջոցառումների մասին»: Նշված որոշման համաձայն՝ Հայաստանի Հանրապետության կենսաթոշակային ն զբաղվածության հիմնադրամի կառավարման մարմինը հիմնադրամի խորհուրդն է, որի կազմում են ՀՀ սոցիալական ապահովության նախարարը (նախագահ), ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարը, ՀՀ առողջապահության նախարարը, ՀԱՄԽ-ի նախագահը ն հիմնադրամի նախագահը: Նույն որոշմամբ միաձուլվեցին ն հիմնադրամի կազմում սկսեցին գործել ՀՀ սոցիալական ապահովության նախարարության կենսաթոշակային ապահովության ն հիմնադրամի տարածքային կենտրոնները: 1997 թվականի մարտի 27-ին ընդունվեց ՀՀ կառավարության թիվ 184 որոշումը «Սոցիալական ապահովագրության առանձին պետական ծրագրերի իրականացման աշխատանքները կանոնակարգելու մասին»: Նշված որոշումով դադարեցվեց «ՀՀ սոցիալական ապահովության հիմնադրամի» գործունեությունը ն վերջինիս միջոցով վարձու աշխատողների, ինչպես նան անհատ ձեռներեցների, գիտական ն ստեղծագործական գործունեությամբ զբաղ224

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

վողների, գյուղատնտեսական նպատակներով հող օգտագործող անձանց ժամանակավոր անաշխատունակության, հղիության ու ծննդաբերության, ընտանիքի հիվանդ անդամի խնամքի, երեխայի ծննդի միանվագ, թաղման նպաստների վճարումը: Նշենք նան, որ չնայած սոցիալական ապահովագրության միջոցները հավաքագրվում էին այդ հիմնադրամի միջոցով, սակայն թոշակառուների ն նպաստառուների հաշվառումը ն նրանց դրամական վճարումները իրականացվում էին ՀՀ սոցիալական ապահովության նախարարության կենսաթոշակային ապահովության տարածքային կենտրոնների միջոցով: Նշված հանգամանքը նույնպես բարդացնում էր սոցիալական ապահովագրության համակարգի աշխատանքները ն լրացուցիչ խճճվածություն ստեղծում: Այդ նպատակով, ՀՀ կառավարության համապատասխան որոշումով, կենսաթոշակային ապահովության տարածքային կենտրոններն անցան սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի ենթակայության տակ: Հետհամայնավարական շրջանում Հայաստանի Հանրապետության սոցիալական աջակցության պետական քաղաքականությունը շարունակում էր հիմնվել խորհրդային վերջին տարիներին արմատավորված խմբային հասցեականության սկզբունքի վրա, երբ սոցիալական աջակցության նպատակով առանձնացված միջոցները գլխավորապես ուղղվում էին ավանդականորեն խոցելի համարվող մի շարք սոցիալական խմբերի՝ հաշվի չառնելով այդ խմբերին պատկանող անհատների միկրոմիջավայրի (ընտանիքի) իրական անապահովության աստիճանը: Զուգահեռաբար գործում էր նան կրկին խորհրդային տարիների սոցիալական աջակցության համակարգին բնորոշ արտոնությունների համակարգը (անվճար կամ զեղչով տրանսպորտային, բժշկական, կենցաղային սպասարկումներ ու ծառայություններ, արտոնյալ պայմաններով բնակարանի, ավտոմեքենայի, շարժական ն անշարժ այլ գույքի, առողջարանային ուղեգրերի ստացման, արտամրցութային կարգով կրթություն ստանալու ն այլ իրավունքներ): Խորհրդային տարիներին այդ ծառայությունների ճնշող մեծամասնությունը ֆինանսավորվում էր այն ժամանակվա սոցիալական աջակցության համակարգի փոքր մասը կազմող հասարակական սպառման հիմնադրամների հաշվին: ՀՀ սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի եկամուտների կառուցվածքը բերված է թիվ 9.1 աղյուսակում: Ինչպես տեսնում ենք, տարիների ընթացքում ֆինանսական աղբյուրների կառուցվածքը գրեթե չի փոխվել, եթե հաշվի չառնենք, որ, սկսած 1998թ., զինծառայողների թոշակները վճարվում են սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի միջոցով՝ ՀՀ պետական բյուջեից նպատակային հատկացումների հաշվին: Աղյուսակից երնում է, որ պետական բյուջեից զինծառայողների թոշակների համար հատկացվող գումարները տարեցտարի աճել են: 1997թ. դրանք կազմել են սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի 6.09-ը, իսկ 2001թ.՝ արդեն 17.19-ը, 2005թ.` 23.19-ը: Ընդ որում, 1997թ. հատկացումները բյուջեից կատարվել են միայն շարքային զինծառայողների թոշակների համար: Պետական բյուջեից միջոցները հատկացվել են նան աշխատանքի խեղման վնասի փոխհատուցման ն ՀՀ կառավարության որոշումներով նշանակված թոշակների գծով, սակայն վերջինս կազմել է բավականին քիչ գումար:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Աղյուսակ 9.1 ՀՀ սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի եկամուտների կազմը ըստ բովանդակության ու տնտեսագիտական դասակարգման (մլրդ դրամով) Եկամուտներ Ընդամենը եկամուտներ, այդ թվում

1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Փաստացի

Փաստացի

Փաստացի

Փաստացի

Փաստացի

Փաստացի

Փաստացի

Փաստացի

Փաստացի

29,5 29,1 36,9 37,4 42,4 47,1 56,2 66,1 82,8

|. Պարտադիր սոցապ. վճարներ, 28,8 26,7 31,4 31,5 34,9 39,2 44,7 50,8 63,7 այդ թվում՝

ա. ·ործատուների կողմից

բ. վարձու աշխատողներից ·.

28,4 23,8 28,1 28,3 31,8 34,9 -

1,9

2,9

2,7

2,5

3,7

….

….

ինքնուրույն աշխատանքով զբաղված անձանց եկամուտ- 0,1 0,35 0,2 0,2 0,3 0,32 …. …. ներից դ. ·յուղացիական տնտեսություն0,4 0,62 0,28 0,25 0,21 0,22 …. …. ներից ||. ՀՀ պետական բյուջեի հատկա1,8 3,6 5,8 7,2 7,8 11,3 15,1 19,1 ցումներ |||. Բանկային հաշվի մնացորդ 0,54 0,026 0,024 0,041 տոկոսավճար |/. Բյուջետային վարկ - այլ 0,73 1,8 0,19 0,19 0,13 մուտքեր

Պարտադիր սոցիալական ապահովագրական վճարների գերակշռող մասը հավաքագրվում է գործատուների կողմից աշխատավարձի հիմնադրամի նկատմամբ հաշվարկված սոցիալական ապահովագրական վճարներից, որոնց ծավալը 1997թ. կազմել է 28.3 մլրդ դրամ (պարտադիր սոցիալական ապահովագրական վճարների 98.39-ը), իսկ 2001թ. հավաքագրվել 31,8 մլրդ դրամ (պարտադիր սոցիալական ապահովագրական վճարների 91.19-ը: Վարձու աշխատողների մասնակցությունը ըստ տարիների կազմել է 1998 թ.՝ 1.9 մլրդ դրամ, 1999թ.՝ 3.0 մլրդ դրամ, 2000թ.՝ 3.1 մլրդ դրամ ն 2001թ.՝ 2.5 մլրդ դրամ կամ համապատասխանաբար սոցիալական ապահովագրական վճարների 7.3, 8.9, 8.4 ն 7.39-ը: 1999-2001 թթ. բացարձակ ն տոկոսային մեծությամբ նախատեսված է եղել վարձու աշխատողների եկամտից գանձվող սոցիալական ապահովագրական վճարների ավելացում, որը հիմնականում պայմանավորված էր աշխատավարձի հիմնադրամին ուղղվող միջոցների ն միջին աշխատավարձի աճով: Ինչ վերաբերում է ընդհանուր պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարներին, ապա դրանք 1997-2005 թթ. ընկած ժամանակահատվածում զգալիորեն աճել են, որը մասնավորապես կազմել է 2,21 անգամ: Սոցիալական վճարումների հավաքագրման ցածր մակարդակի ն հաշվարկի ոչ իրական հիմքի պատճառով ոչ գյուղատնտեսությունից, ոչ էլ անհատ ձեռներեցներից հավաքագրված գումարները չեն ծածկում գյուղացիների ն անհատ ձեռներեցների

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

թոշակների վճարման ծախսերը: «Պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարների մասին» ՀՀ օրենքում 11.12.02 թ. կատարված փոփոխությունների համաձայն, սկսած 2003թ., նախատեսվել է ընդհանրապես միջոցներ չհավաքագրել գյուղացիական տնտեսություններից, որը ենթադրում է նան չհաշվառել գյուղացիների աշխատանքային ստաժն ու նրանց դուրս բերել աշխատանքային թոշակառուների ցանկից: Սա կնշանակի, որ աստիճանաբար գյուղացիները կդասվեն սոցիալական թոշակառուների շարքին, քանի որ 2003թ. սկսած՝ սոցիալական թոշակառուների թոշակների համար անհրաժեշտ գումարների համար ֆինանսական աղբյուր են հանդիսանալու պետական բյուջեի միջոցները: Այնուամենայնիվ, նշված մոտեցումը իր մեջ պարունակում է թերություններ, որոնցից է նան այն, որ համարվելով երկրի ՀՆԱ-ի որոշակի մասի ստեղծող ն, դրանով իսկ, երկրի պետական բյուջեի եկամուտների զգալի մասի ձնավորման մասնակից՝ գյուղատնտեսության ոլորտի աշխատողները զրկվելու են աշխատանքային կենսաթոշակներից, այսինքն՝ ապահովագրական հիմքի վրա ապագա եկամտի կորուստների փոխհատուցման իրական չափից: Կարծում ենք, խնդիրը պետք է կարգավորել պետական բյուջեի հաշվին, սակայն, ինչպես, օրինակ, Ֆրանսիայում է, կարելի էր հստակեցնել պետական բյուջեի այն աղբյուրները, որոնցից գոյացած միջոցները կարող են ուղղվել գյուղացիների աշխատանքային ն սոցիալական կենսաթոշակների համար: Արդարացի չէ նան գյուղացիներին ընդհանրապես դուրս թողնելը աշխատանքային կենսաթոշակառուների կազմից: Շատ երկրներում, ինչպես ցույց է տալիս փորձը, պետությունն իր անմիջական մասնակցությունն է ցուցաբերում հատուկ պահուստային հիմնադրամների ստեղծմանը: Սա առավել քան կարնոր է անցումային տնտեսություն ունեցող երկրների համար: Նշված պահուստահիմնադրամի անհրաժեշտությունը կարնորվում է հատկապես այն ժամանակ, երբ նախատեսվում է անցում կատարել զուտ ապահովագրական հիմքի վրա թոշակների վճարմանը: Նշված պահուստահիմնադրամը ընդհանրապես բացակայում է սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի ներկայիս կառուցվածքում, այնինչ նման պահուստաֆոնդ նախատեսված է գրեթե բոլոր երկրների նմանատիպ հիմնադրամներում: Ընդ որում, այդ պահուստահիմնադրամները ձնավորվում են ինչպես հիմնադրամների ներքին ռեսուրսների, այնպես էլ պետության միջոցների հաշվին: Միայն անհատական հաշվառման համակարգի ներդրումը բավարար չէ ապահովագրական հիմքի վրա թոշակային համակարգին անցնելու համար, քանի որ աշխատավարձերի փոփոխության, սղաճի ն տնտեսական զարգացման նման տեմպերը ապագայում կպահանջեն ավելի մեծ գումարներ թոշակների վճարման համար, քան կհավաքագրվի յուրաքանչյուր ապահովագրված անձի անհատական հաշվին: Ընդհանուր առմամբ, նշված թերություններից բացի, ՀՀ-ում չեն կատարվում ակտուարային հաշվարկներ սոցիալական ապահովագրության եկամտային մասի կառուցվածքի նախագծման ժամանակ: Սա առավել քան կարնոր է ն պետք է հիմք ծառայի ինչպես համակարգի ներկայիս խնդիրների, այնպես էլ երկարաժամկետ զարգացման ծրագրի կարգավորման համար: Կարծում ենք, ակտուարային հաշվարկները պետք է հիմք հանդիսանան սոցիալական ապահովագրության համակարգի ապագա զարգացման հնարավորությունները գնահատելու համար: ճիշտ է, ակտուարային հաշվարկներով տնտեսական

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

աճի, սղաճի ն տնտեսական զարգացման տարբեր սցենարների դեպքում դժվար է ճշգրիտ կանխատեսումներ կատարելը, սակայն դա հնարավորություն կտա մշակել միջոցառումների իրականացման ծրագիր վատագույն սցենարի դեպքում: Ինչպես տեսնում ենք թիվ 9.2 աղյուսակի տվյալներից, վերջին 9 տարիների ընթացքում թոշակային ծախսերը ՀՀ-ում աճել են շուրջ 2,16 անգամ, սակայն թոշակառուների կենսամակարդակի վրա դա գրեթե ազդեցություն չի թողել: Միննույն ժամանակ, ինչպես ցույց են տալիս վերլուծությունները, կենսաթոշակային ծախսերը կազմում են սոցիալական ապահովագրության ծախսերի ամենամեծ տոկոսը (1997-2005թթ.՝ համապատասխանաբար 87.79, 85.89, 76.69, 76.99, 75.49, 75,59, 72,79, 68,29 ն 71,49): Հարաբերական առումով նվազումը պայմանավորված է նրանով, որ զինծառայողների թոշակների ֆինանսավորումը սկսած 1998թ. նույնպես կատարվել է հիմնադրամի միջոցով: Այստեղ, ինչպես արդեն նշել ենք, ամենամեծ ծավալը զբաղեցնում են կենսաթոշակները:

Աղյուսակ 9.2

ՀՀ սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամի ծախսերը ըստ բովանդակության ն տնտեսական դասակարգման (մլրդ դրամով) Ծախսեր Ընդամենը ծախսեր

1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Փաստացի

Փաստացի

Փաստացի

Փաստացի

Փաստացի

Փաստացի

Փաստացի

Փաստացի

Փաստացի

29,5 29,1 37,3 37,4 41,3 47,1 55,7 64,8 78,5

Կենսաթոշակային ապահովա·25,9 24,9 28,5 28,7 31,1 35,6 40,5 44,2 56,1 րություն ՀՀ պետբյուջեի միջոցների հաշվին վճարվող կենսաթոշակներ

-

Սոցիալական ապահովա·րու1,0 թյան առանձին պետծրա·րեր Զբաղվածության ծրա·րեր

0,8

1,8

3,7

5,9

7,3

7,8

11,3 14,9 13,2

0,85

1,1

1,2

1,4

1,2

….

0,8

1,3

0,6

0,4

….

1,4 0,433 0,389 7,98

Անդամակցության վճարներ

0,004 0,004 0,01 0,008 0,009 0,14 0,005 0,006

Բյուջ. վարկի մարում

0,89

Համակար·ի պահպանման ծախս 0,42 0,58 0,69 0,72 Այլ ծախսեր

-

1,7

0,8

0,08 0,15

0,45 0,02 0,09 0,05

-

0,89 1,14 1,49 -

1,1

2,19 3,13 0,12

«Հայաստանի Հանրապետությունում կենսաթոշակային ապահովության ռազմավարության հիմնադրույթները հաստատելու մասին» ՀՀ կառավարության 1999թ. դեկտեմբերի 2-ի թիվ 734 որոշմանը կից հավելված 3-ում ներկայացվել են մի քանի վիճակագրական տվյալներ կենսաթոշակառուների թվաքանակի վերաբերյալ: Այսպես՝ 1995 թվականին կենսաթոշակառուների 641 852 ընդհանուր թվաքանակից 559 906-ը կազմում են աշխատանքային կենսաթոշակառուները, 65 847-ը՝ սոցիալական կենսաթոշակառուները, 16 099-ը՝ զինվորական ծառայության հետ կապված

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

կենսաթոշակառուները: 1999 թվականին կենսաթոշակառուների 583 047 ընդհանուր թվաքանակից 524 783-ը կազմում են աշխատանքային կենսաթոշակառուները, 48 149-ը՝ սոցիալական կենսաթոշակառուները, 22 598-ը՝ զինվորական ծառայության հետ կապված կենսաթոշակառուները: Ընդ որում, 1995-2001թթ. նրանց վճարվող թոշակների միջին չափը չի գերազանցել 4 530 դրամը, այդ թվում աշխատանքային կենսաթոշակառուներինը՝ 4 361 դրամը, սոցիալական կենսթոշակառուներինը՝ 3 416 դրամը ն զինծառայության հետ կապված կենսաթոշակառուներինը՝ 9 761 դրամը: Հատկանշական է, որ կենսաթոշակառուների ընդհանուր թվաքանակի 60.49-ը կազմում են կանայք: Ինչպես տեսնում ենք, զինծառայողների թոշակների միջին չափը գերազանցում է քաղաքացիների թոշակի միջին չափը կրկնակի անգամ, սա յուրահատուկ է զարգացող ն անցումային տնտեսություն ունեցող պետություններին, հատկապես նրանց, որոնք ունեցել են սոցիալիստական կարգեր: Այդ համակարգերում զինծառայողների համար մշտապես կիրառվել ն կիրառվում են որոշակի արտոնություններ ինչպես թոշակային տարիքի, այնպես էլ թոշակի չափերի առումով: Նման մոտեցումը բնորոշ է նան մի շարք զարգացած տնտեսություն ունեցող երկրների: Սոցիալական կենսաթոշակառուների թոշակների տարեկան ծախսը 2002 թվականին Հայաստանի Հանրապետությունում կազմել է շուրջ 2.0 մլրդ դրամ, իսկ միջին թոշակը հասել է 4 100 դրամի: Ինչպես տեսնում ենք, թեն տարեցտարի թոշակների վճարման համար ծախսվող գումարները աճում են, սակայն թոշակների չափը չի բավարարում անգամ հացի խնդրի կարգավորմանը, որն արդեն իսկ բավարար է փաստելու թոշակների ցածր արդյունավետության մասին: Սոցիալական ապահովագրության հատուկ ծրագրերով հիվանդության թերթիկներով ն հղիության ու ծննդաբերության նպաստների գումարները սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի ծախսերում չեն գերազանցել 39-ը: Այս նպատակներով նախատեսված գումարները, ի տարբերություն թոշակային ծախսերի, կրում են ժամանակավոր կամ միանվագ բնույթ: Հաջորդ խոշոր ծախսային ուղղությունը զբաղվածության ծրագրերի իրականացումն է, այդ թվում նան գործազրկության նպաստների տրամադրումը: Ի տարբերություն կենսաթոշակների՝ գործազրկության նպաստները ժամանակավոր բնույթ են կրում ն միջին հաշվով չեն գերազանցում մեկ տարին: Այնուամենայնիվ, գործազրկության նպաստները ավանդաբար համարվել են սոցիալական ապահովագրության համակարգի անբաժանելի մասը: Նույնիսկ մի շարք երկրներում ձնավորվել են հատուկ հիմնադրամներ: 2000թ. դեկտեմբերի վերջին ՀՀ սոցիալական ապահովագրության նախարարության Աշխատանքի ն զբաղվածության հանրապետական ծառայությունում հաշվառման են կանգնել 177.3 հազ. չզբաղված քաղաքացիներ, որոնցից 86.8 9-ը ստացել են գործազուրկի կարգավիճակ: Քաղաքային բնակավայրերում գործազուրկ բնակչության թվաքանակը կազմել է 145.9 հազ. մարդ, այդ թվում՝ Երնանում՝ 45.2 հազ. մարդ, Գյումրի ն Վանաձոր քաղաքներում՝ համապատասխանաբար 26.9 ն 12.6 հազ. մարդ: Կանայք կազմել են պաշտոնապես գրանցված գործազուրկների 64.7 9-ը: Վերջիններիս տեսակարար կշիռը գործազուրկների ընդհանուր թվաքանակում ունի աճի միտում:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

9.3. ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ԱՐՏԱԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄՆԵՐԻ

ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ԿԱՐԳԸ ԵՎ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ

Պետության կարնորագույն ֆունկցիաներից մեկը հասարակության տարբեր խավերի սոցիալական պաշտպանվածության իրականացումն է: Արդեն իսկ հին քաղաքակրթություններում գործում էին որոշակի կանոններ, որոնք կարգավորում էին սոցիալական օգնության գործընթացները: Շուկայական տնտեսության ձնավորման վաղ շրջաններում գերակայող էր եկեղեցիների միջոցով իրականացվող սոցիալական օգնության ֆունկցիան: Հետագայում շուկայական հարաբերությունների զարգացման, համակենտրոնացման ն բնակչության շարժունակության մեծացման պայմաններում սոցիալական օգնությունը եկեղեցական ինստիտուտներից անցնում է քաղաքացիական կառույցներին: Տվյալ պարագայում քաղաքացիական ծառայությունները պարտադրված էին լուծելու սոցիալական օգնության հասցեականության ն կարիքավորության աստիճանի որոշման հետ կապված որոշակի հիմնախնդիրներ: Արնմտյան սոցիալ-տնտեսական գրականության մեջ պետության կողմից մարդուն ն հասարակությանը սոցիալական երաշխիքների տրամադրման բարձրագույն մակարդակը անվանվել է «սոցիալական անվտանգություն»: Խորհրդային տարիներից սկսած՝ տվյալ հասկացությունը արտահայտվում է «Սոցիալական ապահովություն» տերմինով: Սոցիալական պաշտպանության ժամանակակից համակարգն ընդգրկում է հետնյալ հիմնական բաղկացուցիչները՝ պետական օգնության ավանդական ձնը, պետական սոցիալական երաշխիքների առկայությունը, ներառյալ որոշակի կատեգորիայի բնակչության համար սահմանված սոցիալական արտոնությունները ն սոցիալական ապահովագրությունը՝ պետական պարտադիր ն կամավոր-կորպորատիվ: Սոցիալական ապահովվածությունը՝ որպես բնակչության սոցիալական պաշտպանության ձն, հանդես է գալիս բնակչության սոցիալապես խոցելի, կարիքավոր մասին սոցիալական բարիքների տրամադրման միջոցով: Սոցիալական օգնության ծառայությունների միջոցով պետությունը իրականացնում է նվազագույն եկամտի երաշխիքի հայեցակարգ՝ որպես ապրելու իրավունքի սահմանադրական դրույթի կենսագործում: Ապահովության սկզբունքի բնորոշ գիծն այն է, որ սոցիալական ծառայությունները մատուցվում են պետական բյուջեի միջոցների հաշվին՝ անկախ ծառայություններ ստացողների անհատական վճարումներից: Սոցիալական ապահովագրությունը տնտեսապես ակտիվ բնակչությանը տարբեր տեսակի վտանգներից՝ աշխատունակության ն եկամտի կորստի, սոցիալական պաշտպանության ձն է, որը հիմնված է վնասի փոխհատուցման կոլեկտիվ համերաշխության սկզբունքի վրա: Գլխավոր առանձնահատկությունն այն է, որ ապահովվում է արտաբյուջետային հատուկ ապահովագրության ֆինանսական միջոցներով, որը գոյանում է աշխատողների ն գործատուների նպատակային հատկացումների, մասամբ նան պետության հաշվին: Սոցիալական ապահովագրության վճարների մեծությունը պայմանավորվում է աշխատողների (ապահովագրվողների) աշխատանքային ներդրումների ծավալով ն ապահովագրական

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

ստաժի տնողությամբ: Սակայն, ի տարբերություն մասնավոր այլ ապահովագրության, սո ցի ա լա կան պար տա դիր ապա հո վագ րու թյու նը հա մար ժե քու թյան սկզբունքը զուգորդում է վտանգի ն կոլեկտիվ համերաշխության սկզբունքների միասնության հետ: Տվյալ պետության տնտեսական զարգացման մակարդակից ն ֆինանսական հնարավորություններից կախված՝ ինչպես սոցիալական ապահովությունը, այնպես էլ սոցիալական ապահովագրությունը, ըստ երկրների, իրականացվում են տարբեր ձներով, տարբեր կառույցների ու մեխանիզմների միջոցով: Սոցիալական ապահովության բնույթն ու ծավալը անմիջական կախվածության մեջ են երկրի տնտեսության արդյունավետությունից, ֆինանսական հզորությունից, ուստի, նույնիսկ միննույն մոդելի դեպքում սոցիալական ապահովության ուղղությամբ կատարվող ծախսերը ըստ երկրների տարբեր են: Տնտեսապես թույլ զարգացած երկրներում սոցիալական ապահովության համակարգերը, նույնիսկ միայն ֆինանսական հնարավորություններից ելնելով, կարող են ապահովել սոցիալական երաշխիքների հարաբերական ցածր մակարդակ: Տնտեսության արդյունավետության բարձրացումը հնարավոր է դարձնում ընդլայնել սոցիալական ապահովության տեսակները, մեծացնել ցուցաբերվող օգնության չափերը, կատարելագործել գործող համակարգը: Սոցիալական ապահովագրության խնդիրների կարգավորումը շատ հաճախ կազմակերպվում է համապատասխան հիմնադրամների ստեղծման միջոցով: Վերջիններս կարող են լինել խիստ մասնագիտացված՝ ճյուղային կամ ֆունկցիոնալ, ինչպես նան ունիվերսալ, ինչը հիմնականում պայմանավորված են բնակչության թվաքանակով ն տնտեսական աճով: Այս հիմնադրամները կարող են լինել պետական կառույցներ կամ առնտրային կազմակերպություններ: Ապահովության, այդ թվում սոցիալական աջակցության նպաստների համակարգը, գործազրկության ն զբաղվածության խնդիրները կարգավորվում են մեծամասամբ պետական կառույցների՝ նախարարությունների միջոցով: Այս ոլորտի կառավարումը իրականացվում է պետական կառավարման համակարգի միջոցով՝ ի տարբերություն սոցիալական ապահովագրության համակարգի, որի կառավարումը շատ հաճախ իրականացվում է կոլեգիալ ն դեմոկրատական սկզբունքների հիման վրա ինչպես վարձու աշխատողների ներկայացուցիչների՝ արհեստակցական միությունների, այնպես էլ գործատուների ն հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցչությամբ: Սոցիալական ապահովության զարգացման ընթացքում մշտապես անհրաժեշտություն է առաջանում կատարելագործել նան սոցիալական ապահովության ձները: Աստիճանաբար՝ հասարակության ն տնտեսության զարգացմանը զուգահեռ, ավելի շատ գերիշխում են դրամական փոխհատուցումների ն դրամատվությունների ձները, ն, դրան հակառակ, նվազում են բնաիրային տեսքով բաշխվող բարիքները ն արտոնությունների ու ծառայությունների ձնով տրամադրվող աջակցության ն ապահովագրության տեսակները: Չնայած դրան՝ բոլոր պետություններում ն ժամանակներում այս երկու ավանդական ձներն էլ գործել են միաժամանակ՝ լրացնելով կամ փոխարինելով մեկը մյուսին: Բնական է, որ դրամական տեսքով ստացվող թոշակները ն նպաստները ավելի ունիվերսալ միջոց են դրանք

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ստացողների համար, քանի որ այս դեպքում սոցիալական ապահովության շրջանակում տրամադրվող միջոցները չեն սահմանափակվում կոնկրետ ծառայության ձեռքբերումով, այլ նպատակաուղղվում են սոցիալական այն կարիքների բավարարմանը, որոնք առավել կարնորվում են թոշակառուի կամ նպաստառուի կողմից տվյալ ժամանակաշրջանում ն կոնկրետ պահին: Սակայն, դրա հետ մեկտեղ, պարզ է, որ կան ծառայություններ ն սոցիալական աջակցության ձներ, որոնք ֆինանսական միջոցների արդյունավետ օգտագործման տեսանկյունից նպատակահարմար է իրականացնել ծառայությունների մատուցման տեսքով, օրինակ՝ որոշ բժշկական ծառայություններ ն այլն: Միաժամանակ փաստ է, որ շուկայական հարաբերությունների պայմաններում ն տնտեսապես զարգացած շատ երկրներում ավելի հաճախ կիրառվում է դրամական փոխհատուցումների համակարգը: Կարնորվում են նան դրամական միջոցների այն ծավալները, որոնք ուղղվում են սոցիալական ապահովության կարիքների բավարարմանը: Բնական է, որ յուրաքանչյուր թոշակի ն նպաստի տեսակ, որը տրամադրվում է քաղաքացիներին, պետք է ծառայի որոշ կարիքների բավարարմանը, այսինքն՝ կենսաթոշակները պետք է համապատասխանեն կենսական նվազագույն պահանջներին, ընտանեկան նպաստները՝ ընտանիքի նվազագույն կենսամակարդակի ապահովմանը: Փաստորեն, այն ծավալները, որոնք ուղղվում են սոցիալական խմբերին, պետք է համապատասխանեն տնտեսությունում ձնավորված սպառողական գներին: Հասկանալի է, որ այն միջոցների ծավալները, որոնք ուղղվում են սոցիալական ապահովության կարիքներին, անմիջական կապի մեջ են միջոցների գոյացման աղբյուրների ն ֆինանսավորման ծավալների հետ: Ուստի, կարնոր է, որպեսզի հստակ տարանջատվեն այն աղբյուրները, որոնք ծառայելու են ապահովագրական հիմքի վրա տրվող փոխհատուցումներին՝ կենսաթոշակներ, նպաստներ, ն ոչ ապահովագրական հիմքի վրա տրվող նպաստներին: Այսինքն՝ անհրաժեշտ պահանջներից մեկը սոցիալական արդարության ն տնտեսական հավասարակշռության ապահովումն է: Սոցիալական ապահովության ֆինանսական միջոցների ներկայիս վիճակը հստակեցնելու համար նպատակահարմար է նախ ն առաջ անդրադառնալ միջազգային փորձին: Բոլոր երկրներում ֆինանսական միջոցների գոյացման աղբյուրները ն դրանց հաշվին կատարվող ծախսերն ունեն գրեթե նույն կազմը: Տարբերությունները հիմնականում պայմանավորված են յուրաքանչյուրի աղբյուրի կամ ծախսային ուղղվածության տեսակարար կշռով: Այս տեսանկյունից պարզ ն հասկանալի մոտեցումը կլինի այն, որ յուրաքանչյուր ծախսային ուղղություն կամ թոշակի ձն ունենա իր համապատասխան ֆինանսական աղբյուրը: Անհրաժեշտ է նան ճշգրտել, թե սոցիալական ապահովագրության համակարգը ինչ նպատակ պետք է հետապնդի՝ ապահովի նվազագույն թոշակների չափը, այդ թոշակները ինչ պահանջներ պետք է բավարարեն, թե նպատակը պետք է լինի եկամտի կորստի փոխհատուցումը ապահովագրական հիմքի վրա՝ յուրաքանչյուրի կուտակման միջոցներին համապատասխան: Արտասահմանյան երկրներում սոցիալական ապահովագրության միջոցների գոյացման աղբյուրների կառուցվածքը 1970 ն 1988 թթ. կտրվածքով ներկայացված է ստորն բերվող թիվ 9.3 աղյուսակում:

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

Աղյուսակ 9.3

Արտասահմանյան մի շարք երկրներում սոցիալական ապահովագրության միջոցների գոյացման աղբյուրների կառուցվածքը 1970 ն 1988 թթ. (տոկոսային հարաբերությամբ ըստ տարիների)"

Երկիր Ավստրիա Բել·իա

Կանադա

Ապահովա·րված- Ձեռնարկատեների մուծումներ րերի մուծումներ

24.0

25.7

49.7

47.1

22.4

25.5

28.1

13.1

25.0 6.7

Շվեյցարիա

38.1

Իսպանիա

65.2

Գերմանիա

Ֆինլանդիա

21.8 9.4

27.7 10.1 41.3 27.5 51.7 8.0

Ֆրանսիա

19.3

26.6

Հունաստան

37.4

30.8

Մեծ Բրիտանիա Իտալիա

Հնդկաստան Աապոնիա Մարոկկո

Մեքսիկա

Հոլանդիա Նորվե·իա

Պորտու·ալիա Շվեդիա ԱՄՆ

Պետական բյուջե

18.0 23.3 39.7 28.5 12.0 21.3 50.5 28.3 18.6

24.4

17.3 16.0 25.4 26.4 10.0 20.2 57.6 30.5 20.3

30.6

38.5 10.4 31.9 34.9 24.7 40.5 60.3 33.5 34.1 56.2 55.5 31.2 86.8 64.1 41.6 38.8 52.4 51.9 30.3

42.3 15.8 36.7

32.2

73.7

27.5 63.3

43.2

29.2

38.5

32.7 13.0 56.4

23.8 12.7 0.2

1.7

18.1

10.8

2.4

1.9

4.6 1.5

7.8

12.3 15.3

1.2

4.6

71.2

4.5

3.9

44.9

32.2

23.7

72.6

42.2

189.1

49.4 35.6

26.0 42.4

2.7

58.0

10.4

6.3

5.7 12.3

4.7

28.4

37.9

0.5

10.0

30.5

30.0

19.4

41.3

30.0 72.6

2.5

9.3

0.4

45.5 18.9

3.9

4.3

24.4

43.1 52.6

16.9

33.7

9.5

11.2

40.8

23.1

Կապիտալից մուտքեր - այլ մուտքեր

3.8

25.6 31.0

1.2 1.6

6.0

16.8 17.4 4.1

0.8

0.7

0.9

5.9

9.3

3.0 2.9

4.7 2.8

Ինչպես տեսնում ենք թիվ 9.3 աղյուսակից, այս հարցում որնէ ստանդարտ գոյություն չունի, ն յուրաքանչյուր երկիր դրսնորում է իր մոտեցումը: Սակայն գրեթե բոլոր երկրներում, որպես օրինաչափություն, զգալի է պետության մասնակցությունը բյուջետային միջոցներով: Սոցիալական ապահովագրության ֆինանսական աղբյուրներում հիմնականը սոցիալական հարկն է: Որոշ երկրներում նախատեսված են դրա դրույքաչափերի ներքին սահմաններ: Օրինակ՝ Գերմանիայում ն ճապոնիայում այդ սահմանից ցածր եկամուտ ունեցողները սոցիալական ապահովագրական վճարի մուծումներ չեն կատարում ն մասնակի են օգտվում թոշակային իրավունքից: Դեպքեր կան, երբ որոշ տարիքից ցածր ն բարձր աշխատակիցների համար վճարներ չեն գանձվում: Առանձին երկրներում, օրինակ՝ Հորդանանում, հունվարի 1-ի դրությամբ ֆիքսվում է աշ233

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

խատողների աշխատավարձը, ն, անկախ վերջինիս փոփոխությունից, այն հիմք է հանդիսանում սոցիալական ապահովագրական վճարների համար: Շատ երկրներում սահմանվում է նան աշխատավարձի վերին սահման, որից ավելի մասի համար սոցիալական ապահովագրական վճար չի մուծվում: Այդ չափը Եվրոպայում հաճախ միջին աշխատավարձը գերազանցում է 100 կամ 200 անգամ: Նշենք, որ մի շարք երկրներում յուրաքանչյուր տարի տարիքի հետ աճում են նան սոցիալական ապահովագրական վճարների հատկացումների տոկոսադրույքները: Գործատուների ն վարձու աշխատողների սոցիալական վճարների դրույքաչափերը նույնպես ըստ երկրների տարբեր են: Օրինակ՝ Կենտրոնական ն Արնելյան Եվրոպայում գերակայող մասը վճարվում է գործատուների կողմից, Հարավային Ամերիկայում (Բոլիվիա, Չիլի, Պերու) մեծ մասը վճարվում է վարձու աշխատողների կողմից: Մի շարք երկրներում կան նան տարիքային, սեռային ն ըստ աշխատանքի բնույթի տարբերություններ: Նշված տարբերության հիմք կարող է հանդիսանալ նան աշխատանքի տեսակը: Օրինակ՝ Շվեյցարիայում գործատուները ավելի շատ են վճարում տարեց աշխատակիցների ն կանանց համար: Բուլղարիայում տարբեր մասնագիտության անձինք սոցիալական ապահովագրական վճարներ են կատարում տարբեր դրույքներով: Իրաքում վառելանյութի բնագավառում գործատուների կողմից վճարվող սոցիալական ապահովագրական վճարների դրույքաչափը գերազանցում է մնացած բնագավառների սոցիալական ապահովագրական վճարների չափերը: Իսկ Չիլիում, օրինակ, մինչն 109 սոցիալական ապահովագրական վճարները պարտադիր են, որից ավելի աշխատակիցները կարող են կամավոր մուծումներ կատարել: Կիրառվում է նան պրոգրեսիվ դրույքաչափ (օրինակ՝ Եգիպտոսում, Միացյալ Թագավորությունում): Կան երկրներ, որոնք օգտագործում են ներքին ն վերին սահմանների համար հաստատագրված վճարներ: Գծապատկեր 9.1 Գործատուների ն վարձու աշխատողների կողմից վճարվող սոցիալական վճարների սահմանված տոկոսադրույքները մի շարք երկրներում (տոկոսային արտահայտությամբ)

Ե

Այսօր սոցիալական ապահովագրական վճարների հավաքագրումը ն վճարումը իրականացվում են մեծամասամբ երկու մոդելների օգնությամբ. առաջինը զուտ ապահովագրական մոդելն է, երկրորդը՝ նվազագույն թոշակների ապահովման մոդե234

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

լը:

ՀՀ-ում պարտադիր սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի եկամուտները ապահովող միջոցների հաշվարկային տոկոսադրույքները բերված են թիվ 9.4 աղյուսակում:

Աղյուսակ 9.4

Պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարների դրույքաչափերը Գյուղացիական տնտեսություն վարողներ

Անհատ ձեռնարկատերեր

Կադաստրային եկամտի 129 (ոչ ավելի նվազա·ույն աշխատավարձի 156 պատիկը մեկ տարվա ընթացքում)

Տարեկան եկամտի 209, բայց ամսական նվազա·ույն աշխատավարձի մեկուկեսից ոչ պակաս 13-ից ոչ ավելի

289 ամսական, բայց ոչ պակաս 5000 դր - ոչ ավելի 39, բայց ա) մինչ- 200000 դրամ աշխատաԿադաստրային ե2000 թ. ոչ ավելի վարձի տիրույթում 20000 դրամից կամտի 129 (ոչ ա01.08-ից բ) (20000 դրամԷաշխատավարձի վելի 150000 դրամ) դրամից 200000 դրամը ·երազանցող մասի 289, բայց ոչ ավելի 30000 դրամ)

Տարեկան եկամտի 209 (յուրաքանչյուր ամիս ոչ պակաս 1500 դրամից - ոչ ավելի 20000 դրամից)

Տարեթիվը

Գործատուներ

379 (ամսական), որից 359-ը՝ կեն1997 թ. սաթոշակային ֆոնդ, 29-ը՝ ՀՀ սոցապահովա·րության ֆոնդ մինչ- 8000 դր. - 329, 1998 թ. 8001-16000 դր. - 279, 01.01 16001-ից ավելի -229, 289 ամսական 1999 թ. ա) ոչ պակաս 2 500 դրամից 01.01 բ) ոչ ավել 20000 դրամից

Վարձու աշխատողներ

39, բայց ոչ ավելի դրամից

ա) մինչ- 20000 դրամ աշխատավարձի տիրույթում՝ 5000 դրամ բ) 20000-100000 դրամը՝ 5000Է20000 դրամը ·երազան2001 թ. ցող մասի 159-ը 01.01 ·) 100000 դրամից ավելիի դեպքում՝ 17000Է100000 դրամը ·երազանցող մասի 59-ը դ) պարզեցված հարկ վճարողների համար՝ 6000 դրամ ա) մինչ- 20000 դրամի աշխատավարձի տիրույթում՝ 5000 դրամ բ) 20000-100000 դրամը՝ 5000Է20000 դրամը ·երազանցող մասի 159-ը 2003 թ. ·) 100000 դրամից ավելիի դեպքում՝ 17000Է100000 դրամը ·երազանցող մասի 59-ը դ) պարզեցված հարկ վճարողների համար՝ 6000 դրամ

Ամսական կադաստրային եկամ- Տարեկան եկամտի 189 տի 1.59

Կադաստրային եկամտի 129 (ոչ ավելի 150000 դրամից)

Տարեկան եկամտի 209, (յուրաքանչյուր ամիս ոչ պակաս 1500 դրամից ոչ ավելի 20000 դրամից)

Տարեկան եկամտի ա) մինչ- 1200000 դրամը՝ 159, Կադաստրային եբ) 1200000 դրամից ակամտի 59 (ոչ ավեվելիի դեպքում՝ 180000 լի 60000 դրամ) դրամԷ1200000 դրամը ·երազանցող ·ումարի 59-ը

-

Տարեկան եկամտի ա) մինչ- 1200000 դրամը՝ 159, բայց ոչ պակաս 60000 դրամից բ) 1200000 դրամից ավելիի դեպքում՝ 180000 դրամ Է1200000 դրամը ·երազանցող ·ումարի 59-ը

Ինչպես տեսնում ենք, 1997-2001թթ. 5 անգամ փոխվել են սոցիալական ապահովագրական վճարների տոկոսադրույքները, սակայն գործատուների ն վարձու աշ235

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

խատողների եկամուտներից վճարվող գումարները գրեթե չեն փոխվել, մնացել են 28.0 մլրդ դրամի սահմաններում: Այստեղ բացառությունը թերնս 1998թ.-ն է, երբ այս գծով հավաքագրվել է 23.2 մլրդ դրամ ն 2001թ., երբ հավաքագրվել է 34.9 մլրդ դրամ: Հարկ է նշել, որ 2006թ. հունվարի 1-ից սահմանվեց սոցիալական ապահովագրական վճարների տոկոսադրույքների նոր սանդղակ գործատուների համար, որը ունի հետնյալ տեսքը. ա) մինչն 20 000 դրամի աշխատավարձի տիրույթում՝ 7 000 դրամ, բ) 20 000 - 100 000 դրամը՝ 7 000 + 20 000 դրամը գերազանցող մասի 159-ը, գ) 100 000 դրամից ավելիի դեպքում՝ 19 000 + 100 000 դրամը գերազանցող մասի 59-ը, դ) պարզեցված հարկ վճարող իրավաբանական անձանց համար սահմանվել են նույն դրույքաչափերը, որոնք նախատեսված են սովորական հարկային դաշտում գործունեություն իրականացնողների համար: Ժամանակի ընթացքում բոլոր զարգացած երկրներն էլ կանգնում են սոցիալական միջոցառումների ֆինանսավորման միջոցների անբավարարության խնդրի առջն: Այս ֆոնի վրա Հայաստանի Հանրապետության սոցիալական ապահովագրության ֆինանսական աղբյուրների ձնավորման գործում ակնհայտ են դառնում նան մի շարք թերություններ: Նախ, հաշվի առնելով մեր երկրի տնտեսական ներուժը ն սոցիալական խնդիրները, անհամեմատ քիչ են այն միջոցները, որոնք ուղղվում են սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամների ձնավորմանը: Դա գլխավորապես պայմանավորված է հիմնական մուծումներ կատարողների՝ գործատուների ն վարձու աշխատողների միջն մուծումների բեռի անհավասար բաշխմամբ, ինչը հատկապես սրվում է գործատուների կողմից սոցիալական մուծումների կատարման գործում շահագրգռվածության բացակայությամբ: Գործատուները հաճախ թաքցնում են աշխատողների թվաքանակը ն նրանց վճարվող իրական աշխատավարձերի գումարը, որով արհեստականորեն նվազեցվում է սոցիալական ապահովագրության վճարների հաշվարկային բազան: Մյուս կողմից, սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի մուտքերի հավաքագրման գործում մինչ օրս չկա միասնական հաշվառման բազա, որի ստեղծումը հնարավորություն կտա հաշվառել յուրաքանչյուրի կողմից իր օգտին կատարված սոցիալական վճարների չափը, ինչի հիման վրա էլ հնարավոր կլինի որոշել նրանց հետագա հատկացվելիք թոշակի չափը: Սոցիալական ապահովագրության վճարների հավաքագրումը ն աշխատող թոշակառուներին վճարումները նույնպես պահանջում են հստակեցում: Ներկայումս այդ կատեգորիայի թոշակառուներն իրենց աշխատանքային գործունեության ընթացքում շարունակում են կատարել սոցիալական ապահովագրության վճարներ այն դեպքում, երբ թոշակային իրավունքի համար հիմք հանդիսացող նրանց ընդհանուր աշխատանքային ստաժի հաշվարկումը դադարեցվում է թոշակի անցնելու պահից: Սովորաբար աշխատանքային գործընթացում ընդգրկված թոշակառուների աշխատանքային ստաժը գերազանցում է երեսուն տարին: Ստացվում է այնպես, որ միջին հաշվով նրանց կողմից կատարված սոցիալական ապահովագրական վճարների ն նրանց վճարված թոշակների չափը հավասար գումար է կազմում (որոշ դեպքերում սոցիալական ապահովագրական վճարի գումարները գերազանցում են թոշակի չա236

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

փը), իսկ նրանց աշխատանքային ստաժը չի ավելացվում: Նման մոտեցումը չի համապատասխանում շուկայական հարաբերությունների ոգուն ն հակասում է ապահովագրական սկզբունքներին: Միջազգային փորձը այս առումով հետնյալն է. աշխատանքային գործընթացի մեջ ընդգրկված թոշակառուների սոցիալական ապահովագրական վճարների հավաքագրումը դադարեցվում է, ն նրանց աշխատանքային ստաժը չի հաշվարկվում թոշակային իրավունքի տեսանկյունից, ն թոշակները վճարվում են 50-1009-ի չափով: Կան երկրներ, որոնք շարունակում են գանձել սոցիալական ապահովագրական վճարներ, միննույն ժամանակ թոշակային իրավունքից հետո, շարունակում են հաշվառել աշխատանքային ստաժը ն աշխատավարձի ցուցանիշը թոշակառուի հետագա թոշակի բազան ճշգրտելու նպատակով: Հարկավոր է նան հստակեցնել պետական բյուջեի մասնակցության չափը արտոնյալ պայմաններով վճարվող թոշակների լրացուցիչ ֆինանսավորման հարցում: Խնդիրներից մեկն էլ հատուկ պահուստների ձնավորումն է, որոնք պետք է ծառայեն ապահովագրական հիմքի վրա թոշակների վճարման համակարգին սահուն անցնելուն:

9.4. ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ

ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐԸ ՀՀ-ՈՒՄ

Հայաստանի Հանրապետությունում սոցիալական ոլորտի ներկայումս ձնավորված իրավիճակը վկայում է այն մասին, որ անհրաժեշտ է մոտ ապագայում իրականացնել լուրջ բարեփոխումներ: Ուսումնասիրվող ոլորտում ձնավորված միտումները բավականին հաջող են ձնակերպվել ՀՀ կառավարության 1999թ. դեկտեմբերի 2-ի թիվ 734 «Հայաստանի Հանրապետությունում կենսաթոշակային ապահովության ռազմավարության հիմնադրույթները հաստատելու մասին» որոշման մեջ, որով ն շեշտվել են Հայաստանում սոցիալական ապահովագրության ն, մասնավորապես, կենսաթոշակային ապահովության ռազմավարության հիմնադրույթները: Նշված որոշմամբ փաստորեն մեկ անգամ նս շեշտվում են բնագավառում առկա խնդիրները, պետության կողմից դրանց գիտակցումը ն այդ ուղղությամբ իրականացվելիք բարեփոխումների անհրաժեշտությունը: Հայաստանի Հանրապետությունում կատարված հասարակական-քաղաքական ն սոցիալ-տնտեսական արմատական փոփոխությունները առաջ են քաշել սոցիալական ոլորտը դրանց համապատասխանեցնելու հրամայականը: Հայաստան ներգաղթեց առավելապես կենսաթոշակային տարիքի ն դրան մոտ բնակչությունը, իսկ արտագաղթեց հիմնականում աշխատունակ տարիքի բնակչությունը: Այս իրադարձությունները խախտեցին բնակչության սեռատարիքային համամասնությունը: Զգալիորեն ավելացավ 60 ն ավելի տարիք ունեցող բնակիչների թիվը, որը մեծացրեց աշխատանքային տարիք ունեցող բնակչության սոցիալական ծանրաբեռնվածությունը ն լրացուցիչ դժվարություններ ստեղծեց կենսաթոշակային ապահովության համակարգի համար: 1999 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ Հայաստանի Հանրապետությունում կենսաթոշակառուների թիվը կազմում էր 583.0 հազ. մարդ, որոնց մոտ 709-ը 60-ից ավելի բարձր տարիք ունեցողներն են: Տնտեսության մեջ զբաղվածների ն կենսաթոշակառուների թվի հարաբերակցությունը՝ համակարգի

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

բեռնվածության գործակիցը, պաշտոնական տվյալներով կազմում է 2.3:1 (ճշգրտված փորձագիտական գնահատումներով՝ 1.9:1), իսկ արդյունավետ վճարումներ կատարողների ն կենսաթոշակառուների թվի հարաբերակցությունը՝ 1:1: Նման հարաբերակցության դեպքում անգամ ամենազարգացած երկրների սոցիալական ապահովագրության համակարգը չի կարող արդյունավետ գործել: Ներկայումս Հայաստանի Հանրապետության միջին կենսաթոշակը (մոտ 12 880 դրամ) չի ապահովում կենսաթոշակառուի գոյամիջոցի անգամ նվազագույնը, իսկ համակարգի փոխհատուցման գործակիցը (միջին կենսաթոշակի հարաբերությունը միջին աշխատավարձին) կազմում է ընդամենը 0,231: Այս ցուցանիշը ԽՍՀՄ-ի գույության վերջին տարիներին կազմում էր 0,5: Բավականին ցածր մակարդակ ունեն նան տրամադրվող նպաստները, որոնց միջոցով հազիվ թե լուծվում է «սն հացի» խնդիրը: Բնակչության դրամական եկամուտների կառուցվածքի փոփոխությունը նս մեծ ազդեցություն ունի կենսաթոշակային միջոցների ձնավորման վրա: Աշխատուժի գինը հանրապետության աշխատանքի շուկայում բավականին ցածր է, որը բնակչության դրամական եկամուտների կառուցվածքում հանգեցնում է աշխատավարձի ծավալի նվազմանը: Եթե 1985 թվականին եկամուտների կառուցվածքում աշխատավարձի բաժինը կազմում էր 769, 1992-1993 թվականներին՝ 56-589, ապա 1995-1996 թվականներին՝ արդեն 35-409: Եկամուտներում աշխատավարձի տեսակարար կշռի նվազմանը զուգընթաց աճել է սոցիալական բնույթի այն եկամուտների բաժնեմասը (մարդասիրական օգնություն, դրամական փոխանցումներ արտերկրում բնակվող հարազատներից, բարեգործություն ն այլն), որից սոցիալական վճարներ չեն գանձվում: Վիճակը բարդանում է նան նրանով, որ միջին աշխատավարձի չափը բավականին ցածր է ն չի բավարարում անգամ նվազագույն կենսամինիմումի ապահովմանը: Բավականին մեծ է նան վարձու այն աշխատողների թիվը, որոնք օրինական գրանցում չունեն ն սոցիալական մուծումներ չեն կատարում: Շատ դեպքերում իրական աշխատավարձերը թաքցվում են: Հայաստանի Հանրապետության կենսաթոշակային օրենսդրության մեջ գործում են բավականին վաղ կենսաթոշակի իրավունք ձեռք բերելու բազմաթիվ արտոնություններ: Այդ պատճառով հանրապետությունում կենսաթոշակի անցնելու միջին տարիքն արդեն երկար տարիներ սահմանվածից բավականին ցածր է: Խնդրի էությունը հիմնականում այն է, որ նման արտոնյալ պայմաններում կենսաթոշակային իրավունքը չի ապահովված սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամում լրացուցիչ ֆինանսական ներդրումներով: Հայաստանի Հանրապետության կենսաթոշակային ապահովության համակարգի վրա բացասական ազդեցություն ունեցող գործոններից մեկը ստվերային տնտեսությունն է: Դա էականորեն սահմանափակում է ՀՀ սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամի սոցիալական վճարներ գանձելու հնարավորությունը, որն էլ առաջ է բերում հիմնադրամի ֆինանսական միջոցների անբավարարություն: Այն պայմանավորված է նան հիմնադրամին ապահովադիրների ունեցած ժամկետանց պարտ-

______________

Գործակցի հաշվարկման հիմքում վերցվել է ՀՀ-ում միջին աշխատավարձը 2006թ. դրությամբ 56 000 դրամի սահմաններում՝ ըստ ԱՎԾ-ի տվյալների:

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

քերով: Ստվերային տնտեսության առկայությունը նան դժվարացնում է իրական կարիքավորների բացահայտման գործընթացը, ն ուղղակի եկամուտների հայտարարագրման ճանապարհով գրեթե անհնարին է տարբերել աղքատ ընտանիքները: 1999 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ Հայաստանի Հանրապետությունում սոցիալական կենսաթոշակ էր ստանում կենսաթոշակառուների 8.39-ը, այսինքն նրանք, ովքեր համակարգի միջոցների գոյացման գործում անհրաժեշտ մասնակցություն չեն ունեցել, իսկ դրա վճարման համար ծախսվող գումարը կազմում է կենսաթոշակների վճարմանը ուղղված միջոցների 69-ը: Նշված խնդիրն իր մասնակի կարգավորումը ստացել է «2003թ. ՀՀ պետական բյուջեի մասին» օրենքի ընդունումով, որի համաձայն՝ սոցիալական թոշակները ֆինանսավորվելու են պետական բյուջեի միջոցներից: Հայաստանի Հանրապետության համախառն ներքին արդյունքում վերջին 4-5 տարում նվազման միտում ունեն սոցիալական ոլորտին տրամադրվող միջոցները, իսկ սոցիալական ապահովությանը տրամադրվող միջոցների տեսակարար կշիռը տատանվում է 3.0-4.59-ի սահմաններում: ՀՀ սոցիալական ապահովագրության վիճակը պայմանավորված է նան այն օրենքներով ն նորմատիվ ակտերով, որոնցով առաջնորդվում ն կարգավորվում է ՀՀ սոցիալական ապահովագրության ոլորտի գործունեությունը: Այս առումով կարնորվում են «ՀՀ քաղաքացիական կենսաթոշակային ապահովության մասին», «Պարտադիր սոցիալական ապահովագրական վճարների մասին» ՀՀ օրենքները: Համաձայն «ՀՀ քաղաքացիական կենսաթոշակային ապահովության մասին» ՀՀ գործող օրենքի՝ սահմանված են պետական կենսաթոշակների հետնյալ տեսակները՝ |. ապահովագրական (աշխատանքային). ա. տարիքային, բ. արտոնյալ պայմաններով տարիքային, գ. երկարամյա ծառայության, դ. հաշմանդամության, ե. կերակրողին կորցնելու դեպքում, զ. մասնակի, ||. սոցիալական. ա. ծերության, բ. հաշմանդամության, գ. կերակրողին կորցնելու դեպքում: Տարիքային կենսաթոշակներ: Տարիքային կեսաթոշակի իրավունք ունի 63 տարին լրացած անձը (կանանց համար օրենքը սահմանում է որոշակի արտոնություն): 2002թ. տարիքային կենսաթոշակ է ստացել 392.6 հազ. մարդ, որը կազմում է ընդհանուր կենսաթոշակառուների 7091: 2003թ.՝ համապատասխանաբար 383.7 հազ. ն

______________

Սոցիալական ապահովա·րության պետական հիմնադրամի 2003թ. բյուջեն, «Հայաստանի բյուջետային վերլուծություններիի ծրա·իր, «Շիրակի Դուռի, Եր-ան, 2003թ., 12 էջ: Տարածքային կենտրոնում ըստ կենսաթոշակների տեսակների կենսաթոշակառուների թվաքանակի - կենսաթոշակների միջին չափերի մասինի տեղեկանք (2002, 2003թթ.), սոցիալական ապահովա·րության վարչություն: «Ըստ կենսաթոշակների տեսակների՝ կենսաթոշակառուներին վերաբերող վարչական վիճակա·րական տվյալների մասին տեղեկանքի ՀՀ կառավարության թիվ 350-Ն որոշման Ւ 2 հավելված, Ւ 3 հավելված, Ւ 4 հավելված, 18, 03.2004թ.:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

70.592, իսկ 2004թ. հուլիսի դրությամբ՝ 320.8 հազ. ն 60.2 93: Արտոնյալ պայմաններով կենսաթոշակներ: Արտոնյալ պայմաններով կենսաթոշակի իրավունք ունեն՝ 1) 55 տարին լրացած անձը՝ 25 տարվա ապահովագրական ստաժի առկայության դեպքում, որից 15 տարին՝ առանձնապես վնասակար ն ծանր պայմաններում (կանայք կենսաթոշակի անցնելու իրավունք ունեն ըստ սահմանված սանդղակի): 2) 59 տարին լրացած անձը՝ 25 տարվա ապահովագրական ստաժի առկայության դեպքում, որից 20 տարին՝ վնասակար, ծանր պայմաններում (դարձյալ օրենքով սահմանված սանդղակի համաձայն): 3) Հիպոթեզային թզուկության (լիլիպուտ) հիվանդ անձը՝ 45 տարին լրանալու ն 20 տարվա ապահովագրական ստաժ ունենալու դեպքում: 2002 թ. արտոնյալ պայմաններով կենսաթոշակ են ստացել 24.6 հազ. մարդ (ընդհանուրի 4.5 9-ը), այդ թվում՝ ըստ 1-ին ցուցակի՝ 9.5 հազ., իսկ ըստ 2-րդ ցուցակի՝ 15.1 հազ.: 2003թ.՝ համապատասխանաբար՝ 64.4 հազ. (ընդհանուրի 11.8 9-ը), 8.8 հազ., 12.4 հազ., իսկ 2004թ. հուլիսի դրությամբ՝ 59.6 հազ. (ընդհանուրի 11.1 9-ը), 8.5 հազ., 11.4 հազ.: Կարծում ենք, ճշգրտված չեն արտոնյալ պայմաններով կենսաթոշակներ նշանակելու մեխանիզմները, որի հետնանքով արտոնյալ կենսաթոշակառուների թիվը հաճախ արհեստականորեն աճում է: Նման թերություններից խուսափելու համար, մեր կարծիքով, ավելի արդարացի կլիներ հստկացնել դրանց ֆինանսավորման աղբյուրները՝ նկատի ունենալով նան համապատասխան գործատուների մասնակցությունը տվյալ գործում: Երկարամյա ծառայության կենսաթոշակներ: Երկարամյա ծառայության կենսաթոշակի իրավունք ունեն քաղաքացիական ավիացիայի հետնյալ աշխատողները. 1) թռիչքահրամանատարական, թռիչքահրահանգչական ն թռիչքային անձնակազմի անդամները՝ 45 տարեկան դառնալու ն 25 տարի ծառայած լինելու դեպքում, իսկ առողջական վիճակի պատճառով թռիչքային աշխատանքներից ազատված անձինք՝ 20 տարվա ստաժի դեպքում: Կենսաթոշակի իրավունք ձեռք բերած այս անձանց կենսաթոշակ նշանակվում է միայն այն դեպքում, երբ նրանք ազատվում են թռիչքային աշխատանքներից. 2) բորտօպերատորները ն բորտուղեկցորդները՝ 45 տարեկան դառնալու ն 25 տարի ծառայած լինելու դեպքում: Իսկ առողջական վիճակի պատճառով թռիչքային աշխատանքներից ազատված անձինք՝ 20 տարի ծառայած լինելու դեպքում. 3) օդային երթնեկության կառավարումն իրականացնող ծառայության անձնակազմի անդամները՝ 50 տարեկան դառնալու ն 25 տարվա ապահովագրական ստաժ ունենալու դեպքում, որից 15 տարին անմիջականորեն զբաղված են եղել օդային երթնեկության կառավարման աշխատանքներով. 4) ինժեներատեխնիկական անձնակազմի անդամները՝ 55 տարեկան դառնալու ն 25 տարվա ապահովագրական ստաժ ունենալու դեպքում, որից 20 տարին զբաղվել են երկարամյա ծառայության կենսաթոշակի իրավունք տվող աշխատանքներով: Այս կենսաթոշակները 2002թ. կազմել են 19.1 հազ. մարդ կամ ընդհանուրի 3.49-ը, 2003թ. կազմել են՝ համապատասխանաբար՝ 18.09 հազ., 3.39-ը, 2004թ. հուլիսի դրությամբ՝ 17.3 հազ., 3.39-ը:

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

Կենսաթոշակի չափը ձնավորվում է նրա հիմնական ն ապահովագրական մասերի գումարից: Ապահովագրական մասը հաշվարկվում է մինչն անձնավորված հաշվառման ներդրումը ձեռք բերված ապահովագրական ստաժի ն անձնավորված հաշվառման ներդրումից հետո անհատական ապահովագրական հաշիվներում արտացոլվող տեղեկատվության հիման վրա: Նշված կենսաթոշակների չափը հաշվարկվում է հետնյալ ձնով. Կ Հ Հ + (ո » Ա) » Գ + Վ/Տ, որտեղ՝ Կ-ն կենսաթոշակի ամսական գումարն է, Հ-ն՝ հիմնական կենսաթոշակի չափը՝ 4250 դրամ (սահմանվող նոր չափը չի կարող պակաս լինել նախկինից). Ա-ն՝ մինչն անձնավորված հաշվառման ներդրումը ձեռք բերված ապահովագրական ստաժի մեկ տարվա արժեքը (180 դրամ), որը չի կարող պակաս լինել նախկին արժեքից, Գ-ն՝ կենսաթոշակառուի անձնական գործակիցը (անձնական գործակիցը հաշվարկվում է կենսաթոշակառուի փաստացի ստաժի ն օրենքով սահմանված ստաժի (25 տարի) հարաբերությամբ. ընդ որում, 25 տարին գերազանցող ապահովագրական ստաժի յուրաքանչյուր տարվա համար գործակիցը սահմանվում է 0.02), Վ-ն՝ անձնավորված հաշվառման ներդրումից հետո անհատական հաշիվներում արտացոլվող՝ կենսաթոշակային ապահովագրության համար կատարված վճարումների ընդհանուր գումարի մասին տվյալն է, որը գործնականում դեռնս չի կիրառվում, Տ-ն՝ կենսաթոշակառու դառնալու պահին կանանց ն տղամարդկանց կյանքի սպասվելիք միջին տնողությունն է (ըստ ամիսների), որը յուրաքանչյուր տարի հաստատվում է ՀՀ կառավարության կողմից: Բանաձնում արտահայտված բազային կենսաթոշակի ն ստաժի համար տրվող հավելման չափերի դինամիկան բերված է թիվ 9.5 աղյուսակում: Աղյուսակ 9.5 1 Սահմանված բազային կենսաթոշակի ն ստաժի համար տրվող հավելման չափերի շարժընթացը

______________

«Բազային կենսաթոշակների չափերն ու ապահովա·րական ստաժի մեկ տարվա արժեքը սահմանելու մասինի ՀՀ կառավարության Ւ 707-Ն որոշում, 13.06.2003թ. (փոփոխություն՝ 09.09.2004թ., Ւ 1265-ն):

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

01.01. 01.09. 01.01. 01.10. 01.04. 01.01. 01.10. 01.01. 13.06. 01.10. 1996 1996 1997 1997 1999 2002 2002 2003 2003 2004

Բազային կենսաթո2200 2200 2200 2200 2860 3000 3000 3000 3000 3000 շակի չափը (դրամ)

Ստաժի հավելումը 1 տարվա համար (դրամ)

Հաշմանդամության կենսաթոշակ: Հաշմանդամության կենսաթոշակ նշանակվում է բժշկասոցիալական փորձաքննություն իրականացնող իրավասու պետական մարմնի կողմից հաշմանդամ ճանաչված անձին, այն դեպքում, երբ աշխատանքային խեղման կամ մասնագիտական հիվանդության հետնանքով՝ անկախ ապահովագրական ստաժից, ն ընդհանուր հիվանդության հետնանքով, եթե հաշմանդամություն սահմանելու ժամանակ անձն ունեցել է մինչն 5 տարի ապահովագրական ստաժ: Հաշմանդամության հիմնական կենսաթոշակի չափը կազմում է առաջին խմբի համար՝ հիմնական կենսաթոշակի 1209-ը, երկրորդ խմբի համար՝ 1009-ը. երրորդ խմբի համար՝ 809-ը: Հաշմանդամության կենսաթոշակառուները 2002թ. կազմել են 66.8 հազ. մարդ կամ ընդհանուր թվի 129-ը, 2003թ. համապատասխանաբար կազմել են՝ 71.6 հազ., 13.29-ը, իսկ 2004 թ. հուլիսի դրությամբ՝ 74.07 հազ., 13.99-ը: Կերակրողին կորցնելու դեպքում կենսաթոշակներ: Կերակրողին կորցնելու դեպքում կենսաթոշակի իրավունք ունեն ընտանիքի հետնյալ անդամները. 1) 18 տարին լրացած երեխան, եղբայրը, քույրը ն թոռը, ընդ որում, եղբայրը, քույրը ն թոռը, եթե չունեն աշխատունակ ծնողներ ն չեն աշխատում. 2) ամուսինը կամ ընտանիքի այլ գործունակ չափահաս անդամը կամ օրենքով սահմանված կարգով խնամակալ ճանաչված անձը՝ անկախ տարիքից ու աշխատունակությունից, եթե նա զբաղված է մահացած կերակրողի՝ 8 տարին չլրացած երեխայի, եղբոր, քրոջ կամ թոռան խնամքով ն չի աշխատում: Կերակրողին կորցնելու դեպքում կենսաթոշակը հիմնական կենսաթոշակի չափով նշանակվում է ընտանիքի անդամներից յուրաքանչյուրին՝ ավելացնելով մահացած կերակրողի հաշվարկված կենսաթոշակի ապահովագրական մասը հետնյալ չափերով1. մեկ խնամարկյալին՝ 50 9-ի չափով, երկու խնամարկյալին՝ 90 9-ի չափով, երեք խնամարկյալին՝ 120 9-ի չափով, չորս ն ավելի խնամարկյալին՝ 150 9-ի չափով: Երկկողմանի ծնողազուրկ յուրաքանչյուր երեխայի կենսաթոշակը նշանակվում է՝ հիմնական կենսաթոշակի հնգապատիկին ավելացնելով յուրաքանչյուր ծնողի հաշվարկված կենսաթոշակի ապահովագրական մասը: 2002թ. այս խմբի կենսաթոշակառուները կազմել են 14.4 հազ. մարդ կամ ընդհանուր կենսաթոշակառուների 2.69-ը, 2003թ. կազմել են համապատասխանաբար՝ 14.4 հազ., 2.69-ը, իսկ 2004 թ. հուլիսի դրությամբ՝ 14.7 հազ., 2.89-ը: Մասնակի կենսաթոշակներ: Մասնակի կենսաթոշակի իրավունք ունեն 55 տարին

______________

«Պետական կենսաթոշակների մասինի ՀՀ օրենքը՝ ընդունված Ազ·ային ժողովի կողմից 19.11.2002թ. (փոփոխություն՝ 11.05.2004թ., ՀՕ-72-Ն):

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

լրացած անձինք, ովքեր մինչն աշխատատեղերի ատեստավորման հիման վրա ցուցակներ հաստատելն աշխատել են առանձնապես վնասակար, ծանր պայմաններում ն ձեռք են բերել արտոնյալ պայմաններով կենսաթոշակի իրավունք տվող ստաժի առնվազն կեսը, սակայն նրանց այդ կենսաթոշակի իրավունքը տվող արտադրությունները, աշխատանքները, մասնագիտությունները ն պաշտոնները չեն ընդգրկվել նոր ցուցակներում: Մասնակի կենսաթոշակի իրավունք ունեն նան ինչպես 55 տարին լրացած կրթության, մշակույթի որոշակի կատեգորիաների աշխատողները, որոնք ունեն 12 տարվա մասնագիտական ապահովագրական ստաժ, այնպես էլ 50 տարին լրացած ն 12 տարվա մասնագիտական ապահովագրական ստաժ ձեռք բերած թատերական կազմակերպությունների որոշ կատեգորիաների դերասանները: 2003 թ. մասնակի կենսաթոշակառուների թիվը կազմել է 496 մարդ, իսկ 2004 թ. հուլիսի դրությամբ՝ 862 մարդ|23|: Ընդհանուր առմամբ 2002թ. ՀՀ-ում բոլոր կենսաթոշակառուների թիվը կազմում էր 543.6 հազ. մարդ, որից 485.4 հազ.-ը՝ ապահովագրական կենսաթոշակառուներ, 2003թ.՝ համապատասխանաբար 542.7 հազ., 487.9 հազ., իսկ 2004թ. հուլիսի դրությամբ՝ 532.6 հազ., 487.51: Բացի կենսաթոշակառուների վերոհիշյալ տեսակներից, գոյություն ունի նան զինծառայողների ն նրանց ընտանիքների անդամներին տրամադրվող պետական կենսաթոշակ, որը սահմանվում է առանձին օրենքով|21|: Զինծառայողներին տրամադրվում են հետնյալ պետական կենսաթոշակները. 1. երկարամյա ծառայության. 2. հաշմանդամության. 3. սոցիալական կենսաթոշակ զինծառայողների ընտանիքների անդամներին՝ կերակրողին կորցնելու դեպքում: Զինծառայողներին ն նրանց ընտանիքների անդամներին նշանակված պետական կենսաթոշակների վճարումը իրականացվում է ՀՀ պետական բյուջեից: 2002թ. զինծառայող կենսաթոշակառուների թիվը կազմում է 20.9 հազ. մարդ, որից 9.5 հազ.-ը՝ կրկնակի կենսաթոշակառու, 2003թ.՝ 19.2 հազ., որից 8.6 հազ.-ը՝ կրկնակի, իսկ 2004 թ. հուլիսի դրությամբ՝ 18.1 հազ. կենսաթոշակռու, որից 8.09 հազ.-ը՝ կրկնակի2:

Զինծառայողների երկարամյա ծառայության կենսաթոշակ: Երկարամյա ծառայության կենսաթոշակի իրավունքից օգտվում են այն զինծառայողները, որոնք ծառայությունից արձակվելու պահին ունեն 20 ն ավելի տարվա ստաժ, ինչպես նան տարիքի, առողջական վիճակի կամ հաստիքների կրճատման պատճառով զինվորական ծառայությունից արձակվելու պահին (50 տարին լրանալու դեպքում) ունեն 25 ն ավելի տարվա ընդհանուր աշխատանքային ստաժ, որից 12 տարի 6 ամիսը

______________

«Ըստ տարիների կենսաթոշակառուների թվաքանակի - կենսաթոշակների միջին չափերի մասինի տեղեկանք (1997-2004թթ. համար), Սոցիալական ապահովա·րության պետական հիմնադրամ, 07.02.03թ.: «ՀՀ հաշմանդամների սոցիալական պաշտպանության մասինի ՀՀ օրենքը՝ ընդունված Ազ·ային ժողովի կողմից, 29.05.1993թ.:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

կազմում է զինվորական ծառայությունը: Երկարամյա ծառայության կենսաթոշակը նշանակվում է 20 ն ավելի տարվա զինվորական ծառայության ստաժ ունեցողներին ամսական դրամական բավարարման 70 9-ի չափով, իսկ 20 տարուց ավելի ծառայած յուրաքանչյուր տարվա համար ավելանում է ամսական դրամական բավարարման 2 9-ի չափով: Տարիքի, առողջական վիճակի կամ հաստիքների կրճատման պատճառով զինվորական ծառայությունից արձակվածներին նշանակվում է կենսաթոշակ ամսական դրամական բավարարման 659-ի չափով: 25 տարուց ավելի աշխատած ն զինվորական ծառայության հետ չկապված յուրաքանչյուր 1 տարվա համար երկարամյա ծառայության կենսաթոշակն ավելանում է ամսական դրամական բավարարման 19-ի, իսկ 12,5 տարուց ավելի ծառայած յուրաքանչյուր տարվա համար՝ 29-ի չափով: Բոլոր դեպքերում կենսաթոշակը չի կարող գերազանցել ամսական դրամական բավարարման չափը ն ցածր լինել օրենքով սահմանված նվազագույն աշխատավարձի 509-ի չափից:

Զինծառայողների հաշմանդամության կենսաթոշակ: Այս կենսաթոշակը նշանակվում է աշխատունակության լրիվ կամ մասնակի կորստի հետնանքով հաշմանդամ ճանաչելու դեպքում, եթե հաշմանդամությունը առաջ է եկել զինվորական ծառայության ընթացքում կամ ծառայությունից սահմանված կարգով արձակվելուց հետո՝ ոչ ուշ, քան 3 ամսվա ընթացքում: Զինծառայողների հաշմանդամության կենսաթոշակը նշանակվում է՝ » | խմբի հաշմանդամներին ամսական դրամական բավարարման 709-ի չափով, բայց ոչ պակաս օրենքով սահմանված նվազագույն աշխատավարձի 1509-ի չափից. » || խմբի հաշմանդամներին՝ ամսական դրամական բավարարման 609-ի չափով, բայց ոչ պակաս նվազագույն աշխատավարձի 1009-ի չափից. » ||| խմբի հաշմանդամներին՝ ամսական դրամական բավարարման 409-ի չափով, բայց ոչ պակաս նվազագույն աշխատավարձի 759-ի չափից: Սոցիալական կենսաթոշակ զինծառայողների ընտանիքների անդամներին՝ կերակրողին կորցնելու դեպքում: Այս կենսաթոշակը նշանակվում է զոհված (մահացած) զինծառայողի ընտանիքի այն անաշխատունակ անդամներին, որոնք գտնվել են նրա խնամքի տակ: Այս դեպքում սոցիալական կենսաթոշակ նշանակվում է հետնյալ չափերով՝ 1. յուրաքանչյուր երեխային՝ կերակրողի դրամական բավարարման 409-ի չափով, բայց ոչ պակաս օրենքով սահմանված նվազագույն աշխատավարձի 609-ի չափից. 2. երկու ծնողներին կորցրած կամ զոհված միայնակ ծնողի զավակներից յուրաքանչյուրին՝ կերակրողի դրամական բավարարման 609-ի չափով, բայց ոչ պակաս օրենքով սահմանված նվազագույն աշխատավարձի 809-ի չափից. 3. ընտանիքի յուրաքանչյուր անաշխատունակ անդամին՝ կերակրողի դրամական բավարարման 309-ի չափով, բայց ոչ պակաս օրենքով սահմանված նվազագույն աշխատավարձի 509-ի չափից: Կենսաթոշակները հաշվարկելիս որպես ամսական դրամական բավարարման

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

(փաստացի) չափ ընդունվում է զինվորական ծառայությունից արձակվելու կամ կենսաթոշակի իրավունքի առաջացման պահին նախորդող ամսում զինծառայողի ստացած դրամական բավարարումը: ՀՀ կենսաթոշակային համակարգը ներկայացված է ստորն բերվող թիվ 9.6 աղյուսակում:

Աղյուսակ 9.6 Կենսաթոշակառուների թվաքանակը ըստ տարիների (հազ. մարդ) Կենսաթոշակի տեսակը

01.01. 01.01. 01.01. 01.01 01.01 01.07. 01.01. 01.01 01.01 1998 1999 2000 2001 2002 2002 2003 2004 2005

Ընդհանուր կենսաթոշակառուների թիվը, 587,7 574,6 568,1 560,0 552,9 547,6 543,6 543,7 540,3 այդ թվում՝

ապահովա·րական կ/թ թիվը 526,3 516,3 509,7 501,7 493,7 488,5 485,4 487,8 486,0 սոցիալական կ/թ թիվը

50,7

Զինծառայողների կ/թ թիվը, 23,2 այդ թվում՝

կրկնակի կ/թ

12,4

47,9

47,4

46,6

47,0

47,2

46,6

45,2

44,6

22,5

23,0

22,8

22,2

21,6

20,9

19,2

17,3

12,2

12,1

11,1

10,1

9,8

9,4

8,6

7,7

Օրենքի հիմնական նորամուծություններից մեկն այն է, որ կենսաթոշակները հաշվարկվում են ոչ թե ապահովագրվածի մուծումներին ն աշխատանքային ներդրումներին համարժեք, ինչը սոցիալապես արդարացված ն տնտեսապես արդյունավետ մոտեցում է, այլ բազային (սոցիալական) կենսաթոշակներին ավելացնելով աշխատանքային ստաժին տրվող հավելումները: Ընդ որում, այստեղ նույն պես պար բե րա բար վե րա նայ վել են հա վե լում նե րի չա փե րը: Այս պես՝ 1996-1999 թվականներին հավելման չափերը համապատասխանաբար յուրաքանչյուր տարվա համար սահմանվել են 10, 25, 35, 45, 60 դրամ, իսկ բազային կենսաթոշակի չափը՝ 2200 դրամ: ՀՀ կառավարության 1999թ. մարտի 18-ի թիվ 162 որոշմամբ նույն տարվա ապրիլի 1-ից բազային կենսաթոշակի չափը սահմանվել է 2860 դրամ ն ՀՀ կառավարության 2001թ. նոյեմբերի 12-ի թիվ 1092 որոշմամբ յուրաքանչյուր տարվա համար հավելման չափը սահմանվեց 60 դրամ՝ անկախ աշխատանքային ստաժից: 2002թ. հունվարի 1-ից բազային թոշակի չափը սահմանվեց 3000 դրամ: Յուրաքանչյուր տարվա հավելման չափը 2002թ. հոկտեմբերի 1-ից ՀՀ կառավարության 2002թ. սեպտեմբերի 12-ի թիվ 1462 որոշմամբ սահմանված է 80 դրամ, իսկ 2003թ.՝ 100 դրամ: Նույն օրենքով կենսաթոշակ ստանալու իրավունքը ձեռք է բերվում առնվազն 5 տարվա աշխատանքային ստաժի դեպքում: Գործնականում, երբ թոշակների չափերը սահմանվում են ոչ թե յուրաքանչյուրի ներդրումներին ն աշխատավարձին համաչափ, այլ աշխա245

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

տանքային ստաժի հիման վրա, չի գործում սոցիալական արդարության սկզբունքը: Միննույն ժամանակ խախտվում է նան տնտեսական հավասարակշռվածության սկզբունքը, այսինքն՝ թոշակի վճարումը իրականացվում է հաշվի չառնելով սոցիալական հիմնադրամին վերջինիս կատարած ներդրումների ն մասնակցու թյան չափերը: Թեն այդ դրույթը ավելի շատ պարտադրված քայլ է ն կապված է պետական բյուջեի ն սոցիալական ապահովագրության բյուջետային միջոցների սղության հետ, սակայն չի կարելի անտեսել այն տնտեսական սկզբունք ները, որոնք գործում են ապահովագրական ընդհանուր հիմքի վրա փոխհատուցումների վճարման ն շուկայական հարաբերությունների պայմաններում: Հատկապես պետք է հաշվի առնել, որ վերջիվերջո տնտեսական օրինաչափություների անտեսումը ապագայում հակադարձ ն բացասական արդյունքների է բերում, ինչի վկայությունն է այսօրվա թոշակների նվազագույն չափը: Նշված խնդրի կարգավորման ուղիներից մեկը պետք է լինի անհատական սոցիալական ապահովագրության հաշվառումը, որն արդեն իսկ նախատեսվում է ներդնել «Անհատական ծածկագրման մասին» օրենքի ընդունմամբ: Նույն օրենքով կանոնակարգվում են նան քաղաքացիների կենսաթոշակային տարիքները: Այսպես՝ տղամարդկանց թոշակային տարիքը 1996 թվականին սահմանված 60.5 տարեկանից յուրաքանչյուր տարի ավելացվում է 0.5 տարով ն սկսած 2005 թվականից՝ դառնում է հաստատուն տարիք՝ 63 տարեկան: Կանանց համար մոտեցումը նույնն է՝ 1996 թվականի 50.5 տարեկանից յուրաքանչյուր տարի ավելացվում է 0.5 տարով ն սկսած 2011 թվականից՝ դառնում է հաստատուն տարիք՝ 63 տարեկան: Գործող օրենքով նախատեսված է նան արտոնյալ պայմաններով տարիքային աշխատանքային կենսաթոշակի իրավունքը: Այստեղ նույնպես յուրաքանչյուր տարի նախատեսված է ավելացնել այդ իրավունքից օգտվելու համար սահմանված տարիքը՝ յուրաքանչյուր տարի կես տարվա չափով: Ընդ որում, առանձնապես վնասակար ն ծանր պայմաններում առնվազն 15 տարի աշխատած կանանց համար 2011 թվականից այն սահմանված է 53 տարի, իսկ տղամարդկանց համար՝ 58 տարի, վնասակար պայմաններում առնվազն 20 տարի աշխատած կանանց համար 2005 թվականից այն սահմանված է 55 տարի, իսկ տղամարդկանց համար՝ 60 տարի: Նախատեսված են նան երկարամյա ծառայության աշխատանքային կենսաթոշակներ: Միանշանակ է, որ Հայաստանի Հանրապետությունում սոցիալական լուրջ հիմնահարցերից է թոշակի ն աշխատավարձի խիստ ցածր մակարդակը: 4500-5000 դրամ թոշակը գործող գների պայմաններում չի լուծում կենսաթոշակառուի կամ նպաստառուի անգամ սննդի խնդիրը, ուր մնաց սոցիալական նվազագույնի բավարարումը: Հայաստանի սոցիալական ոլորտում լայնորեն կիրառվել է նան նպաստների համակարգը: 1999 թվականից մինչ այդ գոյություն ունեցող բազմաթիվ ն տարատեսակ նպաստներին ու փոխհատուցումներին փոխարինեց նպաստի որակապես տարբեր մի այլ տեսակ՝ սոցիալական աջակցությունը: ՀՀ կառավարության

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

1997թ. դեկտեմբերի 9-ի թիվ 562 «Հայաստանի Հանրապետությունում ընտանեկան նպաստի նշանակման ն վճարման կարգի մասին» որոշման համաձայն՝ առավել կարիքավոր ընտանիքների սոցիալական վիճակը բարելավելու նպատակով հաստատվեց ընտանեկան նպաստի վճարման կարգը: Փաստորեն նպաստի նշված տեսակը տրամադրվում էր ոչ թե այս կամ այն սոցիալական խմբին պատկանող անձանց, այլ ուղղված էր կոնկրետ ընտանիքին: Ընտանեկան նպաստի համակարգը սկսեց գործել 1999թ. հունվարի 1-ից: ՀՀ կառավարության 1998 թվականի դեկտեմբերի 9-ի թիվ 865 որոշմամբ ընտանեկան նպաստի բազային չափը սահմանվել է 3500 դրամ, ն ընտանիքի յուրաքանչյուր անդամին տրվող հավելման չափը՝ 1300 դրամ: Հետագայում՝ 2000 թվականի հուլիս ամսվանից, ընտանեկան նպաստի բազային չափը սահմանվել է 3000 դրամ, իսկ 2002 թ. հուլիս ամսվանից՝ 4000 դրամ: Ընտանեկան նպաստների ն մինչն 2 տարեկան երեխա խնամող մասնակի վճարովի արձակուրդում գտնվող անձանց տրվող նպաստների ֆինանսավորման աղբյուրը ՀՀ պետական բյուջեն է: Բացի ընտանեկան նպաստներից, ՀՀ պետական բյուջեից միջոցներ են հատկացվում մինչն 2 տարեկան երեխա խնամող գործազուրկ մայրերին տրվող նպաստների համար: Յուրաքանչյուր տարի այս նպաստից օգտվում է մոտավորապես 10.8 հազ. մարդ ն այդ նպատակով ծախսվում է մոտ 350 մլն դրամ: Բարեկեցությունը՝ իբրն տնտեսագիտական հասկացություն, ունի բավականին լայն ընկալում: Այդ տեսակետից հասկանալի է, որ տվյալ հասկացության ն համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) միջն դրսնորվում է պատճառահետնանքային հարաբերություն: Բնակչության արտադրական գործունեության ծավալայնությունը անառարկելիորեն պայմանավորում է նրա կենսակերպի ցուցանիշը: Իհարկե, չպետք է պնդել, որ համախառն ներքին արդյունքը ի վիճակի է ընդգրկելու ժողովրդի տնտեսական զբաղմունքին վերաբերող բոլոր կողմերը: Օրինակ՝ բնակարանային հսկա ծավալ կազմող բնագավառը, բանջարանոցներն ու հողամասերը, որտեղ իրականացվում են նորոգման, մշակման ն այլ կարգի ամենաբազմազան աշխատանքներ, որոնք հիմնականում իրականացվում են սեփականատերերի կողմից, հնարավոր չէ արտահայտել ՀՆԱ-ի մեջ: Նույնը կարելի է ասել ստվերային տնտեսության մասին: Այն նույնպես չի նպաստում ազգային եկամտի (ԱԵ) ավելացմանը ն հաշվի չի առնվում ՀՆԱ-ի ընդհանուր ծավալում, քանի որ հովանավորչություն ձեռք բերած գործատուները թաքցնում են իրենց եկամուտները ն շահագրգռված չեն բնակչության բարեկեցության բարձրացմամբ: Հետնապես՝ ժողովրդի ապահովության բարձրացման համար անհրաժեշտ է ՀՆԱ-ում հաշվի առնել դրան նպաստող շատ տարբեր ազդակներ. միաժամանակ բացառել այն բոլոր գործոնները, որոնք խոչընդոտում են սոցիալական բարեկեցության վերընթացին: Այսինքն՝ պետությունը պետք է որոշակի միջոցառումներ ձեռնարկի սոցիալական սուր խնդիրները մեղմելու ուղղությամբ: Շուկայական մեխանիզմին պետության միջամտությանը դեմ արտահայտվող

______________

Մարկոսյան Ա., Սաֆարյան Ռ., Շուկայական տնտեսության հիմունքները, Եր-ան, 2002թ., 384 էջ:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

նույնիսկ ամենաարմատական կողմնակիցները գտնում են, որ սոցիալական քաղաքականությունն անհրաժեշտ է մարդկանց միջն հարաբերությունների կարգավորման, բնակչության անապահով խավերին օգնություն ցույց տալու, աղքատության մակարդակը իջեցնելու ն հասարակության նվազագույն բարեկեցությունն ապահովելու համար1: Իշխանության նեկայացուցիչների սոցիալական քաղաքականության առանցքային խնդիրներից մեկը բնակչության միջն ունեցվածքի անկողմնակալ բաժանումն է, այն հաշվով, որպեսզի որոշակի միջոցառումների կիրառմամբ արմատապես կրճատվի նրա եկամուտների անհավասարությունը, որի հետնանքով ապահովվի ժողովրդի կենսակերպի անհրաժեշտ նվազագույն մակարդակ: Ըստ տնտեսագիտության կարնոր դրույթներից մեկի՝ կյանքի մակարդակը սահմանվում է, առաջին հերթին, նյութական պահանջմունքներով. սննդի, հագուստի, բնակարանների, առաջին անհրաժեշտության ապրանքների, առողջապահության, կրթության, աշխատանքի ն հանգստի պայմանների բավարարման աստիճանով: Պարզ է՝ նշված բնագավառներից մի քանիսը կապված են հոգնոր ոլորտի հետ, այնուամենայնիվ, դրանց պահանջմունքների բավարարումը դարձյալ հիմնականում շաղկապվում է նյութական բարիքների հետ: Սոցիալական պաշտպանությունը հայկական մենաշնորհ չէ: Այն կրում է միջազգային բնույթ, ն նրա ձեռնարկումների ամբողջական կառուցվածքի հիմքում ընկած են մարդու իրավունքների Հռչակագրի բոլոր հիմնական պահանջները, ըստ որոնց՝ մարդկային կյանքը համարվում է հասարակության համար ամենաբարձր արժեքը: Այդ իսկ պատճառով ամեն մի քաղաքակիրթ երկրի պարտքն է հովանավորության տակ վերցնել իր քաղաքացիներին տնտեսական ու սոցիալական բնեռացումներից, ցնցումներից, որոնք կարող են սկիզբ առնել աշխատանքի կորստի, եկամուտների կտրուկ անկման, հաշմանդամության, ծերության, հիվանդության շարժառիթներից ելնելով: Այս առաքելությունից դրդված՝ անհրաժեշտ է ակտիվ տնտեսական, հատկապես տեղական ռեսուրսները տնտեսական շրջանառության մեջ ընդգրկելու բանական քաղաքականությամբ նպաստել բնակչության կենսամակարդակի բարձրացմանը, աշխատուժի նվազագույն արժեքը ն աշխատավարձի նվազագույն մակարդակը, ինչպես նան նվազագույն կենսաթոշակների, նպաստների չափերը հասցնել գոնե նվազագույն կենսամակարդակին, կասեցնել աշխատուժի հետագա ապաորակավորման ընթացքը, ինչպես նան պաշտպանել սեփական արտադրողների շահերը ն հովանավորչական քաղաքականությամբ խթանել մանր գործարարությունը, մեղմել հասարակության ցցուն բնեռացման ընթացքը: Տնտեսության վերականգնման, բնակչության կենսամակարդակի բարձրացման նշված հիմնախնդիրներին զուգընթաց անչափ կարնոր է նան պետության սոցիալական քաղաքականության կատարելագործումը, որով էլ պայմանավորվում է երկրի ոչ հարուստ ռեսուրսների նպատակային ու ճիշտ օգտագործումը: Սոցիալական այդպիսի քաղաքականության իրագործման համար, ինչպես նշվել է նախորդ պարագրաֆներում, տարբեր ժամանակներում կիրառվել են բնակչության սոցիալական պաշտպանության տարբեր համակարգեր, որոնք, հաջորդելով մեկը մյուսին, անընդհատ կատարելագործվում են: Այս առումով ավելի արդիական է սոցիալական քարտերի ներդրման համակարգը, որը շրջանառության մեջ է մտել «Սո248

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

ցիալական ապահովության քարտերի մասին» ՀՀ օրենքի ընդունումից հետո (24.09.2003թ.): Այս օրենքով կարգավորվում են Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիներին, ՀՀ-ում բնակության իրավունք ունեցող ն բնակվող օտարերկրյա քաղաքացիներին, քաղաքացիություն չունեցող անձանց ու փախստականի կարգավիճակ ունեցող անձանց տրամադրվող սոցիալական ապահովության քարտեր հատկացնելու, կիրառելու ն սոցիալական քարտի համարի կիրառման հետ կապված հարաբերությունները: Սոցիալական քարտը, որի համարը եզակի է ն փոխոխման ենթակա չէ, քաղաքացիներին հատկացվող մի փաստաթուղթ է, որով երաշխավորվում է քաղաքացիների սոցիալական ապահովության իրավունքի իրականացումը: Սոցիալական քարտերի համակարգի ստեղծման նպատակը տեղեկատվական համակարգում անհատական տվյալների մշակման ընթացքում քաղաքացու նույնականացումը (իդենտիֆիկացումը), օրենսդրությամբ սահմանված կարգով տեղեկատվության փոխանակման գործընթացների կանոնակարգումը, բարելավումը ն քաղաքացու անհատական տվյալների գաղտնիության ապահովումն է: Սոցիալական քարտերի տեղեկատվական բազան այդպիսի քարտեր ստացած քաղաքացիների անհատական տվյալների ամբողջությունն է, որը ձնավորվում է քաղաքացիների ներկայացրած ն համապատասխան պետական կառավարման մարմինների տրամադրած տվյալների հիման վրա1: Այս համակարգի արմատավորումը, համոզված ենք, որոշակի հստակություն կարող է մտցնել քաղաքացու ն պետության, ինչպես նան գործատուի ու վարձու աշխատողի փոխհարաբերությունները արդարամտորեն կարգավորելու գործընթացում: Սրանով իսկ հնարավորություն կստեղծվի, թեկուզ նվազագույն չափով, ուշադրություն բնեռել մարդու շահադիտական վարքագծի ն հասարակական արժեքների միջն աստիճանաբար խորացող հակասությանը, որը խոչընդոտում է տնտեսության ընդհանուր արդյունավետությանը ն, ընդհակառակը, խթանում գործարարությանը, որ վերջինս ավելի շատ կողմնորոշվի դեպի ստվերային հատվածը՝ իհարկե, խախտելով հարկային ու կարգավորող այլ օրենքները: Շուկայական հարաբերություններ ստեղծած երիտասարդ հայկական պետության կայացման համար այս քայլը, անտարակույս, նպաստելու է պետական կառավարման առավել արդյունավետ համակարգի ձնավորմանը, որը դրական ներգործություն կունենա ստվերային տնտեսության ու չարաշահումների մակարդակների արմատական նվազեցման վրա: Դրանով, միաժամանակ, կայուն հող կստեղծվի, որպեսզի մեր քաղաքացիական հասարակությունը շրջադարձ կատարի իր օտարվածությունից դեպի հանրային կառավարման ոլորտը ն մասնակցի հասարակական ու տնտեսական համապատասխան վճիռների կայացմանը: Ակնհայտ է նան համակարգի ներդրման գործնական նշանակությունը: Դրա կի-

______________

«Սոցիալական ապահովության քարտերի մասինի ՀՀ օրենքը՝ ընդունված Ազ·ային ժողովի կողմից, 24.09.2003թ.:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

րառման հենց առաջին ամիսների ընթացքում բացահայտվեցին նախկին համակարգի մի շարք թերություններ, որոնք կապված էին շատ թոշակառուների՝ կրկնակի թոշակների հատկացման հետ: Աչքաթող չպիտի անել նան սոցիալական քարտերի տրամադրման մեխանիզմների ոչ հստակությունը հատկապես որոշակի խմբի հաշմանդամների համար: Սոցիալական քարտերի համակարգի ներդրումը կարնոր է նան բնակչության որոշակի շերտերի անապահովության սահմանն ու հասցեականությունը բնորոշելու հարցերում: Պարզապես դրանով հիմք է ստեղծվում անցում կատարելու աղ քատության գծի անուղղակի սահմանումից դեպի եկամուտների ուղղակի գնա հատումը: Այսինքն՝ ընտանիքի անապահովության գնահատման համար չափանիշ է ընդունվում ոչ թե բալային համակարգը, այլ միայն ընտանիքի անդամների ունեցած եկամուտը: Իհարկե, ընտանեկան նպաստների հասցեականու թյան հարցում առաջնորդվել միայն սոցիալական քարտերի համակարգի հուսալիությամբ, արդարացի չէր լինի: Այս խնդրում իրենց բացառիկ դերն ունեն նան տեղական ինքնակառավարման մարմինները: Առաջին հերթին սոցիալական ծառայության տարածքային կենտրոնների ն դրանց կից ստեղծված սոցիալական աջակցության խորհուրդների անդամները պարտադիր կերպով պիտի համագործակցեն բնա կիչ ների հետ, այ ցելեն նրանց բնակարանները, հայտնաբերեն նրանց կարիքները, մտահոգող հարցերը, գնահատեն նրանց սոցիալական վիճակը, համագործակցեն համայնքի ղեկավարության ն հասարակական կազմակերպությունների հետ: Սոցիալական ոլորտի ամեն մի աշխատող սերտ կապեր պիտի հաստատի հատկապես նոր արմատավորված համատիրությունների ղեկավարների հետ, քանի որ վերջիններս ավելի են քաջատեղյակ իրենց բնակիչների սոցիալական վիճակին: Նրանց ներկայացրած տեղեկատվությունը, անկասկած, կարող է վճռական դեր խաղալ անապահով ընտանիքների հայտնաբեր ման ու հաշվառման գործում: Բնակչության հետ տեղական ինքնակառավարման մարմինների այսպիսի շփումը, համագործակցությունը շահեկան են ոչ միայն անապահովության բացահայտման առումով, այլն այն ունի առավելապես բարո յահոգեբանական նշանակություն: Չէ՞ որ մարդը կարող է աղքատ լինել, սակայն չունենալ աղքատի զգացողություն, ն ընդհակառակը՝ ոչ աղքատը կարող է ունենալ աղքատի զգացողություն: Մատնանշված միջոցառումների, առանձնապես սոցիալական քարտերի ներդրման գործընթացի խելացի օգտագործումը կօգնի նան հաշվառված նպաստառու ընտանիքների ցուցակների թեթնացմանը: Իսկ դրանցից առաջացած դրամական ն այլ կարգի միջոցները դարձյալ կուղղվեն անապահով ընտանիքներին, ինչն էլ, թեկուզ նվազագույն չափով, դրականորեն կներգործի վերջիններիս սպառողական զամբյուղի պարունակության վրա: Սակայն արդարության դեմ չմեղանչելու համար պիտի շեշտել, որ վերջին տասնհինգ տարվա ընթացքում այդ զամբյուղի պարունակությունը մեր բնակչության բացարձակ մեծամասնության համար, մեղմ ասած, բարեհամբույր չի եղել: Դրանում համոզվելու համար բերենք հետնյալ տվյալները (տե՛ս թիվ 9.7 աղյուսակը):

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

Աղյուսակ 9.71 Նվազագույն պարենային զամբյուղի էներգետիկայի (կկալ) արժեքը (2004թ-ի տվյալներով)

Սննդամթերք

Սպիտակ հաց

Տավարի միս

Կաթնեղեն

Ս- հաց

Ձուկ

Ձու (1 հատ)

Բրինձ

Ձավար

Մակարոն

Ընդամենը

Կաղամբ

Շաքարավազ

Պանիր

Սոխ

Կարտոֆիլ

Յուղ

Խնձոր

Մեկ շնչի Օրական 100 ·ր-ի հաշվով 1 կ·-ի 100 ·ր-ի սպառումը կիլոկալոԸնդամեօրական արժեքը արժեքը մեկ շնչի նը (կկալ) սպառված րիան դրամով դրամով հաշվով (կկալ) սննդամթեր(·րամ) քի արժեքը

766.5

153.3

21.5

64.6

99.6

12.5

3.6

587.1

Բերված թվերից բավական է վերցնել երկու տվյալ՝ օրական մեկ շնչի հաշվով օգտագործվող սննդամթերքի անհրաժեշտ էներգետիկան ու դրա դրամական արժեքը, ն պարզ կդառնա նպաստառուների վիճակը: Եթե նպաստառու մեկ անձը մեկ օրում 2100 կիլոկալորիա ստանալու համար պիտի ծախսի 587.1 դրամ, իսկ մեկ ամսում՝ 17613 (587.1»30), մինչդեռ այդ նույն անձի մեկ ամսվա նվազագույն նպաստի չափը կազմում է 4500 դրամ, ապա պարզ կդառնա նրա կենսակերպը: Պարզապես մեկ անձի նպաստի ամսական նվազագույն չափը կազմում է նվազագույն պարենային զամբյուղի արժեքի 25.59-ը (4500/17613 » 100): Այդ ցուցանիշի համեմատությունը 2002թ-ի նույն ցուցանիշի հետ ցույց է տալիս, որ իրավիճակը ոչ թե բարելավվում, այլ ընդհակառակը՝ գնալով ավելի է խորանում (տե՛ս թիվ 9.8 աղյուսակը):

______________

Օրական մեկ շնչի հաշվով օ·տա·ործվող սննդամթերքի կալորիաների ու դրամական արժեքի տվյալները հիմնված են հեղինակների ուսումնասիրությունների վրա (2004թ-ի ·ներով):

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Աղյուսակ 9.8 Ընտանեկան նպաստը ն պարենային զամբյուղը 2002-2005թթ. Ցուցանիշներ Նպաստի միջին ամսական չափը, դրամ (ընտանիքի հաշվով) Նպաստի ամսական նվազա·ույն չափը 1 շնչի հաշվով, դրամ

Աղքատության պարենային ·իծը ամսական մեկ շնչի հաշվով, դրամ

Աղքատության ընտանեկան նպաստի ամսական նվազա·ույն չափը նվազա·ույն պարենային զամբյուղի նկատմամբ, 9

Տարիները

7741.6

17613

53.2

51.6

25.5

Այսպիսով՝ 2002 թ. նպաստի ամսական նվազագույն չափը կազմել է նվազագույն պարենային զամբյուղի արժեքի 51.6 9-ը: Դրությունը ավելի ողբերգական կդառնա, եթե նշված նվազագույն պարենային զամբյուղի արժեքին ավելացվեն նան ոչ պարենային ապրանքների ու ծառայությունների (հագուստ, վառելիք, կահույք, կենցաղային էլեկտրասարքեր, դեղամիջոցներ, տրանսպորտ, կոմունալ ծառայություններ, կրթություն, բժշկություն ն այլն) նվազագույն սպառման ծախսերը: Արդյունքում կստացվի նվազագույն սպառողական զամբյուղի արժեքը, որը կկազմի 28732.5 դրամ (17613 » 100/61.3): Սա նշանակում է, որ բնակչության մի հսկա զանգված գտնվում է ֆիզիոլոգիական նորմերից մի քանի անգամ ցածր պայմաններում: Մինչդեռ հայտնի է, որ գենոհիմնադրամի պահպանությունն իրականացվում է մարդկանց ապահովելու, այդ մակարդակը բարելավելու միջոցով: Դա համապետական խնդիր է ն շոշափում է համազգային շահեր1: Սոցիալ-տնտեսական նման իրավիճակի տնական երկարաձգումը կարող է հանգեցնել նան ավելի աղետալի հետնանքների: Տնտեսական հարաբերություններից վտարված ու մեկուսացված անհատը կորցնում է իր արժանապատվությունը, հեղինակությունը ինչպես հարազատների, այնպես էլ շրջապատի միջավայրում: Նա աստիճանաբար մոռացության է տալիս ազգային ավանդույթները, մասնագիտական ձեռքբերումները, բարեկրթական չափանիշները ն ինքնաբերաբար բռնում է ազգային խզման կործանարար ուղին: Ցանկացած համակարգի արդյունավետություն նախ ն առաջ որոշվում է նրանում իրականացված ներդրումների դիմաց ստացված փոխհատուցման մակարդակով: Այս մոտեցման համաձայն՝ քաղաքացիների կենսաթոշակները պետք է համահունչ լինեն նախ՝ վերջիններիս կողմից կատարվող վճարներին ն երկրորդ՝ համապատասխանեն այն նվազագույն պահանջներին, որոնք ներկայացվում են կենսաթոշակնե-

______________

Խոջաբեկյան Վ., Հայաստանի բնակչության վերարտադրությունը - տեղաշարժերը 2|2-22 դարերում, 22| դարի շեմին, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտությունի հրատ., Եր-ան, 2001թ., էջ 323:

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

րին՝ կապված մարդու կենսական նվազագույն պահանջների բավարարման հետ: Արդյունավետության խնդիրները պետք է համահունչ լինեն նան այս բնագավառի վերաբերյալ ընդունված միջազգային համաձայնագրերի ն բանաձների պահանջներին: Դա ենթադրում է, որ մեր հանրապետությունում գործող սոցիալական ապահովագրության համակարգը նույնպես պետք է համապատասխանեցվի միջազգային նվազագույն ստանդարտների պահանջներին: Կարնոր է նան թոշակների ն նպաստների արդյունավետության գնահատումը պետական համախմբված ֆինանսների տեսանկյունից, օպտիմալ հարաբերակցության ապահովումը պետության կողմից այդ նպատակով ծախսվող միջոցների, թոշակների ն այլ փոխհատուցումների միջն: Սոցիալական ապահովագրության ոլորտում բարեփոխումներ իրականացնելու գործընթացը նախ ն առաջ պետք է ելնի բնակչության տարիքասեռային կազմից՝ հաշվի առնելով բյուջետային հնարավորությունները, տնտեսության զարգացման մակարդակը, ժողովրդագրական փոփոխությունները, շուկայական զարգացած տնտեսություն ունեցող պետությունների փորձը: Հայաստանի Հանրապետությունում կենսաթոշակների անբավարար չափերը մշտապես մտահոգում են հասարակությանը, թերահավատություն առաջացնում ապագայում եկամտի կորստի դեպքում սոցիալական ապահովագրության վճարների հաշվին բավարար կենսամակարդակ ապահովելու հանդեպ: Նախ ն առաջ պետք է վերականգնվի այդ վստահությունը, որն էլ հնարավորություն կտա բարձրացնել ինչպես յուրաքանչյուրի պատասխանատվությունը սոցիալական ապահովագրական վճարների ճիշտ հաշվարկման ն հավաքագրման գործում, այնպես էլ այն դարձնել շահավետ ն գրավիչ: Դա նշանակում է, որ այս բնագավառում նախատեսվող բոլոր փոփոխությունները պետք է հիմնված լինեն անձի, հասարակության ն պետության փոխշահավետ համագործակցության վրա, ինչը կհավասարակշռի անհատի ն հասարակության շահերը: Տվյալ պարագայում անհրաժեշտ է ընտրել սոցիալական ապահովագրության աշխարհում գործող մոդելներից մեկը. » ապահովագրական հիմքի վրա վճարվող կենսաթոշակային համակարգը, երբ յուրաքանչյուրի կողմից կատարված սոցիալական վճարների միջոցով հավաքագրված գումարների հաշվին ն դրա սահմաններում վճարվում են թոշակներ ն նպաստներ; » նվազագույն կենսաթոշակների ապահովման մոդելը, որը ենթադրում է որոշ չափով շեղվել ապահովագրական սկզբունքներից, ավելի շատ նախատեսել վերաբաշխման գործիքների ն նվազագույն թոշակների ապահովումը: Այս համակարգի ընտրությունը ենթադրում է, որ պետք է սահմանվեն նվազագույն կենսական ն սոցիալական զամբյուղների չափերը, որոնց համապատասխան վճարվեն թոշակները: Կենսաթոշակների ն նպաստների արդյունավետության բարձրացման տեսակետից նպատակահարմար է նան ՀՀ-ում այդ երկուսի կոմբինացված մոդելի կիրառումը՝ վերջնանպատակ ունենալով աստիճանաբար անցում կատարել միայն ապահովագրական հիմքի վրա գործող թոշակային համակարգին: Շուկայական տնտեսության պայմաններում այն ավելի քան արդարացված է ն համապատասխանում է տնտեսական այն հարաբերություններին, որոնք առաջ են գալիս հասարակության կողմից ազգային արդյունքի ստեղծման ն վերաբաշխման ընթացքում:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Խոսելով կենսաթոշակների մասին՝ պետք է միաժամանակ հաշվի առնել նան սոցիալական ապահովագրության շրջանակներում վճարվող այլ նպաստների ն փոխհատուցումների (հատկապես գործազրկության նպաստների) հարցը: Գործազրկության համար վճարվող նպաստների չափը այսօր ավելի փոքր է, քան կենսաթոշակի չափը, որը, մեր կարծիքով, անարդարացի է: Սա արդյունք է այն բանի, որ եթե նկատվել է թոշակների որոշ կայուն աճ, ապա գործազրկության նպաստների չափը վերանայվել է միայն մեկ անգամ՝ 1999 թվականին: Քանի որ գործազրկության նպաստի տրամադրումը օրենքով նախատեսվում է մեկ տարուց ոչ ավելի ժամկետով, որից հետո ենթադրվում է, որ անձը պետք է վերականգնի իր աշխատանքը, ուստի նպաստի չափը պետք է սահմանվի վերջին աշխատավարձի ոչ պակաս քան 759-ի չափով, կամ այն պետք է հավասար լինի կենսական նվազագույն սանդղակին: ՀՀ-ում նախընտրելին առաջին տարբերակն է, քանի որ բխում է միջազգային կոնվենցիաների պահանջներից: Այն հնարավորություն կտա, որպեսզի գործազուրկը ստիպված չլինի գնալ ավելի ցածր որակավորման աշխատանքի, այլ փնտրի համապատասխան աշխատանք: Սոցիալական ապահովագրության ֆինանսական համակարգի ն պետական բյուջեի ծախսերի, ինչպես նան յուրաքանչյուրի թոշակների ն նպաստների ծավալների ավելացման ն արդյունավետության բարձրացման տեսակետից շատ կարնոր է կամավոր սոցիալական ապահովագրությունը, որը մեր հանրապետությունում պետք է հանդես գա որպես լրացուցիչ թոշակի ապահովման համակարգ: Նման համակարգը երկար տարիներ արդյունավետ գործում է գրեթե բոլոր զարգացած պետություններում: Որոշ երկրներում սոցիալական ապահովագրության համակարգը իրականացվում է միայն մասնավոր կառույցների միջոցով: Ինչպես միջազգային կոնվենցիաներով, այնպես էլ զարգացած երկրների ապահովագրական համակարգերով սոցիալական ռիսկերի շարքին, որը նույնպես պահանջում է ապահովագրություն, պատկանում է աշխատողների բժշկական ապահովագրությունը: Այս ռիսկի տեսակը Հայաստանի Հանրապետությունում ընդգրկված չէ սոցիալական ապահովագրության համակարգում: Բացառություն կարելի է համարել սոցիալական ապահովագրության համակարգի միջոցների հաշվին հաշմանդամներին տրամադրվող բժշկական ծառայությունը ն ուղեգրերը: ճիշտ է, այս հարցը որոշ չափով կարգավորվում է պետական պատվերի շրջանակներում հաշմանդամներին անվճար տրամադրվող մի շարք բուժծառայությունների ձնով, սակայն այն ոչ միշտ է համապատասխանում հաշմանդամների կարիքներին: Վերը թվարկված բոլոր մոտեցումները հնարավորություն կտան ինչպես մոտ ապագայում, այնպես էլ հեռանկարում բարձրացնել սոցիալական ապահովագրության կենսաթոշակների ն նպաստների արդյունավետությունը: Ի վերջո, յուրաքանչյուր ոք պետք է կարողանա տարբերել սոցիալական աջակցության շրջանակում տրամադրվող նպաստները ն բարեգործական վճարները կենսաթոշակներից, հասարակությունում հստակ տարանջատվել սոցիալական ապահովագրության ներքո տրամադրվող կենսաթոշակները ն նպաստները սոցիալական աջակցության շրջանակում տրամադրվող օգնություններից, ճիշտ ընկալել սոցիալական ապահովագրության դերն ու նշանակությունը ն ֆինանսական աղբյուրների բովանդակությունը:

ԲԱԺԻՆ 2.

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Ինչո՞վ է պայմանավորված արտաբյուջետային հիմնադրամների հասարակական անհրաժեշտությունը: 2. Ի՞նչ նպատակով են ծախսվում արտաբյուջետային հիմնադրամները: 3. Որո՞նք են աշխարհում գոյություն ունեցող սոցիալական հիմնադրամների տեսակները, դրանք ի՞նչ դեր են կատարում ՀՀ-ում: 4. Ինչպիսի՞ զարգացում է ունեցել ՀՀ սոցիալական համակարգի ձնավորումը, ն ի՞նչ սոցիալական հիմնադրամներ են գործում: 5. ՀՀ-ում կենսաթոշակների ի՞նչ տեսակներ կան, որո՞նք են դրանց մեծությունը պայմանավորող ցուցանիշներն ու պայմանները: 6. Թվարկել ՀՀ-ում կիրառվող նպաստների տեսակները: 7. Սոցիալական հիմնադրամների ձնավորման ինչպիսի՞ կարգ գոյություն ունի ՀՀ-ում, որո՞նք են դրանց աղբյուրներն ու վճարողները: 8. Ինչպիսի՞ կարգ է գործում ՀՀ-ում աշխատանքային կենսաթոշակների հաշվարկման համար: 9. Ինչպիսի՞ մեխանիզմ է կիրառվում ՀՀ-ում սոցիալական քարտերի ուղղությամբ: 10. Ինչպիսի՞ մոտեցումներ կարող են կիրառվել հանրապետությունում սոցիալական ապահովագրության կենսաթոշակների ն նպաստների արդյունավետությունը բարձրացնելու առումով: Գրականություն 1. ՀՀ Սահմանադրություն (2006թ.) 2. ՀՀ քաղաքային օրենսգիրքը՝ ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից, 15 մայիսի, 1998 թ.: 3. «ՀՀ քաղաքացիների պետական կենսաթոշակների ապահովության մասին» ՀՀ օրենքը՝ ընդունված Ազգային ժողովի կողմից, 06.12.1995թ.: 4. «ՀՀ-ում սոցիալական ապահովության քարտերի համակարգ ներդնելու մասին» ՀՀ կառավարության N1783-Ն որոշում, 24.12.2003թ.: 5. «ՀՀ-ում սոցիալական ապահովության քարտերի համարների կիրառումն ապահովելու մասին» ՀՀ կառավարության N 963-Ն որոշում, 25.06.2004թ.: 6. ՀՀ ֆինանսների վիճակագրություն 2000-2004թթ., Վիճ. ժողովածու (ՀՀ ԱՎԾ), Երնան, 2005թ.: 7. «ՀՀ բյուջետային համակարգի մասին» ՀՀ օրենք, 24 հունիսի, 1997թ.: 8. «ՀՀ կառավարության 2006-2008թթ. պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագիրը հաստատելու մասին» թիվ 777-Ն որոշումը, 1 հունիսի, 2005թ.: 9. «Ֆինանսական համահարթեցման մասին» ՀՀ օրենքը, 24 նոյեմբերի, 1998թ.: 10. «Տեղական ինքնակառավարման մասին» ՀՀ օրենքը, 7 մայիսի, 2002թ.: 11. 2006թ. պարզեցված պետական բյուջեն, Տնտեսական զարգացման ն հետազոտական կենտրոն, ՀԿ, «Բյուջետային վերլուծության» ծրագիր, Երնան, 2006թ.: 12. ՀՀ հարկային օրենքները, Պաշտոնական վերահրատ. փոփոխությունները ն լրացումները կատ. են 2006թ. հունվարի 16-ի դրությամբ, Երնան, 2006թ.: 13. Հարկեր, տուրքեր ն վճարներ, ՀՀ կառ. առընթ. հարկ. պետ. ծառ., «ՀՄՏ» ՓԲԸ, խմբ. խորհ.` Ա. Ալավերդյան ն ուրիշներ, Երնան, 2006թ.: 14. «Բնակչության զբաղվածության մասին» ՀՀ օրենքը՝ ընդունված Ազգային ժողովի կողմից, 01.01.1997թ.: 15. Ի.Ա. Ավետիսյան, Տնտեսավարման ֆինանսավարկային համակարգը, «Տնտեսագետ», Երնան, 1993թ.: 16. «Ֆինանսներ ն վարկ», ուսումնական ձեռնարկ պրոֆ. Լ. Բադանյանի խմբագրությամբ, Երնան, «Զանգակ-97», 2003թ.:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

17. Յու.Դ. Ալավերդյան, Ի.Ա. Ավետիսյան, ՀՀ ֆինանսավարկային համակարգը, «Հայաստան», 1996թ.: 18. Յու.Դ. Ալավերդյան, Բյուջետային հիմնարկների պլանավորման ն ֆինանսավորման հարցեր, «Տնտեսագետ», Երնան, 1997: 19. Յու. Ալավերդյան, Հայաստանի Հանրապետության բյուջետային համակարգը, ուս. ձեռնարկ, Եր., «Տնտեսագետ», 2003: 20. Բոստանջյան Վ., «Բյուջետային համակարգի մասին օրենքի նախագծի մշակման սկզբունքները, «Ֆինանսներ ն բանկեր», N9, Երնան, 1997: 21. Հարությունյան Տ.Վ., Հարկման արդյունավետության բարձրացման ուղիները ՀՀ-ում, Երնան, 2006թ.: 22. Հայկ Մելիքյան, Հայաստանի հարկային օրենսդրություն, Երնան, 2005թ.: 23. Խոջաբեկյան Վ., Հայաստանի բնակչության վերարտադրությունը ն տեղաշարժերը 2|2-22 դարերում. 22| դարի շեմին, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատ., Երնան, 2001թ., 480 էջ: 24. Զարգացման պլանավորման ն բյուջետավորման համակարգեր, ներկա ն ապագա տեսականը, Մ. Թումասյան, Երնան, 2006 թ.: 25. ՂՌվՈվրօ, ցփպովՌՍ, տՏՊ.ՐպՊ. հ.Լ.խցՍՔՌվՈ, Թ.Ը.հսպտՏՉՈ, Ծ., "նՍՏվՏՎՌրՑ", 2006. 26. ՂՌվՈվրօ Ռ ՍՐպՊՌՑ ցփպովՌՍ, տՏՊ.ՐպՊ. Ծ.Թ. ՀՏՎՈվՏՉրՍՏչՏ, թ.ծ.ըպսՏչսՈջՏՉՏռ, Ծ., "ԹօրՔպպ ՏոՐՈջՏՉՈվՌպ", 2006. 27. ՂՌվՈվրօ ՍՐպՊՌՑ, ցփպովՌՍ Պսÿ ՉցջՏՉ, կ.Լ. ԹՏւՐՌվ, Ը.հ. ծպՔՌՑՏռ, Ծ., 2005չ. 28. ԺՏւՏՊօ Ռ ՐՈրւՏՊօ Չ ոցւչՈսՑպՐրՍՏՎ Ռ վՈսՏչՏՉՏՎ ցփպՑպ, Ծ.խ.ԽՏՑՏՉՈ, Ծ.Թ. հՏՍՏսՏՉՈ, Ծ., ՂՌվՈվր. չՈջպՑՈ, 2005չ. 29. ՂՌվՈվրօ ՊպվպՋվՏպ ՏոՐՈքպվՌպ, ԽՐպՊՌՑ, թ.Ծ. ԽՏստՈՍՏՉՈ, Ծ., 2005չ. 30. կՐՏոսպՎօ չՏրցՊՈՐրՑՉպվվՏռ ո'ՊՋպՑվՏռ տՏսՌՑՌՍՌ, Ը.Թ.ձս'ՍՌպՉ, Ծ., 2004չ. 31. թՐՈՋՊՈվրՍՏ-տՐՈՉՏՉօպ ՊՏչՏՉՏՐօ: վՈսՏչՏՏոսՏՋպվՌպ ՉօտսՈՑ, Լ.խ. ԼՉՈփպՉ, Ծ., 2005չ. 32. ծՈսՏչՏՏոսՏՋպվՌպ 'ՐՌՊՌփպրՍՌւ ՒՌջՌփպրՍՌւ սՌՓ, Ձ.ժ.ԽՏրՈՐպՉՈ. խ.Ը.ՇՐՌվՏՉՈ, խ.թ.ըՈՐՈվՏՉՈ, հՈվՍՑ-կպՑպՐոցՐչ, "ըՌջվպր-տՐպրրՈ". 33. ծՈսՏչՌ Ռ վՈսՏչՏՏոսՏՋպվՌպ, Ձ.Ղ. ՇՑՍՌվՈ, Ծ., 1998չ. 34. ծՈսՏչՌ, Ժ.թ.ճպՐվՌՍ Ռ ՊՐցչՌպ, Ծ.,1998չ. 35. ծՈսՏչՌ Ռ վՈսՏչՏՏոսՏՋպվՌպ Չ ՀՏրրՌՌ, խ.կ. ԿՍցվպՉՈ, Ծ., 1996չ. 36. ծՈսՏչՏՉօպ րՌրՑպՎօ ՐՈջՉՌՑօւ րՑՐՈվ ՎՌՐՈ, Թ.Ը. ԾպքպՐÿՍՏՉՈ, 1995 չ. 37. ԹՏսչՌվ ծ. Ը., շտՏվրՍՌռ ՏտօՑ (ՐպՔպվՌÿ ֆՍՏվՏՎՌփպրՍՌւ տՐՏոսպՎ), Ծ., "նՍՏվՏՎՌՍՈ", 1998, 255 ր. 38. Լi6ո6ոt Ս., ԽՅոՇiոiՅk Ք., Տտid6ոՏki K., "ԽՅՇոօ6ՇօոօոiՇ ՅՇՇօսոtiոց Յոd ՅոՅ|/ՏiՏ iո tոՅոՏitiօո 6Շօոօոi6Տ", |ոt6ոոՅtiօոՅ| ԽօոitՅո/ fօոd, 1997, ք. 183.

ԲԱԺԻՆ 3

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

ԳԼՈՒԽ 10

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ

էՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

10.1. ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅԱՆ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ, ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ ԵՎ ՖՈՒՆԿՑԻԱՆԵՐԸ

Կազմակերպությունը (ձեռնարկությունը) արտադրության ոլորտում ինքնուրույն տնտեսական սուբյեկտ է, որն ունի իրավաբանական անձի կարգավիճակ, արտադրում է ապրանքներ, մատուցում ծառայություններ, կատարում աշխատանքներ, կարող է զբաղվել տնտեսական գործունեության տարբեր տեսակներով, որոնց նպատակն է շահույթի ստացումը ն կապիտալի աճը (ավելացումը): Նա կարող է իրականացնել գործունեության որնէ տեսակ կամ միաժամանակ բոլոր տեսակները: Ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների ձեռնարկատիրական գործունեության ընթացքում ձնավորվում են տնտեսական կապեր իրենց գործընկերների (կոնտրագենտների) հետ՝ մատակարարների ու գնորդների, համատեղ գործունեության գործընկերների, միավորումների, ֆինանսավարկային համակարգի, որի արդյունքում առաջանում են ֆինանսական հարաբերություններ: Այդ հարաբերությունները կապված են արտադրանքի արտադրության ու իրացման կազմակերպման, աշխատանքների կատարման, ծառայությունների մատուցման, ֆինանսական ռեսուրսների ձնավորման, ինվեստիցիոն գործունեության իրականացման հետ: Ֆինանսական հարաբերությունների նյութական հիմքը փողն է, իսկ առաջացման անհրաժեշտ պայմանը՝ դրամական միջոցների իրական շարժը, որի արդյունքում ձնավորվում ն օգտագործվում են դրամական միջոցների կենտրոնացված ու ապակենտրոնացված ֆոնդերը: Ձեռնարկության ֆինանսները ֆինանսական կամ դրամական հարաբերությունների այն համախումբն են, որոնք առաջանում են հիմնական ու շրջանառու կապիտալի, ձեռնարկության դրամական ֆոնդերի ձնավորման ն օգտագործման ընթացքում: Ձեռնարկությունների ֆինանսական հարաբերությունները ըստ տնտեսական բովանդակության կարող են ձնավորվել հետնյալ ուղղություններով՝ 1. Հիմնադիրների միջն ձեռնարկությունը ստեղծելու պահին՝ կապված կանոնադրական (բաժնետիրական) կապիտալի ձնավորման հետ, ինչը նախասկզբնա257

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

կան աղբյուր է արտադրական ֆոնդերի կազմավորման ն ոչ նյութական ակտիվների համար. 2. Ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների միջն՝ կապված արտադրանքի արտադրության ու իրացման ն նոր ստեղծվող արժեքի ձնավորման հետ: Դրանց վերաբերում են հումքի, նյութերի, ապրանքների մատակարարների ու գնորդների միջն ֆինանսական հարաբերությունները. 3. Ձեռնարկությունների ու նրանց ստորաբաժանումների՝ մասնաճյուղ, բաժին, արտադրամաս, միջն ծախսերի ֆինանսավորման, շահույթի ն մյուս աղբյուրների վերաբաշխման հարաբերությունները. 4. Ձեռնարկությունների ն աշխատողների միջն եկամուտները բաշխելու ն օգտագործելու, բաժնետոմսերի թողարկման ու բաշխման, տոկոսների, շահաբաժինների վճարման, հարկապահման ն այլ դրամական հարաբերությունների հետ կապված. 5. Ձեռնարկությունների ն ֆինանսական համակարգի միջն, հարկերի վճարման տարբեր բյուջետային մակարդակների պարտադիր այլ մուծումների, արտաբյուջետային ֆոնդերին հատկացումների, տույժ ու տուգանքների հետ կապված. 6. Ձեռնարկությունների ն ապահովագրական ընկերությունների միջն ապահովագրման, վճարներ կատարելու ն փոխհատուցում ստանալու հետ կապված. 7. Այլ բնույթի դրամական հարաբերություններ (վերադաս, ձեռնարկության ստորաբաժանումներ, ներդրումային կազմակերպություններ ն այլն): Թվարկված խմբերից յուրաքանչյուրն ունի իր առանձնահատկությունները ն դրամական ոլորտը: Սակայն դրանք բոլորը կրում են երկկողմանի բնույթ, ն նյութական հիմքը դրամական միջոցների շարժն է, որով ուղեկցվում են սեփական ն դրա կազմում կանոնադրական կապիտալի ձնավորումը, սկսվում ն ավարտվում է ձեռնարկության միջոցների շրջապտույտը, դրամական ֆոնդերի ու ռեզերվների ստեղծումը ն ծախսումը: Գործնականում ֆինանսական հարաբերությունների թվարկված տեսակները, ընդհանրությունների ն բովանդակության հիմքի վրա կարելի է արտահայտել խոշորացված 4 խմբերով՝ 1. այլ ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների հետ. 2. ձեռնարկության ներսում. 3. վերադաս կազմակերպությունների հետ (միավորում, գերատեսչություն, ֆինանսաարդյունաբերական խումբ, հոլդինգ), 4. ֆինանսավարկային համակարգի հետ (բյուջե, արտաբյուջետային ֆոնդ, բանկ, ապահովագրություն, բիրժա, տարբեր ֆոնդեր): Ֆինանսների բովանդակության մասին առավել ամբողջական պատկերացում է ստացվում նրա ֆունկցիաների միջոցով: Առնտրային կազմակերպությունների ֆինանսների ֆունկցիաները նույնն են, ինչ համապետականինը կամ ֆինանսներինը ընդհանրապես: Տնտեսագետների մեծամասնությունը ընդունում է երկու ֆունկցիա՝ բաշխման ն վերահսկողության: Բաշխման ֆունկցիայի միջոցով տեղի է ունենում նախասկզբնական կապիտալի ձնավորում, արտադրության մեջ դրա ավանսավորում, վերարտադրություն, եկամուտների ն ֆինանսական ռեսուրսների բաշխման հիմնական համամասնություննե258

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

րի ստեղծում, որով ապահովվում է առանձին ապրանքարտադրողների, տնտեսավարող սուբյեկտների ն պետության շահերի օպտիմալ զուգակցումը: Ֆինանսների բաշխման ֆունկցիայի հետ է կապված առնտրային կազմակերպությունների ստացած եկամուտների բաշխման ու վերաբաշխման միջոցով դրամական ֆոնդերի ձնավորումը: Դրանց են վերաբերում կանոնադրական կապիտալը կամ ֆոնդը, լրացուցիչ կապիտալը, պահուստային ֆոնդը, կուտակման, սպառման, արժութային ն այլ ֆոնդերը: Բաշխման հարաբերությունները շոշափում են ինչպես հասարակության շահերը ամբողջությամբ, այնպես էլ առանձին տնտեսավարող սուբյեկտների, նրանց աշխատողների, բաժնետերերի, վարկային ու ապահովագրական ինստիտուտների շահերը: Ուստի առաջնահերթ խնդիր է դրանց օպտիմալ կազմակերպումը, ինչին նպաստում է ֆինանսների վերահսկողության ֆունկցիան: Ֆինանսների վերահսկողության ֆունկցիայի օբյեկտիվ հիմքը արտադրության ու իրացման, ծառայությունների մատուցման ծախսերի, դրամական եկամուտների ու ֆոնդերի արժեքային հաշվառումն է: Այս ֆունկցիայի կատարումը կապված է տարբեր խթանների ն սանկցիաների, ինչպես նան ցուցանիշների կիրառման հետ: Երբ ձեռնարկությունը ժամանակին լուծում է բյուջեի, բանկերի, մատակարարների հանդեպ պարտավորությունները, դրանով իսկ բարելավում է իր վերջնական արդյունքը, բարձրացնում արտադրության ու միջոցների օգտագործման արդյունավետությունը: Հակառակ դեպքում չի կարող խուսափել տույժ-տուգանքներից, ֆինանսական վիճակի լարվածությունից: Ֆինանսական վերահսկողության ձներից մեկը տարբեր ֆինանսական ցուցանիշների օգտագործումն է, որոնցից գլխավորը ձեռնարկությունում միջոցների առկայության կայունությունն է: Հենց դրանում է արտահայտվում վերահսկողության ն բաշխման ֆունկցիաների փոխկապվածությունը, դա էլ ըստ էության դրամով վերահսկողություն է: Մյուս ֆինանսական ցուցանիշներին վերաբերում են մատակարարներին, բանկին, բյուջեին, աշխատողներին պարտքը, շրջանառու կապիտալով ապահովվածությունը, շահույթը, վնասը, իրացվելիությունը, վճարունակությունը ն այլն: Ֆինանսների ֆունկցիաները ցանկացած կազմակերպություն, ձեռնարկությունում պետք է ծառայեն ֆինանսական ռազմավարության երեք կարնորագույն խնդիրների կատարմանը՝ 1. ձեռնարկությանը ապահովել անհրաժեշտ դրամական միջոցներով ն դրա հիման վրա կայունություն ն իրացվելիություն. 2. շահութաբերության ապահովում ն առավելագույն շահույթի ստացում. 3. իր աշխատողների ու սեփականատերերի նյութական ն սոցիալական պահանջների բավարարում: Արտադրության ոլորտի առնտրային ձեռնարկությունների ֆինանսական հարաբերությունները կառուցվում են որոշակի սկզբունքների պահպանմամբ: Այդ սկզբունքները առավելապես կապված են հիմնական տնտեսական գործունեության հետ ն կիրառվում են ֆինանսական հետնանքների բարելավման նպատակով: Դրանք գլխավորապես վերաբերում են տնտեսական ինքնուրույնությանը, ինքնաֆինանսավորմանը, նյութական շահագրգռվածությանը, նյութական պատասխանատվությանը:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Տնտեսական ինքնուրույնության սկզբունքը գործնականում չի կարող իրացվել առանց ֆինանսական ինքնուրույնության ն անկախության: Գործող օրենսդրությունը հնարավորություն է տալիս, որպեսզի տնտեսավարող սուբյեկտները ինքնուրույն որոշեն տնտեսական գործունեության (բիզնեսի) ոլորտը, ֆինանսավորման աղբյուրները, շահույթ կորզելու նպատակով դրամական միջոցների ներդրման ուղղությունները: Շուկան թելադրում ն խթանում է առնտրային կազմակերպություններին կապիտալը ներդնելու նոր ոլորտների որոնումը, պահանջարկին համապատասխան ճկուն արտադրությունների կազմակերպումը: Լրացուցիչ շահույթ ստանալու նպատակով առնտրային կազմակերպությունները կարող են կատարել կարճաժամկետ ու երկարաժամկետ ֆինանսական ներդրումներ այլ ձեռնարկությունների, պետական արժեթղթեր ձեռք բերելու, այլ տնտեսավարող սուբյեկտների կանոնադրական կապիտալի ձնավորմանը մասնակցելու միջոցով: Տեսականորեն ն նան գործնականում լրիվ տնտեսական ինքնուրույնություն լինել չի կարող, քանի որ պետությունը մասնակցում է դրանց գործունեության առանձին բնագավառների կարգավորմանը: Օրենսդրորեն սահմանվում են բյուջեի հետ փոխհարաբերությունները, բոլոր տիպի ու սեփականության ձնի առնտրային կազմակերպությունները վճարում են անհրաժեշտ հարկերը, մասնակցում արտաբյուջետային ֆոնդերի ձնավորմանը: Պետությունը ընդհանուր գծերով որոշում է նան ամորտիզացիոն քաղաքականությունը: Ինքնաֆինանսավորման սկզբունքի իրացումը ձեռնարկատիրական գործունեության հիմնական պայմաններից մեկն է: Դրանով է ապահովվում տնտեսավարող սուբյեկտների մրցունակությունը: Դա նախ ն առաջ նշանակում է արտադրության ու իրացման, ծառայությունների մատուցման վրա կատարված ծախսերի լիակատար փոխհատուցում, արտադրության զարգացման համար ներդրում իրականացնել սեփական միջոցների հաշվին ն միայն անհրաժեշտությունից ելնելով օգտվել բանկային ու առնտրային վարկերից: Նյութական շահագրգռվածության սկզբունքը որպես օբյեկտիվ անհրաժեշտություն ապահովվում է ձեռնարկատիրական գործունեության հիմնական նպատակով՝ շահույթի ստացման ձգտումով: Ձեռնարկատիրական գործունեության արդյունքների նկատմամբ շահագրգռվածությունը դրսնորվում է ոչ միայն մասնակիցների, այլն պետության կողմից: Առանձին աշխատողների մակարդակով այդ շահագրգռվածության իրացումը կարող է ապահովվել աշխատանքի բարձր վարձատրությամբ: Ձեռնարկության համար այդ սկզբունքը կարող է իրացվել պետական օպտիմալ հարկային քաղաքականության, ամորտիզացիոն նպատակահարմար նորմատիվների ն զարգացման նպաստավոր պայմաններ ստեղծելու միջոցով: Կազմակերպությունը ինքը դրան կարող է նպաստել նոր ստեղծված արժեքի սպառման ու կուտակման ֆոնդերի միջն բաշխելու գործում հիմնավորված համամասնություն պահպանելու միջոցով: Պետության շահերին համապատասխանում են արտադրության ընդլայնումը, շահութաբերության բարձրացումը ն հարկային կարգապահության պահպանումը: Նյութական պատասխանատվության սկզբունքը նշանակում է պատասխանատվության որոշակի համակարգի առկայություն ֆինանսատնտեսական գործունեության բոլոր բնագավառներում, կոնկրետ մեթոդներով ու ազդեցության միջոցներով:

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

Պայմանագրային պարտավորությունները չկատարող, հաշվարկային կարգապահություն չպահպանող, վարկերը ժամանակին չմարող, հարկային կարգապահությանը չենթարկվող ձեռնարկությունները պետք է կրեն ֆինանսական պատասխանատվություն, վճարեն տույժ, տուգանք, ենթարկվեն հարկադրանքի, ի վերջո ընկնեն սնանկացման գործընթացի մեջ: Ձեռնարկության առանձին աշխատողների հանդեպ կիրառվում է տուգանքի համակարգը՝ խոտան թույլ տալու ն այլ խախտումների համար պարգնից զրկում, աշխատանքից ազատում ն այլն: Այս սկզբունքը ներկա իրադրությունում իրացվում է առավել ամբողջությամբ: Զարգացած շուկայական տնտեսության պայմաններում ձեռնարկությունների ֆինանսների կազմակերպումը կարող է կառուցվել երեք հիմնարար սկզբունքների վրա: Դրանք են պլանայնությունը, առնտրական հաշվարկի մեթոդով տնտեսավարումը ն ֆինանսական ու նյութական պահուստների ստեղծումը: Պլանայնությունը՝ որպես հիմնարար սկզբունք, տարածվում է ամբողջ գործունեության վրա՝ սկսած հումքի, նյութերի, ապրանքների, ոչ ընթացիկ ակտիվների ձեռքբերման շուկայից, արտադրության ու իրացման գործոնները կանխատեսելուց մինչն թողարկվող արտադրանքի վերջնական սպառողների բացահայտումը: Ի վերջո, բիզնեսի մեջ հաջողության են հասնում ն մրցակցությանը դիմանում են ընթացիկ ն հեռանկարային, գիտականորեն հիմնավորված բիզնես ծրագիր ունեցող կազմակերպությունները, որոնցում ֆինանսական հոսքերի մասին կա իրական պատկերացում, ն դրանք բաշխվում ու ծախսվում են բիզնեսի շահերից ելնելով: Արտադրական կազմակերպության ֆինանսական պլանը պետք է արտացոլի ոչ միայն դրամական հոսքերի ամբողջական ու ժամանակագրական ծավալը, այլն արտահայտի դրանում «եկամուտ» հանդիսացող մուտքերի մեծությունը, որոնց զգալի մասը հանդես է գալիս որպես դրամական կուտակում՝ աղբյուր դառնալով բյուջեի եկամուտների ու շահույթի ձնավորման: Միանշանակ է, որ Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական զարգացածության ներկա աստիճանով, փոխհարաբերությունների կարգավորման օրենսդրական անկատար դաշտի ն ֆինանսական ցածր կարգապահության պայմաններում ֆինանսական պլանավորումը պետք է կառուցվի «եկամուտների ու ծախսերի հաշվեկշռի» տեսքով, որի ելակետը ֆինանսական ռեսուրսներն են ու դրանց օգտագործման պլանային ուղղությունները: Այն ունի 3 բաժին՝ եկամուտներ ն մուտքեր, ծախսեր ու հատկացումներ, փոխհարաբերություն բյուջեի հետ: Առնտրական հաշվարկը շուկայական տնտեսություններին հատուկ տնտեսավարման մեթոդ է ն տնտհաշվարկից արմատապես տարբեր: Այս մեթոդի կիրառման հիմնական պայմանը ազատ մրցակցության առկայությունն է: Գործունեության ոլորտը, արտադրանքի բնույթը, քանակական ու որակական ցուցանիշները որոշում է ձեռնարկությունը, պետության միջամտությունը նվազագույն է: Ինչ արտադրել, ում համար ն որքան խնդիրը լուծվում է շուկայական գործոնների թելադրանքով, միայն թե ապահովի գործունեության ծախսերի փոխհատուցում ն միջին շահութաբերությանը համապատասխան շահույթի ստացում: Առնտրական հաշվարկի գործողության մեխանիզմը նախատեսում է մի շարք արմատական պահանջների ապահովում, որոնցից կարնորագույնները հետնյալն են՝ » Ձեռնարկատիրական գործունեության կազմակերպիչները ներդրողների հետ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

համատեղ ստեղծում են որոշակի մեծության հիմնադիր կապիտալ, որը, ավանսավորվելով գործունեության մեջ, ստանում է ոչ ընթացիկ ու ընթացիկ ակտիվների տեսք, ձնավորում է ձեռնարկության արտադրանք թողարկելու ն ծառայություն մատուցելու արտադրական կարողությունը: Հիմնադիր կապիտալը տվյալ օղակի շրջանակներում մշտապես շրջանառվում է, այլ ոչ թե ծախսվում ն ամեն անգամ շրջապտույտն ավարտելուց հետո նույն ծավալով, իսկ շահութաբեր գործունեության դեպքում ավելացված վերադառնում է ելման վիճակին: Այդ կապիտալի ապահովության համար ձեռնարկության տնօրինությունը պատասխանատվություն է կրում կոնկրետ մարմնի առջն ն, միաժամանակ, ֆինանսական արդյունքներով պետք է ապահովի դրա սիստեմատիկ աճը: » Փոխանակային բոլոր հարաբերությունները կազմակերպվում են վճարովիության սկզբունքով, դրանք ամրագրվում են կնքվող տնտեսական պայմանագրերով, ն կատարման գործընթացը ուղեկցվում է ֆինանսական սանկցիաների կիրառմամբ: » Իրացման համար նախատեսված արտադրանքի ն մատուցվելիք ծառայությունների ն աշխատանքների բոլոր տեսակների համար սահմանվում ն կիրառվում է գների ու սակագների այնպիսի մակարդակ, որը արտադրության ու իրացման ընդունված պարամետրերը ապահովելու պայմաններում ոչ միայն փոխհատուցի գործառնական ծախսերը ամբողջությամբ (փոփոխուն ն հաստատուն), այլն առաջացնի տվյալ իրադրության միջին շահութաբերությանը համապատասխան շահույթ: » Ձեռնարկության գործունեության ընդլայնումը, տեխնիկական վերազինումը ն վերակառուցումը իրականացվում են ֆինանսավորման սեփական աղբյուրների հաշվին՝ առաջին հերթին հենվելով շահույթի կուտակվող մասի ն ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածքի վրա: Վարկը ն փոխառու այլ աղբյուրները ներգրավվում են հատկապես սեփական միջոցների ժամանակավոր պակասը լրացնելու նպատակով: » Արտադրության մասնակիցներն ու կազմակերպիչներն իրենց պարտականությունները կատարելու համար նյութապես խրախուսվում են: Խրախուսման չափերը կախվածության մեջ են դրվում կարնորագույն ցուցանիշների գծով ձեռք բերված մակարդակներից ն հատկապես զուտ շահույթի ն նրա սպառմանն ուղղված մասի մեծությունից. խանդավառությունը էական դեր չի խաղում: » Ձեռնարկության գործունեության արդյունքների ն վարկանիշի գնահատումը. վարկավորման պայմանները ն անկանխիկ հաշվարկների կատարման ձնի ընտրությունը կապվում են ֆինանսական գնահատող ցուցանիշների կատարման ն շրջանառու կապիտալով ապահովվածության հետ: Արտադրական ձեռնարկությունների ֆինանսական ու նյութական ռեզերվներով ապահովվածությունը թելադրվում է ձեռնարկատիրական գործունեության պայմաններով, դրանցում կատարված ներդրումների ու ծախսերի ժամանակին ու լրիվ կամ մասնակի չփոխհատուցման որոշակի ռիսկի առկայությամբ: Շուկայական տնտեսության պայմաններում ռիսկի հետնանքներն ընկնում են կամավոր ն ինքնուրույն տարաբնույթ գործունեություն իրականացնող տնտեսավարող սուբյեկտների վրա: Գործնականում ֆինանսական ներդրումների ոչ լրիվ վերադարձման կամ նախատեսվածից պակաս շահույթ ստանալու հնարավոր ռիսկայնություն

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

գոյություն ունի բոլոր բնագավառներում, որի հաղթահարման հետնանքները մեղմելու, գործունեության վրա բացասական ազդեցությունը թուլացնելու ուղիներից մեկը ֆինանսական ն նյութական պահուստներ ստեղծելն է, որոնք կոչված են նան տնտեսավարման կրիտիկական պահերին ֆինանսական դրությունը ամրացնելուն: Ֆինանսական պահուստներ կարող են ստեղծվել բոլոր կազմակերպաիրավական տիպի ու սեփականության ձնի ձեռնարկություններում զուտ շահույթից՝ հաշվի առնելով առկա հնարավորություններն ու պայմանները, իսկ նյութական պահուստները գլխավորապես վերաբերում են արտադրական պաշարներին (հումք, նյութեր, վառելիք ն այլն) ու ձնավորվում են գործունեության ընթացիկ պահանջների անխափան բավարարման պահեստային ն այլ մնացորդները գերազանցող ծավալով: Ձեռնարկության ֆինանսները կառավարվում են ֆինանսական մեխանիզմի միջոցով, ինչը տնտեսական մեխանիզմի մաս է ն իրենից ներկայացնում է առավելագույն շահույթ ստանալու նպատակ հետապնդող ֆինանսների կառավարման ձն ու մեթոդ: Ֆինանսական կառավարման համակարգն իր մեջ ընդգրկում է ֆինանսական մեթոդները, գործիքները, իրավական, ինֆորմացիոն-մեթոդոլոգիական ապահովվածությունը: Ֆինանսական մեթոդներ են ֆինանսական պլանավորումը, ֆինանսական հաշվառումը, ֆինանսական վերլուծությունը, ֆինանսական կարգավորումն ու վերահսկողությունը, դրանց օգնությամբ է հնարավոր դառնում ֆինանսական հարաբերությունների ազդեցությունը տնտեսական գործընթացների վրա ն ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետության գնահատումը: «Ֆինանսական գործիքներ» հասկացության մեջ մտնում է ցանկացած կոնտրակտ կամ փաստաթուղթ, որը կողմերից մեկի համար պարտավորության վկայագիր է, ն վաճառելու դեպքում վաճառողը ստանում է ֆինանսավորում: Ֆինանսական գործիքներն ընդգրկում են ինչպես առաջնային գործիքները՝ դեբիտորական ու կրեդիտորական պարտք, բաժնետոմս, պարտատոմս, մուրհակ, այնպես էլ ածանցյալ գործիքները՝ ֆինանսական օպցիոն, ֆյուչերս, ֆորվարդ, տոկոսային ն արժութային սվոպներ: Ֆինանսական ակտիվը կարող է լինել դրամական միջոցների, դրանց կամ այլ ֆինանսական ուրիշ կազմակերպություններից ակտիվների ստացման իրավունք, այլ կազմակերպություններում կապալի բնույթի գործիքներ ն այլն: Ֆինանսական գործիքների հետ կապված գործարքները մշտապես ուղեկցվում են ռիսկով, որոնց մեջ աչքի ընկնողներն են գնային, արժութային, տոկոսային, շուկայական, վարկային, իրացվելիության, դրամական հոսքի ռիսկերը:

10.2. ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅԱՆ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՖՈՆԴԵՐԸ ԵՎ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ

Ձեռնարկության դրամական ֆոնդերի ձնավորումը սկսվում է կազմակերպման պահից ն հանդիսանում է նրա գործունեության կարնոր կողմերից մեկը: Ամեն մի կազմավորվող ձեռնարկություն գործող օրենսդրության պահանջների համաձայն ստեղծում է կանոնադրական կապիտալ: Դրա նվազագույն ծավալը սահմանված է օրենսդրությամբ, կախվածության մեջ է սեփականության ձնից, ն ներկայացվում է ձեռնար263

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

կության գույքի այն մեծությունը, որով երաշխավորվում են կրեդիտորների շահերը: Կանոնադրական կապիտալը ձեռնարկության սեփական միջոցների հիմնական նախասկզբնական աղբյուրն է: Դա է, որ ձնավորում է հիմնական ու շրջանառու կապիտալը, որոնք էլ իրենց հերթին ուղղվում են արտադրական ֆոնդերի ձեռքբերմանը, ի վերջո ստեղծվում է ոչ ընթացիկ ն ընթացիկ ակտիվների անհրաժեշտ ծավալը: Սեփական կապիտալը գործնականում ձեռնարկության բոլոր ակտիվների ն պարտավորությունների տարբերությունն է: Սեփական կապիտալն իր հերթին բաժանվում է հաստատուն ու փոփոխուն մասերի: Առաջինը կանոնադրական կապիտալն է, երկրորդը ձեռնարկության ֆինանսական արդյունքից ածանցվող միջոցներն են՝ լրացուցիչ կապիտալ, պահուստային կապիտալ, վերաբաշխված շահույթը, հատուկ ֆոնդերը: Լրացուցիչ կապիտալը առաջանում է մի քանի աստիճաններով՝ ոչ ընթացիկ ակտիվների արժեքի մեծացում վերագնահատման պատճառով (բաժնետոմսերի վաճառքի գնի գերազանցում անվանական արժեքի ն վաճառքի ծախսերի գումարին), արտադրական նպատակով անհատույց ստացված նյութական ն դրամական արժեքներ: Ձեռնարկության տնտեսական գործունեության արդյունքը ն նպատակը շահույթն է: Հարկային վճարումներից հետո ձնավորվում է շահույթի մի այնպիսի գումար, որպիսին մնում է ձեռնարկության տրամադրության տակ, որից էլ ձնավորվում են պահուստային կապիտալը (ֆոնդը) ն նմանատիպ այլ ֆոնդեր, ինչպես նան կուտակման ու սպառման ֆոնդերը: Պահուստային կապիտալի ստեղծումը Հայաստանի Հանրապետությունում նախատեսված է օրենսդրությամբ: Դրա առաջացման աղբյուրը շահույթից կատարվող հատկացումներն են, իսկ մեծությունը պետք է պակաս չլինի կանոնադրական կապիտալի 159-ից ն չգերազանցի 259-ը: Այս ֆոնդը նախատեսված է հաշվետու տարվա վնասը ծածկելու, շահույթը անբավարար լինելու պայմաններում շահաբաժիններ վճարելու ն այլ նպատակների համար: Պահուստի առկայությունը կարնոր պայման է նան ձեռնարկության ֆինանսական կայունություն ապահովելու համար: Չբաշխված շահույթը ուղղվում է հատուկ ֆոնդերի ձնավորմանը՝ կուտակման, սպառման ն այլ նպատակային ֆոնդեր: Կուտակման ֆոնդը այն դրամական միջոցներն են, որոնք նախատեսվում են արտադրության զարգացման ն ընդլայնման համար: Դրանց օգտագործումը կապվում է ինչպես հիմնական արտադրության զարգացման, այնպես էլ շահույթ կորզելու նպատակով ֆինանսական ներդրումների հետ: Սպառման ֆոնդը դրամական այն միջոցներն են, որոնք ուղղվում են կոլեկտիվի սոցիալական կարիքներին, ոչ արտադրական օբյեկտների ֆինանսավորմանը, միանվագ խրախուսումներին, փոխհատուցում ն օգնություն վճարելուն: Արժութային ֆոնդը ձնավորվում է օտարերկրյա արժույթով արտադրանքի իրացում կատարող ն արժույթով հասույթ ստացող կազմակերպությունների մոտ: Ամորտիզացիան (ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածք) ստեղծվում է կապիտալի օգտագործման գործընթացում. վերաբերում է ոչ ընթացիկ ակտիվներին, տեսականորեն նախատեսված է նրանց պարզ վերարտադրությունը ֆինանսավորելու հա264

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

մար: Ձեռնարկության ֆինանսական ռեսուրսները ներկայացնում են սեփական դրամական եկամուտների ն մուտքերի ամբողջությունը, որը նախատեսված է ձեռնարկության ֆինանսական պարտավորությունները կատարելու ն արտադրության զարգացման հետ կապված ծախսերը ֆինանսավորելու համար: Այս հասկացության շրջանակներում պետք է տարբերել «կապիտալ» հասկացությունը՝ որպես ֆինանսական ռեսուրսի բաղադրիչ, որն ավանսավորված է արտադրության մեջ ն շրջապտույտի ավարտից հետո եկամուտ է բերում, այլ կերպ՝ հանդիսանում է ֆինանսական ռեսուրսների փոխակերպված ձնը: Ձնավորման աղբյուրների հետ կապված ռեսուրսները բաժանվում են սեփականի (ներքին) ն ներգրավվածի (արտաքին): Առնտրական հաշվարկի սկզբունքով գործող արտադրական ձեռնարկություններն ունեն որոշակի ինքնուրույնություն ն անկախություն գործունեության կազմակերպման ու իրականացման գործում: Դրանց ինքնուրույնության ն ֆինանսական գործունեության կարնորագույն կողմերից մեկը տարբեր բնույթի դրամական ֆոնդերի ձնավորումն ու օգտագործումն են: Վերջիններիս միջոցով են ապահովվում տնտեսական գործունեության պահանջները դրամական անհրաժեշտ միջոցների նկատմամբ, արտադրության ընդլայնումը, գիտատեխնիկական առաջընթացը, նոր տեխնիկայի յուրացումն ու ներդրումը, աշխատողների նյութական խրախուսումը, վճարումները բյուջեին ն այլն: Տնտեսական պրակտիկայում ընդունված է դրանք բաժանել չորս խմբերի՝ |. սեփական միջոցների ֆոնդեր, ||. փոխառու միջոցների ֆոնդեր, |||. ներգրավված միջոցների ֆոնդեր, |Մ. օպերատիվ (ընթացիկ) դրամական ֆոնդեր: Դրամական միջոցների ֆոնդերի առաջին խումբն ունի ուղենշային նշանակություն. դրա հաշվին է գլխավորապես ձնավորվում արտադրական պոտենցիալը ն արտահայտվում սեփական կապիտալի մեծությունը: Այն ներառում է՝ » կանոնադրական կապիտալը, » լրացուցիչ կապիտալը, » պահուստային կապիտալը, » ինվեստիցիոն ֆոնդը, » արժութային ֆոնդը ն այլն: Օպերատիվ ֆինանսատնտեսական գործունեությունը գործնականում չի կարող ընթանալ առանց դրամական միջոցների նկատմամբ պահանջի տատանումների: Հաճախ դրամական հոսքերի ստացման ն ծախս կատարելու անհրաժեշտության ժամկետները չեն համընկնում, ինչը բխում է արտադրական կապիտալի շրջապտույտի առանձնահատկություններից: Մշտապես առաջանում է կամ միջոցների նկատմամբ ժամանակավոր պահանջ, կամ ժամանակավոր ավելցուկ: Առաջին դեպքում ներգրավվում են փոխառու աղբյուրներ, ն ձնավորվում հետնյալ ֆոնդերը՝ » բանկային վարկեր, » առնտրական վարկեր, » ֆակտորինգ, » լիզինգ,

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

» կրեդիտորներ ն այլն: Միաժամանակ, տնտեսական արդյունքի հաշվին բյուջեի ն բանկերի հանդեպ պարտավորությունները կատարելուց հետո կուտակվում են ներտնտեսական ապակենտրոնացված միջոցներ՝ աշխատողների, բաժնետերերի ներտնտեսական կարիքները հոգալու համար՝ ձնավորելով հետնյալ ֆոնդերը՝ » սպառման ֆոնդեր, » հաշվարկներ շահաբաժինների գծով, » գալիք ժամանակաշրջանի եկամուտներ, » առաջիկա վճարումների ն ծախսերի պահուստ, » այլ ֆոնդեր: Ձեռնարկությունները ընթացիկ գործառնության արդյունքներով պարբերաբար բավարարում են առավել ժամկետային ն առաջնահերթ պահանջները հետնյալ օպերատիվ ֆոնդերի հաշվին՝ » աշխատանքի վարձատրության, » շահաբաժինների վճարման, » բյուջեին ն սոցապին վճարումների, » այլ վճարումների: Ինչպես նշվեց, բաժնետիրական ընկերություններում բացառիկ է սեփական միջոցների ֆոնդի նշանակությունը: Ձեռնարկությունը կազմակերպվելիս պետք է ձնավորի կանոնադրական ֆոնդ (կապիտալ), որի հաշվին էլ գոյանում են հիմնական ու շրջանառու միջոցները (ոչ ընթացիկ ն ընթացիկ ակտիվները): Այդ ֆոնդը արտացոլում է ձեռնարկության կողմից թողարկված բաժնետոմսերի գումարը, որը փոփոխության է ենթարկվում տարեկան արդյունքներով: Ըստ էության, կանոնադրական կապիտալը արտահայտում է իր կրեդիտորների շահերը երաշխավորող ներդրումների նվազագույն չափը ն որոշվում է գործող օրենսդրական պահանջներից ելնելով: Որպես դրամական միջոցների առաջին ֆոնդ՝ կանոնադրական կապիտալը արտացոլվում է հաշվեկշռի պասիվում՝ ակտիվում ունենալով նյութական կրողներին՝ Ակտիվ

Պասիվ

- ոչ ընթացիկ ակտիվներ

- կապիտալ - պահուստներ

- վնասներ

- կարճաժամկետ պասիվներ

- ընթացիկ ակտիվներ

Հաշվեկշիռ

- երկարաժամկետ պասիվներ Հաշվեկշիռ

Կանոնադրական կապիտալի հետ սերտորեն կապված է «զուտ ակտիվներ» հասկացությունը, որը, լայն առումով, սեփական միջոցներն են: Ձեռնարկատիրական գործունեության կառավարման կարնորագույն բնագավառներից մեկը դրամական հոսքերի կարգավորումն է: Ֆինանսական պլանավորման համար բացառիկ նշանակություն ունի դրամական հոսքերի կանխատեսվող ծավալը, որն արտահայտում է ձեռնարկության դրամական

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

մուտքերը ն ելքերը: Դրանք ամփոփվում են աղյուսակի տեսքով ն բովանդակությամբ նման են նախկինում գործող օրացուցային պլանին: Միաժամանակ, շուկայական էկոնոմիկայի պայմաններում դրամական մուտքերի ճիշտ կանխատեսումը ն դրամական ելքերի ուղղությունների՝ ըստ ժամկետների որոշումը շատ կարնոր են կազմակերպության ընթացիկ նորմալ գործունեությունը ապահովելու ն լուծարելիության վիճակը գնահատելու համար: Դրա նշանակությունը մեծ է նան մատակարարների, բյուջեի ն այլ մարմինների հանդեպ պարտավորությունները ժամանակին կատարելու համար: Զարգացած շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրների մեծ մասում դրամական հոսքերի աղյուսակը ներկայացվում է մի քանի ձնով՝ ապահովելով նույն բովանդակությունը: Դրանում բերվում են դրամի սկզբնական մնացորդը ժամանակաշրջանի սկզբի դրությամբ, դրամի մուտքերը, դրամի ելքերը ն մնացորդը ժամանակաշրջանի վերջի դրությամբ: Դրամի սկզբնական մնացորդը նույնպես կանխատեսվող մեծություն է, քանի որ պլանավորումը, սովորաբար, կատարվում է պլանավորվող ժամանակաշրջանին նախորդող ամիսներին, ընթացիկ տարին չավարտված: Եթե ձեռնարկությունը նոր կազմակերպվող չէ, ապա կանխատեսումը կատարվում է՝ ելնելով պլանավորվող ժամանակաշրջանին նախորդող տարվա տարեվերջի մնացորդից՝ համապատասխան ճշգրտումներով: Կազմակերպության նորմալ տնտեսական գործունեության պայմաններում դրամական մուտքերի հիմնական մասը կազմում է գործառնական գործունեությունից ստացվող հասույթը: Այն, այլ կերպ, կարելի է անվանել մուտքեր վաճառքից: Այս խմբի մուտքերի մեջ մտնում են տվյալ տարվա արտադրանքի իրացումից հասույթը, ինչպես նան նախկինում ապառիկ վաճառված ապրանքների դիմաց ստացվող մուտքերը (դեբիտորական պարտքերի մարումը): Այս ցուցանիշի պլանավորման դժվարությունն այն է, որ հնարավոր չէ ճշգրիտ կանխատեսել գնորդների կողմից կատարվող վճարումների պարբերականությունը ն ժամկետները: Այս ցուցանիշի կանխատեսումը համեմատաբար բարդ է շուկայական էկոնոմիկային անցման առաջին փուլում, երբ իրացման գները ն շուկան անկայուն են, կա հաճախակի տատանումների հնարավորություն: Մուտքերի հաջորդ խումբը ձնավորվում է ներդրումային գործունեությունից ստացված եկամուտներից: Այս խմբի մեջ մտնում են հիմնական միջոցների (ոչ ընթացիկ ակտիվների), երկարաժամկետ ֆինանսական ներդրումների, անավարտ շինարարության վաճառքից հասույթը, ինչպես նան երկարաժամկետ ֆինանսական ներդրումների հետ կապված շահաբաժինները: Դրամական հոսքերի երրորդ խումբը ֆինանսական գործարքներից ստացվող մուտքերն են. 1. Կարճաժամկետ վարկեր ն փոխառություններ, 2. Երկարաժամկետ վարկեր ն փոխառություններ, 3. Արժեթղթերի էմիսիայից մուտքեր, 4. Նպատակային ֆինանսավորում: Դրամական ելքերը նույնպես բաժանվում են 3 խմբի՝ հիմնական, ներդրումային ն ֆինանսական գործունեության ապահովման հետ կապված: Ֆինանսական դրությունը լիարժեք հնարավոր չէ գնահատել առանց այդ հոսքե267

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

րը վերլուծելու: Ներկայումս Հայաստանի Հանրապետության ձեռնարկությունների մեծ մասն ունի շրջանառու միջոցների ճեղքվածք, թեն դրանցից շատերը աշխատում են շահույթով: Գոյություն ունի դրամական միջոցների հոսքի հասկացություն, որը ներառում է ձեռնարկության ստացած ն վճարած միջոցների ամբողջությունը: Դրամական միջոցների հոսքը կապված է կոնկրետ ժամանակաշրջանի հետ ն իրենից ներկայացնում է բոլոր ստացումների ն վճարումների ամբողջությունը: Համաշխարհային պրակտիկայում դրամական հոսքերը անվանվում են «քեշ ֆլո»: Երբ ելքը գերազանցում է մուտքերը, կոչվում է նեգատիվ քեշ ֆլո, հակառակ դեպքում՝ պոզիտիվ: Օգտագործվում է նան «դիսկոնտավորված կամ վերահաշվարկված քեշ ֆլո» արտահայտությունը: Դրամական հոսքերը բխում են ձեռնարկությունների գործունեության կոնկրետ բնագավառներից, որպիսիք սովորաբար երեքն են՝ հիմնական գործունեություն, ինվեստիցիոն գործունեություն, ֆինանսական գործունեություն: Արտադրական ձեռնարկությունների համար գլխավորը հիմնական (գործառնական) գործունեությունն է, որտեղ հոսքերն են՝ » ապրանքային արտադրանքի ն ծառայությունների իրացումից հասույթը, » դեբիտորական պարտքերի մարումից մուտքերը, » նյութական արժեքների վաճառքից (փոխանակումից) մուտքերը, » գնորդների ավանսային (կանխավճարային) մուծումները: Ելքերն են՝ » մատակարարներին վճարումները, » աշխատավարձի վճարումները, » բյուջեին ն արտաբյուջետային ֆոնդերին վճարումները, » վարկերի մարումը ն տոկոսավճարները, » սպառման ֆոնդից վճարումները, » կրեդիտորական պարտքերի մարումը:

Ներդրումային գործունեության մուտքերն են՝ » հիմնական ֆոնդերի (ոչ ընթացիկ ակտիվների) վաճառքը, » երկարաժամկետ ֆինանսական ներդրումների վաճառքը, » երկարաժամկետ ֆինանսական ներդրումների շահաբաժինները: Ելքերն են՝ » արտադրության զարգացման համար կապիտալ ներդրումները, » երկարաժամկետ ֆինանսական ներդրումները: Ֆինանսական գործունեությունից մուտքերն են՝ » կարճաժամկետ վարկերն ու փոխառությունները, » երկարաժամկետ վարկերն ու փոխառությունները, » արժեթղթերի էմիսիայից մուտքերը, » նպատակային ֆինանսավորումը: Ելքերն են՝ » կարճաժամկետ ն երկարաժամկետ վարկերի մարումը, » շահաբաժինների վճարումը:

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

10.3. ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅԱՆ ՊԱՍԻՎՆԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ԵՎ ՍԵՓԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ

ՇԱՀՈՒԹԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ: ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԼԾԱԿ

Արտադրական ձեռնարկության կապիտալը՝ որպես գործունեության մեջ ներդրված (ավանսավորված) գումար, կարող է կազմված լինել բազմաթիվ աղբյուրներից, որոնք բաժանվում են ներքինի ն արտաքինի: Բնականաբար, այդ կապիտալի կառավարման ընթացքում խնդիր է առաջանում՝ ներքին թե արտաքին, որն է ավելի կարնոր, նախապատվությունը որ խմբին տալ: Կապիտալի, նույնն է թե պասիվների կառուցվածքի վերաբերյալ որոշում ընդունելու նպատակով վերլուծություն կատարելիս շատ կարնոր է ֆինանսավորման ներքին ու արտաքին աղբյուրները տարբերակելը: Ձեռնարկության ձնավորման կամ զարգացման ներքին ֆինանսավորումը ապահովվում է նրա եկամուտների հաշվին: Դա ներառում է այնպիսի աղբյուրներ, ինչպիսիք են չբաշխված շահույթը, հաշվարկված, բայց չվճարված աշխատավարձը, կրեդիտորական պարտքերը: Երբ ձեռնարկությունը զարգացման համար ներդնում է շահույթի մի մասը, նշանակում է՝ օգտագործում է ներքին աղբյուր: Ֆինանսավորման արտաքին աղբյուրներն ի հայտ են գալիս, երբ ձեռնարկությունը ներգրավում է կրեդիտորների կամ բաժնետերերի միջոցները: Եթե կազմակերպությունը շենք է կառուցում կամ սարքավորում է ձեռք բերում փոխառության թողարկման կամ բաժնետոմսերի իրացման հետնանքով ստացված միջոցների հաշվին, նշանակում է՝ օգտագործում է արտաքին ֆինանսավորում: Աշխարհում ընդունված է սեփական աղբյուրներին զուգահեռ կիրառել բիզնեսի ֆինանսավորման արտաքին աղբյուրների հինգ տեսակ. » Փոխառություններ բարեկամներից ու հարազատներից: Այդպիսի «ընտանեկան» ֆինանսավորման կազմակերպական ձնը հարմար է կիրառման համար, այն դեպքում, երբ բիզնեսը սկսվում է ձեռնարկության տեսքով ն մոտ ապագայի հեռանկարները բավականաչափ անորոշ են: Նման դեպքում հաջողությունները մեծապես պայմանավորված են ձեռներեցի որակով, բնականաբար, պահանջվող միջոցները կարող են հատկացվել նրան անձամբ ճանաչող ն վստահող մարդիկ: » Կապալ: Կապալատուն կապալառուին ներկայացնում է որոշակի իրական ակտիվներ՝ գրասենյակ, պահեստ, սարքավորում, որը պարտավորվում է որոշակի ժամանակահատվածում նրան կատարել վճարում, ըստ էության, կապալը ֆինանսավորում է փոխառու աղբյուրների ներգրավմամբ: » Սովորական բաժնետոմսերը որպես ֆինանսավորման մեթոդ ձեռնարկությունները օգտագործում են այն դեպքերում, երբ դրանք կազմակերպվում են բաժնետիրական ընկերությունների տեսքով: Որպես ֆինանսավորման արտաքին աղբյուր՝ դրանք օգտագործվում են հատկապես ձեռնարկությունը բաց բաժնետիրական ընկերություն դառնալու պահին կամ էլ եթե ուզում է զգալիորեն ընդլայնել իր բիզնեսը: » Վարա նտո վ պա րտ քայի ն պար տա վո րո ւթ յուն: Վարանտներն իրենցից ներկայացնում են «կոլլ» օպցիոն, որպիսին սեփականատիրոջը իրավունք է տալիս ընկերության կողմից թողարկվող բաժնետոմսերը (ակցիա) գնել հաստատագրված

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

գնով: Դրանք կցվում են պարտքային պարտավորություններին, եթե ընկերությունը նախատեսում է պարտքը մարելուց առաջ ձեռք բերել նոր բաժնետիրական կապիտալ: » Դեբիտորական պարտքի ֆակտորինգի դեպքում ընկերությունը կողմնակի կազմակերպության հետ կարող է կնքել պայմանագիր իր դեբիտորական պարտքը սպասարկելու մասին՝ զեղչով իր դեբիտորական պարտքը վաճառել: Վերջին հաշվով ֆակտորինգային կազմակերպությունը հնարավորություն է տալիս դրամական միջոցներ ստանալ ակտիվները վաճառելու, այլ ոչ թե փոխառությունների ն նոր բաժնետոմսերի թողարկման ճանապարհով: Արտադրական ձեռնարկությունների ակտիվների ձնավորումը ֆինանսավորող գլխավոր աղբյուրը պատմականորեն եղել ն մնում է սեփական կապիտալը: «Սեփական կապիտալ» հասկացությունն իրենից ներկայացնում է ձեռնարկությունում առկա ակտիվների (հիմնական ֆոնդեր, շրջանառու ֆոնդեր, շրջանառության ֆոնդեր) ն արտաքին պարտավորությունների տարբերությունը: Գործնականում դրա մեծությունը կարող է որոշվել միայն հաշվարկային ձնով՝ հաշվապահական հաշվեկշռի տվյալներով: Սեփական կապիտալը ստորաբաժանվում է հաստատունի (կանոնադրական) ն փոփոխականի: Ձեռնարկությունն իր կանոնադրական կապիտալի հաշվին ֆինանսավորում է ակտիվների մշտական մնացորդները՝ հիմնական ն շրջանառու սեփական կապիտալը, որպիսիք գտնվում են անընդհատ շարժման գործընթացի մեջ ն շրջապտույտի փուլերից կախված՝ ընդունում են տարբեր ձներ: Դրանք ունեն նյութական տարբեր կրողներ: Կապիտալի փոփոխուն մասը շատ բաներով կախված է ձեռնարկության գործունեության ֆինանսական արդյունքներից, որոնց հաշվին գոյանում են պահուստային ն լրացուցիչ կապիտալները, չբաշխված շահույթը: Ձեռնարկության հիմնական կապիտալը նյութականորեն ներկայացնում է ակտիվների մի մասը՝ ոչ ընթացիկ ակտիվներում ներդրումները, երկարաժամկետ անավարտ ներդրումները (ինվեստիցիաներ), ոչ նյութական ոչ ընթացիկ ակտիվները, երկարաժամկետ ֆինանսական ներդրումները: Շրջանառու կապիտալը ընդհանուր կապիտալի այն մասն է, որը ներդրվում է ձեռնարկության ընթացիկ ակտիվների մեջ: Այս կապիտալի մի մասը ավանսավորվում է արտադրության ոլորտում ն ձնավորում է շրջանառու արտադրական ֆոնդերը, մյուսը գտնվում է շրջանառության ոլորտում ն ձնավորում է շրջանառության ֆոնդը: Հայաստանի Հանրապետության հաշվապահական հաշվառման ստանդարտներով դրանք միասին կազմում են ընթացիկ ակտիվները: Ոչ ընթացիկ ու ընթացիկ ակտիվների մեջ կատարվող ամբողջ ներդրումները ձեռնարկությունների ինվեստիցիաներն են, որոնց ձնավորման բոլոր հնարավոր աղբյուրները հետնյալն են՝ » տնտեսավարող սուբյեկտի սեփական միջոցներ. » արժեթղթերի էմիսիայի, իրավաբանական ու ֆիզիկական անձանց փայավճարների ստացման ճանապարհով դրամական միջոցների ներգրավում. » բանկի երկարատն ու կարճատն վարկեր. » օտարերկրյա ներդրողների միջոցներ.

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

» արտաբյուջետային ֆոնդերի միջոցներ. » այլ աղբյուրներ: Բոլոր աղբյուրների մեջ հիմնական տեղը պատկանում է սեփական միջոցներին: Դա ընդգրկում է հիմնադիրների նախասկզբնական մուծումները ն ֆինանսատնտեսական արդյունքներով ստացված դրամական միջոցների մի մասը: Սեփական կապիտալի մեջ կանոնադրական կապիտալի չափը որոշում են բաժնետիրական ընկերության հիմնադիրները: Կանոնադրական կապիտալի չափը չպետք է պակաս լինի բաց ԲԸ գրանցման պահին սահմանված նվազագույն աշխատավարձի հազարապատիկից: Այդ չափին համապատասխան՝ թողարկում են բաժնետոմսեր, ն դրանք, հիմնադիրների կողմից ներդրված (վճարված) կապիտալին համապատասխան, բաժանվում են հիմնադիրների միջն: Բաժնետոմսերը լինում են սովորական ն արտոնյալ: Սրանցից հիմնականը սովորական բաժնետոմսերն են, որոնց քանակը ընդհանուր բաժնետոմսերի մեջ չպետք է 75 9-ից պակաս լինի: Սովորական բաժնետոմսերի տերերը մասնակցում են բաժնետիրական ընկերության կառավարման աշխատանքներին: Յուրաքանչյուր մեկ սովորական բաժնետոմսը նրա տնօրինողի համար ապահովում է մեկ ձայնի իրավունք: Սովորական բաժնետոմսերը ազատ կերպով վաճառվում են արժեթղթերի շուկայում շուկայական գնով: Սովորական բաժնետոմսերը նրա տնօրինողին բերում են տարեկան եկամուտ շահաբաժնի տեսքով, որի չափը պայմանավորված է բաժնետիրական ընկերության ստացած զուտ շահույթի մեծությամբ ն որոշում է բաժնետերերի ընդհանուր ժողովը: Ինչ վերաբերում է արտոնյալ բաժնետոմսերին, ապա սրանց տնօրինողները չունեն ձայնի իրավունք ն չեն կարող մասնակցել ընկերության կառավարման աշխատանքներին: Արտոնյալ բաժնետոմսերն իրենց տնօրինողներին բերում են շահաբաժին, որի չափը տոկոսային մեծությամբ սահմանված է արտոնյալ բաժնետոմսի անվանական արժեքի նկատմամբ: Արտոնյալ բաժնետոմսերի եկամուտը երաշխավորված է: Այն վճարվում է բաժնետիրական ընկերության զուտ շահույթի հաշվին: Այն դեպքում, երբ այդ շահույթը չի բավարարում, կամ ընկերությունը հաշվետու տարում վնասով է աշխատել, ապա վճարը կատարվում է պահուստային կապիտալի հաշվին, որը նույնպես սեփական կապիտալի մասն է կազմում: Այս իմաստով արտոնյալ բաժնետոմսերի տարատեսակ կարող ենք անվանել բաժնետիրական ընկերության կողմից բաց թողնվող ու իրացվող փոխառությունների պարտատոմսերը, որոնք դրանց տնօրինողներին բերում են եկամուտ տոկոսի տեսքով: Բաժնետիրական ընկերության սեփական կապիտալի մեջ մտնում է նան էմիսիոն եկամուտը: Դա առաջանում է այն ժամանակ, երբ ընկերությունը որոշում է ընդունում լրացուցիչ կապիտալ ձնավորել նախկինում թողարկված ն դեռնս չտեղաբաշխված ու չվճարված սովորական արժեթղթերը շուկայում վաճառելով, եթե դրանց շուկայական գինը բարձր է անվանական արժեքից կամ էլ այդ նույն պայմանով՝ թողարկել ն վաճառել նոր սովորական արժեթղթեր: Սովորական արժեթղթերի անվանական արժեքի ու այդ արժեթղթերի շուկայական գնի տարբերությունը կազմում է էմիսիոն եկամուտը, որի մնացորդը հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջի դրությամբ արտացոլվում է հաշվեկշռի մեջ որպես սեփական կապիտալ: Ձեռնարկության միջոցների ձնավորման աղբյուրները ն դրանց նյութական կրողները ամբողջությամբ արտացոլվում են հաշվապահական հաշվեկշռում ն պատկեր271

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ված են թիվ 10.3.1 աղյուսակի տեսքով:

Աղյուսակ 10.3.1

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

Ընթացիկ ակտիվներ

Ոչ ընթացիկ ակտիվներ

Դրամական միջոցներ, այդ թվում՝ դրամարկղ, հաշվարկային հաշիվ, արտարժութային հաշիվ - այլն

Ընթացիկ դեբիտորական պարտքեր, այդ թվում՝ ·նորդների, բյուջեի, աշխատավարձի այլնի ·ծով

Ընթացիկ Պաշարֆինանսա- ներ, այդ թվում՝ կան ներդնյութեր, րումներ, այդ թվում՝ անավարտ ներդրում- արտադրություն, ներ արժեթղթերի արտադդեպոզիտ- րանք այլն ների այլնի տեսքով

Ոչ ընթացիկ ֆինանսական ներդրումներ - դեբիտորական պարտքեր, այդ թվում՝ ներդրումներ դուստր, ասոցիացված կազմակերպություններում - այլն

Պարտավորություններ

Կարճաժամկետ կրեդիտորական Կարճաժամկետ ֆիպարտքեր, այդ թվում՝ մատակա- նանսական պարտարարների, բյուջեի, սոցապահովորություններ, կարվա·րության, աշխատավարձի, ճաժամկետ բանկային ստացված կանխավճարների, ·որ- վարկերի, կարճաժամծառնական վարձակալության, կետ փոխառություննետույժերի ու տու·անքների ·ծով րի - այլնի ·ծով - այլն

êեփական կապիտալ Երկարա| Այդ թվում՝ Åամ. ýին. կանոնադրապարտա| կան կապիվոր. տալ, էմիսիոն եկամուտ, Այդ թվոււմ՝ ոչ ընթացիկ երկարա- նյութական ժամկետ ակտիվների բանկային - ոչ նյութավարկերի, կան ակտիվփոխառու- ների վերա·թյունների, նահատուֆինանսա- մից արժեքի կան վար- աճ, նախորդ ձակալու- տարիների թյան - այլ չբաշխված շահույթ, պարտահաշ վետու վորուտարվա թյունների զուտ շավճարներ հույթ - այլն

Պասիվ

Հաշվեկշիռ

Ընթացիկ պարտավորություններ

Ոչ նյութական ակտիվներ, այդ թվում՝ լիցենզիաներ, վստահա·րեր, հեղինակային իրավունքներ, արտոնա·րեր - այլն

Ոչ նյութական ակտիվներ, այդ թվում՝ շահա·ործման մեջ ·տնվող մաշվող հիմնական միջոցներ, շահա·ործման մեջ չ·տնվող հիմնական միջոցներ, անավարտ ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվներ այլն

Ակտիվ

Հաշվեկշիռ

Լուծարելի ակտիվներ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Հիմնական ու շրջանառու կապիտալի ձնավորումը ձեռնարկատիրական գործունեություն սկսելու օբյեկտիվ նախադրյալն է: Այդ գործունեության արդյունքը արտահայտվում է պատրաստի արտադրանքի թողարկման, աշխատանքների կատարման ծառայությունների մատուցման մեջ, որի պարտադիր պահանջը շահույթ ստանալն է՝ դրանց իրացումից հասույթի գերազանցումը արտադրության ու իրացման վրա կատարված ծախսերին (ինքնարժեքին): Ֆինանսատնտեսական գործունեության համար կարնոր նշանակություն ունի ակտիվների ձնավորման աղբյուրների նպաստավոր կառուցվածքը: Տվյալ էֆեկտը առաջանում է տնտեսական ընդհանուր շահութաբերության ն փոխառու աղբյուրների ներգրավման գնի (վարկային միջին դրույքի) տարբերության հետնանքով: Այլ կերպ՝ ձեռնարկությունը պետք է ապահովի այնպիսի տնտեսական շահութաբերության մակարդակ, որը բավարար լինի գոնե վարկի դիմաց տոկոսները վճարելու համար: Այդ պարագայում տնտեսական շահութաբերությունը կհամապատասխանի սեփական միջոցների արդյունավետությանը, ն ֆինանսական լծակի էֆեկտի մասին խոսք լինել չի կարող: Երբ տնտեսական շահույթի ն վարկի գնի միջն տարբերությունը դրական է, ֆինանսական լծակը կարող է դրսնորում ստանալ, ն արդյունքում դրա ազդեցության հետնանքով սեփական միջոցների շահութաբերությունը կունենա ավելի բարձր մակարդակ: Ասվածը առարկայական դարձնելու նպատակով բերենք հետնյալ օրինակը: Ենթադրենք՝ միաժամանակ գործում են երկու ձեռնարկություններ՝ Ա ն Բ: Երկուսն էլ ունեն շահութաբերության 309 մակարդակ: Սակայն դրանցից մեկը, դիցուք Ա-ն, գործունեությունն իրականացնում է միայն իր սեփական միջոցներով, առանց վարկերի ն փոխառու այլ աղբյուրների ներգրավման, իսկ մյուսը՝ Բ-ն, այս կամ այն չափով օգտվում է փոխառու աղբյուրներից: Համարենք, որ Ա ձեռնարկության ընդհանուր ակտիվների գումարը 20.000 հազ. դրամ է ն ունի նույնքան պասիվներ՝ լրիվությամբ ձնավորված սեփական աղբյուրներով: Ընդունենք նան, որ Բ ձեռնարկությունը նս ունի նույն մեծության ակտիվներ՝ 20.000 հազ. դրամ, որի կեսը ձնավորվել է սեփական աղբյուրներով, մյուս կեսը՝ 10.000 հազ. դրամը՝ փոխառու աղբյուրներով: Ենթադրենք, որ նշված երկու ձեռնարկությունների ներդրումների (ավանսավորված գումարի) շահագործման արդյունքում ձեռք է բերվել 6.000 հազ. դրամի զուտ արդյունք (շահույթ): Գործնականում հնարավոր է, որ կոնկրետ ժամանակաշրջանի համար այդ ձեռնարկությունները հարկատու լինեն կամ չլինեն: Այն դեպքում, երբ դրանք հարկատու չեն ն գտնվում են յուրահատուկ արտոնյալ հարկային դաշտում, Ա ձեռնարկությունը 6.000 հազ. դրամի շահույթ ստանում է միայն սեփական միջոցները գործունեության մեջ ներդնելու հետնանքով, այնքանով, որ նրա ամբողջ ակտիվները ծածկվում են բացառապես սեփական աղբյուրներով: Այս ձեռնարկության շահութաբերությունը կկազմի 309

, որը ամբողջությամբ կվերաբերի սեփական միջոցներին:

Երկրորդ՝ Բ ձեռնարկությունը նույնպիսի արդյունք է ձեռք բերել նան օգտագործելով փոխառու աղբյուրներ: Բնականաբար, պարտավոր է ստացված արդյունքի հաշվին նախ ն առաջ վճարել տոկոսներ վարկատուներին ն կատարել այլ հնարավոր ծախսեր՝ կապված գրավի ն ապահովագրության հետ: Փոխառու աղբյուրների

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

ներգրավման հետ կապված՝ ծախսերի մեծությունը անմիջական կախվածության մեջ է որոշակի տնտեսական պայմաններից, մասնավորապես՝ տոկոսային քաղաքականության բնագավառում ստեղծված վիճակից ն ռիսկերի դրսնորման աստիճանից, որոնք խիստ փոփոխական են, հատկապես շուկայական հարաբերությունների անցումային ժամանակաշրջանում: Կոնկրետ դեպքում, եթե ընդունենք, որ այդ ծախսերի միջին տարեկան մակարդակը (դրույքը) հավասար է 209-ի, ապա երկրորդ ձեռնարկության հարկադիր ֆինանսական ծախսերը կկազմեն 2.000 հազ. դրամ (10.000 » 20:100): Սեփական միջոցների արդյունավետությունը հաշվարկելու համար օգտագործվող շահույթը այս դեպքում կկազմի ոչ թե 6.000, այլ 4.000 հազ. դրամ (6.000-2.000), իսկ դրանց շահագործման շահութաբերությունը՝ 409 (4.000 » 100:10.000): Այսպիսով՝ հավասար մեծության ակտիվներ ունեցող այս երկու ձեռնարկությունները, ապահովելով 309 տնտեսական շահութաբերության մակարդակ, կբնութագրվեն սեփական միջոցների տարբեր աստիճանի շահութաբերությամբ, որը արդյունք է պասիվների կառուցվածքային տարբերության: Այդ տարբերությունը տվյալ պարագայում հավասար է 10 տոկոսային կետի (40-30) ն արդյունք է ֆինանսական լծակի արդյունավետության դրսնորման: Այսպիսով՝ ֆինանսական լծակի արդյունավետությունն իրենից ներկայացնում է սեփական միջոցների շահագործման շահութաբերության այն լրացուցիչ աճը, որը ապահովվում է փոխառու աղբյուրները գործունեության մեջ ներգրավելու հետնանքով, թեն վերջինները կրում են վճարովի բնույթ: Դժվար չէ նկատել, որ Բ ձեռնարկությունում ակտիվների մի մասը, ապահովելով 309 շահութաբերություն, ընդհանուր առմամբ պահանջում է 209 ծախս: Այդ ընթացքում սեփական աղբյուրների (միջոցների) շահութաբերությունը աճում է, խոսքը վերաբերում է հենց սեփական միջոցներին, որոնց օգտագործումը կապված չէ լրացուցիչ ֆինանսական ծախսերի հետ, բայց ունի որոշակի ռիսկայնություն թերնս ցանկացած բաժնետիրական ընկերությունում, ՍՊԸ-ներում ն ձեռնարկություններում՝ անկախ իրավակազմակերպական ձնից, բացառությամբ անհատական արտադրության: Այժմ ընդունենք, որ մեր ձեռնարկությունները գտնվում են որոշակի հարկային դաշտում ն շահույթի հետ կապված պարտավորություններ ունեն պետության հանդեպ: Ըստ տրամաբանության՝ արդյունքները պետք է բնութագրվեն ցուցանիշների նույնպիսի մակարդակներով, չէ՞ որ վարկի գինը ն հարկերը ձեռք բերված տնտեսական արդյունքից պարտադիր հանումներ են ն բոլորի համար անխուսափելի են: Իրականում, ինչպես երնում է թիվ 10.3.2 աղյուսակի տվյալներից, սեփական միջոցների զուտ շահութաբերությունը կունենա տարբեր մակարդակներ:

______________

" Պայմանականորեն շահութահարկի միջին դրույքը ընդունվում է 209 (1/5):

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Աղյուսակ 10. 3.2 Սեփական միջոցների զուտ շահութաբերության հաշվարկը Ցուցանիշներ 1. Ներդրումների շահա·ործման զուտ արդյունքը (շահույթը), հ. դր.

Òեռնարկությունները

Ա

Բ

6.000

6.000

-

2.000

3. Հարկման ենթակա շահույթը, հ. դր.

6.000

4.000

4. Շահութահարկի ·ումարը (1/5), հ. դր

1.200"

5. Զուտ շահույթը, հ. դր.

4.800

3.200

2. Փոխառու աղբյուրների ֆինանսական ծախքերը, հ. դր.

6. Սեփական միջոցների զուտ շահութաբերությունը, 9

24,0 (4.800 × 100 : 20.000) (3200 × 100 : 10.000)

Բ ձեռնարկության սեփական միջոցների զուտ շահութաբերությունը 8.0 տոկոսային կետով բարձր է Ա ձեռնարկության զուտ շահութաբերությունից պասիվների այլ կառուցվածքի պատճառով, թեն երկու դեպքում էլ շահութահարկ վճարելուց հետո տնտեսական արդյունավետության ցուցանիշը նկատելիորեն նվազում է: Ասվածի արդյունքում, ի վերջո, կարելի է կատարել հետնյալ ընդհանրացումները. » Այն ձեռնարկությունները, որոնք գործունեության մեջ օգտագործում են միայն սեփական միջոցներ, հարկումից հետո կունենան զուտ շահութաբերություն՝ ձեռք բերված տնտեսական արդյունավետության 4/5 մակարդակի չափով: » Փոխառու աղբյուրներ գործունեության մեջ ներգրաված ձեռնարկություններում սեփական միջոցների օգտագործման շահութաբերությունը ավելանում կամ պակասում է պասիվների կառուցվածքում սեփական ու փոխառու միջոցների հարաբերակցությունից, վարկային տոկոսի մակարդակից կախված չափերով: Գործում է ֆինանսական լծակի արդյունավետության ուժը՝ ՍՄՇՀ4/5 ՏՇ+ՖԼԱ. ՍՄՇ - սեփական միջոցների շահութաբերություն, ՏՇ - տնտեսական շահութաբերություն, ՖԼԱ - ֆինանսական լծակի արդյունավետություն: Օպերատիվ տնտեսական գործունեության ընթացքում ձեռնարկությունների ֆինանսական ծառայությունների կարնորագույն խնդիրներից մեկը ֆինանսական լծակի արդյունավետության իրացման մեխանիզմի այնպիսի ընտրությունն է, որը հնարավոր է դարձնում շահութահարկի հետնանքով առաջացող վնասի վերականգնումը կամ ձեռք բերված տնտեսական շահութաբերության համեմատությամբ սեփական միջոցների զուտ շահութաբերության իջեցման մեղմացումը: Այդ նպատակով շատ կարնոր է ֆինանսական լծակի արդյունավետության մեխանիզմի գործողության առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը: Ձեռնարկու-

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

թյունը, բոլոր դեպքերում, պետք է հասնի տնտեսական շահութաբերության այնպիսի մակարդակի, որը բավարար լինի գոնե փոխառու միջոցների դիմաց տոկոսների վճարման համար: Հաշվարկներում սխալներից խուսափելու համար փոխառու աղբյուրների գինը՝ վարկի միջին տոկոսը, ոչ թե ուղղակիորեն վերցվում է համապատասխան վարկային պայմանագրերից, այլ որոշվում է՝ ելնելով փաստացի կատարված ֆինանսական ծախսերից (բոլոր վարկերի գծով) ն ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանում օգտագործվող ամբողջ փոխառու աղբյուրների գումարից՝ ըստ հետնյալ մոտեցման՝

ՎՄՀԴ - վարկային միջին հաշվարկային դրույք, ՓՖԾ - փաստացի ֆինանսական ծախսեր, ՓԱԳ - փոխառու աղբյուրների ընդհանուր գումար: Այնուհետն անհրաժեշտ է որոշել ֆինանսական լծակի արդյունավետության գլխավոր կողմնորոշիչը՝ դիֆերենցիալը: Տվյալ հարաբերությունների մեջ «դիֆերենցիալ» հասկացությունն իրենից ներկայացնում է ձեռք բերված տնտեսական շահութաբերության ն փոխառու աղբյուրների միջին գնի (տոկոսային դրույքի, գրավային ն այլ ծախսերի) տարբերությունը: Մեր օրինակում այն հավասար է 10-ի (30-20): Շահույթի հարկման արդյունքում դիֆերենցիալը արտահայտվում է սկզբնականի 4/5 մասով, այն է՝ 4/5 (ՏՇ-ՍՄՄՇ), այսինքն՝ տնտեսական շահութաբերության ն սեփական միջոցների միջին շահութաբերության տարբերության 4/5: Ֆինանսական լծակի արդյունավետության ազդեցության ուժը դրսնորվում է ֆինանսական լծակի ուսի (դիրքի) միջոցով: Դա արտահայտում է փոխառու ն սեփական միջոցների հարաբերությունը ն կարնոր ազդեցություն ունի ֆինանսական լծակի ազդեցության արդյունավետության վրա: Նշված տարրերը կիրառելու պայմաններում ստացվում է հետնյալ բանաձնը. ՖԼԱ Հ 4/5 դիֆերենցիալ Բ ՖԼՈՒ (ֆինանսական լծակի ուս) կամ՝ ՖԼԱ 64/5(ՏՇ - ՎՄՀԴ) ×

ՓՄ (փոխառու միջոցներ) ՍՄ (սեփական միջոցներ)

:

Նախորդ հաշվարկների արդյունքները տեղադրելով՝ կստանանք հետնյալ արդյունքը՝ ՖԼԱ Հ 4/5(30-20) Բ

10.000 10.000

Հ 8.0:

Ստացված թիվը համընկնում է սկզբնական հաշվարկի արդյունքին: Բերված բանաձնը լայն հնարավորություն է ընձեռում հարկային բեռի հաստատուն մնալու պայմաններում լուրջ ուշադրություն դարձնել տոկոսային միջին դրույքի ու փոխառու ն սեփական միջոցների հարաբերակցության հարցում նպատակահարմար վարիացիաների իրականացմանը: Փոխառու աղբյուրներն ավելացնելու պայմաններում պարտքի սպասարկման ֆինանսական ծախսերը կծանրացնեն տոկոսային դրույքը, ինչը տնտեսական շահութաբերության կայունության պայմաննե277

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

րում կհանգեցնի դիֆերենցիալի իջեցման: Լծակի ուսը մեծացնելու պարագայում նս տոկոսային ծախսերը կավելանան, արդյունքում դիֆերենցիալը կիջնի, լծակի ուսը կբարձրանա: Ընդունենք, որ Բ ձեռնարկությունում պասիվների կառուցվածքը դարձել է 3:1 (փոխառու աղբյուրներ՝ 15.000 հազ. դր., սեփական՝ 5.000 հազ. դր., ընդամենը՝ 20.000 հազ. դր.): Դրա հետ կապված՝ վարկի միջին տարեկան դրույքը բարձրացել ն հասել է 249-ի: Այդ դեպքում ֆինանսական լծակի արդյունավետության մակարդակը կկազմի՝ ՖԼԱ Հ 4/5(30-24) Բ 3 Հ 14.49: Տվյալ արդյունքը այս ձեռնարկությունում ավելի լավ է, քան նախորդը (8,0), սակայն դիֆերենցիալի իջեցումը անխուսափելիորեն մեծացնում է բանկի ռիսկը: Անկասկած, նոր վարկային պայմանագիրը ձեռնարկության համար միանգամայն շահավետ է: Այսպիսով՝ որպես ընդհանրացում կարող ենք արձանագրել հետնյալը՝ » եթե նոր փոխառությունների հաշվին կատարվող ներդրումները ձեռնարկության համար ապահովում են ֆինանսական լծակի արդյունավետության բարձրացում, նշանակում է՝ դրանք նպատակահարմար ու շահավետ են. » վարկատուի տեսանկյունից որքան մեծ է դիֆերենցիալը, այնքան փոքր է ռիսկը ն ընդհակառակը: Պրակտիկ աշխատանքի ընթացքում օրինական հարց կարող է ծագել. տվյալ ձեռնարկությունում ի՞նչ կարող է տեղի ունենալ վարկերի հետագա թանկացման դեպքում: Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ ֆինանսական լծակի արդյունավետության նախկին մակարդակը պահպանելու համար հարկ կլինի ֆինանսական լծակի ուսը համապատասխան չափով մեծացնել: Սովորաբար վարկի տոկոսադրույքի՝ մեկ կետով բարձրանալը պահանջում է կրկնակի ավելացնել փոխառու ն սեփական միջոցների հարաբերակցությունը: Տեսականորեն հնարավոր է այնպիսի պահի առաջացում, երբ դիֆերենցիալը փոքր է զրոյից ն ունի բացասական արժեք: Այդ դեպքում ֆինանսական լծակի արդյունավետությունը կաշխատի հակառակ ուղղությամբ, ն ձեռնարկությունը կունենա բացասական արդյունք: Բացասական դիֆերենցիալ ունեցող ձեռնարկությունները շրջապատի համար չեն կարող որոշակի հետաքրքրություն ներկայացնել: Ցանկացած ներդրող, ունենալով շահույթ կամ շահաբաժին ստանալու կողմնորոշում, չի կարող հրապուրվել նման ձեռնարկության արժեթղթերի ձեռքբերումով: Միաժամանակ, բացասական դիֆերենցիալով ընկերությունների արժեթղթերը չեն կարող բարձր կուրս ունենալ: Խելամիտ ն փորձառու ֆինանսական կառավարիչը չի փորձի ամեն գնով բարձրացնել ֆինանսական լծակի ուսը, այլ կձգտի այն նպատակահարմար ձնով կարգավորել դիֆերենցիալից կախվածության շրջանակներում: Գործնականում պարզելով, որ փոխառու աղբյուրների շահագործումից ստացվող հատուցումը գերազանցում է դրանց ներգրավման ֆինանսական ծախսերը՝ կարող ենք համապատասխան մոտեցումներ մշակել ֆինանսատնտեսական գործունեության արդյունքների կանխատեսման ն ձեռնարկության ֆինանսական պլանների կազմման ուղղությամբ: Փորձառու ֆինանսիստը հստակորեն պատկերացնում է, որ ֆիրմայի ապագան հիմնված է այսօրվա ցուցանիշների ն վաղվա ներդրումային քաղաքականության վրա: Նույնիսկ փոխառու ն սեփական աղբյուրների առկա բա278

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

րենպաստ հարաբերակցությունը չպետք է անհոգություն առաջացնի վաղվա տնտեսական շահութաբերության, վարկային տոկոսադրույքի, հետնաբար ն դիֆերենցիալի մակարդակի առնչությամբ: Ինքնին, վարկային պարտավորությունների առկայությունը բարիք կամ չարիք չէ, այն թե՛ զարգացման ն թե՛ ռիսկայնության պոտենցիալ կրող է: Ընդգրկելով փոխառու միջոցների բավարար ծավալ՝ ձեռնարկությունը կարող է արագորեն լուծել առաջացած խնդիրները: Հարցն այն չէ, որ ֆինանսիստն իր գործողություններով բացառի բոլոր կարգի ռիսկերը, այլ այն է, որ կարողանա ընդունել խելացի հաշվարկված ռիսկերը դիֆերենցիալի սահմաններում: Ընդհանրապես դիֆերենցիալը բացասական չպետք է լինի, քանի որ դա կարնոր է նան բանկի համար: Նմանատիպ ձեռնարկությունները վարկունակների թվին կարող են չդասվել: Իհարկե, գործնականում ձեռնարկությունների գործունեության առանձին փուլերում բացառություններ հնարավոր են: Երբեմն անհրաժեշտ է լինում սկզբում զարկ տալ ֆինանսական լծակին ն ապա թուլացնել, այլ դեպքերում՝ պահպանել չափավորություն փոխառու աղբյուրների ավելացման գործում: Արնմտյան տնտեսագետների կարծիքով՝ գործունեության բարվոք դաշտ ունեցող ֆիրմաների համար նախընտրելի է փոխառու աղբյուրների 30-509 տեսակարար կշիռը: Դա նշանակում է, որ ֆինանսական լծակի արդյունավետությունը օպտիմալ կարող է լինել ակտիվների տնտեսական շահութաբերության 1/3-ից 1/2-ի սահմաններում: Այդ պարագայում ֆինանսական լծակի արդյունավետությունն ի վիճակի է փոխհատուցել հարկային գանձումները ն ապահովել սեփական միջոցների բավարար եկամտաբերություն ու մեղմել բաժնետիրական ռիսկը: Կատարված ուսումնասիրություններն ու հաշվարկները հիմնված են ձեռնարկությունների պասիվների կառուցվածքի այն դեպքի վրա, երբ դրանք բաղկացած են ընդամենը երկու տարրերից՝ սեփական ն փոխառու աղբյուրներից: Իրականում հնարավոր են նան այլ դեպքեր: Շատ հաճախ բաժնետիրական ընկերություններում անխուսափելիորեն դրամական հոսքերի ձնավորման ու օգտագործման մշտական ուղեկիցներ են դեբիտորական ն կրեդիտորական պարտքերը: Մատակարարներին, բյուջեին, սոցիալական ապահովագրությանը, վարկային ն այլ կազմակերպություններին պարտքեր են ունենում գրեթե բոլորը: Դա թեն կրում է ժամանակավոր բնույթ, սակայն մասնակցում է պասիվների ձնավորմանը ն առանձին դեպքերում էականորեն փոխում է նրա կառուցվածքը: Բնականաբար, որպես ներգրավված, շատ դեպքերում՝ անվճար աղբյուր՝ չի կարող չանդրադառնալ ընդհանուր արդյունավետության, հատկապես սեփական ակտիվների շահութաբերության վրա: Գործնականում այն իր ուղղակի կամ անուղղակի անդրադարձն է ունենում ֆինանսական լծակի արդյունավետության վրա: Ձեռնարկությունների կրեդիտորական պարտքերի կազմը կարող է լինել տարբեր: Հիշեցնենք, որ դրանք հիմնականում արդյունք են հաշվարկավճարային փոխհարաբերությունների ն գլխավորապես վերաբերում են ապրանքների, աշխատանքների, աշխատավարձի, սոցիալական ն այլ ապահովագրությունների, ներհամակարգային, դուստր կազմակերպությունների, արժեթղթերի հետ կապված հաշվարկներին: Կրեդիտորական պարտքերի դերը շրջանառու միջոցների աճի հարցում գործնականում էական է: Թե այն ինչպիսի ազդեցություն կարող է ունենալ վարկային միջոցներից օգտվող ձեռնարկության սեփական միջոցների շահութաբերության վրա,

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ցույց են տալիս ստորն կատարվող հաշվարկները: Մեր ձեռնարկության համար հաշվեկշռի կազմը ներկայացնենք հետնյալ կտրվածքով. Աղյուսակ 10.3.3 Կազմակերպության պասիվների կազմը Սեփական աղբյուրներ

Փոխառու աղբյուրներ որից՝ - վարկեր - կրեդիտորական պարտքեր Ընդամենը պասիվներ Ակտիվ

10.000 հազ. դր. 12.000 հազ. դր. 10.000 հազ. դր. 2.000 հազ. դր. 22.000 հազ. դր. 22.000 հազ. դր.

Ընդունենք նան, որ տնտեսական արդյունքները նույնն են. տնտեսական շահույթը՝ 6.000 հազ. դր., վարկային միջոցների ներգրավման ֆինանսական ծախսերը՝ 2.000 հազ. դր. (10.000 Բ 20:100), տնտեսական շահութաբերությունը՝ 309: Հիշեցնենք, որ ֆինանսական լծակի արդյունավետության մակարդակը, առանց կրեդիտորական պարտքերը հաշվի առնելու, կազմել է 8.0. : Այժմ, ելնելով ձնավորված աղբյուրների կառուցվածքից, անհրաժեշտ է կատարել վերահաշվարկ՝ բանաձնի բոլոր տարրերի գծով: Արդյունքում ակտիվների ընդհանուր տնտեսական շահութաբերությունը հարկ կլինի որոշել՝ ելնելով ակտիվների ընդհանուր գումարից, որը նախկինից ավելի է 2.000 հազ. դրամով: Շահույթի գումարը անփոփոխ մնալու պայմաններում տնտեսական շահութաբերության մակարդակը կիջնի. :

Զգալիորեն կպակասի նան վարկի միջին հաշվարկային դրույքը: Կարելի է կազմել ներգրավված աղբյուրների գծով կատարված ֆինանսական ծախսերի հարաբերությունը ոչ միայն վարկերին, այլն ընդհանուր փոխառություններին. : Այս երկու ցուցանիշների փոփոխությունները որոշակի անդրադարձ կունենան ֆինանսական լծակի արդյունավետության վրա: Ֆինանսական լծակի ուսը կբարձրանա ն կհասնի 1,2-ի

:

Ֆի նան սա կան լծա կի է ֆեկ տի մա կար դա կը, բնա կա նա բար, կբարձ րա նա՝ 4/5(27,1 - 16,7) Բ 1,2 Հ 9,98: Ըստ էության, տեղի է ունենում դիֆերենցիալի ն ֆինանսական լծակի ուսի միաժամանակյա բարձրացում, ինչը դրական է անդրադառ-

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

նում ֆինանսական լծակի էֆեկտի վրա: Ընդհանրացնելով վերը ասվածը՝ ֆինանսական կառավարման հարցերով զբաղվող ծառայության ն վարկավորող բանկի առնչությամբ կարելի է կատարել հետնյալ եզրահանգումը. բոլոր հանգամանքներում վարկերի ներգրավման (վարկ հատկացնելու) խնդիր լուծելիս, առկա պայմանները հաշվի առնելու պարագայում, ֆինանսական լծակի արդյունավետության մակարդակը պարզելու համար ձեռնարկության պասիվների կազմից պետք է բացառել կրեդիտորական պարտքի գումարը: Մինչն այժմ կատարված հաշվարկներն ու քննարկումները հանգեցնում են այնպիսի հետնության, որ ներդրումների շահագործման հետնանքով ստացվող զուտ արդյունքի ն ֆինանսական լծակի ուժի արդյունավետության համար բացառիկ նշանակություն ունի միջոցների ձնավորման աղբյուրների կառուցվածքը: Սովորաբար, գործունեության մեջ ավանսավորվող կապիտալը ձնավորվում է բնույթով տարբեր մի շարք աղբյուրների հաշվին, որոնց մեջ առավել կարնոր դեր ու տեղ ունեն սեփական, փոխառու ն ներգրավված միջոցները: Ընդհանուր առմամբ, դրանք դասակարգվում են ներքին ու արտաքին ֆինանսավորման: Արդյունաբերական արտադրությունը, թողարկվող արտադրանքի ծավալը ն ֆինանսական հետնանքները կախվածության մեջ են մի շարք գործոններից՝ տեխնիկական հագեցվածությունից ն դրա վիճակից, աշխատուժից, կապիտալի շուկայից, արտադրության բնույթից, իրացման պայմաններից ն այլն: Այդ ն նմանատիպ բոլոր գործոնների միջն պետք է լինի փոխադարձ կապ ն հավասարակշռություն: Հայաստանի պայմաններում արդյունաբերությունը, ամբողջությամբ վերցրած, կրում է որոշակի ֆինանսական դժվարություններ, միաժամանակ առկա է իրացման շուկայի սահմանափակվածությունը: Շուկայի տարողությունը բնութագրվում է ինչպես սպառողների գնողունակությունը ապահովող միջոցների գոյությամբ, այնպես էլ առաջարկվող գների մակարդակով: Բավարար գնողունակության պայմաններում որքան ցածր են գները, այնքան մեծ է շուկայի տարողությունը ն ընդհակառակը: Արտադրանքի էժանացումը միաժամանակ նշանակում է շուկայի ընդլայնում: Այդ խնդրի լուծման ուղիներից մեկը սերիական արտադրության կազմակերպումն է, որը ինքնարժեքի իջեցման միջոցով ընդլայնում է իրացման շուկան, իսկ դրա համար պահանջվում է լրացուցիչ կապիտալի ավանսավորում: Բիզնեսը միշտ սկսվում է փողից, անընդհատ պահանջում է նորանոր միջոցներ ն նպատակ է հետապնդում դրանք բազմապատկելու: Ի վերջո, գործունեության համար անհրաժեշտ ծախսերի ֆինանսավորման ն ցանկալի մեծության եկամուտներ ստանալու համար ձեռնարկությունը պետք է ունենա միջոցների աղբյուրների ռացիոնալ կառուցվածք, ինչը սերտորեն կապված է նան վարվող դիվիդենդային քաղաքականության հետ: Միջոցների աղբյուրների անհրաժեշտ կառուցվածքի բնորոշման ն խելամիտ դիվիդենդային քաղաքականության մշակման միջն կապը դրսնորվում է նրանով, որ սեփական միջոցների զուտ շահութաբերության բավականաչափ բարձր մակարդակ ձեռք բերելը ն դիվիդենդների մեծությունը կախված են միջոցների աղբյուրների կառուցվածքից, ինչն էլ իր հերթին կախված է սեփական միջոցների զուտ շահութաբերությունից ն դիվիդենդների համար բաշխվող շահույթի հանդեպ սահմանված նորմաներից: Կասկածից վեր է, որ սեփական միջոցների բարձր շահութաբերությունը հնարավորություն է ընձեռում ավելի շատ չբաշխված շահույթ ունենալ արտադրության ընդլայնման, հետնա281

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

բար ն սեփական միջոցների աճի համար: Այսպիսով՝ արտաքին՝ վարկերի, ակցիաների էմիսիայի ն ներքին՝ չբաշխված շահույթի հաշվին կատարվող ֆինանսավորումներն իրար հետ սերտորեն կապված են: Իհարկե, դա չի նշանակում, թե դրանք կարող են իրար փոխարինել: Գործնականում պարտքային պարտավորություններով միջոցների ներգրավումը ոչ մի դեպքում չպետք է անտեսի, առավել նս սահմանափակի սեփական միջոցների ներգրավումն ու օգտագործումը: Միայն սեփական աղբյուրների բավականաչափ խոշոր ծավալի առկայության դեպքում են հնարավոր ձեռնարկության իրական զարգացումն ու նրա անկախության ամրապնդումը, ինչպես նան բաժնետերերի կողմից ձեռնարկության հետ կապված ռիսկերը կիսելու իրողությունը, գործընկերների, մատակարարների, գնորդների ն կրեդիտորների վստահությունը վայելելը: Գործնական կյանքում փոխառու աղբյուր հատկացնող բանկային հիմնարկը, քննարկելով իրեն դիմած ձեռնարկության հաշվեկշիռը, առաջին հերթին ուշադրություն է դարձնում սեփական ն փոխառու աղբյուրների հարաբերակցությանը: Հստակորեն իմանալով, որ կրիտիկական վիճակում վարկի ապահովվածության համար հիմք կարող են հանդիսանալ միայն սեփական միջոցները՝ բավականաչափ սեփական միջոցներ ունենալու պայմաններում ֆինանսական լծակի ուսի ավելացումը կարող է չուղեկցվել դիֆերենցիալի նկատելի իջեցմամբ: Սեփական աղբյուրների դերի նման գնահատականը ոչ մի դեպքում չպետք է նսեմացնի փոխառու աղբյուրների նշանակությունը ձեռնարկության համար: Արնմտյան երկրների պրակտիկայում ընդունված է ձեռնարկությունների պասիվի կառուցվածքում վարկերի բաժինը պահել մինչն 409 մակարդակի վրա, որին համապատասխանում է ֆինանսական լծակի ուսի 067 ցուցանիշը: Այս դեպքում, սովորաբար, ֆինանսական շուկայում տվյալ ձեռնարկության ակցիաները ստանում են առավելագույն գնահատական (կուրս): Ոչ ընթացիկ ն ընթացիկ ակտիվների մեջ ավանսավորված միջոցների կազմի ն կառուցվածքի խնդիրների, դրանց ռացիոնալ կառուցվածքի ձնավորման ուսումնասիրությունն ու տարբերակի ընտրությունը բխում են նրանից, որ գտնվի սեփական ու փոխառու միջոցների այնպիսի հարաբերակցություն, որի պայմաններում ձեռնարկության բաժնետոմսերն ունենան առավելագույն արժեք: Դա իր հերթին հնարավոր է դառնում ֆինանսական լծակի արդյունավետության բավականաչափ, բայց ոչ չափազանց բարձր մակարդակի պայմաններում: Սովորաբար, գործարար աշխարհում պարտքերի մակարդակը ներդրողների համար դիտվում է որպես զգայուն ինդիկատոր ձեռնարկության բարեկեցությունը գնահատելու համար: Փոխառու աղբյուրների չափազանց մեծ տեսակարար կշիռը սնանկացման մեծ ռիսկի կրողն է: Հակառակ պարագայում, երբ դրանց բաժինը պասիվներում շատ ցածր է, սնանկացման ռիսկը խիստ նվազում է, սակայն ներդրողների շրջանում տպավորություն է ստեղծվում, թե ձեռնարկությունը ակտիվություն չի դրսնորում առավելագույն շահույթ ապահովելու համար ն ստանալով դիվիդենդի համեստ գումար՝ ձգտում է բաժնետոմսերի արագ իրացման, ինչը իրականում իջեցնում է ձեռնարկության արժեքը: Ըստ գործարարության միջազգային փորձի՝ հասուն, երկարատն գործունեություն ծավալած ֆիրմաների ն ընկերությունների պարագայում, արժեթղթերի նոր թողարկումները ներդրողների կողմից գնահատվում են որպես նեգատիվ ազդանշան, իսկ փոխառու միջոցների ներգրավումը՝ որպես բարենպաստ կամ չեզոք:

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

Գործնականում գոյություն ունի ձեռնարկությունների արտաքին ֆինանսավորման չորս եղանակ՝ » բաժնետոմսերի փակ բաժանորդագրություն, » վարկերի ն փոխառությունների ձնով միջոցների ներգրավում, » բաժնետոմսերի բաց բաժանորդագրություն, » նշված երեք եղանակների համակցություն: Առաջին դեպքում, սովորաբար, բաժանորդագրությունը իրականացվում է նախկին ներդրողների միջն, որպես կանոն, շուկայական կուրսից ցածր գներով, ն ձեռնարկությունը կորուստ է կրում: Եթե այդ եղանակը ընդունելի չի համարվում նախկին ներդրողների չցանկանալու կամ միջոցների անբավարարության պատճառով, ընտրությունը կատարվում է երկրորդի ն երրորդի միջն՝ որպես չափանիշ համարելով ձեռնարկության նկատմամբ վերահսկողությունը կորցնելու ռիսկը նվազագույնի հասցնելը: Բոլոր չորս եղանակներն էլ ունեն դրական ու բացասական կողմեր: Օրինակ՝ արժեթղթերի փակ բաժանորդագրության դեպքում դրական է, որ ձեռնարկության նկատմամբ վերահսկողությունը պահպանվում է, ֆինանսական ռիսկը էականորեն չի ավելանում: Սակայն ֆինանսավորման ծավալը սահմանափակ է, միջոցների ներգրավման արժեքը բարձր է շուկայական կուրսից: Վարկային պարտավորությունների ձնով ֆինանսավորման դեպքում նս դրական է այն, որ վերահսկողությունը պահպանվում է, ներգրավվող միջոցների արժեքը հարաբերականորեն ցածր է, բայց աճում է ֆինանսական ռիսկը, վերադարձման (փոխհատուցման) ժամկետները սահմանափակված են: Բաց բաժանորդագրության պայմաններում ֆինանսական ռիսկը չի աճում, հնարավոր է չսահմանափակվող ժամկետներով խոշոր միջոցների ներգրավում: Դրա կողքին հնարավոր են ձեռնարկության նկատմամբ վերահսկողության թուլացում կամ կորուստ, ներգրավվող միջոցների բարձր արժեք: Համակցված եղանակի դեպքում կարող են դրսնորվել առաջին երեքի թերություններն ու առավելությունները այն մասշտաբով ու չափերով, ինչպիսին դրանց բաժինն է ընդհանուր ներգրավումների մեջ: Ընդհանրացնելով ասվածը՝ կարելի է կատարել հետնություն միջոցների ներգրավման նպատակահարմարության մասին. 1. Այն դեպքում, երբ ներդրումների շահագործման զուտ արդյունքը միավոր արժեթղթի հաշվով մեծ չէ, իսկ ֆինանսական լծակի դիֆերենցիալը բացասական է, սեփական միջոցների շահութաբերությունն ու դիվիդենդների մակարդակը՝ ցածր, ավելի նպատակահարմար է բաժնետոմսեր թողարկելու ճանապարհով ավելացնել սեփական միջոցները, քան օգտվել վարկերից: 2. Երբ ներդրումների շահագործման զուտ արդյունքը յուրաքանչյուր միավոր արժեթղթի հաշվով մեծ է, իսկ այդ ընթացքում ֆինանսական լծակի դիֆերենցիալը ավելի հաճախ դրական է, սեփական միջոցների զուտ շահութաբերությունն ու դիվիդենդները բարձր են, ապա ավելի նպատակահարմար է վարկերից օգտվելը, քան սեփական միջոցների ավելացումը: Բերված երկու կանոնները գործում են սեփական միջոցների զուտ շահութաբերության, պասիվների այս կամ այն կառուցվածքի պայմաններում միավոր բաժնետոմսին բաժին ընկնող զուտ շահույթի համեմատական վերլուծության ն ներդրում283

ների շահագործման կրիտիկական (շեմային) զուտ արդյունքի հաշվարկների շրջանակներում: Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Ո՞րն է արտադրական կազմակերպության ֆինանսների բովանդակությունը, ի՞նչ դրամական հարաբերություններ է ներառում: 2. Որո՞նք են ձեռնարկության ֆինանսների ֆունկցիաները, դրանց օբյեկտը ն ոլորտը: 3. Ինչպիսի՞ դրամական ֆոնդեր են ստեղծվում ն ֆինանսական ռեսուրսներ ձնավորվում արտադրական կազմակերպություններում: 4. Որո՞նք են առնտրային հաշվարկով գործող կազմակերպությունների ֆինանսների կազմակերպման սկզբունքները: 5. Ո՞րն է կազմակերպության պասիվների բովանդակությունը ն ի՞նչ աղբյուրներով է համալրվում: 6. Ի՞նչ կապ կա ակտիվների ձնավորման աղբյուրների կառուցվածքի ն սեփական ակտիվների շահութաբերության միջն: 7. Ի՞նչ է նշանակում ֆինանսական լծակ, դրա ուժը ինչո՞վ է պայմանավորված, ն ինչպե՞ս կարելի է կառավարել:

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

Գ Լ Ո Ւ Խ 11

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅԱՆ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԾԱԽՍԵՐԸ

11.1. ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅԱՆ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԾԱԽՍԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Ցանկացած բնույթի ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնելիս ձեռնարկությունները անվերապահորեն կատարում են դրամական ծախսեր: Դրանց բնույթը, կազմն ու կառուցվածքը կախված են բազմաթիվ գործոններից: Մասնավորապես կարնոր դեր են կատարում տնտեսավարման կազմակերպաիրավական ձնը, ճյուղային պատկանելիությունը, ապրանքների ու կապիտալի շուկայում տնտեսավարող սուբյեկտների գրաված դիրքը, ներդրումային, ֆինանսական ու հաշվարկային քաղաքականությունը, ինչպես նան օրենսդրորեն հարկային, վարկային, ապահովագրական ն ֆոնդային ոլորտներում սահմանված կանոններն ու սկզբունքները: Ըստ տնտեսական բովանդակության՝ բոլոր դրամական ծախսերը կարող են բաժանվել երեք խմբի՝ ծախսումներ, որոնք կապված են շահույթ կորզելու հետ, շահույթ կորզելու նպատակ չհետապնդող ծախսումներ, հարկադիր ծախսեր: 1. Շահույթ կորզելու նպատակին ծառայող ծախսերը ներառում են արտադրության սպասարկող անձնակազմի, արտադրանքի իրացման, աշխատանքի կատարման, ծառայությունների մատուցման, ներդրումային ծախսերը: 2. Շահույթ կորզելու նպատակին չվերաբերող ծախսեր են սպառողական, բարեգործական ու հումանիտար բնույթի ծախսերը: Դրան կարելի է վերագրել ձեռնարկության աշխատողների խրախուսական վճարները, ոչ պետական ապահովագրական ֆոնդերին հատկացումները, սոցիալ-մշակութային ոլորտի զարգացման ծախսերը: 3. Հարկադիր ծախսեր են հարկերը ն հարկային վճարումները, պետական արտաբյուջետային ֆոնդերին հատկացումները, պարտադիր ապահովագրության, պահուստների ստեղծման, տույժ-տուգանքների ծախսերը: Անմիջականորեն շահույթի ստացման խնդրի հետ կապված ծախսումները կազմված են նյութական ծախսերից, աշխատավարձից, վերադիր ծախսերից ու ներդրումներից: Նյութական ծախսերն ընդգրկում են հումքի, հիմնական նյութերի, գնովի կիսաֆաբրիկատների, վառելիքի ու էներգիայի ձեռքբերման դիմաց վճարումները, տարայի, պահեստամասերի, արագամաշ առարկաների, արտադրական բնույթի ծառայությունների վրա կատարված ծախսերը: Սովորաբար ծախսերի տվյալ խմբերը ձեռնարկության ընդհանուր ծախսումների մեջ ունեն բարձր տեսակարար կշիռ: Դրանց կառուցվածքը էապես պայմանավորված է ճյուղային պատկանելիությամբ: Օրինակ՝ նյութատար ճյուղերում ն շինարարությունում հիմնական ծանրությունն ընկնում է հումքի ն նյութերի գնումների վրա, տրանսպորտում՝ վառելիքի ու պահեստամասերի վրա: Այս խմբի ծախսերի ձնավորումը ն ծավալը ուղղակիորեն կապված են շահույթի հետ, դրանց մակարդակով են պայմանավորված ձեռնարկության կայունությունն ու դիրքը շուկայում, արտադրանքի մրցունակությունը:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Նյութական ծախսերի փոխհատուցման համար ձեռնարկությունները պարտավոր են կատարել երկու պայման՝ 1. արտադրանքը պետք է իրացվի, 2. արտադրանքի իրացումից հասույթը պետք է ժամանակին մուտք լինի ձեռնարկության դրամական հաշիվներին: Նյութական ծախսերի որոշման հիմքը դրանց ձեռքբերման գինն է՝ առանց անուղղակի հարկերը հաշվի առնելու: Նյութական արժեքների հաշիվ վճարման պահանջագրում (հարկայն հաշվում) արտացոլված ձեռքբերման գինը կազմում է դրանց ելակետային ինքնարժեքը: Դրան գումարվում են փոխադրամթերման ն պահպանման ծախսերը: Աշխատանքի վարձատրության ծախսերն իրենցից ներկայացնում են ձեռնարկության աշխատողների դրամական ն բնամթերային վճարումների ամբողջությունը: Ծախսերի այս խումբը բազմաշերտ է: Դրա մեջ մտնում են աշխատանքի վարձատրության ֆոնդը ձնավորող բոլոր ծախսերը, նյութական օգնությունը, պարգնավճարները, լրացուցիչ արձակուրդի համար վճարումները, միանվագ նպաստները, փոխհատուցման ն այլ վճարները: Վերադիր ծախսերի խումբը վերաբերում է վարչակառավարչական, կապալի, ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածքի, օժանդակ արտադրության վրա կատարվող ծախսերին: Ինվեստիցիաները ներառում են սեփական արտադրության ծավալը ընդլայնելու, ֆինանսական շուկայում շահույթ ստանալու նպատակով կատարվող կապիտալ ներդրումները: Դրանց բնույթը ն կառուցվածքը կախված են ձեռնարկության որդեգրած կապիտալ ներդրումների քաղաքականությունից:

11.2. ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԻՐԱՑՄԱՆ ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԸ

Առնտրական հաշվարկով գործող բոլոր արտադրական ձեռնարկությունների դրամական կուտակումների ն, հատկապես, շահույթի ձնավորման գլխավոր աղբյուրը արտադրանքի իրացումից ստացվող հասույթն է: Ավելի կոնկրետ՝ հասույթի այն մասը, որը մնում է տվյալ իրացման վրա կատարված նյութական, աշխատանքային ն դրամական ծախսերը փոխհատուցելուց հետո: Այդ կապակցությամբ, տնտեսավարող յուրաքանչյուր սուբյեկտի կարնորագույն խնդիրներից մեկն է առավելագույն փոքր ծախսումներով ավելի մեծ գումարի շահույթի ստացումը: Արտադրանքի արտադրության ու իրացման վրա կատարվող ծախսումներն են որոշում ինքնարժեքի մակարդակն ու կառուցվածքը: Ձեռնարկությունները ըստ ամենայնի շահագրգռված են շուկայական պահանջարկ ունեցող համապատասխան կառուցվածքի բարձրորակ արտադրանքի արտադրության ու իրացման գործում, ինչը անդրադառնում է շահույթի մեծության վրա, որը այլ հավասար պայմաններում ուղղակի կախվածության մեջ է այդ արտադրանքի իրացման ծավալից: Որպես զուտ եկամտի հիմնական մասի դրամական արտահայտություն՝ շահույթը իրենից ներկայացնում է համապատասխան գներով արտադրանքի իրացումից զուտ

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

հասույթի ն նրա լրիվ ինքնարժեքի տարբերությունը: Բնականաբար, շահույթի ծավալի աճը առաջին հերթին կախվածության մեջ է արտադրության ծախսումների կրճատումից ն իրացման ծավալների ընդլայնումից: Ինչպես նշվեց, արտադրանքի արտադրության ու իրացման ծախսերը, որոնք ձնավորում են ինքնարժեքը, բազմազան են ու բնույթով տարբեր: Դրանք կազմված են արտադրության համար օգտագործվող բնական ռեսուրսների, հումքի, հիմնական ն օժանդակ նյութերի, վառելիքի, էներգիայի արժեքից, հիմնական ֆոնդերի մաշվածքի, աշխատանքային, շահագործման այլ ծախսերի մեծությունից, ինչպես նան արտաարտադրական (կոմերցիոն) ծախսերից: Արտադրության ծախսումների կազմն ու կառուցվածքը պայմանավորված են արտադրանքի բնույթով, արտադրության պայմաններով, նյութական ու աշխատանքային ծախսումների հարաբերակցությամբ ն այլ նորմաներով: Իրենց տնտեսական բովանդակությամբ ն արտադրությանն ու իրացմանը մասնակցելու առանձնահատկություններով արտադրության ծախսերը ընդունված է ամփոփել հինգ խմբերում՝ նյութական ծախսեր, աշխատանքի վարձատրության ծախսեր, հատկացումներ սոցիալական կարիքներին, հիմնական ֆոնդերի (ոչ ընթացիկ ակտիվների) մաշվածք ն այլ ծախսումներ: Նյութական ծախսումների խումբը ամենաբազմազանն ու ծավալունն է: Ներառում է գնովի հումքն ու նյութերը. դրանց վերաբերում են հիմնական ն օժանդակ նյութերը, կոմպլեկտավորող իրերն ու կիսաֆաբրիկատները, բոլոր տեսակի վառելիքը, տարան, վերանորոգման պահեստամասերը, արագամաշ առարկաները, էներգիայի բոլոր տեսակները ն այլն: Այս խմբում արտացոլվող նյութական ռեսուրսների արժեքը ձնավորվում է դրանց ձեռքբերման գներից, առանց ավելացված արժեքից հարկի, վերադիրներից ն կոմիսիոն վճարներից, ինչպես նան ապրանքային բորսաներին, բրոքերներին, մաքսային ծառայություններին վճարումներից ն կողմնակի կազմակերպություններին փոխադրման, պահպանման ն այլ ծախսերից: «Աշխատանքի վարձատրության ծախսերը» բավականաչափ բազմազան են: Այստեղ ներառվում են աշխատավարձի վճարումները՝ ըստ վարձատրության համակարգի, պարգնատրային ընդունված ձների, փոխհատուցման բնույթի վճարումները, անվճար սննդի, կոմունալ-բնակարանային ծառայությունների, արտահագուստի, արձակուրդի փոխհատուցման ն բազմաթիվ այլ ծախսեր: Պետք է նկատի ունենալ, որ ձեռնարկության աշխատողներին տրվող բոլոր վճարումները ներառվում են արտադրանքի ինքնարժեքի մեջ, բացառությամբ աշխատանքի վարձատրության այն ծախսերի, որոնք պարգնների, նյութական օգնության, կանանց լրացուցիչ արձակուրդի, ուղեգրերի ն որոշ այլ վճարների գծով տրվում են հատուկ ֆոնդերի ն նպատակային ստացումների հաշվին: Արտադրության ու իրացման ծախսերի մեջ մտնող հաջորդ ծախսային խումբը սոցիալական կարիքների համար հատկացումներն են՝ վճարումները պետական սոցիալական ապահովագրության, կենսաթոշակային, զբաղվածության, ապագայում նան պարտադիր բժշկական ապահովագրության ֆոնդերին: Այդ հատկացումների չափերը որոշվում են ինքնարժեքի մեջ ներառվող աշխատավարձի ֆոնդի նկատմամբ սահմանված նորմատիվներով:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Արտադրանքի ինքնարժեքին վերաբերող ծախսերի մեջ բավականաչափ մեծ են ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածքի հետ կապված ամորտիզացիայի հատկացումները: Ըստ օգտակար շահագործման տարիների՝ այդ ծախսերի մեծությունը կարող է ունենալ տարբեր արտահայտություն՝ կախված մաշվածքի հաշվարկման համար կիրառվող եղանակներից: Շատ ավելի բազմազան են արտադրության ինքնարժեքի մեջ մտնող ծախսերի հինգերորդ՝ «Այլ ծախսումները»: Նախ ն առաջ այդ խմբին են վերաբերում հարկերի ն տուրքերի որոշ տեսակներ, արտադրական ֆոնդերին վերաբերող գույքի ն աշխատավորների առանձին կատեգորիաների պարտադիր ապահովագրության, հայտնագործությունների ն գյուտերի, ռացիոնալիզատորական մշակումների, գործուղումների, հակահրդեհային ն պահակային ապահովության, կադրերի պատրաստման ն վերապատրաստման, ստացված վարկերի դիմաց վճարվող տոկոսային, վարձակալության, ոչ նյութական ակտիվների մաշվածքի հետ կապված ն որոշ այլ ծախսեր: Ֆինանսական կառավարման գործում շահույթի մաքսիմալացման ն աճի տեմպերի արագացման հարցում ընդունվում է երկու մոտեցում: Շահույթի ծավալի մաքսիմալացման խնդիրը լուծելու համար առավել արդյունավետ է արտադրանքի իրացումից հասույթի համադրումը սահմանային ծախսումների հետ: Այդ նպատակով արտադրության ու իրացման ծախսերի դասակարգումն իրականացվում է ըստ արտադրության ծավալից կախվածության հատկանիշի: Տվյալ մոտեցման պայմաններում ձեռնարկության ընդհանուր ծախսումների մեծությունը ինչպես արտադրական, այնպես էլ արտաարտադրական, անկախ այն հանգամանքից, թե դրանք մասնակցում են ինքնարժեքի ձնավորմանը թե ֆինանսական արդյունքների գոյացմանը, ստորաբաժանվում է երեք խմբի. 1. Փոփոխուն (կամ համամասնական) ծախսումների, որոնք ավելանում կամ պակասում են արտադրության ծավալին համամասնորեն: Տեսականորեն դրանք գլխավորապես վերաբերում են հումքի ն նյութերի ծախսին (գնումներին), էլեկտրաէներգիայի սպառմանը, տրանսպորտային, առնտրակոմիսիոն ն այլ ծախսումներին, ինչպես նան հիմնական աշխատավարձին, սոցիալական հատկացումներին ն այլն: Ձեռնարկչատիրության պրակտիկայում իրացումից հասույթի ն փոփոխուն ծախսերի տարբերությունը կարող է դրսնորվել ավելի մեղմ ձնով՝ ծախսերը արտադրության աճի տեմպերի համեմատ երբեմն համամասնորեն չավելանալու պատճառով: Օրինակ՝ հումքի գնումների ծավալը նկատելիորեն մեծանալու դեպքում մատակարարները հաճախ ձեռնարկության նկատմամբ կիրառում են գնային զեղչեր, արդյունքում արժեքային արտահայտությամբ հումքի ծախսերը աճում են արտադրության ավելացման տեմպերից պակաս չափերով: 2. Հաստատուն (ոչ համամասնական կամ հաստատագրված) ծախսումներ, որպիսիք արտադրության ու իրացման ծավալի աճի տեմպերին անմիջականորեն չեն հետնում: Այդպիսի ծախսեր են ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածքը (ամորտիզացիան), վարկային տոկոսների գումարը, վարչակառավարչական ապարատի պահպանման ծախսերը ն այլն: Հաստատուն ծախսերը կախված չեն արտադրանքի իրացումից ստացվող հասույթից այնքան ժամանակ, քանի դեռ արտադրության հետագա աճի շահերը չեն պահանջում արտադրական կարողությունների ընդլայնում, աշխատողների ն կա288

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

ռավարման ապարատի անձնակազմի ավելացում: Ի տարբերություն փոփոխունի՝ հաստատուն ծախսերի մեծ մասը արտադրության ծավալները փոքրանալու պայմաններում այնքան էլ հեշտությամբ հնարավոր չէ կրճատել: Իրականում, գործունեության ծավալները կրճատվելու պայմաններում ձեռնարկությունները ստիպված են ամորտիզացիա հաշվարկել նախկին չափերով, տոկոսներ վճարել նախկինում ստացված վարկերի դիմաց, պահել վարչակառավարչական ապարատ ն հաշվարկել աշխատավարձ, իրականացնել սպասարկման ծախսեր, քանի որ այդ անձնակազմը միանգամից կրճատել հնարավոր չէ: Բացի այդ առանձին ծախսեր մի ձեռնարկության համար կարող են համարվել փոփոխուն, մյուսների համար՝ հաստատուն: Ավելի ստույգ՝ աշխատանքի վարձատրության գործավարձային ձնի դեպքում աշխատավարձը փոփոխուն ծախս է, իսկ կայուն դրույքի դեպքում՝ հաստատուն: 3. Խառը ծախսեր, որոնք միաժամանակ պարունակում են հաստատուն ն փոփոխուն տարրեր: Նման ծախսերի օրինակ կարող են հանդիսանալ փոստ-հեռագրային, ընթացիկ վերանորոգման, գործուղումների ն այլ ծախսերը: Ընդհանուր հաշվարկներ կատարելիս դրանք կարելի է անտեսել: Իսկ կոնկրետ խնդիրներ պարզելիս, եթե պահանջվում է որոշակի ճշգրտություն, հարկ է լինում դրանցում որոշել փոփոխունի ն հաստատունի բաժինը ն համամասնորեն հաշվի առնել խմբերում: Ուսումնասիրվող խնդիրը չբարդացնելու նպատակով կարելի է նան վերացարկման միջոցով բացառել ավելացված արժեքի հարկը ն միանգամից ելակետ ընդունել զուտ հասույթը ն շահութահարկը: Ի՞նչ նպատակ է հետապնդում ծախսերի նման դասակարգումը: Իրացումից հասույթի համադրումը գումարային, ինչպես նան փոփոխուն ն հաստատուն ծախսերի հետ օգտագործվում է շահույթի մաքսիմալացման ն նրա աճի առավել բարձր տեմպ ապահովելու հաշվարկներում: Այս առումով էլ ծախսումների նման դասակարգումը օգնում է շահույթի մաքսիմալացման ն աճի առավել բարձր տեմպերի ապահովման խնդրի լուծմանը՝ կապված դրանց հարաբերական կրճատման հետ: Բացի այդ, այդպիսի դասակարգումը հնարավորություն է ստեղծում պատկերացում կազմել ծախսերի փոխհատուցելիության ն ձեռնարկության ֆինանսական կայունության պաշարի մասին շուկայական պայմանների վատացման ն այլ դժվարությունների հարուցած բարդություններին դիմակայելու համար: Գրաֆիկորեն տվյալ արտադրական ծրագրի ծավալի պայմաններում փոփոխուն գումարային ծախսերի վարքը դրսնորվում է հորիզոնական առանցքի նկատմամբ որոշակի թեքություն ունեցող ուղիղ գծի տեսքով ն կախվածության մեջ է միավոր արտադրանքի վրա փոփոխուն ծախսերի մեծությունից: Որքան թեքման անկյունը փոքր է, այնքան բիզնեսի համար պայմանները նպաստավոր են: Հաստատուն ծախսերը բոլոր այն ժամանակահատվածներում (արտադրական ծրագրի ծավալից կախված), երբ չի պահանջվում դրանց ավելացման թռիչք, արտահայտվում են հորիզոնակամ գծի տեսքով: Օրինակ՝ նշված ծախսերն ընդունենք 12000 հազ. դրամ: Այդ գումարը արտադրության ծավալի որոշակի սահմաններում աճի կամ նվազման դեպքում կմնա հաստատուն, սակայն կփոխվի միավոր արտադրանքի վրա նման ծախսերի հարաբերական մեծությունը: Խառը ծախսերը, ինչպես ասվեց, ներառում են փոփոխունի ն հաստատունի

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

տարրեր: Այդպիսիք են, մասնավորապես, էլեկտրաէներգիայի ծախսը, որը օգտագործվում է ինչպես տեխնոլոգիական, այնպես էլ ընդհանուր կարիքների համար, կայուն դրույք ունեցող վաճառողների աշխատավարձը ն այլն: Վերլուծություն կատարելիս դրանք հարկավոր է սկզբնական հաշվառման տվյալներով տարանջատել: Փոփոխուն ն հաստատուն ծախսերի մեջ խառը տարանջատված ծախսերը հաշվի առնելով՝ ստացվում է նախատեսված արտադրական ծրագրի ընդհանուր արժեքը (ինքնարժեքը): Այդ երկու խմբերի՝ արտադրական ծրագրի ծավալային փոփոխության հետ կապված վարքի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ հաստատուն ն փոփոխուն ծախսերը, միավոր արտադրանքի հաշվով, անփոփոխ (կայուն) են միայն որոշակի ժամանակի ընթացքում, արտադրության ու իրացման համապատասխան ծավալների դեպքում: Այժմ կոնկրետ հաշվարկներով ցույց տանք փոփոխուն ն հաստատուն ծախսերի վարքագիծը արտադրության ու իրացման ծավալների փոփոխության դեպքում: Ընդունենք, որ հաստատուն ծախսերի 12 մլն ծավալը անփոփոխ է մնում արտադրանքի 0-4 հազար միավոր արտադրության ու իրացման սահմաններում: Երբ արտադրության ծավալը մեծանում է, գումարային փոփոխուն ծախսերը աճում են միավորի հաշվով, ծախսը մնում է նույնը՝ անփոփոխ: Ծավալը նվազելու դեպքում գումարայինը պակասում է, միավորինը՝ մնում նույնը: Այդ ընթացքում հաստատուն ծախսերը դրսնորում են հետնյալ վարքագիծը: Արտադրության ծավալի մեծանալու դեպքում գումարայինը մնում է անփոփոխ, միավորի հաշվով նվազում է: Կրճատվելու դեպքում գումարայինը չի փոխվում, միավորի հաշվով աճում է: Ընդունենք նան, որ արտադրանքի թողարկման 0-4 դիապազոնի սահմաններում, երբ հաստատուն ծախսերը էական փոփոխության չեն ենթարկվում, պլանավորված է թողարկել 2 հազար միավոր արտադրանք՝ նախատեսելով 12000 հազ. հաստատուն ն 28000 հազ. փոփոխուն ծախսեր: Միավորի հաշվով, հաստատուն ծախսերը կազմում են 6000 (12 մլն/2 հազ.), իսկ փոփոխուն ծախսերը՝ 14000 (28 մլն/2 հազ.): Եթե հաջորդ ժամանակաշրջանի համար նախատեսվել է 4000 միավոր արտադրանք, կամ փաստացի թողարկվել է այդքան, ապա փոփոխուն ծախսերի ընդհանուր գումարը կհասնի 56000 հազ. դրամի՝ միավորի հաշվով դարձյալ մնալով 14000, իսկ հաստատուն ծախսերը կմնան 12000 հազ., բայց միավոր արտադրանքի հաշվով կպակասեն կրկնակի ն կկազմեն 3000 դրամ: Ծախսերի վարքագծի նման փոփոխությունը ֆինանսական պլանավորման ժամանակ պետք է անպայման հաշվի առնել. դա անտեսելը բիզնեսի համար կարող է ճակատագրական լինել:

11.3. ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ԼԾԱԿ, ՇԱՀՈՒԹԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ՇԵՄ, ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ԿԱՅՈՒՆՈՒԹՅԱՆ ՊԱՇԱՐ

Ձեռնարկությունների ն ֆիրմաների ֆինանսական պլանավորման առավել արդյունավետ մոտեցումներից մեկը գործառնական վերլուծությունն է, որը այլ կերպ կոչվում է «ծախսեր-ծավալ-շահույթ» վերլուծություն, ինչը բացահայտում է բիզնեսի հետնանքների կապը արտադրության ծախքերի ն ծավալների հետ: Այդ վերլուծությու290

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

նը պարզաբանում է ձեռնարկության դրամական շրջապտույտի բոլոր փուլերում ֆինանսական կառավարողի առջն ծառացող հարցերը: Գործառնական վերլուծության համար ի վերջո հանգուցային են գործառնական լծակի, ֆինանսական կայունության պաշարի ն շահութաբերության շեմի հարցերը, որոնք, ի տարբերություն արտաքին վերլուծության, ձեռնարկության համար առնտրային գաղտնիք են: Միաժամանակ, գործառնական վերլուծությունը կառավարչական հաշվառման բաղկացուցիչ մասն է: Կոնկրետ ժամանակաշրջանում, սովորաբար մեկ տարում, ձեռնարկության մասշտաբով ձնավորվող հասույթը (կանխիկ ն անկանխիկ դրամական զանգվածը) իր վրա է կրում արժեթղթերի, ներդրողների, դեբիտորական ու կրեդիտորական պարտքերի փոփոխության ազդեցությունը: Մյուս կողմից, այդ հասույթի հաշվին ծածկվում են աշխատավարձի, հումքի ն նյութերի, փոփոխուն վերադիր ն հիմնական միջոցների (ոչ ընթացիկ ակտիվների) մաշվածքի ծախսերը (բոլորը միասին՝ գործառնական լծակ), վճարվում են հարկերը, ն մնում է տնտեսական արդյունքը: Ձեռնարկչատիրական գործունեության ընթացքում գործառնական (արտադրական, տնտեսական) լծակի գործողությունը արտահայտվում է այն բանում, որ արտադրության ու իրացումից հասույթի ցանկացած փոփոխություն ուղեկցվում է շահույթի ավելի արագ փոփոխությամբ: Գործողությունը ցույց տալու համար վերցնենք հետնյալ օրինակը: Համարենք, որ կոշիկի արտադրության ձեռնարկությունում արտադրանքի իրացումից հասույթը առաջին տարում 40000 հազ. դրամ է: Արտադրության ընդհանուր ծախսերը կազմել են 36000 հազ. դրամ, որից փոփոխունը՝ 30000 հազ., հաստատունը՝ 6 հազ.: Նշանակում է՝ շահույթը կազմել է 4000 հազ. դրամ (40000-36000): Պատկերացնենք, թե հասույթը աճում ն հասնում է 46000 հազ. դրամի (159): Նույնպիսի տեմպերով՝ 159-ով կավելանան փոփոխուն ծախսերը ն կկազմեն 34500 հազ. դրամ (30000 + 4500): Հաստատուն ծախսերը փոփոխություն չեն կրում ն մնում են 6000 հազ. դրամի մակարդակին: Գումարային ծախսերը այդ փոփոխությունների արդյունքում կհավասարվեն 40500 հազ. դրամի (34500 + 6000), իսկ շահույթը նախկին 4000 հազարի փոխարեն կդառնա 5500 հազ. դրամ կամ, նախորդի համեմատությամբ, 37,59-ով ավելի: Ստացվում է, որ իրացումից հասույթը ավելացել է ընդամենը 159-ով, իսկ շահույթը՝ 37,59-ով: Այս ամենի արմատները փոփոխուն ն հաստատուն ծախսերի ծավալի ն կառուցվածքի մեջ են, ուստի կարելի է մշակել այդ ծախսերի տնտեսման խելամիտ մոտեցումներ: Լուծելով շահույթի աճի առավելագույն տեմպի ապահովման խնդիրը՝ կարող ենք օգտագործել ոչ միայն փոփոխուն, այլն հաստատուն ծախսերի ավելացման կամ պակասեցման հնարավորությունը ն դրա արդյունքում որոշել շահույթի աճի տեմպը: Ընդունելով, որ փոփոխուն ծախսերը 159-ով ավելանալուն զուգընթաց 29-ով աճելու են նան հաստատուն ծախսերը, կհամոզվենք, որ շահույթի աճի տեմպը մասամբ կնվազի ն կկազմի 34,59 (հասույթ՝ 46000, փոփոխուն ծախսեր՝ 34500, հաստատուն ծախսեր՝ 6000+120, շահույթ՝ 5380, աճի տոկոս՝ 34,59): Ձեռնարկությունների ֆինանսական պլանավորման ժամանակ գործառնական լծակի ազդեցության ուժը որոշելու համար կատարվող պրակտիկ հաշվարկներում օգտագործվում է, այսպես կոչված, համախառն մարժայի հարաբերական հասկացու291

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

թյունը: Համախառն մարժայի մակարդակն իրենից ներկայացնում է իրացումից ստացված հասույթի ն փոփոխուն ծախսերի տարբերության հարաբերությունը հասույթին: Համախառն մարժան իրացումից հասույթի ն փոփոխուն ծախսերի տարբերությունն է: Այդ ցուցանիշը տնտեսագիտական գրականության մեջ կոչվում է ծածկման գումար: Նկատի է առնվում հաստատուն ծախսերի փոխհատուցումը հասույթի հաշվին: Բոլոր դեպքերում, ձեռնարկության համար ցանկալի է մարժայի այնպիսի տարբերակ, որը ոչ միայն ծածկի հաստատուն ծախսերը, այլն ձնավորի որոշակի շահույթ: Ասվածը հիմք ընդունելով՝ որոշվում է գործառնական լծակի ազդեցության ուժը, որը հավասար է համախառն մարժայի ն շահույթի հարաբերությանը՝

Մեր կողմից ընդունված պայմանների դեպքում ձեռնարկության գործառնական լծակի ուժը կազմում է 2,5 |(40000 - 30000) : 4000|: Դա նշանակում է, որ իրացումից հասույթի հնարավոր 159 աճի պայմաններում շահույթը կավելանա 37,59-ով (2,5 » 15), հասույթը 89-ով պակասելու դեպքում շահույթը կնվազի 209-ով (2,5 » 8): Շարունակության մեջ, եթե գործառնական լծակի ուժը մեկնաբանենք որպես համախառն մարժայի տոկոսային փոփոխություն, վաճառքից հասույթի ֆիզիկական ծավալի տվյալ տոկոսային փոփոխության պայմաններում բերված բանաձնը կարող է ներկայացվել հետնյալ տեսքով.

Ք-ն իրացման ֆիզիկական ծավալն է: Գործառնական լծակի ազդեցության ուժի բանաձնը հնարավորություն է տալիս պարզել, թե համախառն մարժան, նույնն է թե՝ ինվեստիցիաների շահագործման նետտո արդյունքը, որքանով է զգայուն արտադրանքի իրացման ֆիզիկական ծավալի փոփոխության հանդեպ: Երբ իրացումից հասույթը նվազում է, գործառնական լծակի ազդեցության ուժը մեծանում է: Հասույթի՝ ամեն մի տոկոսով պակասելը հանգեցնում է ավելի ու ավելի բարձր տոկոսով շահույթի իջեցման: Հակառակ գործընթացի պայմաններում, երբ հասույթը սկսում է ավելանալ, իսկ շահութաբերության շեմը (ծախսերի ինքնափոխհատուցման կետը) հաղթահարվում է, գործառնական լծակի ուժը պակասում է, հասույթի ամեն մի տոկոս աճին հետնում է շահույթի ավելի ու ավելի պակաս տոկոսով ավելացում, միաժամանակ հաստատուն ծախսերի բաժինը նրանց ընդհանուր գումարի մեջ նվազում է: Իրացումից հասույթի շահերից ելնելով կամ այլ տնտեսական պատճառներով, երբ հարկ է լինում հաստատուն ծախսերը որոշակիորեն ավելացնել, ձեռնարկությունը հարկադրաբար պետք է անցնի շահութաբերության նոր շեմ: Շահութաբերության շեմից մի փոքր անց գործառնական լծակի ազդեցության ուժը կունենա առավելագույն մեծություն, ապա աստիճանաբար կթուլանա ն այդպես կշարունակվի մինչն հաստատուն ծախսերի նոր թափով ավելանալը ն շահութաբերության շեմի նորից հաղթահարումը:

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

Այդ ամենը, ի վերջո, դրական դեր կարող է ունենալ ն օգտակար լինել ձեռնարկության ֆինանսական կառավարման համար: Կանխատեսվում են շահույթի տարեկան մեծությունը ն շահութահարկի գումարը: Մշակվում է ձեռնարկության կոմերցիոն քաղաքականության հայեցակարգը: Հասույթի դինամիկայի հոռետեսական կանխատեսումների դեպքում չի կարելի հաստատուն ծախսերը ուռճացնել այնքան, որքան գործառնական լծակի ազդեցության հզոր ուժի հետնանքով շահույթի կորուստը հասույթի ամեն մի տոկոսով պակասեցման պայմաններում կարտահայտվի բազմակիորեն ավելի գումարով: Այնուհանդերձ, եթե ձեռնարկությունը համոզվածություն ունի, որ առաջիկայում իր արտադրանքի նկատմամբ շուկայական պահանջարկը բարձրանալու հետնանքով հնարավոր է ծավալները մեծացնել, այնքան էլ հետնողականություն պետք չէ հաստատուն ծախսերը տնտեսելու հարցում, քանի որ հաստատուն ծախսերի մեծ բաժինը ապահովում է շահույթի աճի բարձր տեմպ: Այդ ամենը մեզ համոզում է, որ գործառնական լծակի ազդեցության ուժը արտահայտում է նան ձեռնարկչատիրական գործունեության ռիսկի աստիճանը. գործնականում որքան մեծ է գործառնական լծակի ազդեցության ուժը, այնքան բարձր է ձեռնարկչատիրական ռիսկը: Սակայն ապացուցված է ն ճշմարիտ, որ ով ռիսկի չի դիմում, նա հաջողության չի հասնում: Հիմա, այդ ամենի հիման վրա, փորձենք որոշել ձեռնարկության ֆինանսական կայունության պաշարը, այլ կերպ՝ ապահովության սահմանը: Դրա համար նախապես անհրաժեշտ է իմանալ «շահութաբերության շեմ» հասկացության բովանդակությունը, այլ կերպ՝ կրիտիկական (վտանգավոր), «մեռյալ» կետերը, ինքնափոխհատուցման, բեկման կետը: Շահութաբերության շեմը իրացումից հասույթի այնպիսի ծավալ է, որի առկայությամբ ձեռնարկությունը արդեն վնաս չի ունենա, բայց չի ունենա նան շահույթ: Համախառն մարժան ճշգրտությամբ բավարարում է հաստատուն ծախսերը ծածկելուն, ն շահույթը հավասարվում է զրոյի:

Աղյուսակ 11.3.1

Տվյալներ շահութաբերության շեմը որոշելու համար Ւ

Ցուցանիշներ

հազ. դրամ

1.

Իրացումից փաստացի հասույթը

40000

3.

Համախառն մարժա

10000

2. 4. 5.

Փոփոխուն ծախսեր

Հաստատուն ծախսեր Շահույթ

30000

տոկոսներով՝ հասույթի նկատմամբ 100 կամ 1

75 կամ 0.75 25 կամ 0.25

Համաձայն ընդունված կանոնների՝ շահույթը հավասար է համախառն մարժայի ն հաստատուն ծախսերի տարբերությանը, հետնաբար, շահութաբերության շեմը որո293

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

շելիս այդ տարբերությունը պետք է հավասար լինի զրոյի: Կամ նույնն է, թե՝ շահույթը հավասար է շահութաբերության շեմի ն համախառն մարժայի հարաբերական արտահայտության արտադրյալի ու հաստատուն ծախսերի տարբերությանը, որը տվյալ դեպքում պետք է հավասար լինի զրոյի.

Շ Հ ՇՇ » ՀՀՄ - Հծ Հ 0,

ՇՇ - շահութաբերության շեմ, ՀՀՄ - համախառն հարաբերական մարժա: Այստեղից բխում է, որ շահութաբերության շեմը հավասար է հաստատուն ծախսերի ն համախառն հարաբերական մարժայի հարաբերությանը. : Մեր օ րի նա կում ձեռ նար կու թյան շա հու թա բե րու թյան շե մը կկազ մի՝ 6000 : 0.25 Հ 24000,0 հազ. դրամ: Նշանակում է՝ իրացումից հասույթի մեծությունը 24000 հազ. դրամի հասնելու պահից սկսած ձեռնարկությունը վերջապես հասնում է ն՛ փոփոխուն, ն՛ հաստատուն ծախսերի փոխհատուցման: Ավելի մանրամասն արտահայտելու համար ընդունենք, որ հասույթի փաստացի մեծությունը արդյունք է հետնյալ բաղադրամասերի. միավոր արտադրանքի գինը` 8000 դրամ, իրացման ծավալը հատերով` 5000, հաստատուն ծախսերը` 6000 հազ., փոփոխուն ծախսերը` 30000 հազ. դրամ (միավորի հաշվով՝ 6000 դրամ): Իրացումից հասույթը` որպես քանակի ն միավորի գնի արտադրյալ, կազմում է 40000 հազ. դրամ (5000 » 8000): Ուղղակի հաստատուն ծախսերը 6000 հազ. լինելու պայմաններում գումարային (հաստատուն ն փոփոխուն) ծախսերի մեծությունը հավասար է հաստատուն ծախսերի ն ընդհանուր քանակի ու միավորին ընկնող փոփոխուն ծախսերի արտադրյալի գումարին, մեր օրինակում՝ 6000 + 5000 » 6000 հազ. Հ 36000 հազ. դրամ: Շահութաբերության շեմը, ըստ վերնում կատարված հաշվարկի, 24000 հազ. դրամ հասույթի գումարն է, որը համապատասխանում է 3000 միավորին: Նման քանակությունը ապահովում է հաստատուն ն փոփոխուն ծախսերի լրիվ փոխհատուցում. 3001 միավոր իրացնելու պահից սկսած` ձեռնարկությունը կստանա շահույթ: Իրոք՝ (3000 » 8000) - |(3000 » 6000) + 6000000| Հ 0, 24000000 - 18000000 - 6000000 Հ 0:

Ասվածի արդյունքում կարելի է հանգել հետնյալ եզրակացության ն օգտակար գործողությունների կատարման. » հաշվելով, թե տվյալ գնի պայմաններում շահութաբերության շեմը արտադրանքի թողարկման (իրացման) ինչպիսի ծավալի (քանակի) է համապատասխանում` կստանանք արտադրության ծավալի կրիտիկական, շեմային կետը, որից պակաս արտադրելը ձեռնարկության համար ձեռնտու չէ, վերջինս անխուսափելիորեն վնաս կկրի: Սովորաբար կիրառվում են հետնյալ բանաձները.

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

Տվյալ ապրանքի շահութաբերության շեմը

Շեմային քանակը =

Իրացման ·ինը

մեր օրինակում՝ 24000000 : 8000 Հ 3000: Շեմային քանակը =

մեր օրինակում՝

Հաստատուն ծախսեր

միավորի ·ին - միավորի փոփոխուն ծախսեր

ՇՔ =

6000000

8000 - 6000

,

,

= 3000 :

Դժվար չէ նկատել, որ բերված երկու բանաձներով ստացված արդյունքները կհամընկնեն միայն այն դեպքերում, երբ խոսք է գնում մեկ անուն արտադրանքի թողարկման մասին, որը պետք է միայն իր վաճառքից ստացված հասույթով լրիվությամբ ծածկի ինչպես փոփոխուն ծախսերը, այնպես էլ հաստատուն ծախսերի ամբողջությունը ձեռնարկության մասշտաբով: Գործնականում, որպես կանոն, ձեռնարկությունները արտադրում ն իրացնում են մեկից ավելի արտադրատեսակներ, ունեն լայն տեսականի՝ իրենց համապատասխան պարամետրերով ն հաստատուն ծախսերի բաժնեմասերով: Ուրեմն, եթե տեսականին կազմված է մեկից ավելի արտադրատեսակներից, ապա շահութաբերության շեմ (անվնասաբերություն) ապահովող արտադրության ծավալը որոշելիս պետք է ելնել հասույթի ձնավորմանը յուրաքանչյուրի մասնակցության աստիճանից ն նրան բաժին ընկնող հաստատուն ծախսերի մեծությունից: Հաշվարկը կատարվում է յուրաքանչյուր արտադրատեսակի համար առանձին՝ ելնելով հետնյալ բանաձնից. Ապր. շեմային քանակը =

Ընդ. հաստ. ծ. 2 Տվ. ապր. տես. կշ. իրացման մեջ Ապրանքի ·ին - միավորի փոփոխուն ծախս

:

Հաղթահարելով շահութաբերության շեմը՝ ձեռնարկությունը ձեռք է բերում համախառն մարժայի լրացուցիչ գումար ստանալու հնարավորություն՝ կապված դրանից ավելի թողարկված ամեն մի միավոր ապրանքի թողարկման հետ: Բնականաբար, կձնավորվի շահույթի որոշակի զանգված՝ համապատասխան քանակին համամասնական: Անհրաժեշտություն է առաջանում կանխատեսել շահույթի տվյալ զանգվածը, որը որոշելու համար ելակետ կարող են ծառայել շահութաբերության շեմը գերազանցող թողարկման ծավալը ն յուրաքանչյուր միավորի մարժայի տեսակարար կշիռը համախառն մարժայի մեջ: Շահույթի այդ, հետնաբար ն ցանկալի գումարը իրենից ներկայացնում է շահութաբերության շեմից վեր արտադրանքի թողարկման (իրացման) ծավալի ն վաճառքի ենթակա յուրաքանչյուր միավոր ապրանքին ընկնող մարժայի արտադրյալը՝ ,

DԱՔ - շահութաբերության շեմից ավելի արտադրանքի թողարկում,

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ՎԱՔ - վաճառվող ապրանքների ընդհանուր քանակ: Ինչպես արդեն համոզվել ենք, գործառնական լծակի ազդեցության ուժը առավելագույն է շահութաբերության շեմի մոտակայքում ն աստիճանաբար թուլանում է դրանից հեռանալուն, իրացման ծավալի ն շահույթի զանգվածի ավելացմանը զուգընթաց այնքան, որքան նրանց գումարի մեջ հաստատուն ծախսերի տեսակարար կշիռը նվազում է: Այժմ հնարավոր է որոշել ֆինանսական կայունության պաշարը՝ որպես շահութաբերության շեմից բխող հասկացություն: Կարող ենք այդ անել նախորդ հաշվարկներում օգտագործված ն նոր պայմանական տվյալների հիման վրա: Ենթադրենք, թե մեր ընդունած ընդհանուր 40000 հազ. դրամ իրացումը կազմված է երկու անուն ապրանքներից՝ » ն /, ն դրանց հետ կապված ցուցանիշներն ունեն հետնյալ պատկերը (աղյուսակ 11.3.2):

Աղյուսակ 11.3.2

Ելակետային տվյալներ շահութաբերության շեմի ն ֆինանսական կայունության պաշարի հաշվարկի համար N

Ցուցանիշները

X ապրանք

Y ապրանք

1. Իրացումից հասույթը

18000 հ.դ. (1.0)

22000 հ.դ. (1.0)

3. Համախառն մարժան

2000 հ.դ. (0.11)

8000 հ.դ. (0.36)

2. Փոփոխուն ծախսերը 4.

Հաստատուն ծախսերը երկուսը միասին

5. Շահույթը երկուսը միասին

D

Ընդամենը

40000 հազ.

16000 հ.դ. (0.89) 14000 հ.դ. (0.64) 0.75 30000 հազ. 0.25 10000 հազ. -

6000 հազ.

-

4000 հազ.

Շահութաբերության շեմը տվյալ պարագայում հավասար է 24000 հազ. դրամի (6000:0,25): Փաստացի հասույթի ն շահութաբերության շեմի տարբերությունը կազմում է ֆինանսական կայունության պաշարը: Երբ հասույթի ծավալը իջնում է շահութաբերության շեմից ցածր մակարդակի, ձեռնարկության ֆինանսական դրությունը վատթարանում է, առաջանում է լուծարելի ակտիվների դեֆիցիտ: Կոնկրետ թվերով՝ ֆինանսական կայունության պաշարը հավասար է 16000 հազ. դրամի (40000-24000): Դա հաճախ արտահայտվում է տոկոսներով՝ ընդհանուր հասույթի նկատմամբ, որը տվյալ դեպքում 409 է: Սա նշանակում է, որ ձեռնարկությունը կարող է դիմանալ հասույթի փաստացի մակարդակի 409 կամ 16000 հազ. դրամի անկման, առանց լուրջ ֆինանսական դժվարություն կրելու ն վտանգավոր հետնանքների: Մեր օրինակում իրացումից հասույթի 40 միլիոն դրամի գումարը ձնավորվում է վաճառված երկու ապրանքներից, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր շահութաբերության շեմը, որը գործնականում հաշվարկելը բավականաչափ կարնոր է բիզնեսի մեջ կողմնորոշվելու համար: Առանձին ապրանքատեսակների հաշվով շահութաբերության շեմը որոշելու համար անհրաժեշտ է ունենալ կոնկրետ դրանց վերաբերող

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

հաստատուն ծախսերի գումարը, ինչը մեր օրինակում արտահայտված է երկուսի համար մեկ թվով ն կազմում է 6000 հազ. դրամ: Բաշխումը ըստ ապրանքատեսակների կատարվում է ընդհանուր հասույթի ապահովման գործում դրանց ունեցած դերից ելնելով: Տվյալ դեպքում 2 ապրանքին բաժին է ընկնում ընդհանուր հասույթի 459-ը (18000 » 100 : 40000), իսկ `-ին՝ 559-ը (22000 » 100 : 40000): Նշված տոկոսներին համապատասխան՝ հաստատուն ծախսերը բաշխվում են երկու ապրանքատեսակների միջն (համամասնական մոտեցմամբ): Արդյունքում կստանանք, որ » ապրանքին պետք է վերագրել 2700 հազ. դրամի հաստատուն ծախս՝ , իսկ /-ին՝ 3300 հազ. դրամի՝

: Այսպիսով, » տեսակի ապրանքի

շահու թաբերու թյան շեմը կկազմի 24545(2700 : 0.11), իսկ / ապ րանքինը՝ 9167(3300 : 0.36) հազ. դրամ: Այս թվերը համեմատելով վերնում բերված աղյուսակի թվերի հետ՝ կտեսնենք, որ » ապրանքատեսակը, որի ծավալը ընդհանուր հասույթի մեջ 18000 հազ. դրամ է (459), իր շահութաբերության շեմին դեռնս չի հասել, իսկ / տեսակը (22000 հազ. կամ 559) վաղուց է հատել շահութաբերության շեմը ն տվել է 4700 հազ. դրամի շահույթ, որից 700 հազ. դրամը տրամադրվել է 1-ին ապրանքի արտադրության ու իրացման վնասը ծածկելու նպատակին |18000 - (16000 + 2700)|, իսկ 4000 հազ. դրամը արտացոլվել է ընդհանուր արդյունքում՝ որպես շահույթ: Ստացվում է, որ / ապրանքը բնութագրվում է շահութաբերության ավելի ցածր շեմով, ծախսերը արագ են փոխհատուցվում, այլ հավասար պայմաններում ունի գերակայություն, արտադրությունն ավելի ձեռնտու է, քան »-ինը: Սակայն գործնականում » ապրանքի արտադրությունից լրիվ հրաժարվելը կնշանակի հաստատուն ծախսերի փոխհատուցման ամբողջ ծանրությունը դնել /-ի վրա ն 6000 հազ. դրամը լրիվությամբ փոխհատուցել նրա հասույթից: Այդ դեպքում նրա շահութաբերության շեմը կավելանա ն կհասնի մինչն 16670 հազ. դրամի

. համարյա կրկնապատկվում է: / ապրանքատեսակի արտա-

դրության նման աճ ապահովելն այնքան էլ հեշտ գործ չէ, նրա ֆինանսական ամրության պաշարը միայնակ արտադրության պայմաններում բավականին կպակասի: Երկուսի միաժամանակյա արտադրությունը ապահովում է շահութաբերության շեմից շատ ավելի հասույթ ն 409 ֆինանսական ամրության պաշար (16000 հազ. դրամ). միաժամանակ » ապրանքը հաստատուն ծախսերի բեռի մի մասը վերցնում է իր վրա: Մյուս կողմից, տեսականու ն դրա կառուցվածքի հետ կապված խնդիրները սերտորեն առնչվում են պահանջարկի ն շուկայական իրադրության հետ, ինչը անտեսել չի կարելի առօրյա գործունեությունը իրականացնելիս: Գործնականում հնարավոր է, որ ձեռնարկության ղեկավարությունը, հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ երկրորդ ապրանքատեսակի շուկայական պահանջը մեծ է, նպատակահարմար չի գտնում առաջինի արտադրությունը ծավալել ն, նույնիսկ, համարձակվում է այն արտադրությունից լրիվ հանել ու շեշտը դնել /-ի ընդլայնման վրա, » արտադրանքի դադարեցման հետնանքով ազատված միջոցները

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ուղղել կամ /-ի ավելացմանը, կամ խնայել: Խնայելը կապված է պրոբլեմների հետ, քանի որ արտադրության ու իրացման ծավալների մեծացումը որոշակի փուլերում պահանջում է նան փոփոխուն ծախսերի աճ ն հաստատուն ծախսերի թռիչք: Այսպիսով՝ ձեռնարկության ֆինանսական վիճակի, գրավչության, հուսալիության ն ընդհանրապես իմիջի համար կարնոր է իմանալ հետնյալը. եթե ձեռնարկությունը ունի 109-ից ոչ պակաս ֆինանսական ամրություն, գործառնական լծակի ազդեցության բավարար ուժ, ակտիվների տնտեսական շահութաբերության բարձր մակարդակ, դիֆերենցիալի նորմալ ն ֆինանսական լծակի ուսի հանգիստ մակարդակ, ապա դա կհետաքրքրի ներդրողներին, կրեդիտորներին, ապահովագրական ընկերություններին ն այլոց: Առնտրա յին գոր ծու նեու թյամբ զբաղ վող կազ մա կեր պու թյուն նե րի հա մար կարնորագույն խնդիր է տվյալ կապիտալ ծախսումների պայմաններում առավելագույն շահույթի ստացումը, ինչը ապահովելու համար անհրաժեշտ է ստեղծել ծախսերի այնպիսի կոմբինացիա, որի դեպքում հնարավոր բոլոր տարբերակներից շահույթը ամենամեծն է: Ինչպես արդեն ասվել է, գործառնական լծակի ազդեցության ուժը ուղղակիորեն կախված է հաստատուն ծախսերի հարաբերական մեծությունից: Խոշոր ծավալի արտադրական ֆոնդեր (ոչ ընթացիկ ակտիվներ) ունեցող ձեռնարկություններում բավականաչափ մեծ է գործառնական լծակի ազդեցության ուժը: Տնտեսական անկայունության, գնորդների գնողունակության անկման ն ինֆլյացիայի բարձր տեմպերի պայմաններում այդպիսի ձեռնարկությունների համար առաջանում է շահույթի ծավալների արագ անկման պոտենցիալ վտանգ: Նշված պատճառներով իրացման ծավալների մասնակի կրճատումներն անգամ հնարավոր են դարձնում անցումը վնասաբերության: Ինքնարժեքի կազմում փոփոխուն ծախսերի ցածր մակարդակը, բնականաբար, միավոր արտադրանքի հաշվով նրա հարաբերական փոքրությունը անդրադառնում են համախառն մարժայի գործակցի ն մյուս գործոնների վրա: Ծախսերի կառուցվածքի ընտրության տարբերակների առկայության պայմաններում օգտակար է ունենալ բարձր փոփոխուն ն ցածր հաստատուն ծախսերի հարաբերական մակարդակ: Գործնականում նման մոտեցումը միանշանակ չէ: Առավելություններ ու թերություններ կան ցանկացած տարբերակի դեպքում. ընտրությունը պետք է պայմանավորված լինի ձեռնարկության ֆինանսական նպատակներից, ելակետային վիճակից ու այլ հանգամանքներից: Շարադրվածի արդյունքում կատարվող հետնությունների մեջ համոզվելու ն գործնականորեն հիմնավորելու համար կատարենք հաշվարկ մի քանի տարբերակով:

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

Աղյուսակ 11. 3.3

Արդյունքի հաշվարկ, երբ իրացումը աճում է, ն հաստատուն ծախսերը մնում են անփոփոխ N

Ցուցանիշները

|

1. Հասույթը իրացումից (հազ. դրամ)

40000

2. Փոփոխուն ծախսերը (հազ. դրամ)

30000

5. Շահույթը (հազ. դրամ)

3. Համախառն մարժա (հազ. դրամ) 4. Հաստատուն ծախսերը (հազ. դրամ) 6. Շահույթի աճը (տոկոսներով) 7. Գործառնական լծակի ազդեցության ուժը 8. Շահութաբերության շեմը (հազ. դրամ) 9.

10000 2,5

24000

Ֆինանսական կայունության պաշարը (հազ. 16000 դրամ - 9)

Տարբերակները ||

|/

44800 (Է129)

50176 (Է129)

56197 (Է129)

11200

12544

14044

33600 (Է129) 2,3

24000

20800 46,49

37632 (Է129) 1,9

24000

26176 52,29

42148 (Է129) 1,7

24000

32197 57,39

Հաշվարկի տվյալներից երնում է, որ իրացումից հասույթի՝ ըստ տարիների հավասարապես աճելու պայմաններում, երբ հաստատուն ծախսերը մնում են անփոփոխ, ինչպես շահույթը, այնպես էլ ֆինանսական կայունության (ամրության) պաշարը տարեցտարի դրսնորում են աճի տեմպերի նվազման միտում: Եթե իրացումը 129-ով ավելանալու դեպքում երկրորդ տարվա շահույթի աճը կազմում է 309, երրորդ տարում իրացման աճի նույնպիսի տեմպը ապահովում է շահույթի 26, հաջորդ տարում՝ 239-ի ավելացում: Միաժամանակ աստիճանաբար թուլանում է գործառնական լծակի ազդեցության ուժը. առաջին տարի՝ 2,5, երկրորդ տարի՝ 2,3, երրորդ տարի՝ 1,9 ն չորրորդ տարի՝ 1,7: Աղյուսակ 11.3.4 Արդյունքի հաշվարկ, երբ իրացումը մնում է նույնը, հաստատուն ծախսերը աճում են N

Ցուցանիշները

1.

Իրացումից հասույթը (հազ. դրամ)

3.

Համախառն մարժա (հազ. դրամ)

2.

4. 5. 6. 7. 8.

Փոփոխուն ծախսեր (հազ. դրամ)

Հաստատուն ծախսեր. » ·ումարը՝ հազ. դրամ » աճի 9՝ առաջին տարբ. նկատմ. Շահույթը (հազ. դրամ) Գործառնական լծակի ազդեցության ուժը Շահութաբերության շեմը (հազ. դրամ) Ֆինանսական կայունության պաշարը. » (հազ. դրամ) » 9՝ հաս-ի նկատմ.

| 40000 30000 (075) 10000 (025) 2,5 24000 16000

Տարբերակները || 40000 40000 30000 30000 (075) (075) 10000 10000 (025) (025)

|/ 40000 30000 (075) 10000 (025)

2,57 24480

3,57 28800

15520 38,8

3,23 27600 12400 31,0

11200 28,0

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Պարզվում է, որ առաջին տարում ձեռնարկությունը հաղթահարել է շահութաբերության շեմը, ստանում է բավականաչափ շահույթ ն ունի ֆինանսական կայունության հուսալի պաշար` 24000 հազ. դրամ կամ հասույթի 409-ին հավասար: Երկրորդ տարում հաստատուն ծախսերի աննշան (29) աճը հանգեցրել է շահույթի որոշ նվազման ն գործառնական լծակի ազդեցության ուժի մեծացման: Ֆինանսական կայունության պաշարը կրճատվել է, սակայն լուրջ հետնանքներ չեն առաջացել: Հաջորդ տարում հաստատուն ծախսերը ավելացել են ավելի մեծ չափերով, արդյունքում շահութաբերության շեմը նկատելիորեն բարձրացել է, իսկ շահույթը՝ նվազել, գործառնական լծակի ուժը էլ ավելի է մեծացել: Գրեթե նույնպիսի տեղաշարժեր են առաջացել նան չորրորդ տարբերակում: Այնուամենայնիվ, ձեռնարկությունը շարունակում է մնալ շահութաբեր ն ունի ֆինանսական կայունության բավարար պաշար (289), հաստատուն ծախսերի տեղաշարժը առայժմ լուրջ բացասական հետնանքներ չի առաջացրել: Մեզ համար արդեն որոշակի է, որ շահութաբերության շեմի վրա ազդում են երեք կարնորագույն գործոններ: Դրանք են արտադրանքի (ապրանքի) իրացման գինը, միավոր արտադրանքի հաշվով` փոփոխուն ծախսերի մեծությունը ն հաստատուն ծախսերի ամբողջական գումարը: Հաստատուն ծախսերի մակարդակը ձեռնարկչատիրական ռիսկի պոտենցիալ է, ն վերջինս ուղիղ համեմատական է ծախսերի մակարդակին: Միաժամանակ, որքան բարձր են հաստատուն ծախսերը, այնքան մեծ են շահութաբերության շեմն ու ձեռնարկչատիրական ռիսկը: Նշված երեք գործոնների միջն փոխադարձ կապը բնութագրվում է հետնյալ կերպ. N

¶ործոնները

1.

Իրացման ·ինը

2.

Միավոր արտադրանքի փոփոխուն ծախսերը

3.

Հաստատուն ծախսերի ամբողջական ·ումարը

¶ործոնի փոփոխությունը Þահութաբերության շեմը Բարձրանում է, Իջնում է

Բարձրանում է, Իջնում է

Բարձրանում է, Իջնում է

Բարձրանում է, Իջնում է

Բարձրանում է, Իջնում է

Բարձրանում է, Իջնում է

Ինչպես արդեն ասվել է, հաստատուն ծախսերն իրենց բնույթով ն առանձնահատկություններով կրում են ուղղակի ն անուղղակի հատկանիշներ: Մի մասի մեծությունը կոնկրետ արտադրատեսակների համար պարզ է ն հեշտ որոշվող, օրինակ՝ այն սարքավորումների ամորտիզացիան (մաշվածքը), որոնք անմիջականորեն մասնակցում են հենց տվյալ արտադրանքի պատրաստմանը, վարպետների, արտադրամասի պետի, արտադրամասի պահպանման ծախսերը ն այլն: Անուղղակի հաստատուն ծախսերը վերաբերում են ընդհանուր ձեռնարկությանը՝ ղեկավարության դրույքները, հաշվային ապարատի ն այլ ծառայությունների պահպանումը, վարչական շենքերի մաշվածքը, գիտահետազոտական, ինժեներական մշակումների ծախսերը ն այլն: Այս տիպի ծախսերը կոնկրետ արտադրատեսակներին վերագրելը բավականաչափ բարդ է: Շատ դեպքերում որպես ունիվերսալ մոտեցում է ընտրվում ընդհանուր իրացման մեջ ունեցած համամասնությունը:

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

Գործառնական վերլուծության հիմնական պահանջներից մեկը ուղղակի ն անուղղակի ծախսերի միավորումն ու կոնկրետ արտադրատեսակների ծախսերին վերագրելն է, ըստ որի էլ հաշվարկվում է միջանկյալ մարժան: «Միջանկյալ մարժա» հասկացությունը վերաբերում է իրացումից ստացվող այն արդյունքին, որը ձնավորվում է ուղղակի փոփոխուն ն ուղղակի հաստատուն ծախսերը հասույթից փոխհատուցելուց հետո: Միջանկյալ մարժան միջին դիրք ունի համախառն մարժայի ն շահույթի միջն: Ցանկալի է, որ այն կարողանա ծածկել (փոխհատուցել) հաստատուն ծախսերի ավելի ու ավելի մեծ մասը ն իր մասնաբաժինն ունենա շահույթի ձնավորման գործում: Երբ միջանկյալ մարժան ծածկում է գոնե ձեռնարկության հաստատուն ծախսերի մի մասը, տվյալ ապրանքատեսակի տեսականու կազմում թողնելը արդարացվում է, միաժամանակ այն ապրանքները, որոնք հաստատուն ծախսերի մեծ բաժին են ներառում, համարվում են նախընտրելի: Առաջին հայացքից անառարկելի թվացող այս կանոնը բոլոր դեպքերում կարիք ունի թվային հիմնավորման, քանի որ կան որոշ նրբություններ. » Տարբերություն կա անվնասաբերության ն շահութաբերության շեմերի միջն: Կոնկրետ ապրանքատեսակի անվնասաբերության շեմը (կետը) հասույթի այն ծավալն է, որն ամբողջությամբ ծածկում է փոփոխուն ն ուղղակի հաստատուն ծախսերի ողջ գումարը: Միջանկյալ մարժան այդ դեպքում հավասար է զրոյի: Եթե բոլոր քայլերը կատարելուց հետո միջանկյալ մարժան չի ունենա գոնե զրոյական արժեք, տվյալ արտադրատեսակը արտադրությունից պետք է հանել կամ չնախատեսել. : » Ապրանքի շահութաբերության շեմը իրացումից հասույթի այն ծավալն է, որը ծածկում է ոչ միայն փոփոխուն ն ուղղակի հաստատուն ծախսերը, այլն տվյալ ապրանքին վերաբերող անուղղակի հաստատուն ծախսերը, ընդ որում, տվյալ ապրանքի իրացումից շահույթ չկա, հավասար է զրոյի. , : Նախորդ հաշվարկների տվյալները համալրելով մեկ լրացուցիչ ցուցանիշով՝ անուղղակի հաստատուն ծախսեր՝ պայմանականորեն 1800 հազար, հաշվարկենք անվնասաբերության կետը ն շահութաբերության շեմը մեր ձեռնարկության համար: Եվ այսպես՝ ելակետային տվյալներն են՝ » իրացման գինը 8000 դրամ, » իրացման ծավալը 5000 հատ,

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

» » » » » » »

տարեկան հասույթը 40000 հազ. (8000 » 5000), միավորի փոփոխուն ծախսերը 6000 դրամ, համախառն մարժան 10000(8000 - 6000)»5000, համախառն մարժայի գործակիցը 025(10000:40000), ուղղակի հաստատուն ծախսերը 6000 հազ., միջանկյալ մարժան 4000 հազ. (10000 - 6000), միջանկյալ մարժայի բաժինը հասույթի կազմում 01(4000 : 40000), » անուղղակի հաստատուն ծախսերը 1800 հազ., » շահույթ 2200 հազ.:

Լուծում » Անվնասաբերության կետը Հ 6000 : 10000/5000Հ3000, նշանակում է՝ այս ապրանքը հաստատուն ծախսերի լրիվ փոխհատուցում կատարում է 3001-րդ քանակի վաճառքից սկսած: Այդ ծավալի իրացումից կստացվի՝ » հասույթ 8000 » 3000 Հ 24000 հազ. դր., » փոփոխուն ծախսեր 6000 » 3000 Հ 18000 հազ. դր., » համախառն մարժա 6000 հազ. դր., » շահութաբերության շեմը (6000 + 1800)/025 Հ 31200 հազ. դր.: Արտադրանքի տեսականին մեկից ավելի ապրանքատեսակներից կազմված լինելու պայմաններում գործառնական վերլուծության միջոցով կատարվում է առավել ձեռնտու տեսակի ընտրություն: Ընդունենք, որ ձեռնարկությունը հնարավորություն ունի ընտրություն կատարել 3 տիպի հաստոցների միջն ն իրականացնել պատվեր՝ հենվելով առկա հետնյալ տվյալների վրա՝ » գումարային ծախսեր » գումարային փոփոխուն ծախսեր » որից՝ | տիպի հաստոց || տիպի հաստոց ||| տիպի հաստոց » գումարային ուղղակի հաստատուն ծախսեր » որից՝ | տիպի հաստոց || տիպի հաստոց ||| տիպի հաստոց » անուղղակի հաստատուն ծախսեր Կազմենք հետնյալ աղյուսակը.

36000 հազ., 30000 հազ., 12000 հազ., 12000 հազ., 6000 հազ.,

հազ., հազ., հազ., հազ., հազ.

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

Նախընտրելի տարբերակի հաշվարկ Ւ

Վերլուծության ցուցանիշները

Աղյուսակ 11.3.5

Հաստոցների տիպը |

||

1. Իրացումից հասույթը (հազ. դրամ)

16 000 16 000

8 000

3. Համախառն մարժան՝ 1-2

4 000

4 000

2 000

1 000

2 000

2. Փոփոխուն ծախսեր (հազ. դրամ)

4. Համախառն մարժայի բաժինը հասույթի մեջ՝ 3:1 5. Ուղղակի հաստատուն ծախսեր (հազ. դրամ) 6.

12 000 12 000

Ուղղակի փոփոխուն - հաստատուն ծախսերի 13 000 14000 ·ումարը (2 Է 5)

7. Միջանկյալ մարժան (3 - 5)

8. Միջանկյալ մարժայի բաժինը հասույթի մեջ (7:1)

3 000 0,188

40.000

6 000

30 000

10 000

3 000

6 000

9 000

36 000

2 000 - 1 000 0.125

Ընդամենը

-

4 000 -

Աղյուսակի տվյալների վերլուծությունից հետո այնպիսի տպավորություն է ստեղծվում, որ նախընտրելի են || ն ||| տարբերակները, քանի որ դրանց համախառն մարժան անհամեմատ բարձր է: Ուսումնասիրության արդյունքում պարզվում է, որ հատկապես |||-ում, որից ակնկալվում էր բարձր շահութաբերություն, ուղղակի հաստատուն ծախսերը բավականաչափ մեծ են, որի հետնանքով սպասվող շահութաբերությունը արտահայտվել է բացասականորեն: Առաջին տիպի հաստոցների համախառն մարժան թեն պակաս է, սակայն ուղղակի հաստատուն ծախսերի աննշան լինելու պատճառով միջանկյալ մարժան մոտավորապես համընկնում է երրորդի հետ: Ակնհայտ է, որ երկրորդի նույնատիպ ցուցանիշը մյուսների՝ 0 125, 0188-ի ն բացասականի համեմատ առաջատար է, ուստի ընտրությունը ընկնում է նրա վրա: Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական բնագավառի աշխատողների, ուսումնագիտական անձնակազմի ն արտադրական ձեռնարկությունների համար վերը շարադրվածը այնքան նոր, ոչ սովորական ն անհրաժեշտ է, որ առաջանում է ուսումնագործնական իրադրությունների ն խնդիրների վերաբերյալ բացատրությունների ն լուծումների ներկայացման կարիք: Համոզված ենք, որ ստորն բերվող մի քանի խնդիրների լուծումներ կնպաստեն տեսական նյութի յուրացմանը:

Օրինակ 1 Ընդունենք, որ ձեռնարկության ղեկավարությունը, ելնելով շուկայական պահանջարկի հնարավորությունից, որոշել է իրացման ծավալը 109-ով ավելացնել ն 40 միլիոն դրամից հասցնել 44 միլիոնի՝ պահպանելով նախկինում մյուս ցուցանիշների ձնավորված պարամետրերը: Ելակետային տարբերակում ընդհանուր փոփոխուն ծախսերը կազմել էին 30000 հազ. դրամ, հաստատուն ծախսերը՝ 6000 հազ. դրամ, իսկ շահույթը՝ 4000 հազ. դրամ: Պահանջվում է որոշել շահույթի գումարը հասույթի նախատեսված նոր ծավալի դեպքում՝ ավանդական մեթոդով, գործառնական վերլուծությամբ՝ ելնելով գործառնական լծակից, կատարելով արդյունքների համեմատություն:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Լուծում 1. Փոփոխուն ծախսերի գումարը ուղղակի կախվածության մեջ է արտադրության ծավալից, հետնաբար այն կավելանա համամասնորեն՝ 109-ով ն կկազմի 33000 հազ. դրամ (30000 + 30000» / /100): Հաստատուն ծախսերը կմնան նույն մակարդակին, ինքնարժեքը կդառնա 39000 հազ. դրամ (33000+6000), իսկ շահույթը կարտահայտվի 5000 հազ. դրամով՝ նախորդ 4000 հազ. դրամի դիմաց: 2. Գործառնական լծակի ուժը, որը իրենից ներկայացնում է համախառն մարժայի հարաբերությունը շահույթին, կունենա հետնյալ մակարդակը՝ Համախառն մարժան հավասար է 10000 հազ. դրամի (40000 - 30000), շահույթը՝ 4000 (40000 - 30000 - 6000), գործառնական լծակի ուժը՝ 2,5|(10000:4000) կամ նույնն է թե՝ (40000-30000) : (40000- -30000-6000)|: Նշանակում է՝ իրացումից հասույթի 109 ավելացումը բերում է շահույթի 259-ի աճ (10 » 2,5), ն շահույթը պետք է կազմի 5000 հազ. դրամ (4000 + (4000 » 25)/1000): Հաշվարկների արդյունքները համընկնում են:

Օրինակ 2 Օգտագործելով առաջին օրինակի ն հետնյալ աղյուսակի տվյալները՝ որոշել գործառնական վերլուծության հանգուցային ցուցանիշները, մեկնաբանել, թե շահութաբերության շեմից հասույթի հեռանալուն զուգընթաց ինչպես են փոխվում գործառնական լծակի ազդեցության ուժը ն ֆինանսական կայունության պաշարը: 1.

Համախառն մարժան՝ իրացումից հասույթ-փոփոխուն ծախսեր (հումք, նյութեր, Ա փոփոխուն աշխատավարձ, այլ փոփոխուն ծախսեր) Բ

2.

Համախառն մարժայի ·ործակիցը (համախառն մարժան : իրացումից հասույթին) - նույնը տոկոսներով (համախառն մարժայի տոկոս : հասույթ) 2 100

Գ

Հաստատուն ծախսեր՝ դրույքները, կայուն աշխատավարձը, վարձակալական վճարներ, հարկեր, էլեկտրաէներ·իայի, ·ազի, ջրի վարձ, հեռախոսավարձ, փոս3. Դ տային ծառայություններ, ապահովա·րություն, վերանորո·ում, ·ովազդ, վարկի տոկոսներ, ամորտիզացիոն հատկացումներ, այլ հաստատուն ծախսեր 4.

Շահութաբերության շեմը՝ հաստատուն ծախսեր : համախառն մարժայի ·ործաԵ կից (Դ:Գ)

5.

Ֆինանսական կայունության պաշար՝ ·ումարով՝ իրացումից հասույթ-շահութաբեԶ րության շեմ (Ա-Ե)

6.

Շահույթը՝ ֆինանսական կայունության պաշար 2 համախառն մարժայի ·որԷ ծակից (Զ2Գ)

7. Գործառնական լծակի ազդեցության ուժը՝ համախառն մարժա : շահույթ (Բ:Է)

Ը

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

Լուծում Ւ

Ցուցանիշները

1. Հասույթ իրացումից (հազ. դրամ)

2. Փոփոխուն ծախսեր (հազ. դրամ)

3. Համախառն մարժան (հազ. դրամ)

4. Համախառն մարժայի ·ործակիցը (3:1) 5. Հաստատուն ծախսեր (հազ. դրամ)

6. Շահութաբերության շեմը (հազ. դրամ) (5:4)

7. Ֆինանսական ամրության պաշարը (հազ. դրամ) (1-6)

8. Ֆինանսական կայունության պաշարի տոկոսը (72100:1) 9. Շահույթը (724)

10. Գործառնական լծակի ազդեցության ուժը (3:9)

Ելակետային 109 աճի տարբերակ տարբերակ 40000

44000

10000

11000

30000

33000

0,25

0,25

24000

24000

45,59

2,5

2,2

16000

20000

Հետնություն Իրացումից հասույթի շահութաբերության շեմից դրական շեղմանը զուգընթաց գործառնական լծակի ազդեցության ուժը թուլանում է (գործակիցը իջնում է), իսկ ֆինանսական կայունության պաշարը մեծանում է: Դա հետնանք է ինչպես ամբողջական հասույթի, այնպես էլ միավոր արտադրանքի վրա ծախսումների կազմում հաստատուն ծախսերի բաժնի հարաբերական կրճատման:

Օրինակ 3 Ձեռնարկության վերաբերյալ ունենք հետնյալ տվյալները (տե՛ս ստորն բերված աղյուսակը). իրադրությունից ելնելով՝ իրացումից հասույթը կրճատվելու է 259-ով, շահութահարկի դրույքը 259 է: 1. Իրացումից հասույթը (հազ. դրամ)

30000

3. Համախառն մարժան (հազ. դրամ)

2. Փոփոխուն ծախսերը (հազ. դրամ)

4. Հաստատուն ծախսերը (հազ. դրամ) 5. Շահույթը (հազ. դրամ)

21000

6. Սեփական միջոցները

12000

8. Կարճատ- վարկերը (հազ. դրամ)

7. Երկարատ- վարկերը (հազ. դրամ) 9. Վարկային տոկոսի միջին տարեկան դրույքը

Պահանջվում է որոշել՝ » շահութաբերության ինչպիսի մակարդակ է հնարավոր պահպանել, » իրացումից որ տոկոսով հասույթի կրճատվելու պայմաններում ձեռնարկությունը կիջնի շահութաբերության շեմի մակարդակին, » հաստատուն ծախսերը որքանով է անհրաժեշտ պակասեցնել, որպեսզի ձեռնարկությունը պահպանի սպասվող շահույթի 759-ը, » ֆինանսական լծակի արդյունավետության մակարդակը:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Լուծում Գործառնական լծակի ազդեցության ուժը այս ձեռնարկությունում 3 է (9000:3000), նշանակում է՝ իրացումից հասույթի 259 կրճատվելու պայմաններում շահույթը կպակասի 759-ով (25 » 3), ն կպահպանվի սպասվող շահույթի միայն 1/4-ը, եթե մյուս պայմանները մնան անփոփոխ: Գործառնական լծակի ուժը 3 լինելու պարագայում ձեռնարկությունը զրոյական շահույթ կունենա իրացման ծավալը 339 կրճատվելու պայմաններում (100:3): Գործնականում որքան մեծ է գործառնական լծակի ազդեցության ուժը, այնքան անթույլատրելի է հասույթի՝ բարձր տոկոսով իջեցումը: Իրացումից հասույթի 259-ով կրճատման պայմաններում շահույթի 759-ը՝ պահպանելու հարցը որոշելիս պետք է ելնել գործառնական լծակի ազդեցության բանաձնից՝ ԳԼԱՈՒ Հ համախառն մարժա : շահույթ կամ՝

այստեղից՝ հաստատուն ծախսերը Հ (ԳԼՈՒ - 1) » շահույթ: Հետնաբար, որպեսզի պահպանվի սպասվող շահույթի 759-ը՝ 2250 հազ. դրամը, անհրաժեշտ է, որ հաստատուն ծախսերը չգերազանցեն (3 - 1) » 2250 գումարը, այն է՝ 4500 հազ. դրամը, որը 1500 հազարով կամ 259-ով պակաս է ելակետայինից: Ֆինանսական լծակի արդյունավետության մակարդակը՝ : Տվյալ դեպքում շահույթը 3000 հազ. դրամ է, վարկի դիմաց տոկոսագումարը՝ 840 հազ., ընդամենը՝ 3840000, որն իրենից ներկայացնում է ներդրումների շահագործման տնտեսական արդյունքը, այսինքն՝ շահույթը հարկումից ն վարկային տոկոսների վճարումից առաջ: Ներդրումների շահագործման զուտ արդյունքը հարաբերելով հաշվեկշռի գումարին՝ կստանանք շահութաբերությունը (ՏՇ). : Հետնաբար՝ ֆինանսական լծակի արդյունավետությունը՝ : Ստացվում է, որ ֆինանսական լծակի դիֆերենցիալը բացասական է (- 0.13), փոխառու աղբյուրների ֆինանսական ծախսերը ծանրացնում են հաստատուն ծախսերը ն մեծացնում գործառնական լծակի ազդեցության ուժը, ինչը նշանակում է, որ մեծ է ձեռնարկչատիրական ռիսկը:

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

Օրինակ 4. Մեր վերլուծության օբյեկտ ձեռնարկությունը արտադրում է տարեկան 100000 զույգ կոշիկ: Միավորի իրացման գինը 3000 դրամ է, փոփոխուն ծախսերի միջին մեծությունը՝ 2000 դրամ զույգի համար, հաստատուն ծախսերը՝ 40000 հազ. դրամ: Պահանջվում է կատարել շահույթի վերլուծություն գործառնական լծակի տարրերի 109-ով փոփոխության պայմաններում: Դեպք 1. Գինը բարձրանում է 109-ով, մյուս տարրերը մնում են անփոփոխ: Կունենանք հետնյալ պատկերը՝ - գինը (միավորի) - միջին փոփոխուն ծախսերը - իրացումից հասույթը (100»3000)300000 հազ. (1009) - փոփոխուն ծախսերը (100»2000)200000 (66,7) - համախառն մարժան 100000 (33,3) - հաստատուն ծախսերը 40000 (13,3) - շահույթը 60000 (209) - նոր գինը (3000+(3000»10)/100) 3300 - նոր հասույթը (100»3300) 330000 հազ. (1009) - փոփոխուն ծախսերը 200000 (60,6) - համախառն մարժան 130000 հ.դ. (39,4) - հաստատուն ծախսերը 40000 հ.դ. (12,1) - շահույթը 90000 հ.դ. (27,3) Այժմ որոշենք, թե իրացման ինչպիսի ծավալ կպահանջվի նախկին մեծության՝ 60 մլն-ի չափով շահույթ ստանալու համար.

կայուն արդյունք ապահովող իրացումը՝

Ւ

Ցուցանիշները

1. Իրացումից հասույթը 2. Փոփոխուն ծախսերը

3. Համախառն մարժան

4. Հաստատուն ծախսերը

5. Շահույթը

Իրացման ծավալը՝ 100 հազ. հատ, ·ինը՝ 3300 դր.

մլն դր.

330,0

100,0

130,0

39,4

200,0 40,0

Անփոփոխ արդյունքի իրացման ծավալը՝ 76911 հազ. հատ, ·ինը՝ 3000 դր. մլն դր. 253,8

100,0

100,0

39,2

60,0

23,5

60,6

153,8

12,1

40,0

27,3

60,8

15,7

Այսպիսով՝ իրացման գնի 109-ով բարձրացումը փոխհատուցում է իրացման ծավալի մոտավորապես 259-ով իջեցումը կամ շահույթը ավելացնում է 509-ով:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Դեպք 2. Իրացման ծավալը ն հաստատուն ծախսերը մնում են նույնը, փոփոխուն ծախսերը պակասում են 109-ով. - իրացումից հասույթը 300 մլն, - նոր փոփոխուն ծախսերը 180 մլն (609), - համախառն մարժան 120մլն (409), - հաստատուն ծախսերը 40 մլն (13,39), - շահույթը 80 մլն (26,79): Որոշենք նախկին արդյունքը ապահովող իրացման ծավալը՝ (100մլն : 04) : 3000 Հ 75000 զույգ:

Ւ

Ցուցանիշները

1. Իրացումից հասույթը 2. Փոփոխուն ծախսերը 3. Համախառն մարժան

4. Հաստատուն ծախսերը 5. Շահույթը

Իրացման ծավալը՝ 100 հազ. հատ

մլն դր.

Անփոփոխ արդյունքի իրացման ·ինը՝ 3000 դր. մլն դր.

13,3

26,7

Կայուն արդյունք ապահովող իրացման ծավալը՝ փոփոխուն ծախսերը պակասեցնելու դեպքում՝

Հետնաբար, փոփոխուն ծախսերի 109-ով կրճատումը փոխհատուցում է իրացման ծավալի 179-ով նվազելը կամ շահույթը ավելացնում է 339-ով: Դեպք 3. Իրացման գինը ն փոփոխուն ծախսերը մնում են նույն մակարդակին, հաստատուն ծախսերը նվազում են 109-ով: Սկզբնական շահույթի մակարդակը ապահովելու համար (60 մլն), հաստատուն ծախսերը պակասելու պայմաններում պահանջվում է համախառն նոր մարժա, որը պետք է կազմի 96 մլն դրամ: Կայուն արդյունք ապահովող հասույթը հաստատուն ծախսերը փոխվելու դեպքում հավասար է՝

Ւ

Ցուցանիշները

1. Իրացումից հասույթը 2. Փոփոխուն ծախսերը 3. Համախառն մարժան

4. Հաստատուն ծախսերը 5. Շահույթը

Իրացումը՝ 100000 զույ·

մլն դր.

66,7

12,0

33,3 21,3

Անփոփոխ ծավալ ապահովող իրացումը՝ 96100 մլն դր. 288,3

192,2

66,7

36,0

12,5

96,0 60,0

33,3 20,8

Ձեռնարկությանը կարելի է խորհուրդ տալ ավելացնել իրացման ծավալը, քանի որ գործառնական լծակի ուժը 1,7 է (100 : 60), ն 109 իրացման աճը կհանգեցնի շահույթի 179-ով ավելացմանը: Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Որո՞նք են բիզնեսի կազմակերպման ու իրականացման դրամական ծախսերը, ի՞նչ խմբերի են բաժանվում: 2. Արտադրանքի արտադրությանն ու իրացմանը վերաբերող ծախսերը. ի՞նչ կազմ ունեն, ի՞նչ խմբերի են բաժանվում ծրագրից կախվածության հետ կապված: 3. Ինչպե՞ս է կանխատեսվում կամ հաշվարկվում իրացվող արտադրանքի ինքնարժեքը: 4. Ի՞նչ է նշանակում գործառնական լծակ, ի՞նչ ցուցանիշներով է պայմանավորված դրա ուժը ն ի՞նչ կապի մեջ է շահույթի հետ: 5. Ցույց տալ անվնասաբերության կետը ն շահութաբերության շեմը, գործառնական վերլուծության միջոցով դրանց արդյունավետ կառավարումը ն շահույթի մաքսիմալացումը: 6. Ի՞նչ է նշանակում ֆինանսական կայունության պաշար արտադրական կազմակերպությունում:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ԳԼՈՒԽ 12

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԻՐԱՑՈՒՄԻՑ

ՀԱՍՈՒՅԹԸ ԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹԸ

12.1. ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ՀԱՍՈՒՅԹԻ ՄԱՍԻՆ

Ապրանքային արտադրանքի իրացումից հասույթը այն գլխավոր աղբյուրն է, որի հաշվին փոխհատուցվում է դրա արտադրության ընթացքում սպառված արտադրության միջոցների արժեքը, վճարվում են արտադրության աշխատողների աշխատավարձը ն սոցիալական ապահովագրության հատկացումները, կոմերցիոն ն այլ դրամական ծախսերը, ինչպես նան անուղղակի հարկերը (ակցիզներ, ավելացված արժեքի հարկ): Հասույթի պլանային մեծությունը հաշվարկվում է կոնկրետ ժամանակաշրջանի, սովորաբար տարվա կտրվածքով: Դրա վրա ազդող կարնորագույն գործոնները չորսն են՝ » իրացվող ապրանքային արտադրանքի ֆիզիկական ծավալը (փոփոխությունը), » իրացվող արտադրանքի տեսականու կառուցվածքը, » իրացվող արտադրանքի որակը, » իրացման գնի տեսակը ն մակարդակը: Թվարկված գործոններից երկուսը իրացումից հասույթի ն գործառնական գործունեության շահույթի վրա անդրադառնում են ուղղակիորեն: Այսպես՝ մյուս գործոնները անփոփոխ մնալու պայմաններում որքանով (անգամ, տոկոս) ավելանա կամ պակասի իրացման ծավալը, նույնքանով (անգամ, տոկոս) համապատասխան ուղղությամբ կփոխվի նան հասույթը, հետնաբար ն շահույթը: Նույն կերպ իրացման գնի բարձրացումը կամ իջեցումը անմիջական փոփոխություն են առաջացնում հասույթի գծով: Հատկապես ձեռնարկության մեծածախ գնի (ինքնարժեք + շահույթ) դեպքում ուղղակի ազդեցությունը ավելի ցայտուն է, քանի որ այն չի պարունակում անուղղակի հարկերի տարրեր ն ճշգրտման անհրաժեշտություն չունի: Մյուս երկու գործոնների ազդեցությունը հասույթի մեծության վրա անուղղակի է: Գրեթե միշտ ֆիրմաները չեն սահմանափակվում մի տեսակի արտադրանքի արտադրությամբ ու իրացմամբ, բնականաբար, ձնավորվում է որոշակի տեսականու կազմ ն կառուցվածք: Տեսականու մեջ մտնող արտադրատեսակները բնութագրվում են գնային ու շահութաբերության տարբեր մակարդակներով: Հետնաբար, եթե միննույն իրացման ֆիզիկական ծավալի մեջ ավելանում կամ պակասում է բարձր գին ունեցող ապրանքների բաժինը, փոխվում է հասույթի գումարը: Կառուցվածքային փոփոխություններն այս բնագավառում արտահայտություն են գտնում գնի միջին մակարդակի մեջ. նշանակում է՝ տվյալ իրացման ծավալը միջին գնի փոփոխության հետնանքով կապահովի ավելի կամ պակաս մեծության հասույթ: Իրացվող արտադրանքի որակը ն դրա փոփոխությունները նույնպես ուղղակի անդրադառնալ չեն կարող ն հասույթի վրա ազդում են իրացման միջին գնի տարբերության միջոցով:

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

Տնտեսավարման, մասնավորապես, ֆինանսական կառավարման ընթացքում գործածվում են հասույթի երկու հասկացություններ՝ ընդհանուր ն զուտ: Ընդհանուր հասույթը արտահայտվում է բաց թողման գներով՝ ներառելով արտադրանքի արտադրության ու իրացման ծախսերը, շահույթը, ակցիզային հարկը (ենթաակցիզային ապրանքների դեպքում) ն ավելացված արժեքի հարկը: Հայաստանի Հանրապետության «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» օրենքի համաձայն, ապրանքների իրացման համար դուրս են գրվում հարկային հաշիվներ՝ կիրառելով բաց թողման գինը (գնի կառուցվածքը տե՛ս ստորն բերված աղյուսակում) ն արդյունքում ձնավորվում է ընդհանուր (համախառն) հասույթը: Իրացումից հասույթը համապատասխան գներով գործնականում կարող է հաշվարկվել տարբեր մեթոդներով, ինչը պայմանավորվում է տնտեսավարման շուկայական վիճակով, պայմանագրերի առկայությամբ, շուկա մտնելու ուղիներով ն այլն: Իրացման գների կառուցվածքը

Հասույթի պլանի հաշվարկման ավանդական մեթոդի համաձայն՝ արտադրանքը իրացված է համարվում, երբ հաշիվը վճարվել է, ն գումարը մուտք է եղել հաշվարկային հաշվին կամ դրամարկղ: Այդ առնչությամբ էլ «հասույթ» հասկացությունը նույնացվում է այն գումարի հետ, որը իրացված արտադրանքի ն մատուցված ծառայությունների դիմաց մուտք է լինում կամ ձեռնարկության համապատասխան հաշվին, կամ դրամարկղ: Գործնականում, ինչպես արդեն նշվել է նախորդ գլուխներում, կարող է կիրառվել նան այլ կարգ՝ հասույթը կապելով առաքումների ն հաշվարկային փաստաթղթերի ներկայացման կամ կոնկրետ ժամկետի հետ: Տնտեսավարման ն, հատկապես, ձեռնարկչատիրական գործունեության փորձը ցույց է տվել, որ սովորաբար արտադրանքի արտադրության ու իրացման տարեկան գումարները չեն համընկնում: Իրացումը կարող է տեղի ունենալ ոչ միայն տվյալ տարում արտադրված ապրանքային արտադրանքի, այլն նախորդ տարիներից փոխանցված մնացորդների հաշվին, կամ ապրանքային արտադրանքի մի մասը կարող է մնալ որպես տարեվերջի մնացորդ ն անցնել հաջորդ տարվա պաշարների մեջ:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Հետնաբար, տարեկան իրացման ն հասույթի պլանային մեծությունը կախվածության մեջ է երեք ցուցանիշներից՝ տարեսկզբի դրությամբ մնացորդներից (պահեստներում, առաքված, դեռնս չվաճառված ն գնորդներին ի պահ հանձնված), տարեկան ապրանքային արտադրանքից ն պլանային տարվա վերջի դրությամբ դարձյալ նշված հոդվածների գծով չիրացված մնացորդներից: Ընդունված է տարեսկզբի չիրացված մնացորդները անվանել մուտքագրվող, տարեվերջինը՝ ելքագրվող: Այստեղից՝ տարեկան հասույթի պլանը. Իհ Հ Մ 1 + Ա - Մ 2 , Մ 1 - մուտքագրվող մնացորդ, Մ 2 - ելքագրվող մնացորդ, Ա - ապրանքային արտադրանքի պլան: Վերոհիշյալ մնացորդները ն ապրանքային արտադրանքը ձեռնարկությունների հաշվապահական հաշվառման հաշիվներում արտացոլվում են ինքնարժեքով, սովորաբար առանց արտաարտադրական (կոմերցիոն) ծախսերը ներառելու, հետնաբար, հասույթի պլանը հաշվարկելիս դրանք պետք է արտահայտվեն գներով՝ ելնելով կոնկրետ իրադրությունից՝ կա՛մ ձեռնարկության մեծածախ, կա՛մ բացթողման գնից: Իհարկե, ի վերջո, ձեռնարկության համար կարնորագույնը մեծածախ գինն է, որը փոխհատուցում է արտադրության ու իրացման բոլոր ծախսերը ն ձնավորում շահույթը: Ապրանքային արտադրանքը համապատասխան գնով արտահայտելու ելակետը թողարկվող արտադրանքի (ծառայությունների) քանակային կազմն է ն շուկայական սպասվող գների մակարդակը: Քանի որ Հայաստանի Հանրապետությունում արդյունաբերական արտադրանքի գները ազատականացված են (բացառությամբ սահմանափակ թվով ապրանքների), ուստի դրանք թելադրվում են շուկայի կողմից ն պարզվում են մարքեթինգային հետազոտության միջոցով: Իրացման ենթակա ապրանքային արտադրանքի կազմը ձնավորող տեսականու քանակների ն սպասվող գների արտադրյալների հանրագումարը կարտահայտի ապրանքային արտադրանքը համապատասխան գներով: Մուտքագրվող մնացորդի գներով արտահայտված արժեքը որոշվում է վերահաշվարկի գործակցի միջոցով: Գործակիցը այս դեպքում իրենից ներկայացնում է նախորդ ժամանակաշրջանի ապրանքային արտադրանքի (համապատասխան գներով) ն դրա ինքնարժեքի հարաբերությունը: Նույնպիսի մոտեցմամբ վերահաշվարկվում է նան ելքագրվող մնացորդը, միայն այն տարբերությամբ, որ վերահաշվարկի գործակցի համար հիմք են ընդունվում պլանային տվյալները: Այս մոտեցումներից ելնելով՝ կատարենք իրացումից հասույթի պլանի հաշվարկ երեք տարբերակով. » իրացումը կատարվում է ձեռնարկության մեծածախ գնով, » իրացումը կատարվում է բացթողնման գնով, ն ապրանքը ենթաակցիզային չէ, » իրացումը կատարվում է բացթողնման գնով, ապրանքը ենթաակցիզային է, ն հարկի դրույքը սահմանված է 509:

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

Աղյուսակ 12.1.1.

Իրացումից հասույթի պլանի հաշվարկ (թվերը պայմանական են) Ւ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

Ցուցանիշները

Ապրանքային արտադրանքը արտադրական ինքնարժեքով (հազ. դրամ)

Տարբերակ | Տարբերակ || Տարբերակ ||| 36000

36000

36000

40000

48000

72000

Մուտքա·րվող մնացորդը իրացման ·ներով (հազ. դրամ)

1,21

-

-

Ելքա·րվող մնացորդը ·նով արտահայտելու ·ործակիցը (տող 2 : տող 1)

1,11

-

-

39290

47148

70722

Ապրանքային արտադրանքը իրացման ·ներով (հազ. դրամ) Մուտքա·րվող մնացորդը արտադրական ինքնարժեքով (հազ. դրամ)

Մուտքա·րվող մնացորդը ·նով արտահայտելու ·ործակիցը (պայմանական)

Ելքա·րվող մնացորդը արտադրական ինքնարժեքով (հազ. դրամ)

Ելքա·րվող մնացորդը իրացման ·ներով (հազ. դրամ)

Իրացումից հասույթի պլանը (հազ. դրամ) (2 Է 5 - 8)

Առաջին տարբերակի դեպքում ստացված արդյունքը ամբողջությամբ ներկայացնում է գործառնական գործունեության զուտ հասույթը ն գործնականում ուղղվում է ինքնարժեքի մեջ մտնող ծախսերի փոխհատուցման ն տնտեսական հետնանքների՝ շահույթի ձնավորմանը: Երկրորդ դեպքում հանդես է գալիս համախառն հասույթը, որից զուտ հասույթին անցնելու համար պահանջվում է առանձնացնել ավելացված արժեքի հարկը: Տվյալ պարագայում զուտ հասույթը հավասար է՝ 47186 Բ 100/(100 + 20) Հ 39290: Երրորդ տարբերակում համախառն հասույթը ավելի ամբողջական է, ներառում է երկու անուղղակի հարկերը: Դրա կազմում զուտ հասույթի մեծությունը որոշվում է հետնյալ բանաձնով՝ :

12.2. ՇԱՀՈՒՅԹԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄԸ

ԵՎ ԲԱՇԽՈՒՄԸ

Շուկայական հարաբերությունների ազատականացման պայմաններում, երբ ձեռնարկչատիրական գործունեությունը կազմակերպվում ն իրականացվում է սեփականության տարբեր ձների համատեղ գոյության ու զուգորդության հիման վրա, տնտեսավարման հիմնական մեթոդը առնտրային հաշվարկն է: Առնտրային հաշ313

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

վարկի դրսնորման հիմնական առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ որպես գործունեության նպատակ (արտադրական, առնտրական, սպասարկման ն այլն) հռչակվում է շահույթի ստացումը: Ազատ մրցակցությունը հնարավոր է դարձնում ն գործողության մեջ է դնում «ավանսավորված հավասարամեծ կապիտալը պետք է ապահովի հավասար շահույթ» պահանջի իրականացումը: Այս առումով խիստ մեծանում է շահույթի դերը բիզնեսի՝ որպես ֆինանսական արդյունքի գլխավոր հետնանքային ցուցանիշի իրականացման գործում: Գործնականում շահույթը իրենից ներկայացնում է սեփականության ցանկացած ձնի ձեռնարկությունների կողմից ստեղծված կուտակումների որոշակի մասի դրամական արտահայտություն: Որպես տնտեսագիտական հասկացություն՝ այն բնութագրում է ձեռնարկչատիրական գործունեության ֆինանսական հետնանքը: Այս տեսանկյունից էլ շահույթը համարվում է արտադրության արդյունավետության, արտադրված արտադրանքի ծավալի ու որակի, աշխատանքի արտադրողականության ու ինքնարժեքի մակարդակի փոփոխության հետ կապված կարնոր ցուցանիշ՝ միաժամանակ ունենալով առնտրային հաշվարկի հստակեցման, գիտատեխնիկական առաջադիմության, սոցիալ-տնտեսական զարգացման ն ֆինանսավորման անփոխարինելի աղբյուրի դեր: Զուգահեռաբար, շահույթը ոչ միայն ներտնտեսական կարիքների ապահովման աղբյուր է, այլն բյուջեի եկամուտների ն արտաբյուջետային ֆոնդերի ձնավորման ռեսուրս: Շուկայական տնտեսության պայմաններում շահույթը ձեռք է բերում բազմանշանակ դեր: Բանն այն է, որ բաժնետիրական, մասնավոր ն այլ տիպի ձեռնարկությունները, ստանալով լայն ինքնուրույնություն ն անկախության հնարավորություն, իրավունք ունեն որոշելու, թե բյուջեի վերաբերմամբ պարտականությունները կատարելուց հետո իրենց տրամադրության տակ մնացած շահույթից ո՛ր նպատակի համար ն որքան հատկացնել: Հայաստանի Հանրապետությունում ձնավորված օրենսդրությունը համապատասխան պայմաններ է ապահովում շահույթ ստանալու նպատակով ձեռնարկությունների նախաձեռնությունները ինքնուրույն իրականացնելու համար: Դա դրսնորվում է նրանում, որ որպես տնտեսական սուբյեկտ՝ նրանք ազատորեն իրականացնում են իրենց տնտեսական գործունեությունը, լիիրավ տնօրինում են թողարկվող արտադրանքը ն զուտ շահույթը: Արտադրական ձեռնարկություններում «ֆինանսական արդյունք» հաշվի միջոցով գործունեության հետնանքները գնահատելիս օգտագործվում են «համախառն շահույթ», «այլ գործառնություններից, արտասովոր դեպքերից ստացվող շահույթ» հասկացությունները, ինչպես նան զուտ շահույթ հարկումից առաջ ն հարկումից հետո ցուցանիշները: «Ֆինանսական արդյունք» 331 հաշվի կրեդիտում ամփոփվում են բոլոր եկամուտները, որոնց տարբերությունն էլ ներկայացնում է հաշվետու ժամանակաշրջանի համախառն շահույթը: Գործառնական շահույթը, լինելով ձեռնարկության գործունեության վերջնական ֆինանսական արդյունք, իրենից ներկայացնում է եկամուտների ընդհանուր գումարի ն արտադրանքի արտադրության ու իրացման վրա կատարված ծախսերի տարբերությունը: Ավելի ճշգրիտ՝ գործառնական գործունեության շահույթը՝ բացարձակ արտահայտությամբ, ապրանքային արտադրանքի իրացումից զուտ հասույթի ն

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

լրիվ ինքնարժեքի դրական տարբերությունն է: Միանգամայն պարզ է, որ շահույթը, լինելով ֆինանսական վերջնական արդյունք, իր մեծությամբ պայմանավորված է գործունեության հետ կապված բազմաթիվ գործոններով: Մասնավորապես, նրա ավել կամ պակաս ծավալով դրսնորվելը կապված է ներդրված կապիտալի, ընդգրկված աշխատուժի, արտադրանքի թողարկման ու իրացման, կատարված ծախսումների ծավալների հետ: Այս առումով էլ, շահույթի տվյալ գումարից ելնելով, հնարավոր չէ միանշանակ պատկերացում կազմել գործունեության արդյունավետության վերաբերյալ, քանի որ պարամետրերը տարբեր են: Արդյունավետությունը գնահատելու համար զուգահեռաբար օգտագործվում է շահութաբերությունը: Եթե շահույթը արտահայտվում է բացարձակ գումարով, ապա շահութաբերությունը արտադրության արդյունավետության հարաբերական ցուցանիշ է ն եկամտաբերությունը բնութագրում է որոշակի ելակետի (բազայի) նկատմամբ տոկոսներով: Ձեռնարկությունը համարվում է շահութաբեր, եթե արտադրանքի իրացումից ստացվող զուտ հասույթը բավարար է ոչ միայն արտադրության ու իրացման ծախսերը փոխհատուցելու, այլն շահույթ ստանալու համար, ն որքան մեծ է շահույթի գումարը այլ հավասար պայմաններում, այնքան բարձր է շահութաբերությունը: Շահութաբերությունը կարող է հաշվարկվել տարբեր ձներով ու տարբեր ելակետի նկատմամբ, բայց բոլոր դեպքերում հենվելով շահույթի (համախառն կամ զուտ) վրա: Նախքան շուկայական էկոնոմիկային անցնելը վերջին 20-25 տարիներին շահութաբերությունը որոշվել է որպես շահույթի տոկոսային հարաբերություն արտադրական ֆոնդերի նկատմամբ կամ ըստ ծախսումների (շահույթի տոկոսային հարաբերություն լրիվ ինքնարժեքին): Ազատ շուկայական հարաբերություններն այս ցուցանիշի նկատմամբ առաջադրում են նոր պահանջներ՝ ընդլայնելով նրա շրջանակները ն տալով նոր բովանդակություն: Այժմ արտադրության ոլորտում շահութաբերությունը կարող է որոշվել համարիչում ունենալով համախառն շահույթը, շահույթը տոկոսները վճարելուց հետո, շահույթը տոկոսները ն հարկերը վճարելուց հետո, իսկ հայտարարում՝ ընդհանուր կապիտալը, սեփական կապիտալը, փոխառու կապիտալը, իրացումը վաճառքի գներով, ինքնարժեքով, ակտիվների ընդհանուր գումարը, ոչ ընթացիկ ակտիվները, ոչ ընթացիկ ակտիվների մնացորդային արժեքը ն այլն: Այնուհանդերձ, ձեռնարկության ֆինանսական ցուցանիշների կազմում՝ որպես շահութաբերության գործակիցներ, նախընտրելի են՝ » հաշվեկշռային շահութաբերության նորման, » զուտ շահութաբերության նորման, » ակտիվների շահութաբերության նորման, » ոչ ընթացիկ զուտ ակտիվների շահութաբերությունը: Հաշվեկշռային շահութաբերության նորման՝ Զուտ շահութաբերության նորման՝

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Ակտիվների շահութաբերության նորման՝ Ոչ ընթացիկ զուտ ակտիվների շահութաբերություն՝ Շահութաբերության բոլոր ցուցանիշները կարող են արտահայտվել տոկոսների կամ գործակիցների միջոցով: Այսպիսով՝ շահույթը թեն ինքնին բնութագրում է ձեռնարկության գործունեության տնտեսական արդյունավետությունը՝ բացարձակ գումարով, իրական պատկերացում չի տալիս այդ մասին: Ընդհանրապես բացառված չէ, որ տեխնիկատնտեսական ցածր ցուցանիշներ ունեցող, բայց մեծ ծավալի ոչ ընթացիկ ու ընթացիկ ակտիվներ (կապիտալ) տնօրինող ու ավելի շատ աշխատողներ ներգրաված ձեռնարկություններն ունենան անհամեմատ մեծ գումարի շահույթ, քան ավելի լավ աշխատող, բայց փոքր չափեր ունեցող ձեռնարկությունները: Մինչդեռ մասնակիցների (բաժնետերեր, ներդրողներ, տնօրինություն ն այլն) համար խիստ կարնոր է, թե ստացվող շահույթի յուրաքանչյուր միավորը ինչ է նստում իրենց վրա, ինչ ծավալի միջոցներ ու ակտիվներ են զբաղեցված, ինչպիսին են առարկայացած ն կենդանի աշխատանքային ծախսումները: Այս տեսակետից էլ կարնորվում է շահութաբերության ցուցանիշի դերը: Շահույթը՝ որպես սեփականության տարբեր ձների հիմքի վրա գործող ձեռնարկությունների դրամական կուտակումների հիմնական մասը արտահայտող ցուցանիշ, իր վրա կրում է գործունեության բոլոր բնագավառներում տեղի ունեցող ամենատարբեր փոփոխությունների ազդեցությունը: Շատ զգայուն է հատկապես իրացման ծավալի, արտադրության ու իրացման վրա կատարվող ծախսերի, դրանց կառուցվածքի, արտադրանքի կազմի ու կառուցվածքի ն, հատկապես, գների նկատմամբ: Նրա ելակետային ծավալը ն փոփոխությունը (աճը, նվազելը) արդյունք են որոշակի պարամետրերի ն դրանցում կատարվող տեղաշարժերի, որպիսիք դրսնորվում են կոնկրետ գործոնների տեսքով: Այդ գործոնները բաժանվում են երկու խմբի՝ ձեռնարկության տնտեսական գործունեությամբ պայմանավորված ն դրանից անկախ: Առաջին խմբին վերաբերում են գործառնական գործունեության հիմնական արդյունք հանդիսացող ապրանքային արտադրանքի արտադրության ու իրացման ծավալի, դրա լրիվ ինքնարժեքի, տեսականու կառուցվածքի, որակական կազմի փոփոխությունները, իսկ երկրորդին՝ իրացման շուկայական գների, ծառայությունների սակագների ն ավելացված արժեքի հարկի դրույքի (այն ապրանքների համար, որոնք իրացվում են կարգավորվող գներով ն ԱԱՀ-ի փոփոխությանը ուղղակիորեն չեն առնչվում) փոփոխությունները: Շահույթի աճի համար ազատ շուկայի պայմաններում կարնորագույն գործոն է արտադրանքի արտադրության ու իրացման ծավալների աճը: Գիտատեխնիկական մշակումների ներդրման արդյունքում աշխատանքի արտադրողականության բարձրացումն ու, հետնաբար, ինքնարժեքի իջեցումը, որակական բարեփոխումները ձեռնարկչատիրական գործունեության զարգացման պայ316

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

մաններում օբյեկտիվ նախադրյալներ են առաջացնում թվարկված գործոնները արդյունավետ կիրառելու համար: Տնտեսավարման բոլոր եղանակների պայմաններում ձեռնարկությունների դրամական կուտակումների ձնավորման գլխավոր աղբյուրը արտադրանքի իրացումից հասույթն է, կոնկրետ այն մասը, որը մնում է այդ արտադրանքի արտադրության ու իրացման վրա կատարված նյութական, աշխատանքային ն դրամական ծախսերը հանելուց հետո: Ուստի, ամեն մի տնտեսավարող սուբյեկտի համար կարնոր խնդիր է մեծ ծավալի շահույթի ստացումը առավելագույն փոքր ծախսումներով՝ կիրառելով խնայողության խստագույն ռեժիմ ծախսումների նկատմամբ ն բարձրացնելով ներդրումների շահագործման արդյունավետությունը: Արտադրության ու իրացման վրա կատարվող ծախսումները ձնավորում են ինքնարժեքի մակարդակն ու կառուցվածքը: Իրացումից հասույթը հաշվարկվում է գործող շուկայական գներով ն շուկայի թելադրանքով, այն դառնում է ցանկացած ձեռնարկության գործունեության ամենակարնոր ցուցանիշներից մեկը: Իրականում այդ ցուցանիշն է բաժնետերերի շրջանում բավարար շահագրգռվածություն առաջացնում ոչ այնքան արտադրանքի արտադրության քանակային, որքան իրացման ծավալի ավելացման ուղղությամբ: Դա նշանակում է արտադրել այնպիսի ապրանքներ, որոնք բավարարում են սպառողների պահանջները ն ունեն մեծ պահանջարկ: Շուկայական բարձր պահանջարկ ունեցող ապրանքների արտադրության ու իրացման ծավալների աճը անմիջականորեն անդրադառնում է շահույթի մեծության վրա, ինչը այլ հավասար պայմաններում ուղիղ համեմատական է հասույթի աճին: Եվ այսպես, այնքանով, որքանով շահույթի գումարը հավասար է իրացումից զուտ հասույթի ն լրիվ ինքնարժեքի տարբերությանը, նրա աճը նախ ն առաջ կախվածության մեջ է ինքնարժեքի իջեցումից ն հասույթի ավելացումից: Իրացվող արտադրանքի ինքնարժեքի մեջ մտնող արտադրության ու իրացման ծախսերը կազմված են արտադրությունում օգտագործվող բնական ռեսուրսների, նյութերի, վառելիքի, էներգիայի, աշխատանքային ռեսուրսների, ոչ ընթացիկ ակտիվների սպառման արժեքից ն այլ ծախսերից: Դրանց կազմը ն կառուցվածքը պայմանավորված են կոնկրետ արտադրության բնույթով ն ռեգլամենտավորվում են ՀՀ «Շահութահարկի մասին» օրենքով: Գործնականում շահույթի վրա ազդող գործոնները ն ձնավորման մեխանիզմի պարամետրերը այնպիսին են, որ լիակատար հնարավորություն կա այն կանխատեսելու: Ձեռնարկչատիրական գործունեության զարգացման համար շահույթի դերի բարձրացումը անհրաժեշտ է դարձնում բոլոր մակարդակներով ճիշտ պլանավորումը ն, կախված այն հանգամանքից, թե որքանով է իրական պլանի հաշվարկը, ֆինանսատնտեսական գործունեության օպերատիվ ընթացքը կունենա համապատասխան գնահատական: Շահույթի պլանի տնտեսական հիմնավորվածությունը բացառիկ կարնոր է ներտնտեսական կարիքների ֆինանսավորումը ժամանակին իրականացնելու, ներդրումներ ապահովելու, սեփական շրջանառու միջոցների աճը լրացնելու, աշխատավարձ ն այլ վճարումներ կատարելու ն, հատկապես, բյուջեի ու մատակարարների հանդեպ պարտավորությունները մարելու համար: Հետնաբար, բոլոր օղակներում

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

շահույթի ճիշտ պլանավորումը ելակետային նշանակություն ունի ոչ միայն ձեռնարկչատիրական գործունեության նորմալ ընթացքի, այլն մակրոտնտեսական ցուցանիշների ձնավորման համար: Շահույթի պլանավորումը, որպես կանոն, իրականացվում է ըստ բնագավառների, առանձին՝ ապրանքային արտադրանքի իրացումից ն առանձին-առանձին՝ այլ արտադրանքի ն ոչ ապրանքային ծառայությունների, ոչ ընթացիկ ակտիվների իրացման ու արտաիրացումային եկամուտների ն ծախսերի գծով: Հատուկ ուշադրություն է դարձվում առաջին բնագավառի՝ որպես գործառնական գործունեության ֆինանսական վերջնական արդյունքի ն ձեռնարկությունների դրամական կուտակումների հիմնական ձնի վրա: Ապրանքային արտադրանքի իրացումից շահույթի պլանավորման համար գործնականում օգտագործվում են մի քանի եղանակներ: Ելնելով արտադրության կոնկրետ պայմաններից, տեսականու կառուցվածքից, բավարար տվյալներից՝ ձեռնարկությունները կարող են օգտվել մեկ կամ մի քանի եղանակներից, կատարել արդյունքների համեմատություն ն կողմնորոշվել: Ձեռնարկությունների, ֆիրմաների ն այլ օղակների մակարդակով շահույթի պլանավորման ավանդական մեթոդները երկուսն են՝ ուղղակի հաշվարկի կատարման եղանակ ն տնտեսական կամ անալիտիկ եղանակ: Հայաստանի Հանրապետության տնտեսավարման գործընթացում նոր ն ավելի առաջավոր եղանակ կարելի է համարել, այսպես կոչված, գործառնական լծակի ազդեցության ուժի միջոցով ապրանքային արտադրանքի իրացումից շահույթի պլանի խոշորացված հաշվարկի կատարման եղանակը, որի մասին մանրամասն շարադրվել է նախորդ գլուխներում: Ուղղակի հաշվարկի էությունն այն է, որ շահույթի գումարը որոշվում է իրացվող արտադրանքի կոնկրետ տեսակների համար առանձին-առանձին՝ որպես ձեռնարկության մեծածախ գնի ն լրիվ ինքնարժեքի տարբերություն: Իսկ եթե իրացումը կատարվում է բացթողնման գներով, ապա համապատասխանորեն հանվում է ավելացված արժեքի հարկը, ենթաակցիզային ապրանքների դեպքում՝ ակցիզային ն ավելացված արժեքի հարկերը: Շահույթի պլանավորման այս մեթոդը առավելապես կիրառվում է արդյունաբերության այն ճյուղերում ն ձեռնարկություններում, որտեղ արտադրանքի թողարկման տեսականին բազմազան չէ, ն ինքնարժեքի առաջադրանք նախատեսվում է յուրաքանչյուր տեսակի համար: Արտադրանքի թողարկման լայն անվանացանկ ունեցող ձեռնարկությունների համար այս եղանակի օգտագործումը կապված է լրացուցիչ դժվարությունների հետ, երբեմն նույնիսկ հնարավոր չէ կիրառել, ն գործողության մեջ են դրվում այլ եղանակներ: Իրականացման տեխնիկայով ուղղակի հաշվարկը բավականաչափ պարզ ու մատչելի է, ապահովում է ճշգրիտ արդյունք, բայց ունի որոշակի թերություններ: Մասնավորապես, հաշվարկված պլանային շահույթի գումարը ն հաշվարկի մեխանիզմը պատկերացում չեն տալիս դրա վրա ազդող գործոնների ազդեցության չափի վերաբերյալ, հնարավոր չէ իրական պատկերացում կազմել այն մասին, թե նախորդ ժամանակաշրջանի համեմատությամբ շահույթի բացարձակ աճը որ չափով, ինչ գործոնի ազդեցության արդյունք է, որ մասն է պայմանավորված գործունեության բարելավմամբ, որը՝ անկախ գործոնների փոփոխությամբ: Հաշվարկը կատարվում է ըստ հետնյալ բանաձնի՝

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

որտեղ՝ t -ն՝ իրացումից շահույթի գումարն է, Ք -ն՝ իրացման ծավալը՝ բնեղեն արտահայտությամբ, Գ -ն՝ իրացման գինը՝ առանց ակցիզային ն ավելացված արժեքի հարկի, Ի -ն՝ միավոր արտադրանքի պլանային լրիվ ինքնարժեքը: Իրացումը քանակային ն գումարային արտահայտությամբ որոշելու համար ապրանքային արտադրանքից բացի օգտագործվում են նան փոխանցվող մնացորդները: Թեն հաշվարկի տեխնիկան շատ պարզ ու հեշտընկալելի է, պայմանական տվյալներով այն ցուցադրենք ծավալուն տեսքով՝

Աղյուսակ 12.2.1.

Շահույթ՝ 6-7 (հազ. դրամ)

Ինքնարժեքով 325

Ապրանքային թողարկումը (հազ. դրամ) Գներով

Միավորի պլանային լրիվ ինքնարժեքը

Արտադրանքի անվանումը

Պլանային թողարկումը

Ւ

Միավորի իրացման ·ինը՝ առանց անուղղակի հարկերի

Ապրանքային արտադրանքի իրացումից շահույթի պլանի հաշվարկը

1.

Կոշիկ տղամարդու

16000

12400

2.

Կոշիկ կանացի

36000

28400

3.

Կոշիկ երեխայի

-

-

-

56500

44100

12400

Համեմատելի արտադրանք

Ընդամենը Ոչ համեմատելի արտադրանք 1.

Կոշիկ տնային

2.

Կոշիկ սպորտային

14520

12980

Ընդամենը

-

-

-

73020

58980

14040

Մուտքա·րվող մնացորդ

-

-

-

Ելքային մնացորդ

-

-

-

Ընդամենը ապրանքային արտադրանքի իրացումից

-

-

-

73410

59040

14370

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Անալիտիկ մեթոդով շահույթի պլանավորումը համեմատաբար աշխատատար է ն հիմնված է մի շարք հաշվարկների վրա: Այն իրականացվում է երեք փուլով: Առաջին փուլը նախապատրաստական է ն վերաբերում է բազիսային (ելակետային) շահութաբերության հաշվարկին, որն իրականացվում է նախորդ տարվա փաստացի շահույթի ն իրացման փաստացի լրիվ ինքնարժեքի միջոցով: Երկրորդ փուլում պլանով նախատեսված համեմատելի ապրանքային արտադրանքը արտահայտվում է նախորդ տարվա փաստացի ինքնարժեքով, ն, ելնելով բազիսային շահութաբերությունից, որոշվում է տվյալ իրացման ծավալի պայմաններում ստացվող շահույթի մեծությունը, երբ բազիսային տարվա շահույթը ձնավորած բոլոր գործոնները մնում են անփոփոխ: Երրորդ փուլում հաշվի են առնվում պլանային ժամանակաշրջանում շահույթի վրա ազդող գործոնների փոփոխությունների հետնանքները՝ դրական կամ բացասական ազդեցությունը՝ հետնյալ հաջորդականությամբ՝ » ինքնարժեքի իջեցում (բարձրացում), » տեսականու կառուցվածքային տեղաշարժեր, » որակի բարձրացում (իջեցում), » գների փոփոխություն, » ԱԱՀ դրույքի փոփոխություն (հաստատուն գներով իրացվող ապրանքների ն ծառայությունների համար), » հաշվարկ ոչ համեմատելի ապրանքային արտադրանքի իրացումից շահույթի վերաբերյալ, » մուտքագրվող մնացորդներին վերաբերող շահույթի հաշվարկ, » ելքագրվող մնացորդների շահույթի որոշում, » իրացումից շահույթի պլանի ամփոփ հաշվարկ: Սովորաբար հաջորդ տարվա շահույթի պլանավորումը սկսվում է ընթացիկ տարվա վերջին, այդ պատճառով օգտագործվում են անցած ժամանակաշրջանի փաստացի ն մնացած ժամանակաշրջանի ճշտված պլանային տվյալները (սպասվող կատարողականը): Ելակետային շահութաբերությունը որոշելիս պետք է նկատի ունենալ հետնյալ հանգամանքները: Հաշվետու տարվա շահույթն ընդունվում է տարեվերջին գործող գների մակարդակին համապատասխան, այսինքն, եթե անցած ժամանակաշրջանի ընթացքում տեղի է ունեցել գների կամ ավելացված արժեքի հարկի դրույքի փոփոխություն, որը անդրադարձել է փաստացի շահույթի վրա, ապա դրանց ազդեցությունը հաշվի է առնվում ըստ ամբողջ ժամանակաշրջանի՝ անկախ փոփոխությունը տեղի ունենալու ժամկետից: Այնքանով, որ այդ փոփոխված գործոնները հաջորդ (պլանային) տարվա ընթացքում շահույթի վրա անդրադառնալու են լրիվ 12 ամիս, ելակետային շահութաբերությունը ճիշտ լինելու համար ազդեցության չափերը պարտադիր պետք է վերցվեն հաշվետու ամբողջ տարվա կտրվածքով: Օրինակ, եթե հոկտեմբերի 1-ից նկատվել է գների բարձրացում, ն արդյունքում շահույթը ավելացել է, ապա բարձրացումը պետք է տարածել մինչն հոկտեմբեր ընկած ամբողջ ժամանակաշրջանի վրա, հակառակ դեպքում փաստացի շահույթը չի կարող ելակետ լինել բազիսային շահութաբերության համար:

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

Բազիսային շահութաբերության հաշվարկը ցույց տանք կոնկրետ տվյալների միջոցով: Պայմանականորեն ընդունենք, որ ընթացիկ տարվա ապրանքային արտադրանքի իրացումից սպասվող հասույթը կազմում է 40000 հազ. դրամ, իրացման լրիվ ինքնարժեքը՝ 36000 հազ. դրամ, իսկ շահույթը՝ 4000 հազ. դրամ, ըստ վերլուծության արդյունքների՝ հոկտեմբերի 1-ից տեղի է ունեցել իրացման գների բարձրացում, որը մինչն տարվա վերջը շահույթի վրա անդրադարձել է 1200 հազ. դրամով: Պարզվել է նան, որ իրացումը ն շահույթի ստացումը ըստ ամիսների բաշխված են մոտավորապես հավասար չափերով: Պլանային տարվա համար նախատեսված է իրացման ծավալի 109 աճ ն ինքնարժեքի 49 իջեցում: Տվյալ պարագայում բազիսային շահութաբերությունը որոշելուց առաջ հարկավոր է ճշգրտել ելակետային շահույթը, այն է՝ արտացոլել նան այն ազդեցությունը, որպիսին կլիներ, եթե արտադրանքը նոր, բարձրացված գներով իրացվեր տարեսկզբից սկսած: Այդ դեպքում, ըստ համամասնական մոտեցման, մեկ ամսվա ազդեցությունը եղել է 400 հազ. դրամ (1200 : 3), հետնաբար մինչն փոփոխությունը ընկած 9 ամիսների պայմանական ազդեցությունը կլիներ 3600 հազ. դրամ (400 Բ 9), իսկ շահութաբերության ելակետ ճշտված շահույթը՝ 7600 հազ. դրամ (4000 + 3600): Այստեղից՝ շահույթի պլանավորման համար ընդունվող ելակետային շահութաբերությունը՝ :

Նկատենք, որ շահույթը գների փոփոխության հետ կապված չճշգրտելու դեպքում շահութաբերությունը կկազմեր 109 (4000 » 100/40000) կամ 2 անգամ պակաս: Պատկերացնենք, որ համեմատելի ապրանքային արտադրանքի իրացումից շահույթը այդ մակարդակով հաշվելու դեպքում սխալվելու հավանականությունը բավականաչափ մեծ է: Այժմ, ունենալով բազիսային շահութաբերության մակարդակը, որպեսզի որոշենք տվյալ (պլանային) իրացման պայմաններում ստացվելիք շահույթի (իրացման ծավալի ազդեցության) գումարը, անհրաժեշտ է պլանային իրացումը արտահայտել նախորդ տարվա փաստացի ինքնարժեքով: Քանի որ կա ինքնարժեքի իջեցման առաջադրանք (49), շահութաբերությունը որոշված է նախորդ տարվա փաստացի ինքնարժեքի նկատմամբ, որի հետ պլանային ինքնարժեքը համեմատելի չէ: Այսպիսով, ըստ տվյալների, հաջորդ տարվա իրացման պլանը համապատասխան (անուղղակի հարկերից մաքրված) գներով նախատեսվում է 44000 հազ. դրամ |40000 + (40000 » 10)/100|, իսկ ինքնարժեքով՝ 38016 հազ. դրամ: Հետնաբար, պլանային իրացումը նախորդ տարվա փաստացի ինքնարժեքով արտահայտելու դեպքում կստանանք՝ 39600(38016 » 100/(100-4)), իսկ իրացման պլանային ծավալի հաշվին սպասվող շահույթի գումարը (շահույթի վրա ազդող բոլոր գործոնները նախորդ տարվա մակարդակին մնալու պայմաններում) կկազմի 8356 հազ. դրամ (39600 » 21.1/100): Ստացված 8356 հազ. դրամը շահույթի այն մեծությունն է, որի վրա, հաշվի առնելով վերը թվարկված գործոնների փոփոխության դրական կամ բացասական ազդեցությունը, կձնավորվի ապրանքային արտադրանքի իրացումից կամ գործառնական գործունեությունից շահույթի պլանը: Այստեղից էլ շահույթի պլանավորման անալի321

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

տիկ եղանակի պահանջն է՝ կատարել այդ գործոնների փոփոխության ազդեցության հաշվարկ: Սկսենք ինքնարժեքից: Մեր դեպքում նախատեսված է ինքնարժեքի իջեցման առաջադրանք (49), հետնաբար, գործոնի ազդեցությունը դրական է: Ազդեցության չափը կարող ենք որոշել երկու ձնով՝ կամ որպես պլանային իրացման նախորդ տարվա փաստացի ինքնարժեքով արտահայտված գումարի ն ինքնարժեքի պլանի տարբերություն, կամ ելնելով ինքնարժեքի իջեցման առաջադրանքից: Երկու դեպքում էլ կստանանք նույն արդյունքը՝ 1. 39600 - 38016 Հ 1584 հազ. դրամ, 2. 39600 » 4/100 Հ 1584 հազ. դրամ: Ապրանքային ու նան իրացվող արտադրանքի տեսականու կառուցվածքը շահույթի մեծությունը պայմանավորող կարնորագույն գործոններից մեկն է: Ոչ միշտ է, որ տեսականու մեջ ընդգրկված արտադրատեսակներն ունեն գների, ինքնարժեքի ն շահութաբերության միատեսակ պարամետրեր: Ավելի հաճախ դրանք շահութաբերության մակարդակներով շատ տարբեր են: Հասկանալի պատճառներով տեսականու կազմում նախատեսվող փոփոխություններն առաջ են բերում կառուցվածքի, հետնաբար ն միջին շահութաբերության փոփոխություն: Իրացման միննույն ծավալի դեպքում նույնիսկ շահույթի գումարը, դրա հետ կապված, կարող է ավելանալ կամ պակասել: Վերջին հաշվով, այս գործոնի ազդեցությունը դրսնորվում է շահութաբերության միջին գործակցի փոփոխության միջոցով: Այս դեպքում շահութաբերության գործակիցը հավասար է՝ տոկոսային թվի հարաբերությունը հարյուրի, իսկ տոկոսային թիվը համապատասխան տեսակի (խմբի) տեսակարար կշռի ն նախորդ տարվա փաստացի անհատական շահութաբերության արտադրյալն է: Անհատական գործակիցների գումարը արտահայտում է միջին շահութաբերության մակարդակը: Շահութաբերության միջին մակարդակի փոփոխությունը ինչպես փաստացի, այնպես էլ պլանով նախատեսված տեսականու կառուցվածքի համար կարող է որոշվել հետնյալ բանաձնով. կամ որտեղ՝

,

-ը՝ համապատասխան արտադրատեսակների նախորդ տարվա փաստացի շահութաբերությունն է, Տ1, Տ2,... Տո -ը՝ համապատասխան արտադրատեսակների տեսակարար կշիռն է ընդհանուր իրացման մեջ, Տպ -ն՝ կոնկրետ արտադրատեսակների տեսակարար կշիռն է պլանային տեսականու կառուցվածքում, ՏՓ -ն՝ կոնկրետ արտադրատեսակների տեսակարար կշիռն է նախորդ տարվա փաստացի տեսականու կառուցվածքում, -ն՝ նախորդ տարվա փաստացի շահութաբերությունն է՝ ըստ տեսակների (խմբերի):

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

Միջին շահութաբերության փոփոխության ազդեցությունը շահույթի վրա որոշելու համար օգտագործվում է հետնյալ բանաձնը՝ որտեղ՝ t -ն՝ շահույթի փոփոխությունն է, 1 -ն՝ ապրանքային արտադրանքի իրացումն է լրիվ ինքնարժեքով, Ք՛՛ -ն՝ պլանային ն փաստացի շահութաբերության տարբերությունն է: Բավականաչափ լայն տեսականի ունեցող ձեռնարկություններում նախապես կատարվում է խմբավորում՝ ըստ շահութաբերության հատկանիշի: Կատարենք կոնկրետ հաշվարկ՝ ելնելով բերված տվյալներից, ընդունելով նան, որ նախորդ տարվա իրացումը տեսականու վրա բաշխված է հետնյալ կերպ. կոշիկ տղամարդու՝ 9900, կոշիկ կանացի՝ 11880 ն կոշիկ երեխայի՝ 17820 հազ. դրամ: Կազմենք հետնյալ աղյուսակը. Աղյուսակ 12.2.3 Շահույթի վրա տեսականու ազդեցության հաշվարկ

N

Արտադրանքի անվանումը (խումբը)

1.

Կոշիկ տղամարդու

3.

Կոշիկ երեխայի

2.

Կոշիկ կանացի

Նախորդ տարի

Պլանային տարի

տես. կշիռ

շահու| թաբ.

շահ. նործ.

տես. կշիռ

շահու| թաբ.

շահ. նործ.

3,0

6,4

1,25 6,75 11,0

1,4 1,2 9,0

Այսպիսով, ըստ հաշվարկի տվյալների, արտադրանքի տեսականու կառուցվածքում նախատեսված տեղաշարժերը հանգեցնելու են միջին շահութաբերության՝ 2 տոկոսային կետով իջեցման (9-11), ինչը, անկասկած, հաջորդ տարվա տնտեսական արդյունքի վրա կունենա բացասական ազդեցություն ն շահույթի պլանը կնվազեցնի 792 հազ. դրամով (39600»2/100): Նման տեղաշարժը թեն, վերջին հաշվով, ցանկալի չէ, սակայն տեղի է ունենում ձեռնարկության կամքից անկախ, շուկայի թելադրանքով: Շահույթի պլանի վրա իր դրական կամ բացասական անդրադարձը կարող է ունենալ նան համեմատելի ապրանքային արտադրանքի որակի փոփոխությունը: Իրացվող արտադրանքի որակական բարեփոխումները կապված են լրացուցիչ ծախսերի իրականացման հետ, ինչը, վերջին հաշվով, իր անդրադարձը շահույթի վրա կարող է ունենալ ինքնարժեքի միջոցով: Բարձր որակը ապահովում է մեծ պահանջարկ ն բարձր իրացվելիություն, միաժամանակ՝ դրական արդյունք: Նյութական արտադրության ոլորտում որակական փոփոխությունները կարող են արժեքային դրսնորում ստանալ կոնկրետ արտադրատեսակների իրացման գների վրա անհատական վերադիրներ նախատեսելու կամ ամբողջ իրացման ծավալը միջին տեսա323

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

կային գնով արտահայտելու միջոցով: Առաջին դեպքում կատարվում է ուղղակի հաշվարկ. փաստացի ն պլանային իրացումը արտահայտվում են համապատասխան գներով, տարբերությունը ընդունվում է որպես այդ գործոնի ազդեցություն: Երկրորդ դեպքում, երբ արտադրանքը գնահատվում է տեսակներով (սորտերով), ն նախատեսված են տեսակային գներ, հիմք է ընդունվում տեսակայնության միջին գործակիցների փոփոխությունը: Ելնելով նախորդ տարվա արտադրանքի փաստացի որակական կազմից ն պլանային տարվա՝ նույն արտադրատեսակների համար նախատեսվածից, որոշվում են տեսակայնության միջին գործակիցներ (փաստացի ն պլանային), որոնց տարբերությունը ցույց է տալիս որակի իջեցումը կամ բարձրացումը նախորդ ժամանակաշրջանի համեմատությամբ: Տեսակայնության գործակցի որոշման ավանդական բանաձնը հետնյալն է՝ որտեղ՝ կ, կ1, կ2, կ3 -ը՝ համապատասխանորեն բարձր, առաջին, երկրորդ ն երրորդ տեսակների կշիռն է ընդհանուր իրացման մեջ, գ, գ1, գ2, գ3 -ը՝ համապատասխան տեսակների գներն են՝ հարաբերական արտահայտությամբ (առաջին տեսակի գինը ընդունվում է 100, մյուսները այդ գնի նկատմամբ տոկոսներով): Այս գործոնի ազդեցությունն ավելի ընկալելի դարձնելու համար կատարենք հաշվարկ հետնյալ օրինակի տվյալներով: Ընդունենք, որ մեր ձեռնարկության պլանային ու փաստացի իրացումը ն տեսակային գները ունեն հետնյալ պատկերը.

Աղյուսակ 12.2.4

Տեսակայնության գործակցի հաշվարկ Տեսակները | տեսակ

|| տեսակ

||| տեսակ

Ընդամենը

Իրացման ·ումարը ինքնարժեքով

Տեսակարար կշիռը

Իրացման ·ինը

փաստ.

պլան.

փաստ.

պլան.

բացարձակ

հարաբ.

10600

29,4

22,7

82,4

24800

36000

26000

39600

68,9 1,7

65,6

11,7

76,5

Այստեղից՝ տեսակայնության միջին գործակիցը նախորդ տարվա փաստացի կառուցվածքի պայմաններում կկազմի՝ ,

իսկ պլանով նախատեսվածի դեպքում՝

:

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

Պարզվում է, որ որակական տեղաշարժերը նույնպես շահույթի վրա բացասական ազդեցություն են ունենալու, քանի որ տեսակայնության գործակիցը նվազելու է 1,18 կետով (93,26-94,48): Ազդեցության գումարը կկազմի 467 հազ. դրամ: Անալիտիկ եղանակով շահույթի պլանավորման ընթացքում հաշվի առնվող հաջորդ գործոնը գների փոփոխությունն է: Ազատականացված գների պայմաններում դրանց մակարդակը նախապես ֆիքսված ու կայուն չէ, տատանումները կրում են ընթացիկ բնույթ ն թելադրվում են շուկայական պայմաններով: Այնքանով, որ գները փոխվում են հաճախակի, շահույթը պլանավորելիս այս գործոնը չպետք է շրջանցվի: Ուղեցույց են համարվում մարքեթինգային հետազոտությունների արդյունքով կատարվող կանխատեսումները: Շահույթի վրա գների փոփոխության ազդեցությունը դրսնորվում է տվյալ իրացման ծավալի գործող ու սպասվող գներով՝ զուտ հասույթի տարբերության չափով: Երբ հասույթը ձնավորվում է անուղղակի հարկեր ներառող գներով (բացթողնման գին ակցիզով ն ԱԱՀ-ով), այն նախապես պետք է այդ հարկերից զտել: Հաշվարկը ցույց տանք օրինակի վրա՝ նախապես ընդունելով, որ սպասվում է տղամարդու կոշիկի գնի 209 բարձրացում, կանանց կոշիկի գնի 159 իջեցում, մյուս արտադրատեսակների գնի փոփոխություն չի սպասվում:

Աղյուսակ 12.2.5

Շահույթի պլանի վրա գների փոփոխության ազդեցության հաշվարկ Բացթողման ·ինը Իրացման Արտադրանքի անպլան. ծավ. Սպասվանումը Գործող (զույ·) վող

Կոշիկ տղամարդու Կոշիկ կանացի

10800

11520

10759.15

Զուտ հասույթը (հ.դ.) Գործող ·ներ 2×3:120 16000 36000

ՏարբեՍպասվող րություն ·ներ 6-5 (հ.դ.) 2×4:120 19200

358639

Է3200

Գների փոփոխության ազդեցությունը շահույթի վրա ստացվում է դրական՝ 1819 դրամ: Արդեն ասվել է, որ համեմատելի ապրանքային արտադրանքի իրացումից շահույթը որոշվում է ուղղակի հաշվարկի միջոցով՝ որպես զուտ հասույթի ն լրիվ ինքնարժեքի տարբերություն: Մեր օրինակում այդ արտադրանքի տեսականին սահմանափակ է՝ ընդամենը երկու անուն, որոնց իրացումից պլանային հասույթը նախատեսված է 16520 հազ. դրամ (2000+14520), իսկ ինքնարժեքը՝ 14880 հազ. դրամ (1900+12980): Արդյունքում այս գործոնի ազդեցությունը շահույթի պլանի վրա դրական է ն կազմելու է 3520 հազ. դրամ: Շահույթի պլանավորման ուղղակի եղանակի արդյունքներով մեզ համար պարզվել են նան փոխանցվող մնացորդների մեջ առկա շահույթի գումարները նս՝ մուտքագրվող մնացորդինը՝ 750 հազ. դրամ (դրական), ելքագրվողինը՝ 420 հազ. դրամ (բացասական): Ի վերջո, անալիտիկ եղանակով շահույթի պլանավորման վերջնական արդյունքի ամփոփ հաշվարկը կունենա հետնյալ պատկերը.

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Աղյուսակ 12.2. 6 Անալիտիկ եղանակով ապրանքային արտադրանքի իրացումից շահույթի պլանի ամփոփ հաշվարկը Ւ 1.

Շահույթի վրա ազդող ·ործոնները

Համեմատելի ապրանքային արտադրանքի իրացման ծավալի ազդեցությունը

2. Ինքնարժեքի փոփոխության ազդեցությունը

Ազդեցության ·ումարը (հազ. դրամ)

3. Տեսականու կառուցվածքի փոփոխության ազդեցությունը

5. Իրացման ·ների փոփոխության ազդեցությունը

4. Իրացվող արտադրանքի որակի փոփոխության ազդեցությունը 6. Ոչ համեմատելի ապրանքային արտադրանքի իրացումից շահույթը 7. Մուտքա·րվող մնացորդի հաշվով շահույթը 8. Ելքա·րվող մնացորդի հաշվով շահույթը 9.

Ապրանքային արտադրանքի իրացումից (·ործառնական) շահույթի պլանը

14370

Ձեռնարկչատիրական գործունեության հիմնական նպատակի՝ շահույթի ստացման գործում սովորաբար գլխավոր դերը պատկանում է գործառնական բնագավառին, սակայն, շատ հաճախ, գործնականում շահույթ է ստացվում նան այլ գործունեությունից: Այդ առումով կարնոր խնդիր է շահույթի կազմը որոշելը: Ձեռնարկչատիրության ընդհանուր գործունեությունից ստացվող շահույթի ընդհանուր ծավալն իրենից ներկայացնում է համախառն շահույթը: Վերջինիս մեծության վրա ազդում է ձեռնարկության գործունեությունից կախված ն անկախ գործոնների մի ամբողջություն: Համախառն շահույթի կազմում առաջին հերթին հաշվի է առնվում հիմնական գործունեության շահույթը, որը գլխավոր դեր ունի: Դրա կազմի մեջ ընդգրկվում է այլ ոչ ապրանքային արտադրանքի ն ծառայությունների իրացումից շահույթը, որը, մասնավորապես, վերաբերում է օժանդակ գյուղատնտեսական, ավտոտրանսպորտային ն այլ տնտեսություններին, որոնք գտնվում են հիմնական ձեռնարկության հաշվեկշռում: Համախառն շահույթի մեջ մտնում են նան ոչ ընթացիկ ակտիվների ն այլ գույքի իրացումից հասույթը, մնացորդային արժեքի ն իրացման հետ կապված ծախսերի տարբերությունը (շահույթը): Վերջապես, համախառն շահույթը ներառում է արտաիրացումային եկամուտներն ու ծախսերը նս, այսինքն՝ արտաիրացումային հետնանքները: Այլ իրացումից շահույթը (օժանդակ գյուղատնտեսական տնտեսության, ավտոտնտեսության, ոչ արդյունաբերական ծառայության, կապիտալ շինարարության ու կապիտալ նորոգումների համար ն այլն) պլանավորվում է ուղղակի հաշվարկի մեթոդով: Միայն տվյալ արտադրանքի ն ծառայությունների խիստ ցածր տեսակարար կշռի դեպքում է, որ շահույթը պլանավորվում է՝ ելնելով ծավալից ն հաշվետու ժամանակաշրջանի շահութաբերության մակարդակից: Այլ իրացման արդյունքը կարող է լինել ն՛ դրական, ն՛ բացասական: Արտաիրացումային հետնանքների ավանդական հոդվածներն են տուգանքները,

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

տույժերը ն այլն, որոնք հաշվարկվում են՝ ելնելով նախորդ տարիների փորձից ն կոնկրետ պայմաններից: Ինչ վերաբերում է այնպիսի հոդվածներին, եկամուտներին, ինչպիսիք են այլ ձեռնարկությունների գործունեությանը բաժնային մասնակցության եկամուտները, գույքը վարձակալության տալը, արժեթղթերի դիմաց տոկոսները, դրանք պլանավորվում են՝ ելնելով տվյալ տնտեսավարող սուբյեկտի ձեռնարկչատիրական գործունեության զարգացման կանխատեսումներից: Եթե պայմանականորեն ընդունենք, որ այլ արտադրանքի ն ծառայությունների իրացումից նախատեսված է 2600 հազարի շահույթ, արտաիրացումային հետնանքներ (դրական)՝ 1400 հազար դրամ, ապա մեր ձեռնարկության համախառն շահույթի պլանը կկազմի 18370 հազ. դրամ (14370 + 2600 + 1400): Ձեռնարկչատիրական գործունեության մեջ ներգրավված անձանց, նան հասարակության համար շահույթի պլանավորման գործընթացը, ի վերջո, չի ավարտվում միայն տարեկան սպասվելիք ծավալը որոշելով: Վերջնական արդյունքում նրանց ն պետությանը հետաքրքրում է ն առավելապես շահագրգռված են իրենց մասնաբաժիններով, դրա հաշվին իրականացվելիք հնարավոր միջոցառումների ծավալով: Բնականաբար, ներդրողները առավել հետամուտ են զուտ շահույթի այն մասին, որը բաշխվելու է շահաբաժինների ձնով, գործընթացն իրականացնողները զուտ շահույթի հաշվին արտադրության մեջ ներդրումների, աշխատողները՝ սոցիալական բարեփոխումների, վարձատրության բարձրացմանն ուղղվող մասով, պետությունը՝ գլխավորապես շահութահարկով ու այլ վճարումներով: Հետնաբար, շահույթի պլանավորումը դեռնս շարունակվում է դրա օգտագործման ու ծախսման ուղղությունները մշակելիս: Բնականաբար, շահույթի բաշխումն ու օգտագործումը դիտվում են որպես կարնոր տնտեսական գործընթացներ, որոնցով ապահովվում են ձեռնարկատերերի կարիքների բավարարումը ն հանրապետության բյուջեի որոշակի եկամուտների ձնավորումը: Շահույթի բաշխման մեխանիզմի նկատմամբ հիմնական պահանջը, բոլոր ժամանակներում ն հատկապես շուկայական էկոնոմիկայի դեպքում, եղել ն մնում է տնտեսավարման արդյունավետության բարձրացմանը ամեն կերպ նպաստելը: Հասարակական արտադրության օբյեկտիվ պայմաններից կախված՝ շահույթի բաշխման մեխանիզմը մշտապես ենթարկվել է փոփոխությունների ն համարվել է տնտեսական ռեֆորմների կենտրոնական հարցերից մեկը: Դրա կարնորագույն խնդիրներից մեկը, ինչպես նախքան շուկայական հարաբերություններին անցնելը, այնպես էլ դրանց զարգացման պայմաններում, համարվել ն համարվում է պետական բյուջե կենտրոնացվող ն տնտեսավարող սուբյեկտների տնօրինմանը թողնվող մասերի միջն օպտիմալ հարաբերակցության ստեղծումը: Ձեռնարկությունների, կազմակերպությունների համատարած սեփականաշնորհման արդյունքում տնտեսավարող սուբյեկտներն իրավունք են ձեռք բերում ստացած շահույթն իրենց հայեցողությամբ օգտագործելու, բացառությամբ այն մասի, որը ենթակա է պարտադիր նվազեցումների ն հարկադրման՝ գործող օրենսդրությանը համապատասխան: Տրամաբանորեն, բոլոր մասնակիցների համար անհրաժեշտություն է դառնում շահույթի բաշխման հստակ համակարգի գոյությունը նախ ն առաջ զուտ շահույթի ձնավորմանը նախորդող փուլում, այսինքն՝ պետք է նախօրոք ու պարզորոշ հայտնի լինի, թե տնտեսական զուտ արդյունքի որ մասը նրանք կարող են լիիրավ տնօրինել ն ինչպիսի մեխանիզմով:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Հայաստանի Հանրապետությունում ձեռնարկությունների շահույթի բաշխումը հիմնականում կանոնակարգվում է «Շահութահարկի մասին» օրենքի պահանջներին համապատասխան: Ի տարբերություն Ռուսաստանի Դաշնության ն ԱՊՀ-ի մեջ մտնող որոշ երկրների, որտեղ շահութահարկով հարկման ենթակա շահույթի մեծությունը որոշվում է համախառն շահույթից օրենսդրությամբ նախատեսված որոշակի հանումներ կատարելու ճանապարհով՝ Հայաստանի Հանրապետության վերը նշված օրենքը նախատեսում է բոլորովին այլ մոտեցում: «Շահութահարկի մասին» օրենքով հարկվող շահույթը հարկատուի համախառն եկամտի ն տվյալ օրենքով սահմանված նվազեցումների դրական տարբերությունն է: Տպավորություն է ստեղծվում, որ հարկվող շահույթը հանդես է գալիս շահույթից անկախ: Եվ իրոք այդպես է, փաստորեն, համախառն (հաշվեկշռային) շահույթը բոլորովին այլ՝ հարկվող շահույթի հետ առնչություն չունեցող մեծություն է ն ծառայում է միայն որպես հարկի վճարման աղբյուր: Համախառն եկամտի ն նվազեցումների տարբերությունը, ըստ էության, միջանկյալ արտահայտություն է, բովանդակությամբ գործառնական շահույթի (իրացումից զուտ հասույթի ն արտադրության ու իրացման ծախսերի տարբերություն) հետ կարող է նույնական չլինել: Այս առումով պարզ չէ նան, թե չփոխհատուցվող հարկերի (գույքահարկ, հողի հարկ, տուրքեր ն այլն) վճարման աղբյուրը շահույթն է, թե իրացումից հասույթը: Համախառն եկամուտը, գործող օրենքի իմաստով, ընդգրկում է հաշվետու ժամանակաշրջանում հարկատուի կողմից ստացված բոլոր եկամուտների ամբողջությունը՝ անկախ դրանց ստացման աղբյուրից: Մասնավորապես, եկամուտ են համարվում արտադրանքի, ապրանքների, ծառայությունների, ընթացիկ ու ոչ ընթացիկ ակտիվների իրացումից հասույթը, փոխատվությունների, վարձակալության դիմաց ստացված վճարները, ռոյալթները, շահաբաժինները, ապահովագրական, վնասի փոխհատուցման, պարտքերի, տույժ ու տուգանքների, հայցային վաղեմությունը կորցրած կրեդիտորական պարտքերի դիմաց փոխհատուցումներն ու եկամուտները ն այլն: Գործնականում եկամուտ չեն համարվում միայն մասնակիցների կանոնադրական կապիտալում կատարած ներդրումները ն արտարժույթի վերագնահատման դրական տարբերությունը: Նվազեցումները հստակորեն բաժանվում են երեք խմբի՝ ծախսեր, կորուստներ, այլ նվազեցումներ: Ծախսերի թվին են դասվում նյութական, աշխատանքի վարձատրության, սոցիալական ապահովագրության, ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածքի ծախսերը, ապահովագրական, չփոխհատուցվող հարկերի վճարները, փոխառու միջոցների տոկոսները, կոմերցիոն ու այլ ծախսերը: Ինչպես արդեն նշվել է, շահութահարկը վճարելուց հետո մնում է ձեռնարկության զուտ շահույթը, որը կազմակերպությունը տնօրինում է ինքնուրույնաբար: Իր հայեցողության տակ մնացող զուտ շահույթը կարող է օգտագործվել տարբեր խնդիրներ լուծելու համար՝ ձեռնարկչատիրական գործունեության հետագա զարգացման, ներտնտեսական այլ պահանջների բավարարման: Ոչ մի կազմակերպություն, ընդհուպ նան պետությունը, իրավունք չունի միջամտելու այդ շահույթի օգտագործման ուղղություններին: Սեփական շահույթի օգտագործման առաջնայնությունները որոշվում են շուկայական պայմաններից ելնելով: Մրցակցության հետագա զարգացումը պահանջ է դնում արտադրության ընդլայնման, կատարելագործման, տեխնիկական հագեցման, աշխատողների նյութական ու սոցիալական պահանջների բավարար328

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

ման, ինչը ն դառնում է գլխավոր կողմնորոշող գործոնը: Զուտ շահույթը ներկա պայմաններում սեփական շրջանառու կապիտալի լրացման ամենանպատակահարմար աղբյուրն է, միաժամանակ ուղղվում է նան հիմնական միջոցների ձեռքբերման, շրջանառու միջոցների պակասը լրացնելու համար ստացած փոխառությունների մարման ն ժամկետանց վարկերի դիմաց տոկոսների վճարման նպատակներին: Արտադրության ընդլայնման, տեխնիկական հագեցման, արդիականացման ն այլ միջոցառումներին զուգընթաց ձեռնարկության զուտ շահույթը կարող է ծախսվել նան կոլեկտիվի սպառողական ու սոցիալական կարիքների բավարարման նպատակով՝ ի վերջո բաժանվելով կուտակման ն սպառման ֆոնդերի: Բոլոր դեպքերում ձեռնարկությունների համար կարնոր խնդիր է սպառման ու կուտակման ֆոնդերին շահույթից տրվող հատկացումների միջն օպտիմալ հարաբերակցության սահմանումը՝ չանտեսելով պահուստներին հատկացում կատարելու անհրաժեշտությունը (ֆինանսական ռեզերվ, ռիսկային ֆոնդ), իսկ բաժնետիրական ընկերություններում՝ նան շահաբաժինների ֆոնդի ձնավորումը: Սեփականության բաժնետիրական ձնը ենթադրում է ակցիաների, փոխառությունների ն այլ արժեթղթերի բացթողնում: Դրանք նպաստում են ընդհանուր եկամտաբերության բարձրացմանը ն պահանջում են որոշակի բաժնետիրական եկամտի մակարդակ՝ շահաբաժինների տեսքով: Բաժնետոմսերի տեսակով պայմանավորված՝ կարող են ձնավորվել եկամտաբերության տարբեր մակարդակներ: Արտոնյալ բաժնետոմսերի դեպքում եկամտաբերության մակարդակը ն մեկ բաժնետոմսին բաժին ընկնող շահաբաժինը նախապես ֆիքսվում են ն, անկախ զուտ շահույթի գումարից, ենթակա են պարտադիր վճարման: Հասարակ (սովորական) բաժնետոմսերի դեպքում շահաբաժինների չափը պայմանավորված է մի շարք գործոններով: Առաջին հերթին այն կախված է ստացված զուտ շահույթի գումարից, ապա՝ դրանից շահաբաժիններին հատկացնելու հնարավորությունից՝ կապված ավելի առաջնահերթ ծախսեր կատարելու անհրաժեշտության հետ, ինչպես նան թողարկված բաժնետոմսերի ընդհանուր քանակի մեջ արտոնյալ բաժնետոմսերի բաժնի ն դրանց եկամտաբերության մակարդակից: Օրինակ՝ ընդունենք, որ ձեռնարկությունը թողարկել ն իրացրել է 3000 սովորական բաժնետոմս, յուրաքանչյուրը 1000 դրամ արժեքով: Արտադրանքի իրացումից զուտ հասույթը 40000 հազ. դրամ է, իսկ համախառն շահույթը՝ 4000 հազ. դրամ: Շահույթից բյուջեին ընդհանուր վճարումները կազմել են 800 հազ. դրամ: Այս դեպքում ձեռնարկության զուտ շահույթը կկազմի 3200 հազ. դրամ (4000 - 800), որի 309-ը ուղղվում է շահաբաժինների վճարմանը: Հետնաբար, սովորական բաժնետոմսերի շահաբաժիններին հատկացվող զուտ շահույթը, ըստ բանաձնի, կունենա հետնյալ արտահայտությունը՝ : Քանի որ տվյալ ձեռնարկությունը արտոնյալ բաժնետոմսեր բաց չի թողել, զուտ շահույթի 309-ը լրիվությամբ բաշխվում է սովորական ակցիաների վրա: Արդյունքում բաժնետոմսերի շահութաբերությունը կլինի 329: Արտադրական կազմակերպությունների շահույթի օգտագործման ամբողջական պատկերը հստակորեն արտահայտում է ստորն բերվող գծապատկերը:

Հաշվեկշռային շահույթի բաշխման ընդհանուր գծապատկերը

Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Ո՞րն է արտադրական կազմակերպության արտադրանքի իրացումից ն ծառայությունների մատուցումից հասույթի բովանդակությունը: 2. Որո՞նք են հասույթի մեծությունը պայմանավորող գործոնները: 3. Ո՞րն է շահույթի բովանդակությունը՝ որպես գործունեության նպատակի ն արդյունավետության (ֆինանսական հետնանքի) ցուցանիշի: 4. Որո՞նք են շահույթի վրա ազդող գոծոնները, ն շահույթի ինչպիսի՞ ընկալումներ կան: 5. Որո՞նք են շահույթի պլանավորման եղանակները, ցույց տալ դրանց մեխանիզմներն ու առանձնահատկությունները: 6. Որո՞նք են շահույթի օգտագործման ուղղությունները արտադրական կազմակերպություններում:

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

ԳԼՈՒԽ 13

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅԱՆ ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ԿԱՊԻՏԱԼԸ

13.1. ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ձեռնարկատիրական ցանկացած գործունեություն իրականացնող կազմակերպություն, անկախ սեփականության ձնից, իրավական կարգավիճակից ն ծրագրի ծավալից, անհրաժեշտաբար պետք է նախապես ավանսավորի համապատասխան մեծության կապիտալ, որն առարկայանում է արտադրական շենքերի, կառույցների, մեքենա-սարքավորումների, հարմարանքների, գործիքների, հումքի, նյութերի, կիսաֆաբրիկատների, վառելիքի, այլ նյութական արժեքների մեջ՝ մասամբ մնալով դրամական ձնի տեսքով: Արտադրական գործունեության մեջ օգտագործվող միջոցները արտադրությանը մասնակցելու առանձնահատկություններով ն օգտակար շահագործման տնողությամբ տարբեր են: Եթե շենքերը, կառույցները, հոսքային գծերը, սարքավորումներն ու մեքենաները արտադրության գործընթացին մասնակցում են տնական ժամանակաշրջանում, ապա հումքը, հիմնական ու օժանդակ նյութերը, վառելիքը ն այլ ընթացիկ ակտիվներ արտադրական գործընթացին իրենց մասնակցությունն ավարտում են շրջապտույտի մեկ փուլի ընթացքում, ընդ որում սպառվում են ամբողջությամբ ն նորից արտադրական գործընթացի մեջ կարող են մտնել լրիվությամբ վերականգնվելուց ն համալրվելուց հետո: Հասարակական կապիտալի շարժումը ամբողջական ընթացք է ստանում հիմնական, շրջանառու ն շրջանառության կապիտալների շրջապտույտների միասնության մեջ: Կապիտալի նման ստորաբաժանումը բխում է նրա առանձին մասերի՝ հասարակական ամբողջական, համախառն ներքին ն համախառն ազգային արդյունքի արտադրության գործընթացում կատարած ֆունկցիոնալ դերից: Մասնավորապես, արտադրական կապիտալը հիմնականի ն շրջանառուի դասակարգելը պայմանավորվում է դրանց նյութական կրողների՝ ոչ ընթացիկ ու ընթացիկ ակտիվների արժեքը նոր արդյունքին փոխանցելու տարբերություններով, շրջապտույտի տնողությամբ (օգտակար օգտագործման ժամանակով) ն արտադրության մեջ կատարած ֆունկցիոնալ դերով: Արտադրության միջոցները, անկախ արտադրության իրականացման հասարակական-տնտեսական պայմաններից, միշտ ստորաբաժանվում են աշխատանքի միջոցների ն աշխատանքի առարկաների: Արտադրության կապիտալիստական եղանակի պայմաններում աշխատանքի միջոցներն ու առարկաները հանդես են գալիս հիմնական ու շրջանառու կապիտալի ձնով: Արտադրական ֆոնդերը կազմում են արտադրության նյութական հիմքը, իսկ շրջանառու ֆոնդերը սպասարկում են արդյունքի շրջանառության ն բաշխման գործընթացը: Շրջանառու միջոցները միաժամանակ կազմակերպության ունեցվածքի բաղկացուցիչ մասերից են: Դրանց դրությունը ն օգտագործման արդյունավետությունը հաջող գործունեության կարնոր նախապայմաններից են: Շուկայական հարաբերու331

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

թյունների զարգացումը առաջ է բերում դրանց կազմակերպման նոր պայմաններ ն պահանջներ: Բարձր ինֆլյացիան, չվճարումները ն այլ ճգնաժամային երնույթներ կազմակերպություններին դրդում են փոփոխության ենթարկել շրջանառու միջոցների առնչությամբ տարվող քաղաքականությունը, փնտրել համալրման նոր աղբյուրներ, դիտարկել օգտագործման արդյունավետության բարձրացման նոր ուղիներ: Արտադրության անընդհատության ապահովման պայմաններից մեկը արտադրության միջոցների պարբերական նորացումն է, որն էլ իր հերթին որոշում է վերջիններիս շարժի անընդհատությունը: Շրջանառության մեջ շրջանառու միջոցները հաջորդաբար ընդունում են դրամական, արտադրական ն ապրանքային ձներ, ինչն էլ համապատասխանում է դրանց՝ արտադրական ն շրջանառության ֆոնդերի բաժանմանը: Արտադրական ֆոնդերի նյութական կրողներ են արտադրության միջոցները, որոնք ստորաբաժանվում են աշխատանքի առարկաների ն աշխատանքի միջոցների: Պատրաստի արտադրանքը դրամական միջոցների ն հաշվարկների մեջ գտնվող միջոցների հետ միասին գոյացնում է շրջանառության ֆոնդերը: Արտադրական ֆոնդերի շրջապտույտը սկսվում է հումքի, նյութերի, վառելիքի ն այլ միջոցների գնմանն ուղղված արժեքի ավանսավորումից (դրամական տեսքով)՝ շրջապտույտի առաջին փուլ: Արդյունքում դրամական միջոցները շրջանառության ոլորտից անցնում են արտադրության ոլորտ: Այս դեպքում արժեքը չի ծախսվում, քանի որ շրջապտույտի ավարտից այն վերադառնում է: Առաջին փուլի եզրափակումով ընդհատվում է ապրանքային շրջանառությունը, բայց ոչ շրջապտույտը: Շրջապտույտի երկրորդ փուլը կատարվում է արտադրության գործընթացում, որտեղ աշխատուժը իրականացնում է արտադրության միջոցների օգտագործումը՝ ստեղծելով նոր ապրանք, որն իր մեջ կրում է փոխանցված ն նոր ստեղծված արժեքը: Ավանսավորված արժեքը նորից փոխում է իր ձնը՝ արտադրականից անցնելով ապրանքայինի: Շրջապտույտի երրորդ փուլը ներառում է արտադրված պատրաստի արտադրանքի իրացումը ն դրամական միջոցների ստացումը: Այս փուլում շրջանառու միջոցները նորից անցում են կատարում արտադրության ոլորտից շրջանառության ոլորտ: Ընդհատված ապրանքային շրջանառությունը վերականգնվում է, ն արժեքը ապրանքային ձնից վերածվում է դրամականի: Ավարտելով մեկ շրջապտույտ՝ շրջանառու միջոցները մտնում են մյուսի՝ նորի մեջ, ն, այդպիսով, իրականացվում է դրանց անընդհատ պտույտը: Շրջանառու միջոցների անընդհատ շարժը արտադրության ն շրջանառության անխափան գործընթացի հիմքն է: Արտադրական ֆոնդերի շրջանառության վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ավանսավորվող արժեքը ոչ միայն հաջորդաբար ընդունում է տարբեր ձներ, այլն անընդհատ ն որոշակի չափով մնում է այդ ձներում: Կազմակերպությունների ֆոնդերի շրջապտույտը կարող է կատարվել միայն որոշակի՝ դրամական տեսքով ավանսավորված արժեքի առկայության դեպքում: Մտնելով շրջապտույտի մեջ՝ այն հաջորդաբար փոփոխում է միայն իր ֆունկցիոնալ ձնը: Դրամական տեսքով՝ նշված արժեքը իրենից ներկայացնում է տվյալ օղակի շրջանառու միջոցները: Շրջանառու միջոցները հանդես են գալիս նախ ն առաջ որպես արժեքային կատեգորիա: Դրանք նյութական արժեքներ չեն այն առումով, որ դրանցից հնարավոր

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

չէ ստանալ պատրաստի արտադրանք: Հանդես գալով որպես արժեք՝ դրամական տեսքով, շրջանառու միջոցներն արդեն շրջապտույտի ընթացքում ընդունում են անավարտ արտադրության, պատրաստի արտադրանքի, արտադրական պաշարների տեսք: Ի տարբերություն ապրանքանյութական արժեքների՝ շրջանառու միջոցները չեն ծախսվում, չեն սպառվում, այլ ավանսավորվում են՝ մի պտույտի ավարտից հետո դուրս գալով ն մտնելով մյուսի մեջ: Ավանսավորման պահը շրջանառու միջոցների էական ն տարբերիչ գծերից մեկն է, քանի որ կարնոր դեր է խաղում դրանց տնտեսական սահմանների կայացման գործում: Շրջանառու միջոցների ավանսավորման ժամանակավոր չափանիշ է ոչ թե եռամսյակային կամ տարեկան ֆոնդերի ծավալը, այլ մեկ շրջապտույտը, որից հետո դրանք համալրվում ն մտնում են հաջորդի մեջ: Շրջանառու միջոցների էության դիտարկումը ենթադրում է շրջանառու ֆոնդերի ն շրջանառության ֆոնդերի ուսումնասիրություն: Շրջանառու միջոցների բաղադրիչները (նյութական կրողները)՝ շրջանառության ֆոնդերը ն շրջանառու ֆոնդերը, գոյություն ունեն միասնության ն փոխկապվածության մեջ, բայց դրանց միջն կան նան էական տարբերություններ: Նախ՝ շրջանառու միջոցները մշտապես գտնվում են գործունեության բոլոր աստիճաններում: Արտադրական պաշարները, լինելով շրջանառու ֆոնդերի մի մասը, անցնում են արտադրության գործընթաց, վերածվում պատրաստի արտադրանքի ն առաքվում սպառման: Շրջանառու ֆոնդերն ամբողջությամբ օգտագործվում են արտադրության ընթացքում՝ իրենց արժեքը փոխանցելով պատրաստի արտադրանքին: Դրանց շրջանառվող գումարը կարող է տարվա ընթացքում տասնյակ անգամ գերազանցել շրջանառու միջոցների գումարը՝ ապահովելով յուրաքանչյուր պտույտի կատարման ժամանակ վերամշակում կամ աշխատանքի առարկաների նոր խմբաքանակների օգտագործում, որոնք մնում են տնտեսության մեջ՝ իրականացնելով փակ շրջապտույտ: Շրջանառու ֆոնդերն իրենց ուղղակի մասնակցությունն են ունենում նոր արժեքի ստեղծմանը, իսկ շրջանառու միջոցները՝ անուղղակի՝ շրջանառու ֆոնդերի միջոցով: Եթե շրջանառու միջոցներն ուղղակի ն անուղղակի մասնակցեին նոր արտադրանքի ստեղծմանը, ապա դրանք աստիճանաբար կնվազեին ն պտույտի ավարտի պահին պետք է վերանային: Շրջանառու ֆոնդերը, իրենցից ներկայացնելով սպառողական արժեք, հանդես են գալիս միայն արտադրական տեսքով: Բերված պարագաները ստեղծում են շրջանառու միջոցների ն շրջանառու ֆոնդերի շրջանառելիության տարանջատման օբյեկտիվ անհրաժեշտություն: Շրջանառու միջոցների ն շրջանառության ֆոնդերի համեմատությունը, որը շրջանառելիության փուլում շրջանառու միջոցների ֆունկցիոնալ ձնն է, հանգեցնում է հետնյալ արդյունքների. կազմակերպությունների ֆոնդերի շրջապտույտը ավարտվում է արտադրանքի (ծառայություն, աշխատանք) իրացման գործընթացով: Տվյալ գործընթացի նորմալ իրականացման համար դրանք հիմնական ն շրջանառու ֆոնդերի հետ մեկտեղ պետք է տնօրինեն նան շրջանառության ֆոնդերը: Շրջանառության ֆոնդերի պտույտը անխզելիորեն կապված է շրջանառու արտադրական ֆոնդերի պտույտի հետ ն կազմում է դրանց շարունակությունն ու եզրափակումը: Կատարելով շրջապտույտ՝ այս ֆունկցիաները միահյուսվում են՝ ստեղծելով մեկ ընդհանուր պտույտ, որի ընթացքում աշխատանքի առարկաների վրա փո333

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

խանցված շրջանառու ֆոնդերի արժեքը անցում է կատարում արտադրության ոլորտից շրջանառության ոլորտ, իսկ ավանսավորված արժեքի չափով շրջանառության ֆունկցիայի արժեքը՝ շրջանառության ոլորտից արտադրության ոլորտ: Այսպես իրականացվում է ավանսավորված միջոցների միասնական պտույտը, որն անցնում է տարբեր ֆունկցիոնալ ձներով ն վերադառնում ելակետային դրամական ձնին: Շրջանառու միջոցները, կատարելով շրջապտույտ, արտադրության ոլորտից, որտեղ գործում են որպես շրջանառու ֆոնդեր, անցում են կատարում շրջանառության ոլորտ, որտեղ գործում են որպես շրջանառության ֆոնդեր: Շրջանառու միջոցների բնորոշումը՝ որպես շրջանառու արտադրական ֆոնդերի ն շրջանառության ֆոնդերի ստեղծվող պաշարների մեջ ավանսավորված դրամական միջոցներ, չի արտացոլում այս կատեգորիայի ամբողջ տնտեսական բովանդակությունը: Այն հաշվի չի առնում, որ դրամական միջոցների որոշակի գումարի ավանսավորման հետ մեկտեղ կատարվում է լրացուցիչ ապրանքի, արժեքի՝ այդ պահուստներում ավանսավորման գործընթաց: Այդ իսկ պատճառով շահութաբեր կազմակերպություններում ֆոնդերի շրջապտույտի ավարտից հետո ստացված շահույթից ավանսավորված շրջանառու միջոցների գումարը աճում է որոշակի չափով: Ոչ շահութաբեր օղակներում ավանսավորված շրջանառու միջոցների գումարը ֆոնդերի պտույտից հետո նվազում է՝ կապված կրած վնասների հետ: Շրջանառու միջոցները հաճախ նույնացվում են դրամական միջոցներին, մինչդեռ դրանք ուղղակի իմաստով դրամական միջոցներ կոչելն անթույլատրելի է: Այն միջոցները, որոնք առարկայացած են արտադրության կամ շրջանառության մեջ, պետք չէ նույնացնել փողի հետ: Ամբողջական արժեքը ավանսավորվում է դրամական ձներում ն, անցնելով արտադրության ն շրջանառության գործընթացները, նորից ընդունում է այդ ձնը: Դրամական միջոցները հանդես են գալիս որպես միջոցների շարժի միջնորդող օղակ: Այսպես՝ շրջանառու միջոցներն իրենցից ներկայացնում են դրամական ձնով ավանսավորված արժեք, որը դրսնորվում է շրջանառու արտադրական ֆոնդերի ն շրջանառության ֆոնդերի անհրաժեշտ, նվազագույն պաշարների պլանաչափ ձնավորման ն օգտագործման համար, ինչը ապահովում է արտադրական ծրագրի ն հաշվարկների ժամանակին իրականացումը: Ընդհանրապես շրջանառու միջոցները կատարում են երկու ֆունկցիա՝ 1. արտադրական, 2. հաշվարկային: Կատարելով առաջին ֆունկցիան՝ շրջանառու միջոցներն ավանսավորվում են շրջանառու արտադրական ֆոնդերում, արտադրությանը տալիս են նյութաիրային բովանդակություն, ապահովում են արտադրական գործընթացի անընդհատությունը ն իրենց արժեքը ամբողջությամբ փոխանցում նոր արդյունքին՝ ապրանքային արտադրանքին: Արտադրության ավարտից հետո շրջանառու միջոցներն անցնում են շրջանառության ոլորտ շրջանառության ֆոնդերի տեսքով, որտեղ կատարում են երկրորդ ֆունկցիան՝ շրջապտույտի ավարտը ն շրջանառու միջոցների՝ ապրանքային ձնից դրամականի վերածվելը: Արտադրական կազմակերպությունների աշխատանքի համաչափությունը ն բարձր արդյունավետությունը պայմանավորված են շրջանառու միջոցներով ապա334

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

հովվածությամբ: Նյութական միջոցների պաշարների ստեղծման նպատակով ավանսավորվող միջոցների անբավարարությունը կարող է հանգեցնել արտադրության կրճատման, արտադրական ծրագրի թերակատարման: Պաշարների մեջ միջոցների ավելորդ կուտակումը, որն ավելի մեծ է, քան իրական պահանջը, հանգեցնում է ռեսուրսների սառեցման, դրանց ոչ արդյունավետ օգտագործման: Քանի որ շրջանառու միջոցներն իրենց մեջ ներառում են ինչպես նյութական, այնպես էլ դրամական ռեսուրսներ, դրանց օգտագործման արդյունավետությունից ն կառավարումից կախված է ոչ միայն նյութական արտադրության գործընթացը, այլն սուբյեկտների ֆինանսական կայունությունը:

13.2. ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ԿԱԶՄՆ ՈՒ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Արտադրական գործունեություն իրականացնող կազմակերպություններում շրջանառու միջոցները դրսնորվում են որոշակի կազմով ու կառուցվածքով: Կազմը ն կառուցվածքը ընդհանուր տեսքով ցույց են տրված հաշվային պլանում ն հաշվապահական հաշվեկշռում: Մաքուր շրջանառու կապիտալն իրենից ներկայացնում է ընթացիկ ակտիվների ն կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտքի տարբերությունը. ՇԿ Հ ԸԱ - ԿՊ, ուստի, վերջինիս բաղադրիչների կառուցվածքում կատարված ցանկացած փոփոխություն ուղղակի կամ անուղղակի ազդեցություն է ունենում դրա չափերի ու որակի վրա: Որպես կանոն, մաքուր շրջանառու կապիտալի նորմալ աճը դիտվում է որպես դրական փոփոխություն, սակայն կարող են լինել նան ոչ դրական փոփոխություններ: Օրինակ՝ դրա աճը անհուսալի դեբիտորների ավելացման հաշվին հազիվ թե բավարարի ֆինանսական մենեջերին: Շրջանառու կապիտալի հիմնական բաղադրիչներից մեկը ձեռնարկության արտադրական պաշարներն են, որոնք իրենց հերթին ներառում են՝ » հումքը ն նյութերը, » անավարտ արտադրությունը, » պատրաստի արտադրանքը ն այլն: Քանի որ կազմակերպությունը միջոցներ է ներդնում պաշարների ստեղծման համար, ապա պաշարների պահպանման ծախքերը կապված են ոչ միայն պահեստային ծախսերի, այլն ապրանքների փչացման, հնացման ռիսկի հետ, ինչպես նան կապիտալի ժամանակավոր արժեքի հետ, այսինքն՝ շահույթի այն նորմայի, որը կարող էր ստացվել ռիսկի նույն աստիճանով ներդրումային այլ հնարավորությունների արդյունքում: Այս կամ այն ծավալով ընթացիկ ակտիվների պահպանման տնտեսական ն արտադրակազմակերպչական արդյունքները կրում են յուրահատուկ բնույթ տվյալ տիպի ակտիվների համար: Օրինակ՝ պատրաստի արտադրանքի մեծ պաշարները (կապված վաճառքի ենթադրվող ծավալի հետ) կրճատում են ապրանքի նկատմամբ դեֆիցիտի առաջացման հնարավորությունը հանկարծակի մեծ պահանջարկի դեպքում: Հումքի ն նյութերի բավականին մեծ պաշարները «փրկում են» արտադրական գործընթացի ընդհատումից կամ այլ թանկարժեք փոխարինող նյութերի գնումից՝

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

համապատասխան պաշարների հանկարծակի չբավարարման դեպքում: Հումքի ն նյութերի գնման պատվերների մեծ քանակը թեն հանգեցնում է բավականաչափ պաշարների ստեղծմանը, բայց ն այնպես ունի որոշակի իմաստ. կազմակերպությունը կարող է հասնել մատակարարներից գների իջեցման (քանի որ մեծաքանակ պատվերները սովորաբար ենթադրում են որոշակի արտոնություններ, որոնք, որպես կանոն, ներկայացվում են զեղչերի տեսքով): Նույն պատճառով նախընտրելի է ունենալ պատրաստի արտադրանքի բավականաչափ պաշարներ, ինչը հնարավորություն է ընձեռում շուկայի աճող պահանջները ապահովելու համար, որի արդյունքում հենց ինքը, որպես կանոն, գնորդներին առաջարկում է զեղչեր: Ֆինանսական մենեջերի խնդիրն է՝ պարզել պաշարների պահպանման հետ կապված ծախսերն ու հնարավոր արդյունքը ն կազմել նորմալ հաշվեկշիռ: Դեբիտորական պարտքը շրջանառու կապիտալի կարնոր բաղադրիչներից է: Երբ մի ձեռնարկություն ապրանք է վաճառում մյուսին, դա դեռ չի նշանակում, որ վճարումը կատարվելու է անմիջապես: Մատակարարված ապրանքների դիմաց չվճարված (կամ վճարման ենթակա) հաշիվները կազմում են դեբիտորական պարտքի մեծ մասը: Դեբիտորական պարտքի յուրահատուկ տարր են ստացման մուրհակները՝ իրենց էությամբ՝ արժեթղթեր: Ֆինանսական մենեջերի խնդիրներից մեկը գնորդների անվճարունակության ռիսկի աստիճանի որոշումն է, կասկածելի պարտքերի կանխատեսելի ռեզերվի հաշվարկը, ինչպես նան երաշխավորագրերի ներկայացումը փաստացի կամ պոտենցիալ անվճարունակ գնորդների հետ աշխատանքի վերաբերյալ: Դրամական միջոցները ն արժեթղթերը ընթացիկ ակտիվների առավել լիկվիդային մասն են՝ շրջանառու կապիտալի բաղկացուցիչ մասը: Դրամական միջոցներին վերաբերում են՝ » դրամը դրամարկղում, » դրամը հաշվարկային ն դեպոզիտային հաշիվներում: Արժեթղթերը՝ կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումները, ներառում են՝ » այլ ձեռնարկությունների արժեթղթեր, » պետական պարտատոմսեր ն այլն: Արժեթղթերի ն կանխիկ միջոցների միջն ընտրություն կատարելիս ֆինանսական մենեջերը լուծում է արտադրականին համարժեք խնդիր: Մշտապես գոյություն ունեն դրամական միջոցների մեծ պաշարների ստեղծման հետ կապված առավելություններ. դրանք թույլ են տալիս կրճատել կանխիկության պակասի ռիսկը ն ընձեռում են պահանջների բավարարման հնարավորություն: Մյուս կողմից, ժամանակավորապես ազատ, չօգտագործվող դրամական միջոցների պահպանման հետ կապված ծախքերը ավելի շատ են, քան արժեթղթերում կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումների հետ կապված ծախսերը (մասնավորապես, դրանք կարելի է պայմանականորեն ընդունել չստացված շահույթի չափով) հնարավոր կարճաժամկետ ֆինանսավորման դեպքում: Այսպիսով՝ ֆինանսական մենեջերը պետք է լուծի կանխիկ միջոցների օպտիմալ պաշարների վերաբերյալ խնդիրները: Ընթացիկ պարտավորություններին վերաբերում է կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտքը, նախ ն առաջ բանկային փոխատվությունը ն այլ ձեռնարկությունների չվճարած հաշիվները: Շուկայական հարաբերությունների պայմաններում փոխատվությունների հիմնական աղբյուր են ծառայում առնտրային բանկերը: Որպես

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

կանոն, բանկերը պարտապանից պահանջում են ապրանքանյութական արժեքներով վարկերի ապահովվածություն: Երկընտրանքային տարբերակ է դեբիտորական պարտքի մի մասը որոշակի զիջումով ֆինանսական կազմակերպություններին տրամադրելը: Հետնաբար, որոշ ձեռնարկություններ կարող են կարճաժամկետ ֆինանսավորման հիմնախնդիրները կարգավորել իրենց ընթացիկ ակտիվների գրավադրման, իսկ մյուսները՝ դրանց մասնակի վաճառքի ճանապարհով: Շրջանառու կապիտալի նյութական կրողներ հանդիսացող ընթացիկ ակտիվները Հայաստանի Հանրապետության հաշվապահական հաշվառման (ՀՀՀՀ) նոր ստանդարտներով արտացոլվում են Հաշվապահական հաշվառման հաշիվների ցանկի երկրորդ դասի հաշիվներում: Դաս 2-ի 2.1. հաշիվը վերաբերում է պաշարներին: Պաշարները ներառում են նյութերը (2.1.1), աճեցվող ն բտվող կենդանիները (2.1.2), արագամաշ առարկաները (2.1.3), անավարտ արտադրությունը (2.1.4), արտադրանքը (2.1.5), ապրանքները (2.1.6): Այդ դասի 2.2 հաշիվը վերաբերում է գործառնական ն այլ ընթացիկ դեբիտորական պարտքերին, 2.4-ը՝ ընթացիկ ֆինանսական ներդրումներին, 2.5-ը՝ դրամական միջոցներին, 2.6-ը՝ այլ ընթացիկ ակտիվներին: Պաշարների խմբի նյութեր ենթախումբը (2.1.1) ընդգրկում է՝ » հումք ն նյութեր, » գնովի կիսաֆաբրիկատներ, համալրող շինվածքներ ն դետալներ, » վառելիք, » տարա ն տարային նյութեր, » պահեստամասեր, » շինանյութեր, » գյուղատնտեսական նշանակության նյութեր, » վերամշակման հանձնված նյութեր, » այլ նյութեր հոդվածները: Արտադրանք (2.1.5) ենթախմբի մեջ մտնում են՝ » պատրաստի արտադրանքը, » սեփական արտադրության կիսաֆաբրիկատները, » կոնսինգնացիոն ն կոմիսիոն հիմունքներով վաճառքի հանձնված արտադրանքը, » բեռնված արտադրանքը: Ապրանքներ (2.1.6) ենթախումբը ներառում է՝ » ապրանքներ պահեստում, » ապրանքներ մանրածախ առնտրում, » տարա ն տարանյութ, » կոնսինգնացիոն ն կոմիսիոն հիմունքներով վաճառքի հանձնված ապրանքներ, » բեռնված ապրանքներ, » այլ ապրանքներ հոդվածները: Համաձայն ՀՀՀՀ ստանդարտ 2-ի՝ պաշարներ են համարվում այն ակտիվները, որոնք՝ » պահպանվում են սովորական (ամենօրյա) գործունեության ընթացքում վաճառքի համար, » արտադրության ընթացքում են ն նախատեսված են վաճառքի համար, » արտահայտված են նյութերի ն արագամաշ առարկաների ձնով՝ արտադրան337

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

քի թողարկման կամ ծառայությունների մատուցման ընթացքում օգտագործելու համար: Ըստ նշված ստանդարտի՝ պաշարներն ընդգրկում են՝ » ապրանքներ, ներառյալ կազմակերպությունների կողմից գնված ն վաճառքի համար պահվող ապրանքները, հողակտորը ն այլ ունեցվածքը, » պատրաստի արտադրանքը, » անավարտ արտադրությունը, » նյութերը ն օժանդակ միջոցները, որոնք նախատեսված են արտադրության ընթացքում օգտագործելու համար, » արագամաշ առարկաները: Պաշարների մեջ ներառվող բոլոր ակտիվները գնահատվում են ինքնարժեքով ն իրացման զուտ արժեքի նվազագույնով: Ինքնարժեքը պետք է ներառի ձեռքբերման ծախսերը, արտադրանքի վերամշակման ծախսումները ն պաշարները տվյալ վայր բերելու հետ կապված այլ ծախսերը: Պաշարների ձեռքբերման ծախսումները ներառում են ձեռքբերման գինը, ներկրման տուրքերը, հարկերը ն պարտադիր այլ վճարումները, կոմիսիոն վճարները, ինչպես նան տրանսպորտային, բեռնման-բեռնաթափման ու այլ ծախսերը, որոնք ուղղակիորեն կապված են դրանց ձեռքբերման հետ: Վերամշակման ծախսերը ներառում են արտադրանքի վերամշակման հետ ուղղակիորեն կապված ծախսումները, օրինակ՝ արտադրական անձնակազմի աշխատավարձը: Դրանք ընդգրկում են նան պատրաստի արտադրանքի վրա բաշխվող հաստատուն ն փոփոխուն արտադրական վերադիր ծախսերը, որոնք իրականացվում են արտադրության ընթացքում: Հաստատուն արտադրական վերադիր ծախսերի բաշխումը կատարվում է՝ ելնելով արտադրական սարքավորումների նորմատիվային հզորությունից՝ անկախ հզորությունների փաստացի օգտագործումից: Փոփոխուն արտադրական ծախսերը միավոր արտադրանքի վրա բաշխվում՝ են ելնելով արտադրական հզորությունների փաստացի օգտագործման մակարդակից: Տեսականու բազմազանության դեպքում, երբ դրանք արտադրվում են համատեղ, վերամշակման ծախսերը դրանց վրա բաշխվում են ռացիոնալ ն համամասնական սկզբունքներով: Պաշարների ինքնարժեքը, սովորաբար, արտադրված ապրանքների ն ծառայությունների համար պետք է հաշվարկվի կոնկրետ ինքնարժեքի որոշման ճանապարհով (կալկուլյացիա), ինչը ընդունելի չէ պաշարների մեծ միավորների առկայության դեպքում: Նման հանգամանքներում օգտագործվում է պաշարների մնացորդի ընտրության մեթոդը, ըստ որի՝ ինքնարժեքը որոշվում է «Առաջինը մուտք՝ առաջինը ելք» ԱՄԱԵ (ՖԻՖՕ), «Վերջինը մուտք՝ առաջինը ելք» ՎՄԱԵ (ԼԻՖՕ) կամ միջին կշռված արժեքի բանաձնով: Գործող ստանդարտի համաձայն՝ արագամաշ առարկաներին վերաբերում են այն ակտիվները, որոնց ծառայության ժամկետը չի գերազանցում մեկ տարին՝ անկախ դրանց արժեքից: Այդ ակտիվների շարքն են դասվում, օրինակ, պահեստամասերը, սպասարկող սարքավորումները, գործիքները ն հարմարանքները, արտադրական ն տնտեսական գույքը, ժամանակավոր կառույցները, հատուկ հագուստը ն կոշկեղենը, անկողնային պարագաները, այլ գույքը: Արագամաշ առարկաների արժեքը

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

ծախսումների համապատասխան հաշիվներին դուրս է գրվում շահագործման հանձնելու պահին: ՀՀՀՀ ստանդարտ 2-ում ընդգրկված ընթացիկ ակտիվների խմբերն ու տարրերը բնութագրում են շրջանառու կապիտալի կազմը, իսկ դրանց՝ ընդհանուր շրջանառու կապիտալի մեջ ունեցած տեսակարար կշիռները արտահայտում են կառուցվածքը: Կազմը նույնատիպ գործունեություն իրականացնող բոլոր կազմակերպություններում գրեթե նույնն է, իսկ կառուցվածքային տարբերությունները բավականաչափ մեծ են՝ հատկապես ըստ արտադրության ճյուղերի պատկանելության կազմակերպությունների, ինչը պայմանավորված է արտադրության առանձնահատկություններով, թողարկվող արտադրանքի բնույթով ն մատակարարման-իրացման, հաշվարկների կազմակերպման պայմաններով: Արդյունաբերական արտադրանքի արտադրությամբ զբաղվող կազմակերպությունների շրջանառու կապիտալի նյութական կրողների մեջ իրենց ծավալով ամենախոշորը, նշանակությամբ ու դերով ամենակարնորը հումքը ն նյութերն են, որոնք կազմում են թողարկվող արտադրանքի հենքը: Դրանց պահանջվող ծավալի ու կառուցվածքի պաշարների առկայությունը արտադրական ծրագրի կատարման գլխավոր նախադրյալներից մեկն է: Միաժամանակ, հումքի, հիմնական նյութերի ն գնովի կիսաֆաբրիկատների որակական հատկանիշը անմիջականորեն անդրադառնում է արտադրվող արդյունքի սպառողական արժեքի վրա, հետնաբար, պայմանավորում է նան այն գները, որոնցով դրանք կարող են իրացվել: Իրենց արժեքով հումքը ն նյութերը ձնավորում են արտադրության ծախսերի գերակշռող մասը՝ կազմելով փոխանցվող արժեքի ամենավճռական տարրերից մեկը: Ընթացիկ ակտիվների այս խումբը արդյունաբերական ձեռնարկությունների շրջանառու միջոցների թվում իր տեսակարար կշռով կազմում է 35-409: Ընթացիկ ակտիվների մեջ բավականաչափ մեծ է նան արտադրության վրա կատարված ծախսումների բաժինը, հատկապես անավարտ արտադրության ն սեփական արտադրության կիսաֆաբրիկատների: Ընդհանուր առմամբ այն գերազանցում է 209-ը, իսկ ծանր մեքենաշինությունում՝ ավելի քան 35-409-ը: Շրջապտույտի անընդհատությունն ապահովելու համար ամեն մի արտադրական կազմակերպություն զուգահեռաբար պետք է ունենա շրջանառության ֆոնդերի որոշակի ծավալ, ինչի մեծությունը ն կառուցվածքը պայմանավորված են տվյալ արտադրության ու իրացման ծավալով, նյութական արժեքների ստացման ու ապրանքների իրացման դրվածքով, հաշվարկավճարային փոխհարաբերությունների գործընթացով ն այլն: Շրջանառության ֆոնդերն ընդգրկում են վաճառքի համար նախատեսված արտադրանքի ու ապրանքների լայն շրջանակ, դրամարկղում ու բանկային հաշիվներում դրամական միջոցները, դեբիտորական պարտքերը ն այլն: Այս խմբի կազմն իր արտացոլումն է գտնում ՀՀՀՀ ստանդարտ 2-ի պաշարներ խմբում՝ հաշվառվելով 2-րդ դասի 2.1.5, 2.1.6, 2.2 հաշիվներում: Վերարտադրական գործունեության մեջ շրջանառու միջոցների դրամական ձնը կատարում է առանձնահատուկ դեր: Դա դրսնորվում է նրանում, որ, ի տարբերություն մյուս ֆունկցիոնալ ձների, միայն տվյալ ձնով են ապահովվում փոխհարաբերությունները միմյանց, բյուջեի, սոցիալական մարմինների, վարկային համակարգի, աշխատողների ն այլ կազմակերպությունների հետ: Հենց այդ ձնում գտնվող ակ339

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

տիվներով են կատարվում միջոցների հետագա բաշխումն ու վերաբաշխումը նան ներտնտեսական կարիքների կուտակման ու սպառման պահանջների բավարարման նպատակով: Թեն, ընդհանրապես, ազատ դրամական միջոցների բաժինն ընդհանուր շրջանառու միջոցների մեջ կազմում է 5-69, սակայն ներկա, լրիվ չձնավորված ու կանոնակարգված շուկայական հարաբերությունների պայմաններում ավելացել է դրանց ծավալն, ու մեծացել է դերը՝ հատկապես միջտնտեսական փոխհարաբերությունների իրականացման գործում: Տնտեսական մարմինների ազատ դրամական միջոցների առաջացման պատճառները կապված են ընթացիկ ակտիվների շրջապտույտի առանձնահատկությունների հետ. մասնավորապես, կարնոր գործոն է միջոցների ստացման ն ծախսման ժամկետների միմյանց չհամապատասխանելը: Ինչպես ասվեց, արտադրության տարբեր ճյուղերում շրջանառու կապիտալի կառուցվածքը միատեսակ չէ: Այն տարբեր է նույնիսկ միննույն ճյուղի նույնատեսակ արտադրանք թողարկող ձեռնարկություններում: Տարբերությունները պայմանավորված են արտադրանքի ն ճյուղի կոնկրետ առանձնահատկություններով, կազմակերպությունների տեխնիկական զինվածության ու մասնագիտացման աստիճանով, կիրառվող տեխնոլոգիայով, իրացման ու հաշվարկների կազմակերպման պայմաններով ն այլն: Ամբողջության մեջ սովորական պայմաններում ընթացիկ ակտիվների ավելի քան 3/4-ը կազմում են ապրանքանյութական արժեքները, որոնցում էլ գլխավորը պաշարներն են: Այս առումով էլ ֆինանսական մենեջերի կողմից շրջանառու կապիտալի մեջ ավանսավորվող գումարի մեծությունը որոշելիս հատուկ ուշադրություն է դարձվում տվյալ ն այլ կանխատեսելի ընթացիկ ակտիվների պահանջը որոշելուն: Շրջանառու միջոցները, լինելով կազմակերպությունների գործունեության իրականացման կարնորագույն գործոն ն ունեցվածքի բաղկացուցիչ մաս, ֆինանսական կառավարման հիմնական ոլորտներից մեկն են հատկապես սկզբնական օղակներում: Շրջանառու միջոցների դրությունը ն օգտագործման արդյունավետությունը ֆիրմաներում նախ ն առաջ պայմանավորված են դրանց պահանջի կանխատեսման ն գործունեության մեջ միջոցների ավանսավորման հաշվարկների հավաստիությամբ: Այս բնագավառի կառավարման անհրաժեշտությունն ու դերը չափազանց մեծ են հատկապես անցումային ժամանակաշրջանի համար, երբ ռիսկերը խիստ մեծ են, կորուստ կրելու հավանականությունը՝ բարձր: Շրջանառու միջոցների պահանջի պլանավորումը միկրոմակարդակով ֆինանսական պլանավորման բնագավառներից մեկն է ն պետք է գտնվի տնտեսավարող սուբյեկտների ն պետական համապատասխան գերատեսչությունների ուշադրության կենտրոնում: Մինչդեռ ինչպես միկրոմակարդակով ֆինանսական պլանավորումը, այնպես էլ նրա այս բնագավառը Հայաստանի Հանրապետությունում լրիվ անտեսված են: Արտադրական-ֆինանսական ծրագրի ցուցանիշներն են իրական այն ելակետերը, որոնց վրա կառուցվում են մակրոտնտեսական հետնանքները, հատկապես բյուջեի եկամուտները, հակառակ պարագայում ամեն ինչ որոշվում է աչքաչափով, ինչը գործնականում դրսնորվել է պետական բյուջեի կազմման ընթացքում: Կազմակերպության ծրագրի անխափան կատարման համար կարնոր է ոչ միայն շրջանառու միջոցների ծավալը, այլն կառուցվածքը, ակտիվների այն նվազագույն մնացորդը, որն անհրաժեշտ է տվյալ արտադրական ծրագրի իրակա340

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

նացման համար: Ակտիվների ն դրանց ձնավորման աղբյուրների մեծությունը պետք է բխի արտադրական ծրագրի պարամետրերից ն լինի օպտիմալ, ինչը հնարավոր է ապահովել միայն կոնկրետ պլանավորում (նորմավորում) իրականացնելու միջոցով:

13.3. ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ ԵՎ ՆՈՐՄԱՎՈՐՈՒՄԸ

Շրջանառու միջոցների կազմակերպումը ֆինանսական կառավարման բնագավառներից մեկն է: Այն իրականացվում է որոշակի սկզբունքներով ն օրինաչափություններով: Գլխավոր պահանջն այն է, պլանավորվող կամ գործունեության իրականացման ամբողջ ժամանակաշրջանում ընթացիկ ակտիվների մեջ ավանսավորված միջոցների օպտիմալ քանակությունը լինի այնպիսին, որ լիովին բավարարի արտադրական ծրագրի կատարման համար անհրաժեշտ պաշարների ստեղծման ն որոշակի ծախսեր կատարելու պահանջները: Ազատ շուկայի պայմաններում շրջանառու կապիտալի ռացիոնալ կազմակերպումը հենվում է դրանց ձնավորման ու օգտագործման բնագավառում կազմակերպությունների լայն ինքնուրույնության վրա: Բնականաբար, ֆիրմաներն իրենք են որոշում միջոցների նկատմամբ ընդհանուր պահանջը, ընթացիկ ակտիվների նյութական խմբերի մեծությունը, ըստ բնագավառների բաշխվածությունը ն ձնավորման աղբյուրները: Առնտրական հաշվարկը ն շահույթ հետապնդելու հանգամանքը նրանց զրկում են սխալվելու իրավունքից, շեղումները չպետք է գերազանցեն թույլատրելի սահմանները, չպետք է առաջացնեն լրացուցիչ ծախս կատարելու ն ընդունված ծրագիրը ձախողելու ռիսկ: Այդ տրամաբանությամբ՝ բոլոր տնտեսավարող սուբյեկտների համար շրջանառու միջոցների ճիշտ կազմակերպումն ու կառավարումը դրանց արդյունավետության օգտագործման գրավականներից կարնորագույնն են: Շրջանառու միջոցների կառավարումը կոչված է լուծելու հետնյալ խնդիրները՝ » ընթացիկ ակտիվների կազմի ն կառուցվածքի սահմանում, » դրանց նկատմամբ ընդհանուր պահանջի որոշում, » շրջանառու միջոցների ձնավորման աղբյուրների նախատեսում, » շրջանառու միջոցների տնօրինման ն մաննրելու հնարավորությունների բացահայտում, » միջոցների արդյունավետ օգտագործման ն պահպանման ապահովության կանխատեսում: Շրջանառու միջոցների նյութական կրողների գերակշիռ մասը կազմում են աշխատանքի առարկաները ն դրսնորվում են պաշարների ձնով: Բացի այդ, զգալի բաժին ունեն նան որոշ աշխատանքի միջոցներ՝ արագամաշ առարկաներ, գործիքներ, փոխարինող հարմարանքներ, պահեստամասեր, արտահագուստ, կոշիկ ն այլն: Այս ամենը արտադրական ծրագրի մեծության հետ ունի ուղղակի առնչություն, զգայուն է նրա նկատմամբ ն փոփոխվում է վերջինիս փոփոխությանը համամասնորեն: Թեն դրանց գծով պաշարների մեծությունը կախվածության մեջ է նան արտաքին բազմաթիվ գործոններից, այնուհանդերձ, կանխատեսելի են ն կարող են ճշգրտությամբ պլանավորվել:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Տեսականորեն շրջանառու միջոցները կանխատեսվելու առումով ստորաբաժանվում են նորմավորվողի ն չնորմավորվողի: Տնտեսավարման հայրենական պրակտիկան ավանդաբար նախընտրում է առանձին խմբերի ու տարրերի գծով պաշարների պլանային նորմաների ու նորմատիվների սահմանումը: Չնորմավորվող շրջանառու միջոցների պահանջը որոշվում է օպերատիվ տվյալների հիման վրա: Ամեն դեպքում սեփական շրջանառու միջոցների պահանջի որոշումը իրականացվում է նորմավորման միջոցով: Նորմավորման նպատակն է որոշել շրջանառու միջոցների այն ռացիոնալ ծավալը, որն անհրաժեշտ է արտադրության ն շրջանառության ոլորտների նորմալ գործունեությունն ապահովելու համար: Շրջանառու միջոցների նորմավորումն իրականացվում է դրամական արտահայտությամբ: Վերջիններիս նկատմամբ պահանջի որոշման հիմքում դրված են պլանավորվող ժամանակաշրջանի ընթացքում թողարկվող արտադրանքի ծավալը ն արտադրության ծախսումների նախահաշիվը: Միաժամանակ, արտադրության ոչ սեզոնային ճյուղերի ձեռնարկությունների համար որպես հաշվարկների հիմք օգտագործվում են չորրորդ եռամսյակի տվյալները, որտեղ արտադրանքի ծավալը, որպես կանոն, տարեկան ծրագրում ամենամեծն է: Արտադրության սեզոնային բնույթի կազմակերպությունների համար օգտագործում են արտադրության ամենափոքր ծավալ ունեցող եռամսյակի տվյալները, քանի որ շրջանառու միջոցների սեզոնային պահանջը նպատակահարմար է ապահովել բանկերի կարճաժամկետ փոխատվությունների հաշվին: Նորմատիվի որոշման գլխավոր ցուցանիշը նորմավորվող շրջանառու միջոցների միջին օրական ծախսն է՝ դրամական արտահայտությամբ: Ըստ կոնկրետ պաշարների՝ միջին օրական ծախսը հաշվարկվում է՝ ելնելով արտադրության ծախսերի հաշվետվության համապատասխան հոդվածներից: Անավարտ արտադրության վրա ծախսերը սահմանվում են՝ ելնելով համախառն կամ ապրանքային արտադրանքից, պատրաստի արտադրանքի գծով՝ ապրանքային արտադրանքի արտադրական ինքնարժեքից: Նորմավորման ընթացքում սահմանվում են մասնակի ն ամբողջական նորմատիվներ: Նորմավորման գործընթացը բաղկացած է մի քանի հաջորդական փուլերից: Նախ ն առաջ մշակվում են պաշարի նորմաներ՝ նորմավորվող շրջանառու միջոցների յուրաքանչյուր տարրի գծով: Նորման հարաբերական մեծություն է, որը համապատասխանում է շրջանառու միջոցների յուրաքանչյուր տարրի ընթացիկ պաշարին: Որպես կանոն, նորմաները սահմանվում են պաշար-օրերի տեսքով: Պաշարների նորման կարող է սահմանվել նան տոկոսներով՝ որոշակի բազայի նկատմամբ: Ի վերջո, շրջանառու միջոցների ամբողջական նորմատիվն իրենից ներկայացնում է ապրանքանյութական արժեքների պլանային այն նվազագույն պաշարների դրամական արտահայտությունը, որն անհրաժեշտ է տվյալ ծրագրի պայմաններում ձեռնարկության նորմալ տնտեսական գործունեությունն ապահովելու համար: Ավանդաբար օգտագործում են շրջանառու միջոցների նորմավորման հետնյալ հիմնական մեթոդները՝

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

1. ուղղակի հաշվարկի մեթոդ, 2. անալիտիկ հաշվարկի մեթոդ, 3. գործակցային մեթոդ: Ուղղակի հաշվարկի մեթոդի էությունն այն է, որ նախ՝ որոշվում է ընթացիկ ակտիվների յուրաքանչյուր տարրի մեջ ավանսավորվող շրջանառու միջոցների մեծությունը, ապա՝ դրանք գումարելով՝ նորմատիվի ընդհանուր գումարը: Անալիտիկ հաշվարկի մեթոդը կիրառվում է այն դեպքում, երբ պլանավորվող ժամանակաշրջանում կազմակերպության գործունեության մեջ էական կառուցվածքային փոփոխություններ չեն նախատեսվում, ն հիմնականում պահպանվում են նախորդ ժամանակաշրջանի պայմանները: Այս դեպքում շրջանառու միջոցների նորմատիվի հաշվարկն իրականացվում է խոշորացված ձնով՝ հաշվի առնելով արտադրության ն նորմավորվող շրջանառու միջոցների մեծության ծավալների աճի հարաբերակցությունը նախորդ ժամանակաշրջանում: Գործակցային մեթոդի կիրառման դեպքում նորմատիվը որոշվում է բազիսային ժամանակաշրջանի նորմատիվի ճշգրտման միջոցով՝ հիմնականում ելնելով համախառն արտադրանքի պլանային աճի տեմպերից: Նորմավորման պրակտիկան ցույց է տվել, որ առավել նպատակահարմար է օգտվել ուղղակի հաշվարկի մեթոդից: Քանի որ արդյունքները շատ ավելի հավաստի են, ուստի հնարավոր է կատարել մասնակի ն ամբողջական նորմատիվների առավել ճշգրիտ հաշվարկներ: Ապրանքանյութական արժեքների պաշարների ձնավորման համար անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցների (նորմատիվի) որոշման սկզբունքային բանաձնը հետնյալն է՝ ՖՄ (կամ նորմատիվը) Հ N (նորմա) » Ս (օրական սպառում):

Օգտագործվող հումքի, հիմնական նյութերի ն գնովի կիսաֆաբրիկատների՝ ըստ անվանացանկի միջին օրական ծախսը հաշվարկվում է դրանց՝ համապատասխան եռամսյակի ծախսերի գումարի ն եռամսյակի օրերի թվի հարաբերությամբ: Պաշարների նորմաների որոշումը նորմավորման առավել բարդ ն կարնոր մասն է: Պաշարների նորման կազմվում է ըստ նյութերի յուրաքանչյուր խմբի ն տեսակի: Եթե օգտագործվում են հումքի ն նյութերի շատ տեսակներ, ապա նորման սահմանվում է ըստ հիմնական տեսակների: Պաշարների նորման՝ օրերով, ըստ հումքի, նյութերի ն կիսաֆաբրիկատների, սահմանվում է՝ ելնելով տրանսպորտային, տեխնոլոգիական, նախապատրաստական, ընթացիկ պահեստային ն ապահովագրական պաշարների ստեղծմանը անհրաժեշտ ժամանակից: Տրանսպորտային պաշարները անհրաժեշտ են այն դեպքում, երբ ճանապարհին բեռների շարժման արագությունը գերազանցում է դրանց հաշվարկային փաստաթղթերի ստացման ու վճարման արագությունը: Մասնավորապես, տրանսպորտային պաշարները նախատեսվում են նյութերի դիմաց նախնական վճարման պայմանով փոխհարաբերությունների դեպքում: Տրանսպորտային պաշարը, սովորաբար, նախատեսվում է գնորդ կազմակերպությունների մոտ: Դրա անհրաժեշտությունը հետնանք է այն բանի, որ ապրանքանյութական արժեքների ն դրանց վճարման փաստաթղթերի շարժումը ժամանակի առումով միմյանց չեն համընկնում, հատկապես այլ քաղաքային մատակարարումների

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

դեպքում: Դրա հետնանքով հայտնի ժամանակի ընթացքում ընթացիկ ակտիվների որոշակի մասը տվյալ կազմակերպության շրջանառությունից դուրս է գալիս առանց համապատասխան փոխհատուցման: Այսպես, երբ մատակարարը գնորդին ապրանքներ է առաքում, դրանք նրա շրջանառությունից դուրս են գալիս, իսկ գնորդը նախքան ստանալը այդպիսիք օգտագործել չի կարող: Բնականաբար, երկուսն էլ ունենում են շրջանառու միջոցների նկատմամբ լրացուցիչ պահանջ. մատակարարը առաքումից մինչն դրանց արժեքը վճարելու, գնորդը հարկային հաշիվը վճարելու պահից մինչն ապրանքները նշանակման վայրը հասնելու տնողության սահմաններում: Գործնականում արդյունաբերական կազմակերպությունները հումք, նյութեր ն գնովի կիսաֆաբրիկատներ ստանում են բազմաթիվ մատակարարներից: Տարբեր մեծություններով են արտահայտվում բեռների ն հաշվարկային փաստաթղթերի վազքի տնողությունները: Բնականաբար, հարկ է լինում համապատասխան խմբերի գծով տրանսպորտային պաշարի նորմաները որոշել ըստ կոնկրետ մատակարարների ն, ապա, ելնելով ընդհանուր մատակարարումների մեջ յուրաքանչյուրի տեսակարար կշռից, դուրս բերել միջին նորման: Այնքանով, որ լայն անվանացանկի դեպքում նման մոտեցումը շատ աշխատատար է, բացի այդ, պլանավորման նախօրյակին բավարար տվյալներ ձեռք բերել հնարավոր չէ, ուստի, շատ հաճախ տրանսպորտային պաշարի միջին նորման որոշվում է՝ ելնելով նախորդ ժամանակաշրջանում բեռների՝ ճանապարհին վճարված միջին մնացորդներից: Սկզբնական հաշվառման տվյալներով՝ մնացորդները անհրաժեշտ ճշտումներ կատարելուց հետո հարաբերում են համապատասխան խմբի օրական պահանջի (ծախսի) վրա ն ստանում տրանսպորտային պաշարի նորման: Այդպիսի հաշվարկ կազմվում է այդ խմբի մեջ մտնող բոլոր տարրերի համար, ն ապա, դարձյալ հաշվի առնելով ընդհանուր ստացումների մեջ դրանց տեսակարար կշիռներն ու անհատական նորմաները, որոշվում է միջին նորման: Հումքի, հիմնական նյութերի, գնովի կիսաֆաբրիկատների ն վաճառքի նպատակով ձեռք բերվող ապրանքների պաշարներ ստեղծելու համար շրջանառու միջոցների նորմայի հաջորդ բաղկացուցիչ տարրը դրանց ընդունման, բեռնաթափման, տեսակավորման ն պահեստավորման համար պահանջվող ժամանակն է: Այդ պահանջը կոչվում է նախապատրաստական ն ստեղծվում է, քանի որ ձեռնարկությունները ստացված հումքը, նյութերը ն ապրանքները անմիջապես օգտագործել ն վաճառել չեն կարող, որոշակի ժամանակ է պահանջվում վերը նշված գործողությունները կատարելու համար: Նախապատրաստման հետ կապված յուրաքանչյուր գործառնության տնողությունը սահմանվում է՝ ելնելով գործող կամ ձնավորված տեխնիկական նորմաներից կամ կատարելով ժամանակաչափում: Առանձին դեպքերում նախապատրաստական պաշարից զատ սահմանվում է տեխնոլոգիական պաշարի նորմա: Երբեմն, առանձին արտադրություններում ստացված ընթացիկ ակտիվները (հումքը, նյութերը, կիսաֆաբրիկատները) հնարավոր չէ անմիջապես հիմնական արտադրություն բաց թողնել, անհրաժեշտորեն պահանջվում է կիրառել տեխնոլոգիական գործընթացներ (չորացում, հնացում, հասունացում, խմորում, ջերմամշակում ն այլն): Տեխնոլոգիական պաշարի նորմայի մեծությունը պայմանավորված է երկու գործոններով՝ տվյալ գործընթացի տնողությամբ ն դրանով անցման ենթակա մասի ընդհանուր ծախսի մեջ ունեցած տեսա344

ԲԱԺԻՆ 3.

կարար կշռով: Դա հավասար է՝

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

(t-ն տեխնոլոգիական գործընթացի միջին

տնողությունն է, իսկ d-ն՝ դրանով անցնող մասի տեսակարար կշիռը): Կարող է լինել նան այլ մոտեցում այդ նորմայի որոշման համար: Մասնավորապես, հնարավոր է տվյալ խմբի համար սահմանել մասնակի նորմատիվ ն, հարաբերելով ընդհանուրի օրական ծախսին, ստանալ տեխնոլոգիական պաշարի նորման: Օրինակ, եթե արտադրության ծախսումների նախահաշվով այդ խմբի տվյալ եռամսյակի ընդհանուր ծախսը նախատեսված է 270 մլն դրամ, որի 309-ը պարտադիր ենթակա է տեխնոլոգիական մշակման՝ 60 օր տնողությամբ, ապա առաջին ձնով տեխնոլոգիական պաշարի նորման կկազմի՝ : Երկրորդի դեպքում հարկավոր է հաշվել այդ խմբի համար շրջանառու միջոցների մասնակի նորմատիվը, ինչը հավասար է օրական ծախսի ն նորմայի արտադրյալին՝ Նորման նույնպես կկազմի 18 օր

:

:

Շրջանառու միջոցների նորմատիվային պաշարների մեջ, սովորաբար, ավելի մեծ է ապրանքային մնացորդների ընթացիկ պաշարի բաժինը, որի պահանջը որոշելը համեմատաբար աշխատատար է: Հումքի ն նյութերի ընթացիկ պահեստային պաշարը նրանց մշտական անհրաժեշտ մնացորդն է, որը լրիվ նախապատրաստված է արտադրական գործընթացի մեջ մտնելու կամ վաճառքը կազմակերպելու համար: Վերջինիս անհրաժեշտությունը պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ գործնականում հնարավոր չէ կազմակերպել ն ապահովել դրանց ամենօրյա ստացումը: Այդ պաշարները կոչված են ապահովելու արտադրության կամ վաճառքի անխափան գործընթացը: Առնտրական հաշվարկի տեսանկյունից՝ ընթացիկ պաշարները պետք է լինեն նվազագույն, եթե հնարավոր է՝ օպտիմալ: Բոլոր դեպքերում արտադրական ու առնտրական կազմակերպությունների համար ձեռնտու է նյութերի ու ապրանքների ամենօրյա ստացումը: Հաճախակի ստանալու դեպքում փոքրանում է դրանց միջակայքը, պակասում ընթացիկ պաշարների մեջ ավանսավորվող գումարը, բնականաբար, շրջանառու միջոցների նկատմամբ պահանջը, կրճատվում են պահեստավորման ու պահպանման ծախսերը, հետնաբար մեծանում է գործառնական ակտիվությունը: Ընթացիկ պաշարների մեծությունը կապված է կոնկրետ ծախսերի կատարման հետ (պահպանում, սպասարկում), որի մինիմիզացումը ներկայացնում է օպտիմալացման խնդիր ն պետք է լուծվի նորմավորման ընթացքում: Արտադրական պաշարների գծով դա մատակարարվող հումքի, նյութերի ն այլնի օպտիմալ մեծության որոշումն է: Գործնականում, որքան մեծ է մեկ խմբաքանակի ստացման ծավալը, այնքան հարաբերականորեն փոքր են նրա տեղավորման ծախսերը (փոխադրում, ընդունում), սակայն դա կանխորոշում է պաշարի միջին ծավալի մեծ լինելը: Եթե հումքը գնվի ամիսը մեկ անգամ, ապա պաշարի միջին մեծությունը կլինի 30 օրվա պահանջի չափով, իսկ երկու անգամի դեպքում՝ 15 օրվա: Մատակարարման մեկ խմբաքանակի մեծ ծավալով ստացման դեպքում (ամիսը 1 անգամ) սպասարկման ծախսը նշանակենք ԸՏ1, իսկ երկու անգամի դեպքում (երբ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ծավալը կրկնակի նվազում է)՝ ԸՏ2: Այս դեպքում մատակարարման միավորի օպտիմալ մեծության հաշվարկը սպասարկման ծախսերի մինիմիզացման պայմաններում՝ ԸՏ1 + ԸՏ2 Հ ոiո, կատարվում է հետնյալ բանաձնով (Ուիլսոնի մոդել). ,

ՄօՏ - մատակարարման օպտիմալ ծավալ, Ըպ - ընթացիկ պաշարի մեծություն, ԸՏ1 - ամիսը մեկ անգամ ստանալու դեպքում միավորի սպասարկման ծախս, ԸՏ2 - ամիսը երկու անգամ ստանալու դեպքում միավորի սպասարկման ծախս: Որպես կանոն, ընթացիկ պահեստային պաշարի գծով շրջանառու միջոցների նորման հումքի ն նյութերի խմբերի համար ընդունվում է մատակարարումների միջին միջակայքի 509-ի չափով: Դա հիմնավորվում է նրանով, որ կազմակերպություններում բոլոր նյութերի ն ապրանքների պաշարները չեն կարող միաժամանակ լինել առավելագույն: Այդ պաշարները կայուն մեծություն չեն. մատակարարման պահին հասնում են առավելագույնի ն հաջորդի նախօրյակին իջնում են նվազագույնի: Միաժամանակ նկատի է առնվում այն հանգամանքը, որ տվյալ խմբի մեջ մտնող տարրերից մեկի պաշարը որոշակի պահի կարող է լինել առավելագույն, մյուսներինը՝ նվազագույն որոշ մասի գծով միջին պաշար ունենալու պայմաններում: Այն դեպքում, երբ կազմակերպությունը օգտագործում է սահմանափակ տեսականու նյութեր, ն մատակարարների թիվը նս սահմանափակ է, ընթացիկ պաշարի համար կարող է նախատեսվել ավելի բարձր նորմա, ընդհուպ մինչն այդ միջակայքի 1009-ի չափով: Այսպիսով՝ կարելի է հավաստել, որ ընթացիկ պահեստային պաշարի նորման հավասար է երկու հաջորդական մատակարարումների միջն ընկած ժամկետի կեսին: Հումքի, հիմնական նյութերի, գնովի կիսաֆաբրիկատների ն ձեռք բերվող այլ ապրանքների պաշար ստեղծելու համար շրջանառու միջոցների նորմայի վերջին տարրի՝ ապահովագրական պաշարի անհրաժեշտությունը պայմանավորված է նրանով, որ, սովորաբար, շրջանառու միջոցների նորմավորումը կատարվում է՝ ելնելով պլանային ն նախատեսված տնտեսական պայմանագրերի ցուցանիշներից: Գործնականում բոլորովին էլ բացառված չեն մատակարարների կողմից ապրանքանյութական արժեքների առաքման ժամկետների խախտումներ կամ իրենց մեղքով, կամ տրանսպորտի ն այլ պատճառներով: Տվյալ բնագավառի ռիսկերի հետ կապված բացասական հետնանքները կանխելու ն գործունեության նորմալ ընթացքը ապահովելու համար կազմակերպություններում պետք է ստեղծվի լրացուցիչ երաշխիքային (ապահովագրական) պաշար: Քանի որ ապահովագրական պաշար ստեղծելու անհրաժեշտությունը կապված է պատահական գործոնների հետ, ուստի դրա մեծությունը կանխատեսելը որոշակի դժվարություն է ներկայացնում: Այսպիսով՝ ընթացիկ նյութական ակտիվների նշված կարնորագույն խմբերի համար արտադրական պաշարի ընդհանուր նորման իրենից ներկայացնում է նշված հինգ նորմաների գումարը, իսկ նորմատիվը՝ դրա ն եռամսյակի արտադրական ծրագրով նույն խմբի համար նախատեսված օրական ծախսի արտադրյալը: Արտադրական կազմակերպությունների նյութական պաշարների կազմում առանձնահատուկ դեր ու նշանակություն ունեն օժանդակ նյութերը: ՀՀՀՀ նոր ստան346

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

դարտներով ընթացիկ ակտիվների կազմում այդպիսիք թեն առանձնացված չեն, սակայն նորմավորման ընթացքում չեն կարող նույնացվել մյուս նյութերի ու ապրանքների հետ, այնքանով, որ ձնավորման ու օգտագործման գործընթացի տարբերությունները բավականաչափ մեծ են: Դրանց անվանացանկը գրեթե բոլոր արտադրական կազմակերպություններում շատ լայն է: Այդ պատճառով էլ նորմավորման նպատակով օժանդակ նյութերը պետք է ստորաբաժանել երկու խմբի՝ մեծ չափով օգտագործվողի ն փոքր (աննշան) չափով օգտագործվողի: Առաջին խմբի նորմատիվը կարելի է որոշել հումքի ն հիմնական նյութերի համար կիրառվող մեթոդով: Երկրորդ խմբի նորմատիվային պահանջը նպատակահարմար է հաշվել ավելի պարզ ձնով: Փոքրարժեք ն արագամաշ առարկաների խումբը ՀՀՀՀ նոր ստանդարտներով արտացոլվում է «Արագամաշ առարկաներ» 2.1.3 հաշվում: Դրանք դրսնորվում են լայն անվանացանկով ն կարող են ունենալ տարբեր ուղղվածություն՝ » ընդհանուր նշանակության առարկա ն հարմարանք, » արագամաշ տնտեսական գույք, » հատուկ արտահագուստ ն կոշկեղեն, » հատուկ գործիքներ, » արտադրական տարա ն այլն: Միաժամանակ, այդ խմբերը կարող են գտնվել պահեստներում ն շահագործման մեջ: Վերջիններիս գծով նորմատիվ չի կարող նախատեսվել, քանի որ շահագործման հանձնելիս դրանց լրիվ արժեքը դուրս է գրվում համապատասխան ծախսային հոդվածին: Պահեստային մնացորդների պահուստները հաշվարկվում են՝ ելնելով կամ կազմակերպության անձնակազմի միջին ցուցակային թվից ն անձնակազմի մեկ անդամի համար նախատեսված նորմայից (դրամով)՝ որպես դրանց արտադրյալ (ընդհանուր նշանակության գույք, արտահագուստ, կոշկեղեն ն այլն), կամ 1000 միավոր արտադրանքի հաշվով (ձեռնարկության մեծածախ գներով) արագամաշ առարկաների նորման բազմապատկելով պլանային տարվա համապատասխան ցուցանիշով (պահեստամասեր, գործիքներ, արտադրական տարա ն այլն): Շրջանառու միջոցների նյութական կրողների երկրորդ խոշորագույն խումբը անմիջական արտադրության գործընթացում գտնվող ընթացիկ ակտիվներն են՝ անավարտ արտադրությունը ն գալիք ժամանակաշրջանի ծախսերը, որպիսիք շրջանառու միջոցների մեջ կազմում են ավելի քան 259՝ արդյունաբերությունում, մինչն 409՝ խոշոր մեքենաշինությունում: Արտադրական կազմակերպությունների անավարտ արտադրության համար շրջանառու միջոցների պահանջը (նորմատիվը) արտահայտում է դրամական միջոցների այն ամբողջությունը, որն անհրաժեշտ է ծախսված ընթացիկ ակտիվները, աշխատավարձը, ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածքը ն այլ արտադրական ծախսերը ավանսավորելու համար: Այս բնագավառի միջոցների նկատմամբ պահանջի ձնավորման գործում ուրույն է ծախսումների ռեժիմի դերը: Գործնականում արտադրության միննույն ծավալի ն նույն տնողության պայմաններում անավարտ արտադրությունում միջոցների միջին մնացորդը, հետնաբար ն շրջանառու միջոցների նկատմամբ պահանջը կարող է արտահայտվել ավելի կամ պակաս գումարով, եթե տվյալ արտադրությունը բնութագրվում է ծախսումների կատարման տարբեր ռեժիմով: Երբ ինքնարժեքի մեջ ներառ347

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

վող ծախսերի մեծ մասը բաժին է ընկնում արտադրության սկզբին, փոքր մասը՝ հետագա օրերին կամ վերջին, անավարտ արտադրությունում միջոցների միջին մնացորդը կարտահայտվի ավելի մեծ գումարով, քան հակառակ դասավորության դեպքում: Անավարտ արտադրության հետ կապված՝ շրջանառու միջոցների նորմատիվը որոշելիս այս հանգամանքը հաշվի է առնվում արտադրության ծախսումների աճի կամ ինքնարժեքի գործակցի միջոցով: Ծախսումների աճի գործակիցը, ըստ էության, իրենից ներկայացնում է անավարտ արտադրության մեջ ավանսավորված (ծախսված) միջոցների միջին մնացորդի հարաբերությունը ընդհանուր ինքնարժեքին (ծախսերին): Սովորաբար, անավարտ արտադրության մեջ ավանսավորված միջոցները, ավանսավորման օրից կախված, ունեն այնտեղ մնալու տարբեր տնողություն: Բնականաբար, առաջին օրերին կատարվածները մնում են ավելի երկար, ն եթե նրանց բաժինը ավելի մեծ է, միջին մնացորդը կունենա բարձր մակարդակ: Ծախսումների աճի գործակցի հաշվարկման համար կարող են ցուցաբերվել տարբեր մոտեցումներ, ինչը պայմանավորված է ծախսերի՝ ըստ օրերի հավասար կամ անհավասարաչափ բաշխվածությամբ ռեժիմը հստակ հայտնի լինելու հանգամանքով ն այլն: Այսպես, օրինակ, եթե արտադրության սկզբին կատարվող որոշակի մեծության միանվագ ծախսերի պարագայում հետագա ծախսերը, ըստ մնացած օրերի, բաշխված են հավասարաչափորեն, գործակիցը կարող է որոշվել միանվագ ծախսերի ն հետագա ծախսերի կեսի գումարը բաժանելով ընդհանուր ծախսերին. (Մ-ն միանվագ ծախսերն են, Հ-ն՝ հետագա ծախսերը):

Եթե նշված պահանջը ապահովված չէ, կարող է օգտագործվել հետնյալ ալգորիթմը՝

Հնարավոր է կիրառել նան հետնյալ սկզբունքը. ըստ օրերի՝ անավարտ արտադրության վրա ծախսված միջոցների աճողական մնացորդների հանրագումարը բաժանել ընդհանուր ծախսի ն տնողության արտադրյալին: Պատրաստի արտադրանքի ն իրացման ենթակա ապրանքների պաշարներ ստեղծելու համար շրջանառու միջոցների նորմատիվային պահանջը արդյունք է այն բանի, որ, սովորաբար, դրանք արտադրելուց ն ձեռք բերելուց անմիջապես հետո իրացնել հնարավոր չէ: Ժամանակ է պահանջվում համապատասխան խմբաքանակի հասցնելու, փաթեթավորելու, տրանսպորտային միջոցներին բեռնելու, փաստաթղթերով ձնակերպելու ն առաքելու համար: Թվարկված գործառնությունների կատարման տնողությունն ընդունվում է որպես նորմա, իսկ նորմայի ն օրական թողարկվող արտադրանքի ծավալի (ինքնարժեքով արտահայտված) արտադրյալը ներկայացնում է նորմատիվի գումարը: Հսկիչ մեթոդը շրջանառու միջոցների պլանավորման ավանդական մոտեցումներից մեկն է, որը լայնորեն օգտագործվել է միավորումների ն գերատեսչությունների մակարդակով: Տվյալ մեթոդը կիրառելիս ամբողջ շրջանառու միջոցները բաժանվում են երեք խմբի: Խմբավորման հատկանիշը արտադրական ծրագրի հետ ունեցած կապի ուղղակի կամ անուղղակի լինելն է:

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

Ինչպես գործունեությանը վերաբերող ծախսերը, այնպես էլ դրանց իրականացման նյութական ու դրամական հիմքերը լինում են ուղղակի փոփոխական, ուղղակի ն անուղղակի հաստատուն: Այս դեպքում հումքը, նյութերը, վառելիքը, տարան, անավարտ արտադրությունը, պատրաստի արտադրանքը արտադրական ծրագրի փոփոխությանը արձագանքում են անմիջականորեն, ն դրանց պաշարները, նան ծախսը, ավելանում կամ պակասում են նույն համամասնությամբ, եթե սահմանափակող այլ գործոններ չկան: Արագամաշ առարկաները, գործիքները, վերանորոգման պահեստամասերը ծրագրի փոփոխությանը կարող են արձագանքել պակաս չափերով. նրանց աճի տեմպը միշտ հետ է մնում ծրագրի տեմպից: Իսկ գալիք ժամանակաշրջանի ծախսերը հնարավոր է բոլորովին կապ չունենան ծրագրի ն բազմաթիվ այլ ցուցանիշների հետ: Ուստի, առաջին խմբի շրջանառու միջոցների նորմատիվը որոշելու համար ելակետ է ընդունվում նախորդ ժամանակաշրջանի նորմատիվը ն համախառն, ապրանքային կամ իրացվող արտադրանքի աճի տեմպը: Նոր նորմատիվը ստացվում է նախորդը համապատասխան տեմպերով ավելացնելու ճանապարհով: Եթե փոփոխություն է նախատեսված շրջանառու միջոցների այս խմբի շրջանառելիության ցուցանիշի մեջ (արագացում, դանդաղում), ապա հաշվի է առնվում դրա ազդեցությունը նս: Գործնական կիրառություն կարող է ունենալ հետնյալ բանաձնը. , ՊՆ -ն՝ պլանային ժամանակաշրջանի նորմատիվն է, ԱՏ -ն՝ համախառն արտադրանքի աճի տեմպը, Ա -ն՝ շրջանառու միջոցների շրջապտույտի արագացման տոկոսը: Բանաձնի առաջին մասը արտահայտում է այդ խմբի ընթացիկ ակտիվների պաշար ստեղծելու համար շրջանառու միջոցների պահանջը՝ առանց արագացումը հաշվի առնելու, երկրորդը՝ իրական պահանջը շրջապտույտի նախատեսված ցուցանիշների պայմաններում:

13.4. ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Շրջանառու կապիտալի ծավալը, նրա ձնավորման աղբյուրների կազմն ու կառուցվածքը անմիջականորեն պայմանավորված են ընթացիկ ակտիվների կառավարման գործընթացով: Արդեն հայտնի է, որ կազմակերպությունների ակտիվները ստորաբաժանվում են ոչ ընթացիկի (հիմնական միջոցները, հողը, շենքերը, կառույցները, սարքավորումները, այլ հիմնական միջոցներ) ն ընթացիկի: Ոչ ընթացիկ ակտիվները համարվում են դժվարիրացվելի այն առումով, որ դրամական ձնի վերադառնալու համար պահանջվում է երկար ժամանակ ն, նան, լրացուցիչ ծախսերի կատարում: Ընթացիկ ակտիվները, իրենց հերթին, դրամի վերածվելու հնարավորության ավել կամ պակաս արագության առումով կարող են լինել դանդաղ ն արագ իրացվելի: Միաժամանակ, հիմնական՝ ոչ ընթացիկ ակտիվները ն ընթացիկ ակտիվների այն մասը, որը բավականաչափ երկար ժամանակի (տարվա) ընթացքում մնում

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

է անփոփոխ մակարդակի վրա, կախվածության մեջ չեն սեզոնային տատանումներից, կազմում են կայուն ակտիվները, մյուսները՝ ոչ կայունը: Այս ամենի ձնավորման աղբյուրները կազմում են կազմակերպության պասիվները, որոնք բաժանվում են սեփականի ն փոխառուի: Սեփական միջոցները, երկարաժամկետ փոխառությունները ամփոփվում են մշտական, իսկ կարճաժամկետ վարկերը, փոխառությունները, կրեդիտորական պարտքը ն երկարաժամկետ վարկերի մի մասը (որոնց մարման ժամկետը լրանում է ընթացիկ տարում)՝ ընթացիկ (փոփոխուն) պասիվներում: Ընթացիկ ակտիվների ն ընթացիկ պասիվների տարբերությունը կազմում է կազմակերպության զուտ շրջանառու կապիտալը: Այլ կերպ դա անվանում են աշխատող կապիտալ, իսկ ավանդական տերմինաբանությամբ՝ սեփական շրջանառու միջոցներ (ՍՇՄ): Դժվար չէ նկատել, որ զուտ շրջանառու կապիտալը հնարավոր է որոշել հաշվեկշռի տվյալներից: Հեշտությամբ կարելի է համոզվել, որ զուտ շրջանառու կապիտալը ձեռնարկության սեփական շրջանառու միջոցներն են: Ընթացիկ ակտիվների ն ծածկման սեփական աղբյուրների տարբերությունը հարկ է լինում ֆինանսավորել պարտավորությունների հաշվին՝ կրեդիտորական պարտքերով, եթե դա էլ չբավարարի, պետք է դիմել կարճաժամկետ փոխառություններին: Դրանով ձնավորվում է «ընթացիկ ֆինանսական պահանջ» հասկացությունը (ԸՖՊ): Գործնականում ընթացիկ ֆինանսական պահանջը ձեռնարկություններում հետնյալն է՝ ընթացիկ ակտիվների (առանց դրամական միջոցների) ն կրեդիտորական պարտքի տարբերությունը կամ նույնն է թե՝ արտադրական պաշարների, պատրաստի արտադրանքի ն դեբիտորական պարտքերի մեջ ավանսավորված միջոցների ն կրեդիտորական պարտքերի տարբերությունը կամ զուտ շրջանառու ակտիվների այն մասը, որ ծածկված չէ սեփական աղբյուրներով, երկարատն վարկերով ն կրեդիտորական պարտքերով: Կարելի է ասել նան, որ դա սեփական շրջանառու միջոցների ճեղքվածքն է կամ նույնն է թե՝ կարճատն վարկի նկատմամբ պահանջը: ԸՖՊ-ն կարելի է հաշվարկել ինչպես գումարային արտահայտությամբ, այնպես էլ հասույթի նկատմամբ տոկոսներով (ընթացիկ ֆինանսական պահանջ » 100: հասույթի միջին մեծություն): Եթե արդյունքը, ասենք, լինի 509, նշանակում է ԸՖՊ-ն համարժեք է նրա տարեկան շրջանառության կեսին. 180 օրվա ընթացքում կազմակերպությունն աշխատում է միայն նրա համար, որ ծածկի ԸՖՊ-ն: Միանգամայն բնական ձգտում է առաջանում առնտրական վարկի հաշվին գնորդների հանդեպ պարտավորությունները մարելու ուղղությամբ: Հնարավոր է, որ գործնականում դրա հետնանքով, յուրաքանչյուր տվյալ պահին դրամական միջոցները լինեն արտադրության անընդհատությունն ապահովելու պահանջից ավելի, իսկ ԸՖՊ-ն ունենա բացասական մեծություն: Նման արդյունքի հասնելու խնդիրը գործնականում լուծվում է շրջանառու կապիտալի կառավարման միջոցով, ինչը պահանջում է խելամիտ հաշվարկների կատարում: Բնականաբար, այս պայմաններում հիմնական ուշադրությունը պետք է սնեռվի ակտիվների ռացիոնալ կառավարմանը՝ կենտրոնանալով պաշարների ն դեբիտորական պարտքերի շրջապտույտի արագացման խնդիրների վրա, ձգտելով երկարացնել կրեդիտորական պարտքերի մարման ժամանակաշրջանը գործարար էթիկայի սահմաններում: Այժմ անդրադառնանք ԸՖՊ-ի կրճատման այն հնարավորություններին, որոնք վերաբերում են ֆինանսների ն իրացման առնչություններին:

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

Ապրանքների թանկ գնման ն էժան վաճառքի սկզբունքը այս առնչությամբ լրիվ համապատասխանում է Դյուպոնի մեծ բանաձնին. գնորդներին գների զեղչերի հատկացում հաշվարկների ժամկետների երկարացման դիմաց, վեքսիլների (մուրհակների) հաշվառում ն ֆակտորինգ. ահա այն ուղիները, որոնք տանում են ԸՖՊ-ի կրճատման: Ըստ Դյուպոնի բանաձնի՝ զուտ շահութաբերությունը հավասար է զուտ շահույթ » 100: ակտիվներին: Այն վերափոխենք՝ բազմապատկելով շրջանառություն: շրջանառություն արտահայտությամբ (շրջանառություն : շրջանառություն Հ 1), որով շահութաբերության մակարդակը չի փոխվի, սակայն ի հայտ կգան շահութաբերության երկու կարնոր բաղադրիչներ՝ առնտրական մարժան ն տրանսֆորմացիայի գործակիցը: Եվ այսպես՝ Ձնափոխելով՝ կստանանք. : Առնտրական մարժան ցույց է տալիս, թե որքան շահույթ է բերում շրջանառության որոշակի միավորը (ասենք՝ 1000 դրամը): Ըստ էության, դա շրջանառության շահութաբերությունն է, եթե արտահայտվի տոկոսներով, կամ վաճառքի, կամ իրացված արտադրանքի զուտ շահութաբերությունը: Տրանսֆորմացիայի գործակիցը ցույց է տալիս, թե միավոր ակտիվը որքան շրջանառություն է ապահովում, այլ կերպ՝ բնութագրում է միավոր ակտիվի շրջանառելիությունը (պտույտների թիվը): Միանգամայն ակնհայտ է, որ բավականաչափ ծավալի շրջանառություն ապահովելը խոսում է ձեռք բերվող նվաճումների մասին: Սակայն այստեղ կարնոր է ձեռքբերման «գինը» (գործունեության մեջ զբաղված ակտիվների գումարը): Օրինակ, եթե 12 մլն դրամի շահույթ ստանալու համար ձեռք բերված 40 մլն դրամի շրջանառության պայմաններում գործել են 60 մլն դրամի ակտիվներ, նշանակում է առնտրական մարժան միանգամայն գոհացուցիչ է ն ապահովում է 30 տոկոս շահութաբերություն

ու լրիվությամբ չեզոքացնում է տրանսֆորմացիայի

գործակցի ցածր մակարդակը (40 մլն : 60 մլն Հ 067): Ստացվում է, որ յուրաքանչյուր միավոր շրջանառության համար օգտագործվում են 1,5 միավոր ակտիվներ. տնտեսական շահութաբերությունը կկազմի 209՝

Ասվածից կարելի է եզրակացնել, որ վաճառքի ցածր շահութաբերության դեպքում անհրաժեշտ է շեշտը դնել կապիտալի շրջապտույտի արագացման վրա: Միաժամանակ, ցածր գործարար ակտիվությունը (շրջապտույտի դանդաղությունը) կարելի է փոխհատուցել միայն արտադրության ու իրացման ծախսերի կրճատման կամ գների բարձրացման հաշվին: Մասնավոր տնտեսական շահերից ելնելով՝ յուրաքանչյուր տնտեսավարող սուբյեկտ պարտավոր է կոնկրետ պայմաններին համապատասխան սահմանափակել կամ ընդլայնել էժան գնումները, թանկ վաճառքը՝ ձգտելով կայուն ն մեծ իրացման ծավալի՝ անվերապահորեն ենթարկվելով տնտեսավարման սկզբունքներին: Հա351

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ճախ տնտեսապես շահում են այն գործարարները, որոնք շրջանառության արագացման ճանապարհով համեմատաբար մեծ ծավալի իրացում ն շահույթ են ապահովում թանկ գնելու ն էժան վաճառելու սկզբունքով՝ միաժամանակ ստեղծելով մատակարարների ու գնորդների կայուն շրջանակ: Զարգացած շուկայական տնտեսության պայմաններում պարտավորությունները ժամկետից շուտ մարելու կամ մարումը երկարաձգելու հետ կապված՝ լայնորեն կիրառվում է մասնակիցների կողմից գնային զեղչեր հատկացնելու մեխանիզմը: Ամեն մի կոնկրետ դեպքում պետք է որոշվի համաձայնվելու կամ հրաժարվելու «գինը»: Առաջարկվող զեղչից «հրաժարվելու գինը» կախված է բանկային վարկի տոկոսադրույքից. ո՞րն է ավելի ձեռնտու՝ գնորդի վճարումը հետաձգելը, պահանջը բանկային վարկով լրացնե՞լը, թե՞ առաջարկելով որոշակի զեղչ՝ ստացումը արագացնելը: Պատասխանը կարող է տալ արդյունքը կշռելը: Կոնկրետ իրադրությունից ելնելով՝ կշռենք այլընտրանքային հնարավորությունները. Հրաժարման ·ինը

Զեղչի9 2 100 100 - զեղչի9

360 օր

Վճարումը կատարելու առավելա·ույն տ-ողություն

Զեղչ տալուց հետո ընդունվող տ-ողություն

Շրջանառու կապիտալի կազմակերպման ու կառավարման հետ կապված բոլոր հարցերը, ի վերջո, նպատակաուղղված են դրա օգտագործման արդյունավետության բարձրացման խնդրին, որն էլ, իր հերթին, հետադարձ ազդեցություն ունի ֆինանսական ռեսուրսների գործունեության մեջ ավանսավորման ծավալի վրա: Կազմակերպությունների շրջանառու կապիտալի արդյունավետ օգտագործման խնդիրներն առավել կարնորվում են շուկայական հարաբերություններին անցման արդի փուլում ն բնութագրվում են տնտեսական ցուցանիշների որոշակի համակարգով՝ վերջին հաշվով հանգելով շրջանառելիությանը: Շրջանառելիության բարձրացումը տվյալ արտադրական ծրագրի կատարման համար պահանջում է ավելի պակաս շրջանառու միջոցներ, ինչը այլ կարիքների բավարարման համար ռեսուրսի աղբյուր է: Շրջանառու միջոցների շրջապտույտի արագացման արդյունքում շրջանառությունից միջոցների ազատումը կարող է լինել բացարձակ ն հարաբերական: Բացարձակ ազատում տեղի ունի, եթե շրջանառու միջոցների փաստացի կամ պլանային պահանջն ավելի պակաս է, քան եղել է նախորդ ժամանակաշրջանում արտադրության ն իրացման ծավալները պահպանելու կամ ավելացնելու պայմաններում: Շրջանառու միջոցների հարաբերական ազատումը այն դեպքն է, երբ կազմակերպության արտադրության ծավալի աճը շրջանառու միջոցների նկատմամբ պահանջի համեմատ ունի առաջանցիկ տեմպ: Շրջանառու միջոցների օգտագործման արդյունավետության վրա ազդող գործոնները բազմաթիվ են ն կարող են լինել արտաքին ու ներքին: Արտաքին գործոններին կարելի է դասել. ա) ընդհանուր տնտեսական դրությունը, բ) հարկային օրենսդրությունը, գ) վարկերի ստացման պայմանները ն տոկոսային քաղաքականությունը, դ) նպատակային ֆինանսավորման հնարավորությունները,

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

ե) բյուջեից ֆինանսավորվող ծրագրերին մասնակցությունը ն այլն: Հիմնականում այս գործոններն են որոշում այն սահմանները, որոնցով կարելի է մաննրել շրջանառու միջոցների ռացիոնալ շարժը իրականացնելիս: Տնտեսության զարգացման ժամանակակից փուլում շրջանառու միջոցների օգտագործման արդյունավետությունը ն վիճակը պայմանավորված են հետնյալ հանգամանքներով՝ ա) չվճարումների ճգնաժամ, բ) հարկերի բարձր մակարդակ, գ) բանկային վարկերի բարձր տոկոսադրույքներ ն այլն: Արտադրված արտադրանքի իրացման ճգնաժամը ն չվճարումները հանգեցնում են շրջանառու միջոցների շրջանառելիության դանդաղեցմանը: Հետնաբար, անհրաժեշտ է արտադրել այնպիսի արտադրանք, որը կարելի է բավականին արագ ն շահավետ իրացնել՝ ընդհատելով կամ էականորեն կրճատելով այն արտադրանքի արտադրությունը, որի նկատմամբ չկա բավարար ընթացիկ պահանջարկ. դրանով միաժամանակ կանխվում է կազմակերպությունների ակտիվներում դեբիտորական պարտքերի ուռճացումը: Շրջանառու կապիտալի շրջանառելիության գնահատման համար օգտագործվում են հետնյալ ցուցանիշները. 1. Շրջանառելիության գործակիցը՝ ,

(1) Կշ -ը շրջանառելիության գործակիցն է (պտույտների թիվը), ՀԻ -ն՝ արտադրանքի, ծառայությունների, աշխատանքների իրացումից հասույթը, ՇԿ -ն՝ շրջանառու կապիտալի միջին մեծությունը: Շրջանառելիության գործակիցը ցույց է տալիս որոշակի ժամանակահատվածի ընթացքում շրջանառու կապիտալի կատարած պտույտների քանակը: 2. Մեկ պտույտի տնողությունը՝ (2) t -ն՝ շրջանառու կապիտալի շրջանառելիության ժամանակաշրջանի տնողությունն է (օրերով), 1 -ն՝ հաշվետու ժամանակաշրջանի օրերի թիվն է: 3. Շրջանառու կապիտալի ամրացման՝ բեռնվածության գործակիցը՝ :

(3) Շրջանառու միջոցների ամրացման գործակիցը ցույց է տալիս մեկ դրամ իրացված արտադրանքին բաժին ընկնող շրջանառու միջոցների մեծությունը: Առնտրային կազմակերպությունները շրջանառելիության ցուցանիշների հաշվարկի ժամանակ օգտագործում են ապրանքների իրացման ցուցանիշները՝ վաճառքի գներով իրացումից հասույթի փոխարեն: Ասվածը ավելի ընկալելի դարձնելու համար կատարենք վերոհիշյալ ցուցանիշների հաշվարկ (տվյալները պայմանական են):

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Աղյուսակ 13.4.1 Շրջանառու միջոցների շրջանառելիության ցուցանիշների հաշվարկ Ցուցանիշներ

1. Արտադրանքի,աշխատանքների - ծառայությունների իրացումից հասույթը (հազ. դր.) 2. Շրջանառու միջոցների միջին մնացորդը (հազ. դր.) 3.

Նախորդ ժա- Պլանային ժամանակաշրջան մանակաշրջան

Շրջանառելիության ·ործակիցը (տող 1: տող 2)

4. Մեկ պտույտի տ-ողությունը (360 : տող 3)

5. Բեռնվածության ·ործակիցը (տող 2 : տող 1)

Շեղումը

125960

271380

145420

28990

38630

Է10040

4,406

7,025

Է 2,619

81,7

51,3

- 30,4

0,22

0,14

- 0,08

Ըստ բերված տվյալների՝ շրջանառու միջոցների շրջանառելիությունը պլանային ժամանակաշրջանում արագանալու է 2,6 պտույտով, կամ տնողությունը կրճատվելու է ավելի քան 30 օրով, ինչը բավականաչափ դրական երնույթ է ն շրջանառությունից կազատի մեծ ծավալի միջոցներ: Շրջանառու կապիտալի նկատմամբ պլանային պահանջի կրճատմանը զուգընթաց բարելավվում են նան գործունեության մյուս ցուցանիշները ն ֆինանսական դրությունը: Շրջապտույտի արագացման հետնանքով շրջանառությունից միջոցների ազատման գումարը կարելի է հաշվել երկու եղանակով. 1. Օգտվելով հետնյալ բանաձնից՝ DՇՄ Հ ՇՄ2 - ՇՄ1 Բ K, որտեղ՝ DՇՄ - ն ազատման գումարն է, ՇՄ1, ՇՄ2-ը՝ կազմակերպության շրջանառու միջոցների միջին տարեկան մեծությունն է՝ համապատասխանորեն նախորդ ն պլանային ժամանակաշրջաններում, K -ն համախառն արտադրանքի պլանային աճի գործակիցն է, կոնկրետ դեպքում՝ բերված աղյուսակի տվյալներով, շրջանառությունից միջոցների հարաբերական ազատման գումարը կկազմի 21586 հազ. դրամ (38630 - 28990 Բ 2,15): 2. Ելնելով հետնյալ բանաձնից՝ DՇՄ Հ (t 1 - t 0) Բ ի 0 , որտեղ՝ t 1, t 0 -ն շրջանառու միջոցների մեկ պտույտի տնողությունն է համապատասխան ժամանակաշրջաններում, ի0 -ն արտադրանքի օրական իրացման ծավալն է՝ ըստ պլանի:

Գործնականում կարելի է օգտվել նան ավանդաբար տասնյակ տարիների ընթացքում կիրառված մեթոդից, ըստ որի՝ որտեղ՝ Kշ1 ն Kշ0 -ն համապատասխանորեն նախորդ ն պլանային շրջանառելիության գործակիցներն են, ՇՄԲ - ն՝ շրջանառու միջոցների բազիսային ժամանակաշրջանի պահանջը: Ասվեց նան, որ շրջապտույտի արագացումը դրականորեն է անդրադառնում նան շահույթի գումարի վրա: Դրա հետնանքով շահույթի աճը կարելի է հաշվել հետնյալ բանաձնով՝ Շ0 - ն բազիսային ժամանակաշրջանի փաստացի շահույթն է: Եթե այս դեպքում բազիսային ժամանակաշրջանի փաստացի շահույթը ընդունենք 12000 հազ. դրամ, ապա տվյալ օրինակում շրջանառու միջոցների շրջապտույտի նախատեսված արագացումը շահույթի պլանի վրա կանդրադառնա դրականորեն՝ 7128 հազ. դրամ գումարով

Շրջանառու միջոցների շրջապտույտի տնողության ն մյուս ցուցանիշների մակարդակը արդյունք է ֆունկցիոնալ տարբեր ձներում գտնվող ընթացիկ ակտիվների օգտագործման վիճակի, ուստի անհրաժեշտ է արդյունավետությունը գնահատել ըստ խմբերի ն պարզել յուրաքանչյուրի ազդեցությունը ընդհանուր ցուցանիշի ն տեղ գտած դրական ու բացասական շեղումների վրա: Առանձնակի ուշադրություն է դարձվում արտադրական պաշարների, պատրաստի արտադրանքի, դեբիտորական ու կրեդիտորական պարտքերի շրջանառելիությանը: Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Ի՞նչ է նշանակում շրջանառու կապիտալ, որո՞նք են դրա նյութական կրողները: 2. Որո՞նք են ընթացիկ ակտիվները, նշել դրանց կազմը ն կառուցվածքը: 3. Ի՞նչ սկզբունքներով է կազմակերպվում շրջանառու կապիտալը, ն ինչպե՞ս կարելի է կանխատեսել նրա նկատմամբ կազմակերպության ընդհանուր պահանջը: 4. Որո՞նք են շրջանառու կապիտալի արդյունավետության ցուցանիշները: 5. Ինչպե՞ս է իրականացվում շրջանառու կապիտալի ֆինանսական կառավարումը, ն որո՞նք են ընթացիկ ֆինանսական պահանջի արդյունավետ կարգավորման մեթոդները ձեռնարկություններում:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ԳԼՈՒԽ 14

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼԸ

14.1. ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԸ ՈՐՊԵՍ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ՄԻՋՈՑ

«Ինվեստիցիա» հասկացությունը, ըստ էության, նշանակում է երկարատն ֆինանսական ներդրումներ, որոնց արդյունքում ձնավորվում են եկամուտ (շահույթ) ստանալու հիմնական գործիքները ն նախապայմանները: Հետնաբար, այն կարելի է ընկալել որպես դրամական միջոցներ, բանկային նպատակային հատկացումներ, մասնաբաժիններ, բաժնետոմսերի, այլ արժեթղթեր, որոնք ուղղվում են տեխնոլոգիաների, մեքենաների, սարքավորումների, շենքերի ու կառույցների, լիցենզիաների, ապրանքային նշանների, ինտելեկտուալ արժեքների, սեփականության իրավունքի ն այլ երկարաժամկետ օգտագործման ակտիվների ձնավորման ու ձեռնարկչատիրական գործունեության մեջ ներդնելու նպատակներին՝ եկամուտ (շահույթ) ստանալու ակնկալությամբ: Ինվեստիցիոն գործունեությունը կարող է բնութագրվել որպես ներդրումներ իրականացնելուն ուղղված պրակտիկ գործողությունների ամբողջություն, որի արդյունքում ձնավորվում ն վերարտադրվում են կազմակերպությունների ոչ ընթացիկ ակտիվները (հիմնական ֆոնդերը): Ոչ ընթացիկ ակտիվների ստեղծման ն վերարտադրության հիմնական ձնը կապիտալ ներդրումներն են: Տեսականորեն կապիտալ ներդրումներ են գործունեության մեջ ավանսավորվող դրամական միջոցների այն գումարները, որոնք ուղղված են նոր ոչ ընթացիկ ակտիվների ստեղծման (կառուցում, ձեռքբերում), գործողների տեխնիկական վերազինման, վերակառուցման ու ընդլայնման միջոցառումներին: Կապիտալ ներդրումներն ունեն որոշակի ուղղություն ու կառուցվածք, որը պայմանավորված է տվյալ երկրի տնտեսական-քաղաքական վիճակով, պետության կողմից վարվող ինվեստիցիոն քաղաքականությամբ: Անցումային ժամանակաշրջանի էկոնոմիկան ուղեկցվում է կապիտալ ներդրումների՝ ըստ ուղղությունների ն սեփականության ձնի անընդհատ փոփոխություններով: Հայաստանի Հանրապետությունում ինվեստիցիոն գործընթացը հասարակական վերարտադրության ամենատուժած բնագավառներից մեկն է. պետության ն ինվեստորների կողմից հստակ որոշված չեն դրանց առաջնային նշանակության ուղղությունները, մեծ են ներդրումների հետ կապված ռիսկերը, չկա բարենպաստ հարկային ու տնտեսական դաշտ: Արդյունքում իրական ոլորտում կատարվող ներդրումները (բոլոր աղբյուրների հաշվին) կրճատվել են մեծ չափերով: Համեմատաբար բարվոք է ոչ արտադրական ոլորտում կատարվող կապիտալ ներդրումների վիճակը, որտեղ կրճատման տեմպերը, արդյունաբերության համեմատությամբ, նկատելիորեն ցածր են: Ինվեստիցիոն գործունեությունը բավականաչափ բարդ գործընթաց է ն ունի բազմաթիվ մասնակիցներ: Սուբյեկտներն են ներդրողները, պատվիրատուները, աշխատանքներ կատարողները, արդյունքը տնօրինողները, ինչպես նան մատակարարները, մի շարք իրավաբանական անձինք (բանկային, ապահովագրական, միջնորդ կազմակերպություններ, ֆոնդեր) ն այլ մասնակիցներ: Այլ խոսքով՝ ներդրումա356

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

յին գործունեության սուբյեկտներ կարող են հանդիսանալ իրավաբանական ու ֆիզիկական անձինք, այդ թվում արտասահմանյան, ինչպես նան պետությունը ն միջազգային կազմակերպությունները: Ներդրողները՝ որպես տվյալ գործընթացի սուբյեկտ, իրականացնում են իրենց սեփական, փոխառու ն ներգրավված միջոցների ավանսավորում ինվեստիցիաների մեջ՝ ապահովելով դրանց նպատակային օգտագործումը: Ինվեստիցիոն գործընթացում որպես պատվիրատու կարող են հանդես գալ ինվեստորները, ինչպես նան ընդունված նախագծի իրականացման համար նրանց կողմից երաշխավորված ցանկացած իրավաբանական ու ֆիզիկական անձ: Ինվեստիցիոն գործընթացի արդյունքը տնօրինում է ներդրողը, ինչպես նան այլ իրավաբանական ու ֆիզիկական անձինք: Այդպիսիք կարող են լինել պետությունը, տեղական ինքնակառավարման մարմինները, արտասահմանյան կառավարությունները, միջազգային կազմակերպությունները. վերջին հաշվով նրանք, ում համար ստեղծվում է տվյալ օբյեկտը: Հայաստանի Հանրապետությունում ներդրումային գործունեության օբյեկտ կարող են հանդիսանալ. » նոր ստեղծվող ն արդիականացվող հիմնական ու շրջանառու ֆոնդերը (ոչ ընթացիկ ու ընթացիկ ակտիվները) տնտեսության բոլոր ոլորտներում, » արժեթղթերը (բաժնետոմսեր, փոխառություններ ն այլն), » նպատակային դրամական ավանդները, » գիտատեխնիկական արդյունքը ն սեփականության այլ օբյեկտները, » գույքային ն ինտելեկտուալ սեփականության իրավունքը: Ներդրումային օբյեկտները նույնն են նան արտասահմանյան ներդրողների համար, եթե չեն հակասում ՀՀ օրենսդրությանը: Ընդհանրապես իրական ներդրումային ոլորտի հիմնական բնագավառի, մասնավորապես նան Հայաստանի Հանրապետությունում կապիտալ ներդրումների ուղղվածությունը հիմնական ն շրջանառու արտադրական ֆոնդերն են: Այս ոլորտը միավորում է պատվիրատու-ներդրողի, կապալառուի, նախագծողների, սարքավորումների մատակարարների ն մյուս մասնակիցների գործունեությունը: Կապիտալ ներդրումների արդյունքում ձնավորվող արտադրանքի նյութաիրային բովանդակությունը դրսնորվում է ոչ ընթացիկ ակտիվների միջոցով: Համաձայն Հայաստանի Հանրապետության հաշվապահական հաշվառման մասին օրենքի՝ այդ գործընթացը ն արդյունքը հաշվառվում են ստանդարտ 9-ում, 11-ում ն 16-ում: Թիվ 9 ստանդարտը վերաբերում է հետազոտության ն զարգացման ծախսումներին: Նպատակն է՝ սահմանել դրանց հաշվապահական հաշվառման մոտեցումները, որոշել, թե այդ ծախսումները երբ պետք է ճանաչվեն որպես ակտիվ ն երբ՝ որպես ծախս: Հետազոտություն են համարվում նոր գիտական ու տեխնիկական գիտելիքներ ն իմացություն ձեռք բերելու նպատակով կատարվող սկզբնական ն ծրագրված ուսումնասիրությունները: Դրանց բնորոշ օրինակներն են՝ » գործունեությունը նոր գիտելիքներ ձեռք բերելու նպատակով, » հետազոտությունների կամ գիտելիքների արդյունքի կիրառության որոնումը, » այլընտրանքային արտադրատեսակների կամ տեխնոլոգիաների որոնումը, » հնարավոր նոր կամ կատարելագործված արտադրանքի կամ տեխնոլոգիայի այլընտրանքների ձնավորումը ն նախագծումը:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Զարգացումը վերաբերում է հետազոտության արդյունքների կամ այլ գիտելիքների կիրառմանը, որն ուղղված է նոր ն առավել կատարելագործված նյութեր, սարքավորումներ, արտադրատեսակներ, տեխնոլոգիաներ, համակարգեր արտադրելու, ծրագիր կամ նախագիծ կազմելու միջոցառումներին: Օրինակ՝ » արտադրանքի կամ տեխնոլոգիայի այլընտրանքի գնահատումը, » արտադրանքի փորձանմուշի նախագծումը, կառուցումը ն փորձարկումը, » գործիքների նախագծումը՝ նոր տեխնոլոգիայի կիրառմամբ, » փորձարարական գործարանի նախագծումը, կառուցումը ն գործարկումը: Հետազոտության ն զարգացման ծախսումներն ունեն կոնկրետ բաղադրիչներ, որոնք անմիջականորեն կապված են դրանց առնչվող աշխատանքների հետ ն կարող են հիմնավորված կերպով վերագրվել գործունեության այդ տեսակին: Համաձայն տվյալ ստանդարտի՝ ներառվում են այդ աշխատանքներում զբաղված աշխատողների վարձատրության ծախսերը ն ծառայողական այլ վճարումները, օգտագործված նյութերի ու ծառայությունների արժեքը, ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածքը, պատենտների ն լիցենզիաների ամորտիզացիան, այլ ուղղակի ն վերադիր ծախսերը: Երբ հավանական է, որ կատարված ծախսումները ապագայում կտան տնտեսական եկամուտ (շահույթ), ն միաժամանակ կարող են ճշգրտորեն գնահատվել դրանք, ճանաչվում են որպես ակտիվ: Զարգացման ծախսերը որպես ակտիվ ճանաչվում են այն հաշվետու ժամանակաշրջանում, երբ կատարվում են: Ոչ ընթացիկ ակտիվները հաշվառվում են հաշվապահական հաշվառման առաջին դասի հաշիվներում (11, 13, 14 ն 15): Դրանք բաժանվում են չորս խոշոր խմբերի՝ 1. ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվներ, 2. ոչ ընթացիկ ոչ նյութական ակտիվներ, 3. ոչ ընթացիկ ֆինանսական ակտիվներ, 4. այլ ոչ ընթացիկ ակտիվներ: Ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվները ներառում են հիմնական միջոցները (111), դրանց մաշվածությունը (112), ժամանակավորապես շահագործումից հանված հիմնական միջոցները (113), հողամասերը (114), բնական ռեսուրսները (115), անավարտ ոչ ընթացիկ ակտիվները (117), երկարաժամկետ վարձակալված հիմնական միջոցները (118): Հիմնական միջոցների նյութաիրային կազմը բնութագրվում է շենքերի, կառույցների, փոխանցող հարմարանքների, մեքենա-սարքավորումների, տրանսպորտային միջոցների, արտադրական ու տնտեսական գույքի, գործիքների, բազմամյա տնկարկների, բանող ու մթերատու անասունների ու այլ ակտիվների միջոցով: Երկրորդ խմբի ոչ նյութական ակտիվները ներառում են կազմակերպչական ծախսերը, լիցենզիաները, ֆիրմայի գինը (գուդվիլ), արտոնագրերը, ապրանքային նշանները, ծրագրային ապահովումը, հողի ն բնական ռեսուրսների օգտագործման իրավունքը ն այլ ոչ նյութական ծախսերը: Ոչ ընթացիկ ֆինանսական ակտիվները ներառում են բաժնետոմսերը ն բաժնեմասերը, պարտատոմսերը, հատկացված փոխառությունները ն այլ ֆինանսական երկարաժամկետ ներդրումները: Այլ ոչ ընթացիկ ակտիվներն ունեն սահմանափակ անվանացանկ, գլխավորապես վերաբերում են հետաձգված ծախսումներին ն հետաձգված հարկերին:

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

Թվարկված չորս խմբերն, իրենց համապատասխան տարրերով, արտահայտում են ոչ ընթացիկ ակտիվների կազմը, իսկ դրանց ընդհանուր ակտիվների՝ այս խմբի մեջ ունեցած տեսակարար կշիռները՝ կառուցվածքը: ՀՀ ստանդարտ 16-ը հատուկ սահմանումներ է տալիս ոչ ընթացիկ ակտիվների հիմնական խմբերի բովանդակության, օգտակար ծառայության տնողության, մաշվածքի հաշվառման, սկզբնական ու զուտ արժեքի ճանաչման վերաբերյալ: Հիմնական միջոցների, նույնն է թե՝ հիմնական կապիտալի նյութական կրողները կազմակերպությունների ակտիվների կարնորագույն մասերից մեկն են: ՀՀՍ 16-ի տերմիններն օգտագործվում են հետնյալ իմաստներով. հիմնական միջոցները այն ակտիվներն են, որոնք կազմակերպություններում առկա են արտադրանքի արտադրության, աշխատանքների կատարման, ծառայությունների մատուցման, ապրանքների իրացման, վարձակալության տալու կամ վարչական նպատակով օգտագործելու համար՝ ավելի քան մեկ տարի ժամկետով: Այս ձնակերպումը, ավանդաբար օգտագործվող մարքսյան ձնակերպման համեմատ, ունի բավականաչափ նեղ բովանդակություն: Ըստ էության, անտեսվում են արտադրական ու այլ բնույթի գործունեությանը մասնակցելու առանձնահատկությունները ն արժեքը նոր արդյունքին փոխանցելու ձներն ու մեխանիզմը: Տարբերիչ գլխավոր հատկանիշ է դիտվում օգտակար ծառայության տնողությունը: Մինչդեռ «ոչ ընթացիկ ակտիվ» (հիմնական ֆոնդեր) հասկացության սահմանումից պետք է երնա, որ դրանք գործունեությանը (արտադրական, իրացման ն այլ) մասնակցում են տնական ժամանակաշրջանի ընթացքում, մինչն վերջնական դուրս գրվելը պահպանում են իրենց նյութաիրային սկզբնական ձնը (ի տարբերություն ընթացիկ ակտիվների) ն արժեքը նոր արդյունքին փոխանցում են մաս-մաս՝ փաստացի մաշվածքին համապատասխանող չափերով: Արտադրական ձեռնարկություններում հիմնական կապիտալի վերարտադրությունը կարող է իրականացվել կամ ուղղակի ներդրումների, կամ հիմնական կապիտալի նյութական կրող հանդիսացող օբյեկտը որպես կանոնադրական կապիտալին մուծում կազմակերպությանը հանձնելը ն կամ իրավաբանական ու ֆիզիկական անձանց անհատույց հատկացնելը: Հիմնական կապիտալի ընդլայնված վերարտադրության գլխավոր մեթոդը ուղղակի ներդրումներն են (կապիտալ ներդրումները): Ուղղակի ներդրումներն իրենցից ներկայացնում են հիմնական կապիտալի նոր օբյեկտների ստեղծման վրա կատարված ծախսումները, ինչպես նան գործող օբյեկտների ընդլայնումը, վերակառուցումը, տեխնիկական վերազինումը: Այդ ուղղություններով կատարված ծախսերի միջն հարաբերակցությունը կոչվում է ուղղակի ներդրումների վերարտադրողական կառուցվածք: Նոր շինարարությանը վերաբերում են նոր հրապարակների վրա կառուցվող օբյեկտների ծախսերը: Ընդլայնում ասելով հասկացվում է ձեռնարկության երկրորդ ն հաջորդ հերթերի, լրացուցիչ արտադրությունների, գոյություն ունեցող արտադրությունների հիմնական նշանակության արտադրամասերի ընդլայնումը: Վերակառուցումն իրենից ներկայացնում է ձեռնարկության լրիվ կամ մասնակի վերասարքավորումը (առանց գործող արտադրամասերի ընդլայնման ն նորերի կառուցման) բարոյապես ու ֆիզիկապես մաշված սարքավորումների ու մեխանիզների նորով փոխարինմամբ, արտադրության ավտոմատացմամբ ն անհամամասնություն359

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ների վերացմամբ: Վերակառուցման արդյունքում ձեռք է բերվում արտադրության ծավալի մեծացում, տեսականու ընդլայնում, որակի բարձրացում նոր ժամանակակից տեխնոլոգիայի բազայի վրա: Տեխնոլոգիական վերազինումը ընդգրկում է ժամանակակից տեխնիկական պահանջների մակարդակով առանձին տեղամասերի վերազինման համալիր միջոցառումների ամբողջությունը, նոր տեխնիկայի ու տեխնոլոգիայի, ավտոմատացման, արդիականացման, հին սարքավորումները նորով փոխարինելու ճանապարհով: Թվարկված ն այլ կազմակերպական միջոցառումների նպատակը աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման, արտադրանքի թողարկման ծավալի աճի, որակի բարելավման ապահովումն է: Ուղղակի ներդրումների տեխնիկական կառուցվածքը ձնավորվում է երեք հիմնական տարրերից՝ սարքավորումների ձեռքբերում, ծախսումներ շինարարական մոնտաժային աշխատանքների վրա, նախագծանախահաշվային աշխատանքներ: Այդ ուղղություններով կատարվող ծախսերի հարաբերակցությունը բնութագրում է ուղղակի կապիտալ ներդրումների տեխնոլոգիական կառուցվածքը: Բնականաբար, ոչ ընթացիկ ակտիվները շահագործման (օգտագործման) ընթացքում աստիճանաբար մաշվում են ն ամեն տարի կորցնում սկզբնական արժեքի համապատասխան մասը, որի չափով ն ավելանում են գործունեության ծախսերը: Նոր ստանդարտներով անտեսվում է ամորտիզացիայի՝ որպես ֆինանսական հասկացության այն ձնակերպումը, ըստ որի՝ ամորտիզացիան մաշվածքի դրամական արտահայտությունն է: «Մաշվածություն» հասկացությանը տրվում է դրամական բովանդակություն ն հանգեցվում ակտիվի արժեքի օգտակար ծառայության՝ տարիների վրա պարբերական բաշխվող գումարի: Այլ կերպ՝ «Մաշվածության գումարը ակտիվի սկզբնական արժեքի կամ ֆինանսական հաշվետվություններում դրան փոխարինող այլ գումարի ն մնացորդային արժեքի տարբերությունն է»: Օգտակար ծառայությունը այն ժամանակահատվածն է, որի ընթացքում կազմակերպությունն ակնկալում է օգտագործել ակտիվը: Օգտակար ծառայությունը կարող է չափվել նան արտադրանքի կամ աշխատանքների ն ծառայությունների որոշակի ծավալով, որպիսին ակնկալվում է ապահովել ակտիվի օգտագործման միջոցով, շահագործման ամբողջ տնողության ընթացքում՝ ըստ նրա մեջ մտնող տարիների: Ոչ ընթացիկ ակտիվները գնահատվում են սկզբնական, մնացորդային (զուտ) ն վերագնահատման արժեքներով: Սկզբնական (պատմական) արժեքը կարող է մեկնաբանվել երկու ձնով՝ 1. ակտիվի ձեռքբերման կամ կառուցման ժամանակ վճարված դրամական միջոցների գումար (հատուցման իրական արժեք), 2. ակտիվի ձեռքբերման կամ կառուցման ժամանակ կողմերի համաձայնությամբ որոշված վճարվելիք դրամական միջոցների գումար (հատուցման իրական արժեքը՝ ակտիվի ձեռքբերման պահի դրությամբ): «Ի րա կան ար ժեք» ար տա հայ տու թյու նը այն գու մարն է, ո րով ակ տիվն առնտրական գործարքի ընթացքում կարող է փոխանակվել իրազեկ ն պատրաստակամ կողմերի միջն: Վերագնահատման արժեքը ակտիվի այն արժեքն է, որը որոշվում է դրա վերագնահատման արդյունքում:

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

Մնացորդային արժեքը այն զուտ գումարն է, որը կազմակերպությունը ակնկալում է ստանալ ակտիվից՝ դրա օգտակար ծառայության վերջում՝ դուրսգրման սպասվող ծախսերը հանելուց հետո: Մինչն սույն ստանդարտի ներդրումը «մնացորդային արժեք» (զուտ արժեք) հասկացությունը ծառայության ընթացքում ընկալվել էր որպես սկզբնական արժեքի ն փաստացի հաշվարկված մաշվածքի (ամորտիզացիայի) տարբերություն, իսկ ծառայության վերջում՝ լուծարային (չամորտիզացված) արժեքի գումար: Գործնականում գործածվում է նան «արժեզրկումից կորուստներ» հասկացությունը, որն արտահայտում է այն գումարը, որով ակտիվի հաշվեկշռային արժեքը գերազանցում է փոխհատուցվող գումարը: Այստեղից էլ՝ հաշվեկշռային արժեքը արտացոլում է այն գումարը, որով ակտիվը ճանաչվում է ն ներառվում հաշվեկշռի մեջ՝ մաշվածությունը ն արժեզրկումից կուտակված կորուստները հանելուց հետո: Մինչն այս ստանդարտների կիրառումը «հաշվեկշռային արժեք» արտահայտությունը նույնացվել է «մնացորդային արժեքի» հետ, իսկ ոչ վաղ անցյալում՝ «սկզբնական արժեքի» հետ: «Հիմնական միջոցներ» հասկացությունը հավաքական մեծություն է ն ձնավորվում է ճանաչված միավորների արժեքը գումարելու միջոցով: Հիմնական միջոցների միավորների ճանաչումները կապված են կոնկրետ պայմանների առկայության հետ: Մասնավորապես, պետք է ակնկալվի, որ դրա հետ կապված ապագա տնտեսական օգուտները կհոսեն դեպի կազմակերպություն, ն արժեքը կարելի է հստակորեն գնահատել: Հիմնական միջոցների միավորը, եթե համապատասխանում է ակտիվ ճանաչելու չափանիշներին, պետք է չափվի սկզբնական արժեքով (ինքնարժեքով): Սկզբնական արժեքն ընդգրկում է նրա գնման գինը, ներկրման տուրքերը, հարկերը ն պարտադիր այլ վճարումները, ակտիվը՝ նպատակային օգտագործման համար աշխատանքային վիճակի բերելու հետ անմիջականորեն կապված ցանկացած ծախս: Ոչ ընթացիկ ակտիվները օգտակար շահագործման ընթացքում, նան շահագործումից դուրս (անգործության վիճակում), ենթարկվում են մաշվածքի ն աստիճանաբար կորցնում են իրենց սկզբնական արժեքը: Միջազգային չափանիշներով՝ ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածքը ընդունվում է որպես դրանց շահագործման ամբողջ տնողության ընթացքում ամորտիզացման ենթակա գումարից կատարվող պարբերական հատկացում: Ամորտիզացման ենթակա գումար է ոչ ընթացիկ ակտիվի հաշվեկշռային ն մնացորդային արժեքների տարբերությունը: Ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածքի պատճառ կարող են ճանաչվել հետնյալ գործընթացները՝ ա) ոչ ընթացիկ ակտիվների օգտագործումը (շահագործումը), բ) օգտակար ժամանակի լրանալը, գ) ոչ ընթացիկ ակտիվի «ծերանալը» (տեխնոլոգիաների, տեխնիկայի, շուկայական պահանջարկի փոփոխվելու հետ նան բարոյապես մաշվելը), դ) աղքատացումը (հանքային պաշարները): Մաշվածքի հաշվարկման ու հաշվառման նպատակն է սկզբնական արժեքը օգտակար շահագործման բոլոր տարիների վրա համապատասխան ձնով բաշխելու միջոցով ձնավորել փոխհատուցման նույնքան եկամուտ, շահույթ ն վնաս՝ հաշվետվության ձնում արտացոլելով որպես ծախս: Ոչ վաղ անցյալում հիմնական միջոցների մաշվածքը այն հիմքն էր, որին համապատասխան՝ ստեղծվում էր դրանց պարզ վե361

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

րարտադրության համար նպատակային աղբյուր: Շուկայական հարաբերությունների կայացած համակարգ ունեցող երկրներում, Հայաստանի Հանրապետությունում նս, մաշվածքի հաշվարկումը ոչ ընթացիկ գործող ակտիվները նորով փոխարինելու համապատասխան դրամական ֆոնդ ստեղծելու նպատակ չի հետապնդում: Փաստորեն, դա տվյալ ակտիվի արժեքի՝ ըստ նրա օգտագործման ժամկետների բաշխման պարզ մեթոդ է (այն ժամկետների, որոնց ընթացքում ստացվում է եկամուտ): Գործնականում իրատեսական էլ չէ մաշվածքը ոչ ընթացիկ համապատասխան ակտիվը նորով փոխարինելու բավարար աղբյուր համարելը, քանի որ ինֆլյացիայի ն այլ պատճառներով չի կարող լրիվ փոխհատուցվել: Բնականաբար, մաշվածք հաշվարկելը չի դիտվում որպես ոչ ընթացիկ ակտիվի պահպանման կամ նորով փոխարինելու եղանակ: Սակայն հաշվարկված ու կուտակված մաշվածքի ն կապիտալ ներդրումների, ինչպես նան հարկվող շահույթի միջն պետք է գոյություն ունենա որոշակի կապ ն փոխպայմանավորվածություն, ինչպես Ռուսաստանի Դաշնությունում է: Հակառակ դեպքում մաշվածքի գումարը կարող է ընդհանուր եկամուտների մեջ լրիվ դիմազրկվել՝ դրսնորվելով միայն որպես չհարկվող շահույթ ն ոչ ավելին: Համաձայն ՀՀ ստանդարտ 16-ի՝ հիմնական միջոցի միավորի մաշվածության գումարը պետք է պարբերաբար բաշխվի ակտիվի օգտակար ծառայության ամբողջ տնողության ընթացքում: Մաշվածքի հաշվարկման ընդունելի մեթոդը պետք է արտացոլի այն մոդելը, որով կազմակերպությունը սպառում է ակտիվի տնտեսական օգուտը (շահույթը): Յուրաքանչյուր ժամանակաշրջանի համար հաշվարկված մաշվածության գումարը պետք է ճանաչվի որպես ծախս, եթե այն չի ներառվում մեկ ուրիշ ակտիվի հաշվեկշռային արժեքի մեջ: Քանի որ ակտիվի մեջ առարկայացած տնտեսական շահույթը օգտագործվում է կազմակերպության կողմից, ուստի ակտիվի հաշվեկշռային արժեքը նվազեցվում է, դրանով իսկ այդ օգտագործումը արտացոլվում է մաշվածությանը վերագրելու միջոցով: Միանշանակ է, որ հիմնական միջոցների միավորի մեջ առարկայացած տնտեսական շահույթը կազմակերպությունն սպառում է գլխավորապես ակտիվի օգտագործման միջոցով: Սակայն այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են տեխնիկական հնացածությունը (բարոյական մաշվածությունը նս), անգործության ընթացքում առաջացած մաշվածությունը, հաճախ ակնկալվող տնտեսական շահույթի նվազման պատճառ են դառնում: Հետնաբար, այդ հանգամանքներն ու գործոնները պետք է հաշվի առնվեն ոչ ընթացիկ ակտիվի օգտակար ծառայության տնողությունը որոշելիս: Մասնավորապես, պետք է հաշվի առնել՝ » կազմակերպության կողմից ակտիվի ենթադրվող օգտագործելիությունը՝ հիմք ու ելակետ ընդունելով ակնկալվող հզորությունը ն արտադրանքի ֆիզիկական ծավալը. » արտադրական գործոններից (հերթափոխերի թիվ, վերանորոգման ու սպառման, անգործության վիճակում մնալու տնողություն ն այլն) ակնկալվող ֆիզիկական մաշվածությունը. » արտադրությունում կատարվող տեղաշարժերի, բարեփոխումների, տվյալ ակտիվի օգտագործմամբ ստացվող արտադրանքի ու ծառայությունների նկատմամբ շուկայական պահանջարկի նվազման հետնանքով առաջացած տեխնիկական հնացածությունը. » ակտիվի օգտագործման իրավական կամ նման այլ սահմանափակումները:

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

Գործող օրենսդրությունը թույլ է տալիս հիմնական միջոցների օգտակար ծառայության տնողությունը որոշել կազմակերպությունների կողմից՝ ելնելով ակնկալվող օգտակարությունից: Ակտիվների կառավարման քաղաքականությունը կազմակերպություններին թույլ է տալիս ակտիվները դուրս գրել նախատեսված ժամանակից շուտ կամ դրանց մեջ առարկայացած տնտեսական շահույթը ոչ լրիվ ստանալուց առաջ: Ուստի, հնարավոր է, որ օգտակար ծառայության ժամկետը լինի ավելի կարճ, քան նրա տնտեսական ծառայության տնողությունն է: Հողամասերը, շենքերն ու շինությունները դիտվում են որպես առանձնահատուկ ակտիվներ ն հաշվառվում են առանձին-առանձին, նույնիսկ այն դեպքերում, երբ ձեռք են բերվում միասին: Հողամասերը, որպես կանոն, ունեն շահագործման անսահմանափակ տնողություն, բնականաբար, դրանց նկատմամբ մաշվածք չի հաշվարկվում: Շենքերն ու շինությունները մաշվող ակտիվներ են: Տնտեսավարման պրակտիկայում կարող են կիրառվել մաշվածքի հաշվարկման բազմաթիվ մեթոդներ ու մոտեցումներ: Կազմակերպությունները, մաշվածքի կառավարման իրենց ընդունած քաղաքականությունից ելնելով, կարող են օգտվել ցանկացած մեկ կամ մի քանի մեթոդներից: Գործնականում ավելի հաճախ կիրառվում են հետնյալ մեթոդները՝ 1. գծային կամ հավասարաչափ հաշվարկման, 2. մնացորդի նվազեցման, 3. տարիների (միավորների) գումարի, 4. վերագնահատման: Մաշվածքի հավասարաչափ հաշվարկման մեթոդը ավանդական եղանակ է, ունի լայն տարածում ն համատարած կիրառվել է նախկին ԽՍՀՄ տնտեսության բոլոր ճյուղերում: Իրականացման տեխնիկան շատ պարզ է: Մաշվածքի գումարը, ըստ օգտակար շահագործման տարիների, բաշխվում է հավասար մասերով ն արտահայտվում է կայուն չափերով՝ ըստ ամբողջ ժամանակաշրջանի: Ամորտիզացիոն հատկացումների տարեկան գումարը որոշելու համար պահանջվում է ունենալ համապատասխան ակտիվի սկզբնական արժեքը, նրա օգտակար շահագործման տնողությունը՝ արտահայտված տարիներով ն, անհրաժեշտության դեպքում, նան մնացորդային արժեքի գնահատականը: Օգտագործվում է հետնյալ բանաձնը՝ Տարեկան ամորտիզացիան Հ

Սկզբնական արժեք - մնացորդային արժեք Օ·տակար շահա·ործման տարիների թիվ

:

Մաշվածքի գծային հաշվարկի օրինակ. բաժնետիրական ընկերությունը հաշվետու տարվա հունվարի 1-ին ձեռք է բերել սարքավորում՝ 24 մլն դրամ արժեքով, որը մտնում է այլ հիմնական միջոցների խմբի մեջ ն ունի 5 տարվա օգտակար շահագործման ժամկետ: Ակնկալվում է, որ տվյալ սարքավորումը մնացորդային արժեք չի ունենալու: Այս դեպքում՝ տարեկան մաշվածքը հավասար է

Եթե կազմակերպությունն ակնկալեր, որ շահագործման ժամկետը լրանալուց հետո տվյալ սարքավորումը հնարավոր է վաճառել 4 մլն դրամով, ապա հաշվարկման ենթակա տարեկան ամորտիզացիայի գումարը կարտահայտվեր 4000 հազ. դրամով.

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Սովորաբար ամորտիզացիոն հատկացումներ կատարվում են աշխատած լրիվ ամիսների համար: Բնականաբար, եթե այդ սարքավորումը ձեռք բերվեր տվյալ տարվա հոկտեմբերի 1-ին, առաջին տարում ամորտիզացիա կհաշվարկվեր 3 ամսվա համար (տարեկանի 1/4-ի չափով): Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող բոլոր կազմակերպությունների հիմնական միջոցները, ըստ օգտակար շահագործման տնողության, դասակարգվում են 5 խմբի՝ 1-20 տարի (1, 3, 5, 10, 20 տարվա) ամորտիզացիայի տնողությամբ: Դրանից էլ ելնելով՝ ամորտիզացիայի տարեկան պլանային մեծությունը հաշվարկելու համար կատարվում է խոշորացված հաշվարկ: Նախ՝ պարզվում է համապատասխան խմբին վերաբերող ոչ ընթացիկ ակտիվների միջին տարեկան մնացորդը, այնքանով, որ տարվա ընթացքում կարող է լինել շարժ՝ հների դուրսգրում, նորերի ձեռքբերում: Շարժի ժամկետները ոչ միշտ են համընկնում օրացուցային տարվա սկզբին, ն կարիք է առաջանում միջինացման: Ըստ օգտակար շահագործման տնողության՝ ոչ ընթացիկ ակտիվների խմբերի միջին տարեկան հաշվեկշռային արժեքը կարելի է հաշվարկել տարբեր մոտեցումներով: Առավել կիրառելի մեթոդները 3-ն են՝ 1. միջին ժամանակագրական, 2. հիմնական միջոցների ապրանքային հաշվեկշռի, 3. միջին թվաբանական: Միջին ժամանակագրական մեթոդի դեպքում ելակետ են ընդունվում բոլոր ամիսների կամ եռամսյակների սկզբի մնացորդները. առաջին ամսվա կամ եռամսյակի սկզբի մնացորդի կեսին ավելացվում են մյուս բոլոր ամիսների մնացորդները, տարեվերջի մնացորդի կեսը ն բաժանվում 12-ի (ամիսների թվին): Օգտագործվում է հետնյալ բանաձնը՝ որտեղ՝ -ն ոչ ընթացիկ ակտիվների ամորտիզացման ենթակա արժեքն է, Մ1, Մ2 ...Մ12 -ը՝ համապատասխանորեն ամիսների սկզբի դրությամբ մնացորդն է՝ սկզբնական արժեքով, Մվ -ն տարեվերջի դրությամբ մնացորդն է: Երկրորդ մեթոդը հիմնված է ապրանքային հաշվեկշռի սկզբունքի վրա՝ տարեսկզբի մնացորդին ավելացվում է տարվա ընթացքում գործարկման ենթակա ոչ ընթացիկ ակտիվների միջին տարեկան արժեքը, ն հանվում դուրսգրման (օտարման) ենթակա մասի միջին տարեկան արժեքը՝ ըստ հետնյալ բանաձնի՝

որտեղ՝ Մ0 - ն տարեսկզբի դրությամբ առկա ակտիվների սկզբնական արժեքն է, Մ1 - ը պլանային ժամանակաշրջանում շահագործման հանձնվող ոչ ընթացիկ ակտիվների սկզբնական արժեքն է,

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

Մ2 - ը պլանային ժամանակաշրջանում դուրսգրման ենթակա ակտիվների սկզբնական արժեքն է, t - ն պլանային ժամանակի շահագործման (աշխատելու) ամիսների թիվն է: Ինչպես նշվեց, սովորաբար վերցվում են լրիվ ամիսները: Երբ շարժը (գործարկումը, դուրսգրումը) նախատեսված է եռամսյակներով, ընդունված է առաջին եռամսյակում շահագործման հանձնվելիք ակտիվների աշխատած ամիսների թիվը վերցնել 10, մյուսներինը՝ համապատասխանաբար 7, 4, 1 ամիս: Դուրսգրման դեպքում ընդհակառակը՝ առաջին եռամսյակինը՝ 1, երկրորդինը՝ 4, երրորդինը՝ 7 ն չորրորդինը՝ 10: Օրինակ՝ ընդունենք, որ բաժնետիրական ընկերության 5 տարվա օգտակար շահագործման ժամկետ ունեցող ակտիվների տարեսկզբի մնացորդը 60 մլն դրամ է, երկրորդ, երրորդ ն չորրորդ եռամսյակների սկզբին՝ համապատասխանաբար 58, 66 ն 78, իսկ տարեվերջին՝ 80 մլն դրամ: Այս դեպքում ամորտիզացիայի ենթակա ոչ ընթացիկ ակտիվների միջին տարեկան արժեքը կկազմի. Այժմ ընդունենք, որ տարեսկզբի մնացորդը կազմում է 60 մլն դրամ, նախատեսված է || եռամսյակում ձեռք բերել 32 մլն դրամի ակտիվներ, իսկ չորրորդում՝ դուրս գրել 12 մլն դրամի ակտիվներ: Այս դեպքում մաշվածքի հաշվարկման համար ելակետ համարվող ոչ ընթացիկ ակտիվների գումարը՝ -ն, կկազմի. Մաշվածքը հաճախ արտահայտվում է տոկոսներով՝ սկզբնական արժեքի նկատմամբ: Օրինակ՝ գծային եղանակով ամորտիզացիա հաշվարկելու դեպքում, եթե ծառայության տնողությունը 5 տարի է, ն նախատեսվում է մնացորդային արժեքի զրոյական մնացորդ, ամորտիզացիայի տարեկան նորման կլինի 209 (100 : 5): Մնացորդի նվազեցման մեթոդը լայն կիրառություն չունի: Հիմնականում կիրառվում է այն դեպքերում, երբ անհրաժեշտ է ոչ ընթացիկ ակտիվի շահագործումից ակնկալվող եկամտի ավելի մեծ բաժին ստանալ առաջին տարիներին: Այս մեթոդը կիրառելիս ակտիվի շահագործման առաջին տարիներին ամորտիզացիոն հատկացումները բարձր են, քան ավելի ուշ ժամկետներում: Շահագործման առաջին տարում ամորտիզացիայի տարեկան տոկոսը հաշվարկվում է սկզբնական արժեքի, հետագա տարիներին՝ զուտ հաշվեկշռի արժեքի նկատմամբ: Հետագա տարիների ամորտիզացիոն հատկացումների հաստատագրված տոկոսը որոշվում է հետնյալ բանաձնով՝ Շահագործման ընթացքում ն դուրսգրման պահին ակտիվի զուտ հաշվեկշռային (մնացորդային) արժեքը հավասար է սկզբնական արժեքի ն կուտակված մաշվածքի տարբերությանը: Եթե ընդունենք, որ նշված օրինակում ձեռք բերված 24 մլն արժողությամբ ակտիվի մաշվածքի հաշվարկը նպատակահարմար է կատարել մնացորդի նվազեցման մեթոդով, ապա, ըստ շահագործման հինգ տարիների, այն կկազմի՝

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Տարիներ

Մաշվածքի ·ումարը

Ամորտիզացիոն հատկացումներ

Կուտակված մաշվածք

209 × (24000 - 4800)

209 × 24000 հազ.

209 × (24000 - 8640)

4800 հազ.

209 × (24000 - 11712)

11712

209 × (24000 - 14170)

14170

16136

Պարզ երնում է, որ ըստ տարիների ամորտիզացիոն հատկացումները նվազում են, ն վերջում մնում է որոշակի չամորտիզացված գումար՝ 7864 հազ. դրամ (24000-16136): Դժվար չէ նկատել նան, որ այս մեթոդը կապված է որոշ բարդությունների հետ: Մասնավորապես, եթե մնացորդային արժեք չի նախատեսվում, մաշվածքի տոկոսը պետք է հավասար լինի 100-ի: Իսկ եթե ակտիվի արժեքը լրիվ չի ամորտիզացվում, ն մնում է մնացորդային արժեք, դրույքը ստանում է ավելի բարձր արտահայտություն: Երկրորդ դեպքում, ըստ տարիների մաշվածքի, դրույքները կունենան հետնյալ չա-

փերը. առաջին տարի՝ 209 տարի՝ 399

երկրորդ տարի՝ 369

չորրորդ տարի՝ 599

երրորդ

:

Գործնականում կարող է հարց ծագել, թե որ ակտիվների համար է նպատակահարմար մաշվածքը նվազեցման եղանակով հաշվելը: Այդ հարցին պատասխանելիս պետք է նկատի ունենալ, որ գոյություն ունեն ոչ ընթացիկ ակտիվների տեսակներ, որոնք օգտակար շահագործման առաջին փուլում կորցնում են արժեքի ավելի մեծ մասը, մասնավորապես՝ ավտոմեքենաները, հաշվողական տեխնիկայի որոշ տեսակներ: Բացի այդ, կան ակտիվներ, որոնց շահագործումն առաջին տարիներին ավելի քիչ ծախս է պահանջում, քան որոշակիորեն մաշվելուց հետո: Ուստի, հարմար է մաշվածքը հաշվարկել նվազեցումների մեթոդով, այնքանով, որ մաշվածքի գումարը ն շահագործման ու պահպանման ծախսերը կարող են միմյանց ծածկել: Այնուհանդերձ, բոլոր դեպքերում մաշվածքը պետք է դիտել որպես ակտիվի արժեքի՝ ըստ տարիների բաշխվածության գումար, այլ ոչ թե ակտիվի գնահատում: Ըստ տարիների (միավորների) մաշվածքի գումարի հաշվարկման մեթոդի՝ ամորտիզացիոն հատկացումների մեծ մասը նույնպես բաժին է ընկնում սկզբի տարիներին: Ըստ էության, դա նախորդի տարատեսակն է: Այլ կերպ՝ այս մեթոդը կոչվում է 78-ի կանոն՝ ելնելով այն հանգամանքից, որ ամսական հաշվարկի ժամանակ մեկ տարին ձնավորվում է 78 միավորից (12 + 11 + . + 1 Հ 78): Հաճախ այս մեթոդը կիրառվում է մաշվածքի ամսական մեծությունը հաշվելու նպատակով: Տարիների գումարը պայմանավորված է օգտակար շահագործման տնողությամբ: Որքան այն երկար է, այնքան գումարը մեծ է: Շահագործման տարիների ցանկացած թվի դեպքում տարիների գումարը կարելի է որոշել հետնյալ բանաձնով. Տարիների գումարը՝ ՏԳ Հ ո(ո + 1)/2, որտեղ՝ ո-ը տարիների թիվն է:

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

Օրինակ՝ շահագործման ժամկետի 5 տարվա դեպքում տարիների գումարը հավասար է 15-ի |5(5 + 1)/2|, 15 տարվա դեպքում՝ 120-ի |15(15 + 1)/2|: Եթե ընդունենք, որ նախորդ օրինակի 24000 հազ. դրամի ընթացիկ ակտիվի մաշվածքը որոշված է հաշվարկել տարիների գումարի մեթոդով, իսկ ծառայության ժամկետը նույնն է՝ 5 տարի, ապա տարիների գումարը կլինի 15 (5+4+3+2+1), ն ըստ տարիների հաշվարկվող մաշվածքի մեծությունը կկազմի. 1-ին տարի՝ 2-րդ տարի՝ 3-րդ տարի՝ 4-րդ տարի՝ 5-րդ տարի՝ Ընդամենը՝

24000:

Կուտակված մաշվածքը ըստ տարիների համապատասխանաբար կունենա հետնյալ պատկերը՝ 8000, 14400, 19200, 22400 ն 24000: Վերագնահատման մեթոդով մաշվածքի հաշվարկումը կառուցված է ակտիվների վերագնահատված արժեքի վրա, ինչը տարբեր է հաշվապահական հաշիվներում արտացոլվածից: Վերագնահատումից հետո ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածքի գումարը պետք է հաշվարկվի նոր արժեքից ելնելով: Այնքանով, որ վերագնահատումից հետո ձնավորված արժեքը հաճախ նախկինից մեծ է, տարեկան մաշվածքի գումարը մեծանում է: Առաջին հայացքից դա կարող է տարօրինակ թվալ. հետագա տարիների մաշվածքը մեծ է սկզբնական տարիների մաշվածքից: Բայց, նկատի ունենալով, որ մաշվածքի հաշվարկը ակտիվի արժեքի դուրսգրումն է շահագործման տարիների վրա, արժեքի մեծացումը անխուսափելիորեն ավելացնում է նան տարեկան մաշվածքի գումարը, որը միանգամայն ընկալելի է: Մաշվածքի հաշվարկման ժամանակ ոչ գծային մեթոդների կիրառման արտասահմանյան փորձը (մասնավորապես ԱՄՆ-ում) նախատեսում է պակասեցվող մնացորդի որոշման բազմակիություն: Կրկնակի պակասեցման պրակտիկայի ժամանակ տարեկան մաշվածքի հաշվարկը կատարվում է հետնյալ բանաձնով՝ Մ Հ Սա " N " 2, որտեղ՝ Սա - ն ոչ ընթացիկ ակտիվի մնացորդային արժեքն է տարեսկզբին N - ը մաշվածքի նորման է շահագործման ամբողջ տնողության ընթացքում 2 - ը հաշվարկման բազմակիությունն է: Մաշվածքի ոչ գծային հաշվարկի օրինակ (ըստ նախորդ օրինակի՝ սկզբնական արժեքը 24 մլն դրամ է, ծառայության տնողությունը՝ 5 տարի).

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Մնացորդային արժեքը ժամանակաշրջանի սկզբին, հազ. դրամ 24000 14400

Մաշվածքի ·ումարը, հազ. դրամ 24000 " 209 " 2 6 9600 14400 " 209 " 2 6 5760 8640 " 209 " 2 6 3456 5114 " 209 " 2 6 2074 3110 " 209 " 2 6 1244

Մնացորդային արժեքը ժամանակաշրջանի վերջին, հազ. դրամ 14400

Այս մոտեցման պայմաններում հաշվարկի ոչ գծայնությունը զգալիորեն բարձրանում է, իսկ մնացորդային արժեքը (որպես մաշվածք չհաշվարկված) կրճատվում է մեծ չափերով՝ 7864 հազ. դրամից իջնելով 1866 հազ.դրամի (32.79-ից 7.79-ի): Մաշվածքի հաշվապահական հաշվառման կանոնները, նրա հաշվարկման մեթոդի հետ կապված, փոփոխության չեն ենթարկվում: Ոչ ընթացիկ ակտիվների ձեռքբերումը ձնակերպվում է՝ դեբետ՝ ոչ ընթացիկ ակտիվների արժեք, կրեդիտ՝ դրամարկղ: Յուրաքանչյուր տարվա վերջում մաշվածքը կարգավորվում է: Դեբետ՝ հաշվետվություն շահույթի ն վնասի մասին՝ մաշվածք: Կրեդիտ՝ ոչ ընթացիկ ակտիվներ՝ կուտակված մաշվածք: Ակտիվի սկզբնական արժեքը, առանց մաշվածքի, պետք է գրանցվի ամեն տարվա հաշվեկշռում: Մաշվածքի դեպքում աղբյուրի արժեքն ամեն տարի պակասեցվում է տարվա կուտակված մաշվածքի չափով: Ամեն տարի շահույթի ն վնասի հաշվետվության մեջ ծախսի տեսքով արտացոլվում է տարեկան ամորտիզացիայի գումարը, ն դրանով իսկ ոչ ընթացիկ ակտիվի արժեքը ամենօրյա ծախսի ձնով բաշխվում է ըստ շահագործման տարիների:

14.2. ԿԱՊԻՏԱԼ ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ ՖԻՆԱՆՍԱՎՈՐՄԱՆ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐՆ

ՈՒ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Կապիտալ ներդրումների ֆինանսավորման աղբյուրները բազմազան են ու բազմաբնույթ: Դրանք իրենց էությամբ դրամական միջոցների այն ամբողջությունն են, որոնք ավանսավորվում են ոչ ընթացիկ ակտիվների մեջ ն ձնավորում կազմակերպության հիմնական կապիտալը: Համաձայն Հայաստանի Հանրապետությունում գործող օրենսդրության՝ կապիտալ ներդրումները ՀՀ տարածքում կարող են ֆինանսավորվել հետնյալ աղբյուրներով՝ » սեփական ֆինանսական ռեսուրսներ ն ներտնտեսական (շահույթ, կուտակված մաշվածք, պահուստներ, սեփական կապիտալ շինարարության շահույթ), ապահովագրական փոխհատուցումներ ն այլ ներքին աղբյուրներ, » փոխառու ֆինանսական միջոցներ (բանկային ու բյուջետային վարկեր, փոխառություններ ն այլն), » ներգրավված ֆինանսական միջոցներ (արժեթղթերի վաճառքից մուտքեր, բաժնեմասային ն այլ մուծումներ, քաղաքացիների, աշխատանքային կոլեկտիվի անդամների ն իրավաբանական անձանց այլ վճարումներ),

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

» պետական բյուջեից ինվեստիցիոն հատկացումներ, արտաբյուջետային ֆոնդերից մասհանումներ, » օտարերկրյա ներդրողների միջոցներ: Ինվեստիցիաների ն դրանց կարնորագույն մասը կազմող կապիտալ ներդրումների ֆինանսավորման աղբյուրները դասակարգվում են նան այլ հատկանիշներից ելնելով: Դրանց ամբողջությունը կարելի է բաժանել ներքին ն արտաքին, վերադարձվող ն անվերադարձ աղբյուրների: Իսկ ձնավորման առանձնահատկություններից ելնելով՝ հնարավոր է բաժանել 3 խմբի՝ ներքին ռեսուրսներ, հիմնական գործունեությունից բխող աղբյուրներ ն արտաքին աղբյուրների հաշվին ներգրավվող միջոցներ: Դասակարգման վերջին մոտեցումը հատկապես վերաբերում է գործող այն կազմակերպություններին, որոնք իրականացնում են տեխնիկական վերազինման, վերակառուցման ն ընդլայնման միջոցառումներ տնտեսավարական եղանակով՝ սեփական կապիտալ շինարարության կազմակերպման միջոցով: Սեփական ֆինանսական ռեսուրսների բավարարությունը հնարավոր է դարձնում ինքնաֆինանսավորման ապահովումը: Աղբյուրների այս խմբի մեջ գլխավոր տեղը պատկանում է գործառնական շահույթին: Ինչպես արդեն նշվել է, շահույթը զուտ եկամտի որոշակի մասի դրամական արտահայտությունն է: Բյուջեի հանդեպ պարտավորությունները ն այլ պարտադիր վճարումները կատարելուց հետո կազմակերպության տնօրինությունը մնացած զուտ շահույթը կարող է ծախսել իր նախընտրած ուղղություններով, այդ թվում ինվեստիցիոն նպատակով՝ կուտակման ն նույնպիսի այլ ֆոնդեր ստեղծելու ճանապարհով: Գործնականում շահույթից կապիտալ ներդրումներին կատարվող հատկացումների գումարի մեծությունը նախ ն առաջ պայմանավորված է զուտ շահույթի ծավալով, առաջնահերթություն ունեցող այլ պահանջների առկայությամբ, ուրիշ մինչն շահույթը ներգրավելը աղբյուրների առկայությամբ, ինչպես նան փոխատվական հարաբերությունների պայմաններով (ֆինանսական լծակի դիֆերենցիալ, ֆինանսական լծակի դիրք, վարկի հաշվարկային միջին տոկոսադրույք, տնտեսական շահութաբերության մակարդակ): Ինվեստիցիաների երկրորդ խոշորագույն աղբյուրը ամորտիզացիոն հատկացումներն են (կուտակված մաշվածքը), ինչը ՀՀՀՀՍ կիրարկման պայմաններում իր բնույթով գրեթե նույնացվում է շահույթի հետ: Ձեռնարկություններում մաշվածքի արժեքի կուտակումը տեղի է ունենում պարբերաբար (ամեն ամիս), այն դեպքում, երբ հիմնական ֆոնդերը արտադրական յուրաքանչյուր պարբերաշրջանից հետո նյութական փոխհատուցում չեն պահանջում: Արդյունքում ձնավորվում են ազատ դրամական միջոցներ, ն արտադրության ծախքերի մեջ ներառված մաշվածքը փոխհատուցվում է իրացումից ստացված հասույթից: Տրամաբանական է այդ ազատ դրամական միջոցները հիմնական կապիտալի վերարտադրությանն ուղղելը: Հայաստանի Հանրապետությունում, ըստ էության, իրականացվում է ոչ ընթացիկ ակտիվների արագացված ամորտիզացիա: Ընդհանրապես, արագացված ամորտիզացիան՝ որպես տնտեսական խթանման միջոց, իրականացվում է 2 եղանակով: Առաջին դեպքում արհեստականորեն կրճատվում են ակտիվների շահագործման ժամկետները, ն համապատասխանորեն բարձրանում է տարեկան նորման: Արդյունքում այդ ձնով հաշվարկված ամորտիզացիան օգտագործվում է ֆիզիկապես ու բա369

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

րոյապես հնացած տեխնիկան նորով փոխարինելու նպատակով: Ամորտիզացիոն մեծ հատկացումների հետնանքով կազմակերպություններում պակասում է հարկվող շահույթի, հետնաբար՝ շահութահարկի գումարը: Արագացված ամորտիզացիայի երկրորդ եղանակը համատարած կիրառություն չունի: Առանց շահագործման ժամկետների՝ պետականորեն սահմանված նորմատիվները կրճատելու, առանձին ճյուղերի կազմակերպություններին թույլ է տրվում մի քանի տարիների ընթացքում ամորտիզացիոն հատկացումներ կատարել բարձրացված չափերով՝ հետագա տարիներին դրանք պակասեցնելու պայմանով: Կապիտալ ներդրումների ն, ընդհանրապես, ինվեստիցիոն գործունեության համար ազատ շուկայական հարաբերությունների պայմաններում կարնորագույն աղբյուր է արժեթղթերի թողարկումը: Վերջինս նպաստում է կազմակերպությունների, իրավաբանական ն ֆիզիկական անձանց տրված միջոցները խոշոր կապիտալ ներդրումների նպատակով կենտրոնացնելուն՝ դրանով իսկ թեթնացնելով բյուջետային, գերատեսչական ն ֆինանսավորման այլ աղբյուրների հոգսը: Արժեթղթերի միջոցով կապիտալ ներդրումների համար կարող են հավաքագրվել նան բնակչության՝ ապրանքային ծածկույթ չունեցող միջոցները: Միաժամանակ հարկ է նշել, որ ինվեստիցիաների ֆինանսավորման աղբյուրների կառուցվածքում վերջին տարիներին նկատելիորեն նվազել է բանկային երկարատն վարկերի բաժինը, ինչը վարկի հաշվարկային դրույքի բավականաչափ բարձր լինելու ն վարկավորման մեխանիզմի բարդության հետնանք է: Այդ պատճառով էլ կապիտալ ներդրումների ֆինանսավորման աղբյուրների մեջ կարնոր դեր է ձեռք բերում արժեթղթերի թողարկումը: Արժեթուղթը փաստաթուղթ է, որը հաստատում է դրա տիրոջ սեփականատիրական իրավունքը համապատասխան կազմակերպության գույքի, դրամական միջոցների նկատմամբ: Արժեթղթերը իրավունք են տալիս եկամուտ ստանալ շահաբաժինների ձնով, ինչպես նան ստեղծում են դրամական ն այլ իրավունքները ուրիշ անձանց փոխանցելու հնարավորություն: Ֆինանսական պրակտիկայում արժեթղթերի շարքն են դասվում միայն նրանք, որոնք կարող են հանդիսանալ առք ու վաճառքի առարկա ն համաչափ կամ միանվագ եկամտի ստացման աղբյուր: Կապիտալ ներդրումների ֆինանսավորման աղբյուրների համար ամենակարնոր արժեթղթի տեսակը բաժնետոմսն է: Դա այնպիսի արժեթուղթ է, որը ձեռք բերողին (տնօրինողին) իրավունք է տալիս մասնակցելու բաժնետիրական ընկերության աշխատանքներին, նրա շահույթին (եկամուտներին), լուծարվելու դեպքում՝ նան մնացած գույքի բաշխմանը: Կազմակերպությունների ակտիվների, հետնաբար նան կապիտալ ներդրումների ձնավորման աղբյուրների կազմում չափազանց մեծ է բանկային վարկի դերը: Հայտնի է, որ բանկային վարկը արտահայտում է փոխառուի ն փոխատուի միջն փոխհատուցման ն վերադարձելիության սկզբունքով իրականացվող դրամական հարաբերությունները, որտեղ կարնոր դեր ունի վարկային տոկոսը: Սովորաբար վարկը ներգրավվում է այն բնագավառներում, որտեղ ապահովվում է արագ արդյունք՝ շահույթի ն եկամտի ստացում, ինչը հատուկ է Հայաստանի Հանրապետության ժամանակակից պայմաններին: Պրակտիկան ցույց է տալիս, որ այն ձեռնարկությունների համար, որոնք հնարավորություն ունեն ընդլայնելու պահանջարկ ունեցող արտադրանքի թողարկումը, վարկի ներգրավումն ավելի ձեռնտու է, քան արժեթղթերի թողարկումը: Հայաստանի Հանրապետությունում գործող օրենսդրությամբ՝ բանկային վարկի օ370

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

բյեկտները տարակարգված չեն. այդպիսիք կարող են լինել գործունեության հետ կապված ամենատարբեր պահանջները: Իրավաբանական ու ֆիզիկական անձանց կապիտալ ներդրումների առնչությամբ վարկի օբյեկտ կարող են ծառայել հետնյալ ծախսերը՝ » արտադրական ու ոչ արտադրական օբյեկտների կառուցումը, ընդլայնումը, վերակառուցումը ն տեխնիկական վերազինումը, » շարժական ու անշարժ գույքի՝ մեքենաների, սարքավորումների, տրանսպորտային միջոցների, շենքերի, կառույցների ձեռքբերումը, » համատեղ կազմակերպությունների ստեղծումը, » գիտատեխնիկական արդյունքի, անհատական արժեքների ն սեփականության այլ օբյեկտների ստեղծումը ն այլն: Բանկի ու փոխառուի միջն վարկային հարաբերությունների կարգավորման գլխավոր փաստաթուղթը վարկային պայմանագիրն է: Որպես կանոն, այն ներառում է հետնյալ պայմանները՝ տրվող վարկի գումարը, դրա օգտագործման ն վերադարձման կարգն ու ժամկետները, վարկային դրույքը, պարտավորության ապահովման ձնը, բանկին ներկայացվող փաստաթղթերի ցանկը: Վերոհիշյալ նպատակների համար վարկի հատկացումը իրականացվում է կազմակերպության կողմից այնպիսի փաստաթղթերի ներկայացման դեպքում, որոնք հաստատում են նրա վարկունակությունը ն միջոցառման վարկավորման հնարավորությունը: Ըստ հանրապետության առնտրային բանկերի համակարգում ձնավորված մեխանիզմի՝ այդ ցանկը պարտադիր ընդգրկում է՝ » կազմակերպության ստեղծման կանոնադրությունը, » կազմակերպության հաշվապահական հաշվեկշիռը վերջին հաշվետու ժամկետի դրությամբ՝ հարկային տեսչության կողմից հաստատված, » միջոցառման տեխնիկատնտեսական հիմնավորումը (արդյունավետություն, ծախսերի փոխհատուցման հաշվարկներ), » կազմակերպության ֆինանսական դրությունը ն վարկունակությունը հաստատող այլ փաստաթղթեր: Տնտեսավարման պրակտիկայում սովորաբար վարկի ներգրավումը դիտվում է որպես կապիտալ ներդրումների ֆինանսավորման նախահաշվի հաշվեկշռող աղբյուր: Դրանից բխում է, որ կարճաժամկետ զարգացման պլանով նախատեսված կապիտալ շինարարության ընդհանուր նախահաշվային արժեքին համապատասխան աղբյուրների ծավալը նախատեսելիս առաջնահերթ հաշվի են առնվում ներքին ռեսուրսները, հիմնական գործունեության հետ կապված աղբյուրները, ներքին այլ ապակենտրոնացված ռեսուրսները, իսկ վարկի նկատմամբ պահանջը որոշվում է որպես նախահաշվային արժեքի ն թվարկված աղբյուրների ընդհանուր գումարի տարբերություն: Ժամանակակից շուկայական հարաբերությունների պայմաններում բազմաթիվ են միջոցների ներգրավման նոր մեթոդներն ու գործիքները: Ոչ ընթացիկ ակտիվների մեջ ինվեստիցիայի ամենաարդյունավետ մեթոդներից մեկը Հայաստանի Հանրապետությունում առայժմ լայն տարածում չստացած լիզինգն է: Լիզինգը մեքենաների, սարքավորումների, տրանսպորտային միջոցների, նան արտադրական նշանակության կառույցների երկարաժամկետ վարձակալությունն է: Լիզինգային բոլոր գործարքները կարելի է բաժանել երկու տիպի՝ օպերատիվ լիզինգ ն ֆինանսական լիզինգ, երկուսն էլ՝ լրիվ ինքնափոխհատուցումով:

Օպերատիվ լիզինգը բնութագրվում է մի շարք առանձնահատկություններով. մասնավորապես, վարձատուն վարձակալությամբ տրված ոչ ընթացիկ ակտիվների փոխհատուցելիությունը չի կապում միայն մեկ վարձակալի հետ, ժամկետը լրիվությամբ չի ընդգրկում գույքի ֆիզիկական մաշվածքի տնողությունը, գույքի փչանալու կամ կորստի ռիսկը նա է կրում, ժամկետը լրանալուց հետո վերադարձվում է, վաճառվում կամ սեփականատիրոջ կողմից տրվում է ուրիշ վարձակալի: Ֆինանսական լիզինգը նախատեսում է վարձակալության ամբողջ տնողության ընթացքում կայուն մեծության վարձավճարի գանձում այնպիսի չափերով, որն ապահովի դրանց լիակատար ամորտիզացիա ն հաստատագրված լիզինգային շահույթ: Ֆինանսական լիզինգն ունի մի քանի տարատեսակներ՝ լիզինգ սպասարկումով, լեֆերջ-լիզինգ, ծրարով լիզինգ: Առաջին դեպքն ուղեկցվում է վարձակալի կողմից սարքավորումների սպասարկման ու պահպանման որոշակի ծախսումների պարտավորություններով: Ծրարով լիզինգը տարբերվում է նրանով, որ շենքերը ն կառույցները տրվում են վարկով, իսկ սարքավորումները՝ վարձակալական պայմանագրով: Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Ո՞րն է հիմնական կապիտալի բովանդակությունը, ի՞նչ դեր է կատարում այն բիզնեսի իրականացման գործում: 2. Որո՞նք են հիմնական կապիտալի նյութական կրողները, ցույց տալ դրանց կազմը ն կառուցվածքը: 3. Ինչպե՞ս է կատարվում ոչ ընթացիկ ակտիվների գնահատումը, հաշվառումը ն մաշվածքի հաշվարկը: 4. Որո՞նք են ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածքի հաշվարկման ժամանակակից եղանակները: 5. Ի՞նչ է նշանակում ինվեստիցիա: Որո՞նք են կապիտալ ներդրումների ֆինանսավորման աղբյուրները:

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

ԳԼՈՒԽ 15

ՄԻԿՐՈՄԱԿԱՐԴԱԿՈՒՄ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՊԼԱՆԱՎՈՐՄԱՆ ԵՎ

ԲՅՈՒՋԵՏԱՎՈՐՄԱՆ էՈՒԹՅՈՒՆԸ, ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԴԵՐԸ Հասարակության կտրվածքով համախառն ներքին արդյունքի ն ազգային եկամտի բաշխման ու վերաբաշխման գործընթացն ուղեկցվում է բազմաթիվ ու բազմաբնույթ դրամական հարաբերություններով: Ֆինանսական կառավարման ու ֆինանսական քաղաքականության արդյունավետ իրականացման խնդիրներից է միատեսակ ու միատիպ դրամական հարաբերությունները ըստ առանձին օղակների խմբավորումը, կանխատեսումը ն հասարակության կարիքների բավարարման նպատակին ծառայությունը: Տվյալ գործընթացին մասնակցող ֆինանսների ցանկացած օղակ որոշակիորեն ներգործում է տնտեսության զարգացման վրա: Դրամական հարաբերությունների միջն եղած առանձնահատկությունները հատկապես զգալի են ՀՆԱ-ի ն ազգային եկամտի բաշխման ու վերաբաշխման գործընթացներում: Նախնական բաշխման գործընթացը տեղի է ունենում նյութական արտադրության ոլորտում, ինչն էլ հանդիսանում է կազմակերպությունների ֆինանսների սպասարկման օբյեկտը: Միննույն ժամանակ հիմնականում պետական բյուջեի միջոցով են հավաքագրվում պետության կենտրոնացված ֆոնդերը, ն տեղի է ունենում միջոցների վերաբաշխում տնտեսության ճյուղերի, երկրի առանձին տարածաշրջանների, բնակչության սոցիալական խմբերի միջն: Այս գործընթացը ենթադրում է ֆինանսական համակարգի տարբեր սուբյեկտների միջն ֆինանսական ռեսուրսների բաշխման ու վերաբաշխման, ինչպես նան դրան ուղեկցող դրամական հարաբերությունների իրականացման արդյունավետ կազմակերպում, որն անհնար է առանց այդ ռեսուրսների ն դրանց ձնավորման աղբյուրների կանխատեսման ու պլանավորման: Վերը նշվածից ելնելով՝ գրականության մեջ ն գործնականում կիրառվող ֆինանսական պլանների բազմազանությունը կարելի է ամփոփել երկու հիմնական խմբերի մեջ. 1. կենտրոնացված ֆինանսական պլաններ (պետական բյուջեն, համայնքների բյուջեները, պետական արտաբյուջետային ֆոնդերը), 2. ապակենտրոնացված կամ առնտրային ն ոչ առնտրային կազմակերպությունների ֆինանսական պլաններ: Այս համակարգում ելակետայինը կազմակերպությունների ֆինանսական պլաններն են, քանի որ այստեղ է ստեղծվում ազգային եկամուտը, ձնավորվում ն բաշխվում շահույթը` ֆինանսական ռեսուրսների մյուս տեսակները: Միկրոմակարդակով ֆինանսական պլանավորումն իրականացվում է առանձին տնտեսավարող սուբյեկտների կողմից: Միկրոմակարդակով ֆինանսական պլանավորումը բավականին դժվար, աշխատատար գործընթաց է, որն ամփոփում է տնտեսավարող սուբյեկների գրեթե բոլոր ծառայությունների (կառուցվածքային ստորաբաժանումների) գործունեության արդյունքները: Շուկայական տնտեսության պայմաններում ցանկացած տնտեսավարող սուբյեկտ կարելի է դիտարկել որպես սո373

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ցիալ-տնտեսական բարդ համակարգ, որը միջոցների հոսքերը վերածում է ապրանքների կամ ծառայությունների, որոնց առաջարկի ն պահանջարկի իրացումը ապահովում է հիմնական նպատակների իրականացումը: Այսպիսով՝ ձեռնարկության ֆինանսները, լինելով ֆինանսական հարաբերությունների ընդհանուր համակարգի մի մասը, արտահայտում են ձեռնարկություններում եկամուտների ձնավորման, բաշխման ն օգտագործման գործընթացները: Շուկայական տնտեսության պայմաններում տնտեսավարող սուբյեկտների կառավարման արդյունավետությունը զգալիորեն պայմանավորված է դրամական հոսքերի, դրամական հարաբերությունների ն դրանց առնչվող գործընթացների ֆինանսական հետնանքների կանխատեսման մակարդակով: Այս գործընթացները կարիք ունեն մանրակրկիտ ուսումնասիրության: Արտադրական կազմակերպությունների համար շուկան մշտապես առաջադրում է ինչպե՞ս իրականացնել գործունությունը, որպեսզի հնարավոր լինի խուսափել վնասներից ն ռիսկերից, ստանալ առավելագույն եկամուտ հարցը: Հավերժական «ի՞նչ, ինչպե՞ս, ե՞րբ արտադրելու» ազատ շուկայական տնտեսության անորոշության պայմաններում անլուծելի թվացող հիմնախնդիրը գործնականում հնարավոր է լուծել միայն ձեռնարկության գործունեության, այն իրականացնելու միջավայրի ամբողջական վերլուծության ն ապագա քայլերի կանխատեսման ու պլանավորման միջոցով: Կազմակերպության հիմնադրման պահին, ինչպես նան գործունեության առաջին տարիներին, մեծ նշանակություն ունի ֆինանսների կառավարման ինվեստիցիոն կողմը, հետագայում աստիճանաբար առաջնային նշանակություն են ստանում հեռանկարային վելուծության, կանխատեսման, գործունեության արդյունավետության բարձրացման ն պլանավորման խնդիրները: Գրականության մեջ պլանավորումը սահմանվում է որպես կառավարման գործընթացի բաղկացուցիչ տարր, որն ուղղված է հնարավոր տարբերակների միջից օպտիմալի ընտրությանը ն կիրառմանը: Այն մարդկանց գործունեություն է, որը, հիմնվելով հետազոտության ն վերլուծության վրա, հնարավորություն է տալիս ընդունել այնպիսի որոշումներ, որոնք առավելագույնս նպաստեն կազմակերպության ապագա տարբեր նպատակների իրականացմանը: Այս ենթատեքստում կառավարման գործընթացը կարելի է ներկայացնել որպես կազմակերպությունների նպատակների իրագործմանն ուղղված հիմնական ու կոնկրետ կառավարման սուբյեկտների կողմից իրականացվող գործունեություն: Արտադրական կազմակերպության տեսանկյունից պլանավորման էությունն այն է, որ կանխատեսվում են ապագա բոլոր այն գործողությունները, որոնք պետք է իրականացվեն արտադրական գործընթացի սկզբից մինչն վերջ՝ հաշվի առնելով նան հնարավոր այն տարբերակները, որպիսիք կարող են առաջանալ գործողությունների իրականացման ընթացքում, ն տրվեն համապատասխան լուծումներ: Ֆինանսական պլանավորման միջոցով միաժամանակ հիմնավորվում են արժեքային համամասնությունները, ֆինանսական միջոցների հոսքերը, ն պարզվում են պլանային ժամանակաշրջանի կարնորագույն ֆինանսական ցուցանիշները: Ֆինանսական պլանավորման նպատակները գործնականում բխում են ֆինանսական քաղաքականության ուղղություններից: Դրանցում առաջնային կարող է լինել` վաճառքի ծավալների, շահույթի ն ձեռնարկության արժեքի մաքսիմիլացումը:

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

Առնտրական կազմակերպության ֆինանսական քաղաքականությունն ընդգրկում է ռազմավարական նպատակների ն խնդիրների ամբողջությունը ն դրանց իրականացման մեխանիզմները հիմնական գործունեության բնագավառում: Արտադրական առնտրային կազմակերպություններում դրա բաղադրիչներն են. » դրամական հոսքերի վերլուծությունը ն պլանավորումը, » ֆինանսավորման արտաքին միջոցների ներգրավման ռազմավարության ընտրությունը, » շրջանառու միջոցների, դեբիտորական ն կրեդիտորական պարտքերի կառավարումը, » հաշվային ն հարկային քաղաքականության մշակումը, » ծախսերի կառավարումը ն վերահսկողությունը, ամորտիզացիոն քաղաքականության ընտրությունը: Գործնականորեն ֆինանսական պլանավորման խնդիրները որոշվում են ձեռնարկության ֆինանսական ն ներդրումային քաղաքականությամբ: Գործնականում այդպիսի խնդիրներն են. 1. անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցներով ապահովել արտադրական, ինվեստիցիոն ն ֆինանսական գործունեությունը, 2. չափորոշիչներ սահմանել կապիտալի օպտիմալ կառուցվածքի ձնավորման ն օգտագործման արդյունավետության գնահատման համար, 3. ֆինանսական արդյունավետ հարաբերություններ հաստատել գործընկերների հետ, 4. վերահսկողություն սահմանել ձեռնարկության ֆինանսական դրության, իրացվելիության ն վարկունակության նկատմամբ, 5. պաշտպանել ձեռնարկության բաժնետերերի ն այլ ներդրողների շահերը, 6. կատարել կառավարչական որոշումների հետնանքների կանխատեսում, 7. սահմանել շահույթի ն ֆինանսական այլ միջոցների օգտագործման արդյունավետ ուղիներ: Ամբողջականացնելով վերը նշվածը՝ կարելի է եզրակացնել, որ միկրոմակարդակով ֆինանսական պլանավորումն իրենից ներկայացնում է որոշակի ժամանակահատվածում ֆինանսական ռեսուրսների շարժի ն համապատասախան ֆինանսական հարաբերություների հիմնավորման գիտական գործընթաց: Նրա հիմնական օբյեկտը պետության կամ ցանկացած տնտեսական մարմնի ֆինանսական գործունեությունն է, ընդ որում, դրանով որոշվում են ֆինանսական ռեսուրսների շարժը, դրանք միջնորդավորող ֆինանսական հարաբերությունները ն արժեքային համամասնությունները: Ֆինանսական պլանավորումը հարկ է քննարկել որպես պետության, տնտեսության սուբյեկտների առանձին օղակների կողմից իրականացվող նպատակասլաց գործողություն, որն ուղղված է տնտեսական ու սոցիալական որոշումների ընդունմանը: Ֆինանսական պլանավորման միջոցով է հնարավորություն ստեղծվում ապահովել կազմակերպությունների նյութական ու ֆինանսական ռեսուրսների միջն հավասարակշռություն` նախատեսված ծախսերը դրանց իրականացման իրական հնարավորությունների հետ համաչափելու միջոցով: Ֆինանսական պլանի հոդվածները կապված են կազմակերպությունների արտադրանքի արտադրության, տեխնիկա375

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

կան զարգացման, նյութատեխնիկական ապահովման ն գործունեության այլ բնագավառների հիմնական ցուցանիշների հետ ն դրանով ներգործում են կազմակերպության ողջ գործունեության վրա: Ֆինանսական պլանավորումը` որպես պլանային առաջադրանքների մշակման սուբյեկտիվ գործընթաց, պետք է հիմնվի օբյեկտիվ պայմանների, տնտեսական օրենքների ն օրինաչափությունների վրա: Շուկայական տնտեսության պայմաններում, գնորդի պահանջարկին հանդիման, հանդես է գալիս ձեռնարկությունների կողմից ներկայացվող առաջարկը: Իր հերթին, ձեռնարկությունն իր գործունեությունն իրականացնելու նպատակով ներկայացնում է պահանջարկ այլ արտադրողների, նրանցից գնում է աշխատուժ, նյութեր, սարքավորումներ ն այլ ակտիվներ: Ժամանակակից տեխնիկայի զարգացումը, դրան ուղեկցող կապիտալի օգտագործման բնույթի փոփոխությունը հանգեցրել են նրան, որ սպառողների պահանջարկը սահմանվի նախօրոք` ամիսներ, իսկ երբեմն նան տարիներ առաջ: Նման իրավիճակում որոշելով, թե ինչպիսի պահանջարկ ունի սպառողը, ն ինչ է պատրաստ նա գնելու՝ կազմակերպությունը պետք է անի ամեն բան՝ իր կողմից թողարկվող արտադրանքի գինը սպառողի համար ընդունելի դարձնելու: Այսպիսով՝ ձեռնարկությունը պետք է վերահսկողություն իրականացնի ն արտադրանքի նկատմամբ, որը պատրաստվում է վաճառել, ն այն ակտիվների նկատմամբ, որը նա պատրաստվում է գնել օբյեկտիվորեն, ազատ շուկայի փոխարեն պետք է օգտվի պլանավորումից: Ինչպես արդեն նշվել է, միկրոմակարդակով ֆինանսական պլանավորումը, տնտեսավարման այլ մեթոդների ն գործիքների հետ միասին, մեծ չափով կախված է այն տնտեսական համակարգից, որում գործում է ձեռնարկությունը: Վարչահրամայական տնտեսության պայմաններում պլանավորման գործում գլխավոր դեր էին խաղում նախարարությունները ն գերատեսչությունները: Այդ ժամանակաշրջանում տնտեսության ցանկացած ճյուղ սխեմատիկորեն կարելի է պատկերել շուռ տված ծառի տեսքով, որի «բունը» կազմում էր նախարարությունը, որը այնուհետն բաժանվում էր կազմակերպությունների, ձեռնարկությունների, որոնք ճյուղավորվում էին հստակ ձնավորված ենթահամակարգերի: Ընդ որում, ամենահիմնական ցուցանիշների գծով պլանային հիմնական խնդիրները սահմանվում ն «իջեցվում» էին բնից դեպի ճյուղերը: Նման կառավարման համակարգն ունի իր առավելությունները ն թերությունները: Մասնավորապես, այստեղ կենտրոնացված կարգով որոշվում էին մատակարարները, գնորդները, ծավալները, գները ն այլն, հստակորեն վերահսկելով պլանի կա տարումը ն սահմանված նորմատիվներին համապատասխանությունը: Այս ժամանակաշրջանում փորձ էր արվում ուշադրություն դարձնել ոչ միայն ընդհանուր վերահսկողության, այլն տեղական մակարդակով վերլուծության ն պլանավորման խնդիրներին: Սակայն իրականում կառավարման ապարատի գործունեության այս կողմը ավելի շատ ձնական բնույթ ուներ, քանի որ պլանային առաջադրանքները նախատեսվում էին վերնից, կազմակերպությանը մնում էր միայն սահմանված ցուցանիշների մանրամասնեցման ն նրանց կատարման համար միջոցների ապահովման գործընթացը: Ձեռնարկությունների գործունեությունը պլանավորվում էր հնգամյա ժամկետնե376

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

րով: Տարեկան ֆինանսական պլանները սահմանվում էին «հսկիչ» թվերի հիման վրա վերադաս կազմակերպությունների կողմից՝ ձեռնարկություններին տալով իրականացնողի դեր: Ձնականորեն ֆինանսական պլանները հաստատվում էին կազմակերպության անմիջական ղեկավարութան կողմից՝ հիմնական ցուցանիշները համաձայնեցնելով վերադաս կազմակերպությունների հետ` իրացման ծավալ, արտադրանքի անվանացանկ, շահույթ ն այլն: Շուկայական տնտեսությունը՝ որպես ավելի բարդ սոցիալ-տնտեսական համակարգ, պահանջում է որակապես տարբեր մակարդակի ֆինանսական պլանավորում, քանի որ բոլոր տեսակի բացասական հետնանքների ն սխալների դեպքում պատասխանատվություն է կրում հենց ինքը` ձեռնարկությունը: Այս դեպքում պլանավորման բնույթն արմատապես փոխվում է: Կազմակերպությունը շուկայական տնտեսության պայմաններում կարող է գոյատնել միայն կանոնավոր կերպով ձնավորվող շահույթի հաշվին: Դրա համար այն պետք է այնպես իրականացնի իր գործունեությունը, որ ստացվող եկամուտները գերազանցեն ծախսերը: Մրցակցության առկայության պայմաններում եկամուտների ստացումը ռիսկային է այն իմաստով, որ եթե բիզնեսի որնէ ճյուղ համարվում է հրապուրիչ, ապա այնտեղ անվերապահորեն փորձում են մտնել մրցակիցները: Այդ իսկ պատճառով առաջնային նշանակություն են ստանում հեռանկարային վելուծությունը, կանխատեսումը ն գործունեության պարամետրերի ճիշտ ընտրությունը: Բացի դրանից, մատակարարների ն գնորդների հետ գործարար կապերի հաստատումը կատարվում է ձեռնարկության կողմից: Այս պարագայում կարնոր է չսխալվել համապատասխան գործընկերոջ ընտրության հարցում, քանի որ սխալը կարող է բացասական ազդեցություն ունենալ ձեռնարկության գործունեության ն ֆինանսական արդյունքների վրա: Շուկայական տնտեսության պայմաններում ձեռնարկությունները հանդիպում են նս մեկ խնդրի` ինվեստիցիաների աղբյուրների որոնման ն դրանց արդյունավետ կազմակերպման ու ներգրավման խնդրին: Խոսքը գնում է ինչպես ձեռնարկության միջոցներով ձնավորված ինվեստիցիաների, այնպես էլ արտաքին աղբյուրներով ֆինանսավորման մասին, որոնք ուղղվում են ձեռնարկության շրջանառու ն հիմնական կապիտալների համալրմանը: Այսպիսով՝ շուկայական տնտեսության պայմաններում ֆինանսական ցուցանիշներն առաջնային դեր են ստանում ձեռնարկության գործունեության գնահատման գործում, իսկ ֆինանսական պլանավորումը սկսում է որոշիչ դեր խաղալ ընդհանուր պլանավորման մեջ, այնքանով, որ ցանկացած գործունություն արդարացված է միայն այն դեպքում, եթե երկարաժամկետ կտրվածքով վնասաբեր չէ: Ֆինանսական պլանավորումը՝ որպես պլանային առաջադրանքների մշակման սուբյեկտիվ գործընթաց, պետք է հիմնվի օբյեկտիվ պայմանների, տնտեսական օրենքների ն օրինաչափությունների վրա: Դրանց ազդեցությամբ են որոշվում ֆինանսական ռեսուրսների շարժի ուղղությունները, ֆինանսական պլանների բովանդակությունը, ինչպես նան այդ գործընթացի կազմակերպման առանձնահատկությունները: Ձեռնարկությունների ֆինանսական պլանները` կախված նրանց կազմման համար ելակետ ծառայող գործունեության ժամկետներից, լինում են հեռանկարային, միջնաժամկետ, ընթացիկ ն օպերատիվ:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Հեռանկարային պլանավորումն իրականացվում է 3-5 տարի ժամանակաշրջանով: Այն ներառում է ձեռնարկության ֆինանսական ռազմավարության մշակումը ն ֆինանսական գործունության կանխատեսումը: Ֆինանսական ռազմավարության մշակումն իրենից ներկայացնում է ֆինանսական պլանավորման հատուկ ոլորտ, քանի որ լինելով ընդհանուր ռազմավարության մի մասը՝ այն պետք է համահունչ լինի սահմանված ընդհանուր նպատակներին: Այլ խոսքով՝ ռազմավարական պլանավորման միջոցով սահմանվում են զարգացման երկարաժամկետ նպատակները, իրականացվում է այլընտրանքային տարբերակների որոնում, դրանցից լավագույնի ընտրություն ն դրա հիման վրա ձեռնարկության զարգացման ռազմավարության որոշում: Ֆինանսական ռազմավարությունը ենթադրում է երկարաժամկետ նպատակների ն դրանց հասնելու լավագույն տարբերակի ընտրություն, որի հիման վրա սահմանվում է ձեռնարկության ֆինանսական քաղաքականությունը ֆինանսական գործունեության կոնկրետ ուղղություններով` հարկային, ամորտիզացիոն, էմիսիոն ն այլն: Հեռանկարային պլանավորման հիմքը հանդիսանում է կանխատեսումը: Կանխատեսումը (հունական քոօցոօՏiՏ - կանխատեսում) ստացված տվյալների ն գիտության նվաճումների հիման վրա «որոշակի իրադարձությունների կամ գործընթացների զարգացման մեջ փոփոխությունների նախիմացությունն է»: Ի տարբերություն պլանավորման՝ կանխատեսման խնդիրն է միայն հնարավոր փոփոխությունների նախանշումը: Ընթացիկ ֆինանսական պլանավորումը գործնականորեն «իրականացման» պլանավորումն է ն դիտարկվում է որպես հեռանկարային պլանի բաղկացուցիչ մաս: Ընթացիկ ֆինանսական պլանը սովորաբար կազմվում է մեկ տարի ժամկետով: Տարեկան ֆինանսական պլանը ներկայացվում է ամսական կամ եռամսյակային կտրվածքով: Փաստացի հասույթի ն կանխիկ դրամական միջոցների շարժի նկատմամբ վերահսկողություն իրականացնելու նպատակով ձեռնարկությունն իրականացնում է նան օպերատիվ ֆինանսական պլանավորում: Դա պայմանավորված է նրանով, որ պլանային միջոցառումների ֆինանսավորումը կատարվում է ի հաշիվ ձեռնարկության ստացած միջոցների, ինչը պահանջում է ֆինանսական ռեսուրսների ձնավորման ն օգտագործման նկատմամբ ամենօրյա արդյունավետ վերահսկողություն: Օպերատիվ ֆինանսական պլանավորումը ներառում է դրամարկղային պլանի, վճարման օրացույցի ն կարճաժամկետ վարկի նկատմամբ պահանջի հաշվարկը: Ինչպես արդեն ասվեց, արտադրական ձեռնարկության կառավարման հիմնական գործառույթներից են նրա գործունեության պլանավորումը ն վերահսկողությունը: Շուկայական հարաբերությունների պայմաններում արտադրական կազմակերպությունների արդյունավետ կառավարմանը ներկայացվող հիմնական պահանջ է դառնում բոլոր ստորաբաժանումների գործունեության բյուջետավորումը: Տնտեսագիտական գրականության մեջ, մասնավորապես նան հայ տնտեսագետների հրատարակումներում, «բյուջետավորում հասկացություն» ասելով շատ հաճախ պատկերացնում են գանձապահական բյուջետավորումը, առավելապես պետության հիմնական ֆինանսական գործունեության ֆինանսական կարգավորումը: Մինչդեռ միջազգային պրակտիկայում բյուջետավորումն ընդունվում է որպես ձեռնարկության ֆինանսական գործընթացի կառավարման տարր, իրենից ներկայաց378

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

նում է դրամական միջոցների ու ֆինանսական արդյունքների պլանավորման, հաշվառման ն վերահսկողության մեթոդաբանություն: Որպես ներֆիրմային պլանավորման գործընթաց՝ բյուջետավորումը շուկայական տնտեսության պայմաններում ձեռք է բերում նոր դեր՝ կապված այն բանի հետ, որ պոտենցիալ ներդրողները ֆինանսավորում կարող են կատարել միայն մանրակրկիտ կերպով կշռադատելով գործունեությանը հատուկ բոլոր հնարավոր ռիսկերը՝ փնտրելով ն քննարկելով բազմաթիվ տարբերակներ: Առանձին տնտեսավարող սուբյեկտի դեպքում բյուջեն քննարկվում է որպես հաշվառման մեթոդ, որը հնարավորություն է տալիս փաստացի արդյունքները համեմատել պլանային ցուցանիշների հետ, ինչպես նան որոշումների կայացման արդյունավետ գործիք, որի միջոցով ղեկավարությունը ի զորու է դառնում նպատակային կերպով օգտագործել սեփականատերերի ունեցվածքը: Բյուջետավորումը տնտեսագետների համընդհանուր կարծիքով բնութագրվում է որպես ֆինանսական պլանավորման, եկամուտների ու կատարվող ծախսերի հաշվառման, կառավարման բոլոր մակարդակներում ստացվող ն կանխատեսված ֆինանսական ցուցանիշների վերլուծության տեխնոլոգիա: Այսպիսով՝ հեղինակների մեծամասնության կարծիքով բյուջեն սահմանվում է որպես ձեռնարկության գործունեության ֆինանսական պլան: Սակայն արդյունավետ կառավարում իրականացնելու համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել ոչ միայն ֆինանսական, այլն հաշվարկի ելակետային տեխնիկատնտեսական ցուցանիշները: Ընդհանրացնելով բյուջետավորման վերաբերյալ տեսական ն գործնական եզրահանգումները՝ բյուջետավորումը պետք է սահմանել որպես տնտեսավարող սուբյեկտի առանձին ստորաբաժանումների տեխնիկատնտեսական ն ֆինանսական ցուցանիշների համաձայնեցված ն միասնական գործունեության կառավարման համակարգ: Կարելի է նան ընդգծել, որ բյուջետային պլանավորումը ձեռնարկության գործունեության պլանների կոլեկտիվ մշակումն է գալիք ժամանակաշրջանի համար, որի արդյունքում տնտեսական գործունեության բոլոր միջոցառումները ներկայացվում են բյուջեների տեսքով` ըստ ձեռնարկության կառուցվածքային ստորաբաժանումների (ֆինանսական պատասխանատվության կենտրոնների): Հարկ է նշել, որ հետազոտողների մեծամասնության կարծիքով բյուջեն՝ որպես ձեռնարկության տնտեսության կառավարման գործիք, հնարավորություն է տալիս կառավարել ոչ միայն ֆինանսները, այլն կարգավորել ինչպես ձեռնարկությունների ներսում առաջացող, այնպես էլ արտաքին միջավայրի հետ ծագող հարաբերությունները: Բյուջետավորման տեղն ու դերը ֆինանսական պլանավորման համակարգում ավելի ցայտուն կերպով արտահայտվում են նրա գործառույթներում: Տեսականորեն բյուջետավորմանը վերագրվում են հետնյալ գործառույթները. » պլանավորում, » համագործակցություն ն կոորդինացում, » խթանում ն վերահսկողություն: Ամբողջականացնելով արտադրական ձեռնարկություններում բյուջետավորման իրականացման վերաբերյալ փորձը՝ կարելի է առանձնացնել բյուջետավորման հինգ հիմնական սկզբունքներ.

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

1. նպատակների համաձայնեցում, որը ենթադրում է կառավարման «ներքնից վերն» մոդելի կիրառում՝ նկատի ունենալով, որ ավելի ցածր մակարդակում կանգնած ղեկավարներն ավելի լավ են տիրապետում իրավիճակին: Այնուհետն՝ բյուջեները ավելի բարձր աստիճանի ղեկավարների հետ համաձայնեցնելուց հետո, պրոցեսը փոխում է իր ուղղությունը, սկսում է կիրառվել «վերնից ներքն» մոդելը, 2. բյուջետավորման օղակների գործունեության կոորդիանացում սահմանելով առաջնայնությունները, ինչը հնարավորություն է տալիս սահմանափակ ռեսուրսներն օգտագործել առավել շահավետ ուղղություններով, 3. համաենթակայություն, ինչը ենթադրում է, որ յուրաքանչյուր ստորաբաժանում պլանավորում ն պատասխանատվություն է կրում միայն այն տնտեսական ն ֆինանսական ցուցանիշների համար, որոնց վրա կարող է ազդեցություն ունենալ, 4. պատասխանատվության ուղղակիություն, որը նախատեսում է յուրաքանչյուր ստորաբաժանմանը վերապահել իր բյուջեի վերահսկողության գործընթացն անհրաժեշտության դեպքում կոորդինացնող միջոցառումներ իրականացնելու լիազորությամբ, 5. նպատակների հստակություն, որը ենթադրում է, որ բյուջեի հաստատման ժամանակ սահմանված բազային մեծությունները սկզբունքորեն մնում են անփոփոխ պլանավորվող ամբողջ ժամանակաշրջանի ընթացքում: Անհրաժեշտ է նշել, որ ներկայումս չկա բյուջետավորման գործընթացի իրականացման միասնական համակարգ, որը հնարավորինս կիրառվեր բոլոր տիպի ձեռնարկություններում: Գործնականում այդ համակարգերը, բազմաթիվ գործոններով պայմանավորված ն ճյուղային պատկանելությունից ու ձեռնարկությունների գործունեության բնույթից կախված, տարբեր են: Սակայն բյուջետավորմանը վերաբերող գրականությունում առանձնանում են երկու տիպի բյուջետավորման համակարգեր` մեկը արտադրական ձեռնարկությունների, մյուսը ոչ արտադրական կազմակերպությունների համար: Ի տարբերություն երկրորդի՝ արտադրական ձեռնարկություններում կապիտալի պտույտի ցիկլն առավել ամբողջական է: Այստեղ առկա են արտադրության ու վաճառքի ապահովման, գործընկերների հետ հաշվարկների իրականացման գործընթացները, որոնց միայն մի մասն է բնորոշ ոչ արտադրական ոլորտի տնտեսավարող սուբյեկտներին: Արտադրական ձեռնարկությունների բյուջետավորման առանձնահատկություններից է նան այն, որ այստեղ առաջանում է բյուջետային գործընթացի այնպիսի բարդ սեգմենտ, ինչպիսիք են արտադրական հաշվառումը ն գործունեության պլանավորումը: Այստեղ է, որ առավել ամբողջական կերպով արտահայտվում են բյուջետավորման` որպես կառավարչական հաշվառման տեխնոլոգիայի հիմնական սկզբունքները՝ ներառելով նան տեխնիկական վերահսկողությունն ու պլանավորումը: Սովորաբար բյուջետավորման տեխնոլոգիան դիտարկվում է որպես ոչ միայն ֆինանսական գործիք, այլն ցանկացած բնագավառում գործունեություն իրականացնող տնտեսավարող սուբյեկտի աշխատանքի արդյունավետության բարձրացման ն կառավարման միջոց: Այս տեսանկյունից այն ավելի ցայտուն է երնում արտադրական ձեռնարկություններում: Կառավարչական հաշվառումը բյուջետավորման համակար380

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

գը դիտում է որպես տնտեսավարող սուբյեկտի կազմի մեջ մտնող իրարից տարբեր գործունեություն իրականացնող ստորաբաժանումների աշխատանքի համակարգում` ընդհանուր խնդրի կատարման նպատակով: Այս տեսանկյունից բյուջետավորման տեխնոլոգիան անփոխարինելի է արտադրական ձեռնարկությունների համար, քանի որ այն հնարավորություն է տալիս միավորել տեխնիկական, տնտեսական, ֆինանսական պլանավորումը ն գործունեության վերլուծությունը: Ձեռնարկությունը դիտվում է որպես մեկ ամբողջական «օրգանիզմ», որի անդամների աշխատանքը կարգավորվում է միասնական «ուղեղի»` բյուջետային հանձնաժողովի կողմից: Սովորաբար բյուջետավորման ընդհանուր համակարգի հիման վրա արնմտյան տնտեսագետների կողմից արտադրական ն առնտրային գործունեությամբ զբաղվող ձեռնարկությունների ֆինանսատնտեսական գործունության համար մշակված են բյուջեների մասնավոր համակարգեր, քանի որ գործնականում բյուջետավորման հիմնական առանձնահատկություններից մեկը միասնական մեթոդի բացակայության մեջ է: Տեսականորեն բյուջետավորումը կարող է դիտարկվել որպես ֆինանսական գործիք ն կառավարման տարր: Առաջինը ելնում են այն բանից, որ տնտեսավարող սուբյեկտի ներսում ցանկացած գործընթաց հանգում է ֆինանսներին ն պայմանավորված է ֆինանսներով: Այդ իսկ պատճառով ֆինանսական միջոցների կառավարմամբ հնարավոր է ամբողջական վերահսկողություն իրականացնել տնտեսավարող սուբյեկտի նկատմամբ: Բացի այդ, ձեռնարկությունում կազմվող ֆինանսական պլանները հնարավոր է համադրել կառավարության կողմից սահմանված ֆինանսական հաշվառման փաստաթղթերի հետ, ձնավորել բոլոր ձեռնարկությունների համար միասնական համակարգ, համեմատելի դարձնել տարբեր ձեռնարկությունների համանման ցուցանիշները: Երկրորդ տեսանկյունով ֆինանսներին ինչպես մակրո-, այնպես էլ միկրոմակարդակներում վերագրվում է որոշիչ դեր՝ մասամբ անտեսելով դրանց ձնավորման ն օգտագործման արդյունավետության գործում տնտեսավարող սուբյեկտի տեխնիկաարտադրական պլանավորման, մարքեթինգային, կադրային քաղաքականության դերը ն ֆինանսների հետ փոխադարձ կապը: Ի վերջո, բյուջետավորման հիմնական նպատակն է ձեռնարկությունում ձնավորել կառավարման արդյունավետ համակարգ` միավորելով տարբեր մակարդակների օղակների գործունեությունը: Միաժամանակ նկատի է առնվում, որ բյուջետավորման համակարգի բնութագրական գիծը մնում է կատարվող հաշվարկների բազմազանությունը, ինչը հնարավորություն է տալիս ընտրել ձեռնարկության զարգացման պլանի օպտիմալ տարբերակը: Գործառնական բյուջետավորումն ավարտվում է եկամուտների ն ծախսերի հաշվեկշռի բյուջեի կազմմամբ, որը արտացոլում է ձեռնարկության ֆինանսական ռեսուրսներն ու դրանց օգտագործման ուղղությունները: Հաշվի առնելով բյուջետավորման գործընթացի կարնորությունը՝ նպատակահարմար է այն կազմակերպել ըստ առանձին պատասխանատվության կենտրոնների, որպիսիք, ըստ արնտմտյան տնտեսագետների, ձեռնարկության այն ստորաբաժանումներն են, որոնց կառավարիչները պատասխանատվություն են կրում ձեռնարկության որոշակի ռեսուրսների կառավարման համար: Այսպիսով՝ ժամանակակից ներֆիրմային պլանավորումը ն կառավարումը, որը

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

հիմնված է բյուջետավորման համակարգի վրա, իրենից ներկայացնում է ձեռնարկության ստորաբաժանումների գործունեության նպատակային, հետնողական, հիմնավոր ու հավասարակշռված պլանների ամբողջություն: Ավելացնենք նան, որ այն որոշակի սկզբունքներով սահմանափակված գործողությունների համակարգ է, որը թույլ է տալիս մշակել ձեռնարկության զարգացման համաչափ ն արդյունավետ փաստաթուղթ առանց անտեսելու տնտեսվարող սուբյեկտի սեփականատերերի, պետության ն շահագրգիռ անձանց ձեռնարկության հետ երկարատն համագործակցության շահերը: Ի վերջո, արտադրության ոլորտում գործունեություն իրականացնող կազմակերպությունների հիմնական բյուջեն բաղկացած է բազմաթիվ անկախ բյուջեներից, որոնք իրար հետ գտնվում են սերտ փոխկապվածության մեջ, ն դրանցից որնէ մեկի փոփոխությունը բերում է մյուսների, ինչպես նան հիմնական բյուջեի փոփոխության: Գործնական ն տեսական գրականության մեջ չնչին տարբերություններով հիմնական բյուջեն ներկայացվում է հետնյալ բաժիններով. 1. վաճառքի բյուջե, 2. արտադրության բյուջե, 3. ուղղակի նյութական ծախսումների բյուջե, 4. ուղղակի աշխատանքային ծախսերի բյուջե, 5. օժանդակ արտադրամասի բյուջե, 6. արտադրական պաշարների բյուջե, 7. վարչական ն վաճառքների ծախսերի բյուջե, 8. ներդրումների բյուջե, 9. դրամական հոսքերի բյուջե, 10. կանխատեսված ֆինանսական արդյունքների բյուջե, 11. կանխատեսված եկամուտների ն ծախսերի հաշվեկշիռ, 12. կանխատեսված հաշվապահական հաշվեկշիռ: Եկամուտների ու ծախսերի հաշվեկշիռն իրենից ներկայացնում է նախկին ֆինանսական պլանի շուկայական էկոնոմիկային հարմարեցված տարբերակը: Այն բաղկացած է երեք բաժիններից. » Եկամուտներ ն մուտքեր: » Ծախսեր ն հատկացումներ: » Փոխհարաբերություններ բյուջեի հետ: Եկամուտների ու ծախսերի հաշվեկշիռը կարող է ավելի ամբողջական երնալ եկամուտների ու ծախսերի կանխատեսման ստուգողական աղյուսակի հետ միասին: Դրանով ներկայացվում է նան կոնկրետ եկամուտների ն դրանց հաշվին իրականացվելիք ծախսերի միջն գոյություն ունեցող կապերի նախատեսվող դրսնորումը՝ միաժամանակ ստուգելով հաշվեկշռի համամասնությունների պահպանվածությունն ու միջոցառումների` եկամուտներով ապահովվածությունը: Եկամուտների ն ծախսերի կանխատեսման ելակետային կարնոր ցուցանիշ է իրացումից հասույթի պլանը: Այն ձեռնարկության եկամուտների հիմնական աղբյուրն է: Իրացումից հասույթն իրենից ներկայացնում է դրամական այն գումարը, որն իրացված ապրանքների ն մատուցված ծառայությունների դիմաց մուտք է լինում բանկային հաշիվներին կամ դրամարկղ: Գործնականում հասույթի ստացումը ն ար382

տադրանքի իրացումը կարող է չհամընկնել, քանի որ, տնտեսական պայմաններից ելնելով, ապրանքները ոչ միշտ են իրացվում կանխիկ դրամով. հաճախ դրանց դիմաց գումարը մուտք է լինում ապրանքն առաքելուց որոշակի ժամանակ հետո: Տարբեր երկրների հարկային օրենսդրությամբ՝ համախառն հասույթի ճանաչման հարցում կան տարբերություններ: ՀՀ-ում, ըստ ՀՀՀՍ 18 ստանդարտի, հասույթը ճանաչվում է, երբ բավարարվում են հետնյալ պահանջները. » կազմակերպությունը գնորդին է փոխանցում ապրանքների սեփականության հետ կապված ռիսկերի ն փոխհարաբերությունների մեծ մասը, » կազմակերպությունը չի պահպանում սեփականության իրավունքից բխող կառավարման մասնակցություն, վաճառված ապրանքների նկատմամբ վերահսկողություն, » հնարավոր է ճշգրտորեն չափել հասույթի գումարը, » հավանական է, որ գործարքի հետ կապված եկամուտները կհոսեն կազմակերպություն, » գործարքի հետ կապված ծախսերը հնարավոր է ճշգրիտ չափել: Կանխատեսված հաշվապահական հաշվեկշիռը տնտեսարող սուբյեկտի ակտիվների ն պասիվների վիճակի արտացոլումն է: Այն կազմվում է՝ ելնելով բյուջետային ժամանակաշրջանի սկզբի հաշվապահական հաշվեկշռից՝ հաշվի առնելով հաշվեկշռի բոլոր հոդվածների հետ կապված փոփոխությունը: Կազմելու տեխնոլոգիայի առումով կանխատեսված ն փաստացի հաշվապահական հաշվեկշռի ձների միջն ոչ մի տարբերություն չկա: Արտադրական կազմակերպության բյուջետավորման գործընթացը ն համապատասխան բյուջեները ներկայացվում են կոնկրետ գծապատկերների տեսքով, որպիսիք արտացոլվել են երրորդ բաժնի վերջում բերված հավելվածների միջոցով: Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Որո՞նք են միկրոմակարդակում ֆինանսական պլանավորման ելակետային ցուցանիշները: 2. Բնութագրել ֆինանսական պլանի տեսակները: 3. Ի՞նչ է նշանակում արտադրական կազմակերպության բյուջետավորում, ն ինչպիսի՞ խնդիրներ է լուծում այն: 4. Որո՞նք են արտադրական կազմակերպության ֆինանսական պլանի ցուցանիշները, ցույց տալ դրանց միջն կապը: 5. Ֆինանսական պլանի ցուցանիշները ինչպիսի՞ ազդեցություն են ունենում հաշվապահական հաշվեկշռի կառուցվածքի վրա:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ԳԼՈՒԽ 16

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՍՆԱՆԿԱՑՄԱՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԻ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ

16.1. ՍՆԱՆԿԱՑՄԱՆ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱ ՀԱՎԱՆԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ

ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՀԻՄՔԵՐԸ

Ձեռնարկատիրական գործունեության ընթացքում տնտեսավարող սուբյեկտները նպատակամղված են ապահովել ֆինանսական կայունության ցանկալի մակարդակ, որը կարնոր պայման է նոր ներդրումներ ներգրավելու ն գործընկերային հարաբերություններում անհրաժեշտ վարկանիշ ձնավորելու համար: Սակայն շուկայական հարաբերությունների տարերայնությունը ն շատ հաճախ ոչ պլանային զարգացումը հանդես են գալիս որպես սնանկացման հիմնական պատաճառներ: Ակնհայտ է, որ սնանկացումը միանգամից չի դրսնորվում, ն որպես առաջին ահազանգ՝ կարելի է ընդունել տնտեսավարող սուբյեկտի ոչ բարվոք ֆինանսական վիճակը, ինչը չկանխելու դեպքում վրա է հասնում սնանկացումը: Հարկ է նշել, որ ըստ Վան Խորնի ն ամերիկյան մի շարք տնտեսագետների՝ կազմակերպությունների ոչ բարվոք ֆինանսական վիճակ ձնավորվելն իր մեջ պարունակում է որոշակի անորոշություն, քանի որ ֆինանսական դժվարությունները, իրենց բարդության աստիճանից կախված, կարող են լինել միանգամայն տարբեր: Այն դեպքում, երբ կազմակերպությունը չի կարողանում կատարել ընթացիկ պարտավորություններն իր գործընկերների հանդեպ, այն կարող է ընդունվել որպես տեխնիկապես անվճարունակ, ինչը կարող է կրել ժամանակավոր բնույթ, քանի որ գործնականում այդպիսի անվճարունակությունը հնարավոր է կանխել: Այսպիսով՝ անվճարունակությունը ենթադրում է միայն դրամական միջոցների ժամանակավոր պակաս: Ըստ մեկ այլ բնութագրության՝ անվճարունակություն նշանակում է կազմակերպության պարտավորությունների գերազանցումը նրա ակտիվներին, կամ սեփական կապիտալը ընդունում է բացասական արժեք: Տվյալ դեպքում իրավիճակն ավելի է բարդանում, քանի որ շատ հնարավոր է, որ վերջնական արդյունքում տեղի ունենա կազմակերպության վերակազմակերպում կամ լուծարում: Սնանկացումը տնտեսավարող սուբյեկտի փաստաթղթերով հաստատված անընդունակությունն է վճարել իր պարտքային պարտավորությունները ն միջոցների բացակայության պատճառով ֆինանսավորել ընթացիկ գործունեությունը: Սնանկացման հիմնական հայտանիշ է հանդիսանում պարտքերի վճարման օրվանից սկսած երեք ամսվա ընթացքում կազմակերպության պարտատերերի պահանջների կատարումն ապահովելու անընդունակությունը: Այդ ժամկետը լրանալուց հետո պարտատերը իրավունք ունի դիմել տնտեսական դատարան պարտապան կազմակերպությանը սնանկ ճանաչելու հայցով: Այս առումով նշենք, որ օրենսդրորեն սնանկացման հայտանիշները պարտադիր ստանում են իրենց ամրագրումը: ՀՀ-ում «Անվճարունակության (սնանկության) մասին» ՀՀ օրենքում նույնպես սահ384

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

մանվել են սնանկությունը ախտորոշող համապատասխան հայտանիշները: Սնանկացման նախադրյալները բազմազան են, որոնք հանդիսանում են ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին բնույթի բազմաթիվ գործոնների փոխներգործության արդյունք: Արտաքին գործոնները բազմազան են: Դրանցից տնտեսականը կապված է երկրի տնտեսական ճգնաժամային իրադրության, արտադրության ընդհանուր անկման, արժեզրկման, ֆինանսական համակարգի անկայունության, ռեսուրսների գնի բարձրացման, շուկայի իրադրության (կոնյունկտուրայի) փոփոխության, գործընկերների սնանկացման ն անվճարունակության հետ: Տնտեսավարող սուբյեկտների անվճարունակության պատճառներից մեկը կարող է լինել պետության ոչ ճիշտ ֆիսկալ քաղաքականությունը: Հարկման բարձր մակարդակը կազմակերպության համար կարող է ուժերից վեր լինել: Քաղաքական գործոնի պատճառ են հանդիսանում հասարակության քաղաքական անկայունությունը, պետության ներտնտեսական վատ քաղաքականությունը, տնտեսական կապերի խզումը, սպառման շուկաների կորուստը, արտահանման ն ներմուծման պայմանների փոփոխությունները, ձեռնարկատիրական գործունեության ոլորտներում օրենսդրության անկատարությունը ն պետական գործառույթներով կարգավորվող այլ դրսնորումներ, միջազգային մրցակցության ուժեղացումը` կապված գիտատեխնիկական առաջադիմության զարգացման հետ: Ժողովրդագրական գործոնը, որը պայմանավորված է ազգաբնակչության կազմով, թվաքանակով, ազգի բարեկեցության մակարդակով, որոնք որոշում են պահանջմունքների մեծությունն ու կառուցվածքը, ինչպես նան բնակչության այս կամ այն ապրանքների կամ ծառայությունների նկատմամբ վճարունակ պահանջարկը: Կազմակերպության սնանկացման ներքին գործոնները բավականին ընդգրկուն են ն բազմաբնույթ: Նշենք դրանցից հետնյալները. » սեփական շրջանառու կապիտալի պակասը` որպես ոչ արդյունավետ առնտրաարտադրական գործունեության կամ ներդրումային քաղաքականության հետնանք, » տեխնիկայի, տեխնոլոգիայի ն արտադրության կազմակերպման ցածր մակարդակը, » կազմակերպության արտադրական ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետության, նրա արտադրական հզորության իջեցումը, կորուստները, սեփական կապիտալի օտարումը, » անավարտ շինարարության, անավարտ արտադրության, արտադրական պահուստների, պատրաստի արտադրանքի գերնորմատիվային մնացորդի առաջացումը, որի հետ կապված՝ դանդաղում է կապիտալի շրջանառելիությունը, ն առաջանում է կապիտալի պակաս, ինչը կազմակերպությանը ստիպում է ներգրավել նոր պարտքեր, որն էլ կարող է սնանկացման արագացման պատճառ հանդիսանալ, » շղթայական չվճարումների պատճառով կազմակերպության մոտ անվճարունակության առաջացումը, ինչը երկարաձգվելու դեպքում կարող է նույնպես դառնալ սնանկացման պատճառ, » արտադրանքի սպառման շուկաների ուսումնասիրման մարքեթինգային գործունեության ցածր մակարդակը, պատվերների կառավարման ոչ ճկուն մեխանիզմների առկայությունը, որի հետնանքով տեղի է ունենում վաճառքի ծավալի կրճատում, ինչը նույնպես սնանկացման լուրջ ահազանգ է,

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

» կազմակերպության շրջանառության մեջ տնտեսական շահութաբերությունից բարձր տոկոսային ծախսերով միջոցների ներգրավումը, որը ավելացնում է ֆինանսական ծախսերը ն ավելի է մեծացնում վարկատուներից կախվածությունը: Սնանկացումը, որպես կանոն, հանդիսանում է ներքին ն արտաքին գործոնների համատեղ գործողության հետնանք: Շուկայական հարաբերություններով, կայուն տնտեսական ն քաղաքական համակարգերով զարգացած երկրներում տնտեսավարող սուբեկտների սնանկացումը 1/3-ով կապված է արտաքին գործոններից ն 2/3-ով` ներքին գործոններից: Շուկայական տնտեսություն վարող երկրների փորձը ցույց է տալիս, որ տնտեսավարող սուբյեկտներն իրենց գործունեության ընթացքում կարող են անցնել սնանկացման հետնյալ փուլերը` » սնանկացման առաջացում, » սնանկացման աճի արագացում, » սնանկացման աճի դանդաղում, » սնանկացման հասունացում, » վերջնական սնանկացում (անկում): Տնտեսավարող սուբյեկտների սնանկացման փուլերի ն դրանց վրա ազդող գործոնների վերաբերյալ տնեսագետների դիրոքորոշումներում ելակետ են ընդունվում տնտեսավարող սուբյեկտների գործունեությսն փուլերը ն ստորն ներկայացվող հետնյալ հիմնական գործոնները՝ » արտադրության գործոնների փոփոխականները, » պահանջարկի փոփոխականը, » դուստր ն սատարող ճյուղերը, » մրցակցությունը ճյուղային տնտեսավարող սուբյեկտների միջն, » երկրի քաղաքականությունը տնտեսության ոլորտում, » պատահաբար ազդող երնույթներ, » տնտեսության ճյուղերի սեփականաշնորհման աստիճանը: Կազմակերպությունների ֆինանսատնտեսական գործունեության մեջ շատ հաճախ են այնպիսի դեպքերը, երբ նրանց հաշվեկշիռը դառնում է ոչ իրացվելի, ն ծագում են անվճարունակության մի շարք այլ հայտանիշներ: Հարկ է նշել, որ հետնողական չլինելու դեպքում անվճարունակությունն անմիջապես կարող է սնանկացման պատճառ դառնալ: Անվճարունակության (սնանկության) առաջացման պատճառները որքան էլ բազմաբնույթ են ն տարատեսակ, այնուամենայնիվ, տվյալ հարցի առնչությամբ պետական իշխանական մարմինների կողմից լուծում պահանջող խնդիր պետք է հանդիսանա հետնյալը. » արդյո՞ք կազմակերպության անվճարունակությունը մտացածին չէ, » եթե կազմակերպությունն իրոք անվճարունակություն է դրսնորում, ապա ինչպիսի՞ ժամկետում կարելի է այն կանխել` վերահաստատելով նրա բնականոն գործունեությունը, » եթե անվճարունակությունը կրում է շարունակական բնույթ ն տանում է սնանկության, ապա ինչքանո՞վ են ռեալ ֆինանսական առողջացման ծրագրի մշակումն ու իրագործումը, » համապատասխան միջոցառումների ձեռնարկումից հետո, եթե հնարավոր չէ

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

փրկել կազմակերպությունը սնանկացումից, ապա անհրաժեշտ է իրականացնել վերջինիս վերակազմակերպում կամ լուծարում, որի դեպքում էլ ակնհայտ էական նշանակություն է ստանալու կայացվող որոշումների նպատակահարմարությունը: Կազմակերպությունների անվճարունակությունը որոշելու համար շատ հաճախ օրենսդրորեն սահմանվում ն գործնականում կիրառվում է սահմանափակ ցուցանիշների խումբ` ընթացիկ իրացվելիության, սեփական շրջանառու կապիտալով ապահովվածության ն վճարունակության վերականգնման հնարավորության: Մասնավորապես այդպիսի մոտեցման փորձ առկա է Ռուսաստանի Դաշնությունում: Հաշվեկշռի կառուցվածքն անբավարար, իսկ կազմակերպությունը անվճարունակ ճանաչելու համար հիմք է հանդիսանում հետնյալ պայմաններից որնէ մեկի առկայությունը` » ընթացիկ իրացվելիության գործակիցը հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում նորմատիվայինից ցածր է: Այս գործակիցը Ռուսաստանի Դաշնությունում 2 է, Բելառուսի Հանրապետությունում` 1.7, Հայաստանի Հանրապետությունում օրենսդրորեն չկա որնէ ամրագրում: Ուղղակի նշենք, որ հաշվապահների միության կողմից աուդիտորական նպատակներով երաշխավորվում է 2 նվազագույն արժեքը. » սեփական շրջանառու միջոցների բավարարության գործակիցը հաշվետու տարվա վերջում նորմատիվայինից ցածր է, որը Ռուսաստանի Դաշնությունում 0.1 է, Բելառուսի Հանրապետությունում` 0.3, Հայաստանի Հանրապետությունում` 0.1: Ընթացիկ իրացվելիության գործակիցը որոշելու համար առավել կիրառելի է հետնյալ բանաձնը` Գըի 6

Ընթացիկ ակտիվներ - ·ալիք ժամանակաշրջանի ծախսեր

Ընթացիկ պասիվներ - ·ալիք ժամանակաշրջանի եկամուտներ

:

Ռուսաստանի Դաշնությունում ընթացիկ պասիվներից հանվում են օգտագործման ֆոնդերն ու սպասվող ծախսերի ն եկամուտների ռեզերվները: Սեփական շրջանառու կապիտալով ապահովվածության գործակիցը հաշվարկում է հետնյալ կերպ` Գսշկապ. 6

Ընթացիկ ակտիվներ - ընթացիկ պարտավորություններ Ընթացիկ ակտիվներ

:

Եթե ընթացիկ իրացվելիության գործակիցը նորմատիվայինից ցածր է, իսկ սեփական շրջանառու կապիտալի բաժինը ընթացիկ ակտիվների մեջ նորմատիվայինից փոքր է, բայց նկատվում է այդ ցուցանիշների աճի միտում, ապա գործնականում կարնոր նշանակություն է ստանում վճարունակության վերականգնման գործակիցի հաշվարկումը վեցամսյա ժամանակահատվածում: Այն հաշվարկվում է հետնյալ կերպ. Գվվ Հ (Գըի1 + 6/1 (Գըի1 - Գըի0)) / Գըի (նորմ),

որտեղ Գըի1 -ն ն Գըի0 -ն համապատասխանաբար իրացվելիության գործակցի փաստացի արժեքներն են հաշվետու ժամանակաշրջանի սկզբի ն վերջի դրությամբ, Գըի -ն (նորմ) ընթացիկ իրացվելիության գործակցի նորմատիվային արժեքն է, 6-ը` վճարունակության վերականգման ժամանակաշրջանն է ամիսներով, 1-ն` հաշվետու ժամանակաշրջանն է ամիսներով:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Եթե հաշվարկված վճարունակության վերականգնման գործակիցը` Գվվ > 1, ապա կազմակերպությունը առաջիկա վեց ամսում վճարունակությունը կարգավորելու իրական հնարավորություն ունի, ն, հակառակը, եթե Գվվ Հ 1, ապա կազմակերպությունը առաջիկա վեց ամիսների ընթացքում իր վճարունակությունը վերականգնելու բավարար հնարավորություններ չունի: Ենթադրությունը, որ կազմակերպության հաշվեկշռի կառուցվածքը անբավարար է ճանաչված, իսկ կազմակերպությունը` անվճարունակ, արվում է այն ժամանակ, երբ նրա վճարունակությունը վերականգնելու իրական հնարավորությաններ չկան: Երբ հաշվեկշիռը անբավարար է, այսինքն` Գըի-ն ն Գսշկբ-ն նորմատիվայինից ցածր են, սակայն սահմանված ժամկետներում վճարունակությունը վերականգնելու հնարավորություն կա, ապա կարող է կազմակերպությունը անվճարունակ ճանաչելու վերաբերյալ վեց ամսով հետաձգման որոշում կայացվել: Հաշվեկշռը անբավարար ճանաչելու հիմքերի բացակայման դեպքում, երբ Գըի-ն ն Գսշկբ-ն մեծ են նորմատիվայինից, սակայն երբ Գվկ Հ 1, ապա կազմակերպությունը սնանկ ճանաչելու որոշում չի ընդունվում, սակայն նկատի ունենալով կազմակերպության վճարունակությունը կորցնելու իրական սպառնալիքները՝ այն պետք է դրվի հատուկ հաշվառման կազմակերպությունների սնանկացման գործերով զբաղվող համապատասխան մարմնում: Այդպիսի փորձ արդեն իսկ առկա է Ռուսաստանի Դաշնությունում, ն, կարծում ենք, որ ժամանակն է նան, որպեսզի մեր հանրապետությունում նս ցուցաբերվի նմանատիպ մոտեցում: Տվյալ դեպքում տնտեսավարող սուբյեկտների գործունեությունը կարող է դառնալ առավել նպատակային ն արդյունավետ: Եթե կազմակերպությունը ճանաչվում է անվճարունակ, իսկ նրա հաշվեկշռի կառուցվածքը` անբավարար, ապա մինչ փորձաքննական եզրակացությունը տնտեսական դատարան ներկայացնելը կազմակերպությունից վերցվում են լրացուցիչ տեղեկություններ, ն նրա արտադրատեխնիկական գործունեության վերաբերյալ կատարվում է առավել խոր վերլուծություն, որը նպատակ է հետապնդում ընտրել հետնյալ երկու տարբերակներից մեկը. » իրականացնել վերակազմակերպական միջոցառումներ նրա վճարունակությունը վերականգնելու նպատակով, » իրականացնել լուծարային միջոցառումներ գործող օրենսդրությանը համապատասխան: Այն երկրներում, որոնցում գործում է պետպատվերի մեխանիզմը, կազմակերպության անվճարունակության վերլուծությունն առաջին հերթին իրականացվում է՝ ելնելով կազմակերպությանը բաշխված պետպատվերի վճարման գծով պետության` նրա հանդեպ ունեցած պարտավորությունից: Այդպիսի պարտավորության առկայությունը հաստատող փաստաթղթերի հիման վրա կազմակերպության դեբիտորական ն կրեդիտորական պարտավորությունների գումարը պակասեցվում է պարտքերի չափով: Պետք է նշել, որ տնտեսավարող սուբյեկտների սնանկացման որոշման չափանիշների ներկայացված համակարգն այնքան էլ կատարյալ չէ: Այս մեթոդով երբեմն հնա-

______________

Äօíöօâà 7.8., ՒèêèՓօքօՓà Ւ.Ճ., ՃíàոèՅ 6ó4ոàոòåքՇêօտ օò÷åòíօՇòè, Խ., Ä/Շ, 1998, Շ. 10.

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

րավոր է սնանկ ճանաչել նույնիսկ բարձր շահութաբերությամբ աշխատող կազմակերպությանը, եթե այն շրջանառության մեջ մեծ չափով փոխառու միջոցներ է օգտագործում: Բացի այդ, ընդունված չափանիշների նորմատիվային նշանակությունը տնտեսության տարբեր ոլորտների համար չի կարող նույնը լինել, քանի որ յուրաքանչյուր ոլորտ ունի կապիտալի իրեն բնորոշ կառուցվածքը: Հաշվի առնելով ֆինանսական կայունության ցուցանիշների բազմազանությունը, դրանց գնահատականների տարբերությունը ն սնանկացման ռիսկի գնահատման հետ կապված դժվարությունները` հայրենական ն արտասահմանյան տնտեսագետներից շատերը առաջարկում են հաշվարկել ֆինանսական կայունության ինտեգրացված բալային գնահատական ն դրանով էլ կատարել հետազոտվող կազմակերպությունների վարկանշումը: Տվյալ մեթոդիկայի էությունն այն է, որ կազմակերպությունը ընդգրկվում է կոնկրետ խմբում` ելնելով ֆինանսական կայունության ցուցանիշների փաստացի մակարդակից ն յուրաքանչյուր ցուցանիշին տրվող բալային արժեքից: Առաջարկվող ցուցանիշների համակարգի ն դրանց վարկանշային գնահատականների հիման վրա կառուցվել է դասակարգման համակարգ, որը բաղկացած է վեց խմբից: Դրանք հետնյալն են1. » Առաջին կարգի կազմակերպություն, որն ունի ֆինանսական կայունության լավ պաշար, ինչը թույլ է տալիս վստահ լինել փոխառու միջոցների վերադարձման մեջ: » Երկրորդ կարգի կազմակերպություն, որը դրսնորում է պարտքային ռիսկի որոշակի մակարդակ, բայց որպես ռիսկային դեռ չի դիտարկվում: » Երրորդ կարգի կամ բարդույթով կազմակերպություն, որում միջոցների կորստի ռիսկ չկա, բայց առկա են անհուսալի դեբիտորական պարտքեր: » Չորրորդ կարգի կազմակերպություն, որն ունի սնանկացման բարձր ռիսկ, եթե նույնիսկ այն ձեռնարկել է ֆինանսական առողջացման միջոցներ: Այդպիսի կազմակերպություններում պարտապանները վտանգում են իրենց միջոցները: » Հինգերորդ կարգի կազմակերպություն, որը բարձր ռիսկային է ն գործնականում անվճարունակ է: Օգտագործելով այս չափանիշները՝ հաջորդ քայլում որոշվում է կազմակերպության կոնկրետ խումբը` միագումար կամ ինտեգրացված բալային արժեքի հիման վրա, ինչն էլ կազմակերպության հետագա որոշումներ կայացնելու առումով դառնում է ելակետային:

16.2. ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԱՆՎճԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ (ՍՆԱՆԿԱՑՄԱՆ)

ԸՆԹԱՑԱԿԱՐԳԵՐԸ

Տնտեսական աճի կայուն տեմպեր ն զարգացման իրատեսական պայմաններ ապահովելու գործընթացում կարնոր նշանակություն ունի տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսական կայուն գործունեությունը: Սակայն գործնականում շատ հաճախ են այն դեպքերը, երբ տնտեսավարող սուբյեկտները տարբեր պատճառներով հայտնվում են ֆինանսական ճգնաժամում, որը գերակշիռ դեպքերում դառ-

______________

«Անվճարունակության (սնանկացման) մասինի ՀՀ օրենք՝ ընդունված Աժ-ի կողմից 17.12. 2003թ., հոդված 3:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

նում է անվճարունակության կամ էլ վերջնական սնանկացման պատճառ: Բոլոր դեպքերում ֆինանսական դժվարություններ ունեցող կազմակերպությունները՝ որպես գործընկերներ, կայուն գործունեություն իրականացնողների համար առաջացնում են մի շարք բարդություններ: Այդ պատճառով է, որ անհրաժեշտություն է առաջանում գործնականում օրենսդրական ճանապարհով կարգավորել անվճարունակություն (սնանկություն) դրսնորող կազմակերպությունների ապագա վիճակը, իրատեսորեն գնահատել դրանց հետագա գործունեության հնարավորությունները: Բոլոր անցումային փուլ ապրած երկրներում, առանց բացառությունների, սկզբնական շրջանում գրեթե բացակայել են անվճարունակության (սնանկության) կարգավորման օրենսդրական հիմքերը, ինչն էլ հանդիսացել է ծանր ֆինանսական վիճակում հայտնված կազմակերպությունների թվաքանակի աճի ավելացման գլխավոր պատճառ: Դա պայմանավորված է եղել ինչպես քաղաքական, այնպես էլ տնտեսական մի շարք գործոններով: Ընդհանուր առմամբ, հանրապետությունում անվճարունակության հետ կապված հարաբերությունները կարգավորվում են ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքով ն «Անվճարունակության (սնանկության) մասին» ՀՀ օրենքով: Մասնավորապես, ՀՀ Ազգային ժողովը 1996 թ. դեկտեմբերի 12-ին ընդունեց «Իրավաբանական անձանց, իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող ձեռնարկությունների ն անհատ ձեռներեցների անվճարունակության (սնանկացման) ն ֆինանսական առողջացման մասին» ՀՀ օրենքը: Ավելորդ չէ նշել, որ Հայաստանի Հանրապետությունում անվճարունակության կարգավորմանն առնչվող առավել իրատեսական օրենքը, որոշակի թերություններով հանդերձ, ընդունվել է միայն 2003 թ. դեկտեմբերի 17-ին՝ «Անվճարունակության (սնանկացման) մասին» ՀՀ օրենքը, ընդ որում արդեն 2004 թ. նոյեմբերի 24-ին այն ենթարկվեց փոփոխությունների ն լրացումների: Օրենքի նոր տարբերակը, որի գործողությունը տարածվում է իրավաբանական անձանց ն անհատ ձեռնարկատերերի վրա, սահմանում է պարտապանին անվճարունակ ճանաչելու կամ պարտապանի կողմից սեփական անվճարունակությունը հայտարարելու հիմքերն ու կարգը, անվճարունակ ճանաչված պարտապանի ֆինանսական առողջացման ն լուծարման ընթացակարգը ու դրանց մասնակիցների իրավունքներն ու պարտականությունները: «Անվճարունակության (սնանկության) մասին» ՀՀ օրենքով պարտապանը կարող է անվճարունակ ճանաչվել միայն դատարանի վճռով, եթե ի վիճակի չէ բավարարել պարտատերերի պահանջները հետնյալ նախատեսված հատկանիշների առկայության դեպքում1. » երբ սնանկության գործը հարուցվում է պարտատիրոջ կողմից, պարտատերը ճանաչվում է սնանկ, եթե թույլ է տվել օրենքով սահմանված նվազագույն աշխատավարձի հինգհարյուրապատիկը գերազանցող վճարային պարտավորությունների 30-օրյա կամ ավելի ժամկետով կետանց, ն վճռի կայացման պահին նշված հատկանիշներն առկա են. » երբ սնանկության գործը հարուցվում է պարտապանի կողմից, պարտապանը սնանկ է ճանաչվում, եթե վճռի կայացման պահին ի վիճակի չէ կատարել իր

ԳԼՈՒԽ |

դրամական պարտավորությունները, կամ եթե նրա գույքի արժեքն անբավարար է պարտատերերի պահանջները բավարարելու համար: Գործնականում սնանկության վարույթում գտնվող ոչ բոլոր գործերի վերաբերյալ է կայացվում լուծարման վերջնական որոշում, որովհետն սնանկության վիճակում գտնվող կազմակերպությունների նկատմամբ օրենքով կարող են կիրառվել ֆինանսական առողջացման ծրագրեր: Ֆինանսական առողջացման ծրագիրը վճարունակության վերականգնմանն ուղղված միջոցառումների համալիր է, որի ժամկետը օրենքով սահմանվում է մեկ տարի, ընդ որում այդ ժամկետը դրական միտումների դեպքում կարող է երկարաձգվել: Ֆինանսական առողջացման ծրագիրը չի կարող նախատեսել պարտատերերի պահանջների բավարարման այլ հերթականություն, հակասել ՀՀ օրենսդրությանը ն խախտել այլ անձանց շահերը: Լինում են դեպքեր, երբ ֆինանսական առողջացման ծրագիրը դադարեցվում է ժամկետից շուտ: Դրա պատճառներն են մասնավորապես նախատեսված պարտավորությունների մարման ժամանակացույցի էական խախտումը, պարտապան կազմակերպության ֆինանսական դրության է՛լ ավելի վատթարացումը: Հարկ է նշել, որ ցանկացած դեպքում ֆինանսական առողջացման ծրագիրը կարող է ձախողվել, որովհետն խոշոր պահանջներ ունեցող հինգ ապահովված ն հինգ չապահովված պարտատերերից յուրաքանչյուրը կարող է դիմել դատարան վաղաժամկետ դադարեցման որոշում կայացնելու ն կազմակերպությունը վերջնական լուծարելու մասին շահավետ վճիռը ստանալու համար: Ահա այս դեպքերում է, որ էական նշանակություն կարող են ձեռք բերել լուծարումից առաջ վերակազմակերպման, վերամիավորման դեպքում կայացվող որոշումները: Ֆինանսական առողջացման ծրագրի ժամկետի ավարտից ոչ ուշ, քան 15 օր առաջ, կառավարիչը պետք է դատավորին ներկայացնի ֆինանսական առողջացման ծրագրի կատարման մասին հաշվետվություն: Դատավորը ֆինանսական առողջացման ծրագրի կատարման մասին հաշվետվությունն ստանալուց ոչ ուշ, քան 10 օրվա ընթացքում նշանակում է նիստ` առնվազն 3 օր առաջ ծանուցելով կառավարչին, պարտապանին ն պարտատերերին: Լու ծար ման վե րա բե րյալ վճիռ կա յաց նե լուց հե տո (ոչ ուշ, քան 30 օր վա ըն թաց քում) կա ռա վա րի չը օ րեն քով պահ պան ման են թա կա բո լոր փաս տաթղ թե րը, այդ թվում նան ար խի վա յին նե րը, պար տա վոր է հանձ նել ՀՀ պե տա կան ար խիվ, ինչ պես նան պե տա կան գրանց ման ռե գիստր է ներ կա յաց նում լու ծար ման ն գոր ծու նեու թյան դա դա րեց ման բո լոր պա հանջ վող հիմ քե րը: Դրանց հի ման վրա պե տա կան գրանց ման պահին պար տա պան կազ մա կեր պու թյու նը կհա մար վի լու ծար ված: Վերոնշյալ ոսումնասիրության ն վերլուծության հիման վրա հնարավոր է ամբողջացնել Հայաստանի Հանրապետությունում անվճարունակության ն սնանկացման գործընթացը ստորն բերվող թիվ 15.1 գծապատկերի տեսքով.

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Պարտավորությունների կատարման ժամկետների խախտում

Գծապատկեր 16.2.1. Անվճարունակության ն սնանկացման գործընթացը Հայաստանի Հանրապետությունում

16.3. ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՍՆԱՆԿՈՒԹՅԱՆ ԴԵՊՔՈՒՄ ԿԱՅԱՑՎՈՂ

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԸ

Կազմակերպությունների որոշակի մասը օբյեկտիվ կամ սուբյեկտիվ պատճառներով հաճախ հայտնվում է ֆինանսապես դժվար վիճակում: Գործնականում «ֆինանսապես դժվար վիճակ» արտահայտությունը իր մեջ պարունակում է բավականին անորոշություն, քանի որ կազմակերպություններում ֆինանսական դժվարությունները տարբերվում են իրենց բարդության աստիճանով: Ծանր վիճակում հայտնված կազմակերպություններից ոչ բոլորին է հաջողվում ֆինանսական առողջացման ծրագրերի կամ պետական օժանդակության միջոցով հաղթահարել դժվարությունները ն վերականգնել իրենց բնականոն ֆինանսատնտեսական գործունեությունը: Պարզ է, որ նման դեպքերում անորոշությունը վերացնելու լավագույն լուծումներ են համարվում վերակազմակերպումը ն լուծարումը: Գործնականում սնանկությունը կարող է լինել կամավոր կամ հարկադրական, ինչն էլ պայմանավորում է վերջինիս վերաբերյալ ընդունվող որոշումների տարատեսակությունը: Կամավոր սնանկության դեպքում պարտապանը պարտատերերի հետ միասին ինքն է հայտարարում իր սնանկության մասին, իսկ պարտատերերի հետ համաձայնության չգալու դեպքում` սեփական անվճարունակությունը ճանաչելու հայցապահանջով դիմում է դատարան: Հարկադրական սնանկության դեպքում դատարանի կողմից որոշումը ընդունվում է պարտատերերի, ինչպես նան այլ լիազորված պետական մարմնի հայցադիմումի հիման վրա:

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

Սնանկացումը համալիր կազմակերպաիրավական ընթացակարգ է, որը կիրառվում է իրենց պարտավորությունները կատարելու անընդունակություն հանդես բերող տնտեսավարող սուբյեկտների համար: Սնանկության ընթացակարգի էությունը հանգում է կազմակերպության՝ որպես տնտեսական գործունեություն իրականացնող սուբյեկտի լուծարմանը ն նրա պարտատերերի պահանջները բավարարելու նպատակով գույքի վաճառքին: Լուծարման ենթակա կազմակերպությունների շարքին են դասվում այն առնտրային կազմակերպությունները, որոնց տնտեսական գործունեությունը վնասաբեր է, կամ նրանք ի վիճակի չեն մարելու կուտակված պարտքերը: Սակայն այդ վիճակից մինչն կազմակերպությունն օրենսդրորեն սնանկ ճանաչելն անհրաժեշտ է անցնել երկար ճանապարհ: Իրավաբանական առումով սնանկությունը սկսվում է դատարանի համապատասխան որոշման ընդունումից հետո: Պետական կառավարման մարմինների տեսանկյունից սնանկությունը պարտապան կազմակերպության գործունեության կարգավորման ծայրահեղ ներգործության բացառիկ միջոցառում է: Մինչն սնանկացման հարցը բարձրացնելը պարտատերերը պետք է փորձեն իրենց պարտքը հետ ստանալ բոլոր այն սովորական եղանակներով, որոնք կապված չեն պարտապան կազմակերպության լուծարման հետ: Միայն այն դեպքում, երբ այդ միջոցառումները ն փորձերն արդյունք չեն տալիս, կարելի է սկսել սնանկացման գործընթացը: Սնանկացման դեպքում գույքը «անարդյունավետ» սեփականատիրոջից անցնում է այլ անձի, որը, ստանալով «պարտքերից մաքրված» գույք, կարող է հանդես գալ արդյունավետ սեփականատիրոջ դերում (խոսքն այն մասին չէ, որ նոր սեփականատերը այլնս չի սնանկանա, սակայն, ի տարբերություն նախկին սեփականատիրոջ, նորը հանդես է գալիս առանց պարտքերի մեկնարկային պայմանի): Աճուրդներում սնանկ ճանաչված տնտեսավարող սուբյեկտի վաճառվող արտադրամիջոցների զգալի մասն ունի ընդհանուր կիրառական նշանակություն ն կարող է օգտագործվել տնտեսության ամենատարբեր ոլորտներում: Այդպիսիք կարող են լինել շենքերը ն շինությունները, տարածքները, հողը, արժեթղթերը, գույքի ն սարքավորումների բազմաթիվ տեսակներ: Նոր սեփականատիրոջ հանդես գալու հետնանքով հաճախ փոխվում է վաճառվող գույքի ճյուղային պատկանելիությունը, մասնավորապես կարող է տեղի ունենալ արտադրության ծավալների անկում կամ լճացում, գոյատնող ճյուղերից գույքը անցնում է զարգացող այն ճյուղերը, որոնց ապրանքների նկատմամբ առկա է բարձր պահանջարկ: Որոշակի պայմաններում պարտատերերը, ընդհանուր համաձայնությամբ, կարող են որոշում կայացնել պարտապան կազմակերպության կամավոր լուծարման վերաբերյալ: Այդպիսի որոշում կայացվում է բացառապես այն դեպքում, երբ համակարգված հետազոտությամբ պարզվում է, որ կազմակերպության հետագա գործունեությունը կարող է ավելի ծանրացնել ֆինանսական վիճակը ն առավել փոքրացնել պարտքի վերադարձման հնարավորությունները: Նման դեպքերում պարտավորությունները կարող են զգալիորեն գերազանցել պարտապան կազմակերպության ակտիվները, որը հենց լուծարման գործընթացում առաջ կբերի լրացուցիչ դժվարություններ: Բայց նույնիսկ եթե պարտատերերը գնում են կազմակերպության լուծարման միջոցով պարտքային պարտավորությունների ստացմանը, ապա առավել արդյունավետ է, որպեսզի պարտապան կազմակերպությունն ինքը սեփական նախա393

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ձեռնությամբ դիմի դատարան` ինքնալուծարման որոշում կայացնելու ն այն օրենքով հաստատելու համար: Մինչ այդ քայլը իրագործելը ոչ պաշտոնական ձնով բոլոր հնարավոր տարբերակների դեպքում պարտքի վերադարձման վերաբերյալ պարտապանի ն պարտատերերի միջն անհրաժեշտ է ձեռք բերել համաձայնություն: Կամավոր նախաձեռնությամբ լուծարման դեպքում ընդունված մոտեցում է սեփականության իրավունքի փոխանցումը: Պարտքի մասնակի մարումներ կարող են կատարվել, եթե դատարանի որոշմամբ պարտապան կազմակերպության ակտիվները ձնական փոխանցվեն լիազորված այլ անձի, որն էլ, իրացնելով այդ ակտիվները, համամասնորեն` նախապես ոչ պաշտոնական համաձայնության պայմաններին համապատասխան, մարում է պարտատերերի պարտքային պարտավորությունները: Կամավոր համաձայնությամբ լուծարման որոշում գործնականում կարող է կայացվել միայն սահմանափակ թվով պարտատերերի առկայության դեպքում: Ինչպես այս, այնպես էլ վերը ներկայացված երկու որոշումները նս ցանկալի է, որպեսզի արժանան հայ գործարարների ուշադրությանը: Բոլոր այն դեպքերում, երբ որպես վերջնական որոշում է կայացվում լուծարումը, ապա կարնոր նշանակություն է ստանում պարտապանի գույքի վաճառքի կազմակերպման գործընթացը: Պարտապանի գույքի վաճառքը կարող է իրականացվել դատավորի թույլտվությամբ հրապարակային սակարկությունների (մրցութային վարույթների) կամ ուղղակի գործարքով, որի իրականացման իրավունքը վերապահված է լիազոր կառավարչին: Ընդ որում վաճառքի գործընթացը կարող է սկսվել միայն լուծարման մասին համապատասխան որոշում կայացնելուց հետո, իսկ ֆինանսական առողջացման ծրագրի հաստատման դեպքում` ըստ այդ ծրագրով նախատեսված կարգի: Մրցութային վարույթի անցկացման դեպքում գործարքից 40 օր առաջ պետք է տեղեկատվություն ներկայացվի դատավորին վաճառվող գույքի գտնվելու վայրի, դրա նկարագրի, մեկնարկային գնի, մրցութային աճուրդի անցկացման օրվա վերաբերյալ: Մրցութային վարույթի ընթացքում դատարանի կողմից հատուկ նշանակված մարմինը` մրցութային կառավարիչը, համախմբում է կազմակերպության ակտիվները, այնուհետն վաճառում է գույքը ն ստացված միջոցներից օրենքով սահմանված հերթականությամբ բավարարում է այդ պահանջները: Կառավարչի գործողությունների հսկողությունը իրականացնում է ինչպես դատարանը, այնպես էլ հատուկ ստեղծված մարմինները` պարտատերերի ժողովը կամ խորհուրդը: Այդ մարմիններում պետության ներկայացուցիչը մասնակցում է լուծարվող կազմակերպության պարտավորությունների կազմում պետական բյուջեի նկատմամբ ունեցած պարտքերի համապատասխան: Աճուրդների կիրառման դեպքում ակտիվները վաճառվում են ամենաբարձր գնով, ն վճարվում են ընկերության պարտքերը: Յուրաքանչյուր ոք կարող է մասնակցել աճուրդներին ն կազմակերպությունը ձեռք բերելուց հետո որոշել` լուծարե՞լ ընկերությունը, թե՞ այն մասերի բաժանելուց հետո վաճառել կամ վերակազմավորել: Այս մեթոդը հատկապես կարող է կիրառվել փոքր չափերի ընկերությունների համար: Աճուրդների դեպքում լուծման ենթակա խնդիրներ են կազմակերպությունների համար առաջարկված խիստ ցածր մեկնարկային գինը, գնորդների սակավ թվաքանակը, մրցակցության բացակայությունը հատկապես միջին ն խոշոր ընկերություն394

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

ների համար: Եթե ընկերությունը խոշոր է, ապա այն կարող է վաճառվել մաս-մաս, իսկ գնորդներից ստացված միջոցները կարող են կազմել կազմակերպության շուկայական արժեքի 20-309-ը: Այն դեպքերում, երբ լիազոր կառավարիչը նպատակամղված է պարտապան կազմակերպության գույքը վաճառել ուղղակի գործարքով, ապա պարտատերերի խորհրդի հավանության դեպքում միջնորդություն է ներկայացվում դատավորին, որի դրական որոշմամբ էլ հետագայում իրականացվում է այդ գործարքը: Հրապարակային սակարկությունների կամ գույքի ուղղակի վաճառքով գործարքների միջոցով ստացված եկամուտները մուտքագրվում են պարտապան կազմակերպության հատուկ հաշվին, ն օրենքով սահմանված կարգով այնուհետն իրականացվում է դրա բաշխումը: Ինչպես նշել ենք, սնանկության դեպքում որպես լուծման ուղի կարող է ծառայել նան վերակազմակերպումը: Այն դեպքերում, երբ տնտեսավարող սուբյեկտի տնտեսական գինը ավելի բարձր է, քան լուծարման դեպքում ձնավորվողը, ապա նպատակահարմար է իրականացնել վերակազմակերպում: Ըստ ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի՝ իրավաբանական անձի վերակազմակերպման պայմանները սահմանված են 63-րդ հոդվածի համապատասխան հինգ կետերում: Մասնավորապես, իրավաբանական անձի վերակազմակերպումը կատարվում է նրա հիմնադիրների կամ կանոնադրությամբ դրա համար լիազորված մարմնի որոշման հիման վրա: Շատ հաճախ, երբ փոխհամաձայնեցման միջոցով պարտապանները փորձում են ետ ստանալ իրենց միջոցները, ապա կարող է իրականացվել նան պարտապան կազմակերպության վերակազմակերպում: Այդ դեպքում դատարանը նշանակում է արտաքին կառավարիչ ն նրան է հանձնարարում իրականացնել վերակազմակերպումը: Արտաքին կառավարիչը, որին նշանակման պահից փոխանցվում են գործերի կառավարման լիազորությունները, կազմում է բաժանիչ հաշվեկշիռ ն վերակազմակերպման արդյունքում ստեղծվող իրավաբանական անձանց կանոնադրությունների հետ միասին ներկայացնում է դատարան, ինչն էլ հիմք է ընդունվում նոր ստեղծվող իրավաբանական անձանց գրանցման համար: Այն դեպքերում, երբ խնդիր է դրվում իրականացնել սնանկ կազմակերպության միացման ձնով վերակազմակերպում, կարնոր հանգամանք է ընդունվում սնանկ կազմակերպության գործունեությունը դադարելու վերաբերյալ իրավաբանական անձանց պետական գրանցամատյանում գրառման փաստը: Վերակազմակերպման ծրագիրը գործնականում պետք է լինի արդար ն իրատեսական, ինչը նշանակում է, որ այն մշակելիս անհրաժեշտ է հավասար չափով հաշվի առնել բոլոր շահագրգիռ կողմերի շահերը, լինի եկամտաբեր ն անպայման հաշվի առնի բանկային երկարաժամկետ ն կարճաժամկետ վարկեր ներգրավելու հնարավորությունները: Տվյալ դեպքում նման ծրագրեր կազմելիս հնարավոր չէ գործընթացը իրականություն դարձնել, եթե չլինի ֆինանսապես ծանր վիճակում գտնվող կազմակերպության բոլոր պարտապանների աջակցությունը: Գործնականում չեն բացառվում այն դեպքերը, երբ քննարկման դրվեն ն հաստատվեն մեկից ավելի վերակազմակերպման ծրագրեր: Վերակազմակերպման դժվարություններից է կազմակերպության կապիտալի կառուցվածքի փոփոխությունը: Առաջին փուլում հարկ կլինի իրականացնել վերակազմակերպվող կազմակերպության ընդհանուր արժեքի գնահատում: Վստահված ան395

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ձինք այդ խնդիրը լուծելու համար հիմնականում գնահատումներ կատարելիս օգտվում են եկամուտների կապիտալացման մեթոդից: Սակայն եկամուտների կանխատեսման բարդությունը ն կապիտալացման ընդունված մակարդակի որոշելու դժվարությունը այդ գնահատականը ենթարկում են զգալի տատանումների: Փաստորեն, այդպիսի գնահատմամբ ստացվող արժեքը հանդես է գալիս որպես կազմակերպության իրական արժեքի կանխատեսում: Հաջորդ փուլում էական փոփոխություններ է անհրաժեշտ իրականացնել կապիտալի կառուցվածքում, որը հնարավորություն կընձեռի կրճատել ֆիքսված ժամկետներով վճարումների ծավալները ն ապահովել ծածկման գործակցի ընդունելի մակարդակ: Որպես ֆիքսված ժամկետներով վճարումների ծավալների կրճատման արդյունավետ ուղի կարող է ծառայել վերակազմակերպվող կազմակերպության պարտավորությունների որոշակի մասի փոխարկումը այնպիսի բաժնետոմսերի, ինչպես նան փոխառության պարտատոմսերի, որոնց դիմաց եկամուտները կվճարվեն միայն շահույթի առկայության դեպքում: Միաժամանակ կարող են փոփոխվել պարտքերի վճարման պայմանները: Եթե պարզվի, որ ապագայում վերակազմակերպվող կազմակերպությունը լրացուցիչ ֆինանսական միջոցների կարիք կունենա, ապա վստահված անձը կարող է թույլատրել պարտքի ն սեփական կապիտալի գործակցի նորմատիվային արժեքի շեղում այն պայմանով, որ հնարավոր լինի իրականացնել առավել ճկուն ֆինանսական քաղաքականություն: Ծրագրի ավարտական փուլը ներառում է նախկին արժեթղթերը նորերով փոխարինելու գործընթացը: Տվյալ դեպքում անհրաժեշտ է պահպանել պահանջների բավարարման հերթականությունը: Հարկ է նշել, որ վերակազմակերպման ենթակա բաժնետիրական ընկերությունները, ըստ «Անվճարունակության (սնանկացման) մասին» ՀՀ օրենքի 82-րդ հոդվածով նախատեսված պահանջների բավարարման հերթականության, վնասներ են կրում նան բացարձակ առաջնահերթության սկզբունքի կիրառման պատճառով: Գործնականում սնանկացման եզրին կանգնած կազմակերպությունների վերաբերյալ կայացվող որոշումներով ապահովում են լուծարվող կազմակերպությունների շահերի առավելագույն պաշտպանվածություն: Այս ընթացակարգը կարգավորող օրենքի շրջանակներում լիազոր կառավարչի կողմից ցուցաբերվող ցանկացած սուբյեկտիվ դրսնորումների դեպքում կվնասեն ոչ միայն պարտապանի, այլն պարտատերերի շահերը, չնայած օրենքով միտումնավոր գործողությունները քրեորեն պատժելի են: Ուստի, «Անվճարունակության (սնանկության) մասին» ՀՀ օրենքի ներկայումս գործող տարբերակն ունի լրացումների ն բարեփոխումների կարիք: Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Ինչո՞վ են պայմանավորված կազմակերպությունների սնանկացման առաջացման պատճառները: 2. Ի՞նչ գործոններ են կարնորվում սնանկացման գործընթացում: 3. Որո՞նք են աշխարհում գոյություն ունեցող սնանկացման գնահատման տեսամեթոդական հիմքերը: 4. Ինչպիսի՞ բնույթ ունի անվճարունակության (սնանկացման) գործընթացը ՀՀ-ում: 5. Ինչպիսի՞ վարկանշային դասակարգման մոտեցումներ են հայտնի միջազգային գործընթացում:

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

6. Ինչպե՞ս է կարգավորվում սնանկացման գործընթացը ՀՀ-ում: 7. Որո՞նք են սնանկացման առողջացման մոտեցումները: 8. Ի՞նչ է վերակազմակերպումը, նշել դրա պայմանները:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. ՀՀ քաղաքային օրենսգիրքը՝ ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից, 15 մայիսի, 1998 թ.: 2. ՀՀ օրենքը բաժնետիրական ընկերությունների մասին՝ ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից, 30 սեպտեմբերի, 1996 թ.: 3. ՀՀ օրենքը հարկերի մասին՝ ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից, 14 սեպտեմբերի, 1997 թ.: 4. ՀՀ օրենքը ավելացված արժեքի հարկի մասին՝ ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից, 14 հունիսի, 1997 թ.: 5. ՀՀ օրենքը շահութահարկի մասին՝ ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից, 30 սեպտեմբերի, 1997 թ.: 6. ՀՀ օրենքը հաշվապահական հաշվառման մասին՝ ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից, 19 մայիսի, 1998 թ.: 7. ՀՀ քաղաքային օրենսգիրքը՝ ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից, 10 օգոստոսի, 1998 թ.: 8. ՀՀ օրենքը ձեռնարկությունների ն ձեռնարկատիրական գործունեության մասին՝ ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից, 14 մարտի, 1992 թ.: 9. ՀՀ օրենքը սեփականատիրության մասին՝ ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից, 31 հոկտեմբերի, 1990 թ.: 10. ՀՀ գերատեսչական նորմատիվ ակտերի տեղեկագիր, N 2(24), 29 հունվարի, 1999 թ.: 11. Կազմակերպությունների ֆինանսատնտեսական գործունեության հաշվապահական հաշվառման հաշվային պլան, Երնան, 1999 թ.: 12. Փոլ Սամուելսոն, Միկրոտնտեսագիտություն (թարգմանություն անգլերենից), Երնան, 1997 թ.: 13. Ֆինանսներ ն վարկ, ուսումնական ձեռնարկ պրոֆ. Լ.Բադանյանի խմբագրությամբ, Երնան, «Զանգակ-97» 2003թ.: 14. Լ. Բադանյան, Կարճաժամկետ ֆինանսական կանխատեսումը արտադրական կազմակերպությունում, «Տնտեսագետ», Երնան, 2000թ.: 15. Լ. Բադանյան, Ձեռնարկատիրական կազմակերպությունների ֆինանսներ, «Տնտեսագետ», Երնան, 2002 թ.: 16. Յու. Սուվարյան, Ռազմավարական կառավարում, Երնան, 1996թ.: 17. Թ.Թ. ըՏփՈՐՏՉ, Թ.ժ խպՏվՑՖպՉ, ԽՏՐտՏՐՈՑՌՉվօպ ՒՌվՈվրօ, "կՌՑպՐ", Ծ., 2004. 18. Ծ.Թ. ՀՏՎՈվՏՉրՍՌռ, թ.ծ.ըպսՏչսՈջՏՉ, ՂՌվՈվրօ Ռ ՍՐպՊՌՑ, Ծ., "ԹօրՔպպ ՏոՐՈջՏՉՈվՌպ", 2006. 19. հ.Լ. խցՍՔՌվ, Թ.Ը. հսպտՏՉ, ՂՌվՈվրօ, Ծ., "նՍՏվՏՎՌրՑ", 2006. 20. Լ.Ը. ըսՈվՍ, ՂՌվՈվրՏՉօռ ՎպվպՊՋՎպվՑ, ցփպո.ՍցՐր, ԽՌպՉ, 1999. 21. ըՐպռսՌ Հ., ԾՈռպՐր հ., կՐՌվՓՌտօ ՍՏՐտՏՐՈՑՌՉվօւ ՒՌվՈվրՏՉ, Ծ., 1997. 22. ԹՈվ-ղՏՐվ ԺՋ.Խ., ձտՐՈՉսպվՌպ ՒՌվՈվրՈՎՌ, Ծ., ՂՌվՈվրօ Ռ րՑՈՑՌրՑՌՍՈ, 2000. 23. ըՈՐՍս/ոՈվՍ ՒՌվՈվրՏՉօռ ՎպվպՊՋՎպվՑ Չ ՎՈսՏՎ ոՌջվպրպ, Ծ., 1998. 24. ՄՉՈվՊպՐ Թ.Ը., կՐՏրսՏՉՈ Թ.կ., նՍՏվՏՎՌՍՈ տՐպՊտՐՌÿՑՌÿ, Ծ., 1997. 25. խՌրՌՓՌվ Լ.Թ., ըՌջվպրտսՈվ ՏրվՏՉՈ ցրտպւՈ, Ծ., 1992. 26. ԸրՑՈւՏՉ Թ.կ., ԸվՈսՌջ ցրՑՏռփՌՉՏրՑՌ ՒՌՐՎօ Ռ տՐՏՓպՊցՐօ, րՉÿջՈվվօպ ր ոՈվՍՐՏՑրՑՉՏՎ, Ծ., 1995. 27. ըՏՐՏՊՌվՈ ժ.Լ., ՂՌվՈվրօ տՐպՊտՐՌÿՑՌÿ, Ծ., 1995. 28. ԺՈրսՈՐՌ Հ., ՂՌվՈվրօ Ռ տՐպՊտՐՌվՌՎՈՑպսՖրՑՉՏ, Ծ., 1993.

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

29. ԽցջվպՓՏՉՈ ժ.Թ., ՂՌվՈվրՏՉՏպ ցտՐՈՉսպվՌպ ՍՏՎտՈվՌպռ, Ծ., 1995. 30. ըսՈվՍ Լ.Ը., ԼվՉպրՑՌՓՌՏվվօռ ՎպվպՊՋՎպվՑ, ԽՌպՉ, 1995. 31. ըՏչՈՐՏՉ Թ.Թ., ԾպՑՏՊօ ՒՌվՈվրՌՐՏՉՈվՌÿ ՌվՉպրՑՌՓՌՏվվՏռ ՊպÿՑպսՖվՏրՑՌ տՐպՊտՐՌÿՑՌռ, Ծ., 1998. 32. ԽՏՉՈսպՉ Թ.Թ., ՂՌվՈվրՏՉօռ ՈվՈսՌջ, Ծ., 1998. 33. ԽՏսՈրր ը.ձ., ձտՐՈՉսպվՌպ ՒՌվՈվրՏՉՏռ ՊպÿՑպսՖվՏրՑՌ տՐպՊտՐՌÿՑՌÿ, Ծ., 1997. 34. ձրՏՑՍՌվ Թ.Ծ., ըՌջվպր-տսՈվ. Ծ., 1994. 35. ՂՌվՈվրօ, տՏՊ ՐպՊ. ԽՏՉՈսպՉՏռ Ը.Ծ., Ծ., 1998. 36. ՄպՐպՎպՑ Ը.Ժ., ՂՌվՈվրօ տՐպՊտՐՌÿՑՌÿ. Ծ., 1997. 37. ՂՌվՈվրՏՉօռ ՎպվպՊՋՎպվՑ, տՏՊ ՐպՊ. ծ.Ղ.հՈՎրՏվՏՉՈ, Ծ., 1999. 38. ՂՌվՈվրօ տՐպՊտՐÿՑՌռ, տՏՊ. ՐպՊՈՍՓՌպռ տՐՏՒպրրՏՐՈ ծ.Թ.ԽՏսփՌվՏռ, Ծ., 2001. 39. հ.ծ. ՀցՍՌվՈ, ՂՌվՈվրօ ՍՏՎՎպՐփպրՍՌւ տՐպՊտՐՌÿՑՌռ Ռ ՏՐչՈվՌջՈՓՌռ, ն.ը., Ծ., 1997. 40. ԸսւՌՎՌÿ տՐՌոօսՌ, տպՐպՉՏՊ ր ՈվչսՌռրՍՏչՏ, Ծ., 1996. 41. թսցւՏՉ Թ.Թ., ըՈւՐՈՎՏՉ Շ.Ծ., ըՌջվպր տսՈվ. ԿՐչՈվՌջՈՓՌÿ Ռ տսՈվՌՐՏՉՈվՌպ տՐպՊտՐՌվՌՎՈՑպսՖրՍՏռ ՊպÿՑպսՖվՏրՑՌ, "ՂՌվՈվրՏՉօռ ՎպվպՊՋՎպվՑ", րո., 1995. 42. մՌոՏՐք Խ.Թ., ը'ՊՋպՑՌՐՏՉՈվՌպ ՊպÿՑպսՖվՏրՑՌ տՐՏՎօՔսպվվօւ տՐպՊտՐՌÿՑպռ ՀՏրրՌՌ, Ծ., 2001. 43. ՂՌվՈվրՏՉՏպ տսՈվՌՐՏՉՈվՌպ Ռ ՍՏվՑՐՏսՖ, տՏՊ.ՐպՊ. կՏցՍՏՍՈ Ռ ՊՐ., "ԼվՒՐՈ", Ծ., 1996. 44. ՂՌվՈվրօ, ՊպվպՋվՏպ ՏոՐՈքպվՌպ Ռ ՍՐպՊՌՑ, ցփպո., տՏՊ.ՐպՊ. ը.Խ. հպվփՈՍՏՉՈ Ռ ՊՐ., Ծ., 2000. 45. ՂՌվՈվրօ Ռ տՐպՊտՐՌվՌՎՈՑպսՖրՑՉՏ, ցփպո., տՏՊ.ՐպՊ. Ծ.ը. ՀՏՎՈվՏՉրՍՏչՏ, հկո., "ըՌջվպր-տՐպրրՈ", 2000. 46. Ճ|tոՅո Է.|., ԲiոՅոՏiՅ| ԲՅtiօՏ, DiՏՇոiոiոՅոt ՃոՅ|/ՏiՏ Յոd tհ6 Քո6diՏՅtiօո օf ՇօոքօոՅt6 ՑՅոkոսքtՇ/. ՍօսոոՅ| օf ԲiոՅոՏՇ6, Տ6քt6ոԵ6ո 1968, 47. Բս|ո6ո Սօհո Օ. Սո., Խօօո ՍՅո6Տ Է., ՕՅviո 1հօոՅՏ Ճ., Էոտiո ԽiiՇհՅ6| Ս., Ճ ՑՅոkոսքt6/ Շ|ՅՏՏifiՇՅtiօո Խօd6| Բօո ՏոՅ|| ԲՅոոՏ. // ՍօոոՅ| օf Շօոո6ոՏiՅ| ՑՅոk Լ6ոdiոց, Սս|/ 1984,

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

||| ԲԱԺՆԻ ՀԱՎԵԼՎԱԾՆԵՐ

Բիբնես պլան Ըստ բիզնեսի ·ծի (արտադրանք, ծառայություններ)

Ըստ կազմակերպության

Նոր

Գործող

Զար·ացում

Ամբողջ կազմակերպություն

N 1. Բիզնես պլանի տիպերը

Ֆինանսական առողջացում

Արտադրական ստորաբաժանում

N 2. Ձեռնարկության բիզնես պլանի կառուցվածքը

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

N 3 Արտադրական կազմակերպության կապիտալի կազմը Կապիտալ Սեփական

Փոխառու Ակտիվներ (ունեցվածք)

Հիմնական կապիտալ

Շրջանառու կապիտալ

Ոչ ընթացիկ ակտիվներ

Ընթացիկ ակտիվներ

N 4. Կապիտալի օպտիմալ կառուցվածքի հաշվարկ Ւ 1. 2.

3. 4. 5. 6. 7. 8.

Ցուցանիշներ Կապիտալի ընդհանուր արժեքը մլն դրամ

|/

2.2. Փոխառու կապիտալ

-

Նվազա·ույն տոկոսադրույքը

Կապիտալի կառուցվածքի տարբերակներ, 9 2.1. Սեփական կապիտալ Շահաբաժնի նորման, 9 Շահութահարկի դրույքը

Հարկային ճշ·րտումը (1 - 02)

Վարկի դրույքը հարկաչափով ճշ·րտված (4 2 6) 2 9 Կապիտալի բաղադրիչների ·ինը, 9

8.1. Սեփական կապիտալի (2.1 2 3 : 100) Ընդհանուր կապիտալի արժեքը (ՇՇK), (ՄՃՇՇ, (8.1 2 2.1Է 8.2 2 2.2) : 100

Տարբերակներ ||

8.2. Փոխառու կապիտալի (2.2 2 7 : 100) 9.

|

14.4

-

14.4

14.4

2.5

10.08 8.64

10.8

-

9.8

7.32

-

8.795 8.46

5.99

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

N 5 Ձեռնարկության կապիտալային բյուջեն

Կապիտալային բյուջե Կապիտալ ծախսեր

1. Շինարարության կամ ոչ ընթացիկ ակտիվների ձեռքբերում 2.

Ոչ նյութական ձեռքբերում

ակտիվների

3. Այլ կապիտալ ծախսեր

4.

Բյուջետային համակար·ին հարկային - այլ վճարումներ

5. Կապիտալ ներդրումների պահուստ 6. Կապիտալ ներդրումների ընդհանուր ծավալը

Ֆինանսավորման աղբյուրներ

1. Կառուցողի սեփական միջոցները (զուտ շահույթ, կուտակված մաշվածք) 2. Ներ·րավված բաժնետիրական կապիտալ

3. Բաժնային մասնակցությամբ ստացվող միջոցներ

4.

Կորպորատիվ մասնակցությամբ ստացվող միջոցներ

5. Երկարատ- վարկեր

6.

Արտասահմանյան ների միջոցներ

ներդրող-

7. Այլ աղբյուրներ

Ընդամենը կապիտալ ծախսերի աղբյուրներ

N 6. Կապիտալ ներդրումների աղբյուրների կազմը

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

N 7. Արտադրանքի արտադրության ու իրացման ծախսերի նախահաշիվ (բյուջե) հազ. դրամ Ծախսումների տարրերը 1. Նյութական ծախսեր ընդամենը այդ թվում՝ » հումք ն հիմնական նյութեր » օժանդակ նյութեր » վառելիք ն էներգիա » այլ նյութական ծախսեր

328 000

2. Աշխատանքի վարձատրության ծախսեր այդ թվում՝ » աշխատավարձ » խրախուսման ն փոխհատուցման ծախս » նյութական օգնություն » այլ նյութական վճարումներ

65 000

3. Հարկային հատկացումներ » բյուջեին » սոցիալական մարմիններին

25 000 23 000 2 000

4. Ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածք 5. Այլ ծախսումներ

45 000 12 000

6. Ընդամենը ծախսումներ արտադրության վրա 7. Ծախսերի դուրս գրում ոչ արտադրական հաշիվներին 8. Անավարտ արտադրության փոփոխություն 9. Արտադրանքի արտադրական ինքնարժեքը (6 - 7 - 8) 10. Կառավարչական ծախսեր 11. Կոմերցիոն ծախսեր 12. Արտադրանքի լրիվ ինքնարժեքը (9 + 10 + 11) 13. Չիրացված արտադրանքի տարեսկզբի մնացորդը լրիվ ինքնարժեքով 14. Չիրացված արտադրանքի տարեվերջի մնացորդը լրիվ ինքնարժեքով 15. Իրացվող արտադրանքի լրիվ ինքնարժեքը (12 + 13+ 14) 16. Արտաիրացումային ծախսեր 17. Գործառնական ծախսեր 18. Արտակարգ ծախսեր 19. Կազմակերպության ընդհանուր ծախսումներն ու ծախսերը

60 000 2 000 3 000

475 000 13 000 8 000 454 000 16 000 31 000 501 000 45 000 6 500 499 000 11 000 16 000 526 000

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

N 8. Իրացումից հասույթի պլանի հաշվարկ (իրացման բյուջե) 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Նյութական ծախսեր Աշխատանքի վարձատրության ծախսեր Սոցիալական վճարներ ն չփոխհատուցվող հարկեր Ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածք Այլ ծախսումներ Ընդամենը ծախսումներ սովորական գործունեության վրա (1 + 2 + 3 + 4 + 5) 7. Ծախսերի դուրս գրում ոչ արտադրական հաշիվներին 8. Անավարտ արտադրության մնացորդի փոփոխություն 9. Արտադրանքի արտադրական ինքնարժեքը 10. Կոմերցիոն ծախսեր ն կառավարչական ծախսեր 11. Արտադրանքի լրիվ ինքնարժեքը 12. Թողարկվող արտադրանքի արժեքը պայմանագրային բացթողնման (11 » 1.3 » 1.2) գներով (Ք1 Հ 309) 11 » 359 13. Չիրացված արտադրանքի տարեսկզբի մնացորդը ինքնարժեքով 14. Չիրացված արտադրանքի տարեսկզբի մնացորդը գործող գներով (13 » 11) (782 000 : 501 000 Հ 1.56) 15. Չիրացված արտադրանքի տարեվերջի մնացորդը ինքնարժեքով 16. Չիրացված արտադրանքի տարեվերջի մնացորդը գործող գներով (16 » 1.56) 17. Իրացումից հասույթը գործող գներով (12 + 14 - 16) » 1.1 18. Այլ եկամուտներ 19. Այլ ծախսեր 20. Ընդամենը հասույթ (եկամուտ) (17 + 18 - 19) Իրացումից հասույթի ն այլ եկամուտների բաշխման պլան Ւ

Ցուցանիշներ

1.

Իրացումից հասույթը առանց ԱԱՀ-ի

3.

Այլ ·ործառնական եկամուտներ

2. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

10. 11.

12.

Իրացված արտադրանքի ինքնարժեքը Այլ ·ործառնական ծախսեր

Այլ արտաիրացումային եկամուտներ Այլ արտաիրացումային ծախսեր

7 020 6 500 10 140 778 880 3 600 2 480 780 000

N 9.

501.000 3.600 2.480 -

Զուտ (չբաշխված) շահույթ (7 - 8- 9)

120 096

Պահուստային ֆոնդեր (10 9)

79 868

Սպառման ֆոնդեր (29 9)

782 000 4 500

650.000

150 120

Կուտակման ֆոնդեր (66.0 9)

475 000 13 000 + 8 000 454 000 47 000 501 000

·ումարը հազ. դրամ

Համախառն շահույթը (1 Է 3 Է 5 - 2 - 4 - 6) Շահութահարկ

328 000 65 000 25 000 45 000 12 000

300 24 6 000

34 828

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

N 10. ԻՐԱՑՈՒՄԻՑ ՀԱՍՈՒՅԹԻ ԲԱՇԽՄԱՆ ՊԼԱՆ

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

N 11. Դրամական հոսքերի շարժը

N 12. Ձեռնարկության վճարային հաշվեկշիռը

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

N 13 Դրամական մուտքերի ն վճարների դասակարգումը ¶ործունեության տեսակը

Մուտքեր

Վճարումներ

1. Մատակարարների հաշիվների 1. Արտադրանքի - ծառայությունվճարում ների իրացումից 2. Անձնակազմի վարձատրություն 2. Ոչ ընթացիկ ակտիվների - այլ 3. Հաշվարկներ բյուջեի հետ ·ույքի վաճառքից 4. Մուծումներ արտաբյուջետային 1. Ընթացիկ (·որ-3. Գնորդներից ստացված կանֆոնդերին ծառնական կամ խավճարներ 5. Առհաշիվ անձանց վճարումներ հիմնական) 4. Բյուջետային - այլ նպատակա6. Ավանսների հատկացում յին ֆինանսավորում 7. Ֆինանսական ներդրումներ 5. Անհատույց ստացումներ 8. Պարտքի հիմնական ·ումարի 6. Վարկեր - փոխառություններ տոկոսների մարում 7. Այլ մուտքեր 9. Այլ վճարումներ

1. Նյութերի ձեռքբերում, աշխատանքի վարձա տրություն 1. Ոչ ընթացիկ ակտիվների - ա2. Կապալառուներին ավանսային նավարտ շինարարության վավճարումներ ճառքից 3. Շինարարությանը բաժնային 2. Անհատույց ստացումներ մասնակցության վճարներ 1. Ին վես տի ցիոն 3. Բյուջետային հատկացում - այլ 4. Երկարատ- ֆինանսական ներդ(ներդրումային) նպատակային ֆինանսավորում րումների դիմաց շահաբաժիննե4. Վարկեր - փոխառություններ րի վճարում 5. Ֆինանսական ներդրումների 5. Երկարատ- բնույթի ֆինանսադիմաց շահաբաժիններ կան ներդրումներ 6. Այլ մուտքեր 6. Սարքավորումների ձեռքբերում - այլ ծախսեր

1. Ֆինանսական

1. Բյուջետային - այլ նպատակային ֆինանսավորում 2. Վարկեր - փոխառություններ 1. 3. Շահաբաժիններ - տոկոսներ 2. կարճատ- ֆինանսական ներդրումների համար 3. 4. Արժեթղթերի վաճառքից եկամուտ 5. Այլ մուտքեր

Ավանսների հատկացում Կարճատ- ֆինանսական ներդրումներ Ստացված վարկերի տոկոսների վճարում - մարում

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

N 14. Ձեռնարկության ֆինանսական ռեսուրսների ձնավորումը ն օգտագործումը

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

N 15. Ուղղակի հաշվարկի եղանակով շահույթի պլանավորման գծապատկեր

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

N 16. Ընթացիկ ակտիվների ձնավորման բյուջեի գծապատկեր

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

N 17. Շրջանառու կապիտալի կազմը

ԲԱԺԻՆ 3.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

N 18. Ընթացիկ ակտիվների ձնավորման աղբյուրները

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

N 19. Բաժնետիրական ընկերության համախմբված բյուջեի գծապատկեր

N 20. Արտադրական կազմակերպության եկամուտների ն ծախսերի հաշվեկշիռը (ֆին. պլան)

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ԲԱԺԻՆ 4

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԳԼՈՒԽ 17

ՎԱՐԿԸ, ԲԱՆԿԵՐԸ ԵՎ ԲԱՆԿԱՅԻՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

17.1. ՎԱՐԿԻ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՁԵՎԵՐԸ

Վարկը ընդհանուր առմամբ տնտեսական այնպիսի հարաբերություն է, որն առաջանում է արժեքը (բնաիրային ն դրամական ձնով) մեկ անձի, կազմակերպության, պետության կողմից վերադարձելիության ու վճարելիության սկզբունքներով ուրիշին ժամանակավոր օգտագործման հանձնելու ընթացքում: Դրա էությունը, ձներն ու դերը որոշվում են հասարակության տնտեսական կառուցվածքով: Կապիտալիստական արտադրության, բնականաբար, շուկայական տնտեսության պայմաններում վարկը արտահայտում է փոխատվական կապիտալի շարժումը ն արտացոլում է փոխառուի ն փոխատուի միջն դրամական հարաբերություններ ժամանակավորապես ազատ դրամական միջոցների հաշվին դրանց նկատմամբ ժամանակավոր պահանջները բավարարելու հիմքի վրա: Վարկի անհրաժեշտությունը պայմանավորված է նրանով, որ կապիտալի շրջապտույտի ընթացքում ձեռնարկությունների ու կազմակերպությունների մոտ առաջանում է ժամանակավորապես ազատ դրամական կապիտալ, մյուսների մոտ նույն պահին զգացվում է լրացուցիչ կապիտալի պահանջ: Այդպիսի վիճակ ստեղծվելու գլխավոր պատճառները հետնյալն են՝ 1. Հիմնական կապիտալի շրջապտույտը ավարտվում է մի քանի տարվա ընթացքում, այն մաշվում է աստիճանաբար, մասնակիորեն մաշվելու ն լրիվ վերականգնում իրականացնելու միջակայքում հաշվարկված մաշվածքը կազմակերպությունների մոտ մնում է ժամանակավոր դրամական ձնում: 2. Շրջանառու կապիտալի նյութական կրողները (ընթացիկ ակտիվները) արտադրվող ապրանքների արժեքի մեջ մտնում են միանգամից ն շրջապտույտի ու իրացման արդյունքում փոխհատուցվում են ամբողջությամբ, իսկ հումքի, նյութերի, վառելիքի ն այլ ընթացիկ ակտիվների գնումները կատարվում են ոչ թե իրացումից անմիջապես հետո, այլ որոշակի ժամանակ անց, ընդ որում մեծ խմբաքանակներով՝ պատճառ դառնալով ժամանակավորապես ազատ դրամական միջոցների առաջացման: 3. Աշխատավարձի վճարումները սովորաբար կատարվում են որոշակի պարբերականությամբ, դրանց ստացման ն ծախսվելու ժամանակները չեն համընկնում, որի հետնանքով էլ առաջանում են ժամանակավոր դրամական մնացորդներ:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ժամանակ առ ժամանակ ձեռնարկություններում ն կազմակերպություններում իրադրությունը փոխվում է: Ազատ դրամական միջոցներ ունեցողները հանգամանքների բերումով դառնում են ժամանակավոր պահանջ ներկայացնողներ: Օրինակ՝ պատրաստի արտադրանքի իրացումից հասույթը ստացվել է, բայց ձեռնարկությունը դեռնս կարիք չունի նյութական արժեքների ձեռքբերման, աշխատավարձ վճարելու, որոշ հարկեր մարելու ն հատկացումներ կատարելու: Կարճատն ժամանակ անց հնարավոր է, որ նշված պարտավորությունները մարելու անհրաժեշտություն առաջանա, իսկ ազատ դրամական միջոցները չբավարարեն, կարիք առաջանա ներգրավելու լրացուցիչ դրամական միջոցներ: Այս երնույթը շարունակական կրկնվող է, որի հետնանքով հասարակության մասշտաբով գոյանում է դրամական միջոցների ժամանակավորապես ազատ որոշակի գումար ն դրա դիմաց համապատասխան պահանջ՝ ձնավորելով վարկի առաջարկ ու պահանջարկ: Բնականաբար, ձեռնարկությունները, կազմակերպությունները, քաղաքացիները այդ գումարներն առաջարկում են այլ գործարարների, որոնք վարկավորման միջոցով մտցնում են շրջանառության մեջ՝ հետապնդելով շահույթի ստացման նպատակ: Ժամանակավորապես ազատ միջոցների հավաքագրման ն շրջանառության մեջ դնելու գործընթացն առաջացնում է տարբեր բնույթի փոխատվական հարաբերություններ՝ պահանջ դնելով համապատասխան միջնորդ կազմակերպությունների ստեղծման: Պատմականորեն դրանցում գլխավոր դերակատարությունը ստանձնել են բանկերն ու պետությունը: Այստեղից էլ վարկը հանդես է գալիս տարբեր ձներով, որոնցից հիմնականները հետնյալն են՝ առնտրային, բանկային, սպառողական ն պետական: Առնտրային վարկը գործում է արտադրական ու առնտրային կազմակերպությունների միջն ն միմյանց տրվում է վաճառված ապրանքների դիմաց վճարումը հետաձգելու ճանապարհով: Վարկի այս ձնի օբյեկտը վերարտադրության գործընթացի մեջ գտնվող ապրանքային կապիտալն է, այն դեպքում, երբ բանկային վարկն ունի դրամական ձն, իսկ օբյեկտը վերարտադրության ընթացքում ժամանակավորապես ազատված դրամական փոխատվական կապիտալն է: Առնտրային վարկի պահանջարկն ու առաջարկը անմիջապես կախվածության մեջ են արտադրության ն ապրանքաշրջանառության ծավալների փոփոխությունից: Առնտրային վարկը մեծ դեր է կատարում ապրանքների իրացումը արագացնելու ն կապիտալի շրջապտույտը խթանելու գործում: Այս վարկի գործողության արդյունքում տեղի է ունենում կապիտալի ժամանակավոր վերաբաշխում գործող ձեռնարկատերերի միջն. այն ավելանում է փոխառուի, պակասում՝ վարկավորողի մոտ: Այս առումով բանկային վարկը սահմանափակումներ չունի, գործող կապիտալիստների միջն կապիտալի վերաբաշխում չի կատարվում, գործողության շրջանակները շատ լայն են. բանկերում կենտրոնացված ազատ դրամական կապիտալը ազատորեն տեղափոխվում է արտադրության ճյուղերի ն տնտեսության ոլորտների միջն: Առնտրային ու բանկային վարկերին զուգահեռ գործում են նան սպառողական ու պետական վարկերը: Սպառողական վարկերը տրվում են ոչ միայն ապրանք արտադրող ն առնտրային կազմակերպությունների, այլն բնակչության մյուս խավերի կողմից անձնական օգտագործման ապրանքներ գնելու պահին, հատկապես երկարատն օգտագործման թանկարժեք կուլտուր-կենցաղային օգտագործման ն տնտե415

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

սական գործածության ապրանքների առք ու վաճառքի դեպքերում, երբ արժեքի վճարումը հետ է ընկնում գործարքի կատարումից, ինչը առաջարկը վճարունակ պահանջարկին գերազանցելու հետնանքն է: Այս վարկի ձնը նպաստում է ապրանքաշրջանառության ծավալների ընդլայնմանը: Պետական վարկը վարկի հատուկ ձն է, երբ որպես փոխառու է հանդես գալիս պետությունը, իսկ ինքը՝ վարկը, ընդունում է պետական փոխառությունների թողարկման տեսք: Սովորաբար պետական վարկը ծառայում է բյուջեի դեֆիցիտի ծածկման նպատակներին: Զուգահեռաբար վարկային հարաբերություններ կարող են առաջանալ ոչ միայն երկրների ներսում, այլն նրանց միջն՝ միջազգային վարկերի ձնով: Գործնականում կոնկրետ պետության կամ միջազգային ֆինանսավարկային կազմակերպությունների միջոցով մի երկիր վարկավորում է մյուսին, մեծամասամբ դրամական ձնով (արժույթով): Պետական վարկը՝ որպես վարկի առանձնահատուկ ձն, իրենից ներկայացնում է մի կողմից պետության՝ ի դեմս նրա իշխանության ու կառավարման մարմինների, ն մյուս կողմից ֆիզիկական ու իրավաբանական անձանց միջն տնտեսական հարաբերությունների ամբողջություն, որտեղ պետությունը միաժամանակ կարող է հանդիսանալ փոխառու, փոխատու ն երաշխավոր: Վարկային հարաբերությունների դասական ձնն այն է, երբ պետությունը հանդես է գալիս միջոցների փոխառուի դերում: Երաշխիքի դեր կատարելու պետության պարտավորությունները, ի տարբերություն առաջին երկուսի, չեն հանգեցնում կենտրոնացված դրամական ֆոնդերի փոփոխության: Որպես դրամական հարաբերություն՝ պետական վարկը գտնվում է դրամական երկու տիպի հարաբերությունների՝ ֆինանսների ու վարկի միջն, նրան հատուկ են այդ երկուսի հատկանիշները: Որպես ֆինանսական համակարգի օղակ՝ վարկի այդ ձնը սպասարկում է պետության դրամական կենտրոնացված ֆոնդերի ձնավորմանն ու օգտագործմանը: Որպես վարկի ձն՝ տարբեր է ֆինանսական դասական հասկացություններից, օրինակ՝ հարկերից՝ կամավորական բնույթը (թեն պատմությանը հայտնի են դեպքեր ու տնտեսակարգեր, որտեղ այդ պահանջը չի պահպանվել), շարժման առաջընթաց ու հետընթաց ուղղությունները ն այլն: Պետական վարկին հատուկ են ֆինանսների երկու ֆունկցիաները՝ բաշխման ն վերահսկողության: Ինչպես նշվեց, պետական վարկը հիմնականում ծառայում է պետական բյուջեի պակասուրդը ծածկելու ն պետական հատուկ նշանակության պահանջների բավարարման նպատակներին: Այդպես է նան Հայաստանի Հանրապետությունում: Դեֆիցիտը ն հավելուրդը բյուջեի եկամուտների ն ծախսերի փոխհարաբերության չափանիշներն են: Կառավարության ծախսերը կատարելու համար օգտագործվող միջոցները՝ պետական բյուջեի եկամուտները, հիմնականում գոյանում են հարկերից: Անցած տասը տարիներին Հայաստանի Հանրապետության կառավարության ստանձնած պարտավորությունները եղել են եկամուտներից ավելի, ինչը կառավարությանը ստիպել է ռեսուրսներ փոխառել պարտավորությունները կատարելու համար, որի արդյունքում գոյացել է պետական պարտքը:

______________

Տվյալները բերված են ՀՀ պետական բյուջեի համառոտ ուղեցույցներից, Եր-ան, 2003-2006թ.:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Պետական պարտքն իրենից ներկայացնում է կառավարության ն կենտրոնական բանկի պարտավորությունների ընդհանուր գումարը, ներառյալ տրված երաշխիքների, տարբեր օրենսդրական ակտերի կիրառման ն պայմանագրերի հետ կապված պարտավորությունները: Պետական պարտքն ունի ներքին ու արտաքին կողմ: Ներքին պարտքի գոյացումը կապված է պետական պարտատոմսերի, հատկապես կարճաժամկետ (ՊԿՊ), թողարկման ու տեղաբաշխման հետ: Հանրապետության պետական ռազմավարությունը նախատեսում է այսուհետն շարունակել ներքին պետական պարտքի նվազեցման, ժամկետայնության երկարացման, պետական պարտատոմսերի շուկայի նկատմամբ ներդրողների վստահության ամրապնդման ն թափանցիկության ապահովման կուրսը: 2006թ. սկզբին հանրապետության ներքին պետական պարտքի ծավալը կազմել է 51.3 մլրդ դրամ (ներառյալ ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից ՀՀ կառավարությանը բացված վարկային գծի դիմաց տրամադրված արժեթղթերը): Նախորդ տարվա նույն ժամկետին այդ պարտքը եղել է 46.4 մլրդ դրամ: Պարտքի ժամկետայնությունը 2006թ. սկզբի դրությամբ եղել է 1100 օր, նախորդ ժամկետում՝ 753 օր, միջին եկամտաբերությունը՝ համապատասխանաբար 7.3 ն 99: 2006 թ. համար նախատեսվել է բյուջեով 6.2 մլրդ դրամի սպասարկման ծախս ն 7 մլրդ դրամի դեֆիցիտի ֆինանսավորում: 2006 թ. վերջին ներքին պետական պարտքի ծավալը կհասնի մոտ 58.0 մլրդ դրամի: Արտաքին պետական պարտքը (կառավարության ն կենտրոնական բանկի վարկային պարտավորությունները ն տրամադրման արտաքին երաշխիքները) 2006 թ. սկզբին կազմել է 1099.2 մլն ԱՄՆ դոլար: 2006 թ. ընթացքում արտաքին պետական պարտքի (ԱՊՊ) գծով նախատեսվում է ստանալ 107.9 մլն ԱՄՆ դոլարի արտաքին միջոցներ, նախատեսվում է ԱՊՊ գծով սպասարկել 50.2 մլն ԱՄՆ դոլար հիմնական գումարի մարման գծով ն մոտ 10.9 մլն ԱՄՆ դոլար տոկոսավճար: Ելնելով դրանից՝ 2006 թ. վերջին ՀՀ ԱՊՊ-ն կկազմի 1157.0 մլն ԱՄՆ դոլար: 2007-2008 թթ. նախատեսվում է ստանալ համապատասխանաբար 125.6 ն 172.3 մլն ԱՄՆ դոլար ն միաժամանակ կատարել 32.3 ն 38.91 մլն ԱՄՆ դոլար հիմնական գումարի մարում: Արտաքին վարկային պարտավորությունների տարեկան միջին կշռված տոկոսադրույքը 2005թ. կազմել է 0.99, երբ կենտրոնական ն Արնելյան Եվրոպայի երկրներում այն հասնում է մոտ 109-ի: Հիմնական պատճառը պարտավորությունների մոտ 949-ը արտոնյալ պայմաններով լինելն է: Պարտքի սպասարկման բոլոր ցուցանիշները գտնվում են նվազ ն միջին պարտքի բեռ ունեցող երկրների ցուցանիշների սահմաններում: Վարկի, մասնավորապես բանկայինի կազմակերպման ու արդյունավետ իրականացման նպատակով յուրաքանչյուր երկիր իր առանձնահատկություններին համապատասխան ձնավորում է կոնկրետ բանկային համակարգ ն դրա գործունեության օրենսդրական դաշտ ու խաղի կանոններ: Բանկերի, բանկային վարկի ու բանկային գործունեությունը լուսաբանվում են հաջորդ երեք գլուխներում: Բանկային համակարգը վարկային կազմակերպությունների ինստիտուցիոնալ կառուցվածքի առաջատար օղակն է: Համակարգի գլխավոր խնդիրն է կուտակված

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

կապիտալը ուղղել այն ոլորտները, որտեղ դրանց նկատմամբ պահանջ կա: Բանկային համակարգի միջոցով է գործում կապիտալը տնտեսության առանձին ճյուղերի ու ոլորտների միջն բաշխելու շուկայական մեխանիզմը, ն տեղի ունենում շահույթի նորմայի համահարթումը: Բանկային համակարգը տվյալ երկրում գործող բանկերի ամբողջությունն է: Այդ համակարգում իր խնդիրներով ու գործառույթներով առաջնային տեղը գրավում է կենտրոնական բանկը, քանի որ նա է որոշում երկրի դրամավարկային քաղաքականությունը: Առնտրային բանկերը փաստորեն անկախ են, բայց նրանք գործում են միասնական ֆինանսավարկային համակարգում ն ենթարկվում են ինչպես օրենսդրությամբ նախատեսված, այնպես էլ ԿԲ կողմից սահմանված կարգավորման ն վերահսկման կանոններին: ՀՀ կենտրոնական բանկը ստեղծվել է ԽՍՀՄ ԿԲ-ի հայկական գրասենյակի բազայի վրա ն իր հիմնական գործառույթները ձեռք է բերել 1993 թ. ՀՀ արժույթը՝ դրամը մտցնելուց հետո: Ինչպես բոլոր կենտրոնական բանկերը, այնպես էլ ՀՀ ԿԲ-ն պետական է, բայց ունի տնտեսական ինքուրույնություն:

17.2. ԲԱՆԿԵՐԻ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ ԵՎ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

«Բանկ» ն «բանկային գործ» հասկացություններն իրենց լիարժեք դրսնորումն են ստանում տնտեսավարման շուկայական մեթոդների պայմաններում, որին բնորոշ են սեփականության տարբեր ձների, ֆինանսական շուկայի բազմազան կառույցների, ն, ընդհանուր առմամբ, կայացած ֆինանսական շուկայի, տնտեսավարող սուբյեկտների ինքնուրույնության ն պատասխանատվության սկզբունքների, կառավարման ապակենտրոնացված համակարգի ն շուկայական տնտեսությանը բնորոշ այլ գործոնների առկայությունը: Բանկը կարելի է դիտարկել որպես ֆինանսական շուկայի մասնագիտացված կառույց, որին բնորոշ է տնտեսության մեջ ձնավորված ժամանակավորապես ազատ դրամական միջոցների հավաքրումն ու դրանց հետագա տեղաբաշխումը վարկերում, արժեթղթերում ն այլն: Այլ կերպ ասած՝ բանկերը կատարում են ֆինանսական միջնորդի դեր դրամական միջոցների ժամանակավորապես ավելցուկ ն դրանց նկատմամբ ժամանակավոր պահանջ ունեցող անձանց միջն: Դրանով նրանք նպաստում են դրամաշրջանառության գործընթացի կազմակերպմանը, տնտեսության տարբեր ճյուղերին ն ոլորտներին վարկային ռեսուրսներով ապահովմանը, ինչն էլ վերջին հաշվով անդրադառնում է տնտեսության արդյունավետության, ն, հետնաբար, բնակչության կենսամակարդակի վրա: Բանկերը մատուցում են բազմաբնույթ ֆինանսական ծառայություններ ֆիզիկական ն իրավաբանական անձանց (օրինակ` ֆինանսական խորհրդատվություն, երաշխիքների տրամադրում, ակրեդիտիվների բացում ն սպասարկում ն այլն): Ընդ որում` առնտրային բանկերի միջն մրցակցության անընդհատ խորացումը` մի կողմից, ոչ բանկային ֆինանսական կառույցների աստիճանական ձնավորումն ու զարգացումը` մյուս կողմից, ստիպում են բանկերին անընդհատ մշակել ն ներդնել նոր՝ ժամանակակից ֆինանսական ծառայություններ: Ֆինանսական ծառայությունների տեսականու

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

անընդհատ ընդլայնումը բանկային ն ոչ բանկային հաստատությունների կողմից տանում է դեպի դրանց գործունեության ոլորտների հստակ սահմանագծերի վերացման: Նման պայմաններում տարբեր ֆինանսական կառույցների գործունեության շրջանակների, գործառույթների ն իրավասությունների կարգավորումը պահանջում է համապատասխան օրենսդրական դաշտի ձնավորում, որը հնարավորություն կտա սահմանել յուրաքանչյուր կառույցի տեղն ու դերը ֆինանսական շուկայում, նրա իրավասություններն ու գործառույթները, ինչպես նան յուրաքանչյուր տիպի կառույցի համար` նրա գործունեության կարգավորման ն վերահսկման մեխանիզմը: ՀՀ տարածքում գործող առնտրային բանկերի գործունեությունը կարգավորվում է «Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին» ՀՀ օրենքով (ընդունված 30.06.1996թ.): Տվյալ օրենքը սահմանում է ՀՀ տարածքում ձնավորվող ն գործող բանկերի, ինչպես նան օտարերկրյա բանկերի մասնաճյուղերի գրանցման, լիցենզավորման, գործունեության կարգավորման ն դադարեցման, բանկային գործունեության վերահսկողության կարգն ու պայմանները: Համաձայն նշված օրենքի՝ բանկն իրավաբանական անձ է, որը սահմանված կարգով տրված լիցենզիայի հիման վրա իրականացնում է բանկային գործունեություն (հոդված 4, կետ 1): Այնուհետն օրենքը մեկնաբանում է «բանկային գործունեություն» հասկացությունը: «Բանկային գործունեություն է համարվում ավանդներ ընդունելը կամ ավանդներ ընդունելու առաջարկությամբ հանդես գալը ն ավանդն ընդունողի անունից ն ռիսկով դրանք տեղաբաշխելը` վարկեր, ավանդներ տրամադրելու ն (կամ) ներդրումներ կատարելու միջոցով» (հոդված 4, կետ 2): Այստեղ դրսնորվում է առնտրային բանկերի հիմնական տարբերությունը ֆինանսական մյուս կառույցներից. բանկն ավանդառու կազմակերպություն է: Նրան ն միայն նրան է վերապահված հաճախորդներից ավանդներ ընդունելու (կամ նման առաջարկությամբ հանդես գալու) իրավունքը: Ուշագրավ է նան այն հանգամանքը, որ առնտրային բանկերը տեղաբաշխում են ավանդներն իրենց անունից ն իրենց ռիսկով: Այսինքն` ավանդը վերադարձնելու պատասխանատվությունն ու ռիսկը լիովին կրում է բանկը: Համաձայն օրենքի 34-րդ հոդվածի՝ ՀՀ տարածքում գործող բանկերը, դրանց մասնաճյուղերը ն օտարերկրյա բանկերի մասնաճյուղերը սահմանված կարգով կարող են իրականացնել հետնյալ ֆինանսական գործառնությունները. » ընդունել ցպահանջ ն ժամկետային ավանդներ, » տրամադրել առնտրային ն սպառողական վարկեր, այդ թվում` տալ հիփոթեքային վարկեր, իրականացնել պարտքի կամ առնտրային գործարքների ֆինանսավորում, ֆակտորինգ, » տրամադրել բանկային երաշխիքներ ն ակրեդիտիվներ (վարկային նամակներ), » բացել ն վարել հաշիվներ, այդ թվում` այլ բանկերի թղթակցային հաշիվներ, » մատուցել վճարահաշվարկային ծառայություններ ն (կամ) այլ կերպ սպասարկել հաճախորդների հաշիվները, » թողարկել, գնել (զեղչել), վաճառել ն սպասարկել արժեթղթեր, վճարային փաստաթղթեր, ճանապարհային չեկեր, քարտեր ն այլ գործիքներ, » իրականացնել ինվեստիցիոն (ներդրումային) ն բաժանորդագրական գործունեություն, » մատուցել ֆինանսական գործակալի (ներկայացուցչի) ծառայություններ, կա419

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ռավարել այլ անձանց արժեթղթերն ու ներդրումները (հավատարմագրային կամ լիազորագրային կառավարում), » գնել, վաճառել ն կառավարել թանկարժեք մետաղների բանկային (ստանդարտացված) ձուլակտորներ, » գնել ն վաճառել (փոխանակել) արտարժույթ, կնքել դրամի ն արտարժույթի ֆյուչերսներ, օպցիոններ ն նման այլ գործարքներ, » իրականացնել ֆինանսական վարձակալություն (լիզինգ), » ի պահ ընդունել թանկարժեք մետաղներ, քարեր, արժեթղթեր ն այլ արժեքներ, » մատուցել ֆինանսական ն ինվեստիցիոն խորհրդատվություն, » ստեղծել ն սպասարկել հաճախորդների վարկարժանության տեղեկատվական համակարգ, իրականացնել պարտքերի հետ ստացման գործունեություն ն այլն: Բանկերը չեն կարող իրականացնել արտադրական, առնտրային ն ապահովագրական գործունեություն (եթե օրենքով այլ բան սահմանված չէ): Առնտրա յին բան կե րի դա սա կար գու մը կա տար վում է՝ ել նե լով հետնյալ չափա նիշ նե րից. 1. Ըստ կազմակերպաիրավական ձնի բանկերը լինում են բաժնետիրական, փայատիրական ն կոոպերատիվ: Բաժնետիրական են հանդիսանում բաժնետիրական ընկերությունների ձնով ստեղծված բանկերը, որոնց կանոնադրական կապիտալը բաժանված է նախապես սահմանված քանակով ն անվանական արժեքով բաժնետոմսերի: Փայատիրական են հանդիսանում սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերությունների ձնով ստեղծված բանկերը, որոնց կանոնադրական կապիտալը բաժանված է հիմնադիր փաստաթղթերով նախապես որոշված փայերի: Կոոպերատիվ բանկը կոլեկտիվ սեփականության վրա հիմնված բանկ է, որի յուրաքանչյուր անդամ ունի 1 ձայնի իրավունք՝ անկախ բանկի կանոնադրական կապիտալի մեջ նրա ունեցած մասնաբաժնից: 2. Ըստ ստեղծման օրենսդրական հիմքերի բանկերը լինում են ռեզիդենտ ն ոչ ռեզիդենտ: Ռեզիդենտ են համարվում ՀՀ օրենսդրությանը համապատասխան ստեղծված բանկերը, ինչպես նան նրանց մասնաճյուղերը ն ներկայացուցչությունները, որոնք գտնվում են ՀՀ տարածքում կամ նրա սահմաններից դուրս: Ոչ ռեզիդենտ են համարվում արտասահմանյան պետությունների օրենսդրությանը համապատասխան ստեղծված ն ՀՀ սահմաններից դուրս գտնվող բանկերը, ինչպես նան նրանց մասնաճյուղերն ու ներկայացուցչություննեը, այդ թվում` ՀՀ տարածքում գտնվողները: 3. Ըստ կանոնադրական կապիտալի պատկանելության՝ ռեզիդենտ բանկերը կարող են լինել. » հայրենական բանկեր, որոնց կանոնադրական կապիտալը ձնավորվում է միայն ՀՀ ռեզիդենտների միջոցների հաշվին, » օտարերկրյա բանկեր, որոնց կանոնադրական կապիտալը ձնավորվում է միայն ոչ ռեզիդենտների միջոցների հաշվին, » համատեղ բանկեր: 4. Ըստ գործունեության ոլորտների՝ բանկերը լինում են մասնագիտացված ն ունիվերսալ: Մասնագիտացման հիմքում կարող են ընկած լինել հետնյալ չափանիշները:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

» Ֆունկցիոնալ մասնագիտացում, երբ բանկերի գործունեությունը կողմնորոշված է դեպի իր հաճախորդներին հիմնականում մասնագիտացված ծառայությունների մատուցումը: Ըստ այս չափանիշի՝ կարող են տարբերվել իննովացիոն, ներդրումային, խնայողական, հիփոթեքային ն այլ բանկեր: » ճյուղային մասնագիտացում, երբ բանկերը սպասարկում են հիմնականում տնտեսության որնէ ճյուղը (գյուղատնտեսություն, շինարարություն, արտաքին առնտուր ն այլն): » Ըստ հաճախորդների մասնագիտացում, երբ բանկը սպասարկում է հիմնականում որոշակի կարգի հաճախորդների (ֆիզիկական անձանց, իրավաբանական անձանց ն այլն): » Մունիցիպալ բանկեր, որոնց գործունեությունը սահմանափակվում է հիմնականում որոշակի տարածաշրջանի սպասարկմամբ: Ունիվերսալ համարվում են այն բանկերը, որոնք իրականացնում են օրենսդրությանը համապատասխանող բոլոր բանկային գործառնությունները, ն նրանց գործունեության մեջ չկա հստակ ընդգծված որնէ բնագավառ կամ նախապատվություն:

17.3. ՀՀ ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ ԲԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ԵՎ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ՀՀ առնտրային բանկերի գործունեության պետական կարգավորումն ու վերահսկումը իրականացնում է ՀՀ կենտրոնական բանկը: Կենտրոնական բանկի իրավական վիճակը, իրավասությունները, հիմնական ն մյուս խնդիրները, կառուցվածքը ն կառավարումը, տարբեր մարմինների հետ (պետական մարմիններ, առնտրային բանկեր ն այլն) նրա փոխհարաբերությունները ն ԿԲ-ի գործունեությանն առնչվող այլ հիմնահարցեր սահմանվում են «Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի մասին» ՀՀ օրենքով, որն ընդունվել է 30.06.1996թ. (այսուհետն` Օրենք): Համաձայն Օրենքի՝ ՀՀ կենտրոնական բանկն իրավաբանական անձ է, որի միակ հիմնադիրը Հայաստանի Հանրապետությունն է (հոդված 1, կետ 1): Ուշագրավ է այն հանգամանքը, որ տարբեր, այդ թվում ն արդյունաբերապես զարգացած երկրներում, կենտրոնական բանկերի կազմակերպաիրավական հիմքերը միատեսակ չեն: Օրինակ` Մեծ Բրիտանիայում, Գերմանիայում, Ռուսաստանի Դաշնությունում, Ֆրանսիայում, Դանիայում ն Նիդեռլանդներում կենտրոնական բանկի կապիտալն ամբողջությամբ պատկանում է պետությանը, ԱՄՆ-ում` Դաշնային պահուստի համակարգի անդամ բանկերին, Իտալիայում` բանկերին ն ապահովագրական ընկերություններին, ճապոնիայում` պետությանը (559) ն մասնավոր անձանց (459): Իր խնդիրներն իրագործելու նպատակով Կենտրոնական բանկը կարող է իր անունից` - կնքել պայմանագրեր, ձեռք բերել իրավունքներ, ստանձնել պարտավորություններ, այդ թվում` վերցնել վարկեր. - հանդես գալ որպես հայցվոր ն պատասխանող. - Օրենքով նախատեսված դեպքերում ձեռք բերել, տիրապետել, օգտագործել ն օտարել գույք, գույքային ն անձնական ոչ գույքային իրավունքներ: Իր խնդիրներն իրականացնելու ընթացքում կենտրոնական բանկն անկախ է ՀՀ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

պետական մարմիններից: Կենտրոնական բանկը ն կառավարությունը պատասխանատու չեն միմյանց պարտավորությունների համար, եթե այդպիսիք չեն ստանձնել: Կենտրոնական բանկի հիմնական խնդիրը ՀՀ-ում գների կայունության ապահովումն է (հոդված 4, կետ 1): Այդ խնդրի իրագործումը պայմանավորված է արդյունավետ դրամավարկային քաղաքականության մշակմամբ ն իրագործմամբ: Ուստի կենտրոնական բանկը մշակում, ներկայացնում է հաստատման ն իրականացնում է դրամավարկային քաղաքականության ծրագրերը: Սակայն միայն դրամավարկային քաղաքականության իրագործումը բավարար չէ տնտեսության մեջ կայուն գների ապահովման համար: Դրա համար անհրաժեշտ է նան տնտեսության աշխուժացում, արդյունավետ հարկաբյուջետային, ներդրումային քաղաքականությունների մշակում ն իրագործում: Բացի իր հիմնական խնդրից, կենտրոնական բանկն ունի նան այլ խնդիրներ: Դրանց են դասվում. - ՀՀ բանկային համակարգի կայունության, իրացվելիության, վճարունակության ն բնականոն գործունեության համար անհրաժեշտ պայմանների ապահովումը, - գործուն վճարահաշվարկային համակարգի ստեղծումն ու զարգացումը, - ՀՀ արժույթի թողարկումը, դրամաշրջանառության կազմակերպումն ու կարգավորումը (հոդված 5, կետ 1): Եթե Կենտրոնական բանկի խնդիրները հակասում են նրա հիմնական խնդրին, ապա առաջնությունը տրվում է հիմնական խնդրի իրագործմանը: Կենտրոնական բանկի ողջ գործունեությունն ուղղված է իր հիմնական ն մյուս խնդիրների իրագործմանը: Դրանից ելնելով՝ Կենտրոնական բանկի գործունեությունը դրսնորվում է հետնյալ հիմնական գործառույթներում. 1. Կենտրոնական բանկն իրականացնում է կառավարության բանկային սպասարկումը: Այդ գործունեությունը կատարվում է անվճար, օրենքներով ն այլ իրավական ակտերով սահմանված կարգով: 2. Կենտրոնական բանկը հանդիսանում է կառավարության ֆինանսական գործակալն ու խորհրդատուն: Որպես կառավարության ֆինանսական գործակալի` ԿԲ-ի իրավասության մեջ մտնում է կառավարության լիազորված մարմնի կողմից թողարկած պարտատոմսերի ն այլ արժեթղթերի բաշխման, գրանցման ն փոխանցման, ինչպես նան արժեթղթերի հիմնական գումարի, տոկոսների կամ սահմանված այլ վճարումների իրականացման գործառույթները: ԿԲ-ն հանդիսանում է կառավարության լիազորած մարմնի թողարկած պարտատոմսերի կենտրոնական պահառու: ԿԲ-ն կառավարության ֆինանսական գործակալն է նան պետական բյուջեի ն ներքին ու արտաքին պարտքի սպասարկման հետ կապված գործառնությունների, ինչպես նան վճարային ն ԿԲ խնդիրներին չհակասող այլ գործառնությունների գծով: ԿԲ-ի կողմից կառավարությանը մատուցվող ֆինանսական խորհրդատվությունն այն է, որ պետական բյուջեի նախագծի կազմման գործընթացում կենտրոնական բանկն իր դիրքորոշումն է ներկայացնում այդ փաստաթղթին առնչվող հարցերի վերաբերյալ: Մասնավորապես` դա վերաբերում է նախատեսվող ներքին ն արտաքին պետական փոխառություններին, դրանց աղբյուրներին, ծավալներին, ժամկետներին ն պայմաններին, փոխառու միջոցների նպատակներին ն օգտագործման ուղ422

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ղություններին: ԿԲ-ն պաշտոնական եզրակացություն է ներկայացնում կառավարությանը պետական բյուջեի նախագծի վերաբերյալ: 3. Կենտրոնական բանկը լիցենզավորում է բանկերը, իսկ օրենքով սահմանված դեպքերում` նան այլ անձանց, կարգավորում ն վերահսկում է դրանց գործունեությունը: Առնտրային բանկերին բանկային գործունեության լիցենզիա տրամադրելու, ինչպես նան այդ լիցենզիան ուժը կորցրած կամ անվավեր ճանաչելու բացառիկ իրավունքը պատկանում է ՀՀ կենտրոնական բանկին: Կենտրոնական բանկը սահմանում է բանկերի գործունեության հիմնական ն այլ տնտեսական նորմատիվները, դրանց հաշվարկման կարգը, հնարավոր վնասները ծածկելու համար միջոցների պահուստավորման կարգը, բանկային կապիտալի հաշվարկման կանոնները: ԿԲ-ն սահմանում է բանկերի կողմից ներկայացվող հաշվետվությունների ձները, ինչպես նան դրանց կազմման ն ներկայացման կարգը: Բանկերի գործունեության նկատմամբ իրականացվող վերահսկողության բացառիկ իրավունքը պատկանում է կենտրոնական բանկին: Վերջինս օրենքով նախատեսված դեպքերում կարող է բանկերի նկատմամբ պատժամիջոցներ կիրառել: 4. Կենտրոնական բանկը վարկեր է տրամադրում բանկերին` որպես վերջին ատյանի վարկատու: Վարկերը տրամադրվում են ԿԲ-ի կողմից սահմանված կարգով, վեց ամիսը չգերազանցող ժամկետով: Բացառիկ դեպքերում այդ ժամկետը կարող է սահմանվել մինչն մեկ տարի: Վերջին ատյանի վարկատուի կարգավիճակով հանդես գալու գործառույթը ենթադրում է, որ ոչ սնանկ, սակայն կարճաժամկետ իրացվելիության խնդիրներ ունեցող առնտրային բանկերը կարող են ստանալ համապատասխան ռեսուրսներ ԿԲ-ից` շուկայականից ավելի խիստ պայմաններով: Միննույն ժամանակ, ԿԲ-ն հնարավորություն է տալիս առնտրային բանկերին մշտապես ներդնել ավելցուկային միջոցները ԿԲ-ում` ֆինանսական շուկայի ամենացածր տոկոսադրույքներով, եթե բանկերն այդ միջոցների վերաբերյալ այլ որոշում չեն կայացրել: Բացի բաց շուկայական գործառնություններից, ՀՀ ԿԲ-ն վերջին ատյանի վարկատուի իր գործառույթը իրականացնում է նան շուկայում` հանդես գալով որպես ամենակարճ ժամկետայնությամբ միջոցներ տրամադրող ն ներգրավող: Այս գործառնությունների ընթացքում ԿԲ-ն հանդես է գալիս որպես ֆինանսական շուկայի մասնակիցներից մեկը ն իր գործողություններով չի խոչընդոտում ազատ մրցակցային հարաբերությունների ձնավորմանը: 5. Կենտրոնական բանկը կարգավորում ն վերահսկում է վճարահաշվարկային համակարգի, վճարահաշվարկային ծառայություններ մատուցող կազմակերպությունների գործունեությունը: 6. Կենտրոնական բանկը տիրապետում, օգտագործում ն տնօրինում է ՀՀ միջազգային պահուստները: 7. Կենտրոնական բանկն իրականացնում է դրամավարկային ն բանկային վիճակագրության հավաքագրումը, ամփոփումը ն հրապարակումը: Դրամավարկային քաղաքականության ծրագիրը: Համաձայն Օրենքի 6-րդ հոդվածի՝ յուրաքանչյուր տարի՝ պետական բյուջեն հաստատվելուց հետո 10 օրվա ընթացքում, ԿԲ-ն Ազգային ժողով է ներկայացնում ն օրենքով սահմանված կարգով ն ժամկետում հրապարակում է առաջիկա տարվա դրամավարկային քաղաքականության ծրագիրը: Այն իր մեջ ներառում է.

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

- տնտեսական իրավիճակի վերլուծությունը ն կանխատեսումը` կապված ՀՀ սոցիալ-տնտեսական զարգացման ն պետական բյուջեի ցուցանիշների հետ. - շրջանառության մեջ գտնվող դրամական զանգվածի ն վարկային ներդրումների առավելագույն սահմանաքանակը. - տոկոսադրույքների ն փոխարժեքի մակարդակը. - դրամավարկային կարգավորման մեթոդները. - Օրենքով սահմանված խնդիրների իրականացման համար կենտրոնական բանկի խորհրդի կողմից սահմանված այլ անհրաժեշտ դրույթներ: Դրամավարկային քաղաքականության միջոցով դրամական զանգվածի, հետնաբար նան գների մակարդակը կենտրոնական բանկը կարգավորում ն կառավարում է դրամավարկային քաղաքականության հետնյալ գործիքների կիրառմամբ՝ - բաց շուկայական գործառնություններ, - պարտադիր պահուստավորման նորմատիվի փոփոխություն, - հաշվարկային փոխարժեքի փոփոխություն: Բաց շուկայական գործառնությունները ենթադրում են կենտրոնական բանկի կողմից ֆինանսական շուկայում պետական ն այլ հուսալի արժեթղթերի առք ու վաճառք, ինչպես նան ԿԲ-ի կողմից կարճաժամկետ (մինչն մեկ տարի մարման ժամկետով) արժեթղթերի թողարկման հնարավորություն` կառավարության լիազորված մարմնի հետ համաձայնեցված կարգով: Պարտադիր պահուստավորման նորմատիվի միջոցով կենտրոնական բանկը կարգավորում է դրամի նկատմամբ առաջարկը, ինչպես նան բանկերի վարկավորման հնարավորությունները: Այսպես՝ նորմատիվի մեծացումը փոքրացնում է դրամի նկատմամբ առաջարկը ն վարկային ռեսուրսների տրամադրման հնարավորությունները ն հակառակը: Կենտրոնական բանկի ավանդային ն վարկային գործառնությունները: Ինչպես ն առնտրային բանկերը, կենտրոնական բանկը նս ընդունում է ավանդներ ն ստանում է վարկեր: Կենտրոնական բանկը կարող է ՀՀ դրամով կամ արտարժույթով ցպահանջ կամ ժամկետային ավանդներ ընդունել կամ նյութական արժեքներ ի պահ ընդունել միայն ՀՀ պետական մարմիններից ն բանկերից, օտարերկրյա պետությունների կենտրոնական ն այլ բանկերից, միջազգային ֆինանսական ն վարկային կազմակերպություններից: Կենտրոնական բանկն իր խնդիրներն իրագործելու նպատակով կարող է միջազգային ֆինանսական կազմակերպություններից, այլ պետությունների կառավարություններից, կենտրոնական ն առաջնակարգ այլ բանկերից ստանալ վարկեր (հոդված 9, կետ 1, 2): Կենտրոնական բանկի կառավարումը: Կենտրոնական բանկի բարձրագույն պաշտոնատար անձը կենտրոնական բանկի նախագահն է: ԿԲ նախագահը պատասխանատու է ԿԲ խնդիրների իրագործման համար: ԿԲ նախագահը ն նրա տեղակալը նշանակվում են Ազգային ժողովի կողմից` ՀՀ նախագահի առաջարկությամբ` յոթ տարի ժամկետով:

______________

Տե՛ս «Բաժնետիրական ընկերությունների մասինի ՀՀ օրենքը՝ ընդունված 27.10.2001թ., հոդվ. 4: Տե՛ս «Սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերությունների մասինի ՀՀ օրենքը՝ ընդունված 21.11.2001 թ., հոդվ. 1, երրորդ պարբերություն:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Կենտրոնական բանկի կառավարման բարձրագույն մարմինը ԿԲ խորհուրդն է: ԿԲ խորհուրդը կազմված է ԿԲ նախագահից, նրա տեղակալից ն հինգ անդամներից: ԿԲ խորհրդի անդամներին նշանակում է ՀՀ նախագահը` հինգ տարի ժամկետով: Կենտրոնական բանկի վերստուգիչ խումբը ԿԲ հատուկ կառուցվածքային ստորաբաժանում է, որը բաղկացած է հինգ անդամից` ներառյալ գլխավոր վերստուգիչը: Գլխավոր վերստուգիչին ն վերստուգիչ խմբի անդամներին ԿԲ նախագահի առաջարկով նշանակում ն աշխատանքից ազատում է ԿԲ խորհուրդը: ԿԲ վերստուգիչ խումբը հաշվետու է ԿԲ խորհրդին: Արժութային կարգավորում ն վերահսկողություն: Համաձայն Օրենքի 48-րդ հոդվածի՝ Կենտրոնական բանկը հանդիսանում է ՀՀ արժութային գործակալը ն լիազորված է իրականացնելու արժութային քաղաքականություն: Կենտրոնական բանկը սահմանում է արտարժութային գործառնությունների իրականացման, արտարժույթի նկատմամբ հայկական դրամի փոխարժեքի որոշման, արտարժույթի առք ու վաճառքի գործառնությունների լիցենզավորման կարգը: Կենտրոնական բանկն ազատված է բոլոր տեսակի հարկերից, տուրքերից ն մաքսային վճարումներից: Կենտրոնական բանկի նկատմամբ սնանկացման վարույթ հարուցվել չի կարող:

17.4. ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿԵՐԻ ՀԻՄՆԱԴՐՄԱՆ ԸՆԹԱՑԱԿԱՐԳԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

«Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին» ՀՀ օրենքին համապատասխան՝ Հայաստանի Հանրապետությունում գործում է բանկային գործունեություն իրականացնելու լիցենզավորման կարգը: Առնտրային բանկերն իրականացնում են տնտեսության մեջ տեղ գտնող վճարումները, հավաքագրում են ազգաբնակչության խնայողությունները, տնտեսության ազատ դրամական միջոցները ն դրանք կրկին ուղղում են ընդլայնված վերարտադրության նպատակներին: Լիցենզավորման հատուկ ընթացակարգի գործողության անհրաժեշտությունը պայմանավորված է նան բանկային գործառնություններում առկա ռիսկերով ն այն ազդեցությամբ, որ դրանք ունեն տնտեսության մեջ վճարունակ պահանջարկի մակարդակի վրա: Ուստի կազմակերպությունները, որոնք իրականացնում են բանկային գործունեություն, պետք է կարգավորվեն ն վերահսկվեն կենտրոնական բանկի կողմից, ստանան բանկային գործունեություն իրականացնելու լիցենզիա ն գրանցվեն վերջինիս կողմից: «Բաժնետիրական ընկերությունների մասին» ՀՀ օրենքի համաձայն՝ բանկային, ներդրումային, ապահովագրական ն այլ գործունեության բնագավառներում բաժնե-

______________

Տե՛ս «Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի մասինի ՀՀ օրենքը՝ ընդունված 30.06.1996թ., հոդվ. 20: Տե՛ս ՀՀ կենտրոնական բանկի համապատասխան որոշումները 21.02.1995թ-ից մինչ- 19.02.2002թ. ընկած ժամանակահատվածում ներկայացված են Հավելված 1-ում: ՀՀ կենտրոնական բանկի 16.10.2002թ. «Հայաստանի Հանրապետության տարածքում ·ործող բանկերի կողմից Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկ հեռանկարային զար·ացման ծրա·րերի ներկայացմանի կար·ը, «Հայաստանի Հանրապետության տարածքում ·ործող բանկերի հեռանկարային զար·ացման ծրա·րի ձ-ըի հաստատելու մասին Ւ 316-Ն որոշում:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

տիրական ընկերությունների ստեղծման կարգի ն իրավական վիճակի առանձնահատկությունները սահմանվում են այլ օրենքներով ն իրավական ակտերով1: Իսկ «Սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերությունների մասին» ՀՀ օրենքը նշում է, որ բանկ հանդիսացող սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերությունների ստեղծման ն գործունեության վերակազմակերպման ու լուծարման առանձնահատկությունները սահմանվում են «Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով2: Հիմք ընդունելով «Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին» ՀՀ օրենքը ն ղեկավարվելով «Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի մասին» ՀՀ օրենքի կենտրոնական բանկի խորհրդի իրավասությունների վերաբերյալ դրույթներով1, ՀՀ կենտրոնական բանկի խորհուրդը հաստատում է «Բանկերի ն օտարերկրյա բանկերի մասնաճյուղերի գրանցումն ու լիցենզավորումը, մասնաճյուղերի ն ներկայացուցչությունների գրանցումը» կանոնակարգ 1-ը2 (Կանոնակարգ 1): Հանրապետության տարածքում բանկային գործունեություն իրականացնելու նախապայման է բանկային գործունեության լիցենզիայի տրամադրումը: Ըստ Կանոնակարգ 1-ի՝ ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից բանկային գործունեության լիցենզիայի տրամադրման փուլերն են. » լիցենզիա ստանալու նախնական հավանությունը, » բանկերի ն օտարերկրյա բանկերի մասնաճյուղերի գրանցումը, » բանկային գործունեության լիցենզիայի տրամադրումը: Լիցենզիա ստանալու նախնական հավանությունը: Առնտրային բանկի ստեղծման նախաձեռնությունը պատկանում է իրավաբանական ն ֆիզիկական անձանց, որոնք շահագրգռված են բանկի հիմնադրումով ն պատրաստ են մասնակցություն ունենալ բանկի կանոնադրական հիմնադրամի ձնավորմանը: Լիցենզիա ստանալու նախնական հավանության համար նախաձեռնող անձանց կողմից ՀՀ կենտրոնական բանկ են ներկայացվում համապատասխան միջնորդագիրը, ստեղծվող բանկի կանոնադրության նախագիծը, բանկի գործունեության տնտեսական ծրագիրը, բանկի մասնակիցների վերաբերյալ անհրաժեշտ փաստաթղթեր: Բանկի կամ օտարերկրյա բանկի մասնաճյուղի գործունեության տնտեսական ծրագիրը կոնկրետ հաշվարկներով, վերլուծություններով ն ելակետային տվյալներով հիմնավորված, ծրագրի ներկայացմանը հաջորդող առնվազն երեք լրիվ ֆինանսական տարիների համար կազմված, տնտեսական գործունեությունը հիմնավորող (նկարագրող) փաստաթուղթ է: Տնտեսական ծրագիրը բաղկացած է հետնյալ բաժիններից` ընդհանուր դրույթներ, բանկի ներքին կազմակերպական կառուցվածքը, ֆինանսական գործառնությունները ն գործունեության հիմնական ուղղությունները, ակտիվների ու պասիվների մոտավոր կազմը ն կառուցվածքը, եկամուտների ն ծախսերի պլանային հաշվարկն առաջին երեք ֆինանսական տարիներին: Ստեղծման ժամանակ ներկայացվող բանկի գործունեության տնտեսական ծրագրի ն հանրապետության տարածքում գործող բանկերի կողմից ՀՀ կենտրոնական բանկ ներկայացվող հեռանկարային զարգացման ծրագրի3 միջն տարբերությունը բխում է այն հանգամանքից, որ առաջին դեպքում նախաձեռնող անձինք ներկայացնում են բանկային ծառայությունների շուկա մուտք գործելու մասնագիտական պատրաստականության մասին, մինչդեռ գործող բանկերը ներկայացնում են

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

հաջորդ ժամանակաշրջանում բանկի զարգացման ծրագիր: Նախատեսված փաստաթղթերը ստանալուց հետո կենտրոնական բանկը նախնական հավանություն տալու համար քննում է դրանք ն օրենքով սահմանված մեկամսյա ժամկետում կայացնում է որոշում: Նախատեսված փաստաթղթերը 10 աշխատանքային օրվա ընթացքում ուսումնասիրվում են կենտրոնական բանկի բանկային վերահսկողության դեպարտամենտի, եռօրյա (աշխատանքային) ժամկետում` իրավաբանական վարչության կողմից, ու տրվում են եզրակացություններ` ստեղծվող բանկի կամ օտարերկրյա բանկի մասնաճյուղի գործունեությունն օրենքներին ն այլ իրավական ակտերին, տնտեսական ծրագիրը սահմանված ձնին համապատասխանելու մասին: Տնտեսական ծրագիրը ն բանկային վերահսկողության դեպարտամենտի ն իրավաբանական վարչության եզրակացությունները քննարկվում են կենտրոնական բանկի վերահսկողության ն լիցենզավորման հանձնաժողովի նիստում: Հանձնաժողովի եզրակացությունը ոչ ուշ, քան միջնորդագիրը ստանալու 25-րդ օրը ներկայացվում է կենտրոնական բանկի խորհրդի քննարկմանը: Կենտրոնական բանկի խորհուրդը կարող է մերժել միջնորդագիրը, եթե ստեղծվող բանկի կամ օտարերկրյա բանկի մասնաճյուղի գործունեությունը հակասում է օրենքներին, տնտեսական ծրագիրը չի համապատասխանում կենտրոնական բանկի հաստատած ձնին, կամ այն անիրատեսական է: Միջնորդագիրը կարող է մերժվել նան, եթե, գործելով ծրագրին համապատասխան, բանկն ի վիճակի չի լինի բնականոն բանկային գործունեություն իրականացնել, քանի որ բանկը չունի արհեստավարժ գործադիր մարմին, առկա են ներդրումների ծագման ոչ օրինական լինելը հաստատող ապացույցներ, ծրագրում առկա է ներկայացված տվյալների անհամապատասխանություն: Բանկերի ն օտարերկրյա բանկերի մասնաճյուղերի գրանցումը: Բանկը կամ օտարերկրյա բանկի մասնաճյուղը Կենտրոնական բանկի կողմից գրանցվելու համար ներկայացնում են հետնյալ փաստաթղթերը. գրացման դիմում, բանկի կամ օտարերկրյա բանկի մասնակիցների ընդհանուր ժողովի արձանագրությունը բանկի կամ մասնաճյուղի կանոնադրությունը հաստատելու ն բանկի ղեկավարներ ընտրելու (նշանակելու) վերաբերյալ, ստեղծվող բանկի կամ մասնաճյուղի ղեկավարների կենսագրական տվյալները, բանկի կանոնադրությունը կամ օտարերկրյա բանկի կողմից հաստատված օտարերկրյա բանկի մասնաճյուղի կանոնադրությունը, ղեկավարների ցուցակը, գործադիր տնօրենի (վարչության նախագահի) ն գլխավոր հաշվապահի վավերացված ստորագրությունների նմուշները, տեղեկանք բանկի կանոնադրական հիմնադրամում նշանակալից մասնակցություն ձեռք բերող իրավաբանական ն ֆիզիկական անձանց վերաբերյալ, հիմնադիր իրավաբանական անձի կամ իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող անձի կառավարման լիազորված մարմնի որոշումը, քաղվածք տվյալ երկրի առնտրային գրանցամատյանից, իրավաբանական անձ մասնակցի հիմնադիր փաստաթղթերը, բանկի կամ օտարերկրյա բանկի մասնաճյուղի ֆիրմային անվանման գրանցման փաստաթղթի պատճենը: Կանոնակարգով նախատեսված ամբողջական ն բավարար փաստաթղթերը ստանալու պահից օրենքով սահմանված մեկամսյա ժամկետում, կենտրոնական բանկի խորհրդի որոշմամբ գրանցվում է բանկը կամ օտարերկրյա բանկի մասնա427

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ճյուղը, կամ մերժվում է դրանց գրանցումը: Կենտրոնական բանկի կողմից մեկամսյա ժամկետում դիմումը չմերժելու դեպքում բանկը համարվում է գրանցված: Կենտրոնական բանկի խորհուրդը կարող է մերժել գրանցման միջնորդագիրը, եթե ներկայացված փաստաթղթերում արտացոլվել են անարժանահավատ կամ կեղծ տվյալներ, ներկայացվել են ոչ ամբողջական կամ ոչ բավարար փաստաթղթեր: Բանկը կամ օտարերկրյա բանկի մասնաճյուղը գրանցվում է միայն կենտրոնական բանկում բացված համապատասխան հաշվում բանկերի կանոնադրական հիմնադրամի նվազագույն չափով (50 մլն դրամ) միջոցների առկայության դեպքում: Ընդ որում, կուտակման հաշվի միջոցները համարվում են սառեցված ն չեն կարող տիրապետվել, տնօրինվել ն օգտագործվել մինչն կենտրոնական բանկում բանկի կանոնադրության գրանցումը կամ մերժումը: Բան կ այի ն գործո ւնե ո ւթ յա ն լի ցե ն զի այ ի տ ր ամ ա դր ո ւմ ը : Կենտրոնական բանկի նախնական հավանությունը ստանալու պահից մեկ տարվա ընթացքում բանկը պարտավոր է լիցենզիա ստանալու համար դիմել կենտրոնական բանկ: Դիմումը ստանալուց մեկամսյա ժամկետում գրանցված բանկին կենտրոնական բանկը տալիս է լիցենզիա, եթե բավարարվել են հստակ պայմաններ: Դրանք են. կենտրոնական բանկի կողմից սահմանված բանկի կանոնադրական հիմնադրամի նվազագույն չափի լրիվ համալրումը, բանկային գործունեության համար ձեռք բերված կամ վարձակալված տարածքը ն դրա տեխնիկական հագեցվածությունը համապատասխանում են կենտրոնական բանկի սահմանած պահանջներին ն բանկի գործունեության տնտեսական ծրագրին, ստեղծվել են բանկի ներքին կազմակերպական կառուցվածքը ն գործառնական համակարգը, բանկի ղեկավարներն ունեն սահմանված կարգով ստացած որակավորման ն մասնագիտական համապատասխանության վկայականներ ն անցել են կենտրոնական բանկի խորհրդի կամ վերահսկողության ն լիցենզավորման հանձնաժողովի նիստում հարցազրույց: Բանկի, բանկի մասնաճյուղի կամ օտարերկրյա բանկի մասնաճյուղի տարածքի ն տեխնիկական հագեցվածության նկատմամբ ներկայացվող հիմնական պահանջներից է այն, որ դրանք պետք է ունենան սեփականության իրավունքով բանկին պատկանող կամ վարձակալությամբ վերցված առանձնացված տարածք: Տարածքի վարձակալության պայմանագիրը սահմանված կարգով պետք է կնքված լինի գրանցման համար փաստաթղթերը կենտրոնական բանկ ներկայացնելու պահից առնվազն 5 տարի ժամկետով: Բացի այդ, բանկը, բանկի մասնաճյուղը կամ օտարերկրյա բանկի մասնաճյուղը պետք է ունենան հիմնական դրամապահոց` իրենց նախադրամապահոցով կանխիկ դրամի ն արժեքների, գրավադրված ն ի պահ ընդունված արժեքների պահպանության համար: Կենտրոնական բանկը կարող է մերժել բանկին լիցենզիայի տրամադրումը, եթե բանկը գրանցվելուց հետո բանկի ղեկավարների կողմից իրականացվել են ապօրինի, վարկաբեկիչ գործողություններ, փոփոխվել են բանկի կանոնադրական հիմնադրամում նշանակալից մասնակցություն ունեցող անձինք կամ նրանց ֆինանսական դրությունը: Բանկին լիցենզիայի տրամադրումը ենթադրում է, որ գրանցվել են նան բանկի

կանոնադրական հիմնադրամում նշանակալից մասնակցությունները ն բանկի ղեկավարները: Բանկային գործունեության լիցենզիան կենտրոնական բանկի կողմից բանկերին ն օտարերկրյա բանկերի մասնաճյուղերին տրվող` բանկային գործունեություն իրականացնելու թույլտվությունը հավաստող փաստաթուղթ է: Այն տրվում է անժամկետ: Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Ինչո՞վ է պայմանավորված վարկի անհրաժեշտությունը հասարակության մեջ: 2. Վարկի ի՞նչ ձներ ու տեսակներ կան զարգացած երկրներում, դրանցից որո՞նք են գործում ՀՀ-ում ն ի՞նչ մակարդակով: 3. Բնութագրել վարկի չորս հիմնական տեսակները՝ պետական, առնտրային, սպառողական ու բանկային: 4. Ի՞նչ է առնտրային վարկը, ինչպիսի՞ ուղղվածություն ն գործիքներ ունի: 5. Ի՞նչ է նշանակում պետական վարկ: Ինչպե՞ս է կատարվում սպասարկումը. ցույց տալ դրա վիճակը ՀՀ-ում: 6. Ի՞նչ է նշանակում առնտրային բանկ, ն ինչպե՞ս է կատարվում բանկերի դասակարգումը: 7. Որո՞նք են կենտրոնական բանկի հիմնական խնդիրը ն խնդիրները: 8. Ի՞նչ ընթացակարգով են ձնավորվում ՀՀ տարածքում գործող առնտրային բանկերը:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ԳԼՈՒԽ 18

ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿԵՐԻ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

18.1. ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿԵՐԻ ՊԱՍԻՎԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ինչպես ցանկացած տնտեսավարող սուբյեկտ, այնպես էլ առնտրային բանկերը, իրենց գործունեության համար անհրաժեշտ ռեսուրսները հավաքագրում են պասիվային գործառնությունների միջոցով: Դրանց շարքին դասվում են ֆիզիկական ն իրավաբանական անձանցից ավանդների ներգրավումը, սեփական բաժնետոմսերի թողարկումը, կազմակերպությունների կողմից բանկում բանկային հաշիվների բացումը ն այլն: Բանկերի պասիվային գործառնությունները ստորաբաժանվում են երկու խմբի. գործառնություններ, որոնց արդյունքում ձնավորվում են բանկի սեփական միջոցները կամ կապիտալը, ն գործառնություններ, որոնց արդյունքում ձնավորվում են բանկի ներգրավված միջոցները կամ պարտավորությունները: Ընդ որում, հանդիսանալով ֆինանսական շուկայի մասնագիտացված կառույց, որի հիմնական խնդիրը հաճախորդների ժամանակավորապես ազատ դրամական միջոցների ներգրավումն է ն դրանց հետագա տեղաբաշխումը, առնտրային բանկերի պասիվների կառուցվածքը էապես տարբերվում է այլ տնտեսավարող սուբյեկտների պասիվներից: Միջազգային ստանդարտներով ընդունված է համարել, որ սեփական միջոցները պետք է կազմեն բանկի ընդհանուր պասիվների 8-129-ը: Եթե այս ցուցանիշը բանկում գերազանցում է 129-ը, ուրեմն բանկը անարդյունավետ է գործում, իսկ եթե ցածր է 89-ից, բանկը համարվում է խիստ ռիսկային ն վտանգավոր:

Աղյուսակ 18.1.1.

ՀՀ առնտրային բանկերի պասիվները 2005թ. դրությամբ (հազ. դրամ)

ՒՏBՇ (Էյչ-Էս Բի-Սի) ԲԱՆԿ ՀԱՅԱՍՏԱՆ ՓԲԸ

66.643.832 71.167.953

Տես. կշիռը համակար| նում (%) 15.78

ԿՈՆՎԵՐՍ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

33.093.030 41.711.242

9.25

Բանկի անվանումը

ԱՐԴՇԻՆԻՆՎԵՍՏԲԱՆԿ ՓԲԸ

ՀԱՅԽՆԱՅԲԱՆԿ ՓԲԸ

ՀԱՅԷԿՈՆՈՄԲԱՆԿ ԲԲԸ

ԱՐՑԱԽ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

ՀԱՅԳՅՈՒՂՓՈԽԲԱՆԿ ԿԲ

ԱՆԵԼԻՔ ԲԱՆԿ ՍՊԸ

ՅՈՒՆԻԲԱՆԿ ՓԲԸ

ԻՆԵԿՈԲԱՆԿ ՓԲԸ

31.12.04

31.12.05

38.253.512 54.327.266 39.670.454 41.450.947 27.478.682 34.765.538 24.338.490 24.513.860 24.395.645 35.433.853 17.876.967 24.072.262 13.091.090 19.384.463 11.336.595 16.788.228

12.04 9.19 7.71 5.43 7.85 5.34 4.30 3.72

ԲԱԺԻՆ 4.

ՀԱՅՆԵՐԱՐՏԲԱՆԿ ՓԲԸ

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԱՌԷԿՍԻՄԲԱՆԿ ՓԲԸ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲԱՆԿ ԲԲԸ

ՄԵԼԼԱԹ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

ՊՐՈՄԵԹԵՅ ԲԱՆԿ ՍՊԸ

ՀԱՅԻՆՎԵՍՏԲԱՆԿ ՓԲԸ

ԿԱՍԿԱԴ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

ԱՐՄՍՎԻՍԲԱՆԿ ՓԲԸ

13.005.226 12.426.209

2.75

11.021.853

8.262.085

1.83

6.346.971

6.766.143

10.747.648 14.310.097 9.303.202 5.914.505 5.862.072

«ԻԹԲի ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

4.970.346

ԲՏԱ ԻՆՎԵՍՏԲԱՆԿ ՓԲԸ

1.328.682

ԱՐԱՐԱՏ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

5.316.063

8.601.414 9.461.160 7.208.479 5.959.127 5.241.598 3.970.842 5.290.382

369.994.865 451.113.147

3.17 1.91 1.50 2.10 1.60 1.32 1.16 0.88 1.17

100.00

Բանկային ռեսուրսների ձնավորման գործընթացի ուսումնասիրությունը սկսենք սեփական ռեսուրսներից:

18.1.1. ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿԵՐԻ ՍԵՓԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

ԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Ինչպես արդեն նշվեց, առնտրային բանկի ընդհանուր ռեսուրսների կազմում սեփական միջոցները զբաղեցնում են ընդամենը մոտ 1/10-ը: Բանկային կապիտալը կատարում է 3 հիմնական գործառույթ՝ պաշտպանիչ, օպերատիվ ն կարգավորող: Կապիտալի պաշտպանիչ գործառույթը պայմանավորված է հետնյալ հանգամանքներով: Նախ՝ բանկը՝ որպես ֆինանսական շուկայի սուբյեկտ, իր եկամուտը ստանում է ռիսկային գործառնությունների իրականացման, բազմաբնույթ ռիսկերի համալիր կառավարման արդյունքում: Իսկ ռիսկերի առկայությունն իր հետ առաջ է բերում կորուստների առաջացման հավանականություն (ընդ որում` որքան բարձր է ռիսկը, այնքան մեծ է կորստի հավանականությունը): Եվ երկրորդ՝ առնտրային բանկերն իրենց գործունեությունն իրականացնում են հիմնականում ներգրավված միջոցների հաշվին: Այսինքն` միջոցների ճնշող մեծամասնությունը, որոնցով բանկը դիմում է ռիսկային գործառնությունների, պատկանում են ոչ թե բանկին, այլ բանկի հաճախորդներին: Նման պայմաններում բանկում պետք է ձնավորվի յուրատեսակ մի ֆոնդ, որի հաշվին փոխհատուցվեն բանկի ռիսկային գործառնությունների արդյունքում առաջացող հավանական կորուստները: Որպես այդպիսին հանդես է գալիս բանկի կապիտալը: Սակայն դա ամեննին չի նշանակում, որ բանկի ողջ կապիտալն ուղղվում է վնասների ծածկմանը: Բանկը համարվում է «առողջ» այնքան ժամանակ, քանի դեռ չի ծախսվել նրա հիմնական կապիտալի 509-ը ն ավելին (հիմնական կապիտալի մեջ ներառվում են կանոնադրական կապիտալը, գլխավոր պահուստը ն չբաշխված շահույթը): Հակառակ դեպքում բանկը ճանաչվում է անվճարունակ, ն նրա նկատմամբ կիրառվում են համապատասխան ընթացակարգով սահմանված քայլեր: Ի տարբերություն ոչ բանկային հաստատությունների՝ առնտրային բանկերում

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

կապիտալի օպերատիվ գործառույթը համարվում է երկրորդային: Այն իրենից ներկայացնում է միջոցների հատկացումը հողի, մեքենաների, սարքավորումների, այլ ընթացիկ ն ոչ ընթացիկ ակտիվների ձեռքբերման նպատակով: Բացի ֆինանսական գործառնությունների համար բավարար հիմք ն բանկի հաճախորդների համար հուսալի երաշխիք հանդիսանալուց, բանկի սեփական միջոցները կատարում են նան կարգավորող գործառույթ: Դա պայմանավորված է այն օրենքներով, կանոնակարգերով ն այլ ենթաօրենսդրական ակտերով, որոնք հնարավորություն են տալիս պետական մարմիններին (մասնավորապես` կենտրոնական բանկին) վերահսկողություն սահմանել բանկային գործառնությունների, հատկապես դրանցում պարունակվող ռիսկերի մակարդակի նկատմամբ: Բանկային կապիտալի մեծությունն այն հիմնական չափորոշիչն է, որից ելնելով՝ կարգավորվում է ինչպես առանձին ակտիվային գործառնությունների (օրինակ` վարկավորման), այնպես էլ բոլոր ռիսկային գործառնությունների առավելագույն սահմանաչափը: Դա է վկայում նան այն փաստը, որ բանկերի գործունեության գնահատման, ռեյտինգավորման համակարգերում կարնորագույն ցուցանիշների շարքին դասվում է կապիտալի համարժեքությունը (կապիտալի մեծությունը պետք է համարժեք լինի բանկի կողմից ստանձնված ռիսկերի մակարդակին): Դժվար չէ նկատել, որ կարգավորող գործառույթի հիմքում ընկած է նույն պաշտպանիչ գործառույթը: Այժմ դիտարկենք բանկային կապիտալի կառուցվածքը՝ քննության առնելով այն ձնավորող տարրերն առանձին-առանձին: Կանոնադրական կապիտալ: Հանդիսանում է բանկի, ինչպես նան ցանկացած այլ տնտեսավարող սուբյեկտի գործունեության ելակետը: Կախված բանկի կազմակերպաիրավական տեսակից՝ այն կարող է դրսնորվել որպես բաժնետոմսերի իրացումից կամ բաժնեմասերի դիմաց կատարվող ներդրումից ձնավորված գումար: Այլ կերպ ասած` կանոնադրական կապիտալը ձնավորվում է բանկի մասնակիցների կողմից կատարվող ներդրումների, ընդ որում` բացառապես սեփական միջոցներով կատարվող ներդրումների հաշվին: Կանոնադրական կապիտալը չի կարող ձնավորվել ի հաշիվ բանկային վարկի: Կանոնադրական կապիտալի մեջ չեն կարող ընդգրկվել բանկի ներգրավված միջոցները, քաղաքական կուսակցությունների, հասարակական կազմակերպությունների, հիմնադրամների, կրոնական ն շահույթ ստանալու նպատակ չհետապնդող այլ կազմակերպությունների դրամական միջոցները: Բանկի կանոնադրական կապիտալը հայտարարվում է այն հիմնադրելիս ն ամրագրվում նրա կանոնադրությամբ (հայտարարված կանոնադրական կապիտալ): Փաստացի համալրված կանոնադրական կապիտալը ձնավորվում է բանկի մասնակիցների ներդրումներից ն հավասար է. » ՍՊԸ կամ կոոպերատիվ բանկի մասնակիցների բաժնեմասերի դիմաց ներդրված գումարին, » ԲԸ հանդիսացող բանկի կողմից տեղաբաշխված բոլոր տեսակի բաժնետոմսերի իրացումից ստացված գումարին: Բանկի կանոնադրական կապիտալն արտահայտվում է փողով: Արտարժույթով ներդրված միջոցները հաշվառվում են երկակի գնահատմամբ` ՀՀ դրամով ն արտարժույթով, ներդրման օրվա ՀՀ ԿԲ հաշվարկային փոխարժեքով: Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող ն նոր ստեղծվող բանկերի կանոնադրական կապիտալը կարող է համալրվել բացառապես ՀՀ դրամով: Մինչն 2005թ. հունիսի 28-ը բանկերի կանոնադրական կապիտալի արտարժույթով համալրված մասը վե432

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

րագնահատման ենթակա չէ: Կանոնադրական կապիտալի մեջ ներդրված միջոցներին համամասնորեն` բանկի յուրաքանչյուր մասնակից ստանում է շահաբաժին: Շահույթի անբավարարության դեպքում արտոնյալ բաժնետոմսերի շահաբաժինները վճարվում են գլխավոր պահուստի հաշվին: Արգելվում է բանկի փաստացի համալրված կանոնադրական կապիտալից կատարել նվազեցումներ` շահաբաժիններ բաշխելու նպատակով: Բանկը չի կարող իր բաժնետերերին շահաբաժիններ բաշխել, եթե դրանք բաշխելու պահին բանկի կրած կորուստները հավասար են կամ գերազանցում են այդ պահին բանկում առկա չբաշխված զուտ շահույթի գումարը: Բանկը չի կարող իր բաժնետոմսերը զեղչել, գնել, հատուցմամբ կամ այլ կերպ դրանք ձեռք բերել, ինչպես նան դրանք գրավ ընդունելով` վարկ տրամադրել: ՀՀ տարածքում գործող բանկերի հաշվապահական հաշվառման հաշիվների պլանի համաձայն` կանոնադրական կապիտալը բաղկացած է հետնյալ ենթահոդվածներից. » Անվանական արժեքով արտոնյալ բաժնետոմսեր: » Լրացուցիչ վճարված կապիտալ-արտոնյալ բաժնետոմսերի հավելավճարներ: » Անվանական արժեքով սովորական բաժնետոմսեր: » Լրացուցիչ վճարված կապիտալ-սովորական բաժնետոմսերի հավելավճարներ: » Կանոնադրական հիմնադրամ կոոպերատիվ ն ՍՊԸ հանդիսացող բանկերի համար: Գլխավոր պահուստը ստեղծվում է բանկի տրամադրության տակ մնացած շահույթից` չնախատեսված ծախսերի փոխհատուցման, ն շահույթի անբավարարության պայմաններում արտոնյալ բաժնետոմսերի դիմաց շահաբաժինների վճարման նպատակով: Օգտագործվում է` համաձայն ՀՀ ԿԲ ն բանկի կանոնադրությամբ սահմանված կարգերի: Վերագնահատման պահուստը բաղկացած է երեք ենթաբաժիններից. » Հիմնական միջոցների (բացառությամբ շենքերի ն շինությունների) վերագնահատման պահուստ: Այստեղ ընդգրկվում է հիմնական միջոցների (բացառությամբ շենքերի ն շինությունների) պարբերաբար վերագնահատումից առաջացած չիրացված շահույթը` հիմնական միջոցների հաշվեկշռային արժեքը գերազանցող գումարի չափով: Վերագնահատումը կատարվում է բանկի կողմից ն հաստատվում անկախ կազմակերպության կողմից: Վերագնահատման ժամանակ տվյալ խմբի բոլոր հիմնական միջոցները պետք է վերագնահատվեն: » Հաշվեկշռի կոնսոլիդացիայի ընթացքում առաջացած արտարժութային տարբերությունների պահուստ: Այստեղ ընդգրկվում է բանկի ն նրա արտասահմանյան մասնաճյուղերի հաշվեկշիռների կոնսոլիդացիայի ընթացքում արտարժույթի փոխանակման արդյունքում առաջացած չիրացված շահույթը կամ վնասը: » Շենքերի ն շինությունների վերագնահատման պահուստ: Եկամուտների պահուստներ: Այստեղ արտացոլվում է բանկի տրամադրության տակ մնացած չբաշխված շահույթը/վնասը: Բաղկացած է երկու ենթաբաժիններից. » Ընթացիկ ժամանակաշրջանի չբաշխված շահույթ/վնաս: Այստեղ ընդգրկվում են ընթացիկ ֆինանսական տարվա զուտ շահույթը կամ վնասը, որը մնում է գլխավոր պահուստին հատկացումներ կատարելուց ն շահաբաժիններ վճարելուց հետո: » Նախորդ ժամանակաշրջանի չբաշխված շահույթի/վնասի կուտակում: Այստեղ ընդգրկվում են նախորդ ֆինանսական տարիների զուտ շահույթը կամ վնասը, որը մնացել է գլխավոր պահուստին հատկացումներ կատարելուց ն շահաբաժիններ վճարելուց հետո:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Այլ պահուստներ: Այստեղ ընդգրկվում է բանկի կողմից ձեռք բերված արժեթղթերի վերագնահատումից առաջացած չիրացված շահույթը կամ վնասը: Բանկի կողմից հետգնված սեփական բաժնետոմսեր: Բանկի կողմից իր բաժնետոմսերը զեղչելը, գնելը կամ հատուցմամբ այլ կերպ ձեռք բերելը, դրանք գրավ ընդունելով վարկ տալն արգելվում է, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ բանկի բաժնետոմսերը գրավ ընդունելը կամ ձեռք բերելը անհրաժեշտ է տվյալ բանկի նկատմամբ նախկինում ծագած պարտավորությունները չկատարելու կամ ոչ պատշաճ կատարելու հետնանքով հնարավոր կորուստները կանխելու համար. ընդ որում, բանկը պարտավոր է տվյալ բաժնետոմսերը սեփականության իրավունքով ձեռք բերելու պահից երկու ամսվա ընթացքում իրացնել դրանք (ՀՀ օրենքը «Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին», հոդված 37): Աղյուսակ 18.1.1.1. ՀՀ առնտրային բանկերի սեփական կապիտալը 31.12.2005թ. դրությամբ (հազ. դրամ)

ԲԱՆԿԻ ԱՆՎԱՆՈՒՄԸ

ՒՏBՇ (Էյչ-Էս Բի-Սի) ԲԱՆԿ

ՀԱՅԱՍՏԱՆ ՓԲԸ

ԱՐԴՇԻՆԻՆՎԵՍՏԲԱՆԿ ՓԲԸ

ԿանոնաՎերա·նա- ԿուտակՍեփական Գլխավոր դրական հատման ված շակապիտալ պահուստ կապիտալ պահուստ հույթ 6.299.271 2.437.600

365.640

- 84.966

3.580.997

8.876.118 3.020.024

248.891

1.145.274

4.461.929

ՀԱՅԽՆԱՅԲԱՆԿ ՓԲԸ

8.747.957 7.526.235

138.596

340.683

742.443

ԱՐՑԱԽ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

3.424.709 1.908.950

167.650

4.204.718

15.262

ԿՈՆՎԵՐՍ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

ՀԱՅԷԿՈՆՈՄԲԱՆԿ ԲԲԸ

8.995.487 1.296.366

5.566.532 2.333.338

461.773

171.674

2.901.937 181.227

238.850

4.335.410 2.880.293

1.049.259

ՀԱՅԳՅՈՒՂՓՈԽԲԱՆԿ ԿԲ

7.186.314 1.519.256 4.000.000

217.791

1.449.267

ՅՈՒՆԻԲԱՆԿ ՓԲԸ

3.215.133 2.799.850

10.101

395.630

ԱՆԵԼԻՔ ԲԱՆԿ ՍՊԸ

ԻՆԵԿՈԲԱՆԿ ՓԲԸ

ՀԱՅՆԵՐԱՐՏԲԱՆԿ ՓԲԸ

ԱՌԷԿՍԻՄԲԱՆԿ ՓԲԸ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲԱՆԿ ԲԲԸ

654.536

3.957.899 1.769.885

2.908.777 3.560.143

14.846

430.718

-1.096.930

3.843.544 3.538.471

52.075

252.998

2.910.779 2.497.247

2.574.430 2.400.000

ԿԱՍԿԱԴ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

4.568.424 5.270.000

«ԻԹԲի ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ

ԲԱՆԿ ՓԲԸ

2.924.811 3.000.000

ԲՏԱ ԻՆՎԵՍՏԲԱՆԿ ՓԲԸ

3.040.952 3.400.000

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

2.138.231

372.272

ՀԱՅԻՆՎԵՍՏԲԱՆԿ ՓԲԸ

ԱՐԱՐԱՏ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

501.837

2.955.577 3.522.056

ԱՐՄՍՎԻՍԲԱՆԿ ՓԲԸ

49.783

3.466.006

3.232.567 2.028.408

ՄԵԼԼԱԹ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

ՊՐՈՄԵԹԵՅ ԲԱՆԿ ՍՊԸ

9.552

68.914

5.828

29.217 70.000

168.336

330.050 239.368

-595.696 104.430

-49.615

-701.576

3.072.132 2.965.517

13.823

92.792

2.475.680 2.790.000

133.500

216.112

-663.932

94.981.811 60.297.882 6.449.947

-25.574

-359.048

6.157.634 22.076.347

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Սեփական միջոցների չափը յուրաքանչյուր բանկի համար պայմանավորված է մի շարք գործոններով. 1. Բանկի կողմից իրականացվող ակտիվային գործառնությունների բնույթը: Բանկի կողմնորոշումը դեպի առավել ռիսկային գործառնությունները պահանջում են համեմատաբար խոշոր չափերի սեփական միջոցներ: 2. Բանկի կողմից սպասարկվող հաճախորդների առանձնահատկությունները: Այսպես՝ հաճախորդների կազմում խոշոր վարկերի պահանջարկ ներկայացնող ձեռնարկությունների գերակշռությունը ակտիվային գործառնությունների միննույն ծավալի դեպքում պահանջում է սեփական միջոցների առավել խոշոր չափեր, քան այն բանկը, որը կողմնորոշված է դեպի մանր վարկառուների սպասարկումը, քանի որ առաջին դեպքում մեկ վարկառուի գծով ռիսկը կլինի ավելի մեծ, որը սահմանափակման ենթակա ցուցանիշ է: 3. Վարկային ռեսուրսների շուկայի զարգացվածության աստիճանը ն ԿԲ-ի կողմից իրականացվող վարկային քաղաքականությունը: ԿԲ վարկային քաղաքականության լիբերալացումը մեծացնում է առնտրային բանկի մատչելիությունը վարկային ռեսուրսների նկատմամբ ն իջեցնում է բանկին անհրաժեշտ սեփական միջոցների սահմանը: Վարկային քաղաքականության կոշտացումն անբավարար զարգացած շուկայի պայմաններում առաջ է բերում սեփական միջոցների անընդհատ աճի անհրաժեշտություն:

18.1.2. ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿԵՐԻ ՆԵՐԳՐԱՎՎԱԾ ՄԻՋՈՑՆԵՐԸ

Ակտիվային գործառնությունների համար պահանջվող դրամական ռեսուրսների 909-ից ավելին բանկերն ապահովում են ներգրաված միջոցների հաշվին: Ավանդաբար, ներգրավված միջոցների հիմնական մասը կազմում են ավանդները (դեպոզիտները), այսինքն` դրամական այն միջոցները, որոնք բանկ են ներդրվել հաճախորդների` ֆիզիկական ն իրավաբանական անձանց կողմից, պահվում են համապատասխան հաշիվներում ն տնօրինվում` համաձայն այդ հաշիվների համար սահմանված կարգի ն բանկային օրենսդրության: Միաժամանակ, սկսած անցյալ դարի 60-ական թվականների կեսերից, նկատվում է բանկային պարտավորությունների մեկ այլ հատվածի, այսպես կոչված` ոչ դեպոզիտային միջոցների արագ աճ, որոնք բանկը ստանում է վարկերի տեսքով, դրամական շուկայում սեփական պարտատոմսերի թողարկման ն վաճառքի միջոցով ն այլն: Ներգրավված միջոցների դեպոզիտային ն ոչ դեպոզիտային հատվածների միջն առկա են էական տարբերություններ. 1. Դեպոզիտային միջոցների ներգրավման նախաձեռնությունը պատկանում է հաճախորդին, մինչդեռ ոչ դեպոզիտային միջոցների ներգրավման դեպքում որպես նախաձեռնող կողմ հանդես է գալիս բանկը: 2. Դեպոզիտային միջոցների ներգրավման դեպքում բանկը գործ ունի կոնկրետ հաճախորդի հետ, մինչդեռ ոչ դեպոզիտային միջոցների ներգրավումը միջնորդավորված է տարբեր արժեթղթերով կամ բանկային վարկերով, որոնք կոնկրետ ֆիզիկական ն իրավաբանական անձանց բանկի համար դարձնում են անտեսանելի:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

3. Դեպոզիտային միջոցները ներգրավվում են համեմատաբար ավելի փոքր գումարներով, քան ոչ դեպոզիտային միջոցները: Այդ պատճառով դեպոզիտային գործառնությունները հաճախ անվանում են մանրածախ, իսկ ոչ դեպոզիտային գործարքները` մեծածախ գործարքներ (նման դասակարգում կատարվում է Մեծ Բրիտանիայում, ճապոնիայում, ԱՄՆ-ում): 4. Դեպոզիտային միջոցները ներգրավվում են համեմատաբար երկար ժամանակահատվածով: Ոչ դեպոզիտային միջոցների ներգրավման միջին ժամանակահատվածն ավելի կարճ է: Ընդհանուր առմամբ, պետք է նշել, որ ոչ դեպոզիտային միջոցների ներգրավմանը բանկը դիմում է հիմնականում կարճաժամկետ իրացվելիության խնդիրներ լուծելու համար: Լրացուցիչ ռեսուրսների ներգրավման խնդիրն այստեղ երկրորդային բնույթ ունի: 5. Դեպոզիտային միջոցները ներգրավվում են համեմատաբար ավելի ցածր տոկոսադրույքներով: Ոչ դեպոզիտային միջոցների միջին տոկոսադրույքները, որպես կանոն, ավելի բարձր են: Աղյուսակ 18.1.2.1. ՀՀ առնտրային բանկերի պարտավորությունները 31.12.2005թ. դրությամբ (հազ. դրամ) Բանկի անվանումը

ՒՏBՇ (Էյչ-Էս Բի-Սի) ԲԱՆԿ ՀԱՅԱՍՏԱՆ ՓԲԸ

31.12.04

31.12.05

61.211.471

64.808.682

27.065.697

32.715.755

ԱՐԴՇԻՆԻՆՎԵՍՏԲԱՆԿ ՓԲԸ

32.818.353

ՀԱՅԽՆԱՅԲԱՆԿ ՓԲԸ

36.324.058

ԿՈՆՎԵՐՍ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

ՀԱՅԷԿՈՆՈՄԲԱՆԿ ԲԲԸ

ԱՐՑԱԽ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

ՀԱՅԳՅՈՒՂՓՈԽԲԱՆԿ ԿԲ

ԱՆԵԼԻՔ ԲԱՆԿ ՍՊԸ

ՅՈՒՆԻԲԱՆԿ ՓԲԸ

ԻՆԵԿՈԲԱՆԿ ՓԲԸ

23.516.732 21.835.178 18.356.229 14.735.346 10.100.202 8.393.660

ՀԱՅՆԵՐԱՐՏԲԱՆԿ ՓԲԸ

10.120.410

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲԱՆԿ ԲԲԸ

8.082.679

ԱՌԷԿՍԻՄԲԱՆԿ ՓԲԸ

ՄԵԼԼԱԹ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

ՊՐՈՄԵԹԵՅ ԲԱՆԿ ՍՊԸ

ՀԱՅԻՆՎԵՍՏԲԱՆԿ ՓԲԸ

ԿԱՍԿԱԴ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

ԱՐՄՍՎԻՍԲԱՆԿ ՓԲԸ

«ԻԹԲի ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

ԱՐԱՐԱՏ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

ԲՏԱ ԻՆՎԵՍՏԲԱՆԿ ՓԲԸ

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

45.451.148 32.702.990 29.199.006 21.089.151 28.247.539 20.039.173 16.169.330 12.830.329 9.193.642

7.585.713

11.399.318

7.393.891

5.645.837

3.095.273 4.540.960 4.496.476

1.876.722

3.933.006 206.338

5.353.308 2.922.599

Տես. կշիռը համակար| նում (%) 18.21 12.76 9.18 9.18 8.19 5.92 7.93 5.62 4.54 3.60 2.58 3.20 1.50 1.58

0.82

6.886.730

1.93

3.034.316

0.85

2.640.055 2.169.466 1.495.162 2.249.430

305.688.393 356.302.966

0.74 0.61

0.42

0.63

100.00

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Համաձայն «Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին» ՀՀ օրենքի՝ «բանկային ավանդ է համարվում անձին տրամադրված այն դրամական գումարը, որի տրամադրման պայմանները համապատասխանում են ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքով նախատեսված բանկային ավանդի պայմանագրի համար սահմանված պահանջներին, ն որը չի տրամադրվել այն օգտագործելու ռիսկն ավանդատուի կողմից ստանձնելու համաձայնությամբ կամ որպես գույք, գույքային իրավունքներ վարձակալելու կամ ձեռք բերելու, աշխատանք կամ ծառայություն մատուցելու հատուցում կամ որպես պարտավորության ապահովման միջոց» (հ. 5): Համաձայն ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 902-րդ հոդվածի՝ բանկային ավանդի (դեպոզիտի) պայմանագրով մի կողմը (բանկը), ընդունելով մյուս կողմից (ավանդատուից) ստացված կամ վերջինիս համար ստացված դրամական գումարը (ավանդը), պարտավորվում է ավանդատուին վերադարձնել ավանդի գումարը ն պայմանագրով նախատեսված պայմաններով ն կարգով տոկոսներ վճարել դրանից: Բանկային ավանդի պայմանագիրը կնքվում է ավանդն առաջին իսկ պահանջով վերադարձնելու (ցպահանջ ավանդ) կամ ավանդը պայմանագրով սահմանված որոշակի ժամկետի ավարտից հետո վերադարձնելու (ժամկետային ավանդ) պայմանով: Անկախ ավանդի տեսակից՝ բանկը պարտավոր է ավանդի գումարը կամ դրա մի մասը վերադարձնել քաղաքացու առաջին իսկ պահանջով: Իրավաբանական անձանց ներդրած ավանդներն առաջին իսկ պահանջով ստանալու կամ արգելելու դրույթը կարգավորվում է իրավաբանական անձի հետ կնքվող բանկային ավանդի պայմանագրով: Ավանդը ժամկետից շուտ ստանալու դեպքում, ինչպես նան պայմանադրված ժամկետը գերազանցող ժամանակահատվածի համար ավանդի նկատմամբ տոկոսների վճարման պայմանները ն չափը սահմանվում են բանկային ավանդի պայմանագրով: Բանկը չի կարող միակողմանի նվազեցնել քաղաքացիների հետ կնքված բանկային ավանդի պայմանագրով սահմանված տոկոսների չափը: Իրավաբանական անձանց ավանդների նկատմամբ տոկոսների միակողմանի փոփոխման հնարավորությունը կամ արգելումը պետք է պարտադիր կերպով ներառվի նրանց հետ կնքվող բանկային ավանդի պայմանագրում: Բանկն իրավունք ունի փոփոխել ցպահանջ ավանդների համար վճարվող տոկոսների չափը, եթե բանկային ավանդի պայմանագրով այլ բան սահմանված չէ: Բանկ ներդրված ավանդի գումարի նկատմամբ տոկոսները հաշվարկվում են ավանդը բանկ մուտքագրվելու հաջորդ օրվանից մինչն դրա ելքագրման նախորդ օրը: Բանկերը պարտավոր են պարտադիր ապահովագրության միջոցով, իսկ օրենքով նախատեսված դեպքերում` նան այլ կերպ, ապահովել քաղաքացիների ավանդների վերադարձը: Իրավաբանական անձանց ավանդների վերադարձի պայմանները սահմանվում են բանկային ավանդի պայմանագրով: Ավանդը կարող է ներդրվել բանկ որոշակի` երրորդ անձի անունով: Երրորդ անձի կողմից կարող են մուտքագրումներ կատարվել ավանդատուի անունով արդեն իսկ բացված ն գործող ավանդային հաշվի վրա:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Ժամանակակից բանկերի կողմից առաջարկվող ավանդները բավականին բազմազան են, ն դրանց թվաքանակն անընդհատ աճում է: Դա պայմանավորված է հաճախորդների ներգրավման բնագավառում բանկերի միջն անընդհատ խորացող մրցակցությամբ, ինչը ստիպում է անընդհատ ընդլայնել հաճախորդներին մատուցվող ծառայությունների տեսականին: Ավանդները տարբերվում են` կախված ժամկետներից, մուտքային ն ելքային գործառնությունների պայմաններից, վճարվող տոկոսներից ն այլ բնութագրիչներից: Վերջին տարիների ընթացքում ավանդների առանձին տեսակների միջն հստակ սահմանագիծը վերացել է, առաջ են եկել «հիբրիդային» հաշիվներ, որոնցում զուգակցվում են ավանդի առանձին տեսակների առանձնահատկությունները: Առնտրային բանկերում ավանդային պորտֆելի կառավարումն իրականացվում է հետնյալ հիմնական բնութագրիչներով. » ավանդի տոկոսադրույքը, » ավանդի ժամկետը, » ավանդի տոկոսների հաշվարկման, հաշվեգրման ն վճարման կարգը, » ավանդի արժույթը, » հաճախորդների խումբը (ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձ), » ավանդի մուծման նվազագույն չափը, » ավանդի վրա լրացուցիչ մուտքագրումներ կատարելու հնարավորությունը (սա հիմնականում վերաբերում է խնայողական ավանդներին) ն այլն: Ինչպես արդեն նշվեց, ավանդներն, ըստ ժամկետայնության, բաժանվում են 2 մեծ խմբի` ցպահանջ ն ժամկետային: Ցպահանջ ավանդները բնորոշվում են հետնյալ առանձնահատկություններով. » չունեն սահմանված որոշակի ժամկետ, » դրամական միջոցների մուտքագրումը ն ելքագրումը կարող են կատարվել ժամանակի ցանկացած պահին, ընդ որում` լրիվ կամ մասնակի, » ավանդային հաշվով գործառնությունները կարող են կատարվել ինչպես կանխիկ, այնպես էլ անկանխիկ եղանակով, » ավանդի գծով սահմանվող տոկոսադրույքը բավականին ցածր է (միջազգային պրակտիկայում ընդունված է տարեկան 0.5-1.59): Երբեմն այս ավանդների գծով ընդհանրապես եկամուտ չի վճարվում: Բանկի տեսանկյունից, ցպահանջ ավանդի առավելությունն այն է, որ դրանք հանդիսանում են էժան (երբեմն նույնիսկ` անվճար) ռեսուրս բանկի համար, ինչպես նան ձնավորում են որոշակի նստվածք, ինչը հնարավորություն է տալիս որոշ չափով լուծել իրացվելիության խնդիրները: Ժամկետային ավանդները բնորոշվում են հետնյալ առանձնահատկություններով. » ավանդն ունի կոնկրետ ժամկետ, որն ամրագրվում է բանկային ավանդի պայմանագրով, » ավանդի տոկոսադրույքը համեմատաբար բարձր է, » ավանդի գծով լրացուցիչ մուծումներ ն մասնակի ելքագրումներ հնարավոր են միայն պայմանագրով սահմանված դեպքերում: Այդ ավանդները չեն կարող ծառայել որպես վճարման միջոց:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Յուրաքանչյուր բանկ ինքնուրույն է սահմանում իր կողմից ներգրավվող ավանդների կազմն ու հիմնական բնութագրիչները՝ ելնելով ձնավորված մրցակցային իրավիճակից, բանկի զարգացման ռազմավարությունից ն այլն: Առնտրային բանկերի կողմից միջոցների ներգրավման աղբյուրներից են նան բանկային հաշիվների բացումը ն վարումը: Բանկային հաշվի պայմանագրով բանկը պարտավոր է ընդունել ն հաճախորդի (հաշվի տիրոջ) բացած հաշվի վրա մուտքագրել բանկին տրամադրվող դրամական միջոցները, կատարել հաշվից փոխանցումներ կատարելու, համապատասխան գումարներ տալու ն հաշվով այլ գործառնություններ իրականացնելու վերաբերյալ հաճախորդի կարգադրությունները: Գործառնությունների իրականացման իր ընթացակարգով միջոցների ներգրավման այս տարբերակը նման է ցպահանջ ավանդին: Յուրաքանչյուր բանկ ինքնուրույն է սահմանում բանկային հաշվի բացման ն սպասարկման իր պայմանները ն սակագները: Որոշակի դեպքերում բանկը կարող է վարկավորել հաճախորդի բանկային հաշիվը, այսինքն` վճարումներ կատարել հաշվից` դրանում միջոցների բացակայության կամ անբավարարության դեպքում: Սակայն նման գործառնություններ կատարվում են միայն առաջնակարգ հուսալիություն ունեցող հաճախորդների համար, քանի որ ռիսկայնության մակարդակն այստեղ բավականին բարձր է: Հարկ է նշել, ներկայումս պետությունը երաշխավորում է ֆիզիկական անձանց ավանդների ն բանկային հաշիվների փոխհատուցումը: 2004թ. ՀՀ Ազգային ժողովն ընդունեց «Ֆիզիկական անձանց ավանդների հատուցումը երաշխավորելու մասին» ՀՀ օրենքը, համաձայն որի՝ պարտադիր երաշխավորման են ենթակա ֆիզիկական անձանցից ներգրաված բոլոր տեսակի դրամային ն արտարժութային ավանդներն ու հաշիվները: Օրենքում մանրամասն շարադրված են պարտադիր երաշխավորման օբյեկտները, ավանդների փոխհատուցման առավելագույն սահմաններն ու մեխանիզմը, ինչպես նան ՀՀ առնտրային բանկերի ներգրավված միջոցներից երաշխավորման հիմնադրամին հատկացումներ կատարելու կարգը: Նման իրավական ակտի ընդունումն ուղղված է մի կողմից՝ բանկային համակարգի կայունության ն հուսալիության ամրապնդմանը, մյուս կողմից` ՀՀ առնտրային բանկերի նկատմամբ ազգաբնակչության վստահության ամրապնդմանը: Բանկային հաշվի ն բանկային ավանդի, ինչպես նան բանկային հաշվով գործառնությունների ն հաճախորդների վերաբերյալ տեղեկատվությունը համարվում է բանկային գաղտնիք ն կարող է տրամադրվել միայն հաճախորդներին կամ նրանց ներկայացուցիչներին: Պետական մարմիններին ն դրանց պաշտոնատար անձանց բանկային գաղտնիք համարվող տեղեկատվություն կարող է տրամադրվել բացառապես օրենքով սահմանված դեպքերում ն կարգով:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Աղյուսակ 18.1.2.2. ՀՀ առնտրային բանկերում հաճախորդներից ներգրավված միջոցները 31.12.2005 թ. դրությամբ

ԲԱՆԿÆ ԱՆՎԱՆՈՒՄԸ

Մնացորդը, հաբ. դրամ

ՒՏBՇ (Էյչ-Էս Բի-Սի) ԲԱՆԿ ՀԱՅԱՍՏԱՆ ՓԲԸ

60.812.358

ԿՈՆՎԵՐՍ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

24.639.037

ԱՐԴՇԻՆԻՆՎԵՍՏԲԱՆԿ ՓԲԸ

ՀԱՅԽՆԱՅԲԱՆԿ ՓԲԸ

ՀԱՅԷԿՈՆՈՄԲԱՆԿ ԲԲԸ

ԱՐՑԱԽ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

ՀԱՅԳՅՈՒՂՓՈԽԲԱՆԿ ԿԲ

ԱՆԵԼԻՔ ԲԱՆԿ ՍՊԸ

ՅՈՒՆԻԲԱՆԿ ՓԲԸ

ԻՆԵԿՈԲԱՆԿ ՓԲԸ

ՀԱՅՆԵՐԱՐՏԲԱՆԿ ՓԲԸ

41.246.700 25.372.254 19.672.612 10.384.087 10.776.530 10.728.589 14.870.305 8.997.451 6.011.773

ԱՌԷԿՍԻՄԲԱՆԿ ՓԲԸ

10.229.658

ՄԵԼԼԱԹ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

3.682.811

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲԱՆԿ ԲԲԸ

3.998.345

ՊՐՈՄԵԹԵՅ ԲԱՆԿ ՍՊԸ

2.470.504

ԿԱՍԿԱԴ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

2.259.362

ՀԱՅԻՆՎԵՍՏԲԱՆԿ ՓԲԸ

ԱՐՄՍՎԻՍԲԱՆԿ ՓԲԸ

«ԻԹԲի ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

ԱՐԱՐԱՏ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

ԲՏԱ ԻՆՎԵՍՏԲԱՆԿ ՓԲԸ

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

2.713.505 911.787

1.181.752 1.336.526 435.851

262.731.797

Տես. կշիռն ընդհ. պարտավորու| թյուններում (%) 93.75 90.75 75.31 77.58 67.37 49.24 38.15 53.54 91.97 70.13 65.39 89.74 74.69 65.23 84.53 39.40 85.58 30.05 54.47 89.39 19.38 73.74

Առնտրային բանկերի կողմից միջոցների ներգրավման տարբերակ են հանդիսանում ավանդային սերտիֆիկատների տրամադրումը, կորպորատիվ պարտատոմսե-

______________

Տե՛ս ՀՀ ԿԲ խորհրդի 25.12.2001թ. թիվ 30-Ն որոշմամբ հավանություն ստացած «Բանկերի վարկային ռիսկի կառավարման մեթոդական ուղեցույցըի, Ներածություն, առաջին պարբ.: Փոփոխությունները կատարվել են ՀՀ ԿԲ խորհրդի 13.03.2001թ. թիվ 67, 30.07.2003թ. թիվ 260 որոշումներով:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

րի թողարկումը ն այլն: Ավանդային սերտիֆիկատը թողարկող բանկի կողմից տրամադրվող գրավոր վկայական է, որը հավաստում է ավանդատուի կողմից որոշակի դրամական ներդրումների կատարման փաստը ն վերջինիս իրավունք է տալիս ստանալ ներդրված գումարը սահմանված ժամկետը լրանալուց հետո` համապատասխան տոկոսադրույքների հետ միասին: Ավանդային սերտիֆիկատի վրա նշվում են սերտիֆիկատի համարը, տրման ամիս-ամսաթիվը, ներդրված միջոցների վերադարձի ժամկետը, սերտիֆիկատի արժեքը, տոկոսադրույքը, եկամտի գումարը, թողարկող բանկի անվանումն ու հասցեն ն նրա պարտավորությունը ներդրված միջոցներն ու հասանելիք եկամուտները սահմանված ժամկետում ավանդատուին վերադարձնելու մասին: Ավանդային սերտիֆիկատը տրամադրվում է իրավաբանական անձանց: Բանկային ռեսուրսների համալրման համեմատաբար նոր տարբերակ է «ռեպո» համաձայնագրերի կիրառումը: Դա մի գործարք է, որն իրենից ներկայացնում է արժեթղթերի վաճառք` որոշ ժամանակահատվածից հետո դրանք հետգնելու պայմանով: Արժեթղթերի վաճառքի ն հետգնման գների միջն տարբերությունը կազմում է վարկի տոկոսը: Ռեպո համաձայնագիր կարող է կնքվել բանկի ն ձեռնարկության, բանկի ն մեկ այլ բանկի, բանկի ն կենտրոնական բանկի միջն: Այս գործարքները, որպես կանոն, իրականացվում են բարձր իրացվելիությամբ ն հուսալիությամբ օժտված արժեթղթերով. օրինակ` պետական պարտատոմսերով:

18.2. ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿԵՐԻ ԱԿՏԻՎԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

18.2.1. Առնտրային բանկերի վարկային գործառնությունները

Վարկային ռիսկը բոլոր երկրների բանկերում առկա խնդիրների հիմնական աղբյուրն է, ուստի բանկերի համար կարնոր է հստակ պատկերացնել վարկային ռիսկը ճանաչելու, չափորոշելու, հսկելու ն կառավարելու անհրաժեշտությունը1: Բանկերի վարկային գործառնությունների կարգավորմանն ուղղված կենտրոնական բանկի հիմնական փաստաթղթերն են «Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող բանկերի վարկերի ն դեբիտորական պարտքերի դասակարգման ն հնարավոր կորուստների պահուստների ձնավորման» կարգը ն «Բանկերի վարկային ռիսկի կառավարման մեթոդական ուղեցույցը»: 1995թ. դեկտեմբերի 19-ին ՀՀ կենտրոնական բանկի ն ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության հետ համատեղ առաջին անգամ հաստատված վարկերի դասակարգման կարգն անցած ժամանակաշրջանում ենթարկվել է էական փոփոխությունների: Ներկայումս գործում է ՀՀ կենտրոնական բանկի խորհրդի 1999թ. ապրիլի 23-ի թիվ 63 որոշմամբ հաստատված «Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող բանկերի վարկերի ն դեբիտորական պարտքերի դասակարգման ն հնարավոր կորուստների պահուստների ձնավորման» կարգը, որը կրկին ենթարկվել է փոփոխությունների2: Կարգը լրացնում է ՀՀ կենտրոնական բանկի խորհրդի 2001թ. դեկտեմբերի 25-ի

______________

Տե՛ս ՀՀ ԿԲ խորհրդի 25.12.2001թ. թիվ 30-Ն որոշմամբ հավանություն ստացած «Բանկերի վարկային ռիսկի կառավարման մեթոդական ուղեցույցըի, Բաժ. Սահմանում:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

թիվ 30-Ն որոշմամբ հավանության արժանացած «Բանկերի վարկային ռիսկի կառավարման մեթոդական ուղեցույցը», որը նախատեսված է բանկերին աջակցելու վարկային ռիսկի կառավարման քաղաքականության, մեթոդների, ընթացակարգերի ն տեղեկատվական համակարգերի մշակման գործում: Բացի այդ, մեթոդական ուղեցույցում ներկայացված դրույթները Կենտրոնական բանկի համար հիմք են յուրաքանչյուր բանկի վարկային ռիսկի կառավարման արդյունավետությունը գնահատելիս: Մեթոդական ուղեցույցը նպատակ է սահմանում այն քաղաքականությունը ն ընթացակարգերը, որոնք բանկերին անհրաժեշտ է ունենալ ն կիրառել վարկային ռիսկի կառավարման ընթացքում, ինչպես նան այն նվազագույն չափանիշները, որոնք բանկը պետք է կիրառի վարկային պորտֆելն ամբողջությամբ ն առանձին վարկերի գծով ռիսկայնությունը վերահսկելու համար: Մեթոդական ուղեցույցի համաձայն՝ վարկը փոխառուին միջոցներ կամ միջոցներին փոխարինող ֆոնդեր (հաշվեկշռային կամ հետհաշվեկշռային) տրամադրելու համաձայնություն է` ապահովությամբ կամ առանց ապահովության, երբ փոխառուն պարտավորվում է ցպահանջ կամ ֆիքսված ժամկետում վերադարձնել փոխառնված գումարը, ինչպես նան վարձավճարը ն/կամ տոկոսագումարը: Վարկային ռիսկը փոխառուի գծով ռիսկն է, որը չի կարողանում մարել կամ կատարել իր պայմանագրային պարտավորությունը, ն որի արդյունքում բանկը ֆինանսական կորուստներ է կրում1: Բանկերի վարկային ռիսկի կառավարման համակարգերի ստեղծման ն գնահատման համար նախատեսվող սկզբունքների վերաբերյալ հրապարակվել են տարբեր նյութեր, որոնք հեղինակվել են միջազգային ն մասնավոր կազմակերպությունների, գիտական հաստատությունների կողմից: Մեթոդական ուղեցույցի համաձայն՝ կենտրոնական բանկը կենտրոնանում է այն սկզբունքների վրա, որոնք առավել բնութագրական են Հայաստանի բանկային համակարգին: ՀՀ կենտրոնական բանկի դիրքորոշմամբ՝ ներքոհիշյալ սկզբունքները ն ընթացակարգերը պետք է հաստատվեն ն գործնականում կիրառվեն հայկական բանկերի կողմից` Ա. Վարկավորման խելամիտ գործընթաց. Բ. Վարկային փաստաթղթերի փաթեթի ստանդարտներ. Գ. Վարկերի մոնիտորինգ ն վերահսկման ընթացակարգեր. Դ. Վարկերի մարման գործընթաց. Ե. Առանձին վարկերի գնահատում: Վարկավորման արդյունավետության բարձրացման ուղղությամբ կարնոր է բանկի կողմից վարկավորման գործընթացի նախաձեռնումը: Բանկը պետք է հստակ պատկերացնի իր նպատակային շուկան, տեղյակ լինի փոխառուի կամ գործընկերոջ մասին, առաջարկվող վարկի նպատակին ն մարման աղբյուրներին: Ի վերջո բանկի կողմից վարկավորման գործընթացի կազմակերպման հիմքում պետք է ընկած լինեն վարկավորման ընդհանուր սկզբունքները (ժամկետայնությունը, վերադարձելիությունը, ապահովվածությունը, վճարելիությունը ն նպատակայնությունը): Բանկի կողմից վարկավորման գործընթացը պետք է ներառի վարկային հայտի նախնական ուսումնասիրության, դիմելու գործընթացը կազմակերպելու, վարկու-

______________

Տե՛ս Áàíêè, ìàոûå è Շքåոíèå ոքåոոքèտòèտ: ê Շօòքóոíè÷åՇòâó âՅàèìíօìó óՇոå4ó. ՔóêօâօոՇòâօ ոոտ ԽՇՈ è 6àíêօâ. Ոքօåêò TAC|S ոօ քàՇոքօՇòքàíåíèþ òå4íè÷åՇêօտ èíՓօքìàöèè, 7þêՇåì6óքո, ՕՓèՇ օՓèö. èՅո. էâքօոåտՇêօոօ Շօօ6ùåՇòâà, 1997, Շ. 15.

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

նակության վերլուծության, վարկի վերաբերյալ որոշում կայացնելու, վարկերի ձնակերպման ն մոնիտորինգի իրականացման փուլերը: Վարկերի տրամադրման գործընթացի էական կողմը փոխառուի վարկունակության գնահատումն է: Վարկային հայտի բավարարման որոշման վրա ազդում են բազմաթիվ գործոններ: Ուշագրավ են Ֆրանկֆուրտի համալսարանի (Գերմանիա) 1992թ. անցկացված հետազոտությունները, որոնք բացահայտեցին այն էական գործոնները, որոնք ազդում են վարկ տրամադրելու որոշումը ձնավորելիս: Այդ հետազոտության համաձայն՝ բանկերը նկատելի աստիճանով հենվում են ամենամյա ֆինանսական հաշվետվությունների վերլուծության վրա: Այն 319 ցուցանիշով առավել ծանրակշիռ գործոնն է վարկի ճակատագիրը որոշելիս: Շուկաների, պատվիրատուների ն մատակարարների մասին տեղեկատվության վերլուծությանն ընկնում է 169-ը, վարկի ապահովության ուսումնասիրմանը` 159-ը: Որոշման կայացման մեջ վարկառու կազմակերպությունում կառավարման որակի ազդեցությունը 119 է: Սակայն վերջինի կարնորությունը կարող է աճել, քանի որ կառավարչական սխալները հիմնական պատճառն են կազմակերպությունների սնանկության հարցում: Ֆինանսական պլանավորումը ն արդյունաբերության հատվածի վերլուծությունը համարվում են առավել նվազ կարնոր գործոնները, ն յուրաքանչյուրն ունեն միայն 89 ազդեցություն: Այնպիսի համեմատաբար բարդ գործիքներ, ինչպիսիք են ընթացիկ (հաշվարկային) հաշիվների տվյալների վերլուծությունը, դեռնս քիչ են կիրառվում (39), թեն փորձը ն տեսությունը ցույց են տալիս, որ կազմակերպության հաշիվների դինամիկան կարող է նախանշել ճգնաժամը: Այլ գործոններին բաժին է ընկնում 89-ը1: Վարկային հայտի գրավչությունը բանկերի համար որոշվում է փոխառուի ընդունակությամբ կատարել վարկային պայմանագրի պայմանները: Վարկային հայտերի գրավչության համեմատության համար անհրաժեշտ է ունենալ քանակական գնահատականներ, որոնք կարող են այդ հայտերը միանշանակ բնութագրել: Բանկի համար վարկային հայտի վարկանիշն իրենից ներկայացնում է դրանց գրավչության գնահատումը, որը կապված է վարկառուի նախագիծն իրագործելու հնարավորությունների հետ: Վարկանիշը գրավչությունը բնութագրելու թվային մեծություն է: Վարկային հայտի վարկանիշը գնահատելու համար մշակվել են տարբեր մեթոդներ: Ընդհանուր առմամբ դրանք նախատեսում են քայլերի հետնյալ հաջորդականությունը. » հավաքվում են վարկային հայտի հնարավոր բոլոր ցուցանիշները, » մշակվում է դրանց քանակական չափման մեթոդը, ն որոշվում են թույլատրելի նշանակության սահմանները, » թեստային իրավիճակների մեթոդով որոշվում են բոլոր ցուցանիշների համար կշռային գործակիցները, » հաշվարկվում է վարկանիշը՝ որպես վարկային հայտի ցուցանիշների նշանակությունների ն դրանց կշռային գործակիցների արտադրյալների գումար: Ընտրելով ցուցանիշները, որոնց հիման վրա որոշվելու է վարկային հայտի վարկանիշը՝ անհրաժեշտ է ձգտել, որպեսզի դրանք բավարարեն հետնյալ պահանջները.

______________

Հաստատվել է ՀՀ կառավարության 01.06.2005թ. թ. 777-Ն որոշմամբ:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

» մատչելիությունը (ցուցանիշի նշանակության որոշման ծախսերի ցածր մակարդակ), » օբյեկտիվությունը (այդ նշանակությունները որոշող սուբյեկտից անկախությունը), » հավաստիությունը (սխալների համարյա բացակայությունը ն տեղեկատվության շեղումները), » անկախությունը (տեղեկատվության կրկնման բացակայությունը ցուցանիշների միջն), » օպերատիվությունը (գործողությունը կատարելու ն դրա արդյունքներն արձանագրելու միջն փոքր ժամանակահատվածը), » քանակապես չափելիությունը: Եթե ցուցանիշը չի բավարարում թվարկված պահանջները, անհրաժեշտ է այն դետալացնել կամ հրաժարվել դրա օգտագործումից: Թեն ցուցանիշները մեծաքանակ են, դրանք բոլորը կարելի է բաժանել երկու խմբի` ներքին ն արտաքին: Ներքին ցուցանիշները բնութագրում են վարկավորման օբյեկտը ն սուբյեկտը, նախագիծը ն կատարողին (փոխառուին): Արտաքինները նկարագրում են նախագծի իրականացման կախվածությունը արտաքին մակրոտնտեսական ազդեցություններից: Ցուցանիշների ամբողջությունը համակողմանիորեն բնութագրում է կոնկրետ վարկային հայտի գրավչությունը բանկի համար: Դիտարկենք վարկային հայտի ցուցանիշները: Արտաքին ցուցանիշների մեջ հիմնականներն արտաքին այն ցուցանիշներն են, որոնք բնութագրում են նախագծի իրականացման կախվածությունը մակրոտնտեսական պայմանների փոփոխությունից: Այդ ցուցանիշներն են. 1. Հարկային բարեփոխումների նկատմամբ զգայունությունը: Մասնավորապես ՀՀ 2006-2008թթ. պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի1 երրորդ գլուխը նվիրված է եռամյա ժամանակահատվածի պետական բյուջեների եկամուտների քաղաքականության առանձնահատկություններին, որտեղ նախատեսվում են նան հարկային քաղաքականության բարեփոխումներ: Եթե այս ցուցանիշը նշանակալի է նախագծերում, որոնք հաշվի են առնում որոշակի հարկային արտոնություններ, իսկ նշված ծրագրով նախատեսվում է արտոնությունների վերացում, ապա այն վերացնում է վարկային հայտի մեջ արտացոլված բոլոր հաշվարկները: 2. Օրենսդրության փոփոխությունների նկատմամբ զգայունությունը: Օրինակ՝ որնէ արտադրանքի արտադրության մենաշնորհ մտցնելը հարցականի տակ է դնում համապատասխան նախագծերի իրականացումը: 3. Կենտրոնական բանկի դրամավարկային քաղաքականության ազդեցությունը նախագծի իրականացման վրա դրսնորվում է հետնյալ կերպ. բանկային տոկոսի հաշվարկային դրույքի բարձրացումը ն, որպես հետնանք, վարկի տոկոսի դրույքի բարձրացումը սղաճային գործընթացի հետ միասին կարող են հանգեցնել նախագիծն ավարտելու անհնարինության: 4. Արժութային ռիսկերի նկատմամբ զգայունությունը: Նախագծի տնտեսական արդյունավետությունը, որը հենվում է ներմուծվող հումքի ն կիսաֆաբրիկատների վերամշակման վրա, կարող է բացասական դառնալ դրամական միավորի փոխարժեքի կտրուկ անկման դեպքում: Նախագծի զգայունությունը թվարկված գործոնների նկատմամբ արտացոլվում է «տվյալ նախագծի շահութաբերության ներքին նորմայի փոփոխությունը իրադարձությունների վատատեսական զարգացման պայմաններում» ցուցանիշի մի444

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ջոցով: Դրա որոշման համար ընտրվում է իրադարձությունների զարգացման վատագույն սցենարը, ն հաշվարկվում է շահութաբերության ներքին նորմա, որը ցույց է տալիս նախագծի իրագործելիությունը վատագույն պայմաններում: Զգայունության ցուցանիշը հաշվարկվում է որպես վատագույն սցենարով հաշվարկված ցուցանիշի հարաբերություն նախագծայինին: Վերջինը բանկին հնարավորություն է տալիս տեսնել նախատեսվող վարկի թույլ տեղերը ն ի վերջո վարկային պորտֆելը դարձնել ավելի կայուն մակրոտնտեսական իրավիճակի փոփոխությունների նկատմամբ: Վարկային հայտի գրավչության ներքին ցուցանիշները, որոնք բնութագրում են նախագիծը, օրինակ, կարող են լինել հետնյալները. 1. Նախագծի տնտեսական արդյունավետությունը: Արտահայտվում է շահութաբերության ներքին նորմայի` զեղչման դրույքի սահմանային նշանակության միջոցով, որի դեպքում զեղչված եկամտաբերությունը հավասար է ծախսերի զեղչված արժեքին: Վերջինը գործարար նախագծի հիմնական բնութագիրն է, որը որոշում է դրա նկատմամբ հետաքրքրությունը: 2. Փոխհատուցելիության ժամանակահատվածը: Հաշվարկվում է տարիների թվով, որոնք անհրաժեշտ են նախագծի եկամուտների հաշվին ներդրումները փոխհատուցելու համար: Վարկավորման ժամկետը կարելի է սահմանափակել այդ ժամանակահատվածով: 3. Մրցունակությունը: Գնահատվում է փորձագիտական եղանակով համանման նախագծերի համեմատական վերլուծությամբ կամ շուկայավարման հետազոտության արդյունքներով ն որոշվում է հետնյալ ցուցանիշներով. » ամրության պաշար (ինքնարժեքի հարաբերությունը շուկայում արտադրանքի միջին գնի նկատմամբ), » հաստատուն ծախսերի բաժինը (միավոր արտադրանքի հաստատուն ծախսերի հարաբերությունը ընդհանուրին), » գործի տեխնոլոգիայի մակարդակը` տեխնոլոգիայի ն արտադրանքի կենսական փուլը, » պետական կառույցների օժանդակությունը, սոցիալական նշանակությունը: 4. Ինքնածախսածածկման ժամանակահատվածի սկիզբը (արտաքին աղբյուրներից նախագծի ֆինանսավորման դադարեցումը): Միջանկյալ հսկիչ գործոն է, որի հիման վրա ընտրվում է վարկավորման օպտիմալ սխեման, որոշվում է ամիսների քանակությամբ: 5. Վարկի ն տոկոսների մարման աղբյուրը: Ավանդականին զուգահեռ (նախագծի իրագործումից շահույթը) կարող են լինել նան այլ աղբյուրներ` լրացուցիչ փոխառություններ, որոշ այլ արդեն իրագործված նախագծերից շահույթը, կապիտալի ավելացումը ն այլն: Ներքին ցուցանիշները, որոնք բնութագրում են վարկավորման սուբյեկտը, հետնյալներն են. 1. Վարկի ապահովությունը: Ներկայումս դա փոխառուին ներկայացվող գլխավոր պահանջներից է: Վարկավորման մասին որոշում կայացնելիս հնարավոր են վարկի ն տոկոսների ապահովությամբ ծածկման տարբերակներ: Ապահովությունը բնութագրվում է երկու ցուցանիշներով.

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

» ծածկման աստիճանը (ապահովության հարաբերությունը վարկի մեծությանը կամ ապահովության շուկայական արժեքի բավարարությունը), » իրացվելիությունը (արագ իրացման հնարավորությունը): 2. Փոխառուի վարկային պատմությունը: Այն ցույց է տալիս վարկավորման գործընթացի նկատմամբ վարկառուի պատասխանատու վերաբերմունքի աստիճանը ն, բնականաբար, նախորդ վարկային պայմանագրերի պայմանների պահպանումը: 3. Փոխառուի գործարար համբավը («ցօօdտi||»): Դա հարկային ն մյուս պետական մարմինների հետ ձնավորված հարաբերությունների ամբողջությունն է: Գործարար համբավը փոխառուի հուսալիության ցուցանիշ է: Գործարար համբավը կարելի է որոշել փորձագիտական եղանակով` հաշվի առնելով ընդհարումների առկայությունը կամ բացակայությունը: 4. Փոխառուի հիմնադրման կազմակերպաիրավական տեսակը` հաշվի առնելով հիմնադիր փաստաթղթերի առանձնահատկությունները, ընկերության գոյության ժամկետը, նրա կառավարման մարմինների կառուցվածքը, հիմնադիրների քանակը: Դիտարկվում է հետնյալ ցուցանիշները գնահատելիս. » գործադիր մարմինների լիազորությունների մակարդակը, » ֆինանսաարդյունաբերական կամ այլ խմբերին պատկանելությունը: 5. Փոխառուի ֆինանսական դրությունը ն ֆինանսական կայունությունը: 6. Փոխառուի զարգացման հեռանկարները պետք է հաշվի առնեն փորձագիտորեն, առանձին ցուցանիշի` շուկայի տարողունակության հավելաճի կանխատեսումով: Թվարկված ցուցանիշների միջոցով բնութագրվում է վարկային հայտի գրավչությունը բանկի համար: Վարկավորման մասնագետը վարկառուի վերաբերյալ որակական գնահատականը պետք է արտահայտի քանակական պարամետրերով ռիսկի մակարդակի համալիր ցուցանիշի հաշվարկման միջոցով: Ներկայացվող մեթոդի համաձայն՝ ռիսկի գնահատումը իրականացվում է «ռիսկի կատեգորիան» համալիր ցուցանիշի կիրառումով: Ռիսկի գնահատումն իրականացվում է հետնյալ ուղղություններով (ցուցանիշների խմբերով). » «Ֆինանսական վերլուծություն»: Գնահատվում է փոխառուի վարկային ռիսկը` հաշվի առնելով ֆինանսական դրությունը, վարկային պատմությունը ն դրամական հոսքերը: » «Ապահովության գնահատում»: Գնահատվում է ապահովության իրացվելիությունը ն տվյալ ապահովության առկայության ն պահպանման վերահսկողության հնարավոր մակարդակը: » «Կազմակերպական կառուցվածք»: Ներառում է սեփականության ձնի, կառավարման գնահատումը: » «Շուկայի գնահատում»: Ներառում է տնտեսության ճյուղի գնահատումը, շուկայում կազմակերպության բաժինը ն մրցակցության մակարդակը: Տվյալ մեթոդի համաձայն՝ ռիսկի կատեգորիայի հաշվարկը կատարվում է հետնյալ հաջորդականությամբ. » իրականացվում է ցուցանիշների գնահատում բալերով, » որոշվում է ենթախմբերի արդյունքները (ըստ ենթախմբերի ցուցանիշների արդյունքները (բալերով) ն կշռային գործակիցների արտադրյալները գումարելու միջոցով),

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

» որոշվում է խմբերի արդյունքները (ենթախմբի ցուցանիշների մեծությունների ն կշռային գործակիցների արտադրյալները գումարելու միջոցով), » իրականացվում է խմբերի վերջնական արդյունքների գումարում, » ստացված մեծություններից (բալերով) կախված` ներկայացված աղյուսակների միջոցով որոշվում է ռիսկի կատեգորիան: Ռիսկի կատեգորիան հաշվարկելու ցուցանիշների խմբերը ն կշռային գործակիցները բերված են թիվ 18.2.1.1. աղյուսակում:

Աղյուսակ 18.2.1.1.

Ռիսկի կատեգորիան բալերի ն ռիսկի մակարդակին համապատասխան Բալերի ընդհանուր թիվը

Մինչ- 20

èիսկի կատենորիան

21-ից մինչ- 40 41-ից մինչ- 60 61-ից մինչ- 80 81 - ավելի

¶նահատումը

|

Ռիսկի նվազա·ույն մակարդակ

Ռիսկի ընդունելի մակարդակ

||

|/ /

Ռիսկի ցածր մակարդակ

Ռիսկի բարձր մակարդակ

Ռիսկի շատ բարձր մակարդակ

Աղյուսակ 18.2.1.2.

Ռիսկի կատեգորիան հաշվարկելու ցուցանիշների խմբերը ն դրանց կշիռները Ցուցանիշների խմբերը

Ֆինանսական վերլուծություն Ապահովության ·նահատում

Կազմակերպական կառուցվածք Շուկայի ·նահատում

Կշիռը 0.40 0.25 0.20 0.15

«Ֆինանսական վերլուծություն» ցուցանիշների խումբ: Տվյալ խումբը ներառում է աղյուսակում արտացոլված ենթախմբերը: Աղյուսակ 18.2.1.3. «Ֆինանսական վերլուծություն» խմբի ենթախմբերը ն դրանց կշիռները Ենթախմբերը

Ֆինանսական դրությունը Շրջանառությունները

Վարկային պատմությունը

Կշիռը 0.7 0.2 0.1

«Ֆինանսական դրությունը» ցուցանիշների ենթախումբ: Ֆինանսական դրության օգտագործվող ցուցանիշները ն դրանց գնահատականները բալերով բերված են թիվ 18.2.1.4. աղյուսակում: Բացարձակ իրացվելիության գործակիցը (Գ1) բնութագրում է պարտավորություններն անմիջապես մարելու ընդունակությունը ն որոշվում է որպես դրամական

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

միջոցների, կարճաժամկետ արժեթղթերի գումարի հարաբերություն առավել ժամկետային պարտավորությունների` բանկերի կարճաժամկետ վարկերի, կարճաժամկետ փոխառությունների ն կրեդիտորական պարտավորությոնների գումարին:

Աղյուսակ 18.2.1.4. Ֆինանսական դրության ցուցանիշները ն դրանց գնահատումը բալերով üինանսական դրության ցուցանիշի անվանումը

Բացարձակ իրացվելիության ·ործակից (Գ1)

Ծածկման միջանկյալ ·ործակից (Գ2)

Ընթացիկ իրացվելիության ·ործակից (Գ3)

Ցուցանիշի նշանակությունը

0.2-ից ավելի 0.15-ից մինչ- 0.2 0.1-ից մինչ- 0.15 0.05-ից մինչ- 0.1 0.05-ից ցածր 0.8-ից 0.5-ից 0.4-ից 0.2-ից 0.2-ից 1.8-ից 1.5-ից 1.0-ից 0.8-ից 0.8-ից

ավելի մինչ- 0.8 մինչ- 0.5 մինչ- 0.4 ցածր ավելի մինչ- 1.8 մինչ- 1.5 մինչ- 1.0 ցածր

10-ից ավելի Դեբիտորական - կրեդիտորական պարտա- 5-ից մինչ- 10 վորությունների շրջանառելիության հարաբե- 1.0-ից մինչ- 5 0.5-ից մինչ- 1.0 րության ·ործակից (Գ4) 0.5-ից ցածր 1.5-ից 1.0-ից Սեփական - փոխառու միջոցների հարաբե0.8-ից րության ·ործակից (Գ5) 0.4-ից 0.4-ից

ավելի մինչ- 1.5 մինչ- 1.0 մինչ- 0.8 ցածր

10-ից ավելի Արտադրանքի շահութաբերության - ՀՀ ԿԲ 5-ից մինչ- 10 բանկային տոկոսի հաշվարկային դրույքի 1.0-ից մինչ- 5 հարաբերության ·ործակից (Գ6) 0.5-ից մինչ- 1.0 0.5-ից ցածր

Բալը

Կշռային նործակիցը 0.05

0.40

0.10

0.10

0.10

0.2

Ծածկման միջանկյալ գործակիցը (Գ2) բնութագրում է տնտեսական շրջանառությունից դրամական միջոցներն արագ ազատելու ն պարտավորությունները մարելու կազմակերպության ընդունակությունը: Գ2-ը որոշվում է որպես դրամական միջոցների, կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումների գումարի ն կարճաժամկետ պարտավորությունների գումարի հարաբերություն: Ընթացիկ իրացվելիության գործակիցը (Գ3) կազմակերպության վճարունակությունն ընդհանրացնող ցուցանիշ է, որի հաշվարկին համարիչում ընդգրկվում են ընթացիկ բոլոր ակտիվները, այդ թվում՝ նյութական:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Դեբիտորական ն կրեդիտորական պարտավորությունների շրջանառելիության հարաբերության գործակիցը (Գ4) համալիր ցուցանիշ է, որը բնութագրում է դրամական միջոցների շրջանառությունը, դեբիտորների վճարային կարգապահությունը, կրեդիտորների հետ փոխհարաբերությունները, կազմակերպության գործարար համբավը: Գործակիցը որոշվում է որպես դեբիտորական ն կրեդիտորական պարտավորությունների շրջանառելիությունների (օրերով) հարաբերություն: Գ4-ը որոշվում է նան որպես դեբիտորական ն կրեդիտորական պարտավորությունների միջին մեծությունների հարաբերություն: Սեփական ն փոխառու միջոցների հարաբերության գործակից (Գ5): Կազմակերպության ֆինանսական կայունությունը բնութագրող ցուցանիշներից է ն որոշվում է որպես սեփական միջոցների ն ներգրավված բոլոր պարտավորությունների գումարի հարաբերություն: Արտադրանքի շահութաբերության ն ՀՀ ԿԲ բանկային տոկոսի հաշվարկային դրույքի հարաբերության (Գ6) գործակիցը բնութագրում է արտադրության արդյունավետությունը ն դրա բավարարությունը պարտավորությունները սպասարկելու համար: Գ6-ը որոշվում է որպես արտադրանքի շահութաբերության ն ԿԲ վերաֆինանսավորման դրույքի հարաբերություն: «Շրջանառություններ» ցուցանիշների ենթախումբ: Հաշվարկվում է միջին եռամսյակային շրջանառությունների հարաբերությունը վարկի մեծության (Շ) նկատմամբ հետնյալ բանաձնով. Շ Հ (Շ1 " 0.7 + Շ2 " 0.3)/Վ, որտեղ՝ Շ1 - ը հաշվարկային հաշվի միջին ամսական շրջանառություններն են, Շ2 - ը մյուս բանկերում ունեցած հաշիվների միջին ամսական շրջանառություններն են, Վ - ն վարկի դիտարկվող մեծությունն է: «Շրջանառություններ» ցուցանիշի նշանակությունները գնահատվում են բալերով՝ ըստ ներկայացված աղյուսակի: Աղյուսակ 18.2.1.5. «Շրջանառություններ» ցուցանիշի բալերը

Þրջանառությունների հարաբերությունը վարկի նումարին101.0–ից մինչ- 1.5

Բալը

3-ից ավելի

1.0-ից մինչ- 1.5

1.5-ից մինչ- 3

0.5-ից մինչ- 1.0 0.5-ից փոքր

«Վարկային պատմություն» ցուցանիշների ենթախումբ: Գնահատվում է փոխառուի վարկային պատմությունը վերջին երեք տարիների ընթացքում (կամ փոխառուի ընկերության գոյության ժամանակահատվածի ընթացքում): Վարկերի գծով ժամկետանց պարտավորությունների բացակայության դեպքում որոշվում է փոխառուի ստացած վարկերի ընդհանուր գումարը հիմնական բանկում (որտեղ բացվել է հաշվարկային հաշիվը) ն մյուս բանկերում: Հաշվարկվում է ստացված վարկերի գումարի հարաբերությունը դիտարկվող վարկի գումարի նկատմամբ: Այդ հարաբերության

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

նշանակությամբ որոշվում է «Վարկային պատմություն» ցուցանիշի գնահատականը բերված աղյուսակում արտացոլված բալերով: Աղյուսակ 18.2.1.6. «Վարկային պատմություն» ցուցանիշի բալերը

êտացված վարկերի նումարի հարաբե| րությունը վարկի նումարին

Բալը

3-ից ավելի

1.5-ից մինչ- 2

2-ից մինչ- 3

0.5-ից մինչ- 1.5 0.5-ից փոքր

«Ապահովության որակը» ցուցանիշը: Վարկի տրամադրման պարտադիր պայմաններից է վարկի գծով փոխառուի պարտավորությունների ժամանակին ն լիարժեք կատարելու ապահովության առկայությունը: Ընդ որում, ապահովությունը վերլուծվում է իրացվելիության աստիճանի ն բանկի կողմից գրավի առարկայի վերահսկման մակարդակի տեսանկյուններից: Պայմանական ցուցանիշները, որոնք օգտագործվում են գրավի առարկան գնահատելիս, ն դրանց բալերը ներկայացված են բերված աղյուսակում: Ապահովության տեսակները ն դրանց բալերը Ապահովության տեսակը

Աղյուսակ 18.2.1.7. Բալը

Անշարժ ·ույք

Արդյունաբերական սարքավորում

Գրասենյակային կահույք - տեխնիկա Առ-տրի սարքավորում

Արդյունաբերական արտադրանք Ավտոտրանսպորտ

Պարենային ապրանքներ

Արտարժութային - դրամային ավանդներ

Արժեթղթեր

Ֆիզիկական անձի երաշխավորություն

Իրավաբանական անձի երաշխավորություն

Որքան ցածր է բալը, այնքան նախընտրելի է բանկի համար տվյալ ապահովության տեսակը: Վարկային ռիսկերի նվազեցման նպատակով կարող են միաժամանակ օգտագործվել վարկի վերադարձման ապահովման մի քանի տեսակներ: Չափանիշի գնահատման համար դուրս է բերվում ապահովության որակի

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

գնահատման միջին թվաբանականը` կշռված գրավի առարկայի գնահատման արժեքներով: «Կազմակերպական կառուցվածքը» ցուցանիշների խումբը: Տվյալ խումբը ներառում է աղյուսակում բերված երեք ենթախմբերը:

Աղյուսակ 12.2.1.8.

«Կազմակերպության կառուցվածքը» խմբի ենթախմբերը Ենթախմբերը

Կշիռը

Սեփականության ձ-ը

0.2

Ղեկավարի տիպը

0.5

Կառավարման ձ-ը

0.3

«Սեփականության ձնը» ենթախմբի շրջանակներում կարող են դիտարկվել «պետական կազմակերպություն», «վերակազմավորված պետական կազմակերպություն», «առնտրային կազմակերպություն (ՍՊԸ, ՓԲԸ, ԲԲԸ)», «փոքր ն միջին ձեռնարկություն» ն «անհատ ձեռներեց» ցուցանիշները, որոնցից յուրաքանչյուրին կարող են տրամադրվել որոշակի բալեր: Իսկ «Կառավարման ձն» ն «Ղեկավարի տիպ» ենթախմբերի շրջանակներում կարող են դիտարկվել բանկի կողմից ընտրված ցուցանիշներ: «Շուկայի գնահատումը» ցուցանիշների խումբը: Տվյալ խումբը ներառում է թիվ 18.2.1.9. աղյուսակում բերված երեք ենթախմբերը:

Աղյուսակ18.2.1.9.

«Շուկայի գնահատումը» խմբի ենթախմբերը ն դրանց կշիռները Ենթախմբերը

Կշիռը

Տնտեսության ճյուղը

0.3

Մրցակցության մակարդակը

0.3

Շուկայում մասնաբաժինը

0.4

«Տնտեսության ճյուղը» ենթախմբի ցուցանիշները: Տվյալ ենթախմբի ցուցանիշները ն համապատասխան բալերը բերված են 18.2.1.10. աղյուսակում: Ենթախմբի ցուցանիշների գծով աղյուսակում արտացոլված բալերի մեծությունները պայմանական են, ուստի առնտրային բանկերը փորձագիտական եղանակով կարող են սահմանել այդ մեծությունները՝ ելնելով այս կամ այն ճյուղի կազմակերպություններին արդեն տրամադրված վարկերի համապատասխան գնահատականներից:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Աղյուսակ 18.2.1.10.

«Տնտեսության ենթախումբը» ենթախմբի ցուցանիշները ն դրանց բալերը Ցուցանիշները

Էլեկտրաէներ·ետիկա Քիմիական Մեքենաշինություն Սննդի արդյունաբերություն Տրանսպորտ Շինարարություն Գյուղատնտեսություն Առ-տուր Այլ

Բալերը

«Շուկայում մասնաբաժինը» ենթախումբ: Տվյալ ենթախմբի ցուցանիշները ն դրանց բալերը բերված են թիվ 18.2.1.11. աղյուսակում: Աղյուսակ 18.2.1.11. «Շուկայում մասնաբաժինը» ենթախմբի ցուցանիշները ն դրանց բալերը Ցուցանիշները

Մինչ- 59 5-ից մինչ- 249 25-ից մինչ- 509 519-ից ավելի Մենաշնորհ

Բալերը

Կազմակերպության շուկայում ունեցած մասնաբաժինը գնահատելիս պետք է հաշվի առնել այն շուկան, որտեղ գործում է տվյալ կազմակերպությունը: Ընդ որում, շուկան գնահատվում է երկու չափանիշներով` ըստ արտադրանքի իրացման տարածքի (մայրաքաղաք, մարզեր) ն ըստ արտադրանքի տեսակների: «Մրցակցության մակարդակը» ենթախումբ: Տվյալ ենթախմբի ցուցանիշները ն դրանց բալերը բերված են աղյուսակում:

Աղյուսակ 18.2.1.12.

«Մրցակցության մակարդակը» ենթախմբի ցուցանիշները ն դրանց բալերը Ցուցանիշների անվանումը Մենաշնորհ Ցածր մակարդակ Միջին մակարդակ Բարձր մակարդակ Շատ բարձր մակարդակ

Բալերը

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Մրցակցության մակարդակը որոշելիս գնահատվում են այն մրցակիցները, որոնք գործում են նույն շուկայում, որը որոշվել էր նախորդ ցուցանիշը գնահատելիս: Մեթոդի օգտագործումը կարող է հնարավորություն տալ համալիր գնահատել վարկի ռիսկի մակարդակը վարկավորման որոշում կայացնելիս: Ընդ որում, մեթոդը հնարավորություն է ընձեռում արտաքին միջավայրի փոփոխության պայմաններում փոփոխել նան կշռային գործակիցները: Ֆիզիկական անձանց վարկունակության գնահատումը էապես տարբերվում է կազմակերպություն հանդիսացող փոխառուների գնահատումից: Սպառողական վարկերը բանկերի կողմից տրամադրվող վարկերի առավել եկամտաբեր տեսակներն են: Միննույն ժամանակ դրանք ունեն առավելագույն ռիսկի աստիճան, քանի որ ընտանիքի ն առանձին մարդու ֆինանսական դրությունն աշխատանքը կորցնելու դեպքում կարող է ավելի արագ վատթարանալ, քան կազմակերպության ֆինանսական դրությունը: Ֆիզիկական անձի վարկունակությունը գնահատելիս օգտագործվում են վերլուծության ինչպես ընդհանուր, այնպես էլ հատուկ մեթոդներ: Որոշում կայացնելիս հաշվի են առնվում հաճախորդի վարկունակության վրա ազդող տարբեր գործոններ: Մեծ ուշադրություն է հատկացվում եկամտի չափին ն կայունությանը, ընթացիկ ծախսերը, տոկոսը ն հիմնական պարտքը մարելու բավարարությանը: Եթե տնօրինվող եկամուտը (ամսական ընդհանուր եկամուտը՝ հանած ամսական բոլոր ծախսերը) փոքր է պարտքը սպասարկելու ամսական գումարից (տոկոսներ` գումարած հիմնական պարտքը), ապա հաճախորդի հայտը մերժվում է: Հաճախորդի վարկունակությունը գնահատվում է որպես շատ լավ, եթե պարտքը սպասարկելու գումարը կազմում է տնօրինվող եկամտի 609-ը: Սակայն, բացի վարկառուի ֆինանսական դրությունից, մեծ նշանակություն ունեն այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են նրա բնավորությունը, ընդունակությունները (մասնավորապես սեփական ծախսերը պլանավորելու), տարիքը, առողջությունը, ընտանեկան դրությունը, կրթությունը, գույքը ն այլն: Անհատական վարկառուի վարկունակության գնահատման առավել հայտնի մոդելը վարկային սկորինգն է: Հաճախորդի բնութագրերը գնահատվում են բալերով, բալերը գումարվում են, ստացված վարկանիշը համեմատվում է շեմային նշանակության հետ: Վարկանիշի ծայրահեղ նշանակությունը որոշվում է վիճակագրական տվյալների հիման վրա ն պարբերաբար վերանայվում է: Տվյալ մոդելում հաշվի առնվող առավել կարնոր գործոններն են տարիքը, ընտանեկան դրությունը, խնամքի տակ գտնվողների թիվը, բնակելի անշարժ գույքը, եկամուտները, հաշիվները բանկերում, զբաղվածության տնողությունն ընդհանրապես ն տվյալ աշխատանքում, տվյալ տեղանքում բնակության տնողությունը, մյուս ֆինանսական հաստատությունների երաշխավորագրերը: Այդպիսի գնահատման հիմնական նախապայմանն այն է, որ դիտարկելով նախկինում վարկ ստացած մարդկանց մեծ խմբերը՝ բանկը կարող է որոշել այն ֆինանսական, տնտեսական ն շարժառիթային գործոնները, որոնք ազդում են վարկի մար-

______________

Տե՛ս ԲօՏ6 Ք6t6r Տ. Շօmm6rՇiՁ| BՁոՈ ԽՁոՁg6m6ոt: քrօdսՇiոg Ձոd Տ6||iոg fiոՁոՇiՁ| Տ6rviՇ6Տ. - ՈՏՃ: |ԲՄ|Ւ, 1994. Ք. 257-258

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ման վրա: Ավելին՝ ենթադրվում է, որ նույն այդ գործոնները, ոչ նշանակալի ճշգրտումներով, որոշում են վարկերի վերադարձելիությունը նան ապագայում: Այս ենթադրությունը կարող է դառնալ սխալ տնտեսական կամ այլ գործոնների փոփոխությունների դեպքում: Վերջինը պատճառներից մեկն է, որ անընդհատ ստուգվում ն վերանայվում են վարկունակության գնահատման համակարգերը: Մեթոդի հեղինակ Դ.Դյուրանը նշում է, որ առաջարկված մոտեցումը կարող է օգնել գնահատել սովորական վարկառուի հուսալիությունը, սակայն առանձնահատուկ դեպքերում մեթոդի կանխատեսումների վրա հենվել չի կարելի: Դյուրանը բացահայտել է գործոնների խումբ, որը թույլ է տալիս որոշել վարկային ռիսկի աստիճանը սպառողական վարկեր տրամադրելիս: Նա միավորները հաշվարկելիս օգտագործում է հետնյալ գործակիցները. » տարիքը. 0.001 բալ՝ 20 տարուց ավելի յուրաքանչյուր տարվա համար (առավելագույնը՝ 0.3), » սեռը. կին` 0.4, տղամարդ` 0 բալ, » բնակության ժամկետը. 0.042 բալ՝ տվյալ տեղանքում բնակության յուրաքանչյուր տարվա դիմաց (առավելագույնը՝ 0.42 բալ), » մասնագիտությունը. 0.55 բալ` ցածր ռիսկով, 0` բարձր, ն 0.16` մյուս մասնագիտությունների գծով, » ճյուղում աշխատանքը. 0.21 բալ՝ հանրային հատվածի ձեռնարկություններում, պետական հիմնարկություններում, բանկերում, բրոկերային ընկերություններում աշխատանքի դիմաց, » զբաղվածությունը. 0.059 բալ՝ տվյալ կազմակերպությունում աշխատանքի յուրաքանչյուր տարվա դիմաց (առավելագույնը 0.59 բալ), » ֆինանսական ցուցանիշներ. 0.45 բալ բանկային հաշվի առկայության համար, 0.35` անշարժ գույք տիրապետելու, 0.19` կյանքի ապահովագրության պոլիսի առկայության դեպքում: Կիրառելով նշված գործակիցները՝ Դյուրանը որոշեց այն սահմանը (1.25 բալ), որով բաժանվում են «լավ» ն «վատ» վարկառուները: Հաճախորդը, որը հավաքում է 1.25 բալից ավելի, կարող է գտնվել չափավոր ռիսկի խմբում, իսկ 1.25 բալից քիչ հավաքողը համարվում է բանկի համար ոչ ցանկալի: Վարկային սկորինգի գործակիցներ կարող են դիտվել նան հաճախորդի այնպիսի բնութագրիչներ, ինչպիսիք են հաճախորդի մասնակցությունը գործարքին (միջոցների որքան մեծ մասնակցություն է բերում հաճախորդը, այնքան բարձր է նրա վարկանիշը), վարկի նպատակը, ընտանեկան դրությունը (նախապատվությունը տրվում է երեքից պակաս երեխա ունեցող ընտանիքին), առողջական վիճակը, կրթությունը, տարեկան զուտ եկամուտը, բանկային հաշվի միջին մնացորդը, վարկի ժամկետը (երկարաժամկետ վարկերն ավելի ռիսկային են ն, հետնաբար, նվազեցնում են գնահատականը): Հարկ է հաշվի առնել նան այն, որ բնակության ն աշխատանքի վայրի հաճախակի փոփոխությունները լրացուցիչ առիթ են վարկառուի կայունության ն հուսալիության մեջ կասկածելու համար: Օրինակ՝ բանկը ֆիզիկական անձ վարկառուների վարկունակությունը գնահատելու համար կարող է կիրառել վարկային սկորինգի հետնյալ համակարգը (տե՛ս թիվ 18.2.1.13 աղյուսակը)1:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Աղյուսակ 18.2.1.13. Ֆիզիկական անձանց վարկունակության գնահատման վարկային սկորինգի համակարգի օրինակ Հաճախորդի բնութանիրը 1. Հաճախորդի տարիքը. մինչ- 30 տարի, մինչ- 50 տարի, 50 տարուց ավելի

2. Խնամակալության տակ ·տնվողները. չկա, մեկը, երեքից քիչ, երեքից ավելի

3. Բնակարանային պայմանները. սեփական բնակարան, վարձակալում է, այլ (բնակվում է ընկերների, ընտանիքի հետ) 4. Ընթացիկ հաշվում բնակության տ-ողություն. մինչ- 6 ամիս, մինչ- 2 տարի, մինչ- 5 տարի, 5 տարուց ավելի 5.Հաճախորդի տարեկան եկամուտը մինչ- 1200 ԱՄՆ դոլար, մինչ- 2400 ԱՄՆ դոլար, մինչ- 3600 ԱՄՆ դոլար, 3600 ԱՄՆ դոլարից ավելի

Բա| լերը

Հաճախորդի բնութանիրը 6. Մասնա·իտություն,աշխատանքի վայրը. կառավարիչ, որակավորված բանվոր, առանց որակավորման բանվոր, ուսանող, թոշակառու, ·ործազուրկ

7. Ընթացիկ աշխատանքում զբաղվածության տ-ողությունը. մեկ տարուց քիչ, երեք տարուց քիչ, վեց տարուց քիչ, վեց տարուց ավելի 8. Բանկում առկայությունը. ընթացիկ - խնայողական հաշիվների, ընթացիկ հաշվի, խնայողական հաշվի, չկա 9. Երաշխավորա·րերի առկայությունը մեկ, երկուսից ավելի չկա

Բա| լերը

Աղյուսակի տվյաները ցույց են տալիս, որ բալերի առավելագույն քանակությունը հավասար է 67-ի, իսկ նվազագույնը` 22-ի: Ենթադրենք, որ նախկինում տրամադրված վարկերը վերլուծելով՝ բանկը հաշվարկել է, որ 40-ից պակաս վարկանիշով նախկինում տրամադրված վարկերը բանկի համար եղել են խնդրահարույց: Այդպիսով՝ կարելի է դուրս բերել այն «հատման սահմանը», այսինքն՝ վարկի վարկանիշի այն նշանակությունը, որի դեպքում վարկի տրամադրումը բանկի կողմից մերժվում է (տե՛ս թիվ 18.2.1.14 աղյուսակը):

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Աղյուսակ 18.2.1.14.

Վարկերի տարբերակման համակարգը սկորինգի մեթոդի կիրառման պայմաններում

Բալերի քանակությունը (հաճախորդի վարկային սկորիննը)

Մինչ- 40 40-ից մինչ- 45 45-ից մինչ- 50 50-ից մինչ- 55 55-ից մինչ- 60 60-ից մինչ- 65 65-ից ավելի

Վարկի նծով ընդունվոÕ որոշումը Վարկի տրամադրումը մերժել Տրամադրել վարկ 300 ԱՄՆ դոլարի չափով Տրամադրել վարկ 500 ԱՄՆ դոլարի չափով Տրամադրել վարկ 700 ԱՄՆ դոլարի չափով Տրամադրել վարկ 900 ԱՄՆ դոլարի չափով Տրամադրել վարկ 1200 ԱՄՆ դոլարի չափով Տրամադրել վարկ 1500 ԱՄՆ դոլարի չափով

Հարկ է ընդգծել, որ վարկանիշի սահմանային նշանակությունը բանկի կողմից պետք է անընդհատ ենթարկվի վերանայման՝ վարկավորման գործընթացի արդյունքներին համապատասխան: Ակնհայտ է նան, որ տրամադրվող վարկերի մեծությունները կարող են աճել, եթե միջին տարեկան եկամուտները երկրում աճեն: Միննույն ժամանակ, պետք է նկատի ունենալ նան այն, որ հատման բարձր սահմանի ընդունումը կարող է պատճառ դառնալ, որ բանկերը կունենան կորուստներ չտրամադրված վարկերի ձնով: Վարկային սկորինգի առավելությունն այն է, որ այն թույլ է տալիս հաշվի առնել միանգամից բազմաթիվ գործոններ: Այդպիսի գնահատումը փորձագիտական մեթոդի դեպքում սահմանափակված է մարդկային ուղեղի ոչ միանշանակ ամբողջ տեղեկատվությունը վերլուծելու ընդունակությամբ: Մյուս կողմից, փորձագիտական մեթոդն առավել հարմարեցված է տնտեսական միջավայրի ընթացիկ ն ապագա փոփոխությունները հաշվի առնելուն: Փորձառու վարկային մասնագետը պետք է կարողանա շտապ ուշադրության արժանացնել վարկառուի վարկունակության վրա շրջակա միջավայրի փոփոխությունները ն գնահատել դրանց հնարավոր ազդեցությունները: Վարկային սկորինգի մեթոդը նման դեպքերում, որպես կանոն, նվազ արդյունավետ է: Վերջինի թերությունը դրսնորվում է նրանում, որ այն հենվում է նախորդ ժամանակաշրջանների վիճակագրական տվյալների վրա, որոնք կորցրել են իրենց արդիականությունը ն ճշմարտացիությունը՝ կախված տեղ գտած փոփոխությունների հետ: Գործնականում կարող է կիրառվել վարկային սկորինգի ն փորձագիտական մեթոդի համադրումը: Վարկային սկորինգի մեթոդով կարող են որոշվել ակնհայտորեն անհուսալի ն ակնհայտորեն հուսալի հաճախորդները: Այն ֆիզիկական անձինք, որոնց բալային գնահատումն ընկել է այդ երկու չափանշային նշանակությունների միջն, ենթարկվում են լրացուցիչ վերլուծության ավելի մեծ քանակությամբ տեղեկատվության ն վերլուծության գնահատման մեթոդների կիրառումով: Ինչպես ցույց է տալիս փորձը, տեղական բանկերին բնորոշ է այն, որ տեղ է գտել նկատելի «շեղում» վարկունակությունը գնահատելու գործընթացում: Հիմնականում հաշվի է առնվում ապահովության գործոնը: Այն նույնիսկ գերագնահատվում է: Գործնականում բանկերն ունենում են ժամկետանց վարկեր, որոնց գծով գրավի համապատասխան առարկայի տնօրինումը կատարվում է դատական վճիռների հիման վրա: Ժամկետանց պարտավորությունների դիմաց գրավի առարկաների իրա456

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ցումը կատարվում է ՀՀ կառավարության 09.04.2002թ. «Հայաստանի Հանրապետության արդարադատության նախարարության դատական ակտերի հարկադիր կատարման ծառայության կողմից աճուրդի անցկացման կանոնակարգը հաստատելու մասին» թիվ 363 որոշման համաձայն: Սույն կանոնակարգի համաձայն՝ աճուրդն անցկացվում է բաց հրապարակային սակարկությունների միջոցով: Աճուրդին մասնակցելու ցանկություն հայտնած անձինք սահմանված կարգով պարտավոր են վճարել աճուրդի ներկայացված գույքի գնի 59-ի չափով նախավճար: Աճուրդին մասնակցած, սակայն չհաղթած անձի մուծած նախավճարը ենթակա է վերադարձման: Աճուրդն անցկացվում է դասական եղանակով` մեկնարկային գնի բարձրացմամբ: Աճուրդում հաղթող է ճանաչվում այն անձը, որն առաջարկել է ամենաբարձր գինը: Աճուրդը հայտարարվում է չկայացած, եթե աճուրդին չի ներկայացել ոչ մի գնորդ, աճուրդի ընթացքում վաճառվող գույքի մեկնարկային գնի հավելում չի կատարվել, աճուրդում հաղթող անձը չի մուծել գնման գինը: Չկայացած աճուրդից ոչ ուշ, քան մեկ ամսվա ընթացքում անցկացվում է կրկնակի աճուրդ: Ընդ որում, յուրաքանչյուր կրկնակի աճուրդ անցկացնելու դեպքում վաճառվող գույքի նախնական գինն իջեցվում է 109-ով: Երկրորդ ն հետագա յուրաքանչյուր կրկնակի աճուրդում գույքը չվաճառվելու դեպքում գույքը տվյալ աճուրդի մեկնարկային գնով առաջարկվում է պահանջատիրոջը: Եթե պահանջատերը հրաժարվում է գույքը ստանալուց, ապա աճուրդային գործընթացը շարունակվում է: Եթե գույքի գինը գերազանցում է դատական ակտով որոշված պարտքի չափը, ապա պահանջատերը մինչն պայմանագրի կնքումը ն գույքի հանձնումը պարտավոր է պարտապանին վճարել հանձնվող գույքի գնի ն դատական ակտով որոշված պարտքի միջն եղած տարբերությունը: Ի տարբերություն բանկերի վարկային ռիսկի կառավարման մեթոդական ուղեցույցի ն վարկունակության գնահատման մեթոդների, որոնց միջոցով բանկերը կառավարում են վարկային պորտֆելի որակը՝ վարկերի ն դեբիտորական պարտքերի դասակարգման ն հնարավոր կորուստների պահուստների ձնավորման կարգի գործողությունը բանկերի գործունեության վրա ունի կարնոր առանձնահատկություն: Տվյալ կարգի միջոցով միայն ձնավորվում ն օգտագործվում է վարկերի ն դեբիտորական պարտքերի հնարավոր կորուստների պահուստը: Նշված կարգի համաձայն՝ վարկի ռիսկի խմբի գնահատման հիմնական չափանիշը տոկոսների ն վարկի հիմնական գումարի մարման գծով ժամկետանց պարտավորությունների առաջացումը ն վարկային պայմանագրի վերաձնակերպումն է: Այսինքն՝ ռիսկի գնահատման կարգը հենվում է վարկի որակի անկման ն ռիսկի մակարդակի բարձրացման արդեն տեղ գտած փաստի վրա: Ընդ որում բացակայում են հնարավորությունները բանկի վարկային պորտֆելում կարգավորել ռիսկային վարկերի մասնաբաժինը ապագայում: Ուշադրության արժանի է այն, որ եթե համատեղ հաստատված (1995թ. դեկտեմբերի 19-ին` ՀՀ ֆինանսների նախարարի ն ՀՀ ԿԲ նախագահի կողմից) կարգը նվիրված էր բանկերի կողմից տրամադրված միայն վարկերի դասակարգմանը, ապա 1999թ. ապրիլի 27-ին ՀՀ կենտրոնական բանկի խորհրդի թիվ 63 որոշմամբ ն ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարի թիվ 214-Ա հրամանով կրկին համատեղ հաստատվեց «ՀՀ տարածքում գործող բանկերի վարկերի ու դեբիտորական պարտքերի դասակարգման ն հնարավոր կորուստների պահուստների ձնավորման» կարգը (այսուհետ` Կարգ): Այդուհետ դասակարգվում են նան բանկերի դեբիտորական պարտքերը:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Կարգի նպատակներն են՝ շահութահարկի հաշվարկման նպատակով սահմանել համախառն եկամտի նվազեցումները` ակտիվների հնարավոր կորուստների պահուստներին ուղղված գումարների չափով, ինչպես նան բանկային գործունեությունը կարգավորող տնտեսական նորմատիվների հաշվարկման համար օգտագործվող բանկի ընդհանուր կապիտալի ն ակտիվների մեծության վերաբերյալ արժանահավատ տեղեկատվության ստացումը: Կարգի նպատակներից ելնելով՝ բանկերը ձնավորում են ընդհանուր պահուստ` ստանդարտ ակտիվների ն հատուկ պահուստ` խնդրահարույց ակտիվների համար: Ակտիվների հնարավոր կորուստների համար պահուստավորումն իրականացվում է ըստ ակտիվների դասակարգման չափանիշների: Կարգով սահմանվում են ակտիվների դասակարգման օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ չափանիշներ: Նույն կարգի իմաստով վարկեր ն դեբիտորական պարտքեր` ակտիվներ են համարվում բանկի հաշվին (ռիսկով) տեղաբաշխված վարկերը (օվերդրաֆտ, վարկային քարտեր, ներդրված ավանդներ՝ (բացառությամբ ՀՀ ԿԲ-ի), ֆակտորինգի, ֆինանսական լիզինգի, բանկային երաշխիքների ն ակրեդիտիվերի գծով պահանջները), բանկի ռիսկով այլ գործառնությունների գծով (արժեթղթերում ներդրումներից` միայն մուրհակների) ստացվելիք գումարները, մատուցված ծառայությունների գծով ստացվելիք գումարները, տրված կանխավճարները, նախավճարները, այլ ընթացիկ ակտիվները ն վարկային ռիսկ պարունակող հետհաշվեկշռային հոդվածները: Ակտիվների դասակարգումը ակտիվների խմբավորումն է հետնյալ 5 դասերի` 1) ստանդարտ, 2) հսկվող, 3) ոչ ստանդարտ, 4) կասկածելի, 5) անհուսալի: Ակտիվների դասակարգման չափանիշներն ամփոփված են աղյուսակում:

Աղյուսակ 18.2.1.15.

Ակտիվների դասակարգման չափանիշները Ակտիվի դասը

úբյեկտիվ չափանիշ

êուբյեկտիվ չափանիշ

Ստանդարտ

Ակտիվն աշխատող է - ·տնվում է սպասարկման ընթացքում՝ համաձայն պայմա- Համապատասխանում է նա·րի: Կար·ի իմաստով պայմանա·իր է ստանդարտ ակտիվին տրհամարվում սկզբնական պայմանա·իրը ված սահմանմանը (ներառյալ ·րավի պայմանա·իրը)

Հսկվող

Չաշխատող է մինչ- 90 օր

Ոչ ստանդարտ Չաշխատող է 91-180 օր Կասկածելի

Չաշխատող է 181-270 օր

Անհուսալի

Չաշխատող է 271 - ավելի օր

Համապատասխանում է հսկվող ակտիվին տրված սահմանմանը

Համապատասխանում է ոչ ստանդարտ ակտիվին տրված սահմանմանը Համապատասխանում է կասկածելի ակտիվին տրված սահմանմանը

Համապատասխանում է անհուսալի ակտիվին տրված սահմանմանը

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Բանկերն առնվազն 30 օրը մեկ անգամ պետք է միաժամանակ դասակարգեն բոլոր ակտիվները: Դասակարգումը հիմնված է օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ չափանիշների վրա: Օբյեկտիվ չափանիշն ի վերջո ակտիվը որպես ոչ աշխատող դիտարկելն է: Կարգի համաձայն՝ չաշխատող են այն ակտիվները, որոնց. » հիմնական գումարի (կամ դրա մի մասի) մարումը կամ տոկոսների վճարումն ուշացել է սահմանված ժամկետից, կամ » տոկոսային վճարները կապիտալացվել են (գումարվել են չմարված փոխատվության (վարկի) գումարին), կամ » վճարման պայմանները վերանայվել կամ էլ փոխանցվել են նոր փոխատվության գումարին: Այն ակտիվները, որոնց համար սահմանված չեն մարման նախապես որոշված ժամկետներ (օվերդրաֆտները ն այլ գործիքները), համարվում են չաշխատող ակտիվներ, եթե 90 օրվա ընթացքում մարումներ չեն կատարվել, իսկ հաշվում առկա միջոցները բավարար չեն հաշվեգրված տոկոսները մարելու համար: Ընդ որում տոկոսների դադարեցման համար չաշխատող ակտիվների գումարը հաշվարկելիս հիմք է ընդունվում պարտքի հիմնական գումարի գծով փոխառուի չմարված պարտավորության գումարը ն ոչ թե վերջինիս ժամկետանց մասը: Սուբյեկտիվ չափանիշները հիմնված են բանկերի ն ՀՀ կենտրոնական բանկի վերահսկողության ծառայության դատողությունների ն մասնագիտական կարծիքի վրա: Կարգի համաձայն, երբ օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ չափանիշներով ակտիվների դասակարգման ընթացքում առկա են տարբերություններ, ապա բանկի համար առաջնային է առավել խիստ չափանիշը: Բանկի ստանդարտ ակտիվների պորտֆելն իրենից ներկայացնում է համախառն ն խնդրահարույց ակտիվների տարբերությունը: Ստանդարտ են դասակարգվում այն ակտիվները, որոնք սպասարկվում են պայմանագրի համաձայն ն խնդիրներ չեն առաջացնում: Կարգի համաձայն, որպես կանոն, ստանդարտ ակտիվներին բնորոշ են հետնյալ հայտանիշները. » փոխառուի ֆինանսական դրությունը կասկած չի հարուցում, » առկա է ակտիվը մարելու (սպասարկելու) փոխառուի բավարար ունակությունը: Ստանդարտ ակտիվներն ունեն բավարար ապահովվածություն ինչպես հիմնական գումարի, այնպես էլ տոկոսային պարտքի գծով: Ստանդարտ ակտիվների գծով ձնավորվում է միայն ընդհանուր պահուստ: Հսկվող են դասակարգվում այն ակտիվները, որոնք անբողջությամբ համապատասխանում են ստանդարտ ակտիվների սահմանմանը, սակայն դրանց հիմնական գումարի (կամ դրա մի մասի) մարումը կամ տոկոսների վճարումն ուշացել է սահմանված ժամկետից մինչն 90 օր: Հատկանշական է «հսկվող ակտիվի» կիրառման նշանակությունը հատկապես բանկերի կողմից տրամադրվող վարկերի սպասարկման գործընթացի վրա: Այն ինտեգրվել է մինչ այդ կիրառվող (նախկինում ակտիվի «ստանդարտ» դասակարգումից հետո անմիջապես հաջորդում էր «ոչ ստանդարտ» դասակարգումը) սահմանումների ընդհանուր համակարգում: Ժամկետանց ակտիվների նկատմամբ 90 օր ժամկետից ուշացումով «հսկվող ակտիվի» կիրառումը առաջացրել է այն հետնանքը, որ ակտիվների մյուս սահմանումների ն այդպիսիք մնալու 90-օրյա ժամկետնե459

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

րի պահպանման դեպքում ընդհանուր առմամբ երկարացվել է այդ ակտիվները բանկի հաշվեկշռում մնալու տնողությունը: Այդ ժամկետը նախկին 181 օրվա փոխարեն «հսկվող ակտիվների» կիրառումով ներկայումս կազմում է 271 օր: Նշված փաստի պատճառը թերնս այն է, որ ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից հաշվի է առնվել վատորակ ակտիվների գծով բանկերի կողմից իրականացվող, այդ թվում իրավական բնույթի գործողությունների ժամանակատարության հանգամանքը, որը դուրս է բանկերի իրավասությունից առաջին հերթին զուտ ժամկետների առումով ն ամբողջությամբ ենթարկվում է քաղաքացիական իրավունքների պաշտպանության հանրապետությունում գործող օրենսդրությանը: Ոչ ստանդարտ են դասակարգվում այն ակտիվները, որոնց գծով պայմանագրային պարտավորությունները չեն կատարվում` կախված փոխառուի ֆինանսական վիճակից կամ նրա պարտքը մարելու ունակությունից: Ոչ ստանդարտ ակտիվների մեջ ներառվում են. » ժամկետային ակտիվները, որոնց մարումը ժամկետում հնարավոր չէ փոխառուի դրամական միջոցների անբավարար հոսքի պատճառով. » սեփական կապիտալի ն ներգրավված միջոցների միջն հարաբերակցության անբավարար աստիճան ունեցող փոխառուի վարկերը. » այն ակտիվները, որոնք փոխառուն չի կարող մարել նախնական պայմանավորվածության համաձայն, ն որոնք փոխառուի ֆինանսական ոչ բարվոք վիճակի հետնանքով վերանայումների ն դրանց շուրջ բանակցությունների առարկա են: Կարգի համաձայն՝ ոչ ստանդարտ ակտիվներն ունեն ակնհայտ թերություններ, որոնք վտանգում են պարտքի ամբողջությամբ մարելը: Ոչ ստանդարտ ակտիվներին դասվում են նան այն ակտիվները, որոնց հետ կապված է սովորականից ավելի մեծ ռիսկ` կապված փոխառուի ընթացիկ ֆինանսական տեղեկատվության կամ գրավի վերաբերյալ համարժեք փաստաթղթերի բացակայության հետ: Ոչ ստանդարտ ակտիվի դասակարգումը պարզելու համար հաշվի են առնվում նան գործոններ, ինչպիսիք են ակտիվի սպասարկման պայմանների շարունակական վերանայումները, փոխառուի կողմից ավելի նպաստավոր պայմաններով ակտիվի մարման վերաբերյալ առաջարկով հանդես գալը, ոչ համարժեք գրավի առկայությունը: Կասկածելի ակտիվներն ունեն ոչ ստանդարտ ակտիվների բոլոր հատկանիշները, սակայն առավել խնդրահարույց են, ինչի արդյունքում դրանց հավաքագրումը տվյալ պահին դառնում է չափազանց դժվար կամ անհնար: Կասկածելի ակտիվների դեպքում զգալի կորուստների հավանականությունը բարձր է, բայց կորուստների չափերը պարզ չեն, ինչը հիմնականում պայմանավորված է մի շարք կարնոր ն հատուկ գործոններով, որոնք կարող են բարելավել այս ակտիվի վիճակը: Այսպիսով՝ այս ակտիվի դասակարգումը՝ որպես անհուսալի, հետաձգվում է մինչն վերջինիս հետ կապված հանգամանքների հստակեցումը: Անհուսալի ակտիվներն անհավաքագրելի ն ամբողջությամբ արժեզրկված ակտիվներն են, որոնց հաշվառումը հաշվեկշռում որպես ակտիվներ այլնս նպատակահարմար չէ: Այս դասակարգումը չի նշանակում, որ ակտիվը հնարավոր չէ վերականգնել ապագայում, բայց դրա հաշվապահական ճանաչումը տվյալ պահին պետք է լինի որպես արժեզրկված ակտիվ: Ընդհանուր պահուստը հաշվեկշռում ակտիվին հակակշիռ գրանցված պահուստ է,

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

որը ձնավորվում է ստանդարտ ակտիվների գծով` ընդհանուր պահուստին կատարվող հատկացումների հաշվին: Վերջիններս ճանաչվում են որպես ծախս բանկի «Եկամուտների ն ծախսերի մասին» հաշվետվությունում` ելնելով ակտիվների գծով ապագա, բայց դեռնս չպարզաբանված կորուստների առաջացման հավանակունությունից: Հատուկ պահուստը հաշվեկշռում ակտիվին հակակշիռ գրանցված պահուստ է, որը ձնավորվում է հսկվող, ոչ ստանդարտ, կասկածելի ն անհուսալի դասակարգված ակտիվների գծով` հատուկ պահուստին կատարվող հատկացումների հաշվին: Վերջիններս նույնպես ճանաչվում են որպես ծախս բանկի «Եկամուտների ն ծախսերի մասին» հաշվետվությունում՝ ելնելով վերոհիշյալ ակտիվների գծով պարզաբանված կորուստների առաջացման հավանականությունից: Չճանաչված տոկոսային եկամուտը հսկվող, ոչ ստանդարտ, կասկածելի ն անհուսալի դասակարգված ակտիվների գծով կուտակված, սակայն դեռնս փաստացի չհավաքագրված տոկոսին հակակշիռ գրանցված պահուստն է: Այն ձնավորվում է ակտիվը չաշխատող դասակարգելիս նրա գծով արդեն իսկ հաշվեգրված տոկոսների ն հետագայում դրանց հաշվեգրումների չափով պահուստին կատարվող հատկացումների հաշվին: Կարգի համաձայն՝ ապահովվածություն չունեցող (բլանկային) են դասվում այն ակտիվները, որոնք բավարարում են հետնյալ բոլոր պայմանները միաժամանակ. » ապահովված չեն գրավով, առնվազն նախորդ հաշվետու ն ընթացիկ ժամանակաշրջանում շահույթով աշխատած իրավաբանական անձի երաշխավորությամբ կամ երաշխիքով, բյուջետային երաշխիքով, » ապահովված չեն փոխառուի ֆինանսական վիճակը բնութագրող բավարար տեղեկատվությամբ, » ապահովված չեն փոխառության վերադարձելիությունը հիմնավորող տեղեկատվությամբ (գործարար ծրագիր, պայմանագրեր ն այլն), ինչպես նան այլ հիմնավոր փաստաթղթերով, » չեն հանդիսանում ապրանքների, աշխատանքների, ծառայությունների ձեռքբերման համար կատարված կանխավճար կամ առհաշիվ տրված գումար: Տոկոսների կապիտալացումը գործընթաց է, որի արդյունքում չվճարված տոկոսները, պայմանագրի համաձայն, դրանց վճարման կամ վարկի մարման օրը գումարվում են ակտիվի չմարված մասին: Վերանայված պայմաններով են այն ակտիվները, որոնք, պայմանագրի համաձայն, վերաֆինանսավորվել են, կամ որոնց մարման ժամկետները կամ մյուս պայմանները վերանայվել են, գումարները փոխանցվել են ակտիվային նոր գործիքներին, կամ էլ պայմանները վերանայվել են փոխառուի համար առավել նպաստավոր ուղղությամբ, որը պայմանավորված է նրա վատ ֆինանսական դրությամբ ն նրա պարտքը մարելու կարողությամբ: Իսկ վերաֆինանսավորված ակտիվներն այն ակտիվներն են, որոնց մարումն իրականացվել է նոր ստանձնված պարտավորությունների աղբյուրների հաշվին: Երկրի տարածքում գործող յուրաքանչյուր բանկ ակտիվների հնարավոր կորուստները ծածկելու նպատակով վարում է առանձին հաշիվներ` ընդհանուր ն հատուկ պահուստների համար: Այդ պահուստների մեծությունը ճշգրտվում է ակտիվների յուրաքանչյուր դասակարգման ամսաթվին: Բանկերն առվազն 30 օրը մեկ անգամ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

պետք է միաժամանակ դասակարգեն բոլոր ակտիվները, ընդ որում դասակարգման օր պետք է լինի նան հաշվետու ամսվա վերջին բանկային օրը: Բանկերը ձնավորում են ընդհանուր պահուստ` ստանդարտ ակտիվների գումարի 19-ի չափով: Բանկերը ձնավորում են նան հատուկ պահուստ` յուրաքանչյուր հսկվող ակտիվի 10, ոչ ստանդարտ ակտիվի 20, կասկածելի ակտիվի 50 ն անհուսալի ակտիվի 1009-ի չափով: Բանկերը պարտավոր են մշակել վարկերի ու դեբիտորական պարտքերի (ակտիվների) դասակարգման ն հնարավոր կորուստների պահուստների ձնավորման ներքին կանոնակարգ՝ հիմնական կարգի դրույթներին համապատասխան: Այդ ներքին կանոնակարգով բանկերն ինքնուրույն, առանց ՀՀ կենտրոնական բանկի վերահսկողության ծառայության միջամտության, կարող են ավելացնել հատկացումները ընդհանուր պահուստին` ստանդարտ ակտիվների համար մինչն 29-ը, իսկ հատուկ պահուստին հսկվող ակտիվի համար մինչն 15, ոչ ստանդարտ ակտիվի համար` մինչն 25 ն կասկածելի ակտիվի համար` 709-ը: Կարգի համաձայն, եթե ակտիվը ճանաչվում է անհուսալի, այն նույն օրվա ընթացքում պետք է դուրս գրվի բանկի հաշվեկշռից` «հատուկ պահուստի» հաշվին, ն բանկը շարունակում է այն հաշվառել հաշվեկշռի ծանուցման հաշիվներում: Կարգով սահմանված չաշխատող ակտիվները, այդպիսին դասակարգվելուց սկսած, պետք է հաշվառվեն ոչ կուտակային մեթոդով, ինչը նշանակում է, որ այն տոկոսը, որը կուտակվել է, բայց չի հավաքագրվել, այլնս չի կարող գրանցվել որպես տոկոսային եկամուտ: Այդ ակտիվների գծով հաշվեգրված տոկոսները պետք է գրանցվեն «չճանաչված տոկոսային եկամտի (ն (կամ) տուժանքի)» հաշվին: Տոկոսի հաշվեգրումը շարունակվում է, սակայն այն այդուհետ չի գրանցվում որպես տոկոսային եկամուտ մինչն դրա վճարումը: Այն տոկոսները, որոնք արդեն հաշվեգրվել են, սակայն չեն հավաքագրվել միննույն (հաշվետու) ժամանակաշրջանի ընթացքում, պետք է «տոկոսային եկամուտներ» հաշվից փոխանցվեն «չճանաչված տոկոսային եկամուտ» հաշվին: Իսկ այն տոկոսները, որոնք հաշվեգրվել են նախորդ ժամանակաշրջանի ընթացքում, սակայն չեն հավաքագրվել, ճանաչվում են որպես ծախս` գրանցվելով «չճանաչված տոկոսային եկամուտ» հաշվին: Չաշխատող ակտիվի նկատմամբ հաշվեգրման սկզբունքը վերականգնվում է միայն ժամկետանց հիմնական գումարի ն տոկոսների, ինչպես նան տուժանքներն ամբողջությամբ մարելու դեպքում: Հաշվեգրված, բայց դեռնս չգանձված տոկոսները, որոնք գրանցվում են «չճանաչված տոկոսային եկամուտ» հաշվում, ենթակա են հաշվեկշռից դուրսգրման` համապատասխան ակտիվը անհուսալի ճանաչելու պահին: Հաշվեկշռից դուրս գրելուց հետո բանկը հաշվառում է դրանք ծանուցման հաշիվներում ն կարող է շարունակել տոկոսների ն տուժանքների հաշվեգրումը:

______________

ՀՀ ԿԲ խորհրդի թիվ 237-Ն որոշումը լրացվել - փոփոխությունների է ենթարկվել 24.12.2004 թ., թիվ 357-Ն, 11.03.2005թ., թիվ 101-Ն, 26.04.2005թ., թիվ 195-Ն որոշումներով: Տե՛ս «Բանկերի - բանկային ·ործունեության մասինի ՀՀ օրենքը՝ ընդունված է 30.09.1996, հոդ. 35, կետ 2:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Կարնոր է ծանուցման հաշիվներում հաշվառվող ակտիվների ն տոկոսների դուրսգրման կարգը: Այդ հաշիվներում հաշվառվող ակտիվների դիմաց վճարում կամ փոխհատուցում ստանալիս հաշվեկշռում վերականգնվում է դուրս գրված ակտիվը կամ դրա մի մասը` թղթակցելով «հատուկ պահուստ» հաշվի հետ: Վերականգնված ակտիվը մարվում է` թղթակցելով դրամական միջոցների կամ համապատասխան ակտիվի հաշվի հետ: Ընդ որում, ակտիվների հերթական դասակարգումը ն պահուստների ճշգրտումներն իրականացնելիս բանկն ընդհանուր ն հատուկ պահուստներում առկա ավելցուկային մնացորդներն ուղղում է եկամուտների հաշվին: Ծանուցման հաշիվներում հաշվառվող տոկոսների դիմաց վճարում ստանալիս հաշվեկշռում վերականգնվում է դուրս գրված տոկոսը կամ դրա մի մասը` թղթակցելով «տոկոսային եկամուտ» հաշվի հետ: Վերականգնված տոկոսը մարվում է` թղթակցելով դրամական միջոցների կամ համապատասխան այլ ակտիվի հաշվի հետ: Նույն հաշիվներում հաշվառվող ակտիվները ն տոկոսները (կամ դրանց մի մասը) դուրս են գրվում ծանուցման հաշիվներից այն դեպքում, երբ բանկի կողմից զիջվել են ակտիվը կամ տոկոսը, կամ երբ ակտիվի ն տոկոսների նկատմամբ պահանջի իրավունքի գծով լրացել է ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված վաղեմության ժամկետը: 18.2.2. Առնտրային բանկերի ներդրումային գործառնությունները ՀՀ տարածքում գործող բանկերի ինվեստիցիոն ն բաժանորդագրական գործունեությունը ներկայումս կարգավորվում է «Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին» ՀՀ օրենքի ն ՀՀ կենտրոնական բանկի խորհրդի 2004թ. սեպտեմբերի 20-ի թիվ 237-Ն որոշմամբ հաստատված կանոնակարգ 2-ի երկրորդ գլխի պահանջներով1: Այս փաստաթղթով ն համապատասխան օրենքով բանկերին արգելվում է առանց կենտրոնական բանկի նախագահի նախնական համաձայնության իրականացնել գործարքներ կամ գործառնություններ, որի արդյունքում բանկի մասնակցությունը մեկ այլ անձի կանոնադրական հիմնադրամում 4,999 ն ավելի է, այդպիսի մասնակցությունը գերազանցում է տվյալ բանկի ընդհանուր կապիտալի 159-ը, բոլոր անձանց կանոնադրական հիմնադրամներում նման մասնակցությունների ընդհանուր գումարը գերազանցում է տվյալ բանկի ընդհանուր կապիտալի 359-ը2: Նման սահմանափակման պատճառը պետք է տեսնել կենտրոնական բանկի կողմից բուն բանկային գործունեությունից միջոցների տարերային հեռացումը կանխարգելելու մեջ: Երբ վարկային ներդրումները գործող բանկերի հիմնական եկամտաբեր ակտիվներն են, որոնց որակը հույժ կարնոր է դրանց հաջող գործունեության համար, ն դրանով կարող են բացատրվել 1995 թ. հետո առ այսօր վարկերի ն դեբիտորական պարտքերի համատեղ դասակարգման ն պահուստի ձնավորման խնդիրների լուծ-

______________

Տե՛ս ՀՀ արժեթղթերի հանձնաժողովի 2005թ. ·ործունեության տարեկան ծրա·իրը, էջ 8: Ներկայացվել է Ազ·ային ժողովին «ՀՀ 2005թ. պետական բյուջեի մասինի ՀՀ օրենքի նախա·ծի հետ: Ըստ նույն աղբյուրի՝ 2003թ. արժեթղթերով ·ործարքների ծավալը կազմել է 37,4 մլրդ դրամ, իսկ 2004թ. առաջին կիսամյակում՝ 42,3 մլրդ դրամ:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

մանն ուղղված շարունակական անդրադարձերը, ապա բանկերի ինվեստիցիոն գործունեության կապակցությամբ բնորոշ է այն, որ «Հայաստանի արժեթղթերի շուկայում շրջանառվող հիմնական գործիքներն են պետական պարտատոմսերը ն կորպորատիվ բաժնետոմսերը: Կատարված գործարքների գերակշիռ մասն իրականացվել է պետական պարտատոմսերով: Մասնավորապես, 2003թ. ընթացքում պետական պարտատոմսերով գործարքների ծավալը կազմել է մասնագիտացված անձանց կողմից կատարված գործարքների ընդհանուր ծավալի 999-ը, իսկ 2004թ. առաջին կիսամյակի ընթացքում` 989-ը»1: Նշված է գլխավոր պատճառը, որ «ՀՀ տարածքում գործող բանկերի ինվեստիցիոն արժեթղթերում ներդրումների հնարավոր կորուստների ձնավորման ն օգտագործման» կարգը 1998թ. սեպտեմբերին ՀՀ կենտրոնական բանկի ն ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության կողմից համատեղ հաստատվելուց հետո առ այսօր գործում է առանց փոփոխությունների: Կարգը շահութահարկի հաշվարկման նպատակով սահմանում է ինվեստիցիոն արժեթղթերում բանկերի ներդրումների դասակարգման, դրանց հնարավոր կորուստների պահուստի ձնավորման ու օգտագործման հարցերը: Կարգի նպատակներով ինվեստիցիոն արժեթղթեր են համարվում բաժնետոմսերը, ոչ պետական պարտատոմսերը, ներդրումներն այլ անձանց կանոնադրական հիմնադրամներում: Ըստ ժամկետայնության՝ այդ արժեթղթերը կարգը ստորաբաժանում է` » ժամկետային արժեթղթերի, որոնք ունեն մարման ամրագրված ժամկետներ, » անժամկետ արժեթղթերի, որոնք չունեն մարման ամրագրված ժամկետներ: Կարգը արժեթղթերը ստորաբաժանում է նան ըստ նպատակայնության: Դրանք են. » վերավաճառքի նպատակով ձեռք բերված արժեթղթերը. այն բոլոր ժամկետային ն անժամկետ արժեթղթերն են, որոնք ձեռք են բերվել վերավաճառքի նպատակով ն արագ կարող են վերածվել բարձրիրացվելի ակտիվների, » վաճառքի համար նախատեսվող արժեթղթերը. այն բոլոր արժեթղթերն են, որոնք ձեռք բերողը մտադիր չէ վաճառել մոտակա (կարճատն) ժամանակահատվածում, սակայն դրանք կարող են վաճառվել ն սովորաբար չեն պահվում մինչն մարման ժամկետի ավարտը (ժամկետային արժեթղթեր) կամ պահվում են մեկ տարուց պակաս ժամկետով (անժամկետ արժեթղթեր), » մինչն մարման ժամկետի ավարտը պահվող արժեթղթերը ն անժամկետ արժեթղթերը. այն ժամկետային արժեթղթերն են, որոնք ձեռք բերողը մտադիր է պահել մինչն մարման ժամկետի ավարտը, ինչպես նան այն անժամկետ արժեթղթերն են, որոնք պահվում են երկարատն ժամանակահատվածում (լրացուցիչ շահույթ ստանալու, արժեթուղթ թողարկողի վրա ներազդելու ն/կամ վերահսկելու նպատակով): Բացի այդ, կարգի համաձայն, բաժնետոմսերը ստորաբաժանվում են նան ըստ գնահատման եղանակի` գնանշվող ն չգնանշվող բաժնետոմսերի: Գնանշվող բաժնետոմսերը ՀՀ տարածքում գործող ֆոնդային բորսաներում, ինչպես նան արժեթղթերի շուկայի կարգավորում ն վերահսկում իրականացնող պետական լիազորված մարմնի կողմից սահմանված ցանկում ընդգրկված օտարերկրյա ֆոնդային բորսաներում պարբերաբար գնանշվող բաժնետոմսերն են: Գնանշվող բաժնետոմսերը պետք է բավարարեն հետնյալ չափանիշները միաժամանակ`

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

» բաժնետոմսերի լիստինգի մեջ ներառումը ոչ պակաս, քան մեկ ֆոնդային բորսայում կամ բորսայական գործառնություններ իրականացնող հաստատությունում, » նախորդ եռամսյակի տվյալներով՝ բորսայում տվյալ բաժնետոմսի միջին ամսական նվազագույն շրջոնառությունը կազմում է մեկ միլիոն դրամ, » բաժնետոմսերի գնանշման հրապարակումը: Ինվեստիցիոն արժեթղթերի հնարավոր կորուստների պահուստ ձնավորվում է այն բաժնետոմսերի, ոչ պետական պարտատոմսերի ն այլ անձանց կանոնադրական հիմնադրամներում ներդրումների նկատմամբ, որոնք, լինելով ժամկետային կամ անժամկետ, պահվում են մինչն մարման ժամկետը: Պահուստը չի ձնավորվում վերավաճառքի նպատակով ձեռք բերված կամ վաճառքի համար նախատեսվող ինչպես ժամկետային, այնպես էլ անժամկետ արժեթղթերի գծով: Պահուստը չի ձնավորվում նան նշված ժամկետային ն անժամկետ արժեթղթերի գծով ստացվելիք գումարների (զեղչատոկոս, հավելավճար, շահաբաժիններ) համար: Ժամկետային արժեթղթերի հնարավոր կորուստների պահուստին մասհանումները կատարվում են թիվ 18.2.2.1. աղյուսակում նշված չափերով:

Աղյուսակ 18.2.2.1.

Արժեթղթերի դասակարգումը ն պահուստին կատարվող մասհանումների համապատասխան չափերը ԱրÅեթÕթերի դասակարնումն ըստ դրանց մարման Åամկետը լրանալուց հետո Åամկետանց ûրերի

Պահուստին կատարվոÕ մասհանումների սահմանաչափերը տոկոսներով

2.Արժեթղթի մարման ժամկետը լրանալու պահից մինչ- 60-րդ օրը ներառյալ

Ռիսկային՝ 2-209

1. Արժեթղթերի ձեռքբերման պահին

3. Արժեթղթի մարման օրվան հաջորդող 61-րդ օրվանից մինչ- 90-րդ օրը ներա4. Արժեթղթի մարման օրվան հաջորդող 91-րդ օրվանից մինչ- 180-րդ օրը ներառյալ

5. Արժեթղթի մարման օրվան հաջորդող 181-րդ օրվանից

Ոչ ռիսկային՝ 29

Միջին ռիսկային՝ 20-709 Բարձր ռիսկային՝ 70-1009 Անհուսալի՝ 1009

Ժամկետային արժեթղթերի հնարավոր կորուստների պահուստին մասհանումները, աղյուսակում նշված տոկոսադրույքների նվազագույն ն առավելագույն սահմաններում, բանկերը կատարում են ինքնուրույնաբար` ելնելով դրանց մարման ժամկետի ավարտից հետո ժամկետանց օրերի թվից ն թողարկողի ֆինանսական վիճակի գնահատումից:

______________

Թողարկողի ֆինանսական կայունությունը բնութա·րող Գ ·ործակցի մեծությունը սահմանվում է կախված թողարկողի շրջանառու ակտիվների (Աշ) - ընդհանուր ակտիվների (Աը) հարաբերակցությունից հետ-յալ միջակայքերում՝ ա) Գ 6 1, եթե Աշ/Աը » 0.5, բ) Գ60.7, եթե 0.5 » Աշ/Աը » 0.3, ·) Գ 6 0.5, եթե Աշ/Աը Հ 0.3:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Ընդ որում, գնանշվող բաժնետոմսերի պահուստին մասհանումները կատարվում են ըստ թողարկողի բաժնետոմսերի ամբողջ պորտֆելի գծով` դրա շուկայական միջին արժեքը հաշվեկշռային միջին արժեքի համեմատությամբ նվազելու դեպքում: Տվյալ թողարկողի բաժնետոմսի հաշվեկշռային միջին արժեքը որոշվում է որպես դրանց ձեռքբերման փաստացի արժեքների միջին կշռված մեծություն: Թողարկողի բաժնետոմսի միջին շուկայական արժեքը որոշվում է որպես նախորդ եռամսյակի ընթացքում բորսայում տվյալ բաժնետոմսի շրջանառության ծավալներով կշռված առք ու վաճառքի միջին գին: Պահուստին կատարվող մասհանումների գումարը որոշվում է հետնյալ բանաձնով. Մ(1) Հ (ՀԱ-ՇԱ) » Ք - ՆՊ, որտեղ` Մ(1) -ը պահուստին կատարվող մասհանումների գումարն է. ՀԱ - ն բաժնետոմսերի հաշվեկշռային միջին արժեքն է. ՇԱ - ն բաժնետոմսերի միջին շուկայական արժեքն է. Ք - ն տվյալ թողարկողի արժեթղթերի քանակն է. ՆՊ - ն տվյալ բաժնետոմսի պորտֆելի գծով նախկինում ձնավորված պահուստի մեծությունն է: Ընդ որում, եթե Մ(1)-ը բացասական մեծություն է, ապա այդ գումարի չափով նվազեցվում է նախկինում ձնավորված պահուստը: Չգնանշվող բաժնետոմսերի` ներդրումների պահուստին մասհանումները կատարվում են յուրաքանչյուր թողարկողի բաժնետոմսերի կամ ներդրման ամբողջ գումարի գծով` դրանց ընթացիկ արժեքը հաշվեկշռային միջին արժեքի համեմատությամբ նվազելու դեպքում: Չգնանշվող բաժնետոմսերի հաշվեկշռային միջին արժեքը որոշվում է որպես նախորդ եռամսյակում դրանց ձեռքբերման արժեքների միջին կշռված մեծություն: Յուրաքանչյուր թողարկողի չգնանշվող բաժնետոմսի ընթացիկ արժեքը որոշվում է հետնյալ բանաձնով. ,

որտեղ` ԸԱ(1) - ը տվյալ թողարկողի մեկ բաժնետոմսի ընթացիկ արժեքն է. Ա - ն թողարկողի ակտիվների հանրագումարն է. Պ - ն թողարկողի պարտավորություններն են. Ք - ն տեղաբաշխված բաժնետոմսերի ընդհանուր քանակն է. Գ - ն արժեքի ճշտման գործակիցն է, որը բնութագրում է թողարկողի ֆինանսական կայունությունը1: Ներդրումների ընթացիկ արժեքը որոշվում է հետնյալ բանաձնով. ԸԱ(2) Հ (Ա - Պ) » Ն (9) » Գ, որտեղ` Ն (9) - ն կանոնադրական հիմնադրամում ներդրումն է տոկոսային արտահայտությամբ: Պահուստին կատարվող մասհանումների գումարը որոշվում է հետնյալ բա-

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

նաձների միջոցով` ա) չգնանշվող բաժնետոմսի համար. Մ(2) Հ (ՀԱ-ԸԱ(1)) » Ք - ՆՊ, որտեղ` Մ(2) - ը պահուստին կատարվող մասհանումների գումարն է. ՀԱ - ն բաժնետոմսի հաշվեկշռային միջին արժեքն է. ԸԱ - ն տվյալ թողարկողի մեկ բաժնետոմսի ընթացիկ արժեքն է. ՆՊ - ն տվյալ բաժնետոմսի գծով նախկինում ձնավորված պահուստի մեծությունն է: Ընդ որում, բացասական մեծության դեպքում այդ գումարի չափով նվազեցվում է նախկինում ձնավորված պահուստը: բ) ներդրումների համար. Մ(3) Հ ՀՆ - ԸՆ - ՆՊ, որտեղ` ՀՆ - ն ներդրումների հաշվեկշռային արժեքն է. ԸՆ - ն ներդրումների ընթացիկ արժեքն է. ՆՊ - ն տվյալ ներդրման գծով նախկինում ձնավորված պահուստի մեծությունն է: Կրկին` բացասական մեծության դեպքում այդ գումարի չափով նվազեցվում է նախկինում ձնավորված պահուստը: Չգնանշվող բաժնետոմսերի ն ներդրումների գնահատումն ու պահուստի մեծության ճշտումը բանկերն իրականացնում են ինքնուրույնաբար, իրենց կողմից ընտրված պարբերականությամբ, սակայն ոչ պակաս, քան տարին մեկ անգամ` թողարկողի ֆինանսական հաշվետվությունների արդյունքներով: Կարգի համաձայն՝ ժամկետային արժեթղթերն անհուսալի են ճանաչվում ժամկետանց դառնալու 181 օրը, ինչպես նան այն դեպքում, երբ թողարկողն օրենսդրությամբ սահմանված կարգով սնանկ է ճանաչվել: Անժամկետ արժեթղթերն անհուսալի են ճանաչվում, երբ թողարկողն օրենսդրությամբ սահմանված կարգով սնանկ է ճանաչվել կամ լուծարվել է առանց իրավահաջորդության: Ինվեստիցիոն արժեթղթերում ներդրումների հնարավոր կորուստների պահուստի միջոցներն օգտագործվում են միայն անհուսալի ճանաչված արժեթղթերի դուրսգրման համար: Եթե տվյալ արժեթղթի գծով ձնավորված պահուստի միջոցները չեն բավարարում դրանց արժեքի դուրսգրման համար, ապա այդ տարբերության չափով կատարվում է լրացուցիչ մասհանում պահուստին, ն այնուհետն անհուսալի ճանաչված արժեթղթերի արժեքը դուրս է գրվում պահուստի միջոցների հաշվին: Անհուսալի ճանաչված արժեթղթերը դուրս են գրվում «Ինվեստիցիոն արժեթղթերի հնարավոր կորուստների պահուստ» հաշվի միջոցներից՝ Կարգի համաձայն, դրանց անհուսալի դառնալու օրվանից մինչն տվյալ ամսվա վերջին աշխատանքային օրը: Այն գումարները, որոնք, Կարգի համաձայն, հաշվեգրվել են բանկի եկամուտներին, սակայն չեն մարվել նախատեսված ժամկետներում, դուրս են գրվում դրանց ժամկետանց դառնալու օրվանից հաշված 90-րդ օրը կամ անհուսալի ճանաչված արժեթղթերի դուրսգրման օրը: Թողարկողի անվճարունակության հետնանքով անհուսալի ճանաչված արժեթղթերի դուրսգրումը բանկի հաշվեկշռից չի համարվում այդ պարտավորության անվավեր ճանաչում: Հաշվեկշռից դուրս գրված անհուսալի արժեթղթերը դուրսգրման պահից սկսած առնվազն հինգ տարի հաշվառվում են բանկի համապատասխան ծա467

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

նուցման հաշիվներում ն այդ ընթացքում չմարվելու դեպքում միայն կարող են դուրս գրվել նան ծանուցման հաշիվներից: Բացառություն է կազմում այն դեպքը, երբ պարտապանը ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված կարգով լուծարվել է: Կարգի համաձայն՝ անհուսալի ճանաչված ն պահուստի հաշվին հաշվեկշռից դուրս գրված արժեթղթերի գծով պարտավորությունների լրիվ կամ մասնակի մարման դեպքում վերականգնված գումարներն ամբողջությամբ հաշվեգրվում են բանկի տվյալ հաշվետու ժամանակահատվածի եկամուտներին: Այսպիսով՝ բանկերի ակտիվների որակի կարգավորմանն ուղղված թվով չորս փաստաթղթերի փաթեթը միավորող մոտեցումների ընդհանրությունն արտացոլվել է թիվ 1 գծապատկերում: Գծապատկերը ցույց է տալիս, որ բանկերի ակտիվային գործունեությունը կարգավորող փաստաթղթերից յուրաքանչյուրի իրական ազդեցությունը այդ գործունեություն վրա տեղ է գտնում ժամանակի միջոցով: Բանկերի ակտիվների որակի կարգավորման փաստաթղթերի տեղը ժամանակի մեջ

Գծապատկեր 1

Գծապատկերում փաստաթղթերից յուրաքանչյուրի տեղադրումը ժամանակի ո-

րոշակի հատվածում կրում է պայմանականություն, քանի որ դժվար է պատկերացնել, որ վարկերը տրամադրելիս բանկերը չեն փորձում գնահատել այդ վարկի համապատասխան կարգի համաձայն դասակարգման հետնանքները բանկի գործունեության արդյունքների վրա, կամ այս կամ այն վարկը սահմանված կարգով փաստացի դասակարգելիս վերջինս չի ամփոփվում որոշակի կուտակվող փորձի մեջ, որն ունենում է հստակ ն ուղղակի անդրադարձ բանկի կողմից ապագայում վարկեր տրամադրելու գործընթացը կազմակերպելիս: Սակայն նշված փաստաթղթերը բանկի գործունեության վրա իրենց ազդեցությունը թողնում են գծապատկերում բերված որոշակիությամբ, որտեղ միակ իրական գործոնը ն չափորոշիչը ժամանակն է, ն ներկայի ակտիվային գործունեության որակն իր անխուսափելի գնահատականն ամրագրում է որոշակի ժամանակ անց, կամ մոտ ապագան լինելու է ոչ այնքան հեռավոր անցյալի անհրաժեշտ հետնանքը: Այստեղից է, որ բանկի ակտիվային գործունեության կարգավորմանն ուղղված փաստաթղթերից յուրաքանչյուրը դառնում է այն նախադրույթների, մոտեցումների ն սկզբունքների ամրագրումը, որոնք տեղ են գտնում օրենսդրական ու ենթաօրենսդրական միջոցներով, հենվում ն ազդում են գործնականի վրա, որտեղ փաստաթղթերի որակն ամբողջությամբ կախված է գործնականի դրսնորման բազմազանությունը հնարավորինս հաշվի առնելուց ն ընդհանրացնելուց: Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Որո՞նք են առնտրային բանկերի պասիվային գործառնությունները ն ի՞նչ նպատակ են նրանք հետապնդում: 2. Ներկայացնել բանկային կապիտալի գործառույթները, կազմը, կառուցվածքը, ինչպես նան կապիտալի ձնավորման հիմնական եղանակները: 3. Որո՞նք են առնտրային բանկերի ներգրավված միջոցները: Ներկայացնել դեպոզիտային ն ոչ դեպոզիտային միջոցների հիմնական տարբերությունները: 4. Բացատրել բանկային ավանդի էությունը, առանձնահատկությունները: Տալ ավանդների դասակարգման հիմնական չափանիշները ն ավանդային պորտֆելի կառավարման մեխանիզմները: 5. Բացատրել բանկային հաշվի էությունը, առանձնահատկությունները: 6. Բացատրել առնտրային բանկերի կողմից ոչ դեպոզիտային միջոցների ներգրավման եղանակներն ու մեխանիզմները: 7. Ներկայացնել առնտրային բանկերի ակտիվային գործառնությունները: 8. Ներկայացնել վարկերի ն դեբիտորական պարտքերի հնարավոր կորուստների գծով պահուստների ձնավորման կարգը առնտրային բանկերում: 9. Ներկայացնել ինվեստիցիոն արժեթղթղերի գծով պահուստների ձնավորման կարգը:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ԳԼՈՒԽ 19

ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿԵՐԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ

19.1. ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՌԻՍԿԵՐ

19.1.1. Ռիսկերի էությունը, դասակարգման առանձնահատկությունները Ռիսկը ինչ-որ բան չստանալու վտանգն է կամ այդ վտանգն առաջացնող պայմանների ձնավորման հավանականությունը: Օրինակ` հաճախորդի կողմից իրեն տրամադրված վարկի երկարաձգումը, դեպոզիտների ծավալի աննախադեպ արտահոսքը, բանկի բաժնետոմսերի գնի կամ շահույթի նվազման հավանականությունը, տոկոսադրույքների փոփոխությունը մոտ ապագայում ն այլն: Յուրաքանչյուր տնտեսավարող սուբյեկտ` լինի ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձ, իր գործունեության ընթացքում դիմում է որոշակի ռիսկի: Սակայն ռիսկը արտադրական ն ֆինանսական գործունեության բնագավառներում միանգամայն տարբեր են: Այդ տեսանկյունից էլ տարբերում են ֆինանսական ն ոչ ֆինանսական ռիսկեր: Բանկը՝ որպես ֆինանսական շուկայի սուբյեկտ, իր մեջ կենտրոնացնում է ֆինանսական ռիսկերի մի ողջ համակարգ: Հենց այդ ռիսկերի օպտիմալ կառավարումն էլ հանդիսանում է բանկային գործունեության կարնորագույն խնդիրներից մեկը ն բանկային շահույթի ստացման առաջնային գրավականը: Այսինքն` բանկն իր եկամուտների մեծ մասը ստանում է այն ռիսկերի ստանձնման հաշվին, որը բանկի հաճախորդները չեն կարող կամ չեն ուզում ստանձնել: Տնտեսական անկայունությունը` մի կողմից, բանկային վարկերի վատ որակը (այսինքն` այն հանգամանքը, որ տրամադրված վարկերի զգալի մասը չի վերադարձվում կամ վերադարձվում է ժամկետի խախտումով)` մյուս կողմից, ստիպում են բանկիրներին առանձնահատուկ ուշադրություն կենտրոնացնել բանկային ռիսկերի հնարավոր գնահատման, վերահսկման ն կառավարման վրա: Ռիսկերի կառավարումն իր մեջ ընդգրկում է հետնյալ փուլերը. » ռիսկերի ճիշտ ըմբռնում, » ռիսկերի վերաբերյալ տվյալների հավաքագրում, » ռիսկերի քանակական ն որակական գնահատում, » ընդունելի սահմաններում ռիսկերի կառավարում: Ռիսկերի արդյունավետ կառավարումը, փաստորեն, տարբեր ռիսկերի կիրառման կոորդինացման նկատմամբ գլոբալ ռազմավարական մոտեցում է` ցանկալի արդյունքների ձեռքբերման նպատակով: Ռիսկերի կառավարման գործընթացում անհրաժեշտ է հստակ պատկերացնել, թե տվյալ կազմակերպության համար որն է առաջնային՝ առավելագույն շահույթի ստացումը, թե ռիսկն ընդունելի մակարդակի վրա պահելը: Օրինակ` առնտրային բանկերը ձգտում են առավելագույնի հասցնել շահույթը` ռիսկն ընդունելի մակարդակի վրա պահելով, իսկ ՀՀ ԿԲ-ն ձգտում է նվազագույնի հասցնել ռիսկը` շահույթն ընդունելի մակարդակի վրա պահելով:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ըստ ռիսկի գործունեության միջավայրի ն ազդեցության ոլորտի՝ բանկային ռիսկերը կարելի է ստորաբաժանել երկու խմբի` արտաքին ն ներքին: Արտաքին ռիսկեր Արտաքին ռիսկերի խմբում ներառվում են բանկի գործունեության ընթացքում առաջացող այն ռիսկերը, որոնք կապված չեն բանկի ներքին աշխատանքների, գործունեության կազմակերպման հետ, սակայն կարող են էապես անդրադառնալ բանկի ֆինանսական գործունեության արդյունքների վրա: Այս խմբում ընդգրկվում են հետնյալ ռիսկերը. » երկրի, » քաղաքական, » սոցիալական, » շուկայական, » տարերային աղետների, » տնտեսական, » մակրոտնտեսական, » ֆինանսական, » օրենսդրական, » փոխանցման, » ճյուղային ն այլն: Երկրի ռիսկը որոշվում է՝ ելնելով տվյալ երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացվածության մակարդակից, համաշխարհային տնտեսական համակարգում նրա զբաղեցրած տեղից ն դերից: Այս ռիսկի գնահատումը կարնորվում է արտերկրի հետ գործառնություններ իրականացնելիս (թղթակցային հաշիվների բացում, միջազգային փոխանցումներ ն այլն): Քաղաքական ռիսկը պայմանավորված է երկրում քաղաքական իրավիճակի կտրուկ վատթարացման, պատերազմների ն տարածքային վեճերի առաջացման հավանականությամբ: Սոցիալական ռիսկը պայմանավորված է քաղաքացիական պատերազմներով, գործադուլներով ն այլն: Շուկայական ռիսկն առաջանում է շուկայական տոկոսադրույքների, գների, փոխարժեքների անբարենպաստ փոփոխությունների արդյունքում: Տարերային աղետների կամ ֆորս-մաժորային ռիսկը պայմանավորված է անկանխատեսելի, անհաղթահարելի աղետների առաջացման հավանականությամբ: Այս ռիսկի կառավարման հնարավորությունը տարերային աղետներից ապահովագրումն է: Տնտեսական ռիսկը պայմանավորված է համախառն ազգային արդյունքի նվազմամբ կամ աճի ցածր տեմպերով, ապրանքների գների կտրուկ աճով, արտահանման եկամուտների նվազմամբ ն այլն: Մակրոտնտեսական ռիսկը պայմանավորված է երկրում տնտեսական հարաբերությունների խախտման ն անբարենպաստ ֆինանսական գործոնների առաջացմամբ: Ֆինանսական ռիսկի առաջացումն արդյունք է արտաքին պարտքի ն համախառն ներքին արդյունքի աճի տեմպերի խզման: Օրենսդրական ռիսկը պայմանավորված է օրենսդրական փոփոխություններով, օրենսդրական պահանջների խախտումներով ն այլն:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Փոխանցման ռիսկն առաջանում է արտարժույթի անհրաժեշտ ծավալի բացակայությունից, արտաքին առնտրի, ներդրումների ն վճարային հաշվեկշռի ռիսկերից, պարտավորությունների կատարումից հրաժարման, պայմանագրի պահանջների վերանայման ն այլնի հետնանքով: ճյուղային ռիսկն առաջանում է տվյալ ճյուղի ցածր եկամտաբերության կամ եկամտաբերության մակարդակի կտրուկ նվազման, նախագծերի վերանայման ն այլնի հետնանքով:

Ներքին ռիսկեր Ներքին ռիսկերն առաջանում են բանկի գործունեության ընթացքում ն պայմանավորված են նրանց կողմից իրականացվող գործարքներով: Բանկային գործունեության ընթացքում առաջացող ներքին ռիսկերը դասակարգվում են հետնյալ խմբերի. 1. հաշվեկշռային ռիսկ, որն իր հերթին ստորաբաժանվում է` » բանկի ակտիվային գործառնություններով պայմանավորված ռիսկեր, » բանկի պասիվային գործառնություններով պայմանավորված ռիսկեր: 2. հետհաշվեկշռային ռիսկ, 3. բանկի կողմից ակտիվների ն պասիվների արդյունավետ կառավարման հետ կապված ռիսկեր, 4. բանկի կողմից ֆինանսական ծառայությունների իրականացման հետ կապված ռիսկեր: Հաշվեկշռային ռիսկերի խմբում ընդգրկվում են. » վարկային, » արժեթղթերի, » ներդրումային, » կապիտալի կառուցվածքի ն այլ ռիսկերը: Հետհաշվեկշռային ռիսկերի խմբին դասվում են. » ֆինանսական երաշխիքների, » գրավների, » հավատարմագրային գործառնությունների ն այլ ռիսկերը: Բանկի կողմից ակտիվների ն պասիվների արդյունավետ կառավարման հետ կապված ռիսկերի խմբում ընդգրկվում են հետնյալ ռիսկերը. » տոկոսային, » անվճարունակության, » արտարժութային, » իրացվելիության: Բանկի կողմից ֆինանսական ծառայությունների իրականացման հետ կապված ռիսկերի խմբում ընդգրկվում են. » գործառնական, » տեխնոլոգիական, » անվտանգության, » նորամուծության, » ռազմավարական, » հաշվառման,

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

» վարչական, » կազմակերպչական: Գործառնական ռիսկերն իրենց մեջ ներառում են բանկի ծառայությունների գների փոփոխության ն ընթացիկ ծախսերի ավելացման հետ կապված ռիսկեր: Տեխնոլոգիական ռիսկերին դասվում են տեխնոլոգիական գործառնությունների հետ կապված համակարգչային ցանցի կամ այլ տեխնոլոգիական սարքավորումների խափանման, փաստաթղթերի կորստի ն այլ ռիսկեր: Անվտանգության ռիսկերը կապված են բանկի տարածքի անվտանգության, ներքին հակահրդեհային անվտանգության ն նմանատիպ այլ ռիսկերով: Նորամուծության ռիսկերը նախագծային, նոր գյուտերի հետ կապված ռիսկերն են: Դա իր մեջ ներառում է նորամուծության սխալ ընտրության ռիսկը, նորամուծության համար սխալ ժամանակ ընտրելու ռիսկը ն այլն: Ռազմավարական ռիսկը բանկի ղեկավարության վարած ոչ ճիշտ քաղաքականության արդյունքում նախատեսված եկամուտներ չստանալու ռիսկն է, որի պատճառը կարող է լինել ռիսկի թույլատրելի մակարդակը գերազանցելը, ռիսկի աստիճանի սխալ գնահատումը ն այլն: Սա բանկի սխալ որոշման ռիսկն է, գործարքների ժամկետների ոչ ճիշտ որոշման ն այլ ռիսկերը: Հաշվառման ռիսկերը կապված են ոչ ճիշտ կամ ոչ ժամանակին հաշվառման հետ: Դա չհաշվառված թղթակցությունների պատճառով առաջացած խաբեության ռիսկն է: Վարչական ռիսկերը հիմնականում կապված են վճարման ն այլ փաստաթղթերի կորստի հետ: Վարչական ռիսկերը սերտորեն կապված են բանկային չարաշահումների հետ: Կազմակերպչական ռիսկերը կապված են բարձրակարգ մասնագետների բացակայության, ֆինանսական տեղեկատվության բացակայության ն նմանատիպ այլ պատճառների հետ: 19.1.2. Ռիսկերի գնահատումը ն կառավարումը

Ռիսկերի դասկարգումը հստակ պատկերացնելուց հետո անհրաժեշտ է բացահայտել դրանց աստիճանը: Ռիսկը բնորոշվում է երեք աստիճանով` » բարձր » չափավոր » ցածր: Ռիսկի բարձր աստիճանը վկայում է այն մասին, որ բանկային ներդրումներն ամբողջությամբ հավասար են կորստի: Չափավոր ռիսկը ծագում է այն ժամանակ, երբ բանկը կորցնում է հիմնական պարտքի միայն մի մասը, ն ռիսկը դեռնս գտնվում է թույլատրելի սահմաններում: Ցածր ռիսկն աննշան ռիսկն է, որը թույլ է տալիս բանկին ստանալ կայուն շահույթ: Ռիսկերը գնահատելիս կարելի է ցուցաբերել երկու մոտեցում` ընդհանուր ն մասնավոր: Երկու դեպքում էլ հաշվարկի համար հիմք է հանդիսանում տվյալ բանկի թույլատրելի ռիսկի չափի ն սպասվելիք կորուստների միջն գոյություն ունեցող կախվածության որոշումը:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Ընդհանուր կամ համալիր մոտեցումը բանկի համախառն ռիսկն է նրա գործունեության ամբողջ ոլորտում: Ընդհանուր ռիսկը կարելի է հաշվել ինչպես պարբերաբար, այնպես էլ բանկի գործունեության ցուցանիշների կտրուկ վատթարացման դեպքում: Մասնավոր մոտեցումը բանկի առանձին գործարքի ռիսկն է: Մասնավոր ռիսկը որոշվում է յուրաքանչյուր գործարքի համար առանձին եղանակով: Բանկային ռիսկերի կառավարումը բանկային ռիսկերի նվազեցմանն ուղղված համալիր գործողությունների համակարգ է, որը ներառում է ռիսկերի կանխատեսում, նրանց հնարավոր չափերի ն հետնանքների որոշում, ռիսկերի հետ կապված կորուստների կանխարգելման ն նվազեցման միջոցառումների իրականացում: Ռիսկերի արդյունավետ կառավարումը ենթադրում է ռիսկերի կառավարման հիմնավորված քաղաքականության մշակում ն իրագործում: Այդ քաղաքականությունը պետք է ներառի հետնյալ առանցքային բաժինները. 1. Ռիսկերի կառավարման նպատակը (նպատակները): Որպես կանոն, դրանք ընդհանուր են բոլոր բանկերի համար ն վերջին հաշվով հանգում են ռիսկերի ն շահութաբերության ընդունելի (օպտիմալ) հարաբերակցության հաստատմանը: 2. Ռիսկերի կառավարման խնդիրները: Այս բաժնում պետք է բացահայտվի, թե ռիսկերի վերը նշված տարբերակների իրագործման համար ինչպիսի խնդիրներ պետք է լուծվեն: Դրանք հիմնականում հետնյալն են. » ռիսկերի բնորոշում ն դասակարգում, » ռիսկերի առաջացման աղբյուրների պարզում, » ռիսկի յուրաքանչյուր տեսակի համար որոշակի սահմանաչափի հաստատում, » ենթադրվող կորուստների ծավալների գնահատում, » հնարավոր կորուստների փոխհատուցման աղբյուրների բացահայտում, հիմնավորում, գնահատում: 3. Ռիսկերի կառավարման համար պատասխանատու անձինք ն մարմինները: Որպես կանոն, ռիսկերի կառավարման համար վերջնական պատասխանատվությունը կրում է բանկի խորհուրդը: 4. Ռիսկերի կառավարման մեթոդները: Դրանք կախված են տվյալ բանկի առանձնահատկություններից ն հնարավորություններից: Ռիսկերի կառավարման հիմնական մեթոդների շարքին են դասվում. » Դիվերսիֆիկացում կամ տարբերակում: Կարող է լինել ըստ ֆինանսական գործիքների, տարածքային տեղաբաշխման, արժույթի տեսակների, տնտեսության ճյուղի կամ կազմակերպությունների, տոկոսադրույքների, ժամկետների ն այլ չափանիշների. » Ծածկույթի առկայություն (երաշխիք, գրավ, ակտիվներ ն այլն). » Ապահովագրություն. » Մարքեթինգ ն կանխատեսումներ. » Նորմատիվների ն ճեղքվածքի կառավարում: 5. Ռիսկերի կառավարման համար անհրաժեշտ հիմնական միջոցառումների մշակում: Այստեղ մանրամասն սահմանվում են ռիսկերի կառավարման յուրաքանչյուր փուլում նախատեսվող միջոցառումները, դրանց իրագործման ժամկետները ն պատասխանատուները:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

6. Ռիսկերի կառավարման սկզբունքային հիմնադրույթները տնտեսական իրավիճակների հնարավոր փոփոխությունների պայմաններում: Սա նշանակում է, որ ռիսկերի կառավարման քաղաքականությունը պետք է մշակվի ոչ թե մեկ, այլ մի քանի այլընտրանքային տարբերակներով` պայմանավորված տնտեսության մեջ ակնկալվող փոփոխությունների հնարավոր միտումներով, ներառյալ նան ֆորս-մաժորային իրավիճակները: 7. Ռիսկերի կառավարման նկատմամբ կիրառվող վերահսկողության մեխանիզմը: Այստեղ ընդգրկվում են ռիսկերի կառավարմանն ուղղված միջոցառումների վերահսկման կարգը, պարբերականությունն ու մեխանիզմները: Բանկերի կողմից ռիսկերի կառավարման գործընթացը կոչվում է հեջավորում կամ հեջինգ: Հեջինգը հնարավոր կորուստների գծով ռիսկը նվազագույնին հասցնելու գործընթացն է: Իր գործունեությունն իրականացնելիս բանկը պետք է ստանձնի այնպիսի ռիսկեր, որոնք ի վիճակի լինի հետագայում ճիշտ գնահատել ն արդյունավետ կառավարել: Բանկային ռիսկերի կառավարման հիմքում ընկած են հետնյալ սկզբունքները. » կանխատեսել հնարավոր կորուստները կամ այդ կորուստների առաջացման աղբյուրները, » ռիսկերի նվազեցման տնտեսական խթանում, » ռիսկերի կառավարման քաղաքականության ն մեխանիզմների հստակությունը, » ղեկավարների ն աշխատակիցների պատասխանատվությունը ն պարտականությունը, » բանկի բոլոր ստորաբաժանումների ն ծառայությունների կողմից ռիսկերի կոորդինացված վերահսկում: Ռիսկերի կառավարման գործընթացի վերջնական ն կարնոր փուլը ռիսկերի ծագման կանխարգելումը կամ դրանց նվազեցումն է: Օրինակ` վարկային ռիսկերի կանխարգելման ն նվազեցման միջոցներից են երաշխիքները, գրավը, վարկերի ն դեպոզիտների ապահովագրման ինստիտուտը, փոխառուի վճարունակության գնահատումը ն այլն: Այն դեպքերում, երբ հնարավոր չէ ռիսկերն ամբողջությամբ կանխել, ուժի մեջ է մտնում նրանց կարգավորման վերջին միջոցը` փոխհատուցումը, որը ներառում է. » բանկի կողմից ծախսերի հաշվին ձնավորվող պահուստաֆոնդը, » ծախսերի հաշվին համապատասխան կորուստների դուրսգրումը, » վարկի տոկոսների կուտակման դադարեցումը: Հարկ է նշել, որ ռիսկերը, որպես կանոն, հանդես են գալիս որոշակի փոխկապակցվածությամբ: Այսինքն` ռիսկի որոշակի տեսակի առաջացումը ն ոչ գրագետ կառավարումը կարող են հանգեցնել նան այլ տեսակների առաջացմանը: Օրինակ` վարկային ռիսկը կարող է առաջ բերել հետագայում իրացվելիության, իսկ վերջինս` անվճարունակության ռիսկ: Դա է պատճառը, որ ցանկալի արդյունքների ստացման նպատակով ռիսկերի կառավարումը պետք է դիտարկել ոչ թե առանձին-առանձին, այլ միասնական ն համակարգված ձնով: Այժմ ներկայացնենք բանկային գործունեության համար առավել բնորոշ ն կառավարման տեսանկյունից առանձնահատուկ ուշադրության արժանի ռիսկերի տեսակները ն դրանց կառավարման առանձնահատկությունները:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Վարկային ռիսկ Վարկային ռիսկն այն բանի հավանականությունն է, որ բանկի ակտիվների, մասնավորապես` վարկային պորտֆելի մեծությունը կնվազի, վարկերի արժեքը կփոքրանա ն կհավասարվի զրոյի: Քանի որ առնտրային բանկերն իրենց գործունեությունը կազմակերպում են հիմնականում ներգրավված միջոցների հաշվին, տեղաբաշխված գումարների կորուստը բանկին կանգնեցնում է բավականին լուրջ խնդիրների ն դրանց լուծման անհրաժեշտության առջն: Ի տարբերություն ռիսկի մնացած ձների՝ վարկային ռիսկի կառավարման քաղաքականությունն ու կոնկրետ միջոցառումները մշակվում են այնպես, որ կանխարգելեն կամ ի սկզբանե նվազեցնեն վարկային ռիսկը, այլ ոչ թե ներազդեն դրա վրա, երբ այն արդեն առկա է: Եթե շուկայական, ինչպես նան իրացվելիության ռիսկերը ենթակա են կառավարման դրանց առաջացմանը ն ներգործությանը զուգահեռ, ապա վարկային ռիսկի առաջացումն անհրաժեշտ է հնարավորինս կանխել կամ մեղմացնել հենց սկզբից` վարկի տրամադրման պահին: Վարկային ռիսկի կառավարումն այստեղ հիմնականում դրա գնահատման մեջ է, որը պետք է կատարվի նախքան վարկի տրամադրումը: Վարկային պայմանագրի գործողության ողջ ժամանակահատվածում վարկային ռիսկի կառավարումն իր մեջ կներառի միայն բանկի կողմից իրականացվող վերահսկողությունը` վարկի նպատակային օգտագործման, ինչպես նան վարկի գումարի ն տոկոսագումարների ժամանակին ն լրիվ մարման բնագավառում: Վարկային ռիսկի կառավարումը ենթադրում է նախ ն առաջ վարկային պորտֆելի դիվերսիֆիկացում՝ ելնելով մի շարք չափանիշներից: Դիվերսիֆիկացումը կատարվում է. » ըստ տնտեսության ճյուղերի կամ ոլորտների, » ըստ տարածաշրջանների, » ըստ վարկերի տեսակների, » ըստ հաճախորդների խմբերի ն այլն: Վարկային պորտֆելի կազմն ու կառուցվածքը սահմանելու նպատակով անհրաժեշտ է սահմանել հետնյալ հարաբերակցությունները (կամ դրանց ընդունելի միջակայքերը). » առնտրային վարկերը` ընդհանուր վարկերի նկատմամբ, » սպառողական վարկերը` ընդհանուր վարկերի նկատմամբ, » ապահովված վարկերը` ընդհանուր վարկերի նկատմամբ, » խոշոր վարկերը` ընդհանուր վարկերի նկատմամբ, » ըստ տարածաշրջանների տրամադրված վարկերը` ընդհանուր վարկերի նկատմամբ, » ըստ հաճախորդների տրամադրված վարկերը` ընդհանուր վարկերի նկատմամբ: Վարկային պորտֆելի որակը գնահատվում է հետնյալ հիմնական ցուցանիշներով. » վարկերի գծով հնարավոր կորուստների ծածկման պահուստաֆոնդի մեծությունը, » ժամկետանց վարկերի հարաբերությունն ընդհանուր վարկերին, » ժամկետանց վարկերի հարաբերությունն ընդհանուր ակտիվներին, » դուրս գրված վարկերի հարաբերությունն ընդհանուր վարկերին ն այլն: Ստացված ցուցանիշներն իրատեսորեն գնահատելու համար անհրաժեշտ է.

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

» դրանք համեմատել բանկի նախորդ ժամանակահատվածների նույնանուն ցուցանիշների հետ, » դրանք համեմատել այլ բանկերի միննույն ժամանակահատվածի նույնանուն ցուցանիշների հետ: Այսպիսով` վարկային ռիսկը կառավարելու նպատակով բանկը պետք է ունենա վարկերի դիվերսիֆիկացված պորտֆել, որպեսզի ապահովագրի իրեն հնարավոր չվճարումներից ն նվազագույնի հասցնի չվերադարձվող գումարի ծավալը: Վարկային պորտֆելի վերը նշված ցուցանիշների ն վարկերի որակի հիման վրա վարկային բաժնի աշխատակիցները գնահատում են առկա իրավիճակը ն մշակում հետագա վարկերի տրամադրման քաղաքականությունը` ելնելով վարկային պորտֆելի որակը լավացնելու, վարկային ռիսկը նվազեցնելու տեսանկյունից: Վարկային ռիսկի առաջացման աղբյուր կարող են հանդիսանալ հետնյալ գործոնները. » գրավի առկայությունը կամ դրա բացակայությունը, » տոկոսադրույքների փոփոխության ազդեցությունը հաճախորդի վճարունակության վրա, » ֆորս- մաժորային իրավիճակների առաջացումը, » օրենսդրական փոփոխությունները, » հաճախորդի գործունեության ոլորտում մրցակցության խորացումը, » տնտեսությունում տիրող ընդհանուր իրավիճակը, տնտեսության մեջ տեղի ունեցող կառուցվածքային փոփոխությունները, » մեկ հաճախորդին տրամադրվող վարկի առավելագույն չափը ն այլն: Ժամանակակից պայմաններում վարկի ռիսկայնության աստիճանի նվազեցման առավել գործուն ն իրատեսական տարբերակը գրավի առկայությունն է: Վարկային ռիսկի գնահատումը գրավով ապահովվածության տեսանկյունից որոշվում է գրավով ապահովված վարկերի ն ընդհանուր վարկերի գումարների հարաբերակցությամբ: Բնականաբար, որքան բարձր է վարկային պորտֆելում գրավով ապահովված վարկերի տեսակարար կշիռը, այնքան ցածր է տվյալ վարկային պորտֆելի ռիսկայնության աստիճանը: Այն դեպքերում, երբ վարկային պայմանագիրը կնքվում է սահող տոկոսադրույքի պայմանով, տոկոսադրույքը կարող է բարձրացվել բանկի կողմից այնքան, որ հաճախորդն ի վիճակի չլինի մարելու վարկի տոկոսները: Տոկոսադրույքների փոփոխության հետնանքով առաջացող վարկային ռիսկը գնահատելու համար որպես հիմք վերցվում է այն առավելագույն տոկոսադրույքը, որը վարկառուն կարող է վճարել: Դրանից ցածր տոկոսադրույքով տրամադրված վարկերի ողջ գումարը պետք է բաժանվի ողջ վարկային պորտֆելի մեծությանը: Գոյություն ունի նան երկրորդ մոտեցումը. առավելագույն տոկոսադրույքը գերազանցող վարկերի ընդհանուր գումարը բաժանվում է վարկային պորտֆելի ընդհանուր մեծության վրա: Բանկի կողմից յուրաքանչյուր առանձին դեպքում վարկի տրամադրմանը պետք է նախորդեն հաճախորդի վարկունակության մանրամասն ուսումնասիրումն ու բացահայտումը: Ընդ որում, բանկը պետք է գնահատի հաճախորդի վարկունակությունը ոչ միայն ներկա ժամանակահատվածի համար, այլն կանխատեսի նրա ֆինանսական վիճակի կայունությունը հեռանկարում:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Տոկոսադրույքի փոփոխության (տոկոսային) ռիսկ Տոկոսային ռիսկը բանկի կողմից կորուստներ կրելու հավանականությունն է` պայմանավորված շուկայում տոկոսադրույքների անբարենպաստ փոփոխություններով: Այն արտահայտվում է ներգրավված միջոցների դիմաց վճարվող տոկոսագումարների ավելացմամբ կամ տեղաբաշխված միջոցներից ստացող եկամուտների նվազմամբ: Նկատի ունենալով, որ բանկերի եկամուտների ն ծախսերի հիմնական մասը կազմում են տոկոսային եկամուտները ն ծախսերը, ակնհայտ են դառնում տվյալ ռիսկի ներգործության աստիճանը ն կառավարման կարնորությունը: Տոկոսային ռիսկը կարող է լինել չորս տեսակի. » Ժամկետների անհամապատասխանության ռիսկ: Այս ռիսկն առաջ է գալիս, երբ ակտիվների ն պարտավորությունների տոկոսադրույքների վերանայման (վերագնահատման) ժամկետները չեն համընկնում: Համաձայն միջազգային փորձի՝ եկամտաբերության կորի ռիսկին ն այս ռիսկին բաժին է ընկնում տոկոսային ռիսկի 20-259-ը: » Բազիսային ռիսկ: Այս ռիսկը կապված է տոկոսադրույքների կառուցվածքի փոփոխության հետ: Այն ի հայտ է գալիս, երբ բանկի ներգրավված ն տեղաբաշխված տոկոսադրույքներն ունեն կառուցվածքային տարբերություն: Տվյալ ռիսկն առաջանում է տարբեր տեսակի տոկոսադրույքների ապագա փոփոխությունների անորոշության հետնանքով: Բազիսային ռիսկը կտրուկ աճում է, երբ բանկը միջոցներ է ներգրավում բազիսային տոկոսադրույքով, իսկ տեղաբաշխում փոփոխվող տոկոսադրույքով ն հակառակը: Այս ռիսկը կարող է նան հանդես գալ, երբ ներգրավված ն տեղաբաշխված միջոցները կապված են տարբեր բազիսային տոկոսադրույքների հետ: Համաձայն միջազգային փորձի՝ այս ռիսկին բաժին է ընկնում տոկոսային ռիսկի 50-659-ը: » Օպցիոնային ռիսկ: Այս ռիսկն առաջանում է ժամկետից շուտ փոխառուների կողմից փոխառությունները մարելու կամ ավանդատուների կողմից ավանդները հետ վերցնելու հետնանքով: Այս ռիսկին բաժին է ընկնում տոկոսային ռիսկի 20-259-ը: » Եկամտաբերության կորի ռիսկ: Այս ռիսկն առաջանում է տարբեր ժամկետայնությամբ միննույն ֆինանսական գործիքի եկամտաբերության սփրեդի փոփոխության հետնանքով: Օրինակ` կարճաժամկետ պետական պարտատոմսերի եկամտաբերությունը կարող է նվազել ավելի արագ, քան երկարաժամկետինը: Այս ռիսկը տարբերվում է ժամկետների անհամապատասխանության ռիսկից, որտեղ տոկոսադրույքները տարբեր են միննույն մարման ժամկետ ունեցող տարբեր ֆինանսական գործիքների համար: Այսպիսով՝ տոկոսային ռիսկը պայմանավորված է ակտիվների ն պարտավորությունների տոկոսադրույքների փոփոխման նկատմամբ բանկի կախվածության աստիճանով ն տոկոսադրույքների փոփոխման նկատմամբ բանկի զգայուն ակտիվների ն զգայուն պարտավորությունների անհամապատասխանությամբ: Տոկոսային, ն, ընդհանրապես, շուկայական ռիսկի կառավարման առանձնահատկությունն այն է, որ դրա ազդեցությունը կարող է լինել ինչպես բացասական, այնպես էլ դրական: Այսինքն` այս ռիսկի ճիշտ կառավարման արդյունքում բանկը ոչ միայն հնարավոր կորուստներ չի կրի, այլն կստանա լրացուցիչ եկամուտ: Տոկոսային ռիսկը արտահայտվում է տոկոսադրույքների ճեղքվածքի միջոցով.

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ՕՃՔ Հ ԲՏՃ - ԲՏԼ,

որտեղ՝ ԲՏՃ -ն տոկոսադրույքների փոփոխության նկատմամբ զգայուն ակտիվներն են, ԲՏԼ -ը տոկոսադրույքների փոփոխության նկատմամբ զգայուն պարտավորություններն են: Տոկոսադրույքների փոփոխության նկատմամբ զգայուն են համարվում այն ակտիվներն ու պարտավորությունները, որոնց տոկոսադրույքները դիտարկվող ժամանակահատվածում ենթակա են փոփոխման: Դրանց են պատկանում. » այն պարտավորությունները, որոնք սահմանվող ժամանակահատվածում ենթակա են կատարման, ն այն ակտիվները, որոնք սահմանվող ժամանակահատվածում ենթակա են մարման, » սահող տոկոսադրույքներով ակտիվներն ու պարտավորությունները, » մասնակի կամ միջանկյալ վճարումների ձնով ակտիվներն ու պարտավորությունները (օրինակ` վարկի գծով մարվող կամ ավանդների գծով վճարվող ամենամսյա տոկոսագումարները): Բանկի տոկոսային ռիսկը կարող է լինել. » զրոյական, երբ տոկոսադրույքների փոփոխության նկատմամբ զգայուն ակտիվները հավասար են տոկոսադրույքների փոփոխության նկատմամբ զգայուն պարտավորություններին, » բացասական, երբ տոկոսադրույքների փոփոխության նկատմամբ զգայուն պարտավորությունները գերազանցում են տոկոսադրույքների փոփոխության նկատմամբ զգայուն ակտիվներին, այս դեպքում. - եթե տոկոսադրույքներն աճում են միննույն չափով, ապա բանկի տոկոսագումարների վճարման ծախսերն աճում են ավելի արագ, քան ակտիվների դիմաց ստացվող եկամուտները: Արդյունքում բանկի զուտ տոկոսային եկամուտը նվազում է, - եթե տոկոսադրույքները նվազում են միննույն չափով, ապա ավելի ցածր տոկոսադրույքով վերագնահատվում են առավել շատ պարտավորություններ, քան ակտիվներ: Արդյունքում բանկի զուտ տոկոսային եկամուտն աճում է, » դրական, երբ տոկոսադրույքների փոփոխության նկատմամբ զգայուն ակտիվները գերազանցում են տոկոսադրույքների փոփոխության նկատմամբ զգայուն պարտավորություններին, այս դեպքում. - եթե տոկոսադրույքներն աճում են միննույն չափով, ապա տոկոսային եկամուտներն աճում են ավելի արագ, քան տոկոսային ծախսերը, արդյունքում բանկի զուտ տոկոսային եկամուտն աճում է, - եթե տոկոսադրույքները նվազում են միննույն չափով, ապա բանկի տոկոսային եկամուտները նվազում են ավելի արագ, քան տոկոսային ծախսերը, արդյունքում բանկի զուտ տոկոսային եկամուտը նվազում է: Տոկոսային ճեղքվածքի կառավարումը կարող է իրականացվել ինչպես պասիվ, այնպես էլ ակտիվ (սպեկուլյատիվ) եղանակներով: Պասիվ եղանակի դեպքում բանկն ապահովագրում է իր զուտ տոկոսային եկամուտները շուկայական տոկոսադրույքների հնարավոր փոփոխությունների ազդեցությունից: Այդ նպատակով բանկն աշխատում է ապահովել զրոյականին մոտ տոկոսային ճեղքվածք: Ակտիվ եղանակի դեպքում կատարվում է շուկայական իրավիճակի, մասնավորապես տոկոսադրույքների

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

հնարավոր փոփոխությունների կանխատեսում, ինչի հիման վրա բանկը կառավարում է իր տոկոսային ճեղքվածքը՝ մեծացնելով զուտ տոկոսային եկամտի ծավալը: Այսպիսով՝ տոկոսային ռիսկը հիմնականում ի հայտ է գալիս այն դեպքում, երբ ակտիվների ն պարտավորությունների մարման կամ տոկոսադրույքների վերանայման ժամկետները չեն համընկնում: Տոկոսային ռիսկի վրա ազդում են շուկայական տոկոսադրույքների փոփոխությունը, տոկոսադրույքի փոփոխության նկատմամբ զգայուն ակտիվների ն պարտավորությունների ծավալների փոփոխումը ն այլն: Արտարժութային ռիսկ Արտարժութային ռիսկը պայմանավորված է ապագայում արտարժույթի փոխարժեքի փոփոխության միտումների անորոշությամբ, այսինքն` այլ արտարժույթների նկատմամբ ազգային արժույթի գնի հարաբերակցությամբ: Արտարժութային ռիսկ կարող է առաջանալ, երբ արտարժութային դիրքը (արտարժույթով ակտիվների ն պարտավորությունների միջն տարբերությունն է՝ հաշվի առնելով նան հետհաշվեկշռային անավարտ գործարքների` սփոթ, սվոպ, ֆորվարդ ն ֆյուչերս, նկատմամբ պահանջները ն պարտավորությունները) բաց է: Բանկերի արտարժութային դիրքը կարող է լինել. » Զրոյական (փակ), երբ արտարժութային ակտիվները ն պարտավորությունները քանակապես հավասար են: » Բաց, երբ արտարժութային ակտիվները ն պարտավորությունները քանակապես հավասար չեն. - Կարճ դիրք. երբ արտարժութային ակտիվները փոքր են արտարժութային պարտավորություններից: Այս դեպքում, եթե տվյալ արտարժույթի փոխարժեքն աճում է, ապա բանկը պետք է ավելի շատ դրամ ծախսի իր արտարժութային պարտավորությունների կատարման համար ն հակառակը: - Երկար դիրք. երբ արտարժութային ակտիվները գերազանցում են արտարժութային պարտավորությունները: Այս դեպքում, եթե տվյալ արտարժույթի փոխարժեքն աճում է, ապա բանկը պետք է ավելի քիչ արտարժույթ ծախսի իր դրամային պարտավորությունները կատարելու համար ն հակառակը: - Համախառը դիրք. հաշվարկվում է որպես տարբեր արտարժույթների դիրքերի բացարձակ մեծությունների հանրագումար: - Զուտ դիրք. հաշվարկվում է որպես տարբեր արտարժույթների դիրքերի հանրագումար` հաշվի առնելով տվյալ դիրքի նշանը` կարճ կամ երկար: Արտարժույթի ռիսկը կառավարվում է համապատասխան նորմատիվների միջոցով: Մասնավորապես, ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից սահմանված է արտարժույթի տնօրինման նորմատիվ, որի տնտեսագիտական մեկնաբանությունը ն գործողության մեխանիզմը տրվում են բանկային գործունեության նորմատիվների բաժնում: Իրացվելիության ռիսկ Անընդմեջ իրագործելով իր գործունեությանը բնորոշ գործառույթները` կապված դրամական միջոցների ներգրավման ն դրանց տեղաբաշխման հետ` բանկն անընդհատ կարիք ունի իրացվելի միջոցների, այսինքն` այնպիսի ակտիվների, որոնք հնա481

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

րավոր լինի արագ ն հեշտ վերածել դրամական միջոցների` բանկի համար աննշան ռիսկով կամ առանց ռիսկի: Այսպիսով` բանկի իրացվելիությունը որոշակի ակտիվային միջոցի` դրամի ձնով օգտագործման կամ որպես այդպիսին` նրա արագ փոխարկման հնարավորությունն է, երբ տվյալ միջոցը կրում է իր անվանական արժեքի աննշան կորուստ կամ պահպանում է այն անփոփոխ: Իրացվելիության հետ կապված՝ գործում է 2 հիմնական ցուցանիշ` ժամանակ ն գին: Իրացվելիության տնտեսագիտական էությունը հետնյալում է. բանկը համարվում է իրացվելի, եթե նրա կանխիկ միջոցների ն այլ ակտիվների գումարը, ինչպես նան այլ աղբյուրներից դրամական միջոցների արագ ներգրավման հնարավորությունը բավարար են ֆինանսական ն այլ պարտավորությունների ժամանակին մարման ն շահավետ գործարքների կնքման համար: Բացի դրանից, ցանկացած արտառոց իրավիճակներում (օրինակ` դեպոզիտների աննախադեպ արտահոսք) բանկը պետք է ունենա բավարար չափով իրացվելի պահուստ, որը հնարավորություն կտա ապահովել բանկի կայունությունն ու վճարունակությունը: Իրացվելիության կառավարման տեսությունը առաջացել ն զարգացել է առնտրային բանկերի կազմակերպման ն զարգացման հետ մեկտեղ: Սկզբնական փուլում բանկային իրացվելիության հարցն ուներ երկու տեսական մոտեցում: Առաջին մոտեցումը հիմնվում էր նրա վրա, որ բանկի ակտիվների կառուցվածքն ըստ ժամկետի պետք է խստորեն համապատասխանի նրա պասիվների կառուցվածքին: Դա բացառում էր բանկի կողմից իր իրացվելիության կառավարման հարցում ակտիվ քաղաքականության ցուցաբերումը: Այս տեսության հիման վրա մշակվեց, այսպես կոչված, «ոսկյա բանկային օրենքը», համաձայն որի բանկի ֆինանսական պահանջների մեծությունն ու ժամկետները պետք է համապատասխանեն նրա պարտավորությունների չափերին ու ժամկետներին: Երկրորդ մոտեցումը հիմնված է նրա վրա, որ ոչ մի, նույնիսկ ամենահզոր առնտրային բանկ ի վիճակի չէ ապահովագրել իրեն տնտեսական ճգնաժամերից, անվերադարձ վարկերից ն այլն: Հետնաբար, բանկն անընդհատ պարտավոր է հոգ տանել իրացվելիության ապահովման մասին իր ակտիվների ն պասիվների կառավարման միջոցով: Իրացվելիության ապահովումը ակտիվների կառավարման միջոցով հիմնվում է հետնյալ պնդումների վրա. 1. Առնտրային բանկը կարող է պահպանել իր իրացվելիությունը, եթե նրա ակտիվները տեղաբաշխված են կարճաժամկետ վարկերում ն ժամանակին մարվում են վարկառուների կողմից: 2. Առնտրային բանկը կարող է լինել իրացվելի, եթե նրա ակտիվները կարելի է արագ վաճառել ներդրողներին կամ գրավադրել դրամական միջոցների ստացման նպատակով: Այս պնդմանը համապատասխանող իրացվելի ռեսուրսների աղբյուր են հանդիսանում արժեթղթերի առանձին տեսակները, որոնք կարելի է հեշտությամբ փոխարկել դրամի: 3. Առնտրային բանկերի իրացվելիությունը կարելի է մեծացնել, եթե վարկերի մարման գծով կատարվող վճարումների ժամանակացույցի հիմքում դրվեն վարկառուի ապագա եկամուտները: Հետնաբար, բանկերի իրացվելիության

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

վրա կարելի է ներգործել՝ փոփոխելով վարկերի ն ներդրումների մարման ժամկետների կառուցվածքը: Իրացվելիության ապահովումը պասիվների կառավարման միջոցով՝ ենթադրում է դրամական միջոցների ներգրավում փոխատվական հիմունքներով: Անդրադառնալով իրացվելիության հիմնախնդիրների լուծմանը բանկի ակտիվների ն պասիվների փոխհամաձայնեցված կառավարման միջոցով, առնտրային բանկերը ստիպված են անընդհատ հավասարակշռություն ապահովել բանկի շահութաբերության ն իրացվելիության միջն: Ամփոփելով նշվածը՝ կարելի է եզրահանգել, որ իրացվելիության ռիսկը հավանականությունն է այն բանի, որ բանկը չի ունենա բավականաչափ դրամական միջոցներ իր պարտավորությունները մարելու կամ հաճախորդների պահանջմունքները բավարարելու համար: Բանկը, որը բախվել է իրացվելիության հիմնախնդրի հետ, ստիպված կլինի շտապ ներգրավել միջոցներ բավականին բարձր տոկոսադրույքներով, որը, վերջին հաշվով, հանգեցնում է նրա շահույթի նվազմանը: Իրացվելի միջոցների անբավարարությունն անմիջապես նկատվում է հաճախորդների կողմից` դրանից բխող բոլոր հետնանքներով: Այդ իսկ պատճառով իրացվելիության ռիսկի վատ կառավարումը կարող է հանգեցնել բանկի անվճարունակությանը: Գործնականում բանկերը հազվադեպ են կանգնում իրացվելիության լուրջ հիմնախնդրի առջն, քանի որ նախ` այս ցուցանիշը խստորեն կառավարվում է կենտրոնական բանկի կողմից, ն երկրորդ՝ այս հիմնախնդիրը հեշտությամբ լուծվում է միջբանկային շուկայում իրացվելի միջոցների փոխառության ճանապարհով: Իրացվելիության ռիսկը կառավարվում է իրացվելիության նորմատիվների ն իրացվելիության (կամ ժամանակային) ճեղքվածքի միջոցով: ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից սահմանված իրացվելիության նորմատիվները դիտարկվում են ՀՀ բանկային գործունեության տնտեսական նորմատիվներին վերաբերող համապատասխան բաժնում: Ինչ վերաբերում է իրացվելիության ճեղքվածքին, ապա այն իրենից ներկայացնում է որոշակի ժամանակահատվածի կտրվածքով մարման ենթակա բանկի պահանջների ն այդ նույն ժամանակահատվածում վճարման ենթակա բանկի պարտավորությունների տարբերությունը: Խոսքը վերաբերում է պայմանագրային գործարքներին, որտեղ հաստատագրված են ինչպես մարման, այնպես էլ վճարման ժամկետները: Ցպահանջ միջոցները տվյալ հաշվարկներին մասնակցում են ռիսկայնության համապատասխան կշիռներով կամ գործակիցներով: Եթե այդ տարբերությունը (այսինքն` ճեղքվածքը) դրական է, ապա դիտարկվող ժամանակահատվածում բանկն իրացվելիության խնդիր չունի: Զրոյական ճեղքվածքը (որը, գործնականում, շատ քիչ է հավանական) նս բանկի համար կարելի է դիտարկել որպես ընդունելի տարբերակ: Սակայն այստեղ պետք է նկատի ունենալ, որ տվյալ ժամանակահատվածում կա-

______________

Տե՛ս «Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի 1993թ. տարեկան հաշվետվությունի, ՀՀ կենտրոնական բանկի տեղեկա·իր, Ե., 1994, էջ 6: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 9: Տե՛ս նույն տեղում: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 9, 10: Տե՛ս «Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի 1993թ. տարեկան հաշվետվությունի, ՀՀ կենտրոնական բանկի տեղեկա·իր, Ե., 1994, էջ 13, 14:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

տարվող ցանկացած անկանխատեսելի գործառնություն (օրինակ` ավանդների ժամկետից շուտ ստացում) կարող է արդեն լուրջ խնդիրներ առաջ բերել բանկի համար: Բացասական ճեղքվածքը, բնականաբար, ցույց է տալիս, որ դիտարկվող ժամանակահատվածում բանկն ունի իրացվելիության խնդիր: Այդ խնդիրը բանկերը հիմնականում լուծում են բարձրիրացվելի ակտիվների իրացման կամ միջբանկային շուկայում կարճաժամկետ փոխառությունների ներգրավման միջոցով: Հարկ է նշել, որ իրացվելիության ճեղքվածքի հաշվարկը ռիսկի այս տեսակի կառավարման բնագավառում բանկին լիարժեք ճշգրտություն ապահովել չի կարող: Դա բացատրվում է նրանով, որ ցանկացած պայմանագրային գործարքի գծով ժամկետի տեսանկյունից կարող է խախտում դիտարկվել, օրինակ` վարկի մարումը սահմանված ժամկետից շուտ կամ ուշ, ավանդների ստացումը ժամկետից շուտ ն այլն: Դրան անհրաժեշտ է ավելացնել նան ցպահանջ պարտավորությունների գծով կատարվող գործառնությունների կատարման տարբեր հավանականությունները: Ուստի, իրացվելիության ռիսկի կառավարման այս մեթոդն ավելի շուտ կողմնորոշիչ ն կանխարգելիչ բնույթ է կրում՝ հնարավորություն տալով բացահայտել դիտարկվող ժամանակահատվածում իրացվելի միջոցների դեֆիցիտի, ինչպես նան հնարավոր ավելցուկային իրացվելիության փաստը: Ավելացնենք, որ առնտրային բանկերում ավելցուկային իրացվելիության գրանցումը նս համարվում է ոչ ցանկալի, քանի որ վկայում է ռեսուրսների տեղաբաշխման բնագավառում բանկի ունեցած պրոբլեմների մասին, ինչն էլ իր հերթին նվազեցնում է բանկի եկամուտների ն, վերջին հաշվով սպասվելիք շահույթի ծավալը: Դրանով են պայմանավորված առնտրային բանկերում ակտիվների օպտիմալ կառուցվածքի սահմանման անհրաժեշտությունն ու կարնորությունը, ինչի արդյունքում ընդունելի իրացվելիության պայմաններում բանկերն ապահովում են շահութաբերության ցանկալի մակարդակ:

19.2. ԲԱՆԿԵՐԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՆՈՐՄԱՏԻՎՆԵՐԸ

Հայաստանի Հանրապետության բանկային համակարգի ստեղծման պահի ն բանկային գործունեության ինքնուրույն կարգավորումը սկսելու հարցը չի արժանացել առանձնակի ուշադրության: Այս առումով նպատակահարմար է միայն արձանագրել իրավական բնույթ ունեցող այն գլխավոր փաստերը, որոնց արդյունքում սկսվում է արդեն զուտ հայկական բանկային համակարգի գործունեության ժամանակաշրջանը: Անկախության հռչակումից հետո հիմնարար է այն, որ 1993թ. ապրիլի 27-ին ընդունվում են «Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի մասին» ն «Հայաստանի Հանրապետության բանկերի ն բանկային գործունեության մասին» ՀՀ օրենքները: Բանկային գործունեության առաջին հիմնական օրենքների կիրարկման սկզբի դրությամբ հայկական դրամական միավորի շրջանառության մեջ չգտնվելու հանգա-

______________

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 17:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

մանքը պահանջում է հակիրճ անդրադարձ այն իրավիճակի արտացոլման ուղղությամբ, որ ստեղծվել էր հայկական դրամական միավորի շրջանառման պահի դրությամբ: Վերջինս այն իրական ելակետն է, որի պայմաններում ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից սկսվեց տեղական բանկերի գործունեության տնտեսական կարգավորման շարունակական գործընթացը: «Տնական տնտեսական ն տրանսպորտային շրջափակումների, հումքային, վառելիքաէներգետիկ ռեսուրսների անբավարարության հետնանքով կրճատվեցին արտադրության ծավալները, վատթարացան ձեռնարկությունների ֆինանսատնտեսական ցուցանիշները, խորացավ լարվածությունը սպառողական շուկայում, առաջացան գերարժեզրկման միտումներ»1: 1993թ. դրամավարկային քաղաքականության վրա էական ազդեցություն ունեցան արտաքին գործոնները, հատկապես Ռուսաստանի Դաշնության դուրս գալը միասնական ռուբլու գոտուց: Դրությունն ավելի սրվեց նախկին միութենական մի շարք հանրապետությունների կողմից սեփական դրամական միավորին անցնելու, դրանց փոխանակման կուրսերը չկանոնակարգելու պատճառով, ինչը առաջացրեց ֆինանսական ն վճարահաշվարկային տարբեր բարդություններ2: Վիճակը գերլարվածության հասավ 1993թ. նոյեմբերի կեսերին, երբ Ղազախստանն ու Ուզբեկստանը նույնպես որոշեցին դուրս գալ ռուբլու գոտուց: Ստեղծված իրավիճակում Հայաստանի Հանրապետությունում շրջանառության մեջ դրվեց սեփական դրամանիշը` դրամը, առանց բավարար նախապատրաստական աշխատանքների, դրամի կայունությունն ապահովող տարադրամային անհրաժեշտ պահուստների ն սպառողական շուկայի լարվածությունը մեղմացնելու ապրանքային պաշարների բացակայության պայմաններում: Արդյունք չտվեցին նան այդ հարցի շուրջ բանակցությունները Միջազգային վալյուտային ֆոնդի, տարբեր երկրների հետ3: ՀՀ Գերագույն խորհրդի որոշմամբ ստեղծված դրամաշրջանառության կարգավորման պետական հանձնաժողովը դրամաշրջանառության ոլորտում առկա դժվարությունները հաղթահարելու, այլ հանրապետություններից շրջանառությունից դուրս եկող դրամանիշերի ներհոսքը կանխելու, դրամաշրջանառության համակարգը կառավարելի դարձնելու, տնտեսությունը կայունացնելու ն բնակչության սոցիալական պաշտպանվածությունն ապահովելու նպատակով որոշեց 1993թ. նոյեմբերի 22-ից Հայաստանի Հանրապետության տարածքում դադարեցնել ԽՍՀՄ պետբանկի ն Ռուսաստանի Դաշնության կենտրոնական բանկի 1991-1992թթ. նմուշի դրամանիշերի շրջանառությունը: Փոխանակման փոխարժեք ընդունվեց 1:200 հարաբերակցությունը: 1994թ. մարտի 21-ից հանրապետությունում դրամափոխանակումը համարվում է ավարտված, իսկ մարտի 1-ից բոլոր հաշվարկները կատարվում են միայն դրամով4: Միննույն ժամանակ 1993թ. հունվարի 1-ի դրությամբ հանրապետության տարածքում գործել են 50 առնտրային բանկեր իրենց 123 բաժանմունքներով ն մասնաճյուղերով` 1.5 մլրդ ռուբլի կանոնադրական կապիտալի ընդհանուր գումարով: ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից սահմանած 100 մլն ռուբլի (նախկին 40 մլն ռուբլու փոխարեն) նվազագույն պահանջի կիրառման արդյունքում 1993թ. ընթացքում բան-

______________

Տե՛ս «Բանկերի - բանկային ·ործունեության մասինի ՀՀ օրենքը՝ ընդունված է 30.09.1996, հոդ. 44, կետ 2:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

կերի կանոնադրական կապիտալը գումարային արտահայտությամբ աճել էր շուրջ 6.4 անգամ ն 1994թ. հունվարի 1-ի դրությամբ կազմել էր արդեն 9.6 մլրդ ռուբլի5: Թիվ 19.2.1 աղյուսակում արտացոլվել է դրամափոխանակման ընթացքում գործող առնտրային բանկերի կանոնադրական կապիտալի վերահաշվարկը ՀՀ դրամով ն ԱՄՆ դոլարով: Աղյուսակ 19.2.1. Դրամափոխանակման ընթացքում ՀՀ բանկային համակարգի ընդհանուր ն բանկի կանոնադրական կապիտալի նվազագույն մեծությունների վերահաշվարկը ՀՀ դրամով ն ԱՄՆ դոլարով Բանկի նվաբանույն Բանկային համակարնի կապիտալը ընդհանուր կապիտալը 1. 2. 3. 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 3.5. 3.6.

Ռուբլիներով

Դրամափոխանակման 200:1 հարաբերակցությամբ վերահաշվումից հետո, ՀՀ դրամ

100.000.000,0

9.600.000.000,0

500.000,0

48.000.000,0

ՀՀ դրամի պաշտոնական փոխարժեքները մեկ ԱՄՆ դոլարի1 նկատմամբ.

22.11.93 թ. 1 ԱՄՆ դոլար 6 14,50 34.482.76 ԱՄՆ դոլար 3.310.344.82ԱՄՆ դոլար ՀՀ դրամ 22.12.93 թ. 1ԱՄՆ դոլար 6 77,00 6.493.51 ԱՄՆ դոլար ՀՀ դրամ

623.376.62 ԱՄՆ դոլար

22.01.94 թ. 1 ԱՄՆ դոլար 6 96,00 5.208.33 ԱՄՆ դոլար ՀՀ դրամ

500.000.0 ԱՄՆ դոլար

31.12.93 թ. 1 ԱՄՆ դոլար 6 75,00 6.666.67 ԱՄՆ դոլար ՀՀ դրամ

22.02.94 թ. 1 ԱՄՆ դոլար 6 162,00 3.086.42 ԱՄՆ դոլար ՀՀ դրամ 22.03.94 թ. 1 ԱՄՆ դոլար 6 213,70 2.339.72 ԱՄՆ դոլար ՀՀ դրամ

640.000.0 ԱՄՆ դոլար

296.296.30 ԱՄՆ դոլար 224.613.94 ԱՄՆ դոլար

Աղյուսակի տվյալների համաձայն, եթե դրամափոխանակման սկզբին` 1993թ. նոյեմբերի 22-ի դրությամբ, 100 մլն ռուբլու կանոնադրական կապիտալի նվազագույն մեծության պահանջի վերահաշվարկման արդյունքում այդ պահանջի դրամային համարժեքը կազմել է 500 հազ. դրամ, իսկ բանկային համակարգի ընդհանուր կապիտալի մեծությունը` 48 մլն դրամ, որոնք ԱՄՆ դոլարի փոխարժեքով համապատաս-

______________

Բանկերի կապիտալի - հատկապես կապիտալի համարժեքության նկատմամբ պահանջները նաբանկային վերահսկողության Բազելյան կոմիտեի հիմնական մոտեցումներից են: ՀՀ ԿԲ 20.09.2004թ. թիվ 237-Ն որոշումը փոփոխությունների - լրացումների է ենթարկվել 24.12.2004 թ. թիվ 357-Ն, 11.03.2005 թ. թիվ 101-Ն - 26.04.2005 թ. թիվ 195-Ն որոշումներով:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

խանաբար կազմել են շուրջ 35 հազ. ԱՄՆ դոլար ն մոտ 3.3 մլն ԱՄՆ դոլար, ապա դրամափոխանակման ավարտին` 1994թ. մարտի 22-ի դրությամբ, այդ օրվա պաշտոնական փոխարժեքով վերահաշվարկման արդյունքում նվազագույն կապիտալի պահանջի մեծությունն արդեն կազմում է մոտ 2.3 հազ. ԱՄՆ դոլար, իսկ բանկային համակարգի կապիտալի ընդհանուր մեծությունն՝ ընդամենը 224.6 հազ. ԱՄՆ դոլար: Ակնհայտ է նման իրողության անհամատեղելիությունը ինչպես ավանդատուների շահերի պաշտպանության, այնպես էլ կայուն, հուսալի ն ճկուն բանկային համակարգի ստեղծման ու զարգացման խնդիրների իրագործման հետ: Ուստի պատահական չի եղել ՀՀ կենտրոնական բանկի վարչության կողմից արդեն 1994թ. մարտի 30-ին «Հայաստանի Հանրապետության տարածքում բանկերի կանոնադրական կապիտալի նվազագույն չափի մասին» թիվ 10 որոշման ընդունումը, որը նորանկախ հանրապետության սեփական դրամական միավորի շրջանառության պայմաններում բանկերի գործունեության տնտեսական կարգավորմանն ուղղված առաջին փաստաթղթերից է: Բանկերի կանոնադրական կապիտալի նվազագույն չափի սահմանման հիմնախնդրի կարնորման վկայությունն է նան այն, որ նշված որոշումը մոտ երկու ամսով նախորդել է ՀՀ կենտրոնական բանկի վարչության 1994թ. մայիսի 26-ի «Հայաստանի Հանրապետության բանկերի գործունեության կարգավորման տնտեսական նորմատիվների ն դրանց խախտումների դեպքում պատժամիջոցների սահմանման մասին» թիվ 37 որոշմանը: 1994 թ-ից առ այսօր հիմնական տնտեսական նորմատիվների համակարգը ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից շարունակաբար կատարելագործվել է (1994-2003թթ. ընթացքում հիմնական տնտեսական նորմատիվների ն դրանց փոփոխությունների վերաբերյալ ՀՀ կենտրոնական բանկի խորհրդի որոշումներն արտացոլված են թիվ 2 հավելվածում): Սակայն մինչն դրամափոխանակումը հանրապետությունում թեկուզ ռուբլու գոտում գտնվելու պայմաններում իրականացվել է բանկերի գործունեության տնտեսական կարգավորում: Դեռնս ԽՍՀՄ-ում, երբ ազատականացվեց բանկային գործունեության դաշտը, առաջացավ բանկերի գործունեության նորմատիվային կարգավորման անհրաժեշտություն: Բանկային գործունեության կարգավորման առաջին տնտեսական նորմատիվները սահմանվեցին 1989 թ. ԽՍՀՄ պետբանկի կողմից: Դրանք էին` » բանկի սեփական միջոցների ն պարտավորությունների հարաբերակցությունը (նվազագույնը 4:20` պետական ն 1:12` կոոպերատիվ բանկերի համար). » քաղաքացիներից ներգրավված միջոցների ն սեփական միջոցների հարաբերակցությունը (1:1). » մեկ փոխառուին տրամադրվող վարկի առավելագույն չափը (սեփական միջոցների չափով պետական ն 50 9-ի չափով կոոպերատիվ բանկերի համար). » իրացվելի ակտիվների ն ցպահանջ պարտավորությունների հարաբերակցությունը (1:1): Ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի (ՔԱՄԵԼՍ) հաշվարկումը, հեռանկարային զարգացման ծրագրերի մշակումը, վարկերի ն մյուս եկամտաբեր ակտիվների որակի կառավարումը, ֆիզիկական անձանց ավանդների պարտադիր երաշխավորումը տեղ են գտնում ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից բանկային գործունեության

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

հիմնական տնտեսական նորմատիվների գործողության ընդհանուր պայմաններում ն բխում են տնտեսական նորմատիվների բովանդակությունից ն դրանց սահմանաչափերի ընձեռած հնարավորություններից: Ելնելով նրանից, որ «Հիմնական տնտեսական նորմատիվները պարտադիր են ն պետք է նույնը լինեն Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող միննույն տեսակի լիցենզիա ունեցող բոլոր բանկերի համար, ...»1, կազմվել է թիվ 2 գծապատկերը, որտեղ արտացոլվել են բանկերի գործունեության տնտեսական կարգավորմանն ուղղված գործող փաստաթղթերը ժամանակի առումով: Կենտրոնական բանկը կարող է վերանայել բանկերի կանոնադրական հիմնադրամի կամ ընդհանուր կապիտալի նվազագույն չափերը, բայց ոչ հաճախ, քան տարին մեկ անգամ, իսկ բանկերի կանոնադրական հիմնադրամի, ընդհանուր կապիտալի նվազագույն չափերը վերանայելիս կենտրոնական բանկը սահմանում է նան այն ժամկետը, որի ընթացքում բանկերը պարտավոր են լրացնել այդ նվազագույն վերանայված չափերը, ընդ որում նշված ժամկետը չի կարող երկու տարուց պակաս լինել: Մյուս տնտեսական նորմատիվների նկատմամբ, բացառությամբ պարտադիր պահուստների նվազագույն չափի, որի գծով խստացման մասին կենտրոնական բանկի որոշումն ուժի մեջ է մտնում անմիջապես կամ այդ որոշմամբ սահմանված ավելի ուշ ժամկետներում, կիրառման ժամկետներ չեն սահմանվում, ն միայն կենտրոնական բանկի կողմից հիմնական տնտեսական նորմատիվների ռեժիմը խստացնելու դեպքում նորմատիվների նոր սահմանաչափերն ուժի մեջ են մտնում ընդունման պահից վեց ամիս հետո, իսկ ռեժիմը մեղմացնելու դեպքում այդ նորմատիվներն ուժի մեջ են մտնում կենտրոնական բանկի սահմանած պահից: Բանկերի կապիտալն այն սկզբնաղբյուրն է, որի շուրջ կառուցված են բանկերի գործունեության հիմնական տնտեսական նորմատիվների գործող համակարգը1, դրանց ներկա ն ապագա գործողությունը ն այն ընդհանուր պայմանների ձնավորումն ու զարգացումը, որի շրջանակներում բանկերը կատարում են իրենց ակտիվային ն պասիվային գործառնությունները: Հիմնական տնտեսական գործող նորմատիվների միջն կապի բացահայտման նպատակով կազմվել է թիվ 19.2.2. աղյուսակը, որտեղ արտացոլվել են օրենքով ն ՀՀ ԿԲ խորհրդի 2004թ. սեպտեմբերի 20-ի թիվ 237-Ն որոշմամբ հաստատված հիմնական տնտեսական նորմատիվները ն դրանց սահմանաչափերը2:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Գծապատկեր 2 Բանկային գործունեության տնտեսական կարգավորման հիմնական փաստաթղթերի տեղը ժամանակի մեջ

______________

Տե՛ս ՀՀ 2005թ. դրամավարկային քաղաքականության ծրա·իրը, էջ 36:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Աղյուսակ 19.2.2 ՀՀ ԿԲ-ի կողմից հաստատված ն գործող հիմնական տնտեսական նորմատիվները ն դրանց սահմանաչափերը Հիմնական տնտեսական նորմատիվները

êահմանաչափերը

Բանկի ընդհանուր կապիտալի նվազա·ույն չափը 01.07.2005թ-ից: ՀՀ ԿԲ խորհրդի թիվ 195-Ն որոշման համաձայն 28.06.2005թ-ից

5,0 մլն ԱՄՆ դոլար 2.400.000.000 դրամ

Բանկի կանոնադրական կապիտալի նվազա·ույն չափը

50 մլն դրամ

ՀՀ ԿԲ-ի խորհրդի թիվ 357-Ն որոշման համաձայն նոր ստեղծվող բանկերի համար ընդհանուր կապիտալի նվազա·ույն չափը

5.000.000.000 դրամ

Ընդհանուր կապիտալի - ռիսկով կշռված ակտիվների ·ումարների միջ- նվազա·ույն հարաբերակցությունը՝ Ն11 նորմատիվ

Բանկի ընդհանուր կապիտալի համարժեքության նորմատիվները

Հիմնական կապիտալի - ռիսկով կշռված ակտիվների ·ումարների միջ- նվազա·ույն հարաբերակցությունը՝ Ն 21 նորմատիվ

Բանկի իրացվելիության նորմատիվները

Բանկի բարձրիրացվելի ակտիվների - ընդհանուր ակտիվների ·ումարների միջ- նվազա·ույն հարաբերակցությունը՝ Ն12 նորմատիվ Բանկի բարձրիրացվելի ակտիվների - ցպահանջ պարտավորությունների միջ- նվազա·ույն հարաբերակցությունը՝ Ն 22 նորմատիվ Մեկ փոխառուի ·ծով ռիսկի առավելա·ույն չափը՝ Ն13 նորմատիվ

Չպետք է ·երազանցի ընդհանուր կապիտալի 209-ը

Խոշոր փոխառուների ·ծով ռիսկի առավելա·ույն չափը՝ Ն 23 նոր- Չպետք է ·երազանցի ընդհամատիվ նուր կապիտալի 5009-ը Բանկի հետ կապված մեկ անձի ·ծով ռիսկի առավելա·ույն չափը՝ Չպետք է ·երազանցի ընդհաՆ14 նորմատիվ նուր կապիտալի 59-ը Բանկի հետ կապված բոլոր անձանց ·ծով ռիսկի առավելա·ույն Չպետք է ·երազանցի ընդհաչափը՝ Ն 44 նորմատիվ նուր կապիտալի 209-ը Կենտրոնական բանկում տեղաբաշխվող պարտադիր պահուստների նվազա·ույն չափը ՀՀ ԿԲ խորհրդի թիվ 195-Ն որոշման համաձայն 10.06.2005թ-ից

Ներ·րավված միջոցների

Արտարժույթի տնօրինման նորմատիվներ.

Առաջին արտարժութային խմբի համախառն դիրքի - բանկի ընդհանուր կապիտալի հարաբերակցությունը 01.10.2005թ-ից Երկրորդ խմբի մեջ մտնող արտարժույթների արտարժութային դիրքը Ըստ առանձին արտարժույթների բաց դիրքը 01.10.2005թ-ից

Բանկի պարտատերերի ·ծով ռիսկի առավելա·ույն չափի նորմատիվ

15 9

Չի կարող ·երազանցել ընդհանուր կապիտալի 59-ը Չի կարող ·երազանցել ընդհանուր կապիտալի 109-ը Չի սահմանվում

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Այլ հավասար պայմաններում` գործող կանոնակարգ 2-ի միայն ընդհանուր ն հիմնական կապիտալների համարժեքության նորմատիվների սահմանաչափերի գործողությունը հաշվառելու, ակտիվներն ամբողջությամբ ռիսկային ընդունելու պայմաններում պայմանական բանկի ակտիվների ընդհանուր սահմանները ներկայացնելու նպատակով կազմվել է աղյուսակը: Աղյուսակ 19.2.3 Պայմանական բանկի ակտիվների սահմանները ընդհանուր կապիտալի համարժեքության գործող նորմատիվների սահմանաչափերի պայմաններում 2005թ. հուլիսի 1-ի դրությամբ - դրանից հետո

Հաշվարկված ըստ համամասնությունների Նվազա·ույն հարաբերակցությունը 129 Ընդամենը

Ն11

8,33

Հիմնական կապիտալ

0,67

Ընդհանուր կապիտալ

1,00

Լրացուցիչ կապիտալ

Ներ·րավված միջոցներ Ընդամենը

0,33 7,33 8,33

Ն 21

Բացարձակ մեծությամբ մլն ԱՄՆ դոլար

ԱԿՏԻՎ ՊԱՍԻՎ

Ն11

Ն 21

41,65 3,35 1,65 5,00

36,65 41,65

Աղյուսակի հաշվարկային տվյալների համաձայն՝ պայմանական բանկի ակտիվներն ամբողջությամբ ռիսկային դիտելու պայմաններում բանկը յուրաքանչյուր միավոր ընդհանուր կապիտալի դիմաց կարող է ունենալ 8,33 միավոր ակտիվներ, որը կարող է տեղ գտնել 7,33 միավոր միջոցներ ներգրավելու դեպքում: Կամ պայմանական բանկը 5,0 մլն ԱՄն դոլարին համարժեք գումարի փաստացի ընդհանուր կապիտալի առկայության դեպքում կունենա 41,65 մլն ԱՄՆ դոլարին համարժեք ակտիվներ, որը կարող է տեղ գտնել 36,65 մլն ԱՄՆ դոլարին համարժեք ներգրավման ծավալների դեպքում: Բանկային գործունեության հիմնական տնտեսական նորմատիվների ն տնտեսական կարգավորման գործող մյուս բաղկացուցիչների հիմքում ուղղակիորեն կամ անուղղակի առաջին հերթին ընկած է բանկի ընդհանուր կապիտալի մեծությունը, որի ն մյուս տնտեսական նորմատիվների միջն կապն արտացոլված է թիվ 3 գծապատկերում: Նկատի ունենալով, որ 2004թ. «ընթացքում համակարգը նոր բանկերով չի համալրվել, ն 2004թ. վերջի դրությամբ ՀՀ տարածքում գործել են 20 առնտրային բանկեր ..., «Հայկապ» բանկ ՓԲԸ-ն ... տարեվերջին տեղափոխվել է ընդհանուր վերահսկողության դաշտ»1:

Գծապատկեր 3.

Ընդհանուր կապիտալի ն հիմնական տնտեսական մյուս

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

նորմատիվների միջն կապը պաշտոնական տվյալների հետ

ՀՀ բանկային համակարգի 2004թ. տվյալների համաձայն՝ միավոր ընդհանուր կապիտալի դիմաց ներգրավվել են 4,58 միավոր միջոցներ, ն այս պայմաններում համակարգի ակտիվները միավոր ընդհանուր կապիտալի նկատմամբ կազմել են 5,58 միավոր, այն դեպքում, երբ 5,0 մլն ԱՄՆ դոլար ընդհանուր կապիտալի միավորի դիմաց կարող են ներգրավվել 7,33 միավոր միջոցներ: Աղյուսակի հաշվարկում հաշվի չի առնվել ակտիվների ոչ ռիսկային դիտվելու հանգամանքը: Վերջինն արդեն վերաբերում է բանկերի իրացվելիության նորմատիվների գործողությանը: Բանկային համակարգի 65 մլրդ դրամ ընդհանուր կապիտալը հնարավորություն է ստեղծում ներգրավել 476,45 մլրդ դրամ միջոցներ կամ մեկ ԱՄՆ դոլարի դիմաց 470 դրամ պայմանական փոխարժեքով` 1,0 մլրդ ԱՄՆ դոլարից ավելի միջոցներ ն բանկային համակարգում ունենալ ակտիվներ 541,45 մլրդ դրամի կամ 1,15 մլրդ ԱՄՆ դոլարի չափով: Ընդհանուր կապիտալի նվազագույն չափի ն ընդհանուր կապիտալի համարժե-

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

քության նորմատիվների սահմանաչափերը, իրենց որոշակիությամբ առաջին հերթին լինելով կոնկրետ բանկի գործունեության առավելագույն սահմանների կարգավորման միջոց, միննույն ժամանակ նախանշում են ամբողջ բանկային համակարգի գործունեության ընդհանուր սահմանները, որտեղ այս նորմատիվների կոնկրետությունը պետք է փոխկապակցվի երկրում ժամանակավորապես ազատ դրամական միջոցների փորձագիտական գնահատականների հետ: ՀՀ ԿԲ խորհրդի թիվ 237-Ն որոշմամբ հաստատված կանոնակարգ 2-ում նախորդի համեմատությամբ բանկերի ընդհանուր` Ն21 ն ընթացիկ` Ն22 իրացվելիության նորմատիվների սահմանաչափերը ն դրանք հաշվարկելու բանաձները չեն կրել փոփոխություններ: Պահպանվել են նան հաշվարկին մասնակցող տարրերը: Բանկի իրացվելիության ն ընդհանուր կապիտալի համարժեքության նորմատիվների միջն կապի տեսանկյունից կարնոր է «բարձր իրացվելի ակտիվների» ն «ռիսկով կշռված ակտիվների» նույնության աստիճանը: Վերջինների ամբողջությամբ համընկնումը կապիտալի համարժեքության նորմատիվների հետ միասին իրացվելիության Ն21 նորմատիվը դարձնում է բանկի գործունեության սահմանները նախանշող նորմատիվ: Գործող կանոնակարգ 2-ի համաձայն՝ պահպանվում են դրանց տարրերի միջն տարբերությունները: Դրանց պայմանական նույնության դեպքում այս նորմատիվի ազդեցությունը կարող է լինել մինչն 209-ի չափով: Թիվ 19.2.4. աղյուսակում համամասնությունների ն բացարձակ մեծությունների միջոցով, ընդհանուր կապիտալի նվազագույն չափի համարժեքության Ն11 նորմատիվի սահմանաչափերի հիման վրա հաշվարկվել է ընդհանուր իրացվելիության Ն21 նորմատիվի ազդեցությունը պայմանական բանկի ակտիվների սահմանների վրա: Աղյուսակի հաշվարկային տվյալների համաձայն, եթե ակտիվներն ամբողջությամբ ռիսկային ընդունելու դեպքում բանկի ակտիվները կարող են կազմել 8,33 միավոր, ապա Ն21 նորմատիվի միաժամանակյա գործողության արդյունքում կապիտալի համարժեքության նորմատիվն արդեն կազմելու է շուրջ 159 ((1:6,67)»1009), որը նշանակում է, որ բանկը կարող է կրկին դիմել միջոցների ներգրավման` արդեն 1,66 միավորի չափով, ինչը նշանակում է, որ միավոր ընդհանուր կապիտալի դիմաց համարժեքության ն ընդհանուր իրացվելիության նորմատիվների գործող սահմանաչափերը բանկերին ընձեռում են հնարավորություն ունենալ ոչ թե 8,33, այլ 10,0 միավոր ակտիվներ կամ 9,0 միավոր ներգրավված միջոցներ: Իսկ 10,0 միավոր ակտիվների դեպքում Ն21 նորմատիվի 209 սահմանաչափի կիրառման դեպքում կրկին Ն11 նորմատիվը կազմելու է 12,59, այսինքն՝ այս դեպքում անգամ դեռնս չեն խախտվում ՀՀ ԿԲ-ի կողմից սահմանված այս երկու նորմատիվները:

______________

Տե՛ս ՀՀ ԿԲ խորհրդի 20.09.2004թ. թիվ 237-Ն որոշմամբ հաստատված «Բանկերի ·ործունեության կար·ավորումը, բանկային ·ործունեության հիմնական տնտեսական նորմատիվներըի կանոնակար· 2-ը, կետ 52:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Աղյուսակ 19.2.4.

Պայմանական բանկի սահմանային ակտիվները ընդհանուր կապիտալի ն իրացվելիության նորմատիվների սահմանաչափերի գործողության արդյունքում Պայմանական բանկը

ըստ համաբացարձակ մասնություն- մեծությամբ, ների մլն ԱՄՆ դոլար Ընդհանուր իրացվելիության Ն2 նորմատիվը

Ամբողջությամբ ռիսկային ակտիվներ

6,67

Բարձրիրացվելի ակտիվներ

Ընդամենը

1,66

Ներ·րավված միջոցներ

7,33

Ընդամենը

1,00 8,33

8,33

33,32

8,33

Ընդհանուր կապիտ. համարժեքության Ն1 նորմատիվը Ընդհանուր կապիտալ

ԱԿՏԻՎ

41,65 ՊԱՍԻՎ

5,00

36,65 41,65

Ընթացիկ իրացվելիության Ն22 նորմատիվի` բարձրիրացվելի ակտիվների ն ցպահանջ պարտավորությունների 809 սահմանաչափի գործողությունը աղյուսակի հաշվարկային տվյալների կիրառման պայմաններում նշանակում է, որ եթե 1,66 միավոր բարձրիրացվելի ակտիվներն ընդունենք ցպահանջ պարտավորությունների նկատմամբ նորմատիվով սահմանված առավելագույն սահման, ապա ընդհանուր ներգրավված միջոցների մեջ ցպահանջ պարտավորությունները կարող են կազմել շուրջ 2,075 միավոր, որը կազմում է ներգրավված միջոցների 28,39-ը: Ընդհանուր ներգրավման մեջ ցպահանջ պարտավորությունների սահմանային մասնակցության հետադարձ եղանակով հաշվարկումը ցույց է տալիս, որ իրացվելիության նորմատիվների միջոցով բանկի գործունեության համամասնության պարզումը հանգեցնում է նրան, որ Ն22 նորմատիվը որպես այդպիսին ներառված է Ն21 նորմատիվի մեջ: Բանկի իրացվելիության նորմատիվներից միայն Ն21 նորմատիվն ունի բանկի գործունեության սահմանային մեծություններն ուղղակի նախանշելու հատկանիշ: ՀՀ ԿԲ-ի թիվ 237-Ն որոշմամբ հաստատված կանոնակարգ 2-ում ի լրումն Ն31` մեկ փոխառուի գծով ռիսկի առավելագույն չափի, ավելացել է Ն32` խոշոր փոխառուների գծով ռիսկի առավելագույն չափի նորմատիվը: Երբ այս շարքի առաջին նորմատիվի ընդհանուր կապիտալի 209-ը չգերազանցելու սահմանաչափը նշանակում է, որ ընդհանուր կապիտալի նվազագույն չափի ավելացման ներկա պայմաններում մեծանում

______________

Տե՛ս ՀՀ ԿԲ խորհրդի 05.11.2002թ. թիվ 347-Ն որոշմամբ հաստատված «Վարկային կազմակերպությունների ·ործունեության կար·ավորումը, վարկային կազմակերպությունների ·ործունեության հիմնական տնտեսական նորմատիվներըի կանոնակար· 14-ը, կետ 12:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

են բանկերի կողմից հնարավոր տրամադրվող մեկ վարկի բացարձակ մեծությունները, արդեն կարող են տրամադրել մինչն 1,0 մլն ԱՄՆ դոլարի մեծությամբ վարկեր, ն այս նորմատիվի միջոցով փորձ է կատարվում տրոհել թվով հինգ վարկերի վրա ընդհանուր կապիտալը կորցնելու բանկի ռիսկը, ն ի վերջո այս նորմատիվը չունի ազդեցություն բանկային գործունեության առավելագույն սահմանները նախանշելու վրա, ապա Ն32 նորմատիվը Ն31 նորմատիվի միաժամանակ գործողությամբ սահմանում է այն, որ խոշոր վարկերը բանկերում ի վերջո կարող են լինել թվով 25-ը: Այս նորմատիվի կիրառումը պարունակում է բանկերի եկամտաբեր ակտիվներում որոշակի համամասնություն ներմուծելու տարր, սակայն դա ամբողջությամբ չի կատարվում: Քանի որ անգամ այս նորմատիվի գործողությունը բանկերին չի սահմանափակում տրամադրել ավելի փոքր ծավալով վարկեր, ն, ի վերջո, վարկային պորտֆելի առավելագույն մեծությունը գործնականում հանդիպելու է կապիտալի համարժեքության Ն11 նորմատիվի գործողությամբ պայմանավորված սահմաններին: Այլ հավասար պայմաններում կապիտալի համարժեքության ն իրացվելիության նորմատիվների գործող սահմանաչափերը բանկերին թույլատրում են ունենալ 6,67 միավոր կամ 809 եկամտաբեր ակտիվներ, իսկ Ն32 նորմատիվի գործողությունը նշանակում է, որ 6,67 միավոր ակտիվներում խոշոր վարկերի ընդհանուր մեծությունը կարող է լինել 5,0 միավոր: Ինչպես Ն31, այնպես էլ Ն32 նորմատիվը հետապնդում են ընդհանուր կապիտալի նկատմամբ բանկերի առավել ռիսկային, հատկապես խոշոր վարկային գործունեության կարգավորման նպատակ ն չունեն բանկային գործունեության առավելագույն սահմանները նախանշելու հատկություն, քանի որ արդեն իսկ ներառված են կապիտալի համարժեքության ն ընդհանուր իրացվելիության նորմատիվների կողմից սահմանաչափային գործողությամբ նախանշված սահմանների մեջ: Բանկի հետ կապված անձանց Ն41 ն Ն42 նորմատիվները, ուղղված լինելով այդ անձանց գծով բանկի գործունեության վրա ռիսկերի հնարավոր նվազեցմանը ն կապված լինելով առաջին հերթին բանկի ընդհանուր կապիտալի հետ, կրկին չեն կրում բանկի գործունեության առավելագույն սահմանները նախանշելու հատկություն, իսկ Ն42 նորմատիվի կոնկրետ սահմանաչափը նշանակում է, որ ի վերջո բանկի հետ կապված անձինք կարող են մասնակցել բանկի ակտիվային գործառնություններին մինչն 1,0 մլն ԱՄՆ դոլարի չափով, այսինքն` բոլոր դեպքերում բանկերն իրենց գործունեության նպատակներով դեռնս կորցրած չեն լինի իրենց ընդհանուր կապիտալի 809-ը: Կենտրոնական բանկում տեղաբաշխվող պարտադիր պահուստների նվազագույն չափի նորմատիվն առաջին հերթին ունի երկրի դրամավարկային քաղաքականությանը մասնակցության նշանակություն, ն այն նս չունի բանկային գործունեության ընդհանուր սահմանները նախանշելու հատկանիշ ն կրում է ընդհանուր կապիտալի նվազագույն չափի ն ընդհանուր կապիտալի համարժեքության նորմատիվների գործողության միջնորդավորված ազդեցությունը, երբ ներգրավված միջոցները ակտիվների ն ընդհանուր կապիտալի տարբերությունն են: Եթե արտարժութային դիրքը «...բանկի արտարժույթով, ինչպես նան արտարժութային ռիսկ պարունակող դրամային ակտիվների ն պարտավորությունների միջն ե-

______________

Տե՛ս ՀՀ ԿԲ խորհրդի 05.11.2002թ. թիվ 347-Ն որոշմամբ հաստատված «Վարկային կազմակերպությունների ·ործունեության կար·ավորումը, վարկային կազմակերպությունների ·ործունեության հիմնական տնտեսական նորմատիվներըի կանոնակար· 14-ը, կետ 10:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ղած տարբերությունն է»1, ապա կազմվել է աղյուսակը, որտեղ բանկի արտարժութային փակ դիրքի պայմաններում ներգրավումն ու տեղաբաշխումն ամբողջությամբ արտարժույթով լինելու ենթադրությամբ Ն11 ն Ն21 նորմատիվների սահմանաչափերի գործողության պայմաններում փորձ է կատարվել հաշվարկել պարտադիր դրամային պահուստավորման հաշվարկային մեծությունը: Ինչպես ցույց են տալիս աղյուսակի հաշվարկային տվյալները, արտարժութային փակ դիրքի պայմաններում պայմանական բանկը 7,33 միավոր կամ 36,65 մլն ԱՄՆ դոլարին համարժեք արտարժույթով ներգրավված միջոցների դիմաց պարտավոր է ՀՀ ԿԲ-ում պարտադիր պահուստ ձնավորել մոտ 0,59 միավոր կամ շուրջ 2,93 մլն ԱՄՆ դոլարի չափով: Ի վերջո, այս նորմատիվի ազդեցությունն ուղղված է բանկի հաշվեկշռի երկու կողմերի` ակտիվների ն պասիվների միջն արժութային կամ արտարժութային ընդհանուր հավասարակշռության որոշակիորեն պահպանմանը՝ անկախ տվյալ բանկի նույն հաշվեկշռի ընդհանուր ծավալներից: Թեն գործող օրենսդրությամբ վարկային կազմակերպություններն ուղղակիորեն ներառված չեն բանկային համակարգի մեջ, սակայն ՀՀ 2005թ. դրամավարկային քաղաքականության «ՀՀ բանկային համակարգի զարգացումը» բաժինն ամփոփվում է վարկային կազմակերպություններին նվիրված տվյալներով, այսինքն՝ վերջինս ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից դիտվում է որպես բանկային համակարգի բաղկացուցիչ մաս:

Աղյուսակ 19.2.5.

Պարտադիր պահուստի հաշվարկային մեծությունը պայմանական բանկի արտարժութային փակ դիրքի, կապիտալի համարժեքության ն ընդհանուր իրացվելիության նորմատիվների գործողության պայմաններում Պայմանական բանկը

ըստ համաբացարձակ մասնություն- մեծությամբ, ների մլն ԱՄՆ դոլար Բարձրիրացվելի ակտիվներ, այդ թվում՝ ՀՀ ԿԲ-ում պարտադիր պահուստ (ներ·րավման 89-ը)

1,66 0,59

Ընդամենը

8,33

Մյուս ակտիվներ

6,67

Ընդհանուր կապիտալ

1,00

Ընդամենը

8,33

Ներ·րավված միջոցներ

ԱԿՏԻՎ

7,33

8,33 2,93

33,32 41,65 ՊԱՍԻՎ

5,00

36,65

41,65

Կանոնակարգ 14-ի1 համաձայն՝ վարկային կազմակերպությունների գործունեության տնտեսական նորմատիվները ն դրանց սահմանաչափերը բերված են աղյուսա496

կում: Աղյուսակի տվյալներից հետնում է, որ բանկերի համեմատությամբ վարկային կազմակերպությունների հիմնական տնտեսական նորմատիվները նկատելիորեն ավելի քիչ են: Մասնավորապես, բացակայում են իրացվելիության նորմատիվները, պարտադիր պահուստավորումը, ն դետալացված չեն մեկ փոխառուի ն բոլոր փոխառուների հետ կապված նորմատիվները:

Աղյուսակ 19.2.6

Վարկային կազմակերպությունների հիմնական տնտեսական նորմատիվները ն սահմանաչափերն ըստ տիպերի

Կանոնադրական կապիտալի նվազա·ույն չափը

Ընդհանուր կապիտալի նվազա·ույն չափը

Ընդհանուր կապիտալի - ռիսկով կշռված ակտիվների ·ումարների միջ- նվազա·ույն հարաբերակցությունը՝ Ն11 նորմատիվ Մեկ փոխառուի ·ծով ռիսկի առավելա·ույն չափը՝ Ն3 նորմատիվ

Արտարժութային համախառն դիրքի - վարկային կազմակերպության ընդհանուր կապիտալի միջ- առավելա·ույն հարաբերակցությունը

Լիզին·ա- ՖակտոՈւնիվերԽնայոՎարկային յին կազ- րին·ային սալ վարղական միություն- մակերկազմա- կային կազմիությունպություն- կերպու- մակերպուներ ներ ներ թյուններ թյուններ 50 մլն դրամ 50 մլն դրամ

50 մլն դրամ

100 մլն դրամ

100 մլն դրամ

150 մլն դրամ

150 մլն դրամ

200 մլն դրամ

250 մլն դրամ

300 մլն դրամ

Իսկ վարկային կազմակերպությունների իրացվելիությանն առնչություն ունի հետնյալը. «Վարկային կազմակերպության մինչն մարումը մեկ ամիս մնացող (այդ թվում` ցպահանջ) ակտիվների ն մինչն մարումը մեկ ամիս մնացող (այդ թվում` ցպահանջ) պարտավորությունների միջն սահմանային հարաբերակցությունը պետք է լինի նվազագույնը 1209»1: Աղյուսակի վարկային կազմակերպությունների հիմնական տնտեսական նորմատիվների, ակտիվների ն պարտավորությունների միջն հարաբերակցության պահանջի հիման վրա կազմվել է աղյուսակը, որտեղ կատարվել է պայմանական վարկային կազմակերպության յուրաքանչյուր տիպի (խմբի) գործունեության հնարավոր սահմանների հաշվարկներ` համամասնություններով ն բացարձակ մեծություններով: Ինչպես ցույց են տալիս աղյուսակի տվյալները, վարկային կազմակերպություն497

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ների բոլոր տիպերը կարող են ունենալ մոտավորապես նույն ծավալի ակտիվներ: Բացառություն են վարկային միությունները, որոնց Ն11 նորմատիվի ն ընդհանուր կապիտալի 100,0 մլն դրամ սահմանաչափերի պահանջներն այս կազմակերպությանը ի վերջո հնարավորություն են տալիս ներգրավել ոչ թե 2,45-2,7 մլրդ դրամ, այլ մոտ 1,6 մլրդ դրամ ծավալով փոխառություններ:

Աղյուսակ19.2.7. Պայմանական վարկային կազմակերպության յուրաքանչյուր տիպի գործունեության հնարավոր սահմանները Խնայողական միություններ Համամ.

Ընդամենը Ն11 նորմատիվ

մլն դրամ

Վարկային միություններ

Լիզին·ային կազմակերպություններ

Համամ.

Համամ.

մլն դրամ

մլն դրամ

ԱԿՏԻՎ

Ֆակտորին- Ունիվերսալ ·ային վարկային կազմակեր- կազմակերպություններ պություններ Համամ.

մլն դրամ

Համամ.

մլն դրամ

50.0 2500.0 16.66 1666.0 12.5 2500.0 10.0 2500.0 10.0 3000.0

Ընդհանուր կապի1.0 տալ

50.0

1.00

100.0

ՊԱՍԻՎ

1.0

200.0

1.0

250.0

1.0

300.0

Փոխառություններ 49.0 2450.0 15.66 1566.0 11.5 2300.0 9.0 2250.0 9.0 2700.0 Ընդամենը

Ակտիվների հարաբերությունը պարտավորություններին

50.0 2500.0 16.66 1666.0 12.5 2500.0 10.0 2500.0 10.0 3000.0 102,49

106,389

108,699

111,119

111,119

Աղյուսակում հաշվարկային ճանապարհով ստացված մեծությունների արդյունքներով միջին վարկային կազմակերպությունը կարող է ունենալ առավելագույնը 2,433 մլրդ դրամ ակտիվներ, որը գործող 9 վարկային կազմակերպությունների դեպքում կազմելու է մոտ 21,9 մլրդ դրամ: Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Բացատրել ռիսկի էությունը ն դրսնորման առանձնահատկություններն առնտրային բանկերում: 2. Դասակարգել ռիսկերի առանձին տեսակները՝ տալով դրանց բնորոշ առանձնահատկությունները: 3. Ինչպե՞ս են կառավարվում ն գնահատվում ռիսկերը: 4. Ի՞նչ բան է վարկային ռիսկը, ն ինչպե՞ս է այն կառավարվում: 5. Ի՞նչ բան է տոկոսային ռիսկը, ն ինչպե՞ս է այն կառավարվում: 6. Ի՞նչ բան է իրացվելիության ռիսկը, ն ինչպե՞ս է այն կառավարվում: 7. Որո՞նք են բանկային գործունեության տնտեսական նորմատիվները, ն ինչպե՞ս են դրանք կառավարվում:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԳԼՈՒԽ 20

ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿԵՐԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

ԵՎ ԱՌՈՂՋԱՑՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ

20.1. ԲԱՆԿԵՐԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ

ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

Ֆինանսական վերլուծությունը՝ որպես կառավարչական գործունեության առանձին տեսակ, նախորդում է ֆինանսական հարցերի գծով որոշումների կայացմանը՝ հանդիսանալով այդ որոշումների ընդունման համար անհրաժեշտ փուլ ն պարտադիր նախապայման: Ֆինանսական վերլուծությունը կարելի է ներկայացնել երկու կարնորագույն կտրվածքով` ներքին ն արտաքին: Դասակարգման հիմնական չափանիշը, հիմնական տարբերիչ առանձնահատկությունն այստեղ հանդիսանում է վերլուծության սուբյեկտը: Ներքին վերլուծությունն իրականացվում է բանկի աշխատակիցների (անձնակազմի) կողմից, մինչդեռ արտաքին (դիստանցիոն) վերլուծությունն իրականացնում են արտաքին միջավայրի սուբյեկտները, ինչպիսիք են վերահսկողության մարմինները, կոնտրագենտ բանկերը, բանկի հաճախորդները ն շահագրգռված այլ անձինք: Արտաքին վերլուծությունը կարող է լինել միանգամայն տարբեր` կախված վերլուծության համար օգտագործվող տեղեկատվության բնույթից ն խորության աստիճանից: Եթե ներքին վերլուծությունն ընդգրկում է բանկի գործունեության բոլոր բնագավառները ն պահանջում առավել ամբողջական ն բազմակողմանի տեղեկատվություն, ապա վերլուծության արտաքին սուբյեկտներին մատչելի է այդ տեղեկատվության առավել սահմանափակ, ընդհանուր հրապարակման ենթակա տվյալները (բացառությամբ վերահսկող մարմնի): Արտաքին ֆինանսական վերլուծությունների համար օգտագործվող ֆինանսական հաշվետվությունների շարքն են դասվում. » բանկի հաշվապահական հաշվեկշիռը, » բանկի եկամուտների ն ծախսերի վերաբերյալ հաշվետվությունը, » բանկի դրամական հոսքերի վերաբերյալ հաշվետվությունը, » բանկային գործունեության տնտեսական նորմատիվների հաշվարկը ն այլն: Հաշվետվությունների արտաքին օգտագործողները բաժանվում են մի քանի խմբերի: Առաջին խմբում ընդգրկվում են այն սուբյեկտները, որոնց շահերն ուղղակիորեն առնչվում են բանկի գործունեության արդյունքների հետ: Դրանց են պատկանում. Բանկի բաժնետերերը: Այս խմբի ներկայացուցիչներին հետաքրքրում են բանկի զարգացման (ներառյալ ռազմավարական զարգացման) միտումները, բանկի կառավարման արդյունավետությունը, բանկի ակտիվային գործառնությունների եկամտաբերությունն ու ռիսկայնությունը, շահաբաժինների վճարման քաղաքականությունը ն այլն: Բանկի վարկատուները: Սրանց հետաքրքրում է բանկի գործունեության հեռանկարը` առավելապես կարճաժամկետ կտրվածքով: Վարկատուների համար կարնոր է ոչ այնքան բանկային գործառնությունների եկամտաբերությունը, որքան բանկի իրացվելիությունը` կապված պարտավորությունների ժամանակին ն լրիվ ծավալով մարման հետ:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Բանկի հաճախորդները: Բանկի հաճախորդներին հետաքրքրում է նախ ն առաջ բանկային ծառայությունների տեսականին ն որակը: Որպես ֆինանսական գործունեության վերաբերյալ տեղեկատվության օգտագործող` բանկի հաճախորդներին հետաքրքրում են բանկի կայունությունն ու հուսալիությունը: Վերլուծական տեղեկատվությունից արտաքին օգտվողների երկրորդ խումբը ներկայացնում են այն սուբյեկտները, որոնց ֆինանսական վիճակն ուղղակիորեն կապված չէ բանկի գործունեության արդյունքների հետ: Դրանք հանդիսանում են որպես միջնորդ բանկի ն վերը նշված` առաջին խմբի սուբյեկտների միջն կամ օգտագործում են վերլուծական տեղեկատվությունը կառավարման ն վերահսկողության գործառույթների իրականացման նպատակով: Դրանց թվին են դասվում. 1. Կենտրոնական բանկը՝ որպես ՀՀ բանկային համակարգի գործունեությունը կարգավորող ն վերահսկող մարմին: Իր գործունեությամբ ՀՀ կենտրոնական բանկը կոչված է ապահովելու ՀՀ բանկային համակարգի բնականոն գործունեությունը, կայունությունը ն հուսալիությունը: 2. Աուդիտորական ընկերությունները: 3. Վիճակագրական ն տեղեկատվական ծառայությունները, ռեյտինգավորման գործակալությունները ն այլն: Բանկի գործունեության վերլուծության ն արդյունավետության գնահատման նպատակով օգտագործում են ցուցանիշների որոշակի համակարգ: Այդ ցուցանիշները ստորաբաժանվում են երկու խմբի` բացարձակ ն հարաբերական: Ներկայացնենք սկզբում բացարձակ ցուցանիշները: 1. Առնտրային բանկի կապիտալի մեծությունը Բանկի կապիտալը` » կատարում է պաշտպանիչ գործառույթ` բանկային գործունեությամբ պայմանավորված ժամանակավոր վնասները ծածկելու նպատակով, » հանդիսանում է բանկի ձնավորման ն սկզբնական գործունեության անհրաժեշտ նախապայման (մինչն ավանդների հավաքագրումը), » հանդիսանում է բանկի նկատմամբ հաճախորդների հուսալիության երաշխիք, » ապահովում է միջոցներ բանկի կազմակերպական ընդլայնման, նոր ծառայությունների, ծրագրերի մշակման ն ներդրման, ինչպես նան նորագույն տեխնոլոգիաների ն սարքավորումների ներդրման նպատակով, » հանդես է գալիս որպես բանկի աճի կարգավորիչ լծակ: Ասվածից հետնում է, որ որքան մեծ է բանկի կապիտալը (իհարկե, կապիտալի ն պարտավորությունների միջն ընդունելի հարաբերակցության պայմաններում), այնքան այն հուսալի է: 2. Առնտրային բանկի ակտիվների մեծությունը Ցույց է տալիս բանկի տնօրինության տակ գտնվող միջոցները ն ներկայացնում առնտրային բանկի մասշտաբները: Որքան մեծ է ակտիվների ծավալը, այնքան խոշոր ն հզոր է համարվում բանկը: Ընդ որում, բացի ակտիվների մեծությունից, այստեղ շատ կարնոր է դիտարկել նան ակտիվների կառուցվածքը:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

3. Բանկի կողմից ներգրավված միջոցների մեծությունը Այստեղ դիտարկվում են ներգրավված միջոցների ծավալը, կազմն ու կառուցվածքը: Առանձնակի ուշադրության է արժանի ավանդային պորտֆելի վերլուծությունն ըստ ժամկետների, սուբյեկտների, արժույթների ն այլն: Ներգրավված միջոցների, ն, մասնավորապես, ավանդային պորտֆելի մեծությունն արտացոլում է տվյալ բանկի հանդեպ հաճախորդների վստահության աստիճանը, բանկի իմիջը ն այլն: Միջբանկային վարկերի մեծ տեսակարար կշիռը ներգրավված միջոցների կազմում ցույց է տալիս, որ բանկն ունի կարճաժամկետ իրացվելիության խնդիրներ: 4. Վարկային պորտֆելի մեծությունը Իրենից ներկայացնում է բանկի կողմից տրամադրված վարկերի հանրագումարը: Սակայն միայն այս ցուցանիշը չի կարող հիմք հանդիսանալ տվյալ բնագավառում բանկի գործունեությունը լիարժեք գնահատելու համար: Այդ նպատակով անհրաժեշտ է մանրակրկիտ ուսումնասիրել նան վարկային պորտֆելի որակը: Բանկերի գործունեության վերլուծության ն գնահատման բացարձակ ցուցանիշներին են դասվում նան բանկի եկամուտները, ծախսերը ն շահույթը: Ընդ որում, ն եկամուտները, ն ծախսերը ներկայացվում են դասակարգված՝ տոկոսային եկամուտներ, տոկոսային ծախսեր, ոչ տոկոսային եկամուտներ, ոչ տոկոսային ծախսեր, հատկացումներ ակտիվների հնարավոր կորուստների ծածկման պահուստներին, ակտիվների հնարավոր կորուստների ծածկման պահուստներին կատարված մասհանումների վերադարձ: Շահույթը բանկի գործունեության ֆինանսական արդյունքն է, որն արտահայտում է բանկի ստացած եկամուտների գերազանցումը բանկի կատարած ծախսերի նկատմամբ: Այն հիմք է հանդիսանում բանկի գործունեության հետագա ընդլայնման, նրա կապիտալի մեծացման համար, ինչն էլ իր հերթին նպաստում է բանկի ֆինանսական կայունության ն հզորության ամրապնդմանը: Չբաշխված շահույթն իրենից ներկայացնում է բանկի տրամադրության տակ մնացած շահույթի գումարը` հարկերը ն այլ պարտադիր վճարները մուծելուց ն բաժնետերերին շահաբաժիններ վճարելուց հետո: Վերը նշված բացարձակ ցուցանիշները կարող են բնութագրել բանկի գործունեությունը միայն մասնակիորեն: Ընդ որում, դրանք պարտադիր պետք է դիտարկվեն միայն դինամիկ կտրվածքով: Բանկի գործունեության արդյունավետության վերաբերյալ ամբողջական ն խորն պատկերացում կազմելու նպատակով գործնականում կիրառվում է հարաբերական ցուցանիշների համակարգը: Բանկի գործունեության արդյունավետությունը բնութագրող հարաբերական ցուցանիշներին են դասվում բանկի շահութաբերության ցուցանիշները: Դրանց թվին են պատկանում. 1. Բանկի շահութաբերությունն ըստ սեփական (բաժնետիրական) կապիտալի ԲՕԷ (Բ6tսոո օո 6զսit/): ԲՕԷ Հ հարկումից հետո զուտ շահույթ/սեփական (բաժնետիրական) կապիտալ

Իրենից ներկայացնում է հարկումից հետո ստացված զուտ շահույթի հարաբերությունը բաժնետիրական կապիտալին: Ցույց է տալիս, թե որոշակի ժամանակահատվածի (օրինակ` մեկ տարվա) կտրվածքով որքանով արդյունավետ են օգտագործվել

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

բանկի սեփականատերերի կողմից ներդրված գումարները: Այս ցուցանիշը բացահայտում է սեփականատիրոջ կողմից ներդրված միավոր գումարից ստացվող շահույթի մեծությունը: Դա, բնականաբար, առաջին հերթին հետաքրքրում է բանկի մասնակիցներին (հիմնադիրներ, բաժնետերեր, փայատերեր): Ներկայացնենք տվյալ ցուցանիշը ՀՀ առնտրային բանկերի կտրվածքով:

Աղյուսակ 20.1.1.

ՀՀ առնտրային բանկերի կապիտալի շահութաբերությունը 31.12.05թ. դրությամբ (9)

ԲԱՆԿÆ ԱՆՎԱՆՈՒՄԸ

ՒՏBՇ (Էյչ-Էս Բի-Սի) ԲԱՆԿ ՀԱՅԱՍՏԱՆ ՓԲԸ

ԱՐԴՇԻՆԻՆՎԵՍՏԲԱՆԿ ՓԲԸ

ԿՈՆՎԵՐՍ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

ՀԱՅԽՆԱՅԲԱՆԿ ՓԲԸ

ՀԱՅԷԿՈՆՈՄԲԱՆԿ ԲԲԸ

ԱՐՑԱԽ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

ՀԱՅԳՅՈՒՂՓՈԽԲԱՆԿ ԿԲ

ԱՆԵԼԻՔ ԲԱՆԿ ՍՊԸ

ՅՈՒՆԻԲԱՆԿ ՓԲԸ

Զուտ շահույթ/կապիտալ (միջին) (RՕԷ) 31.12.05

30.09.05

34.65

36.28

45.14 25.07

25.11

16.84

27.59

24.84

24.31

24.27 14.98 28.86 6.46

ԻՆԵԿՈԲԱՆԿ ՓԲԸ

24.51

ԱՌԷԿՍԻՄԲԱՆԿ ՓԲԸ

6.17

ՀԱՅՆԵՐԱՐՏԲԱՆԿ ՓԲԸ

45.79

9.86

25.78 18.09 32.10 22.79 24.14 11.32 6.49

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲԱՆԿ ԲԲԸ

-6.58

-15.23

ՊՐՈՄԵԹԵՅ ԲԱՆԿ ՍՊԸ

7.29

6.53

ՄԵԼԼԱԹ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

ՀԱՅԻՆՎԵՍՏԲԱՆԿ ՓԲԸ

ԿԱՍԿԱԴ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

6.01 1.94 3.66

7.66 0.55 6.31

ԱՐՄՍՎԻՍԲԱՆԿ ՓԲԸ

-0.59

-2.10

ԱՐԱՐԱՏ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

-49.66

-71.25

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

15.63

16.76

«ԻԹԲի ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

ԲՏԱ ԻՆՎԵՍՏԲԱՆԿ ՓԲԸ

2.57

-18.18

2.84

-29.20

2. Բանկի շահութաբերությունն ըստ ակտիվների - ԲՕՃ (Բ6tսոո օո ՅՏՏ6tՏ): ԲՕՃ Հ հարկումից հետո զուտ շահույթ/բանկի ընդհանուր ակտիվներ

Իրենից ներկայացնում է հարկումից հետո ստացված զուտ շահույթի հարաբերությունը բանկի ընդհանուր (կամ եկամտաբեր) ակտիվներին: Ցույց է տալիս ակտիվ-

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ների միավորի հաշվով ստացված շահույթը ն բնութագրում է բանկի կառավարիչների աշխատանքի արդյունավետությունը (թե որքանով հաջող են լուծում նրանք ակտիվներից զուտ շահույթի ստացման խնդիրը): Ներկայացնենք տվյալ ցուցանիշը ՀՀ առնտրային բանկերի կտրվածքով:

Աղյուսակ 20.1.2.

ՀՀ առնտրային բանկերի ակտիվների շահութաբերությունը 31.12.05թ. դրությամբ (9)

ԲԱՆԿÆ ԱՆՎԱՆՈՒՄԸ

ՒՏBՇ (Էյչ-Էս Բի-Սի) ԲԱՆԿ ՀԱՅԱՍՏԱՆ ՓԲԸ

ԱՐԴՇԻՆԻՆՎԵՍՏԲԱՆԿ ՓԲԸ

ԿՈՆՎԵՐՍ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

ՀԱՅԽՆԱՅԲԱՆԿ ՓԲԸ

ՀԱՅԷԿՈՆՈՄԲԱՆԿ ԲԲԸ

ԱՐՑԱԽ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

ՀԱՅԳՅՈՒՂՓՈԽԲԱՆԿ ԿԲ

ԱՆԵԼԻՔ ԲԱՆԿ ՍՊԸ

ՅՈՒՆԻԲԱՆԿ ՓԲԸ

ԻՆԵԿՈԲԱՆԿ ՓԲԸ

ՀԱՅՆԵՐԱՐՏԲԱՆԿ ՓԲԸ

ԱՌԷԿՍԻՄԲԱՆԿ ՓԲԸ

Զուտ շահույթ/ակտիվներ (միջին) (RՕԷ) 31.12.05

30.09.05

4.53

4.54

4.27 4.40 2.17 3.99 2.73 3.47 5.09 1.24 5.95 2.60 1.65

4.38 4.34 2.98 4.18 2.56 4.31 5.66 4.58 5.77 2.94 1.83

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲԱՆԿ ԲԲԸ

-1.76

-3.89

ՊՐՈՄԵԹԵՅ ԲԱՆԿ ՍՊԸ

3.63

3.18

ՄԵԼԼԱԹ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

ՀԱՅԻՆՎԵՍՏԲԱՆԿ ՓԲԸ

ԿԱՍԿԱԴ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

1.85 0.63 1.63

2.24 0.18 2.48

ԱՐՄՍՎԻՍԲԱՆԿ ՓԲԸ

-0.38

-1.36

ԱՐԱՐԱՏ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

-26.82

-34.94

3.01

3.15

«ԻԹԲի ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿ ՓԲԸ

ԲՏԱ ԻՆՎԵՍՏԲԱՆԿ ՓԲԸ

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

1.73

-13.76

1.96

-24.41

3. Զուտ տոկոսային մարժա:

Զուտ տոկոսային մարժա Հ տոկոսային մարժա/բանկի ընդհանուր (եկամտաբեր) ակտիվներ

Իրենից ներկայացնում է վարկերից ն ներդրումներից ստացված տոկոսային եկամ-

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

տի ն ներգրավված ավանդների ու այլ պարտավորությունների դիմաց կատարված տոկոսային ծախսերի տարբերության հարաբերությունը բանկի ընդհանուր (կամ եկամտաբեր) ակտիվներին: Սահմանում է բանկի տոկոսային եկամուտների ն տոկոսային ծախսերի միջն տարբերության չափը (տոկոսային մարժա), որը ձեռք է բերվել բանկի ղեկավարների կողմից` բանկի եկամտաբեր ակտիվների նկատմամբ մանրազնին վերահսկողության ն առավել էժան ռեսուրսների որոնման պայմաններում:

4. Զուտ ոչ տոկոսային մարժա: Զուտ ոչ տոկոսային մարժա Հ ոչ տոկոսային մարժա/բանկի ընդհանուր (եկամտաբեր) ակտիվներ

Դա բանկի ոչ տոկոսային եկամուտների ն ոչ տոկոսային ծախսերի տարբերության (ոչ տոկոսային մարժա) հարաբերությունն է բանկի ընդհանուր (կամ եկամտաբեր) ակտիվներին: Ոչ տոկոսային մարժան սահմանում է տոկոսադրույքով չպայմանավորված եկամուտների (օրինակ` կոմիսիոն վճարներ բանկային ծառայությունների դիմաց) ն ծախսերի (օրինակ` աշխատավարձ, բանկային սարքավորումների վերանորոգում ն տեխնիկական սպասարկում, կոմիսիոն վճարներ` բանկին մատուցած ծառայությունների դիմաց) տարբերությունը: Բանկերի մեծամասնության մոտ ոչ տոկոսային մարժան բացասական մեծություն է: Սակայն առնտրային բանկերի միջն մրցակցության անընդհատ խորացումը ստիպում է բանկերին տոկոսային եկամուտ ապահովող ավանդական բանկային ծառայություններին զուգահեռ անընդհատ մշակել ն ներդնել նոր՝ ժամանակակից բանկային ծառայություններ, ինչը հանգեցնում է առնտրային բանկերի ոչ տոկոսային եկամուտների անընդհատ ավելացմանը:

5. Բանկի գործառնական շահույթի զուտ մարժա: Գործառնական շահույթի զուտ մարժա Հ (գործառնական եկամուտներ - գործառնական ծախսեր)/բանկի ընդհանուր (եկամտաբեր) ակտիվներ Շահութաբերության այս ցուցանիշը կարելի է բաղդատել երկու բաղկացուցիչ մասերի` ակտիվների գծով ստացվող միջին տոկոսային շահույթ ն ակտիվների գծով ստացվող միջին ոչ տոկոսային շահույթ: Վերջին տարրը ձնավորվում է ի հաշիվ տարբեր ծառայությունների մատուցման ժամանակ գանձվող կոմիսիոն վճարների:

6. Մեկ բաժնետոմսի հաշվով ստացված զուտ շահույթ: Մեկ բաժնետոմսի հաշվով ստացված զուտ շահույթ Հ հարկումից հետո զուտ շահույթ/հասարակ բաժնետոմսեր Դա հարկումից հետո զուտ շահույթի հարաբերությունն է շրջանառության մեջ գտնվող հասարակ բաժնետոմսերին: Իրենից ներկայացնում է բանկի բաժնետերերին կատարած վճարումների ճշգրիտ գնահատականը՝ ելնելով բանկի կողմից իրացված բաժնետոմսերի քանակից:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

7. Շահույթի տարբերություն կամ սփրեդ: Շահույթի տարբերություն Հ (տոկոսային եկամուտներ/եկամտաբեր ակտիվներ) (տոկոսային ծախսեր/ծախսատար պարտավորություններ) Այս ցուցանիշի միջոցով գնահատվում է, թե որքանով հաջող է բանկն իրագործում միջնորդի դերը դրամական միջոցների ներգրավման ն տեղաբաշխման բնագավառում: Այն ցույց է տալիս նան, թե որքանով խորն է մրցակցությունը բանկի կողմից մատուցվող ծառայությունների շուկայում: Մրցակցության ուժեղացումն ու խորացումը, սովորաբար, բերում է ակտիվների գծով ստացվող միջին եկամուտների ն պասիվների գծով կատարվող միջին ծախսերի միջն տարբերության կրճատմանը: Այլ հավասար պայմաններում դա հանգեցնում է բանկի շահույթի նվազմանը:

8. Ակտիվների եկամտաբերության բազա: Ակտիվների եկամտաբերության բազա Հ եկամտաբեր ակտիվներ/բանկի ընդհանուր ակտիվներ

Ցույց է տալիս եկամտաբեր ակտիվների տեսակարար կշիռն ընդհանուր ակտիվներում: Նկատի ունենալով, որ բանկի ընդհանուր եկամուտների զգալի մասը ապահովվում է տոկոսային եկամուտների հաշվին՝ այս ցուցանիշն էական կարնորություն է ձեռք բերում: Սակայն բանկերի միջն մրցակցության անընդհատ խորացումը` մի կողմից, վարկային պորտֆելի որակի անընդհատ վատացումը, ժամկետանց վարկերի տեսակարար կշռի ավելացումը` մյուս կողմից, ստիպում են առնտրային բանկերին որոնել եկամուտների ստացման այլընտրանքային տարբերակներ՝ «ծանրության կենտրոնը» տոկոսային եկամուտներից տեղափոխելով դեպի ոչ տոկոսային եկամուտների ստացումը: Բացի դրանից, եկամտաբեր ակտիվների չափից դուրս ավելացումը բանկի ընդհանուր ակտիվներում նպատակահարմար չէ: Դա մի կողմից մեծացնում է ակտիվների ռիսկայնության աստիճանը, մյուս կողմից բացասաբար է անդրադառնում բանկի իրացվելիության վրա: Իսկ բանկն, ինչպես հայտնի է, պարտավոր է ապահովել եկամտաբերության ն իրացվելիության օպտիմալ զուգակցում՝ առաջնությունը տալով իրացվելիությանը:

20.2. ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՌԵՅՏԻՆԳՆԵՐԸ ՈՐՊԵՍ ԲԱՆԿԵՐԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐ

Առնտրային բանկերի, ինչպես ն ցանկացած առնտրային կազմակերպության գործունեության վերջնական նպատակը շահույթի ստացումն է: Դրանով պայմանավորված` անհրաժեշտություն է առաջանում գնահատել բանկերի գործունեությունը, կատարել շահույթ ապահովող գործոնների վերլուծություն, բացահայտել շահույթի ն շահութաբերության մակարդակի վրա բացասաբար ազդող գործոնները` դրանք շտկելու նպատակով, ն միաժամանակ խթանել այն գործոնների զարգացումը, ո505

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

րոնք նպաստում են այդ ցուցանիշների աճին: Բանկերի գործունեության գնահատման ժամանակ պետք է հստակ սահմանել, թե տվյալ բանկն ինչպիսի նպատակներ է դրել իր առջն` գնահատումը ճիշտ ուղղությամբ տանելու նպատակով: Դա պայմանավորված է նրանով, որ տվյալ երկրի բանկային համակարգում կարող են գործել տարբեր մասնագիտացում ունեցող բանկեր, որոնց ընթացիկ նպատակները, հետնաբար նան գնահատման չափանիշները, կարող են խիստ տարբեր լինել: Բանկերի գործունեության գնահատման գործիքներ են հանդիսանում բանկային ռեյտինգները: «Ռեյտինգ» բառը լատիներենից թարգմանաբար նշանակում է գնահատական, պատկանելություն որնէ դասի, խմբի, կատեգորիայի: Ռեյտինգները, հանդիսանալով համալիր տնտեսական ցուցանիշ, հնարավորություն են տալիս. » գնահատել առնտրային բանկերի ֆինանսական վիճակը ն կատարել բանկերի հուսալիության համեմատություն, » առանձնացնել պրոբլեմային բանկերը, » ընդունել համապատասխան ն պատշաճ կառավարչական որոշումներ, » արագ ն արդյունավետ կերպով ընտրել հուսալի բանկ: Նման գնահատականով շահագրգռված սուբյեկտներ են հանդիսանում բանկերը, բանկերի հաճախորդները ն բանկային վերահսկողության մարմինները: Բանկերի շահագրգռվածությունը պայմանավորված է մյուս բանկ-կոնտրագենտների մասին լրացուցիչ տեղեկատվություն ստանալով, ինչպես նան սեփական հեղինակության ամրապնդմամբ (եթե տվյալ բանկի անունը գտնվում է ռեյտինգավորման ցուցակի վերին տողերում): Եթե բանկն ունի համապատասխան ստորաբաժանում կամ բարձր որակավորում ունեցող արհեստավարժ վերլուծաբաններ, ապա մրցակից բանկերի վերաբերյալ հրապարակվող տեղեկատվությունը հնարավոր է օգտագործել առավելագույնս արդյունավետությամբ: Ինչ վերաբերում է բանկի հաճախորդներին, ապա վերջիններիս նման տեղեկատվությունն ավելի քիչ է հրապուրում: Դա բացատրվում է նրանով, որ նրանց մեծ մասը չունեն համապատասխան գիտելիքներ ն մասնագիտական որակավորում` վերը նշված տեղեկատվությունը պահանջվող կտրվածքով վերլուծելու ն հետնություններ անելու համար: Ռեյտինգի կազմման գործընթացն իրենից ներկայացնում է բանկերի միասնական ցուցակի կազմում, որտեղ բանկերը դասակարգված են ըստ որոշակի ցուցանիշների, իսկ վերջիններս կազմվում ն հաշվարկվում են մասնագետների կողմից սահմանված մեթոդներով ն կարգով: Ռեյտինգները կառուցվում են երկու եղանակով. » վիճակագրական վերլուծության հիման վրա, » ֆինանսական գործակիցների հիման վրա: Վերջին եղանակն առավել լայն կիրառություն ունի ն կազմվում է երկու հիմնական մոտեցմամբ. » հաշվապահական, » փորձագիտական: Հաշվապահական մոտեցման դեպքում կատարվում է բացառապես պաշտոնապես հրապարակվող տեղեկատվության վերլուծություն, ն դիտարկվում են միայն քանակական գործոնները: Գնահատման նման մեխանիզմի պայմաններում տեսադաշտից դուրս են մնում այնպիսի կարնոր գործոններ, ինչպիսիք են բանկի կադրային քաղաքականու506

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

թյունը, մենեջմենթի որակը, հանցագործ կառույցների հետ բանկի ունեցած կապերը ն այլ կարնոր գործոններ, որոնք թվական արտահայտություն չեն ստանում, սակայն էապես անդրադառնում են բանկի գործունեության արդյունավետության վրա: Հաշվապահական մոտեցման դեպքում վերլուծությունն իրականացվում է հետնյալ փուլերով. » ընտրվում են այն բանկերը, որոնց ֆինանսական վիճակն անկայուն է, կամ նրանց հաշվետվություններում պարունակվող տեղեկատվությունն անարժանահավատ է, » հաշվարկվում են բանկի հաշվեկշռի առանձին հոդվածների փոխկապակցվածություններն արտահայտող ցուցանիշները, » հաշվարկվում է հուսալիության վերջնական գնահատականը: Որպես կանոն, դա կատարվում է հաշվարկված գործակիցները միմյանց գումարելու ճանապարհով` յուրաքանչյուրը դիտարկելով որոշակի կշռով: Ստացված արդյունքի որակը պայմանավորված է նրանով, թե որքան խորությամբ ն համալիր է գնահատվել բանկի ֆինանսական վիճակը, ն որքանով հիմնավորված ն ճշգրիտ է բանկի հուսալիության վերջնական գնահատականը: Փորձագիտական գնահատման ժամանակ վերլուծության է ենթարկվում ցանկացած հասանելի տեղեկատվություն, ընդ որում` կատարվում է ինչպես քանակական, այնպես էլ որակական գործոնների վերլուծություն: Գնահատման այս մեխանիզմի կիրառման պայմաններում մեծ նշանակություն ունեն վերլուծաբանի փորձն ու հմտությունը: Փորձագիտական մոտեցման ժամանակ օգտագործվում են հետնյալ գործոնները. » բանկի գործունեության ընդհանուր հարցեր` հիմնադիրները, կանոնադրական կապիտալը, հաշվեկշռի արժույթը, արտոնագրեր, թղթակցային հաշիվներ ն այլն, » բանկի գործունեության վերաբերյալ կոնկրետ տվյալներ` ձնավորման պատմությունը, մասնաճյուղերի առկայությունը ն բաշխվածությունը, բանկի հեղինակությունը, գործունեության առանձին ուղղություններին վերաբերող տվյալներ ն այլն, » իրացվելիության, կապիտալի համարժեքության, շահութաբերության ն այլ ֆինանսական ցուցանիշների հաշվարկ: Հարկ է նշել, որ փորձագիտական եղանակի կիրառումը չպետք է բացառի հաշվապահական եղանակը կամ հակառակը: Առավել որակյալ արդյունք ստանալու նպատակով անհրաժեշտ է ապահովել այս երկու եղանակների համադրումը` առավելագույնս օգտագործելով յուրաքանչյուր եղանակի առավելությունները: Ռեյտինգներում օգտագործվող ցուցանիշների թիվը կարող է խիստ տարբեր լինել: Սակայն դա ամեննին չի նշանակում, որ այն մեթոդը, որտեղ օգտագործվում են անհամեմատ ավելի շատ ցուցանիշներ, առավել ճշգրիտ մեթոդ է: Իհարկե, այդ դեպքում վերլուծությունը կատարվում է առավել խորությամբ, փոխարենը բարդանում է առանձին ցուցանիշների միջն փոխադարձ կապերի բացահայտման, հաշվարկման մեխանիզմը: Բացի այդ, որքան բարդ է համակարգը, այնքան այն դժվարկառավարելի է, ն մեծ է հաշվարկներում սխալվելու հավանականությունը: Ռեյտինգների կառուցման վրա բացասաբար կարող են անդրադառնալ ներկայացվող տվյալների (մասնավորապես` հաշվետվության) անարժանահավատությունը, ցուցանիշների համակարգի անհիմն ընտրությունը ն ռեյտինգների կառուցման երկարաձգվող ժամանակը:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

20.3. ԲԱՆԿԵՐԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ՀԱՄԱՌՈՏ ՆԿԱՐԱԳԻՐԸ

Ռեյտինգները, հանդիսանալով բանկերի գործունեության համալիր գնահատման գործիք, լայն տարածում ունեն ողջ աշխարհում: Չնայած զարգացման համընդհանուր միտմանը` տարբեր երկրներում բանկերի գործունեության գնահատման համակարգերն էապես տարբերվում են միմյանցից, քանի որ տարբեր են ֆինանսական համակարգերի զարգացման աստիճանները, վարկային կազմակերպությունների առանձնահատկությունները, տեխնոլոգիական ն կադրային ռեսուրսների որակն ու ծավալը, տնտեսության առանձնահատկություններն ու զարգացման մակարդակը: Ներկայացնենք միջազգային պրակտիկայում առավել հայտնի ն լայն տարածում ունեցող ռեյտինգավորման համակարգերից մի քանիսը` տալով դրանց համառոտ նկարագիրը: ՇՃԽԷԼՏ 1980-ական թվականներին, երբ ԱՄՆ-ի բանկային համակարգում շարունակվում էր խոր ճգնաժամը, համապատասխան մասնագետների կողմից մշակվեց բանկերի գործունեության գնահատման մի համակարգ, որն այժմ լայն ճանաչման է արժանացել աշխարհի գրեթե բոլոր բանկերի ղեկավարների կողմից: Քանի որ բանկային գործունեությունը համարվում է բարձր ռիսկային, այդ համակարգը նպատակաուղղված էր գնահատել ոչ միայն առնտրային բանկի գործունեության արդյունավետությունը, այլն ռիսկայնությունը: Այն իրենից ներկայացնում է ՇՃԽԷԼՏ վերլուծական համակարգը, որի անվանումն առաջացել է կապիտալի համարժեքություն (ՇՅքitՅ| Յd6զսՅՇ/), ակտիվների որակ (ՃՏՏ6t զսՅ|it/), ղեկավարություն (ԽՅոՅց6ո6ոt), շահույթ (ԷՅոոiոցՏ), իրացվելիություն (Լiզսidit/) ն զգայունություն (Տ6ո6Տitivit/) անգլերեն տերմինների սկզբնատառերից: Մեթոդի էությունը նշված 6 գործոնների վերլուծության արդյունքում բանկի հուսալիության գնահատման մեջ է: Հարկ է նշել, որ այս մեթոդիկան անընդհատ կատարելագործվում է՝ իր մեջ ներառելով համաշխարհային ֆինանսական շուկաներում առաջացող նոր ռիսկերը: Օրինակ` զգայունություն գործոնը մեթոդիկայում ընդգրկվել է միայն վերջերս` 1997 թվականին, որը, հաշվի առնելով ժամանակի պահանջը, գնահատում է շուկայական ռիսկերի նկատմամբ բանկի զգայունությունը: Համաձայն այս մեթոդիկայի՝ բանկերի կողմից ռիսկերի կառավարումը գնահատվում է 5-բալանի համակարգով` 1-ից մինչն 5՝ աճողական կարգով բնութագրելով բանկի հուսալիությունը (ԱՄՆ-ում ընդունված է գնահատման հակառակ սանդղակը): Գնահատականները պետք է կազմվեն ինչպես քանակական (ֆինանսական ցուցանիշների վերլուծություն), այնպես էլ որակական ցուցանիշների հիման վրա ն ի վերջո պետք է արտացոլեն ղեկավարման ամբողջ մակարդակը: Յուրաքանչյուր տարրի գնահատականը հաշվարկվում է որպես տարրի կազմում ընդգրկված հարաբերակցությունների միջին թվաբանականի (օբյեկտիվ գնահատական) ն սուբյեկտիվ կարծիքի գնահատականի միջին թվաբանական: ՇՃԽԷԼՏ-ով հաշվարկված ամփոփ գնահատականը ձնավորվում է վեց տարրերի միջին թվաբանական արդյունքով: Ներկայացնենք վերջում ստացված ամփոփ գնահատականների համառոտ մեկնաբանությունը:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ուժեղ` 5 (Տtոօոց): Այս գնահատականը ցույց է տալիս, որ բանկն արդյունավետ է կառավարում բոլոր տիպերի հիմնական ռիսկերը, ներառյալ նոր ծառայություններով ն շուկայում տեղի ունեցող փոփոխություններով պայմանավորված ռիսկերը: Բանկի խորհուրդը ն ղեկավարությունը ռիսկերի կառավարման ակտիվ մասնակիցներ են ն վարում են ճիշտ քաղաքականություն՝ ապահովելով ռիսկերի մոնիտորինգ, անհրաժեշտ վերլուծություն ն համարժեք արձագանքում փոփոխվող պայմաններին: Հնարավոր է ունենալ աննշան դիտողություններ տվյալ բանկի ընդհանուր քաղաքականության վերաբերյալ, սակայն դրանք չեն հանգեցնի նյութական կորուստների: Ռիսկերի կառավարումը տվյալ դեպքում արդյունավետ է ն կայուն: Լավ` 4 (ՏՅtiՏfՅՇtօո/): Այս գնահատականը ցույց է տալիս, որ բանկի ռիսկերի կառավարումը հիմնականում արդյունավետ է, սակայն նկատվում է նրա չնչին վատթարացում: Չնայած նրան, որ այս գնահատական ունեցող բանկերը կարող են ունենալ չնչին դժվարություններ ռիսկերի կառավարման հարցում, այդ ռիսկերը ժամանակին նկատվել են ն կվերացվեն: Ընդհանուր առմամբ, տվյալ բանկի ռիսկերի կառավարումը կարելի է համարել կայուն ն արդյունավետ: Բավարար` 3 (fՅiո): Այս գնահատականը տրվում է այն բանկերին, որոնց ռիսկերի վերահսկման ընթացակարգերը բարելավման կարիք ունեն, որպեսզի ղեկավարման օղակը կարողանա հայտնաբերել, հսկել ն համարժեք կերպով կառավարել առաջացող ռիսկերը: Սահմանային` 2 (ոՅոցiոՅ|): Այս գնահատականը ստացող բանկերին չի հաջողվում գտնել, հսկել ն կառավարել կարնորագույն ռիսկերը, որի պատճառով նրանք կարող են կրել զգալի նյութական վնասներ: Ընդհանրապես, այդպիսի իրավիճակներն արտացոլում են նան ղեկավարման օղակի համարժեք ն նպատակաուղղված հսկողության բացակայությունը: Այս իրավիճակը պահանջում է շտապ շտկման գործողություններ ղեկավարության կողմից: Անբավարար` 1 (սոՏՅtiՏfՅՇtօո/): Այս գնահատականը ցույց է տալիս բանկի կողմից ռիսկերը հայտնաբերելու, հսկելու ն կառավարելու արդյունավետ մեխանիզմների հիմնովին բացակայությունը: Այս բանկերը գտնվում են խոր ճգնաժամի մեջ ն պետք է իրավիճակը շտկելու համար անհապաղ միջոցներ ձեռնարկեն: ՍՑՔԲ (Սոifօոո ՑՅոkiոց Ք6ոfօոոՅոՇ6 Բ6քօոt) 1980-ական թվականներին ԱՄՆ-ի Ֆեդերալ ռեզերվային համակարգի, Դրամաշրջանառությունը կարգավորող մարմնի, Դեպոզիտների ապահովագրության ֆեդերալ կորպորացիայի համատեղ ուժերով մշակվեց բանկերի գործունեության համեմատական վերլուծության ՍՑՔԲ ռեյտինգավորման համակարգը: Վերոհիշյալ մարմինները հաշվարկում են ՍՑՔԲ-ի մեջ ընդգրկված ցուցանիշները բոլոր բանկերի համար, որոնց նկատմամբ վերահսկողությունն իրականացվում է ֆեդերալ մակարդակով: Յուրաքանչյուր եռամսյակ ՍՑՔԲ հաշվետվությունները ուղարկվում է այդ բանկերին: ՍՑՔԲ հաշվետվությունը պարունակում է հետնյալ տվյալները բանկի վերաբերյալ. » տեղեկատվություն յուրաքանչյուր բանկի ակտիվների, պարտավորությունների, կապիտալի, եկամուտների ն ծախսերի վերաբերյալ ընթացիկ եռամսյակի ն նախորդ երեք տարիների կտրվածքով,

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

» բանկի վարկային պորտֆելի կառուցվածքը, լիզինգային գործառնությունները, դրանց ռիսկայնության աստիճանը, » կապիտալի ձնավորման աղբյուրները: Բանկերի գործունեության համեմատական վերլուծությունը (ԲԳՀՎ) նախատեսված է բանկի գործունեությունը վերահսկող ն բանկերի կառավարման մարմինների համար: Այն նպատակ ունի ներկայացվող բազմաթիվ ցուցանիշների միջոցով օգնել ն կողմնորոշել վերոհիշյալ մարմիններին` բանկի ֆինանսական վիճակի գնահատման գործում: ԲԳՀՎ-ն ցույց է տալիս կառավարչական որոշումների ն տնտեսական պայմանների ազդեցությունը բանկի գործունեության ն նրա հաշվեկշռի վրա: ԲԳՀՎ-ում պարունակվող տվյալները կարող են օգտագործվել բանկի եկամուտների, իրացվելիության, կապիտալի համարժեքության, ակտիվների որակի ն կառավարման գնահատման համար: Ռեյտինգային համակարգը հնարավորություն է տալիս գնահատել. » բանկի ընթացիկ իրավիճակը, » բանկի ֆինանսական գործունեության միտումները, » համեմատել մի բանկի գործունեությունը մեկ այլ բանկի հետ, » ստանալ առնտրային բանկի ֆինանսական վիճակի ամբողջական պատկերը, » կատարել կանխատեսումներ: ԲԳՀՎ-ում ներկայացված են տվյալների 3 տարատեսակ, որոնք նախատեսված են բանկի ֆինանսական վերլուծության մեջ օգտագործելու համար. » բանկի անհատական ցուցանիշները, » տվյալ խմբում ընդգրկված բանկերի միջին ցուցանիշները, » բանկի «դիրքը» իր խմբի բանկերի մեջ` տվյալ ցուցանիշի գծով: Բանկերը բաժանվում են խմբերի, որպեսզի հնարավորություն տրվի հաշվարկել խմբի միջին ցուցանիշները: ԲԳՀՎ-ում խմբի միջին ցուցանիշները բնութագրում են նմանատիպ բանկերի գործունեությունը: Այս ցուցանիշները կարող են չափանիշ հանդիսանալ առանձին բանկերի ցուցանիշները գնահատելու համար: Գոյություն ունեն բանկերը խմբերի բաժանելու տարբեր եղանակներ: Օրինակ` ըստ ակտիվների մեծության, կապիտալի մեծության, մասնաճյուղերի թվաքանակի, աշխատողների թվաքանակի ն այլն: Հայաստանում բանկերը բաժանվում են խմբերի ըստ նրանց վերջին 12 ամիսների ակտիվների միջին մեծության: Խմբերի տարանջատելու սահմանաչափերը վերանայվում են՝ ելնելով բանկային համակարգի զարգացման միտումներից: ԲԳՀՎ հաշվետվությունը տրամադրվում է բանկին, ինչը հնարավորություն է տալիս վերջինիս` համեմատել իր ցուցանիշները խմբի միջին ցուցանիշների հետ ն հետնություններ անել իր գործունեության այս կամ այն բնագավառի վերաբերյալ: ԲԳՀՎ-ն բաղկացած է 8 մասից: Առաջին մասն իրենից ներկայացնում է բանկի հիմնական ֆինանսատնտեսական ցուցանիշների (կապիտալ, ակտիվներ, եկամտաբերություն, իրացվելիություն) ն դրանց աճի տեմպերի ամփոփ վերլուծությունը: Հետագա մասերը պարունակում են այդ նույն ցուցանիշների առավել խոր ն մանրակրկիտ վերլուծություն: Ֆեդերալ ռեզերվային համակարգն այլ ռեյտինգ է օգտագործում բանկային հոլդինգների վերահսկողության համար` ՑՕՔԷՇ.

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

1. ՑՅոk ՏսԵՏidՅiոi6Տ (դուստր բանկեր): 2. Օtհ6ո ՏսԵՏidՅiոi6Տ (այլ բանկեր): 3. ՔՅո6ոt ՇօոքՅո/ (հիմնադիր ընկերություն): 4. ԷՅոոiոցՏ (եկամտաբերություն): 5. ՇՅքitՅ| (կապիտալ): Առանձին գնահատվում է մենեջմենթի եռաստիճան ռեյտինգը: ՇՃԷԼ ՇՃԷԼ ռեյտինգավորման համակարգը հանդիսանում է ժամանակակից ՇՃԽԷԼՏ-ի դիստանցիոն տարբերակը: Այն չի ներառում Խ` «կառավարում» գործոնը: Մնացած գործոնները վերլուծվում են 19 տարբեր գործակիցների օգնությամբ: Իհարկե, ստացված արդյունքներն իրենց ճշգրտության աստիճանով կզիջեն ՇՃԽԷԼՏ-ին, սակայն գնահատման այս տարբերակն ունի իր առավելությունները: Մասնավորապես. » գնահատման գործընթացը բավականաչափ արագ է կատարվում, » հնարավոր է այն իրականացնել բավականին հաճախ, » գնահատման նման համակարգը քիչ ծախսումներ է պահանջում:

ՏՇՕԲ, ՏԷԷԲ

Ներկայումս բանկերի դիստանցիոն վերլուծության կազմակերպումը դարձել է առավել ճշգրիտ` շնորհիվ զարգացած մաթեմատիկական ապարատի: Սկսած 2000 թվականից լայն տարածում է ստացել ՏՇՕԲ (ՏtՅtiՏtiՇՅ| ՇՃԽԷԼՏ ՕԲԲ-Տit6 ԲՅtiոց) վիճակագրական համակարգը: Որպես նախնական տվյալներ՝ այստեղ օգտագործվում են բանկային հաշվետվությունները: ՏՇՕԲ համակարգը թույլ է տալիս 4-6 ամիսների ընթացքում բավականին ճշգրիտ գնահատել բանկի գործունեության վատթարացման հավանականությունը: Իսկ առավել երկար ժամանակահատվածի` երկու տարվա կտրվածքով կանխատեսումներ անելու համար 1993 թվականին ԱՄՆ-ի Ֆեդերալ ռեզերվային համակարգը մշակել է ՏԷԷԲ (Տ/Տt6ո fօո ԷՏtiոՅtiոց Է»ՅոiոՅtiօո ԲՅtiոցՏ) մեթոդիկան: Ռուսաստանում այն առավել հայտնի է իր նախկին անվանումով` Բ|ԽՏ (ԲiոՅոՇiՅ| |ոՏtitսtiօոՏ Խօոitօոiոց Տ/Տt6ո): Սկզբունքային տարբերությունը ՏՇՕԲ-ից այն է, որ այստեղ, բացի բանկային հաշվետվություններից, օգտագործվում են նան տարբեր ռեյտինգների ն դրանց բաղկացուցիչների արժեքները: ՏԷԷԲ-ի շրջանականերում հաշվարկվում է երկու վերջնական ցուցանիշ` սպասվող ռեյտինգը ն ռիսկայնության մակարդակը: Այսպիսով՝ այս համակարգը հանդիսանում է նան սնանկության կանխատեսման մոդել: ՔՃ1ԲՕԼ Ռեյտինգավորման այս համակարգը կիրառվում է Իտալիայում՝ սկսած 1993 թվա-

______________

Տե՛ս «ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից բանկերի հուսալիության ·նահատումն իրականացնելիս ՇՃԽEԼՏ համակար·ի մեթոդիկայում օ·տա·ործվող ցուցանիշներըի՝ առաքված ՀՀ տարածքում ·ործող բանկերին՝ ՀՀ կենտրոնական բանկի նախա·ահի 17.09.1998թ. թիվ 132-19/717 կից ·րությամբ, Բանկային տեղեկա·իր 1, Ե., 1999, էջ 347-350: Տե՛ս ՀՀ ԿԲ խորհրդի 26.08.2003թ. «Բանկերի ցուցանիշների ամփոփ ·նահատականի նվազա·ույն չափերը սահմանելու մասինի թիվ 296-Ն որոշումը, կետ 1: Տե՛ս «Բանկերի սնանկության մասինի ՀՀ օրենքը՝ ընդունված 06.11.2001թ., հոդվ. 2, կետ 1·): Տե՛ս ՀՀ ԿԲ խորհդի 26.10.2004թ. թիվ 255-Ն որոշում, կետ 10 - ՀՀ ԿԲ խորհդի 12.08.2003թ-ի թիվ 281-Ն որոշում, կետ 12:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

կանից: Այստեղ տեղեկատվության հիմնական աղբյուր է հանդիսանում բանկի կանոնակարգված հաշվետվությունը, որի հիման վրա հաշվարկվում են 5 բաղկացուցիչներ. » կապիտալի համարժեքություն, » շահութաբերություն, » վարկերի որակը, » կազմակերպումը ն կառավարումը, » իրացվելիությունը: Այս համակարգը կազմված է հիմնականում նույն սկզբունքներով, ինչ որ ՇՃԽԷԼՏ-ը: ՕԲՃՔ Սկզբունքորեն այլ դասակարգում է կիրառվում ՕԲՃՔ (ՕոցՅոizՅtiօո Յոd Բ6iոfօոՇ6ո6ոt օf Քո6v6ոtiv6 ՃՇtiօո) ֆրանսիական ռեյտինգավորման համակարգում: Այստեղ 14 ցուցանիշներ բաժանվում են 5 խմբի. » պրուդենցիալ գործակիցներ` կապիտալ, իրացվելիություն ն այլն, » հաշվեկշռային ն արտահաշվեկշռային գործունեություն` ակտիվների որակը, վերահսկելի վարկեր ն այլն, » շուկայական ռիսկ, » եկամուտներ, » որակական գործոններ` բաժնետերեր, ներքին վերահսկողություն ն կառավարում: ՕԲՃՔ-ը որպես տեղեկատվության աղբյուր օգտագործում է Ֆրանսիական բանկի ն Բանկային հանձնաժողովի տվյալների բազան, բանկերի արտաքին աուդիտորների ն վերահսկողություն իրականացնող այլ մարմինների տվյալները ն այն տեղեկատվությունը, որը ստացվում է եվրոպական այլ պետությունների բանկային վերահսկողություն իրականցնող մարմինների հետ կնքված համաձայնագրերից: ՑՃK|Տ 1997 թվականից Գերմանիայի Կենտրոնական Բանկի (D6սtՇհ6 Ցսոd6ՏԵՅոk) կողմից կիրառվում է ՑՃK|Տ (ՑՃKո6d |ոfօոոՅtiօո Տ/Տt6ո) գործակցային վերլուծության համակարգը, որը ներառում է 47 գործակից. » 19 գործակից` վարկային ռիսկի գծով, » 16 գործակից` շուկայական ռիսկի գծով, » 2 գործակից` իրացվելիության ռիսկի գծով, » 10 գործակից` բանկային գործառնությունների շահութաբերության գծով: Նշված բոլոր ցուցանիշներին վերագրվում են հավասար կշռային գործակիցներ: ԲՃՏ1

______________

Տե՛ս ՀՀ ԿԲ խորհրդի 13.12.2002թ. «Անվճարունակ բանկերի - վարկային կազմակերպությունների ժամանակավոր ադմինիստրացիայի ձ-ավորման կար·ն ու ժամկետները, ժամանակավոր ադմինիստրացիայի ղեկավարի կողմից ներկայացվող հաշվետվություններըի կանոնակար· 7-ը - «Անվճարունակ բանկի - վարկային կազմակերպության ֆինանսական առողջացման ծրա·րի ձ-ը հաստատելու մասինի թիվ 402-Ն որոշումը, կետ 4: Կար·ի համաձայն՝ ՔԱՄԵԼՍ ·նահատականը հաշվարկվում է որպես բանկի կապիտալի համարժեքության (Ք), ակտիվների որակի (Ա), կառավարման (Մ), եկամտաբերության (Ե), իրացվելիության (Լ) շուկայական ռիսկի նկատմամբ զ·այունության (Ս) կամ ՔԱՄԵԼՍ-ի տարրեր՝ կար·ի համաձայն հաշվարկված ·նահատականների միջին թվաբանական: Տե՛ս ՀՀ ԿԲ խորհրդի 26.10.2004թ. թիվ 255-Ն որոշմամբ հաստատված «ՀՀ տարածքում ·ործող բանկերի ցուցանիշների ամփոփ ·նահատականի (ՔԱՄԵԼՍ) հաշվարկման, հաստատման - հրապարակմանի կար·ը, կետ 3:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Առանձնակի հետաքրքրություն է ներկայացնում Նիդեռլանդների փորձը, որտեղ վարկային կազմակերպությունների հուսալիությունը որոշելու համար մանրամասն ուսումնասիրվում են ինչպես անմիջապես բանկային գործունեությունը բնութագրող ցուցանիշները, այնպես էլ մակրոտնտեսական ինդիկատորներ, որոնք ազդեցություն են ունենում ողջ բանկային համակարգի վրա (ՀՆԱ-ի աճի տեմպը, արդյունաբերական արտադրության աճը, գործազրկության մակարդակը, եվրոյի փոխարժեքը ն այլն): 1999 թվականից Նիդեռլանդներում կիրառվում է բանկերի գործունեության գնահատման ԲՃՏ1 (ԲiՏk ՃոՅ|/ՏiՏ Տսքքօոt 1օօ|) համակարգը, որը բաղկացած է հետնյալ փուլերից. » կազմակերպության գործունեության ընդհանուր նկարագրություն ն ֆինանսական վերլուծություն` հաշվետվությունների ն կատարված հետազոտությունների հիման վրա, » կազմակերպության բաղդատումն առանձին խոշոր ենթաբաժինների, » առանձին ենթաբաժինների կառավարման ն ռիսկի գնահատում, » ստացված արդյունքների ամփոփում ն հաշվետվությունների կազմում (ընդ որում` առանձին ստորաբաժանումներին վերագրվում են տարբեր կշռային գործակիցներ` կախված կազմակերպության ընդհանուր բյուջեում նրանց զբաղեցրած տեսակարար կշռից):

20.4. ԳՈՐԾՈՂ ԲԱՆԿԵՐԻ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԻ ԱՄՓՈՓ ԳՆԱՀԱՏԱԿԱՆԸ (ՇՃԽԷԼՏ)

Դեռ 1998 թ. սեպտեմբերի 17-ին ՀՀ կենտրոնական բանկը հանրապետության տարածքում գործող բանկերին առաքել է «ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից բանկերի հուսալիության գնահատումն իրականացնելիս ՇՃԽԷԼՏ համակարգի մեթոդիկայում օգտագործվող ցուցանիշները»1: Իսկ մինչն 2005թ. հունվարի 1-ը գործել է ՀՀ կենտրոնական բանկի խորհրդի 2003թ. օգոստոսի 12-ի «Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող բանկերի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի (ՔԱՄԵԼՍ) հաշվարկման, հաստատման ն հրապարակման կարգը հաստատելու մասին» թիվ 281-Ն որոշմամբ սահմանված կարգը: Ներկայումս գործում է ՀՀ կենտրոնական բանկի խորհրդի 2004թ. հոկտեմբերի 26-ի ««Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող բանկերի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի (ՔԱՄԵԼՍ) հաշվարկման, հաստատման ն հրապարակման կարգը» նոր խմբագրությամբ հաստատելու մասին» թիվ 255-Ն որոշմամբ հաստատված կարգը: Նշվածներին զուգահեռ ՀՀ ԿԲ խորհրդի 2002թ. նոյեմբերի 18-ի «Բանկերի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի նվազագույն չափ սահմանելու մասին» թիվ 367-Ն որոշմամբ 2002թ. նոյեմբերի 28-ից բանկերի այդ գնահատականի նվազագույն չափ է սահմանվել 3 միավորը, որը գործել է մինչն 2003թ. օգոստոսի 26-ի համանուն թիվ

______________

Տե՛ս ՀՀ ԿԲ խորհրդի - ՀՀ ֆինանսների - էկոնոմիկայի նախարարության 23.04.1999թ. համատեղ հաստատած «ՀՀ տարածքում ·ործող բանկերի վարկերի ու դեբիտորական պարտքերի դասակար·ման - հնարավոր կորուստների պահուստների ձ-ավորման կար·ը հաստատելու մասինի թիվ 66 որոշումը: Ներառված են ՀՀ ԿԲ-ի 13.03.2001թ. թիվ 67, 30.07.2003թ. թիվ 260 որոշումները, կետ 2.4:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

296-Ն որոշման ընդունումը, որի համաձայն՝ նույն տարվա սեպտեմբերի 6-ից ՀՀ ԿԲ-ն սահմանել է «... ամփոփ գնահատականի հետնյալ նվազագույն չափերը. ա) երկու միավոր` Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող բանկերը անվճարունակ ճանաչելու համար, բ) երեք միավոր` ... տարածքում գործող բանկերի ստեղծվող մասնաճյուղերի գրանցման միջնորդագրի մերժման համար, բանկի նկատմամբ ավելի խիստ տնտեսական նորմատիվների սահմանման ն բանկերի նկատմամբ պատժամիջոցների կիրառման համար»2: Ամփոփ գնահատականների նշանակությունն այն է, որ «Բանկը համարվում է անվճարունակ, եթե` ... բանկի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականը ցածր է կենտրոնական բանկի խորհրդի սահմանած բանկերի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի չափից, ...»3: Բացի այդ, ինչպես թիվ 281-Ն (գործել է մինչն 2005թ. հունվարի 1-ը), այնպես էլ թիվ 255-Ն (գործում է 2005թ. հունվարի 1-ից) որոշումների համաձայն` բանկի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականը 2 (երկու) միավորից ցածր լինելու դեպքում բանկը ճանաչվում է անվճարունակ4: Միաժամանակ, կանոնակարգ 7-ի համաձայն, ՀՀ օրենքով սահմանված պարտադիր պահուստավորման նորմատիվը 3 (երեք) ամսվա ժամանակահատվածում 3 (երեք) անգամ խախտելու դեպքում բանկը ճանաչվում է անվճարունակ1: ՔԱՄԵԼՍ2-ի ն դրա տարրերի գնահատումը, ըստ գործող կարգի, իրականացվում է 1-5 բալային համակարգով, որտեղ լավագույն գնահատականը 5-ն է, իսկ վատագույնը` 1-ը: Ընդ որում, եթե բանկի ընդհանուր կապիտալի միջին ամսական մեծությունը փոքր է ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից սահմանված նվազագույն ընդհանուր կապիտալի չափից, ապա բանկի կապիտալի համարժեքության Ք տարրի գնահատականը հավասար է 1-ի, իսկ եթե ընդհանուր կապիտալը բացասական մեծություն է, ապա «Ք», «Ա», «Ե», «Լ», «Ս» տարրերի այն բաղադրիչ հարաբերակցությունները, որոնց հաշվարկին մասնակցում է ընդհանուր կապիտալի մեծությունը, գնահատվում են 1 (մեկ): Միաժամանակ, եթե բանկի ընթացիկ ժամանակաշրջանի չբաշխված շահույթը բացասական մեծություն է, ապա «Ե» տարրի գնահատականը հավասար է 1-ի: Բացի այդ, ըստ նախկին կարգի` յուրաքանչյուր տարրի համար հաշվարկվում էին օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ գնահատականներ, որոնց միջինը այդ տարրի գնահատականն էր, ն ՔԱՄԵԼՍ-ի տարրերի սուբյեկտիվ գնահատականը ձնավորվում էր դրանց օբյեկտիվ գնահատականների ճշգրտման` վերահաշվարկման միջոցով՝ հաշվի առնելով ըստ կարգի համապատասխան տարրերը պայմանավորող գործոնները: Գործող կարգի համաձայն՝ ՔԱՄԵԼՍ-ի յուրաքանչյուր տարրի (բացառությամբ «Մ» տարրի) գնահատման համար հաշվարկվում են բաղադրիչ հարաբերակցություններ, ն յուրաքանչյուր հարաբերակցության հաշվարկի ընթացքում կիրառված ցուցանիշները ճշգրտվում են՝ հաշվի առնելով գործող կարգով սահմանված համապատասխան գործոնները ն դրանց ամենահավանական քանակական ազդեցությունը հաշվարկվող բաղադրիչ հարաբերակցությունների վրա: Ընդ որում, յուրաքանչյուր տարրի ճշգրտված բաղադրիչ հարաբերակցությունների գնահատականների միջին թվաբանականը տվյալ տարրի գնահատականն է: Ըստ գործող կարգի՝ այլնս չեն տարբերակվում օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ գնահատականներ:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Գործող բանկերի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի հաշվարկման կարգի գլխավոր տարբերիչ հատկանիշը նախորդ համանուն կարգից այն է, որ «ՔԱՄԵԼՍ-ի յուրաքանչյուր տարրի ... գնահատման համար հաշվարկվում են բաղադրիչ հարաբերակցություններ ՀՀ տարածքում գործող բանկերի կողմից, ...»3: Բանկերն իրենք են հաշվարկում բաղադրիչ հարաբերակցությունները, այնուհետն ճշգրտում են այդ հաշվարկներով ստացված գնահատականները, ն հաշվարկման ու ճշգրտման արդյունքում ստանում են միջին թվաբանական, որն էլ ի վերջո կազմում է բանկի գնահատականը: Ցուցանիշների ամփոփ գնահատումը կատարվում է ամսական կտրվածքով, ն այս ցուցանիշների ամսական ամփոփ գնահատականները (ՔԱՄԵԼՍ) հաստատվելուց հետո ՀՀ կենտրոնական բանկը եռօրյա ժամկետում բանկերին է տրամադրում իրենց անհատական ամփոփ ցուցանիշը: ՔԱՄԵԼՍ գնահատականը կարող է կազմվել նան բանկերում ստուգումների արդյունքում: Գործող բանկերի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի տարրերից կապիտալի համարժեքության` «Ք» տարրին անդրադառնալու նպատակով կազմվել է աղյուսակը, որտեղ արտացոլվել են նախորդ ն գործող կարգերի համաձայն այս տարրի գնահատականի հաշվարկման նախատեսված ցուցանիշները, դրանց սահմանումները, ցուցանիշի միջակայքն ու դրանց համապատասխանող գնահատականները: Աղյուսակի համաձայն՝ մինչն 01.01.2005թ., անգամ առանց սուբյեկտիվ գնահատականների հաշվառման, կապիտալի համարժեքության օբյեկտիվ միջին գնահատականը կարող էր կազմել ընդամենը 3,3 միավոր: Այսպիսի գնահատականի ձնավորման գլխավոր պատճառը Ք4-Ք7 ցուցանիշների գնահատականը առավելագույնը 2 միավոր սահմանելն է: 2005թ. հունվարի 1-ից հետո այս ցուցանիշները բանկի գնահատման հաշվարկին կարող են մասնակցել, եթե բանկը խախտել է նորմատիվների գծով սահմանաչափը: Կարնոր են Ք1 ցուցանիշի միջակայքերը ն դրանց համապատասխան գնահատականները կոնկրետ բանկի տեսանկյունից: Երբ նորմատիվային ընդհանուր կապիտալը բանկի փաստացի ընդհանուր կապիտալն է, հատուկ պահուստը «հաշվեկշռում ակտիվին հակակշիռ գրանցված պահուստն է, որը ձնավորվում է հսկվող, ոչ ստանդարտ, կասկածելի ն անհուսալի դասակարգված ակտիվների գծով` հատուկ պահուստին կատարվող հատկացումների (մասհանումների) հաշվին»1, չաշխատող ակտիվներում հսկվող ակտիվները` 20, ոչ ստանդարտ ակտիվները` 50, կասկածելի ակտիվները՝ 1009, իսկ ռիսկային, միջին ռիսկային ն բարձր ռիսկային արժեթղթերն ընդգրկվում են համապատասխանաբար 20, 70 ն 1009 կշիռներով, ապա ի վերջո ստացվում է, որ խոսք է գնում, ըստ էության, միայն փաստացի ընդհանուր կապիտալի ն ընդհանուր կապիտալի նվազագույն չափի միջն հարաբերակցության մասին: 5 միավոր գնահատական կարող է ստանալ միայն այն բանկը, որի փաստացի ընդհանուր կապիտալը 2,5 անգամ գերազանցում է սահմանված նվազագույն չափը:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Աղյուսակ 20.4.1 Կապիտալի համարժեքության «Ք» տարրի օբյեկտիվ գնահատականի ցուցանիշները մինչն 01.01.2005թ. ն դրանից հետո Ցու| ցա| նիշ

Ցուցանիշի սահմանումը

Ցուցանիշի Ցուցանիշի միջակայքը - դրա միջակայքը - դրա համապատասխան համապատասխան ննահատականը ննահատականը մինչ- 01.01.2005թ. 01.01.2005թ. հետո

Ք1

(Նորմատիվային ընդհաՔ1≥250965 նուր կապիտալ Է հատուկ 2509»Ք1≥150964 պահուստ - չաշխատող 1509»Ք1≥125963 ակտիվներ) / Ընդհանուր 1259»Ք1≥100962 կապիտալի նվազա·ույն Ք1Հ100961 չափ

Ք2

Ընդհանուր կապիտալ / Ռիսկով կշռված ակտիվներ

Ք3

Հիմնական կապիտալ / Ռիսկով կշռված ակտիվներ

Ք3≥16965 169»Ք3≥12964 129»Ք3≥8963 89»Ք3≥4962 Ք3Հ4961

Մեկ փոխառուի ·ծով ռիսկ

309≥Ք4»20962 Ք4»30961

Ք4

Ք2≥20965 209»Ք2≥16964 169»Ք2≥12963 129»Ք2≥8962 Ք2Հ8961

Փոփոխությունը

Ք1≥250965 2509»Ք1≥150964 1509»Ք1≥125963 1259»Ք1≥100962 Ք1Հ100961

Անփոփոխ

Ք2≥20965 209»Ք2≥16964 169»Ք2≥12963 129»Ք2≥8962 Ք2Հ8961

Անփոփոխ

Ք3≥16965 169»Ք3≥12964 129»Ք3≥8963 89»Ք3≥4962 Ք3Հ4961 309≥Ք4»20962 Ք4»30961

Անփոփոխ 01.01.2005թ. հետո ներառվում է, եթե խախտվել է նորմատիվը

01.01.2005թ. հետո նոր նորմատիվ: Նե6009≥Ք5»500962 րառվում է, եթե Ք5»400961 խախտվել է այդ նորմատիվը

Ք5

Բոլոր խոշոր փոխառու- 4009≥Ք5»200962 ների ·ծով ռիսկ Ք5»200961

Ք6

Բանկի հետ կապված բոլոր անձանց պարտավորությունների հանրա·ումար / Ընդհանուր կապիտալ

609≥Ք6»50962 Ք6»60961

309≥Ք6»20962 Ք6»20961

01.01.2005թ. հետո նորմատիվի նոր չափ: Ներառվում է, եթե խախտվել է այդ նորմատիվը:

Ք7

Բանկի հետ կապված մեկ անձի պարտավորությունների հանրա·ումար) / Ընդհանուր կապիտալ

79≥Ք7»5962 Ք7 »7961

79≥Ք7»5962 Ք7 »7961

Անփոփոխ

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Հաջորդ` Ք2 ցուցանիշը ընդհանուր կապիտալը ռիսկով կշռված ակտիվներին հարաբերակցությամբ Ն11 նորմատիվն է, որի գծով 3 միավոր գնահատականը նախատեսվում է, երբ բանկի այս նորմատիվը գտնվում է 12-169-ի միջակայքում, ավելի փոքր ընդգրկումով միջակայքերը փաստորեն այս նորմատիվի գծով բանկի խախտումներն են, իսկ 5 միավոր գնահատական է նախատեսվում 209-ին հավասար կամ մեծ լինելու դեպքում, որը նշանակում է, որ բանկը փաստորեն ամբողջությամբ չի օգտագործում այս նորմատիվով բանկերին տրված իրավունքը միջոցներ ներգրավելու առումով: Մյուս` Ք3 ցուցանիշը Ն12 նորմատիվն է, որի գծով գնահատականները, բնականաբար, այլ միջակայքերի շրջանակներում որպես ելակետ ունեն այս նորմատիվի նվազագույնը 89 հարաբերակցությունը: Ք տարրի բոլոր ցուցանիշների օբյեկտիվ գնահատականների հիմքում (Ք1 ցուցանիշի գծով մասնակիորեն) ընկած են համապատասխան հիմնական տնտեսական նորմատիվները, ընդ որում փոխառուներին վերաբերող ցուցանիշները նվազեցման իմաստով հաշվարկին մասնակցում են, երբ բանկն արդեն խախտել է այդ նորմատիվները: Ամփոփ գնահատականի տարրերից ակտիվների որակի` «Ա» տարրի ցուցանիշները (տե՛ս 24.4.2 աղյուսակը) արտացոլում են դրանց սահմանումները, միջակայքերը ն համապատասխան գնահատականներն ըստ նախկին ն գործող կարգերի: Երբ այս բաժնի հարաբերակցությունների միջոցով վերահսկողների կողմից գնահատվում է բանկի ակտիվների որակը դրանց եկամտաբերության, կենտրոնացվածության ն այլ ռիսկերի միջոցով` պայմանավորված վերջիններիս արժեքի կորստի հնարավորության տեսանկյունով, ապա, ինչպես հետնում է թիվ 24.4.2 աղյուսակից, մասնավորապես Ա1 ցուցանիշի գծով 3 միավոր օբյեկտիվ գնահատականը ձնավորվում է ընդհանուր ակտիվների նկատմամբ հետհաշվեկշռային հոդվածների ն դասակարգված ակտիվների գծով պահուստների հանրագումարի հարաբերակցության 4-69 միջակայքի առկայության դեպքում, իսկ 5 միավորը` 29-ից փոքր լինելու դեպքում: Կարնոր է ընդհանուր ակտիվների նկատմամբ ոչ եկամտաբեր ակտիվների հարաբերակցության Ա3 ցուցանիշը, որի գծով, եթե 3 միավոր օբյեկտիվ գնահատականը ձնավորվում է փաստորեն եկամտաբեր ակտիվների 60-709-ի միջակայքում, ապա 5 միավորի 809-ի միջակայքը նշանակում է, որ եթե 209 այս եղանակով որպես ոչ եկամտային մնացած ակտիվից հանվեն 209 բարձր իրացվելի ակտիվները, ապա բանկի պարզապես բնականոն գործունեության ապահովման (հիմնական միջոցներ, գույք ն այլն) նպատակով բանկի տնօրինած ակտիվները պետք է կազմեն ընդհանուր ակտիվների զրո տոկոսը: Իսկ ակտիվների ճյուղային կենտրոնացման Ա7 ցուցանիշի գծով օբյեկտիվ գնահատումը որոշակիորեն մտնում է հակասության մեջ բանկերի մասնագիտացման հետագա խորացման հնարավոր միտման հետ, ն, այսպիսով, բանկերը պարզապես պետք է ապահովեն ունիվերսալություն, որը կարող է արդարացված լինել ընդհանուր տնտեսական նկատառումներով:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Աղյուսակ 24.4.2.

Ակտիվների որակի «Ա» տարրի օբյեկտիվ գնահատականի ցուցանիշները Ցու| ցա| նիշ

Ա1

Ա2

Ա3

Ցուցանիշի սահմանումը

Ցուցանիշի Ցուցանիշի միջակայքը - դրա միջակայքը - դրա համապատասխան համապատասխան ննահատականը ննահատականը մինչ- 01.01.2005թ. 01.01.2005թ. հետո

Փոփոխությունը

Չաշխատող ակտիվներ / Ընդհանուր ակտիվներ

Ա1≤2965 29ՀԱ1≤4964 49ՀԱ1≤6963 69ՀԱ1≤8962 Ա1»8961

Ա1≤2965 29ՀԱ1≤4964 49ՀԱ1≤6963 69ՀԱ1≤8962 Ա1»8961

Անփոփոխ

Չաշխատող վարկեր / Վարկային ներդրումներ

Ա2≤3965 39ՀԱ2≤6964 69ՀԱ2≤10963 109ՀԱ2≤15962 Ա2»15961

Ա2≤3965 39ՀԱ2≤6964 69ՀԱ2≤10963 109ՀԱ2≤15962 Ա2»15961

Անփոփոխ

Ոչ եկամտաբեր ակտիվներ / Ընդհանուր ակտիվներ

Ա3≤25965 259ՀԱ3635964 359ՀԱ3645963 459ՀԱ3655962 Ա3»55961 Ա4610965 109ՀԱ4≤15964 159ՀԱ4≤20963 209ՀԱ4≤50962 Ա4»50961

Ա4

Պահուստ / Չաշխատող ակտիվներ

Ա5

Ա5≤100965 Ռիսկով կշռված խոշոր 1009ՀԱ5≤200964 ներդրումների հանրա·ու2009ՀԱ5≤300963 մար / Ընդհանուր կապի3009ՀԱ5≤400962 տալ Ա5»400961

Ա6

Խոշոր ներդրումների հանրա·ումար / Ընդհանուր ներդրումներ

Ա7

Ակտիվների ճյուղային կենտրոնացման աստիճանը

Ա6≤30965 309ՀԱ6≤40964 409ՀԱ6≤50963 509ՀԱ6≤60962 Ա6»60961 Ա7≤0,1565 0,15ՀԱ7≤0,2564 0,25ՀԱ7≤0,463 0,4ՀԱ7≤0,662 Ա7»0,661

Ա3620965 209ՀԱ3630964 309ՀԱ3640963 409ՀԱ3650962 Ա3»50961

Միջակայքերը նվազեցված են 5 տոկոսային կետով:

209ՀԱ4≤50962 Ա4»50961

Հանվել են ներառյալ 3 միավորից բարձր միջակայքերը:

Ա5≤100965 1009ՀԱ5≤200964 2009ՀԱ5≤300963 3009ՀԱ5≤400962 Ա5»400961

Անփոփոխ

Ա6≤30965 309ՀԱ6≤40964 409ՀԱ6≤50963 509ՀԱ6≤60962 Ա6»60961 Ա7≤0,1565 0,15ՀԱ7≤0,2564 0,25ՀԱ7≤0,463 0,4ՀԱ7≤0,662 Ա7»0,661

Անփոփոխ

Անփոփոխ

Երբ Ա4 ցուցանիշի գծով միջակայքերն ընդհանրապես չեն նախատեսում 2 միավորից բարձր միավոր ունեցող գնահատական, ապա անգամ ամենասուբյեկտիվ դիրքորոշման դեպքում բանկերի Ա տարրի գծով առանց ճշգրտումների հաշվարկված գնահատականը կարող է կազմել միայն 4.57 միավոր:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ամփոփ գնահատականի մյուս` եկամտաբերության «Ե» տարրը կազմող ցուցանիշների միջոցով, բանկերի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի հաշվարկման կարգի համաձայն, գնահատվում է բանկի եկամուտ ստանալու ն ծախսերը կառավարելու ունակությունը (տե՛ս թիվ 20.4.3. աղյուսակը): Աղյուսակ 20.4.3. Եկամտաբերության «Ե» տարրի օբյեկտիվ գնահատականի ցուցանիշները

Ցու| ցա| նիշ

Ե1

Ցուցանիշի սահմանումը

Զուտ շահույթ / Ընդհանուր ակտիվներ

Ե2

Զուտ շահույթ / Ընդհանուր կապիտալ

Ե3

Զուտ տոկոսային եկամուտ / Եկամտաբեր ակտիվներ

Ե4

Զուտ ·ործառնական եկամուտ / Ընդհանուր ակտիվներ

Ե5

Ցուցանիշի Ցուցանիշի միջակայքը - դրա միջակայքը - դրա համապատասխան համապատասխան ննահատականը ննահատականը մինչ- 01.01.2005թ. 01.01.2005թ. հետո Ե1≥6965 69»Ե1≥4964 49»Ե1≥1963 19»Ե1≥0962 Ե1Հ0961

Ե2≥24965 249»Ե2≥16964 169»Ե2≥6963 69»Ե2≥0962 Ե2Հ0961 Ե3≥15965 159»Ե3≥12964 129»Ե3≥6963 69»Ե3≥0962 Ե3Հ0961

Ե4≥9965 99»Ե4≥6964 69»Ե4≥3963 39»Ե4≥0962 Ե4Հ0961 Ե5≥175965 (Զուտ տոկոսային եկա1759»Ե5≥150964 մուտ Է ոչ տոկոսային եկա1509»Ե5≥125963 մուտ) / Ոչ տոկոսային 1259»Ե5≥100962 ծախսեր Ե5Հ100961

Ե1≥6965 69»Ե1≥4964 49»Ե1≥1963 19»Ե1≥0962 Ե1Հ0961

Ե2≥24965 249»Ե2≥16964 169»Ե2≥6963 69»Ե2≥0962 Ե2Հ0961 Ե3≥15965 159»Ե3≥12964 129»Ե3≥6963 69»Ե3≥0962 Ե3Հ0961

Ե4≥9965 99»Ե4≥6964 69»Ե4≥3963 39»Ե4≥0962 Ե4Հ0961 Ե5≥175965 1759»Ե5≥150964 1509»Ե5≥125963 1259»Ե5≥100962 Ե5Հ100961

Փոփոխությունը

Անփոփոխ

Անփոփոխ

Անփոփոխ

Անփոփոխ

Անփոփոխ

Աղյուսակի տվյալներից հետնում է, որ Ե1 ցուցանիշի գծով 3 միավոր օբյեկտիվ գնահատականը ձնավորվում է ըստ ակտիվների շահութաբերության 1-49 միջակայքում, իսկ 5 միավորը` 69-ի դեպքում: Դրան զուգահեռ, ըստ կապիտալի շահութաբերության 6-129 միջակայքը տալիս է 3 միավոր, իսկ 24 ն ավելի տոկոս մակարդակը` 5 միավոր: Այսինքն՝ 5 միավորի համար ըստ կապիտալի շահութաբերությունը պետք է 4 անգամ գերազանցի 3 միավորի շահութաբերության մակարդակը, իսկ ակտիվներով շահութաբերության դեպքում` 6 անգամ: Թեն ցուցանիշների գնահատման գործող կարգի «Ե» տարրի ցուցանիշների սահմանումները ն միջակայքերը մնացել են անփոփոխ, գործող ն նախկին կարգերի գլխավոր տարբերությունը վերաբերում է նրան, որ այս տարրը բանկերն իրենց

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

հաշվարկում պետք օգտագործեն մեկ միավորի չափով, եթե բանկի այդ ժամանակահատվածում չբաշխված շահույթը բացասական մեծություն է, այսինքն՝ խիստ օբյեկտիվ հիմքերով կենտրոնական բանկը վնասաբեր բանկին թույլ չի տալիս հաշվարկի մեջ ներառել Ե3-Ե5 ցուցանիշների հնարավոր ավելի մեծ միավորները: Ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի իրացվելիության «Լ» բաժնի հարաբերակցությունները բնութագրում են բանկի ունակությունը առանց կորուստների ն ժամանակին բավարարելու հաճախորդների պահանջները, կառավարելու իրացվելիության հնարավոր տատանումները (տե՛ս թիվ 20.4.4. աղյուսակը): Աղյուսակ 20.4.4. Իրացվելիության «Լ» տարրի օբյեկտիվ գնահատականի ցուցանիշները Ցուցանիշի Ցուցանիշի միջակայքը - դրա միջակայքը - դրա համապատասխան համապատասխան ննահատականը ննահատականը մինչ- 01.01.2005թ. 01.01.2005թ. հետո Ի1≥30965 Լ1≥30965 309»Ի1≥25964 309»Լ1≥25964 259»Ի1≥20963 259»Լ1≥20963 209»Ի1≥15962 209»Լ1≥15962 Ի1Հ15961 Լ1Հ15961 Ի2≥100965 1009»Ի2≥90964 Չի նախատեսվում 909»Ի2≥80963 809»Ի2≥70962 Ի2Հ70961

Ցու| ցա| նիշ

Ցուցանիշի սահմանումը

Լ1

Բարձրիրացվելի ակտիվներ / Ընդհանուր ակտիվներ

Լ2

Բարձրիրացվելի ակտիվներ / Ցպահանջ պարտավորություններ

Լ2

Ի5≥175965 Բարձրիրացվելի ակտիվ1759»Ի5≥150964 ներ / (Ցպահանջ պարտա1509»Ի5≥125963 վորություններ Է խոշոր 1259»Ի5≥100962 պարտավորություններ) Ի5Հ100961

Լ3

Լ4

Ցպահանջ - մինչ- 29 օր Ի3≥140965 մարման ժամկետով ակ1409»Ի3≥120964 տիվներ / Ցպահանջ 1209»Ի3≥100963 մինչ- 29 օր մարման 1009»Ի3≥80962 ժամկետով պարտավոԻ3Հ80961 րություններ Մինչ- 180 ժամկետով Մինչ- 180 ժամկետով րություններ

Ի4≥140965 օր մարման ակտիվներ / 1409»Ի4≥120964 օր մարման 1209»Ի4≥100963 պարտավո- 1009»Ի4≥80962 Ի4Հ80961

Փոփոխությունը

Անփոփոխ

Հանվել է

Լ2≥100965 1009»Լ2≥90964 909»Լ2≥80963 809»Լ2≥70962 Լ2Հ70961

Նախորդ կար·ի Լ 5 ցուցանիշն է, որի միջակայքերը նոր կար·ով նկատելիորեն մեղմացվել են:

Լ3≥140965 1409»Լ3≥120964 1209»Լ3≥100963 1009»Լ3≥80962 Լ3Հ80961

Անփոփոխ

Լ4≥140965 1409»Լ4≥120964 1209»Լ4≥100963 1009»Լ4≥80962 Լ4Հ80961

Անփոփոխ

Աղյուսակից հետնում է, որ բանկի կողմից Լ1 ցուցանիշի կամ Ն21 տնտեսական նորմատիվի պահպանումը տալիս է բանկի կողմից իր գնահատականի 3 միավոր: Միննույն ժամանակ Լ1 ցուցանիշի գնահատականի 5 միավոր ձնավորելու համար ընդհանուր ակտիվների նկատմամբ բանկը պետք է ունենա բարձրիրացվելի ակտիվների 30 ն ավելի տոկոս: Սակայն այս դեպքում բանկը չի կարող 5 միավոր ստանալ ակտիվների որակը բնութագրող Ա3` ընդհանուր ակտիվների նկատմամբ ոչ եկամտաբեր ակտիվների հարաբերակցության ցուցանիշի գծով:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Գործող կարգով հանվել է «Լ» տարրի Լ2 ցուցանիշը, որն ըստ էության Ն22` հիմնական տնտեսական նորմատիվն էր: Այժմ Լ2-ն իրենից ներկայացնում է նախորդ Լ5 ցուցանիշը, որի միջակայքերի գծով նոր կարգը նախատեսում է զգալի մեղմացումներ, մասնավորապես, ինչպես ցպահանջ պարտավորությունների, այնպես էլ խոշոր պարտավորությունների նկատմամբ կենտրոնական բանկը թույլատրում է 3 միավոր գնահատական, եթե բարձրիրացվելի ակտիվները կազմում են դրանց հանրագումարի ընդամենը 80 ն ավելի տոկոսը: Բանկի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի հաջորդ` շուկայական ռիսկի նկատմամբ զգայունության «Ս» տարրի հիման վրա գնահատվում է բանկի շուկայական ռիսկին ենթարկվածությունը (տե՛ս թիվ 20.4.5. աղյուսակը):

Աղյուսակ 20.4.5. Շուկայական ռիսկի նկատմամբ զգայունության Ս տարրի օբյեկտիվ գնահատականի ցուցանիշները

Ցու| ցա| նիշ

Ցուցանիշի սահմանումը

Ս1

Համախառն արտարժութային դիրք / Ընդհանուր կապիտալ

Ս2

Համախառն արտարժութային դիրք (առանց ածանցյալների) / Ընդհանուր կապիտալ

Ս3

|| խմբի արտարժութային դիրք / Ընդհանուր կապիտալ

Ս4

|| խմբի արտարժութային դիրք (առանց ածանցյալների) / Ընդհանուր կապիտալ

Ս5

Հիմնական միջոցներ / Հիմնական կապիտալ

Ս6

Տոկոսադրույքի փոփոխման նկատմամբ զ·այուն ակտիվների - պարտավորությունների տարբերություն / Ընդհանուր կապիտալ

Ցուցանիշի Ցուցանիշի միջակայքը - դրա միջակայքը - դրա համապատասխան համապատասխան ննահատականը ննահատականը մինչ- 01.01.2005թ. 01.01.2005թ. հետո Ս1Հ15965 209≤Ս1Հ15964 259≤Ս1Հ20963 309≤Ս1Հ25962 Ս1»30961

Ս2Հ15965 209≤Ս2Հ15964 259≤Ս2Հ20963 309≤Ս2Հ25962 Ս2»30961 Ս3≤2965 39≤Ս3Հ2964 59≤Ս3Հ3963 69≤Ս3Հ5962 Ս3»6961 Ս4≤2965 39≤Ս4Հ2964 59≤Ս4Հ3963 69≤Ս4Հ5962 Ս4»6961 Ս5≤20965 209ՀՍ5≤30964 309ՀՍ5≤50963 509ՀՍ5≤70962 Ս5»70961 Ս6≤20965 409≤Ս6Հ20964 609≤Ս6Հ40963 809≤Ս6Հ60962 Ս6»80961

Ս1≤10965 109ՀՍ1≤15964 159ՀՍ1≤20963 209ՀՍ1≤25962 Ս1»25961 Ս2≤10965 109ՀՍ2≤15964 159ՀՍ2≤20963 209ՀՍ2≤25962 Ս2»25961 Ս3≤2965 29ՀՍ3≤3964 39ՀՍ3≤5963 59ՀՍ3≤6962 Ս3»6961 Ս462965 29ՀՍ4≤3964 39ՀՍ4≤5963 59ՀՍ4≤6962 Ս4»6961 Ս5≤10965 109ՀՍ5≤15964 159ՀՍ5≤25963 259ՀՍ5≤35962 Ս5»35961

Ս6≤20965 409≤Ս6Հ20964 609≤Ս6Հ40963 809≤Ս6Հ60962 Ս6»80961

Փոփոխությունը

Փոփոխված է նոր կանոնակար· 2-ին համապատասխան Փոփոխված է նոր կանոնակար· 2-ին համապատասխան Փոփոխված է նոր կանոնակար· 2-ին համապատասխան Փոփոխված է նոր կանոնակար· 2-ին համապատասխան Նկատելիորեն նվազեցված են միջակայքերը

Անփոփոխ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Բանկերի կողմից «Ս» տարրի գնահատման համար հաշվարկվում են Ս1-Ս6 ցուցանիշները, ն արտարժույթի տնօրինման նորմատիվի յուրաքանչյուր խախտման դեպքում, ինչպես ըստ արտարժույթի խմբերի, այնպես էլ ըստ առանձին արտարժույթների, «Ս» տարրի գնահատականը պետք է նվազեցվի 0.5 միավորով, ընդ որում «Ս» տարրի գնահատականը չի կարող նվազեցվել 1-ից: Բանկերի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի վերջին` կառավարման «Մ» տարրը, կարգի համաձայն, արտացոլում է բանկի գործունեության անընդհատությունն ապահովելու նպատակով բանկի կառավարման մարմինների հնարավոր ռիսկերը կառավարելու ունակությունը ն ներքին հսկողության համակարգերի արդյունավետությունը: Ենթադրվում է, որ վերահսկողը պետք է հաշվի առնի այս կամ այն հարցի կարնորությունը: Ընդ որում, «Մ» տարրի գնահատականը հաշվարկվում է բանկի կառուցվածքին, տեղեկատվության բավարարությանը ն փոխանակման արդյունավետությանը, անկախ որոշումներ ընդունելուն, ակտիվների ն պասիվների կառավարմանը, անձնակազմի մասնագիտական որակավորման մակարդակի բարձրացմանը ն ուրիշ այլ` թվով 30 հարցերին տրվող պատասխաններին համապատասխան բալերի միջոցով: Քանի որ բանկերի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի հաշվարկները, ըստ գործող կարգի, կատարվում են բանկերի կողմից, ապա առանձնահատուկ նշանակություն են ստանում այն գործոնները, որոնց միջոցով գնահատման յուրաքանչյուր տարր ենթարկվում է ճշգրտման, ն ճշգրտված բաղադրիչ հարաբերակցությունների միջին թվաբանականը դառնում է տվյալ տարրի գնահատականը: Այստեղ նախկին ն գործող կարգերի միջն գլխավոր տարբերությունը վերաբերում է նրան, որ նախկին` կենտրոնական բանկի վերահսկողների «սուբյեկտիվ կարծիքի» միջոցով վերջնական գնահատականի հաշվարկման փոխարեն գործող կարգը նախատեսում է բանկերի ինքնուրույն հաշվարկման գործընթաց յուրաքանչյուր տարրի ինչպես բաղադրիչ հարաբերակցությունների, այնպես էլ դրանք ճշգրտող գործոնների գծով, որին զուգահեռ կենտրոնական բանկն իր ստուգումների միջոցով նս կազմում է ցուցանիշների ամփոփ ՔԱՄԵԼՍ գնահատականը: ՀՀ տարածքում գործող բանկերի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի ՔԱՄԵԼՍ համակարգի վերաբերյալ կարելի է կատարել հետնյալ ամփոփումները. » ներկայումս գործող գնահատականների հաշվարկման կարգը բանկերին ստիպում է առաջին հերթին գնահատման բաղադրիչ հարաբերակցություններին մասնակցող տարրերն անընդհատ պահել ուշադրության կենտրոնում, ն ավելին` յուրաքանչյուր գործարք փորձաքննել այս կամ այն բաղադրիչի մեծության հնարավոր փոփոխության տեսանկյունից, որը խիստ դրական է, քանի որ գնահատականների այս կարգով ներդրվում ն ամրապնդվում են բանկի գործունեության բոլոր ուղղությունների միասնականության, ինչպես նան բանկերի սեփական գործունեության նկատմամբ անընդհատ ու շարունակական ինքնագնահատման սկզբունքները, » գնահատման այս համակարգի հիմքում ընկած են, առաջին հերթին, կենտրոնական բանկի կողմից սահմանված հիմնական տնտեսական նորմատիվները ն դրանց սահմանաչափերը, ընդ որում կենտրոնական բանկը հիմնականում 3 միավոր գնահատականի միջակայքերն ամրագրել է հենց այդ նորմատիվների սահմանաչափերի

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

նկատմամբ, որով բանկը հաստատում է, որ 3 գնահատականը ընդամենը հետագա գործունեության նվազագույն նախապայման է, » կարգի գործողության արդյունքում կենտրոնական բանկի պահանջների` բաղադրիչների հարաբերակցությունների ն ճշգրտման միջոցով բանկերն իրենց ինքնագնահատականներով ընդամենը հաստատում են, որ ենթակա չեն ավելի խիստ հիմնական տնտեսական նորմատիվների կիրառման, կարող են մասնաճյուղեր գրանցելու միջնորդություններ ներկայացնել կամ պարզապես չենթարկվել անվճարունակության գործընթացի: Այսինքն՝ ցուցանիշների ամփոփ գնահատականների կիրառման արդյունքում, եթե անգամ վերջիններիս գնահատականը 5 է կամ դրան մոտ, չեն ստանում այլ` որակական փոփոխության հնարավորություն: Կարնոր է նան բաղադրիչ հարաբերակցությունների միջակայքերի տարբեր տարրերի գծով մեկը մյուսին չբացառելը, » բանկերի ցուցանիշների ամսական ամփոփ գնահատականները չհրապարակելու դրդապատճառներն ի վերջո կարող են ընդունելի լինել, սակայն ՀՀ բանկային համակարգի վերջնականապես կայացած լինելու վկայական կարող են դառնալ հանրապետության տարածքում գործող բանկերից յուրաքանչյուրի ամփոփ գնահատականների պաշտոնական հրապարակումները:

20.5. ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿԵՐԻ ԱՌՈՂՋԱՑՄԱՆ ԸՆԹԱՑԱԿԱՐԳԸ ԵՎ

ՀԵՌԱՆԿԱՐԱՅԻՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԾՐԱԳՐԵՐԸ

ՀՀ առնտրային բանկերի սնանկացման ընթացակարգը սահմանվում է «Բանկերի ն վարկային կազմակերպությունների սնանկության մասին» ՀՀ օրենքով, որն ընդունվել է 06.11.2001թ.` ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից: Համաձայն այդ օրենքի՝ բանկը համարվում է անվճարունակ, եթե ա) սպառել է իր հիմնական կապիտալի 509-ը ն ավելին կամ բ) ի վիճակի չէ բավարարել իր պարտատերերի օրինական պահանջները կամ գ) բանկի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականը ցածր է Կենտրոնական բանկի խորհրդի սահմանած բանկերի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի չափից կամ դ)պարբերաբար խախտում է օրենքով սահմանած պարտադիր պահուստավորման նորմատիվը: Խախտման պարբերականությունը սահմանում է ԿԲ խորհուրդը, ն պետք է միննույնը լինի ՀՀ տարածքում գործող բոլոր բանկերի համար: Վերը նշված կետերից որնէ մեկի առկայության դեպքում կենտրոնական բանկի խորհուրդը կարող է որոշում ընդունել բանկն անվճարունակ ճանաչելու վերաբերյալ: Ընդ որում, նման որոշում կայացնելու բացառիկ իրավունքը պատկանում է ԿԲ խորհրդին, ն այդ որոշումը հետագայում դատական կարգով բողոքարկման ենթակա չէ: Բանկի անվճարունակության փաստը հաստատագրելուց հետո ԿԲ-ն կարող է կիրառել երկու մոտեցում. » նշանակել ժամանակավոր ադմինիստրացիա ն հաստատել բանկի ֆինանսական առողջացման ծրագիրը, » բանկի սնանկության մասին դիմում ներկայացնել դատարան: Բանկի սնանկությունը կենտրոնական բանկի դիմումի հիման վրա դատարանի

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

կողմից հաստատված նրա անվճարունակությունն է: Այսինքն` «սնանկ» ն «անվճարունակ» հասկացությունները համարժեք չեն: Բանկի անվճարունակության մասին որոշումն ընդունում է ԿԲ խորհուրդը, իսկ սնանկության մասին` դատարանը: Որպես կանոն, բանկի ֆինանսական վիճակի վատթարացման ն անվճարունակության բացահայտման պայմաններում ԿԲ-ն տվյալ բանկի նկատմամբ սահմանում է ժամանակավոր ադմինիստրացիա: Ներկայացնենք այդ մարմնի հիմնական դերը, իրավասությունները ն գործունեության ընթացակարգը: Ժամանակավոր ադմինիստրացիան կառավարման հատուկ մարմին է, որի ղեկավարին ն անդամներին նշանակում է Կենտրոնական բանկը: Ադմինիստրացիայի հիմնական խնդիրներն են. » բանկի վերակազմավորման միջոցով նրա ավանդատուների ն այլ պարտավորությունների բավարարումը, » բանկի ակտիվների մի մասը կամ բանկն ամբողջությամբ վաճառելու միջոցով բանկի ֆինանսական կայունության վերականգնումը, » բանկի ակտիվները հնարավորին չափ կարճատն ժամանակահատվածում հավաքագրումը, » բանկի կանոնադրական կապիտալի ավելացմանը կամ փոխառությունների միջոցով ներդրումների ներգրավմանն ուղղված միջոցառումների մշակումն ու իրագործումը, » բանկի պարտավորությունների փոխանցումն այլ անձի` ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված կարգով, » բանկային գործունեության լիցենզիայի մեկ տարատեսակի փոխարինումը մեկ այլ տարատեսակի` ՀՀ ԿԲ-ի կողմից սահմանված կարգով ն պայմաններով, » այլ միջոցառումներ: Ժամանակավոր ադմինիստրացիան իր գործունեությունը կազմակերպում է բանկի ֆինանսական առողջացման ծրագրին համապատասխան, որը հաստատվում է կենտրոնական բանկի կողմից: Ադմինիստացիայի գործունեության ընթացքում բանկի կառավարման բոլոր մարմինների բոլոր լիազորությունները դադարեցվում են ն փոխանցվում ադմինիստրացիայի ղեկավարին: Ժամանակավոր ադմինիստրացիայի գործողությունը դադարում է հետնյալ երկու դեպքերում. 1. եթե ֆինանսական առողջացման ծրագրով սահմանված ժամկետի ընթացքում այս մարմինն իրագործել է իր խնդիրները, 2. եթե ԿԲ-ի դիմումի համաձայն՝ դատարանը որոշում է կայացրել բանկը սնանկ ճանաչելու մասին: Իր առջն դրված խնդիրների իրագործումը ժամանակավոր ադմինիստրացիան ապահովում է բանկի ֆինանսական առողջացման ծրագրի համաձայն, որը ադմինիստրացիայի ղեկավարի ներկայացմամբ հաստատում է ԿԲ խորհուրդը: Այդ փաստաթուղթն, ըստ էության, հանդիսանում է ժամանակավոր ադմինիստրացիայի գործողության ուղեցույցը: Ֆինանսական առողջացման ծրագիրը պետք է ներառի. » բանկի ֆինանսական վիճակի գնահատականը,

______________

Տե՛ս ÁàíêօâՇêօå ոåոօ: Շòքàòåոè÷åՇêօå քóêօâօոՇòâօ, Խ., 1998, Շ. 11.

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

» բանկի մասնակիցների ն այլ անձանց մասնակցության եղանակները բանկի ֆինանսական առողջացմանը. դա նշանակում է, որ այստեղ պետք է ներկայացվեն այն տարբերակներն ու մեխանիզմները, որոնց միջոցով բանկի մասնակիցները (հիմնադիրներ, բաժնետերեր, փայատերեր) ն այլ անձինք կարող են ներդրումներ կատարել բանկում, » բանկի պահպանության ծախսերի կրճատմանն ուղղված միջոցառումները, » լրացուցիչ եկամուտների ստացմանն ուղղված միջոցառումները, » վարկերի ն դեբիտորական պարտքերի վերադարձմանն ուղղված միջոցառումները, » բանկի կազմակերպական կառուցվածքի փոփոխմանն ուղղված միջոցառումները, » ընթացիկ իրացվելիության ն հիմնական կապիտալի բավարար մակարդակի, այլ տնտեսական նորմատիվների վերականգնմանն ուղղված միջոցառումները: Ֆինանսական առողջացման ծրագրի հաստատման պահից բանկը դուրս է գալիս հիմնական տնտեսական նորմատիվների կարգավորման դաշտից: Այն դեպքերում, երբ ֆինանսական առողջացման ծրագրով չի հաջողվում վերականգնել բանկի ֆինանսական կայունությունը, կամ բանկի անվճարունակության չափանիշներից որնէ մեկի հայտնաբերման դեպքում կենտրոնական բանկի խորհուրդը քննարկում ն որոշում է կայացնում բանկային գործունեության լիցենզիան ուժը կորցրած ճանաչելու մասին, տվյալ որոշումն ուժի մեջ մտնելու պահից հնգօրյա ժամկետում ԿԲ-ն դատարան է ներկայացնում բանկը սնանկ ճանաչելու վերաբերյալ դիմում` միաժամանակ տալով լուծարային կառավարչի թեկնածությունը: Դատարանի կողմից ԿԲ-ի դիմումը բավարարելու ն լուծարային կառավարիչ նշանակելու մասին որոշում կայացնելու պահից լուծարային կառավարչին են անցնում բանկի գործերի կառավարման լիազորությունները: Բանկի պարտավորությունները մարվում են լուծարային միջոցների հաշվին, հետնյալ հաջորդականությամբ. 1. ադմինիստրացիայի, լուծարային կառավարչի կողմից իրենց լիազորությունների իրականացման համար անհրաժեշտ ն հիմնավորված ծախսերը, այդ թվում` աշխատավարձ, 2. այն պարտատերերի պահանջները, որոնք բանկին վարկ կամ ավանդ են տրամադրել բանկի ադմինիստրացիայի նշանակումից հետո, 3. ՀՀ ն օտարերկրյա քաղաքացիների բանկային ավանդները, 4. երրորդ կետում չընդգրկված բանկային հաշիվները, 5. բանկերի այլ պահանջները, 6. աշխատանքային գործունեության ընթացքում բանկի աշխատակիցների առողջությանը կամ կյանքին պատճառված վնասների հետ կապված պահանջները 7. բանկի աշխատակիցների աշխատավարձը (բացառությամբ բանկի ղեկավար-

______________

Տե՛ս ՀՀ ԿԲ խորհդի 11.11.2003թ-ի թիվ 385-Ն որոշմամբ հաստատված «ՀՀ տարածքում ·ործող բանկերի հեռանկարային զար·ացման ծրա·րի ձ-ըի, ·լուխ 11, կետ 2: Տե՛ս ՀՀ քաղաքացիական օրենս·իրքը՝ ընդունված 05.05.1998թ., հոդվ. 3, կետ 2: Տե՛ս «Բանկերի - բանկային ·ործունեության մասինի ՀՀ օրենքը՝ ընդունված 30.06.1996թ., հոդվ. 421: Տե՛ս «Բանկերի - բանկային ·ործունեության մասինի ՀՀ օրենքը՝ ընդունված 30.06.1996թ., հոդվ. 3:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ների), 8. պետբյուջեի նկատմամբ բանկի պարտավորությունները, ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված այլ վճարումներ, 9. պարտատերերի այլ պահանջները: Բանկի հետ կապված անձանց նկատմամբ պարտավորությունները մարվում են վերջում: Միննույն խմբում ընդգրկված պարտատերերն ունեն իրենց պահանջների բավարարման հավասար իրավունքներ: Յուրաքանչյուր խմբի պարտատերերի պահանջները բավարարվում են նախորդ խմբի բոլոր պահանջները լրիվ բավարարելուց հետո: Այն դեպքերում, երբ լուծարային միջոցները չեն բավարարում որնէ խմբի բոլոր պարտատերերի պահանջները լրիվ բավարարելու համար, ապա դրանք բավարարվում են համամասնորեն: Լուծարային կառավարիչն իր գործունեության վերաբերյալ տեղեկություններ է հրապարակում մամուլում, հաշվետվություն է ներկայացնում դատարան, պատճենը` կենտրոնական բանկ: Լուծարման ընթացակարգում գտվող բանկի հետ բոլոր գործառնությունները կատարվում են հատուկ լուծարային հաշվի միջոցով: Այդ հաշիվը բացում է լուծարային կառավարիչը ՀՀ տարածքում գործող բանկերից որնէ մեկում, դատարանի կողմից բանկի սնանկության ն լուծարային կառավարիչ նշանակելու մասին որոշումը կայացնելու պահից եռօրյա ժամկետում: Լուծարային հաշվին հաշվեգրվում են բանկի բոլոր դրամական միջոցները, ինչպես նան բանկի լուծարային միջոցների իրացումից ստացված գումարները: Բացի այս հաշվից, լուծարման ընթացակարգում գտնվող բանկն ուրիշ այլ հաշիվ ունենալ չի կարող: Պարտատերերի հետ հաշվարկներն ավարտելուց հետո լուծարային կառավարիչը կազմում է լուծարման հաշվեկշիռ ն այն հաստատելու դիմումով ներկայացնում դատարան: Դատարանը տասնօրյա ժամկետում որոշում է կայացնում հաշվեկշիռը հաստատելու մասին: Այդ որոշումը ստանալու պահից եռօրյա ժամկետում կենտրոնական բանկը լուծարվող բանկը հանում է գրանցումից, ինչի արդյունքում բանկը համարվում է լուծարված, իսկ նրա գործունեությունը` դադարած: «Բանկային գործի զարգացմանը զուգընթաց հաջողության հասնելու հիմնական գործոններից մեկը, էլ ավելի մեծ չափով, դառնալու է ռազմավարական պլանավորումը: Երբեմն ռազմավարական պլանավորումն ավելին չէ, քան տարեկան բյուջեի կազմումը, ն իրենից ներկայացնում է ավելի շուտ ոչ թե նպատակ, այլ այն ձեռք բերելու միջոց: Դա տեղ է գտնում հիմնականում այն պատճառով, որ անընդհատ` նորանոր օրենսդրական ն նորմատիվ ակտերի ի հայտ գալու պայմաններում մենեջմենթը օպերատիվ մակարդակի վրա բախվում է նոր` էլ ավելի բարդ ու կարնոր խնդիրների լուծման անհրաժեշտությանը: Նման իրավիճակում բանկի ղեկավարների գործողություններն առաջին հերթին ուղղված են իրենց կառավարման արդյունավետությունն ուժեղացնելու համար անհրաժեշտ լիազորություններ ստանալուն: ... Նման գործողությունների պատճառները հեշտ է հասկանալ, սակայն նման ռազմավարությունը դժվար թե ընդունակ է դեպի լավը փոխել իրավիճակը»1: Կարնոր են ընդհանրապես ձեռնարկատիրական գործունեության, այդ թվում` բանկային գործունեության հեռանկարային ծրագրերի մշակման նկատմամբ վերաբերմունքի` առաջին հերթին տնտեսական նպատակահարմարության դիրքերից ն

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

այդ հիմքի վրա օրենսդրական ու ենթաօրենսդրական ամրագրումների գնահատականները: Այս դիրքերից հեռանկարային զարգացմանն անդրադարձի անհրաժեշտությունը բխում է նրանից, որ զարգացման ծրագրերը մշակելիս ըստ ՀՀ կենտրոնական բանկի պետք է «Խուսափել խիստ վերացական միտումներ ն ազդեցություններ նկարագրելուց (օրինակ` խուսափել «Միջազգային շուկաները արագ են զարգանում, ն բանկը պետք է ներդնի նոր տեխնոլոգիաներ» ն այլ նման արտահայտություններից` փոխարենը ընդունելով հետնյալ տարբերակը. «Միջազգային պրակտիկայում արագ զարգացող էլեկտրոնային բանկային ծառայությունների ներդրումը ազդելու է բանկի անվտանգության ն հաճախորդների շահերի պաշտպանության վրա, ուստի բանկը նախատեսում է ներդնել .»): Խուսափել երնույթներ նկարագրելուց` առանց ներկայացնելու բանկի վրա հնարավոր ազդեցությունը»1: Երբեմն, միգուցե նան հաճախակի, բանկերն իրենց հեռանկարային ծրագրերի մշակմանը մոտենում են ձնական դիրքերից, այնքանով, որքանով վերջիններիս կազմումը ն ապա ՀՀ կենտրոնական բանկ ներկայացումը նախ ն առաջ օրենսդրական պահանջ է: Երբ ձեռնարկատիրական գործունեության ֆիզիկական ն իրավաբանական անձ մասնակիցներն իրենց կամքով ն ի շահ իրենց ձեռք են բերում քաղաքացիական իրավունքներ ն ազատ են իրենց իրավունքներն ու պարտականությունները սահմանելիս2, ապա միայն ձեռնարկատիրական գործունեության անմիջական մասնակիցն է որոշում հեռանկարային ծրագիրը մշակելու նպատակահարմարությունը: Եվ երբ հեռանկարային զարգացման ծրագրի կազմումը հետնում է վարկի պահանջից կամ այլ պատճառներից, ապա խնդիրը ստանում է այլ երանգ, քանի որ անհնար է, որ բանկի մասնակիցները կամ ղեկավարները բանկային գործունեություն գան առանց տեղյակ լինելու մյուս բնագավառների խնդիրներին: Վերջիններս բանկային գործունեություն են մտնում, որպես կանոն, ոչ բանկային գործունեության որնէ տեսակի կամ տեսակների մասին նկատելի գիտելիքներով ու ձնավորված հարուստ կենսափորձով ն հաճախ էլ հենց այդ ոլորտներում ստեղծած դրամագլուխներով: Իսկ այդ նախորդ փորձը ոչ թե հուշում, այլ նույնիսկ թելադրում է, որ «ազատությունը» սեփական գործունեության մասին գրավոր նյութ ստեղծելու մեջ չէ, այլ ընդհակառակը: Եվ այստեղ նույնիսկ ազդեցություն չեն ունենում անգամ այս կամ այն գործի ապագան կանխատեսելու օտարերկրյա դրական փորձի մասին շարունակական հիշեցումները: Սակայն «Բանկերը պարտավոր են կենտրոնական բանկի սահմանած ձնով, հաճախականությամբ ն կարգով կենտրոնական բանկ ներկայացնել իրենց հեռանկարային զարգացման ծրագրերը»3: Այս հոդվածը օրենքում ավելացվել է 2001թ. նոյեմբերի 21-ին: Օրենքում այս հոդվածի ավելացումը կախված է եղել հենց հեռանկարային հարցերին գրավոր ու փաստաթղթային անդրադարձ չունենալու բանկերի «անտարբերությունը» հաղթահարելու նպատակով: Մինչ նշված հոդվածի ավելացումը ինչպես նախկին, այնպես էլ ներկայումս գործող խմբագրությամբ «Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին» ՀՀ օրենքում

______________

Տե՛ս ՀՀ ԿԲ խորհրդի 11.11.2003թ. թիվ 385-Ն որոշմամբ հաստատված «ՀՀ տարածքում ·ործող բանկերի կողմից ՀՀ կենտրոնական բանկ հեռանկարային զար·ացման ծրա·րերի ներկայացմասն մասինի կար·ը, կետ 8: Տե՛ս ÁàíêօâՇêօå ոåոօ: Շòքàòåոè÷åՇêօå քóêօâօոՇòâօ, Խ., 1998, Շ. 14:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ուղղակիորեն նշվում է, որ այս «. օրենքի հիմնական խնդիրը բանկային համակարգի զարգացումը, . ապահովելն է»4: Այսինքն՝ առկա է հիմքը, որպեսզի կենտրոնական բանկը՝ որպես իր այս խնդիրն իրագործելու միջոց, օգտագործի նան բանկերի հեռանկարային զարգացման ծրագրերի որոշակի պարբերականությամբ ներկայացումը: Եթե այս հոդվածի ավելացման պատճառը գտնվում է իրավական բնույթ ունեցող այն նրբության մեջ, երբ գործողությունն առաջանում է օրենքի ուժ ստացած կոնկրետ դրույթի առկայությունից, ապա արդեն զուտ տնտեսական առումով պարզաբանում է պահանջում «բանկի հեռանկարային զարգացումը»: Բանկերի հեռանկարային զարգացման խնդիրները գտնվել են ՀՀ կենտրոնական բանկի ուշադրության կենտրոնում: Վերջին տարիներին, մասնավորապես 2002թ. հոկտեմբերի 16-ին, ՀՀ կենտրոնական բանկի խորհրդի կողմից ընդունվել է «Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող բանկերի կողմից Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկ հեռանկարային զարգացման ծրագրերի ներկայացման մասին» կարգը, «Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող բանկերի հեռանկարային զարգացման ծրագրի ձնը» հաստատելու մասին» թիվ 316-Ն որոշումը, իսկ արդեն 2003թ. նոյեմբերի 11-ին ընդունվել ն ներկայումս գործում է նույնանուն թիվ 385-Ն որոշումը: Համաձայն կարգի` բանկերի հեռանկարային ծրագրերն ամբողջական փաստաթուղթ են, որի խնդիրներն են. ա) ծառայել շահագրգիռ անձանց (մասնակիցներ, ներդրողներ, բանկի ղեկավարներ ն այլ շահագրգիռ անձինք)՝ որպես մի փաստաթուղթ, որով կարող են գնահատվել բանկի գործունեության բնույթը ն առանձնահատկությունները բանկային ծառայությունների շուկայում, բ) օգնել բանկի ղեկավարներին պարզաբանել, հստակեցնել ն հետազոտել բանկի գործունեության զարգացման հնարավոր հեռանկարները ն ծառայել ղեկավարներին որպես հիմք, որով կարող են գնահատվել բանկի փաստացի գործունեության արդյունքներն ու արդյունավետությունը, գ) օգնել բանկին հետնողականորեն իրականացնել նախանշված նպատակները ն խնդիրները պլանավորվող երեք տարիների ընթացքում: Եթե նախորդ` ՀՀ կենտրոնական բանկի խորհրդի թիվ 316-Ն որոշման համաձայն՝ հեռանկարային զարգացման ծրագրերը բանկերի կողմից պետք է կենտրոնական բանկ ներկայացվեին մինչն յուրաքանչյուր օրացուցային տարվա դեկտեմբերի 15-ը, ապա ներկայումս գործող կարգի համաձայն՝ այդ ծրագրերը բանկերի կողմից ներկայացվում են մինչն օրացուցային տարվա փետրվարի 15-ը: Ծրագրերը ներկայացնելու ժամկետների փոփոխությունը կապված է այն հանգամանքի հետ, որ բանկերն ընթացիկ տարվա դեկտեմբերի 15-ին ծրագիրը ներկայացնելիս հարկադրված են եղել կանխատեսել նան նույն օրացուցային տարվա համարյա ամբողջ վերջին եռամսյակը, քանի որ դեկտեմբերի 15-ի ժամկետը նշանակում է, որ կազմման աշխա-

______________

Տե՛ս Հայաստանի Հանրապետության (2005) դրամավարկային քաղաքականության ծրա·իրը, Ե., 2005, էջ 39: Աղբյուրն օ·տա·ործում է «Շòքàòåոè÷åՇêàտ օքèåíòàöèտ è ìèՇՇèտ 6àíêàի բառակապակցությունը: Տե՛ս ÁàíêօâՇêօå ոåոօ: Շòքàòåոè÷åՇêօå քóêօâօոՇòâօ, Շ. 18. Տե՛ս ՀՀ ԿԲ խորհրդի 11.11.2003թ.-ի թիվ 385-Ն որոշմամբ հաստատված «ՀՀ տարածքում ·ործող բանկերի կողմից ՀՀ կենտրոնական բանկ հեռանկարային զար·ացման ծրա·րի ձ-ըի, ·լուխ 4:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

տանքները պետք է սկսել մեկ կամ երկու ամիս առաջ: Իսկ օրացուցային տարվա փետրվարի 15-ի ժամկետը բանկերին լիարժեք հնարավորություն է տալիս ունենալ նախորդ տարվա փաստացի տվյալները ն վերլուծություններն ու համեմատությունները կատարել այդ հիմքի վրա: Այս դեպքում անպատասխան է մնում ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից բանկերի հեռանկարային ծրագրերը դրամավարկային քաղաքականության բանկային համակարգին վերաբերող կանխատեսումներում օգտագործելու հարցը: Այսպես, օրինակ՝ ՀՀ 2005թ. դրամավարկային քաղաքականության ծրագիրը հաստատվել է ՀՀ կենտրոնական բանկի 2005թ. հունվարի 27-ի թիվ 35Ա որոշմամբ: Սակայն՝ հեռանկարային ծրագրերի առնչությամբ կարնոր է մնում այն, որ հեռանկարային զարգացման ըստ էության իրատեսական, գնահատելի, համահունչ ն կոնկրետ ծրագիրը ոչ թե անհրաժեշտ ն նույնիսկ անխուսափելի նախապայման է բանկային գործունեության դաշտում հաջող ու շարունակական գործունեություն իրականացնելու համար, այլ այն ընդամենը «օգնում» ն «ծառայում» է շահագրգիռ անձանց ն բանկի ղեկավարներին: Այստեղ է, որ բանկերը հեռանկարային ծրագրերի վերաբերյալ ունեն իրենց ուրույն կարծիքը, որն առանց առանձնապես բարձրաձայնվելու իր արտացոլումն է գտնում ծրագիր ներկայացնելու օրենսդրական պահանջը կատարելու էականից մինչն ձնականն ընկած բանկերի վերաբերմունքով ու մոտեցումներով: Իսկ երբ ընդամենը «Ծրագիրը կարող է օգտագործվել կենտրոնական բանկի կողմից բանկի ռազմավարական կառավարման մակարդակը գնահատելու նպատակով»1, այն պայմաններում, երբ նույն բանկերն իրենց փաստացի գործունեությունը ն ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից գնահատվում են շատ ավելի խիստ ամփոփ ցուցանիշների միջոցով, ապա բանկերի հեռանկարային զարգացման ծրագիրը ստանում է ավելի շուտ ուսումնադաստիարակչական բնույթ, որի նշանակությունը նս ոչ մի դեպքում չի կարող թերագնահատվել: Ամփոփիչ է կարծիքը, ըստ որի՝ «Սովորաբար նույնիսկ շատ լավ բանկերում, անկախ դրանց չափերից, հարկ եղած ուշադրություն չի տրվում ռազմավարական մոտեցումների (աղբյուրն օգտագործում է «րՑՐՈՑպչՌփպրՍՏպ ՉՌՊպվՌպե բառակապակցությունը), իրենց գործունեության խնդիրների ն նպատակների մշակմանը»2: Միաժամանակ այսօր արդյունավետ գործող օտարերկրյա բանկերը տարեկան բյուջեի կազմման վրա հենված պլանավորումից անցում են կատարում ռազմավարական կառավարման ընդհանուր արարողակարգերի շրջանակներում պլանավորմանը: Ռազմավարական կառավարումը ն պլանավորումն իրենցից ներկայացնում են բանկի նպատակների ն վերջինիս ունեցած ռեսուրսների միջն համապատասխանության պահպանման կառավարչական գործընթաց շուկայական իրավիճակի ն պետական կարգավորման անընդհատ փոփոխության պայմաններում: Տարբերում են ռազմավարական կառավարման ն պլանավորման մի քանի հիմնական գաղափարներ: Առաջին հիմնական գաղափարը վերաբերում է բանկի ռազմավարական ընկալմանը, այն է կազմակերպության կողմից ապագայի, գործունեության ուղղությունների ն գլխավոր ռազմավարության նկարագրությունը: Երկրորդ

______________

Տե՛ս նույն տեղում, ·լուխ 9, կետ 2:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

հիմնական գաղափարը վերաբերում է բանկի կողմից իր ստորաբաժանումների՝ որպես ռազմավարական միավորների ընկալմանը, այսինքն՝ բանկը ստորաբաժանումները դիտում է որպես իր կազմի մեջ մտնող ինքնուրույն ձեռնարկություններ, որոնցից յուրաքանչյուրի գծով, ապագայի տեսանկյունից, որոշում է կայացնում զարգացնելու կամ նույնիսկ վերացնելու մասին: Երրորդ հիմնական գաղափարը վերաբերում է բանկի ստորաբաժանումներից յուրաքանչյուրի կողմից ապագա շահույթի հնարավոր ճշգրիտ գնահատման մեջ շուկայի աճի փոփոխությունների ն բանկի՝ այդ շուկայում զբաղեցրած դիրքի հաշվառմանը: Վերջին` չորրորդ հիմնական գաղափարը վերաբերում է բանկի յուրաքանչյուր առանձին ստորաբաժանման գործունեության ռազմավարական պլանավորմանը: Ռազմավարական կառավարման ն պլանավորման հիմնական գաղափարները առաջադրվում են այն տեսանկյունից, որ բանկերն իրենք են անդրադառնում իրենց հեռանկարային զարգացման հիմնախնդիրներին: Կարելի է համադրել ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից հաստատված հեռանկարային զարգացման ծրագրի պահանջներն այդ ընդհանուր գաղափարների հետ: Բանկերի հեռանկարային զարգացման ծրագրի ձնում իրենց արտացոլումը չեն ստանում երկրորդ ն չորրորդ գաղափարները: Դժվար է սպասել, որ կենտրոնական բանկը սկսի փորձել ազդել բանկի կառուցվածքի ձնավորման ու կատարելագործման վրա: Սակայն այս ուղղությամբ իր կարնոր նշանակությունը կունենա 2004թ. կենտրոնական բանկի մշակած «Բանկերի կորպորատիվ կառավարման հայեցակարգը», որի գլխավոր նպատակն է լինելու հստակեցնել բանկի կառավարման տարբեր մարմինների իրավասությունները, սահմանել յուրաքանչյուրի պատասխանատվության ոլորտները: 2005թ. նախատեսվում է Հայաստանի բանկերի միության հետ քննարկումների արդյունքում ձնավորված հայեցակարգի վերջնական տարբերակը օրենքի նախագծի տեսքով ներկայացնել ՀՀ կառավարության քննարկմանը1: Բանկերի կողմից ներկայացվող հեռանկարային զարգացման ծրագրի ձնի կառուցվածքի վերաբերյալ որոշակի ճշգրտում է պահանջում «բանկի առաքելությունը»: Տնտեսագիտական գրականության մեջ շրջանառվում է «Բանկի ռազմավարական կողմնորոշումը ն առաքելությունը»2 բառակապակցությունը: Ընդ որում, նշվում է, որ «Բանկի ռազմավարական առաքելությունն» իրենից ներկայացնում է «Գոյություն ունեցող ն հեռանկարային բանկային ծառայությունների ն գործառնությունների, ինչպես նան գործունեության այն ոլորտների սահմանումը, որտեղ բանկը մրցակիցների նկատմամբ արդեն հասել է առավելությունների, ն այն ոլորտների սահմանումը, որտեղ բանկը ակնկալում է ձեռք բերել կայուն մրցակցային առավելություն, ինչպես նան ընտրված երկարաժամկետ ռազմավարական նպատակների իրականացման հաջորդականության սահմանումը»3: Վերջինին զուգահեռ՝ ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից հաստատված բանկի հեռանկարային զարգացման ձնում արտացոլված է, որ «Ներկայացվում է բանկի առաքելությունը` հեռանկարային նպատակը, որի համար գոյություն ունի բանկը: Առաքելությունը պետք է արտացոլի բանկի երկարաժամկետ կտրվածքով դերը, տեղը ն առանձնահատկությունները բանկային ծառայությունների շուկայում»4: Եթե զուտ բովանդակային առումով գրականության մեջ օգտագործվող ն հեռանկարային զարգացման ծրագրի համապատասխան գլխում արտացոլված մոտեցումներն ընդհա530

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

նուր առմամբ համադրելի են, ն դա առաջին հերթին վերաբերում է երկարաժամկետ նպատակների առաջադրմանը, ապա որոշակիորեն հարց է առաջանում թե որն է գործունեության առաջնային շարժառիթը, ն դեռնս միակ բացատրությունը մնում է շահի ստացումը: Եթե, ի տարբերություն ձեռնարկատիրական գործունեության մյուս տեսակների, բանկային գործունեության օրենսդրական սահմանումը միջնորդավորում է շահույթի ստացման գլխավոր նպատակը, ն այդ միջնորդավորման հիմքում ընկած է տասնյակ ն հարյուրհազարավոր ավանդատուների կամ հաշվետերերի միջոցների հաշվին շահույթ ստանալու գործունեության կազմակերպումը, ապա վերջինս բանկային գործունեության իսկապես կարնոր առանձնահատկությունն է: ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից բանկերի հեռանկարային զարգացման ծրագրերի նկատմամբ ներկայացվող պահանջները՝ որպես առաջիկա եռամյա ժամանակահատվածի բանկերի գործունեության տնտեսական կարգավորման միջոց, անընդհատ կրել են փոփոխություններ: Մասնավորապես, երբ համեմատվում է ներկայումս գործող կարգի համաձայն կազմման ենթակա ծրագրերի կառուցվածքը նախորդ համանուն կարգով հաստատված ծրագրերի կառուցվածքի հետ, ապա գործող ծրագրում ավելացել է «Բանկերի նկարագիրը» գլուխը: Բացի այդ, ծրագրի ձների համեմատությունը ցույց է տալիս է, որ կենտրոնական բանկի կողմից դրվում են ծրագրի հիմնավորվածության ն կոնկրետության խստացող արդարացի պահանջները: Այսուհետ բանկերը պետք է վերլուծեն նախորդ մեկ տարվա կանխատեսումների ն փաստացի ցուցանիշների շեղումների (եթե շեղումը կազմում է կանխատեսված ցուցանիշի 109 ն ավելին) պատճառները1: Հեռանկարային զարգացման ծրագրերի տնտեսական` ապագային ուղղված կարգավորման տեսանկյունից ամփոփումների նպատակով կազմվել է թիվ 4 հավելվածը, որտեղ արտացոլվել են նախկին ն գործող կարգերին համաձայն ներկայացվող ծրագրերին կցվող աղյուսակների ցանկերը:

20.6. ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿԵՐԻ ԲՅՈՒՋԵՏԱՎՈՐՈՒՄԸ

Շուկայական տնտեսության զարգացման կարնորագույն նախադրյալներից մեկը պլանավորման ն կանխատեսման արդյունավետ համակարգերի ներդրումն ու գործարկումն է: Բանկային համակարգում պլանավորման ն կանխատեսման արդյունավետ մեխանիզմների կիրառումն առանձնահատուկ կարնորություն ունի նախ` դրամական հոսքերի կառավարման ն վերահսկման, ապա` շուկայական իրավիճակի հնարավոր փոփոխությունների պայմաններում ճկուն քաղաքականության մշակման տեսանկյունից: Անընդհատ խորացող մրցակցությունն ու բանկային գործառնությունների եկամտաբերության աստիճանական նվազումը ստիպում են առնտրային բանկերին ներդնել ֆինանսական գործունեության արդյունավետության բարձրացմանն ուղղված ժամանակակից գործիքներ, մեխանիզմներ ն կառավարման համակարգեր, որոնք բանկային մենեջմենթը բարձրացնում են որակապես նոր մակարդակի: Բյուջետային կառավարումը կամ բյուջետավորումը բյուջեների միջոցով բանկի օպերատիվ կառավարման համակարգ է ըստ ֆինանսական պատասխանատվության կենտրոնների (ՖՊԿ), որը հնարավորություն է տալիս հասնել սահմանված

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

նպատակներին` ռեսուրսների առավել արդյունավետ օգտագործման միջոցով: Բյուջետային կառավարման ներդրումն առնտրային բանկերում հնարավորություն է տալիս բանկը դիտարկել որպես միասնական, ամբողջական համակարգ, իրականացնել ակտիվների ն պասիվների, եկամուտների ն ծախսերի, դրամական հոսքերի հաշվեկշռված, համակարգված, փոխհամաձայնեցված կառավարում: Բյուջետավորումը կարելի է ներկայացնել նան որպես որակյալ ն օպերատիվ կառավարչական որոշումների ընդունման համակարգ: Բյուջեն որոշակի ժամանակահատվածի կտրվածքով ֆինանսական ցուցանիշների միջոցով արտահայտված ծրագիր է, որը կազմվում է՝ ելնելով բանկի ռազմավարական կողմնորոշիչներից (նպատակներից)` դրանց առավել արդյունավետ տարբերակով հասնելու համար: Հետնաբար, բյուջետավորումը կարելի է ներկայացնել որպես բանկի ռազմավարության իրագործման գործիք: Այս տեխնոլոգիայի միջոցով ապահովվում է անընդհատ կապը ռազմավարական նպատակների ն դրանց ձեռքբերմանն ուղղված պլանների միջն: Բանկի ռազմավարությունը գործողության մեջ է դրվում հենց բյուջետավորման միջոցով: Բյուջեների կազմումը նպաստում է հետնյալ կառավարչական խնդիրների լուծմանը. » բանկի ֆինանսական վիճակի կանխատեսում, » ծրագրային ցուցանիշների ն դրանց փաստացի արդյունքների համեմատական վերլուծություն, » բացահայտված շեղումների գնահատում ն վերլուծություն: Բյուջետավորումը չի կարելի դիտարկել որպես բյուջեների մեխանիկական միասնություն: Բանկում տարբեր բյուջեների առկայությունը դեռնս չի նշանակում, որ այստեղ ներդրված է բյուջետային կառավարման համակարգ: Բյուջետավորումը՝ որպես կառավարչական տեխնոլոգիա, իր մեջ ներառում է բանկային գործունեության առանձին կողմերը բնութագրող ցուցանիշների միջն փոխադարձ կապերի ն ազդեցության բազմակողմանի դրսնորման առավել բարդ մեխանիզմներ: Բյուջետավորման միջոցով բանկի կառավարման գործընթացում պետք է ընդգրկված լինեն հնարավորին չափ շատ ղեկավարներ ն պատասխանատվության տարբեր մակարդակներով օժտված աշխատակիցներ: Բյուջետավորման համակարգի մշակումը սկսվում է բանկի ֆինանսական կառուցվածքի նախագծմամբ ն եկամուտների ու ծախսերի հոդվածների սահմանմամբ: Այնուհետն եկամուտների ն ծախսերի այս կամ այն հոդվածները կցվում են համապատասխան մասնագետներին ն ղեկավարներին, որոնք լրացնում են այդ հոդվածները պլանավորման ն հաշվառման ժամանակ: Այսպիսով՝ սահմանվում են բյուջետավորման գործընթացի մասնակիցների կազմը ն նրանց դերն այդ գործընթացում: Բյուջետավորման տեխնոլոգիայի կարնորագույն տարրերից մեկը ուղղակի ն անուղղակի ծախսերի, հաստատուն ն փոփոխուն եկամուտների ն ծախսերի տարանջատումն է: Այս աշխատանքի արդյունքը հանդիսանում է եկամուտների ն ծախսերի հոդվածների խմբավորումը, սակայն պայմանավորված ոչ թե պլանավորման ն վերահսկման նպատակներով, այլ պլանավորման ն հաշվառման միատեսակ տեխնոլոգիաներով: Բյուջետավորման գործընթացը բաղկացած է հետնյալ փուլերից. » պլանավորում,

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

» հաշվառում, » բյուջեների կատարման նկատմամբ վերահսկողություն, » բյուջեների վերլուծություն: Բյուջեների ամբողջությունը հնարավորություն է տալիս բանկի ղեկավարությանը պատկերացում կազմել բանկի ապագա գործունեության մասին: Բյուջետավորման ներդրումը հնարավորություն է տալիս. » կատարելագործել ռեսուրսների օգտագործման գործընթացը, դրանց տեղաբաշխումը կատարել առավել օպտիմալ ձնով, » ժամանակին ճշգրտել սահմանված նպատակներին հասնելու համար նախկինում հաստատված պլանները (օրինակ` իրացվելիության անհրաժեշտ մակարդակի ապահովում, վճարունակության ն շահութաբերության ապահովում ն այլն), » ընդհանուր առմամբ` կոորդինացնել բանկի գործունեությունը, » նախորդ ժամանակահատվածների բյուջեների հիման վրա ձեռք բերել համապատասխան փորձ, » ստորին օղակի մենեջերներին` գիտակցել իրենց տեղն ու դերը բանկում, » համեմատել ցանկալի ն ձեռք բերված արդյունքները, բացահայտել դրանց անհամապատասխանության պատճառները: Բյուջետավորման գործընթացի հիմքը կազմում է բանկի ֆինանսական կառուցվածքը: Այն առաջին հերթին պետք է արտացոլի բանկի գործունեության կառուցվածքն ու հիմնական ոլորտները, ուղղությունները: Եթե բանկն իրականացնում է այնպիսի գործառնություններ, որոնցից յուրաքանչյուրը հանդիսանում է շահույթի առանձին աղբյուր, ապա դրանցից յուրաքանչյուրը պետք է ունենա իր առանձին բյուջեն: Դա անհրաժեշտ է, որպեսզի ճիշտ գնահատվեն գործունեության յուրաքանչյուր տեսակի արդյունքները, ապահովվի դրանցից յուրաքանչյուրի արդյունավետ կառավարումը: Նախքան բյուջեի մշակումն անհրաժեշտ է սահմանել, թե բանկի գործունեությունն ինչպիսի ֆինանսական ցուցանիշների ձեռքբերմանն է ուղղված, որ ցուցանիշներն են համարվում արդյունավետ գործունեության ինդիկատորներ պլանավորվող ժամանակահատվածի համար: Այդ ցուցանիշները պետք է կապված լինեն ռազմավարական նպատակների հետ ն սահմանվեն հնարավորին չափ հստակ: Վերոհիշյալ ցուցանիշների ընտրությունը ցույց է տալիս ղեկավարության կողմից մշակված ռազմավարությունը ն բանկի գործունեության գերակա ուղղությունները: Ֆինանսական ցուցանիշները պետք է լինեն հավասարակշռված, քանի որ շատ հաճախ բանկերում մի ցուցանիշի լավացումն ուղեկցվում է մեկ այլ ցուցանիշի վատացմամբ (օրինակ` իրացվելիություն ն շահութաբերություն): Եվ վերջապես, այդ ցուցանիշները պետք է ներկայացնեն ողջ համակարգը, ընդգրկեն ֆինանսական կառուցվածքի բոլոր տարրերը: Նպատակային ֆինանսական ցուցանիշների ն սահմանափակումների հաշվեկշռված համակարգը կազմում է բյուջետավորման առանցքը, կմախքը, որի հիման վրա հետագայում մշակվում են բյուջեները: Բյուջետային կառավարման գործընթացում ձնավորվում են առնտրային բանկի երեք հիմնական բյուջեները. » դրամական հոսքերի բյուջեն, որն ուղղված է իրացվելիության կառավարմանը,

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

» եկամուտների ն ծախսերի բյուջեն, որն ուղղված է արդյունավետության կառավարմանը, » կանխատեսվող հաշվեկշիռ, որն անհրաժեշտ է բանկի ակտիվների արժեքը գնահատելու ն կառավարելու համար: Գործնականում հաճախ հանդիպում է այն մոտեցումը, որ բյուջետավորումն ու պլանավորումը համարժեք հասկացություններ են: Այսինքն` բյուջետավորումը դիտարկվում է սոսկ որպես բանկի ռազմավարական նպատակների իրագործմանն ուղղված կարճաժամկետ օպերատիվ պլանների համակարգ: Սակայն բյուջետավորման հիմնարար սկզբունքներից ն կարնորագույն առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ այն ոչ թե պլանավորման, այլ կառավարման համակարգ է: Իսկ ցանկացած կառավարչական գործընթաց իր մեջ ներառում է պլանավորման, կազմակերպման, վերահսկողության, հաշվառման ն կարգավորման գործառույթներ: Որպես կառավարման համակարգ` բյուջետավորումն ապահովում է անհրաժեշտ նախադրյալների, խթանների, խրախուսման մեխանիզմների առկայությունը` հաստատված պլանների կատարման համար: Այսինքն` պլանավորմանը զուգահեռ` բյուջետավորումը ներառում է նան կառավարման այս օղակի տրամաբանական շարունակությունը: Բյուջետավորումը կրում է անընդհատ բնույթ: Ինչպես ցանկացած կառավարչական գործընթաց` բյուջետավորումը նս պետք է իրականացվի անընդհատ: Ինչպես հայտնի է, ցանկացած պլան հաստատման պահին արդեն իսկ վերանայման կարիք ունի: Դա կապված է անընդհատ փոփոխվող պայմանների ն պլանավորման չափանիշների հետ: Փոխվում են նան մեր պատկերացումները, իրավիճակի գնահատման չափանիշները ն այլն: Այս ամենը պահանջում է անընդհատ փոփոխություններ, ճշգրտումներ մտցնել պլանային առաջադրանքներում: Ուստի հաստատված պլանը միայն հիմք է պլանավորման աշխատանքների հետագա շարունակության նպատակով: Ֆինանսական կառուցվածք: Ֆինանսական պատասխանատվության կենտրոններ: Ֆինանսական կառուցվածքի ձնավորման նպատակն է սահմանել բյուջետավորման գործընթացում առանձին տարածքային ն կառուցվածքային ստորաբաժանումների մասնակցության մեխանիզմը, ինչպես նան այդ ստորաբաժանումների միջն փոխհարաբերությունների համակարգում արմատավորել շուկայական հարաբերությունների առանձին տարրեր: Բանկի ֆինանսական կառուցվածքը բյուջետային ստորաբաժանումների` ՖՊԿ-երի ամբողջությունն է: Անվանումից արդեն իսկ բխում է, որ յուրաքանչյուր բյուջետային միավոր օժտված է իր ռեսուրսների տնօրինման բնագավառում որոշակի իրավասություններով, ինչպես նան իր գործունեության արդյունքների համար հստակ պատասխանատվությամբ: Դա իր հերթին հնարավորություն է տալիս բացահայտել առանձին ստորաբաժանումների գործունեության արդյունավետությունը, մշակել աշխատակիցների խրախուսման համակարգեր (ինչը հանդիսանում է բյուջետավորման առավելություններից մեկը): Տարբեր հեղինակների աշխատություններում, ինչպես նան տարբեր առնտրային բանկերում, ՖՊԿ-երի դասակարգումը կատարվում է տարբեր եղանակներով: Համաձայն ամենատարածված ն գործնականում կիրառելի տարբերակի՝ ՖՊԿ-ն ստո534

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

րաբաժանվում է 2 խմբի` եկամուտների կամ շահույթի կենտրոններ ն ծախսերի կենտրոններ: Նման դասակարգման հիմքում դրվում է տվյալ ստորաբաժանման գործունեությամբ պայմանավորված` եկամուտների կամ ծախսերի առաջացման, ձնավորման գաղափարը: Այսպես՝ շահույթի կենտրոնները բանկում այն ստորաբաժանումներն են, որոնք զբաղվում են ռեսուրսների տեղաբաշխմամբ, ն այն ստորաբաժանումները, որոնց եկամուտները պայմանավորված չեն ռեսուրսների տեղաբաշխմամբ: Առաջին խմբին դասվում են վարկավորման բաժինը, արժեթղթերի բաժինը: Երկրորդ խմբին դասվում է, օրինակ, հաճախորդների սպասարկման բաժինը ն այլն: Առաջին խմբի ստորաբաժանումներն անվանում են տեղաբաշխման կենտրոններ, իսկ երկրորդ խմբի ստորաբաժանումները` սպասարկման կենտրոններ: Առաջին խմբի ստորաբաժանումները բանկին ապահովում են տոկոսային եկամուտ, իսկ երկրորդ խմբի ստորաբաժանումները` ոչ տոկոսային եկամուտ, ն հիմնականում ` կոմիսիոն վճարների տեսքով: Ծախսերի կենտրոնները նս ստորաբաժանվում են երկու խմբի` ներգրավման կենտրոններ ն ապահովման կենտրոններ: Որպես ներգրավման կենտրոն՝ առաջին հերթին, հանդես է գալիս բանկի ավանդային բաժինը: Սակայն որպես ներգրավման կենտրոն կարող են ծառայել սպասարկման կենտրոնները: Օրինակ` հաճախորդների սպասարկման բաժինը ապահովում է կոմիսիոն եկամուտներ հաճախորդների հաշվարկադրամարկղային սպասարկումից, սակայն այն միաժամանակ զբաղվում է հաճախորդների կողմից ավանդների ներգրավմամբ: Ապահովման կենտրոններն այն ստորաբաժանումներն են, որոնք եկամուտ չեն բերում, սակայն իրենց գործունեությամբ նպաստում ն անհրաժեշտ պայմաններ են ստեղծում եկամտաբեր ստորաբաժանումների գործունեության համար: Դրանց շարքն են դասվում, օրինակ, կադրերի բաժինը, տնտեսական ն տրանսպորտային ծառայությունները, հաշվապահությունը, ավտոմատացման ն բանկային տեխնոլոգիաների բաժինը, անվտանգության ծառայությունը, իրավաբանական բաժինը ն այլն: ՖՊԿ-երի վրա հիմնված բյուջետավորման տեխնոլոգիայի ողջ տրամաբանությունն այն է, որ յուրաքանչյուր ՖՊԿ այստեղ հանդես է գալիս որպես համեմատաբար ինքնուրույն տնտեսական միավոր՝ օժտված որոշումների կայացման լայն իրավասություններով ն գործունեության արդյունքների համար զգալի պատասխանատվությամբ: Իսկ բանկի գործունեության շրջանակներում առանձին ստորաբաժանումների միջն հաստատված փոխհարաբերությունները ձնավորվում են շուկայական հարաբերություններին բնորոշ տարրերի ն մեխանիզմների հիման վրա: Արդյունքում հնարավորություն է ստեղծվում առավել իրատեսորեն գնահատել յուրաքանչյուր կառուցվածքային ն տարածքային ստորաբաժանման գործունեության արդյունավետությունը, որը հետագայում պետք է հիմք հանդիսանա խրախուսման մեխանիզմների մշակման ն իրագործման համար: Բյուջետավորման մեթոդները Բյուջեների կազմման բնագավառում գոյություն ունի 3 մոտեցում, որոնք կարող են կիրառվել դրանց պլանավորման, համաձայնեցման ն հաստատման փուլերում: Դրանից ելնելով՝ տարբերում ենք բյուջետավորման 3 հիմնական մեթոդ՝ «ներքնից վերն», «վերնից ներքն» ն «իտերատիվ կամ կոմբինացված»: «Ներքնից վերն» մոտեցման դեպքում բյուջեն կազմվում է՝ ելնելով ստորաբաժա535

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

նումների կողմից մշակված պլաններից ն նախագծերից, որոնք փոխանցվում են վեր` ողջ բանկի գծով ընդհանրացված արդյունքային ցուցանիշներ ստանալու համար: «Վերնից ներքն» մոտեցման դեպքում բյուջեն կազմվում է՝ ելնելով բանկի ղեկավարության կողմից մշակված նպատակային ցուցանիշներից: Իտերատիվ մոտեցման դեպքում բյուջետավորման գործընթացը ներառում է մի քանի փուլ: Սկզբում տեղեկատվությունը (ռազմավարական կողմնորոշիչները) ղեկավար օղակներից փոխանցվում է ստորաբաժանումներին, այնուհետն՝ վերջիններիս կողմից լրամշակվելուց հետո, կրկին փոխանցվում է վեր (այսպես մի քանի անգամ՝ մինչն վերջնական բյուջեի ստացումը): «Վերնից ներքն» մեթոդի առավելությունն այն է, որ բանկի ղեկավարությունն առավել լավ է տեղեկացված բանկի ռազմավարական ն մարտավարական զարգացման պլանների մասին, քան ստորին օղակների կառավարիչները: Հետնաբար, այն ի վիճակի է իջեցնել յուրաքանչյուր ստորաբաժանմանը բյուջեի առանձին հոդվածների գծով այնպիսի պլանային առաջադրանքներ, որոնք կարտացոլեն բանկի իրական պլանները: Այս մեթոդով բյուջեի պլանավորումը պետք է ուղղված լինի առաջին հերթին բանկի հիմնադիրների, սեփականատերերի պահանջների բավարարմանը: Եթե այս սկզբունքը չի բավարարվում, ապա կորում է մեթոդի առավելությունը: «Վերնից ներքն» մեթոդի թերությունն այն է, որ բանկի ղեկավարությունը չի կարող պատկերացնել ն հաշվի առնել բանկի առանձին ստորաբաժանումների գործունեության առանձնահատկությունները, ինչի արդյունքում վերջիններիս իջեցված ցուցանիշները կատարման տեսանկյունից կարող են լինել ոչ իրատեսական: «Վերնից ներքն» մեթոդը կիրառվում է բյուջեի կենտրոնացված ձնավորման ժամանակ: «Ներքնից վերն» մեթոդի առավելությունն այն է, որ ֆինանսական պատասխանատվության կենտրոնների կառավարիչները կարող են ներդնել իրենց փորձն ու գիտելիքները պլանների մշակման գործընթացում՝ առավել խորը տիրապետելով իրենց բնագավառի առանձնահատկություններին: Մեթոդի թերությունն այն է, որ ստորաբաժանումների մակարդակով մշակված պլանային ցուցանիշները հաճախ կարող են փոփոխվել ղեկավարության կողմից, ինչը ոչ բավարար հիմնավորվածության պայմաններում կարող է առաջ բերել ստորին օղակների մենեջերների դժգոհությունը: Դա առաջ է բերում վերջիններիս անտարբեր վերաբերմունքը բյուջետավորման հետագա գործընթացում: Մյուս թերությունն այն է, որ հաճախ ՖՊԿ մենեջերների մոտ բացակայում է կորպորատիվ նպատակների ըմբռնումը, կապը ստորաբաժանման զարգացման պլանի ն բանկի ռեսուրսային հնարավորությունների միջն: Նկատի ունենալով վերը նշված մեթոդների առավելություններն ու թերությունները՝ գործնականում լայն կիրառություն է ստացել բյուջետավորման կոմբինացված մեթոդը, համաձայն որի՝ սկզբում «վերնից» իջեցվում են նպատակային ֆինանսական ցուցանիշները, այնուհետն «ներքնի» մակարդակում ձնավորվում է բյուջեների ողջ համակարգը, ընդհուպ մինչն բյուջեների վերջնական տարբերակները` եկամուտների ն ծախսերի բյուջե, դրամական հոսքերի բյուջե, կանխատեսվող հաշվեկշիռ: Դրան հետնում է կազմված բյուջեների վերլուծությունը ն դրանց համապատասխանությունը ղեկավարության կողմից սահմանված նպատակային ցուցանիշների հետ: Եթե կազմված բյուջեներն ապահովում են սահմանված ցուցանիշների ձեռքբերումը, ապա դրանք ներկայացվում են ղեկավարությանը` հաստատման: Հաստատ536

վելուց հետո դրանք նախագծից վերածվում են պարտադիր կատարման ենթակա փաստաթղթի ն ուղարկվում բոլոր մենեջերներին` կատարման ն վերահսկման նպատակով: Իսկ եթե ներկայացված նախագծերը չեն ապահովում ցանկալի ցուցանիշների ստացումը, ապա բանկի ղեկավարության կողմից հանձնարարական է իջեցվում այլընտրանքային տարբերակների մշակման վերաբերյալ: Այս գործընթացը կարող է շարունակվել այնքան, մինչն ներկայացվեն բյուջեի ընդունելի տարբերակները, որոնք այնուհետն կհաստատվեն ն կընդունվեն ի կատարումն: Բյուջեները, որպես կանոն, կազմվում են տարեկան, եռամսյակային ն ամսական կտրվածքով: Յուրաքանչյուր ժամանակահատվածի համար գոյություն ունի բյուջեների 2 տեսակ` կանխատեսվող կամ պլանային, որը հանդիսանում է օպերատիվ կառավարման հիմնական ֆինանսական կողմնորոշիչը, ն իրական, որը կազմվում է որոշակի ժամանակահատված անց` գործունեության իրական արդյունքների հիման վրա: Պլանային բյուջեները կազմվում են հետնյալ սխեմայով: Տարեկան բյուջեի հիման վրա մշակվում են առավել դետալացված եռամսյակային, իսկ վերջիններիս հիման վրա` առավել խորացված ամսական բյուջեները: Իրական բյուջեները կազմվում են հակառակ հաջորդականությամբ: Բյուջետային կառավարման գործընթացում անհրաժեշտ է հնարավորության սահմաններում մոտեցնել այս երկու բյուջեները: Բյուջետավորման համակարգը կարող է հանգեցնել ցանկալի արդյունքների ն գործել արդյունավետ ստորն ներկայացվող նախադրյալների առկայության դեպքում: » Բյուջետավորումը պետք է կատարվի բանկի ֆինանսական կառուցվածքի հիման վրա, ինչի հիմքը կազմում են ֆինանսական պատասխանատվության կենտրոնները: » Բյուջետավորումը պետք է ուղեկցվի խրախուսման համակարգերի լայնամասշտաբ կիրառմամբ: » Անհրաժեշտ է հստակ սահմանել ՖՊԿ ղեկավարների իրավասությունը ն պատասխանատվությունը վերջնական արդյունքների համար: Հնարավորության սահմաններում այս մոտեցումը պետք է տարածվի բյուջետավորման գործընթացում ընդգրկված բոլոր աշխատակիցների նկատմամբ: » Առանձին հոդվածների գծով առաջադրանքները պետք է սահմանվեն՝ ելնելով ելակետային իրավիճակից, փաստացի ձեռքբերումներից, բանկի ուժեղ ն թույլ կողմերից՝ հաշվի առնելով նան բանկի եկամուտների ավելացման ն ծախսերի կրճատման հնարավորությունները: » Անհրաժեշտ է կատարել իրավիճակային վերլուծություն` հաշվի առնելով հնարավոր ռիսկերի առաջացման հավանականությունը ն համարժեք քայլերի ձեռնարկման հնարավորությունը: » Բյուջեների կազմման գործընթացում անհրաժեշտ է հաշվի առնել սեփականատերերի շահերը, տնտեսական ն ներդրումային չափանիշները ն սահմանափակումները: » Օպերատիվ ֆինանսական պլանավորման գործընթացը պետք է կրի անընդհատ բնույթ: Գործնականում հաճախ կիրառվում է սահող պլանների մեթոդը: » Բյուջետային կառավարման գործընթացում հնարավորության սահմաններում ցանկալի է կիրառել բազմատարբերակային մոտեցումը: Այսինքն` բյուջետա537

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

վորման բաժնի կողմից մշակվում ն հաստատվում է տվյալ ժամանակաշրջանի բյուջեի օպտիմալ տարբերակը, այնուհետն` հոռետեսական տարբերակը` հանգամանքների անբարենպաստ զարգացման դեպքում, ն լավատեսական տարբերակը` հանգամանքների բարենպաստ զարգացման դեպքում: » Բյուջետավորման գործընթացին պետք է մասնակցեն հնարավորին չափ շատ մասնագետներ: Բյուջետավորման գործընթացի արդյունքում ձնավորվում է տեղեկատվություն բանկի գործունեության արդյունքների, ինչպես նան պլանային առաջադրանքներից դրանց շեղումների չափի ն պատճառների վերաբերյալ: Բացահայտվում են բանկի եկամուտներն ու ծախերը, ընդ որում, ինչպես ողջ բանկի կտրվածքով, այնպես էլ ըստ առանձին ՖՊԿ-երի ն գործունեության ուղղությունների: Հնարավորություն է ստեղծվում գնահատել յուրաքանչյուր ՖՊԿ աշխատանքի արդյունավետությունը, հաշվարկել բանկային ծառայությունների ինքնարժեքը ն այլն: Բյուջետավորման համակարգի մշակումն ու ներդրումը պետք է հիմնված լինեն շուկայի խորը ուսումնասիրության, հաճախորդների պահանջմունքների բացահայտման, մրցակիցների վարքագծի ուսումնասիրության վրա:

Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Ի՞նչ նպատակով ն ինչպիսի՞ ցուցանիշների միջոցով են կատարվում առնտրային բանկերի գործունեության վերլուծությունն ու գնահատումը: 2. Ներկայացնել բանկերի գործունեության վերլուծության ն գնահատման բացարձակ ցուցանիշները: 3. Ներկայացնել բանկերի գործունեության վերլուծության ն գնահատման հարաբերական ցուցանիշները: 4. Ներկայացնել առնտրային բանկերի ռեյտինգավորման էությունը ն մեխանիզմները: 5. Որո՞նք են բանկերի գործունեության գնահատման համակարգերը զարգացած երկրներում: Տալ այդ համակարգերի համառոտ նկարագիրը: 6. Բանկերի գործունեության գնահատման ինչպիսի՞ համակարգեր են կիրառվում ՀՀ բանկային համակարգում: Տալ դրանց համառոտ նկարագիրը: 7. Ներկայացնել առնտրային բանկերի սնանկացման ն առողջացման ընթացակարգերը: 8. Ներկայացնել բանկի հեռանկարային զարգացման ծրագրի նպատակը ն էությունը: 9. Ներկայացնել առնտրային բանկերի բյուջետավորման առանձնահատկությունները:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԳԼՈՒԽ 21

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

21.1. ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ապահովագրական հարաբերություններն ունեն պատմական խոր արմատներ: Ապահովագրության միջոցով իրացվում են տարբեր անբարենպաստ երնույթներից ու պատահարներից ապահովագրական պաշտպանության հասարակական ն առնտրական պահանջմունքները: Ապրանքային արտադրության ն դրամական հարաբերությունների զարգացմանը զուգընթաց օբյեկտիվ անհրաժեշտություն է դարձել յուրաքանչյուր սեփականատիրոջ գույքային շահերի ապահովագրական պաշտպանվածության ապահովումը: Նյութական ու ոչ նյութական բարիքների պաշտպանությունն առանձին վերցրած մեկ սեփականատիրոջ ուժերով ապահովելը տնտեսապես շահավետ չէ ն ոչ էլ հնարավոր է: Արտակարգ բնույթի իրադարձությունների ն պատահարների վրա հասնելու հավանականությունը կանխորոշում է նյութական վնասի փոխհատուցման նպատակով մասնագիտացված կազմակերպության ստեղծման անհրաժեշտությունը: Միայն ապահովագրության հիման վրա է հնարավոր պաշտպանել նյութական բարիքների արտադրության, բաշխման, փոխանակման ն սպառման գործընթացներում ծագող կոլեկտիվ ն անձնական շահերը: Հասարակական վերարտադրության ոլորտում ապահովագրության կարնոր դերը նախատեսում է պետության տիպին ն տնտեսական զարգացածությանը համապատասխան ապահովագրական ծառայության առկայություն: Շուկայական տնտեսության պայմաններում ավանդաբար օգտագործվող բնական (տարերային) բնույթի երնույթներից (երկրաշարժ, փոթորիկ, ջրհեղեղ ն այլն) ն տեխնոգեն ռիկսերից (հրդեհ, վթար, պայթյուն ն այլն) պաշտպանության ապահովագրություններին զուգընթաց կտրուկ աճում է ֆինանսական ու վարկային պարտավորությունների խախտման, գործընկերների անվճարունակության, արժույթի կուրսի տատանումների ն այլ տնտեսական գործոնների գործողության հետնանքով ձեռնարկատիրությամբ զբաղվողների շահույթի ն իրական եկամուտների կորստի ապահովագրման պահանջը: Քաղաքացիների կյանքի, առողջության, աշխատունակության ն նյութական բարեկեցության ապահովագրումը նույնպես անխզելիորեն կապված է նրանց տնտեսական շահերի հետ ն իրացվում է գույքային, անձնական ն սոցիալական ապահովագրության ծառայությունների միջոցով: Որպես հասկացություն՝ ապահովագրությունն իրենից ներկայացնում է ֆիզիկական ու իրավաբանական անձանց գույքային շահերի պաշտպանության տնտեսական հարաբերությունների ոլորտ, որտեղ որոշակի իրադարձություններ (ապահովագրական դեպքեր) տեղի ունենալու պարագայում նրանց իսկ կողմից կատարված վճարումների հաշվին ձնավորված նպատակային ֆոնդից տրվում է վնասի ապահովագրական փոխհատուցում:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Ապահովագրությունն իրացվում է պայմանագրային հարաբերությունների միջոցով: Ապահովագրական պայմանագիրը կնքելու շահագրգիռ կողմերի փոխգործողությունը տեղի է ունենում ապահովագրական շուկայում: Ապահովագրական շուկան դրամական հարաբերությունների այն ոլորտն է, որտեղ առք ու վաճառքի օբյեկտ է առանձնահատուկ ապրանքը՝ ապահովագրական ծառայությունը, ն ձնավորվում են դրա առաջարկն ու պահանջարկը: Ապահովագրական փոխհարաբերությունների հիմնական մասնակիցներն են՝ 1. Ապահովադիրներ. իրավաբանական ու ֆիզիկական անձինք, որոնք ունեն ապահովագրական շահ ն ապահովագրողի հետ մտնում են փոխհարաբերության մեջ օրենքի ուժով կամ երկկողմ պայմանագրով ձնակերպվող համաձայնության հիման վրա: Կնքված պայմանագրի հավաստումը ապահովագրվողին տրվող ապահովագրական վկայագիրն է (պոլիսը): 2. Ապահովագրողներ. ցանկացած կազմակերպաիրավական ձնի իրավաբանական անձինք, որոնք կազմավորվել են ապահովագրական գործունեություն իրականացնելու համար ն ստացել են ապահովագրական գործարքներ կատարելու պետական թույլտվություն (լիցենզիա): 3. Ապահովագրական գործակալ. իրավաբանական կամ ֆիզիկական անձ, որը գործում է ապահովագրողի անունից ն նրա հանձնարարությամբ: 4. Ապահովագրական բրոքեր. իրավաբանական կամ ֆիզիկական անձ, որը սահմանված կարգով գրանցված է որպես ձեռնարկատեր ն իրականացնում է միջնորդական գործունեություն իր անունից ն ներկայացնում է ապահովադրի կամ ապահովագրողի շահերը: Ապահովագրությունը հասարակության տնտեսական հարաբերությունները կարգավորող կարնոր օղակներից մեկն է, որը հանդես է գալիս մի շարք այլ տնտեսական կատեգորիաների հետ համատեղ: Շուկայական հարաբերություններ ունեցող երկրներում ապահովագրությունը տնտեսության զարգացման կարնոր ռազմավարական հատվածներից է, որի միջոցով ապահովվում է բոլոր տնտեսավարող սուբյեկտների սոցիալ-տնտեսական կայունությունը, ինչպես նան երաշխավորվում է նրանց պաշտպանվածությունը հնարավոր կորուստներից: Ապահովագրության տնտեսական էությունը դրսնորվում է նրա առջն դրված խնդիրների ն դրանց իրականացման հասկացությունների միջոցով, որոնք արտահայտում են որոշակի տնտեսական հարաբերություններ: «Ապահովագրություն» տնտեսական կատեգորիայի հիմնական բնութագրիչ գործոնները հետնյալն են. 1. Վերաբաշխման հարաբերությունների առկայությունը, 2. Ապահովագրական ռիսկի առկայությունը ն դրա գնահատման չափորոշիչները, 3. Ապահովագրական փոխհարաբերության ձնավորումը ապահովագրողների ն ապահովագրվողների միջն, 4. Անհատական ն խմբային ապահովագրական շահերի համատեղումը, 5. Բոլոր ապահովագրողների պատասխանատվությունը վնասի փոխհատուցման առումով, 6. Վնասի փոխհատուցման սահմանափակությունը, 7. Վնասի վերաբաշխումը տարածության ն ժամանակի մեջ,

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

8. Ապահովագրավճարների վերադարձելիությունը, 9. Ապահովագրական գործունեության ինքնածախսածածկումը: Անցումը շուկայական տնտեսության հասարակական վերարտադրության գործընթացում ապահովագրության դերը էականորեն բարձրացնում է: Նշանակալիորեն ընդլայնվում է ապահովագրական ծառայությունների ոլորտը, ն նվազում են բոլոր մակարդակների բյուջեների ծախսերը տարերային աղետների կանխման ն դրանց բացասական հետնանքների վերացման ուղղությամբ: Ինչպես արդեն նշվել է, ֆինանսների էությունը՝ որպես տնտեսական կատեգորիա, պայմանավորված է դրամական միջոցների ֆոնդերի ձնավորման ն օգտագործման գործընթացում ծագող տնտեսական հարաբերություններով: Ապահովագրության էությունը նույնպես պայմանավորված է դրամական միջոցների ֆոնդերի ձնավորմամբ ու օգտագործմամբ: Եթե ֆինանսների համար միշտ անհրաժեշտ են դրամական հարաբերություններ, ն բնութագրական է դրամական միջոցների ֆոնդերի ձնավորումը, ապա ապահովագրությունը կարող է լինել նան բնեղեն ձնով: Ապահովագրության էության առումով ելակետային է վնասի սահմանափակ բաշխումը շահագրգիռ կողմերի միջն: Որպես դասական օրինակ է հանդես գալիս փոխադարձ ապահովագրումը: Բացի այդ, ապահովագրությունը միշտ կապված է ապահովագրական պատահարի հանդես գալու հետ, այսինքն՝ ապահովագրության համար պարտադիր գործոն է դառնում պատահարների ի հայտ գալու հավանական բնույթը: Ապահովագրական ֆոնդի միջոցների օգտագործումը պայմանավորված է ապահովագրական պատահարների առաջացմամբ ն հետնանքներով: Եթե պետական բյուջեի եկամուտները ձնավորվում են ի հաշիվ ֆիզիկական ն իրավաբանական անձանց պարտադիր ն անհատույց վճարների՝ հարկերի ն տուրքերի, իսկ բյուջեի միջոցների օգտագործումը կատարվում է հասարակության սոցիալ-տնտեսական պահանջներին համապատասխան, ապա ապահովագրության դեպքում տեղի է ունենում վնասի վերաբաշխում ինչպես տարածքային միավորների, այնպես էլ ժամանակի առումով: Այնքանով, որ ապահովագրությունը նույնպես հիմնված է վերաբաշխման հարաբերությունների վրա, որոնք դրսնորվում են այդ ֆոնդի ձնավորման ն օգտագործման գործընթացում, ընդգծվում է ապահովագրություն ն ֆինանսներ կատեգորիաների միասնությունը՝ չանտեսելով վերջինիս առանձնահատկությունները: Այսպիսով՝ հանդես գալով դրամական ձնով, ամրագրելով այդ հարաբերությունները իրավական փաստաթղթերով՝ ապահովագրությունը դրսնորում է այնպիսի գծեր, որոնք վերջինիս մոտեցնում են ֆինանսներ ն վարկ կատեգորիաներին՝ մշտապես պահպանելով իրեն բնորոշ առանձնահատկություններն ու ֆունկցիաները: Ապահովագրության ֆունկցիաները հետնյալն են. 1. Դրամական միջոցների մասնագիտացված ապահովագրական ֆոնդի ձնավորումը, 2. Դրամական միջոցների խնայողությունը ն կուտակումը, 2. Վնասի փոխհատուցումը ն քաղաքացիների նյութական բարեկեցության ապահովումը, 4. Ապահովագրական պատահարի նախազգուշացումը ն սպասվելիք կորուստների նվազեցումը, 5. Վերահսկողությունը:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Ապահովագրության տեղն ու դերը դրսնորվում են նրա ֆունկցիաներով ն ճյուղային կառուցվածքի միջոցով: Այսպես, օրինակ՝ գույքային ապահովագրությունը երաշխավորում է իրավակազմակերպական տարբեր ձների ն ձեռնարկատիրական զանազան գործունեություն իրականացնող կազմակերպությունների ապահովագրված գույքին տարերային աղետների պատճառով վնասի վերականգնումը, անձնական ապահովագրության դեպքում՝ աշխատողների կորսված աշխատունակության վերականգնումը, իսկ պատասխանատվության ապահովագրման ժամանակ՝ երրորդ անձի գույքի ն առողջական վիճակի վերականգնումը: Ձեռնարկատիրական ռիսկերի ապահովագրության հիմնական նպատակն է ապահովագրել սեփականության բոլոր ձների ն գործարարների եկամուտները համապատասխան ռիսկերից: Տնտեսության մեջ ապահովագրության դրսնորման ոլորտներն առանձին դեպքերում որոշվում են մի շարք օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ գործոններով: Օբյեկտիվ գործոնները պայմանավորված են արտակարգ ն անկանխատեսելի բնական իրադարձությունների հավանականությամբ: Ֆիզիկական անձանց, ձեռներեցների կյանքի, պետական ինստիտուտների գույքի ն այլ նյութական արժեքների պաշտպանությունը ապահովելու համար պետության կողմից մտցվում է պարտադիր ապահովագրություն: Սովորաբար դա ընդգրկում է պետության համար խիստ կարնոր տնտեսական ու սոցիալական ոլորտները: Ապահովագրության այն օբյեկտները, որոնք չեն ընդգրկվում պարտադիր ապահովագրության շրջանակներում, կարող են ներառվել կամավոր ապահովագրության ոլորտում: Վերջինիս զարգացման համար, բացի օբյեկտիվ գործոններից, կարնորվում են նան սուբյեկտիվ գործոնները: Դրանք հետնյալն են. 1. Քաղաքացու կամ ձեռներեցի կողմից տարերային աղետներից ն հասարակական վտանգներից ապահովագրման անհրաժեշտության ընկալումը, 2. Ֆիզիկական անձանց ն ձեռներեցների ապահովագրական ընկերությունների նկատմամբ վստահությունը, 3. Երկրում ապահովագրական ծառայությունների գրավչությունը ն կազմակերպական մակարդակը: Ամեն դեպքում չպետք է անտեսվի նան շուկայական հարաբերությունների պայմաններում քաղաքացիների ն ձեռներեցների ապահովագրության անհրաժեշտությունը գիտակցելուն զուգընթաց նրանց մի մասի բավարար վճարունակ չլինելը: Գործարքը հաճախ ցանկալի է, բայց չկա վճարելու հնարավորություն: Հայաստանի Հանրապետության ապահովագրական շուկայի սահմանափակության հիմնական պատճառը դա է, թեն պակաս ազդեցություն չունեն նան ապահովագրական ընկերությունների կապիտալի թույլ բազան, սպասարկման ցածր կուլտուրան, ապահովագրական շուկայի ենթակառուցվածքների թերզարգացածությունը:

21.2. ՈՉ ԿՅԱՆՔԻ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԴՐԱ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Համաձայն «ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի» 54-րդ գլխի 958 հոդվածի՝ գույքային ապահովագրության պայմանագրով ապահովագրողը պարտավորվում է պայմա542

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

նագրով համաձայնեցված վճարի դիմաց պայմանագրով նախատեսված դեպքի տեղի ունենալու պարագայում ապահովագրվողին կամ այլ անձին՝ ում օգտին կնքվել է պայմանագիրը, հատուցել ապահովագրված գույքին այդ դեպքի հետնանքով պատճառված վնասները՝ պայմանագրով որոշված գումարի սահմաններում: Ապահովագրության դասական բոլոր սկզբունքները ընդհանուր առումով կիրառելի են գույքային ապահովագրության բոլոր տեսակների նկատմամբ: Նշենք դրանցից հետնյալները. 1. ապահովագրական շահի առկայությունը, այսինքն՝ ապահովագրվողն ունի իրավաբանորեն հիմնավորված ֆինանսական շահագրգռվածություն այն առումով, որ ապահովագրված է, 2. բարձր ազնվությունը, այսինքն՝ ն ապահովագրողը, ն ապահովագրվողը պետք է միմյանց նկատմամբ լինեն ազնիվ պայմանագրի դրույթներն իրականացնելիս, 3. փոխհատուցումը, երբ ապահովագրվողը իրավունք ունի ապահովագրական պատահարի հետնանքով ստանալ վնասի փոխհատուցում, այլ ոչ թե շահույթ, 4. փոխհատուցման իրավունքը մեղավոր անձից ապահովագրական ընկերությանը փոխանցումը, 5. տուգանքը, կրկնակի ապահովագրության դեպք բացահայտվելիս փոխհատուցման գործընթացում ապահովագրական ընկերությունների միջն հաշվարկային հարաբերությունների առկայությունը, 6. անուղղակի պատճառներ, այսինքն՝ ապահովագրական ընկերության իրավունքն է վնասը փոխհատուցել միայն այն ապահովագրական պատահարի դեպքում, որը նշված է ապահովագրական պոլիսում: Գույքային ապահովագրության նպատակն է վնասի փոխհատուցումը: Վերջինիս գլխավոր սկզբունքն այն է, որ ապահովագրվողը ապահովագրական պատահարի տեղի ունենալու պարագայում պետք է բերվի այնպիսի ֆինանսական վիճակի, ինչպիսին ունեցել է մինչ այդ պատահարը: Ուստի առաջանում է ապահովագրական գույքի արժեքի գնահատման ն ապահովագրավճարների մեծության որոշման խնդիր: Ապահովագրական արժեքը այն գումարն է, որի սահմաններում ապահովագրողը, համաձայն կնքված պայմանագրի, կրում է պատասխանատվություն: Գույքային ապահովագրությունում ապահովագրավճարի առավելագույն մեծությունը գնահատվում է ապահովագրական պատահարի առաջացման պահին գույքային ապահովագրության շահի արժեքով: Այդ իրադրությանը պետք է ցուցաբերել պատշաճ ուշադրություն: Գույքի ապահովագրման դեպքում ապահովագրման առարկա դիտարկվում է ոչ թե գույքը, այլ այն պահպանելու սեփականատիրոջ շահը: Ապահովագրության դասական կոնցեպցիան այն է, որ ապահովագրության գումարը չպետք է գերազանցի ապահովագրական արժեքը: Հակառակ դեպքում առաջանում է իրավիճակ, երբ հաճախորդը շահագրգռված է հակաօրենսդրական գործողություններով ստանալ գույքի իրական արժեքը գերազանցող ապահովագրական փոխհատուցում: Գործնականում ապահովագրության բնագավառում հանդիպում են բազմակի ապահովագրման դեպքեր: Բազմակի ապահովագրումը տեղի ունի, եթե ապահովագրվում է նույն ապահովագրական շահը նույն վտանգի նկատմամբ միննույն փուլում մի քանի ապահովագրական ընկերություններում: Բազմակի ապահովագրությունը,

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

մի շարք երկրների օրենսդրություններին համապատասխան, չի արգելվում, բայց բոլոր դեպքերում միագումար ապահովագրման ծավալը չպետք է գերազանցի ապահովագրության արժեքը: Տվյալ դեպքում յուրաքանչյուր ապահովագրական ընկերություն, համաձայն կնքված ապահովագրական պայմանագրի, կատարում է վնասի համամասնական փոխհատուցում: Տուգանքը ապահովագրական ընկերության իրավունքն է առաջարկել ապահովագրվողի առաջ պատասխանատու այլ ընկերություններին իր հետ համամասնական սկզբունքով կիսելու ապահովագրվողի վնասի փոխհատուցման ծախսերը: Տուգանք հաշվարկվում է պոլիսներով ձնավորված ապահովագրական գումարի հիման վրա՝ ելնելով յուրաքանչյուր պոլիսի բաժնից: Այդ սկզբունքը օգտագործվում է վնասի մասնակի ն համամասնական ապահովագրման դեպքերում: Տուգանքի հնարավորությունը առաջանում է հինգ պայմանների առկայության դեպքում. 1. Երկու ն ավելի ապահովագրական պոլիսների գոյություն, 2. Ապահովագրական պոլիսներով նույն ապահովագրական շահերի ծածկում, 3. Պոլիսներով վնասի առաջացման պատճառ համարվող ընդհանուր վտանգի ծածկում, 4. Պոլիսների ապահովագրական միննույն օբյեկտին վերաբերում, 5. Յուրաքանչյուր պոլիսի պատասխանատվությունը վնասի փոխհատուցմանը: Գույքային ն պատասխանատվության ապահովագրությունների պայմանագրերը հաճախ նախատեսում են ապահովագրվողի սեփական մասնակցությունը վնասի որոշակի մասի ծածկմանը: Սեփական մասնակցության ձները տարբերվում են համամասնական ապահովագրումից կամ էվերիջից նրանով, որ ոչ մի ձնով կախված չեն ապահովագրական գումարի ն արժեքի միջն հաշվարկային հարաբերակցությունից: Ապահովագրվողի սեփական մասնակցությունը վնասի ծածկմանը ապահովագրողին ազատում է փոքր ծավալի վնասների փոխհատուցման պարտավորությունից: Այն ձեռնտու է նան ապահովագրողին, քանի որ ապահովում է նրան ապահովագրական հավելավճարների արտոնյալ պայմաններ: Սեփական մասնակցության ամենապարզ ձնն այն է, որ ապահովագրվողը իր վրա է վերցնում ցանկացած վնասի որոշակի տոկոսը: Օրինակ, եթե վնասը կազմում է 1.5 մլն դրամ, իսկ ապահովագրվողի սեփական մասնակցության բաժինը 209 է, ապա ապահովագրողը պետք է փոխհատուցի ընդամենը 1.2 մլն դրամ (1.5 - (1.5 » 209 / 1009)): Սեփական մասնակցության մյուս ձնը՝ ֆրանշիզը, օգտագործվում է, երբ ապահովագրվողը մասնակցում է վնասի փոխհատուցմանը որոշակի գումարով: Ֆրանշիզը պայմանագրով որոշված վնասի այն գումարն է, որը ենթակա չէ փոխհատուցման ապահովագրողի կողմից: Կորստի դեպքում վճարման ենթակա գումարի սահմանափակման համար օգտագործվում է նան ապահովագրողի պատասխանատվության լիմիտը: Այն մտցվում է պայմանագրի պայմանների մեջ ն կարող է սահմանվել ապահովագրվող գույքի տարբեր ձների համար: Օրինակ՝ տնային գույքի ապահովագրման դեպքում ապահովագրողը սահմանափակում է շատ թանկարժեք իրերի ապահովագրական ծածկումը որոշակի տոկոսով՝ գույքի ընդհանուր արժեքի ֆիքսված գումարի չափով: Այդպես է լիմիտավորվում կազմակերպության դրամարկղում կանխիկի ապահովագրության ծածկումը:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Գոյություն ունեն վնասի փոխհատուցման դրամական, վերանորոգման, վերականգնման ն փոխարինման ձներ: Ապահովագրական պայմանագրի բովանդակությունը ապահովագրողին իրավունք է տալիս ընտրել վնասի փոխհատուցման այս կամ այն ձնը: Հաճախ օգտագործվում է փոխհատուցման դրամական ձնը: Բայց որոշ դեպքերում ապահովագրական ընկերություններին ձեռնտու է նան վնասի փոխհատուցման բնեղեն ձները, օրինակ՝ ավտոմեքենաների ն անշարժ գույքի ապահովագրության դեպքում: Հաճախորդը ապահովագրական փոխհատուցում ստանալու համար պատահարի մասին պետք է տեղյակ պահի ապահովագրողին հաստատված ժամկետում ն սահմանված ձնով: Ժամկետի պահպանումը շատ կարնոր է գույքային ապահովագրությունում, քանի որ ուշացնելու դեպքում դժվար է որոշել կորստի նախասկզբնական չափերը: Ապահովագրվողը պետք է ձգտի ապացուցել կրած վնասի իրական մեծությունը: Առնտրային ապահովագրությունում մեծ ծավալների դեպքում պարտադիր կատարվում է վնասի փորձագիտական հետազոտում: Դրա համար ներգրավվում են փորձագետներ, որոնք կարող են նույնիսկ չաշխատել տվյալ ապահովագրական ընկերությունում: Գույքային ապահովագրության ամենատարածված տեսակը հրդեհից ապահովագրությունն է: Այս դեպքում ապահովագրման օբյեկտ կարող են լինել շենքերը, շինությունները, անավարտ արտադրությունը, փոխանցող մեխանիզմները, ուժային, աշխատամեքենաները, սարքավորումները, արտադրանքը, հումքը, նյութերը, ապրանքները, վառելիքը, տնային ունեցվածքը ն այլ ակտիվներ: Ապահովագրման պայմանագիրը կարող է կնքվել ինչպես ամբողջ ունեցվածքի, այնպես էլ նրա մի մասի համար: Ապահովագրության հիմնական ռիսկերը ավանդաբար համարվում են հրդեհը, կայծակը, պայթյունը ն այլն: Որպես լրացուցիչ ռիսկեր դիտվում են. 1. Տարերային աղետները, մասնավորապես երկրաշարժերը, հրաբուխները, ստորերկրյա կրակը, ամպրոպը, փոթորիկը, ցունամիները, քամիները ն այլն, 2. Հարնան կառույցից ջրի ներթափանցումը, 3. Վթարները ջեռուցող, ջրամատակարարող, սանհանգուցային ն հակահրդեհային ցանցերում, 4. Ապակիների ջարդվելը, 5. Երրորդ անձանց հակաիրավական գործողությունները, 6. Հրդեհից հետո արտադրությունում ընդմիջումը կամ դրա հետ կապված շահույթի կորուստը: Եթե ապահովագրական պայմանագրում այլ բան չի նախատեսվում, ապա չեն փոխհատուցվում այն վնասները, որոնք ուղղակի կամ անուղղակի ձնով առաջանում են հետնյալի արդյունքում. » բոլոր բնույթի ռազմական գործողությունները, քաղաքացիական պատերազմը կամ դրա հետնանքները, ազգային խռովությունները, գործադուլները, պետականացումը, աքսորը, ռազմական կամ քաղաքացիական մարմինների կողմից գույքի բռնագանձումը ն ոչնչացումը, » ատոմային պայթյունը, ռադիոակտիվ վարակը, » ինքնահրդեհումը,

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

» շենքի կամ նրա առանձին մասերի այլ չնախատեսված պատճառներով քանդվելը ն այլն: Պատմականորեն տարբերում են գույքի վերականգնողական, գործող (մնացորդային կամ զուտ), վաճառքի, հաշվեկշռային, շուկայական արժեքները: Գողության դեպքերի ապահովագրությունում որպես օբյեկտ համարվում է ֆիզիկական ն իրավաբանական անձանց գույքը, իսկ ապահովադիրներ՝ իրավաբանական ն ֆիզիկական անձինք: Գողության բնորոշումը տրվում է «Քրեական օրենսգրքի» դրույթներին համապատասխան: Տարբեր երկրներում գոյություն ունեն գողունի որոշման կոնկրետ մոտեցումներ, որը պայմանավորված է ազգային քրեական օրենսդրության առանձնահատկություններով: Օրինակ՝ Իտալիայում «գողություն» հասկացությունը միավորում է 24 հանցագործություն: Արտադրական գործընթացի ընդհատման հետ կապված՝ վնասների փոխհատուցման համար կիրառվում է ապահովագրության հատուկ ձն, որը անվանվում է արտադրությունում ընդհատումներից, պարապուրդներից վնասների ապահովագրություն: Այդպիսի վնասների պատճառներ կարող են լինել. » հրդեհները կամ իրադարձությունները, որոնք կապված են ապահովադրի գույքի կորստի հետ, » վթարները ն տեխնիկական անսարքությունները, » տարերային աղետները, » հասարակական-քաղաքական իրադարձությունները, » առնտրային գործոնները: Դեռ վաղ ժամանակներից բեռների փոխադրման ժամանակ առաջացող հիմնական ռիսկեր դիտվել են բեռների վնասվելը, փչանալը, գողացվելը ն տեղ չհասնելը: Ժողովրդատնտեսական շահերի տեսանկյունով բեռների ապահովագրությունը բաժանվում է հետնյալ տեսակների՝ » արտահանվող բեռների ապահովագրություն, » ներմուծվող բեռների ապահովագրություն, » ներքին փոխադրումների ապահովագրություն, » տրանզիտ փոխադրումների ապահովագրություն: Գույքային ապահովագրության հաջորդ ձնը ավտոտրանսպորտի ապահովագրությունն է, որը ՀՀ-ում առայժմ իրականացվում է կամավոր սկզբունքով: Ապահովագրման օբյեկտ են ինքնագնաց տրանսպորտային միջոցները, որոնք ենթակա են պետական հաշվառման (թեթն մարդատար, բեռնատար ավտոմեքենաները, ավտոբուսները, մոտոցիկլետները, տրակտորները): Գիտատեխնիկական առաջընթացի արագացման տեմպերը, արտադրության կապիտալատարության աճը, ներքին առնտրի շրջանառությունում տեխնոլոգիական սարքավորումների տեսակարար կշռի ավելացումը պահանջ առաջացրին ապահովագրել տեխնիկական ռիսկերի հետնանքները: Տեխնիկական ռիսկերի ապահովագրությանը վերաբերում են ապահովագրության հետնյալ հիմնական տեսակները. » շինմոնտաժային աշխատանքների ապահովագրությունը, » արտադրության ոլորտում մեքենաների ապահովագրությունը, » շարժական հարմարանքների ապահովագրությունը, » էլեկտրական սարքավորումների ապահովագրությունը:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Շինմոնտաժային ռիսկերի ապահովագրությունը ապահովագրության բարձր մասնագիտացված ձն է, քանի որ չի կարող միասնական մոտեցում լինել տարաբնույթ օբյեկտների ռիսկերի գնահատման առումով, նույնիսկ նույն ճյուղի համար: Մի շարք զարգացած երկրներում ապահովագրության այս ձնը կրում է պարտադիր բնույթ: Տեխնիկական ռիսկերի ապահովագրության մյուս երեք ձների կիրառման դեպքում մեքենաների, շարժական հարմարանքների, էլեկտրոնային սարքավորումների ապահովագրությունը կատարվում է գույքի ապահովագրության մեխանիզմներով: Գույքային ապահովագրության հաջորդ տեսակը անշարժ գույքի սեփականության իրավունքի ապահովագրությունն է: Տարբերվում են անշարժ գույքի գործարքների ն դրա նկատմամբ սեփականության իրավունքի հաշվառման (գրանցման) երկու մոդելներ: Առաջին մոդելի դեպքում պետությունը գրանցում է անշարժ գույքի սեփականության իրավունքը, տալիս է համապատասխան սերտիֆիկատ ն երաշխավորում է այդ իրավունքը ձեռք բերողին, որ վերջինիս սեփականության իրավունքը ոչ մի դեպքում չի կարող վերացվել: Եթե հետաքննությամբ պարզվի, որ գործարքը կատարվել է օրենսդրական խախտումներով, ապա պետությունը տուժող կողմին տալիս է փոխհատուցում, այնուհետն պատժում մեղավոր անձանց: Երկրորդ մոդելի դեպքում պետության ֆունկցիան սահմանափակվում է միայն գործարքի գրանցմամբ: Եթե դատարանի որոշմամբ սեփականությունը վերադարձվում է նախկին տերերից որնէ մեկին, ապա տուժող է հանդիսանում վերջին սեփականատերը, որը կորցնում է ինչպես այդ սեփականությունը, այնպես էլ դրանում ներդրված իր դրամական միջոցները: Հենց այդպիսի համակարգ գործում է ԱՄՆ-ում, որտեղ մասնագիտացված ապահովագրական ընկերությունները ապահովագրում են սեփականության իրավունքը: Ապահովագրության հաջորդ տեսակը ծովային ապահովագրությունն է: Գործնականում դա տրանսպորտային ապահովագրության հիմքն է ն ընդգրկում է լայն շրջանակներ: Գույքային ապահովագրության տարածված տեսակներից մեկը ավիացիոն ապահովագրությունն է, որը համալիր ճյուղ է ն իր մեջ ներառում է հետնյալ ենթաճյուղերը. » Ավիացիոն ընկերության ռիսկերի ապահովագրություն, » Ավիացիոն արտադրանքի պատասխանատվության ապահովագրություն: Ավիաընկերությունում պատասխանատվության ապահովագրությունը լայն տարածում է ստացել մի շարք զարգացած երկրներում: Ըստ օրենքի՝ այդ երկրներում ավիափոխադրողները պարտավոր են ապահովագրել իրենց պատասխանատվությունը երրորդ անձանց առջն՝ նրանց հասցրած վնասի փոխհատուցման համար: Օրենսդրությամբ սահմանվում են ապահովագրության պարտադիր ձներ ն դրանց համար պատասխանատվության սահմանաչափեր: Միջազգային ավիագործընթացներում ավիացիոն ապահովագրությունը, ավիափոխադրումների ն դժբախտ պատահարներից ուղնորների պարտադիր ապահովագրությունները միավորվում են մեկ պոլիսում՝ ապահովագրության ընդհանուր սահմանաչափով: Գույքային ապահովագրությունում կարնոր նշանակություն ունի գյուղատնտեսական կազմակերպության գույքի ապահովագրությունը; Այն նախատեսում է. » գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ապահովագրություն (բացառությամբ սերմերի),

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

» մշակովի գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ապահովագրություն, » գյուղատնտեսական կենդանիների ապահովագրություն, » շենքերի, շինությունների, փոխանցող հարմարանքների, ուժային, աշխատամեքենաների, տրանսպորտային միջոցների, սարքավորումների, գույքի, արտադրանքի, հումքի, նյութերի, բազմամյա տնկարկների ապահովագրություն: Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի համար ապահովագրական իրադարձություններ համարվում են երաշտի, անբավարար ջերմության հետնանքները, ինչպես նան հիվանդությունները, հրդեհը ն վնասատուները: Գյուղատնտեսական կենդանիների համար ապահովագրական իրադարձություններ համարվում են տարերային աղետների, վարակիչ հիվանդությունների, հրդեհի ն այլ դժբախտ դեպքերի հետնանքով կենդանիների սատկելը որոշակի հասակում (օրինակ ոչխարի ն այծի համար վեց ամիս հասակը, խոզի համար չորս ամիսը, ձիերի, ուղտերի, ավանակի ն մյուս խոշոր եղջերավոր անասունների համար մեկ տարի): Գյուղատնտեսական նշանակության հիմնական միջոցների համար ապահովագրական իրադարձություն համարվում են ջրհեղեղի, քամու, անձրնի, կայծակի, երկրաշարժի, հրդեհի ն այլ տարերային աղետների, ինչպես նան բնակլիմայական պայմանների հետնանքներով դրանց քանդվելը: Պատասխանատվության ապահովագրությունը ներկայումս բավականաչափ զարգացած ու հեռանկարային տեսակ է: Բիզնեսի աշխարհում ամենատարբեր գործունեություններին վերաբերող գործարքներն իրենց մեջ կրում են պատասխանատվության որոշակի ռիսկ: Բնականաբար, առաջանում է հասարակական պատասխանատվության անհրաժեշտություն, քանի որ արտադրամասերից մեկի կամ ընկերության անձնակազմի թերի աշխատանքի հետնանքով կարող է տեղի ունենալ հրդեհ կամ պայթյուն, վթար, զոհվեն մարդիկ, վնաս պատճառվի շրջակա միջավայրին ն այլն: Բոլոր զարգացած երկրներում գործատուները, որոշակի բացառություններով, պարտավոր են իրենց պատասխանատվությունը ապահովագրել օրենքի առաջ: Որպես ապահովագրության առանձին ձն՝ ոչ կյանքի ապահովագրությունում (գույքային ապահովագրությունում) հանդիսանում է ձեռնարկատիրական գործունեության ապահովագրությունը, որն ընդգրկում է ներքին ն արտաքին ռիսկերը: Ձեռնարկատիրական գործունեությունը մշտապես ուղեկցվում է բազմատեսակ ռիսկերով, որոնք փոխգործողության մեջ են այն կորուստների մաթեմատիկական սպասման հետ, որպիսիք կարող են տեղի ունենալ ընդունված որոշման արդյունքում: Ընդհանուր առմամբ, ձեռնարկատիրական հասկացվում է այն ռիսկը, որը առաջանում է ձեռնարկատիրական գործունեության բոլոր ձներում ն կապված է արտադրանքի արտադրության, ապրանքների ու ծառայությունների իրացման, ապրանքադրամական ն ֆինանսական գործառնությունների, առնտրի, ինչպես նան գիտատեխնիկական նախագծերի կատարման գործընթացների հետ: Ձեռնարկատիրությունը միշտ առնչվում է տնտեսական կոնյունկտուրայի անորոշության հետ, որը բխում է ապրանքների, դրամի առաջարկի ն պահանջարկի անհամապատասխանությունից, արտադրության գործոններից, կապիտալի առաջարկի բազմատարբերակ ոլորտներից, միջոցները ներդնելու նախընտրելիությունից ն այլն: Ձեռնարկատիրական ռիսկն ունի օբյեկտիվ հիմք՝ բխում է ձեռնարկատիրա548

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

կան գործունեություն իրականացնող կազմակերպության արտաքին միջավայրի անորոշությունից: Արտաքին միջավայրն իր մեջ ներառում է օբյեկտիվ տնտեսական, սոցիալական ն քաղաքական պայմաններ, որոնք ոչ միշտ է հնարավոր կանխատեսել ընդունելի ճշտությամբ: Ձեռնարկատիրական ռիսկի առկայությունը հանդես է գալիս որպես տնտեսական ազատության հակադարձ կողմ ն դրա դիմաց յուրահատուկ վճար: Մի ձեռներեցի ազատությունը միաժամանակ զուգորդվում է մյուս ձեռներեցների ազատությամբ: Շուկայական հարաբերությունների խորացումը ավելի է շեշտում անորոշությունը ն ձեռնարկատիրական ռիսկը վերահսկելու անհրաժեշտությունը: Ուստի նպատակահարմար է օգտագործել տարբեր միջոցառումներ, որոնք հնարավորություն կտան որոշակի աստիճանով կանխատեսել ռիսկային իրավիճակի առաջացումը ն նվազեցնել այդ ռիսկի մակարդակը: Անհրաժեշտ է նշել, որ ձեռնարկատերը իրավունք ունի մասնակիորեն ռիսկը տեղափոխել տնտեսության այլ սուբյեկտների վրա, բայց ամբողջությամբ նա չի կարող խուսափել դրանից: ճշմարտացիորեն ընդունվում է, որ ով ռիսկի չի գնում, նա չի հաղթում, ուստի տնտեսական շահույթի ստացման համար տնտեսավարող սուբյեկտը պետք է գիտակցաբար ընդունի ռիսկային որոշումներ: Ժամանակակից միջազգային հարաբերություններում տնտեսական ն քաղաքական զարգացումներն առաջ են բերում ռիսկի նոր ձներ, որոնք դժվար է որոշել ն գնահատել քանակապես: Բիզնեսը, ազգային շրջանակներից դուրս գալով, առաջացնում է բարդ ֆինանսական ն արտադրական փոխադարձ հարաբերություններ: Առաջ է գալիս «դոմինոյի էֆեկտը», որը մի ընկերության սնանկացման դեպքում շարունակաբար վատթարացնում է դրա հետ կապված այլ ընկերությունների ֆինանսական վիճակը: Ձեռնարկատիրական ռիսկերը դասակարգելիս նախ ն առաջ անհրաժեշտ է տարբերակել դրանք որոշակի խմբերի վերագրող հիմնական հատկանիշերը. 1. ըստ առաջացման ոլորտի, 2. ըստ ժամանակի տնողության, 3. ըստ ռիսկի աստիճանի, 4. ըստ հետնանքների բնույթի: Ըստ առաջացման ոլորտի՝ ձեռնարկատիրական ռիսկերը կարելի է ստորաբաժանել ներքինի ն արտաքինի: Ներքին ռիսկերի առաջացման աղբյուրը արտաքին միջավայրն է: Ձեռնարկատերը չի կարող ներազդել դրա վրա, այլ միայն կարող է կանխատեսել ն հաշվի առնել իր գործունեության ընթացքում: Արտաքին ռիսկերին վերաբերում են այնպիսինները, որոնք անմիջականորեն կապված չեն ձեռնարկատիրոջ գործունեության հետ (օրենսդրության մեջ չնախատեսված փոփոխությունները, քաղաքական ռեժիմի անկայունությունը ն այլն): Ներքին ռիսկերի աղբյուրը հենց ձեռնարկատիրական գործունեությունն է: Այդ ռիսկերն առաջանում են անարդյունավետ կառավարման, սխալ մարքեթինգային քաղաքականության, ինչպես նան ներքին չարաշահումների դեպքում: Դրանցից հիմնականներն են կադրերի ռիսկը, որը կապված է արհեստավարժության ն ձեռնարկության խորհրդատուների բնորոշ գծերի հետ: Ժամանակի երկարատնության տեսանկյունով ձեռնարկատիրական ռիսկերը կարելի է բաժանել կարճաժամկետի ն մշտականի: Կարճաժամկետների խմբին վերա549

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

բերում են այն ռիսկերը, որոնք սպառնում են ձեռնարկատիրոջը ժամանակի հայտնի փուլի ընթացքում: Օրինակ՝ տրանսպորտային ռիսկը, որի դեպքում վնասներ կարող են առաջանալ բեռնափոխադրման ժամանակ կամ կոնկրետ գործարքի գծով չվճարման ռիսկը: Մշտական ռիսկերին վերաբերում են այնպիսինները, որոնք անմիջականորեն սպառնում են ձեռնարկատիրական գործունեությանը տվյալ աշխարհագրական կամ տնտեսության որոշակի ճյուղում, օրինակ՝ երկրում չվճարումների ռիսկը անկատար իրավական համակարգի դեպքում կամ շենքերի, շինությունների քանդման ռիսկը սեյսմովտանգ տարածաշրջանում: Ձեռնարկատիրական ռիսկերի ապահովագրություն ասելով հասկացվում է ձեռնարկատիրական գործունեությունից վնասների, սպասվող եկամուտների չստացման, լրացուցիչ ծախսերի կատարման ռիսկերի ապահովագրումը, որոնք կարող են առաջանալ կամ գործընկերների, կամ ձեռնարկատիրոջ գործունեության հետ կապ չունեցող հանգամանքների պատճառով: Ձեռնարկատիրական ռիսկերի ապահովագրության օբյեկտ համարվում են ապահովադրի նյութական շահագրգռվածությունը, որը կապված է ձեռնարկատիրական գործունեության հետ: Վերարտադրության գործընթացում, միջոցների շրջապտույտի փուլերով պայմանավորված, տարբերում են ձեռնարկատիրական ռիսկերի ապահովագրության հետնյալ ձները. 1. դրամական, 2. արտադրական, 3. ապրանքային: Ընդհանուր առմամբ, ձեռնարկատիրական ռիսկերի ապահովագրությունը ներառում է ապահովագրության բոլոր հիմնական մոտեցումները: Փաստորեն, ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնող բոլոր տնտեսավարող սուբյեկտների մոտ սպասվող շահույթի չստացումը կամ այլ արտադրատնտեսական վնասները, որոնք պայմանավորված են ներքին գործոններով, կարելի է նվազեցնել ապահովագրության միջոցով: Դիտարկելով ձեռնարկատիրական ռիսկերի ձների բազմազանությունը՝ կարելի է հետնություն անել, որ ձեռնարկատիրական ռիսկեր կատեգորիան չունի հստակ սահմաններ, ն դրանց վերագրումը ապահովագրության այս կամ այն ճյուղին հնարավոր չէ, իսկ որպես առանձին ճյուղ ներկայացնելը կլինի չհիմնավորված: Ուստի, պետք է ընդունել այն իրողությունը, որ ձեռնարկատիրական ռիսկերի ապահովագրությունը բնույթով ոչ կյանքի ապահովագրության ձներից է: Գույքային ապահովագրության պայմանագիր: Գույքային ապահովագրության պայմանագրի հետ կապված հիմնական գործընթացները հետնյալն են. 1. Ապահովագրության հայտարարության ձնակերպումը, 2. Ապահովագրության կանոնների ն պայմանների ծանուցումը, կողմերի իրավունքների ն պարտավորությունների համաձայնեցումը, 3. Ապահովագրության պայմանագրի կնքումը, 4. Ապահովագրավճարի փոխհատուցումը, 5. Ապահովագրության պայմանագրի դադարումը: Գույքի ապահովագրության կամավոր պայմանագիրը հիմնականում կնքվում է ա550

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

պահովադրի գրավոր հայտարարության դեպքում: Այդ հայտարարությունը պետք է պարունակի ապահովագրվող օբյեկտի վերաբերյալ ամբողջ տեղեկատվությունը: Հայտարարության հետ միաժամանակ ապահովադիրը ներկայացնում է գույքի սեփականության վկայականը, ինչպես նան կոնկրետ գույքի օբյեկտների խմբերը, չափման միավորը, քանակը, դրանց իրական արժեքը ն ցանկալի ապահովագրական գումարը: Պայմանագիրը կնքելիս ապահովադիրը պարտավոր է ապահովագրողին իրազեկել իրեն հայտնի պատճառների մասին, որոնք ունեն էական նշանակություն ապահովագրական պատահարի առաջացման հավանականության ն դրա առաջացումից հնարավոր վնասների չափերի մեծության որոշման համար, եթե այդ պատճառները հայտնի չեն ապահովագրողին: Եթե պայմանագիրը կնքելուց հետո բացահայտվի, որ ապահովադիրը ապահովագրողին տրամադրել է կեղծ տեղեկատվություն, ապա ապահովագրողը իրավունք ունի չեղյալ համարել այդ պայմանագիրը: Հայտարարություն տալուց հետո ապահովադիրը իրավունք չունի ավելացնել ռիսկի աստիճանը կամ թույլատրել դրա աճը առանց ապահովագրողին գրավոր տեղեկացնելու: Եթե ապահովադիրը ապահովագրում է գույք, որն արդեն ապահովագրված է այլ կազմակերպություններում, ապա նա պարտավոր է գրավոր ձնով ապահովագրողին հայտնել այդպիսի ապահովագրության պայմանների, նրանով առաջացած պարտավորությունների, ապահովագրական գումարի մասին ն այլն: Գույքի ապահովագրության պայմանագիրը կնքվում է սահմանված ձնով ապահովագրողի կողմից ապահովագրվող օբյեկտի պարտադիր զննելուց ն համապատասխան փաստաթուղթ կազմելուց հետո, որը ստորագրում են մասնակից երկու կողմերը: Ապահովագրողն իրավունք ունի ստուգել ապահովագրված գույքի վիճակը, ինչպես նան ապահովադրի կողմից իրեն հայտնած տեղեկատվությունը: Նա կարող է մասնակցել ապահովագրված գույքի փրկմանը ն պահպանմանը, ինչպես նան տրամադրել գրավոր փաստաթուղթ վնասի նվազման մասին, ինչը պարտադիր է ապահովադրի համար: Ապահովագրողը կարող է չվճարել ապահովագրական փոխհատուցումը, եթե, ըստ ապահովագրման կանոնների կամ պայմանագրի պայմանների, ապահովագրական պատահարի փաստը չի հաստատվել համապատասխան մարմինների կողմից: Եթե ապահովագրության կանոնները նախատեսում են պայմանագրի կնքումը գույքի վկայագրի հիման վրա, ապա վերջինս կցվում է հայտարարագրին ն դառնում պայմանագրի անբաժանելի մասը: Ապահովադիրը պարտավոր է պատասխանել ապահովագրողի բոլոր հարցերին ն տալ ամբողջական տեղեկատվություն ապահովագրվող գույքի ռիսկի աստիճանը որոշելու համար: Դա անհրաժեշտ է, քանի որ հայտարարությունում նշվում են ապագա ապահովագրական պայմանագրի հիմնական տնտեսական ցուցանիշները: Դրանք են. » գույքի ապահովագրական արժեքը, » դրա ապահովագրական գումարը, » ապահովագրական ֆրանշիզը: Ապահովագրման պայմանագիրը լրացնում է ապահովագրողը, կողմերը փոխադարձ համաձայնությամբ կարող են պայմանագրում կատարել որոշ ճշգրտումներ: Կողմերի միջն տարաձայնություն չլինելու դեպքում նրանք ստորագրում են ապահովագրական պայմանագիրը ն կնքում կնիքով:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Վնասի որոշումը գույքային ապահովագրությունում: Գույքային ապահովագրությունում կարնոր հիմնահարց են վնասի գումարի որոշումը ն ապահովագրական փոխհատուցման կատարումը: ՀՀ օրենսդրության հիման վրա կանոնակարգվում են ապահովագրական փոխհատուցման կարգն ու պայմանները: Ապահովագրական փոխհատուցում տալու որոշում ընդունելու հիմք է հանդիսանում ապահովագրական պայմանագրով նախատեսված ապահովագրական պատահարի տեղի ունենալը: Դա հաստատվում է հետնյալ փաստաթղթերով. 1. Ապահովագրական պատահարի տեղի ունենալու մասին ապահովադրի հայտարարությամբ, 2. Ոչնչացված (գողացված) կամ վնասված գույքի անվանացանկով, 3. Գույքի ոչնչացման վերաբերյալ ապահովագրական ակտով: Ապահովագրական ակտը փաստաթուղթ է, որը կազմվում է սահմանված կարգով ն հաստատում է ապահովագրական պատահարի փաստը, պատճառները ն հանգամանքները: Միայն ապահովագրական ակտի հիման վրա հնարավոր է հաշվարկել ապահովադրի գույքին հասցված վնասի գումարը, ապահովագրական փոխհատուցման մեծությունը ն որոշել ապահովադրի փոխհատուցում ստանալու իրավունքը: Ապահովագրական ակտը կազմվում է ապահովագրողի կամ նրա կողմից լիազորված անձի կողմից երեքօրյա ժամկետում: Անհարժեշտության դեպքում ապահովագրողը հետաքննում է ապահովագրական պատահարը՝ ելնելով իրավապահ մարմինների, հրշեջ պահպանության ն այլ համապատասխան ծառայությունների ապահովագրական պատահարի վերաբերյալ տեղեկատվությունից: Ապահովագրողն իրավունք ունի ինքնուրույն բացահայտել ապահովագրական պատահարի պայմաններն ու պատճառները: Ապահովագրական փոխհատուցումը որոշվում է վնասի գումարի ն պայմանագրի հիման վրա ու արտահայտում է ապահովադրին փոխհատուցման ենթակա վնասի լրիվ կամ մասնակի մեծությունը: Համամասնական ապահովագրության դեպքում ապահովագրական փոխհատուցումը որոշվում է ապահովագրական գումարին ն արժեքին համամասնորեն, այսինքն՝ փոխհատուցվում է գույքի ապահովագրական արժեքին համապատասխանող փաստացի վնասի բաժինը: Առաջին ռիսկի համակարգի դեպքում ապահովադրին փոխհատուցվում է ամբողջ վնասը ապահովագրական գումարի սահմաններում՝ ոչ ավելի ապահովագրական արժեքից: Երբ վնասը փոքր է ապահովագրական արժեքից, փոխհատուցվում է ամբողջ վնասը: Եթե վնասի գումարը ավելի է ապահովագրական արժեքից, գերազանցող մասը չի փոխհատուցվում, ն ռիսկը մնում է ապահովադրի վրա:

21.3. ԿՅԱՆՔԻ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐՆ ՈՒ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Կյանքի ապահովագրությունը՝ որպես ապահովագրության ձն, Եվրոպայում առաջացել է 17-18-րդ դարերում: Պատմականորեն հենց անգլիացիներին է վերագրվում գիտական մոտեցման հիման վրա կյանքի ապահովագրության իրականացումը: 1740 թ. Անգլիայում ստեղծվել է առաջին մասնագիտացված ապա552

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

հովագրական ընկերությունը կյանքի ապահովագրության ոլորտում: Ներկայումս կյանքի ապահովագրությունը հանդիսանում է չափահաս մարդկանց բյուջեի անբաժանելի մասը: Օրինակ՝ ԱՄՆ-ում 20-րդ դարի վերջին ընտանիքների 789-ը ունեցել է կյանքի, իսկ 749-ը՝ ավտոմեքենայի ապահովագրության պոլիսներ: Կյանքի ապահովագրություն ասելով ընդունված է հասկանալ ապահովագրողի կողմից ապահովագրավճարների երաշխիքի դիմաց ապահովագրական պայմանագրով նախատեսված պատահարի դեպքում որոշակի փոխհատուցում տալու փոխհարաբերությունները: Ապահովագրման ռիսկը կյանքի ապահովագրության դեպքում մարդկանց կյանքի երկարակեցությունն է: Ռիսկը համարվում է ոչ թե մահը, այլ նրա առաջացման ժամանակը: Այդ պատճառով էլ ապահովագրվող ռիսկն ունի երեք հավանական մոտեցումներ. 1. երիտասարդ հասակում կամ կյանքի միջին տնողությունից վաղ մահանալու հավանականությունը, 2. մահանալու կամ որոշակի փուլ ապրելու հավանականությունը, 3. մինչն ծերություն ապրելու հավանականությունը՝ ունենալով բավականաչափ երկարակեցություն, որը պահանջում է առանց աշխատանքային գործունեությունը շարունակելու պարբերաբար ստանալ եկամուտներ: Ելնելով վերոնշյալ երեք հավանական տարբերակներից՝ առաջանում են կյանքի ապահովագրության բազմաթիվ տեսակներ: Կյանքի ապահովագրության հիմնական սկզբունքներից մեկը ապահովագրական շահի առկայությունն է: Ապահովագրության ցանկացած պայմանագիր կարող է կնքվել միայն ապահովադրի մոտ տվյալ օբյեկտի առումով ապահովագրական շահի առկայության պայմաններում: Այդ սկզբունքը առաջին օրենսդրական ձնակերպումն ստացել է Անգլիայում: Գործնական կյանքը ցույց է տալիս, որ գոյություն ունի ապահովագրական ընկերությունների կողմից կնքվող ապահովագրական պայմանագրի բազմազանություն: Ապահովագրության այս ճյուղը շատ արագ արձագանքում է ֆինանսական շուկայում տեղի ունեցող փոփոխություններին: Բայց ն այնպես, բոլոր կնքվող ապահովագրական պայմանագրերն ունեն որոշակի տիպային բնութագրեր, որոնք մշակվել են ապահովագրության ամբողջ պատմության ընթացքում: Կյանքի ապահովագրության տարբերակման հիմնական չափանիշները հետնյալն են. 1. ապահովագրության օբյեկտը, 2. ապահովագրության առարկան, 3. ապահովագրության ծածկման գործողության տնողությունը, 4. ապահովագրության ծածկման ձնը, 5. ապահովագրավճարների տեսակները, 6. կնքվող պայմանագրի ձնը: Ըստ օբյեկտի` տարբերվում են կյանքի ապահովագրության հետնյալ տեսակները. » կյանքի սեփական հարաբերության պայմանագրերը, երբ ապահովագրվողը ն ապահովադիրը նույն անձն է,

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

» այլ անձի կյանքի հետ կապված ապահովագրությունը, երբ համաապահովագրվողն ու ապահովադիրը տարբեր անձինք են, » կյանքի համատեղ ապահովագրության պայմանագրերը առաջինի կամ երկրորդի մահվան սկզբունքով: Կյանքի ապահովագրության առարկայից կախված՝ տարբերվում են. 1. ապահովագրություն մահվան դեպքում, 2. ապահովագրություն երկարակեցության դեպքում, 3. խառը ապահովագրություն: Ըստ ապահովագրավճարների տարբերվում են. 1. միաժամանակյա ապահովագրավճարներով պայմանագրեր, 2. պարբերաբար կատարվող ապահովագրավճարներով պայմանագրեր: Ըստ ապահովագրման ծածկման գործողության ժամկետի տարբերվում են. 1. ցմահ ապահովագրություն, 2. կյանքի ապահովագրություն ժամանակի որոշակի փուլի համար: Ապահովագրման ծածկման գործողության ժամկետի որոշման չափորոշիչը ցույց է տալիս ոչ միայն ժամանակային գործոնը, այլն ռիսկի յուրահատկությունը, որն իր վրա կրում է ապահովադիրը: Առաջին դեպքում ապահովագրական իրադրության առաջացման հավանականությունը հավասար է մեկի, ն ապահովադրի ռիսկն այն է, թե երբ տեղի կունենա ապահովագրական պատահարը, տվյալ պայմանագրով պարբերաբար կատարվող ապահովագրավճարների պայմաններում որքան գումար նա կարող է կուտակած լինել ապահովագրական պահուստում: Երկրորդ դեպքում ապահովագրական իրադարձության հավանականությունը կախված է նրանից, թե ինչպիսին կլինի ապահովագրման առարկան՝ երկարակեցությունը, մահը, թե երկուսը միասին: Այդ դեպքում ապահովագրողի կողմից ապահովագրական երաշխիքի տրամադրումը մահվան հավանականության բարձրանալուն զուգընթաց կլինի ավելի թանկ: Կյանքի ապահովագրության պրակտիկայում ընդունված է տարբերակել պոլիսների երեք հիմնական տեսակ. 1. Կյանքի ժամկետային ապահովագրություն, երբ կյանքի ապահովագրումը կատարվում է մահվան դեպքից՝ ժամանակի որոշակի փուլի համար, 2. Կյանքի ցմահ ապահովագրություն, երբ կյանքի ապահովագրումը կատարվում է կյանքի ամբողջ տնողության համար, 3. Կյանքի խառը ապահովագրություն, երբ տեղի է ունենում կյանքի ապահովագրումը ն մահվան, ն ժամանակի որոշակի փուլում ապրելու համար: Կյանքի ապահովագրության պայմանագիրն իրենից ներկայացնում է օրինական ձնով ապահովագրողի ն ապահովադրի միջն կնքված համաձայնություն, ըստ որի՝ կոնկրետ պատահարի երկրորդի կողմից տրվելիք փոխհատուցման պայմանով առաջինը պարտավորվում է ապահովագրավճարի տեսքով մուծել որոշակի գումար: Այդ պայմանագիրը բնութագրվում է հետնյալ հատկանիշներով. » պայմանագիրը երկկողմանի է, այսինքն՝ նախատեսում է երկու կողմերի համաձայնության առկայություն, » առաջարկի պայմանագիր է, քանի որ ապահովագրողը մշակում է պայմաններ ն կանոններ ապահովագրության համար ինքնուրույն, իսկ ապահովադիրը, ծա554

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

նոթանալով այդ առաջարկին, ընդունում կամ մերժում է նախապատրաստված պայմանագիրը, բայց չի մասնակցում դրա ընդհանուր դրույթների մշակմանը: Կյանքի ապահովագրության պայմանագիրը այլ ճյուղի ապահովագրական պայմանագրերից տարբերում են հետնյալ 4 հիմնական հատկանիշներով. 1. որպես կանոն, երկարաժամկետ պայմանագիր է՝ 5-15 տարի ժամկետով կամ էլ ապահովադրի կյանքի ողջ տնողության համար, 2. ապահովագրական գումարի պայմանագիր է, ըստ որի՝ վճարվում են նախապես պայմանավորված ապահովագրական գումարները, քանի որ մարդու կյանքի արժեքը, պատճառված վնասը հնարավոր չէ ստույգ չափել, 3. տվյալ պայմանագրի համար վճարումների առումով չկան սահմանափակումներ, 4. ապահովագրողը, ըստ էության, նախապես գիտի ն կարող է գնահատել ապահովագրական պատահարի արժեքը, ինչպես նան դրա առաջացման հավանականությունը: Հետազոտության միջոցով ձեռք բերված տվյալները ապահովագրողին հնարավորություն են տալիս ձնավորել ոչ թե տեխնիկական պահուստներ, այլ այսպես կոչված «մաթեմատիկական պահուստներ»: Կյանքի ապահովագրության պայմանագիրը նույնպես պարտադիր ձնով ունի գրավոր տեսք: Ապահովագրական պոլիսները պարունակում են հետնյալ հիմնական ռեկվիզիտները. 1. գլխավոր մաս, որում բերվում են ապահովագրական ընկերության անվանումը, գլխամասի հասցեն, հեռախոսը ն այլն, 2. ներածական մաս, որտեղ նշվում է, որ կողմերը կնքում են ապահովագրական կոնկրետ տեսակի պայմանագիր, որը հիմնված է հայտարարության վրա, 3. ընդհանուր պայմաններ, որոնցում նշվում են ապահովագրական ռիսկերը, տրամադրված երաշխիքների տեսակները ն կողմերի փոխադարձ պարտավորությունները, 4. պոլիսի անհատական մաս, որտեղ գրանցվում են պոլիսի համարը, հաճախորդի մասին տեղեկատվություն, ապահովագրական գումարը, ապահովագրական պատահարները, որոնց դեպքում պետք է վճարվի ապահովագրական փոխհատուցումը, ապահովագրավճարը, վճարման ձնը, կարգը, պայմանագրի գործողության ժամկետները, 5. հատուկ պայմաններ, 6. ապահովագրական գումարի վճարման պայմանները, 7. պայմանագրի կատարման պայմանները, 8. պայմանագրին իրավական ուժ տալը, 9. կողմերի ստորագրությունը: Գործնականում լայն տարածում ունի դժբախտ պատահարներից ապահովագրությունը, որի հիմնական նպատակն է ապահովադրի առողջությանը կամ կյանքին դժբախտ պատահարից հասցված վնասի փոխհատուցումը: Ժամանակակից պայմաններում դժբախտ պատահարներից ապահովագրումը ապահովադրի ն նրա ընտանիքի անդամների համար երաշխավորում է համալիր պաշտպանվածություն տնտեսական բացասական հետնանքների, անաշխատունակության կամ մահվան դեպքում:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Դժբախտ պատահարներից պարտադիր ապահովագրությունը իրականացվում է 3 ուղղություններով: Այն սոցիալական ապահովագրության համակարգի տարրերից մեկն է ն ծածկում է արտադրական վնասվածքների ն պրոֆեսիոնալ հիվանդությունների ռիսկերը: Դրա գործողության շրջանակները սահմանափակվում են աշխատատեղերում, աշխատանքային ժամերին տեղի ունեցող դժբախտ պատահարների հետնանքներով: Ապահովագրության այս տեսակի էական առանձնահատկությունն այն է, որ ապահովագրավճարները ամբողջությամբ մուծում է գործատուն: Արտադրությունում դժբախտ պատահարներից պարտադիր ապահովագրությունը գործում է համարյա բոլոր զարգացած երկրներում ն նպաստում է ազգաբնակչության սոցիալական պաշտպանվածության բարձրացմանը: Սակայն մեր հանրապետությունում այդպիսի համակարգ դեռնս չի ձնավորվել: Տվյալ պարագայում ապահովադիրներ են բոլոր գործատուները, իսկ ապահովագրված՝ վարձու աշխատողները: Ապահովագրական պատահարի տեղի ունենալու հանգամանքը երաշխավորում է. » ժամանակավոր անաշխատունակության դեպքում՝ ամբողջ աշխատավարձի չափով փոխհատուցում, » աշխատողի մահվան դեպքում՝ միաժամանակյա փոխհատուցում նվազագույն աշխատավարձի 60-ապատիկի չափով, » հաշմանդամ դառնալու կամ ընտանիքի կերակրողին կորցնելու դեպքում՝ ամսական վճարներ ապահովադրին, » բժշկական օգնության, դեղորայքի ն այլ լրացուցիչ ծախսերի վճարում: Դժբախտ դեպքերից պարտադիր ապահովագրության մյուս ուղղությունը պետական այն ծառայողների պարտադիր ապահովագրությունն է, որոնց պրոֆեսիոնալ գործունեությունը կապված է դժբախտ պատահարի բարձրացված ռիսկով աշխատանքային պարտականություններ կատարելու հետ: Դժբախտ դեպքերից պարտադիր ապահովագրության երրորդ ուղղությունը վերաբերում է օդային, երկաթուղային, ջրային, միջազգային ու զբոսաշրջության երթուղիների, ավտոմոբիլային տրանսպորտով ուղնորների ապահովագրությանը: Ապահովագրությամբ ծածկվում է ուղնորության հետ կապված դժբախտ պատահարի հետնանքով մահվան կամ վնասվածք ստանալու ռիսկը: Ապահովադիրներ են ուղնորները, որոնք ապահովագրության համար վճարում են տոմս գնելիս: Այդ տարիֆները սահմանվում ն վերահսկվում են պետական մարմինների կոմից: Ապահովագրության ոլորտում գոյություն ունի նան դժբախտ պատահարներից կամավոր ապահովագրությունը, որը նույնպես դրսնորվում է մի քանի կազմակերպական ձնով: Այս դեպքում պոտենցիալ ապահովադիրները բնութագրվում են ակտիվ ապրելակերպով: Ապահովագրումը երաշխավորում է պաշտպանվածություն դժբախտ պատահարի դրսնորվելուց: Դժբախտ պատահար ասելով ընկալվում է հանկարծակի ն չնախատեսված արտաքին ազդեցությունը ապահովագրվողի օրգանիզմի վրա, որի հետնանքով տեղի է ունենում առողջության ժամանակավոր կամ մշտական կորուստ, ինչպես նան մահ: Դժբախտ պատահարներից ապահովագրման տարիֆները որոշվում են ռիսկային ապահովագրման համար կիրառվող մոտեցումներով: Քանի որ դժբախտ պատա556

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

հարներից ապահովագրությունը մտնում է վնասի կամ ռիսկային ապահովագրության դասի մեջ, ապա տարիֆների հիմքում դրվում է ապահովագրական ռիսկը բոլոր ապահովադիրների միջն բաշխելու սկզբունքը, որի դեպքում հաշվի է առնվում մասնագիտությունը, առողջության վիճակը, ապահովադրի տարիքը: Արտասահման ուղնորվող քաղաքացիների ապահովագրությունը պատասխանատվության բարդ ն կոմպլեքս ձն է, որը հնարավոր չէ որակել միանշանակորեն: Չնայած ավանդաբար ընդունված է այն դասել դժբախտ պատահարներից ապահովագրությանը, դրանում առկա են ն գույքային, ն անհապաղ օգնության ապահովագրության տարրեր: Այս ձնի հիմնական բովանդակությունը բժշկական ծախսերի փոխհատուցումն է, որի պահանջը կարող է առաջանալ արտասահմանյան ուղնորության ընթացքում հանկարծակի հիվանդության կամ դժբախտ պատահարի դեպքում: Ի տարբերություն բժշկական ապահովագրության՝ այստեղ փոխհատուցման ենթակա են միայն այն ծախսերը, որոնք առաջանում են որպես հանկարծակի հիվանդանալու կամ դժբախտ պատահարի հետնանք, իսկ պոլիսը գործում է միայն տվյալ տարածքում: Արտասահմանյան ուղնորության մեկնող ուղնորների ապահովագրությունը ծածկվում է միայն արտասահմանյան պետություններում ն չի տարածվում մշտական բնակության վայրի վրա: Արտասահման ուղնորվող քաղաքացիների ապահովագրության կազմակերպումը հնարավոր է երկու սկզբունքով՝ փոխհատուցման ն ծառայությունների մատուցման: Առաջին դեպքում անհապաղ օգնության տարրը բացակայում է: Ապահովադիրը ուղնորության ընթացքում ոչ միայն ինքնուրույն է վճարում բժշկական ծառայությունների համար, այլն իր վրա է վերցնում դրանց կազմակերպումը: Հայրենիք վերադառնալով՝ նա ներկայացնում է փաստաթղթեր ն ապահովագրողից ստանում է փոխհատուցում այն ծախսերի համար, որոնք ներառված են ապահովագրական ծածկույթում: Լայն տարածում ունի ծառայությունների մատուցման ձնը: Ուղնորությունից առաջ հաճախորդը հայրենական ապահովագրական ընկերության հետ կնքում է ապահովագրական պայմանագիր, որը նրան երաշխավորում է պայմանավորված բժշկական ծախսերի վճարում, ինչպես նան համապատասխան ծառայությունների մատուցում: Ապահովագրական պոլիսում նշվում են ծառայությունների օպերատիվ կենտրոնների հեռախոսահամարները, որոնցից որնէ մեկով ապահովադիրը պարտավոր է հայտնել հիվանդության կամ դժբախտ պատահարի մասին: Այդ պահից սկսած՝ ապահովադրին օգնություն ցույց տալու պարտավորությունը ստանձնում է օպերատիվ կենտրոնը: Բժշկական ապահովագրություն: Ազգաբնակչությանը հիվանդության դեպքում սոցիալական օգնություն տրամադրելն ունի հարուստ ավանդույթներ: Դեռնս Հին Հռոմում ն Հին Հունաստանում գործել է ապահովագրության այս ձնը՝ որոշակի սահմանափակումներով: Սկզբում տարածված է եղել հիվանդանոցային ապահովագրությունը, հատկապես Անգլիայում ն Գերմանիայում: Հենց Գերմանիայում է 1883 թ. ընդունվել առաջին պետական օրենքը աշխատողների պարտադիր հիվանդանոցային ապահովագրության մասին: Հետագայում այն տարածում է ստացել աշխարհի մի շարք երկրներում: Տարբերվում են պարտադիր ն կամավոր հիմունքներով բժշկական ապահովագրությունները: Պարտադիր բժշկական ապահովագրությունը երկրում բնակչության սոցիալական պաշտպանվածության կարնոր տարրերից է, որը լուրջ դեր է կատա557

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

րում առողջության պահպանման ն բժշկական օգնության կազմակերպման համար: Պարտադիր բժշկական ապահովագրության հիմնական նպատակը ապահովագրավճարների հավաքագրման ու կապիտալացման միջոցով քաղաքացիների բոլոր խավերին օրենսդրորեն հաստատված պայմաններով ն երաշխավորված չափերով օգնություն տրամադրելն է: Պարտադիր բժշկական ապահովագրությունը Արնմուտքում հիմնված է արտաբյուջետային ոչ պետական ապահովագրական ֆոնդերի վրա՝ ի հաշիվ վարձու աշխատողների պարտադիր ապահովագրավճարների ն պետության կողմից գործատուներին մասնակի սուբսիդավորման: Պարտադիր բժշկական ապահովագրությունում օգտագործվում է 2 մեթոդ: Գերմանիայում ն Հոլանդիայում գործում է ծառայությունների մատուցման սկզբունքը: Դա նշանակում է, որ հիվանդը սպասարկվում է անվճար, ինչպես պետական առողջապահության համակարգ ունեցող երկրներում: Այդ դեպքում հիվանդը պարտավոր է ներկայացնել միայն ապահովագրության փաստը հաստատող պոլիսը: Բելգիայում, Ֆրանսիայում ն Լյուքսեմբուրգում գործում է այլ սկզբունք՝ ծախսերի փոխհատուցման սկզբունքը: Այդ երկրներում ապահովադիրը պարտավոր է սկզբում ինքը վճարել բժշկական ծառայությունների համար, հետագայում դրանք ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն փոխհատուցվում են հիվանդանոցների կողմից հաստատված փաստաթղթերի հիման վրա: Դանիայում, ինչպես նան Հայաստանի Հանրապետությունում, առողջապահությունը ֆինանսավորվում է պետական բյուջեից՝ առանց հատուկ հարկի առկայության: Հանրապետությունում «Պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարների մասին» օրենքը Ազգային ժողովի կողմից ընդունվել է 1997 թ. դեկտեմբերի 26-ին, որը 2002 թ. նոյեմբերին ենթարկվել է փոփոխությունների: Այդ օրենքի ընդունումով հանրապետությունում սոցիալական ապահովագրության ոլորտի միջոցների գոյացման միակ աղբյուրը միասնական սոցիալական հարկն է: Առաջիկայում կընդունվի նան օրենք պարտադիր բժշկական ապահովագրության մասին, որը կլրացնի այս ճյուղում առկա բացը: Կամավոր բժշկական ապահովագրություն (ԿԲԱ): Կամավոր բժշկական ապահովագրությունը հետապնդում է այն նույն սոցիալական նպատակը, ինչ պարտադիրը՝ քաղաքացիների ապահովագրման ֆինանսավորման ուղիով բժշկական օգնության երաշխիքի տրամադրում: Այն ունի հետնյալ առանձնահատկությունները. 1. ԿԲԱ-ն, ի տարբերություն պարտադիրի, համարվում է ոչ թե սոցիալական, այլ առնտրային ապահովագրություն: Այն դասվում է կյանքի ապահովագրության ոլորտին: 2. ԿԲԱ-ն ՊԲԱ համակարգի լրացում է, որը քաղաքացիներին հնարավորություն է տալիս ստանալ պարտադիր բժշկական ապահովագրության ծառայությունների սահմանաչափերից ավելի փոխհատուցում՝ ծառայությունների կամ դրամական ձնով: 3. ՊԲԱ-ն օգտագործում է ապահովագրության բացարձակ, իսկ ԿԲԱ- ն՝ համեմատականության սկզբունքը: Ըստ ԿԲԱ պայմանագրի՝ ապահովադիրը ստանում է բժշկական ծառայության այն ձները ն չափերը, որի համար վճարվել է ապահովագրավճարը:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

4. ԿԲԱ ծրագրերին պետությունը չի մասնակցում, իրացվում են յուրաքանչյուր քաղաքացու կամ կոլեկտիվի պահանջներն ու հնարավորությունները: Բժշկական ապահովագրության հիմնական ձները, հիվանդության առաջացման տնտեսական ու բժշկական վերականգնողական բնույթի հետնանքների, ապահովագրական ծածկույթի ծավալի, ապահովագրական տարիֆի ն այլ հանգամանքների հետ կապված, տարբեր են: Կամավոր բժշկական ապահովագրության առարկա են դժբախտ պատահարի կամ հիվանդության դեպքում ապահովադրին բժշկական օգնության անհրաժեշտությամբ պայմանավորված ծախսերը:

21.4. ՎԵՐԱԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Միջազգային ապահովագրական գործընթացներում պատմականորեն իրենց զարգացումն են ապրել ապահովագրական ռիսկի վերաբաշխման երկու հիմնական ձները՝ համատեղ ապահովագրությունը ն վերաապահովագրությունը: Թվում է, թե երբ ապահովադրի կողմից առաջարկվող պատասխանատվության չափերը մեծ են ապահովագրողի կապիտալի հնարավորություններից, ապահովագրողը պետք է հրաժարվի նման գործարքներից: Սակայն ժամանակի ընթացքում այդ խնդիրը ստացել է իր լուծումը ռիսկի վերաբաշխման նշված ձների կիրառմամբ: Ժամանակի առումով առաջինը կիրառվել է համատեղ ապահովագրությունը՝ որպես ապահովագրողների ապահովագրական ռեզերվների կուտակման միջոց, թեն հետագայում՝ վերաապահովագրության հանդես գալով, համատեղ ապահովագրությունը աստիճանաբար զիջել է իր դիրքերը: Բայց ամեն դեպքում դա լայն տարածում ունի Արնմուտքում, օրինակ՝ հենց անգլիական ապահովագրական շուկայում: Համատեղ ապահովագրությունը խոշոր գույքային ռիսկերի վերաբաշխման մեթոդներից մեկն է, թեն հազվադեպ է կիրառվում պատասխանատվության ապահովագրությունում: Այդ մեթոդի իրացումը պարզ է ն կարող է կիրառվել շատ իրադրությունների համար՝ չնայած նրան, որ մեծ վնասների հավանականության դեպքերում ապահովագրողները վճարումներ կատարում են առանձին, միջնորդը խոշոր ռիսկի տեղաբաշխման համար ստիպված է կապվել մեծ քանակի ապահովագրողների հետ, որոնցից յուրաքանչյուրը հանձն է առնում փոխհատուցել միայն իրեն բաժին ռիսկի ծավալին համարժեք վնասի գումարը: 19-րդ դարի վերջերին ապահովագրության պրակտիկան ապահովագրողներին ն ապահովադիրներին ցույց տվեց, որ կոոպերացման ավելի կատարելագործված ձն է վերաապահովագրությունը: Առաջին վերաապահովագրական ընկերությունը ստեղծվել է 1846 թ. Քյոլնում, քիչ ավելի ուշ՝ Մյունխենյան վերաապահովագրական ընկերությունը: Ռուսաստանում այդպիսի ընկերություն ստեղծվել է 1895 թ., որը սկզբում զբաղվել է ապահովագրական գումարի կամ փոխհատուցման ռիսկը իր վրա վերցնելով: Վերաապահովագրությունում օգտագործվում է «ցեսիս» հասկացությունը, ինչը ռիսկի երկրորդային տեղաբաշխումն է կամ առաջին ապահովագրողից (անվանում են ցեդենտ) երկրորդ ապահովագրողին (անվանում են վերաապահովագրող կամ ցեսիոներ) ռիսկի լրիվ կամ մասնակի փոխանցման գործընթացը: Ռիսկի հետագա

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

փոխանցման դեպքում երկրորդ ապահովագրողը կոչվում է ռետրոցեդենտ, իսկ նրանից ռիսկ ընդունողը՝ ռետրոցեսիոներ: Փոխանցված վերաապահովագրական շահը կրում է ալիմենտ, իսկ ստացվածը՝ «կոնտրալիմենտ» անվանումը: Վերաապահովագրությունն ունի կարնոր իրավաբանական առանձնահատկություն: Պատասխանատվությունը ապահովագրման ռիսկի առումով ապահովադրի առաջ ամբողջությամբ կրում է առաջին ապահովագրողը, չնայած որ պայմանագիրը վերաապահովագրված է: Վերաապահովագրությունում կիրառվում է կոմիսիոն պարգնատրման համակարգ: Կոմիսիան ապահովագրավճարի այն մասն է, որը ներառված է տարիֆային դրույքի մեջ ն մնում է ցեդենտի մոտ, քանի որ վերջինս պատասխանատու է ապահովադրի առաջ ապահովագրական լրիվ գումարի չափով ն սպասարկում է ամբողջ ապահովագրական պայմանագիրը: Հետագայում, ռիսկի ն ապահովագրավճարի մի մասը այլ ապահովագրողի փոխանցվելով, ինքը մնում է որպես միջնորդ՝ իրեն պահելով կոմիսիոն պարգնավճարը: Ֆակուլտատիվ (ոչ պարտադիր) վերաապահովագրությունը պատմականորեն համաշխարհային ապահովագրական շուկայում առաջացել է առաջինը: Այդ մեթոդի էությունն այն է, որ առաջին փոխհատուցող ապահովագրական ընկերություն-ցեդենտը ռիսկերը վերաապահովագրելիս վերաապահովագրողի հանդեպ չի ունենում երկարաժամկետ պայմանագրային պարտավորություն: Վերաապահովագրության պայմանագրային էությունն այն է, որ վերաապահովագրման հարաբերությունների մասնակիցների միջն կնքվող վերաապահովագրության երկարաժամկետ պայմանագրով ապահովագրող-ցեդենտը փոխանցում, իսկ վերաապահովագրողը ընդունում է բոլոր այն ռիսկերը, որոնց չափերը ճշգրիտ սահմանվում են վերաապահովագրման պայմանագրով: Վերաապահովագրության ժամանակ վերաապահովադիրը վերաապահովագրողին որպես կանխավճար փոխանցում է ստացված ապահովագրավճարի մի մասը: Դրանով վերաապահովագրողը մասնակիորեն իր վրա է վերցնում ապահովագրական վճարումների հավաքագրմանը մասնակցելու պատասխանատվություն, ուստի վերաապահովագրության գործառնությունների ն վերաապահովագրողների վճարունակության գնահատման հարցերը երկուսի համար էլ հավասարապես կարնոր են: Ապահովագրողների միություններ: Ապահովագրողների միությունները ստեղծվում են կամավորության սկզբունքով՝ նպատակ հետապնդելով կոորդինացնել ընկերությունների գործունեությունը, պաշտպանել իրենց անդամների շահերը ն իրականացնել համատեղ ծրագրեր: Այդ միություններն իրավունք չունեն անմիջականորեն զբաղվել ապահովագրական գործունեությամբ: Ապահովագրական շուկայի համեմատաբար ոչ մեծ ծավալի պայմաններում պետությունն ունի նրա բոլոր մասնակիցների նկատմամբ վերահսկողություն հաստատելու հնարավորություն: Ապահովագրական շուկայի մասշտաբների ընդլայնմանը զուգընթաց նվազում են պետական կարգավորման հնարավորությունները: Անհրաժեշտություն է առաջանում վերահսկողական ֆունկցիայի մի մասը փոխանցել ինքնակարգավորվող կազմակերպություններին, որոնք միավորում են ապահովագրական շուկայի պրոֆեսիոնալ մասնակիցներին:

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Բազմաթիվ երկրներում գործում են ապահովագրական ինքնակարգավորվող կազմակերպություններ, որոնք մի կողմից պաշտպանում են ապահովագրական շուկայի մասնակիցների շահերը, իսկ մյուս կողմից հաստատում ն վերահսկում են վարքագծի որոշակի կանոններ ն սկզբունքներ: Դրանց թվին են դասվում ազգային ն տարածաշրջանային ապահովագրական միությունները: Որպես օրինակ կարող ենք բերել Ծովային ապահովագրության միջազգային միությունը, որի կազմի մեջ մտնում են ծովային ապահովագրությամբ զբաղվող ապահովագրական ընկերությունների ազգային միությունները: Ապահովագրողների միավորման կարնոր ձն են Փոխադարձ ապահովագրական միությունները (ՓԱՄ), որոնք ստեղծվում են ապահովագրական ընկերությունների ֆինանսական կայունությունը ապահովելու նպատակով: ՓԱՄ-երը ներկայացնում են ինքնուրույն ընկերությունների ժամանակավոր միավորումներ, որոնց միջոցով լուծվում են որոշակի խնդիրներ մասնակիցների կամավոր համաձայնության հիմքի վրա: Միջազգային պրակտիկայում գոյություն ունեն ՓԱՄ-երի բազմապիսի ձներ: Օրինակ՝ Գերմանիայում գործում են Ավիափոխադրումների գերմանական օդային ՓԱՄ-ը, Ատոմային հրթիռների ռիսկերի ապահովագրման գերմանական ընկերությունը: Ռուսաստանի դաշնությունում լայն տարածում ունեն տարածաշրջանային ՓԱՄ-երը, որոնք ստեղծվում են տարածաշրջանային ապահովագրական շուկայի ծավալները մեծացնելու ն տարածաշրջանում ապահովագրավճարների ավելի մեծ մասնաբաժին ունենալու նպատակով: Արնմտյան ՓԱՄ-երը աշխատում են ճկուն ռեժիմով: Դրանց մասնակիցները պատասխանատվություն են կրում պայմանագրով նախատեսված ընթացիկ պարտավորությունների շրջանակներում: Նշենք նան, որ տարբեր երկրներում ծածկման ծավալները տարբեր են, որը պայմանավորված է տվյալ երկրի օրենսդրությամբ ն գոյություն ունեցող ավանդույթներով:

21.5. ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՄՈԴԵԼԸ

Ապահովագրական համակարգը, հանդիսանալով ֆինանսական համակարգի կարնոր օղակներից մեկը, օբյեկտիվորեն պետք է առնաձնանա իր ֆինանսական կայունությամբ: Դա կարող է տեղի ունենալ, եթե միագումար արդյունքում ֆինանսապես կայուն լինեն այդ համակարգը ձնավորող բաղադրիչները: Ուստի անհրաժեշտ է իմանալ ապահովագրական ընկերությունների ֆինանսական կայունության հաստատման ն վճարունակության գնահատման խնդիրները: Ապահովագրական կազմակերպության ֆինանսական մոդել է նրա հաշվապահական հաշվեկշիռը: Հաշվեկշռի ակտիվում ներառվում են ապահովագրական ընկերության գույքը, նրա սեփական միջոցները: Հիմնական ակտիվային հոդվածներ, որոնք ներկայացնում են ապահովագրողի ներդրումները, համարվում են հիմնական միջոցները, ոչ նյութական ակտիվները, ինվեստիցիաները, ապահովագրական պահուստներում վերաապահովագրողների բաժինը, դեբիտորական պարտքը, դրամական միջոցները:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Միջոցների գոյացման աղբյուրների կառուցվածքում առանձնացվում են պասիվի երկու հիմնական բաժինները՝ սեփական կապիտալը ն ներգրավված միջոցները: Ապահովագրական ընկերության սեփական կապիտալի կազմը նման է ցանկացած տնտեսավարող սուբյեկտի կապիտալի կազմին ն իր մեջ ներառում է կանոնադրական կապիտալը, պահուստային կապիտալը, չբաշխված շահույթը, նպատակային ստացումները ն ֆինանսավորումը: Սեփական կապիտալի ձնավորման հիմնական աղբյուրներ են հիմնադիրների ներդրումները, շահույթից մասհանումները ն ինվեստիցիոն գործունեությունից եկամուտները, ինչպես նան արժեթղթերի լրացուցիչ էմիսիայից ներգրավվող միջոցները: Ներգրավված միջոցների կառուցվածքը պայմանավորված է ապահովագրական բիզնեսի յուրահատկությամբ, իսկ դրանց գոյացման հիմնական աղբյուրները հետնյալն են. » ապահովագրական պահուստները, որոնք ձնավորվում են ի հաշիվ ապահովադիրների ապահովագրավճարների ն նախատեսված են ապագա ապահովագրական վճարների համար ն կազմում են ներգրավված միջոցների ամենամեծ բաժինը, » ապահովագրական, համատեղ ապահովագրության ն վերաապահովագրության գործառնությունների մասով կրեդիտորական պարտավորությունները, » կրեդիտորական պարտավորությունները այն գործառնությունների մասով, որոնք անմիջականորեն կապ չունեն ապահովագրական գործունեության հետ: Ապահովագրական ընկերության ֆինանսական արդյունքը ընդհանուր ձնով որոշվում է որպես նրա կողմից ստացված եկամուտների ն կատարված ծախսերի տարբերություն: Չնայած այդ ամենին՝ ապահովագրական ընկերությունների եկամուտները ն ծախսերը կառուցվածքային առումով դրսնորում են ապահովագրական գործին բնորոշ յուրահատկություններ: Ապահովագրական ընկերության բոլոր եկամուտները բաժանվում են երեք խմբի. 1. եկամուտներ ապահովագրական գործառնություններից, 2. եկամուտներ ինվեստիցիոն գործունեությունից, 3. այլ եկամուտներ, որոնք ուղղակիորեն կապված չեն ապահովագրական գործունեության իրականացման հետ: Ըստ ժամանակի իրականացման հատկանիշի՝ ծախսերը կարող են լինել միաժամանակյա ն ընթացիկ: Ապահովագրողի ծախսերը ձնավորում են ապահովագրական ծառայության ինքնարժեքը, որը հաշվի է առնվում ֆինանսական արդյունքի ն հարկային բազայի որոշման դեպքում: Ապահովագրական ընկերության ֆինանսական արդյունքը ապահովագրողի արտադրաֆինանսական գործունեության արդյունքն է ն հաշվարկվում է ժամանակի որոշակի փուլում որպես եկամուտների ն ծախսերի տարբերություն: Ստացված շահույթը ենթակա է հարկման՝ համաձայն շահութահարկի մասին գործող օրենքի: Ֆինանսական արդյունքի հաշվարկման գործընթացը կարող է ներկայացվել ստորն բերվող գծապատկերով.

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Գծապատկեր 21.1. Ֆինանսական արդյունքի հաշվարկման գործընթացը ապահովագրական ընկերությունում

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Ապահովագրությունում շահույթը դիտարկվում է ոչ միայն որպես իրական ֆինանսական արդյունք, այլն այսպես կոչված «նորմատիվային շահույթ», որն էլ տարիֆների հաշվարկում ներառվում է ապահովագրական ծառայության արժեքի մեջ: Ապահովագրական ընկերությունների նորմատիվային շահույթը այն շահույթն է, որը ստացվում է ապահովագրական գործառնություններից ն ներառվում է բրուտտո հավելավճարի կազմում: Ապահովագրական ընկերությունների ֆինանսական գործունեության գնահատման համար, բացի շահույթից, օգտագործվում են նան այլ բացարձակ ն հարաբերական ցուցանիշներ: Բացարձակ ցուցանիշներից են. » ապահովագրության ընդունված ձների քանակությունը, » ապահովագրության կնքված պայմանագրերի թիվը, » ապահովագրության ընդհանուր գումարը, » ապահովագրավճարների ծավալը, » միագումար վճարումները, » եկամուտների ն ծախսերի ծավալը, » ապահովագրական պահուստների ծավալը, » զուտ ակտիվների ծավալը: Հարաբերական ցուցանիշներից են. » շահութաբերությունը, » ըստ ապահովագրության ձների վճարների մակարդակը, » ծախսերի մակարդակը, » ապահովագրական ն ոչ ապահովագրական գործունեությունից շահույթի հարաբերությունը: Վերոնշյալ ցուցանիշները հնարավորություն են ընձեռում գնահատել ապահովագրական ընկերության ֆինանսական վիճակը: Ապահովագրական ընկերության ֆինանսական կայունություն ասելով հասկացվում է բոլոր պարտավորությունները ունեցած ամբողջ գույքով ն միջոցներով կատարելու կարողությունը: Ապահովագրական ընկերության ֆինանսական կայունությունը ապահովվում է բավարար կանոնադրական կապիտալով, որը համարժեք է ապահովագրական պատահարներին բաժին ընկնող պարտավորություններին: Որպես ապահովագրողի ֆինանսական կայունության չափորոշիչ ընդունված է համարել պարտավորությունները կատարելու համար ապահովագրական պահուստների ն ազատ սեփական միջոցների բավարարությունը: Ֆինանսական կայունության առումով անենակարնոր ցուցանիշը ապահովագրողի վճարունակությունն է: Ապահովագրական ընկերության վճարունակություն ասելով հասկացվում է ժամանակի ցանկացած պահին պարտավորությունները կատարելու նրա կարողությունը: Ըստ ապահովագրավճարների պարտավորությունները կատարելու ֆինանսական ապահովվածության՝ ապահովագրողի համար կարնորվում են ապահովագրական պահուստները, ինչպես նան պարտավորություններից ազատ սեփական միջոցները, որոնք ընդունված է անվանել մաքուր ակտիվներ: Վերջիններիս նշանակությունն այն է, որ ապահովագրական պահուստների միջոցները բավարար չլինելու դեպքում պարտավորությունները կարող են ծածկվել այլ ակտիվների

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

հաշվին: Ապահովագրական ընկերության վճարունակության գնահատումը կարող է նույնացվել սեփական ազատ միջոցների բավարարության չափերի գնահատմանը, որոնք ակտիվների հետ միասին օգտագործվում են ապահովագրական պարտավորությունների կատարման համար (տես ստորն ներկայացվող գծապատկերը):

Գծապատկեր 21.2. Վճարունակության պայմանը ապահովագրական ընկերություններում Ապահովագրողի ակտիվների գերազանցումը պարտավորություններին խոսում է վճարունակության մարժայի առկայության մասին, որը անհրաժեշտ է ապահովագրական պահուստների անբավարար լինելու դեպքում պարտավորությունները փոխհատուցելու համար:

21.6. ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

Հանրապետության անկախացումից հետո՝ անցած տասնամյակում, ապահովագրական շուկայի զարգացման ն ապահովագրական ընկերությունների ստեղծման գործընթացի համար բնութագրական են տարերայնությունը ն պետության կողմից դրանց գործունեության թույլ վերահսկողությունը: 1991-1996 թթ. հանրապետության ապահովագրական շուկայում տեղի ունեցավ գործող ապահովագրական ընկերությունների թվաքանակի կտրուկ աճ, դրանց թիվը հասավ 82-ի: Մտահոգիչ էր հատկապես ապահովագրական ընկերությունների լիցենզավորման գործընթացը, որը սկսեց որոշ չափով կանոնակարգվել 1993 թ. ՀՀ ֆինանսների նախարարի ապրիլի 12-ի թիվ 28 հրամանով՝ «ՀՀ տարածքում գործող ապահովագրական գործունեությամբ զբաղվելու ժամանակավոր կարգ»-ով: 1996 թ. հունիսին ապահովագրության ոլորտում կուտակված հիմնահարցերի լուծման նպատակով ֆինանսների նախարարության կազմում ստեղծվեց առանձին կառուցվածքային ստորաբաժանում՝ ապահովագրական տեսչություն: Հանրապետությունում ապահովագրական գործի զարգացման համար կարնոր դեր խաղաց 1996 թ. նոյեմբերի 19-ին Ազգային ժողովի կողմից ընդունված «Ապահովագրության մասին» ՀՀ օրենքը, որի հիման վրա էլ 1996 թ. նոյեմբերի 29-ին ընդունվեց «ՀՀ տարածքում գործող ապահովագրական կազմակերպությունների գործունեությունը կարգավորելու մասին» ՀՀ կառավարության թիվ 368 որոշումը:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Ներկայումս կարելի է նշել, որ ՀՀ-ում ավարտվել է ապահովագրական հարաբերությունների կարգավորման օրենսդրական դաշտի ձնավորման առաջին փուլը: 2003 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ ՀՀ-ում գործում էր 25 ապահովագրական ընկերություն, այդ թվում՝ 11 ՍՊԸ,13 ՓԲԸ, 1 ԲԲԸ ն 5 ապահովագրական բրոքեր, այդ թվում՝ 3 ՍՊԸ ն 2 անհատ ձեռներեց: Հանրապետության ապահովագրական ընկերությունների սեփական կապիտալի կառուցվածքում գերակայող մասը բաժին է ընկնում կանոնադրական կապիտալին՝ 939, 5.49-ը՝ ֆինանսատնտեսական գործունեության շահույթն է: Հարկ է նշել, որ համաձայն ՀՀ ապահովագրական շուկայի տարեկան ցուցանիշների՝ 2001 թ. դրությամբ ապահովագրական գործունեության շահույթը կազմել է 237.031 հազ. դրամ, որը նախորդ տարվա նկատմամբ աճել է 31.49-ով: 1997 ն 1998 թթ. ապահովագրական գործունեությունը եղել է վնասաբեր: Ապահովագրական ընկերություններին վերաբերող ընդհանուր միտումները բերված են բաժին ||, թիվ 4.2.2. աղյուսակում: Հայկական ապահովագրական ընկերությունների պարտավորությունների հիմնական մասն ունի ապահովագրական բնույթ: Հայկական ապահովագրական ընկերությունները վերաապահովագրում են ստանձնած ապահովագրական պարտավորությունների 90-989-ը, որը գլխավորապես պայմանավորված է ավիացիոն ն բեռների ապահովագրության մեծ ծավալներով ն դրանց գրեթե 100 տոկոսանոց վերաապահովագրությամբ: Հարկ է նշել, որ ՀՀ ապահովագրական համակարգում հավաքագրված ապահովագրավճարների հանրագումարը 2000 թ. արդյունքներով կազմել է ՀՆԱ-ի 0.139-ը, իսկ մեկ շնչին ընկնող ապահովագրավճարների ծավալը՝ 350 դրամ: Այս նույն ցուցանիշները 1999 թ. համար կազմել են՝ համապատասխանաբար՝ 0.19 ն 285 դրամ, իսկ 1998 թ. համար՝ 0.099 ն 228 դրամ: Ակնհայտ է, որ զարգացած երկրների համեմատ նշված ցուցանիշների մակարդակը չափազանց ցածր է (ԱՄՆ-ում մեկ շնչին ընկնող ապահովագրավճարների ծավալը կազմում է 3000 ԱՄՆ դոլար): Հայկական ապահովագրական ընկերությունների կողմից հիմնականում իրականացվում են ապահովագրության հետնյալ տեսակները. » դժբախտ դեպքերից ապահովագրություն, » բեռների ապահովագրություն, » բժշկական ապահովագրություն, » ֆիզիկական ն իրավաբանական անձանց գույքի ապահովագրություն, » փոխադրամիջոցների ապահովագրություն, » երրորդ կողմի հանդեպ փոխադրամիջոցների սեփականատերերի քաղաքացիական պատասխանատվության ապահովագրություն, » ավիացիոն ռիսկերի ապահովագրություն, » շինմոնտաժային ռիսկերի ապահովագրություն, » շինարարների մասնագիտական պատասխանատվության ապահովագրություն, » գրավի ապահովագրություն, ֆինանսական ռիսկերի ապահովագրություն: Հայաստանի Հանրապետությունում ապահովագրական գործունեության իրավական դաշտի ձնավորումը նպաստեց քաղաքակիրթ ապահովագրական շուկայի առաջացմանը, որի շնորհիվ ներկա ժամանակահատվածում մեր հանրապետության ապահովագրական շուկայում ստեղծված վիճակը կարելի է բնութագրել հետնյալ կերպ.

ԲԱԺԻՆ 4.

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

1. օրենսդրությամբ հավասար պայմաններ են ստեղծվել ապահովագրական շուկայի սուբյեկտների ձնավորման, գործունեության ն զարգացման համար, 2. ապամոնոպոլացվել է ապահովագրական գործը, 3. օրենսդրորեն կարգավորվել է ապահովագրական ընկերությունների ֆինանսական կայունության ապահովումը, 4. ապահովագրական ընկերությունների ն ապահովագրական բրոքերների արտոնագրում ն գրանցում, 5. ապահովագրական գործունեության նկատմամբ պետական վերահսկողության սահմանում ն պետական կառավարման մարմնի առկայություն, 6. ապահովագրական, վերաապահովագրական ն ֆինանսատնտեսական գործունեության տարեկան աուդիտի անցկացում ու նրանց հաշվետվությունների, ապահովագրական գործարքների հաշվառման ձների ու ցուցանիշների սահմանում, 7. Հայաստանի Հանրապետության ապահովագրական շուկայի թափանցիկությունը արտասահմանյան կապիտալի համար, 8. ապահովագրական սուբյեկտների կողմից ապահովագրողների, բրոքերների, վերաապահովագրողների ազատ ընտրություն: Ելնելով ապահովագրական գործի կազմակերպման միջազգային փորձից, նկատի ունենալով հանրապետության ներկա տնտեսական իրավիճակը, իրավական դաշտում առկա թերությունները ն ապահովագրական ընկերությունների ֆինանսական թույլ կարողությունները՝ անհրաժեշտ է ապահովագրական շուկայի զարգացման ուղղությամբ լուծել հետնյալ խնդիրները. 1. մշակել ՀՀ ապահովագրական համակարգի ն ապահովագրական շուկայի զարգացման ռազմավարությունը, 2. իրականացնել ապահովագրական շուկան ֆինանսական շուկայի այլ հատվածների հետ ինտեգրացմանն ուղղված մոտեցումները ն ձնավորել դրա անհրաժեշտ նախադրյալները, 3. մշակել միջազգային ապահովագրական շուկայի հետ ազգային ապահովագրական շուկայի ինտեգրացման քաղաքականությունը, 4. իրականացնել համալիր միջոցառումներ ապահովագրական բիզնեսի ն կարգավորման ու վերահսկողության ոլորտների որակյալ կադրերի պատրաստման ու վերապատրաստման ուղղությամբ, 5. հստակեցնել ապահովագրական գործունեության պետական կարգավորման քաղաքականությունն ու դրա գերակայությունները: ՀՀ ապահովագրական համակարգում կատարվող բարեփոխումները սերտորեն կապված են հանրապետության տնտեսական ն սոցիալական ոլորտներում իրականացվող համակարգային ու ինստիտուցիոնալ բարեփոխումների հետ, քանի որ ապահովագրությունը՝ իրեն բնորոշ ֆինանսական հարաբերություններով, գործունեության մեխանիզմներով, հանդես է գալիս որպես ազգային անվտանգության չափազանց կարնոր բաղադրամաս ն ծառայում է ազգային, պետական խնդիրների լուծմանը: ՀՀ ապահովագրության ոլորտում անհրաժեշտ է նան պարտադիր ապահովագրության տեսակների ներդրումը: Հարկ է նշել, որ պարտադիր ապահովագրության տեսակները հիմնականում ունեն սոցիալական ուղղվածություն, ն դրանց նպատակը բնակչության շահերի պաշտպանությունն է: Այդպիսի ապահովագրության տե567

սակներից են ավտոտրանսպորտային միջոցների սեփականատերերի քաղաքացիական պատասխանատվության, հրդեհից ն բնական աղետներից շենքերի ն շինությունների, գործատուի պատասխանատվության, ծերության, հաշմանդամության, հիվանդություններից, գործազրկությունից ապահովագրությունները: Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ զարգացած երկրներում կյանքի ապահովագրություն իրականացնող ընկերությունների միջոցները՝ ապահովագրական պահուստները, տվյալ երկրում ներդրումների իրականացման կարնոր աղբյուր են, ուստի ՀՀ-ում նս կյանքի ապահովագրության համար անհրաժեշտ է պետական մակարդակով ստեղծել համապատասխան նախադրյալներ՝ կապված սոցիալ-տնտեսական կայունության, տնտեսական աճի ն բնակչության կենսամակարդակի բարձրացման ապահովման հետ: Հանդիսանալով ֆինանսական շուկայի առանձին օղակ՝ ապահովագրությունը մեծ ազդեցություն ունի տնտեսության իրական հատվածի վրա ն նպաստում է ֆինանսական շուկայի այլ հատվածների կայունության պահպանմանը: Ներկա փուլում ՀՀ օրենսդրությունը արգելում է բանկային ն ապահովագրական գործունեության համատեղումը, չնայած մի շարք երկրներում բանկերը ն ապահովագրական մարմինները զբաղվում են գործունեության այս երկու տեսակներով միաժամանակ: Այնուհանդերձ հանրապետությունում որդեգրված միջազգային չափանիշներին համապատասխանող քաղաքականությունը արդարացված է նրանով, որ ոչ բոլոր ֆինանսական հաստատություններն են ի վիճակի միաժամանակ կառավարել ռիսկերի այս խոշոր բաղկացուցիչ մասերը: Ապահովագրական շուկայի զարգացման ցածր մակարդակը ներկայումս ՀՀ-ում սահմանափակում է նան ֆինանսական շուկայի այլ հատվածների ն, հատկապես, փոխատվական կապիտալի ու արժեթղթերի շուկայի զարգացումը: Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Ինչո՞վ է պայմանավորված ապահովագրության անհրաժեշտությունը ն ի՞նչ դեր է կատարում հասարակությունում: 2. Ո՞րն է ապահովագրության տնտեսական բովանդակությունը ն օրենսդրորեն ինչպե՞ս է կարգավորվում: 3. Որո՞նք են ապահովագրության տեսակները, ն ովքե՞ր են մասնակից կողմերը: 4. Ի՞նչ է նշանակում ոչ կյանքի ապահովագրություն, որո՞նք են օբյեկտներն ու տեսակները: 5. Ի՞նչ է իրենից ներկայացնում կյանքի ապահովագրությունը ն ինչպիսի՞ տեսակներ ունի: 6. ՀՀ-ում ինչպե՞ս է կազմակերպվում ապահովագրության գործընթացը: 7. Ի՞նչ է նշանակում վերաապահովագրություն: Ովքե՞ր են մասնակիցները, ն ինչ տնտեսական պարտավորություններ են ծագում տվյալ գործընթացում: 8. Ինչո՞վ է գնահատվում ապահովագրական կազմակերպության գործունեությունը, ն ի՞նչ ֆինանսական մոդել գոյություն ունի: 9. Ինչպիսի՞ վիճակում է ապահովագրական գործը ՀՀ-ում, ն ի՞նչ զարգացման հեռանկարներ կան:

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական օրենսգիրք, ՀՀ կառավարության աշխատակազմի «Պաշտոնական տեղեկագիր» ՊՓԲԸ, Երնան, 1998թ.: 2. ՀՀ օրենքը «Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի մասին» (ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից, 30.06.96թ.): 3. ՀՀ օրենքը «Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին» (ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից, 30.06.96թ.): 4. ՀՀ օրենքը «Բանկերի ն վարկային կազմակերպությունների սնանկացման մասին» (ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից 23.10.2001թ.): 5.ՀՀ օրենքը «Բանկային գաղտնիքի մասին» (ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից, 07.10.96թ.): 6. ՀՀ օրենքը «Ֆիզիկական անձանց բանկային ավանդների հատուցումը երաշխավորելու մասին» (ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից, 24.11.2004թ.): 7. ՀՀ կենտրոնական բանկի «Բանկերի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի մեթոդիկան» (ՔԱՄԵԼՍ): 8. «Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող բանկերի, վարկերի ու դեբիտորական պարտքերի դասակարգման ն հնարավոր կորուստների պահուստների ձնավորման» կարգը: 9. «Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող բանկերի ինվեստիցիոն արժեթղթերում ներդրումների հնարավոր կորուստների պահուստի ձնավորման ն օգտագործման կարգը»: 10. Լ. Բադանյան, Բանկային գործի հիմունքներ, ուսում. ձեռն., Երնան, «Տնտեսագետ», 2003թ.: 11. Ս. Նահապետյան, «ՀՀ բանկային օրենսդրություն», Երնան, «Տիգրան Մեծ», 2003թ.: 11. Ս.Ս.Սուքիասյան, Առնտրային բանկերի գործունեության տնտեսական կարգավորման արդի հիմնախնդիրները, Մենագրություն, Երնան, «Տնտեսագետ», 2005թ.: 12. Ա.Սուվարյան, Դ.Սահակյան, Ռ.Սահակյան, Բյուջետավորումը որպես առնտրային բանկերի ֆինանսների օպերատիվ ն արդյունավետ կառավարման միջոց, «Տնտեսական կայունացման ն զարգացման հիմնախնդիրները», ԵՊՏԻ պրոֆեսորադասախոսական կազմի ն ասպիրանտների 18-րդ գիտական նստաշրջանի նյութեր, Երնան, 2003թ.: 13. կՏՍՈջՈՑպսՌ ՊպÿՑպսՖվՏրՑՌ ոՈվՍՏՉ ԸՐՎպվՌՌ (|Մ ՍՉՈՐՑՈս 2005 չՏՊՈ), ԼԸ «ԸՀԽԸ», ժՐպՉՈվ, 2006չ. 14. ըՈվՍՏՉրՍՈÿ րՌրՑպՎՈ ՀՏրրՌՌ, ծՈրՑՏսՖվՈÿ ՍվՌչՈ ոՈվՍՌՐՈ, Չ. 3-ւ ՑՏՎՈւ, Ծ., 1995. 15. ԺՏսՈվ ն.Ժ.Ի. Ռ ՊՐ., ԺպվՖչՌ, ոՈվՍՏՉրՍՏպ ՊպսՏ Ռ ՊպվպՋվՏ-ՍՐպՊՌՑվՈÿ տՏսՌՑՌՍՈ, տպՐ. ր Ովչս., խ., 1991. 16. ՀՏՊՋպՐ խպՐՏռ ԾՌսսպՐ, ԺՈՉՌՊ Ժ., "ԹՈվ-ղցջ", հՏՉՐպՎպվվօպ ՊպվՖչՌ Ռ ոՈվՍՏՉրՍՏպ ՊպսՏ, տպՐ. ր Ովչս., Ծ., 2000. 17. ՀՏցջ կ., ըՈվՍՏՉրՍՌռ ՎպվպՊՋՎպվՑ, տպՐ. ր Ովչս., Ծ., "ԺպսՏ", 1995. 18. ըՈվՍՏՉրՍՌռ տՏՐՑՒպսՖ, Ծ., «հԿԾԼծՁնԽ», 1994. 19. ըՈվՍՏՉրՍՏպ ՊպսՏ: րՑՐՈՑպչՌփպրՍՏպ ՐցՍՏՉՏՊրՑՉՏ, Ծ., ԼջՊ. ԸԿ "ԽՏվրՈսՑոՈվՍՌՐ", 1998. 20. ձրՏրՍՌվ Թ., հՏՉՐպՎպվվօռ ՍՏՎՎպՐփպրՍՌռ ոՈվՍ: ցտՐՈՉսպվՌպ Ռ ՏտպՐՈՓՌՌ, Ծ., "Թրպ Պսÿ ՉՈր", 1993. 21. ԾՈրսՈփպվՍՏՉ Շ., ՁպւվՏսՏչՌÿ Ռ ՏՐչՈվՌջՈՓՌÿ ՐՈոՏՑօ ոՈվՍՈ, ՑպՏՐՌÿ Ռ տՐՈՍՑՌՍՈ, Ծ., ԿԿԿ ԼջՊՈՑպսՖրՑՉՏ ԽՏվրՈսՑՌվչՏՉՈÿ ԽՏՎտՈվՌÿ "ԺպՍՈ", 1998. 22. ԾՈՍ-ծՏՑՏվ Ժ., ըՈվՍՌ վՈ ՐՈջՉՌՉՈ'քՌւրÿ ՐօվՍՈւ, Ց. 1-2, Ծ., "ՂՌվՈվրօ Ռ րՑՈՑՌրՑՌՍՈ", 1994. 23. ըցւՉՈսՖՊ ը., ՁպւվՌՍՈ ոՈվՍՏՉրՍՏչՏ ՊպսՈ, Ծ., "ԺԼհ", 1994. 24. ճպՐՍՈրՏՉ Թ.ժ., ՂՌվՈվրՏՉօռ ՈվՈսՌջ Չ ՍՏՎՎպՐփպրՍՏՎ ոՈվՍպ, Ծ., "ԼվՒՐՈ-Ծ", 1995.

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ԲԱԺԻՆ 5

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎճԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

ԳԼՈՒԽ 22

ՀՀ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

22 .1. ՓՈՂԻ ԾԱԳՈՒՄԸ ԵՎ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

22.1.1. Մետաղական փողեր: Թղթադրամներ ն վարկային դրամներ Փողերի առաջացումը ոչ թե պատահական, այլ օրինաչափ երնույթ էր` պայմանավորված մարդկային պատմության զարգացման օբյեկտիվ ընթացքով: Փողերը ծագել են նախնադարյան համայնական հասարակարգի քայքայման անցումային ժամանակահատվածում: Աշխատանքի առաջին խոշոր հասարակական բաժանման` բարբարոս զանգվածներից խաշնարածների առանձնացման հետնանքով անասունները վերածվում են փոխանակման գլխավոր առարկաների: Վերջինիս վառ ապացույցն են փողերի լատինական ն հին ռուսական անվանումները: Այսպես՝ փողերի լատինական անվանումը՝ «ք6ՇսոiՅ», առաջացել է «ք6ՇսՏ» - անասուն բառից, ինչպես ն ռուսերեն «ՑՏՉՈՐ» բառը, որը ձնավորվել է թուրքական «տավար»` անասուն բառից: Դեռնս հին հույն ողբերգակ Հոմերոսը (մ.թ.ա. Մ|||-Մ||դդ.) որպես արժեչափ կիրառում էր ցլերին: Օրինակ՝ ոսկյա զենքն ու զրահը գնահատվում էր 100 ցլերով: Անասունների թիվը հաշվառվում էր գլխաքանակով` լատինական «ՇՅքսt» բառով, ինչն էլ հիմք հանդիսացավ ժամանակակից «կապիտալ» ն «կապիտալիզմ» բառերի առաջացման համար: Ժամանակակից Գերմանիայի տարածքում մ.թ.ա. | հազարամյակում գործում էին, այսպես կոչված, «կովե փողերը»: Ուշագրավ է այն փաստը, որ մի շարք պետություններում փողի գործառույթներն իրականացնում էին որոշ ապրանքատեսակներ: Այսպես՝ հյուսիսային ժողովուրդների մոտ (Հյուսիսային Ամերիկա, Ալյասկա, Սիբիր) արժեչափի գործառույթն իրականացնում էր եղջերուն, այլ ազգությունների մոտ` շաքարը, փղոսկրը, մորթին, ափիոնը ն այլն: Հին Մեքսիկայում, Հոնդուրասում, Նիկարագուայում որպես մանր փողեր ծառայում էին կակաոյի հատիկները, Պերուի ն Բոլիվիայի որոշ տարածաշրջաններում` պղպեղը, Ամերիկայի մեծ մասում` ծխախոտի տերնները, իսկ Մոնղոլիայում` աղյուսաթեյը: Աֆրիկայի շատ ցեղերի մոտ փողերի գործառույթն իրականացնում էր մեկ շիշ ռոմը: Հանրահայտ ճանապարհորդ

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

Պրժնալսկին 1 ոչխարի դիմաց «վճարում էր» 12-15, իսկ մեկ ուղտի դիմաց` 120-150 աղյուս: Իսկ հասարակածային Աֆրիկայում, Գվինեայում ն Ռուսիայում արժեչափի ն վճարաչափի գործառույթն իրականացվում էր ստրուկների միջոցով: Սպարտայում, Սենեգալում որպես փողեր կիրառվում էին երկաթաթիթեղները: Եգիպտոսի փարավոնները Սիրիայից որպես տուրք գանձում էին արծաթե օղակներ ն երկաթե աղյուսներ: Անհայտ է անտիկ աշխարհի մետաղական փողերի առաջացման ճշգրիտ վայրը: Այդուհանդերձ պատմաբանները գտնում են, որ առաջին դրամները հայտնվել են Չինաստանում մ.թ.ա. 2|| դարում, իսկ այնուհետն` մ.թ.ա. Մ|| դարում, համաձայն Հերոդոտոսի, փոքրասիական Լիդիա պետությունում` Հիգես թագավորի տիրապետության տարիներին: Լիդիական փողերը ձուլվում էին էլեկտրից, այսինքն` ոսկու ն արծաթի բնական համաձուլվածքից: Որո՞նք էին մետաղական դրամների շրջանառության բնորոշ առավելությունները վերոնշյալ ժամանակաշրջանում: Նախ՝ մետաղական փողերը գրեթե երբեք չէին վնասվում կամ մաշվում, ինչի շնորհիվ դրանց կարելի էր կուտակել ն պահել երկար ժամանակ: Բացի այդ, դրանք հեշտությամբ բաժանվում էին առավել փոքր մասերի` դրանով իսկ օժանդակելով մանր առնտրային գործարքների իրականացմանը: Առաջին ոսկյա մետաղադրամները ձուլվել են լիդիական մեկ այլ թագավոր՝ Քրեզի տիրապետության տարիներին` մ.թ.ա. Մ| դարում: Իսկ նույն ժամանակահատվածում Չինաստանում, Հնդկաստանում ն Սիրիայում սկսում են ձուլվել բրանզե ն պղնձե մետաղադրամներ: Աստիճանաբար հիմնական դրամական մետաղները ձուլվում են ոսկուց ն արծաթից, իսկ պղինձն ու բրոնզը սպասարկում են միայն մանր առնտրական գործարքները տեղական շուկայի շրջանակներում: Ուշագրավ է ոսկու ն արծաթի հարաբերակցության էվոլյուցիան: Անտիկ ժամանակներում այն տատանվում էր 1:10-ից մինչն 1:16-ի սահմաններում, իսկ 22 դարի սկզբներին` 1:38-1:39: Փողերի աստիճանական տարածման գործընթացն առավել ակնառու դարձնելու նպատակով համառոտակիորեն դիտարկենք այդ ժամանակվա պատմաաշխարհագրական քարտեզը: Հին Հունաստանի դրամները Մ.թ.ա. Մ||-Մ| դարերում Հին Հունաստանի քաղաքների մեծ մասում սկսում են ձուլվել փողեր, որոնք ունեցել են տարբեր անվանումներ՝ տալանտ, մինա, ստատեր, դրահմա, օբոլ ն այլն: Այդ տարիներին գործում էր հունական դրամական երկու համակարգ: Առաջինը հիմնված էր ոսկյա ստատերների վրա, մասնավորապես` Միլեթյան (մ.թ.ա. Մ||-Մդդ.), Ֆոկեյան (մ.թ.ա. Մ|-Մդդ.) ն Պարսկական (մ.թ.ա. Մ|-|Մդդ.) համակարգերը: Իսկ երկրորդ դրամական համակարգին են վերաբերում էգինյան, էֆբեյան, Կորինֆյան համակարգերը (մինչն մ.թ.ա. |Մ դար): Վերոհիշյալ մետաղական համակարգերը ստեղծվել էին Հունաստանում ն հելենական երկրներում: Բացի ոսկյա ն արծաթյա դրամներից, Հին Հունաստանում ձուլվում էին նան պղնձյա դրամներ` լեպտաներ: Հռոմեական կայսրության դրամները Առաջին հռոմեական փողերը ձուլվել են պղնձից ն բրոնզից մ.թ.ա. 338թ. ն անվանվել են ասսեր: Առաջին մետաղադրամները, որոնք ծանրակշիռ դեր ունեցան Արնելյան ն Կենտրոնական Եվրոպայի երկրների տնտեսական կյանքում, հռոմեա571

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

կան արծաթե դենարիներն էին: Վերջիններիս կշիռն էապես կայունանում է հռոմեական կայսր Ներոնի (մ.թ. 54-68թթ.) կողմից իրականացված դրամական բարեփոխումների արդյունքում: Սակայն աստիճանաբար դենարիների որակը սկսում է վատանալ, ն մ.թ. || դարում դրանցում արծաթի քանակությունը պակասում է շուրջ 2 անգամ: Հռոմեական դրամական համակարգը, որը հենվում էր Հուլիոս Կեսարի ոսկե դրամների, իսկ ավելի ուշ՝ ոսկյա սոլիդուսների վրա, գոյատնեց շուրջ 12 դար՝ մինչն 1203 թվականի Կոնստանդնուպոլսի թալանումը: 214թ. սկսվում են առավել խոշոր ն ծանր արծաթե դրամների (4,7-5,3գ) հատումները, որոնց անվանում են անտոնինիաներ` ի պատիվ հռոմեական կայսր Մարկ Ավրելիոս Անտոնիոսի: Մ.թ. ||| դարի կեսերին անտոնինիաները շրջանառությունից դուրս են հանում դենարիներին, իսկ վերջիններս վերածվում են գրեթե պղնձե մետաղադրամների, քանի որ իրենց մեջ պարունակում էին արծաթի քիչ քանակություն: Բյուզանդական դրամներ Արծաթե դրամների, կամ, այսպես կոչված, հեքսագրամների ձուլումը Բյուզանդիայում բուռն կերպով սկիզբ է առնում մ.թ. 615 թվականին` բյուզանդական Հերակլես կայսրի տիրապետության տարիներին: Այնուհետն առաջ են գալիս ոսկյա բյուզանդական «նոմիզմները» կամ, ինչպես դրանց ներկայումս ընդունված է անվանել, «սոլիդները»: Վերջիններիս վրա մի կողմից պատկերված է կայսրի, իսկ մյուս կողմից` Քրիստոսի դիմապատկերները: Բյուզանդական փողերը արնմտաեվրոպական մետաղադրամների հետ առավել լայնամասշտաբ շրջանառության մեջ են գտնվել մ.թ. 2|-2|| դարերում: Արնելքի դրամներ Արնելքի հանրահայտ դրամների շարքին են դասվում Արաբական խալիֆաթի դիրհեմները` հիմնված հունական «դրահմ» փողի անվան վրա: Դիրհեմները ձուլվում էին խալիֆաթի տարածքի տարբեր կենտրոններում` Միջին Ասիայի քաղաքներում, Իրանում, Փոքր Ասիայում ն Աֆրիկայում: Տարբեր դինաստիաների անվանումների հետ կապված` տարբերում էին աբբասիդյան, օմայադյան ն այլ դիրհեմներ, որոնք բոլորն ունեին մեկ ընդհանուր անվանում` քուֆիական փողեր («քուֆի»` Մ|| դարում Իրաքի ալ Քուֆե քաղաքում առաջացած նամակի յուրահատուկ ձն): Այդ տարիներին պակաս կարնոր նշանակություն չունեին նան սասանյան դրահմաները |Մ-Մ||դդ., որոնք, այնուամենայնիվ, իրենց շրջանառության ծավալներով զիջում էին դիրհեմներին: Արնմտաեվրոպական դրամներ Արնմտաեվրոպական դրամների շարքում առանձնանում էին գերմանական պֆենիգները, անգլո-սաքսոնյան պեննիները, Հունգարիայի, Չեխիայի դենարիները: Վերջիններս ձուլվում էին արծաթից` շուրջ 1,5 սմ տրամագծով, ն դրանք բոլորը տարբերվում էին միմյանցից: Գերմանական փողերի մեծ մասը կշռում էին 1,2 գ, իսկ անգլո-սաքսոնյանները` 1,3-1,5 գ: Այնուհետն շրջանառության մեջ սկսում են ակտիվանալ ֆրիսլանդական պֆենիգները, հատկապես ներկայիս Նիդեռլանդների ն Բելգիայի տարածքներում: Մ-Մ| դդ. նշանավորվել են որպես ոսկու ուժգին ներհոսք ֆրանկների երկիր: Հիմնականում խոսքը վերաբերում էր հռոմեական ոսկուն, որը մուտք էր գործում ռազմական ավարի տեսքով: Սակայն աստիճանաբար հռոմեական փողերը դուրս են գա572

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

լիս շրջանառությունից, ն սկսվում է արծաթե, իսկ ավելի ուշ` ոսկե մետաղադրամների ձուլման գործընթացը: Անգլիայում ոսկեդրամների առաջին ձուլումը կատարվել է Հենրիխ |||-ի, իսկ Գերմանիայում` Ֆրիդրիխ ||-ի տիրապետության տարիներին: Սակայն ոսկու զանգվածային ձուլումը Գերմանիայում սկիզբ է առնում 2|Մ դարից սկսած: Մինչ այդ շրջանառության մեջ էին գտնվում իտալական ֆլորինը ն դուկատը: Հայաստանի դրամներ Հայաստանի տարածքում հայտնաբերված ամենահին դրամները վերաբերում են մ.թ.ա. Մ|-Մ դդ.: Դրանք Աքեմենյան, Միլեթյան ն Աթենյան արծաթե դրամներ են: Մետաղադրամները Հայաստանում մեծ տարածում են գտել հելլենիստական դարաշրջանի (մ.թ.ա. |Մ դարի երկրորդ կես) սկզբից: Միջազգային առնտրի շնորհիվ Ալեքսանդր Մակեդոնացու (մ.թ.ա. 336- 323թթ.) արծաթե դրամները Փոքր Ասիայից ն Միջագետքից թափանցում էին հայկական շուկաներ: Մ.թ.ա. ||| դ. հայ արքաները՝ Արշամը, Քսերքսեսը, Աբդիսարեսը Ծոփքում մետաղադրամներ էին հատում: Սրանք առաջին հայկական դրամներն էին: Արտաշեսյան հարստության ժամանակաշրջանից (մ.թ.ա. 189 թ.- մ.թ. 6 թ.) մեզ են հասել համեմատաբար մեծ թվով դրամներ: Միջազգային շրջանառություն հայկական դրամները կատարել են Տիգրան Մեծի գահակալության (մ.թ.ա. 95-55թթ.) տարիներին: Դրանք թողարկում էին ինչպես Հայաստանում (Արտաշատ, Տիգրանակերտ), այնպես էլ Սիրիայի (Անտիոք, Դամասկոս) քաղաքներում: Արաբական խալիֆայության կողմից Հայաստանը նվաճելուց (Մ|| դ. երկրորդ կես) հետո դրամաշրջանառությունը կատարվում էր Օմայանների տոհմի, իսկ ավելի ուշ՝ Աբբասյանների դրամներով: Շրջանառության մեջ Արաբական խալիֆայության դրամները հանդես են եկել հիմնականում արծաթե դիրհեմներով ն պղնձե ֆելսերով: 2 դ. վերջից արծաթե դիրհեմները իրենց տեղը զիջում են բյուզանդական ոսկե դրամներին: Վերջիններս տարածաշրջանում հանդես են գալիս համաշխարհային դրամի դերում: Զուգահեռ շրջանառության մեջ սկսում են թափանցել սելջուկ տիրակալների մետաղադրամները: 2||| դ. 30-ական թվականներից սկսած՝ Հայաստանի դրամաշրջանառության մեջ թափանցում են մոնղոլական տիրակալների դրամները: Նրանց հիմնական թողարկումները եղել են արծաթե դիրհեմներն ու երկդիրհեմները ն սակավաթիվ պղնձե ֆելսերը: Հետագայում դրամաշրջանառությունը Հայաստանում սպասարկվում էր թուրքական ծագման մահմեդական տոհմերի դրամներով: 2Մ| դ-ից սկսած՝ Հայաստանում դրամաշրջանառությունը սպասարկվում է հիմնականում իրանական շահերի դրամներով: 2Մ|| դ-ում շրջանառությունում նկատվում է արնմտաեվրոպական թալերների զանգվածային թափանցում: Թղթային դրամանիշերը ստորաբաժանվում են 2 տեսակների. 1. պետական, որոնք թողարկվում են գանձապետարանների կողմից (գանձապետական տոմսեր), 2. վարկային կամ բանկային, որոնք կոչվում են բանկային տոմսեր կամ բանկնոտներ (ԵՅոk ոօt6Տ). Գանձապետական տոմսերն ընդունված է անվանել ուղղակի թղթադրամներ ի տարբերություն բանկնոտների, որոնք իրենց էությամբ համալրում են վարկային փո573

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ղերի շարքը: Պատմականորեն թղթային դրամանիշերը ծագել են վարկային փողերից ավելի ուշ, քանի որ բանկնոտներն առաջացել են վարկային հարաբերությունների զարգացմանը համընթաց: Թղթադրամները համարվում էին «լիարժեք» դրամանիշեր, քանի որ առավել հարմար էին շրջանառության տեսանկյունից, ինչն էլ հիմք հանդիսացավ մետաղական փողերից թղթադրամներին անցնելու համար: Ուստի, շրջանառության մեջ թղթադրամների երնան գալը պայմանավորված էր ապրանքադրամական հարաբերությունների համեմատական զարգացմամբ ն թղթային դրամանիշերի նկատմամբ վստահության բարձրացմամբ: Թղթադրամների առաջացման պատմությունը, ամենայն հավանականությամբ, վերաբերում է մ.թ.ա. | դարին, իսկ առաջին թղթային փողերը եղել են կաշվե փողերը: Այդ տարիներին Չինաստանում հայտնվեցին սպիտակ եղջերվի մորթուց կարված առաջին «թղթադրամները», որոնք քառանկյուն էին ն իրենց վրա կրում էին մի շարք տարբերանշաններ ու կնիքներ: Դրանք օժտված էին տարբեր գնողունակությամբ ն պարտադիր կարգով (ընդհուպ մինչն մահվան սպառնալիքի տակ) շրջանառվում էին բոլոր ոլորտներում: Այդ ժամանակաշրջանում թղթադրամների ծագումը կապված էր Չինգիզ խանի թոռան` Խուբիլայա խանի անվան հետ: Թղթադրամների լայն տարածումը սկիզբ է առնում 17-րդ դարից: Ինչպես նշում էր անգլիական դասական տնտեսագիտական տեսության ներկայացուցիչ Ադամ Սմիթը, թղթադրամները պետք է դիտարկվեն որպես շրջանառության առավել էժանագին գործիքներ թեկուզ այն պարզ պատճառով, որ տրիլիոնավոր դոլարների, մարկերի, ֆրանկների ն այլ դրամական միավորների հասնող ապրանքաշրջանառության մասշտաբները երբեք չէին կարող ապահովվել ոսկու կողմից: Դա էր պատճառը, որ անցումը թղթադրամների կտրուկ ընդարձակեց ապրանքաշրջանառության շրջանակները: ԱՄՆ-ում թղթադրամներն առաջին անգամ հայտնվեցին շրջանառության մեջ 1690թ., Ֆրանսիայում` 1571թ., իսկ Ռուսաստանում` 18-րդ դարում` Եկատերինա ||-ի տիրապետության տարիներին: Գոյություն ունեն թղթադրամների թողարկման մի շարք պատճառներ. » պետական բյուջեի պակասուրդի ֆինանսավորումն իրականացնելու համար, » պատմական որոշակի ժամանակահատվածներում (պատերազմներ, բնական աղետներ, հեղաշրջումներ ն այլն) թղթադրամների նկատմամբ պահանջարկի կտրուկ բարձրացման պատճառով, » պետության վճարային հաշվեկշռի խրոնիկ պակասուրդի պատճառով, » մետաղադրամների մաշվածության, կորստի ն այլ տեխնիկական պատճառներով: Թղթադրամները թողարկվում են գանձապետարանների կողմից ն հենվում են պետության վերաբաշխման գործառույթի վրա: Իսկ դա նշանակում է, որ թղթադրամների թողարկումն իրականացվում է` ելնելով պետբյուջեի պակասուրդից, այլ ոչ թե ապրանքային շրջանառության պահանջարկից: Վարկային փողերը ծագում են փողի` որպես վճարման միջոցի, գործառույթի հիման վրա, երբ դրանք հանդես են գալիս որպես պարտավորություն, իսկ վերջինս էլ

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

պետք է մարվի նախասահմանված ժամկետում իրական փողերի միջոցով: Վարկային փողերն անցել են զարգացման հետնյալ ուղին. մուրհակներ, բանկնոտներ, չեկեր (վճարագրեր), էլեկտրոնային փողեր: Պատմականորեն վարկային փողերի առաջին դրսնորումները սկզբում եղել են մուրհակները, իսկ այնուհետն` բանկնոտները: Դրանք ծագել են պարտքային պարտավորությունների շրջանառության հիման վրա: Ինչպես նշում էին Կ. Մարքսն ու Ֆ. էնգելսը, մուրհակների տրամադրումը հնարավորություն է տալիս ապրանքը վերածել վարկային փողերի, իսկ մուրհակների հաշվառումը վերոհիշյալ փողերը վերածում է այլ փողերի կամ բանկնոտների: Սկզբնական շրջանում բանկնոտներն ունեին կրկնակի ապահովվածություն. առնտրային կամ ապրանքային երաշխիք, քանի որ դրանք թողարկվում էին առնտրային մուրհակների հիման վրա, ն ոսկե երաշխիք, քանի որ ապահովվում էր նրանց ազատ փոխանակումը ոսկով: Այդպիսի բանկնոտներն անվանվում էին դասական ն օժտված էին բարձր իրացվելիությամբ ն կայունությամբ: Այսպիսով՝ բանկնոտն իրենից ներկայացնում է անժամկետ պարտքային պարտավորություն, որն ապահովվում է տվյալ պետության կենտրոնական բանկի հասարակական երաշխիքով: Ժամանակակից բանկնոտն, ըստ էության, կորցրել է վերը հիշատակված հանրահայտ երկու երաշխիքները. կենտրոնական բանկերի կողմից վերահաշվառվող ոչ բոլոր մուրհակներն են ապահովված ապրանքներով, ն բացակայում է դրանց փոխանակումը ոսկով: Ներկայումս բանկնոտը շրջանառության մեջ է մտնում պետության բանկային վարկավորման, առնտրային ն մասնագիտացված բանկերի միջոցով տնտեսության վարկավորման, ինչպես նան տվյալ երկրի բանկնոտներով արտարժույթի փոխանակման ճանապարհով: Ժամանակակից պայմաններում կենտրոնական բանկերի կողմից թողարկվող բանկնոտները հանդես են գալիս որպես ազգային փողեր տվյալ պետության ամբողջ տարածքում: Վարկային փողերն օժանդակում էին կապիտալի կենտրոնացման ու համակենտրոնացման գործընթացին, բաժնետիրական գործի զարգացմանը, ինչն էլ, իր հերթին, որոշակի հիմքեր ստեղծեց մոնոպոլիաների ձնավորման ու զարգացման համար: Վարկային փողերի մյուս տեսակներին հանգամանորեն կանդրադառնանք հաջորդ պարագրաֆներում: 22.1.2. Բիմետալիզմ ն մոնոմետալիզմ: Միջազգային արժութային համակարգեր Դրամական համակարգը տվյալ պետության դրամաշրջանառության կազմակերպման ձնն է, որը ձնավորվել է 2Մ|-2Մ|| դդ.: Այն ստորաբաժանվում է 2 խոշոր խմբի. 1. Մետաղական շրջանառության համակարգ, որը հիմնվում է իրական փողերի (ոսկեդրամների, արծաթե դրամների) վրա, իսկ շրջանառվող բանկնոտները հեշտորեն փոխակերպվում են իրական փողերի: 2. Թղթադրամային ն վարկային շրջանառության համակարգ, որի դեպքում շրջանառության մեջ են գտնվում թղթադրամները (գանձապետական տոմսերը) կամ վարկային փողերը (բանկնոտները, մուրհակները ն այլն):

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Մետաղական դրամաշրջանառության համակարգում գործում էր դրամական համակարգի երկու տեսակ՝ բիմետալիզմն ու մոնոմետալիզմը: Բիմետալիզմը (Ց|ԽԷ1ՃԼԼ|ՏԽ) դրամական համակարգ է, որի դեպքում համընդհանուր համարժեքի դերն իրականացնում են 2 տեսակի մետաղներ՝ արծաթը ն ոսկին: Այս դեպքում երկու մետաղներից էլ ազատ կերպով ձուլվում էին դրամներ, ն թույլատրվում էր դրանց անսահմանափակ շրջանառություն: Շուկայում միննույն ապրանքների գծով սահմանվում էին երկու տեսակի գներ: Բիմետալիզմը լայն տարածում ստացավ 2Մ|-2Մ|| դդ., իսկ Արնմտյան Եվրոպայի մի շարք երկրներում՝ 2|2 դարում: 1865թ. Ֆրանսիան, Բելգիան, Շվեյցարիան ն Իտալիան փորձեցին պահպանել բիմետալիզմը՝ «Լատինական դրամական միություն» կոչվող միջազգային համաձայնության հիման վրա, ըստ որի՝ թույլատրվում էր դրամների ազատ հատում (ձուլում) ոսկուց ն արծաթից՝ պահպանելով դրանց միջն 1:15,5 հարաբերակցությունը: Այդուհանդերձ, երկմետաղական դրամական համակարգը չէր համապատասխանում տնտեսության զարգացման պահանջներին, իսկ կապիտալիզմի զարգացումը պահանջում էր կայուն փողեր, միասնական համընդհանուր համարժեք, ն աստիճանաբար բիմետալիզմն իր տեղը զիջեց մոնոմետալիզմին: Մոնոմետալիզմը (ԽՕNՕԽԷ1ՃԼԼ|ՏԽ) դրամական համակարգ է, որի դեպքում մեկ մետաղը (ոսկին կամ արծաթը) ծառայում է որպես համընդհանուր համարժեք ն դրամաշրջանառության հիմք: Արծաթե մոնոմետալիզմը գործում էր Ռուսաստանում՝ 1843-1852 թթ., Հնդկաստանում՝ 1852-1893 թթ., Հոլանդիայում՝ 1847-1875 թթ.: Պատմությանը հայտնի են փողային ստանդարտների հետնյալ տեսակները. 1. փողի ստանդարտի բացակայություն ն ապրանքափոխանակության (բարտերի) օգտագործում, 2. մինչմետաղական ստանդարտ (որպես փողեր օգտագործվում էին անասուններ, մորթեղեն ն այլն), 3. մետաղական մոնետարիզմ (որպես փողեր օգտագործվում էին զանազան մետաղների, օրինակ` ոսկու, արծաթի, երկաթի, բրոնզի, պղնձի կտորներ), 4. ոսկեդրամի ստանդարտ կամ ոսկեվարկային մոնետարիզմ, 5. ոսկեձուլակտորների ստանդարտ, 6. ոսկեդնիզային ստանդարտ, 7. ոսկու ապամոնետարիզացում, որին կանդրադառնանք քիչ ավելի ուշ: Ոսկե մոնոմետալիզմը (ստանդարտը)՝ որպես դրամական համակարգ, առաջին անգամ ձնավորվեց Մեծ Բրիտանիայում՝ 2Մ||| դարի վերջին: Այնուհետն՝ 2|2 դարում այն տարածվեց աշխարհում. Գերմանիայում՝ 1871-1873 թթ., Շվեդիայում, Նորվեգիայում ն Դանիայում՝ 1873 թ., Ֆրանսիայում՝ 1876-1878 թթ., Ավստրիայում՝ 1892 թ., Ռուսաստանում ն ճապոնիայում՝ 1897 թ., ԱՄՆ-ում՝ 1900թ.: Գրեթե ողջ 2|2 դարը ն 22 դարի սկիզբը ոսկին կենտրոնական տեղ էր զբաղեցնում միջազգային արժութավարկային համակարգում: Ոսկե մոնոմետալիզմի տարատեսակները երեքն են. » ոսկեդրամի ստանդարտ, որի պայմաններում բանկերի կողմից իրականացվում էր ոսկեդրամների ազատ հատում (այն գոյատնեց ընդհուպ մինչն 22 դարի սկզբները),

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

» ոսկե ձուլակտորների ստանդարտ, որի պայմաններում ոսկին կիրառվում էր միայն միջազգային հաշվարկներում (այն գոյատնեց մինչն Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը), » ոսկե դնիզային (արտարժութային) ստանդարտ, որի պայմաններում ոսկու հետ համատեղ միջազգային հաշվարկներում օգտագործվում էին ոսկու ստանդարտի համակարգի անդամ պետությունների ազգային արժույթները: Այն հայտնի է նան որպես Գենուեզյան արժութային համակարգ (այն գոյատնեց 1922թ. մինչն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկիզբը): Ոսկու ստանդարտը սկսեց իր գործունեությունը 1821թ., երբ նապոլեոնյան պատերազմների ավարտին Բրիտանական կայսրությունը ֆունտ ստեռլինգը դարձրեց փոխարկելի ոսկու նկատմամբ: Նրա օրինակին հետնեց նան Միացյալ Նահանգները: Ոսկեդրամի ստանդարտը իր գագաթնակետին հասավ 1880-1914թթ.: Իրավաբանորեն այս համակարգն ամրագրվեց 1867թ. Փարիզյան նստաշրջանում, ուր ոսկին ճանաչվեց որպես համաշխարհային միակ փող: Ոսկու ստանդարտի գոյության պայմաններում էմիսիոն բանկի մետաղական պաշարը ծառայում էր որպես փողերի ապահովման երաշխիքային ֆոնդ: Պարտադիր ոսկու ծածկույթի առկայությունը հնարավորություն էր ընձեռում իրականացնել կոշտ վերահսկողություն կանխիկ փողերի բացթողնման նկատմամբ: 22 դարի 30-ական թվականներին համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի տարիներին (1929-1933թթ.) երկրների մեծ մասում ոսկու ստանդարտի վերացումից հետո մետաղական պաշարը դադարեց հանդես գալ որպես էմիսիայի սահմանափակիչ, վերակողմնորոշվեց ն վերածվեց միջազգային վճարումների երաշխիքային-ապահովագրական ֆոնդի: Բացի թանկարժեք մետաղներից, կենտրոնական բանկերը պահպանում են նան խոշոր արտարժութային պահուստներ՝ իրենց ազգային արժույթի փոխարժեքի (կուրսի) պահպանման նպատակով՝ արտարժութային շուկայում գործառնությունների (ինտերվենցիաների) իրականացման օգնությամբ: Ոսկու ստանդարտը բնութագրվում էր ոսկյա փողերի շրջանառությամբ ն ոսկու հետ թղթային ն վարկային փողերի ազատ փոխանակմամբ: Դասական ոսկու ստանդարտը գոյատնեց մինչն 1914 թվականը՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմը: Այն օժտված էր երկու հիմնական առանձնահատկություններով: Նախ՝ երկիրը համարվում էր ոսկե ստանդարտային, եթե նրա կենտրոնական բանկը երաշխավորում էր ոսկու ազատ առքն ու վաճառքը հաստատագրված գներով, համախառն դրամաշրջանառության պայմաններին համապատասխան: Այնուհետն, տվյալ երկրի ռեզիդենտներին ազատ իրավունք էր վերապահվում արտահանել կամ ներմուծել ոսկի: Այս երկու պայմանները համատեղ ձնավորում էին վճարային հաշվեկշռի կարգավորման զուտ հաստատագրված փոխանակման մեխանիզմը: Հաստատագրված փոխանակային փոխարժեքները ձնավորվում էին այն գների հարաբերակցությամբ, որոնցով կենտրոնական բանկերը պարտավորվում էին գնել կամ վաճառել ոսկին: Ոսկու ազատ արտահանումն ու ներմուծումը ստեղծում էին դրամական միջոցներ, որոնց շնորհիվ կարգավորվում էին արտարժույթների ակտիվների ու պասիվների միջն եղած տարբերությունները՝ հաստատագրված փոխանակային փոխարժեքներով: Այս տեսանկյունից ոսկու ստանդարտը դրսնորվեց որպես արտադրության, արտաքին տնտեսական կապերի, դրամաշրջանառության,

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

վճարային հաշվեկշիռների ն, ընդհանուր առմամբ, միջազգային հաշվարկների տարերային կարգավորիչ: Ուշագրավ է այն փաստը, որ ոսկեդրամի ստանդարտի բուռն տիրապետության տարիներին միջազգային գրեթե բոլոր հաշվարկներն իրականացվում էին արտարժույթով արտահայտված փոխանցովի մուրհակներով (տրատտաներով), իսկ ոսկին հանդես էր գալիս միայն որպես երկրի միջազգային հաշվարկների հաշվեկշռի պասիվային սալդոյի վճարման միջոց: Աստիճանաբար ոսկեդրամի ստանդարտն իրեն սպառեց, քանի որ չէր համապատասխանում կարգավորվող շուկայական տնտեսության պահանջներին ն աճող տնտեսական կապերի պահանջներին: Առաջին համաշխարհային պատերազմը նշանավորվեց համաշխարհային արժութային համակարգի ճգնաժամով, ն ոսկեդրամի ստանդարտը դադարեց հանդես գալ որպես դրամական ն արժութային համակարգ: Ոսկյա դրամի ստանդարտը որոշակի առումով նման է ոսկյա ձուլվածքի ստանդարտին, որը ներդրվեց Եվրոպայում Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին (Մեծ Բրիտանիա, Ֆրանսիա ն այլն) ն հնարավորություն էր ընձեռում ոսկու հետ արժենշանների փոխանակում՝ ոսկու ստանդարտ ձուլվածքին համապատասխան գումարի ներկայացմամբ: Գենուեզյան միջազգային տնտեսական նստաշրջանը 1922թ. ամրագրեց անցումը ոսկեդնիզային ստանդարտին: Շրջանառության մեջ հայտնվեցին, այսպես կոչված, «դնիզները» կամ միջազգային հաշվարկների համար նախատեսված արտարժութային դրամական միջոցները: Ոսկեդնիզային ստանդարտը գործում էր հետնյալ հիմնարար սկզբունքներով. » Համակարգի հիմքում ընկած էին ոսկին ն դնիզները: Այդ տարիներին 30 երկրների դրամական համակարգերը հենվում էին ոսկեդնիզային ստանդարտի վրա: Այդուհանդերձ, միջպատերազմական ժամանակահատվածում պահուստային արժույթի կարգավիճակն այդպես էլ պաշտոնապես չամրագրվեց որնէ արտարժույթով: » Պահպանվեցին ոսկե պարիտետները: Ոսկու հետ արտարժույթների փոխարկումը սկսեց իրականացվել ոչ միայն անմիջականորեն, այլն անուղղակի, միջնորդավորված կերպով` այլ արտարժույթներով, ինչը Առաջին համաշխարհային պատերազմի հետնանքով տնտեսապես թուլացած պետություններին թույլ տվեց տնտեսել ոսկու պաշարները: » Վերականգնվեց ազատ տատանվող արժութային փոխարժեքների ռեժիմը: » Արժութային կարգավորումը սկսեց իրականացվել ակտիվ արժութային քաղաքականության, միջազգային նստաշրջանների, խորհրդաժողովների ընթացքում: Թեն ազատ տատանվող արժութային փոխարժեքների ռեժիմի վերականգնման շնորհիվ 1922-1928թթ. նկատվեց արժութային որոշակի կայունություն, սակայն դա երկար չտնեց 30-ական թվականների հանկարծահաս համաշխարհային ճգնաժամի պատճառով: Այն տնեց 1929-1936թթ., որի ընթացքում արժութային ճգնաժամը միաձուլվեց համաշխարհային տնտեսական ն դրամավարկային ճգնաժամերի հետ: Մի շարք արտարժույթների փոխարժեքները նվազեցին 50-859-ով, իսկ շուրջ 25 պետություններ, այդ թվում` Գերմանիան, Ավստրիան, Թուրքիան, դադարեցրին բոլոր արտաքին վճարումները: Արդյունքում ձնավորվեց «տաք փողերի» հսկայական

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

զանգված, այսինքն` դրամական կապիտալներ, որոնք հուսալի թաքստոց կամ սպեկուլյատիվ գերշահույթներ ստանալու մղումներով տարերայնորեն տեղաշարժվում էին մեկ երկրից դեպի մյուսը: Երկու համաշխարհային պատերազմների ընթացքում ընկած ժամանակահատվածում պետությունների մեծ մասը աստիճանաբար սկսեց հրաժարվել ոսկու ստանդարտից: Առաջինը համակարգից դուրս եկան ագրարային ն գաղութային երկրները (1929-1930թթ.): Նրանց օրինակին հետնեցին Գերմանիան, Ավստրիան ն Մեծ Բրիտանիան 1931թ.: Վերջինս, օրինակ, դուրս եկավ ոսկու ստանդարտի համակարգից վճարային հաշվեկշռի վատթարացման ն ապրանքների արտահանման ծավալների կտրուկ կրճատման հետնանքով երկրի պաշտոնական ոսկու պաշարների նվազման պատճառով: 1933թ. ապրիլին գնանկման (դեֆլյացիայի) բարձր տեմպերի հետնանքով ոսկու ստանդարտից հրաժարվեց ԱՄՆ-ը, ինչի արդյունքում արձանագրվեցին զանգվածային սնանկացումներ` խաթարելով երկրի դրամավարկային համակարգը: Իսկ բոլորից երկար «դիմադրեց» Ֆրանսիան` մինչն 1936թ.: Չնայած երկրների ներքին դրամաշրջանառության համակարգում նկատելիորեն կրճատվեցին բանկնոտների փոխանակումը ոսկով, այնուամենայնիվ, ԱՄՆ-ի, Մեծ Բրիտանիայի ն Ֆրանսիայի կենտրոնական բանկերի միացյալ համաձայնությամբ պահպանվեց ոսկու հետ արտարժույթների արտաքին փոխարկելիությունը, ն արդյունքում առաջատար երկրների ազգային արժութային համակարգերի հիման վրա ստեղծվում են արժութային բլոկներ կամ զոնաներ: Արժութային բլոկը երկրների համախումբ է, որոնք գտնվում են տնտեսական, արժութային, ֆինանսական կախվածության մեջ մեկ առաջատար պետությունից: Վերջինս թելադրում է միջազգային տնտեսական հարաբերություններում մեկ միասնական քաղաքականության հիմնադրույթները, իսկ բլոկի մեջ ընդգրկված երկրներին օգտագործում է որպես էժան հումքի ձեռքբերման աղբյուրներ ն կապիտալի ներդրման շահավետ ոլորտներ: Արժութային բլոկը բնորոշվում է ներքոբերյալ հատկանիշներով. » բլոկի անդամ երկրների ազգային արժույթները ամրագրվում են բլոկի առաջատար պետության արտարժույթին, » բլոկի անդամ պետությունների կողմից միջազգային հաշվարկներն իրականացվում են բլոկի առաջատար պետության (հեգեմոնի) արտարժույթով, » բլոկի անդամ երկրների արժութային պահուստները պահպանվում են բլոկի առաջատար պետությունում: Այդ տարիներին ձնավորվեցին 3 հիմնական արժութային բլոկներ. » ստեռլինգային, » դոլարային, » ոսկե արտարժութային: Ստեռլինգային բլոկը ձնավորվեց 1931թ., որի կազմի մեջ մտան ազգերի Բրիտանական համերաշխության անդամ պետությունները (բացի Կանադայից ն Նյուֆաունդլենդից), ինչպես նան Հոնկոնգը, Եգիպտոսը, Իրաքը ն Պորտուգալիան: Ավելի ուշ համակարգին անդամակցեցին Դանիան, Նորվեգիան, Շվեդիան, Ֆինլանդիան, ճապոնիան (դե ֆակտո), Հունաստանը, Իրանը:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ԱՄՆ-ի կողմից կառավարվող դոլարային բլոկը ստեղծվեց 1933թ.: Նրանում ընդգրկվեցին Կանադան, Կենտրոնական ն Հարավային Ամերիկայի այն երկրները, ուր իշխում էր ամերիկյան կապիտալը: 1933թ. հունիսին Լոնդոնի միջազգային տնտեսական նստաշրջանի ընթացքում ոսկեդրամի ստանդարտը վերականգնել ցանկացող պետությունները ստեղծեցին ոսկե արտարժութային բլոկը` հանձինս Ֆրանսիայի, Բելգիայի, Նիդեռլանդների, Շվեյցարիայի, իսկ ավելի ուշ` նան Իտալիայի, Չեխոսլովակիայի ն Լեհաստանի: 1936թ. Ֆրանսիայի կողմից ոսկու ստանդարտից դուրս գալու կապակցությամբ ոսկու բլոկը դադարեցրեց իր գործունեությունը: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հետնանքով վերացան մնացած երկու արժութային բլոկները: Ներկայումս էլ որոշ տնտեսագետներ հակված են ոսկու ստանդարտի վերականգնմանը՝ ներկայացնելով վերջինիս հետնյալ առավելությունները. վերաձնափոխված ոսկու ստանդարտը վճարային հաշվեկշռի կարգավորման մեխանիզմը կմիավորի ոսկյա ձուլվածքի ստանդարտի հետ, արժութային պահուստները բաղկացած կլինեն բացառապես ոսկուց, արտարժույթների գները թռիչքաձն փոփոխությունների չեն ենթարկվի, իսկ արժութային համակարգը կգործի մեխանիկորեն ն պասիվ կերպով, ոսկու ստանդարտը կհարթեցնի արժութային հարաբերություններում առկա կոնֆլիկտային տարրերը՝ ներդաշնակեցնելով բոլոր ազգային տնտեսություններն ու տնտեսական քաղաքականությունները: Այդ հիմնահարցերի լուծման բանալին հաստատագրված փոխանակային դրույքների մեխանիզմն է: Թղթադրամային ն վարկային փողերի համակարգը նախատեսում էր պետության էմիսիոն բանկերի կողմից թողարկվող բանկնոտների շրջանառություն ն նույնպես խարսխվում էր ոսկու դնիզի ստանդարտի վրա: Փաստորեն, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հետնանքով Գենուեզյան արժութային համակարգի փլուզմանը հաջորդեց Բրետտոն-Վուդսի արժութային համակարգը: Երկրորդ համաշխարհային արժութային համակարգը պաշտոնապես հաստատվեց 1944թ. հուլիսի 1-22-ին ԱՄՆ-ի Բրետտոն-Վուդս քաղաքում (Նյու Հեմփշիր նահանգ) անցկացվող ՄԱԿ-ի միջազգային արժութաֆինանսական նստաշրջանում: Վերջինիս հիմնական նպատակներն էին լայնածավալ ազատ առնտրի վերականգնումը, հաստատագրված արժութային փոխարժեքների համակարգի հիման վրա միջազգային փոխանակության համակարգի կայուն հաշվեկշռվածության պահպանումը: 1944 թ. Բրետտոն-Վուդսի համաշխարհային ֆինանսական նստաշրջանի շրջանակներում պահուստային արտարժույթի կարգավիճակը առաջին անգամ հաստատագրվեց ԱՄՆ դոլարով ն անգլիական ֆունտ ստեռլինգով: ԱՄՆ-ի տնտեսական գերապատվությունը ն նրա մրցակից-պետությունների դիրքերի թուլացումը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հետնանքով պայմանավորեց դոլարի համաշխարհային տիրապետության սկիզբը: Պահուստային արժույթը տնտեսապես առաջատար երկրի ազգային արժույթի հատուկ կատեգորիա է, որն իրականացնում է միջազգային վճարային ն պահուստային միջոցի գործառույթ, հիմք է ծառայում մյուս երկրների արժութային պարիտետի ն փոխարժեքի սահմանման համար ն լայնորեն կիրառվում է այլ երկրների արժույթների փոխարժեքների կարգավորման նպատակով արժութային ինտերվենցիաների իրականացման համար:

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

Բրետտոն-Վուդսի համաձայնագիրը նախատեսեց ոսկու` որպես համաշխարհային արժութային համակարգի անկյունաքարի օգտագործման 6 հիմնական եղանակ. 1. պահպանվեցին արտարժույթների ոսկե պարիտետները (տարբեր երկրների ազգային արժույթների հարաբերակցությունը ոսկու գնահաշվով), 2. ոսկին շարունակեց հանդես գալ որպես միջազգային վճարային ն պահուստային միջոց, 3. երկրների կենտրոնական բանկերը պահպանում են իրենց արժույթների փոխարժեքները առաջատար արտարժույթի` ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ` արտարժութային ինտերվենցիաների օգնությամբ, 4. արտարժույթների փոխարժեքների փոփոխությունն իրականացվում է արժենվազման (դնալվացիայի) ն արժեբարձրացման (ռնալվացիայի) միջոցով, 5. հենվելով իր ոսկու պաշարների ն տնտեսական բարձր ներուժի վրա (ԱՄՆ-ը տիրապետում էր ոսկու համաշխարհային պաշարների շուրջ 709-ին)` ԱՄՆ-ը դոլարը հավասարեցրեց ոսկուն, որպեսզի պահպանի դոլարի` որպես գլխավոր պահուստային արտարժույթի կարգավիճակը, 6. ԱՄՆ գանձապետարանը ազատ կերպով փոխանակում էր ԱՄՆ դոլարը ոսկով` 1934թ. սահմանված պաշտոնական գնով: Այսպիսով՝ Միացյալ Նահանգների անուղղակի ճնշման ներքո սկսվեց դոլարի ստանդարտի ժամանակաշրջանը, ն հաստատվեց մենաշնորհային արժութային հեգեմոնիա, որը նեղեց հիմնական մրցակից հանդիսացող բրիտանական ֆունտ ստեռլինգը: Դա էր պատճառը, որ Բրետտոն-Վուդսի արժութային համակարգը հաճախ սկսեցին անվանել ոսկեդոլարային ստանդարտի համակարգ: Դրամական համակարգի շրջանակներում ձնավորվեցին երկու նոր կազմակերպական կառույցներ՝ Արժույթի միջազգային հիմնադրամը ն Զարգացման ն վերականգնման միջազգային բանկը: Սակայն ԱՄՆ-ի ոսկու պաշարների կրճատման հետնանքով նրա դիրքերը արտաքին շուկայում սկսեցին էապես թուլանալ: Բացի այդ, առաջանում են նան որոշակի հիմնախնդիրներ` կապված միջազգային իրացվելիության հետ, քանի որ միջազգային առնտրի աճող ծավալների համեմատությամբ ոսկու արդյունահանումը թերակատարվում է: Եվ արդյունքում դոլարի` որպես պահուստային արտարժույթի նկատմամբ վստահությունը նվազում է` ԱՄՆ-ի վճարային հաշվեկշռի խոշոր պակասորդի պատճառով: Երնան են գալիս ֆինանսական նոր կենտրոններ` հանձինս Արնմտյան Եվրոպայի ն ճապոնիայի: Հստակորեն դրսնորվում է Բրետտոն-Վուդսի համակարգի ներքին հակասությունների վրա հիմնված տարիմաստությունը (պարադոքսիզմը), որը հայտնի է նան որպես Տրիֆենի պարադոքս (դիլեմա), ըստ որի՝ ոսկեդոլարային ստանդարտը պետք է համատեղի 2 հանդիպակաց պահանջներ. 1. Առանցքային արտարժույթի էմիսիան պետք է համահարաբերակցի երկրի ոսկու պաշարների փոփոխությանը: Առանց պարտադիր ծածկույթի առկայության գերպլանային էմիսիան կարող է խախտել առանցքային արտարժույթի` ոսկու փոխարկման գործընթացը ն առաջ բերել անվստահություն նրա հանդեպ: 2. Առանցքային արտարժույթը պետք է թողարկվի այնպիսի քանակությամբ, որպեսզի ապահովի միջազգային գործարքների աճող քանակության սպասարկման համար միջազգային դրամական զանգվածի աճը: Այդ պատճառով

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

առանցքային արտարժույթի էմիսիան պետք է էապես գերազանցի երկրի ոսկու պաշարները: Արդյունքում՝ 1971-1973 թթ. դոլարը դադարեց հանդես գալ որպես համաշխարհային միակ պահուստային արտարժույթ: 1960-70-ական թվականներին քեյնսականների կողմից առաջարկված արժութային կարգավորման Բրետտոն-Վուդսի համակարգը խաթարվեց, ն անմիջապես ակտիվացան նեոդասականները: Նրանց մի մասը մատնանշում էր ոսկու դերի բարձրացման ն ընդհուպ մինչն ոսկեդրամի ստանդարտի վերականգնման անհրաժեշտությունը: Մոնետարիստները կողմ էին շուկայական կարգավորման մեխանիզմին` ի վնաս պետական միջամտության, հնչում էին վճարային հաշվեկշռի ավտոմատ ինքնակարգավորման գաղափարներ, առաջարկվում էր մտցնել լողացող արժութային փոխարժեքների ռեժիմ: Նեոքեյնսականները նույնիսկ փորձեցին վերականգնել Քեյնսի կողմից նախկինում առաջարկված ն մերժված համաշխարհային միակ արտարժույթի` բանկորի ստեղծման գաղափարը: 1943թ. ապրիլին Քեյնսը իր «Միջազգային քլիրինգային միության պլան» աշխատության մեջ առաջարկում էր թողարկել միջազգային փողեր` «բանկոր» անվանմամբ: Թեն բանկորն արտահայտվելու էր ոսկով, այդուհանդերձ այն պետք է ստեղծվեր առանց ոսկու նախնական ներդրման: Ոսկին կարող էր փոխարկվել բանկորով, սակայն հակառակ գործարքը բացառվում էր: Ցանկացած միջազգային գործարք պետք է իրականացվեր բանկորով: Փաստորեն, վերջինս վերածվում էր անկանխիկ հաշվարկների միջազգային փողերի: Այս առաջարկը մերժվեց Բրետտոն-Վուդսի նստաշրջանում: Բրետտոն-Վուդսի դրամական համակարգին փոխարինելու եկավ 1976թ. Քինգստոնում (Յամայկա) Արժույթի միջազգային հիմնադրամի անդամպետությունների կողմից հաստատված համաշխարհային երրորդ արժութային համակարգը, որի անկյունաքարը հանդիսացավ լողացող փոխանակային փոխարժեքների ն բազմաարժութային ստանդարտի ներմուծումը: Անցումը ճկուն փոխանակային փոխարժեքներին նպատակ էր հետապնդում տարբեր երկրներում սղաճի տեմպերի արդյունավետ կառավարման, վճարային հաշվեկշիռների հաշվեկշռվածության, ինչպես նան երկրների կենտրոնական բանկերի կողմից ներքին անկախ դրամավարկային քաղաքականության իրականացման հնարավորությունների ընդարձակում: Ջամայկայի արժութային համակարգը բնորոշվեց հետնյալ հատկանիշներով. » համակարգը հենվում էր ոչ թե մեկ, այլ մի քանի առանցքային արտարժույթների վրա, » վերացվեց ոսկու դրամական պարիտետը, » միջազգային հաշվարկներում որպես հիմնական վճարամիջոցներ սկսեցին հանդես գալ ազատ փոխարկելի արտարժույթը, ՏDԲ-ը (Տք6ՇiՅ| DոՅտiոց Բiցհt - փոխառելիության հատուկ իրավունք) ն Արժույթի միջազգային հիմնադրամի պահուստային դիրքերը, » վերացվեցին արժութային փոխարժեքների տատանման սահմանները, ն արտարժույթի փոխարժեքը սկսեց սահմանվել առաջարկի ն պահանջարկի ազդեցությամբ, » երկրների կենտրոնական բանկերը պարտավոր չեն միջամտել արժութային շու582

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

կաների աշխատանքին` իրենց ազգային արժույթների հաստատագրված պարիտետների պահպանման նպատակով, սակայն նրանք կարող են իրականացնել արժութային ինտերվենցիաներ` արժութային փոխարժեքների կայունացման նպատակով, » յուրաքանչյուր երկիր ինքն է ընտրում արժութային փոխարժեքի ռեժիմ, սակայն արգելվում է այն արտացոլել ոսկու միջոցով: Ջամայկայի արժութային համակարգում կարնորվեցին ՏDԲ-ի` որպես պաշտոնական պահուստային ակտիվների միջազգային վճարաչափի դերն ու նշանակությունը: ՏDԲ-ի ստեղծման հիմնական սկզբունքները մշակվեցին 1968թ. սեպտեմբերի 29-ին Ռիո դե Ժանեյրոյում Արժույթի միջազգային հիմնադրամի տնօրենների խորհրդի նիստի շրջանակներում: 1969թ. ՏDԲ-ը արտահայտվեց ոսկով հետնյալ հարաբերակցությամբ. 1 ունցիա ոսկին Հ 35 ՏDԲ, այսինքն` 1ՏDԲ Հ 1$: 1 ՏDԲ Հ 1-35 ունցիա ոսկի արժեքը պահպանվեց մինչն 1971թ. հուլիսը: 1971թ. դոլարը դադարում է փոխանակվել ոսկով` հաստատագրված փոխարժեքով: 1971թ. դեկտեմբերին ԱՄՆ դոլարն արժենվազում է ոսկու նկատմամբ, որի արդյունքում 1 ՏDԲ-ը հավասարվում է 1,08571$: 1973թ. դարձյալ դոլարն արժենվազում է ոսկու նկատմամբ: Այդ պատճառով 1974թ. որոշում է կայացվում ՏDԲ-ն արտահայտել արտարժույթների զամբյուղով: Այդ ժամանակահատվածում զամբյուղի մեջ մտնում են 16 երկրների արտարժույթներ, իսկ 1981թ. հունվարի 1-ից արտարժույթների թիվը զամբյուղում նվազում է` հասնելով 5-ի. 1 ՏDԲ Հ 0.54$ + 0.64DԽ + 34` + 0.74ԲԲ + 0.071 ֆունտ: ՏDԲ-ի համակարգի մասնակիցներ կարող են լինել միայն ԱՄՀ անդամ պետությունները: ՏDԲ-ի էմիսիան իրականացվում է ԱՄՀ-ի հատուկ հաշիվներում վարկային գրառումների տեսքով: Սակայն ՏDԲ-ի էմիսիայի պահից ի վեր այն այդպես էլ չվերածվեց միջազգային գլխավոր վճարամիջոցի ն պահուստային արտարժույթի: Որպես միջազգային վճարամիջոց` ՏDԲ-ը կիրառվում է միայն միջպետական գործառնությունների սահմանափակ շրջանակներով` ոչ զգալի ծավալներով: Ջամայկայի արժութային համակարգի գործունեության ընթացքում դրսնորվեցին մի շարք հակասություններ: Լողացող արժութային փոխարժեքների ներդրման հետ կապված սպասումներն արդարացան մասնակիորեն: Փաստորեն, պահպանվեց դոլարային ստանդարտը, թեն պաշտոնապես դոլարը ներկայումս չունի պահուստային արտարժույթի կարգավիճակ: Դա պայմանավորված էր հետնյալ հանգամանքներով. » Բրետտոն-Վուդսի արժութային համակարգի ժամանակներից ի վեր շատ երկրների կառավարությունների ն մասնավոր անձանց մոտ պահպանվել էին դոլարային զգալի պաշարներ: » Եվրոդոլարային շուկաները ստեղծում են դոլարներ` անկախ ԱՄՆ վճարային հաշվեկշռի՝ այդպիսով համաշխարհային արժութային համակարգը մատակարարելով անհրաժեշտ քանակությամբ դրամական միջոցներով: Ջամայկայի անկայուն արժութային համակարգին հաջորդեց Եվրոպական տնտեսական համագործակցության անդամ երկրների սեփական միջազգային (տարածաշրջանային) արժութային համակարգը` նշանավորելով չորրորդ համաշխարհային արժութային համակարգը: Եվրոպական արժութային համակարգը ստեղծվել է 1979թ. մարտի 13-ին: Այն իր

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

առջն դրեց մի շարք նպատակներ, մասնավորապես` տնտեսական ինտեգրացման իրականացում, եվրոպական կայուն արժութային տարածաշրջանի ստեղծում, դոլարային ներխուժումներից եվրոպական շուկայի պատնեշում, ինչպես նան ԵՏՀ անդամ պետությունների սոցիալ-տնտեսական ն ֆինանսական քաղաքականությունների ներդաշնակեցում: Եվրոպական արժութային համակարգը` որպես միջազգային արժութային չորրորդ համակարգ, բնութագրվում է տնտեսական ինտեգրացման շրջանակներում եվրոպական արտարժույթների գործունեության հետ կապված տնտեսական հարաբերություններ` արժութային փոխարժեքների կայունացման ն ինտեգրացմամ գործընթացների խթանման նպատակներով: ԵԱՀ ակտիվ անդամներ են Բելգիան, Լյուքսեմբուրգը, Դանիան, Գերմանիան, Ֆրանսիան, Նիդեռլանդները, Իռլանդիան, Իսպանիան, Պորտուգալիան ն Հունաստանը: Ի տարբերություն Ջամայկայի արժութային համակարգի՝ Եվրոպական արժութային համակարգը հենվում էր էքյույի (ԷՇՍ - ԷսոօքiՅո Շսոո6ոՇ/ Սոit - Եվրոպական արժութային միություն) վրա: էքյուն հիմնված էր Եվրամիության անդամ պետությունների ազգային արժույթների «զամբյուղի» հիման վրա, ն նրա էմիսիան սկսեց իրականացվել 1979թ. մարտի 13-ից: Պետք է նշել, որ էքյուն չուներ նյութական դրամական կամ բանկնոտային տեսք: Չնայած որ 1987թ. բելգիական գանձապետարանը թողարկեց սահմանափակ քանակությամբ հոբելյանական 50 ոսկե ն 5 արծաթե էքյուներ (համապատասխանաբար՝ 55$ ն 6$ արժողությամբ): էքյուն, ի տարբերություն ՏDԲ-ի, ապահովված էր ոչ միայն մի խումբ երկրների համապարտ պարտավորությամբ, այլն իրական ակտիվներով` ոսկով ն ԱՄՆ դոլարով: Նույնիսկ այդ նպատակով ստեղծվում է համատեղ ոսկու հիմնադրամ` ԵԱՀ անդամ երկրների ոսկու պաշտոնական պահուստների 209-ի չափով: Բացի այդ, էքյուն լայնորեն շրջանառվում էր ոչ միայն պաշտոնական միջպետական, այլն մասնավոր հատվածում: էքյուն այդ տարիներին իրականացնում էր հետնյալ գործառույթները` հանդես գալով որպես` » Եվրամիության անդամ պետությունների արժույթների փոխարժեքների որոշման հիմք, » արժութային միավոր միջազգային ֆինանսաարժութային, վարկային կազմակերպություններում ն համատեղ ֆոնդերում, » արժութային ինտերվենցիաների իրականացման ժամանակ միջպետական հաշվարկների իրականացման միջոց, » միասնական գյուղատնտեսական գների արտարժույթ, » վարկերի ն փոխառությունների արտարժույթ: ԵԱՀ-ի շրջանակներում արժութային փոխարժեքների ռեժիմը հիմնված էր համատեղ լողացող արժութային փոխարժեքի քաղաքականության վրա` «եվրոպական արժութային օձի» տեսքով: «Արժութային օձն» իրենից ներկայացնում է կոր, որը բնութագրում է ԵԱՀ երկրների ազգային արժույթների փոխարժեքների համատեղ տատանումների ամպլիտուդան տվյալ արժութային խմբավորման մեջ չմտնող այլ արտարժույթների փոխարժեքների նկատմամբ:

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

Բացի այդ, ԵԱՀ-ում իրականացվում էր միջպետական տարածաշրջանային արժութային կարգավորում` վճարային հաշվեկշիռների պակասորդի ծածկման նպատակով կենտրոնական բանկերի կողմից վարկերի տրամադրման ճանապարհով: Եվրոպական տնտեսական ն արժութային միությունը ստեղծվել է երեք փուլերով: Առաջին փուլն ընդգրկեց 1990 թվականի հուլիսի 1-ից մինչն 1993 թվականի դեկտեմբերի 31-ը, որի ընթացքում իրականացվեցին մի շարք նախապատրաստական միջոցառումներ Եվրամիության վերակազմավորման ուղղությամբ: Մասնավորապես, Եվրամիության ներսում վերացվեցին կապիտալների ազատ տեղաշարժման գրեթե բոլոր սահմանափակումներն ու արգելքները, առանձնահատուկ ուշադրություն հատկացվեց Եվրամիության ներսում ֆինանսատնտեսական զարգացման ցուցանիշների ներդաշնակեցմանը (գնաճի ցածր տեմպեր, պետական ֆինանսների առողջացում, ազգային արժույթների փոխարժեքների կայունացում): Միասնական արժութային համակարգի ձնավորման երկրորդ փուլում (1994 թվականի հունվարի 1-ից մինչն 1998 թվականի դեկտեմբերի 31-ը) կատարվեցին կոնկրետ աշխատանքներ եվրոյի ներդրման ուղղությամբ: Այս փուլի ամենագլխավոր կազմակերպական բնույթի միջոցառումը, թերնս, Եվրոպական արժութային ինստիտուտի ստեղծումն էր, որը դրսնորվեց որպես Եվրոպական կենտրոնական բանկի իրավահաջորդ: 1994-1998թթ. ընթացքում ընդունվեցին մի շարք ենթաօրենսդրական ակտեր, որոնք ուղղակիորեն արգելեցին պետական հատվածի գործունեության ֆինանսավորումը կենտրոնական բանկերի կողմից, վերացվեցին ֆինանսավարկային հաստատությունների միջոցներից պետական հատվածի ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների արտոնյալ ներթափանցման իրավունքները, ինչպես նան կենտրոնական բանկերի կողմից պետական պարտքերի մարման պրակտիկան: 1998 թվականի մայիսի 2-ին Եվրամիության խորհրդի նստաշրջանը ձայների մեծամասնությամբ հաստատեց եվրոյին անցում կատարող պետությունների ցուցակը (12 պետություններ՝ Ավստրիա, Բելգիա, Գերմանիա, Իռլանդիա, Իսպանիա, Իտալիա, Լյուքսեմբուրգ, Նիդեռլանդներ, Պորտուգալիա, Ֆինլանդիա, Ֆրանսիա ն Հունաստան): Եվրամիության այն անդամ պետությունները, ովքեր պատրաստ չէին եվրոյին անցում կատարելու («քո6 iոՏ»), ժամանակավորապես դուրս մնացին վերոհիշյալ որոշումից: Միասնական արժութային համակարգի ստեղծման երրորդ փուլը սկսվեց 1999 թվականի հունվարի 1-ից: Այդ պահից սկսած՝ եվրոն հաստատվեց որպես համընդհանուր արժույթ, ն սկսվեց եվրոյի ու Եվրամիության անդամ երկրների ազգային արժույթների միջն փոխանակային փոխարժեքների ձնավորման գործընթացը: Եվրոն ամբողջությամբ փոխարինեց Եվրամիության նախկին հաշվարկային միավորին՝ էքյույին 1:1 հարաբերակցությամբ: Հաջողությամբ սկսեց իր գործունեությունը Կենտրոնական բանկերի եվրոպական համակարգը, իսկ Եվրոպական կենտրոնական բանկը սկսեց օգտագործել եվրոն Եվրամիության անդամ երկրների միասնական դրամավարկային քաղաքականության գլխավոր ուղղությունների մշակման ասպարեզում: Եվրոյով իրականացվող ֆինանսական գործարքները կատարվեցին հետնյալ տրամաբանությամբ. Առնտրային ն մասնագիտացված բանկերի համար՝ մեծածախ բնույթի գործարքներն ու բաց շուկայական գործառնությունները սկսեցին իրականացվել եվրոյով

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

1999 թվականի հունվարի 1-ից, իսկ բանկային մանրածախ գործառնությունները՝ 2002 թվականի հունվարի 1-ից: Պետական մարմինների համար՝ 1999 թվականի հունվարի 1-ից պետական պարտքային պարտավորությունները սկսեցին թողարկվել եվրոյով: Ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների համար՝ խոշոր ընկերակցություններն ու միջազգային շուկաներում հաջողակ դիրք գրավող կազմակերպություններն իրենց գործառնությունները սկսեցին իրականացնել եվրոյով 1999 թվականի հունվարի 1-ից: Մասնավոր անձանց համար՝ առօրյա գործառնությունները եվրոյով սկսեցին իրականացվել 2002 թվականից:

22.2. ՀՀ ԴՐԱՄԸ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

Ապրանքային արտադրության ձնավորմանը զուգընթաց հասարակության տնտեսական կյանքն ընթացել է փողային ն ապրանքային հոսքերով, որոնք մշտապես ուղեկցվել են շրջանառության մեջ եղած փողի քանակի, եկամուտների, թողարկվող արտադրանքի ծավալի, գների ն ինֆլյացիայի վրա ազդեցությունը արտահայտող խնդիրների առաջացմամբ: Փողը դարերի ընթացքում գտնվել է դրամավարկային ու ֆինանսական համակարգերի մասին տնտեսագիտական տեսությունների հիմքում: Այն հասարակության կյանքում իր դերով մարդկանց առօրյա գործունեության կարնոր կողմերից մեկն է: Դա է, որ իր առեղծվածներով հանդերձ պայմանավորում է մարդկանց բարեկեցության մակարդակը, քաղաքակրթության բարիքներից օգտվելու հնարավորությունը: Փողը գրեթե միշտ վճարման միջոց է, փոխանակվում է ապրանքների ու ծառայությունների հետ, վճարվում է պարտքերի դիմաց՝ դրսնորվելով որպես գործարքների կատարման համար օգտակար առանձնահատուկ ակտիվ: Բնականաբար, փողի էությունը լավագույնս բացահայտվում է իր կատարած գործառույթների միջոցով, որպիսիք են. 1. փողի կուտակման կամ խնայողության միջոցի գործառույթը, 2. փողը որպես արժեչափ հանդես գալը, 3. փողի շրջանառության միջոցի դեր կատարելը: Փողի խնայողության միջոց լինելու գործառույթը գործնականում դրսնորվում է այն ժամանակ, երբ առօրյա գնումներ կատարելու գործարքները ժամանակային առումով հետաձգվում են, տեղափոխվում ավելի ուշ ժամկետների: Այս հանգամանքը հնարավորություն է տալիս կուտակել, ստեղծել գնողունակության որոշակի պաշար ն ծառայեցնել գործունեության հետագա կարգավորման նպատակներին: Տեսականորեն, թեն փողը կուտակման լավագույն միջոցը չէ արժեզրկման ենթակա լինելու պատճառով, սակայն մարդիկ հետագա գնումներ կատարելու ն ծախս իրականացնելու նպատակով միշտ էլ շահագրգռված են փողային կուտակումների մեջ: Արժեչափի դերում գտնվելիս փողը հնարավորություն է առաջացնում գնահատել պաշարների, դրամական հոսքերի ն այլ արժեքների մեծությունը, տնտեսական գործառույթները:

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

Որպես շրջանառության միջոց փողը հնարավորություն է ստեղծում ն նպաստում է ապրանքների ու ծառայությունների վաճառքի ն գնման ծախսերը կրճատելուն, պակասեցնում է գործարքի կատարման ժամանակը, թույլ է տալիս խուսափել բարտերային փոխանակության հետ կապված շուկայական բարդ գործառույթների ծախսերից ու դժվարություններից: Հասարակության տնտեսական-քաղաքական զարգացման ծրագրեր մշակելու, վերարտադրողական գործընթացները գնահատելու ն կարգավորելու համար բավական չէ միայն պարզել փողի էությունն ու գործառույթները: Կարնոր է նան որոշել կոնկրետ իրավիճակին համապատասխան շրջանառության համար անհրաժեշտ փողի զանգվածը, նրա կազմը ն կառուցվածքը, որը ծառայում է արտադրության ծավալի աճի ապահովմանը, բնակչության կարիքների բավարարմանը ինֆլյացիայի ծրագրային մակարդակը պահպանելու համար: Կոնկրետ պահի դրությամբ շրջանառության մեջ եղած փողի զանգվածը կոչվում է փողի առաջարկ ն դրսնորվում է որպես իրացվելի ակտիվների ամբողջություն: Գործարքների կատարման համար կարող են օգտագործվել փողի տարբեր տեսակներ, ինչը, կոնկրետ նպատակահարմարության համապատասխան, կարգավորվում է պետության կողմից՝ ի դեմս ՀՀ կենտրոնական բանկի: Փողի առաջարկը ձնավորող ակտիվները բնութագրվում են մասնակցության ն իրացվելիության տարբեր աստիճանով: Փողի քանակի մեջ նախ պետք է առաջին հերթին ընդգրկել կանխիկ փողի տեսքով ակտիվները, ինչը շրջանառության մեջ թողարկված թղթադրամների ու մետաղադրամների ամբողջությունն է: Դրանք, ըստ էության, բնութագրվում են չնչին արժեքով, հատկապես թղթադրամները, ն փողի դերը դրանց վերապահվում է պետության կողմից, ուստի հաճախ անվանվում են «օրենքով փողեր»: Իհարկե, այդ փողերին զուգահեռ փողի դեր կարող են կատարել իրենց սեփական արժեքն ունեցող որոշակի ապրանքներ: Նման փողերը կոչվում են ապրանքային փողեր, որոնց առավել տարածված օրինակ են ոսկին ու արծաթը: Շրջանառության մեջ փողի դեր կատարող ակտիվների հաջորդ կարնորագույն խումբն ունի ավանդային դրսնորում՝ չեկային ավանդներ, չեկային հաշիվներ, ցպահանջ ավանդներ ն այլն, ավանդներ, որոնցից միջոցները կարող են ուղղվել գործարքների դիմաց երրորդ անձանց վճարումներ կատարելուն: Շրջանառության մեջ գտնվող փողի զանգվածը տրոհվում է մի քանի ագրեգատների: Ժամանակակից շուկայական տնտեսություններում դրանք հետնյալն են՝ 1. Դրամական բազա (Խօ)- ընդհանուր գումարով ընդգրկում է շրջանառության մեջ եղած կանխիկ փողը, այդ թվում նան կազմակերպությունների դրամարկղներում եղածը: 2. Դրամական ընդհանուր բազա (Խ1)-շրջանառության մեջ եղած կանխիկ զանգվածը (Խ0)՝ գումարած բնակչության ու կազմակերպությունների ցպահանջ ավանդներն ու ճանապարհային չեկերը: Այսինքն՝ այն ամենը, ինչը սպասարկում է ընթացիկ դրամաշրջանառությունը: 3. Փող ընդհանրապես (Խ2)- ընթացիկ շրջանառությունը սպասարկող փողի զանգված՝ գումարած բնակչության ու կազմակերպությունների երկարատն խնայողությունները (ավանդները): 4. «Փող լայն իմաստով» (Խ3)- փողի ընդհանուր զանգված՝ գումարած կազմակերպությունների միջոցները հաշիվներում ն կապիտալ ներդրումների ֆինան587

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

սավորման աղբյուրները: Որոշ մոտեցումներում այս ագրեգատը կարող է ներառել նան բանկերում պահվող ոչ փողային իրացվելի ակտիվները: Դա կարող է դրսնորվել նան Խ4 ագրեգատի միջոցով: Ամեն դեպքում շրջանառության համար անհրաժեշտ փողի քանակությունը գործոնային ցուցանիշ է, կախված է շուկայական տնտեսության բնականոն գործունեությունը ապահովող շրջանառության ծավալից ու փողի շրջանառության արագությունից: Գործնականում գոյություն ունի կանխիկ ն ոչ կանխիկ (անկանխիկ) դրամաշրջանառություն: Կանխիկ դրամաշրջանառությունը տեսականորեն կարող է ձնակերպվել որպես փողի շարժում իր գործառույթների կատարման ընթացքում կամ փողի շարժում ապրանքների, ծառայությունների ու աշխատանքների իրացմանը սպասարկելու գործընթացում: Կանխիկ դրամաշրջանառության շրջանակներում շրջանառության մեջ գործում են կանխիկ փողերը՝ կատարելով երկու գործառույթ՝ վճարելամիջոցի ն շրջանառության միջոցի: Կանխիկ փողերը օգտագործվում են ապրանքների, ծառայությունների ն աշխատանքների դիմաց վճարելու, ապրանքային շարժի հետ չառնչվող հաշվարկներ կատարելու՝ աշխատավարձ, պարգնատրում, կենսաթոշակ, նպաստ, ապահովագրական մուծումներ ն փոխհատուցում, արժեթղթերի հետ գործարքներ, շահաբաժիններ ն բազմաթիվ այլ վճարումներ: Կանխիկ դրամական շարժը միշտ իրականացվում է փողի տարբեր տեսակների միջոցով՝ բանկնոտ, մետաղադրամ, վարկային այլ գործիքներ (մուրհակ, չեկ, կրեդիտային քարտ): Գործնականում գրեթե բոլոր երկրները փորձում են հնարավորինս սահմանափակել կանխիկ դրամաշրջանառությունը այնքանով, որ դա սողանցքներ ունի ֆիզիկական ու իրավաբանական անձանց պետական վերահսկողությունից խուսափելու առումով: Անկանխիկ հաշվարկները տեղի են ունենում արժեքների շարժին կանխիկ փողի չմասնակցելու պայմաններում: Դրանց բաժինը սովորաբար լայն առումով դրամաշրջանառության մեջ բարձր է: Սակայն՝ Հայաստանի Հանրապետությունում հնարավոր չէ որոշել նույնիսկ մոտավոր մակարդակ՝ այդ բնագավառը պլանավորման չտրվելու ն վիճակագրական հաշվետվությունների մեջ ըստ ապրանքային գործառնությունների կանխիկ հաշվարկները լրիվ չներառելու պատճառով: Անկանխիկ հաշվարկների բարձր տեսակարար կշիռը դրամաշրջանառության ճիշտ ու գրագետ կազմակերպման վկայությունն է ցանկացած երկրում: Կանխիկ ու անկանխիկ դրամաշրջանառության միջն կա սերտ կապ ն փոխպայմանավորվածություն. փողը մշտապես շրջանառության մի ոլորտից անցնում է մյուսը՝ ձնավորելով ընդհանուր դրամական պտույտ, որում գործում են միասնական փողերը: Կոնկրետ իրադրության ն ժամանակաշրջանի կտրվածքով շրջանառության միջոցի գործառույթը կատարելու համար անհրաժեշտ մետաղական փողի քանակությունը հավասար է ապրանքային գների գումարի ն փողի պտույտների թվի հարաբերությանը: Այն որոշվում է հետնյալ բանաձնով՝ Դք Հ Ապրանքային գների գումար/Շրջապտույտի արագություն Դք Հ (ՏՔiԳi)/Մդ:

Վարկային փողերի ի հայտ գալով՝ շրջանառության համար անհրաժեշտ փողի քանակությունը ստանում է հետնյալ տեսքը՝

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

Դք 6

(Վաճառվող ապրանքների ·ների ·ումար՝ հանած ապառիկ վաճառքը Է պարտքային պարտավորությունների դիմաց վճարումների ·ումար - փոխադարձ մարվող վճարումների ·ումար) Դրամի շրջապտույտի արա·ություն (պտույտների միջին թիվ)

Դրամական զանգվածը, ի վերջո, գնողունակ, վճարային ն կուտակվող միջոցների այն ամբողջությունն է, որը սպասարկում է ֆիզիկական ու իրավաբանական անձանց, ինչպես նան պետությանը վերաբերող տնտեսական կապերին: 01.07.06 դրությամբ շրջանառության մեջ գտնվող կանխիկի (կուպյորային կառուցվածքի) 3.89-ը՝ մետաղադրամներ են, 96.29-ը՝ թղթադրամ: Թղթադրամների առավելագույն մասը՝ 31.99-ը բաժին է ընկնում 10 000 դրամանիշերին, 22.49-ը՝ 5 000 դրամանիշերին, 27.59-ը՝ 20 000 դրամանիշերին, 8.49-ը՝ 1 000 դրամանիշերին: Ըստ տարիների՝ կառուցվածքային փոփոխություններն այնքան էլ մեծ չեն (տե՛ս աղյուսակ 22.1):

Աղյուսակ 22.1

Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի տվյալներով՝ փողի զանգվածը 1998-2006 թթ. բնութագրվում է հետնյալ տվյալներով. Ցուցանիշներ 1. Փողի զան·վածը ( 3 Է 4 Է 5)

97075 110690 151653

2. Դրամային զան·վա57537 ծը

31.08.2006

Տոկոսով 1998թ. նկատմամբ

172218

185202

395745

407.7

56288

76722

85033

107407

252470

438.8

42610

59486

65027

74980

162132

391.9

11909

13581

21954

64698

572.1

5. Ժամկետային խնայողություն - ար44398 տարժութային ավանդներ

58842

80259

93609

88267

93286

210.1

7. Շրջանառության մեջ կանխիկի տե4.33 սակարար կշիռը ՀՆԱ-ի նկատմամբ

4.32

3. Շրջանառության 41370 մեջ կանխիկ դրամը 4. Ցպահանջ ավանդ11308 ներ

6. ՀՆԱ

955385 987444 1031338 1175877 1356983 2636184 5.77

5.53

5.53

6.15

275.9 142.0

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Աշխարհին հայտնի է դրամական համակարգի երկու տիպ՝ » Մետաղական շրջանառության համակարգ, որը հիմնված է իսկական փողի վրա (ոսկյա ն արծաթյա), կատարում է փողի բոլոր հինգ ֆունկցիաները, իսկ զուգահեռաբար փոխանակվում է իսկական փողերով: » Թղթավարկային շրջանառության համակարգ, որի պարագայում իսկական փողերը դուրս են մղվում արժենիշերի կողմից, իսկ շրջանառության մեջ գտնվում են թղթադրամները կամ վարկային փողերը: Մետաղային դրամական համակարգի ժամանակ առաջանում են երկու տիպի համակարգեր՝ բիմետալիզմ (երկմետաղային) ն մոնոմետալիզմ (միամետաղային): Մոնոմետալիզմ համակարգում համընդհանուր արժեչափի դերը պատկանում է մեկ մետաղի, որպիսին կարող է լինել ն արծաթը, ն ոսկին: Արծաթե մոնոմետալիզմ գոյություն է ունեցել Ռուսաստանում 1843-1852 թթ., Հնդկաստանում՝ 1852-1893 թթ., Չինաստանում՝ մինչն 1935 թ., ոսկյա մոնոմետալիզմ՝ Ռուսաստանում 1897 թ. սկսած: Գոյություն ունի ոսկյա մոնոմետալիզմի ստանդարտի երեք տեսակ՝ ոսկեդրամային, ոսկեհամաձուլվածքային, ոսկեդնիզային: Ոսկեդրամայինը բնութագրվում է նրանով, որ գոյություն ունի ազատ դրամահատում, բանկային տոմսերը անարգել փոխանակվում են ոսկով, արգելված է ոսկու տեղաշարժը երկրների միջն: Այդ ստանդարտը նախատեսում է էմիսոն կենտրոններում ոսկու պաշարի առկայություն: Առաջին համաշխարհային պատերազմը հանգեցրեց շատ երկրներում ոսկեդրամային ստանդարտի վերացմանը: Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Մեծ Բրիտանիայում ն Ֆրանսիայում մտցվեց ոսկեձուլվածքային ստանդարտ, որի պայմաններում բանկնոտները փոխանակվում էին ոսկու ձուլակտորով: Գերմանիայում, Դանիայում, Նորվեգիայում ներդրվեց ոսկեդնիզային ստանդարտը, որի դեպքում բանկնոտները փոխանակվում էին դնիզով, այսինքն՝ արտասահմանյան երկրների արտարժութային վճարելամիջոցներով: Համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը (1929-1933 թթ.) հանգեցրեց նրան, որ հաստատվեց թղթադրամավարկային փողի համակարգը, որի դեպքում իշխող դիրքը պատկանում է երկրի էմիսիոն կենտրոնի կողմից թողարկվող բանկնոտներին: Դրամական համակարգն ունի կոնկրետ տարրեր ու գործիքներ, որոնցով ապահովվում է դրամական շրջանառության ընթացքը: Դրանք են դրամական միավորները, գնի մասշտաբը, փողի տեսակները, էմիսիոն համակարգը, դրամաշրջանառությունը կարգավորող պետական ապարատը ն այլն: Դրամական միավորը օրենսդրական կարգով սահմանված դրամանիշ է, որով չափվում ն գներով արտահայտվում է ապրանքների ու ծառայությունների արժեքը: Երկրների մեծ մասում գործում է բաժանման տասնորդական համակարգը. 1 դոլարը Հ 100 ցենտ, 1 ռուբլին Հ 100 կոպեկ, 1 դրամը Հ 100 լումա ն այլն: Գնի մասշտաբը միջոց է դրամական միավորը մետաղի քանակությամբ արտահայտելու համար, այնքանով, որքանով վարկային փողերը չունեն սեփական արժեք ն հանդես են գալիս իրական փողի անունից: Ներկայումս գնի մասշտաբը կորցրել է իր տնտեսական նշանակությունը, թեն ոչ վաղ անցյալում կարնոր բաղադրիչ էր, ուներ ակտիվ դեր: ԽՍՀՄ-ում 1961 թ. սկսած ռուբլու ոսկյա պարունակությունը սահմանվել էր 0967412 գրամ մաքուր ոսկի: Փողի տեսակները, որոնք հանդիսանում են օրինական վճարամիջոց, վերաբերում են վարկային փողին ու բանկնոտներին, ինչպես նան թղթադրամին (գանձարկղային տոմս):

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

էմիսիոն համակարգը ծառայում է դրամաշրջանառության կարգավորմանը ն դրամավարկային քաղաքականության իրականացմանը ն, ըստ էության, ներկայացնում է շրջանառության մեջ դրամանիշերի թողարկման սահմանված օրենսդրական կարգը: Սովորաբար էմիսիոն գործարքները իրականացնում է Կենտրոնական բանկը՝ թողարկելով ն շրջանառության մեջ մտցնելով բանկային տոմսեր, գանձարկղային թղթադրամներ, նան մետաղադրամ: Բանկային տոմսերի էմիսիան իրականացվում է երեք ուղիով՝ վարկային հիմնարկներին ռեսուրսների հատկացում, գանձապետարանին պետական արժեթղթերով ապահովված վարկերի հատկացում, բանկնոտների բացթողնում օտարերկրյա արժույթով փոխանակելու ճանապարհով: Դրամաշրջանառության կարգավորումը կենտրոնական բանկի հիմնական խնդիրներից մեկն է: Ներառում է միջոցառումների այն ամբողջությունը, որով կարգավորվում է շրջանառության մեջ դրամական զանգվածի աճը, այսինքն՝ այն սահմանաչափերի որոշումը, որոնց ուղղված է լինելու կենտրոնական բանկերի գործունեությունը: Գործնականում կենտրոնական բանկն է, որը, պետական մարմինների հետ համաձայնեցված, որոշում է շրջանառության մեջ դրամական զանգվածի ավելացման գումարը կոնկրետ չափորոշիչների շրջանակներում: Ցանկացած երկրի դրամական համակարգ, լինելով ազգային, գործում է միջազգային դրամական համակարգի շրջանակներում՝ ենթարկվելով ու ղեկավարվելով բոլորի համար ընդունելի համարվող չափորոշիչներով ու կանոնակարգերով: 1944 թվականից սկսած մինչն 1973 թ. ՄԱԿ-ի Բրետտոն-Վուդսյան (ԱՄՆ) կոնֆերանսի որոշմամբ միջազգային դրամական համակարգն իրենից ներկայացնում է յուրահատուկ միջպետական ոսկու դնիզային ստանդարտ: Դրա գլխավոր ուղենիշներն էին. » Ոսկին կատարում է համաշխարհային փողի ֆունկցիա երկրների միջն ն հանդես է գալիս որպես վերջնական հաշվարկի միջոց, հասարակական հարստության համընդհանուր առարկայացնող: » Ոսկուց բացի, միջազգային վճարային շրջանառության մեջ օգտագործվում են ԱՄՆ դոլարը ն անգլիական ֆունտ ստեռլինգը: » ԱՄՆ դոլարը փոխանակվում էր ոսկով՝ ըստ նախատեսված համամասնության: Ոսկու գինը ձնավորվում էր ԱՄՆ-ի պաշտոնական գնի հիման վրա ն մինչն 1968 թ. դրանից չի շեղվել: » Ազգային դրամանիշերի միավորները կենտրոնական բանկերի միջոցով ազատորեն փոխանակվում էին դոլարով, իսկ դոլարի միջոցով՝ ոսկով միջազգային արժութային ֆոնդի սահմանած համամասնությամբ: Որպես արժեքների էտալոն՝ դոլարը օգտագործելու վրա հիմնված դրամական համակարգը 1971-73 թթ. ենթարկվեց կրախի (սնանկացման): 1971 թ. սկսած՝ դոլարի՝ ոսկով փոխանակելը դադարեցվեց: Պահուստային արժույթի դերը ստանձնեցին գերմանական մարկը, ճապոնական իենը ն էքյուն: Բրետտոն-Վուդսյան դրամական համակարգին փոխարինելու եկավ Ջամայկայի դրամական համակարգը, որը ձնակերպվեց միջազգային արժութային ֆոնդի կողմից (ՄԱՖ) 1976 թ.: Ըստ այդ համակարգի. » ԱՄՆ դոլարը պահպանում է իր կարնոր դերը միջազգային հաշվարկներում ն այլ երկրների արժութային պահուստներում: » Ոսկին մնում է որպես պետության պահուստ ն օգտագործվում է այլ երկրների դրամական միավորներ ձեռք բերելու համար:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Ժամանակակից դրամական համակարգը բնութագրվում է հետնյալ հատկանիշներով. » վերացվել է դրամական միավորների ոսկու պաշտոնական պարունակությունը, » անցում է կատարվել ոսկով չփոխանակվող վարկային փողի, որը շատ քիչ է տարբերվում թղթադրամից, » վարկային փողին զուգընթաց որոշ երկրներում դրամական շրջապտույտի մեջ զուգահեռաբար գործում է թղթադրամը՝ գանձարկղային տոմսերի տեսքով, » պետությունները վարկավորման, ինչպես նան ոսկու ն արժույթի պահուստի պաշտոնական աճի դիմաց թողարկում են բանկնոտներ, » դրամական շրջապտույտի մեջ գերազանցում են անկանխիկ համակարգերը: Հայաստանի Հանրապետության դրամական համակարգը՝ որպես համաշխարհայինի մաս, կազմակերպվում ն գործում է միջազգային պահանջներին համապատասխան՝ հիմնվելով հայաստանյան առանձնահատկությունների վրա: Հայաստանի դրամական համակարգը գործում է 1993 թ. նոյեմբերից, երբ ազգային էմիսիոն բանկը ստանձնեց արժույթ թողարկելու գործառույթը: Հանրապետության պաշտոնական դրամական միավորը (արժույթը) դրամն է: Օրենքով դրամի ն ոսկու միջն հարաբերակցություն չի սահմանված: Դրամի պաշտոնական կուրսը արտասահմանյան դրամական միավորների նկատմամբ որոշվում է ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից ն հրապարակվում է մամուլում: Գների ֆիքսված մասշտաբը բացակայում է: Օրինական վճարային ուժ ունեցող փողի տեսակներն են բանկնոտները ն մետաղադրամները, որոնք ապահովվում են հանրապետության կենտրոնական բանկի բոլոր ակտիվներով: էմիսիա կատարելու, նրանց շրջանառություն կազմակերպելու, շրջանառությունից հանելու բացառիկ իրավունքը պատկանում է կենտրոնական բանկին: Հայաստանի կենտրոնական բանկի վրա դրված են այդ ոլորտի հետնյալ պարտավորությունները. » ՀՀ արժույթի՝ հայկական դրամի թողարկում, դրամաշրջանառության կազմակերպում ն կարգավորում: Հայաստանի Հանրապետության տարածքում օրինական վճարելամիջոց հանդիսացող թղթադրամ ն մետաղադրամ թողարկելը ն դրանք շրջանառությունից հետ կանչելն ու հանելը կենտրոնական բանկի մենաշնորհն են: Թողարկված ն շրջանառությունից չհանված դրամանիշերը նրա անվերապահ պարտավորություններն են ն ապահովված են իր բոլոր միջոցներով: » Կենտրոնական բանկը կազմակերպում ն ապահովում է թղթադրամի թողարկումը ն մետաղադրամի անվտանգ պահպանումը, ինչպես նան օրենքներով ու այլ իրավական ակտերով սահմանված դեպքերում՝ դրանց ոչնչացումը: » Կենրոնական բանկը սահմանում է ՀՀ օրինական վճարելամիջոց հանդիսացող թղթադրամի ն մետաղադրամի անվանական արժեքը, չափը, կշիռը, պատկերներով ու մակագրություններով էսքիզը, պաշտոնական ու վճարունակության հատկանիշները: » Կենտրոնական բանկն իր կողմից սահմանված կարգով անվճար փոխանակում է ներկայացված թղթադրամն ու մետաղադրամն առանց գումարային սահմանափակումների: » Կենտրոնական բանկն իրականացնում է նան հուշադրամների թողարկում: Ներկայումս թողարկված են ն շրջանառության մեջ են գտնվում բարձրարժեք մե592

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

տաղներից պատրաստված ավելի քան 15 անուն հուշադրամներ, որոնք նվիրված են պատմական հայտնի անձանց, ազգային հուշարձաններին, պատմական վայրերին, ինչպես նան միջազգային կազմակերպություններին ն ՀՀ-ում կայացած միջազգային միջոցառումներին: Կենտրոնական բանկը օպերատիվ վերահսկողություն է սահմանում ն հետնում դրամաշրջանառության ընթացքին՝ ժամանակ առ ժամանակ ցուցաբերելով կոնկրետ միջամտություն: Այդ նպատակին են ծառայում պահուստային ֆոնդերը: Տվյալ բնագավառում պահուստային ֆոնդն իրենից ներկայացնում է շրջանառության մեջ բաց չթողնված բանկնոտների ն մետաղադրամի պաշար, որոնք կարնոր նշանակություն ունեն դրամարկղային ռեսուրսների կենտրոնացված կարգավորումը կազմակերպելու համար: Կանխիկ դրամի մնացորդը դրամարկղում լիմիտավորվում է, ն երբ փաստացի մնացորդը լիմիտը գերազանցում է, ավելցուկը շրջանառու դրամարկղից անցնում է պահուստային ֆոնդին: Պահուստային ռեզերվի օբյեկտիվ անհրաժեշտությունը բխում է հետնյալից՝ » տնտեսության լրացուցիչ կարիքները կանխիկ դրամով բավարարելուն, » շրջանառության մեջ առանձին բանկնոտների պիտանելիության կորստի դեպքում նորով փոխարինում, » դրամական զանգվածի պարտադիր կուպյուրային կառուցվածքի պահպանման ապահովում, » դրամանիշների փոխադրման ու պահպանման ծախսերի խնայում: Կանխիկ դրամը շրջանառության մեջ բաց է թողնվում էմիսիոն թույլտվության հիման վրա, փաստաթուղթ, որն իրավունք է տալիս շրջանառու դրամարկղը համալրել պահուստային ֆոնդի հաշվին: Այդ փաստաթուղթը տրվում է ՀՀ ԿԲ վարչության կողմից կառավարության էմիսիոն սահմանային ծավալի շրջանակներում: Դրամաշրջանառության բնականոն ընթացքը ն դրամի կայունությունը ենթարկվում են բազմագործոն ազդեցությունների ն կարող են ունենալ շեղումներ, որպիսիք բացառելու կամ մեղմելու համար կարնոր դեր ունի ԿԲ-ի դրամավարկային քաղաքականությունը: Փողի նկատմամբ տնտեսության պահանջարկի ն առաջարկի էական տարբերությունները կարող են առաջացնել ինֆլյացիա: Ինֆլյացիան դրամական համակարգի ճգնաժամային վիճակն է, որի գլխավոր հատկանիշը շրջանառության ոլորտի թղթադրամներով գերհագեցվածությունն է: Դա հետնանք է թղթադրամի չափից դուրս բացթողնման կամ ապրանքային զանգվածի կրճատման: Վերջին հաշվով ինֆլյացիան արտահայտում է դրամի, ոսկու կամ ազատ փոխարկելի արտարժույթի նկատմամբ արժեզրկում, ինչն ուղեկցվում է գների աճով ն իրական աշխատավարձի անկմամբ: Այն երբեմն ընդունում է երկարաձիգ ն խրոնիկ բնույթ: Ինֆլյացիայի նախնական պատճառը տնտեսության ոչ համամասնական զարգացումն է, վարկային խոշոր չափերի էմիսիան, դրամաշրջանառության օրենքի խախտումը: Պատճառները առավելապես ներքին են ն բխում են պետական ֆինանսների ճգնաժամից՝ բյուջեի դեֆիցիտ, պետական պարտքի աճ, դրամի էմիսիա, վարկային փողի զանգվածի մեծացում, դրամի շրջապտույտի արագության իջեցում: Արտաքին գործոնները անդրադառնոմ են անուղղակիորեն ն գլխավորապես

______________

Տե՛ս 1995 թ. ՀՀ կենտրոնական բանկի հաշվետվություն, էջ 33-34:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

կապված են միջազգային ճգնաժամերի հետ: Տնտեսագետները տարբերում են ինֆլյացիայի երկու տեսակ՝ ծախսերի ն պահանջարկի ինֆլյացիաներ: Ծախսերի ավելացման հետ կապված՝ ինֆլյացիան գների բարձրացումը կապում է միավոր արտադրանքի վրա կատարված ծախսերի (ինքնարժեքի) աճով: Դա գլխավորապես պայմանավորված է աշխատավարձի բարձրացումով, հումքի, նյութերի, այլ ընթացիկ ակտիվների թանկացումով: Պահանջարկի ինֆլյացիան սովորաբար բացատրվում է առաջարկի նկատմամբ ամբողջական պահանջարկի գերազանցումով, մի առանձնահատուկ վիճակի առաջացմամբ, երբ տնտեսությունը (հասարակությունը) փորձում է ծախսել ավելի շատ, քան ի վիճակի է արտադրել, քանի որ արտադրական ոլորտը հնարավորություն չունի ավելացնել արտադրանքի իրական ծավալը՝ պահանջարկի ավելցուկը հասցնում է գների բարձրացման: Հայաստանի Հանրապետությունում ինֆլյացիան դրսնորվել է ազգային դրամը շրջանառության մեջ մտցնելու պահից սկսած: Առաջին իսկ տարում (1993 թ.) տարեկան ինֆլյացիան կազմել է 1089.69: Այդպիսի ընթացքը ՀՀ-ում անսպասելի համարել չի կարելի: Դա հետնանք էր դրամական ռեֆորմի վատ նախապատրաստման ու սխալներով անցկացման ն առավելապես ստեղծված տնտեսական վիճակով: Տնտեսավարման կենտրոնացված պլանային համակարգից շուկայական տնտեսական հարաբերություններին անցման տվյալ փուլում ձնավորման սաղմնային վիճակում էր գտնվում շուկայական հարաբերություններին համահունչ օրենսդրական ն ինստիտուցիոնալ դաշտը: Դեռնս գերիշխող էր պետական սեփականության վրա գործող ձեռնարկությունների բաժինը, պետական բյուջեի պակասուրդի ֆինանսավորումը հիմնականում կատարվում էր էմիսիոն աղբյուրների հաշվին: Անկայուն էր նան բանկային համակարգը, որի գործունեությունը կանոնակարգված չէր: Այս պայմաններում դրությունը շտկելու նպատակով ՀՀ ԿԲ-ն մշակեց ն իրականացրեց դրամավարկային քաղաքականության առաջին ծրագիրը: Մակրոտնտեսական իրավիճակի պահանջներին համապատասխան կենտրոնական բանկը առաջնորդվեց «կառավարվող փոխարժեքի» քաղաքականության սկզբունքով: Զուգահեռաբար սահմանվեցին դրամական զանգվածի, դրամական բազայի, բանկային համակարգի ն ԿԲ-ի զուտ ներքին ակտիվների, ԿԲ-ի կողմից կառավարությանը հատկացվող զուտ վարկերի, պետական բյուջեի պակասուրդի ն արտաքին պարտքի առավելագույն ն ԿԲ-ի զուտ պաշտոնական արժութային պահուստների նվազագույն սահմանաչափերը: Այդ ամենը նպաստեց ինֆլյացիայի զսպմանը, ն 1995 թ. սպառողական գների ինդեքսի աճը կազմեց 32.29՝ 1994 թ. արձանագրված 17.619-ի դիմաց: Տնտեսությունում իրացվելիության կարգավորման նպատակով մինչն 1996 թ. վերջը ԿԲ-ն հիմնականում կիրառում էր արտարժութային ինտերվենցիաները, որոնցով հարթում էին ինչպես պետական բյուջեի պակասուրդի ծածկման նպատակով ստացվող արտաքին ֆինանսավորման տատանումները, այնպես էլ փոխարժեքի վայրիվերումները: Ավանդային սակարկությունների ն արժութային ինտերվենցիաների օպտիմալ զուգակցման միջոցով ակտիվացավ հանրապետություն կապիտալի հոսքը: Դրամավարկային քաղաքականության գործիքների կիրառման մեխանիզմները կատարելագործելու նպատակով 1999 թ. վերջից ԿԲ-ն հստակեցրեց դրամավարկային քաղաքականության ուղղությունների վերաբերյալ ռեպո գործառնությունների տոկոսադրույքների միջոցով ազդակների հաղորդման մեխանիզմը: Դրա594

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

մավարկային քաղաքականության մշակման ն իրականացման անցած կարճ ժամանակահատվածում ընդհանուր առմամբ հաջողվեց ձեռք բերել մակրոտնտեսական կայունություն, թեն դեռնս առկա են մի շարք հիմնախնդիրներ, որոնք դժվարացնում են դրամավարկային քաղաքականության իրականացումը: Ինֆլյացիայի իրավիճակը բնութագրվում է մի շարք հատկանիշներով, որոնցով էլ տարբերակվում է ինֆլյացիայի տեսակը, առաջացման պատճառները, հետնանքները, որոշվում այն զսպելու նպատակով մշակվող միջոցառումների ամբողջությունը: Տեսականորեն ընդունվում են ինֆլյացիայի հետնյալ տեսակները1. 1. թաքնված ինֆլյացիա (փողի քանակի ավելցուկային աճ, ապրանքների դեֆիցիտ), 2. խրոնիկական (գների 3-49 աճի տարեկան կայուն տեմպերի պահպանում), 3. ինֆլյացիայի գալարապտույտ աճ (գների մինչն 1009 աճ), 4. իրացվելիության թակարդ (ներդրումային չափազանց ցածր ակտիվություն, վարկի բարձր տոկոսադրույք): Ինֆլյացիայի դեմ պայքարի ընդունված հիմնական մեթոդները երկուսն են՝ դրամական ռեֆորմ ն հակաինֆլյացիոն քաղաքականություն: Դրամական ռեֆորմը անցկացվում է միանվագ, մասնակիորեն, կամ լրիվությամբ վերակառուցվում է դրամական համակարգը: Ռեֆորմի անցկացումն ունի տարբեր մեթոդներ՝ » նուլիֆիկացիա - արժեզրկված դրամանիշերը հայտարարվում են չեղյալ, շրջանառության մեջ են մտցվում նորերը, » ռեստավրացիա (վերականգնում) - վերականգնվում ն հաստատվում է դրամական միավորի ոսկու նախկին պարունակությունը (1960-1962 թթ), » դնալվացիա - դրամական միավորի ոսկու պարունակությունը պակասեցվում է կամ ազգային դրամի կուրսը իջեցվում է ոսկու, արծաթի ն արտարժույթի նկատմամբ, » դենոմինացիա (զրոները ջնջելու մեթոդ) - հնի համեմատությամբ նոր հարաբերակցությամբ թողարկում է նոր դրամանիշերը, գները, աշխատավարձը, դրամանիշերի մնացորդները հաշիվներում ու դրամարկղում, հաշվեկշիռը վերահաշվարկվում են նույն հարաբերակցությամբ: Հակաինֆլյացիոն քաղաքականությունը տնտեսության կարգավորման ուղղությամբ պետության կողմից իրականացվող միջոցառումների ամբողջությունն է, որն ուղղված է ինֆլյացիայի դեմ պայքարին: Աշխարհում ընդունվում է երկու հիմնական մոտեցում՝ դեֆլյացիոն քաղաքականություն ն եկամուտների քաղաքականություն: Դեֆլյացիոն քաղաքականությունը ներառում է հետնյալ միջոցառումները. » դրամական պահանջի կարգավորում դրամավարկային ն հարկային մեխանիզմի միջոցով, » պետական ծախսերի կրճատում, » դրամական զանգվածի սահմանափակում, » հարկային բեռի ծանրացում, » վարկի տոկոսադրույքների բարձրացում,

______________ "

Աղյուսակի ելակետը թիվ 1 հավելվածի տվյալներն են:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

» առանձին արտադրությունների մրցակցային խրախուսում հարկային բեռը թեթնացնելու ճանապարհով: Եկամուտների քաղաքականությանը վերաբերում է հետնյալը. » վերահսկողություն գների վրա, » վերահսկողություն աշխատավարձի նկատմամբ՝ հասանելիք աշխատավարձի սառեցում կամ աճի սահմանափակում, » մասնակի կամ լրիվ ինդեքսավորում: Հակաինֆլյացիոն միջոցառումների հիմնական դերակատարողները երկրի կառավարությունն ու կենտրոնական բանկն են: Կենտրոնական բանկերի դրամավարկային քաղաքականության գործիքներն օգտագործվում են ըստ անհրաժեշտության: Դրանք են գործառնությունները բաց շուկայում, առնտրային բանկերի ավանդների պարտադիր պահուստավորումը, վերաֆինանսավորման քաղաքականությունը: Գործառնություններ բաց շուկայում նշանակում է փողի զանգվածի կարգավորում, ինչը գլխավորապես հիմնված է պետական արժեթղթերի, բանկային հոժարագրերի ն այլ վարկային պարտավորությունների գնման ու վաճառքի մեխանիզմի վրա; Պարտադիր պահուստավորման քաղաքականությունը երկրի դրամավարկային կարգավորման առավել կարնոր ու գործուն գործիք է, որով ԿԲ-ն ազդում է բանկերի կանխիկ դրամի ռեսուրսների ն վարկային հնարավորությունների վրա: Այն գործնականում փողի շուկայի վրա պետության ազդեցության ուղղակի վարչական մեթոդ է: Վերաֆինանսավորման քաղաքականությունը ԿԲ-ի դրամավարկային քաղաքականության իրականացման ամենակարնոր գործիքներից է, որը հիմնված է առնտրային բանկերի կողմից նախկինում հաշվի առնված պարտատոմսերի վերահաշվառման վրա՝ մուրհակից պահվում է զեղչ կամ հաշվառման տոկոս, դրանով իսկ ազդում է վարկավորման ծավալի վրա: Բարձրացումը նշանակում է «թանկ» փողերի կոշտ, իսկ նվազեցումը «էժան» փողերի քաղաքականություն՝ վերջին հաշվով հանգեցնելով վարկերի սահմանափակման կամ վարկային էքսպանսիայի: Դրամավարկային քաղաքականության արդյունավետության համար կարնոր դերակատարություն ունի նան ԿԲ-ի կայունացման ֆոնդերի պաշարների վիճակը, որոնք չափազանց անհրաժեշտ են արտասահմանյան արտադրության ապրանքների գնումները ն վարկային գործառնությունները սպասարկելու համար: Պաշտոնական պահուստները ներառում են ոսկով ազատ փոխարկելի արտարժույթի պաշարները: Կարնոր է նան երկրի պաշարային դիրքը արտարժույթի միջազգային հիմնադրամում: Այդ ամենի ամբողջությունն իր դրական ազդեցությունն է թողնում ազգային արժույթի փոխարժեքի կայունացման վրա, ինչը ՀՀ օրինակով երնում է ստորն բերվող տվյալներով: Առաջին տարիների արժեզրկման բարձր տեմպերին 1998 թ. փոխարինել է արժույթի կարգավորվող-չափավոր ինֆլյացիան:

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

Աղյուսակ 22.2" ՀՀ-ում ազգային արժույթի փոխարժեքի (դրամ/ ԱՄՆ դոլար) աճի տեմպերի դինամիկան Տարիները

1995թ.՝ 1994 թ. նկատմամբ 1996թ.՝ 1995 թ. նկատմամբ 1997թ.՝ 1996 թ. նկատմամբ

Աճի տեմպերը 227.7 106.7 116.6

1998թ.՝ 1997 թ. նկատմամբ

102.8

2000թ.՝ 1999 թ. նկատմամբ

105.6

1999թ.՝ 1998 թ. նկատմամբ 2001թ.՝ 2000 թ. նկատմամբ 2002թ.՝ 2001 թ. նկատմամբ 2003թ.՝ 2002 թ. նկատմամբ 2004թ.՝ 2003 թ. նկատմամբ 2005թ.՝ 2004 թ. նկատմամբ

101.7 102.1 103.6 96.8 88.3 90.7

22.3. ԿԲ-Ի ԴՐԱՄԱՎԱՐԿԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ էՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ Կենտրոնական բանկերի կողմից իրականացվող դրամավարկային քաղաքականության գլխավոր խնդիրը դրամական միավորի կայուն գնողունակ ուժի պահպանումն ու դրամական հաշվարկների ն վճարումների սահուն համակարգի ապահովումն է: Միննույն ժամանակ, կենտրոնական բանկերի կողմից իրականացվող դրամավարկային քաղաքականությունը հանդիսանում է պետության ընդհանուր տնտեսական կարգավորման բաղկացուցիչ կարնոր մասերից մեկը՝ ուղղված գործազրկության ն արտադրության ճգնաժամային անկումների իսպառ կամ մասնակի վերացմանը: Դրամավարկային քաղաքականությունն իրականացվում է շրջանառության մեջ գտնվող դրամական զանգվածի ն ծավալի կարգավորման միջոցով: Բանկային պրակտիկայում հայտնի են դրամավարկային քաղաքականության հետնյալ հիմնական ձները. 1. Ռեստրիկցիոն (կոշտ, կասեցնող) դրամավարկային քաղաքականություն կամ «թանկ փողի» քաղաքականություն: 2. էքսպանսիոնիստական (փափուկ, խթանող) դրամավարկային քաղաքականություն կամ «էժան փողի» քաղաքականություն: 3. Միջանկյալ կամ «ոսկե միջինի» դրամավարկային քաղաքականություն, որն իրենից ներկայացնում է վերոհիշյալ երկու ձների յուրովի համակցում:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Ռեստրիկցիոն դրամավարկային քաղաքականությունն ուղղված է առնտրային ն մասնագիտացված բանկերի վարկային ն այլ ակտիվային գործառնությունների ծավալի սահմանափակմանը, պայմանների խստացմանը ն տոկոսադրույքների մակարդակի բարձրացմանը: Վերջինիս իրականացումը սովորաբար ուղեկցվում է հարկերի ավելացմամբ, պետական ծախսերի կրճատմամբ ն այլ միջոցառումներով, որոնք ուղղված են ինֆլյացիայի կանխմանն ու շատ դեպքերում՝ նան վճարային հաշվեկշռի առողջացմանը: Այսպիսով՝ ռեստրիկցիոն դրամավարկային քաղաքականությունն օգտագործվում է ինչպես ինֆլյացիոն երնույթների դեմ պայքարելու նպատակներով, այնպես էլ ուղղված է գործարար ակտիվության պարբերաշրջանային տատանումների հարթեցմանը: Դրամավարկային քաղաքականության այս ձնը, որպես կանոն, ուղեկցվում է վարկավորման ն այլ ակտիվային գործառնությունների մասշտաբների ընդլայնմամբ, շրջանառության մեջ գտնվող փողի քանակի հավելաճի նկատմամբ վերահսկողության թուլացմամբ, հարկային դրույքների կրճատմամբ, տոկոսադրույքների մակարդակի օպտիմալացմամբ: Ե՛վ ռեստրիկցիոն, ն՛ էքսպանսիոնիստական դրամավարկային քաղաքականությունները կարող են ունենալ ինչպես համընդհանուր, այնպես էլ սելեկտիվ բնույթ: Համընդհանուր դրամավարկային քաղաքականության իրականացման դեպքում կենտրոնական բանկի միջոցառումները տարածվում են բանկային հաստատությունների բոլոր տեսակների վրա, իսկ սելեկտիվի դեպքում՝ միայն առանձին ֆինանսավարկային հաստատությունների կամ էլ բանկային գործունեության որոշակի տեսակների վրա: Սելեկտիվ դրամավարկային քաղաքականությունը կենտրոնական բանկին հնարավորություն է ընձեռում ընտրանքային ներգործություն կատարել որոշակի ուղղություններով: Նրա գործնական իրականացման դեպքում օգտագործվում են ներգործության հետնյալ գործիքները՝ հաշվառման ն վերահաշվառման գործառնությունների սահմանաչափերի հաստատումը (օրինակ՝ ըստ առանձին ճյուղերի, տարածաշրջանների ն այլն), առնտրային ն մասնագիտացված բանկերի կողմից իրականացվող գործառնությունների առանձին տեսակների լիմիտավորումը, որոշակի մարժայի սահմանումը զանազան ֆինանսավարկային գործառնությունների իրականացման դեպքում՝ ըստ վարկառուների տարբեր կատեգորիաների (վարկերի առանձին տեսակների տրամադրման պայմանների կանոնակարգումը, վարկային առաստաղների սահմանումը ն այլն): Բացի այդ, երբեմն տարբերում են նան «լայն» ն «նեղ» դրամավարկային քաղաքականությունները: «Նեղ» դրամավարկային քաղաքականության իրականացման դեպքում օպտիմալ արժութային փոխարժեքը ձեռք է բերվում արժութային շուկայում ներդրումների (ներխուժումների), հաշվառման քաղաքականության ն կարճաժամկետ տոկոսադրույքների վրա ազդող այլ գործիքների օգնությամբ: Իսկ «լայն» դրամավարկային քաղաքականությունն իրականացվում է շրջանառության մեջ գտնվող դրամական զանգվածի վրա ներգործելու միջոցով սղաճի արդյունավետ կառավարման ճանապարհով: Այսպիսով՝ մակրոտնտեսական մակարդակով դրամավարկային քաղաքականությունն իրենից ներկայացնում է կենտրոնական բանկի (որոշ երկրներում՝ ֆինանսների

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

նախարարության սերտ աջակցությամբ) նպատակամղված գործունեություն՝ համապետական խնդիրների լուծման նպատակով: Կենտրոնական բանկի դրամավարկային քաղաքականության միջոցառումների ամբողջությունն ընդգրկում է դրամաշրջանառության ն վարկի ոլորտները: Դրա միջոցով նախ ն առաջ որոշվում են կանխիկ ն անկանխիկ էմիսիայի սահմանները՝ երկրորդ մակարդակի բանկային հաստատությունների վարկային, դեպոզիտային ն այլ գործառնությունների կարգավորման ճանապարհով: Դրամավարկային քաղաքականության տվյալ ձնի ն, հետնապես, առնտրային ու մասնագիտացված բանկերի գործունեության կարգավորման համապատասխան գործիքների ընտրությունն իրականացվում են տվյալ երկրի կենտրոնական բանկի կողմից՝ յուրաքանչյուր կոնկրետ իրավիճակի համար: Բանկային գործառնությունների կարգավորման մեխանիզմը կախված է երկրում բանկային գործունեության կազմակերպման ձներից, կենտրոնական բանկի տեղից, դերից ն նրա կողմից իրականացվող գործառույթներից, նրա «անկախությունից» ն այլ գործոններից: Այն իր մեջ ներառում է ինչպես կանխիկ ն անկանխիկ բանկային գործառնությունների կարգավորման մեթոդներն ու գործիքները, այնպես էլ դրամական զանգվածի, մակրո- ն միկրոմակարդակներով բանկային տոկոսադրույքների ն բանկային իրացվելիության դինամիկայի վերահսկողության կոնկրետ ձները: Գոյություն ունեն բանկերի գործունեության վրա ներգործության կամ դրամավարկային քաղաքականության իրականացման երկու հիմնական մեթոդներ. 1. ուղղակի կամ վարչական, 2. անուղղակի կամ տնտեսական: Ներգործության վարչական մեթոդներն են առնտրային ն մասնագիտացված բանկերի քանակական կամ որակական պարամետրերի նկատմամբ կենտրոնական բանկի կողմից սահմանվող ուղղակի սահմանափակումները, սահմանաչափերը ն արգելքները: Ներգործության վարչական մեթոդների օգտագործման դեպքում լայնորեն կիրառվում են հետնյալ գործիքները. » բանկերի ակտիվային ն պասիվային գործառնությունների առանձին տեսակների քվոտավորում (քվոտա` թույլատրված, սահմանված նորմա), » տարբեր տեսակի վարկերի տրամադրման ն վարկային ռեսուրսների ներգրավման սահմանաչափերի կամ առաստաղների սահմանում, » մասնաճյուղերի, բաժանմունքների ն ներկայացուցչությունների բացման սահմանափակումներ, » կոմիսիոն միջնորդադրամների, ծառայությունների սակագների չափերի լիմիտավորում, » բանկերի կողմից իրականացվող գործառնությունների անվանացանկի որոշում: Բանկային գործառնությունների կարգավորման ն համախառն դրամաշրջանառության կառավարման տնտեսական մեթոդները հիմնականում ներգործում են անուղղակի կերպով ն չեն նախատեսում ուղղակի արգելքների կամ լիմիտների սահմանում: Գործնականում հայտնի են կառավարման տնտեսական մեթոդների 3 հիմնական տեսակներ. 1. հարկային մեթոդներ, 2. նորմատիվային մեթոդներ,

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

3. ճշգրտող մեթոդներ: Հարկային մեթոդների օգտագործումը ֆինանսական մարմինների առանձնաշնորհն է, իսկ մյուս երկու մեթոդները կիրառում է կենտրոնական բանկը: Ներգործության նորմատիվային մեթոդները ենթադրում են այնպիսի գործիքների օգտագործում, ինչպիսիք են վարկային ռեսուրսների կարգավորման ֆոնդ կատարվող հատկացումները, իրացվելիության ն բանկային կապիտալի նորմատիվային գործակիցները, որոնք սահմանվում են տնտեսական նորմատիվների տեսքով (տե՛ս գլուխ 19.2): Տնտեսական մեթոդներն առավել բնորոշ են շուկայական տնտեսությանը, ուր միկրոտնտեսական մակարդակով ինքնակարգավորման գործընթացների զարգացումը ենթադրում է երկրորդ մակարդակի յուրաքանչյուր բանկային հաստատության կողմից ինքնուրույն գործունեության հիմնական ուղղությունների ընտրություն, որի արդյունքներն ու արդյունավետությունն էլ որոշում են տվյալ բանկի կարգավիճակը, վերջինիս ունեցած դերը երկրի բանկային համակարգում: Այս հանգամանքն էլ հենց խթան է հանդիսանում մրցակցության զարգացման համար: Այսպիսով՝ դրամավարկային կարգավորման իրականացման անուղղակի մեթոդները (գործիքները) հիմնականում երեքն են. 1. Կենտրոնական բանկի կողմից առնտրային ն մասնագիտացված բանկերի պարտադիր պահուստների նորմաների փոփոխությունը: 2. Դիսկոնտային (վերահաշվառման) ն վերաֆինանսավորման քաղաքականության իրականացումը: 3. Կենտրոնական բանկի կողմից իրականացվող գործառնությունները բաց շուկայում: Կենտրոնական բանկի դրամավարկային քաղաքականության իրականացման հիմնական տնտեսական գործիքներից մեկը պարտադիր պահուստային պահանջների նորմատիվների սահմանումն է, երկրորդ մակարդակի յուրաքանչյուր բանկային հաստատության համար պահուստային-թղթակցային հաշվի բացումը, ինչպես նան այդ հաշվի վրա միջոցների մնացորդների նվազագույն մեծության սահմանումը: Նվազագույն պահուստները կատարում են երկու հիմնական գործառույթներ: Նախ՝ որպես իրացվելի պահուստներ ծառայում են որպես առնտրային բանկերի պարտավորությունների ապահովում՝ իրենց հաճախորդների ավանդների գծով: Շերտավորելով ն պարբերաբար փոփոխության ենթարկելով պարտադիր պահուստային նորմաները՝ կենտրոնական բանկը նվազագույն թույլատրելի մակարդակի վրա է պահպանում առնտրային ն մասնագիտացված բանկերի իրացվելիության աստիճանը: Բացի այդ, դրանք նպաստում են կարճաժամկետ վարկերի տոկոսադրույքների տատանումների թուլացմանը, քանի որ առնտրային ն մասնագիտացված բանկերը պարտադիր պահուստավորման գծով իրենց պարտավորությունները կատարում են ոչ թե ամեն օր, այլ հաշվարկային (սովորաբար՝ երկշաբաթյա) ժամանակահատվածում՝ միջին օրական մեծության հիման վրա: Նվազագույն պահուստների երկրորդ ն առավել կարնոր գործառույթի համաձայն՝ դրանք ծառայում են որպես կենտրոնական բանկի կողմից կիրառվող գործիք՝ երկրում դրամական զանգվածի ծավալի կարգավորման համար: Պահուստային միջոցների նորմատիվի փոփոխության միջոցով կենտրոնական բանկը կարգավորում է

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

առնտրային բանկերի ակտիվային գործառնությունների մասշտաբները (հիմնականում՝ նրանց կողմից տրամադրվող վարկերի ծավալը) ն հետնապես՝ նրանց կողմից դեպոզիտային էմիսիայի իրականացման հնարավորությունները: Բանկերը կարող են ընդարձակել վարկային գործառնությունները, եթե կենտրոնական բանկում նրանց պարտադիր պահուստները գերազանցում են սահմանված նորմատիվը: Եթե շրջանառության մեջ գտնվող կանխիկ ն անկանխիկ փողերի զանգվածը գերազանցում է անհրաժեշտ պահանջարկը, ապա կենտրոնական բանկը, որպես կանոն, իրականացնում է վարկային ռեստրիկցիայի քաղաքականություն՝ մեծացնելով պարտադիր հատկացումների նորմատիվները, այսինքն՝ կենտրոնական բանկում միջոցների պահուստավորման տոկոսադրույքը: Դրանով իսկ նա պարտադրում է բանկերին կրճատել իրենց ակտիվային գործառնությունների ծավալները: Կառավարելով պահուստային նորման՝ կենտրոնական բանկը միաժամանակ ներգործում է առնտրային ն մասնագիտացված բանկերի շահութաբերության մակարդակի վրա՝ մեծացնելով կամ փոքրացնելով ռեսուրսների արժեքը, վարկերի ն դեպոզիտների ծավալը: Փոփոխելով վարկադեպոզիտային էմիսիայի չափերը՝ կենտրոնական բանկը կառավարում է դրամական զանգվածի փոփոխության տեմպերն ու դինամիկան: Պարտադիր պահուստավորման քաղաքականություն իրականացնելու դեպքում կենտրոնական բանկն անմիջական մուլտիպլիկատիվ կապ է ստեղծում պահուստների ն շրջանառության մեջ գտնվող դրամական զանգվածի միջն: Պարզագույն տեսքով այն կարելի է ներկայացնել Խ Հ kՑ բանաձնով, որտեղ Խ-ը դրամական զանգվածի ծավալն է, Ց-ն՝ պահուստավորման միջոցները, k-ն՝ բազմարկիչը (մուլտիպլիկատոր): Վերջինս արտահայտվում է հետնյալ կերպ. ,

որտեղ Շ-ն դրամական զանգվածի հարաբերությունն է դեպոզիտներին: Դրամական բազմարկիչն ապահովում է անհրաժեշտ կապ պահուստների ն դրամական զանգվածի փոփոխությունների միջն: 1999 թվականի ապրիլից առ այսօր ՀՀ-ում գործում է պարտադիր պահուստավորման նոր մեխանիզմը, համաձայն որի՝ ն՛ դրամով, ն՛ արտարժույթով ներգրավված միջոցների դիմաց պահուստավորումն իրականացվում է միայն ՀՀ դրամով՝ 89 դրույքաչափով: Այս միջոցառմամբ ՀՀ կենտրոնական բանկը նպատակ ուներ բարձրացնել դրամական զանգվածի կառավարելիությունը՝ կապված արտարժութային դեպոզիտների աննախադեպ արագ տեմպերով աճի ն, այսպես կոչված, տնտեսության «դոլարիզացիայի» գործընթացի ծավալների մեծացման հետ: Վարկադեպոզիտային էմիսիայի մեծությունը ն, ընդհանուր առմամբ, դրամական էմիսիայի մեծությունը ուղիղ համեմատական են առնտրային ն մասնագիտացված բանկերի կողմից ներգրավված ավանդների ու դեպոզիտների չափին ն հակադարձ համեմատական՝ կենտրոնական բանկի կողմից սահմանված պարտադիր պահուստավորման նորմատիվին: Թեն պարտադիր պահուստավորման նորմաները սովորաբար օգտագործվում են պահուստների նկատմամբ բանկերի պահանջարկի ամրապնդման համար, այդուհանդերձ շատ երկրներ դրանք օգտագործում են որպես ինքնուրույն գործիքներ:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Կենտրոնական բանկի պարտադիր պահուստային պարտավորությունների հիմնադրամը չպետք է շփոթել առնտրային բանկերի պահուստային հիմնադրամի հետ: Վերջինս ստեղծվում է բանկերի գործունեությունից առաջացած վնասները ծածկելու ն անհուսալի պարտքերը մարելու նպատակով: Սովորաբար հատկացումները պահուստային հիմնադրամին կատարվում են յուրաքանչյուր եռամսյակ՝ բանկի շահույթից: ՀՀ կենտրոնական բանկում պահուստավորման են ենթակա առնտրային բանկերի կողմից դրամով ն արտարժույթով ներգրավված միջոցները, իսկ պահուստավորումը կատարվում է. » դրամով ներգրավված միջոցների դիմաց՝ դրամով, » ազատ փոխարկելի արտարժույթով ներգրավված միջոցների դիմաց՝ դրամով, » այլ արտարժույթներով ներգրավված միջոցների դիմաց՝ դրամով: Դիսկոնտային քաղաքականությունը դրամավարկային կարգավորման կարնոր գործիք է, որի հիմնական ուղղությունները մշակվում են կենտրոնական բանկերի կողմից: Դիսկոնտային քաղաքականությունն իրականացվում է պաշտոնական տոկոսադրույքների 2 հիմնական տեսակների սահմանման ն վերանայման միջոցով. 1. Դիսկոնտավորման դրույքները՝ պետական արժեթղթերի վերահաշվառման ն վարկերի տրամադրման նպատակով: 2. Վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքները՝ ֆինանսավարկային հաստատությունների ն կառավարության վարկավորման նպատակով: Վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքը կամ կենտրոնական բանկի կողմից առնտրային ու մասնագիտացված բանկերին կամ կառավարությանը տրամադրվող վարկային ռեսուրսների վճարաչափի մակարդակն ավելի բարձր է դիսկոնտային տոկոսադրույքից, քանի որ բանկերի վարկային գործառնությունները (լոմբարդային, բլանկային, կոնտոկորենտային ն այլն) ավելի թանկ են գնահատվում, քան առնտրակոմիսիոն գործառնությունները (օրինակ՝ արժեթղթերի գնումը): Այդ է պատճառը, որ առնտրային բանկերը ձգտում են ստանալ վարկեր կենտրոնական բանկից միայն այն բանից հետո, երբ արդեն օգտագործվել են բոլոր հնարավորությունները արժեթղթերի վերահաշվառման գծով: «Վերաֆինանսավորում» ասելով հասկանում են երկրորդ մակարդակի բանկային հաստատությունների կողմից դրամական միջոցների ստացում կենտրոնական բանկից: Վերջինիս առավել տարածված ձներից են, օրինակ, առնտրային բանկերի պորտֆելներում գտնվող մուրհակների վերահաշվառումը կամ բաց շուկայում իրականացվող գործառնությունները: Վերաֆինանսավորման իրականացման միջոցով կենտրոնական բանկը մի կողմից իրագործում է իր վերջին ատյանի վարկատուի գործառույթը, այսինքն` հանդես է գալիս որպես բանկային ն ֆինանսական համակարգերի անխափան գործունեության ապահովման երաշխիք, իսկ մյուս կողմից վերածվում է միջբանկային շուկայի մասնակցի: Իսկ դա իր հերթին նշանակում է, որ եթե սկզբնական շրջանում վերաֆինանսավորման քաղաքականությունը կիրառվում էր միայն որպես դրամավարկային քաղաքականության գործիք, ապա ժամանակակից պայմաններում այն դրնսնորվում է որպես պետության բանկային ն ֆինանսական համակարգերի անխափան գործունեության, ինչպես նան վարկային համակարգի իրացվելիության կարգավորման երաշխիք:

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

Վերաֆինանսավորման վարկերը դասակարգվում են ըստ որոշակի չափանիշների. » ըստ ապահովվածության` դիսկոնտային ն լոմբարդային վարկեր, » ըստ վարկերի տրամադրման մեթոդների` ուղղակի վարկեր ն աճուրդային եղանակով տրամադրվող վարկեր, » ըստ տրամադրման ժամկետների` կարճաժամկետ («օվերնայթ»), միջնաժամկետ` մինչն 3 ամիս ժամկետով (լոմբարդային վարկեր), ն երկարաժամկետ` մինչն 1 տարի ժամկետով («կայուն» վարկեր), » ըստ ֆինանսական շուկայի վրա ներգործության աստիճանի` ռեպո գործառնություններ արժեթղթերի շուկայում ն լոմբարդային վարկեր միջբանկային շուկայում: Պաշտոնական տոկոսադրույքների բարձրացումը դժվարացնում է առնտրային բանկերի հնարավորությունները վարկային ռեսուրսների ձեռքբերման գործում: Պաշտոնական տոկոսադրույքներն անուղղակիորեն ներգործում են շուկայական տոկոսադրույքների վրա: Վերջիններս ինքնուրույնաբար սահմանվում են բանկերի կողմից՝ վարկային ռեսուրսների շուկայի պայմաններին համապատասխան, ն գտնվում են կենտրոնական բանկի ուղղակի վերահսկողությունից դուրս: Լոմբարդային վարկը բանկերի համար ծառայում է որպես վարկային հնարավորություն ն ուղղվում է իրացվելիության խիստ կարճաժամկետ խնդիրների լուծմանը: Տոկոսադրույքը սահմանվում է ՀՀ ԿԲ խորհրդի կողմից՝ տվյալ երկշաբաթյա ժամանակահատվածի համար: Ավանդը բանկերի համար ավելցուկային իրացվելիության եկամտաբեր օգտագործման հնարավորություն է: Ավանդի տոկոսադրույքը սահմանվում է ՀՀ ԿԲ խորհրդի կողմից՝ տվյալ երկշաբաթյա ժամանակահատվածի համար: Կոշտ, ռեստրիկցիոն դրամավարկային քաղաքականություն վարելու ընթացքում կենտրոնական բանկերն ինդեքսավորում են պաշտոնական տոկոսադրույքների մեծությունը՝ սահմանելով յուրատեսակ «հավելավճարներ» դրանց սովորական մակարդակի նկատմամբ, խստացնում են մուրհակների ն այլ արժեթղթերի «որակի» նկատմամբ ներկայացվող պահանջները, սահմանափակում են պայմանադիր կողմերի հնարավորությունները, մտցնում են վերահաշվառման սահմանաչափեր: Դիսկոնտային ն վերաֆինանսավորման քաղաքականությունների տոկոսադրույքների հաստատումը հանդիսանում է ամենակարնոր, բայց միննույն ժամանակ՝ ամենաբարդ պահը այս գործիքների կիրառման հարցում: Ընդհանրապես, առկա է որոշակի ռիսկ, որ մշտական հնարավորությունների չափից ավելի օգտագործումը կարող է նպաստել շուկայի թերզարգացմանը: Դա առավել հավանական է դառնում, երբ կենտրոնական բանկը վարում է բավականին նեղ «միջանցքի» քաղաքականություն (լոմբարդային ն դեպոզիտային մեխանիզմների ներդաշնակ կիրառություն, որի արդյունքում շուկայական տոկոսադրույքները հաստատվում են որոշակի միջակայքում, ն բաց շուկայական գործառնությունների միջոցով տոկոսադրույքներն արդեն կարգավորվում են այդ միջակայքում): Դիսկոնտային ն վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքների սահմանման առումով խիստ կարնոր են նան կապիտալի հաշվի ազատականացման աստիճանը ն փոխարժեքի ռեժիմը: Այսպես՝ կապիտալի բարձր մոբիլության դեպքում փոխարժեքը խիստ կախված է վարվող դրամավարկային քաղաքականության հիմնական ուղղություններից: Այդ պատճառով նեղ «միջանցքի» դեպքում, որը նպատակ է հետապնդում հարթելու շուկայական տոկոսադրույքները, որպես կանոն, լողացող փոխարժե603

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

քի ռեժիմի պայմաններում փոխարժեքը կունենա առավել փոփոխուն վարքագիծ, քան տոկոսադրույքները: Կապիտալի առավել մոբիլության պայմաններում դրամավարկային քաղաքականություն իրականացնելիս պետք է հաշվի առնել ոչ միայն ներքին գործոնները, այլն միջազգային ֆինանսական շուկայում տիրող իրավիճակը: Դիսկոնտային քաղաքականության սահմանված ուղղությունների իրականացման դեպքում կենտրոնական բանկը կարող է օգտագործել բանկերի գործունեության կարգավորման ինչպես ուղղակի, այնպես էլ անուղղակի մեթոդներ: Դա իրականացվում է բազային տոկոսադրույքների սահմանման (հաշվառման գործառնությունների, լոմբարդային ն բանկային վարկերի գծով), ինչպես նան կենտրոնական բանկի կողմից վերահաշվառվող արժեթղթերի չափերի ն ձների նկատմամբ քանակական սահմանափակումների իրականացման միջոցով: Բաց շուկայում կենտրոնական բանկերն իրականացնում են արժեթղթերի առք ու վաճառքի պաշտոնական գործառնություններ: Որպես բանկային գործունեության կարգավորման գործիք՝ բաց շուկայում կենտրոնական բանկի կողմից իրականացվող գործառնություններն ունեն հետնյալ մեխանիզմը. երբ կենտրոնական բանկը առնտրային բանկերից գնում է արժեթղթեր, ապա համապատասխան գումարները մուտք են գործում նրանց պահուստաթղթակցային հաշիվների վրա, այսինքն՝ մեծանում է նվազագույն պահուստների մեծությունը, ն, հետնապես, առաջանում է ակտիվների ընդարձակման հնարավորություն: Կենտրոնական բանկի կողմից առնտրային բանկերին արժեթղթեր վաճառելու դեպքում, ընդհակառակը, նրանց կողմից պահուստավորված միջոցները նվազում են, իսկ ընդհանուր առմամբ բանկային համակարգում տեղի է ունենում վարկային ռեսուրսների կրճատում, որն անմիջականորեն արտացոլվում է ընդհանուր դրամական զանգվածի վրա: Այդպիսով, կարգավորելով արժեթղթերի առաջարկն ու պահանջարկը, կենտրոնական բանկը ներգործում է ոչ միայն առնտրային ն մասնագիտացված բանկերի պահուստների մեծության ն նրանց վճարունակության, այլն դրամական զանգվածի համախառն ծավալի վրա: Ի տարբերություն մյուս տնտեսական գործիքների՝ բաց շուկայում կենտրոնական բանկերի կողմից իրականացվող գործառնություններն արագ ճշգրտող ազդեցություն են գործում առնտրային բանկերի իրացվելիության մակարդակի ն դրամական զանգվածի դինամիկայի վրա: Կենտրոնական բանկերի կողմից իրականացվող շուկայական գործառնությունները սովորաբար լինում են ուղղակի (միակողմանի) կամ հակադարձ: Ուղղակի գործառնությունն իրենից ներկայացնում է սովորական գնում կամ վաճառք: Հակադարձ գործառնությունն իրականացվում է արժեթղթերի առք ու վաճառքի տեսքով՝ նախասահմանված փոխարժեքով, հակադարձ գործարքի պարտադիր իրականացմամբ: Հակադարձ գործառնություններն իրենց ճկունության շնորհիվ մեծ տարածում են ստացել, ն ներգործության այդ գործիքը վերածվել է ամենահանրահայտի: Հակադարձ գործառնություններն իրենց հերթին բաժանվում են ռեպո ն հակադարձ ռեպո գործառնությունների: Ռեպո գործառնությունների դեպքում կենտրոնական բանկը գնում է պետական արժեթղթերը (վարկ), իսկ հակադարձ ռեպոյի դեպքում` վաճառում (դեպոզիտ): Բաց շուկայում հակադարձ գործառնությունները, որպես կանոն, իրականացվում են պետական արժեթղթերի գնման վերաբերյալ կենտրոնական բանկի ն առնտրա604

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

յին բանկերի միջն համաձայնության կնքման ճանապարհով՝ 1-2 ամիս հետո նրանց հակադարձ վաճառքի պարտավորությամբ՝ նախասահմանված գնով: Այդ դեպքում բաց շուկայական գործառնություններն իրականացվում են պարբերաբար՝ շաբաթվա միննույն օրը, որպեսզի կենտրոնական բանկի կողմից պետական արժեթղթերի նոր խմբաքանակների գնումը համընկնի արժեթղթերի հակադարձ վաճառքի հետ: Այս գործառնություններին կարող են մասնակցել միայն այն առնտրային ն մասնագիտացված բանկերը, որոնց համար կենտրոնական բանկում բացված են հատուկ արտահաշվեկշռային հաշիվներ՝ արժեթղթերի պահպանման ու հաշվառման գծով: Ի տարբերություն միակողմանի բաց շուկայական գործառնությունների՝ ռեպո ն հակադարձ ռեպո գործառնություններն առավել արդյունավետ ն լայնորեն կիրառվող գործիքներ են, ն չնայած դրանք սովորաբար կնքվում են կարճ ժամկետով, հնարավորություն են տալիս գործարքի հիմքում օգտագործել տարբեր ժամկետայնության արժեթղթեր, որի արդյունքում բարձրանում է արժեթղթերի իրացվելիությունը՝ իր հերթին աջակցելով երկրորդային շուկայի զարգացմանը: Դրամական շուկայում ձնավորված իրավիճակից կախված՝ հնարավոր է աճուրդային սակարկությունների երկու խոշորացված տարբերակների կիրառում: Ըստ առաջին տարբերակի՝ կենտրոնական բանկը նախապես հայտարարում է տոկոսադրույքի մեծությունը, որին համապատասխան՝ պատրաստ է առնտրային ն մասնագիտացված բանկերին տրամադրել դրամական միջոցներ՝ նրանցից գնելով պետական արժեթղթեր: Առնտրային ն մասնագիտացված բանկերը որոշում են արժեթղթերի այն քանակությունը, որ մտադիր են վաճառել կենտրոնական բանկին ն վերջինիս ներկայացնում են իրենց հայտերը: Կենտրոնական բանկը տեսակավորում է այդ հայտերը, խմբավորում, գումարում ն, ելնելով վարկային ռեսուրսների նկատմամբ տնտեսության պահանջարկի գնահատումից, սահմանում է համամասնություն, ըստ որի՝ բանկերի հայտերը կարող են ամբողջությամբ կամ մասամբ բավարարվել: Օրինակ՝ եթե առնտրային բանկերի հայտերում նշված է, որ նրանք պատրաստ են համապատասխան տոկոսադրույքով կենտրոնական բանկին վաճառել 100 մլն դրամ արժողությամբ արժեթղթեր, իսկ կենտրոնական բանկի գնահատականի համաձայն՝ տնտեսությունը կարիք ունի 50 մլն դրամի լրացուցիչ վարկային ռեսուրսների (կամ առաջարկվող գումարի 509-ի), ապա, համապատասխանաբար, իրացվում է գումարի 509-ը: Այս տարբերակը հաջողությամբ կիրառվում է դրամական շուկայի համեմատաբար կայուն իրավիճակի պայմաններում: Իսկ դրամական շուկայի անկայուն իրավիճակի պայմաններում օգտագործվում է աճուրդային սակարկությունների երկրորդ տարբերակը: Այս դեպքում կենտրոնական բանկի կողմից գնվող պետական արժեթղթերի տոկոսադրույքը նախապես չի հայտարարվում: Առնտրային ն մասնագիտացված բանկերն իրենք են իրենց հայտերում նշում վաճառվող արժեթղթերի ընդհանուր արժեքը ն այն տոկոսադրույքը, որ նրանք պատրաստ են վճարելու: Հայտերի վերլուծությունից հետո, հաշվի առնելով դրամավարկային քաղաքականության նպատակները, կենտրոնական բանկը սահմանում է տոկոսադրույքների նվազագույն սահման, որին համապատասխան՝ գնում է բանկերի արժեթղթերը: Պետք է նշել, որ շուկայական հակադարձ գործառնությունների շնորհիվ կենտրո նա կան բան կե րը հնա րա վո րու թյուն են ստա նում ոչ մի այն ըն դար ձա կել

առնտրային ն մասնագիտացված բանկերի վարկային ն այլ ակտիվային գործառնությունների ծավալները՝ բանկային սեկտոր ներմուծելով լրացուցիչ ռեսուրսներ, այլն սահմանափակել վարկային ներխուժումների ծավալները՝ հետ գնելով դրամական միջոցները: Բաց շուկայում կենտրոնական բանկերի կողմից իրականացվող գործառնությունների հիմնական օբյեկտ են հանդիսանում առաջին հերթին պետական արժեթղթերը, ինչպես նան, որոշ դեպքերում, մի շարք մասնավոր պարտավորություններ: Այն երկրները, որոնց պետական պարտքի գումարը մեծ է, բաց շուկայում գործառնություններն իրականացնում են հիմնականում ֆինանսների նախարարությունների ն այլ կառավարական հաստատությունների արժեթղթերով: Այդ գործառնությունների իրականացման սկզբունքն այն է, որ դրամավարկային կարգավորման տվյալ գործիքը շահագործման փուլ է մտնում բավականին լայն ծավալներով ու անհրաժեշտ արագությամբ՝ հետ չմնալով տնտեսական իրավիճակի փոփոխություններից: Բաց շուկայում կենտրոնական բանկերի կողմից իրականացվող գործառնությունները, դիսկոնտային, վերաֆինանսավորման (տոկոսադրույքների) ու պարտադիր պահուստային նորմաները կարգավորող վարվող քաղաքականությունը համապատասխան մարմինների անուղղակի միջամտություն է, որի հետնանքով այդ մարմիններն ի վիճակի են միայն մասնակի վերահսկողություն իրականացնել, այլ ոչ թե ընդհանրապես տնտեսության բացթողումներն ու թերությունները միանգամից վերացնել: Շուկայական հարաբերությունների պայմաններում արդյունավետ կարգավորող արդյունքների հնարավոր է հասնել միայն կառավարության բյուջետային ն հարկային քաղաքականության հետ դրամավարկային քաղաքականության սերտ կոորդինացման միջոցով: Բաց շուկայական գործառնությունները կարող են իրականացվել երկու ձնով՝ պարբերական, որի ժամանակ կենտրոնական բանկը նախօրոք հայտարարում է այն մասին, որ պատրաստվում է սակարկություններ անցկացնել, ն որի մասնակիցներն ունեն հավասար պայմաններ, ն ոչ պարբերական, որոնք իրականացվում են կենտրոնական բանկի կողմից՝ առանց որոշակի պարբերականության՝ կախված խիստ կարճաժամկետ անհրաժեշտությունից: Ոչ պարբերական բաց շուկայական գործառնություններն, իրենց հերթին, կարող են անցկացվել երկու եղանակով: Առաջինը ոչ պարբերական ծրագրավորված գործառնություններն են, որոնք գրեթե նույն պարբերական գործառնություններն են, միայն այն տարբերությամբ, որ իրականացման պահն անհայտ է, ն երկրորդ եղանակը ոչ պարբերական երկկողմանի գործառնություններն են, որոնց անցկացման մասին չի հայտարարվում ոչ գործարքի կնքումից առաջ, ոչ էլ հետո: Բաց շուկայում կենտրոնական բանկի կողմից իրականացվող գործառնությունները հետապնդում են երկու հիմնական նպատակ: Ընթացիկ նպատակը դրամական հոսքերի շարժման սեզոնային, տարածաշրջանային ն տարերային փոփոխությունների հետ կապված դրամաշրջանառության լարվածության թուլացմանը հնարավորին չափով օժանդակություն ցուցաբերելն է: Իսկ երկրորդ՝ գլխավոր ն երկարաժամկետ նպատակը տնտեսության համամասնական զարգացման համար անհրաժեշտ պայմանների ստեղծումն է, աճի բարձր կայուն տեմպերի, զբաղվածության բարձր մակարդակի ն գների կայունության ապահովումը: Բաց շուկայում իրականացվող

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

գործառնությունները մեկուսացված չեն կենտրոնական բանկի կողմից իրականացվող մյուս կարգավորող գործառնություններից ն առաջին հերթին՝ դիսկոնտային քաղաքականությունից: Գործառնությունների միջն եղած փոխադարձ կապն առավել ակնառու է դրսնորվում, երբ բաց շուկայում իրականացվող գործառնություններն օգտագործվում են դիսկոնտային ն վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքների փոփոխության համար հող նախապատրաստելու նպատակով: Բաց շուկայում արժեթղթերի վաճառքը կարող է օգտագործվել վարկերին «կոշտ» բնույթ տալու համար, որի արդյունքում բանկերը ստիպված լինեն լրացուցիչ վարկի պահանջարկի դեպքում դիմել կենտրոնական բանկ: Բաց շուկայում այդպիսի գործառնությունները սովորաբար անվանում են «տոկոսադրույքներին արդյունավետություն հաղորդելու միջոց»: Այսպիսով՝ բաց շուկայում իրականացվող գործառնություններն իրենց էությամբ ճշգրտող գործառնություններ են, որոնք որոշակի չափով սահմանափակում են տնտեսական պարբերաշրջանային տատանումների շրջանակները (ամպլիտուդան): Դրանք առաջատար տեղ են զբաղեցնում կենտրոնական բանկերի կողմից իրականացվող կարգավորող միջոցառումների շարքում, իսկ բյուջեի բացի ն պետական պարտքի մեծացմանը համընթաց մեծանում է նան դրանց՝ որպես կենտրոնական բանկերի դրամավարկային քաղաքականության գործիքի դերն ու նշանակությունը: Դրամական զանգվածի ծավալի կարգավորման ընդհանուր գործընթացը, որն իրականացվում է կենտրոնական բանկի կողմից, կարելի է ներկայացնել հետնյալ տեսքով (գծապատկեր 22.1.).

Գծանկար 22.1.Դրամական զանգվածի ծավալի կարգավորման մոդելը

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ԳԼՈՒԽ 23

ՀՀ ՎճԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

23.1. ԱՆԿԱՆԽԻԿ ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Ապրանքային արտադրության ն շուկայական տնտեսության պայմաններում բոլոր տիպի ձեռնարկությունների ու կազմակերպությունների, ինչպես նան նրանց ու բնակչության միջն փողային հարաբերություններն ունեն դրամական հաշվարկի բնույթ: Այդ փոխհարաբերությունները հիմնված են դրամի շրջանառության միջոցի ն վճարելամիջոցի գործառույթների վրա: Դրամական հաշվարկի կարնոր մասն է գործարքի մասնակիցներից մեկի՝ մյուսին կատարվող վճարումը, այսինքն՝ վճարը: Դրամական բոլոր վճարների ամբողջությունը ամփոփվում է «դրամական կամ վճարման շրջանառություն» հասկացության մեջ: Երկրի վճարման շրջանառության մեջ ներառվում են իրացվող արտադրանքի ն ձեռք բերվող ապրանքների, ծառայությունների ն աշխատանքների դիմաց ձեռնարկությունների ու կազմակերպությունների միջն կատարվող վճարումների, ինչպես նան ֆինանսավարկային համակարգի միջոցով դրամական միջոցների ստացման ու վերադարձման հետ կապված բոլոր դրամական հաշվարկները, ներառյալ կազմակերպություն - բնակչություն փոխհարաբերությունները (բյուջեի եկամուտների ձնավորում, բյուջետային հատկացումներ ն տրանսֆերտներ, վարկային ռեսուրսների ձնավորում, վարկերի հատկացում ն վերադարձ, վճարումներ բնակչությանը՝ աշխատավարձ, կենսաթոշակ, նպաստ, թոշակ, այլ վճարներ, քաղաքացիների միջն փոխհարաբերություններ ն այլն): Հաշվարկների կազմակերպումն ունի կարնոր սոցիալ-տնտեսական նշանակություն: Դրանք ճիշտ ն ժամանակին կատարելը կազմակերպություններին հնարավորություն է տալիս բարեհաջող ավարտել շրջանառու կապիտալի շրջապտույտը, դրանց ապրանքային ձնից դրամականին անցումը (Ա-Փ), ինչպես նան գնորդ կազմակերպություններին հնարավորություն է ընձեռում ձեռք բերվող ապրանքանյութական արժեքների դիմաց անխափան վճարելու (Փ-Ա), մյուս պարտավորությունները մարելու: Այնքան, որքան յուրաքանչյուր կազմակերպություն միաժամանակ ն մատակարար է, ն տարբեր բնույթի, հատկապես ընթացիկ ակտիվների գնորդ, ուստի մատակարարների ու գնորդների միջն հաշվարկների ճիշտ կազմակերպումը վճռական դեր ունի յուրաքանչյուր կազմակերպության գործունեության բնականոն ընթացքի ն շրջանառու կապիտալի անխափան շրջապտույտի գործում: Հաշվարկների ու վճարումների ճիշտ կազմակերպումն ու իրացումը, ի վերջո, ցանկացած կազմակերպության ծախսերի փոխհատուցման ու դրամական կուտակումների ձնավորման հիմնական գրավականն են: Գործնականում յուրաքանչյուր առնտրային ձեռնարկություն, կազմակերպություն, որն ունի սեփական շրջանառու միջոցներ ն ինքնուրույն հաշվեկշիռ բանկում, պետք է բացի հաշվարկային հաշիվ: Բոլոր բյուջետային, հասարակական ն ոչ առնտրային կազմակերպությունների համար բացվում են ընթացիկ հաշիվներ: Այդ

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

հաշիվներից կատարվում են հաշվի տիրոջ բոլոր դրամական պարտավորությունների գծով անկանխիկ վճարումները, ինչպես նան տրվում է կանխիկ դրամ, կամ կատարվում են կանխիկ վճարումներ: Այդ հաշիվներին են մուտք լինում բոլոր կարգի ստացումները՝ արտադրանքի ն ծառայությունների իրացումից հասույթը, այլ աղբյուրներից դրամական հոսքերը: Բանկի միջոցով կատարվող ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների բոլոր հաշվարկները բաժանվում են երկու հիմնական խմբի՝ 1. Հաշվարկներ ապրանքային գործառնությունների կամ բեռնաշրջանառության գծով: Այսինքն՝ բոլոր այն հաշվարկները, որոնք իրականացվում են ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների միջն իրացվող արտադրանքի, կատարված աշխատանքների ն մատուցված ծառայությունների հետ կապված: 2. Հաշվարկներ ֆինանսական պարտավորությունների գծով կամ ըստ ոչ ապրանքային գործառնությունների: Դրանց վերաբերում են բյուջեին կատարվող վճարումները, բանկային վարկերի ստացումը ն վերադարձը, ներհամակարգային փոխանցումները, ապահովագրական մուծումները, բյուջեից ստացվող ֆինանսավորումը, տրանսֆերտները ն այլն: Երկրի վճարման շրջանառության մեջ սովորաբար ավելի մեծ է արտադրանքի ն ծառայությունների իրացման շրջանառությունը, այսինքն՝ ըստ ապրանքային գործառնությունների հաշվարկները: Ապրանքային գործառնություններով պայ մա նա վոր ված հաշ վարկ նե րի հա մա կար գի հիմ նա կան սկզ բունք նե րը հետնյալն են. » ձեռնարկությունների ու կազմակերպությունների միջն ըստ ապրանքային գործառնությունների՝ արտադրանքի, մատուցված ծառայությունների ն կատարված աշխատանքների դիմաց վճարումները կատարվում են առանց կանխիկ դրամի մասնակցության՝ բանկային համապատասխան հաշիվներում գրանցումներ կատարելու ճանապարհով (բացառությամբ փոքր ն օրենքով չարգելված վճարումների), » հաշվարկներն իրենց ճնշող մասով իրականացվում են բանկի միջոցով ն նրա վերահսկողությամբ, » յուրաքանչյուր վճարում կատարվում է վճարողի համաձայնությամբ, որպես կանոն, ապրանքները առաքելուց, ծառայությունները մատուցելուց ն աշխատանքները կատարելուց հետո, » վճարումներն իրականացվում են վճարողի սեփական միջոցների, բանկային վարկերի հաշվին կամ փոխադարձ պահանջների հաշվանցման միջոցով: Ապրանքային գործառնություններով պայմանավորված բոլոր հաշվարկները խմբավորվում են նան ըստ հետնյալ հատկանիշների. 1. Ըստ վճարումը կատարելու տեղի: Վճարումը կարող է տեղի ունենալ գնորդի գտնվելու վայրում. վճարային փաստաթղթերը մարվում են գնորդին սպասարկող բանկի համապատասխան հաշվից ն ապա փոխանցվում են մատակարարին սպասարկող բանկում նրա համապատասխան հաշվին: Մյուս դեպքերում վճարումը տեղի է ունենում մատակարարի հաշիվը գտնվելու բանկում: Նշանակում է՝ նախ փոխանցվում ն ապա վճարվում է:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

2. Գնորդը ն մատակարարը մեկ կամ երկու բանկային հիմնարկի (բաժանմունքի) կողմից սպասարկվելու հանգամանքի. այդ առումով տարբերվում են նույնաքաղաքային ն այլաքաղաքային հաշվարկները: 3. Ըստ հաշվարկի ամբողջ գումարը համապատասխան հաշվից լրիվ դուրսգրման կամ հանդիպակաց պահանջները հաշվանցելու հանգամանքի՝ չհաշվանցված մասը վճարելու: Միաժամանակ, տնտեսական գործունեության իրականացման ընթացքում կազմակերպությունները առնչվում են ներքին ու արտաքին հաշվարկների հետ: Ներքին հաշվարկները կապված են աշխատողների աշխատավարձի ն այլ վճարումների, ներդրողներին շահաբաժինների հատկացման հետ: Արտաքին հաշվարկները արտացոլում են մատակարար-գնորդ ֆինանսական փոխհարաբերությունները՝ կապված արտադրանքի մատակարարման, ծառայությունների մատուցման, հումք, նյութեր ն այլ ակտիվներ ձեռք բերելու, հարկերի վճարման, վարկերի ստացման ն մարման ն այլնի հետ: Ապրանքային գործառնությունների հետ կապված հաշվարկները իրականացվում են վճարումների հետնյալ տեսակներով. » վճարման հանձնարարագրերով, » պլանային վճարումների կարգով, » վճարման պահանջագիր-հանձնարարագրերով, » ակրեդիտիվներով, » հաշվարկային չեկերով, » փոխադարձ պահանջների հաշվանցմամբ, » մուրհակներով, » բարտերային գործարքներով: Ապրանքներ մատակարարող ն գնորդ կազմակերպությունների, ինչպես նան հարկ վճարողների, վարկ ստացողների ու բանկերի միջն հաշվարկների հիմնական մասը կատարվում է առանց կանխիկ դրամով միջնորդավորման, նրանց հաշիվներում հաշվապահական գրանցման միջոցով: Նման մոտեցումը բավականաչափ շահավետ է շրջանառության ծախսերի կրճատման շնորհիվ: Բացի այդ, պետությունը հնարավորություն է ստանում վերահսկելու կատարվող տնտեսական ու հաշվարկային գործառնությունների օրինականությունը, տնտեսավարող սուբյեկտների համար դժվարանում է կատարված շրջանառությունը հարկումից թաքցնելը: Հայաստանի օրենսդրությունը, մասնավորապես քաղաքացիական օրենսգիրքը, խստագույնս չի տարանջատում անկանխիկ հաշվարկների կիրառման ոլորտը կանխիկից, բայց ն այնպես նախապատվությունը տալիս է անկանխիկին: Գործարքի մեջ մտնող կողմերի միջն անկանխիկ հաշվարկները կազմակերպվում են միջնորդի միջոցով, որն իր վրա է վերցնում համապատասխան հաշիվներով գումարներ դուրս գրելու ն մուտք անելու բոլոր արարողությունների կատարումը: Այդպիսի միջնորդ կարող է լինել բանկը կամ այլ վարկային կազմակերպություն, որտեղ հաճախորդը բացում է իր հաշիվը: Բանկերը շահագրգռված են իրենց մոտ հաշիվ բացելու հարցում, քանի որ իրավունք ունեն ժամանակավորապես օգտագործել նրանցում եղած գումարը (միջոցները): Հաճախորդներն իրենք են ընտրում սպասարկող բանկը՝ ղեկավարվելով նրանց հուսալիությամբ ն գործարքների կատար610

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

ման արագությամբ, սպասարկման կուլտուրայով ն այլն: Նրանց փոխհարաբերությունները ամրագրվում են կնքվող պայմանագրով: Ստացվող դրամական միջոցները հաճախորդների հաշվին բանկը պարտավոր է մուտք անել համապատասխան վճարման փաստաթուղթը ստանալու հաջորդ օրը: Հաշվում եղած դրամական միջոցները բանկի կողմից դուրս են գրվում հաշվի տիրոջ կարգադրությամբ, նույնպիսի ժամկետներում: Առանց հաճախորդի կարգադրության բանկը նրա հաշվից գումար կարող է դուրս գրել միայն դատարանի, հարկային տեսչության որոշումներով ն օրենքով սահմանված մյուս դեպքերում: Բանկն իրավասու չէ որոշել ն վերահսկել հաճախորդի միջոցների ծախսման ուղղությունները կամ որնէ կերպ սահմանափակել իր հայեցողությամբ հաշվում եղած միջոցներին տնօրինելու իրավունքները: Հաշվին ներկայացվող բոլոր պահանջագրերը բավարարվում են հերթականության կարգով, այսինքն՝ ավելի վաղ պահանջները վճարվում են ավելի շուտ: Երբ ներկայացված պահանջները միանգամից բավարարել հնարավոր չէ, սահմանվում է հաշվին ստացվող մուտքերին համապատասխան նրանց վճարման հատուկ կարգ: Այնուհանդերձ, առաջին հերթին մարվում են կատարման թերթիկով քաղաքացիների օգտին հայցերը, ապա՝ աշխատավարձի վճարման գումարները, ֆինանսական պարտավորությունները, դատական մարմինների որոշմամբ կոնտրագենտների օգտին գումարները ն այլ վճարումները: Միննույն հերթին վերաբերող պահանջները մարվում են օրացուցային հերթականությամբ: Տնտեսական գործարքների իրականացման հաշվարկներում առավել տարածված կիրառություն ունեցող հաշիվը հաշվարկային հաշիվն է: Այդպիսի հաշիվ բացվում է մի շարք հատկանիշներով կազմակերպությունների համար, որոնք ունեն իրավաբանական անձի կարգավիճակ, վարում են ավարտուն հաշվապահական հաշվառում, ինքնուրույն հարկ վճարողներ են, բանկերի հետ մտնում են վարկային փոխհարաբերությունների մեջ: Այլ կերպ՝ նման հաշվի տնօրինողներն ունեն լիակատար տնտեսական ու իրավական անկախություն: Հաշվարկային հաշիվ բացելը ուղեկցվում է մի շարք փաստաթղթերի ներկայացմամբ՝ դիմում, տեղեկանք կազմակերպության պետական գրանցման մասին, ստեղծման մասին հիմնադիր պայմանագրի պատճեն, իր կանոնադրությունը, ղեկավարի ն գլխավոր հաշվապահի լիազորությունները հաստատող փաստաթուղթ, նրանց ստորագրություններով քարտ, հաշվառման կանգնած լինելու մասին տեղեկանք հարկային տեսչությունից, կենսաթոշակային ֆոնդից ն վիճակագրական մարմնից ն կնիքի քաղվածքը: Իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող կազմակերպությունների համար բանկերը բացում են ընթացիկ հաշիվներ:

23.2. ՀՀ ՎճԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

ԽՍՀՄ-ի փլուզումը անխուսափելի դարձրեց նախկինում գործող միասնական վճարահաշվարկային ու բանկային համակարգի քայքայումը, ինչը Հայաստանի Հանրապետության նորաստեղծ կենտրոնական բանկի առջն ծառացրեց մի շարք հիմնախնդիրներ՝ մասնավորապես՝ հանրապետությունում ձեռնարկությունների ն

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

կազմակերպությունների փոխադարձ հաշվարկների գծով մեծ չափերի հասնող չվճարումները, միջբանկային հաշվարկները կարգավորող իրավական դաշտի բացակայությունը, բանկային համակարգի տեխնիկական թերհագեցվածությունը, էներգետիկ ճգնաժամը, փոստային առաքումների կաթվածահար վիճակը ն այլն: ՀՀ ԿԲ-ի կողմից 1993-96 թթ. հսկայական աշխատանք է կատարվել վերոհիշյալ հիմնախնդիրները լուծելու, նոր պայմաններին ու վիճակին համապատասխան վճարահաշվարկային հարաբերությունների ստեղծման, միջբանկային կապերի վերականգնման ն վճարահաշվարկային գործընթացների կատարելագործման ուղղությամբ: Հայաստանի Հանրապետությունում կատարվող գործարքների տարածքային անհավասար բաշխվածությունից ելնելով՝ բարեփոխումները իրականացվել են երեք փուլով՝ հետնյալ առաջնահերթությամբ. 1. վճարահաշվարկային արարողությունների կարգավորում տարբեր քաղաքներում (միջբանկային փոստի «ներդրում», քլիրինգային համակարգի ստեղծում), 2. նույնաքաղաքային վճարումների համակարգի ստեղծում, 3. միջտարածաշրջանային վճարահաշվարկային արարողակարգերի կարգավորում: Ելնելով «ՀՀ Կենտրոնական բանկի» մասին ՀՀ օրենքի պահանջներից՝ ՀՀ ԿԲ-ն վճարահաշվարկային համակարգի ձնավորման ու զարգացման գործում ստանձնեց շատ ակտիվ դեր, նրա կողմից իրականացրած շարունակական քայլերը եղել են տրամաբանորեն փոխկապակցված, բխել են միջազգային փորձից, ն հաշվի են առնվել Հայաստանի առանձնահատկությունները: Վիճակը բարդ էր նան նրանով, որ ԽՍՀՄ-ի քայքայումից հետո չէին գործում առնտրային բանկերի միջբանկային վճարումների նախկին կառուցվածքները, միջմասնաճյուղային շրջանառության ավանդական կառուցվածքները չէին կարող արդյունավետ լինել նոր իրավիճակում: Վճարահաշվարկային համակարգն առավել խորացված էր ապրանքային գործառնություններով պայմանավորված հաշվարկներում, հիմնականում մատակարարված ապրանքների դիմաց վճարումների առաքման ն ստացման գործընթացների ձգձգումների, երբեմն դրանց կորստի, արտասահմանյան գործընկերների հետ կապված վճարային կառուցվածքների ոչ հստակության ու անարդյունավետության պատճառով: Կոնկրետ իրադրությունից ելնելով՝ բազմաթիվ փորձեր են արվել համապատասխան պետական կառույցների միջոցով ճշտելու այն ժամկետները ն ձները, որոնց դեպքում հնարավոր կլիներ կարգավորել փաստաթղթերի միջբանկային առաքումները կապի ն փոստի ծառայությունների միջոցով: Մշակվեցին փաստաթղթային առաքումների իրականացման համապատասխան կառուցվածքներ ն միջբանկային համաձայնագրեր, որոնց համաձայն՝ 1994 թ. մարտից ՀՀ կենտրոնական բանկի ինկասացիոն ծառայության միջոցով վերականգնվել են փաստաթղթերի ամենօրյա առաքումները Երնան քաղաքում գտնվող բանկերի ն նրանց մասնաճյուղերի միջն, իսկ նոյեմբերից՝ ՀՀ ամբողջ տարածքում: Նշված միջոցառումների արդյունքում հնարավոր դարձան կարճ ժամանակում ապահովել առնվազն շաբաթը երկու անգամ հանրապետության բոլոր շրջաններից փաս612

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

տաթղթերի միջբանկային առաքումները, բարձրացնել առաքումների ապահովությունն ու հուսալիությունը: Փաստաթղթային առաքումների բարելավումից ն կանոնակարգումից հետո անհրաժեշտություն է առաջացել շտապ միջոցներ ձեռնարկել Երնան քաղաքում վճարումների կարգավորման համար, քանի որ Երնանում էր կենտրոնացված առնտրային բանկերի գլխամասերի 909-ից ավելին, ինչպես նան այստեղ էր կենտրոնացված վճարումների շուրջ 709-ը: Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ առնտրային բանկերը միջբանկային հաշվարկներն իրականացնում էին կենտրոնական բանկում ունեցած թղթակցային հաշիվներով՝ միջբանկային վճարումների ապահովման գծով բոլոր վճարային փաստաթղթերը, այդ թվում հաճախորդների վճարային փաստաթղթերի համապատասխան օրինակները, ներկայացվում էին կենտրոնական բանկ, ն ապահովվում էին դրանց յուրաքանչյուրի առանձին-առանձին մշակումը ն գործարքների ձնակերպումները: Արդյունքում օրական մշակվում էր մի քանի տասնյակ հազար փաստաթուղթ: Իսկ հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ միջբանկային վճարումների մեծ մասը հավաքական վճարային հանձնարարություններ էին, որոնք բաղկացած էին ստացող հաճախորդների բազմաթիվ վճարումներից՝ հետնաբար մեկ փաստաթղթի սխալի պատճառով վերադարձվում էր ամբողջ փաթեթը: Բանկերը ստիպված էին թղթակցային հաշիվներում պահել բավականին միջոցներ, քանի որ հաշվարկները իրականացվում էին համախառն սկզբունքներով: Հաշվի առնելով այդ ժամանակ բանկային համակարգի ֆինանսական անկայուն վիճակը՝ հաշվարկների իրականացման համար կենտրոնական բանկը վարկեր չէր տրամադրում: Վիճակն ավելի էր բարդանում՝ կապված ՀՀ կենտրոնական բանկում հաշվարկների ավտոմատացման բավականին ցածր մակարդակով ն էներգետիկ ճգնաժամի հետնանքներով: Այս պայմաններում ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից (1994 թ. մայիս) ներդրվեց միջբանկային հաշվարկների քլիրինգային համակարգը: Հաշվի առնելով այն, որ միջազգային բանկային պրակտիկայում կային խնդրի լուծման տարբեր ձներ ն հիմնականում օգտագործվում էին դասական այպես կոչված «նետինգի» կամ փոխհաշվանցումների (երկկողմանի կամ բազմակողմանի) մեխանիզմները՝ անհրաժեշտ էր գտնել Հայաստանի տվյալ իրավիճակին առավելագույնս համապատասխանող լուծումներ: Նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ միջբանկային վճարումների իրականացման համար կենտրոնական բանկին սովորաբար անհրաժեշտ է միայն գլխամասային բանկերի գծով վճարային տեղեկատվությունը, հետնաբար յուրաքանչյուր գլխամասային բանկ քլիրինգային սեանսներին պատրաստում էր փաստաթղթերի փաթեթ՝ ծրարներ յուրաքանչյուր բանկի համար առանձին: Յուրաքանչյուր ծրար ուներ փաստաթղթերի ցանկ ն ծրարի վրա ընդհանուր գումարի նշում: Սեանսների ընթացքում բանկերի ծրարների հիման վրա յուրաքանչյուր բանկ պատրաստում էր ամփոփ վճարային հաձնարարություն ն ներկայացնում էր Կենտրոնական բանկ: Ընդ որում, հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ համակարգում նախատեսված էր «քլիրինգային արդյունքի» ապահովում, անհրաժեշտ էր, որպեսզի բանկերի ներկայացրած վճարային փաստաթղթերի գծով հաշվարկներն իրականացվեն միաժամանակ ն որոշակի ժամերի՝ քլիրինգային սեանսների ընթացքում: Նոր համակարգը նման էր դասական քլիրինգին, սակայն հաշվի էր առնում Հա613

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

յաստանի բանկային համակարգի տեխնիկական ն ֆինանսական հնարավորությունները, միաժամանակ ֆինանսական ռիսկերը առավելագույնս նվազեցնող մի մեխանիզմ էր, որի ներդրմամբ պարզվեցին ու հեշտացվեցին կենտրոնական բանկի ն առնտրային բանկերի աշխատանքները կապված թղթային վճարային հանձնարարականների մշակման ծավալների ն ժամկետների կրճատման հետ, նվազագույնի հասցվեցին սխալները: Ընդ որում, բանկերը կարող էին քլիրինգային սեանսի ժամանակ ներկայացնել տվյալ պահի դրությամբ իրենց թղթակցային հաշվի մնացորդից ավել գումարի վճարային հանձնարարություններ, քանի որ, համաձայն նոր մեխանիզմների, բանկերի փոխադարձ դիրքի հաշվանցման ժամանակ հաշվի էին առնվում բանկերի հանդիպակաց վճարումները: Այն դեպքում, եթե հանդիպակաց վճարումները ն բանկի թղթակցային հաշիվներում առկա միջոցները չէին բավարարում ամբողջ ծավալով վճարումների իրականացման համար, մերժվում էր բանկի ներկայացված վճարային փաստաթղթերի փաթեթներից մեկը կամ մի քանիսը: Ընդ որում, բանկը ինքնուրույն էր որոշում վճարային փաթեթների նախապատվելիությունը: Նշված պատճառով մերժված փաթեթները կարող էին ներկայացվել հաջորդ քլիրինգային սեանսին: Օրվա մեջ սովորաբար իրականացվում էր 2-3 քլիրինգային սեանս: Համակարգի ներդրումով շատ կարճ ժամանակում զգալիորեն բարելավվեցին միջբանկային վճարումները, արագացան հաշվարկները: Վերը թվարկած միջոցառումների արդյունքում հնարավոր եղավ որոշակիորեն բարելավել իրավիճակը: Սակայն դեռնս գոյություն ունեին այլ բնույթի լուրջ խնդիրներ: Մանսավորապես, մասնաճյուղերի լայն ցանց ունեցող ն վճարումների հիմնական ծավալը ապահովող նախկին պետական մասնագիտացված բանկերի մասնաճյուղերի միջն հաշվարկները իրենց անկատարության հետնանքով ստեղծում էին լուրջ հիմնախնդիրներ գլխամասային բանկերի համար, քանի որ չկար հստակ վերահսկողություն մասնակիցների կողմից վճարումների իրականացման նկատմամբ, ն ամենավտանգավորն այն էր, որ գործող գծապատկերի դեպքում հնարավոր էր մասնաճյուղերի միջոցով իրականացնել վճարումներ՝ առանց հաշվի առնելու գլխամասային բանկի կենտրոնական բանկում ունեցած թղթակցային հաշվում միջոցների առկայությունը: Բանկերն ունեին նան փոխադարձ թղթակցային հաշիվներ: Փաստորեն, բանկերի մասնաճյուղերի կողմից վճարային փաստաթղթերը անմիջապես ներկայացվում էին մյուս բանկի համապատասխան մասնաճյուղին, վերջինս, իր հերթին, դրանց հիման վրա գումարները հաշվեգրում էր շահառուի հաշվին ն հետո միայն համապատասխան տեղեկատվություն էր ուղարկում իր գլխամասային բանկ՝ նշված գումարները մյուս բանկի գլխամասից ստանալու համար: Այդ ընթացքում շահառուն կարող էր օգտագործել իր հաշվում հաշվեգրված միջոցները: Փաստորեն, դեռնս չստանալով միջոցները իրենց հաշվում, բանկերի մասնաճյուղերը շահառուներին տրամադրում էին անվերահսկելի «վարկ»: Այս պարագայում առաջացան հսկայական չափերի հասնող փոխադարձ պարտավորություններ 4 խոշոր բանկերի միջն, ինչը կարող էր լուրջ համակարգային ճգնաժամի վերածվել: Վերը թվարկած խնդիրների լուծման նպատակով անհրաժեշտ էր անցնել միջբանկային հաշվարկների հիերարխիկ համակարգի, որի ժամանակ բանկերի մասնաճյուղերից վճարումների իրականացման դեպքում պետք է ապահովվեին միջոց614

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

ների փաստացի տեղափոխություններ համապատասխան գլխամասային բանկերի կենտրոնական բանկում ունեցած թղթակցային հաշիվներում: Դա ճիշտ է, որոշ չափով երկարացվում էին վճարումների իրականացման ժամկետները, սակայն մի քանի անգամ նվազում էին ֆինանսական ռիսկերը բանկային համակարգում, ն շատ կարճ ժամանակամիջոցում կարգավորվեցին բանկերի փոխադարձ պարտք ու պահանջները: Ինչ վերաբերում էր վճարումների ժամկետների կրճատմանը, ապա այդ նպատակով մշակվեց այսպես կոչված «նույնաքաղաքային» վճարումների մեխանիզմը, որով փորձ էր արվում կարգավորել նույն քաղաքում ն շրջանում գտնվող բանկերի մասնաճյուղերի միջն հաշվարկները: Առաջարկվող գծապատկերը հնարավորություն էր տալիս, պահպանելով հաշվարկների հիերարխիկ մեխանիզմը, դրանով իսկ նվազեցնելով ֆինանսական ռիսկերը, միաժամանակ առավել կրճատել այն տեղեկատվության քանակը, որն անհրաժեշտ էր ուղարկել գլխամասային բանկեր ն կենտրոնական բանկ: Միաժամանակ փորձ արվեց վճարման տեղեկատվության ուղարկման ժամանակ օգտագործել էլեկտրոնային միջոցները: Այդ նպատակով 1994 թ. կենտրոնական բանկի, մասնաճյուղերի ցանց ունեցող խոշոր առնտրային բանկերի ն նրանց մասնաճյուղերի միջն հաստատվեց էլեկտրոնային կապ՝ օգտագործելով «ԲՄՕ» կազմակերպության կողմից ստեղված հեռագրային գծերի վրա հիմնված համակարգը: Մասնաճյուղը, համեմատելով իր գլխամասի տրամադրած ամփոփ տվյալները ն մյուս մասնաճյուղից ստացված փաստաթղթերը, ապահովում էր միջոցների փաստացի հաշվեգրումը հաճախորդների հաշիվներին: Սահմանված էին հստակ ժամկետներ ն բանկերի պատասխանատվություն այդ ժամկետների խախտման համար: Մշակվեցին տեղեկատվություն փոխանցման էլեկտրոնային համապատասխան ֆորմատներ՝ համակարգերի համեմատելիության ապահովման համար: Նշված միջոցառումների արդյունքում հնարավոր եղավ կարճ ժամանակում որոշակիորեն բարելավել իրավիճակը այս բնագավառում: Օգտագործելով կապի վերը նշված միջոցները՝ խոշոր առնտրային բանկերը հնարավորություն ունեցան օրական 2-3 անգամ էլեկտրոնային ճանապարհով ստանալ կենտրոնական բանկում իրենց թղթակցային հաշվի վերաբերյալ տեղեկատվություն: Միաժամանակ, հաշվի առնելով Երնանից դուրս գտնվելու հանգամանքը (Գյումրի ն Ստեփանակերտ), երկու առնտրային բանկերի ն կենտրոնական բանկի միջն սկսվեց փորձնական էլեկտրոնային վճարումների իրականացումը: Վերջինիս ներդրումով զգալիորեն կրճատվեցին նշված տարածաշրջաններից վճարումների ժամկետները, իսկ այդ փորձը հետագայում օգտագործվեց ամբողջ երկրի տարածքում էլեկտրոնային վճարումների ներդրման համար: Հաշվի առնելով թվարկած միջոցառումների արդյունավետությունը՝ հետագայում հիերարխիկ համակարգի անցկացվեց նան ՀՀ պետական բյուջեի եկամուտների հավաքագրման գործընթացը, համաձայն որի՝ պետական բյուջեի եկամուտների հաշիվները կենտրոնացվեցին ՀՀ կենտրոնական բանկում, ն պետական բյուջեի եկամուտներին հասցեագրվող բոլոր միջոցները անմիջապես ուղղվում էին այդ հաշիվներին: Մինչ այդ տարբեր բանկերի մասնաճյուղերում կային պետական բյուջեի եկամուտների բազմաթիվ հաշիվներ: Կատարված փոփոխությունների արդյունքում

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

կտրուկ բարձրացան պետական բյուջեի մուտքերի նկատմամբ վերահսկողության մակարդակը ն միջոցների փոխանցման արագությունը: Վերը թվարկած ընթացիկ միջոցառումները զգալիորեն մեղմեցին վճարահաշվարկային համակարգի խնդիրները, ն հնարավորություն ստեղծվեց մտածելու ռազմավարական խնդիրների մասին: Այդ պայմաններում պահանջվում էին խնդրի կարգավորման արմատական լուծումներ, որի համար մշակվեցին ռազմավարական ծրագրեր, որոնք նպատակ ունեին գծանշելու ՀՀ վճարահաշվարկային համակարգի հեռանկարային զարգացման ուղիները ն դրանց իրականացման քայլերը: 1994 թ. վերջերին ՀՀ կապի նախարարության հետ համատեղ մշակվեց միջբանկային համակարգչային ցանցի (հետագայում կոչվեց ՇՑՃN6t Հայաստանի կենտրոնական բանկի համակարգչային ցանց) նախագիծը: Միաժամանակ մշակվեցին այդ ցանցի հիման վրա միջբանկային էլեկտրոնային վճարումների համակարգի ներդրման ուրվագծերը: Նշվածը ներկայացվեց ԱՄՆ միջազգային զարգացման գործակալությանը (ՍՏՃ|D)` համակարգերի կառուցման գործում հնարավոր տեխնիկական ն ֆինանսական օժանդակություն ստանալու ակնկալիքով: Հաշվի առնելով ներկայացված հիմնավորումների արդիականությունը ն ներկայացման որակը՝ 1995 թ. ստացվեց վերջինիս համաձայնությունը, ն 1995-1996 թթ. ընթացքում սկսվեցին ՇՑՃN6t միջբանկային համակարգչային ցանցի ներդրման աշխատանքները, բանկերի ն նրանց մասնաճյուղերի միացումները համակարգին: Վերոնշյալը, ինչպես նան արդեն ներդրված հաշվարկների հիերարխիկ համակարգը, այն անհրաժեշտ նախապատրաստական աշխատանքների հիմնական մասն էին, որոնք հնարավորություն տվեցին համապատասխան ծրագրային համակարգի մշակումից հետո ապահովել էլեկտրոնային վճարումների համակարգի ներդրումը: Այնուհետն վերը նշված աշխատանքների շրջանակներում սկսվեցին ուսումնասիրությունները Հայաստանում բանկերի, դրանց մասնաճյուղերի, հաճախորդների հաշվեհամարների միասնական կոդավորման համակարգի ստեղծման շուրջ: Նախկինում գործող կոդավորման համակարգը նախատեսված էր խորհրդային բոլոր հանրապետությունների համար, միասնական էր ն ընդգրկում էր միայն բանկերի կոդերը: Խորհրդային Միության փլուզումից հետո հրատապ դարձավ նոր՝ ինքնուրույն կոդավորման համակարգի մշակման անհրաժեշտությունը: Պետք է ասել, որ գրեթե բոլոր զարգացած երկրներում գործում են բանկերի, նրանց մասնաճյուղերի ն հաճախորդների հաշիվների համարների կոդավորման միասնական (համապետական) համակարգեր: Կոդավորման միասնական համակարգի շնորհիվ լուծվում են մի շարք կարնոր խնդիրներ, որոնց թվում են. » տեղեկատվության մշակման ժամկետների կրճատումը, » վճարային փաստաթղթերում լրացվող տվյալների քանակի կրճատումը, » համակարգի աշխատանքերի ավտոմատացումը, » ամբողջ համակարգի հուսալիության բարձրացումը, » տվյալների էլեկտրոնային մշակման պարզեցումը, » նվազագույնի են հասցվում այնպիսի տիպիկ բանկային ռիսկերը, որոնք առաջանում են փաստաթղթերի կորստի ն սխալ հասցեագրման պատճառով:

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

Նման համակարգեր կառուցելիս անհրաժեշտ է, որ այն հնարավորին չափ անկախ լինի արտաքին գործոնների ազդեցությունից: Այդ խնդիրը լուծելու համար պետք էր, որ համակարգն ունենար երկու մաս, որոնցից մեկը լիներ հաստատուն, մյուսը՝ փոփոխական: Դա հնարավորություն կտար համակարգից դուրս որնէ փոփոխության դեպքում (օրինակ՝ հաշվային պլանի փոփոխություն) խուսափել ամբողջ համակարգը փոփոխելու անհրաժեշտությունից: Հաշվի առնելով միջազգային փորձը, մասնավորապես ԷՑՏ-200 եվրոպական բանկային ստանդարտը, մշակվեց ն ներդրվեց հաշվեհամարների կոդավորման հետնյալ սկզբունքը՝ » 3 նիշ՝ բանկի կոդ (տրամադրում է ԿԲ-ն), » 2 նիշ՝ տվյալ բանկի մասնաճյուղի կոդ (որոշում է բանկը), » 6 նիշ՝ հաճախորդի հաշվեհամար (կառուցվածքը որոշում է բանկը), » 1 նիշ՝ ստուգիչ նիշ, » 4 նիշ՝ լրացուցիչ նիշեր, որոնք չեն մասնակցում ստուգիչ նիշի ձնավորմանը ն պարտադիր չեն լրացման համար: Ներկայումս էլեկտրոնային վճարումների համակարգում կիրառվող հաղորդագրությունները կոչված են սպասարկելու հետնյալ ոլորտները՝ » բանկերի հաճախորդների ն միջբանկային վճարումներ, » բյուջետային վճարումներ, » պետական արժեթղթերի հետ կապված վճարումներ: Նկատի ունենալով վերոնշյալը՝ սկսվեցին ուսումնասիրվել միջազգային պրակտիկայում առկա նմանատիպ համակարգերը, ն փորձ արվեց մշակել մի քանի տարբերակ ՀՀ տարածքում միջազգային վճարումների համակարգի ներդրման նպատակով: Ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ առավել զարգացած ն միջազգային բանկային պրակտիկայում տարածում գտած համակարգը 1973 թ. գործող Տ.Մ.|.Բ.1. համակարգն է, որի աշխատանքների հիմքում ընկած են հետնյալ սկզբունքները. » վճարային գործառնությունները իրականացվում են առանց փաստաթղթերի թղթային եղանակով փոխանցման ն հնարավորին չափ ռացիոնալ, » էլեկտրոնային հաղորդակցման միջոցների օգտագործման շնորհիվ. բանկերի միջն տեղեկատվության փոխանակումը բավականին արագ է, » նվազագույնի են հասցված այնպիսի տիպիկ բանկային ռիսկերը, որոնք կապված են փաստաթղթերի կորստի, վճարումների սխալ հասցեագրման, վճարային հանձնարարագրերի կեղծման հետ ն այլն, » անվտանգության հստակ համակարգերի շնորհիվ բացառվել է չարտոնված մուտքը համակարգ: Այսօր Տ.Մ.|.Բ.1-ից օգտվում են 6000-ից ավելի կազմակերպություններ, աշխարհի 189 երկրներից, այդ թվում 3000-ից ավելի բանկեր, որոնք հնարավորություն են ստացել, անկախ իրենց աշխարհագրական դիրքից, համագործակցել միմյանց հետ օրվա ցանկացած ժամի՝ տարեկան 365 օր: Տ.Մ.|.Բ.1. համակարգն այսօր ունի հաղորդակցության սեփական ցանց, որին կարելի է միանալ միայն որոշակի ստանդարտացված սարքավորումների միջոցով: Փոխանցումներն իրականացնելու համար Տ.Մ.|.Բ.1-ն մշակել է ունիվերսալ ստանդարտ ֆորմատներ յուրաքանչյուր հաղորդագրության համար:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Հաշվի առնելով առնտրային բանկերի ցանկությունը՝ ՀՀ կենտրոնական բանկն ի սկզբանե ունեցավ անչափ կարնոր դեր Տ.Մ.|.Բ.1. համակարգին հայաստանյան բանկերի անդամակցության գործում: Անդամակցության գործընթացի շրջանակներում ստեղծվեց Տ.Մ.|.Բ.1. օգտագործողների ազգային ասոցիացիա: Տարիների ընթացքում հանրապետության վճարահաշվարկային համակարգի ձնավորման ու զարգացման ուղղությամբ ձեռնարկված միջոցառումներն ու բարեփոխումները հստակեցրին նոր վճարային գործիքները ն միջոցները: Հարկ է նշել, որ չնայած այդ ամենին՝ ՀՀ-ում իրականացվող վճարումների ընդհանուր ծավալում դեռնս բարձր է կանխիկ վճարումների տեսակարար կշիռը: Ներկայումս, թեն մանրածախ ապրանքաշրջանառության մեջ ն որոշ տեսակի ծառայությունների դիմաց վճարման ժամանակ երբեմն օգտագործվում են քարտերն ու չեկերը, այնուամենայնիվ, կանխիկը այստեղ զգալիորեն գերակշռում է: Կանխիկը զգալի կիրառում ունի նան մեծածախ ապրանքաշրջանառության մեջ, ինչպես նան տնտեսավարող սուբյեկտների միջն տեղի ունեցող այլ գործառնություններում: ՀՀ տարածքում իրականացվող վճարումներում կանխիկի լայնորեն կիրառումը պայմանավորված է մի շարք հանգամանքներով: Լինելով պարզագույն վճարային գործիք՝ «կանխիկ փողը» մինչն հիմա էլ տնտեսավարող սուբյեկտների համար համարվում է ամենագերադասելի գործիքը օպերատիվ ն հուսալի վճարումներ իրականացնելու համար: Անկանխիկ վճարումների լայն կիրառմանը խոչընդոտում են ինչպես կանոնակարգող օրենսդրական դաշտի բացակայությունը, բնակչության կողմից վճարային համակարգին վերաբերող բանկային կանոնակարգվող ակտերին անտեղյակ լինելը, բանկերի կողմից վճարման ժամկետների ձգձգումը, բանկային համակարգի տեխնիկապես թերհագեցվածությունը, նորագույն տեխնոլոգիաների ներդրման համար բանկերի սահմանափակ ֆինանսական հնարավորությունները, այնպես էլ տնտեսական, սովորութային, սոցիալական ն պատմական բազմաթիվ գործոններ: Ընդհանուր վճարումների ծավալում կանխիկ վճարումների բարձր տեսակարար կշիռը խթանում է ստվերային տնտեսության զարգացումը ն խոչընդոտում է ՀՀ կենտրոնական բանկի հետ կապված ՀՀ վճարահաշվարկային համակարգի զարգացման կարնորագույն խնդիրների լուծմանը: Մասնավորապես. 1. Բանկային համակարգից դուրս կատարվող կանխիկ վճարումների ուղղումը բանկային համակարգ, այսինքն՝ կանխիկ եղանակով իրականացվող նպաստների, թոշակների, կոմունալ վճարների, էլեկտրաէներգիայի դիմաց վճարումների, ՀՀ պետական բյուջե ուղղված վճարումների, տնտեսական այլ վճարումների ՀՀ բանկային համակարգի միջոցով իրականացումը: 2. Այնպիսի տեխնոլոգիաների մշակումը, որոնք թույլ կտան վերը նշված, ինչպես նան այլ տիպի վճարումները կատարել ՀՀ բանկային համակարգի միջոցով, անկանխիկ ձնով՝ կիրառելով նոր անկանխիկ վճարման միջոցներ ու գործիքներ: Այդ առումով կարնոր քայլ էր ՀՀ մաքսային տարածքներում մաքսային տուրքերի, ակցիզային ն այլ հարկերի բանկային համակարգի միջոցով վճարման արարողակարգի ներդրումը, որի համաձայն ֆիզիկական ն իրավաբանական անձինք ՀՀ-ում ապրանքներ ներմուծելիս պետական բյուջե կատարվող վերոնշյալ

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

վճարումներն իրականացնում են ոչ թե մաքսավորների, այլ մաքսատներում/մաքսակետերում տեղակայված բանկերի մասնաճյուղերի (գործառնական գրասենյակների) միջոցով: Բացի այդ, ՀՀ էներգետիկայի նախարարության համակարգում ներդրվել են համապատասխան մեխանիզմներ սպառված էլեկտրաէներգիայի դիմաց գանձումները բանկային համակարգի միջոցով հավաքագրման համար: Վերոհիշյալ միջոցառումների շնորհիվ զգալիորեն բարելավվել է մաքսային մուծումների ն էլեկտրաէներգիայի ու գազի դիմաց վճարումների իրականացման աշխատանքների որակը, բարձրացել է հսկողությունը հավաքագրվող միջոցների նկատմամբ, ինչպես նան մի քանի անգամ կրճատվել են վճարումների իրականացման ն դրանք պետական բյուջե կամ այլ համապատասխան հաշիվներին մուտքագրման ժամկետները: Միջազգային բանկային պրակտիկայում կիրառվող անկանխիկ վճարման միջոցները ն գործիքները բավականին բազմազան են ն բաժանվում են չորս հիմնական խմբի՝ » կրեդիտային գործիքներ (վճարման հանձնարարական, հաշվից միջոցների ուղղակի դուրսգրման հանձնարարական, "ՏtՅոdՅոt օոd6ո"), » դեբետային գործիքներ (չեկ, վճարման պահանջագիր, ուղղակի դեբետագրում "diո6Շt d6Եit"), » ապրանքակարգադրական փաստաթղթերի կցմամբ վճարման միջոցներ (փաստաթղթային ակրեդիտիվ, փաստաթղթային ինկասո ն այլն), » վճարային քարտեր: Չնայած որ միջազգային բանկային պրակտիկայում անկանխիկ վճարումներում նկատվում է մշակման համար բարձր ծախսեր պահանջող թղթային վճարման գործիքների կրճատման միտում, այդպիսի գործիքներով իրականացվող վճարումների ծավալները դեռնս զգալի մաս են կազմում ն որոշակի ժամանակ այդպիսին կմնան: Աշխարհում արագորեն զարգանում են էլեկտրոնային վճարումները, ն ընդլայնվում է հատկապես պլաստիկ քարտերի կիրառումը փոքրածավալ վճարումներում, ն մոտ ապագայում հավանական է, որ վերջիններս գերակշռող մաս կազմեն «մանրածախ», անկանխիկ վճարումների համակարգում: Ինչ վերաբերում է Հայաստանի Հանրապետությունում անկանխիկ վճարումներին, ապա վերջիններս իրականացվում են գերազանցապես վճարման հանձնարարականներով, ինչպես նան վճարման պահանջագրերվ, չեկերով ն պլաստիկ քարտերով: Կրեդիտային վճարումների ն, մասնավորապես, վճարման հանձնարարականներով իրականացվող վճարումների գերակշռող դիրքը պայմանավորված է ՀՀ բանկային համակարգում առկա ավանդույթներով, ի տարբերություն դեբետայինների, կրեդիտային գործիքներով իրականացվող վճարումների համեմատաբար բավարար կանոնակարգվածությամբ: 1996-2003 թթ. քարտային բիզնեսը ՀՀ-ում ստացել է իր զարգացումը, ավելացել է ինչպես սպասարկված ն տրամադրված քարտերի ծավալը, այնպես էլ տեսականին ն քարտային ծառայություններ մատուցող բանկերի քանակը, սկսել են ձնավորվել առանձին բանկերի ՔՕՏ ն Ճ1Խ մեքենաների լոկալ ցանցեր: Տրամադրված ն սպասարկված քարտերի հիմնական մասը կազմում են միջազգային քարտերը, սակայն

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

դրանց ճնշող մեծամասնությունը ՒՏՑՇ բանկի թողարկած ՒՏՑՇ d6Եit ՇՅոd քարտերն են (նախկինում՝ Օ|օԵՅ|ՃՇՇ6ՏՏ), որոնք կանխիկացման քարտեր են ն հիմնականում օգտագործվում են Հայաստանում ՒՏՑՇ բանկի Ճ1Խ մեքենաներից կանխիկի հանելու համար: Այնուամենայնիվ, գնալով մեծանում է տեղական քարտերի տեսակարար կշիռը ՀՀ տարածքում տրամադրված ն սպասարկված քարտերի կառուցվածքում: Ներկայումս ՀՀ տարածքում քարտերը կիրառվում են հիմնականում կանխիկացման համար՝ արտասահմանցիների կողմից Ճ1Խ մեքենաներով կամ կանխիկացման կետերում կանխիկ դրամ կամ արտարժույթ ստանալու նպատակով, իսկ ՀՀ քաղաքացիներին տրամադրված քարտերը վերջիններիս կողմից օգտագործվում են արտասահմանյան ուղնորության ժամանակ, սակայն աստիճանաբար ստեղծվում ն մեծանում են նան դրանցով վճարումների ծավալն ու քանակը, քանի որ մեծանում է նան Հայաստանում քարտեր սպասարկող առնտրային ն այլ կազմակերպությունների քանակը: Ինչ վերաբերում է Հայագրոբանկի, Կրեդիտ-Երնան ն Հայէկոնոմբանկի կողմից թողարկած լոկալ քարտերին, ապա դրանք հիմնականում տրամադրվում են այդ բանկերի աշխատակիցներին կամ հաճախորդներին՝ որպես աշխատավարձային քարտեր, ն վերջիններիս կողմից կիրառվում են աշխատավարձը կանխիկացնելու, ինչպես նան սպասարկման ոլորտի ն առնտրի կետերում ոչ մեծ ծավալներով անկանխիկ ձնով վճարումներ կատարելու համար: Այնուամենայնիվ, չնայած կատարված դրական տեղաշարժերին, վճարային քարտերը թե թողարկող ն սպասարկվող քարտերի ու կատարվող գործարքների քանակով ն ծավալով, եթե այդ բնագավառում ընդգրկված բանկերի ն սպասարկման կետերի թվով լուրջ դեր չեն խաղում ՀՀ ընդհանուր վճարահաշվարկային համակարգում:

23.3. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԱԾՔՈՒՄ ԿԻՐԱՌՎՈՂ

ՎճԱՐԱՄԻՋՈՑՆԵՐԸ ԵՎ ՀԱՇՎԱՐԿԻ ՁԵՎԵՐԸ

Հայաստանի Հանրապետության արժույթը հայկական դրամն է, որի հարյուրերորդական բաժանումը լուման է: Հայկական դրամը |ՏՕ ստանդարտներում ստացել է ՃԽD տառային ն 051 թվային կոդը: ՀՀ արժույթը շրջանառության մեջ է դրվել 1993 թ. նոյեմբերին, ՀՀ կենտրոնական բանկի սահմանած ԱՄՆ դոլարի հաշվարկային փոխարժեքը կազմել է 14.50, 01.01.1997 թ. դրությամբ՝ 435.07, 01.03.2003 թ.՝ 586.42, 01.07.2006թ.` 418.79 հայկական դրամ: 2006 թ. հունիսի 30-ի դրությամբ շրջանառության մեջ է գտնվել 144.3 մլրդ հայկական դրամ, ինչը կազմում է համախառն ներքին արդյունքի 5.59-ը: Շրջանառության մեջ գտնվող կանխիկ դրամի մեծ քանակի առկայությունը ցույց է տալիս այդ վճարային գործիքի լայն տարածումը հանրապետությունում: Կանխիկ դրամը հաճախակի է օգտագործվում հատկապես փոքրածավալ վճարումներ կատարելիս: ՀՀ-ում աշխատավարձերի, թոշակների վճարումները կատարելու համար հիմնականում օգտագործվում է կանխիկ դրամը: Թողարկվել ն շրջանառության մեջ են գտնվում հետնյալ անվանական արժեքով դրամներ՝ թղթադրամ՝ 10, 25, 50, 100, 200,

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

500, 1000, 5000, 20000, 50000 դրամ, ն մետաղադրամ՝ 10, 20, 50, լումա 1, 3, 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500, 25000 դրամ: Թղթադրամների տպագրությունը ն մետաղադրամների պատրաստումը կատարվում են այն կազմակերպությունների կողմից, որոնք ընտրվել են կենտրոնական բանկի կողմից հայտարարված մրցույթով: 2006 թ. հունիսի 30-ի դրությամբ շրջանառության մեջ կանխիկ փողի դրամական զանգվածը կազմել է 144,3 մլրդ, որից թղթադրամ՝ 139.0 մլրդ, մետաղադրամ՝ 5.3 մլրդ: Գործնականում հնարավոր չէ ճշգրիտ որոշել ՀՀ-ում կանխիկ դրամով կատարված վճարումների ծավալը ն քանակը: Միայն դրամական զանգվածի Խ1 ցուցանիշի մեջ դրանց ծավալով կարելի է դատել տարվա ընթացքում տեղի ունեցած փոփոխությունների մասին: Քանի որ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո թուլացավ Հայաստանի Հանրապետության բանկերի վճարային համակարգը, անկանխիկ ձնով վճարումներն իրականացնելու դժվարություններ ստեղծվեցին: ՀՀ-ում տնտեսավարող սուբյեկտների համար տնտեսավարման առավել նպաստավոր պայմաններ ստեղծելու, հաշվարկներում ու վճարումներում կանխիկ ն անկանխիկ դրամի տարբերությունը վերացնելու, ինչպես նան դրամական միջոցները բանկերում պահելու նպատակով 1994 թ. հանվեց Հայաստանի Հանրապետության տնտեսավարող սուբյեկտների կողմից կանխիկ միջոցների ազատ տնօրինման արգելքը: Ներկայումս Հայաստանի Հանրապետությունում կենտրոնական բանկի կողմից աշխատանքներ են տարվում շրջանառության մեջ գտնվող կանխիկ դրամի ծավալը նվազեցնելու՝ նան ի հաշիվ անկանխիկ վճարումների ծավալի աճի՝ օգտագործելով վճարումների ժամանակակից էլեկտրոնային եղանակները, մասնավորապես ՑՃNKՃ|Լ էլեկտրոնային վճարումների համակարգը, պլաստիկ քարտերը ն այլն: Հաշվարկներ վճարման հանձնարարագրերով: Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական զարգացածության ն գոյություն ունեցող օրենսդրական այժմյան դաշտի պայմաններում անկանխիկ վճարումների առավել մեծ մասն իրականացվում է վճարման հանձնարարագրերի միջոցով: Դրանք օգտագործվում են ինչպես ապրանքային գործառնություններով պայմանավորված (վճարում ստացված ապրանքների ու ծառայությունների դիմաց, կանխավճարի, կրեդիտորական պարտքերի մարման, վարձակալական վճարի մուծում ն այլն), այնպես էլ ոչ ապրանքային գործարքների հետ կապված հաշվարկներում (վճարում բյուջեին, արտաբյուջետային հիմնադրամներին, վարկերի ստացում, մարում ն տոկոսների վճարում, մուծումներ կանոնադրական կապիտալին, արժեթղթերի ձեռքբերում ն այլն): Հաշվարկի կատարման նախաձեռնողը վճարողն է, որը ձնակերպում է վճարման հանձնարարագիր, ինչը նրա կարգադրությունն է սպասարկող բանկին որոշակի գումար իր հաշվից դուրս գրելու ն ստացողի հաշվին փոխանցելու մասին: Վճարողի կողմից հանձնարարագիրը կազմվում է հատուկ բլանկի վրա ն պարունակում է վճարումը ապահովելու համար նախատեսված բոլոր ռեկվիզիտները: Որպես կանոն, այն բանկին ներկայացվում է 4 օրինակից, որոնցից առաջին օրինակը մնում է վճարողի բանկում ն հիմք է ծառայում նրա հաշվից գումարը դուրս գրելու համար, երկրորդ ն երրորդ օրինակները ուղարկվում են միջոցներ ստացողի սպասարկող բանկին, որտեղ երկրորդ օրինակի հիման վրա կատարվում է միջոցների մուտքագրում, իսկ երրորդ օրինակը կցվում է հաշվի քաղվածքին, չորրորդ օրինա621

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

կը վերադարձվում է վճարողին հանձնարարագիրը ստանալու մասին նշումով՝ որպես կատարման ընդունելու տեղեկանք: Վճարման հանձնարարագրի գործողության տնողությունը, դուրսգրման պահից սկսած, 10 օր է: Վճարման հանձնարարագրերով հաշվարկներ կատարելու առանձնահատուկ կարգ է սահմանված այն կազմակերպությունների համար, որոնք դրամական փոխանցումներ են կատարում առանձին քաղաքացիներին որպես աշխատավարձ, կենսաթոշակ, հեղինակային հոնորար: Նման դեպքերում հաշվարկների մեջ ներքաշվում են փոստային հիմնարկները: Վճարողի դուրս գրած հանձնարարագրում որպես ստացող նշվում է մոտակա փոստի բաժինը: Կապի կազմակերպությունների օգնությամբ տնտեսավարող սուբյեկտները միաժամանակ հնարավորություն ունեն իրենց բանկային հաշվին փոխանցելու կանխիկ առնտրային հասույթը: Դրա համար լրացնում են փոստային փոխանցման համապատասխան բլանկ, իսկ կապի ձեռնարկությունը փոստային փոխանցման գումարի չափով դուրս է գրում վճարման հանձնարարագիր, որի հիման վրա բանկը նրա հաշվից նույն գումարով փոխանցում է կատարում ստացողի հաշվին: Եթե վճարման հանձնարարագրերը կրում են մշտական բնույթ, իսկ ապրանքները մատակարարվում կամ ծառայությունները մատուցվում են կայուն չափերով, հնարավորություն է առաջանում հաշվարկել ոչ թե ըստ առանձին մատակարարումների, այլ գնորդի հաշվից մատակարարի հաշվին պարբերաբար գումար փոխանցելու ճանապարհով՝ ըստ նախօրոք պայմանավորված ժամկետների ու չափերի: Այդպիսի դեպքերում վճարողը նախապես բանկին հանձնում է վճարման հանձնարարագիր առաջիկա ժամանակաշրջանի պլանային վճարումների համար: Որոշակի ժամկետներում կողմերը ստուգում ն համեմատում են փոխադարձ հաշվարկները, տարբերությունը հաշվի է առնվում հաջորդ վճարումներում: Պլանային վճարումները լայն կիրառություն են ստացել գազ, էլեկտրաէներգիա, քարածուխ օգտագործող արտադրական կազմակերպություններում, ինչպես նան առնտրային կազմակերպությունների՝ իրենց մշտական մատակարարների հետ հաշվարկներում: Վճարման հանձնարարագրերով հաշվարկների փաստաթղթաշրջանառությունը պատկերված է 22.1 գծապատկերում: Կողմերը գտնվում են միննույն բնակավայրում ն սպասարկվում են նույն բանկի կողմից:

Մատակարար

Գնորդ

Մատակարար Գծապատկեր 22.1.Վճարման հանձնարարագրերով հաշվարկների փաստաթղթաշրջանառությունը

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

1. Գնորդի ներկայացուցիչը մատակարարի պահեստում ընտրում է անհրաժեշտ արտադրանքը ն պատրաստում առաքման: 2. Գնորդի ներկայացուցիչը հայտնում է իր կազմակերպությանը վճարում կատարելու անհրաժեշտության մասին: 3. Գնորդի հաշվապահությունը դուրս է գրում վճարման պահանջագիր: 4. Հանձնարարագիրը հանձնվում է բանկ՝ ինկասո: 5. Բանկը կատարում է հանձնարարությունը: 6. Բանկը մատակարարին տեղեկացնում է վճարումը կատարված լինելու մասին ներկայացնելով քաղվածք հաշվարկային հաշվից: 7. Մատակարարը թույլ է տալիս գնորդին տանել վճարված ապրանքները: 1996 թ. ՀՀ տարածքում իրականացված անկանխիկ վճարումների ծավալի 98.49-ը ն քանակի 95.99-ը կազմել են կրեդիտային փոխանցումները: Կրեդիտային փոխանցումները մինչն վերջերս կարգավորվում էին միայն բանկ-հաճախորդ պայմանագրով: 1996 թ. ապրիլին Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի առաջարկով կնքվեց առաջին միջբանկային համաձայնագիրը, ն ստեղծվեց միջբանկային արբիտրաժ, որը բանկերի կողմից լիազորվեց լուծելու վճարումների հետ կապված միջբանկային վեճերը: Համաձայնագրով սահմանվեցին ՀՀ տարածքում վճարումների կատարման առավելագույն ժամկետները, ուշացումների ն սխալ վճարումների համար տուգանքների հաշվարկման ն գանձման կարգը, կողմերի պարտավորությունները ն պատասխանատվությունը: 1996 թ. դեկտեմբերի 3-ին ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից ընդունվեց «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքը, որով սահմանվեց ՀՀ-ում վճարման հանձնարարականներով միջոցների փոխանցումների իրավական դաշտը: Չնայած ներկայումս հաճախորդների կողմից փոխանցման հանձնարարականները բանկերին ներկայացվում են 1009-ով թղթային եղանակով, այնուամենայնիվ, վերոհիշյալ օրենքը նախատեսում է նան հաճախորդների կողմից բանկերին էլեկտրոնային ն մյուս եղանակներով հանձնարարականների ներկայացման հնարավորությունները: Հաշվարկներ վճարման պահանջագրերով-հանձնարարագրերով: Անկանխիկ հաշվարկների այս ձնը ինկասոյով հաշվարկների պարզեցված տարատեսակն է, որի պարագայում մատակարարի բանկն իր հաճախորդի հանձնարարությամբ պարտավորվում է գնորդից ստանալ վճար կամ նրա հոժարագիրը (ակցեպտ): Մատակարարի բանկը (էմիտենտ բանկ), ստանալով իր հաճախորդի հանձնարարագիրը, դրա կատարմանը ներգրավում է գնորդի բանկին: Ինկասային հանձնարարագիրն ուղեկցվում է նրա բովանդակությունը բնութագրող ն մանրամասնող մի շարք փաստաթղթերով: Գնորդի բանկի կողմից հանձնարարության կատարումը կարող է տեղի ունենալ փաստաթղթերը անմիջապես ներկայացնելուն պես վճարելու կամ վճարելու մասին գնորդի համաձայնությունը ակցեպտի տեսքով ստանալու միջոցով: Գնորդից ստացված դրամական միջոցները կատարող բանկը անհապաղ հանձնում է մատակարարի բանկին, որն էլ արտացոլում է մատակարարի (հաճախորդի) հաշվին: Երբ վճարը կամ ակցեպտը չի ստացվում, կատարող բանկը տեղեկացնում է պատճառների մասին: էմիտենտ բանկն իր հերթին այդ մասին տեղյակ է պահում հաճա623

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

խորդին ն նրանից հարցում է անում իր հետագա գործառնությունների մասին: Եթե այդ ցուցումները սահմանված ժամկետին չստացվեն, կատարող բանկը իրավասու է փաստաթղթերը վերադարձնել էմիտենտ բանկին: Ըստ գործող կարգի՝ վճարման պահանջագիր-հանձնարարագրերը դուրս են գրվում մատակարարի կողմից ապրանքների առաքումից հետո երեք օրինակից ն առաքման փաստաթղթերի հետ միասին ուղարկվում են գնորդի բանկին, որը բոլոր երեք օրինակները հանձնում է գնորդին՝ իր մոտ պահելով միայն առաքման փաստաթղթերը: Այդ փաստաթղթերը բանկ ստացվելուց ն գնորդին հանձնվելուց երեք օրվա ընթացքում գնորդը պարտավոր է վերադարձնել բանկ ն հայտնել իր որոշումը տվյալ փաստաթղթի վերաբերյալ: Վճարումից լրիվ կամ մասնակի հրաժարվելու դեպքում գնորդն այդ մասին տեղեկացնում է իրեն սպասարկող բանկին: Այդ դեպքում վճարման պահանջագիր-հանձնարարականը առաքման փաստաթղթերի հետ միասին վերադարձնում է անմիջական մատակարարին՝ տեղեկացնելով գնորդի վճարումից հրաժարվելու մասին: Վճարումից հրաժարվելու մասին տեղեկությունը պարտադիր պետք է պարունակի գնորդի պատճառաբանությունը: Հրաժարման ավանդական պատճառաբանություն են հանդիսանում՝ «ապրանքը պատվիրված չէ», «առաքված է ժամկետից շուտ», «նշանակված է չհամաձայնեցված գին», «առաքված է սխալ հասցեով» ն այլն: Վճարելու մասին համաձայնություն տալուց հետո վճարման պահանջագիր-հանձնարարագիրը վճարողը ձնակերպում է ստորագրություններով ու կնիքով ն բոլոր օրինակները հանձնում է սպասարկող բանկին: Առաջին օրինակը հիմք է ծառայում վճարողի հաշվից միջոցները դուրս գրելու համար ն գործարքը կատարելուց հետո մնում է սպասարկող բանկում: Երկրորդ օրինակը ուղարկվում է մատակարարի բանկին՝ որպես ապացույց միջոցները մատակարարի հաշվին փոխանցելու մասին: Երրորդ օրինակը առաքման փաստաթղթերի հետ միասին վերադարձվում է վճարողին: Վճարման պահանջագիր-հանձնարարագրով հաշվարկի փաստաթղթաշրջանառության կառուցվածքը ցույց է տրված գծապատկեր 22.2-ում. Մատակարար 2

Վճարող

Մատակարարի բանկ 12 ՀՎԿ

Վճարողի բանկ

ՀՎԿ

Գծապատկեր 22.2. Պահանջագիր-հանձնարարագրի ձնով հաշվարկի փաստաթղթաշրջանառությունը

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

1. արտադրանքի առաքում, 2. վճարման պահանջագիր-հանձնարարագրի դուրսգրում առաքման փաստաթղթերի հիման վրա, 3. փաստաթղթերի փոխանցում վճարողի բանկին, 4. ստացված փաստաթղթերի հանձնում վճարողին որոշում կայացնելու համար, 5. փաստաթղթերի վերադարձում վճարողի հոժարագրով, 6. վճարողի հաշվից միջոցների դուրսգրում, 7. փաստաթղթերի հանձնում ՀՎԿ, 8. թղթակցային հաշվից միջոցների դուրսգրում, 9. կրեդիտային ավիզոյի փաստաթղթի երկրորդ օրինակի հետ միասին ուղարկում մատակարարի բանկին, 10. մատակարարի բանկի թղթակցային հաշվին միջոցների մուտքագրում, 11. հաղորդում մատակարարի բանկին միջոցներ ստացվելու մասին, 12. միջոցների մուտքագրում մատակարարի հաշվարկային հաշվին, 13. մատակարարին իր հաշվարկային հաշվից քաղվածքի տրամադրում վճարման պահանջագիր-հանձնարարագրով միջոցներ ստացվելու դեպքում: Հաշվարկներ չեկերով: Չեկերով հաշվարկները Հայաստանի Հանրապետությունում դեռնս լայն կիրառություն չեն ստացել: Վճարման համախառն շրջանառության մեջ նրանց բաժինը չի անցնում մեկ տոկոսից, իսկ չեկերի միջին շրջանառելիությունը 30-35 օր է: Հաշվարկներում չեկերի օգտագործումը ենթադրում է կոնտրագենտների բարձր վստահություն ն պարտաճանաչություն: Հայաստանի տնտեսությունը, դեռնս գտնվելով շուկայական հարաբերությունների կայացման փուլում նման պահանջների չի բավարարում: Ընդհանուր տեսքով հայկական հաշվարկային չեկերն իրենցից ներկայացնում են վճարողի (չեկ տվողի) հրամանը իրեն սպասարկող բանկից վճարողի հաշվում եղած միջոցների հաշվին չեկի տնօրինողին կատարել վճարում չեկում նշված գումարի չափով: Բավականաչափ լայն կիրառություն ունեն դրամական չեկերը: Դրանց օգնությամբ ձեռնարկություններն ու կազմակերպություններն իրենց հաշվարկային հաշվից կանխիկ միջոցներ են ստանում աշխատավարձ վճարելու, գործուղման ծախսերը հոգալու, տնտեսական կարիքները բավարարելու ն գյուղմթերքներ գնելու նպատակով: Չեկ տվողն ու չեկի տնօրինողը դրամական չեկերի պարագայում նույն անձն է, դրանով հնարավոր չէ վճարում կատարել ապրանքների ու ծառայությունների դիմաց, այդ փաստաթղթի գործողության ժամկետը չափազանց կարճ է: Ապրանքների ու ծառայությունների դիմաց վճարելու համար կիրառվում են հաշվարկային չեկերը: Դրանք լիակատար երաշխիք ունեն ժամկետին վճարում կատարելու համար: Չեկերի մաքուր բլանկները հաճախորդը ստանում է իրեն սպասարկող բանկում: Տալուց առաջ բանկը դրանցում նշում է անհրաժեշտ ռեկվիզիտները՝ բանկի անվանումը ն նրա կոդերը, չեկ տվողի անունը ն նրա հաշվի համարը: Չեկի հակառակ երեսին ցույց է տրվում այն սահմանային գումարը, որի համար կարող է չեկ դուրս գրվել: Չեկի տնօրինողը պետք է չեկը բանկ վճարման ներկայացնի տրված պահից 10 օրվա ընթացքում: Փաստաթղթաշրջանառության կառուցվածքը հետնյալն է.

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Մատակարար

Մատակարարի բանկ

Վճարող

Վճարողի բանկ

ՀՎԿ

Գծապատկեր 22.3. Չեկերով հաշվարկների փաստաթղթաշրջանառությունը

1. բանկին չեկ ստանալու համար դիմումի ներկայացում, 2. վճարողի հաշվարկային հաշվից միջոցների դուրսգրում ն չեկերով հաշվարկների առանձին հաշվին գրանցում, 3. վճարողին չեկերի մաքուր բլանկի հատկացում, 4. հաղորդում ՀՎԿ չեկերը վճարելու համար գումար դեպոնացված լինելու մասին, 5. դեպոնացված միջոցները վճարողի բանկի թղթակցային հաշվից դուրսգրում, գրանցում ՀՎԿ-ի հատուկ հաշվին, 6. ապրանքի հանձնում գնորդ-վճարողին, 7. վճարող-չեկ տվողի չեկի դուրսգրում ն մատակարարին հանձնում՝ միաժամանակ ստանալով ապրանքը, 8. չեկի տնօրինողի կողմից չեկի բանկ ինկասո փոխանցում, 9. չեկի հանձնում ՀՎԿ, 10. վճարողի բանկի հատուկ հաշվից չեկերով գումարի դուրսգրում ն գրանցում մատակարարի բանկի թղթակցային հաշվին, 11. չեկերի ռեեստրը մատակարարի բանկ փոխանցում, 12. միջոցների գրանցում մատակարարի հաշվարկային հաշվին: Հայաստանի Հանրապետությունում կատարվող անկանխիկ հաշվարկների 0.99-ը իրականացվում է չեկերով: ՀՀ տարածքում իրականացվող անկանխիկ վճարումներում չեկերով կատարվող գործարքները մեծ ծավալներ չեն կազմում, ինչը պայմանավորված է մանրածախ առնտրում կանխիկի գերակայությամբ, նախկինում չեկերով կատարվող գործառնություններում առկա որոշ չարաշահումներով, օրենսդրական դաշտի անկատարությամբ ն մինչն 1996 թ. հուլիսը գործող արգելքով, համաձայն որի՝ բանկերը կարող էին տրամադրել չեկեր միայն իրավաբանական անձանց: Դրանով է պայմանավորված թե դուրս գրված չեկերի փոքր քանակը, թե մեկ չեկով դուրս գրված միջին գումարը: ՀՀ-ում թողարկվող չեկերը մշակվում են ձեռքով: Միկրոկոդավորում առայժմ չի կիրառվում, ինչը պայմանավորված է չեկերով գործառնությունների փոքր քանակով: Ներկայումս աշխատանքներ են տարվում հաշվարկներում չեկերի կիրառման ընդլայնման ուղղությամբ, մասնավորապես մշակման գործընթացում են գտնվում «Չե-

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

կերի մասին» ՀՀ օրենքի նախագիծը (բացի այդ, աշխատանքներ են տարվում բյուջետային որոշ հարկատեսակների մուտքագրումը բյուջե հատուկ չեկերի միջոցով իրականացնելու ուղղությամբ): Հաշվարկների ակրեդիտիվային ձնը, ըստ էության, գնորդի կողմից լիակատար երաշխիք ապահովելու եղանակ է առաքված ապրանքների հաշիվները, պահանջագրերը, մուրհակները ժամանակին վճարելու մասին: Հետնաբար, այս ձնը առավելապես պաշտպանում է մատակարար-վաճառող կազմակերպության շահերը: Կարելի է ակրեդիտիվը ներկայացնել բանկի կողմից հաճախորդ-վաճառողի պատվերով՝ որպես բանկի դրամական պարտավորություն: Այն բանկի ն հաճախորդ վճարողի միջն ինքնուրույն գործարք է, առանձնացված է առք ու վաճառքի պայմանագրից ն բանկային ծառայության իրացման ձն է: Անկանխիկ հաշվարկներում օգտագործվում է ակրեդիտիվի երկու տեսակ՝ 1. դրամական կամ շրջաբերական, որոնցով վճարումները չեն պայմանավորված առնտրային փաստաթղթերի ներկայացմամբ, 2. փաստաթղթային (ապրանքային), որոնք օգտագործվում են ապրանքների ն ծառայությունների գծով հաշվարկներում: Գործնականում ակրեդիտիվը բացվում է վճարողի կողմից մատակարարից ապրանքները առաքման համար պատրաստ լինելու տեղեկությունը ստանալուն պես: Դրա համար վճարողն իրեն սպասարկող բանկին ներկայացնում է դիմում: Ակրեդիտիվը նախատեսված է միայն մեկ մատակարարի հետ հաշվարկ կատարելու համար, ունի նախապես որոշված գումար ն գործողության ժամկետ: Նախ ն առաջ բացվում են ծածկված (դեպոնացված) ն չծածկված (երաշխավորված) ակրեդիտիվներ: Առաջին դեպքում էմիտենտ բանկը վճարողի հաշվարկային հաշվից դուրս է գրում ն փոխանցում է մատակարարի բանկին լրիվ ակրեդիտիվի չափով, որտեղ դեպոնավորվում է առանձին հաշվեկշռային հաշվին: Դեպոնավորումը կարող է կատարվել նան էմիտենտ բանկի գնորդի ստացած վարկի հաշվին: Չծածկված ակրեդիտիվը չի նախատեսում միջոցների նախնական դեպոնավորում: Վճարումները կատարվում են վճարողի հաշվարկային հաշվի միջոցներից, իսկ միջոցների պակասի դեպքում էմիտենտ բանկը երաշխավորում է վճարել իր սեփական միջոցներից: Սակայն ակրեդիտիվի այս տեսակը կարող է կիրառվել, եթե էմիտենտ բանկը կատարող բանկում ունի թղթակցային հաշիվ, որից որպես վճարում դուրս են գրվում միջոցները: Ապրանքները գնորդին առաքելուց հետո մատակարարն իր բանկին ներկայացնում է հաշվարկային գործարքը կատարելու համար անհրաժեշտ բոլոր փաստաթղթերը՝ հաշիվների ռեեստրը, առաքման ն ակրեդիտիվի պայմաններով նախատեսված այլ փաստաթղթերը: Ակրեդիտիվային ձնի ժամանակ փաստաթղթաշրջանառությունը ներկայացված է 22.4 գծապատկերում.

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Մատակարար

Մատակարարի բանկ 13

Վճարողի բանկ

ՀՎԿ

Վճարող

ՀՎԿ

Գծապատկեր 22.4. Հաշվարկների ակրեդիտիվային ձնի փաստաթղթաշրջանառությունը

1. հաղորդում ապրանքները առաքման պատրաստ լինելու մասին, 2. ակրեդիտիվ բացելու դիմումի ձնակերպում ն հանձնում բանկ, 3. բացված ակրեդիտիվի գումարի դուրսգրում վճարողի հաշվարկային հաշվից ն արտացոլում վճարողի բանկի արտահաշվեկշռային հաշվում, 4. ակրեդիտիվ բացելու փաստաթղթերի հանձնում ՀՎԿ, 5. ակրեդիտիվի գումարի դուրսգրում վճարողի թղթակցային հաշվից, 6. կրեդիտային ավիզոյի փոխանցում ակրեդիտիվ բացելու վճարողի դիմումի հետ միասին, 7. մատակարարի բանկի թղթակցային հաշվին միջոցների գրանցում, 8. փաստաթղթերի հանձնում մատակարարի բանկին, 9. մատակարարի բանկում «Ակրեդիտիվներ» առանձին հաշվում միջոցների ամրագրում, 10. մատակարարին տեղեկացում իր անունով ակրեդիտիվ բացելու մասին, 11. ապրանքի առաքում գնորդին, 12. մատակարարի կողմից բանկի հաշիվ ռեեստրների հանձնում, 13. միջոցների մուտքագրում մատակարարի հաշվին, 14. հաշվարկային փաստաթղթերի ուղարկում գնորդի բանկին, 15. միջոցների դուրսգրում արտահաշվեկշռային հաշվից, 16. հաշվարկային փաստաթղթերի հանձնում վճարողին: Հաշվարկներ քլիրինգի կիրառմամբ: Քլիրինգը անկանխիկ հաշվարկների ինքնուրույն ձն չէ: Այն ծառայում է որպես պահանջի չափերի պակասեցման հնարավորություն տվող եղանակ ն իրենից ներկայացնում է նրանց փոխադարձ պահանջների հաշվանցում: Քլիրինգը կարող է օգտագործվել հաշվարկային հարաբերությունների ամենատարբեր մակարդակներով: Պահանջների հաշվանցման էությունն այն է, որ կոնտրագենտների փոխադարձ պահանջները մարվում են, իսկ վճարումները կատարվում են միայն տարբերության մասով՝ ընդգրկելով երկու կամ մի խումբ մասնակիցներ: Անցկացման ժամանակի

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

առումով կարող են լինել միանվագ ն մշտական հաշվանցումներ: Կատարման տեխնիկայի առումով ամենապարզը երկու մասնակիցների փոխադարձ պահանջների պատահական հաշվանցումն է: Քլիրինգը առավել մասսայականություն ու կիրառման լայն շրջանակ ունի միջբանկային հաշվարկներում: Միջբանկային վճարահաշվարկային փոխհարաբերություններում շատ կարնոր դերակատարում ունեն առնտրային բանկերը: Նրանք կարող են բացել ն վարել այլ առնտրային բանկերի թղթակցային հաշիվներ: Նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ ՀՀ կենտրոնական բանկի վճարային համակարգերը բավականաչափ արդյունավետ են, ն բանկերի վճարունակության տեսանկյունից նպատակահարմար չէ բացել ն վարել տարաբնույթ թղթակցային հաշիվներ՝ ուստի բանկերն իրենց կամ իրենց հաճախորդների վճարային գործարքներն իրականացնելիս հիմնականում օգտագործում են ՀՀ կենտրոնական բանկում ունեցած թղթակցային հաշիվները: Ինչ վերաբերում է առնտրային բանկերի փոխադարձ թղթակցային հաշիվներին, ապա վերջիններս առավելապես օգտագործվում են բանկերի կարճաժամկետ վճարունակության խնդիրների լուծման նպատակով միջբանկային վարկային շուկայի գործառնությունների ձնակերպման համար: ՀՀ-ում իրականացվող վճարումների զգալի մասը կատարվում է կենտրոնական բանկում գործող միջբանկային հաշվարկների համակարգերով՝ համախառն ն զուտ սկզբունքներով: ՀՀ կենտրոնական բանկում գործում են համախառն թղթային վճարումների ն համախառն էլեկտրոնային վճարումների համակարգեր, ինչպես նան զուտ հաշվարկների «քլիրինգային» համակարգը: Համախառն հաշվարկների համակարգերով վճարումները կատարվում են ՀՀ կենտրոնական բանկում վճարողի թղթակցային հաշվում բավարար միջոցների առկայության դեպքում: Վճարողի հաշվում բավարար միջոցներ չլինելու դեպքում (օվերդրաֆտ սովորաբար չի տրամադրվում) վճարողի ներկայացրած հանձնարարականը մերժվում է: Հաշվարկը կատարվում է նույն օրը ն համարվում է վերջնական ու անվերադարձելի: Վճարվող գումարը անմիջապես հաշվեգրվում է կենտրոնական բանկում բանկի թղթակցային հաշվին: Չկա հերթերի մեխանիզմ, ն վճարումների իրականացման նախապատվելիությունը որոշում է վճարման հանձնարարականը ներկայացնող բանկը: Համախառն թղթային եղանակով վճարումների համակարգով վճարումների իրականացումը հատկապես վերջին տարիներին ունեցել է կտրուկ նվազում՝ էլեկտրոնային վճարումների համակարգի ներդրման ն այս բնագավառում ՀՀ կենտրոնական բանկի համապատասխան տարիֆային քաղաքականություն վարելու արդյունքում: Մասնավորապես, 1996-2000 թթ. ընթացքում ՀՀ կենտրոնական բանկի միջոցով իրականացված վճարումների կառուցվածքում թղթային վճարումները ծավալային մասով 729-ից նվազել են 389-ի, իսկ քանակային մասով՝ 259-ից մինչն 39-ի: Թղթային եղանակով վճարումների նվազումը շարունակվում է ն առաջիկայում պետական արժեթղթերի հաշվարկների ավտոմատացված համակարգի ներդրման արդյունքում է՛լ ավելի կնվազի, քանի որ ներկայումս այս տիպի վճարումներում մեծ տեղ են գրավում հատկապես պետական արժեթղթերի հետ կապված վճարումները: Այնուամենայնիվ, ներկայումս ՀՀ վճարահաշվարկային համակարգերից ամենա-

______________

Տե՛ս տտտ.ՁrՇՁ.Ձm/Ձrm/iոd62.քհք

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

զարգացածը ն արդյունավետը ՇՑՃN6t միջբանկային համակարգչային ցանցն է ն վերջինիս հիման վրա գործող միջբանկային էլեկտրոնային վճարումների համակարգը: Ընդ որում, համակարգերը ի սկզբանե միջբանկային վճարումների կարգավորման նպատակով ստեղծվելով հանդերձ ունեն շատ ավելի լայն ընդգրկում, քանի որ շատ բանկեր ն գանձապետական համակարգը իրենց մասնաճյուղերի միջն վճարումները նույնպես իրականացնում են վերը նշված համակարգերով: ՀՀ կենտրոնական բանկի ՇՑՃN6t միջբանկային համակարգչային ցանցը՝ ՄՀՑ, նախատեսված է ապահովելու տեղեկատվության արագ ն հուսալի փոխանցումը առնտրային բանկերի ն կենտրոնական բանկի, առնտրային բանկերի ն իրենց մասնաճյուղերի, ՀՀ գանձապետարանի ն նրա բաժանմունքների, ինչպես նան ՀՀ տարածքում գտնվող տարբեր ֆինանսական ինստիտուտների միջն: ՄՀՑ-ի հիմքի վրա կառուցված են այնպիսի միջբանկային ավտոմատացված կիրառական համակարգեր, ինչպիսիք են. » էլեկտրոնային վճարումների միջբանկային համակարգը, » պետական արժեթղթերի առաջնային տեղաբաշխման, առք ու վաճառքի ն հաշվարկների միջբանկային համակարգը, » արտարժույթի առք ու վաճառքի, պետական արժեթղթերով ռեպո ն հակադարձ ռեպո գործառնությունների իրականացման համակարգը, » տեղեկատվական միջբանկային ընդհանուր համակարգը ն էլեկտրոնային փոստը: ՄՀՑ-ն բանկերին հնարավորություն է տալիս կառուցել այնպիսի բաշխված բանկային ավտոմատացված համակարգ, որը կընդգրկի գլխամասը ն բանկի բոլոր մասնաճյուղերը ն, բացի այդ, կապահովի մասնաճյուղերի փոխադարձ գործունեությունը բանկի տվյալների մշակման ընդհանուր կենտրոնի հետ ինչպես օո-|iո6 ռեժիմում, այնպես էլ էլեկտրոնային փոստով: էլեկտրոնային վճարումների համակարգով իրականացվող հաշվարկները կատարվում են համախառն սկզբունքով: Ներկայումս էլեկտրոնային վճարումների համակարգով իրականացվում են ՀՀ դրամով կրեդիտային փոխանցումներ: Համակարգը բանկերին հնարավորություն է տալիս հարցումների միջոցով տեղեկանալ ՀՀ կենտրոնական բանկում տվյալ պահի դրությամբ իրենց թղթակցային հաշիվների մնացորդների, ինչպես նան էլեկտրոնային քաղվածքների հաշվով կատարված գործարքների մասին:

23.4. ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՊԼԱՍՏԻԿ ՔԱՐՏԵՐՈՎ ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐԻ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ ՀՀ-ՈՒՄ

Արդեն ասվել է, որ տնտեսության զարգացման գործում բացառիկ կարնոր դեր ունի երկրի բանկային ն վճարահաշվարկային համակարգերի արդյունավետ կազմակերպումը: Բնականաբար, վճարահաշվարկային համակարգերի զարգացումը, այդ թվում պլաստիկ քարտերի կիրառումը, չէր կարող լուրջ ուշադրության չարժանանալ ՀՀ-ում: ՀՀ-ում առաջին բանկային քարտերը թողարկվել են դեռնս 1990-ական թվականներին ՒՏՑՇ Ճոո6ոiՅ բանկի կողմից: Այն գործում էր Օ|օԵՅ| ՃՇՇ6ՏՏ ցանցում: Քանի որ շուկայական տնտեսությունը ենթադրում է մրցակցային պայքար, ուս630

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

տի մի շարք բանկեր նս սկսեցին թողարկել ն սպասարկել պլաստիկ քարտեր: Ստեղծվեցին տարբեր քարտային համակարգեր՝ «ՃՇՃԲD», «DՅvidսոiօո», «Ճոո6kօոօոkՅոd»: Այդ քարտերի միջոցով հիմնականում իրականացվում էին դրանք թողարկող բանկերի աշխատակիցների աշխատավարձային ծրագրերը, ն չկային լուրջ խթաններ մեծ ֆինանսական ներդրումներ կատարելու՝ հզոր պրոցեսինգային կենտրոններ ստեղծելու համար: Այդ հանգամանքը ակնհայտ դարձրեց ՀՀ-ում մեկ միասնական վճարային համակարգի ստեղծման անհրաժեշտությունը: «Արմենիան քարտ» միասնական վճարային համակարգը հիմնադրման օրվանից անընդհատ զարգանում է ն ընդլայնում իր կողմից մատուցվող ծառայությունների փաթեթը: Եթե 2002 թվականը խորհրդանշական էր համակարգի կայացման, իսկ 2003 թվականը՝ միջազգային վճարային համակարգերին ինտեգրման առումով, ապա 2004 թվականը կարելի է ներկայացնել որպես նոր տեխնոլոգիաների ն ծառայությունների ներդրման տարի: Մասնավորապես համակարգի քարտապանները, օգտագործելով ինտերնետային դաշտի հնարավորությունները, նախադրյալ հանդիսացան իրականացնելու կոմունալ վճարները, ձեռք բերելու իզի քարտերի վերալիցքավորման քարտեր, ինտերնետից օգտվելու ժամային ն շուրջօրյա քարտեր: Ներկայումս համակարգում գործում է նան ինտերնետ վճարումների համակարգը, որի միջոցով գործարքները կատարվում են համակարգում գրանցված առնտրի ու սպասարկման վիրտուալ կետերում: Կարնոր է նան առանց օպերատորի միջամտության քաղաքային հեռախոսահամարով քարտային հաշվի մնացորդի հարցման ծառայության ներդրումը: Թեն այն հիմնադրվել է 10 առնտրային բանկերի մասնակցությամբ, 01.01.2006 թ. դրությամբ մասնակից բանկերի թիվը հասել է 16-ի: Տնտեսության զարգացմանը զուգընթաց ամբողջ աշխարհում գլոբալացման միտումը պահանջում էր, որպեսզի Հայաստանի Հանրապետությունն ինտեգրվեր միջազգային վճարահաշվարկային համակարգերին: Բացառություն չէր կազմում նան պլաստիկ քարտը, մանավանդ որ այն լիովին հիմնված է միջազգային փորձի վրա: Բացի դրանից, Հայաստանում զբոսաշրջության զարգացումը հանգեցրեց միջազգային քարտերի սպասարկման, ինչպես նան մեր երկրի գործունյա բնակիչների արտասահմանում սպասարկման անհրաժեշտությանը: Սակայն միջազգային քարտային վճարային համակարգերին ինտեգրման գործընթացը դանդաղեց, քանի որ հավաստագրման հարցումն իրականացվում էր միայն արտասահմանյան պրոցեսինգային կենտրոնների միջոցով: Բացի այդ, պրոցեսինգային կենտրոններին կատարվող կոմիսիոն վճարները շատ բարձր էին, կապի որակը՝ ցածր: Ակնհայտ էր, որ պահանջվում էր մի «միջնորդ» պրոցեսինգային կենտրոն, որի միջոցով հնարավոր կլիներ իրականացնել հավաստագրման հարցումը: Այդ միջնորդ պրոցեսինգային կենտրոնը հանդիսացավ «Արմենիան քարտ» ՓԲԸ-ն: Ընկերությունը հանդիսանում է ԽՅՏt6ոՇՅոd Էսոօք6 միջազգային վճարային համակարգի լիիրավ անդամ ն պրոցեսինգային ծառայություններ մատուցող կենտրոն (Խ6ոԵ6ո Տ6ոviՇ6 Քոօvid6ո), ՄiՏՅ համակարգի համար պրոցեսինգային ծառայություններ մատուցող կենտրոն (1հiոd ՔՅոt/ ՔոօՇ6ՏՏօո)1: Ներկայումս համակարգի մեջ մտնող բանկերից «Հայէկոնոմբանկը», «Զարգաց-

______________

Հեղինակների հետազոտությունները ՀՀ պլաստիկ քարտերի շուկայում: Հեղինակների հետազոտությունը «Հայէկոնոմբանկի ԲԲԸ-ում:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ման Հայկական բանկը», «Անելիք բանկը», «Հայներարտբանկը», «Արդշինինվեստբանկը», «Ինեկոբանկը», «Պրոմեթեյ բանկը» ն «Արցախ բանկը» թողարկում ու սպասարկում են "ԽՅՏt6ոՇՅոd" (ԽՅՏt6ոՇՅոd Օօ|d, ԽՅՏt6ոՇՅոd ՑսՏiո6ՏՏ, ԽՅՏt6ոՇՅոd ՏtՅոdՅոt ն ՇiոոսՏ/ԽՅ6Տtոօ): «Հայգյուղփոխբանկը», «Կոնվերս բանկը» ն «Յունիբանկը» թողարկում ն սպասարկում են "ՄiՏՅ ՇՅոd" (ՄiՏՅ Օօ|d, ՄiՏՅ ՑսՏiո6ՏՏ, ՄiՏՅ Շ|ՅՏՏiՇ ն ՄiՏՅ Է|6Շtոօո): Միջազգային կազմակերպությունների կողմից «ԱրՔա» համակարգում պարբերաբար անցկացվել են մոնիտորինգներ, որոնց արդյունքները գնահատվել են բավարար: Այսպիսով՝ մեր հանրապետությունում մեծ հաջողությամբ գործում է «ԱրՔա» պրոցեսինգային կենտրոնը, որի միջոցով իրականացվում է ինչպես «ԱրՔա» լոկալ վճարային քարտերի, այնպես էլ միջազգային վճարային քարտերի (ԽՅՏt6ո ՇՅոd, ՄiՏՅ ՇՅոd) թողարկումն ու սպասարկումը, ն վստահորեն կարող ենք ասել, որ ի դեմս նրա՝ ՀՀ-ում գոյություն ունի արդեն կայացած միասնական վճարային համակարգ: Հանրապետությունում քարտային գործի զարգացման մասին են վկայում նան վիճակագրական տվյալները: Մասնավորապես՝ 2001թ. նկատմամբ 2005 թ. ընթացքում շրջանառության մեջ գտնվող «ԱրՔա» քարտերի քանակն աճել է 18.84 անգամ 2956-ից հասնելով 55697-ի: 2002 թ. սկսած շրջանառության մեջ այլնս տեղական (բացի «ԱրՔա» քարտերից) քարտեր չեն եղել: 2000 թ. նկատմամբ 2005 թ. շրջանառության մեջ եղած ՄiՏՅ քարտերի քանակի աճը կազմել է 140.57 անգամ՝ 447-ից հասնելով 62839-ի, ԽՅՏt6ոՇՅոd քարտերի աճը՝ 12.09 անգամ՝ 488-ից հասնելով 5901-ի, իսկ միջազգային այլ քարտերի աճը՝ 2.3 անգամ՝ 5537-ից հասնելով 12749-ի: Ընդհանուր առմամբ, ՀՀ-ում շրջանառության մեջ գտնվող պլաստիկ քարտերի քանակը 2000-2005թթ. ընթացքում աճել է 16.87 անգամ՝ 8129-ից հասնելով 137186-ի: Քարտերի քանակի նման աճը հիմնականում պայմանավորված է «ԱրՔա» միասնական վճարային համակարգի ներդրմամբ ն հաջող գործունեությամբ: 2001 թ. նկատմամբ 2005 թ. «ԱրՔա» քարտերով կատարված գործառնությունների քանակն աճել է 45.74 անգամ՝ 22370-ից հասնելով 1023304-ի: Պայմանավորված «ԱրՔա» քարտերի թողարկմամբ՝ 2002 թ-ին 2001թ-ի նկատմամբ տեղական այլ քարտերով կատարված գործառնությունների քանակը նվազել է 11.46 անգամ՝ 100743-ից իջնելով 8787-ի, իսկ 2003 թ. սկսած այդ քարտերով այլնս գործառնություններ չեն կատարվել: 2000 թ. նկատմամբ 2005 թ. ՄiՏՅ քարտերով կատարված գործառնությունների քանակն աճել է 22.64 անգամ՝ 30559-ից հասնելով 692100-ի, ԽՅՏt6ոՇՅոd քարտերով կատարված գործառնությունների քանակը՝ 20.64 անգամ՝ 4357-ից հասնելով 89937-ի, իսկ միջազգային այլ քարտերով կատարված գործառնությունների քանակը՝ 2.85 անգամ՝ 132601-ից հասնելով 379151-ի: Ընդհանուր առմամբ, 2000 թ. նկատմամբ 2005 թ. պլաստիկ քարտերով կատարված գործառնությունների քանակն աճել է 10.08 անգամ՝ 216131-ից հասնելով 2184492-ի: Այս աճը նս հիմնականում պայմանավորված է «ԱրՔա» միասնական վճարային

______________

Տե՛ս «Քաղաքացիական ծառայողների վարձատրության մասինի ՀՀ օրենք, հոդված 17.3, 03.07.2002 թ.:

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

համակարգի գործունեությամբ: 2000 թ. նկատմամբ 2005 թ. բանկոմատների քանակն աճել է 10.54 անգամ՝ 11-ից հասնելով 116-ի, ՔՕՏ տերմինալների քանակը՝ 6.95 անգամ՝ 141-ից հասնելով 981-ի, իմպրինտերների քանակը նվազել է 1.23 անգամ՝ 94-ից հասնելով 76-ի: Կանխիկացման ն սպասարկման ենթակառուցվածքի ընդլայնումը նս հիմնականում պայմանավորված է «ԱրՔա» միասնական վճարային համակարգի հաջող գործունեությամբ: 31.03.2006 թ. դրությամբ ՀՀ-ում պլաստիկ վճարային քարտեր թողարկող ն սպասարկող բանկերը բերված են հետնյալ աղյուսակում.

Աղյուսակ 22.2

ՀՀ-ում գործող բանկերի կողմից տրամադրվող ն սպասարկվող քարտերի տեսակները Ւ

Բանկի անվանումը

1. Անելիք բանկ

2. Արդշինինվեստբանկ 3. Հայներարտբանկ 4. Հայէկոնոմբանկ

5. Զար·ացման հայկական բանկ 6. Կոնվերս բանկ"

7. ՒՏBՇ բանկ Հայաստան""

8. Գյուղփոխօ·նության բանկ 9. Արցախ բանկ

«ԻԹԲի Միջազ·ային առ-տրա10. յին բանկ 11. Յունիբանկ

12. Ինեկո բանկ

13. Մելլաթ բանկ

14. Պրոմեթեյ բանկ 15. Կասկադ բանկ

16. «ԲՏԱի ինվեստ բանկ 17. Առեկսիմբանկ

Տրամադրվող - սպասարկվող քարտերի տեսակները ՃrՇՁ

ԽՁՏt6r ՇՁrd

/iՏՁ

Այլ քարտեր

տրամ. սպաս. տրամ. սպաս. տրամ. սպաս. տրամ. սպաս.

Է

Է

Է

Է

Է

Է

Է

Է

Է Է Է Է Է Է Է Է Է Է Է Է Է Է

Է Է Է Է

Է Է Է

Է Է Է

Է

Է

Է

Է

Է

Է

Է Է Է Է

Է

Է

Է

Է

Է

Է Է Է

18. Հայխնայբանկ

Է

Է

Է

Է

Է

Է

Է

Է

Է

Է

Է Է

Է

" - Այլ քարտեր`` D|NԷԲՏ ՇԼՍՑ, ՃԽԷ2 "" - Այլ քարտեր` ՒՏՑՇ d6Եit ՇՅոd

Բերվածից հետնում է, որ ներկայումս ՀՀ-ում պլաստիկ վճարային քարտերի միջոցով հիմնականում իրականացվում են աշխատավարձային ծրագրեր, ընդ որում գերակշիռ մասը կազմում են «ԱրՔա» ն ՄiՏՅ քարտերով իրականացվող աշխատավարձային ծրագրերը1: Այն կազմակերպվում է հետնյալ մեխանիզմով2. քարտերով

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

աշխատավարձ վճարող կազմակերպությունը աշխատակիցների աշխատավարձի գումարի չափով բանկին ներկայացնում է վճարման հանձնարարական՝ աշխատակիցների ցուցակով (ցուցակում նշվում են կազմակերպության անվանումը, աշխատակիցների ազգանուն-անունը, քարտային հաշիվների համարները ն յուրաքանչյուր աշխատակցի առձեռն ստանալիք գումարը), որպեսզի այդ գումարը տվյալ կազմակերպության հաշվարկային հաշվից բաշխվի աշխատակիցների քարտային հաշիվներին: Ցուցակը բանկ է ներկայացվում թղթային տեսքով ն մագնիսական կրիչով: Թղթային տեսքով ներկայացված ցուցակը պետք է ստորագրված լինի կազմակերպության ղեկավարի ն գլխավոր հաշվապահի կողմից ն կնքված լինի կազմակերպության կլոր կնիքով: Յուրաքանչյուր բանկային օր՝ մինչն ժամը 1000 ն 1700 քարտապանների քարտային հաշիվներին կատարված մուտքերի հիման վրա ձնավորվում է ֆայլ ն ՇՑՃN6t ցանցով ուղարկվում «ԱրՔա» պրոցեսինգային կենտրոն, որտեղ էլ արդեն քարտապանների հաշիվներին մուտքագրված միջոցները գործառնական օրը փակելուց հետո արտացոլվում են «ԱրՔա» համակարգում, ն քարտապաններն արդեն կարողանում են օգտագործել դրանք: Իսկ եթե տվյալ կազմակերպության հաշվարկային հաշիվը գտնվում է բանկի որնիցե մասնաճյուղում, ապա նրա համար գլխամասային բանկում բացվում է տարանցիկ հաշիվ, որտեղից էլ հաշվարկային հաշվից աշխատավարձի վճարման նպատակով փոխանցված միջոցները բաշխվում են քարտային հաշիվներին: Բյուջետային կազմակերպությունների դեպքում բացվում է միայն տարանցիկ հաշիվ, ն տարանցիկ հաշվից քարտային հաշիվներին միջոցների բաշխումը կատարվում է ի հաշիվ նրանց գանձապետական հաշվից փոխանցված միջոցների: Քարտերով աշխատավարձ ստանում են ն՛ պետական, ն՛ ոչ պետական կազմակերպությունները: Պետք է նշել, որ պլաստիկ քարտերի շուկայում մեծ ակտիվություն առաջացրեց քաղաքացիական ծառայողների վարձատրության մասին օրենքի ընդունումը (հոդված 17, կետ 3-րդ), համաձայն որի՝ քաղաքացիական ծառայողներին վճարումները տրվում են անկանխիկ, նրանց հայեցողությամբ տրվում են չեկերով կամ նրանց նշած բանկային հաշվին դրամական փոխանցումներով1: Պայմանավորված հենց այս հանգամանքով՝ մի շարք պետական մարմիններ անցան աշխատանքի վարձատրության քարտային համակարգին (ՀՀ նախագահի, Կառավարության, Ազգային Ժողովի աշխատակազմերը, բազմաթիվ նախարարություններ, Հարկային պետական ծառայությունը, Մաքսային պետական կոմիտեն, Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը, Քաղաքացիական ծառայողների խորհուրդը ն այլն), քանի որ աշխատավարձի վճարման քարտային համակարգը կազմակերպություններին տալիս է հետնյալ առավելությունները. » պլաստիկ քարտերի միջոցով աշխատավարձի վճարումը կազմակերպություններին հնարավորություն է տալիս կրճատելու ծախսերը ն խնդիրները՝ կապված կանխիկ փողի ստացման (բանկից), տեղափոխման ն պահպանման հետ, ինչպես նան խուսափելու բանկերից կանխիկ միջոցների տրամադրման համար գանձվող միջնորդավճարներից, » վերանում են կազմակերպությունում աշխատավարձի վճարման օրերին առաջացող անհարմարությունները (հերթեր, աղմուկ, աշխատողների աշխատանքից կտրվելը), » վերանում է չվճարված աշխատավարձի գծով դեպոնացման խնդիրը,

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

» պլաստիկ քարտերով աշխատավարձի վճարումը հնարավորություն է տալիս զգալիորեն հեշտացնելու հաշվապահության աշխատանքը ն կրճատելու գանձապահների քանակը ն նրանց վճարվող գումարները, » հնարավորություն է ստեղծվում կորպորատիվ քարտերի օգտագործման համար, » մասնաճյուղային ցանց, տարբեր մարզերում ներկայացուցչություններ ունեցող կազմակերպությունների (նախարարությունների, գերատեսչությունների) համար հնարավորություն է ստեղծվում աշխատավարձի վճարումն իրականացնել կենտրոնացված կարգով ն խուսափել աշխատավարձի գումարների մի շարք մարզեր փախադրման հետ կապված անհարմարությունից ն ծախսերից: Թեն հանրապետությունում տարեցտարի ընդլայնվում է կանխիկացման ն սպասարկման ցանցը, այնուամենայնիվ, այն դեռնս հեռու է բավարար լինելուց, քանի որ հատկապես սպասարկման ենթակառուցվածքը հիմնականում կենտրոնացած է Երնան քաղաքում ն հատկապես նրա կենտրոնական հատվածում, ն այդ կետերը մատչելի են քարտապան բնակչության ոչ լայն զանգվածների համար: Պետք է նշել, որ ներկայումս բավականին հաջողությամբ իրականացվում է նան տարբեր բուհերի ուսանողների կրթաթոշակների քարտերի միջոցով վճարումը (Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտ, Երնանի ճարտարապետության ն շինարարության պետական համալսարան, Խ. Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարան ն այլն): Այն իրականացվում է միայն ուսանողների համար թողարկվող ՃոՇՅ Սսոiօո քարտերի միջոցով: Ուսանողական քարտերը ուսանողների համար առավել գրավիչ դարձնելու նպատակով պարբերաբար անցկացվում են բոնուսային ծրագրեր՝ ըստ կատարված գործարքների քանակի ն ծավալի («Հայէկոնոմբանկ»): Հայաստանի Հանրապետությունում քարտային գործառնությունները զարգացնելու, բանկային համակարգ նոր ռեսուրսներ ներգրավելու ն սոցիալական ոլորտ ուղղված պետական միջոցների օգտագործման արդյունավետության ու դրանց նկատմամբ վերահսկողության մակարդակը բարձրացնելու առումով կարելի է պետական իշխանությունների (ՀՀ սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամ, ՀՀ աշխատանքի ն սոցիալական հարցերի նախարարություն, մարզպետարաններ), տեղական ինքնակառավարման մարմինների, բանկերի ն պրոցեսինգային ընկերությունների («ԱրՔա» պրոցեսինգային կենտրոն) հետ համատեղ մշակել մի ծրագիր, որը հնարավորություն կտա բնակչության սոցիալական տարբեր խմբերին ուղղվող նպաստներն ու օժանդակությունը տրամադրել քարտային համակարգի միջոցով: Այս ծրագրի իրականացումը հնարավորություն կտա բանկային համակարգ ներգրավել նոր հաճախորդներ, ընդլայնել բանկային համակարգից օգտվող տարբեր սոցիալական խմբերի շրջանակները, ն, վերջին հաշվով, հնարավոր կլինի բանկային համակարգ ներգրավել հսկայական ռեսուրսներ, հետնաբար, կրճատել կանխիկ շրջանառությունը, բարձրացնել այդ գումարների նկատմամբ վերահսկողության մակարդակը: Գործնականում բանկերը պետք է իրականացնեն քարտերի սպասարկումը (հաշիվների բացում, վարում), կատարեն փոխհատուցումների հաշվառումը, տրամադ635

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

րեն քաղվածքներ քարտերով կատարված գործարքների վերաբերյալ: Սպասարկող կազմակերպությունների մեջ կարող են մտնել բոլոր այն անձինք, որոնք իրականացնում են պետության կողմից սոցիալական նպաստներ ն փոխհատուցումներ ստացող բնակչության սպասարկումը (ներհանրապետական միջքաղաքային, ներքաղաքային տրանսպորտ, կոմունալ ծառայություն, բուժհաստատություններ, առողջարաններ, դեղատներ): Այս հաստատություններում պետք է իրականացվեն պետական օժանդակություն ստացող բնակչության սոցիալական տարբեր խմբերի սպասարկումը ն փոխհատուցումների հաշվառումը, հետագայում տարբեր տեսակի ն չափերի պետական օժանդակություն ստացող բնակչության օրենքով ն նորմատիվային ակտերով սահմանված կարգով արտոնյալ պայմաններով սպասարկումն իրականացրած կազմակերպությունները կարող են ստանալ իրենց փոխհատուցումը պետական բյուջեից: Պրոցեսինգային կենտրոնն իրականացնելու է տեղեկատվության կուտակումը, գործարքների թույլտվությունը ն համակարգի մասնակիցների միջն տեղեկատվության փոխանակումը: Պրոցեսինգային կենտրոնը համակարգի մասնակից բանկերի համար կարող է իրականացնել նան քարտերի պատրաստումը ն անհատականացումը: Նախատեսվում է, որ առաջիկայում քարտային համակարգ հնարավոր կլինի ներգրավել բնակչության հետնյալ սոցիալական խմբերին՝ ա. կենսաթոշակառուներ, բ. նպաստառուներ (ՀՀ-ում աղքատության ընտանեկան նպաստներ ն միանվագ օժանդակություն ստացողները, մինչն 2 տարեկան երեխաների նպաստ ն հղիության ու ծննդաբերության նպաստ ստացողները, գործազրկության նպաստ ստացողները), գ. անվճար կամ արտոնյալ պայմաններով դեղեր ձեռք բերելու իրավունք ունեցողներ, դ. պետության կողմից երաշխավորված անվճար բժշկական օգնություն ստացողներ, ե. վարձատրվող հասարակական աշխատանքներ կատարողներ, զ. հաշմանդամ դարձած զինծառայողներ ն զոհված զինծառայողների ընտանիքներ, է. պետության կողմից սոցիալական աջակցություն ստացող սոցիալական այլ խմբեր: Հարկ է նշել, որ առանձին սոցիալական խմբերի քաղաքացիների արտոնություններին վերաբերում են՝ 1. ԱՊՀ միջպետական համաձայնագրով՝ միջքաղաքային երթնեկության արտոնությունները, 2. ներհանրապետական միջքաղաքային տրանսպորտային արտոնությունները, 3. ներքաղաքային տրանսպորտային արտոնությունները, 4. կոմունալ ծառայությունների դիմաց ստացվող ամսական դրամական օգնությունը, 5. պետպատվերի շրջանակում անվճար բուժօգնությունը ն բուժսպասարկումը, 6. դեղորայքի անվճար կամ զեղչերով ձեռքբերումը,

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

7. անվճար պրոթեզավորումը, վերականգնողական պարագաներով ապահովումը, 8. հեռախոսի, ռադիոյի ն աղբահանության համար հատկացվող զեղչերը, 9. այլ արտոնություններ: Ի վերջո հնարավոր կդառնա բանկերի միջոցով հասնել նրան, որ » ընդլայնվեն հաճախորդների առաջարկվող ծառայությունների շրջանակը ն քանակը, » իրականացվի ծառայությունների «խաչաձն» վաճառք, » ավելանա էժան ռեսուրսների ծավալը (հաշիվների դրական մնացորդը), » մեծանա միջնորդավճարների ծավալը անկանխիկ գործարքների շրջանակների ն ծավալների հաշվին (ՔՕՏ տերմինալներ): Հեռանկարում իրականացման շրջանակներում թողարկված քարտերը որպես վճարման միջոց ընդունող սպասարկման կետերում (դեղատներ, առողջարաններ, ատամնաբուժարաններ ն այլն) քարտերով գործառնությունները խթանելու առումով հնարավոր կլինի ՔՕՏ տերմինալների ծրագրային ապահովումն իրականացնել այնպես, որպեսզի սպասարկվեն ծրագրի շրջանակներից դուրս թողարկված քարտեր նս (ՃոՇՅ, ԽՅՏt6ոՇՅոd, ՄiՏՅՇՅոd): Տրանսպորտային միջոցներում կարող են տեղադրվել հատուկ ՔՕՏ տերմինալներ, որոնք հնարավորություն են տալիս իրականացնելու գործարքներ առանց քարտը նրա միջով անցկացնելու որոշակի հեռավորության վրա: Անհրաժեշտ է նշել, որ պլաստիկ քարտերով հաշվարկների ընդլայնում հնարավոր է միայն միկրոպրոցեսորային քարտերի միջոցով, որովհետն այս քարտերն իրենցից ներկայացնելու են բազմաֆունկցիոնալ անհատական հաշվառման վճարային գորիծիքներ ն քարտապաններին հնարավորություն են տալու օգտվելու տարբեր նպաստներից ն փոխհատուցումներից, ինչպես նան օգտվելու ամենատարածված վճարային քարտերով (օրինակ՝ «ՃոՇՅ Շ|ՅՏՏiՇ») առաջարկվող ծառայությունների փաթեթից (կանխիկացում, անկանխիկ գործարքներ առնտրի ն սպասարկման կետերում, ինտերնետային վճարումներ ն այլն): Միկրոպրոցեսորային քարտերը հնարավորություն են տալիս իրականացնելու գործարքներ օff-|iո6 ռեժիմում, ունեն տեղեկատվության պահպանման շատ մեծ հնարավորություններ, ունեն զեղծարարություններից պաշտպանվածության ամենաբարձր մակարդակը ն օգտագործման մինչն 10 տարվա տնողություն: Ոլորտում տեղի ունեցող փոփոխությունները հանգեցնում են նրան, որ թողարկված քարտը կարող է հանդիսանալ բացառիկ գործիք տարբեր տեսակի նպաստներ ն փոխհատուցումներ ստացող բնակչության փաստացի սպասարկման հաշվառման իրականացման ն կազմակերպությունների միջոցների երաշխավորված փոխհատուցման համար: Այն կարող է օգտագործվել տրանսպորտում, առնտրի ն սպասարկման կետերում, բուժհաստատություններում, առողջարաններում, դեղատներում, կոմունալ վճարներ իրականացնելու ն այլ նպատակներով: Հայաստանի Հանրապետությունում քարտային գործի զարգացման առումով կարնոր է կանխավճարային քարտերի ներդրումը: Կանխավճարային քարտերը բանկի կողմից նախապես թողարկվող քարտեր են, որոնցով գործառնություններն իրականացվում են քարտի ակտիվացման ժամանակ կամ նախապես որոշված գոր637

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ծառնությունների սահմանաչափի շրջանակներում: Այս քարտերով վարկային գծի տրամադրում չի նախատեսվում: Հատկանշական է այն, որ կանխավճարային քարտերը չեն նախատեսում քարտապանի տվյալների գրառումը ն լայն հնարավորություններ ստեղծում նրա կիրառման համար: Գործնականում կանխավճարային քարտերը կարող են կիրառվել հետնյալ նպատակներով՝ » նվերների տրամադրման համար, » մրցանակնեի տրամադրման համար, » դրամական միջոցների անվտանգ տեղափոխման համար, » ճանապարհորդությունների համար: Նվերների համար նախատեսված քարտերը կարող են օգտագործվել բնակչության կողմից տարբեր առիթներով դրանք միմյանց նվիրելիս, ինչպես նան տարբեր կոլեկտիվների (կազմակերպությունների) կողմից իրենց աշխատակիցներին պարգնատրումներ (նվերներ) հատկացնելու, տարբեր հաղորդաշարերին (հեռուստա-, ռադիո-), տարբեր միջոցառումներին մասնակցող հյուրերին (որպես հովանավորների կողմից տրվող նվերներ) նվիրելու համար ն այլն: Մրցանակների համար նախատեսված քարտերը մեծ չափերով կարող են օգտագործվել տարբեր վիճակախաղերի մասնակիցներին դրամական շահումների տրամադրման ժամանակ: Հայաստանի Հանրապետությունում քարտային գործառնությունները զարգացնելու առումով կարնոր նշանակություն կարող են ունենալ նան տվյալ երկրի սահմաններում ն սահմաններից դուրս դրամական միջոցների անվտանգ տեղափոխման համար նախատեսված կանխավճարային քարտերը: Առաջին դեպքում կարող են օգտագործվել տեղական շրջանառության քարտերը («ԱրՔա»), իսկ երկրորդ դեպքում՝ միջազգային շրջանառության քարտերը (ՇiոոսՏ/ԽՅ6Տtոօ,ԽՅՏt6ոՇՅոd, ՄiՏՅՇՅոd): Հաճախ են այն դեպքերը, երբ անհրաժեշտություն է առաջանում հանրապետությունից մեկնելու կամ ճանապարհորդելու երկրի սահմաններում, սակայն ժամանակ չի լինում ձեռք բերելու անձնական տվյալներով պլաստիկ վճարային քարտ՝ ճանապարհորդության ընթացքում տարբեր տեսակի վճարումներ իրականացնելու համար: Այդ դեպքերի համար կարող են օգտագործվել ճանապարհորդությունների համար նախատեսված «ակնթարթային» թողարկման պլաստիկ վճարային քարտերը, որոնցով քարտապանին կարող են տրամադրվել նան ապահովագրական ն տուրիստական ծառայություններից օգտվելու հնարավորություններ նս: Հաշվի առնելով մեր երկրի տարածքի ոչ մեծ լինելու հանգամանքը՝ կարծում ենք, որ այս ծրագրի իրականացումը «ԱրՔա» քարտերի միջոցով կլինի ոչ նպատակահարմար, ուստի այն հնարավոր է իրականացնել միայն թողարկվող միջազգային քարտերի միջոցով (ԽՅՏt6ո ՇՅոd, ՄiՏՅ ՇՅոd), քանի որ նրանք քարտապանին հնարավորություն են տալիս սպասարկվելու ողջ աշխարհով մեկ: Կանխավճարային քարտերի ներդրումը կարող է նպաստել Հայաստանի Հանրապետությունում պլաստիկ վճարային քարտերի շուկայի զարգացմանը, ընդ որում, ելնելով շուկայի պահանջից, թվարկված քարտերից յուրաքանչյուրի ֆունկցիոնալ հնարավորությունները կարող են սահմանափակվել միայն կանխիկացման կամ առնտրի ու սպասարկման կետերում վճարումներ իրականացնելու հնարավորու638

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

թյունով կամ տալ այդ հնարավորությունները միաժամանակ: Զեղչային համակարգի ներդրումը պլաստիկ վճարային քարտերի համակարգ կարող է իրականացվել նան Շօ-ԵոՅոd6d ծրագրի շրջանակներում. բանկը ն զեղչային քարտեր թողարկող կազմակերպությունը (Էսոօ 26, Է1N, |ՃՔՃ) կարող են համաձայնության գալ համատեղ թողարկելու պլաստիկ վճարային-զեղչային քարտեր: Այս քարտերի ետնի մասում պետք է լինի քարտապանի նկարը, իսկ քարտի երեսի կողմում՝ բանկի անվանումը ն զեղչային կազմակերպության ապրանքանիշը (լոգո): Այս ծրագիրը կարող է իրականացվել ըստ ստորն բերվող գծապատկերի. Գնորդի բանկ

Թողարկում

Համաձայնության ձեռքբերում

Վճարային-զեղչային քարտ

Զեղչային քարտեր թողարկող կազմակերպություն

Թողարկում

Գծապատկեր 22.5. Բանկի ն զեղչային քարտեր թողարկող կազմակերպության կողմից համատեղ վճարային-զեղչային քարտերի թողարկումը

Նմանատիպ համակարգի ներդրումը նս բխում է կողմերի շահերից, քանի որ մի կողմից մեծանում են բանկի կողմից թողարկվող որոշակի քարտերի սպառողական հատկանիշները, նրանց օգտագործումը դարձնում ավելի նպատակահարմար ն շահավետ, իսկ մյուս կողմից զեղչային քարտ թողարկող կազմակերպությունը վճարային-զեղչային քարտերի թողարկումից ստանում է եկամուտ բանկի հետ նախապես ձեռք բերված համաձայնության չափով ն ընդլայնում իր հաճախորդների շրջանակն ու քանակը: Ընդհանուր առմամբ զեղչային համակարգի ներդրումը քարտապաններին հնարավորություն կտա զեղչերով (միջազգային պրակտիկայում զեղչերի տոկոսադրույքը տատանվում է 3-509 սահմաններում) սպասարկվելու՝ » հյուրանոցներում, առողջարաններում, » ռեստորաններում, սրճարաններում, ժամանցի վայրերում, » առնտրի ու սպասարկման կետերում, » բուժհաստատություններում, հիվանդանոցներում, » տուրիստական ընկերություններում, » վարձույթով մեքենաների տրամադրման կազմակերպություններում, » գեղեցկության սրահներում ն այլն: Նույն մոտեցմամբ կարելի է իրականացնել նան տուրիստական ընկերությունների հետ Շօ-ԵոՅոd6d քարտերի թողարկումը: Այս դեպքում քարտապանները հնարավորություն կարող են ստանալ օգտվելու նան հետնյալ ծառայություններից՝ » զեղչերով ավիատոմսերի ն տուրիստական ուղեգրերի ձեռքբերում, » զեղչված գներով հյուրանոցներում նախօրոք համարների պատվիրում,

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

» ուղեկցում մինչն օդանավակայան ն դիմավորում օդանավակայանում, » մեքենաների տրամադրում մինչն օդանավակայան ն օդանավակայանից մինչն անհրաժեշտ հասցե (Երնան քաղաքում անվճար), » զեղչերով մեքենաների վարձույթ ն այլն: Այդ մոտեցումը կարելի է կիրառել նան ապահովագրական ընկերությունների հետ հաշվարկներում: Այս դեպքում քարտապանները կարող են հնարավորություն ստանալ օգտվելու նան՝ » կյանքի ն առողջության ապահովագրությունից (նան նրանց ընտանիքի անդամները), » ճանապարհորդության ընթացքում առողջապահական ծախսերի ապահովագրությունից, » ճանապարհորդության հետաձգման ն չիրականացման ապահովագրությունից, » ուղեբեռի կորստի ապահովագրությունից, » ն այլն: ճանապարհորդությունների համար կարելի է իրականացնել Շօ-ԵոՅոd6d (համատեղ) քարտերի թողարկումը ապահովագրական ն տուրիստական ընկերությունների հետ միաժամանակ՝ ըստ հետնյալ գծապատկերի՝

Վճարում է

ԲԱՆԿ

Ծառայություն

Ծառայություն

Նոր հաճախորդներ

Ապահովագրական ընկերություն

Տուրիստական ընկերություն

Համատեղ թողարկված քարտ Գծապատկեր 22.6. Շօ-ԵոՅոd6d քարտերի թողարկումը տուրիստական ն ապահովագրական ընկերությունների հետ միաժամանակ

Նմանատիպ քարտերով հաշվարկների իրականացումը համապատասխանում է բոլոր մասնակիցների շահերին, մասնավորապես՝ Բանկերի համար՝ » բանկի հեղինակության բարձրացում, նոր հաճախորդներ (քարտապաններ) ներգրավելու հնարավորություն, » եկամուտների աճ՝ կապված այս քարտերի տարեկան սպասարկման վարձերի գանձման, կանխիկացման ժամանակ միջնորդավճարների ստացման ն օգտա640

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

գործված վարկային միջոցների (օվերդրաֆտի) դիմաց ստացվող տոկոսավճարների հաշվին, » քարտային հաշիվների դրական մնացորդի աճ: Ապահովագրական ընկերությունների համար՝ » ընդլայնվում են նրանց հաճախորդների շրջանակը ն քանակը, » աճում են եկամուտները՝ ի հաշիվ ստացված ապահովագրավճարների (ապահովագրավճարները կատարվում են բանկի կողմից): Տուրիստական ընկերությունների համար՝ » ընդլայնվում է նրանց հաճախորդների շրջանակը ն քանակը » աճում է եկամուտների ծավալը՝ ի հաշիվ մատուցված ծառայությունների, վաճառված տոմսերի ու ուղեգրերի: Հայաստանի Հանրապետությունում պլաստիկ վճարային քարտերով գործառնությունները խթանելու, պլաստիկ քարտերի շուկան զարգացնելու նպատակով կարնոր են տարբեր առիթներով որոշակի ժամանակահատվածի կամ որոշակի խումբ քարտապանների ն հնարավոր (պոտենցիալ) քարտապանների շրջանակներում անցկացվող միջոցառումները: Օրինակ՝ Նոր տարվա կապակցությամբ բանկի կողմից թողարկվող քարտերը մեկ ամսվա ընթացքում կարող են տրամադրվել մինչն 509 զեղչով կամ մարտի 8-ից մինչն ապրիլի 7-ն ընկած ժամանակահատվածում որոշակի քարտերի տեսակներ կանանց կարող են տրամադրվել անվճար, կամ սոցիալական որոշակի խմբերին աշխատավարձային ծրագրի իրականացման շրջանակներում քարտերի տրամադրումը կարող է կատարվել զեղչերով (մանկավարժներ, գիտության, արվեստի ներկայացուցիչներ) ն այլն: Նման ն այլ կարգի միջոցառումներ կարելի է իրականացնել տարբեր առիթներով, ն այս միջոցառումների ժամանակ բանկի կողմից կատարվող ծախսերի (չստացված եկամուտ) նպատակահարմարությունը պետք է դիտել բանկի գովազդային քաղաքականության իրականացման շրջանակներում, ն այս տրամաբանության շրջանակներում է, որ կարնորվում է նման միջոցառումների իրականացման անհրաժեշտությունը: Քարտային գործում լրացուցիչ եկամտի աղբյուր կարող է հանդիսանալ առանձին կազմակերպությունների գովազդի ապահովումը՝ քարտերի վրա նրանց ապրանքանիշը (լոգո) պատկերելու միջոցով: Դա կարելի է իրականացնել ըստ հետնյալ գծապատկերի. Բանկ

Գովազդ Վճար

Կազմակերպություն

Գծապատկեր 22.7. Պլաստիկ քարտերի միջոցով գովազդի կազմակերպումը

Այս համագործակցությունը բխում է երկու կողմերի շահերից. բանկի համար՝ կապված չէ մեծ ծախսերի հետ, նրան ապահովում է լրացուցիչ եկամուտներով, իսկ կազմակերպությունը հնարավորություն է ստանում բանկի քարտապանների շրջանակում (ն ոչ միայն) իրականացնելու իր գովազդը: Միջազգային պրակտիկայում մեծ տարածում ունեն տրանսպորտային միջոցնե641

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

րից օգտվելու դիմաց վճար կատարելու հնարավորությամբ քարտերը, մասնավորապես դա սկզբնական շրջանում Հայաստանի Հանրապետությունում կարելի է իրականացնել մետրոպոլիտենի փոխադրումների դիմաց վճարումներ իրականացնելիս: Նման քարտերի թողարկումը համապատասխանում է 2 կողմերի շահերին, մասնավորապես՝ Բանկերի համար՝ » բարձրանում են թողարկվող քարտերի սպառողական հատկանիշները, » հնարավորություն է ստեղծվում սուր մրցակցության պայմաններում հաղթող դուրս գալու համար, » հնարավորություն է ստեղծվում ավելացնելու քարտային հաշիվների դրական մնացորդը, քանի որ քարտապաններն այլնս ստիպված չեն լինի տրանսպորտից օգտվելու համար գումար կանխիկացնել, » բանկը ստանում է միջնորդավճար այդ քարտերով կատարվող գործարքներից: Մետրոպոլիտենի համար՝ » կրճատվում են կանխիկի հետ կապված խնդիրները ն ծախսերը (կանխիկի տեղափոխում, անվտանգության ապահովում, տոմսավաճառների հաստիքի կրճատում), » բարձրանում է մետրոպոլիտենի սպասարկման մակարդակը, ն պայմաններ է ստեղծվում այն առավել հարմարավետ դարձնելու համար: Միջազգային պրակտիկայում, հատկապես Ռուսաստանի Դաշնությունում, լայն տարածում ունեն ֆուտբոլային ակումբների հետ համատեղ թողարկվող քարտերը (Շօ-ԵոՅոd6d): Այս քարտերի թողարկումից ձնավորված դրամական միջոցների մի մասը հատկացվում է տվյալ ֆուտբոլային ակումբին (այդ մասին կողմերը նախապես ձեռք են բերում համաձայնություն): Նման քարտերի թողարկումը Հայաստանի Հանրապետությունում բանկին հնարավորություն կտա ընդլայնելու իր հաճախորդների շրջանակը ի հաշիվ տարբեր ֆուտբոլային ակումբների երկրպագուների ն բարձրացնելու քարտերի սպառողական հատկանիշները, իսկ ֆուտբոլային ակումբներն այդ քարտապանների համար իրենց խաղերի տոմսերի վաճառքը կարող են իրականացնել զեղչերով ն կողմերի համաձայնությամբ տալ այլ առավելություններ նս: Այս ծրագիրը կարելի է իրականացնել ըստ հետնյալ գծապատկերի. Բանկ Եկամուտ

Պայմանագրի կնքում

Ֆուտբոլային ակումբ

Թողարկում

Եկամուտ

Համատեղ թողարկված քարտ Գծապատկեր 22.8. Ֆուտբոլային ակումբների հետ համատեղ պլաստիկ քարտերի թողարկումը

Հայաստանի Հանրապետությունում քարտային գործառնությունների զարգաց642

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

մանը կարող է նպաստել նան միջազգային պրակտիկայում լայն տարածում ունեցող այսպես կոչված «բենզինային» քարտերի ներդրումը: Դրանք իրենց քարտապաններին հնարավորություն են տալիս նախապես որոշված բենզալցակայանների ցանցից լիցքավորելու իրենց մեքենաները անհրաժեշտ վառելիքով: Բանկի ն բենզալցակայանների միջն համագործակցությունը կարելի է իրականացնել ըստ հետնյալ գծապատկերի. Բանկ

Նոր հաճախորդներ Կոմիսիոն ճար

Բենզալցակայանների ցանց

Գծապատկեր 22.9. Բանկի ն բենզալցակայանների միջն համագործակցությունը պլաստիկ քարտերի բնագավառում

Ինչպես երնում է գծապատկերից, նման համագործակցությունը բանկի ն բենզալցակայանների ցանցի միջն համապատասխանում է կողմերի շահերին, քանի որ բենզալցակայանները հնարավորություն են ստանում ընդլայնելու իրենց շրջանառության ծավալներն՝ ի հաշիվ բանկի քարտապանների, իսկ բանկն այդ քարտերի սպասարկումից ստանում է կոմիսիոն վճար: Այս քարտերի շրջանառությունը խթանելու համար կարող է կիրառվել պարգնատրումների համակարգ, համաձայն որի՝ որոշակի ծավալի ն որոշակի քանակությամբ գործարքներ կատարած քարտապանները կոնկրետ ժամանակահատվածի համար հնարավորություն կստանան անվճար լիցքավորելու իրենց մեքենան որոշակի քանակությամբ բենզինով (դիզելային վառելիքով): Օրինակ՝ մեկ ամսվա ընթացքում 100 լիտր ն ավելի բենզին (դիզելային վառելիք) լիցքավորած քարտապանները կարող են ստանալ 5 լիտր անվճար լիցքավորելու հնարավորություն: Անհրաժեշտ է նշել նան այն, որ նման քարտերի շրջանառությունը տարբեր կազմակերպություններին հնարավորություն կտա բարձրացնել ծառայողական մեքենաների՝ վառելիքի լիցքավորման համար նախատեսված միջոցների օգտագործման նկատմամբ վերահսկողության մակարդակը շնորհիվ կատարված գործարքների վերաբերյալ ստացվող քաղվածքների: Ներկայումս տաքսիների, երթուղային տաքսիների ն ավտոբուսների զգալի մասը լիցքավորվում է գազով, ուստի կարելի է թողարկել պլաստիկ քարտ, որը հնարավորություն կտա իրականացնել գազի լիցքավորում: Գիտատեխնիկական նվաճումների ներկայիս մակարդակը հնարավոր դարձրեց նան Հայաստանում ներդնելու պլաստիկ վճարային քարտերի միջոցով ինտերնետ վճարումների համակարգը, որով գործառնությունների անվտանգության մակարդակը շատ բարձր է, վճարումների իրականացման հնարավորությունները՝ շատ լայն («ԱրՔա» ցանց վճարային համակարգ): Մասնավորապես ներկայումս այս դաշտի միջոցով հնարավոր է իրականացնել կոմունալ վճարումներ, ձեռք բերել իզի քարտերի վերալիցքավորման ն «Արմինկոյի» ինտերնետային քարտեր, կատարել գործարքներ վիրտուալ խանութներում, իրականացնել փոխանցումներ քարտային մեկ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

հաշվից մյուսը ն այլն: Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ ներկայումս Հայաստանի Հանրապետությունում շատ տարածված են ապառիկ ապրանքներ ձեռք բերելու համար տրամադրվող վարկերը ն առնտրային մանր ու միջին վարկերը՝ կարնոր է քարտերի միջոցով ստացված այդ վարկերի մարման ծրագրային ապահովման իրականացումը՝ բանկոմատների ն ինտերնետ դաշտի միջոցով: Դա հնարավորություն կտա բանկին ն քարտապան-վարկառուներին խնայել ն՛ ժամանակ, ն՛ միջոցներ՝ կապված վարկի ն նրա տոկոսների մարման հետ ն այդ գործընթացը դարձնել ավելի հարմարավետ: Ներկայումս Հայաստանի Հանրապետությունում մեծ չափերով զարգացում է ապրում բուքմեյքերական գրասենյակների գործունեությունը (Եվրոֆուտբոլ, Վիվարո, Տոտո): Այս առումով բանկերի ն նրանց միջն համագործակցությունը հնարավորություն կտա բանկային համակարգ ներգրավել նոր ռեսուրսներ, բարձրացնել քարտերի սպառողական հատկանիշները, իսկ բուքմեյքերական գրասենյակների ծառայություններից օգտվողների համար սպասարկումը կդառնա ավելի հարմարավետ, քանի որ նրանք ստիպված չեն լինի կանխավճարային քարտեր ձեռք բերելու, ինչպես նան վաստակած միջոցները վերցնելու համար այցելել նշված գրասենյակներ: Դրա համար պարզապես անհրաժեշտ է բանկի, պրոցեսինգային ընկերության ն բուքմեյքերական ընկերությունների հետ համատեղ մշակել մի մեխանիզմ, որը հնարավորություն կտա բանկի քարտապաններին բուքմեյքերական գրասենյակներում ներդրումներ կատարել քարտային հաշվի մնացորդի սահմաններում՝ օգտագործելով ինտերնետ դաշտի հնարավորությունները, ինչպես նան վաստակած գումարները հաշվեգրելու քարտային հաշիվներին: Հաշվի առնելով այն, որ ներկայումս Հայաստանի Հանրապետությունում զարգացում է ապրում բջջային հեռախոսակապի ծառայությունը, ն կան նախադրյալներ դրա հետագա զարգացման համար (երկրորդ օպերատորի մուտքը Հայաստան, սուր մրցակցային պայքար)՝ կարնոր է բանկի, պրոցեսինգային ընկերության ն բջջային հեռախոսակապի ծառայություն մատուցող կազմակերպությունների հետ համատեղ մեխանիզմի մշակումը, որը հնարավորություն կտա քարտապաններին կատարել գործառնություններ (բացառությամբ կանխիկացման), ինչպես նան կատարված գործարքների վերաբերյալ էլեկտրոնային քաղվածքներ (կարճ հաղորդագրությունների տեսքով) ստանալ բջջային հեռախոսների միջոցով, մասնավորապես՝ » ստանալ տեղեկատվություն քարտային հաշվի մնացորդի վերաբերյալ ՏԽՏ հաղորդագրությունների տեսքով, » կատարել կոմունալ վճարումներ, » վճարել հեռախոսի վարձը (աբոնենտային վճար, րոպեավճար, միջքաղաքային խոսակցությունների վճար ն բջջային Տ|Խ քարտերի աբոնենտային ն խոսած րոպեների վճար), » ձեռք բերել իզի (ալո) քարտերի վերալիցքավորման քարտեր, » կատարել քարտային հաշվից հաշիվ փոխանցում, » կատարված գործարքների վերաբերյալ ստանալ տեղեկատվություն ՏԽՏ հաղորդագրությունների տեսքով, » ն այլ հնարավորություններ, որոնք հանարավոր կլինի իրականացնել ինտեր644

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

նետ դաշտի միջոցով: Ընդհանուր առմամբ, ինտերնետ դաշտը շատ լայն հնարավորություններ է տալիս քարտային գործը զարգացնելու, ինչպես նան քարտերի միջոցով սպասարկումն առավել հարմարավետ դարձնելու համար ն այս առումով կոնկրետ ծրագրեր իրականացնելիս անհրաժեշտ է ուսումնասիրել այս ծառայությունների բնագավառում միջազգային փորձը, մասնավորապես այնպիսի վճարահաշվարկային համակարգերի փորձը, ինչպիսիք են Շ/Ե6ոՔ|Յt, ՃՏՏiՏt, ԲՑՏ (Բսո6t ՑսՏiո6ՏՏ Տ/Տt6ոՏ), նխԼՁ, Տiո ԽՔ, Ճ|fՅՔՅ/, ինչպես նան |N1ԷԲNԷ1 ն ԽՕՑ|ԼԷ ԵՅոkiոց համակարգերը: Հայաստանի Հանրապետությունում քարտային գործառնությունները խթանելու առումով կարնոր է տարբեր բանկոմատների ն ՔՕՏ տերմինալների ծրագրային ապահովումը, որը հնարավորություն կտա մեկ բանկոմատի ն ՔՕՏ տերմինալի միջոցով սպասարկելու տարբեր միջազգային վճարային համակարգերի քարտեր (ՄiՏՅ, ԽՅՏt6ոՇՅոd, ՃոԷ», Diո6ոՏ Շ|սԵ ն այլն): Դա հնարավորություն կտա միավորելու տարբեր բանկերի կանխիկացման ն սպասարկման ցանցը՝ ի նպաստ քարտապանների: Արդյունքում, օրինակ, ԽՅՏt6ոՇՅոd քարտապանը հնարավորություն կունենա գումար կանխիկացնելու ՄiՏՅՇՅոd թողարկող ն սպասարկող բանկի բանկոմատներից ն սպասարկվելու նրա առնտրի ու սպասարկման կետերում:

23.5. ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՐԿԱՎճԱՐԱՅԻՆ ՓՈԽՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՒՆՆԵՐԸ

Միջազգային առնտրային գործարքները պարտադիր կերպով ուղեկցվում են արտասահմանյան գործընկերոջ հետ համապապատասխան պայմանագրի կնքմամբ, որը տնտեսավարող սուբյեկտների կողմից միջազգային առնտրային գործարքները կարգավորող միակ փաստաթուղթն է: Գործարքների իրականացումը պահանջում է որոշակի իրավական նորմերի կիրառում: Որոշ երկրների ազգային օրենսդրությունները պահանջում են գրավոր պայմանագրերի պարտադիր առկայություն: Ապրանքի առաքման բազային պայմանները ըստ պայմանագրի հետնյալն են. » առաքման նախապատրաստման հետ կապված ծախսեր, » ներքին փոխադրման համար բեռնման ծախսեր, » ապրանքի փոխադրման ծախսեր ուղարկման կետից մինչն հիմնական փոխադրման միջոցները, » ար տա հան ման կե տում հիմ նա կան փո խադ րա մի ջոց նե րի վրա բեռն ման ծախսեր, » միջազգային փոխադրամիջոցներով ապրանքի փոխադրման ծախսեր, » ապրանքի պահպանման ծախսեր, » բեռնաթափման ծախսեր, նշանակման վայրից ապրանքի գնորդի պահեստ տեղափոխման ծախսեր, » մաքսային տուրքերի ն վճարների հետ կապված ծախսեր: Վաճառողի կողմից կատարված ծախսերը ներառվում են ապրանքի գնի մեջ: Առաքման պայմանները կոչվում են բազիսային, քանի որ դրանք սահմանում են ապրանքի գնի բազիսը ն ազդում են գնի մակարդակի վրա: Միջազգային առնտրային հարաբերություններում կիրառվող վճարման ձները ն

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

եղանակները բազմազան են ն պայմանավորված են ինչպես տվյալ երկրի սովորույթներով ու գործող օրենսդրությամբ, այնպես էլ միջազգային առնտրային կանոններով ու համաձայնագրերով: Սովորաբար վճարման ձները ն եղանակները նախօրոք համաձայնեցվում են ապրանք կամ ծառայություն մատուցող ն ձեռք բերող կողմերի միջն, այնուհետն ֆիքսվում նրանց կողմից կնքվող պայմանագրում: Միջազգային առնտրային գործարքներում ընդունված են վճարման հետնյալ ձները: Փոխանցում: Բանկային փոխանցումը բանկի հանձնարարականն է իր թղթակից բանկին՝ վճարել կամ այլ բանկի հանձնարարել վճարելու որոշակի գումար բենեֆիցիարին (վաճառողին) իր հաճախորդ՝ գնորդ-հանձնարարագրողի խնդրանքով ն վերջինիս հաշվին: Վաճառողը տրամադրում է ապրանքը ն ապրանքային փաստաթղթերը անմիջապես գնորդին, իսկ գնորդն՝ իրականացնում է վճարը պայմանագրով սահմանված ժամկետում՝ կարգադրելով իր բանկին կատարել համապատասխան փոխանցումը: Գնորդի բանկը, ընդունելով իր հաճախորդ-գնորդի վճարային հանձնարարագիրը, իր անունից ներկայացնում է վաճառողի բանկին բանկային վճարային համաձայնագիր: Վաճառողի բանկը հանձնարարագրի հիման վրա կատարում է վճարում վաճառողի օգտին: Այս կարգի գործարքներում բանկերի մասնակցությունը, վճարման այլ ձների համեմատ (ինկասո, ակրեդիտիվ), չնչին է, քանի որ նրանք պատասխանատու չեն ոչ ապրանքի առաքման, ոչ էլ փաստաթղթերի փոխանցման ն ստուգման համար, այլ իրականացնում են միայն գումարի փոխանցումը հանձնարարագրում նշված ժամկետների համաձայն: Վճարման այս ձնը ձեռնտու է գնորդին, քանզի նա վճարում է ապրանքը ստանալուց հետո, սակայն վաճառողի համար պարունակում է չվճարման կամ վճարի ուշացման ռիսկը: Ուստի, այս ձնը ցանկալի է կիրառել միայն այն դեպքերում, երբ մատակարարը ն գնորդը ճանաչում ն վստահում են միմյանց: Միջազգային բանկային պրակտիկայում կիրառվում է փոխանցման այլ ձն՝ պայմանագրով նախատեսված չափով կանխավճար դեռնս չառաքված ապրանքի համար: Սովորաբար կանխավճարը կազմում է ողջ գումարի 15-309-ը, սակայն կարող է կազմել նան 1009: Կանխավճարով փոխանցումը ձեռնտու չէ գնորդին, քանզի ապրանքը չառաքելու դեպքում առկա է կանխավճարի կորստի (չվերադարձի) ռիսկը: Վճարում բաց հաշվով: Բաց հաշվով վճարումը այնպիսի վճարում է, որի ժամանակ վաճառողն առաքում է ապրանքը առանց որնէ վճարման երաշխիքի, իսկ գնորդն իրականացնում է վճարումը պայմանագրով սահմանված ժամկետներում (սովորաբար ամիսը մեկ անգամ, եռամսյակը մեկ անգամ կամ կիսամյակը մեկ անգամ): Քանի որ վաճառողը ոչ մի վճարման երաշխիք չունի, ուստի այդ ձնի վճարումները կատարվում են կամ այն ֆիրմաների միջն, որոնք վաղեմի գործընկերներ են ն իրականացնում են փոքր քանակությամբ կանոնավոր առաքումներ, կամ հիմնական ֆիրմայի ն նրա դուստր ձեռնարկությունների միջն: Վճարումը բաց հաշվին իրենից ներկայացնում է առնտրային վարկի մի տեսակ: Որոշ երկրներում (Ավստրիա, Գերմանիա, Շվեյցարիա) վաճառողի ռիսկը նվազեցնելու համար, երբ կիրառվում է վճարում բաց հաշվով, օգտագործվում է սեփականության իրավունքի փոխանցման վերապահում, որն իրենից ներկայացնում է հատուկ պայմանագիր, համաձայն որի՝ մինչն ապրանքի դիմաց լիակատար վճարումը վաճառողը ապրանքի

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

սեփականատեր է: Բաց հաշվով վճարումը իրականացվում է գնորդի կողմից իր բանկին հանձնարարագրի ներկայացման միջոցով ն կատարվում է ստորն ներկայացվող գծապատկերի միջոցով. 3. Գումար

Գնորդի բանկ 2. Վճարման հանձնարարագիր

Գնորդ

1. Ապրանքի փաստաթղթեր Սեփ. իրավունքի փոխանցման վերապահման պայմանագիր

Վաճառողի բանկ 4. Գումար

Վաճառող

Գծապատկեր 22.10. Բաց հաշվով վճարման գործընթացը

Չեկ: Չեկը վճարային փաստաթուղթ է, որը չեկ դուրս գրողի հրամանն է իրեն սպասարկող բանկին՝ վճարել չեկի վրա նշված գումարը չեկատիրոջը: Զարգացած երկրներից շատերն ունեն իրենց ազգային չեկային օրենսդրությունը ն այլ նորմատիվ ակտեր, որոնք կանոնակարգում են չեկային գործառնությունները ն այդ գործառնություններում ընդգրկված կողմերի իրավունքներն ու պարտավորությունները: 1931 թ. Ժննյան կոնվենցիան հաստատել է «Չեկերի համընդհանուր օրենքը», որը ստորագրվել է մի շարք եվրոպական պետությունների կողմից: Նրանք պարտավորվել էին իրենց ազգային չեկային օրենքներում հետնել այդ օրենքի դրույթներին: Մի շարք անգլո-ամերիկյան երկրներում, ինչպիսիք են ԱՄՆ-ը, Կանադան, Մեծ Բրիտանիան, չեկերի ն մուրհակների համար հիմք է ծառայել 1882 թ. անգլիական օրենքը «Փոխանցելի մուրհակների մասին», որն իր հետագա զարգացումն է ստացել ԱՄՆ-ում: 1992 թ. Ռուսաստանի դուման հաստատել էր «Դրույթներ չեկերի մասին» օրենքը: Որոշ զարգացած երկրներում չեկերը լայնորեն կիրառվում են հաշվարկներում, օրինակ՝ 1993 թ. տվյալներով ԱՄՆ-ում չեկերով իրականացվող տարեկան վճարումները կազմել են ընդհանուր անկանխիկ վճարումների քանակի 80.4, ծավալի 12.6, Ֆրանսիայում տարեկան դրանք կազմել են ընդհանուր անկանխիկ վճարումների քանակի 49.1, ծավալի 4.6, Կանադայում՝ համապատասխանաբար 58.7 ն 98.89-ը: Այլ երկրներում, ինչպիսիք են Գերմանիան, ճապոնիան, այդ գործարքը լայն տարածում չի գտել: Միջազգային առնտրային գործարքներում կիրառվում են հաճախորդի, ինչպես նան բանկային չեկեր: Հաճախորդի չեկերը այն չեկերն են, որոնք դուրս են գրվում ֆիզիկական, իրավաբանական անձանց կողմից իրենց սպասարկող բանկի վրա: Բանկային չեկերն այն չեկերն են, որոնք դուրս են գրում բանկերը իրենց թղթակից բանկերի կամ բաժանմունքների վրա: Հաճախորդների չեկերով վճարումներն իրականացվում են հետնյալ կերպ. գնորդը ապրանքների դիմաց դուրս է գրում չեկ ն տրամադրում է վաճառողին: Վաճառողը չեկը ներկայացնում է իրեն սպասարկող բանկ, որն էլ թղթակցային բանկերի մի647

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ջոցով այն ներկայացնում է վճարման գնորդի (չեկ դուրս գրողի) բանկ: Գնորդի հաշվին միջոցների առկայության դեպքում բանկն իրականացնում է չեկի դիմաց վճարումը: Բանկը պատասխանատու չէ ներկայացված չեկի վճարման համար, եթե հաճախորդի հաշվին չկան բավարար միջոցներ ն օվերդրավտ չի նախատեսված: Այս չեկերով վճարումներն իրականացվում են ըստ գծապատկեր 22.11.-ի Գնորդի բանկ 1. Չեկային գրքույկ

Գնորդ

6. Վճարում 5. Չեկ

Թղթակից բանկ 4 չեկ

Վաճառողի բանկ

1. Գումար 2. Ապրանք, փաստաթղթեր 2 Չեկ

3. Չեկ

8. Վճարում

Վաճառող

Գծապատկեր 22.11. Չեկերով վճարման գործընթացը

Չեկերի վճարման հուսալիությունը բարձրացնելու նպատակով միջազգային առնտրում կիրառվում են հաճախորդի չեկեր երաշխավորված բանկի կողմից: Չեկերի երաշխավորումը կատարվում է երկու եղանակով. 1. չեկի վրա բանկի կողմից համապատասխան գրառմամբ (բանկի կողմից ակցեպտված չեկեր), 2. չեկեր՝ կցված երաշխիքային քարտի կիրառմամբ (օրինակ՝ եվրոչեկեր), որի առկայության դեպքում միայն չեկը կարող է ընդունվել որպես վճարման միջոց: Բանկային չեկերի կիրառման դեպքում այն բանկը, որը դուրս է գրել չեկը, պատասխանատու է այդ չեկի վճարման համար: Քանի որ այս չեկերը ավելի ապահով են վճարման հուսալիության տեսակետից, այդ պատճառով միջազգային առնտրում դրանք ավելի լայնորեն են կիրառվում, քան հաճախորդի չեկերը: Այս չեկերով վճարումներն իրականացվում են հետնյալ կերպ. գնորդն իրեն սպասարկող բանկին ներկայացնում է հանձնարարություն վաճառողի անունով որոշակի գումարի չեկի դուրսգրման վերաբերյալ: Դուրսգրվելիք չեկին համապատասխանող գումարը դեբետագրվում է հաճախորդի հաշվից, որից հետո բանկը դուրս է գրում բանկային չեկ վաճառողի երկրում իր թղթակից բանկի վրա: Չեկն ուղարկվում է վաճառողին, որը ներկայացնում է իրեն սպասարկող բանկին, վերջինս էլ թղթակցային բանկերի միջոցով չեկը ներկայացնում է վճարման այն բանկին, որի վրա այն դուրս է գրված: Վաճառողի համար չեկով վճարումը պարունակում է չվճարման ռիսկ, քանի որ չեկի դուրսգրումը դեռ վճարում չէ, ն վաճառողը կարող է համոզվել չեկի վճարունակության մեջ միայն վճարող բանկից չեկի դիմաց վճարումը ստանալուց հետո: Այդ պատճառով միջազգային առնտրային գործարքներում ոչ բանկային չեկերը կիրառվում են միայն այն դեպքում, երբ կողմերը վստահում են միմյանց, հակառակ դեպ648

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

քում կարող են կիրառվել առաջնակարգ բանկերի կողմից երաշխավորված ոչ բանկային չեկեր կամ առաջնակարգ բանկերի վրա դուրս գրված բանկային չեկեր: Մուրհակ: Մուրհակը առանց որնէ պայմանի դրամական պարտավորություն պարունակող փաստաթուղթ է (սահմանված ձնով կազմված պարտքի պարտավորության տարատեսակ է, որը տալիս է անվիճելի իրավունք պահանջելու մուրհակում նշված գումարի վճարումը մուրհակի մարման ժամկետի լրանալուն պես): Տնտեսական գործարքներում մուրհակը օգտագործվում է մի քանի հարյուրամյակ: Գոյություն ունեն ոչ միայն ազգային օրենսդրություններ, այլն մուրհակին վերաբերող միջազգային համաձայնություններ, որոնցով կանոնակարգվել է մուրհակի միջազգային շրջանառությունը, ինչն արտացոլվել է 1930 թ. մի շարք եվրոպական երկրների կողմից ստորագրված Ժննյան կոնվենցիայով հաստատված «Մուրհակների համընդհանուր օրենքով»: Կոնվենցիան ստորագրած երկրները պարտավորվել էին իրենց ազգային մուրհակի օրենքներում հետնել այդ օրենքի դրույթներին: Մուրհակը առնտրային վարկի ամենահարմար ն տարածված ձներից է, որը տրվում է տնտեսավարող անձանց կողմից առանց բանկի միջամտության: Այս պարագայում մուրհակը ոչ միայն վարկավորման, այլն վճարման գործիք է, ինչը նվազեցնում է կանխիկ փողի պահանջարկը: Քանի որ մուրհակը շրջանառու գործիք է, այսինքն՝ կարող է փոխանցվել մեկ անձից մյուսին, այն կարող է որպես վճարման գործիք օգտագործվել մի քանի գործարքներում, մարել մի քանի պարտավորություններ: Որպես արժեթուղթ՝ մուրհակը կարող է հանդես գալ արժեթղթային տարբեր գործարքներում (առք ու վաճառքի, գրավի ն այլն): Որոշ երկրներում մուրհակները լայնորեն կիրառվում են սպառողական վարկերի տրամադրման ժամանակ: Օրինակ՝ Ֆրանսիայում բանկային համակարգով տարեկան վճարվում է 160 մլն, Իտալիայում՝ 72 մլն մուրհակ: Ըստ վճարման ժամկետների՝ մուրհակները լինում են. » Ըստ ներկայացման, երբ վճարը պետք է իրականացվի մուրհակի ներկայացնելուն պես, ինչը սահմանվում է «Վճարել ըստ ներկայացման» արտահայտությամբ: Կարող են սահմանվել ներկայացման նվազագույն ն առավելագույն ժամկետները, վերջիններիս բացակայութան դեպքում մուրհակը վճարման կարող է ներկայացվել մեկ տարվա ընթացքում՝ դուրսգրման օրվանից սկսած: » Ներկայացման օրվանից որոշ ժամանակ հետո. վճարը պետք է իրականացվի մուրհակի ներկայացնելուց նշված ժամկետից հետո, ինչը սահմանվում է «Վճարել ներկայացումից (այսքան) ժամանակ հետո» արտահայտությամբ: » Դուրսգրման օրվանից որոշ ժամանակ հետո. վճարը պետք է իրականացվի մուրհակի դուրս գրումից որոշ ժամանակ հետո, ինչը սահմանվում է «Վճարել մուրհակի դուրսգրումից (այսքան) օր հետո» արտահայտությամբ: » Որոշակի օրը. այս դեպքում մուրհակի վրա նշվում է վճարման կոնկրետ օրը: Մուրհակները լինում են երկու տեսակ՝ հասարակ ն փոխանցելի: Հասարակ մուրհակը պարտապանի (գնորդի) ստորագրությամբ գրավոր պարտավորությունն է պարտատիրոջը՝ նշված ժամկետում վճարել վաճառողին որոշակի գումար: Հասարակ մուրհակը կարող է փոխանցվել երրորդ անձին փոխանցագրի միջոցով: Հասարակ մուրհակով վճարումը իրականացվում է ըստ 22.13. գծապատկերի: Վաճառողը առաքում է ապրանքը, իսկ գնորդը դուրս է գրում հասարակ մուրհակ ն փոխանցում է այն վաճառողին, մարման ժամկետը լրանալիս վաճառողը իր բանկի միջոցով այն

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

ներկայացնում է գնորդին վճարման: Գնորդի բանկ

6. Վճարում

5. Գնորդի հաշվի դեբետագրում

Գնորդ

Վաճառողի բանկ

4. Մուրհակ

7.Վճարում

1. Ապրանք, փաստաթուղթ 2. Հասարակ մուրհակ

3. Մուրհակ

Վաճառող

Գծապատկեր 22.13. Հասարակ մուրհակով վճարման փաստաթղթաշրջանառություն

Փոխանցելի մուրհակը պարտատիրոջ գրավոր, անվերապահ հրամանն է պարտապանին՝ սահմանված ժամկետում վճարել մուրհակում սահմանված գումարն այն անձին, որի անունով դուրս է գրված մուրհակը: Առանց պարտապանի ստորագրության մուրհակը հանդիսանում է պարտատիրոջ հանձնարարականը պարտապանին ն կոչվում է տրատտա: Միայն ստորագրելով մուրհակը՝ տրասատը իր վրա է վերցնում պարտավորություն՝ ժամանակին վճարելու մուրհակը: Փոխանցելի մուրհակում ի սկզբանե մասնակցում են երեք կողմեր՝ մուրհակ դուրս գրողը, վճարողը ն այն անձը, ում օգտին դուրս է գրված մուրհակը, վերջինս կարող է մուրհակը մեկ այլ անձի փոխանցել փոխանցագրով: Փոխանցելի մուրհակով վճարումը կատարվում է ըստ գծապատկեր 22.14 -ի. 6. Վճարում

Գնորդի բանկ 6. Գնորդի հաշվի դեբետագրում

Գնորդ

«Ա» ֆիրմայի բանկ

5. Մուրհակ

8. Վճարում

1. Ապրանք, փաստաթուղթ

2. Ակցեպտավորված մուրհակ

Վաճառող

4. Մուրհակ

4. Մուրհակ

Վաճառող

Գծապատկեր 22.14. Փոխանցելի մուրհակով վճարման փաստաթղթաշրջանառությունը Ենթադրենք՝ վաճառողն ունի որոշ պարտավորություններ «Ա» ֆիրմայի նկատ-

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

մամբ ն, միաժամանակ, պետք է առաքի ապրանքը գնորդին: Վաճառողն առաքում է ապրանքը ն «Ա» ֆիրմայի անունով միաժամանակ ուղարկում է գնորդի վրա դուրս գրված տրատտա: Գնորդն ակցեպտավորում է մուրհակը ն փոխանցում այն վաճառողին, վաճառողն փոխանցում է մուրհակը «Ա» ֆիրմային: «Ա» ֆիրմայի կողմից մուրհակը կարող է օգտագործվել տարբեր կերպ. 1. «Ա» ֆիրման կարող է պահել մուրհակը իր մոտ մինչն մարման ժամկետը ն այնուհետն ներկայացնել այն գնորդին՝ վճարման: Այս դեպքում մուրհակը մարվում է, ն բացառվում են դրա հետ կապված հետագա գործողությունները: 2. «Ա» ֆիրման իր հերթին որոշում է մինչն մուրհակի մարման ժամկետը մարել իր այլ պարտավորությունները: Այդ դեպքում «Ա» ֆիրման մուրհակը փոխանցագրով փոխանցում է իր պարտատիրոջը, որը մուրհակը վճարման կներկայացնի գնորդին: 3. «Ա» ֆիրմային մինչն մուրհակի մարման ժամկետը լրանալը անհրաժեշտ են միջոցներ: Այդ դեպքում նա կարող է վաճառել այն բանկին հաշվառման տոկոսադրույքով (հաշվառել բանկում): Բանկը կարող է պահել իր մոտ մուրհակը ն ներկայացնել այն վճարման գնորդին կամ հաշվառել կենտրոնական կամ մի այլ բանկում: Մուհակները լայնորեն կիրառվում են առնտրային գործարքներում ինչպես ինքնուրույն վճարման գործիք, այնպես էլ այնպիսի վճարման ձներում, ինչպիսիք են ինկասոն ն ակրեդիտիվը: Դա պայմանավորված է նրանով, որ մուրհակատիրոջ իրավունքները պաշտպանված են մուրհակների օրենսդրությամբ, ն շատ երկրներում գործում են մուրհակային դատարաններ, որոնցում արագացված ն հեշտացված է մուրհակների հետ կապված բողոքարկման ընթացակարգը: Առավել ապահով են համարվում հայտնի ֆիրմաների, ինչպես նան առաջատար բանկերի կողմից ակցեպտավորված մուրհակները: Գնորդի համար մուրհակների կիրառման առավելությունն այն է, որ գնումը իրականացվում է հետաձգված վճարմամբ, իսկ վաճառողը կարող է մուրհակը հաշվառել բանկում (իսկ այն երկրներում, որտեղ գործում է մուրհակի օրենքը, այդ օրենսդրությամբ ն պարզեցված դատավարությամբ պաշտպանված են վաճառողի իրավունքները գնորդի կողմից մուրհակի դիմաց չվճարման դեպքում): Ինկասո: Ինկասոն վաճառողի (արտահանողի) հանձնարարությունն է իր բանկին՝ անմիջականորեն կամ այլ բանկի միջոցով ստանալ գնորդից (ներմուծողից) որոշակի գումար կամ հաստատում, որ գումարը կվճարվի որոշակի ժամկետի ընթացքում: Ինկասոն լայն տարածում է գտել միջազգային առնտրում: Այն օգտագործվում է ինչպես կանխիկ եղանակով վճարումներում, այնպես էլ ապառիկ եղանակով (առնտրային վարկի պայմաններով) հաշվարկներում: Փաստաթղթերը, որոնցով իրականացվում են ինկասոյի գործառնությունները, ստորաբաժանվում են երկու խմբի. » Ֆինանսական փաստաթղթեր՝ փոխանցելի ն հասարակ մուրհակների, չեկեր, վճարային ստացականներ ն նման այլ փաստաթղթեր, որոնք օգտագործվում են վճարը ստանալու համար: » Առնտրային փաստաթղթեր՝ առնտրային հաշիվներ, տրանսպորտային փաստաթղթեր, սերտիֆիկատներ, ապահովագրեր ն այլ ոչ ֆինանսական սեփակա651

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

նության իրավունքի փաստաթղթեր: Հայտնի են ինկասոյի հետնյալ տեսակները՝ զուտ ն փաստաթղթային: Զուտ ինկասոն ընդգրկում է միայն ֆինանսական փաստաթղթերի ինկասո ն իրականացվում ստորն ներկայացվող սխեմայով.

5 Մուրհակ/չեկ զուտ ինկասոյի համաձայնագիր

Ինկասո իրականացնող բանկ

5 Մուրհակ/չեկ զուտ ինկասոյի համաձայնագիր

8.9. Վճար/ակցեպտավորված մուրհակ

Գնորդի բանկ (ներկայացնող) 5 Մուրհակ/չեկ զուտ ինկասոյի համաձայնագիր

Գնորդ

Վաճառողի բանկ (էմիտենտ)

10. Վճար/ակցեպտավորված մուրհակ

7. Վճար/ակցեպտավորված մուրհակ

2. Մուրհակ/չեկ 1. Ապրանք, ապրանքային փաստաթղթեր

3 Մուրհակ/չեկ զուտ ինկասոյի համաձայնագիր

Վաճառող

Գծապատկեր 22.15. Զուտ ինկասոյի փաստաթղթաշրջանառություն

Վաճառողը, շրջանցելով բանկը, ուղարկում է ապրանքը ն առնտրային փաստաթղթերը անմիջապես գնորդին, ն գնորդը, ստանալով դրանք, դառնում է ապրանքի սեփականատերը մինչն վճարի կամ ակցեպտի իրականացումը: էմիտենտ բանկը ինկասո իրականացնող բանկին ներկայացնում է միայն չեկը վճարման կամ փոխմուրհակը ակցեպտի/վճարման: Դա չի երաշխավորում մատակարարին գումարի ստացումը, ուստի այս ձնը ցանկալի է կիրառել միայն այն դեպքերում, երբ մատակարարը ն գնորդը ճանաչում ու վստահում են միմյանց: Փաստաթղթային ինկասոն ընդգրկում է ինչպես առնտրային (հաշիվ-ապրանքագրեր, տրանսպորտային փաստաթղթեր, սերտիֆիկատներ ն այլն), այնպես էլ առնտրային ն ֆինանսական փաստաթղթերի ինկասո: Փաստաթղթային ինկասոյի միջոցով իրականացվող գործարքները կատարվում են ըստ ստորն ներկայացվող 22.16 գծապատկերի.

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

Գնորդի բանկ

5. Ինկասոյի հանձնարարագիր, փաստաթղթեր

Գնորդ

7. Գումար/ակցեպտավորված մուրհակ 4. Ինկասոյի հանձնարարագիր, փաստաթղթեր

4. Վճարման հանձնարարագիր, մուրհակի ակցեպտ

Վաճառողի բանկ

8. Գումար, առնտրային ֆինանսական փաստաթղթեր

1. Պայմանագիր 2. Ապրանք

3. Փաստաթղթային ինկասոյի հանձնարարագիր

Վաճառող

Գծապատկեր 22.16. Փաստաթղթային ինկասոյի փաստաթղթաշրջանառություն

Փաստաթղթային ինկասոյի թերությունն այն է, որ բանկերը գործում են որպես ինկասո իրականացնող գործակալներ ն մատուցում են զուտ «փոստային» ծառայություն պարտավորվելով միայն ստուգել ներկայացված փաստաթղթերի արտաքնապես համապատասխանությունը ինկասո հանձնարարագրում նշվածներին: Ինկասո իրականացնող բանկը պարտավորվում է փաստաթղթերը գնորդին հանձնել ն չի կրում ոչ մի պատասխանատվություն գնորդի կողմից վճարը իրականացնելու համար: Ռիսկերը, որոնք պարունակում է վճարման այս ձնը, ավելի քիչ են, քան «բաց հաշվով» վճարումներում (վաճառողի համար) ն կանխիկ վճարումներում (գնորդի համար): Վաճառողի համար առավելությունն այն է, որ. » մինչն վճարը. ակցեպտը նա ապրանքի սեփականատերն է, » վճարման այս ձնը ավելի էժան է, քան ակրեդիտիվը, » բանկերն իրենց բաժանմունքներով ն թղթակցային ցանցով նվազեցնում են միջազգային հաշվարկների հետ կապված խնդիրները, » ակցեպտավորված մուրհակները կարելի է հաշվառել բանկում կամ գրավ դնել: Վաճառողի համար թերությունն այն է, որ. » գնորդը կարող է ուշացնել վճարը, » գնորդը կարող է անվճարունակ գտնվել կամ հրաժարվել վճարելուց/ակցեպտից, ն վաճառողի կողմից կպահանջվեն հավելյալ ծախսեր ապրանքը վերադարձնելու կամ այլ գնորդ գտնելու համար: Գնորդի համար առավելությունն այն է, որ. » նա ազատվում է ակրեդիտիվի բացման հետ կապված դժվարություններից ն ծախսերից, » վճարումը հետաձգված է, ն նա կարող է վճարել, երբ բեռը տեղ կհասնի, կամ երբ կգա մուրհակի վճարման ժամկետը: Փաստաթղթային ակրեդիտիվը միակողմանի պարտավորություն է, որն իր վրա է վերցնում բանկը հաճախորդ-հրամանագրողի (գնորդի) հանձնարարությամբ՝ հօգուտ բենիֆիցիարի (վաճառողի), ն վճարումը իրականացվում է միայն բենիֆիցի653

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

արի կողմից իր բանկի միջոցով ակրեդիտիվով նախատեսված առնտրային ն ֆինանսական փաստաթղթերի ներկայացման դեպքում: Ակրեդիտիվը միջազգային առնտրում լայն տարածում է գտել: Այն օգտագործվում է ինչպես կանխիկ եղանակով վճարումներում, այնպես էլ ապառիկ եղանակով հաշվարկներում: Փաստաթղթային ակրեդիտիվի միջոցով իրականացվող գործարքները կատարվում են հետնյալ հաջորդականությամբ (տե՛ս գծապատկեր 22.17). 1. Կողմերը՝ վաճառողը (արտահանողը) ն գնորդը (ներմուծողը), պայմանագիր են կնքում (1), որտեղ նշվում է, որ ապրանքի դիմաց վճարումները պետք է կատարվեն փաստաթղթային ակրեդիտիվի միջոցով: Ակրեդիտիվը բացվում է ներմուծողի հանձնարարությամբ՝ դիմումի հիման վրա, որտեղ փաստորեն կրկնվում են պայմանագրի բոլոր այն պայմանները, որոնք վերաբերում են վճարումների կարգին: Պայմանագրում հիմնականում նշվում են. » բանկի անվանումը, որում բացվում է ակրեդիտիվը, » ակրեդիտիվի տեսակը, » ծանուցող ն կատարող բանկի անվանումը, » բանկային գանձումների կարգը, » վճարման պայմանները, » փաստաթղթերի ցուցակը, որոնց դիմաց կատարվում է վճարումը, » ակրեդիտիվի գործողության, առաքման ժամկետները ն այլն: 2. Պայմանագիրը կնքելուց հետո վաճառողը ապրանքը նախապատրաստում է առաքման, որի մասին տեղյակ է պահում գնորդին (2): 3. Ծանուցումը ստանալուց հետո գնորդն իր բանկին դիմում-հանձնարարական է ուղարկում ակրեդիտիվի բացման համար, որտեղ նշվում են բոլոր անհրաժեշտ պայմանները (3): Գնորդը, որը հանձնարարական է տալիս ակրեդիտիվի բացման համար, կոչվում է հրամանագրող: Ակրեդիտիվ բացող բանկը, որը կոչվում է նան էմիտենտ բանկ, գործում է հրամանագրողի հրահանգների հիման վրա: 4. Ակրեդիտիվը բացելուց հետո, ուր էմիտենտ բանկը նշում է, թե ինչ կարգով պետք է կատարվի միջոցների հաշվեգրումը, այդ փաստաթուղթը ուղարկում է վաճառողին, որը կոչվում է բենիֆիցիար, ում օգտին այն բացվել է (4): էմիտենտ բանկը ակրեդիտիվը ուղարկում է բենիֆիցիարին, որպես կանոն, վերջինիս սպասարկող բանկի միջոցով, որի խնդիրն է ակրեդիտիվը ծանուցել բենիֆիցիարին: Այսպիսի բանկը կոչվում է ծանուցող բանկ: 5. Ակրեդիտիվը ստանալուց հետո ծանուցող բանկը ստուգում է ակրեդիտիվի ճշտությունը ն հանձնում բենիֆիցիարին (5): Շատ դեպքերում ծանուցող բանկը էմիտենտ բանկի կողմից նշանակվում է որպես ակրեդիտիվը կատարող բանկ, այսինքն՝ լիազորվում է կատարել վճարում կամ ակցեպտավորում: 6. Ստանալով ակրեդիտիվը՝ բենիֆիցիարը այն համեմատում է պայմանագրի պայմանների հետ: Եթե բենիֆիցիարը համաձայն է իր օգտին բացված ակրեդիտիվի պայմանների հետ, ապա նա սահմանված ժամկետում իրականացնում է ապրանքի առաքումը (6), ն բեռնափոխադրողից ստանալով տրանսպորտային փաստաթղթերը (7), ակրեդիտիվով պահանջվող այլ փաստաթղթերի հետ միասին ներկայացնում է իր բանկին: Տարաձայնությունների հայտնաբերման դեպքում բենիֆիցիարը կարող է տեղեկացնել իր բանկին:

ԲԱԺԻՆ 5.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎԱԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

7. Վաճառողի բանկը ստուգում է բոլոր փաստաթղթերը, ապա դրանք ուղարկում է էմիտենտ բանկին՝ վճարման, ակցեպտավորման կամ նեոգացիայի՝ կից նամակում ցույց տալով, թե ինչ կարգով պետք է կատարվի հասույթի հաշվեգրումը (8): 8. Ստանալով փաստաթղթերը՝ էմիտենտ բանկը ստուգում է դրանք, որից հետո վճարման ենթակա գումարը փոխանցում է վաճառողի բանկին (9), դեբետագրում գնորդի հաշիվը ն փաստաթղթերը ուղարկում գնորդին, որը տնօրինում է ապրանքը (10): Բենիֆիցիարի բանկը հասույթը հաշվեգրում է բենիֆիցիարի հաշվին (11):

Գնորդի բանկ (էմիտենտ բանկ)

Գնորդ

Վաճառողի բանկ (ծանուցող)

Վաճառող

Գծապատկեր 22.17. Փաստաթղթային ակրեդիտիվի փաստաթղթաշրջանառությունը

Հաշվարկների ակրեդիտիվային ձնի հիմնական թերությունը ակրեդիտիվային հաշվարկներում ներգրավված կողմերի համար համարվում է նախ՝ բանկերի միջն փաստաթղթերի շարժի ձգձգումը, երկրորդ՝ ակրեդիտիվի բարձր արժեքը: Գործառնությունների իրականացման համար բանկերը գանձում են կոմիսիոն վճարներ՝ կախված ակրեդիտիվի գումարի չափից: Այդպիսի բանկային ծախսերը բանկերի կողմից գանձվում են համաձայն բանկերում գործող ակրեդիտիվի գումարի չափի: Դրանք բանկերի կողմից գանձվում են համաձայն բանկերում գործող ակրեդիտիվին վերաբերող սակագների: Ակրեդիտիվ բացելու դեպքում հրամանագրողը պարզ ն հստակ նշում է, թե ում հաշվին պետք է կատարվեն ակրեդիտիվի հետ կապված ծախսերը՝ գնորդի՞, թե՞ վաճառողի: Երաշխիքներ: Միջազգային առնտրային գործարքներում ինչպես ներմուծողին, այնպես էլ արտահանողին դժվար է գնահատել հակառակ կողմի իրական գործառնական ն ֆինանսական հնարավորությունները: Ելնելով դրանից՝ ինչպես արտահանողները, այնպես էլ ներմուծողները ձգտում են իրենց շահերի լրացուցիչ ապահովմանը, ընդ որում այնպիսի ապահովմանը, որն ընդհանրապես կվերացնի վնասների կրումը ն հնարավորություն կտա արագորեն բավարարել պարտատերերի պահանջները այն գործընկերների նկատմամբ, որոնք չեն կատարել իրենց պարտավորությունները:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Երաշխիքը բանկի, ֆինանսական կազմակերպության կամ պետության պարտավորությունն է որնէ գործողության կամ գործառնության համար՝ վճարել այն դեպքում, երբ երրորդ կողմը հրաժարվում է որոշակի պարտավորությունների կատարումից: Նման ապահովումը տրվում է բանկերի կողմից միակողմանի գրավոր պարտավորության տեսքով, որը կոչվում է բանկային երաշխիք: Այն կարելի է անվանել նան երաշխիքային նամակ, քանի որ հաճախ հանդես է գալիս նամակի տեսքով, որը հասցեագրված է այն կողմին, որի օգտին տրվել է (բենիֆիցիարին): Այսպիսով՝ երաշխիքը կարելի է բնութագրել որպես երաշխավորող բանկի պարտավորություն, որը նա ստանձնում է որնէ անձի հանդեպ այլ անձի հանձնարարությամբ, վերջինիս բենիֆիցիարի հանդեպ ունեցած պարտավորության լրացուցիչ ապահովման համար: Երաշխիքի տրամադրմամբ բանկը պարտավորվում է վճարել ըստ բենիֆիցիարի առաջին պահանջի, եթե կատարվել են երաշխիքի տեքստում նշված պայմանները: Երաշխիքի իրացումը կատարվում է այն պահին, երբ երաշխավոր բանկը կատարում է բենիֆիցիարի հանդեպ իր պարտավորությունները (նրան որոշակի գումարի վճարման ճանապարհով): Երաշխիքը ինքնուրույն պարտավորություն է՝ անկախ հիմնական պարտքի հետ կապված հարաբերություններից կամ պարտքատիրոջ ն հիմնական պարտապանի միջն կնքված պայմանագրից: Երաշխիքը ենթարկվում է այն երկրի օրենսդրությանը, որի բանկի կողմից այն դուրս է գրվել: Երաշխիքային գործարքների մասնակից կողմերն են. » պրինցիպիալը՝ այն անձը, որի հանձնարարությամբ տրվում է երաշխիքը, ն որի պարտավորություններն ապահովվում են տվյալ երաշխիքով. » երաշխավորողը՝ այն բանկը, որն իր վրա է վերցնում պարտավորություն տվյալ երաշխիքով. » բենիֆիցիարը՝ այն անձը, որի օգտին տրված է երաշխիքը: Միջազգային պրակտիկայում կիրառվում են ուղղակի երաշխիքներ ն փոխերաշխիքներ: Ուղղակի երաշխիքների դեպքում երաշխավոր բանկն իր վրա պարտավորություն է վերցնում անմիջապես բենիֆիցիարի հանդեպ: Երաշխավորող բանկ 3. Երաշխիքի օրինակ

3. Երաշխիքի հանձնարարական (գումար)

1. Պայմանագիր

Բենիֆիցիար

4. Երաշխիքի տրամադրում

Պրինցիպիալ

Գծապատկեր 22.18. Երաշխիքային գործարքների փաստաթղթաշրջանառություն

Փոխերաշխիքում որպես երաշխավորող հանդես է գալիս բենիֆիցիարի բանկը կամ վերջինիս երկրում գտնվող այլ բանկ՝ պրինցիպիալի բանկի հանձնարարությամբ: Պրինցիպիալի բանկը փոխերաշխիքը ներկայացնում է թղթակից բանկին ն խնդրում նրա երաշխավորությունը հօգուտ բենիֆիցիարի՝ իր լրիվ պատասխանատվությամբ:

Գծապատկեր 22.19.Հանձնարարականով երաշխիքի փաստաթղթաշրջանառությունը

Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Ո՞րն է դրամի պատմական դերը ն գոյության պայմանը: 2. Դրամին ի՞նչ ֆունկցիաներ են հատուկ շուկայական տնտեսության պայմաններում, բնութագրել դրանք: 3. Ի՞նչ է նշանակում դրամաշրջանառություն ն դրամական համակարգ: Ցույց տալ մասնակիցներին ու անհրաժեշտ գործիքները: 4. Ո՞րն է դրամաշրջանառության օրենքը, ի՞նչ է նշանակում դրամական զանգված ն ի՞նչ բաղադրիչներից է կազմված: 5. Ի՞նչ դեր ունի ՀՀ ԿԲ-ն հանրապետության դրամաշրջանառության կարգավորման ն դրամի կայունության ապահովման գործում: 6. Ի՞նչ է նշանակում անկանխիկ հաշվարկ ն վճարահաշվարկային համակարգ: 7. Որո՞նք են անկանխիկ հաշվարկների կազմակերպման սկզբունքներն ու տեսակները: 8. Նկարագրել ՀՀ վճարահաշվարկային համակարգի ձնավորման գործընթացը: 9. Որո՞նք են ՀՀ տարածքում կիրառվող վճարամիջոցները ն հաշվարկի ձները: 10. Ի՞նչ ձներով ու մեթոդներով են կազմակերպվում ՀՀ միջազգային հաշվարկավճարային փոխհարաբերությունները:

______________ "

Ըստ «ԲՕԲՑԷՏ» ամսագրի, նոյեմբեր-դեկտեմբեր, 2006, N1:

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

Գրականություն 1. Ֆինանսներ ն վարկ, ուսումնական ձեռնարկ, Լ.Հ.Բադանյանի խմբագրությամբ, Եր., 2003: 2. ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրք: 3. «Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի մասին» ՀՀ օրենք, Երնան, 1996թ.: 4. «ՀՀ բանկային գաղտնիքի մասին» ՀՀ օրենք, Երնան 1996թ.: 5. «Վճարման հանձնարարականներով միջոցների փոխանցման մասին» ՀՀ օրենք, Երնան, 1997թ.: 6. ՀՀ կենտրոնական բանկի տարեկան հաշվետվությունները, 1999-2005թթ.: 7. ՀՀ կենտրոնական բանկի «Վիճակագրական տեղեկագիր», 1999-2005թթ.: 8. «ՀՀ բանկերի ն բանկային գործունեության մասին» ՀՀ օրենք, Երնան, 1996թ.: 9. «Հայաստանի Հանրապետության վճարահաշվարկային համակարգը», ՀՀ կենտրոնական բանկ, 1997թ.: 10. ՀՀ կենտրոնական բանկի «Բանկային լրատու», 2000 թ.:

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԹՎԵՐՈՎ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԹՎԵՐՈՎ"

Փոխարժեք անվանական, դրամ/ԱՄՆ դոլար |-94 ||-94 |||-94 |Մ-94 |-95 ||-95 |||-95 |Մ-95 |-96 ||-96 |||-96 |Մ-96 |-97 ||-97 |||-97 |Մ-97 |-98 ||-98 |||-98 |Մ-98 |-99 ||-99 |||-99 |Մ-99 |-00 ||-00 |||-00 |Մ-00 |-01 ||-01 |||-01 |Մ-01 |-02 ||-02 |||-02 |Մ-02 |-03 ||-03 |||-03 |Մ-03 |-04 ||-04 |||-04 |Մ-04 |-05 ||-05 |||-05 |Մ-05 |-06 ||-06

(ժամանակահատվածի միջին)

176.41 297.71 322.92 393.91 405.07 408.80 407.95 401.70 402.67 407.12 415.23 428.72 465.48 495.31 502.51 499.78 499.42 502.89 503.31 513.84 538.68 539.87 539.12 522.59 527.46 536.22 542.79 551.63 550.52 552.23 504.22 563.33 567.15 579.93 562.87 583.46 583.59 586.42 577.49 564.56 565.23 551.14 518.99 498.45 477.03 448.69 452.68 452.34 450.95 443.90

Հավելված 1. Եռամսյակային

Հավելված 2.

ՀՆԱ-ի, արտահանման, պետական եկամուտների, արտաքին պարտքի

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ

սպասարկման ցուցանիշները ՀՀ-ում 2005 թվին ՀՆԱ

միլիոն դոլար

5 776

Արտահանում

1 337

Պետբյուջեի եկամուտներ

Արտաքին պարտքի սպասարկում

61.8

Տոկոսավճար

11.8

Մարում

5.0

հավելված 3

2005 - 2007 թթ. հարկաբյուջետային ամփոփ ցուցանիշները Ցուցանիշներ Ընդամենը եկամուտներ Ընդամենը ծախսեր Պակասուրդ

Անվանական ՀՆԱ (մլրդ դրամ)

2005թ. փաստացի

2006թ. ծրագիր

2007թ. ծրագիր

մլրդ դրամ

ՀՆԱ 9

մլրդ դրամ

ՀՆԱ 9

մլրդ դրամ

ՀՆԱ 9

417.5

18.6

482.2

20.1

557.8

19.1

374.7 42.8

16.7 1.9

2 244.0

-

412.4

17.2

69.8

490.2

2.9

2400.7

68.5

-

16.8 2.3

2922.4

-

2005 - 2007 թթ պետական բյուջեների եկամուտները ն կառուցվածքը 2005թ. փաստացի դրամ

2006թ. ծրագիր

2007թ. ծրագիր

դրամ

դրամ

Հարկային եկամուտներ ն պետական տուրք

313.2

87.3

365.6

83.8

458.9

93.8

Կապիտալ գործառույթներից ստացվող եկամուտներ

12.6

3.5

13.0

3.0

4.1

0.8

11.5

3.2

36.6

8.4

15.1

3.1

Ոչ հարկային եկամուտներ

Պաշտոնական տրանսֆերտներ

21.5

6.0

20.9

4.8

12.2

2.5

2005 - 2007 թթ. պետական բյուջեների ծախսերը ն կառուցվածքը Ցուցանիշներ Ընթացիկ ծախսեր

Կապիտալ ծախսեր

Վարկավորում հանած մարում

2005թ. փաստացի

2006թ. ծրագիր

2007թ. ծրագիր

մլրդ դրամ

ՀՆԱ 9

մլրդ դրամ

ՀՆԱ 9

մլրդ դրամ

ՀՆԱ 9

75.3

3.4

133.0

5.5

135.8

4.6

329.1 13.1

14.7 0.6

332.2 17.0

13.8 0.7

401.9 21.4

13.8 0.7

հավելված 4

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԹՎԵՐՈՎ

(բյուջետային տեսություն)

1031.3

1175.9

1362.5

1624.6

1907.9

2244.0

2578.0

659.3

739.9

874.1

1112.8

1523.7

-0.8

3.1

1.1

4.7

7.0

0.6

2.1

539.5

555.1

573.4

578.8

533.5

457.7

420.0

Արտաքին առնտրաշրջա1185.2 նառություն (մլն դոլար)

1219.3

1492.3

1965.1

2073.6

2775.7

Վճարային հաշվեկշռի ընթացիկ հաշվի պակա- -278.4 սուրդ (մլն դոլար)

-200.5

-148.0

-190.6

-161.6

-193.3

858.7

905.4

1025.5

1097.7

1182.9

1099.2

1257.1

44.9

42.7

43.2

39.1

22.4

20.5

27214.0

34046.0

43445.0

52060.0

Անվանական ՀՆԱ

- մլրդ դրամ - մլն դոլար

Մեկ շնչին բաժին ընկնող ՀՆԱ (դոլար)

Գնաճ (միջին տարեկան), Փոխարժեք ԱՄՆ դոլար (միջին տարեկան) դրամ

Արտաքին պետական պարտք (մլն դոլար) Արտաքին պետական պարտք ՀՆԱ9

1911.6

2118.5

Միջին ամսեկան անվանական աշխատավարձ, 21658.1 24322.0 դրամով Միջին ամսեկան անվանական աշխատավարձ, դոլարով Աշխատավարձի իրական աճ,9

2376.3

2807.1

3576.6

4902.8

6138.0

40.1

43.8

47.5

58.8

81.4

113.7

8.9

10.7

19.6

19.2

19.2

Բնակչության դրամական 698373.7 753468.3 853448.4 1163637.2 1343185.0 1454879.6 եկամուտներ, մլն. դրամով Բնակչության դրամական 686983.0 747851.3 828052.4 1158887.7 1334489.5 1405138.6 ծախսերը, մլն դրամով

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՐԺՈՒՅԹԻ ՓՈԽԱՐԺԵՔԸ 2004-2006 ԹԹ.

հավելված 5

ժամկետը

Հունվար 2004

Փետրվար 2004 Մարտ 2004

Ապրիլ 2004 Մայիս 2004

Հունիս 2004 Հուլիս 2004

Օգոստոս 2004

Սեպտեմբեր 2004 Հոկտեմբեր 2004 Նոյեմբեր 2004

Դեկտեմբեր 2004 Հունվար 2005

1 ՍՏD/ դրամ

1 ԷՍԲ/ դրամ

1 ԲՍԲ / դրամ

563.84

721.83

19.77

558.54

19.51

568.94 562.19

722.1

687.84

557.45

659.07

527.99

653.7

546.83

656.25

519.24

636.38

506.62

627.04

514.46 503.16 483.44 501.8

629.54

450.02

576.93

Հունիս 2005 Հուլիս 2005

Օգոստոս 2005

Սեպտեմբեր 2005 Հոկտեմբեր 2005 Նոյեմբեր 2005

455.81 435.75 457.44 453.26 446.27

461.68

Դեկտեմբեր 2005

446.39

Փետրվար 2006

451.21

Ապրիլ 2006

451.25

Հունիս 2006

418.08

Հունվար 2006 Մարտ 2006 Մայիս 2006

Հուլիս 2006

453.72 452.8

443.43 417.4

Օգոստոս 2006

397.45

Հոկտեմբեր 2006

382.75

Սեպտեմբեր 2006

386.09

18.14 17.74 17.61 17.4

18.01

643.8

Ապրիլ 2005

454.69

18.84

663.98

613.68

Մայիս 2005

19.17

17.55

473.26 469.06

19.72

650.13

Փետրվար 2005 Մարտ 2005

19.7

627.23 580.68 551.99 525.82 569.83 558.14 534.63

17.27 16.88 17.07 16.17 16.32 15.96 15.2

16.16 16.01 15.6

540.77

16.02

549.59

15.98

536.56 536.85 541.01 545.74 572.65 525.17 529.76 505.48 491.22 479.62

15.57 16.01 16.18 16.29 16.49 15.43 15.51 14.82 14.41 14.2

հավելված 6

ԱՊՀ ԵՐԿՐՆԵՐԻ ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԸ

Պետությունները

Ադրբեջան

2005թ. 2005թ. 2005թ. 2006թ. 2006թ. ՀՆԱ-ում ՀՆԱ-ում 2005թ. ՀՆԱ ռազմական ռազմական սպասվող ռազմական ռազմական (մլրդ ԱՄՆ ծախսեր ծախսեր ՀՆԱ (մլրդ ծախսերի ծախսերի դոլար) (մլն ԱՄՆ (մլն ԱՄՆ ԱՄՆ դոլար) մասնաբամասնաբադոլար) դոլար) ժինը ժինը 12.55

15.907

2.49

+3.77

27.8

34.242

268.5

0.96

+1.34

Ղազախստան

55.124

59.7

Մոլդովա

3.286

Տաջիկստան

1.924

Հայաստան Բելառուս

Վրաստան

Ղրղզստան

4.927 6.485

4.902 6.973

77.6

2.95

1.2

243.95 34.57

0.8

+3.05 +3.5

604.4

+1.01

10.3

-0.3

2.11

2.654

30.06

1.42

668.6

855.438

19100

2.85

23414

+2.74

Թուրքմենստան

14.653

15.635

0.54

82.86

-0.53

Ուկրաինա

80.75

98.9

+1.76

Ռուսաստան

Ուզբեկստան

14.02

3.5

2.531

15.561

9.5

0.4

2.18 5.2 1.4

43.02 809.2

-1.3

-1.7 5.2

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

‚ † †

Լ. Հ. Բադանյան, Կ. Հ. Աբգարյան, Ա. Բ. Սալնազարյան, Յու. Դ. Ալավերդյան, Ա. Վ. Մաթնոսյան, Կ. Ա. Միքայելյան,

Ս. Ս. Սուքիասյան, Ռ. Ա. Սահակյան, Խ. Ա. Մխիթարյան, Պ. Դ. Սաֆարյան

† †Ł

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ,

ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ՎԱՐԿ Դասագիրք տնտեսագիտական մասնագիտությունների ուսանողների համար

´ ԵՎ ՎԱՐԿ

ԳԼՈՒԽ |

Հրատարակչության տնօրեն՝՝

է.Ս. Մկրտչյան

Խմբագիր՝՝

Մ.Վ. Մնացականյան

Վերստուգող սրբագրիչ՝՝

Ն.Ն. Փարսադանյան

Գեղարվեստական խմբագիր՝՝

Ա.Ա. Բաղդասարյան

Համակարգչային ձնավորումը՝՝

Լ.Շ. Հովսեփյանի

.

Տպագրությունը՝՝ օֆսեթ: Չափսը՝՝ 70»100 1/16: Թուղթը՝՝ օֆսեթ: Ծավալը՝՝ 41.5 տպ. մամուլ: Գինը՝՝ պայմանագրային:

«ԶԱՆԳԱԿ-97» ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

0051, Երնան, Կոմիտասի պող. 49/2, հեռ.՝՝ (+37410) 23 25 28, ֆաքս՝՝ (+37410) 23 25 95, էլ. փոստ՝՝ iոfօ@zՅոցՅk.Յո, էլ. կայք՝՝ տտտ.zՅոցՅk.Յո Գրախանութ՝ Երնան, Խանջյան փող. 29, հեռ.՝ 54 06 07, էլ. կայք՝ տտտ.Եօօk.Յո

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎԱՐԿ