Ֆինանսների վիճակագրություն

Մ. է

ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ

Մ. է

ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ

ՎԻՇԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ուսումնականձեռնարկ բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների ուսանողների համար

ԵՐԵՎԱՆ

ՀԵՂԻՆԱԿԱՅԻՆ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՊՏՀ ԼՀո5ՀԿ ԳՐԱԴԱՐՆ |

ՀՏԴ 31: 336 (07) ԳՄԴ 60.6 Հ 65.9 (2) 26 ց 73 Մ 917

ԱՆ

Զում աուսհութուն է եռաշիավորել Հայաստանիպետականտնտեսագիտական

համալսարանի

Է ա

ինֆորմատիկայի ն վիճակագրությանֆակուլտետի խորհուրդը

աշ

..Ջ Ց

--

ա

խմբագիր`տ.գ.թ., Մասնագիտական

Մ 917

Գրախոս`տ.գ.թ., Խմբագիր` տ.գ.թ.,

դոցենտՀ. Մ. Վակոբյան դոցենտԿ. Հ. Գակոբյան դոցենտ Վ. Ալեքսանյան

ՄովսիսյանՄ. է. Ֆինանսների վիճակագրություն:Ուս. ձեռնարկ.-Եր.: Հեղինակային հրատարակություն, 2008.-300 էջ:

Ուսումնական ձեռնարկ՝ ։-կազմված է «Ֆինանսների վիճակագրություն» առարկայի ուսումնական ծրագրին համապատասխան:Այն ներկայացնում է «ֆինանսների վիճակագրության» ժամանակակից ն համակարգված տեսության ն գործնական կիրառության համառոտ շարադրանքը: Ձեռնարկը նախատեսվում է բուհերի տնտեսագիտական մասնագիտությունների ուսանողների, դասախոսներին վիճակագրության ոլորտի աշխատողներիհամար:

3261Ը Հաա «աՀ ՀՀ-

ՀՅԴ

: ՃաՖԵՀ«'

| 2»

|

|ՏՅԽ978

Տուշ

ԱԻՀ»

20/1 Գ «.-ւ

:

ՍԱՂ»

բՈ:թ

«ՐԴ»

ԳՄԴ ՀՇԱաանմանաաՀա-Կամ 60 6 65.9 (21 26 Հ

--

53-225-7

ՕՄ.

է.

ց 73

Մովսիսյան, 2008թ.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԵՂԻՆԱԿԻ ԿՈՂՄԻՑ

ԱԱ նանան ԱՂԱ Անն եանն աակակնան նա ՈՒհ։1

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ

ՎԻՃԱԿԼԳՐՈՒԹՅԱԵՆ

ԽՌԽՐԿԼՈ,.

Գլ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

ԵՎ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

1.1. Ֆինանսներիվիճակագրությանառարկան........................... 1.2. Ֆինանսներիվիճակագրության մեթոդները.. Լ...

Ֆինանսներիվիճակագրությանխնդիրները Առաջարկվողգրականություն.

1.3.

Լ...

ԳԼՈՒԽ 2. ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Լ...

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԵՎ ՊԵՏԱԿԱՆ

աոն աննա

Աննա

ԲՅՈՒՋԵԻ

Բյուջետայինհամակարգին պետականբյուջեի վիճակագրությանէությունը, նշանակությունըն խնդիրները........ 12 2.2. Պետական բյուջեի վիճակագրությանհիմնական կատեգորիաներըն դրանցբնորոշումները...................... 2.3. Պետական բյուջեի վիճակագրությանհիմնական ցուցանիշները......... 2.4. Միջազգայինբյուջետային դասակարգում.. 2.5. ՎՀ բյուջետային դասակարգումըն պետականբյուջեի վիճակագրությանառանձնահատկությունները. Յ4 Առաջարկվողգրականություն.... 2.1.

3. ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՈՂ

ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐԻ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

3.1. Տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսների վիճակագրության ԳԼՈՒԽ

առարկան ն խնդիրները............ 3.2. Տնտեսավարող սուբյեկտներիֆինանսական ռեսուրսների ձնավորմանաղբյուրների ն օգտագործման ուղղությունների վիճակագրականուսումնասիրությունը... 3.3. Տնտեսավարող սուբյեկտներիշահութաբերության ցուցանիշների համակարգըն հաշվարկման մեթոդները... 3.4. Տնտեսավարող սուբյեկտներիֆինանսական կայունության. գործարար ակտիվությանն իրացվելիության ցուցանիշների հաշվարկամ մեթոդաբանությունը..... Առաջարկվողգրականություն ԳԼՈՒԽ 41.

4. ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ

Փողի

ն

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

դրամաշրջանառության վիճակագրության առարկան ն

խնդիրները...

4.2.

Դրամաշրջանառությանվիճակագրությանցուցանիշցերի

համակարգը.........

4.3.

Դրամականբազմարկիչին փողի շրջապտույտի

վիճակագրական վերլՈԼԾՈԼԹԱՈԼԱՄՆ ու...

Առաջարկվողգրականություն ԳԼՈՒԽ

5. ԲԱՆԿԱՅԻՆ

արագու նանն Աննան 0:

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Բանկայհն վիճակածօոությանառարկան ն խնդիրները........ 102 5.2. Հ կենտրոնականբանկի գործունեությանցուցանիշների վիճակագրականուսումնասիրությունը................................. 5.3. Վ4 առնտրային բանկերի գործունեությանցուցանիշների վիճակագրականուսումնասիրությունը................................. 5.4. Բանկային վիճակագրությանցուցանիշների 5.1.

համակարգը.

Բանկի վարկայինգործառնություններըորպես բանկային վիճակագրությանուսումնասիրությանօբյեկտ........................ 5.6. Վարկային ռեսուրսներին դրանց օգտագործման վիճակագրականվերլուծության մեթոդները........................... Առաջարկվողգրականություն 5.5.

ԳԼՈՒԽ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

6. ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ

Արժեթղթերիվիճակագրությանառարկանն խնդիրները.....147 Արժեթղթերիվիճակագրությանցուցանիշների համակարգը...

նԱ ԱԱ ԱԱԱԱ

Աննա նեԱնն 6.3. Արժեթղթերիգնահատումը ն դրանց եկամտաբերության հաշվարկը. Առաջարկվողգրականություն 6.1.

6.2.

նաԱ

ԱԱ

Լ...

ԱԱ

ԱԱ

նան

ււ...

ԹԵՄԱ 7 ՖՈՆԴԱՅԻՆ

ԱԱ

ԲՈՐՍԱՅԻ ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Ֆոնդային բորսայի վիճակագրությանառարկանն խնդիրները. ՂԱԱՎԱ աաԱկա172 7.2. Ֆոնդային բորսայի վիճակագրության ցուցանիշների համակարգը. ԿՎ ՎԱԼԻՆ ԱԱ ՎԱՂ ԱԱԱ ՎԱ ՎԱՂ ԱՂԱ ԱԱ նանան ԱԱ, 7.3. Ֆոնդային ինդեքսներն միջիններ................................... Առաջարկվողգրականություն 7.

ւ...

ՎԱԼ

Ա

ՎԱ

ԱԱԱ

Ա

ՆԱ

նանն,

ւու...

ԳԼՈՒԽ

8. Ա'ՂԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ՎԻԶԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Ապահովագրությանվիճակագրությանառարկան ե խնդիրները. ԱԱԱԱ 8.2. Ապահովագրությանվիճակագրությանկարնորագույն ն խմբավորումները................................ դասակարգումները 8.1.

ւ...

ԱՎԱՂ

Լ...

ՂԱ

ԱԱ

ԱԱ

Աաաա

անման

ա

ընկերություններիգործունեության Ապահովագրական վիճակագրականցուցանիշները........................................... 8.4. Սակագներիհաշվարկը... Առաջառնմոդգոականություն 8.3.

Լ...

Լ...

Վ.Ա,

ԳԼՈՒԽ 9. ԱՐՏԱՐԺՈՒՅԹԻ ՓՈԽԱՐԺԵՔԻ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

9.1. Արտարժույթիփոխարժեքիհասկացությունըն դրա

ուսումնասիրությանխնդիրօերը................... 225 վիճակագրական Արտարժույթիփոխարժեք,գնողունակության համարժեքությունն գԱԱմ ճե. 9.3 Արտարժույթի փոխարժեքիմիջինցուցանիշները............... 239 9.4. Արտարժույթիփոխարժեքիդինամիկայիվիճակագրական ուսումնասիրությանառանձնահատկությունները.....................243 Առաջարկվողգրականություն նանն, 248 9.2.

ու...

ւ...

ւ...

աննա

Լ...

ւ...

ԳԼՈՒԽ 10. ՏՈԿՈՍԱԴՐՈՒՅՔՆԵՐԻ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

10.1. Տոկոսադրույքներիէությունը,ձները ն դրանց

վիճակագրականուսումնասիրությանխնդիրները.................... 249 10.2. Տոկոսադրույքների դինամիկայիվիճակագրական վերլուծությունը. ւ... ԱԱ ԱԱ ԱմԱ ԱԱննան 10.3. Վարկի տոկոսադրույքիվրա ազդող գործոնների վիճակագրականվերլուծությունը Առաջարկվողգրականություն . Լ...

Լ.Ա

.Ձ......

ՀԱՎԵԼՎԱԾՆԵՐ.

ո...

Լ.Ա

ԱԱ ԱՆԱ ԱԱ աման մանման նն

ՀԵՂԻՆԱԿԻ ԿՈՂՄԻՑ

Ֆինանսների վիճակագրություն ձեռնարկը նախանշված է, տնտեսագիտականմասնագիտությունուսումնասիրող, բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների ուսանողների համար: Հեղինակը,հենվելով սեփականն արտասահմանյանհեղինակների փորձի վրա, ֆինանսավարկայինհարաբերությունների վիճակագրական ուսումնասիրությանբնագավառում,տնտեսագետ-վիճակագիրների առջե ծառացած խնդիրները փորձել է շարադրել հարմար` Ուսումասիրության ե յուրացման համար: Ձեռնարկում դժվար է ընդգրկել ամբողջ համալիր խնդիրները, որոնք կապված են ֆինանսավարկայինոլորտում վիճակագրականդիտարկման, խմբավորմանն վերլուծության հետ: Այս ձեռնարկի շրջանակներում խնդիր չի դրվել շոշափելու ամբոջ համալիր խնդիրները, դրանցից շատերը կրում են բանավեճայինբնույթ, ընդհանրապես մշակված չեն Ա սպասում են իրենց ուսումնասիրությանը: Այդ իսկ պատճառով սահմանափակվելենք այն հարցերի շրջանակով, որոնք ընդգրկված են «ֆինանսների վիճակագրության» կուրսի ծրագրերում: Ձեռնարկիկառուցվածքըայնպիսինէ, որ ընթերցողինհնարավորություն է տրվում չդիմելով լրացուցիչ գրականության, ուսումնասիրել ֆինանսների վիճակագրության ցուցանիշների համակարգը, վիճակագրական վերլուծության առավել բազմակողմանի հնարքները ն վիճակագրությանհամապատասխան ուղղության տեղեկատվականապահովմանհարցերը: Ձեռնարկի յուրաքանչյուր գլուխ պարունակում է թվարկված խնդիրներ, որոնք ծառացած են ֆինանսների վիճակագրության որոշակի առարկայականոլորտի առջն: Ձեռնարկում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվել ֆինանսների վիճակագրության առավել ընդհանրականցուցանիշներին, առանցորոնց իմացությանհնարավոր չէ ակտիվորենաշխատել վիճակագրականն ֆինանսականկազմակերպություններում: Անհրաժեշտ է նան նշել, այն որ ֆինանսների վիճակագրությունը բավականաչափավելի լայն է, քան այն ներկայացվածէ ձեռնարկում: Այլ կերպ ասած, հեղինակը ամեննինէլ իր առաջ նպատակ չի դրել պատասխանելու ֆինանսների վիճակագրությանբոլոր

հարցերին, քանի որ դրանք մեկ աշխատության

ն

առավել

Աս

մեկ հեղինակի ուժերից վեր է: Այս տեսանկյունից, հեղինակը, սիրով կընդունի այն ուշադիր ընթերցողներիառաջարկություններնու դիտողությունները, որոնք կարվեն ձեռնարկի վերաբերյալ` այն լրամշակելու ն նոր հրապարակմանպատրաստելու ժամանակ:

ԳԼՈՒԽ.

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՐԿԱՆ,

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ ԵՎ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՐԿԱՆ

1.1. ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ

Ֆինանսների վիճակագրությունըգիտությանճյուղ է, որին սովորաբար ընդունված է անվանել սոցիալ-տնտեսականվիճակագրություն: Վիճակագրությանզարգացումը որպես հասարակական գիտություն` սերտորեն կապված է հասարակությանզարգացման, առաջընթացի հետ, նրա կազմակերպմանն գիտատեխնիկական որոնք էլ որոշում են վիճակագրականհետազոտություններիմեթոդաբանականհիմքերը ն տեխնիկականգործիքակազմը, որն էլ ամբողջությամբվերաբերվումէ ֆինանսներիվիճակագրությանը: Ֆինանսների վիճակագրությունը կարող է ներկայացվել ինչպես վիճակագրության ինքնուրույն բաժին, այնպես էլ գանկացած ճյուղային վիճակագրությանկառուցվածքայինմաս: Առաջինմոտեցումը որոշվում է նրանով, որ ֆինանսների վիճակագրությունն ուսումնասիրում է ֆինանսավարկային կազմակերպություններիկողմից կուտակվող ֆինանսական, վարկային դրամական ռեսուրսների շարժի օրենքները` շուկայական տնտեսության պայմաններում: Ընդհանուր տեսության ն սոցիալ-տնտեսականվիճակագրութքյան ավանդական մեթոդների հետ միասին, ֆինանսների վիճակագրությունո ուսումնասիրելու| կոնկրետ առարկայական շրջան, օգտագործում է առանձնահատուկ հնարքների հավաքածու, վերջիններս էլ հենվում են ֆինանսական մաթեմատիկայի որոշ բաժինների վրա: Ֆինանսների վիճակագրությանուսումնասիրության դժվարությունները կայանում են նրանում, որ պլանային տնտեսությանպայմաններում մենք ձեռք քաշեցինք այն կատեգորիաներից ն տերմինաբանություններից,որոնք համապատասխանում էին վիճակագրության այս բաժնին: Սակայն հայտնի է, որ անցած դարի վերջին ն այս դարի սկզբին հայրենական (հայկական) տնտեսագիտականդպրոցը` արդյունավետորենզարգացրեց ֆինանսներիվիճակագրությունը: Երկրորդ մոտեցման հիմքում ընկած է ֆինանսների դիտարկումր, որպես տնտեսության զանկագած հատվածի կամ ճյուղի սուբյեկտի բաղկացուցիչ գործունեություններ: Ֆինանսների վիճակագրության մոտեգման բովանդակության նման դրվածքը որոշվում է այն ֆունկցիայով, որը նա կատարում է. ապահովվելով ֆինանսական ասպեկտի վիճակագրական պարզաբանումը,

տնտեսության հատվածների ն ճյուղերի գործառնությունների գործընթացում: Ֆինանսների վիճակագրության առարկան. որպես սոցիալտնտեսականմհճակագոությանառավել ոնդարձանճյուղի տեսակ. հանդիսանում է զանգվածային երնույթների քանակական կողմը. որոնք իրենցից ներկայացնում են տնտեսական հարբերությունների համակցություն` ատահայտվածդրամականտեսքով ն միջ-

Շորդավորվածապրանքներին ծառայությունների արտադրությամբ, բաշխմամբ, վերաբաշխմամբ,սպառմամբ նե կուտակմամբ: Վերը թվարկվածզանգվածայիներնույթներիքանակականկողմերի պարզաբանմանն ուսումնասիրման հետ մեկտեղ, ֆինանսների վիճակագրության առարկա է հանդիսանում ճան դրանց որակական կողմերիտնտեսական վերլուծությունը: Ֆինանսների վիճակագրությանառարկանբացառապեսլայն է: նրա առանձնահատկությունը որոշվում է նրանով, որ այն շուկայական տնտեսության պայմաններում իրենից ներկայացնում է առավել կարնոր ն բարդ տնտեսական հարաբերությունների ոլորտ` պայմանավորվածֆինանսավարկայինհամակարգի գործունեությամբ: Այս բոլորի հետ միասին ֆինանսների վիճակագրության առարկան որոշվում է նան նրանով, որ տնտեսականն սոցիալական վիճակագրությանճյուղերն օրգանապեսկապված են ֆինանսների հետ, քանի որ տեճտեսավարող սուբյեկտներիգործունեության արդյունքները քանակապեսարտահայտվում են դրամականտեսքով ն կախված են տարբեր տեսակիդրամականմիջոցների ֆոնդերի առկայությունից ն Օգտագործմանբնույթից: Այսպիսով, ֆինանսների վիճակագրությանառարկան հանդիսանում է ֆինանսավարկայինհարբերությունների ոլորտում տեղի ունեցող զանգվածայիներնույթների ն գործընթացներիքանակական ն որակական կողմերը, իրենց կոնկրետ դրսնորմամբտեղի ն ժամանակիորոշակի պայմաններում:

1.2. ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

ժամանակակիցպայմաններում վիճակագրություննարտացոլում է տնտեսությանբոլոր ոլորտներիգործունեությունը` ապրանքների ն ծառայությունների արտադրությունը, իրացումը ն սպառումը: Ֆինանսների վիճակագրության մեթոդները նշանակալի չափով համապատասխանումեն սոցիալ-տնտեսական վիճակագրության մյուս բաժինների մեթոդներին, չնայած որ ունեն նան որոշակի առանձնահատկություններ:Դրանք իրենցից ներկայաց-

նում են մի շարք փուլերից կազճված որոշակի գործընթացներ: Ամենիցառաջ այն վիճակագրականհետազոտությունների համար գիտական հիպոթեզի մշակումն է: Այն ենթադրում է կոնկրետ նպատանի ձեռք ճեռոման համառ հետազոտության Խնդրի դրվածքը, այդ նպատակի ձնակերպումը, դիտարկվող օբյեկտի առանձնացումըն սահմանափակումը,ցուցանիշների համակարգի մշակումը, որը հնարավորություն կընձեռի` նկարագրելու ուսումճասիրվողօբյեկտը: Առաջինփուլը հանդիսանումէ որոշիչ հետագավիճակագրական հետազոտությունների համար: Առանց վերը նշված խնդիրների լուծման հնարավոր չէ անցնել վիճակագրական ուսումնասիրության երկրորդ փուլին` վիճակագրականդիտարկմանը:Հավաքագրված տվյալների ամփոփումը ն խմբավորումը վիճակագրական հետազոտությունների երրորդ փուլն է: Առաջին երկու փուլերի աշխատանքներից է կախված վիճակագրական վերլուծության, սոցիալ-տնտեսականհետազոտությունների որակը: Հավաքագրված ն համապատասխանձեով պատրաստված տեղեկատվությունըենթարկվումէ վերլուծության ն անալիտիկ ընդհանրացման: Ֆինանսների վիճակագրությունում` վիճակագրական վերլուծությունը ենթադրում է միջին, վարիացիոն, ինդեքսային, դինամիկ շարքերի, կոռելյացիոն-ռեգրեսիոն վերլուծությունների մեթոդների օգտագործում: Հետնաբար վերը նշված մեթոդներն էլ հանդիսանում են ֆինանսների վիճակագրությանուսումնասիրությանմեթոդները:

1.3. ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Ֆինանսների վիճակագրության խնդիրները որոշվում են ճրա առարկային մեթոդների բովանդակությամբու առանձնահատկությամբ: Դրանք սահմանափակվումեն օբյեկտիվորեն հիմնավորված տնտեսական հարաբերությունների համակցության վիճակագրական ուսումնասիրությամբ, որոնք ունեն դրամական արտահայտման ձն ն նյութականացվածեն պետության, տնտեսվարող սուբյեկտների ն քաղաքացիների դրամականեկամուտներում ն ծախսերում: Ընդհանուր խնդրի որոշումր հնարավորություն է տալիս առանձնացնել ֆինանսների վիճակագրության մասնակի խնդիրներ` ըստ մի շարք կոնկրետ ուղղությունների: Այդպիսի ուղղուքյուններից է հանդիսանում պետական ֆինանսների վիճակագրությունը, որն իրենից ներկայացնում է դրամական հարաբերությունների յուրահատուկ ոլորտ` կապված ազ

գային եկամտի ն համախառն ներքին արդյունքի ձնավորման. բաշխման ն վերաբաշխման գործընթացում,դրամականմիջոցների Ֆոնդերի ձնավորման, բաշխման ն օգտագործման հետ: Պետական ֆինանսները գործում են պետական ն տեղական (համայնքային) մակարդակճերումն ընդգրկում են պետական,տեղականն պետական սոցիալական ապահովագրության հինադրամի բյուջեները. պետական վարկը Ն պետական կազմակերպությունների ֆՖինանսները: Նման մոտեցմանը համապատասխան,առանձնացվում են նան վիճակագրությանխնդիրները, որոնք ենթադրում են պետատեղեկատվութկաճ ֆինանսների վերաբերյալ համապատասխան յան, վիճակագրական դիտարկման, խմբավորման ն վերլուծուքյան հարցերի որոշում: Պետականֆինանսների վիճակագրության խնդիրները դիտարկվում են «Բյուջետային համակարգի ն պետական բյուջեի վիճակագրություն» գլխում: Տնտեսավարող սուբյեկտների մոտ իրականացվումեն տնտեսական հարաբերություններ,որոնք առաջանումեն իրենց գործունեության ընթացքում ն ունեն դրամական արտահայտման ձն: Տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսական վիճակի ուսումնասիրությունը, ֆինանսական կայունության ն վճարունակության գնահատումը իրենից ներկայացնում է ֆինանսների վիճակագրության մեկ այլ ոչ պակաս խնդիր, որի լուծումը ներկայացվածէ «Տնտեսավարող սուբյեկտներիֆինանսներիվիճակագրություն»գլխում: Ֆինանսների վիճակագրության արդիական խնդիրներից է հանդիսանում նան դրամաշրջանառությանգործընթացներիվիճակագրական ուսումնասիրությունը: Շուկայական տնտեսության ձեվավորումը վերափոխեց ֆինանսական հարաբերությունների բնույթը բոլոր ոլորտներում ն առաջացրեց ոչ միայն նոր մեթոդներ, այլ նան վիճակագրականուսումնասիրություններինոր ուղղություններ, ինչպիսիք են արժեթղթերի, ապահովագրության,արտարժույթիփոխարժեքներին այլ տեսակիվիճակագրություններ: Շուկայական հարաբերությունների կայացումը հանգեցրեց բանկային գործունեության փոփոխությանը,ստեղծելով շուկայական համակարգինհամահունչ նոր ֆինանսական ինստիտուտներ, որն էլ ֆինանսներիվիճակագրությանհամար առաջ քաշեց որաէ կապես նոր խնդհրնեռ: Այդ խնդիոներհ լուծումը նեռկնայացված ն «Բանկերի վիճակագրություն», «Արժեթղթերիվիճակագրություն» «Ապահովագրությանվիճակագրություն» գլուխներում:

ԱՌԱՋԱՐԿՎՈՂ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1.ճսոոծ (

ՈՏՈՅ6քՓօո

քոՅԻսս,

1995.

2.,ՇՈՈՁՈսՇրո սւ

ո6ք

ՇՈՅՈԿՇՈԱ:»Ձ":

,,ԶԽՕԻՉԽԱԿԾՇԵՁՑ

(ՓՍՒՅԻՇՕՑ":7Կ6ՅԿՍԽՄՈՈ

քմ. |4. Ք.

ՓՇՄ

Լ6ՇԽՕոՅ.-

ԽԱԽՒՇՃ:8ԵյաԹԱաՁ8 աԽՃՕ/Ձ, 1994.

քճճ. Խ. Ր

3... ՇՈՈՅՈՂԱՇՈՈՍ

ԿՅՕՓԱԽՅԻՇՕՑ":4/Կ66«ԱՄՈԾՈ

Խ.. ՓԱՒՁԻՇԵԼ

Ս

ՇՈՂՁՈԱՇՈՎԱՀՁ,

1986.

ՒՅՅՅքօտ3.-

4.,,ՇՈՈՅՈՂԱՇՈՈԱԿՁ

ՓԱԽՁԱՇՕ8"՛3/Կ66ԽսՄ/ՈՕո

ք6ո. 8.Ւ|. ՇճռսԻ-ի)..

ՓԱԽՁԱԵՇԵ)

ս ՇոՈՅոսՇոսհճ,

2002.

ԳԼՈՒԽ 2. ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԵՎ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

2.1.ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԵՎ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Ֆինանսները մակրոտնտեսական մակարդակով բաժանվում տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսների ն աետական ֆինանսների: Պետական ֆինանսներն երկրի ֆինանսական համաեն

կարգիկարնորբաղկացուցիչ մասն է: Ամենա լայն իմաստով, պետական ֆինանսները տնտեսական հարաբերություններ են, որոնք կապված դրամական միջոցների ապակենտրոնացվածն կենտրոնացվածհամապատասխանֆոնդերի ձնավորման ե օգտագործման հետ,առաջանում են ՀՆԱ-ի, ազգային եկամտի ինչպես նան ազգային հարստության մի մասի բաշխման ն վերաբաշխման ժամանակ: Պետական ֆինանսների խնդիրը կայանում է նրանում, որպեսզի ապահովի պետությանն անհարժեշտ դրամական միջոցներով իր տնտեսական, սոցիալական ն քաղաքական գործառույթներնիրականացնելուհամար: Ֆինանսների վիճակագրությանուսումնասիրությանառարկան հանդիսանումէ պետականֆինանսներնամբողջությամբն իր առանձին բաղկացուցիչ մասերը` տարբեր մակարդակների բյուջեները պետական վարկը, պետական ձեռնարկությունների ֆինանսները: Պետական ֆինանսների կազմում կարնոր դեր են խաղում բոլոր մակարդակներիբյուջեներիֆինանսները: Յուրաքանչյուր պետությանկազմի մեջ մտնող բոլոր տեսակի (մակարդակների)բյուջեների ամբողջությունը կազմում է տվյալ երկրի բյուջետային համակարգը: Բյուցետային համակարգի կաէ տվյալ երկրի պեռուցվածքը ամբողջովինհամապատասխանում ն տականկառուցվածքին վարչատարածքայինբաժանմանը: ՀՀ ներկայիս բյուջետային համակարգը գործողության մեջ է մտել ն կարգավորվումէ 1997թ. ընդունված«ՀայաստանիՀանրապետությանբյուջետայինհամակարգիմասին» օրենքով: 1997թ-ից սկսած ՀՀ բյուջետային համակարգն իրավունքի նորմերով կարգավորվող ՀՀ-ն տնտեսականհարաբերությունների ն ՀՀ-ն պետական կառուցվածքի վրա հիմնված հետնյալ երկու մակարդակներիբյուջեների ամբողջություննէ. առաջին մակարդակ` պետական բյուջե ն սոցիալական ապահովագրությանպետականհիմնադրամիբյուջե, երկրորդ մակարդակ` համայնքներիբյուջեներ: »

ֆ

ՀՀ պետականբյուջեն, սոցիալականապահովագրությանպետական հիմնադրամի բյուջեն ն համայնքային բյուջեները կազմում են ՎՀ համախմբված բյուջեն, որի մուտքերը՝ օրենքով բյուջեներին ամրագրված աղբյուրներից ձնավորվող դրամական միջոցների (առանց միջբյուջետային փոխանցումներիգծով մուտքերի), իսկ ելքերը` օրենքով սահմանված ուղղություններով ծախսվող դրամական միջոցների (առանց միջբյուջետային փոխանցումներիգծով

հանրագումարներնեն: ելքեոի) համապաւտասխան ՀՀ նոր բյուջետային համակարգը հնից տարբերվում է ոչ միայն ձնական ն կառուցվածքային տեսանկյունից, այլ նան բովանդակայինն սկզբունքայինառումով: Ներկայումս ՀՀ բյուջետային համակարգըհիմնվում է հետեյալ ընդհանուր սկզբունքների վրա. միասնականություն, բյուջետային համակարգի բյուջետային համակարգի մեջ մտնող տարբեր մակարդակների բյուջեների միջն բյուջետային մուտքերի ն ելքերի տարանջատում, բյուջեների ինքնուրույնություն, բյուջեների հաշվեկշռվածություն, բյուջետային միջոցների օգտագործմանարդյունավետություն, բյուջեների հրապարակայնություն: Պետական ֆինանսներ հիմնական տարրը ,պետական բյուջեն է: Նեղ իմաստով պետական ֆինանսների վիճակագրությունը պետականբյուջեի վիճակագրությունն է: Պետական բյուջեի ն բյուջետային համակարգի վիճակագրու թյունն ուսումնասիրում է բյուջետային միջոցների ձնավորումը ն »

»

»

օգտագործումը: Վիճակագրական ուսումնասիրության օբյեկտ են հանդիսանում բյուջետային համակարգի բոլոր տարրերը` կառավարման տարբեր մակարդակների բյուջեները (պետական, համայնքային,տարածքայինն համախմբվածբյուջեներ): Պետական բյուջեն պետության կառավարման մարմինների ձեռքում մակրոտնտեսական մակարդակով ծառայում է որպես ֆինանսական կառավարման գործնական լծակ: Այն վճռական դեր է խաղում ամբողջ տնտեսության մակարդակով` արժեքային հաու Համամնությունների ձնաակորմառճ կարգավորման, ինչպես նան ն տնտեսության վերակառուցման կառուցվածքային փոփոխությունների գործնական խնդիրները լուծելու համար` անհրաժեշտ ֆինանսական ռեսուրսներով ապահովելու գործում: Պետական բյուջեի միջոցով է կառավարությունն իրականացնում ֆինան սական ներգործություն գիտատեխնիկական առաջընթացի խթան3

տնտեսական ն սոցիալական նոր ենթակառուցվածքների ստեղծման ու զարգացման, ինչպես ճան առանձին ժամանակահբերելու ն ատվածներում տնտեսությունը ճգնաժամից դուրս կայունացճալու վրա: Պետական բյուջեն կարնոր դեր է խաղում նան երկրի տարածքում ստեղծված նոր արդյունքի` ՀՆԱ-ի բաշխման ն վերաբաշխման ման,

Շոռճու1' գործում:

Պետական բյուջեի հիմնական ցուցանիշները կառուցվում են յուելնելով պետության պահանջներից,պետությանզարգագզման րաքանչյուր փուլում, հասարակության առջն ծառացած խնդիրներին համապատասխան: Վիճակագրականմեթոդները հնարավորություն են ընձեռում վերահսկողություն իրականացնելու պետական բյուջեի եկամուտների հավաքագրման ն դրանց օգտագործման վրա, ուսումնասիրելու բյուջետային հոդվածների կառուցվածքը ն դինամինան, վերլուծելու առանձին հոդվածների հարաբերակցություններիդիճամիկան, բացահայտելու բաշխման օրինաչափությունները ն բնութագրելու կապերն` եկամուտների ն ծախսերի ցուցանիշների միջն: Պետական բյուջեի կայունության ն հաշվեկշռվածության համար անհրաժեշտ հիմք են հանդիսանում հասարակական արտադրության արդյունավետության բարձրացումը, բյուջետային ծախսերի նպատակահարմարկառուցվածքը, արդյունավետ բյուջետային մեխանիզմի կիրառումը: Պետական բյուջեի վիճակագրությանհիմնական խնդիրը հանդիսանում է նրա հիմնական ցուցանիշների բնութագրումը, որոնք որոշում են ֆիսկալ քաղաքականությանուղությունն ու բովանդակությունը: Ավելի կոնկրետ, պետական բյուջեի վիճակագրուքյան խնդիրներըկայանում են նրանում, որպեսզի որոշեն. պետական բյուջեի եկամուտների ն ծախսերի ընդհանուր մեծությունը, եկամուտների նկատմամբ ծախսերի գերազանցման մեծությունը (պակասուրդ) կամ ծախսերի նկատմամբ եկամուտներիգերազանցումը(հավելուրդ), պետական բյուջեի եկամուտներիկառուցվածքը, պետականբյուջեի ծախսերիկառուցվածքը, պետական բյուջեի պակասուրդի ֆինանսավորման աղբյուրները, պետականներքին պարտքի չափերը, պետության կողմից անցկացվող ֆիսկալ քաղաքականության արդյունավետությունը, »

ֆիսկալ քաղաքականությանազդեցությունը տնտեսական աճի ն բնակչությանկենսամակարդակիվոա: Պետական բյուջեի վիճակագրությունը գործնականում ընդհանոացնուճԷ ոտա Շերը ւ աատոտատումԷ (իճանադգրականւհղեկատվություն, որոնք անհրաժեշտ են պետական կառավարման մարմիններին իրենց գործունեության վերլուծության ն պլանավորման, հնչաես նան տնտեսական ն սոցիալական քաղաքականություններիմշակմանհամար: Չնայած նրան, որ հայրենական վիճակագրությունում,ն մասնավորապեսպետականբյուջեի վիճակագրուքյունում` միջազգային չափորոշիչների ներդրման ճանապարհով տեղի են ունենում բարեփոխումներ, այնուամենայնիվ հայրենական վիճակագրությունում արտացոլվում են տնտեսության կազմակերպա-իրավականկառուցվածքը ե պետականկառավարման մարմինների գործնական գործունեության առանձնա-

հատկությունները:

2.2. ՊԵՏԱԿԱՆ

ԲՅՈՒՋԵԻ

ԿԱՏԵԳՈՐԻԱՆԵՐԸ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԲՆՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԸ

Պետականբյուջեի վիճակագրությունումօգտագործվող կարեվոր կատեգորիաներիցէ համարվումտնտեսությանպետականկառավարմանհատվածը: Այս կատեգորիայիկարնորությունը կայանում է նրանում, որ հատվածի որոշումը հնարավորությունէ տալիս սահմանելու այն կառուցվածքայինմիավորների շրջանակը, որոնց եկամուտները ն ծախսերը ենթակա են արտացոլման պետական բյուջեում: Այս հատվածի մեջ ներառվում են այն կառուցվածքային միավորները, որոնց գործունեությունը կապված է պետական կառավարման ֆունկցիաների իրականացման հետ: Այդ ֆունկցիաները կայանում են պետական քաղաքականության անցկացման ճանապարհով` ոչ շուկայական բնույթի ծառայությունների մատուցմամբ ն եկամուտների ու հարստության վերաբաշխմամբ: Որպես կանոն, վերաբաշխումն իրականավցվումէ տնտեսության մյուս հատվածների հարկման, ինչպես նան կենսաթոշակների, կրթաթոշակների,նպաստների ն մյուս սոցիալական վճարների տրամադրմանճանապարհով: Պետական կառավարմանհատվածի մեջ չեռ ընդգրեվում աը կառուցվածքային միավորները, դրոնք զբաղվում են ապրանքների ն ծառայությունների շուկայական արտադրությամբեն իրացմամբ: Այդ կառուցվածքային միավորներըընդգրկվում են ոչ ֆինանսական հատվածի մեջ:

Պետական բյուջեի վիճակագրականցուցանիշներիհամակարգի բնույթը որոշվում է նան մյուս կարեոր կատեգորիաներիմիջոցով, որոնք արտացոլում են պետականկառավարմանմարմինների ն տնտեսության մյուս հատվածների միջն իրականացվող տնտեսական գործընթացները: Այդ կատեգորիաների շարքին են դասվում. » մուտքերը կամ վճարները, վեռադարձելի կամ անվերադարձ մուտքերը կամ վճար»

ները, անհատույցկամ հատուցելի մուտքերը կամ վճարները, ընթացիկկամ կապիտալ մուտքերը կամ վճարները, ֆինանսական ակտիվների ձեռք բերումը կամ պարտավորություններիընդունումը, պետական քաղաքականությանանցկացման նպատակով ֆինանսականակտիվների ձեռք բերումը: Այս կատեգորիաների որոշումն անհարժեշտ է, տարբեր տնտեսական բովանդակություն ունեցող, տնտեսական գործառնությունների ճիշտ արտացոլմանհամար: Օրինակ` կարնոր է ճիշտ որոշել բաշխմանն վերաբաշխմանբովանդակությունունեցող գործառնությունները, կամ էլ, մի կողմից բյուջեի եկամտային մասի մուտքերը, իսկ մյուս կողմից. անհարժեշտ է ճիշտ որոշել այն մուտքերը, որոնք չեն ավելացնում բյուջեի եկամտային մասը, այլ հանդիսանումեն բյուջեի պակասուրդիֆինանսավորման աղբյուր: Առաջին երկու կատեգորիաներըվերաբերվում են բոլոր գործառնություններին,հաջորդերկուսը` միայն անվերադարձգործառնություններին: Ֆինանսական ակտիվների ձեռք բերումը կամ պարտավորություններիընդունումը վերաբերվում են բոլոր վերադարձելի գործառնություններին: Վերջին կատեգորիան վերաբերվում Է միայն պետականֆինանսականակտիվների հետ կապված գործառնություններին: Ցանկացածտնտեսականգործառնությունենթադրում է երկու կողմի մասնակցություն, որոնք հանդիսանում են գործառնության մասնակիցներ:Հիմնականում այդ գործառնություններումգործում են երկու հոսքեր: Հոսքերից մեկը ուղղված է դեպի գործառ0ության մասնակիցը(մուտք), մյուսը` ուղղվում է նրանիցդուրս (վճար): համարվում են Սեռառարձելի,եքե ՄուտբերոՍկաճմմճարրները հակառակ հոսքն ունի, սահմանված մարման ժամկետով, պայմաճագրային պարտավորությունների ձն: Եթե հակառակ հոսքը, սահմանված մարման ժամկետով, պայմանագրային պարտա-

վորությունների տեսքով բացակայում է, ապա մուտքերը ԱՄկամ վճարները համարվում են անվերադարձելի:Միայն վերադարձելի

գործառնությունների արդյունքում է առաջանում կամ ֆինանսական պահանջ, կամ տեղի է ունենում պարտավորությունների մարում: Անվերադարձելիմուտքերը կամ վճարները համարվում են հատուցելի (սեփականությունիցեկամուտները,ապրանքներին ծառայությունների փոխանակումը), եթե տեղի ունի ապրանքների ե ծառայություններիհակառակ հոսք: Եթե նման հոսքը բացակայում է, ասյա անվեոառարձելի մուտբերը կամ վճարները համարվում են (հարկերը): Հատուցելի գործառնությունները ենեն թադրում վճարումներփոխհատուցմանպայմանով:Հակառակ դրանց, անհատուցելիգործառնությունները,որոնք կարող են լինել ինչպես կամավոր, այնպես էլ պարտադիր, չեն ենթադրում ինչ-որ համարժեքիստացում: Ըստ նպատակայիննշանակության` վճարները կապված են կամ ընթացիկգործունեության, կամ էլ կապիտալ ծախսերի հետ: Կապիտալ ծախսերի գործառնություններն ընդգրկում են այն մուտքերը կամ վճարները, որոնք կապված են ակտիվների ձեռք բերման, ստեղծման ն Օտարման հետ, որոնց օգտագործման ժամկետներն արտադրության ընթացքում կազմում է մեկ տարուց ավելի: Ոչ նյութական ակտիվները ն հոդը նույնպես ներառվում են կապիտալ ակտիվների մեջ: Պետական աղբյուրներից ստացված անհատույց վճարները, որոնք նպատակաուղված են կապիտալ ակտիվներ ձեռք բերելու համար, դասակարգվում են որպես` պաշտոնականկապիտալ տրանսֆերտներ, եթե դրանք ստացվել են ոչ պետականաղբյուրներից` կապիտալ տրանսֆերտներ: Վերադարձելի ֆինանսական գործառնությունները հիմնականում բաժանվում են գործառնությունների, որոնք կապված են տնտեսությանմյուս հատվածներինկատմամաբպետական կառավարման մարմիններիպարտավորություններիծագման հետ ն գործառնությունների, որոնք նպաստում են պետական կառավարման մարմինների նկատմամբտնտեսության մյուս հատվածների պարտավորություններիառաջացմանը: Պետականֆինանսների վիճակագրությունում, գործող միջազգային չափորոշիչներին համաձայն, պետական բյուջեի վիճակագրությունում հաշվառումը կատարվում է դրամարկղային սկզբունՔով. այսինքն դրամական հոսքերի փաստացիգոանգօմանսկզբունքով, իսկ ԱՀՀ-ում` հաշվեգրման սկզբունքով, այսինքն դեբիտորական են կրեդիտորական պարտավորություններիի առաջացման պահով:

անհատուցելի

52676

ԸԱծ Վ». Վ.

րա

ագ բ

)

։|

2.3. ՊԵՏԱԿԱՆ

ԲՅՈՒՋԵԻ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԸ

Պետական բյուջեի եկամտային Ա ծախսային հոդվածներըդասակարգվում են կոնկրետ պետության բյուջետային դասակարգմանըհամապատասխան: Պետական բյուջեի եկամուտները պետության կենտրոնացված ֆինանսական ռեսուոսների մի մասս են, որոնք անորաժեշտ են պետությանֆունկցիաներըկատարելուհամար: Բյուջետային եկամուտները ավելի նեղ հասկացություն է, քան պետության եկամուտները, որոնք բացի բյուջեի միջոցներից ընդգրկում են կառավարմանբոլոր մակարդակներիդրամական միջոցները, արտաբյուջետային ֆոնդերի ռեսուրսները, ինչպես ճան պետականկառավարմանհատվածիամբողջ եկամուտները: Բյուջեի եկամուտների հիմնական աղբյուրը համարվում է ազգային եկամուտը ն համախառն ներքին արդյունքը: Այն դեպքում երբ դրանք չեն բավականացնումֆինանսականպահանջների ծածկմանը, ապա պետությունն ընդգրկում է ազգային հարստությունը: Ազգային եկամտի կամ համախառններքին արդյունքի ներգրավման հիմնական մեթոդներըհարկերն ու պարտադիր վճարներն են, որոնք սահմանվում են գործադիր Ա հաստատվում են օրենսդիր մարմիններիկողմից: Պետական բյուջեի վիճակագրության հիմնական ցուցանիշներն են. եկամուտներ, պաշտոնականտրանսֆերտներ, ծախսեր, վարկավորում հանած մարում (զուտ վարկավորում), եկամուտների նկատմամբ ծախսերի գերազանցում (պակասուրդ) կամ ծախսերի նկատմամբեկամուտների գերազանցում (հավելուրդ): Եկամուտները (որպես բյուջետային մուտքեր) պարտադիր, անվերադարձելի վճարներ են, որոնք մուտք են լինում բյուջե: Պետական բյուջեի եկամուտներըբաժանվում են ընթացիկ ն հսւ ԵՒորնոււորե՞րի: Ազաաաուակաա ՎԵՑ ագբոաուալ յո Ընթացիկ եկամուտներին են վերաբերվում հարկային ն ոչ հարկային մուտքերը: Հարկային եկամուտները, պետական ն հասարակական կարիքների բավարարման նպատակով,պետական մարմինների կողմից գանձվող պարտադիր, անհատույց, անվերադարձելի վճարներ »

»

»«

» »

ւոսոս

Է

Հարկային եկամուտներինեն վերաբերվում ոչ միայն տարբեր տեսակի հարկերը, այլ նան տույժերը ն տուգանքները, արտահանման ն ներմուծման ժամանակ գանծվող մաքսային վճարները (մաքսատուրք, մաքսավճար): Ոչ հարկայինմուտքերը անվերադարձ,հատուցելի (եկամուտներ սեփականությունիցն ձեռնարկատիրականգործունեությունից) ն որոշ դեպքերում անհատույց (տույժ, տուգանք) մուտքերն են:

ղո

Կապիտալեկամուտներինեն վերաբերվումկապիտալակտիվների (հիմնականմիջոցներ, պետականպահուստներ, հող) վաճառքից եկամուտները, ինչպես նան ոչ պետական աղբյուրներից ստացված կապիտալ տրանսֆերտները,այսինքն նպատակային նշանակությանհամար վճարված անհատույց. անվերադարձ ն ոչ պարտադիր մուտքերը: Պաշտոնական տրանսֆերտները պետական կառավարման կազմակերպությունների(հայրենական ե Օտարերկրյա) կամ միջազգային կազմակերպություններիկողմից անհատույց, անվերադարձ, ոչ պարտադիրստացվող մուտքերն են: Անհրաժեշտ է նկատի առնել այն, որ բյուջեի պակասուրդի հաշվարկման ժամանակ Արժույթի միջազգային հիմնադրամը (ԱՄՀ հանձնարարում է ստացված պաշտոնական տրանսֆերտները միացնել «եկամուտ» կատեգորիայի հետ ն իրենց դիտել որպես գործառնություն, որոնք կրճատում են, այլ ոչ թե ֆինանսավորում են բյուջեի պակասուրդը: Միննույն ժամանակ «ստացված պաշտոնականտրանսֆերտներ» կատեգորիան բյուջեի դասակարգման մեջ ներկայացվում է առանձին բաժնով, որպեսզի հնարավոր լինի իրականացնելու տվյալների անհրաժեշտ վերախմբավորում: Պաշտոնական տրանսֆերտները դասակարգվում են ինչպես ըստ ստացմանաղբյուրների (ներքին ն արտաքին), այնպես էլ ըստ նշանակության (ընթացիկն կապիտալ): Օախսերը բոլոր անվերադարձ վճարներն են` անկախ նրանից համարվում են հատուցելի կամ անհատույց ն ինչ նպատակների համար են իրականացվում(ընթացիկ կամ կապիտալ): Պետական կառավարման մյուս մարմիններին տրամադրված տրանսֆերտայհն վճարները նեռառւյում են ծախսերի մեց ն որոյլես հնքրուրույն կատեգորիա չի առանձնացվում: Ծախսերըբաժանվում են ընթացիկ ն կապիտալ ծախսերի: Վարկավորում հանած մարում (զուտ վարկավորում) կատեգորիան ընդգրկում է տնտեսության մյուս հատվածների նկատմամբ

պետական կառավարմանմարմինների ֆինանսական պահանջների հետ կապված գործառնությունները: Պետական ֆինանսների վպիճակագրությունում «զուտ վարկավորում» կատեգորիան միացվում է «ծախսեր» կատեգորիայի հետ ն դիտվում է որպես բյուջեի պակասուրդիվրա ազդող գործոն: Եթե վարկավորումը իրականացվում է տարբեր կառուցվածքների կամ պետական կառավարման մակարդակների միջն, ապա միննույն գործառՍության եռոկուկողմեռը արտացոլվում ես համաչափորեւ, այսինքն վարկատու-միավորը ցույց է տալիս վարկավորումը, որի ծավալը որոշում է պակասուրդի չափը. իսկ փոխառու-միավորը՝ պակասուրի ֆինանսավորման նպատակով փոխառությունը: Վարկավորումը դիտվում է որպես ծախսային հոդված. որը անմիջական ազդեցություն է գործում տարբեր տարիների բյուջեների պակասուրդի հաշվարկման վրա, իսկ փոխառությունը չի ներառվում բյուջեի եկամտային մասում, այլ դիտվում է որպես բյուջեի պակասուրդիֆինանսավորմանաղբյուր: Պետական բյուջեի պակասուրդըորոշվում է եկամուտների ու ստացված պաշտոնականտրանսֆերտներիգումարի ն ծախսերի ու զուտ վարկավորմանգումարի տարբերությամբ: Պետական բյուջեի պակասուրդիֆինանսավորման ընդհանուր ծավալը հավասար է պակասուրդի մեծությանը` հակառակՕԶշանով: Ֆինանսավորմանտեսանկյունիցպակասուրդըորոշվում է, ՊակասուրդՀ (փոխառություն- պարտքիմարում)Ւ իրացվելի ֆինանսականմիջոցներիմնացորդիկրճատում: Բյուջեի պակասուրդի կուտակման արդյունքում ձնավորվում է պետական պարտքը: Պետական պարտքը տնտեսության մյուս հատվածների կամ արտաքին աշխարհի նկատմամբ պաշտոնա պես ընդունված պետական կառավարմանմարմինների պարտավորություններնեն: Պետության ֆինանսական գործունեությանարդյունքը արտահայտվում է բյուջեի մասերի` եկամուտների ն ծախսերի հարաբերություններւմ: Ներկայումս անգամ զարգացած շուկայական տնտեսության երկրների բյուջեները հանդիսանում են պակասուրդային: Ընդունված է համարել, այն որ եթե բյուջեի պակասուրդի մակարդակըչի գերազանցումտվյալ երկրի ՀՆԱ-ի 3 «2-ը, ապա ֆինանսանան վիճանը տվյալ երկրի համարվում է նոռմալ: Այս դեպքում կարնոր է նան այն, թե ինչ ձեով է ծածկվում բյուջեի պակասուրդը (գնաճային կամ ոչ գնաճային), ինչպիսին է պակասուրդի արտաքին ն ներքին ֆինաճսավորմանաղբյուրների հարաբերակցությունը:

Պետական բյուջեի վերաբերյալ վիճակագրականտվյալները վերահսկողական ֆունկցիայի դեր են կատարում: Որոնք հնարավորություն են տալիս որոշելու թե ինչպես է տնտեսավարող սուբյեկտներից ֆինանսական ռեսուոսնեորմուտքագովում աետության տրամադրությանտակ Ա արդյոք համապատասխանումեն պետությանռեսուրսներիչափերը հասարակականպահանջմունք. ների ծավալին: Պետական բյուջեի կատարման վերլուծությունը իրակառացվում է ինչպես ամբողջ եկամուտներին ծախսերի պլանի կատարման հարաբերականմեծությունների հաշվարկմանճանապարհով. այնպես էլ ըստ իրենց տեսակներին նպատակայինօգտագործման ուղղութնունների կտրվածքով: Վիճակագրականտվյալների հիման վրա հնարավոր է որոշել գործոններիազդեցության չաւիը պետական բյուջեի եկամուտների մակարդակի վրա: Այդպիսի գործոնների շարքին կարեւի է դասել հետնյալ կարնոր մակրոտնտեսականցուցանիշները. -համախառններքին արդյունքի ծավալը, ազգային եկամտիօգտագործմանծավալը, պետականբյուջեի հարկային մուտքերի ծավալը ն այլն: Ն Պետական բյուջեի հարկային մուտքերի ծավալի փոփոխության վրա ազդող գործոններիշարքին են դասվում հարկման բազայի ն դրույքաչափի փոփոխությունները: Հարկային մուտքերի ծավալի բացարձակ փոփոխությունն, ըստ մեկ հարկատեսակի, ի հաշիվ այդ երկու գործոնների կարելի է հաշվարկել հետնյալ բանաձնիօգնությամբ. »

»

»

ՃէՕ

-

ՒՕլ -ԻՕջ

-

ՃԻՕլլՇ ՃԻՕլլբ Ի

(2.1)

որտեղ՝ՃՒԼՕ- հարկային մուտքերի ծավալի բացարձակ փոփոխությունն է, ՃէլՕցն ՃԻՕլ- հարկային մուտքերի ծավալներն են բազիսային ն հաշվետու ժամանակաշրջաններում, ՃԻՕլ- - հարկային մուտքերի ծավալի բացարձակ փոփոխությունն է ի հաշիվ դրույքաչափի, ՃԻՉ յԵ հարկային մուտքերը ծակալի բացարձակ փոփոէ խությունն ի հաշիվ հարկման բազայի: Հարկային մուտքերի ծավալի բացարձակ փոփոխությունն ի հաշիվ հարկային դրույքաչափի` հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով.

2|

ՃԻՕլբ «(Շլ-ԻՇց)

Հարկային մուտքերի ծավալի բացարձակ փոփոխությունն ի ուսուտի` Է հեւում: հու հւստտառեվու Ը,Ը-ուսումս ձեո Ո

հայիՂեւ" նան

(2.2)

ԻԲ.

Հգ

ԴՅ»

Ղ-՞

Հ:ԸՂ-

լ"

-է

ՂԴ`--

ձՒԼՕւյթ (Թ. Հ

-

-Ժ-

:«ի՞"

Ը

Ի5ց)-ԼՇց

:

23)

որտեղ՝Է|Եց լ -հարկմանբազայի ծավալներն են բազիսային ն հաշվետու ժամանակաշրջաններում, ԻԸՇց - հարկային դրույքաչափի մեծությունն է` բազիսային

հաշվետու ժամանակաշրջաններում: Բյուջեում լրացուցիչ մուտքերի մասնաբաժինը որոշվում հետնյալ բանաձներով. ի ռաշրվ հարկային դրույթաչափի փոփոխության ն

5.

ՃԻՕլշ

օը

"10095

(2.4)

ի հաշիվ հարկմանբազայիծավալի փոփոխության ՃԻՕրթ

2.4. ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

`. -

ճԻՕլբ ՃԻՕ

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ

"10006

(2.5)

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄ

Պետական կառավարման մարմինների գործառնությունների վերաբերյալ խմբավորված տեղեկատվությունը, որոնք իրականացվում են դասակարգումներիօգնությամբ, հնարավորություն է տալիս կանխատեսելու թե պետական կառավարմանմարմինների սպառմանմակարդակըկարող է բավարարվել իրենց տրամադրության տակ եղած առկա ռեսուրսներով`չընդգրկելով փոխառումիջոցներ: Այս սկզբունքը գործում է պետական բյուջեի դասակարգմանհիման վրա: Դասավարգմանարդյուսքում բացահայտվում սն պետական կառավարման գործառնությունների միջն եղած նմանությունները, խմբավորվում են բազմաթիվ այլ գործառնություններ, ծրագրեր, հարաբերականորենմիատեսակ կատեգորիաներ, որոնք հնարավորություն են տալիս պարզելու այնպիսի ցուցանիշներիբնույթը, կառուցվածքը ն տնտեսական ազդեցությունը, ինչպիսիք են եկա22

մուտները, ստացվածպաշտոնականտրանսֆերտները,ծախսերը, լորում հանած մարումը, պակասուրդի ֆինանսավորումը ն վարկա պետական պարտքը: Բյուջետային դասակարգումր տարբեր մակարդակների բյուջեների եկամուտներին ծախսերիխմբավորումնէ ըստ տեսակներիե ուղությունների, որով ապահովվում է բյուջեների ցուցանիշների համադրելիությունը: Արժույթի միջազգային հիմնադրամի կողձից առաջարկված դասակարգմանհամակարգը, որը որոշում է պետական բյուջեի ցուցանիշների համակարգի կառուցվածքը,ընդգրկում է հետնյալ

բաժինները. Ա.Եկամուտներիե պաշտոնականտրանսֆերտների դասակարգումը: Բ.Ծախսերի ն վարկավորումհանած մարում դասակարգումը: Գ.Բյուջեի պակասուրդի ֆինանսավորմանգործառնությունների դասակարգումը: Դ. Պետականպարտքի դասակարգումը: Այժմ ավելի մանրամասնդիտարկենքպետական բյուջեի հիմնական դասակարգումները: (Եկամուտների

ե

պաշտոնական

տրանսֆերտնե,

ասա-

նարգզումը Է Ընդամենըեկամուտներն ստացված պաշտոնականտրանսֆերտներ (1 ՀՄԱ) վ. Ընդամենըեկամուտներ(ԱՀ Մ) Ա. Ընթացիկեկամուտներ (ՀՄ) հ/ Վարկայիեկամուտներ 1. Եկամտահարկ 2. Շահութահարկ 3. Սեփականությունիցհարկ 4. Հարկ ապրանքներիցն ծառայություններից 5. Հարկ միջազգային առնտրից 6. Այլ հարկային մուտքեր Մ Ոչ հարկային եկամուտներ 7. Եկամուտներ կապիտալ գործառնություններից Մ. Ստացվածպաշտոնականտրանսֆերտներ: Եկամուտնեոհդասանարճմաւնմեօ ստմեռհց Այռւսօ այռաւրձուսօվում են հարկերը կամ հարկային մուտքերը: Հարկը պետական ն հասարակական կարիքների բավարարման նպատակով համապարտադիր, անհատույց, անվերադարձ վճար է, որը գանձվում է ֆիզիկական ու իրավաբանականանձանցից, իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեգող կազմակեր4

պություններից նախատեսված կարգով. չափերով ն սահմանված ժամկետներում: Հարկերը դասակարգվում են ըստ հարկման օբյեկտի (բազա) բնույթի կամ ըստ գործունեության տեսակի, որի արդյունքում առաջանում է հարկայինպարտավորություն: Ընթացիկ ոչ հարկային մուտքերը խմբավորվումեն ըստ իրենց բովանդակության (եկամուտներ սեփականությունից.արտադրանքհ իրացումից հասույթ, տույժեր, տուգանքներ Ն այլն): Կապիտալ գործառնություններից եկամուտները ներառում են տարբեր տեսակիկապիտալակտիվներիիրացումից եկամուտները ե ոչ պետականաղբյուրներից կապիտալ ներդրումներում կամավոր մուտքերը: Պաշտոնական տրանսֆերտները դասակարգվում են ըստ իրենց աղբյուրների (հայրենական ն օտարերկրյա) ն ըստ իրենց ուղղվածության (ընթացիկ ծախսերի ն կապիտալ ներդրումների): Բ. Օախսեր ն վարկավորում հանաժ մարում դասակարգումը: Ծախսեր ն վարկավորում հանած մարումը դասակարգվում է ըստ երկու հիմնական հատկանիշների`նշանակության կամ գործառնուբյունների (գործառնական), որոնց կատարման հետ են կապված այդ ծախսերը, ն տնտեսական (տնտեսական) բնույթի գործառնությունների, որոնց կատարման ժամանակ իրականացվում են այդ ծախսերը: Օախսեր նե.վարկավորում

հանած

մարումն

ըստ

գործառնա-

ճան դասակարգմամբ: 1. Ընդհանուր բնույթի պետականծառայություններ 2. Պաշտպանություն Յ. Վասարակականանվտանգություն ն կարգուկանոն 4. Կրթություն 5. 6. 7. 8.

9. 10. 11. 12. 13.

Առողջապահություն

Սոցիալականապահովություն ն ապահովագրություն Բնակարանայինկոմունալ տնտեսություն Կուլտուրայի ն կրոնի ոլորտի գործունեություն ն հանգստի կազմակերպում համալիր Վառելիքաէներգետիկ Գյուղատնտեսություն,անտառայինտնտեսություն, ձկնորսություն ն ոոսորղություն Լեռնահանքային, վերամշակող արդյունաբերություն, շինարարություն Տրանսպորտ ն կապ Տնտեսական գործունեության հետ կապված այլ ծառայություններ

Վերը նշված խմբերում չներառված ծախսեր: Բյուջեի ծախսերի գործառնական դասակարգմանմեջ կարելի է առանձնացնելհետնյալ չորս կատեգորիաները. Ընդհանուր նշանակության պետական ծառայություններ: Այն ընդգրկում է ընդհանուր բյուջետային գործունեությունը, ընդհանուր կադրային քաղաքականությունը, պետական գնումներն ու խնայողությունները, արտաքին հարաբերությունները, պաշտպանությունը,հասարակական կարգուկանոնըն պետական 14.

անվտանգությունը: |. Հասարակականն սոցիալականծառայություններ: Այս կատեգորիայինեն վերաբերվում կրթությունը, առողջապահությունը, սոցիալական ապահովությունը ն ապահառվագրությունը, բնակարանային տնտեսությունը, կոմունալ ծառայությունները, հանգստի կագմակերպումը ն մշակութային գործունեութ-

յունը:

լ. Տնտեսական գործունեության հետ կապված պետական ծառայություններ: Այստեդ ընդգրկվում են տնտեսական գործունեության բարձր արդյունավետությունը ապահովվող Ն կարգավորող պետական ծախսերը: ի/. Այլ ֆունկցիաներ: Այս խմբի մեջ մտնում են տոկոսների վճարումները, պետական պարտքի երաշխիքների հետ կապված ծախսերը, ինչպես նան տրամադրվածընդհանուր բնույթի տրանսֆերտները:

Օախսեր ն վարկավորում գիտական դասակարգմամբ:

հանաճ

մարումն

ըստ

տնտեսա-

Ծախսեր ն վարկավորում հանած մարումը, համաձայն տնտեսագիտական բնութագրիչների, որոշում են գործառնություների այն տեսակները,որոնք Օգտագործվում են պետական կառավարման մարմինների կողմից իրենց գործառույթները կատարելու համար: Պետական ծախսեր` ն վարկավորում հանած մարումը դասակարգվում են տնտեսականբնույթի գործառույթներին համապատասխան`կախված նրանից թե տվյալ գործառնությունը հանդիսանում է հատուցելի կամ անհատյուց ե ինչ նպատակների համառ են նախատեսված(ոնթացհն Սամ կոտահուու)՝Սումռուսբայռ ծախսերի տնտեսագիտական դասակարգումն օգտագործվում է պետական կառավարման մարմիններիգործունեության բնույթի ն նրանց ազդեցությունն երկրի տնտեսության վրա որոշելու համար` Սկզբունքորեն տնտեսագիտական դասակարգման սխեման ունի հետեյալ տեսքը.

Ընդամենըծախսեր ն վարկավորումհանած մարում (Ւ) |.Ընդամենըծախսեր (ԷՄ) |.

Լ.

Ընթացիկ Ապրանքների ծառայությունների ձեռք վերման ծախծախսեր

2.

Յ.

Ա

սեր

Տոկոսների վճարում

Աշխատավարձ

Տրանսֆնլաննր Կապիտալծախսեր 1. Հիմնականկապիտալիձեռք բերման ծախսեր 2. Պաշարների ստեղծման նպատակով ձեռք բերված ապրանքներիծախսեր Յ. Հողի ն ոչ նյութական ակտիվների ձեռք բերման ծախսեր 4. Կապիտալտրանսֆերտներ Մ. Վարկավորումհանած մարում 1. Ներքին վարկավորում 2. Արտաքին վարկավորում: Ընթացիկ ծախսերը ընդգրկում են հատուցելի վճարները, բացառությամբ կապիտալ ակտիվներիկամ ապրանքների ն ծառայությունների վճարների,որոնք ուղղվում են կապիտալակտիվների ստեղծմանը: Կապիտալ ծախսերի տակ հասկացվում են կապիտալ ակտիվների, ռազմավարական նշանակություն ունեցող ապրանքների պաշարների, հողի, ոչ նյութականակտիվներիձեռք բերման նպատակովկատարվողվճարները: Վարկավորումհանած մարում հատվածումհաշվի են առնվում միայն այն պետական կազմակերպություններիվարկային գործունեությունները, որոնց ֆոնդերը ամբողջությամբ ձնավորվում եճ պետական միջոցների հաշվին: 4.

ի/.

Պետականբյուջեի պակասուրդի նությունների դասակարգումը:

ֆինանսավորման

գործառ-

Արժույթի միջազգային հիմնադրամը առաջարկում է բյուջեի պակասուրդի ֆինանսավորման գործառնություններիերկու դասակարգում` ըստ վարկատուի ն ըստ պարտքայինպաոտավորուքյան տեսակների: Ըստ վարկատուի տեսակի բյուջեի պակասուրդի ֆինանսավորմանգործառնություններըդասակարգվումեն. Լ.Ընդհանուր ֆինանսավորում(111) Ներքին ֆինանսավորում 1. Պետական կառավարմանհատվածի մյուս մասերից

կարգավորմանմարմիններից Դրամավարկային բանկերից Ավանդային 4. Այլ ներքին ֆինանսավորում 5. ճշգրտում յ. Արտաքինֆինանսավորում Միջազգայինկազմակերպություններից 2. Օտարերկրյա պետականկառավարմանմարմիններից Յ. Այ արտաքինփոխատվություններ: Այս դասակարգմանէությունը կայանում է նրանում, որպեսզի ցույց տրվեն ֆինանսական միջոցների ստացման աղբյուրները, որոնք անհրաժեշտեն պետականկառավարմանհատվածիպակասուրդի ծածկման համար, ինչպես նան այն միջոցներիօգտագործումը, որոնք ձնավորվել են հավելուրդիարդյունքում: Ըստ պարտքային պարտավորությունների բյուջեի պակասուրդիի ֆինանսավորման գործառնությունների դասակարգումը հնարավորությունէ տալիս ստանալու տեղեկատվություն այն եղանակների վերաբերյալ, որոնք օգտագործվում են պետականկազմակերպություններիկողմից իրենց պակասուրդի ֆինանսավորման համար: Այս դասակարգմանամփոփ սխեման ընդգրկում է հետնյալ բաժինները. |. Ընդհանուր ֆինանսավորում(1) |. Ներքին ֆինանսավորում 1. Երկարաժամկետպարտատոմսեր 2. Կարճաժամկետ պարտատոմսերն մուրհակներ Յ. Երկարաժամկետփոխառություններ 4. Կարճաժամկետփոխառություններն կանխավճարներ 5. Այլ պարտավորություններ Ա ֆինանսավորում Երկարաժամկետպարտատոմսեր Կարճաժամկետ պարտատոմսերն մուրհակներ 2. 3.

Սրտաքին շ Յ.

4.

Երկարաժամկետ փոխառություններ Կարճաժամկետփոխառություններն կանխավճարներ

Այլ պարտավորություններ: Պետականպարտքի դասակարգումը Պետանան բյուջեի պանասուրդի ֆինանսամոոման առրոյունքում առաջանում է պետական պարտքը: Պետական պարտքի վիճակագրությունը ընդգրկում է պետական կառավարման հատվածը` կենտրոնական ն տեղական մարմինները Պետական պարտքի վերաբերյալ տվյալները ցույց են տալիս պետական կառավարման ամբողջ պարտավորություններիգումարը, ինչպես նան 5.

այն թե պետական կառավարման հատվածը տնտեսության որ հատվածին է պարտք: Պետական պարտքի ամենա կարնոր դասակարգումըպարտքի դասակարգումն է րստ վառկատուի. Է.Ընդհանուրպետականպարտք (Ւէ||) |. Ներքին պարտք 1. Պետականկառավարմանհատվածի մյուս մասերին 2. Դրամավարկայինկարգավորման մարմիններին

Ավանդայինբանկերին Այլ ներքինպարտք 5. ճշգրտում յ. Արտաքինպարտք 1. Միջազգային կազմակերպություններին 2. Օտարերկրյապետականկառավարմանմարմիններին Յ. Այլ արտաքին պարտավորություններ: Ըստ պարտքային պարտավորությունների պետական պարտունի հետնյալ կազմը. |. Ընդհանուր պետական պարտք (Էչ) վ. Ներքին պարտք 1. Երկարաժամկետպարտատոմսեր 2. Կարճաժամկետ պարտատոմսերն մուրհակներ 3. Երկարաժամկետփոխառություններ 4. Կարճաժամկետփոխառություններն կանխավճարներ 5. Այլ պարտավորություններ յ. Արտաքին պարտք 3Յ.

4.

քը

Երկարաժամկետ պարտատոմսեր 2.Կարճաժամկետ պարտատոմսերն մուրհակներ 3.Երկարաժամկետփոխառություններ 4.Կարճաժամկետփոխառություններն կանխավճարներ 5.Այլ պարտավորություններ: 1.

2.5.31

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ԵՎ ՊԵՏԱԿԱՆ

ԲՅՈՒՋԵԻ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

բյուջետային դասակարգումըմինչն 2008 թվականը համապատասխանել է Առժույթի միջազգային հիմնադոամի կողմից առաջարկվող դասակարգմանը` հաշվի առնելով ՎՀ առանձնահատկությունները:2008թ.-ից ՀՀ պետականբյուջեի ցուցանիշների դասակարգումնիրականացվում է «Կառավարության ֆինանսների վիճակագրություն-2001» (ՇԲՏ-2001) ձեռնարկի դասակարգմանը համապատասխան:Համաձայն այդ դասակարգման,որը որոշում է ՎՀ

պետականբյուջեի ցուցանիշների համակարգի կառուցվածքը, ընդգրկումէ հետնյալ բաժինները. Ա.Ընդամենը պետական բյուջե եկամուտների դասակարգումը: Բ.Ընդամենըծախսերիդասակարգումը: Գ.Պետական բյուջեի պակասուրդի ֆինանսավորմանաղբյուրների դասակարգումը: Այժմ ավելի մանրամասն դիտարկենք ՀՀ պետական ոյ,.ւջեհ հիմնականդասակարգումները: Ա.Ընդաճենը պետական բյուջեի եկամուտների դասակարգումը: ՀՀ

Ընդամենը պետականբյուջեի եկամւտներ, այդթվում` 1. ձաոկային եկամուտներ, այդ թվում՝ 1.1 ավելագված արժեքի հարկ 1.2 շահութահարկ 1.3 եկամտահարկ 1.4 ակցիզայինհարկ 1.5 գույքահարկ 1.6 հողի հարկ 1.7 մաքսատուրք 1.8 հաստատագրվածվճարներ 1.9 բնականպաշարներիօգտագործմանն շրջակա միջավայրի պահպանման համար վճարներ 1.10 պարզեցված հարկ

այլ

հարկային եկամուտներ

արը

2.Պետական տուրք 3. Պարտադիր սոցիալական ապահովությանվճարներ 4.Պաշտոնական դրամաշնորհներ 5.Այլ եկամուտներ Ըստ 31 ֆինանսների նախարարության տվյալների, 2008թ. հունվար-հուլիսին ՀՀ պետական բյուջեի եկամուտները կազմել են 414029.7 մլն. դրամ:

ՀՀ

Աղյուսակ2

պետականբյուջեի եկամուտների կազմը

(ընթացիկ գներով, մլն. դրամ)

2008թ. |

Ընդամենըպետական բյուջեի եկամւտներ 1.

ոուսվար-հուլըս 414029.7

թվում` Վսոլային ենւսմոււոներ այդ թվում` ավելացվածարժեքի հարկ այդ

128648

Ր

9)

170614.2

` շահութահարկ եկամտահարկ

53392.2 28960.7

ակցիզայինհարկ

24480.4

` գույքահարկ

2.0

հողի հարկ

|.

|

9.2

մաքսատորջ...

Լ.

հաստատագրված վճարներ

194304 10615.8

բնականպաշարներիօգտագործմանն շրջա կա պահպանմանհամար վճարներ միջավայրի պարգեցվածհարկ ` այլ հարկայինեկամուտներ 2.Պետական տուրք 3. Պարտադիրսոցիալականապահովության

՝ վճարներ

5408.3

3807 1 11925.5

12105.4

4.Պաշտոնականդրամաշնորհներ

55128.5 2793.0

5.Այլ եկամուտներ

15357.0

Բ. Ընդամենըծախսերի դասակարգումը: Ընդամենը ծախսերը դասակարգվում է ըստ երկու հիմնական հատկանիշների` ըստ գործառնությունների (գործառնական), ն ըստ տնտեսական բնույթի գործառնությունների: ՀՀ պետական բյուջեի ընդամենը ծախսերն ըստ գործառնական դասակարգմանունի հետնյալ կառուցվածքը. Ընդամենը ծախսեր, այդ թվում 01 Ընդհանուրը բնույթի հանրային ծառայություններ. 02 Պաշտպանություն 03 Վասարակականկարգ, անվտանգությունն դատական | գործունեություն 04 Տնտեսական հարաբերություններ

«Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական վիճակը 2008 թվականի հունվար-հուլիսին» ՀՀ ԱՎԾ, եր .2008թ:

Շրջակա միջավայրի պաշտպանութուն շինարարություն ն կոմունալ Բնակարանային

ծառայություններ

07 Առոռղջաաահություն

Հանգիստ, մշակույթ ն կրոն

Կրթություն

Սոցիալական պաշտպանություն

Հիմնականբաժիններինչդասվող պահուստայինֆոնդեր

2008թ. հունվար-հուլիսին ՀՀ պետականբյուջեի միջոցների մլն. դրամի ծախսեր (ԾԻԳ-ի հաշվին իրականացվել են 405804.3 միջոցները ներառյալ` 426452.9 մլն. դրամ), ՀՀ

Աղյուսակ 2.2

պետականբյուջեի ծախսերիկազմն ըստ գործառնական ռասակարգմանխճբերի՞

մլն. դրամ) (ընթացիկ գներով, 2008թ. հունվար-հուլիս

Ընդամենը ծախսեր,

ա/դ

405804.3

թւ/ում`

58643.5

65474.5

Ընդհանուր բնույթի հանրային ծառայություններ Պաշտպանություն կարգ, անվտանգություն ն Վասարակական դատականգործունեությու 04 Տնտեսական հարաբերություններ |05Շրջակա միջավայրի պաշտպանութուն

30364.6 31635.6 1038.7

Բնակարանային շինարարություն

ն կոմունալ ծառայություններ Առողջապահություն 08 Հանգիստ, մշակույթ ն կրոն 09 Կրթություն 10 Սոցիալականպաշտպանություն 11 Վիմնականբաժիններինչդասվող պահուստային

`

4/599

22997.7

81522

Մ

56493.6 `

ֆոնդեր

120439.1

58048 |

պետական բյուջեի ընդամենը ծախսերն ըստ տնտեսական դասակարգմանունի հետնյալ կառուցվածքը. ՀՀ

«Հայաստանի Հանրապետությանսոցիալ տնտեսականվիճակր հունվար-հուլիսին, ՀՀԱՎԾ Եր ,2008թ

|

թվականի

Ընդամենը ծախսեր. 1.Ընթացիկ ծախսեր

1.1Աշխատավարձ Վ .2 Պարտադիր սոզիալական ապահովությանվճարներ

|

1.3Ծառայությունների ն ապրանքներիձեռք բերում 1.4Տոկոսավճարներ ներքինտոկոսավճարներ արտաքինտոկոսավճարներ 1.5Սուբսիդիաներ 1.6Դրամաշնորհներ 1.7 Սոցիալականնպաստներ ն կենսաթոշակներ 1.8Այլ ծախսեր 2 Ոչ ֆինանսական ակտիվների հետ գործառնություններ 2.1 Ոչ ֆինանսական ակտիվների գծով ծախսեր 2.2Ոչ ֆինանսական ակտիվճերիՇտարումըցմուտքեր

Լ.

ՀՀ

Աղյուսակ 2.3 պետականբյուջեի ծախսերիկազմն ըստտնտեսագիտական

դասակարգման խմբերի'

` (ընթացիկ

գներով,մլն.դրամ) 2008թ.

հունվար-հուլիս

Ընդամենը ծախսեր

405804.3

ծախսեր Աշխատավարձ

357701.8

1.Ընթացիկ

Պարտադիրսոցիալականապահովությանվճարներ Ծառայությունների ն ապրանքներիձեռք բերում

31100.2 2200 7 71755.7

Տոկոսավճարներ

5901.2

Սուբսիդիաներ Դրամաշնորհներ

13275.9

ներքին տոկոսավճարներ արտաքինտոկոսավճարներ

3984.2

1917.0 46016.7

Սոցիալականնպաստներն կենսաթոշակներ Այլ ծախսեր Ոչ ֆինանսականակտիվներիհետ

118528.5 68922.9

ործառնություններ

ոչ ֆընանսականակտիվներըգծով ծախսեր ֆինանսական ակտիվներիօտարումից մուտքեր Ոչ

լ

48102.4 55188.5 -7086.1

վիճակը2008 թվականի «ՎայաստանիՀանրապետության սոցիալ-տնտեսական հունվար-հուլիսին» ՀՀ ԱՎԾ, եր.,2008թ:

Պետական բյուջեի պակասուրդի ֆինանսավորման տեսքը. ների դասակարգումը ունի հետնյալ

աղբյուր-

Պետականբյուջեի պակասուրդի(Հ)/հավելուրդի (-չ) ֆինանսավորման աղբյուրները 1.Ներքին աղբյուրներ 1.1 փոխառումիջոցներ 1.2 ֆինանսականակտիվներ 2.Արտաքինաղբյուրներ 2.1 փոխառու միջոցներ 2.2 ֆինանսականակտիվներ

թ.

հունվար-հուլիսին 11 պետականբյուջեի հավելուրդը տճիջոցներոներառյալ

կազմել Է 82254 մլն ղոամ (ԾԻԳ-ի պակասուրդը` 12423.2 մլն. դրամ):

Աղյուսակ 2.4

ՀՀ պետականբյուջեի ֆինանսավորման պակասուրդի

աղբյուրները (ընթացիկգներով, մլն. դրամ) 2008թ.

Պակասուրդ(-/հավելուրդ (Ւ) Պետական բյուջեի պակասուրդի(Հ)/հավելուրդի (-) ֆինանսավորմանաղբյուրները Ներքին աղբյուրներ փոխառու միջոցներ ֆինանսականակտիվներ աղբյուրներ Արտաքին փոխառու միջոցներ ֆինանսականակտիվներ

հունվար-հուլիս 8225.4

-8225.4 3404.4 Է

9484.9

-6080.5 -11629.8 34235

-15053.3

«Հայաստանի Հանրապետությանսոցիալ-տնտեսականվիճակը 2008 թվականի հունվար-հուլիսին» ՀՀ ԱՎՕ, Եր .2008թ`

ԱՌԱՋԱՐԿՎՈՂ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1.««ՀՎՀ բյուջետային համակարգի մասին» ՀՀ օրենք. ՀՀ պաշտոնականտեղեկագիր, 17, Եր.,2000: 2.«Ղայաստանի 60Վանրապետության սոցիալ-տնտեսական վիճակը 2008 թվականի հունվար-հուլիսին» ՀՀ ԱՎԾ. Եր..2008: 3. Լ. Բադանյան ն ուրիշներ «Ֆինանսներ, դրամաշրջանառություն ն վարկ», Եր ,20Ս7՝

4,ՔՄՃՉՑՕոՇոտօ ոօ ՇՈՅՈՂԱՇՈՍԽՇ

ՓՍԻՅԿԲքՕՇՄՈՅՁքՇՈՑՓՇԻԿԵՇ:

8ՁԴԾՈՒԵԼ: ՓօՒտ, 1996. ՇՕԲ":/16ք.Շ ՁԵՐՈ.// հ/ԾյւՈ/ԻՁքՕՈՒԵլԱ Խ/.

5.,.ՓԱԿՁԵՇԵԼ"/ԿՏ6ԻԲԽԽՈօո

քօո. Ոքօֆ. 8.Խ. ՔՕոսօհօ8օս.-.

ՓԱԽՅԻՇԵԼ

Ա

ՇՈՂՅՈՒԱՇՌՈԱԽՁ,

1993.

|. Է. ԼՇՇոօ6.,.ՇՈՈՁՈՂԱՇոս Յ ՓԱԽՅԻՇՕՑ""3/Կ66:աժՈօտ քո. ՀՅ.-ԽՄԱԽՇՃ: Ցեյլա6մլաՅՑ ամՕ/8,1994. 8. Է. Շճռսեճ, Ռօո քո.

7.,.ՇՈՈՅՈՒՍՇՈԱԽՅՓԱԿՅԻՇՕՔ":7Կ66Էլսծ/

Խլ.. Փա

ս ՇՈՈՅՈԱՇՈՌՈԿԻՅ,

ՅԱՇԵՒ

2002.

8.ՔոՅյախսի Ք. Լ,,(ՕՇԻՕՑԵ

ՇՈՅոսՇոՍխԿս

ՓԱԽՅԻՇՕՑ".-հ/..ՓսԿՇՈոՈՁոսԻ

օքխ.1997.

Ե

ԷՕօՇ/ՈՅքՇՈՂՑՅԻԻ

ԳԼՈՒԽ 3. ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՈՂ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

3.1.ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՈՂ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐԻ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ

ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐԻ

ԱՌԱՐԿԱՆ ԵՎ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Տնտեսավարողսուբյեկտների (ձեռնարկությունների, կազմակերպությունների) ֆինանսները դրամական արտահայտությամբ ֆհնանսանան հարաբեռություններ են, որոնք կապված դրամական ֆոնդերի ձնավորման,բաշխման ն օգտագործման հետ առաջանում են ապրանքներիարտադրության,աշխատանքների կատարմանն ծառայություններիմատուցմանգործընթացում: Տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսական հարաբերուքյուններն ըստ իրենց բնույթի ն ուղղվածության բազմազան ն բազմաքանակեն, այդ իսկ պատճառով վիճակագրությունըդրանց խմբավորումէ՝ 1.Վարաբերություններ ձեռնարկությունների ներսում: Այդ հարաբերություններնամենից առաջ ծագում են, արտադրականն սպառողական նշանակության պահանջմունքներիբավարարման նպատակով, եկամուտների ձնավորման,ներտնտեսականնշանակության նպատակային ֆոնդերի ձնավորման ն օգտագործման գործընթացում: 2.Ռեզիդենտ ն ոչ ռեզիդենտ կազմակերպություններիմիջն տեղի է ունենում ֆինանսական ռեսուրսների շարժ: Այս հարաբերություններըստեղծվում են երբ ձեռնարկությունը` դիվիդենտ ն տոկոս ստանալու նպատակով, միջոցներ է ներդնում մեկ այլ ձեռնարկության բաժնետոմսերում ն պարտատոմսերում: 3.Ապահովագրական ընկերությունների հետ ֆինանսական հարաբերություններըձնավորվում են տարբեր տեսակի ապահովագրականֆոնդերի ձնավորման ն օգտագորմանժամանակ: 4.Ձեռնարկությունները ֆինանսական հարաբերություններ են ունենում նան բանկերի հետ, որը կապված է բանկային վարկի ստացման, մարման ն տոկոսների վճարման հետ. 5.Կապված բյուջետային ն արտաբյուջետային ֆոնդերի ձնավորման նս օգտագործման հետ, որոնք արտահայտվում են տարբեր մակարդակների բյուջեներում ն արտաբյուջետային ֆոնդեոում վճարումնեոի տեսքուԼ Ֆինանսական հարոեհռություրրեոհր առաջանում ձեռնարկություններին պետության միջն: Ձեռնարկությունների ֆինանսների վիճակագրության ուսումնասիրության առարկան հանդիսանում է ֆինանսադրամական հարաբերությունների քանակական բնութագրումը, հաշվի առնելով որակական առանձնահատկությունները պայմանավորված, ինչ

պես միմյանց. այնպես էլ ֆինանսաբանկային համակարգի ե պետության հանդեպ պարտավորությունների կատարման ժամանակ ֆինանսական ռեսուրսների ձնավորմամբ, բաշխմամբ ն օգտագործմամբ: Տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսների վիճակագրության հիմնական խնդիրներն են. տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսադրամական հարաբերությունների միճակի ն զարգացման ուսումնասի»

րությունը, ֆինանսականռեսուրսների ձնավորմանաղբյուրների ծավալի ն կառուցվածքիվերլուծությունը, դրամական միջոցների օգտագործման ուղղությունների որոշումը, շահույթի ն շահութաբերության մակարդակի ն դինամիկայի վերլուծությունը, ֆինանսական կայունության ն վճարունակության հնարավորությունների գնահատումը, ֆինանսավարկային պարտավորությունների կատարման գնահատումը: Տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսների վիճակագրությունում օգտագործվում են այնպիսի ցուցանիշների համակարգ, որոնք արտացոլում են տնտեսավարողսուբյեկտերի ֆինանսական դրությունը, դրամական միջոցների ձնավորման, բաշխման ն օգտագործման բնույթը, ապարտավորություններիի չափերը ն ն կառուցվածքը այլն: Ձեռնարկությունների ֆինանսական վիճակի հիմնական օրինաչափություններիվիճակագրականուսումնասիրություններիժամանակ լայնորեն օգտագործվում են խմբավորման, կառուցվածքային վերլուծության, ռեգրեսիոն ն կոռելյացիոն վերլուծության մեթոդները,դինամիկշարքերը, ինդեքսայինմեթոդըն այլն:

ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐԻ

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԻ ԵՎ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

3.2. ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՈՂ

ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ

Ցանկացած տուոետավարողսուբյեկտ, որոշակի դործունեուռյուն ծավալելու համար, պետք է իր տրամադրությանտակ ունենա ֆինանսական ն ոչ ֆինանսական ռեսուրսներ: Ֆինանսական ռեսուրսները տնտեսավարող սուբյեկտների տրամադրության տակ եղած սեփական ն փոխառու դրամական

միջոցներն են, որոնք ուղղվում են ֆինանսականպարտավորությունների ո արտադրականծախսերի կատարմանը: Նոր ստեղծվող ձեռնարկություններիհամար, անկախ իրենց ձնից, ֆինանսականռեսուրսների ձնակազմակերպա-իրավական վորման աղբյուր է հանդիսանում կանոնադրական կապիտալը, այսինքն հիմնադիրներիներդրած գումարները, այդ թվում արտասահմանյան,հինականն շրջանառու կապիտալի տեսքով: ֆինանսական ռեսուրսների ծավալը Ն կազմը անմիջականորեն կապված են տնտեսավարող սուբյեկտների զարգացման մակարդակից ն նրա գործունեության արդյունավետությունից: Ռրքան հաջող է տնտեսավարողսուբյեկտի գործունեությունը, այլ հավասարպայմաններում,այնքանբարձր է դրամականեկամուտների չափերը: Տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսական ունենում ռեսուրսների սկզբնական ձնավորումը տեղի է ձեռնարկության կազմավորման պահին` երբ ձնավորվում է կանոնադրականկապիտալը: Պայմանավորված ձեռնարկության կազմակերպա-իրավականձնից, կանոնադրական կապիտալի ձեավորման աղբյուրներ են հանդիսանում` բաժնետիրական կապիտալը, ընկերության անդամների փայավճարները,ճյուղային ֆինանսական ռեսուրսները, երկարաժամկետ վարկերը, բյուջետային միջոցները: Շուկայական տնտեսության պայմաններումգործող ձեռնարկությունների ֆինանսական ռեսուրսների ձնավորման աղբյուրներ են հանդիսանում ապրանքների իրացումից. աշխատանքների կատարումից, ծառայությունների մատուցումից ստացվող շահույթը, ամորտիզացիոն հատկացումները, արժեթղթերի վաճառքից մուտքերը, այլ թողարկողների արժեթղթերից ստացվող տոկոսները ն դիվիդենտները,կարճաժամկետ ն երկարաժամկետ վարկերն ու փոխառությունները,ապահովագրական փոխհատուցումները, ունեցվածքի վաճառքից ստացվող մուտքերը ե այլն` Տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսական ռեսուրսները գլխավորապես ձնավորվում են շահույթի ն ամորտիզացիոն հատկացումներիհաշվին: Շահույթի ստացումը յուրաքանչյուր տնտեսավարող սուբյեկտի վերջնականնպատակնէ: Շահույթը տնտեսական կատեգորհա է. ոռը դոամանան կու տակումների ձնով բնութագրում է տնտեսավարող սուբյեկտի տնտեսականգործունեությունը: Շահույթը բնութագրում է արտադրական գործընքացի վերջնական արդյունքը, որը համարվում է տնտեսավարող սուբյեկտի ֆինանսականդրության հիմնականցուցանիշը:

Տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսների վիճակագրությունում. կախված իրենց բովանդակությունից ն հաշվարկման հաջորդականությունից,տարբերում ենք շահույթի հետնյալ ցուցա-

նիշները. »

համախառն շահույթ,

արտադրանքիիրացումիցշահույթ, հաշվեկշռայինշահույթ (զուտ շահույթ մինչն հարկումը), շահույթ հարզուտ շահույթ (չբաշխված շահույթ, զուտ կումից հետո): Տնտեսավարող սուբյեկտների տնտեսական գործունեության սկզբնական ֆինանսական ցուցանիշ է հանդիսանում արտադրանքի իրացումից, աշխատանքներիկատարումից,ծառայությունների մատուցումից ստացվածհասույթը: Արտադրանքիիրացումից հասույթը իրենից ներկայացնում է հրացված արտադրանքի (մատուցված ծառայության) արժեքը` Այս ցուցանիշը, հանդիսանալով սկզբնական ելակետային ֆինանսական ցուցանիշ, ֆինանսների վիճակագրությունում չի համարվում գնահատող ցուցանիշ, այնպես ինչպես նրա մեծության վրա ազդում են արտադրության գործընթացում սպառված ապրանքների ն ծառայությունների(ինքնարժեք) արժեքը: Սակայն հասույթ ցուցանիշը հիմք է հանդիսանում տնտեսական գործունեության արդյունքները բնութագրող մյուս ֆինանսական ցուցանիշների հաշվարկման համար: Այդ իսկ պատճառով հասույթի որոշման արժանահավատության աստիճանը բնութագրում է մյուս ցուցանիշների արժանահավատությունը: Վամախառն շահույթը հաշվարկվում է որպես արտադրանքի իրացումից հասույթի ն արտադրանքի արտադրության ծախսերի (արտադրականինքնարժեք) տարբերություն: Յամախառն շահույթը, ֆինանսների վիճակագրությունում հանդիսանում է գնահատող ցուցանիշ, ն միջազգային պրակտիկայում Օգտագործվում է որպես ձեռնարկությունների ռեյտինգավորմանչափորոշիչ: »

»

»

ՀՀ

Աղյուսակ' 3.1

տնտեսությանճյուղերի համախառն շահույթը (վնասը)

|

|

(մլն. դրամ)

Համախառն շահույթ, ընդամենը, այդ | 322412. թվում Գյուղատնտեսություն, որսորդություն ն | 2249.3

լ

անտառային տնտեսություն Ձկնորսություն, ձկնաբուծություն Արդյունաբերություն

էլեկտրաէներգիայի, ջրի, գազի դրություն ն բաշխում

արտա-

|

Շինարարություն

Ֆինանսականգործունեություն Կոմունալ, սոցիալական ն անհատական | ծառայություններիմատուցում Առողջապահություն,սոցիալական ծառա- | յությունների մատուցում

Կրթություն

Անշարժ գույքի նություններ Այլ ճյուղեր

հետ

332919

2362.5

307.0 141423.3

340.4

30956.3

36816.3

6622.8

9345.2

63289.2 1238.7

62515.1

3533.1

4495.5

2355.1

2843.2

1768.6

1969.2

4816.7

5396.0

կենցաղային Առնետուր,ավտոմեքենաների, | 53444.7 ն անձնական օգարտադրատեսակների

տագործման իրերի նորոգում Տրանսպորտ ն կապ

2006|

||

134526.6

ի

55558.1

970.2

կապված գործառ-| 10407.3

15781.2

Արտադրանքիիրացումից շահույքը որոշվում է արտադրանքի իրացումից հասույթի ն արտադրանքի արտադրության,իրացման ու վարչական ծախսերի (լրիվ ինքնարժեք) տարբերությամբ, կամ համախառնշահույթից հանելով իրացման ն վարչական ծախսերը: Արտադրանքի իրացումից շահույթը կարելի է արտահայտել հետնյալ բանաձնով.

գ

Սր»ցգ-5որտեղ

թռ-- միավոր աոտադոանբի

զ

(3.1)

գինն է.

արտադրանքիքանակն է,

-

--

միավոր արտադրանքի ծախսերն (ինքնարժեք)

«Հայաստանի ֆինանսների վիճակագրությունը»

4 ԼԱՎ

ԵՐ

200/

են.

ՀՀ

Աղյուսակ 3.2 իրացումից

արտադրանքի

տնտեսության ճյուղերի շահույթը (վնասը)

Արտադրանքի իրացումից ոՐում

Լիի

ԳԷրո

սռոռ

աՅՑլ Հայ: Ն

է

ԸՇւմուտնֆ

Է

(մլն դրա

շահույթ, | 192198.5

Վ''-Հ

Գյուղատնտեսություն,որսորդություն ն| 1319.8 անտառայինտնտեսություն Ձկնորսություն, ձկնաբուծություն 206.7

Արդյունաբերություն

էլեկտրաէներգիայի,ջրի, գազի դրություն ն բաշխում

արտա-

|

Շինարարություն

Առետուր, ավտոմեքենաների, կենցա-| ն անձնաղային արտադրատեսակների կան օգտագործման իրերի նորոգում

1404.8

102065.0

80711.7

7027.4

9566.3

1991.6

3879.8

29786.7

30493.1

Տրանսպորտ ն կապ 41455.9 Ֆինանսականգործունեություն 797.2 Կոմունալ, սոցիալական ն անհատա- | 865.8 կան ծառայությունների մատուցում Առողջապահություն,սոցիալական ծա- | -746.5 ռայություններիմատուցում

Կրթություն

Անշարժ գույքի նություններ Այլ ճյուղեր.

Շահույթի

177320.4

հետ

39155.3

1185.9 -708.9

806.6

619.9

1114.0

1337.9

կապված գործառ-| 5508.3

գծով

բացարձակ

9105.4

հարաբերական փոփոխությունները գնահատելիս`օգտագործումենք վիճակագրության ընդհանուր տեսությունից հայտնի դինամիկայի վերլուծության ցուցանիշները` բացարձակ հավելաճը, աճի, հավելաճի, աճի միջին, հավելաճի միջին տեմպերը Շահույթի մակարդակիգծով այդ ցուցանիշներըհաշվարկվում են հետնյալ բանաձներով՝ Բացարձակհավելաճը. ւտ բառիսայինեռանանուՐ ն

-

լ

«Հայաստանի ֆինանսներիվիճակագրությունը», ՎՀ ԱՎԾ, ԵՐ

'ՃՈր

Հ

Հ

Լլ, -11ց

-Ծ: ք:Գ. 2

աջ

Հւ

թցգ0

-՝, 2040) (3.2)

բ) շղթայականեղանակով՝

ՀԱ.-Ա,

ձո

լ»

5` թ.4.-Ֆ

)-Շ՝ Ծ-14.-1Ֆա

ոզ

60.3)

որտեղ՝ 117բազիսային տարվա (ժամանակաշրջանի) շահույթի մակարդակնէ,

տարվա (ժամանակաշրջանի) շահույթի մակար-

1.--րդ

դակն է,

1, -Ը -1)-րդ կամ նախորդ տարվա (ժամանակաշրջանի)

շահույթի մակարդակնէ: Աճի տեմպը. ա) բազիսային եղանակով ( Ճ՛,.)՝ -

քք

ո.

րբ

10022

(3.4)

( 1(չղը)

բ) շղթայականեղանակով

ք,

ղ.

----1009/

շղԹ

(3.5)

Ո,

-Վավելաճիտեմպը ա) բազիսային եղանակով(Է 7.)՝

«յ

չձո

ո,-ո

«-----ի10094:---ի Ոլ

10092 (.-)

դ.

(

7...)

բ) շղթայական եղանակով է

Հ.

ոՈող-ո

-

Մ ւ)

ԻՃ11

10092»ՀՈՐ :

(36)

|

4|

100242» շչջ

91004

(Թ.7)

-

Աճի միջին տեմպը.

Ն

ա) բազիսային եղանակով( Բբ)

--Ք որտեղ՝ԼԼ,

-7ւ-րդ

Հո-Ա---

Բ

ո

ո

Ո

10097

34)

տարվա (ժամանակաշրջանի) շահույթի մա-

կարդակըէ, (ւ-1)տարիների (ժամանակաշրջանների)թվաքանակն է 1-ով պակաս:

(

բ) շղթայական եղանակով Բ շղջ».)՝

աարի «Սեւ Էշ

Ճո»

Բո

Լաւ

10094-ոօ

ռո ա-Շ-Ք-

ո.

10097

3.9 (3:3)

Սնհրաժեշտ է նշել. որ աճի միջին տեմպի մեծությունները բազիսային ն շղթայական եղանակներովհաշվարկելիս` ստացվում է միննույն արդյունքը: -Գավելաճի միջին տեմպը` ա) բազիսայինեղանակով (:ԷՐբ)՝

Էր, ԽՍ

(3 10)

-

բ) շղթայական եղանակով (է ր

շղթ.)՝ 7՞շղթ թ

Հ

Թղթ

-

3.11)

Այժմ ներկայացնենք,2005 --2007թթ. 1 ամբողջ տնտեսության մակարդակով,արտադրանքիիրացումիցշահույթի (վնասի) գծով, բացարձակ ն հարաբերական ցուցանիշների փոփոխուքյունները` գտագործելով դինամիկայի վերլուծության գուզանիշ-

ները`բազիսայինն շղթայականեղանակներով:

ՀՀ

Աղյուսակ 3.3 տնտեսությանճյուղերի արտադրանքիիրացումից շահույթ (վնաս) ցուցանիշի փոփոխությունը" Շղթայական| Բազիսային

Ցուցանիշներ

|

Բացարձակհավելաճ (է ՃԱ.)

49491.6

46435

Աճիտեմպ (14)

Հավելաճի տեմպ (ԷՐ)

98.7

97.4

Աճի միջին տեմպ

(2)

Հավելաճի միջին տեմպ :

(Է7) 2ւ-

|..3

Արտադրանքի իրացումից շահույթի ուսումնասիրությունը կատարվում է գործոնային վերլուծությամբ: Այս ցուցանիշի մեծության վրա իրենց ազդեցությունն են թողնում իրացված արտադրանքին ծառայությունների գները ն սակագները. միավոր արտադրանքի ինքնարժեքը ն իրացված արտադրանքիծավալը ն կառուցվածքը: Այս երեք գործոններից յուրաքանչյուրի դերը կարելի է որոշել ինդեքսայինմեթոդիօգնությամբ: Շահույթի բացարձակ հավելաճը կարելի ներկայացնել հետնյալ կերպ. ճջ

յ

Ո,

թլժլ

-`ո)-Շ.

5,046)

Ծօ4ս

0.12)

Շահույթի բացարձակ հավելաճը ի հաշիվ իրագման միջին գների ն սակագների որոշում ենք, որպես հաշվետու ժամանակաշրջանի արտադրանքի իրացումից հասույթի ն բազիսային ժամանակաշրջանի միջին գներով ն սակագներով հաշվարկված հաշվետու ժամանակաշրջանի իրացված արտադրանքի ծավալի տարբերությամբ, այսինքն.

«Հայաստանիֆինանսների վիճակագրությունը», ՎՀ

Վ3

ԱՎԾ

ԵՐ

ՃՈ, ՀՀ րլգյ-Ֆ

Ի64:

ՀՀ'լ(թլ իս յլ

3.13)

ինքնարժեքի Շահույթի բացարձակ հավելաճը արտադրանքի

փոփոխությաս արդյունքում որոշվում է, որպսս բազիսային ժամանակաշրջանիինքնարժեքով վերահաշվարկված հաշվետու ժամանակաշրջանիիրացված արտադրանքիծավալի ն հաշվետու հՈՇՈւսոժեռհ ժաարնունոչյԴոռւսԸհ ՀՀԵԹՀՏ -Հ"Հվ' աուտաղոանբի փաստացի փոփոտարբերությամբ: Այս խության վրա որոշում ենք հետնյալ կերպ. ՎԱ

գործոնի ազդեցությունը "շահույթի (ոզ

շ լ

ձո

Հօ

-Ժ ՀԳ

ՀՀլՀաՅԸՐ

(3.14)

Իրացված արտադրանքի ծավալի փոփոխության ազդեցությունը սահմանվում է բազիսային ժամանակաշրջանի շահույթի են բազիսային ժամանակաշրջանի ինքնարժեքուլ ն գներով վերահաշվարկվածփաստացիիրացված արտադրանքիշահույթի

համեմատությամբ:

ճջ

թօգց Ֆ-20գ6) (3.15) ՀԸ քցզլ -Ֆ 2օգ.)-(5 -

Շահույթի հավելաճը ի հաշիվ արտադրանքի կառուցվածքի փոփոխության,որոշվում է հետնյալ կերպ. ձղոջ՛

-

աա ոով (քոճՖ՝

Ֆ`Ո՛գլ

թցգ

(3.16)

որտեղ ՈՀք--

Այսպիսով. արտադրանքի իրացումից շահույթի գումարի շեղումը կարելի դիտել որպես վերը նշված չորս գործոնների փոփոխությանարդյունք: Տնտեսավարող սուբյեկտների հիմնական (գործառնական) ն ոչ հիմնական(ոչ գործառնական)գործունեության (ֆինանսկան ն նեողոումային գործունեություն, արդյունքները րբրութառոող ցուցանիշ է հանդիսանում հաշվեկշռայինշահույթը: Հաշվեկշռային շահույթը արտադրանքի (աշխատանքների, ծառայությունների), ոչ նյութական ակտիվների, հիմնական միջոցների ու այլ նյութական ակտիվներիարժեքների իրացումից ստացված շահույթի ն արտաիրացումային գործունեությունից

ստացված եկամուտների(հանած այդ գործառնությունների վրա կատարված ծապսերը) գումարն է, կամ տնտեսավարող սուբյեկտների հիմնական ն ոչ հիմնական գործունեությունների արդյունքներիգումարնէ: եկամուտներնընդգրկումեն. Արտաիրացումային արժեթղթերիցստացվող դիվիդենտներըն տոկոսները, վարձակալականվճարները, » »

5»

. տուգանքներըն տույժերը,

այլ ձեռնարկություններում ներդրումային գորունեությունից ստացվածեկամուտները, արտարժութայինգործառնություններիարդյունքում ստացված եկամուտները, այլ եկամուտներ, որոնք կապված չեն ապրանքների ն ծառայություններիիրացմանհետ: ծախսերինեն վերագրվում. Սոտահոացումային պատրաստիարտադրանքին արտադրականպաշարների արժեքների գնահատմումիցվնասներ, հիմական միջոցների շահագործումից ն պահպանումից վնասներ, դատականծախսեր, տնտեսական պատժամիջոցներ, արտարժութային գործառնությունների արդյունքում կրած վնասներ: Եթե տնտեսավարող սուբյեկտն իրականացնում է միայն հիմնական գործունեություն ապա հարկվող օբյեկտ է հանդիսանում արտադարնքի իրացումից շահույթը, իսկ եթե իրականացնում է ինչպես հիմնական, այնպես էլ ոչ հիմնական գործունեություն, ապա հաշվեկշռային շահույթն է հանդիսանում հարկ»

»

օբյեկտ: շահույթը հաշվեկշռային շահույթի այն մասն է, որը մնում է տնտեսավարող սուբյեկտի տրամադրության տակ հարկերը վճարելուց հետո: Մակրոտնտեսական հաշվարկներում, մասնավորապես ազգային հաշիվների համակարգում, համախառն ն շուտ շահույթի տարբերությունը ճշգրտվում է այլ կերպ. շահույթը, մինչն հիմնական սպառման հաշվանցումը կոչվում է կապիտալի համախառն, իսկ հիմնական կապիտալի հաշվանցումից հետո ման

Զուտ

զուտ:

շահույթի Օգտագործման հիմնական ուղղություննեն են կուտակման. կապիտալին հատկացումները սպառման ն սոցիալական ոլորտի հիմնադրամների կազմաԶուտ

պահուստային

վորումը, շահաբաժինների վճարումը, բարեգործական ն այլ նպատակների համար մասնահանումները: Զուտ շահույթի այն մասը. որը չի օգտագործվում տնտեսավարող սուբյեկտի կողմից. մնում է որպես կուտակված շահույթ:

3.3.ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՈՂ

ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԻ

ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐԻ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

ՇԱՀՈՒԹԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ՎԱՇՎԱՐԿՄԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսների վիճակագրությունում շահույթի ծավալի բացարձակ ցուցանիշների հետ մեկտեղ լայնորեն կիրառվում են շահութաբերություն հարաբերական ցուցանիշը, որը ընդհանուր տեսքով հնարավորություն է տալիս բնութագրելու տնտեսվարող սուբյեկտի գործունեության եկամտաբերությունը: Շահութաբերության ցուցանիշը կախված է արտադրության ծավալներից, արտադրողականությանաճից, ինքնարժեքի իջեցումից ն այլնից, այդ իսկ պատճառովանհարժեշտ է այն դիտել որպես տնտեսական արդյունավետությունը բնութագրող կարնոր ինդիկատոր: Տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսների վիճակագրությունում տարբերում ենք շահութաբերության հետնյալ հիմնական ցուցանիշները` ընդհանուր, կապիտալի ե արտադրանքի իրացումից Ընդհանուր շահութաբերության ցուցանիշը, տոկոսային արտահայտությամբ, հաշվարկվում է որպես հաշվեկշռային շահույթի ն ոչ ֆինանսական ակտիվների (հիմնական միջոցներ, ոչ նյութական ակտիվներ ն շրջանառու միջոցներ) միջին տարեկան արժեքի հարաբերություն:

.-1

Փ

1004:

որտեղ՝ Ք-- ընդհանուրշահութաբերությանմակարդակնէ, հաշվեկշռային շահույթն է, Փ -ոչ ֆինանսականակտիվների միջին տարեկանարժեքն է: Ըստ տնտեսական բովանդակության ընդհանուր շահութաբերության ցուցանիշը բնութագրում է շահույթի մեծությունն ոչ ֆինանսականակտիվներումներդրած 1 դրամիհաշվով: --

Աղյուսակ 3.4

ընդհանուր Կազմակերպությունների շահութաբերությա ըստ տնտեսությանառանձինոլորտների՝ մակարդակներն (տոկոսներով)

շահութաբերություն, ընդամենը, 12.6 |

Ընդհանուր թվում Գյուղատնտեսություն,որսորդություն ն անտառայինտնտեսություն Ձկնորսություն, ձկնաբուծություն այդ

5.2

էլեկտրաէներգիայի,ջրի, գազի արտադրություն ն բաշխում

Շինարարություն

Առետուր, ավտոմեքենաների, կենցաղային

արտադրատեսակներին անձնական օգտագործմանիրերի նորոգում Տրանսպորտն կապ Ֆինանսականգործունեություն ԿՌմունալ, սոցիւսլականն անհատական ծառայություններիմատուցում Առողջապահություն,սոցիալականծառայությունների մատուցում

Կրթություն

Անշարժ գույքի նություններ Այլ ճյուղեր

հետ

Լ

29.1

48.8

8.2

3.5

6.0

10.0

18.5

17.6

17.1 15.7

10.5 7.5

14.3

5.6

5.3

15.3

կապված գործառ-

9.8 5.9

28.2

Արդյունաբերություն

18.2

16.7

64.7

|

տարբերություն ընդհանուր շահութաբերության ցուցանիշի, է ավանսավորված կապիտալի արդյունավետությունը, արտադրանքի իրացումից շահութաբերության ցուցանիշը բնութագրում է ընթացիկ ծախսերի արդյունավետությունը ն հաշվարկվում է որպես արտադրանքի իրացումից շահույթի ն իրացված արտադրանքի լրիվ ինքնարժեքի հարաբերություն` արտահայտվածտոկոսներով: Ի

որը

բնութագրում

/՛

Ն--յ 5,

Հգ

«Հայաստանիֆինանսների վիճակագրությունը»

101012

34 ԱՎԾ

ԵՐ

(4 18)

որտեղ՝հ,

-

արտադրանքի իրացումից շահութաբերության

մա-

կարդակնէ: Կղյուսակ

իրացումից

Կազմակերպություններիարտադրանքի շահութաբերության մակարդակներնըստտնտեսության առանձին ոլորտների ` (տոլյոսներով)

15.6

13.7

13.0

14.1

42.1 115.2 4.0

47.6

Արդյունաբերություն

Շինարարություն

4.0

6.7

8.1

8.8

Արտադրանքիիրացումիցշահութաբերուբյուն, ընդամենը, այդ թվում՝ Գյուղատնտեսություն,որսորդություն ն անտառայինտնտեսություն Ձկնորսություն, ձկնաբուծություն էլեկտրաէներգիայի, ջրի, գազի արտադրու|թյուն ն բաշխում Առնտուր, ավտոճեքենաների, կենցաղային ն անձնականօգտաարտադրատեսակների ` գործման իրերի նորոգում Տրանսպորտ ն կապ Ֆինանսականգործունեություն Կոմունալ, սոցիալականն անհատականծառայությունների մատուցում Առողջապահություն, սոցիալական ծառաությունների ճՃատուցում

Կրթություն

Անշարժ գույքի նություններ

հետ

կապված գործառ-

Այլ ճյուղեր

85.4

5.3

34.4

28.8

7.7

4.8

12.7

18.9

-2.8

-2.4

25.8

18.1

8.8

6.3

32.5

31.1

Արտադրանքի իրացումից շահութաբերության մակարդակի իրացված արտադրանքի փոփոխությունը տեղի է ունենում կառուցվածքի, ինքնարժեքի ն գնի փոփոխությունների ազդեցությամբ: Արտադրանքի իրացումից շահութաբերության մակարդակի ոնդհանուր փոփոխությունըհավասար է.

«Հայաստանիֆինանսների վիճակագրությունը».ՀՀ ԱՎԾ, ԵՐ., 2007

5` (թյ «լլ -

Ճ.-հլ-Խ-

».

2 (»6 206 5 Հ040 -

Ն

Հլժլ

(3.19)

Արտադրանքի իրացումից շահութաբերության բացարձակ փոփոխությունը,ի հաշիվ յուրաքանչյուր գործոնի, հաշվարկվում է հետնյալ բանաձներով. Իրացված արտադրանքի կառուցվածքի ւիոփոխության »

ազդեցությունը.

ձու

- Հ4-2.Հ4. 5` ՀՕԺ|

»

-2ագո

.(շց)

ՀՕՉ0

Արտադրանքիինքնարժեքիփոփոխությանազդեցությունը.

ձճջ

2 2041-2.Հգլ2.204.- 2,494 ` 2լգլ ծ՝ Հ0գլ

լ

3.21)

Իրացված արտադրանքի գների փոփոխության ազդեցությունը.

Ճո

Հ `

Ֆ՝թյգ: Ֆ Հլգ. Ֆ'2.գլ

Մ

5`քօգլ 414: 3`Հգ

(3.22)

Արտադրանքի իրացումից շահութաբերության դինամիկայի ուսումնասիրության համար օգտվենք ինդեքսների հետնյալ համակարգից.

լ

2 (լ Հ.յգյ 2 (թգ 20)00 2 (թ, -Հօխլ Ֆ՝ (թո Հաս » Հյ) 5 ՀՕԳՕ ` ՀՕ 5` ՀԽ -

-

-

|

5(-«յԽ. Իշ

531-Փռյ, .

..Ֆագ

|

Ի.

ՀՍ

Ֆլ.

«ր

ՖՆ:

յ

Ֆ`:լօ,

|

|

23)

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐԻ

ԿԱՅՈՒՆՈՒԹՅԱՆ, ԳՈՐԾԱՐԱՐ ԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆ ԵՎ

ԻՐԱՑՎԵԼԻՈՒԹՅԱՆ

ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ

3.4. ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՈՂ

ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Շուկայական տնտեսության պայմաններում կարնոր նշանակություն ունի տնտեսավարող սուբյեկտների կայունության վերւուծությունը՝ Ֆինանսական կայունություն ասելով ոասկանում ենբ տնտեսավարողսուբյեկտներիհնարավորություններըժամանակին սեփական միջոցների հաշվին` փոխհատուցելու ծախսերը, հիմնական նե շրջանառու միջոցներում ներդրումներ կատարելը, ինչպե նան ժամանակին մարի իր ապարտավորությունները, այսինքն լինի վճարունակ: Տնտեսավարող սուբյեկտի ֆինանսական կայունությունից է կախված նրա փոխհարաբերությունների բնույթը գործընկերների` մատակարաների, գնորդների, ներդրողների, առնտրային բանկերի նե բաժնետերերի հետ: Տնտեսավարող սուբյեկտներիֆինանսական կայունությունը բնութագրող ցուցանիշներ են հանդիսանում` ֆինանսական անկախության, պարտավորությունների ե սեփական կապիտալի հարաբերակցության, ինքնավարության. ընթացիկ ակտիվների` գործող կապիտալով ապահովվածության,պաշարների`գործող կապիտա-

լով ապահովվածության,սեփականկապիտալիմաներայնությանն գույքի իրականարժեքի գործակիցները: Ֆինանսական կայունության գործակիցներն են. 1 Ֆինանսական անկախությանգործակից: Այն ցույց է տալիս, թե տնտեսավարող սուբյեկտի ընդհանուր միջոցների որ մասն է ձնավորվել սեփականկապիտալիհաշվին: Այսինքն,այն սեփական կապիտալի տեսակարար կշիռն է տնտեսվարող սուբյեկտի ընդհանուրկապիտալում: Ա`

`

.ՍեՓականկապիտալ `աշվեկշռի հանրագումար

(3-24)

Այս ցուցանիշի ցանկալի փոքրագույն մակարդակը կազմում Է է տալիս, որ Այս ցուցանիշի ցածր մակարդակը ցույց սուբյենտղ իո գոողծունեուբյունը մեծապես տճոտեսավմարողՂ ֆինանսավորում է փոխառու կապիտալի հաշվին: Սակայն գործակցի համեմատաբար ցածր ընդունելի է նան. այս մակարդակը, եթե այն ուղեկցվում է միջոցների բավականաչափ բարձր շրջանառելիությամբ: 0,5:

2.Պարտավորությունների ն սեւլիական կապիտալի հարաբերակցության գործակից: Այս գործակիցը իր նշանակությամբմոտ է նախորդ գործակցին ն ցույց է տալիս, թե սեփական կապիտալի հաշվով որքան պարտավորություններ ունի տնտեսավարող սուբյեկտը: Գա `

..

Պարտավորություններ ՍեՓականկապիտալ

(1

7`

գ.-Ժ

)

Այս ցուցաճիշի ցանկալի փոքրագույն մակարդակըկազմում է

1:

3. Ինքնավարությանգործակից: Այս ցուցանիշը ցույց է տալիս, թե տնտեսավարողսուբյեկտների միջոցներիոր մասն է ձենավորվել երկարաժամկետներգրավվածաղբյուրներիհաշվին: գ-Ի

ՍեՓական կապիտալՀՈչ ընթացիկ պարտավորություններ (3.26) Հաշվեկշռիհանրագումար '

Այս գործակիցը ավելի մեղմ է, քան ֆինանսական անկախության գործակիցը, դրա իջեցումը դիտվում է որպես բացասական երնույթ, քանի որ տնտեսավարող սուբյեկտը իր միջոցները ֆինանսավորում է կարճաժամկետ ներգրավված աղբյուրների հաշվին: 4.Ընթացիկ ակտիվների` գործող կապիտալով ապահովէ տալիս. թե վածության գործակից: Այս գործակիցը ցույց տնտեսավարող սուբյեկտի ընթացիկ ակտիվների որ մասն է ձնավորվել սեփական կապիտալի ն ոչ ընթացիկ ապարտա-

վորություններիհաշվին:

Կ`

է 0.1:

Գործողկապիտալ

Ընթացիկակտիվներ

(3.27)

Այս ցուցանիշի նորմատիվայինփոքրագույն արժեքը կազմում

Գործող կապիտալը ցույց է տալիս, թե ընթացիկ ակտիվների է ապահովված սեփական կապիտալով ն ոչ ընթացիկ որ պարտավորություններով, կամ, երկարաժամկետ ներգրավված միջոցների որ մասն է ուղղված ընթացիկ ակտիվների ֆինանսավորմանը ն որոշվում է հետնյալ կերպ. մասն

Տ|

Գկ- Ընթացիկ ակտիվներ Ընթացիկ պարտավորություններ կամ սեփական կապիտալ փ Ոչ ընջացիկ պարտավորություններ Ոչ ընթացիկակտիվներ: 5. Պաշարների` գործող կապիտալով ապահովվածության գործակից: Այս գործակիցը ցույց է տալիս, թե տնտեսավարող է ձնավորվել| սեփական սուբյեկտի պաշարների որ մասն կապիտալի ն ոչ ընթացիկպարտավորություններիհաշվին: -

-

Գործողկապիտալ

գղա---Վ-----Լ Պ

Պաշարներ

3.28 )

Այս ցուցանիշի նորմատիվային փոքրագույն արժեքը կազմում է 0.5: Այս ցուցանիշի իմաստը կայանում է նրանում, որ պաշարները, որոնք տնտեսավարող սուբյեկտների ընթացիկ ակտիվներիառավել ոչ իրացվելի մասն երն, պետք ՒԷգոնե կիսով չափ ապահովվածլինեն գործող կապիտալով: 6.Սեփական կապիտալի մաններայնության գործակից: Այն ցույց է տալիս թե տնտեսավարողսուբյեկտի սեփական կապիտալի հաշվին ձնավորված միջոցների որ մասն է գտնվում շարժունակ վիճակում: Մ

Գործող կապիտալ ՍեՓականկապիտալ

`

(8229)

Այս ցուցանիշի նորմատիվային փոքրագույն արժեքը կազմում է 0.5: 7. Գույքի իրական արժեքի գործակից: Այս գործակիցը է տալիս թե տնտեսավարող սուբյեկտի ընդհանուր ցույց միջոցներում որքան մաս են կազմում արտադրությանմիջոցները: Այն որոշվում է տնտեսավարող սուբյեկտի արտադրության միջոցների (հիմնական միջոցներ, պաշարներ) ն հաշվեկշռի հանրագումարիհարաբերությամբ: Գ՛՛

Լ

Ռեալ ակտիվներ Վաշվեկշռիհանրագումար

(3:30)

Այս ցուցանիշի ընդունելիփոքրագույնարժեքը կազմում է 0.5: Այն բնութագրում է տնտեսավարող սուբյեկտի արտադրական կարողությունը` արտադրության միջոցներով ապահովվածության աստիճանը:

Տնտեսավարող սուբյեկտի վճարունակությունը կանխատեսելու համար որոշվում են իրացվելիությանգործակիցները: Իրացվելիությունը բնութագրում է տնտեսավարող սուբյեկտների ունակությունն իրենց տրամադրությանտակ գտնվող ակտիվները դրամականմիջոցներիփոխարկելուն դրանցով սահմանված ժամկետներում ծածկելու (մարելու) իր պարտքային պարտւսվորությունները: Տնտեսավարող սուբյեկտների բոլոր անտիվները, պայմանավորված իրացվելիության աստիճանից(այսինք, թե ինչ արագությամբ են այդ ակտիվներըփոխակերպվումդրամականմիջոցների) բաժանվում են արագ, միջին, դանդաղ ն դժվար իրացվելի

ակտիվների: Տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսների վիճակագրությունում օգտագործվում են հրացվելիության հետնյալ ցուցանիշները` ընթացիկ, արագ, բացարձակ ցուցանիշները: Իրացվելիության այս ցուցանիշները ցույց են տալիս տնտեսավարող սուբյեկտներիընթացիկպարտավորություններիընթացիկակտիվներով ապահովվածությանաստիճանը: 1.Ընթացիկ իրացվելիության գործակից: Այն ցույց է տալիս տնտեսավարող սուբյեկտների ընթացիկ պարտավորությունների ընթացիկակտիվներովապահովվածությանաստիճանը ն որոշվում է ընթացիկ ակտիվների Աե ընթացիկ պարտավորությունների հարաբերությամբ: ԳՐԻ-

Ընթացիկ ակտիվներ Ընթացիկպարտավորություններ

(3.31)

Այս ցուցանիշի սահմանային նվազագույն արժեքը2 է: 2.Արագ իրացվելիության գործակից: Այն ցույց է տալիս ընթացիկպարտավորություններիառավել իրացվելի ակտիվներով ապահովվածությանաստիճանըն որոշվում է առավել իրացվելի ակտիվների (դրամական միջոցներ, դրանց համարժեքներ, ընթացիկ ֆինանսական ներդրումներ, կարճաժամկետ դեբիտորական պարտքեր) ն ընթացիկպարտավորություններիհարաբերությամբ: ԳԱԻ-

Կրագ իրացվելի ըռքացիվ ակտիվներ Ընթացիկպարտավորություններ

(3 32)

Այս ցուցանիշի սահմանայինփոքրագույն արժեքը 1 է է 3.Բացարձակ իրացվելիության գործակից: Այն ցույց տալիս ընթացիկ պարտավորությունների դրամական միջոցներով

ապահովվածության աստիճանը Ա որոշվում է դրամական միջոցների ու դրանց համարժեքներին ընթացիկպարտավորությունների հարաբերությամբ: գ ԲԻ

`

Դրամական միջոցներՀդրամականմիջոցների համարժեքներ333

Ընթացիկպարտավորություններ

թվերի Այս գործակցի ցանկալի արժեքը ընկած է 9.2-0.5 սահմաններում: Գործակցի չափից դուրս բարձր մակարդակը նույնպես ցանկալի չէ, քանի որ այն վկայում է դրամական միջոցների անգործության մասին:

Շուկայական հարաբերությունների պայմաններումտնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսականվիճակի գնահատումը ամբողջական չի կարող լինել առանց գործարար ակտիվությանցուցանիշների վերլուծության: Տնտեսավարող սուբյեկտների գործարար ակտիվության վերլուծությունը թույլ է տալիս գնահատել, թե որքանով է տնտեսավարող սուբյեկտը արդյունավետ օծգտագործում իր միջոցները: Գործարարակտիվության ցուցանիշներից են հանդիսանում շրջանառելիությանգործակիցները: Շրջանառելիության ցուցանիշները բնութագրում են, թե տնտեսավարողսուբյեկտի այս կամ այն ակտիվները քանի անգամ են շրջանառվել տարվա կամ վերլուծվող ժամանակաշրջանի ընթացքում: Շրջանառելիությունը բնութագրող ցուցանիշներն են. 1.Ակտիվների շրջանառելիության գործակից: Այն բնութագրում է տնտեսավարող սուբյեկտի բոլոր միջոցների շրջապտույտի արագությունը` անկախ դրանց ձեավորման աղբյուրից: ԳԱԵ-

Իրացումիցհասույթ Ակտիվներիմիջին տարեկանարժեք

(3.34)

2.Սեփական կապիտալի շրջանառելիության գործակից: Այն բնութագրում է կազմակերպության սեփական կապիտալի շրջապտույտիարագությունը: ԿԲ`

Լ

Իրացումից հասույթ ՍեՓականկապիտալիմիջին տարեկանարժեք

(3.35)

մեծ Այս գործակցի չափից դուրս արժեքը, ակտիվների համեմատ, շրջանառելիության գործակցի վկայում է ֆինանսական անկախության գործակցի փոքրացման ն ֆինանսական կայունուբան անկման մասին: Սեփական կապիտալի շրջանառե-

փության գործակցի գործոնային վերլուծության համար օգտվում են հետնյալ բանաձնից՝ -

-

որտեղ՝Գ.

լ

Դ

ԸԳԱՇ "գ.

ՎԱաՇ

ԴՐ.

(2.ՍԾյ

սեփականկապիտալիշրջանառելիությանգործակիցն

է,

Գս-- ակտիվներիշրջանառելիությանգործակիցնէ, Գյ- ֆինանսականանկախությանգործակիցն է, )

է: կապիտալիբազմապատկիչն

--

3.Արտադրության միջոցների շրջանառելիության գործակից: ան բնութագրում է իրական ակտիվները շրջապտույտի արագությունը: Իրացումից հասույթ (337 ԳԱՄՇԱրտադրությանմիջոցներիմիջինտարեկանարժեք -.

՝՝

՛

4.Վիմնական միջոցների շրջանառելիության կամ ֆոնդահատույցի գործակից: Այն բնութագրում է հիմնական միջոցների շրջանառելիությանարագությունը: Իրացումից հասույթ

ԳոՄՇՀիմնական միջոցներիմիջին տարեկան արժեք Ն

(3 38)

Այստեղ որպես հայտարար կարող էր վերցվել նան ընդհանուր ընթացիկակտիվներիմիջին տարեկան արժեքը: 5.Ընթացիկ ակտիվների շրջանառելրուքյան գործակից: Այն բնութագրում է ընթացիկ ակտիվների շրջապտույտի արագությունը: ոչ

ԳբսԵ-

Իրացումից հասույք ՐՈԲառհիհ։հւոխվրերհ ճիռին չուոհիուն որդեր -`

6.Ընթացիկ ակտիվների շրջապտույտի օրերով հաշվարկվում է հետնյալ կերպ.

(3.39)

տնողությունը

Գոկլ«---ԸնՇ`

գըկՇ

3.40 (3:40)

Գործող կապհտալհ շոջանառելհությանգռոծանհց: Գ ւ--

Իրացումից հասույթ Գործող կապիտալիմիջին տարեկանարժեք

(341)

կերպ են հաշվարվում նան դեբիտորական,կրեդիտորական պարտքերի ն պաշարների շրջանառելիության գործակիցները: Նման

ԱՌԱՋԱՐԿՎՈՂ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

«Վայաստանիֆինանսների վիճակագրությունը»,

ԱՎՕ,

ԵՐ., 2007:

2. Լ. Բադանյան ն ուրիշներ «Ֆինանսներ, դրամաշրջանառություն ն վարկ», Եր.,2007: 3. Ա. Բայադյան «Ձեռնարկությունների ֆինանսական դրության գնահատումը»,Եր., 2002: 4.խսոոռ Լ6րդճք Փօի ոճք ,,ԵՕԻՕՄԱԿՑՇԵՅՑ ՇՈՅՁոսՇոսաք": ՓՇՄ օքեոսս, 1995. քօշ. |. Բ. ՛6ՇոօՓԿՒՁԻՇՕՑ":ՄԿՓ6ԽսԽ"/ՈՕօտ

5...ՇՈՂՅՈՂԱՇՈՂԱԽՅ

«Յ.-ԽԽՍԽԵՇԵ:ԹԵւԼԱՅԱՍՅՁՏՑ

այօ/Ձ,

1994.

/ԿՏՅոսմՈօղ

6.,.ՇՈՈՁՈՈԱՇՈՒԱԵՁ

(ՓԱԽՅԻՇՕՑ":

քօՔ8.-ի/.. ՓԱՒՁՅԻՇԵԼս ՇՈՈՅՈԱՇՈՍԻՁ,

1986.

/Կ6ծԽաժ

7... ՇՈՈՅՈՂԱՇՈԱԲՃՓԱԽԻՅԻՇՕՔ"՛

խ/.. ՓԱՒՅԻՇԵԼՍ ՇՈՂՅՈԱՇՌԱԽՅ,

Ոօո քո.

ՔքոեՅ-Խ..

9.,.ՓԱԽՁԵՇՕ806ՇՕՇՈՂՕ6ԻԱՑ

ՊսՇ, 1997

Խ.

Լ

8.ՒԼ

ՒՅՅ-

ՇՅոսԵՅ-

2002.

8.,.ՇՈՈՅՈՈԿՇՈս«Ձ ՓսԽՅոօօտոքօտոքստոստ

հս«/Ոօո քճո. Յ.Ճ.

քճո.

ոօքրօտոս": ՝/Կ66-

ՓԱՒՁԻԵՇԵԼս ՇՈՅոսՇոսեշ, ԽԼ /Ճ. ոքօոոթաստողմն"'

2002.

Խ..

է«ՔՔԱԻԱԻ-

ԳԼՈՒԽ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԻճԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

4.ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ

4.1.ՓՈՂԻ

ԵՎ ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ

ԱՌԱՐԿԱՆ

ԵՎ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Շուկայական տնտեսության պայմաններում դրամական հոսքեր, ն փողի քանակությունը տնտեսական համակարգում ունեն ակտիվ դերակատարում նյութական արտադրության համեմատ ն հանդիսանում են տնտեսականբոլոր գործընթացների կարնորագույնկարգավորիչ: Փողը ծագել է այն ժամանակ, երբ մարդիկ ստիպված են եղել փոխանակել իրենց աշխատանքի արդյունքները: Իսկ մարդիկ ստիպված էին դա անել աշխատանքի հասարակականբաժանման դեպքում: Վերջինս արտադրությանայնպիսի կազմակերպում է. երբ աշխատողը մասնագիտանում է որոշակի տեսակի արդյունքի արտադրությանբնագավառում: Այդ պատճառով էլ, իր պահանջմունքները բավարարելու համար նա պետք է մտնի փոխանակային հարաբերություններիմեջ այլ մասնագիտացվածարտադրողների հետ:

Այն ինչ տնտեսագիտությանտեսության մեջ կոչվում է «փոխանակություն» առօրյա կյանքում «առնտուր» է: Սկզբում առետուրը գոյություն է ունեցել որպես «ապրանքափոխանակություն» (բարտեր), այսինքն, որպես ուղղակի ապրանքափոխանակություն` վաճառողը փոխանակումէ իր ապրանքըիրեն անհրաժեշտ մեկ այլ ապրանքով: Ապրանքափոխանակությունըանչափ անհարման ձն էր:

Նախ ն առաջ, փոխանակություն իրականացնող կողմերը պետք է գտնեին միմյանց: Պատկերացրեք,որ դուք ունեք կոշիկ, իսկ ձեզ անհրաժեշտ է անձրնանոց, իսկ նա ով ունի անձրնանոց, փնտրում է ձեռնոց: Դրա համար հարկ կլինի կոշիկները փոխանակել ձեռնոցի հետ, այնուհետն ձեռնոցները անձրնանոցի հետ ն սա ամեննին էլ ապրանքափոխանակությանգործարքի ամենաերկարճանապարհչէ: Երկրորդ, փոխանակվող արդյունքները պետք է լինեն որոշել եք կենդանի կովը հավասարարժեք: Եվ եթե դուք փոխանակել ձեզ համար անհրաժեշտ բազմաթիվ մանրուքների հետ, ապա

սա

մտածելու տեղիք է տալիս:

Երրորդ, ապրանքափոխանակության ժամանակ վաճառողը պետք է անմիջապես դառնա գնորդ քանի որ վաճառքի գործողությունը Ա գնման գործողությունը այս դեպքում տեղի են ունենում միաժամանակ` վաճառքը վերածվում է գնման:

Բոլոր դժվարությունները հաղթահարվեցի երբ երնան եկավ ապրանքների ն ծառայությունների վճարման համար համընդհանուրճանաչում ստացածնշանները: Սկզբում փողհ դեր էին կատարում ոսկին ն արծաթը, այսօր` թղթադրամները ն մետաղադրամները:Սկզբունքորեն,փող կարող է լինել ցանկացած իր, որը վաճառողների կողմից կարող է ընդունվել որպես ապրանքների ն ծառայությունների դիմաց վճարման միջոց: Եվ ներկայացվող պահանջշնեռըայն բեռեցին այնուհւանդեձ,տփտոռին ոսկու, իսկ այնուհետն՝ թղթադոամներին մետաղադրամների: Տնտեսագիտության տեսությունում, ըստ էության, «փողի» միասնական սահմանում գոյություն չունի, իսկ գործնականում նման սահմանում տալը բավականին դժվար է: Այնուամենայնիվ, փողի էությունը երնան է գալիս նրա կատարածֆունկցիաներում: Ներկայումս կարելի է առանձնացնել փողի հետնյալ չորս հիմնական ֆունկցիաները. վճարման միջոց-փողը որպես ապրանքների, ծառայությունների, ֆինանսական ն ոչ ֆինանսական ակտիվների ձեռք բերմանմիջոց, արժեքի պահպանման կամ հարստության կուտակման միջոց-փողը որպես հարստության ն խնայողությունների կուտակմանմիջոց, հաշվառման կամ արժեչափի միավոր-որպես ապրանքների, ծառայությունների, ֆինանսականն ոչ ֆինանսական ակտիվներիարժեքների գնահատմանկամ գների որոշման չափանիշ, փողը հնարավորություն է տալիս համեմատել դրանց արժեքները, ինչպես նան ֆինանսական հաշիվներում արտացոլել ե համեմատել տարբեր բնույթ ունեցող ֆինանսական ն ոչ ֆինանսական ակտիվները, ժամանակի տարբեր պահերին կատարված վճարումների չափանիշ-ֆինանսական պայմանագրերիներկա ն ապագա արժեքների գնահատմանն համեմատման միջոց: Միաժամանակ, զարգանում էին դրամաշրջանառությանտեսությունը, ինչպես նան, որպես կարնոր մակրոտնտեսական ինդիկատոր, տնտեսության մեջ փողի քանակության չափման մեթոդաբանությունները: ՏՇտեւսությունը,որը զգում Է նարշխիկփողի շրջանա,.ւքյան դժվարությունները փողի փոխարեն աստիճանաբար շրջանառության մեջ ներմուծում է չեկեր, մուրհակներ, պարտքային փողը

»

պարտավորություններ, որոնք առաջնակարգ տեղ են գրավում փոխանակման նե տնտեսական գործառնությունների մեջ Ներ կայումս փողը կորցրել է ոչ միայն իր ոսկով ապահովվածությունն, ՏՍ

առաջացել են բազմաթիվ իրացվելի ակտիվներ. որոնք կատարել փողի ֆունկցիներից գոնե մեկը: Այդ ակտիվների էությունն կայանում է նրանում. որ տնտեսական գործարքներ` կատարվում են առանց փողի ֆիզիկական այլ

նան

կարող

են

փոխանցմամբ: Դրամաշրջանառությունըիրենից ներկայացնում է ապրանքառք ու վաճառքի, ծառայությունների ն տարբեր վճարումների 0Օերի հրականացմանժամանակ կանխհկ ե անկանխիկ դրամի շոջանառությունը: Զարգացած տնտեսություններում շրջանառության մեջ գտնվող փողի ամբողջ զանգվածը իր մեջ ընդգրկում է երկու տարր` կանխիկ նեանկանխիկւիողեր: Վետնաբարտարբերում ենք կանխիկն անկանխիկդրամաշրջանառություններ: Կանխիկ դրամաշրջանառությունը՝ կանխիկ փողի շարժն է շրջանառության ոլորտում ն վճարման ու շրջանառության միջոցների ֆունկցիաների կատարումն է: Կանխիկ փողը օգտագործվում է ապրանքների Ա ծառայությունների շրջապտույտի, աշխատավարձի, կրթաթոշակի,կենսաթոշակի,նպաստի,ապահովագրական հատուցումների ն այլնի վճարման համար: Կանխիկ փողի շրջապտույտիծավալը որոշվում է կանխիկդրամականզանգվածի շարժով, որոշակի ժամանակահատվածում,, ֆիզիկական ն իրավաբանականանձանց միջն: կաշվարկներըիրականացվումեն փողի տարբեր տեսակներով`թղթադրամներ,մետաղադրամներն այնպիսիֆինանսականգործիքներ ինչպիսիք են վեքսելը, չեկերը, վարկայինքարտերը: Անկանխիկ դրամաշրջանառությունը առանց կանխիկ փողի մասնակցության արժեքների շարժն է: Անկանխիկ շրջապտույտի չափերը պայմանավորվածեն շրջանառությունում ապրանքների ծավալով, ստատիկ ն դինամիկ վիճակներում գնաճի մակարդակով, տնտեսավարողսուբյեկտների միջն բաշխման ն վերաբաշխման հարաբերությունների որակով, որոնք իրականցվում են ֆինանսական համակարգի միջոցով: Կախված տնտեսական բովանդակությունից տարբերում ենք անկանխիկ շրջանառության երկու տեսակ` ապրանքային գործառույթների ն ֆինանսական Անկանխիկդրամականհոսքերի վիճակապարտավորությունների: գրական վերլուծության գործընթացում` իրականացվում է դրանց բաշխմանն վեռաբաշխմանարդյունավետությանգնահատում: Դրամաշրջանառության հայեցակարգը հենվում է տնտեսաԳիտության տեսության վրա: Այդ իսկ պատճառով դրամաշրջանառության դերի նշանակությունը տնտեսական գործընթացների գործում, էականորեն տարբերվում է պլանային ն շուկայական տնտեսություններում:Եթե պլանայինտնտեսությունում դրաձճական

միջոցների շարժը համեմատած նյութական հոսքերի հետ ուներ երկրորդական նշանակություն, ապա շուկայական տնտեսուքյունում հակառակը` դրամական հոսքերը խաղում են առաջնային դեր, իսկ ապրանքայինհոսքերը՝ երկրորդական դեր: Պլանային տնտեսությունում կառավարումը իրականացվում էր բացառապեսբնական համամասնություններիկարգավորման ճանապարհով: Դրամական հոսքերը հանդիսանում էին որպես հայելային արտացոլում ապրանքնեռի ն ծառայությունների ֆիզիկական ծավալների արժեքային չափիչների համար: Չէր կարող լինել փողի ավելցուկ կամպակասուրդ,ն հետնաբար գնաճ: Շուկայականտնտեսությանպայմաններումդրամական հոսքերը ձեռք են բերում ինքնուրույն նշանակություն: Փողի շուկայի առկայության ժամանակ հատկապես, փողի առաջարկը ն պահանջարկը,որոշիչ ազդեցություն են թողնում կառուցվածքային միավորների կողմից` առք ու վաճառքի, ռեսուրսների բաշխման, կապիտալ ներդրումների օգտագործման վերաբերյալ կայացվող որոշումների վրա: Փողի ավեցուկը կամ նրանց պակասուրդը բերում է առաջարկի ն պահանջարկի փոփոխությանը, գների ն տոկոսադրույքներիտատանմանը:' Դրամաշրջանառության ժամանակակից տեսության հիմքը հանդիսանում է փողի զարգացած քանակային տեսությունը` մշակված նոբելյան մրցանակակիր,մաթեմատիկ Իրվին Ֆիշերի կողմից:Այն ճշգրտում է դեռնս 2«Մ| դարում ծագած փողի դասական քանակային տեսությունը: Համաձայն այս տեսության, ապրանքները սպասարկող փողի քանակության ն ապրանքների հոսքերի մեծության միջն կախվածությունը, նույնն է. ինչ փակ խողովակի մեջ եղած ջրի ն ջրի հոսքի միջն Որոշ ժամանակ հետո, ջրի շարժի հետ կապված, հոսքը` պաշարից կարող է լինել ավելի շատ: Ջրի հոսքի մեծության ն պաշարի մեծության կապը որոշվում է ջրի շարժի արագությամբ: Տնտեսական համակարգում փողի դերը համահունչ է խողովակում ջրի պաշարի դերին: Դրամական նշանները մշտապես շրջանառվում են` կատարելով շրջանառության ֆունկցիա, որոնց օգնությամբ տեղի է ունենում ապրանքների ն ծառայությունների հոսքերի շարժ: Սակայն փողի հոսքի կամ տարեկան դրամականշրջապտույտի ընդհանուր մեծությունն ամելի շատ Է համանկաոգվումողհ Զանանհությունիը,այուսես ինչպես յուրաքանչյուր դրամական միավոր` որոշակի ժամակահատված հետո, կարող է օգտագործվել (ծախսվել) մի քանի անգամ: Տնտեսական համակարգում փողը չի մնում անշարժ, այդ իսկ պատճառովդրամական շրջապտույտի մեծությունը կախված է .

6|

համակարգում փողի քանակությունից ն դրանց շրջանառության արագությունից: Պատկերացում կազմելու համար փողի հոսքի ն պաշարի Ճասին, բերենը աշխու յոճի մճաոմաբռորձորուոի եուսոհրյալ հետնյալ օրինակը: Ենթադրենք, որ աշխատուժի աշխատանքիվարձատրության գորոծատուհ ծախսերը ամսական կազմում են 100 պայմանական դրամական միավոր, այն փողի հոսքն է. Նթն աշխատավարձը վճարվում է ամիսը մեկ անգամ, ապա գործատուն պետք է ունենա 100 պայմանականդրամական միավոր, այսինքն հոսքը հավասար է դրամական պաշարին: Եթե աշխատավարձըվճարվում է ամիսը երկու անգամ` հավասար չափերով, ապա յուրաքանչյուր անգամ անհրաժեշտ է որպեսզի գործատուն ունենա այդ գումարի կեսը, այսինքն 50 պայմանականդրամական միավոր: Փողի պաշարը, որը անհրաժեշտ է աշխատավարձիֆոնդի վճարումն աղպլահովելու փոքրանում է վճարվածաշխատավարձիգումարին համամասնորեն: Տնտեսագիտությանտեսությունը հանդիսանումէ դրամաշրջանառության պետականկարգավորման հհմքը, որը իրականացվում է երկրի դրամական համակարգի օրենսդրության ամրագրման ն դրամավարկային քաղաքականության մեխանիզմների իրականացմանճանապարհով: Յուրաքանչյուր երկիր ունի իր դրամական համակարգը, որի շրջանակներումէլ իրականացվում է դրամաշրջանառությունը: Դրամական համակարգը երկրի դրամական շրջապտույտի կազմակերպման ձե է, որբ ձեավորվել է պատմականորեն ն ամրագրվածէ ազգային օրենսդրությամբ: Դրամական համակարգի տարրերն են` դրամական միավորը, կանխիկ փողի էմիսիայի տեսակները ն կարգը. պետության կողմից սահմանված «գների մասշտաբը» (հիմնական թղթադրամայինմիավորի «ոսկու պարունակությունը») ՀՀում դրամական համակարգի իրավական հիմքերը ամրագրվածեն «ՀՀ կենտրոնականբանկի մասին» օրենքում, իսկ կազմակերպումըիրականացվումէ գործող դրամաշրջանառության օրենսդրությանն ն ՀՎ դրամավարկային քաղաքաոիմնականուղղություններին համապատասխան: կառության Այս փաստաթղթերիմշակումը դրված է դրամավարկային կարգավորմանմարմնիվրա` ՀՀ-ում այն Կենտրոնականբանկն է: Գործադիրմարմնի գործունեությունը,որը հնարավորություն է տալիս կարգավորելու շրջանառության մեջ փողի քանակությունը, ձնավորում է պետության դրամավարկային քաղաքականությունը

համար,

բանկայոն՝

(երբեմն այն անվանում են մոնետար կամ դրամական): Մի շարք զարգացած արդյունաբերականերկրներում, անցած դարի 70ական թվականներիցսկսած, սահմանվեցին շրջանառության մեշ ոուանախարն ճանգմածի հաւյեւաճի կառոգավորմաննաատակնայհն կողմնորոշիչներ: ԱՄՆ-ում 1975թ-ից սկսած Ֆեդերալ ռեզերվային համակարգըպարբերաբարհաշվետու է լինում կոնգրեսի առաջ` շրջանառության մեջ դրամականզանգվածիկրճատմանկամ աճի տեմպի պլանավորմանմասին, ինչպես նաս կանոնավոր կերպով հարպարակումէ նպատակային կողմնորոշիչները ն դրամական զանգվածի հավելաճի տեմպերը: ՀՀ-ում դրամաշրջանառությաան հիմնական պարամետրերը ամրագրվում են 3Հ ԿԲ-ի կողմից մշակվող ամենամյա պետական միասնական դրամավարկայինքաղաքականության հիմնական ուղղություններում:ՀՀ ԿԲ, մշակելով հաջորդ տարվա դրամավարկային քաղաքականությունը,ելնում է նրանից. որ նրա հիմնական ուղությունները պետք է սերտորն համաձայնեցված լինեն ՀՀ կառավարությանտնտեսականքաղաքականության հետ: Դրամավարկային քաղաքականությունըկարելի է դիտարկել երկու ասպեկտով: Լայն իմաստով դրամավարկային քաղաքականության գործառնություններից են համարվում դրամական ռեֆորմը, կանխիկ փողի էմիսիան կամ կառավարության պարտքային պարտավորություններիթողարկում: Ավելի նեղ իմաստով դրամավարկայհն քաղաքականությունըընդգրկում է դրամաշրջանառության վրա ազդեցության անուդղակի միջոցառումները:Այս դեպքում Օգտագործվում են երեք հիմնական գործիքներ` հաշվարկային դրույքի փոփոխությունը, առնտրային բանկերի գործունեության տնտեսական նորմատիվների ն պարտադիր պահուստների նորմայի փոփոխությունները վերաֆինանսավորմանծավալները: Դոամական ռեֆորմը իրենից ներկայացնում է դրամական համակարգի ամբողջական կամ մասնակի վերափոխում, որը անցկացվում է դրամաշրջանառության ամրապնդման ե կարգավորման նպատակով: Դրամականռեֆորմի ացկացման նպատակները ն մեթոդները պայմանավորված են ձծվավորված տնտեսական իրավիճակից. ՍՍՀՄ ում 10605. դոամանան ռեֆոոճ անշնաշվեծ այն Ժամարան երբ երկրում չկար գնաճ ն կար բավականին տնտեսական կայունություն: Կառավարությունը կարճ ժամանակահատվածում 10:1 համամասնությամբ հին թղթադրամները փոխարինեց նորե-

րով: Այս գործընթացը հանգեցրեց նրան, որ խանութներում բոլոր 10 անգամ նվազեցին. Ռեֆորմի գները նախորդ գների համեմատ

կարնորությունը նրանում էր, որ հարված հասցվեց «ստվերային» տցտեսություն վարողներին, քանի որ նրանք չհասցրեցին իրենց կուտակած հին նմուշի թղթադրամներըփոխարինել նորով: Լրիվ անցկացված այլ նպատակներ էր հետապնդում 1998թ. ՌԴ-ում դրամական ռեֆորմը: 1000 անգամ դրամական նշանների դենոմինացիան ն հին թղթադրամներիփոխարինումընորերով կատարվեց աստիճանաբար:Ամբողջ տարվա ընթացքում հին ն նոր նմուշի բղթադռամներն ու մետաղադրամները համարվել են ինչպես վճարման, այնպես էլ խնայողությանմիջոցներ: Բնակչությանմոտ մնացած հին նմուշի թղթադրամներըառանց սահմանափակման 1999-2002թթ. ընթացքում փոխարինվեցիննորերով: Այս ռեֆորմի նպատակը հաշվարկների գործընթացներում պարզություն մտցնելն էր: Նոր արժույթի ներմուծման նպատակով 343-ն Գերագույն Խորհուրդը ստեղծեծ հանձնաժողով,որին լիազորություն տրվեց իրականացնելու դրամի ներմուծում: 1993թ. նոյեմբերի 22-ին ՀՀ ընդունեց նոր արժույթ` հայկականդրամը, ընդ որում, սկզբնապես 200 ռուբլին հավասարվեց 1 դրամի, ինչպես նան դոլարի հետ դրամը ֆիկսվեց 1:14.5 հարաբերակցությամբ: Անհատներըկարող էին մինչն 50 հազ. ռուբլի փոխանակելհայկական դրամի: Նոր արժույթի մուտքը տնեց չորս օր, ն միայն մանրռուբլային թղթադրամներնէին շրջանառվում մինչն 1994թ. մարտի մեկը: Այս քայլը, փաստորեն, պարտադրվածքայլ էր,քանի որ 1993թ. սկսվեց «հին» ռուբլիների ներհոսք Հայաստան: «Հին» ռուբլիների ներհոսքը պայմանավորված էր ՌԴ-ն ԿԲ-ի այն որոշման հետ, որ ՌԴ-ում միակ թույլատրելի վճարամիջոցը 1993թ. թողարկված են: Արձագանքելովայդ որոշմանը` «հին» ռուբլու թղթադրամներն գոտու երկրների մեծ մասը անցավնոր` ազգայինարժույթի: «Հին» ռուբլիներիներհոսքը ՀՀ, որը «հին» ռուբլու շրջանառությանմիակ երկիրն էր, բարձրացրեց գնաճի ամսական մակարդակը ն 1993թ.հոկտեմբերինայն կազմեց մինչն 4092, իսկ ճույն թվականի 50046: Այդ իսկ պատճառով ՀՀ նոյեմբերին` մինչե շուրջ հրատապորեններմուծեցնոր արժույթ: Մոնետար քաղաքականության ցանկացած խնդրի լուծման համար ամենից. առաջ անհրաժեշտ է հստակ պատկերացում ունենա դրամաշրջանառության ն դրամական համակարգի վիճակի մասին, որն էլ անհնար է առանց իրենց պարամետրերի ճիշտ ն ժամանակին հաշվելու: Դրամաշրջանառությանվիճակագրության սոցիալ-տնտեսական էությունն արտացոլում է ֆիզիկական ն իրավաբանական

անձանց արտադրական արտահարաբերությունները` նյութական դրության ն շրջանառությանգործընթացներում: Դրամաշրջանառության ոլորտի վիճակագրական ուսումնասիրություն,

կապված է դրամական հոսքերի

գործառնական.

տնտեսականն իրականբովանդակությանվերլուծության հետ: Դրամաշրջանառությանե փողի վիճակագրության օբյեկտը է դրամականհամակարգի հանդիսանում տարրերը` պաշտոնական դրամական միավորը, կանխիկ փողի էմիսիայի տեսակները ն

ն կարգավորճան կարգը, դրամաշրջանառության կազմակերպումը

մեթոդները

նե փողի վիճակագրության նպատակը Դրամաշրջանառության դրամավարկայինկարգավորմանմարմիններին,դրամավարկային քաղաքականության մշակման ն իրականացման նպատակով. դրամական համակարգի վիճակի վերաբերյալ արժանահավատ տեղեկատվությանապահովումն է: ն փողի վիճակագրության առարկան Դրամաշրջանառության դրամաշրջանառությանոլորտում զանգվածային երնույթների ն գործընթացների քանակական կողմն է, այսինքն կանխիկ ն անկանխիկ ձեով` մոնետարայինգործառույթների մասին տվյալների դիտարկում, ամփոփում ն խմբավորում, ինչպես նան տնտեսությունում փողի քանակության ն իրական տնտեսական գործընթացների հետ դրամական շրջապտույտի փոխադարձ կապերի վերլուծություն: Դրամաշրջանառությանվիճակագրության հիմնական խնդիր-

ներն են հանդիսանում. դրամական զանգվածի չափերի, կառուցվածքի ն դինամիկայի ուսումնասիրությունը, կանխիկ ն անկանխիկէմիսիայի պարամետրերիորոշումը, դրամաշրջանառության ե տնտեսական զարգացման մակարդակի ու գնաճի փոխադարձ կապերի քանակային պարամետրերիբացահայտումը, փողի գնողունակության ն դրամաշրջանառությանպարամետրերիկանխատեսում: »

4.2.ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ

ՉԱՄԱԿԱԲԳԸ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԻ

Դրամաշրջանառությաանվիճակագրության ցուցանիշները ընդգրկելով փոխկա-

կազմում են հիերարխիկ համակարգ` պակցված երեք բլոկներ.

ՌՈՏ

մակրոտնտեսական ցուցանիշների բլոկ. որը բնութագրում փողի ն դրամական շրջապտույտի կապը տնտեսության իրական հատվածի հետ ն իրենց փոփոխությանդինամիէ

ԹրՆԱՌՈՒՆՆ

Հլա

ՈՒՆՈ

«Կ զության

ԴՈՒՌ

յա

աաա

Սուր

Է

ւ

որն

Լ''"4/'

իրացվելի ակտիվներիտեսակներըբնութագրող ցուցանիշների բլոկ. որոնք ժամանակակից տնտեսության պայմաննեռում որւյես լիոդ (փողի տեկարող են Շգտուաագորձվեւ սակների բլոկ), դրամական զանգվածի ցուցանիշների բլոկ (դրամական ագրեգատներիբլոկ): Այս բլոկներից յուրաքանչյուրն իր մեջ ներառում է ցուցանիշների համախումբ: Առանձին բլոկների միջն եղած փոխադարձ կապը հնարավորություն է տալիս համակարգը ամբողջությամբ օգտագործել առանձին ցուցանիշների հաշվարկձերի ճշգրտմած, ընչպես սան տնտեսությանմասշտաբովիրանա նացնելու դրամականկարգավորում: բլոկը ընդգրկում է այնպիսիցուցանիշներ, Մակրոտնտեսական որոնք հնարավորություն են տալիս գնահատելու փողի ն դրամաշրջանառության փոխադարձ կապը տնտեսության իրական հատվածի հետ, դրամականզանգվածի իրական մակարդակըն դինամիկան, ինչպես նան ազգային տնտեսության մակարդակի համեմատությունը մյուս երկրների տնտեսություններիմակարդակների հետ: Այդ ցուցանիշներնեն. անվանականդրամականզանգվածը, դրամականշրջապտույտը, փողի շրջապտույտի արագությունը, իրական դրամական զանգվածը, անվանականն իրական զանգվածներիինդեքսները, շրջապտույտի արագության ինդեքսը, տնտեսությանմոնետարիզացիայիմակարդակը, փողի գնողունակությունը: Փողը տեսակների բլոկը հնարավորություն է տալիս դասակարգելու իրացվելի ակտիվների ամբողջհամակցությունը,որոնք կախված իրացվելիությանաստիճանից`օգտագործվում են որպես լող: Անդցուցանիշներնեն. շրջապտույտումգտնվող կանխիկփողը (կանխիկ դրամական զանգված), բանկայինհամակարգից դուրս կանխիկփողը, բանկերի դրամարկղերումգտնվող կանխիկփողը. անկանխիկդրամականզանգվածը, տալու»

գ--

»

» »

» »

» » »

դրամականբազմարկիչը. դրամականբազան, արժեթղթերըդրամականշրջապտույտում,

Է.

ՀԿ, .-

...Շ...

Լ....ԲՐ

չ|լսալոյայլրա

ասա

ւթ ո:

/ո՞ գղալդ/աՎՎԳՀՎյբը»

«Իո»

Վոոռլլ,

ԻՐ

ԵռւսուվԻ, իչ

ԻԿացՎալ|

Ի

:ուրւռր,|

ՀԿՎաղ"ՎԼ

Դոամականզանգվածի ցուցանիշները բնութագրում են դրամանկան զանգվածի հւսշվարկման ոսրորեր մուռեցումները ն ներառում

են.

1.Դրամականագրեգատներիավանդականհամակարգը. դրամականագրեգատհ/0, դրամականագրեգատ8/1, դրամականագրեգատ8/2: 2.կՎամաձայն արժույթի միջազգային հիմնադրամի մեթոդաբանության դրամականզանգվածիագրեգատներիհամակարգը. «փող», «կվազի փող» կամ «նեղ փող», «լայն փող»: »

»

»

»

».

ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ՄԱԿՐՈՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԸ

4.2.1.

Փողը տնտեսությունում ապահուլվում է ապրանքների ն ծառայությունների շրջանառությունը` իրականացնելով տարբեր տեսակի վճարումներ, փոխառու կապիտալի շարժ: Եթե այդ գործառնություններըսահմանափակենք տարեկան կտրվածքով, ապա համաձայն քանակային տեսության տարեկան դրամական հավասար կլինի համախառն ներքին արդյունքի շրջապտույտը մեծությանը: Ընդհանուր տեսքով տնտեսությունում փողի քանակության ե արտադրանքի արտադրության ծավալների միջն կախվածությունը կարող է արտահայտվել այսպես կոչված «փոխանակությանհավասարմամբ». 7/1

որտեղ

-

փոդի շրջանառության արագությունն է,

--

անվանականփողի զանգվածն է, համախառն ներքին արդյունքն է, ՄՄ դրամական շջապտույտն է: Համախառն ներքին արդյունթի մեծությունը որոշում պահանջարկը, իսկ փողի շրջապտույտի մեծությունը հ

41)

ուլ

-

դոՈ

-

առացարկը`

է

փողի փողի

Փոխանակության հավասարումը հնարավորությունէ ընձեռում ստանալու կարնոր մակրոտնտեսականցուցանիշների համակարգ, որը բնութագրում է տնտեսության ֆինանսական ն իրական հատվածների միջն եղած փոխադարձ կապերը ն փոխկախվա-

ծությունները: ԱնվանականդրամականզանգվածԱԼ)Ա̀նվանականդրամական զանգվածըշրջանառությունումփողի վիճակագրական քանակությունն է, կամ իրացվելի տեսքով` ակտիվներիպաշարներննն. «Փող» կատեգորիահասկացությունը, որպես վիճակագրական ցուցանիշ, բխում է փողի առաջարկի տեսությունից: Փողի առաջարկը իրացվելի տեսքով` ֆինանսականակտիվների առաջարկն է: Փողը ֆինանսական ակտիվների տեսակներից մեկն է: Փողի քանակությունն որոշվում է բնակչությանպահանջարկով` ունենալ իր ակտիվներն իրացվելի տեսքով, ոչ թե այլ տեսակներով՝ անշարժ զույք, երկարաւոն օգտագործման ապրանքներ, արտադրականսարքավորումներն այլն: Սպառողականվարքագիծը մշտապես փուիոխվում է, այդ իսկ պատճառով դրամական զանգվածը կարող է հաշվարկվել միայն ժամանակիորոշակի պահի դրությամբ, այսինքն այն հանդիսանում է պահայինցուցանիշ ն բնութագրումէ որոշակի պահի դրությամբ, որպես կանոն ժամանակաշրջանի սկզբի դրությամբ (ամիս, եռամսյակ, տարի), տնտեսական համակարգում գտնվող փողի քանակությունը: Փողի շրջապտույտի արագություն (Մ): Փողի շրջապտույտի արագությունը, գործառնություններիժամանակ, փողի տեսակների շարժի արդյունավետությունն է, որպես շրջանառության ն վճարման միջոց: Ելնելով փոխանակման հավասարությունից դրամական շրջապտույտիարագությունը հավասարէ`

Խ/

(4.2)

(նիմ): Դրամական շրջապտույտը որոշակի ժամանակաշրջանիընթացքում դրամական գործառնութԴրամական շրջապտույտ

յունների ամբողջությունն է, կամ դրամականզանգվածի հոսքն է: Դրամական շրջապտույտը միջակայքային ցուցանիշ է: Հաշվարկելով փողի քանակությունն`անհրաժեշտէ հստակ առանձնացնել երկու ցուցանիշ` փողը, որպես պաշար, ն փողը, որպես հոսք, այսինքն շրջապտույտը ժամանակաշրջանիընթացքում:

Հաշվի առնելով, այն որ ՀՆԱ-ի մեծությունը կարելի ներկայացնել որպես արտադրությանիրական ծավալների գների մակարդակ, փոխանակության հավասարումըունի հետնյալ տեսքը

տեղ`

Հ

(4.3)

ՔՕ

գճերը ճակարդակնէ, Օ-արտադրության իրական ծավալն Ք-

է

(արտադրված

արտադրանքիքանակ): Փոխանակության հավասարմանայս տեսքն ավելի ճշգրիտ է բնութագրում դրամական հոսքերի ն արտադրության իրական ծավալների ու գների միջն եղած փոխադարձ կապը: Դասական քանակայինտեսությունըհնարավորությունէ տալիս ենթադրել,որ փողի շրջանառությանարագության ու արտադրության իրական մակարդակներըկախված չեն տնտեսությունում փողի քանակությունից, այնպես ինչպես նրանց բնորոշ է ձգտելու որոշակի բնական մակարդակի կախված միայն արտադրության զարգացման տեխնոլոգիայից ն ժաճանակաշրջանիտվյալ հատվածում հասարակությանմեջ վճարումներիկատարմանմեխանիզմից:Ընդ որում տնտեսության մեջ փողի քանակության փոփոխությունը բերում է գների համամասնական ավելացմանըն, հակառակը, գների աճը պահանջում է դրամական զանգվածի մեծացում: Քանի որ, ենքադրությունները շրջանառության արագության ն արտադրության իրական մակարդակներիանփոփոխությանվերաբերյալ թույլատրելի են միայն կարճաժամկետժամանակահատվածիընթացքում, ապա դրամական զանգվածի ն գների մակարդակի միջե եղած սերտ փոխկախվածությունըհատկապես կտրուկ է արտահայտվում դրամական զանգվածի կտրուկ տատանումների ժամանակ` ժամանակաշրջանի փոքր միջակայքերում: Այժմ ներկայացնենք փոխանակությանհավասարումը հետնյալ կերպ. (4.4)

)-

Բոս

Իա

աա

ոռնա

սյ ւանավյաս

`

(84

2722:

ասվածն

Է ռ1

սոս

Ո

ե

ԴիՈԱՈԱՈԹ

րավաս:

Լ

ՄՈՌՒՂՆՂՆՈՒՆ

դրասավաս

զանգվածի ցուցանիշն արտացոլում է արտադրության իրական մակարդակի ապահովմանհամար փողի անհրաժեշտ քանակությունը ե երկարատն ժամանակահատվածիընթացքում իրական արտադրության կախվածությունը դրամական զանգվածի մեծուքյունից: ։Երկարատե ժամանակահատվածի ընթացքում արտա ՇՕՍ

դրված արտադրանքիքանակի աճը հնարավոր չէ առանց իրական դրամական զանգվածի համարժեք ավելացման: Անվանականն իրական դրամականզանգվածներիհասկացություններիէությունն ու 1908թ. մսրոկառւնոձ տարբեռուոյուննեոո նառհլի է Զու. լուս ռուսական ռուբլու դենումինացիայիօրինակով, այսինքն տեղի ունեցավ ռուբլու խոշորացում 1000 անգամ, ընդ որում միաժամանակ նվագեցվեցին նան գների մասշտաբներր` 1000 անգամ: Անվանականդրամական զանգվածի համար այն նշանավում էր փոքրացում1000 անգամ. թօ

մ -

(4.5)

Ընդ որում իրական դրամական զանգվածի մեծությունը չի փոփոխվի,այնպեսինչպես այս կռամապատասխանըարտադրանքի ֆիզիկական ծավալի նախկինմեծությանը. 7111000

Չ--5լց00

(4.6)

Փոխանակության հավասարությունը տեսական հիմք է հանդիսանում այնպիսիցուցանիշների հաշվարկմանհամար ինչպիսիք են` ազգային միավոր արժույթի գնողունակությունը ն տնտեսուքյան մոնետարիզացիայի մակարդակը,որոնք օգտագործվում են առանձին երկրների դրամաշրջանառությանվիճակի միջազգային համադրումների համար: Փողի գնողունակություն: Ազգային միավոր արժույթի գնողունակությունը, ելնելով փոխանակությանհավասարումից, որոշվում է

այսպես՝

զ

ար

(4.7)

Այս ցուցանիշը բնութագրում է այն ապրանքներիքանակուքյունը, որոնք գնվում են 1 միավոր դրամական զանգվածով,կամ Լլ ազգային արժույթի իրական գնողունակությունը: Այս ցուցանիշի տնտեսական նշանակությունը նույնպես կարելի է ներկայացնել ռուսական ռուբլու դենոմինացիայի օրինակով: Դրամական միավորի դենոմինացիան, միաժամանակ նվազեցնելով դրամական զանգվածըն գները, մեծացնում է ռուբլու գնողունակությունը.

յ000 Ք

«1

օ1000

48)

մ

Տնտեսության մոնետարիզացիայիմակարդակ: Տնտեսության մոնետարիզացիայիմակարդակը 1 դրամական միավոր ՀՆԱ-ին որ

ՍՐոո

ԸՀՎՀՈղ

ոուոնանտաՈ դրաԱՌայամ

ասշսյոն

Շանռմածհ զՃԱԳվաժր

ՍԱշար:Հ

/

ՑԵլլ

Է: Ո 1.

Այս

համասառ ՈՍ

անմր1.

է

(4.9)

Այս ցուցանիշը հանդիսանում է կարնոր ինդիկատոր դրամական ոլորտի վիճակը բնութագրելու համար, այնպես ինչպես նրա մակարդակըկարելի է գնահատել միջազգային համադրումների հիման վրա: Նրա դինամիկան բավականին կայուն է, իսկ զարգացած երկրների մոնետարիզացիայի մակարդակը` անցումային երկրների համար կարող է ծառայել որպես կողմնորոշիչ: Զարգացած շուկայական տնտեսության երկրներում մոնետարիզացիայիմակարդակըներկայումսկազմում է 60-8092. է դրամական Փոխանակության հավասարումից հետնում զանգվածի կարնոր նշանակությունը, որպես տնտեսության կարգավորման միջոց: Շրջանառությունում գտնվող փողի քանակուքյան, գների մակարդակի ն իրական ՀՆԱ-ի չափերի կապը հիմք է հանդիսանում մոնետարիստական մոտեցմանը: Այս բանաձնի պարամետրերնեն հանդիսանում` դրամականզանգվածը ն գները, որոնց մեծության վրա կարելի է ներգործել անմիջական ազդեցություն, ինչպես նաս իրական արտադրության ծավալը ն շրջապտույտի արագությունը, որոնք համեմատաբար ավելի կայուն են` հատկապես կարճաժամկետ հատվածում: Համաձայն փողի քանակային տեսության, եթե պահանջարկըապահովվածչէ բավականաչափփողի քանակով, ապա արտադրության իրական ծավալների չափերը, ն հետնապես զբաղվածության մակարդակը կկրճատվի: Մյուս կողմից, տնտեսության մեջ փողի նշանների չափից ավելի քանակությունը կբերի գնաճի, այսինքն փողը կարժեզրկվի: Մակրոտնտեսական համամասնությունների վերլուծության համար կարնոր նշանակություն ունի փոխանակությանհավասարման ցուցանիշների վերլուծությունը: Այդ ցուցանիշներն են` փողի շրջանառությանարագության, անվանական ն իրական դրամական զանգվածների. գների, փողի գնողունակության, իրական ն անվանական ՀՆԱ-ի փոփոխությունների ինդեքսները: Դրամաշրջա7|

նառության մակրոտնտեսական ցուցանիշների դինամիկայի վերլուծությունը կարելի է իրականացնել` փոխանակության հավասարումը ներկայացնելովինդեքսայինտեսքով. հ. Էյ -1բ ոուտեո`

|.

չլ

որտեղ

հորոհ

-

Է,

Փողը

-

յոռւՈւյռուռուսԸն

շրջանառու

աուսռուռյււր

թյան

(4.10)

էյ

արազուբ)յ

ԻՈոԵՒռՆՈ

Աս ՈՍՌԿբԿ

Կ

Է Ս

անվանականդրամականզանգվածիինդեքսնէ,

1ջ-

ՀՆԱ

դեֆլյատոր-ինդեքսնէ,

ք,-

ՀՆԱ

ֆիզիկական ծավալի ինդեքսն է:

Այս ցուցանիշների դինամիկան էականորենտարբեր է: Փողի շրջանառությանարագության (/հ,) ն արտադրվածարտադրանքի

քանակության մ.) փոփոխությունները,կարճաժամկետ ժամանա-

կահատվածումկայուն զարգացմանպայմաններում,բավականին կայուն են, այնպես ինչպես դրանք կապված են արտադրության խորը տեխնոլոգիականտեղաշարժերի ն հաշվարկների մեխանիզմների հետ: Անվանական դրամական զանգվածի ն գների փոփոխություններըհակառակը` ենթարկվում են կտրուկ տատանումների, Ա կարճաժամկետ շրջանում դրամական զանգվածի ինդեքսը հավասարէ գների ինդեքսին: Թ-

/1ՕՀ1ն/Մ

մ

(4.11)

Հ1-դեպքում:

Իրական դրամական զանգվածի ինդեքսը հավասար է արտադրությանֆիզիկական ծավալի ինդեքսին. լ

1, -Ռ/

Հ

)-

(4.12) Ք

դեպքում:

ՓՈՂԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ՎԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

4.2.2.

Տնտեսագիտության տեսությունը «փող» կատեգորիան սահէ նրա ֆունկցիաների միջոցով: Փողը բոլոր տեսակի

մանում

ֆինանսական ակտիվներնեն, որոնք կարող են օգտագործվել որպես ապրանքներին ծառայությունների վճարման, արժեչափի ն արժեքներիպահպանմանմիջոց: Սակայն ժամանակակիցտնտեսության պայմաններումտարբեր տեսակի ակտիվներն այս կամ այն չափով կատարում են այս ֆունկցիաներից առնվազն մեկը: Որպես փող օգտագործվող, իրացվելի ակտիվների ամբողջ համակցությունը, ըստ իրացվելիության աստիճանի կարելի է դասակարգել հետնյալ կեոպ.

կանխիկփող, որպես բացարձակ իրացվելի ակտիվ, անկանխիկփող (ավանդներ), արժեթղթեր, համաշխարհայինփող (համաշխարհայինիրացվելի ակտիվ): Փողի մասին ավելի ընդհանրականպատկերացում է տալիս երկոի տարածքում կանխիկ սիողո նանխին փոռըբ Տմալ շրջանառության մեջ թողարկվում է թղթադրամի Անմետաղադրամի տեսքով: Շրջանառությունում թողարկված բանկային թղթադրամների ն մետաղադրամներիծավալը կազմում է տնտեսության մեջ կանխիկ փողը: ՀՀ-ում պաշտոնականդրամական միավոր է հանդիսանումհայկական դրամը, որը կազմված է 100 լումայից: ՀՀ-ում արտարժույթ ն այլ դրամականփոխարինիչներթողարկելը չի թույլատրվում: (Թղթադրամներին մետաղադրամներիկեղծումը ն անօրինական պատրաստումը քրեորեն պատժելի է: Որպեսզի խուսափենք կանխիկ փողի քանակության գնաճային ավելացումից, էմիսիոն բանկը պետք է տիրապետի կանխիկ փողի համապատասխանծավալների պահպանմանհնարավորությանը. Թղթադրամներըե մետաղադրամներըհանդիսանում են ՀՀ ԿԲ-ի պարտավորությունները ե ապահովվում են նրա բոլոր ակտիվներով: (Թղթադրամներին մետաղադրամներիօրինակները հաստատվում են տվյալ երկրի կենտրոնական բանկի կողմից համաձայնեցնելովօրենսդիրմարմնի հետ: Կանխիկ փողի էմիսիան իրենից ներկայացնում է շրջանառությունում փողի թողարկում, որի ժամանակ մեծանում է նրա զանգվածը: Կանխիկ փողի զանգվածի կարգավորումը պետության ձեռքում հանդիսանումէ կարեոր տնտեսական լծակ: ապրանքների մատակարարԼան իի փոդի շրջապատույող ման, ծառայություններիմատուցման ն տարբեր տեսակի վճարումների կատարմանգործընթացներումկանխիկփողի շարժն էԶարգացաց տնտեսության երկրներում կանխիկ փողի պահանջարկը հիմնականում կապված է աշխատավարձի, կենսաթոշկների, կրթաթոշակների, նպաստների ն բնակչության մյուս տրանսֆերտ» »

»

»

ներհ վճարման ե ընթացիկ ծախսերի կատարման հետ. Ընդ որում Կանխիկ կանխիկ փողը մշտապես կատարում Է շրջապտույտ. փողը շրջանառություն է մտում էմիսիոն բանկի դրամարկղից: Աղյուսակ 4.1 մուտքի ն ելքի Բանկային համակարգի կանխիկ տարբերությունը (4.0. դոա)'

դրամի

Ժամանակա-| հատվածները

|

| եռ.

| կիսամյակ

ամիս

տարի

25396

| | |

141237

12121.1 |-6551.2 4749.5

| | |

| լ

125312 -9816.1 46922

|

8695.5

14009

26676

|

49741

27656

71566

Անկանխիկ փողի զանգված Տնտեսական կապերի ն բանկային համակարգերիզարգացման հետ միասին աստիճանաբար փոքրացավ. որպես շրջանառության միջոց, կանխիկ փողի դերը: Բանկային գործի ն վարկավորման տարբեր տեսակների զաոգացումը` հանգեցրեց նրան, որ վճարման կանխիկ ձնը դարձավ հազվադեպ, իսկ անկանխիկ վճարման ձնը` ավելի տարածված. որոնք էլ հնարավորություն են տալիս արագացնելու կանխիկփողի շրջապտույտը: ժամանակակից աշխարհում բոլոր հաշվարկներիիրականացման հիմնականձնը հանդիսանումէ անկանխիկ հաշվարկները: Մնկանխիկդրամականշրջապտույտը դրամականշրջապտույտի մաս է, որի ժամանակ փողի շարժը տեղի է ունենում վճարողի հաշվից ստացողի հաշվին` գումարի փոխանցման տեսքով, կամ էլ փոխադարձ պահանջների ճանապարհով,այսինքն առանց կանխիկ փողի մասնակցությամբ: Այդ հաշվարկները կատարվում են բանկայինն վարկային կազմակերպություններիմիջոցով: Անկանխիկն կանխիկ դրամական շրջանառության միջն գոյություն ունի սերտ ն փոխադարձկապ` փողը մշտապեսանցում է կատարում մի ձնից մյուսին. այդ իսկ պատճառով դրանք մեկը մյուսից անբաժանելի են Ա ձնավորում են երկրի միասնական դրամական շրջապտույտը: Բանկային համակարգի տնտեսական հնարավորություններըհանգեցնում են նրան, որ կանխիկ փողը կարող է օգտագործվել վարկային փողի ստեղծման համար: Այս հայտնագործությունը սկզբունքորեն փոխեց դրամական էմոսիայի '

Գ

ԿԲ-ի էլեկտրոնայինկայք, ԿոՐԽ.ՇԵՅ.

Յոր

հասկացությունը ն տնտեսությունում փողի քանակության հաշվարկը: Բանկային ավանդները հանդիսանում են փողի տեսակներ, տիոտահւտումեն փողի հհճրանան հւուոայնպեւ հոչւեւ դուն կությանը` շրջանառության միջոցին: Բանկային ավանդների օգնությամբ կարելի է վճարել ապրանքների ն ծառայությունների համար: Հետնաբար. տնտեսությանմեջ գտնվող փողի քանակությունը կախված է բանկային ավանդների մեծությունից կամ էլ ավանդային չեկերի էմիսիայից ե որոշվում է ոչ թե պետական կարգավորմանմարմիններիկողմից, այլ բանկային համակարգի ն դրա զարգացման պայմաններից: Առաջին անգամ այս փաստը տեսականորեն ձնակերպվել է Ջոն Մ. Քենսի կողմից` 1930 թվականին(«Տրակտատ փողի մասին»): ժամանակակից տնտեսագիտության տեսությունը բանկայինավանդներինդասում է փողի առանձնահատուկտեսակի շարքին: Որպեսզի հասկանանքինչպես են բանկերը ստեղծում փողերը բերենք հետնյալ պայմանականօրինակը: Ենթադրենք, պայմանական Ա երկրի ձեռնարկատերնունի 10000 միավոր դրամի կանխիկ փող, որոնք ժամանակավորապեսազատ են: Նա որոշում է դրանք ներդնել «Բանկ 1» առնտրային բանկում, որտեղ բացված է իր հաշվարկայինհաշիվը: Այս գործառնությունը«Բանկ 1»-ի հաշվեկշռում կարտացոլվի հետնյալ կերպ. «Բանկ 1»-ի հաշվեկշիռ Պասիվ

Ակտիվ 10000 Ընդամենը

10000

10000

10000

Փողերը բանկում չեն պահվում, դրանք անհրաժեշտ են փոխառություններ տրամադրելու համար այն անձանց, ովքեր դրա կարիքն ունեն: Բանկի հիմնականֆունկցիան` տնտեսության մյուս հատվածներիվարկավորումնէ: «Բանկ 1»-ը ելնելով իր առնտրային շահերից ձգտում է օգտագործել ստացված փողերը տրամադրելով վարկեր մեկ այլ փոխառուի: Սակայն նա կարող է Օգտագործել ստացված փողերի մի մասը, այպես իցչպես որոշակի գումար նա պետք է հատկացնի պահուստային ֆոնդին: Ենթադրենք, մեր օրինակում, գոյություն ունի միայն մեկ ավանդ, որի նրա պահուստային նորման կազմում է 2095: Սա ըստ նշանակում է, որ ստանալով 10000 միավոր կանխիկ փող. «Բանկ 1»-ը պարտավոր Է 2000 միավոր փող հատկացնել պահուստային

ֆոնդին, իսկ մնացած 8000 միավոր փողը` կարող է տրամադրել որպես փոխառություն: Այս գործառնություններից հետո «Բանկ 1»-ի հաշվեկշիռը կունենա հետնյալ տեսքը. Բանկ 1-ի հաշվեկշիռ Պասիվ Ակտիվ

2Ս0Ս Փոխառություն 8000 Ընդամենը 10000 Պահուստ

10000 10000

Այսպիսով, այդ գործառնության արդյունքում «Բանկ 15-ը միավոր փող. որոնք կավելանան ստեղծեց լրացուցիչ 8000 10000 միավոր փողին, ն ամբողջ դրամական սկզբնական տնտեսական համակարգում,կկազմի 18000 միավոր զանգվածը, փող: Ստացված փողը փոխառու «Բանկ 1»-ը եթե ներդնի մեկ այլ առնտրայինբանկում («Բանկ 2»), ապա նմանատիպգործառնությունները պահուստավորման ն փոխառության, «Բանկ 2»-ում կարտացոլվենհետնյալ կերպ.

Բանկ 2-ի հաշվեկշիռ Պասիվ

Ակտիվ

Պահուստ

Փոխառություն

Ընդամենը

Այսպես, ստեղծվեց նս լրացուցիչ 6400 միավոր փող ն 24400 դրամական զանգվածը համակարգում կկազմի (10000«8000«6400) միավոր փող: Եթե 6400 միավոր փոխառությունը «Բանկ 2»-ը ներդնի մեկ այլ բանկում, որը գումարի (6400) 2046 ձնավորելով որպես պահուստ կենտրոնական բանկում, իսկ 80:46 տրամադրելովորպես փոխառություն,ապա տնտեսությունում փողը լրացուցիչ կավելանա5120 միավոր փողով: Վերջինհաշվով ավանդները տեսականորեն կարող են ավելանալ 1/7 անգամ` համեմատած րհանկայինհատմահարձ մոււոք եհղաձ սկղորւտահան փողի գումարի նկատմամբ.

1ՀԱ-ԴՅԸ-ո240-734..5-1Լ-Ո-7)

(4.13)

բանկայինպահուստի նորման է: ցործակիցը դրամաշրջանառության տեսության մեջ ստացել է ոոամական բազմարկիչ անվանումը, իսկ բանկային համակաոզ մուտք եղած սնզբնական կանխիկ փողեռո` ռոամհ որտեղ`

Ւ

-

1/7

կամբազային դրամ: Դրամական բազմարկիչընո) գործակից է. որը անկանխիկ էմիսիայի աոդյունքում ծառայում է որպես միջոց` դԴրամանան զանգվածի ավելացմանը: Այն բնութագրում է թե քանի անգամ է դրամականզանգվածը մեծ բանկային համակարգիկանխիկ փողի մեծությունից: Դրմականբազան իրենից ներկայացԴրամական բազանմէ1) նում է ԿԲ-ի այն պարտավորությունները, որոնք նպաստում են փողի ստեղծմանը: Դրամական բազան երբեմն անվանում են «հզորությամբ օժտված փող», քանի որ դրամական բազայի փոփոխությունները սովորաբար հանգեցնում են դրամական ագրեգատներիավելի մեծ փոփոխությունների: Դրամական բազան, ըստ էության, ոչ թե դրամականագրեգատ է, այլ ավելի շուտ` դրամական ագրեգատների հիմքում ընկած այն բազան է, որը ենթարկվելով փողի բազմարկման էֆեկտին` նպաստում է փողի ստեղծման գործընթացին: Եվ վերջապես դրամական բազան է, որը դրամական զանգվածի ինքնուրույն բաղադրատար բնութագրում է դրամական միջոցների մեծությունը, որը մուտք է լինում բանկային համակարգ, ն հաշվարկվում է երկու ցուցանիշներով. դրամական բազա նեղ իմաստով, որը ներառում է ԿԲ-ից դուրս կանխիկ փողը. դրամական բազա լայն իմաստով, որը ներառում է ԿԲ-ից դուրս կանխիկ փողը, թղթակցող հաշիվները ն առնտրային բանկերիպարտադիրպահուստները ԿԲ-ում: ՀՀ դրամական բազան հաշվարկվում է ԿԲ-ի կողմից` ԿԲ-ի հաշվեկշռային տվյալների հիման վրա` օրական կտրվածքով: Այն ընդգրկում է. ԿԲ-ից դուրս կանխիկ փողը, -(Առետրային բանկերի պարտադիր ն ավելցուկային միջոցբազա

»

»

»

ՐեԷռո

ՆԸ-ուն

Ռեզիդենտ իրական հատվածի դրամով ավանդները ԿԲում:

գոյություն ունի նան փողի բազա հասկացություն, որը իր մեջ ընգրկում է վերը նշված տարրերը, ինչպես նան ռեզիդենտ իրական հատվածի` արտարժույքով ավանդերը ԿԲ-ում: ՀՀ-ում

ՀՀ կենտրոնական բանկի տվյալների` փողի բազան Ըստ մլն.դրամ ն 2007թ.դեկտեմբերի 31-ի դրությամր կազմել է 427118 նախորդ ամսվա նկատմամբ աճել 53055 մլն.դրամով կամ 14.2" Ա ԴՎ:

մ

ՀՀ

Աղյուսակ 4.2

փողի բազայի կազմը' (ամսվա վերջի

արտաքինակտիվներ(ԶԱԱ), ընդամենը միջոցների) (առանց սեփականաշնորհման Զուտ ներքին ակտիվներ, ընդամենը այդ թվում` Զուտ

Կառավարություն

Ն

Բանկեր.

ԴրոնԱ

հունիս

417822 -121552| 41943

որից՝

համաձայնագիր արտարժույթի ներգրավմանսվոփ

ՌԵՊՈ

ավանդներ(-) հակադարձռեպո (-) արտարժույթի տրամադրման սվոփ ԿԲ կողմից թողարկվածարժեթղթեր Զուտ այլ ակտիվներ Փողիբազա, ընդամենը այդ թվում` ԿԲ-ից դուրս կանխիկդրամ Պարտադիրպահուստներ(դրամով) Պարտադիր պահուստներ(արտարժույթով)

Այլհաշիվներ

թվում` հաշիվներ (դրամով) հաշիվներ (արտարժույթով)

դրամ) հուլիս 425209 .-113248 36189 18906

24663

-17744

-15218

92256 412725

426240

343329

356321

28614

93308

39963

28572 40426

այդ

այլ

այլ

Զարգացած շուկայական տնտեսություններում բանկային փողերը (ավանդներ) քանակապես ավելի կարեոր են քան թղթադրամները|լ ճեւուսուսդուսմնեոը: Նեոկայումս ԱՄՆ-ում բուոր գործարքների արժեքների9096-ըվճարվում է չեկերով: Ավանդներն ընդգրկում են բոլոր պահանջները ԿԲ-ի ն այլ ավանդայից կազմակերպություններինկատմամբ`արտահայտված «ՀայաստանիՀանրապետությանսոցիալ-տնտեսականվիճակը 2008 թվականի հունվար-հուլիսին» ՀՀ ԱՎԾ, Եր ,2008թ:

բանկային ավանդներիձնով: Որոշ դեպքերում ավանդներ կարող են ներգրավել նան այլ ֆինանսական կազմակերպությունները: Ըստ իրացվելիության աստիճանի, ն հետնաբար փողին աստիճանի բոլորո ամանոնեոը բաժանվում են. վմեոառոեւու փոխանցելո(ցպահանջ) ավանդների, ոչ փոխանցելի (ժամկետային ն խնայողական) ավանդճերի:

Փոյխանցելիավանդները (ազգային արժույթով կամ արտարժույթով) ենթակա են վճարման պահանջի դեպքում առանց որն լրացուցիչ ծախսի ն սահմանափակման.կարող են օգտագործվել ուղղակի վճարումներ իրականացնելուհամար (վճարմանհանձնարարականներով,չեկերով, քարտերով կամ այլ վճարման մջջոցներով) կամ օգտագործվել այլ կերպ որպես վճարման կամ շրջանառության միջոց: Փոխանցելի ավանդներնընդգրկում են ռեզիռենտ Ն ոչ ռեզիդենտ ֆիրւանսականկազմակերպություններում փոխանցելիավանդները:Այս կատեգորիայումեն ընդգրկվում նան են տալիս փողի միջոցների այն ավանդները, որոնք թույլ անմիջապես կանխիկացում, բայց ոչ ուղղակի փոխանցումներ երրորդ կողմին: Տնտեսության բոլոր հատվածներըն ոչ ռեզիդենտները կարող են բացել ն վարել փոխանցելիավանդայինհաշիվներ: Ոչ փոխանցելի Ենթակատեգորիան ընդգրկում է բոլոր տեսակի ավանդները(ազգային արժույթով կամ արտարժույթով) բացի վերը սահմանվածփոխանցելի ավանդներից:Ոչ փոխանցելի ավանդները ֆինանսական միջնորդների այն ավանդներն են կամ իրենց բնույթով դրանց շատ մոտ պարտավորություններնեն, որոնք չեն կարող օգտագործվել ցանկացած պահին վճարում կատարելու համար: Դրանք փոխանակելի չեն կանխիկի կամ փոխանցելի ավանդի առանց որոշակի սահմանափակումներիկամ տուգանքների, իսկ դրանց օգտագործումը ենթակա է որոշակի սահմանափակումների. ենթակա է վճարման սահմանված ժամանակահատվածում կամ ցանկացած պահի միայն որոշակի լրացուցիչ ծախսերի իրականացմանպայմանով, չի կարող ծառայել որպես անմիջական վճարումների իրականացմանգործիք, առկա են այ| ր)չՉտիպիսահմանափակումներ (սառեցված հաշիվներ, գրավադրված միջոցներնայլն): ՀՀ բանկերում տնտեսության հատվածներից ներգրաված ավանդների մնացորդը 2008թ հուլիսի 31-ի դրությամբ կազմել է 480242 մլն.դրամ ե նախորդ ամսվա նկատմամր աճել է 23984 մլն.դրամով կամ 5.342-ով: »

Աղյուսակ 4.4 բանկերի ավանդները' մլն. դրամ) (ամսվա վերջի Դ

ՀՀ առնտրային

Ավանդներ

| ԼԼ.

1.2. 2.

2.1.

2.1.1.

2.Լ.2. 2.2. 2.2.1. 2.2.2.

հունիս 68394

Ոչ ռեզիդնտներից

Լ,

ՅԹ

Արտարժույթով Դրամով

Ռեզիդենտներից Դրամով

55021

16639

22231

387864

402990

249882

112628

113245

ժամկետային Արտարժույթով

131157

136637

ժամկետային

88679

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

Ցպահանջ(ներառյալ հաշիվները)

144078 55400

456256

ԱՎԱՆԴՆԵՐ

|

77252

51754

243785

Ցպահանջ (ներառյալ հաշիվները)

հուլիս

153108 66962

86146 460242

Արժեթղթեր-Արժեթղթերը ֆինանսական շուկայում շրջանառվող գործիքներ են, որոնք վկայում են, որ այդ գործիքները թողարկող սուբյեկտները դրանք մարելու պարտավորություններ են ստանձնել` փողով, այլ ֆինանսականգործիքով կամ տնտեսական արժեք ներկայացնող որնէ այլ գործիքով: Ընդ որում, այս բաժնում ներկայացված արժեթղթերը տարբեր են բաժնետոմսերից, քանի որ արժեթղթի սեփականատիրոջըայն թողարկող սուբյեկտի նկատմամբ սեփականության իրավունք չեն տալիս: Արժեթղթերիհիմնական ձներից են` պետական գանձապետական մուրհակները պետական պարտատոմսերը,կորպորատիվ պարտատոմսերն ու չապահովված երկարաժամկետպարտատոմսերը (չապահովված պարտքային պարտավորություններ-ԺՇԵՇուսո»), ձեռնարկությունների կարճաժամկետ պարտատոմսերը (կարճաժամկետ շրջանառու գործիքներ-Շօտոո6ո6էճլ քք). ավանդային կազմակերպություններիշրջանառվող ավանդային սերտիֆիկատները ն նմանատիպայլ գործիքներ, որոնք սովորաբարվաճառվում են ֆինանսականշուկաներում: Այն վարկերը կամ պարտավորությունները, որոնք այս կամ այն պատճառով փաստացի (46 քԹՇ|օ) դարձել են շուկայում շրջանառվող, նս պետք է ընդգրկվեն այս դասակարգմանմեջ: Արժեթուղթը վկայում է, որ գոյություն ունի այն թողարկողի է տոկոսանկատմամբ ֆինանսական պահանջ ն սահմանում «ՀայաստանիՀանրապետությանսոցիալ-տնտեսական վիճակը2008 թվականի հունվար-հուլիսին» ՀՀ ԱՎԾ, եր..2008թ:

վճարների ն հիմնական գումարի մարման գրաֆիկը: Դրամաշրջանառության վիճակագրություն իրականացնելջս` արժեթղթերը դասակարգվումեն ըստ հետնյալ հիմնականձների. արժեկտրոնային արժեթղթեր, որոնգ տոկոսավճարները կամ կուպոնայինվճարումներըպարբերաբարկատարվում են գործիքի գոյության ամբողջ ընթացքում, իսկ հիմնական գումարը վճարվում է արժեթղթի մարման ժամանակ, ամորտիզացվողարժեթղթեր,որոնցն տոկոսավճարները, ն' հիմնական գումարի մասնակի վճարումները հավասար չափաբաժիններովպարբերաբարկատարվում են գործիքի գոյության ամբողջ ընթացքում, զեղչատոկոսային (դիսկոնտային) նամ զրո կուպոնային արժեթղթեր, որոնք թողարկվում ե տեղաբաշխվում են անվանական արժեքից ցածր գնով ն վճարման օրը (8է ՈՅՁխսոե/) մարվում են անվանականարժեքով. մեծ զեղչատոկոսով (դիսկոնտային) արժեթղթեր (0ժ66ք Օ/ՏՇՕՍոՍ, որոնք թողարկվում նե տեղաբաշխվում են անվանական ադժեքից ցածր գնով, ընդ որում, տոկոսների մի մասը վճարվում է պարբերաբար արժեթղթի գոյության ընթացքում, իսկ հիմնական գումարի մարումը ն տոկոսների հիմնական (էական) լ` մասի վճարումը կատարվումէ արժեթղթիմարման ժամանակ: ինդեքսավորված արժեթղթեր, որոնց դիմաց վճարվող տոկոսները ակամ հիմնական գումարի վճարումները փոխկապվածության մեջ են դրվում սղաճի կամ փոխարժեքիհետ: Իրականացվում է նան արժեթղթերի այլ ընտրանքային դասակարգում ըստ ժամկետայնության (կարճաժամկետ, միջինժամկետ ե երկարաժամկետ) հիմնված հետնյալ չափանիշների վրա Կարճաժամկետարժեթղթեր Ընդգրկում է այն արժեթղթերը, որոնք ունեն 1 տարի կամ մեկ տարուց պակաս մարմանժամկետ` Այս արժեթղթերի մարման Միջինժամկետ արժեթղթեր ժամկետները կախված են տվյալ երկրի ֆինանսական շուկաներում կիրառվող արժեթղթերի ժամկետայնություններից: Որպես են ԸընղգրԿվում Նառոճ, Շշված ենթակատեցգորիայում մեսրց մրոչս հինգ տարի մարմանժամկետ ունեցող արժեթղթերը: Երկարաժամկետարժեթղթեր Ընդգրկում է այն արժեթղթերը, որոնց մարման ժամկետներն ավելի երկար են. քան կարճաժամկետ ն միջինժամկետ արժեթղթերինը: »

-

5|

փող: Համաշխարհային շուկայի ձնավոՀամաշխարհային հիմք հանդիսացավ համաշխարհայինփողի զարգացումը ս է որպես համընդհանուր որն առաջացման համար, ընդունված ՆՇԵՐուՑ ՀաճաշխարիրըԻՇ դաշվար վճարման ճնջջոց միջազգային փողի առաջին ձենը եղել է ոսկին: 20-րդ դարում ոսկուն րումը

ի

ԱԱ:

"Կ

Ի,

ի

փոխարինեցին աշխարհի առաջատար երկրների թղթադրամները` աուոսոժույռնեոը: երբե ւիողին ոնդուտվաձ Է անվանել երնոում արտարժույթին ցՆարտասահշրջանառվող դրամանիշ ապա մանյան թղթադրամներ (արտարժույթ), չեկեր Ա այլն, որոնք ընդունված են համաշխարհային համագործակցության կողմից` որպես ընդհանուր համարժեք: Արտարժույթն ազատորեն փոխանակվում է յուրաքանչյուր երկրի դրամանիշով ն երկրների կողմից օգտագործվում է որպես խնայողության միջոց` իրական ոսկու հետ մեկտեղ: Ոսկին որպես իրական լիարժեք փող ժամանակակիցաշխաոհում կատարում է գանձի ֆունկցիա, եթե նախկինում էմիսիոն բանկերը պարտավոր էին ունենալ ոսկու պաշարներ` ներքին դրամաշրջանառությանպահուստների տեսքով, ապա, երբ դադարեցվեց թղթադրամներիփոխանակումըոսկով ն ոսկու համարժեքի վերացումը` հանգեցրեց ԿԲ-ի ոսկու պաշարների ֆունկցիայի անհետացմանը: Սակայն ոսկին շարունակում է պահվել ԿԲ-ում, որպես ռազմավարականպաշար: Ոսկու պաշարը` ոսկու կենտրոնացված պաշարն է ձուլակտորներովե մետաղադրամներով,որը գտնվում է պետության ֆինանսական մարմինների կամ միջազգային դրամավարկայինկազմակերպությունների տրամադրության տակ: ՀՀ անդամագրումը ԱՄՀ-ին հանգեցրեց նրան, որ իր միջազգային պահուստներում բացի ոսկու ն ատրաժույթի պաշարներից ընդգրկվեցիննան հետնյալ երկու իրացվելի ակտիվները` պահուստային դիրքը ԱՄՅ-ում ն հատուկ փոխառության իրավունքը ԱՄՅՀում:

Միջազգային պահուստային դրամական միավորի` հատուկ փոխառության իրավունքի (ՎՓԻ) առաջացումը պայմանավորվածէ արժութային քլիրինգի զարգացմամբ: ՀՓԻ-ը ԱՄՀ-ի կողմից թողարկվողմիջազգայինպահուստայինակտիվ է, որը բաշխվում է անդամ երկրներին` գոյություն ուննցւաալ միջավգային պահուստները լրացնելու համար ն չի համարվում ԱՄՀ պարտավորություն: ՀՓԻ նախատեսված է ոչ միայն ազգային արժույթի համաչափության, այլ նան վճարային հաշվեկշռի սալդոյի կարգավորմանն ԱՄՀ-ում պաշտոնական միջազգային պահուստների ն հաշվարկների կատարմանհամար: ԱՄՀ-ի մասնակիցներըՀՓԻ-ը բաշխում

միմյանց միջն իոենց կատարածֆինանսական ներդրումներին մասնակիցներիընթացիկհաշիվՅՀՓԻ-ոԱՄՅՀ-ի համապատասխան: են տեսքով, սակայն այն գրանցումների գալիս ներում հանդես կարելի է փոխանակելցանկացածհոկոի մողդայիո/սոժույթով՝ Համաշխարհայինտնտեսական կապերի հետագա զարգացումը բերեց եվրուլական երկրների միասնականկանխիկ դրամական միավորի` եվրոյի ստեղծմանր: 1999 թ. հունվարի 1-ից 11 երկրներ աստիճանաբար սկսեցին յուրացնել նոր միջազգային դիամականմիավորը,որը սկզբնականշրջանում նախատեսվածէր ազգային արժույթի հետ ձեկտեղ անկանխիկ հաշվարկների իրականացման համար: 2002թ-ից առաջացավ նան կանխիկ եվրոն: եվրոն դարձավ դոլարի մրցակիցը, որը մինչե այդ համարվում էր համաշխարհայինպահուստայինարժույթ: Այժմ Հայաստանում համաշխարհային փողի պաշարները հաշվարկվում են միջազգայինպաշարներ(միջազգայինիոացվելի ակտիվներ)ցուցանիշներով: Դրանք ակտիվներ են, որոնք ուսումնասիրվում են դրամավարկային կարգավորման մարմինների կողմից` որպես վճարային հաշվեկշռի կարգավորման միջոց: Նրանք իրենց մեջ ներառում են ՀՓԻ-ով միջոցները ԱՄ3-ում, ԱՄՀում պահուստային դիրքը ն այլ արտարժույթային ակտիվները ինչպես նան ոսկին, որը հաշվարկվում է ԱՄՆ դոլարով ժամանակաշրջանի վերջի դրությամբ: Ոսկու պաշարի մեծությունը հաշվարկվում է, որպես կանոն, միլիոնավոր եռակի ունցիաներով: են

ՀՀ

Աղյուսակ 4.5

միջազգայինպահուստները՝

(ամսվա վերջի դրությամբ)

Ցուցանիշներ

Համախառն միջազգային պահուստներ (մլն.ԱՄՆդոլարով) Արտարժույթ Պահուստայինդիրքը ԱՄ3-ում

հունիս

օգոստոս

1603.48

1612.75

1579.56

1588.98 ՆՍ

159867

Ն

-

սահուռյուղյի ողառհմրեո Համախառն միջազգային պահուստներ (մլրդ.11 դրամ)

ԿԲ-ի էլեկտրոնային կայք,

հուլիս

1564.99

Ոսկի Աա

ԴՎ

Տաշ.

տոր

Լա

118.005

ՇԵՅ.Յտ

ռ

ՎԼ

482.60

489.20

,

Արտարժույթ ԱՄՀ-ում

471364

ՏՍ

Պահուստային դիրքը ՀՓԻ-ով միջոցներ ԱՄՀ-ում

Ոսկի

Լ Այլ պահուստայիակտիվներ 4.2.3.

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՑԱՆԳՎԱԾԻ

4.41

|

48493

478 24 4.36

-

-

-

-

4.27 -

|

-

ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԸ

Առաջարկի ն պահանջարկի տեսության տեսանկյունից դրամական զանգվածի ցուցանիշն արտացոլում է փողի առաջարկը տնտեսությունում: Այդ իսկ պատճառով` դրամաշրջանառության պարամետրերըն ամենից առաջ, տնտեսությունում փողի քանակությունը, հանդիսանում են կարնոր մակրոտնտեսականցուցանիշներ: Ներկայումս, պայմանավորված բանկային համակարգի զարգացման ն վճարման նոր միջոցների առաջացման հետ, չկա միասնական կարծիք ակտիվների տեսակների մասին, որոնք պետք է հաշվառվեն դրամական զանգվածի մեծության հաշվարկման ժամանակ: Իրացվելի ակտիվների բազմազանությունը, որոնք ժամանակակից տնտեսական համակարգերում կարող են հանդես գալ որպես փող, հանգեցնում են դրամականզանգվածի հաշվարկմանտարբեր մուտեցումների հնարավորություններին: Դրամական զանգվածի մեծության որոշման տեսական հիմքերը ն մեթոդաբանությունը փոփոխվել են ինչպես դրամական համակարգի, այնպես էլ տնտեսագիտության զարգացման հետ միասին: Ներկայումս գոյություն ունի դրամական զանգվածի հաշվարկման մի քանի մոտեցումներ, որոնց տարբերությունը կայանում է ֆինանսականակտիվներիկազմով, տեղեկատվության ստացման աղբյուրներով Ան հաշվարկման մեթոդաբանությամբ: Հարցը կայանում է նրանում թե այս մոտեցումներից որը ավելի ճշգրիտ գնահատական կտա դրամական զանգվածի մեծության մասին: Այս հարցադրումը չունի միանշանակ պատասխան, քանի որ, այս կամ այն ցուցանիշի ընտրությունը հիմնականում պայմանավորված է նրա օգտագործման նպատակով: Դրամական զանգվածի որոշումը անհրաժեշտ է կարնոր Կւսպերի Լ. ւիոխճակրուռրւոհւոսկան ԳուսՌիշրների ւ,իոհոյուսրճ ազդեցության գնահատման համար: Այս դեպքում, դրամական զանգվածի դրոշման ժամանակ, էական դեր են խաղում, ինչպես դրամական զանգվածում ներառվող ակտիվների կանխագուշակումը ն կայունությունը, այնպես էլ նրանց ազդեցության աստիճանը գների, եկամուտների ն գործարար ակտիվության փուիո84

խությունների վրա: Մյուս կողմից գոյություն ունեն միջազգային չափորոշիչներ ե ֆինանսական ցուցանիշների որոշման պրակտիկա, որոնք ապահովում են միջազգային համադրումների անցկացման հնարավորությունը: Արժանահավատ ն ժամանակակից տեղեկատվությանստացմանհնարավորություններընույնպես բերում են դրամական զանգվածի որոշման առանձնահատկություններին: Այդ իսկ պատճառով դրամականզանգվածի հաշվարկման խնդիրը դեռնս մնում է չլուծված: Մի շարք տճտեսագետներ գտնում են, որ ներկայումսօգտագործվողցուցանիշներից ն ոչ մեկը չի համարվումՕպտիմալ`ինչպեստեսության, այնպես էլ հաշվարկման մեթոդների տեսանկյունից: Կարելի է ասել, որ դրամաշրջանառությանվիճակագրությունը,որպես գիտություն, գտնվում է զարգացման փուլում ն նրա առաջ ծառացած են մի շարք չլուծված խնդիրներ: Ներկայումս դրամականզանգվածի մեծության բնութագրման համար ՀՀ վիճակագրությունումօգտագործվում են ցուցանիշների երկու համակարգ, մեկը հենվում է դրամական ագրեգատների համակարգի վրա, մյուսը` Արժույթի միջազգային հիմնադրամի մեթոդաբանությամբ հաշվարկվող ցուցանիշների համակարգի վրա: Դրամական զանգվածի բնութագրման համար ագրեգատների համակարգիօգտագործումը ավելի ավանդականէ, քանի որ այն լայնորեն պարզաբանվածէ հայրենական ն միջազգային գրականություններում ն կիրառվում է երկրի ներսում դրամաշրջանառության պարամետրերիկարգավորմաննպատակով: ԱՄՀ մեթոդաբանությամբ հաշվարկող ցուցանիշների համակարգը ՀՀ-ում ներդրվել է 1996թ., պայմանավորված նրա անդամակցությամբ ԱՄՂ-ին: Այս երկու համակարգերը կառուցված են մեկ միասնական սկզբունքի` ըստ իրացվելիության աստիճանի ն այս հիմքի վրա դրամականագրեգատներիձնավորման հիման վրա: Դոամական ագրեգատը տնտեսությունում որպես փող օգտագործվող, իրացվելի ֆինանսական ակտիվների ծավալի ցուցանիշ է: Ֆինանսական ակտիվների ե տեղեկատվության ստացման աղբյուրնեոի խմրամորումը տառային , մհջառուսիր հսոնոխոարգերում տարբեր են, սակայն այս երկու համակարգերում, ըստ իրենց իրացվելիության աստիճանի, տարբերակվում են մի քանի տեսակի ագրեգատներ: ՀՀ փողի ագրեգատներիընտրությանԺամանականհրաժեշտ է հաշվի առնե ե դրամավարկային վիճակագրության առկա

մեր երկրի տնտեսական միջազգային ստանդարտներ, ն իրավիճակն ու ֆինանսական շուկայի զարգացվածությանաստի-

ու առանձնահատկությունները:Հատկանշականէ. որ տնտեմության փողի ցուցանիշչնեոո կարող էն ժաանակի ընթաբում փոխվել ելնելով կիրառվող ֆինանսական գործիքների զանազանությունից. շուկաների հետագա զարգացումից. ուստի այդ աարագայում անհրաժեշտությունէ առաջանում դրանց զուգահեռ փոխել նան փողի ցուցանրշների ազգային սահմանումները համապատասխանփողի ագրեգատներստանալու համար: Դրամավարկայինքաղաքականությունն իրականացնող մարմինները (Վայաստանի դեպքում Կենտրոնական բանկը) մեծ ուշադրություն են դարձնում փողի ագրեգատներիվրա, քանի որ վերջիններիս փոփոխությունները հնարավորություն են տալիս գնահատել քաղաքականությանիրականացմանընթացքը: Նման քաղաքաւանության հիմբում ընկած է ւսյն ենթադրությունը, որ փողի ագրեգատների ն դրամավարկային քաղաքականություն իրականացնող մարմինների հիմնական նպատակի սղաճի միջն գոյություն ունի կայուն ն կանխատեսելի կապ: Ֆինանսական շուկաների զարգացման աստիճանից կախված դրամավարկային քաղաքականությունն իրականացվում է ծավալային ն գնային կարգավորմամբ: Զարգացած երկրների մեծ մասում, սովորաբար, փողի ագրեգատներումընդգրկվում են միայն ռեզիդենտների ազգային արժույթով ավանդները: Քանի որ արտարժույթը վճարման միջոց չի հանդիսանում, արտարժութայինավանդներիիրացվելիությունը ներքին գործարքների տեսանկյունից բավականին ցածր է: Իրավիճակն այլ է անցումային տնտեսություններում, մասնավորապես, Հայաստանում:Չնայած ըստ ՀՀ օրենսդրության` արտարԺույթը նս ռեզիդենտների միջե վճարման օրինական միջոց չի հանդիսանում, ն որպես վճարման միջոց կիրառվում է միայն վճարային հաշվեկշռի ընթացիկ հաշվի գործարքների դեպքում, այնուամենայնիվբնակչության մեծ մասը բանկային խնայողությունները պահում է արտարժույթով: Ավելին, արտարժութային ավանդները երբեմն իրականացնում են նան վճարաձիջոցի գործառույթ: Դոլարայնացմաննման բարձր մակարդակիպայմաննսրում արտարժութային ավանդները չեն կարող դուրս մճալ «փողի» սահմանումից ն պետք է ընդգրկվեն փողի լայն ագրեգատներում: Այսպիսով, մեր հանրապետությանտնտեսությանփողի ագրեգատները սահմանելիս հաշվի են առնվում ֆինանսական համակարգի հետնյալ առանձնահատկությունները.

ճանն

ֆինանսական գործիքների սահմանափակ ընտիանին: Քանի որ Հայաստանում բանկային համակարգը ն ֆինանսական շուկաները դեռես թույլ են զարգացած, առկս։ ՃՊոոձիքրհոհ տեսանարին ոամանանին Փիրանատանոն սահմանափակէ, դոլարայնացմանբարձր մակարդակը, ոչ Բանկայինֆինանսականհաստատություններիաննշան բաժինըհանրապետությանֆինանսականշուկայում,

դրամավարկայինքաղաքականություն իրականացնելիս փողի ագրեգատների սահմանումը որպես միջանկյալ նպատակներ,որից ելնելով կարնեորվումէ դրանց քանակային ծրագրավորումը: Այս առանձնահատկություններիցելնելով ՀՎ փողի ագրեգատներին բնորոշ են հետնյալ գծերը. փողի ագրեգատներիտեսակներըսահմանափակեճ, բանկային համակարգի կողմից ներգրաված արտարժութային միջոցներըներառվումեն փողի ցուցանիշներում, ոչ բանկայինֆինանսականհաստատությունների պարտավորություններըփողի ագրեգատներումչեն ընդգրկվում: փողի ցուցանիշները ն դրանց վերլուծությունը մեծ նշանակություն ունեն քաղաքականություն իրականացնելիս: Ցուցանիշների ազգային համակարգը ներառում է հետեյալ դրամականագրեգատները: 3/0 դրամական ագրեգատըներառում է բացարձակ իրացվելի ակտիվները` շրջանառությունում կանխիկ դրամը, այսինքն շրջանառությունում գտնվող քաղաքացիների ն տնտեսավարող սուբյեկտների փողերը (ներառյալ տնտեսության ֆինանսական ն ոչ ֆինանսական հատվածների կազմակերպությունների դրամարկղերի գումարները): Այս ցուցանիշը ընդունված է անվանել նան բանկայինհամակարգիցդուրս կանխիկդրամ: Շրջանառությունումկանխիկ դրամըՀ ԿԲ-ից դուրս կանխիկ-ՅՀՀ դրամ բանկերի դրամակղում: Բացի կանխիկ փողից բարձր իրացվելի ակտիվ են համարվում նան ընթացիկ (տրանսակցիոն)` ցպահանջ, թղթակցային ն հաշվարկայի հաշիվներում գտնվող միջոցները հետնարար դրամական զանգվածի մեծությունը կարելի է որոշել որպես կանխիկփողի ն բարձր իրացվելի ավանդների զումար:

դրամական ագրեգատը ՀԽՅ - ռեզիդենտ կազմակնրպությունների ն հիմնարկների հաշվարկային հաշիվներում միջոց ներ Հ բնակչության ն կազմակերպությունների ցպահանջ ավանդները: 5/

Այս ագրեգատն ընդգրկում է բանկային համակարգի վճարման միջոցի գործառույթ իրականացնող պարտավորությունները: Բացի ընթացիկ ավանդներիցբանկերում փողերը պահվում են ժամկետային ավանդներում մեկ տարուց ավելի ժամկետով: Ինչպես արդեն նշել ենք ժամանակակից տնտեսություններում ժամկետային ավանդները նույնպես հանդիսանում են փողի տեսակ: Այդ իսկ պատճառով դրամական զանգվածի մեջ ընդգրկվում է նաս այս տեսակի ակտիվը: ԲՄ2 դրամական ագրեգատի տարանջատմանտրամաբանությունը կայանում է նրանում, որպեսզի ընդգծվիփողի կուտակման միջոցիֆունկցիան: 1/2 դրամականագրեգատը Խ՛Ղ Է բանկայինհամակարգում ռեզիդենտների(իրական հատվածի սուբյեկտների) դրամով բոլոր ավանդները: Այստեղ, բացի բանկային համակարգում կազմակերպությունների, տնային տնտեսությունների, տնային տնտեսութքյուններին սպասարկող ոչ առնտրային կազմակերպություններին ոչ բանկային ֆինանսական կազմակերպություններիցպահանջ, Հ

ժամկետայինու խնայողականավանդներից,ներառվումեն նան. բանկերի դրամով թողարկված ավանդային սերտիֆիկատները, իրական հատվածի սուբյեկտների հետ դրամով կնքված հակադարձ ռեպո համաձայնագրերը: Այլ կերպ Խ/2 ագրեգատը կարելի է ներկայացնել որպես իրավաբանականն ֆիզիկական անձանց կանխիկ ն անկանխիկ դրամական միջոցների գումար, որոնք սպասարկում են տնտեսական շրջապտույտը` ՀՀ տարածքում: Բացի այս ագրեգատներից ՀՀ-ում կա ես մեկ ագրեգատ`Ի/22Վ, որին ընդունված է անվանել փողի զանգված: Այն իրենից ներկայացնում է Խ/12 դրամականագրեգատինգումարած ռեզիդենտների արտարժութային բոլոր ավանդները:Այսինքն ՀՀ-ում դրամական Ա փողի զանգվածի (/22) զանգվածի (2) տարբերությունը արտարժույթով արտահատվածֆինանսական միջոցների մեծուքյունն է: Ներկայումս ՀՀում փողի զանգվածի մեծության որոշման հ/2, ԽՄ/224ագրեգատների համար օգտագործվում են հ/0, 1, համակարգը: ՀՀ կերւորորոաոոն Բո ուսոկի ւլ ւլրհրի, 2ՈՈՔթ հուլիսի 31ի դրությամբ փողի զանգվածը կազմել է 7403444 մլն.դրամ ն նախորդ ամսվա նկատմամբ աճել 29240 մլն. դրամովկամ 4.1 Չ6-ով: »

ՀՀ փողի

Աղյուսակ 4.6

զանգվածի կազմը"

(ամսվա վերջի դրությամբ, մլն. դոամ)

Լ` `

|

27008

հունիս

ակտիվներ,ընդամենը ներքին ակտիվներ,ընդամենը

Զուտ արտաքին

Զուտ

78735

Տնտեսություն այդ

թվում`

կազմակերպություններ

տնային տնտեսություններ շահույթ չհետապնդողկազմակերպություններ

453502 լ

|

-73266

|

621229

254366

| |

265465

| |

-94460

9421| ֆինանսական կազմակերպություններ -118933 711104

320378 112784 134685

143258

|

286842

596273

322771

այլ Զուտ այլ ակտիվներ

Փողի զանգված,ընդամենը այդ թվում` Բանկայինհամակարգից դուրս կանխիկ դրամ Ցպահանջավանդներ (33 դամով) ժամկետային ավանդներ (3Հ դրամով) Արտարժույթովավանդներ

հուլիս

312499 398605

ա/դ Քմում` Կառավարություն

|

| | | |

337058

740344

333922 113484 140327

152610

Այժմ ներկայացնենք Հ3-ն դրամական ն փողի զանգվածների կազմը ըստ ագրեգատների2008թ. հուլիսի 31-ի դրությամբ: Աղյուսակ 4.7 ՎՀ-ն դրամականն փողի զանգվածների կազմըՉ (ամսվա վերջի դրությամբ, մլն դրամ) Խ70 ագրեգատ (շրջանառությունումկանխիկդրամ)

Ցպահանջ ավանդներ,131 դրամով Խ/1 ագրեգատ ժամկետայինավանդներ,33 դրաձով Խ:2 ագրեգատ(դրամական զանգված) Արտարժույթովավանդներ

333922 տրո

Վ

Ի

ւՄ/224 ագրեգատ (փողի զանգված)39

«Հայաստանի Հանրապետությանսոցիալ-տնտեսականվիճակը ՀՀԱՎԾ եր ,2008թ "Տես նույն տեղում

հունվարհուլիսին»

«Ս

58/

21--

Ս

ան

|

441406. 140327. |

ւ.

|

135220

թվականի

Տարբեր երկրներում, դրամականագրեգատներիկառուցման ընդհանուր սկզբունքների ժամանակ. բանկային հաշվառման առանձնահատկություններըառաջացնում են դրամական զանզվատարբեվածքում ն, Օւանակություննեռոում ձի զուռարիշրհռհիԼոռուց րություններ: Մասնավորապես. ԱՄՆ-ում առանձնացվում են դրամական զանգվածի չորս հիմնական ցուցանիշներ, Անգլիայում` հինգ, Շվեգարիայում ն Գերմանիայում` երեքական, Ֆրանսիայում` տաս.

Ռուսաստանում

չորս:

Դրամական զանգվածի տարրերի հաշվարկման մեթոդաբանության փոփոխությունները պայմանավորված են ՀՀ-ում միջազգային ֆինանսական հոսքերի հաշվառման անհրաժեշտությամբ: Արտաքին ֆինանսական շուկաներում ՀՀ գործառնությունների ընդլայնումը Ա ԱՄՀ-ին անդամակցումը պահանջեց հաշվարկել «այնպիսի ցուցանիշներ, որոնք կբնութագրեն երկրի միջազգային իրացվելիությունը: 1996թ. դրամաշրջանառության ցուցանիշները համապատասխանումեն ԱՄՀ-ի պահանջներին: Համաձայն միջազգային ֆինանսական վիճակագրության մեթոդաբանության փողի առաջարկի բնութագրման համար ընդուված ագրեգատներնեն. «փողը», «Սվազի փողը» ն «լայն փողը»«Փող» ագրեգատը իր մեջ ներառում է բանկային համակարգից դուրս փողը ն ցպահանջ ավանդները, այսինքն իրենից ներկայացնում է երկրի տնտեսությունում բոլոր դրամական միջոցները, որոնք կարող են օգտագործվել որպես վճարման է 1 միջոց: Ըստ իր կազմի այն համապատասխանում դրամական ագրեգատին: «Կվազի փող» ագրեգատը իրենից ներկայացնում է դրամական համակարգի իրացվելի այն ավանդները, որոնք անմիջապես չեն օգտագործվում որպես վճարման միջոց ն սովորաբար ունեն ցածր շրջապտույտ քան «փող» ագրեգատը:Այս ագրեգատը իր մեջ ներառում է ժամկետային ն խնայողական ավանդները, ինչպես, նան արտարժույթով արտահայտված ավանդները: «Կվազի փող» ագրեգատի տարբերությունը Մ12 ագրեգատից կայանում է նրանում, որ նրանում ներառվում են արտարժույթով արտահայտկած ավանդները: Րացի որանից կաճխհր փողի հաշվառման ժամանակ, համաձայն այս մեթոդաբանության, օգտագործվում են հաշվեկշռային տվյալները, այլ թե ոչ օպերատիվ տվյալները. ինչպես Խ2 ագրեգատի հաշվառման ժամանակ:

Ըստ իր կազմի այն համապատասխանում Էէ Խ2շ24« ագրեգատին: նե «Լայն փող» ագրեգատը «փող» «կվազիփող» ագրեռատներիհամանօությունն է: Աղյուսակ4.8 ՎՀ փողի զանգվածիկառուցվածքըըստ ԱՄՀ

մեփոդաբանության'

Ցուցանիշներ Փող(Յ1) Կլվլազի փող(հ/122) Լայն փող

202041 364614 566655

4.3. ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԲԱԶՄԱՐԿԻՉԻ

ԱՐՍԳՈՒԹՅԱՆ

(աման մեղբի դրությ ժմը, մն դում)

ԵՎ ՓՈՂԻ

295305

484496 779801

ՇՐՋԱՊՏՈՒՅՏԻ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ

Ժամանակակից աշխարհում փողի առաջարկը որոշվում է, որպես կանոն, անկանխիկ փողի էմիսիայի մեծությամբ: Այդ էմիսիայի չափերը կախված են ոչ միայն դրամական բազայի չափերից, այլ նան առնտրային բանկերի գործառնությունների պայմաններից ե զարգացման մակարդակից. այսինքն բանկային համակարգ մուտք եղած միջոցների ավելացման հնարավորություններից: Բանկային համակարգի այդ հնարավորությունները բնութագրող ցուցանիշ է համարվում դրամական բազմարկիչը: Այդ ցուցանիշի վիճակագրական ուսումնասիրությունը, այսինք: մակարդակի, գործոնների ազդեցությունը նրա փոփոխության ն այդ գործոնների ազդեցության աստիճանի որոշումը հանդիսանում է դրամաշրջանառությանվիճակագրության կարնոր խնդիրներից: Դրամական բազմարկիչը գույց է տալիս թե քանի անգամ է բանկային համակարգի ավանդների գումարային քանակությունը ավել բանկային համակարգի սկզբնական բազային փողի քանակությունից, ն հավասար է. յւ-

(4 14)

Ւ

որտեղ ու-դրամական բազմարկիչն է, խԽ| 39դրամական զանգվածն է,

«Հայաստանի ֆինանսների վիճակագրությունը» Օ|

44 ԱՎԾ

ԵՐ

դրամականբազան է: Միաժամանակ. համաձայն տնտեսագիտության տեսության, բազմարկիչը հանդիսանում է պահուստավորմաննորմայի հակադարձ մեծություն. Է/

-

ու

(4.15)

):

այսինքն, այն կարելի է որոշել ելնելով պահուստավորման նորմայի մեծությունից: Դրամական զանգվածի, դրամական բազայի ն պահուստավորման նորմայի հաշվարման եղանակից կախված դրամական բազմարկիչի մեծության հաշվարկման մի քանի մոտեցումներ գոյություն ունեն, որոնցից յուրաքանչյուրն արտացոլում է էֆեկտի տարբեո կողմերը ն հնարավորություն Է մոււտիպլւիկնատիվ ընձեռում ուսումնասիրելու նրա դինամիկայիվրա ազդող գործոնները: Եթե ի//2 ագրեգատը ընդունենք որպես դրամական զանգվածի մեծություն, ապա. ո

Հ

խ2/դրամական

բազա

(4.16)

Այս դեպքում ստանում ենք բազմարկիչի փաստացի նշանակությունը, որը բնութագրում է դրամական համակարգի գործառնությունների ընդհանուր պայմանները` բանկային ն վարկային համակարգի պահուստավորմաննորմայի պայմանները, դրամական զանգվածի կառուցվածքը ն ամենից առաջ շրջանառության մեջ գտնվող կանխիկփողի բաժինը: Բազմարկիչի մյուս մոտեցումը հենվում է նրա վրա, որ այն հանդիսանում է պահուստավորմաննորմայի հակադարձ մեծություն` հնարավորություն տալով որոշելու նրա փոփոխությանվերին սահմանը: ՀՀ-ում պարտադիր նվազագույն պահուստների համակարգը ներդրվել է 1994թ.-ից: Համաձայն այդ համակարգի ՀՀ ԿԲ-ն սահմանում է ավանդների նվազագույն տոկոսադրուք, որը ֆիկսում է դրամական միջոցսսրի չափը, որոնք պարտադիր սն առնետրայինբանկերի կողմից` կանխիկ փողի տեսքով ԿԲ-ում պահպանելուհամար Այսինքն.

ՊահուստներըՀ - ավանդներ

(4.17)

Օրինակ, եթե պահուստավորման նորման կազմում է 2095, նշանակում է, որ առետրայինբանկըունենալով 1մլն. դրամի ցպահանջ պարտավորություներ,պետք է ԿԲ-ում տնօրինի 200000 ոոամի պահուստ: Եթե հաջոող ամսում նոա ցաահանջ ապաոտավորություններըավելանանն կազմեն 2 մլն դրամ, ապա առնտրային բանկը պետք է մեծացնի իր պահուստները մինչն 400000 դրամի: Իրականում պահուստավորման մրասնական նորմաներ գոյություն չունեն: Պահուստավորման նորման ունի տարբեր նշանակություններ ավանդների համար. որոնք տարբերվում են ըստ ժամկետայնության, ծավալների ն դրամական միջոցներում ներգրվման տեսակներով: Օրինակ ՌԴ-ում տարբերությունները կազմում են. մինչն 30 օր ցպահանջ ն ժամկետային պարտավորութչունների համար 2092, 30 մինչե 90 օր ժամկետային պարտավորությունների համար 1492, 990 օրից ավել ժամկետային սպարտավորությունների ապա

»

համար 10462,

արտարժույթովարտահայտվածմիջոցների համար 1.596 Իսկ ՀՀ-ում, այդ տարբերությունները կայանում են միայն դրամականմիջոցներում ներգրավման տեսակներով (33 արժույթով արտահայտված միջոցների համար սահմանված է տարեկան »

840, իսկ արտարժույթով` 1242):

Պահուստավորման նորման կարող է հաշվարկվել. որպես հարաբերություն ԿԲ պահուստների գումարի ն բաճկային համակարգի ավանդներիմեծության. չ

պահուստներ/ավանդներ

-

(4.18)

Դրամականբազմարկիչիմեծությունը հավասար է պահուստավորման նորմայի հակադարձ մեծությանը. ու

-

ավանդներ/պահուստներ

(4 19)

Այս դսպքուս բազսարկիչը բնութագրում Լ տնտնսությունում առնտրային բանկերի կողմից վարկային ներդրումների ծավալների ավելացման փաստացիհնարավորուքյունները Բացի այս տարբերություններից,պահուստավորման նորմայի մեծությունը առանձին ավանդների մասով ժամանակահատվածի ընթացքում կարող փոփոխվել

Եթե դրամական բազայի նշանակությունը դիտարկենք լայն իմաստով. ապա բազմարկիչի փաստացի նշանակությունը, որոշվում է որպես հարաբերություն դրամական զանգվածի (փողի Ճիօն ռանգվաճ) Լ դոաոննար Բւսգւաի (հոռի ուղու

7/1

Հ

ԺԾ--

ԽՃնխե

Սաս սոդնեռ

Սվաճդներ Կանխիկ Պահուստներ Կանխիկ

Ավանդներ

Կանխիկի տառով.

(4 20) Կանխիկ.

Պահուստներ

Ավանդներ

ավանդների հարաբերությունը նշանակենք

ե

բանխիկ 2.Ավանդներ աճխհկ

Այս դեպքում

Հ

"-

(4.21)

(1«--):(---):

Օրինակ, ենթադրենք որտեղից էլ.

Ը

հավասար է եղել 0,33, իսկ

-0,37

դրամական բազմարկիչըՀ1.33 0,70-2

եթե որպես դրամական բազա ընդունենք կանխիկ փողի մեծությունը, ապա դրամականբազմարկիչը կարելի է դիտարկել, որպես կանխիկ փողի շրջանառության արագության որոշման եղանակներիցմեկը ն տնտեսականհամակարգում դրանց օգտագործման արդյունավետության միջոցառում: Ամբողջ բանկային համակարգի պահուստավորման միջին նորման (ըստ ավանդներիկառուցվածքի)հաշվարկվում է հետնյալ կերպ.

-ծ-րՀՖ

Ւ-. որտեղ`

՛մ

(4.22)

տեսակի ավանդի գծով պարտադիր պահուստավորման նորման է, Ծ , տեսակի ավանդի միջին չափն է, Ժ- է տեսակի ավանդի տեսակարար կշիռն է ընդհանուր ավանդներիմեջ: -

ք

թռ,

(4.23)

Պահուստավորման միջին նորմայի փաստացինշանակության հիման վրա կարելի է հաշվարկել դրամական բազմարկիչի փաստացի նշանակությունը, ոոպես պահուստավորման նորմայի նկատմամբ հակադարձմեծություն. ո

(4.24)

-

որտեղ` Ւ - պահուստավորմաննորմայիմիջին մակարդակն է: Դրամական բազմարկիչի որոշման այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու պահուստավորմաննորմայի ն ավանդների կառուցվածքի փոփոխության ազդեցության աստի-

ճանը` մուլտիպլիկատիվ էֆեկտի դինամիկայի վրա

ոմ. Խ----ՖՏ

Հոմ

Ֆոլմլ » ղմյ

որտեղ` |,

՝

Հոմո

անել)

7:

լ

(4.25)

դրամականբազմարկիչի ինդեքսն է,

ի. պահուստավորման նորմային ինդեքսի հակադարձ ինդեքսն է,

1. ավանդներում ինդեքսն է:

կառուցվածքային տեղաշարժերի

Տեսականորեն դրամական բազմարկիչի նշանակությունը հավասար է պարտադիր պահուստների դրույքաչափի հակադարձ մեծությանը, որը նրա սահմանային (առավելագույն) նշանակությունն է այն դեպքում, երբ համակարգումբացակայում են կանխիկ

փողերը:

ՍՏ

հաշվարկվում է դրամական զանգվածի միջին մեծության ն ծավալի հիման վրա: Շրջապտույտների քանակությունը որոշվում է հետնյալ կերպ. որը ՀՆԱ

ԷՅ

Ն

(4.26)

Տարվա օրացույցային օրերի թիվը հարաբերելով շրջապտույտների քանակի վրա կստանանք մեկ շրջապտույտի տնողությունը` արտահայտվածօրերով.

ք»360

(4.21)

Օրինակ, Շնթադրենք` 2006թ. մարտի 31-ի դրությամբ դրամական զանգվածը կազմել է 10,9 մլն. դրամ: Նույն տարվա մարտի 15-ից միչն ապրիլի 15-ը բնակչության ընդհանուր ն ծախսեր կազմակերպություննեի վերջնական սպառումը է 7,2 մլն. դրամ: Հետեաբար, փողի շրջանառության կազմել ամսականարագությունըկկազմի0.66 անգամ

/, լ

`

Ամսեկանծախսեր7.2

Հ

Փող

10.9

Ո66

Մեկ ամսում յուրաքանչյուր միավոր դրամը փոխել է իր սեփականատիրոջը միջինը 0,66 անգամ: Եթե հաշվարկենք շրջապտույտիտնողությունը օրերով, ապա այն կկազմի 45 օր կամ ամիս (30օր 0.66): Փողի պաշարները հավասարվել են մեկուկես ամսվա ազգային ծախսերին, այսինքն փողի շրջանառության արագությունը եղելէ մեկ ամսից ավելի: Քանի որ դրամական զանգվածի արտացոլման համար օգտագործվումեն դրամականագրեգատներիհամակարգը,ապա շրջանառության արագությունը, հաշվարկված առանձին ագրեգատներինհամապատասխան, կարտացոլի իրացվելի ակտիվների առանձին տեսակների շրջանառության արագությունը. Այդ Սուցանիշներից կարնորներն են. (կանխիկփողի (Ռ0) շրջանառության արագությունը »

յ-Ց8Մ

(1.28)

ռուն չբ

իլ

ՀՀ չ««աԿ««

ԹԿ

ու

ռուՐ

ուսո ւ ր ՀԱՅԱԹ

ոսւնո

ՎՏԱԿՎԵԿՀլ:

(ԵԶՆ.

/

զու

ոուս

Ռ

ՀԻ շասաս

ԱԱ

ՂՈԼՂՆՈՒԱՈՅՈՒՈՆՆՈԸ

ության

ալագոււթ-

յունը որո

ՄՀ--2

(4.29)

Փողի զանգվածի շրջանառության ամբողջական արագությունը ձնեավորվումէ առանձին փողի ագրեգատների շրջանառելիության ազդեցությանտակ, որոնց համար այս ցուցանիշըկարող է էականորենտարբերվել:Ինդեքսային մեթոդի օգնությամբ քանակապես հաշվարկվում է փողի շրջանառությանարագության միջին փոփոխությունը, որը պայմանավորված է իրացվելի ակտիվների առաճձին տեսակների շրջանառության արագությառ փոփոխությամբ ն փողի զանգվածի կառուցվածքային փոփոխությամբ: ՀՀ

Աղյուսակ 4.9 փողի շրջապտույտի արագությունը' (շրջապտույտներիքանակր)

Էլ ն --

-

-.

| օ65Ց Տ88

|

Տ Յ

Զ

Յ

Յ

լ5)

3.

ա

ա

ՀՏ

ա

1.58 86811258 2-6

ՅՑՋ:ՔՀՅՀՔ | Ժ:ՋՀՇՇ -օԶ

ՀՏ: Բ »ՋՓ:|

ԹՅՔՋ|ՅՑԾՋ|

ՅՅ: 3:56 -ս ԷԹ» ՀՅ

Յ-»ՅՀՏ5 ԸԺՅԺ

ՔՅԺՔ`ՇԺՅԺ|ԱՅԾԺՅԺ|

ԲՏՅՅ

ՅՋՅՃԽՅ| ՇՅՅՅ

853ՅՀՅ ՅԾ| ՅՇՇԼ ՅԵ ԵՅ ՀՅ ադ Փ«ՇՀՅ

ադ

«6

Ջ Ծ

Ք

Յ--

5Յ

5:

Ց».

Կ"ԿՅ|)

-Ժ

2.21

1.98

|

1.95

3.21

4.48

2.18

3.03

1.47

1.22

2515.

2.70

1.94

1.23

|097

|098

ԴՀ

ԿԲ-ի էլեկտրոնայինկայք,

Է

1.48

(16

ՊՈՈն

ՇԵԴ

Ձո

ժ7

2.02

11481 `

15.09

Ի 1533 15 54

-Վ

|

16.12

16 26

|

1.22

3.37

լ

1.59

1.00

|Ւ1477

1.01

2.00

Է 156

Լ

' 17.01

ւ 17.22

1 88

լ

4 44

|

1.98

` | 125

16.67

Լ

6.73

Դրամականզանգվածի շրջանառության արագության ոՈւսումնասիրության համար կարնոր նշանակություն ունի կանխիկ փողի շրջանառության արագության վերլուծությունը: Դրամական զանգըվածից առնձնացնելով այդ ագրեգատը` կստանանքդրամական զանգվածի շրջանառությանարագությանհետնյալ մոդելը.

ա. որտեղ` նշիռն է,

8ՑՈ

4/0

տ

2,

մ

կամճՄՀՄ6

ց

(4.30)

դրամական զանգվածում կանխիկփողի տեսակարար

-

կանխիկ փողի շրջանառության արագությունն է: Շրջանառության արագության այս բանաձնը հնարավորություն է տալիս որոշելու` փողի շրջանառության արագության բացարձակ հավելաճը, ի հաշիվ կանխիկփողի շրջանառության արագության ն դրամական զանգվածի պարամետրերի տեսակարար կշիռներիփոփոխությունների: Դրամականզանգվածի շրջանառության արագության բացարձակ հավելաճը, ի հաշիվ Բ//0 ագրեգատի շրջանառության արագության փոփոխության, որոշվում է հետնյալ բանաձնով. -

ՃՄ(7)-(7

-Մո)ցյլՀՄ" ցզլ

(4.31)

Երկրորդ գործոնի ազդեցությունը կարելի է որոշել հետնյալ բանաձնիօգնությամբ.

ՃՄ(4)Հ(դլ-

չ)Մ5

Հ.ՄՄճ

(4.32)

Այժմ պայմանական օրինակով դիտարկենք դրամական զանգվածի շրջանառության արագության վերլուծությունը(մլն. դրամ):

Ցւցանիշներ

Նախորդ տարի

Դրամականզանգված Կանխիկփող

լ

ՊՀ

1ԵՎ

էւ

Հաշվետու տարի

լ

ԴՌՌՌՈ

ՀԿԽԿԽԽ

|

Դ4/ՈՌ

2ՀԴաս

յ

Լուծում

Վաշվետուտարի Կանխիկփողի շրջանառությանարագություն

1.

260Հ9,2 շրջապտույտ

Մեկ շրջապտույտի տնողությունը օրերով հավասար է 39.1,այսինքն մոտավորապես40 օր (360 9,2): Դրամական զանգվածի շրջանառության արագությունը հավասար է. 700Հ 3.4 շրջապտույտիմեկ տարում: Կանխիկ փողի տեսակարար վշիռը դրամական զանգվածում հավասար է 0,37, (260 700): Փողի շրջանառության արագության մոդելն ունի հետնյալ տեսքը. 9,2

"

0.37Հ3,4

Նախորդ տարի Կանխիկ փողի շրջանառության արագությունը հավասար է

2.

11,1 շրջապտույտ:

Մեկ շրջապտույտի տնողությունըօրերով հավասար է32,4: Դրամականզանգվածի շրջանառության արագությունը հավասար է` 3,3 շրջապտույտի մեկ տարում: Կանխիկ փողի տեսակարար կշիռը դրամական զանգվածում հավասար է 0,3 Փողի շրջանառության արագության մոդելը ունի հետնյալ տեսքը. 11.1"0,3Հ3,3

Կանխիկ փողի շրջանառությանարագության ն դրամական զանգվածում կանխիկ փողի տեսակարար կշռի ազդեցությունը դրամական զանգվածի շրջանառության արագության փոփոխության վրա: Դրամականզանգվածի շրջանառության արագության բացարձակ ոավոլաճը հավասար է

3.4-3,3-0.1 ի այդ թվում, հաշիվ կանխիկ փողի շրջանառության արագզության հաշվին.

(9,2-11.1):0.37--0.7 ի հաշիվ կանխիկ փողի տեսակարար կշռի ՕՐ

(0.37-0.3)"11.1Հ0.8: Կենտրոնականբանկերի պրակտիկայում. օպերատիվ նպատակների համար. ելնելով բանկային համակարգի դրամարկղերի միջին մնացորդներից`որոշում են կանխիկ փողի շրջանառության արագությունը: Հաշվարկը կատարվում է հետնյալ բանաձնով. Ն"

Հ

(4.33)

ԲԽՕ:1/Օ

որտեղ՝ 4/Օ -բանկի դրամարկղում կանխիկ փողի միջին մնացորդն է, «Օ ժամանակաշրջանիընթացքում ըստ դրամարկղային շրջապտույտիհետադարձ մուտքն է -

Օրերով կանխիկ փողի շրջապտույտի միջին ժամանակը

Ծ

(5)

արտացոլում բանկային վպազմակերպությունների դրամարկղ կանխիկ փողի վերադարձման միջին ժամանակը: Վերադարձի շրջապտույտի ուշացման դեպքում անհրաժեշտ է շրջանառության մեջ թողարկել լրացուցիչ կանխիկ փող: Եթե կանխիկ փողի պահանջարկը ներկայացնենք է

ԽՕ-ԻՏ9 ք

(4.34)

տեսքով, ապա դուրս հանման մեծության վրա` շրջանառության արագության ազդեցության կամ շրջանառությունում կանխիկ փողի լրացուցիչ թողարկման հաշվարկը կարելի կատարել հետեվյալ բանաձնով.

ձոլՕ(1Հ (լ

-Ե)ՀԶ

(4.35)

Այս ցուցանիշների վերլուծությունը դինամիկայում հնարավորություն է տալիս կատարելու եզրահանգումներ ավանդային հաշիվներումգտնվող փողերիփոփոխությանգործոնների մասին:

ԱՌԱՋԱՐԿՎՈՂ

1.««ՀՀ

1996:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

կենտրոնական բանկի մասին օրենք».ՀՀ

օրենք,եր.,

Ասատրյան«Բանկայինգործ», Եո.,2004: Բադանյան ն ուրիշներ «Ֆինանսներ, դրամաշրջանառուն թյուն վարկ», Եր.,2007: 4. Եսե սեք հ. Խ. ,,ՂՓԻԵՐԱ,ԾՅՒիՍ,ՑՁոօՈՂՁ" --ո/., 1995. 5. ,մ16ԻԵՐս, «քօոտսոո, ԾՅՁԻճն"./Ոօո քաո. Օ. 7. Ռճտք/ասի".-ԽԼ. 2.Բ. 3. Լ.

ս ՇՈՁՅոսօՇոսաշ,

ՓԱՒԽՁՒՇԵ|

6. ՔԲքոխօտ Մ. Ճ.

հ.,1995. 7.

Ք. ՌՅԱՈոՅքմ

,,

1998.

,,ՕՈՂԿԹՈԽօՕՇրո

ԽԿՕԽԽՏքԿԾՇԵԱ» ԾՅԻՀ«Ց'.-

ԱՁշքօտռօաօՕասաք'' Օ/քՇ ոՔԿԱսԱ.-ի/.,1994. ՕճքՅալԲես», հքտոսո"./Ոօո քո. Ո. ԼԻՕ6

8.,,ՓԱԽՅԻՇԵԼ ՈՏԻՑ»

1998. ՊՂքօծօ3ԱԽՕԱ.-ի/., 9.

ԾՅսհի 1.

«ՂՕՈՅԱ.,,/16:ԵՐԱ, ԾՅԻԽԱ

ոօոսոսա 2".-ՇՈ6.,1994.

0)

ս

ՊՇԵԱՅ(Օ-ճքՇոս

Ճ.

ՈՒՅՑ

ԳԼՈՒԽ

5 ԲԱՆԿԱՅԻՆ

5 1.ԲԱՆԿԱՅԻՆ

ՎԻՔԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՐԿԱՆ ԵՎ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

Սոռհ ւոնտեսության աայմաննեոում առտառոությանն սապառման միջն գոյություն ունի մի հսկայական ոլորտ` «շուկա», իրեն յուրահատուկօրենքների ն հաստատությունների ամբողջությամբ: Եվ որքան «տարածված» է շուկան, որքան շատ են այդ շուկայում գործող մասռագիտացված հաստատությունները, այնքան ավելի արագ են կատարվում առք ու վաճառքի գործառույթները, այսինքն նյութական ն ֆինանսական արժեքների արդյունավետ տնտեսա-

կան շարժը:

Համաշխարհայինշուկայական հաստատությունների ամբողտեսության մեջ անվանվում է ջությունը, ։՝:տնտեսագիտության «շուկայական ենթակառուցվածք»: Այն ներառում է բանկային ն բորսայական համակարգերը, ապահովագրական,աուդիտորական ընկերությունները, իրավաբանական գրասենյակները, տեղեկատվականկենտրոնները,գովազդայինծառայությունները, աճուրդկենտրոնները: ները, տոնավաճառները,առնտրա-միջնորդային Զարգացած շուկայական ենքակառուցվածքի բանկային համակարգը ներառում է կենտրոնական (թողարկող). պետական, առստրային, ներդրումային, խնայողական, հիփոթեքային, գյուղատնտեսական, արտաքինառնտրային,միջպետականբանկերը: Բանկային համակարգի մեջ բացի բանկային հաստատություններից մտնում են նան հատուկ ֆինանսավարկայինհաստատություններ: Այդ ինստիտուտներինեն վերաբերվում վարկային միութն տրաստային ընկերությունները, ապահոյունները, ֆինանսալկյան վագրական ընկերությունները, մասնավոր կենսաթոշակայինֆոնդերը, փոխատվական-խնայողական ասոցիացիաները,ներդրումային հիմնադրամները, գրավատներըն այլ հաստատություններ:Այս կազմակերպություններըհավաքագրում են բնակչության ն իրավաբանական անձանց միջոցները իրականացնում են կազմակերպությունների ն քաղաքացիների վարկավորում, միջբանկային վարկերի շուկայում կատարում են միջնորդի դեր, կատարում են հավատարմագրային գործունեություն: Այսպիսով, երկրի բանկային համակարգի դինամիկ զարգացումո որոշվում Է բանկեոի Ֆունկցիաների.նորանցգոոծունեության արդյունքների բնութագրման ն գնահատման մասին վիճակագրական տեղեկատվությանպահանջով. Բանկային վիճակագրությունը ֆինանսների վիճակագրության ինքնուրույն ճյուղ է, որի խնդիրներն են հանդիսանում բանկային համակարգի ֆունկցիաների բնութագրումը, երկրի դրամավարկային համակարգի կառավար102

պահանջների համար տեղեկատվության ստացումը ն անալիտիկ նյութերի մշակումը: Բանկային վիճակագրությունը կոչված է ապահովելու բանկային համակարգի գործունեության բնույթը. նուս առրոյունքնեորիճնահատումոը ն դոանց կանխատեսումը` հայտնաբերելու այն գոժոնները, որոնք որոշում են բանկային գործունեությանարդյունքները ն դրանց ազդեցության գնահատականը շուկայական հարաբերություններիզարգացման վրա ն վերջնական արդյունքներիմեջ նրա ներդրումը: Բանկային վիճակագրությանօբյեկտը հանդիսանում է ամբողջ բանկային գործունեությունը: Վիճակագրական վերլուծության սուբյեկտ են հանդիսանում ինչպես բանկերը, այնպես էլ այլ վարկային հաստատությունները,իրական ն պոտենցիալ հաճախորդները` ֆիզիկական ն իրավաբանականանձինք: Բանկային գործունեության վերլուծության նպատակը հանդիսանում է ման

բագզահայտումը, բանկային եկամտաբերության գործոնների ծառայությունների տրամադրման դեպքում ռիսկի մանարդակի գնահատումը նե դրա նվազեցումը, ինչպես նան ԿԲ-ի կողմից հաստատված տնտեսական նորմատիվներիպահպանումը: Բանկային վիճակագրությունն ուսումնասիրում է. պետության, կազմակերպություննեի ն բնակչության ժամանակավորապեսազատ միջոցների հավաքագրումը. տնտեսության ն բնակչության կարճաժամկետ ն երկարաժամկետ վարկավորումը, ներդրումների ֆինանսավորումը, կապիտալ անկանխիկհաշվարկները, - խնայողականգործունեությունը, » պետական բյուջեի դրամարկղայինսպասարկումը: Բանկային վիճակագրությունն ուսումնասիրում Է բանկային համակարգը ն դրա գործունեությունը տարբեր ասպեկտներով՝ ըստ քանակի, սեփականության ձնի ն բանկերի նշանակության ն մատուցածծառայություններիտեսականու. Բանկային ցանցի ավելացմանը զուգահեռ բանկային համակարգի զարգացումը ուղեկցվում է բանկային ծառայությունների տեսականու ավելացմանբ: Բանկային վիճակագրությունը առանձնացնում Է բանկային »

» » »

ծառայությունների ոռսյսյալտնսակնճերը.

»

Վաշվեգործառնական աշխատանք. -հաճախորդների ն թդթակից բանկերի անձնական հաշիվների բացում, վարում ն փակում, վճարահաշվարկային փաստաթղքերի հաշվառում ն հսկողություն,

հաճախորդների հանձնարարությամբ հաշվարկների իրականացում, փոխատվությունների, ընթացիկ ն հաշվարկային հաշիվների տոկոսների հաշվարկ ն գրանցում, ֆակտորինգի, լիզինգի ն ֆորֆեյտինգի գործառնությունների հաշվառում, չեկային գրքույկների, ակրեդիտիվների ն այլնի տրամադրմանհամար միջոցներիդեպոնենտագրում: 2.Վարկավորում. » վարկային գործառնությունների հեռանկարային պլանավորում, նախորդ ժամանակաժրջանիհամար վարկային հարաբե-

րությունների համար տնտեսա-վիճակագրականվերլու-

ծություն, բանկի ն կազմակերպություններիմիջն վաոկային հարաբերություններիկարգավորում, վարկայինգործունեության հաշվառում ն հսկողություն, առանձին տեսակի վարկերի, վարկային հարաբերությունների ե այլնի տնտեսական արդյունավետության գնահատում:

3.Դրամաշրջանառություն. » դրամարկղայինպլանի կազմում ն կատարում, » դրամարկղայինպլանի կատարմանկանխատեսում: 4.Դրամականսպասարկում. » վարկային քարտերի սպասարկմանկազմակերպում, դրամարկղային մեքենաների սպասարկման կազմակեր»

պում: 5.Կազմակերպությանֆինանսատնտեսականվիճակի վերլուծություն. կազմակերպության ֆինանսատնտեսականանձնագրերի վարում, առանձին կազմակերպությունների զարգացման նպատակային ծրագրերի կատարմանվերահսկողություն: »

5.2.11 ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ

ԲԱՆԿԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆԼ'

ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԻ

Բանկային համակարգի զարգացմանը զուգընթաց ձնավորվում են դրանց մի շարք տեսակներ: Դրանցիցեն.

»

»

երկմակարդականի բանկային համակարգ` կենտրոնական բանկեր, բանկ ն առնետրային կենտրոնացվածմոնոբանկային համակարգ, ապակենտրոնացված բանկային համակարգ` ԱՄՆ-ի ֆեդե-

ռեզերվայինհամակարգ: ՀՀ-ում անցկացվածտնտեսականբարեփոխումներընոր փուլ բացեց բանկայինգործունեության մեջ: Անցած դարհ 90 ականներին ՀՎ բանկային համակարգի բուռն զարգացումը բերեց երկաստիճան բանկային համակարգի ձնավորմանը:Բանկային համակարգիառաջինմակարդակըկազմում է ՀՀ ԿԲ-ը, իսկ երկրորդ մակարդակի մեջ մտնում են առնտրային բանկերը ն այլ ֆինանսավարկայինհաստատությունները, որոնք իրականացնումեն առանձինբանկայինգործառնություններ: ՀՀ ԿԲ պետությանգլխավոր բանկն է: ՀՀ ԿԲ իրավաբանական անձ է, որի միակ հիմնադիրը Հայաստանի Հանրապետություննէ: ՀՀ ԿԲ գործում է ԳՀ սահմանադրությանըն օրենքներին համապատասխանն իր խնդիրներն իրականցնելիսանկախ է 33 պետական րալ

մարմիններից: ՀՀ ԿԲ-ն խնդիրներն իրագործելու նպատակով կարող է իր

անունից՝ կնքել պայմանագրեր, ձեռք բերել իրավունքներ, ստանձնել պարտավորություններ,այդ թվում` վերցնել վարկեր, հանդես գալ որպես հայցվոր ն պատասխանող, օրենքով նախատեսված ղեպքերում ձեռք բերել, տիրագույքային ն պետել, Օգտագործել ն Օտարել գույք, անձնական ոչ գույքային իրավունքներ: ՀՀ ԿԲ-ի հիմնական խնդիրներն են հանդիսանում գների կայունության ապահովումը, ՀՀ բանկային համակարգի կայունության, իրացվելության, վճարունակության ն բնական գործունեության համար անհրաժեշտ պայմաններ ապահովելը, գործուն վճարահաշվարկային համակարգ ստեղծելն ու զարգացնելը, ՀՀ արժույթի թողարկումը, դրամաշրջանառության կազմակերպումըե կարգավորումը: ՎՀ ԿԲ իրականացնում է պետության տնտեսության դրամավարկայինկարգավորում` առնտրային բանկերի կողմից ներգրավմած ռեսուրորեռհռ աւսուուսռիո ոռՒզեում ային (տրոհումյույիը: նորմաների հաստատման, առնտրային բանկերում վարկի հաշ»

վարկային դրույքների մակարդակի, տնտեսական նորմատիվների սահմանման, արժեթղթերի հետ գործառնությունների անցկացման ճանապարհով: ՀՀ ԿԲ իրականացնում է առնետրային բանկերի

է05

վերաֆինանսավորում` նրանց տրամադրելով կարճաժամկետվարկեր Ա ընդառաջումէ փոխառուներինվերջին ինստանցիայում:

վերլուծությունը

1 կենտրոնականբանկի հաշվեկշռայինտարրերի վիճակագրականդասակարգումը

5.2.1.1

Դրամավարկային քաղաքականության իրականացման արդյունավետության տեսանկյունից կարնոր նշանակություն ունի այն ցուցանիշների ճիշտ գնահատումը, որոնք ԿԲ-ի անմիջական (գործառնական)հսկողության տակ են: Այդ ցուցանիշների ստացման աղբյուրը ԿԲ-ի հաշվապահականհաշվեկշիռն է: Այսպիսով, ԿԲ-ի հաշվեկշռիվիճակագրականվերլուծությունըն մշակումը մեծ կարնոոություն է ստանում. որը դրամավարկայինվիճակագրության մշակմանառաջին ն ամենակարնորփուլն է: ԿԲի որպես երկրի դրամավարկային քաղաքականություն իրականացնող մարմնի հաշվապահական հաշվեկշռի կառուցվածքը, ի տարբերությունայլ ֆինանսականկազմակերպությունների, ունի իր առանձնահատկությունները,որոնք բխում են ԿԲ-ի կողմից իրականացվող խնդիրների առանձնահատկություններից դրամավարկային քաղաքականության իրականացում, ազգային արժույթի թողարկում, Կառավարությանբանկային ն ֆինանսական սպասարկում, արտաքին պահուստների կառավարում, բանկային համակարգիվերահսկողություն: Կենտրոնականբանկի հաշվեկշռի

են: առանձնահատկություններն (Թողարկված ազգային դրամը ԿԲ համար ֆինանսական ակտիվ չի համարվում, իսկ ԿԲ-ից դուրս կանխիկ դրամը հանդիսանում է ԿԲ պարտավորություն ե արտացոլվում է հաշվեկշռի պասիվայինմասում, Կենտրոնական բանկը, որպես երկրի դրամավարկային մարմին, վարում է Արժույթի միջազգային հիմնադրամի (ԱՄՀ) հաշիվները: ԱՄՀի հետ կապված գործարքները արտացոլվում են ԿԲ արտաքին ակտիվներում ն պարտավորություններում, ԷԲ արտաքին աստիվներում ընդգրկկած ուկու ստանդարտ ձուլակտորները հանդիսանում են մոնետարոսկի: Ի տարբերություն ԿԲ-ի, առնտրային բանկերի համար ոսկու ստանդարտ ձուլակտորները մոնետար ոսկի չեն համարվում: »

Դրամավարկային վիճակագրության տեսանկյունից. ԿԲ-ի հաշվեկշռում հաշիվները դասակարգվում են ելնելով տնտեսության հատվածավորման սկզբունքներից: ԿԲ-ի Խաշլվենկշռիակտիվները Ն ւստասիվներո ուսժանիահ եր արտաքինի ն ներքինի: ։»-Արտաքինակտիվները նս պարտավորությունները ոչ ռեզիդենտների նկատմամբ, իսկ ներքին ակտիվները ն պարտավորությունները ռեզիդենտների նկատմամբ են: պահանջներնու պարտավորությումներն Ըստ 1993թ. Ազգայինհաշիվների համակարգիտնտեսությունը բաժանվում է մի քանի հատվածների: ԿԲ-ի տեսանկյունից, ակտիվների դասակարգման նպատակով առանձնացվում են տնտեսությաններքիներեք հիմնականհատվածներ. «Պետականկառավարմանհատված Իրականհատված հատված 0Ֆիճանսական Ոչ ռեզիդենտներըկազմում են արտաքին հատվածը, կարող են գործարքներ իրականացնելներքին հատվածների հետ: ԿԲ-ի վիճակագրորենդասակարգված հաշվեկշիռն ունի հետեվյալ տեսքը. »

» »

ԱԿՏԻՎՆԵՐ

ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԿԱՊԻՏԱԼ

Արտաքինակտիվներ

ԿԲ-ից

Փոխարկելի արտարժույթով

դուրս

ԵՎ

կանխիկ դրամ

ՊարտավորություններՀՀ բանկերին

ն ոսկով

Թղթակցայինհաշիվներ (պարտադիր ն ավելցուկային պահուստներ)

Մոնետարոսկի

Պահուստային դիրքը ԱՄ3-ում

Ժամկետային ավանդներ

ՄիջոցներՀՓԻ-ով

Հակադարձռեպո համաձայնագրեր

Պահանջներօտարերկրյա

Կապիտալի համալրման հաշիվներ

բանկերին

Արտարժույթի տրամադրման

Այլ փոխարկելի արտարժույթ

սվուի

Ոչ փոխարկելի արտարժույթով

Այլ ավանդներ (տնտեսությունից)

Պահանջներ օտարերկրյա

Պարտավորություններ կառավարությանը

բանկերին

Այլ ոչ փոխարկելի արտարժույթ

Կառավարության ավանդներ

է07

ՎՀ

ԾԻԳ-երի միջոցներ

դրամով

Արտաքինպարտավորություններ

ՊահանջներՀՀ կառավարությանը

Փոխարկելի արտարժույթով ԱԿՀ-ր վարվ

ւակասպարտաստմսնր

Պ``

Այլ արտաքին

ՊահանջներՀՀ բանկերին

պարտավորություններ

Վարվնրբանկերին

Ոչ փոխարկելըարտարժույթով

Ռեպո համաձայնագրեր

ՎՀ

դրամով

Այլ պարտավորություններ

Արտարժույթիներգրավմանսվոփ

Կապիտալհաշիվներ

Պահանջներտնտեսությանը Այլ ակտիվներ

Այլ ֆինանսական ակտիվներ

Ընթացիկն

չբաշխված շահույթ

Կանոնադրական կապիտալ

Ստացմանենթակահաշիվներ

Գլխավորպահուստ

Ոչ ֆինանսականակտիվներ

Ակտիվներին այլ կորուստների պահուստներ Վերագնահատմանպահուստներ

եռամսյակայինն տարեկան հաշվեկշռի վիճակագրական ամփոփումը կատարվում է հիմնվելով եզրափակիչ շրջանառության արդյունքների վրա: ԿԲ հաշվեկշռում արտարժույթը դասակարգված է ըստ ազատ փոխարկելի ն ոչ փոխարկելի արտարժույթների: Փոխարկելի են համարվում այն արտարժույթները,որոնք միջազգային շուկանեոում ազատ փոխարկելի են, ինչպես նան էական նշանակություն ունեն վճարային հաշվեկշռի գործառնությունները ֆինանսավորելու տեսանկյունից: Փոխարկելի է համարվում ճան ոսկին: Մնացածարտարժույթներըհամարվում են ոչ փոխարկելի: ԿԲ

Վաշվեկշռիակտիվայինտարրերը

5.2.2.2.

Արտաքին ակտիվներ: Արտաքինակտիվներըդասակարգվում փոխարկելի ն ոչ փոխարկելի արտարժույթների: Այս տեսանկյունից, դրամը համարվում է ոչ փոխարկելի արժույթ: Փոխարկելի արտարժույթովարտաքինակտիվներըընդգրկում են. Մոնետարոսկի, » Պահուստային դիրքը ԱՄԴՀ-ում, են

ըստ

»

»

ՂՎՓԻ-ով միջոցներ,

Արտարժութային ակտիվներ (ներառյալ պահանջները օտարերկրյաբանկերինն այլ արտարժույթը): Ներքին ակտիմներ: Ներքին ակտիվները ԿԲ պահանջներն են ռեզիդենտ հատվածների նկատմամբ. որոնք տնտեսության առանձնացվումեն ըստ հետնյալհիմնականխմբերի՝ պահանջներՀՀ կառավարությանը, պահանջներբանկերին, այլ աստիվներ: Ներքին ակտիվներինման դասակարգումըպայմանավորվածէ կենտրոնականբանկերի հիմնականգործառույթներով: Տնտեսության վարկավորումըԿԲ-ի գործունեությանհիմնական ուղղությունը չէ, այդ պատճառովտնտեսությաննկատմամբպահանջներըԿԲ-ի ամփոփհաշվեկշռումչեն առանձացվում: Կառավարությաննկատմամբ պահանջները 341 կառավարուքյան ֆինանսական պարտավորություններնեն ԿԲ նկատմամբ: Այդ պարտավորություններումընդգրկվում են պետականպարտատոմսերը, կառավարությանըտրված դիսկրետվարկերը, բյուջեի հաշվին օվերդրաֆտը կամ վարկային գիծը: Պահանջներն առետրային բանկերի նկատմամբ ներառում են ՀՎ ռեզիդենտ բանկերին տրված բոլոր տեսակի վարկերը, այդ թվում կնքված ռեպո համաձայնագրերը, արտարժույթի ներգրավման սվոփ գործարքները: ԿԲ-ի ւոեսանկյունից, ՀՀ առնտրային բանկերն առանձին ենթահատված են ն, ԿԲ-ի գործառույթներից ելնելով, նրանց հետ գործառնություններըշատ ակտիվ են: Այլ ակտիվներումընդգրկվում են այն ակտիվները, որոնք ԿԲ հիմնականգործունեությանհամարորոշիչ չեն. պահանջներըտնտեսությանը. այլ ֆինանսական ակտիվները, ստացմանենթակահաշիվները, ոչ ֆինանսական ակտիվները (գույքը, հիմնական միջոցները ն այլ նյութական ակտիվները): »

»

»

» »

»

» »

»

»

5.2.2.3.

Վաշվեկշռի պասիվայինտարրերը

ԿԲ-ից դուրս գտնվով կանխրկ դրաս: ՀՀ դրասր սիակ թողարկողը ՀՀ ԿԲ-ն է, հետնաբար, ԿԲ-ից դուրս գտնվող կանխիկ դրամը (թղթադրամները նե մետաղադրամները նրա պարտավորությունն է: Այստեղ ընդգրկվում է ինչպես շրջանառությունում կանխիկ ՀՀ դրամը, այնպես էլ առնտրային բանկերի դրամարկղերում գտնվող ՀՀ դրամը:

Առենտրային բանկերի նկատմամբ ապարտավորություններն ընդգրկում են բանկերի պարտադիր պահուստները ն ավելցուկային միջոցները, ժամկետային ավանդները ԿԲ-ում, ինչպես նան հակադարձ ռեպո համաձայնագրերով, արտարժույթի տրամադրման սվոփ գործարքներով ն կապիտալի համալրման նպատակովԿԲ-ում տեղաբաշխվածմիջոցները: ԿԲ Տնտեսությունից ներգրավված այլ ավանդները աշխատան շահույթ չհետապնդող կազմակերկիցների, ձեռնաոկություննեռհ պությունների (իրական հատվածի) միջոցներն են ԿԲ-ում, որոնք փոքր գումարներ են կազմում: ԿԲ ապարտավորություններ՝կառավարության նկատմամբ իրենցից ներկայացնում են կառավարության ավանդները: Այս ավանդները սովորաբար ընդգրկում են գանձապետարանի աշխատանքային(գործառնական) հաշիվները, ԿԲ-ում պետական ավանդները ն Ծրագրերի կառավարման միավորների բոլոր իրականացմանգրասենյակներիբոլոր հաշիվները: Արտաքին պարտավորություններ: Արտաքին պարտավորություններն ընդգրկում են ԿԲ-ի բոլոր պարտավորությունները ոչ ռեզիդենտների նկատմամբ: Արտաքին պարտավորությունները, արտաքին ակտիվների նման, դասակարգվումեն ըստ փոխարկելի ն ոչ փոխարկելի արտարժույթների: Ուշադոության են արժանի դրամով արտաքին պարտավորությունները: Հայկական դրամի ներքին փոխարկելիությանպատճառով,ի տարբերություն արտաքին ակտիվների, դրամով արտաքին պարտավորությունները իրենց բնույթով գրեթե նույնն են, ինչ որ փոխարկելի արտարժույթով արտաքին պարտավորությունները: են. Այսպիսով, ԿԲ արտաքին պարտավորություններն ԱՄՀ-իցստացվածվարկերը, ոչ ռեզիդենտներից ստացված վարկերը, ներգրավված ավանդներըն այլ պարտավորությունները, դրամովպարտավորությունները ոչ ռեզիդենտներին: Այլ պարտավորություններնընդգրկում են ռեզիդենտ արտաքին ու ներքին կրեդիտորներըն միջանկյալ հաշիվները, վճարման ենթակա գումարները, ինչպես նան այլ ենթակատեգորիաներում չդասակարգվածմնացած հաշիվները: Կասյիտալի հաշիվներն ընդճրկում են ԿԲ-ի ոնթացին ն չբաշխված շահույթը. կանոնադրական կապիտալը, գլխավոր պահուստը, ակտիվների ն այլ կորուստների պահուստները ն վերագնահատմանպահուստները: ԿԲ-ի վիճակագրորենդասակարգված հաշվեկշիռը կազմված Է կուտակման (հաշվեգրման) մեթոդով, որի համաձայն բոլոր » »

»

կուտակված տոկոսները ընդգրկվում են իրենց համապատասխան գործիքների մեջ: 5.2.2.4.

Կենտրոնականբանկի ամփոփ հաշվեկշիռը

Դրամավարկայինքաղաքականության տեսանկյունից ազելի նպատակահարմարէ ԿԲ-ի դիրքը կամ փոխհարաբերությունները տնտեսության որոշ հատվածների նկատմամբ դիտաոկել զուտ տեսքով, որն իոակաթացվումէ տնտեսությանտվյալ հատվածի նկատմամբԿԲ-ի պահանջներիցայդ հատվածիհանդեպ ունեցած պարտավորություններըմիմյանցից զտելու միջոցով. Բացի այդ, դրամավարկային վիճակագրությանսկզբունքներով դասակարգված ԿԲ-ի հաշվեկշռից պետք է ստացվի փողի բագան: Երկրի միջազգային իրացվելիությունը գնահատելու նպատակով պետք է դիտարկել ոչ թե համախառն, այլ զուտ արտաքին ակտիվները: Ոչ փոխարկելի արտարժույթով արտաքին ակտիվները երկրի արտաքին իրացվելիությունը չեն բնութագրում, այդ պատճառով դրամավարկային քաղաքականության տեսանկյունից առանձնացվում են արտաքին ակտիվներից: 3Հ դրամով արտահայտված արտաքին ակտիվները նս համարվում են ոչ փոխարկելի: Այլ է դրամով արտաքին պարտավորություններիբնույթը: Դրամի ներքին փոխարկելիությանպատճառով, արտաքին պարտավորություններըիրենց բնույթով նույնն են, ինչ որ փոխարկելի արտարժույթով արտաքինպարտավորությունները: Կառավարության ծախսելու հնարավորությունը նրա ավանդների ծավալով չի արտահայտվում կամ սահմանափակվում, բացի այդ, դրանց փոփոխությունները կառավարվում են քաղաքականություն իրականացնող մարմինների կողմից, ն որոշումներ ընդունելիս կառավարմանմարմինները չեն առաջնորդվում իրացվելիության Օախընտրելիությանսկզբունքներով: Այս պատճառներով Կառավարության ավանդները փողի բազայում չեն ընդգրկվում, այլ զտվում են Կառավարության նկատմամբ ԿԲ-ի պահանջներից: Ընդհանուր առմամբ,փողի բազան դիտարկվում է որպես ԿԲ-ի այնպիսի պարտավորությունների համախումբ, որոնք տնտեսուքյունում շրջանառվող փող են հանդիսանում (ԿԲ-ից դուրս կանխիկ դրամ, տնտեսության իրական հատվածի ավանդներ) կամ նպաստում են փողի ստեղծմանը (բանկերի պարտադիր ն ավելցուկային պահուստներ) ն գտնվում են ԿԲ-ի անմիջական գործառնական հսկողության տակ: Ռեզիդենտ տնտեսության ԿԲում գտնվող ավանդները բնորոշ չեն ԿԲ-ի գործունեությանը,

սակայն դրանք, ինչպես ցանկացած բանկում տնտեսության իրական հատվածի ավանդներ, համարվում են փող ն ընդգրկվում են փողի համապատասխանագրեգատներում: Նշված սկզբունքներից ելնելով ԿԲ-ի ամփոփ հաշվեկշիռը ստանում է հետնյալ տեսքը. 7. Զուտ արտաքինակտիվներփոխարկելիարտարժույթով Արտաքին ակտիվներփոխարկելիարտարժույթով (ակտիվ)

Արտաքին պարտավորություննեք փոխարկելի արտարժույթով (պարտավ.) Արտաքինպարտավորություններ դրամով(պարտավ.) -

2, Զուտ ներքինակտիվներ 2.1. Զուտ պահանջներԿառավարությանը

Պահանջներ Կառավարությանը(ակտիվ) հանած ՊարտավորություններԿառավարությանը(պարտավ.) 2.2. ՊահանջներՀՀ բանկերին(անտիվ)՝հառած Բանկերիժամկետայինավանդներ(պարտավ.) Հակադարձ ռեպո համաձայնագրերբանկերի հետ (պարտավորություն) Արտարժույթիտրամադրմանսվոփ (պարտավ.) 2.3. Զուտ այլ ակտիվներ Արտաքին ակտիվներ ոչ փոխարկելի արտարժույթով (ակտիվ) Արտաքին ակտիվներդրամով(ակտիվ) Պահանջներտնտեսությանը(ակտիվ) Այլ ակտիվներ(ակտիվ) հանած Արտաքին պարտավորություններ ոչ փոխարկելի արտարժույթով (պարտավորություն.) Բանկերի կապիտալիհամալրմանհաշիվներ (պարտավ.) Այլ պարտավորություններ(պարտավ.) Կապիտալհաշիվներ (կապիտալ)

Փոդի բազա

1.

2.

ԿԲ-ից դուրս կանխիկդրամ Բանկերիպարտադիրպահուստներն ավելցուկայինմիջոցներ 3. Այլ ավանդներ(ներառյալ հաշիվները)

Այսպիսով փողի բազան պայմանականորեն կարելի է դիտարկել երկու տեսանկյունից. ԱՍռաջարկիհԿԲ-ը հողի րւտուս է տտոեռծումՓինանսանան ակտիվներձեռք բերելով: ԿԲ-ի հիմնական գործառնություններից ելնելով ակտիվները, որոնք նա ձեռք է բերում, զուտ արտաքին պահուստները են, զուտ պահանջները Կառավարությանը, պահանջներըբանկերինն զուտ այլ ակտիվները.

ՓԲ

որտեղ ՓԲ

-

ԶՆՍ

-

ԶԱԱ

ՀԱՍ

Հ

որտեղ՝ ՀԱԱ

-

ՀԱՊ

ԶԱՍ

Հ

ԶՆԱ

փողիբազա, ԿԲ զուտ արտաքին ակտիվներ, ԿԲ զուտ ներքինակտիվներ:

-

ԶԱՍ

Հ

-

ՀԱՊ

-

ռամա/խխառն արտաքինակտիվներ, համախառնարտաքինպարտավորություններ:

ԶՆԱ ՀԿՀԲՀԱԶԱ

զուտ պահանջներ Կառավարությանը, աահանջներբանկերին, ԱԶԱ զուտ այլ այտիվներՊահանջարկի Փողի բազան ԿԲ այն պարտավորությունների հանրագումարն է, որոնք փող են հանդիսանում կամ նպաստում են տնտեսությունում շրջանառվող փողի ստեղծմանը.

որտեղ՝Կ Բ

-

-

-

-

ՓԲՀԿԴՀՊՀԱ

ԿԲ-ից դուրս կանխիկ դրամ, առնտրային բանկերի պարտադիր պահուստներ ն ավելցուկ միջոցներ ԿԲ-ում, Ա շեզիդենտ տնտեսության իրական հատվածի ավանդներ

որտեղ

ԿԴ

-

Պ

-

ԿԲ-ում:

ԿԲ-ի ամփոփ հաշվեկշռում ներկայացվող ցուցանիշների իրատեսական ն ճշգրիտ արտացոլումը էական նշանակություն ունի արդյունավետքաղաքականությունիրականացնելու համար:

5.3. 31 ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿԵՐԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԻ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ինչպես նշեցինք ՀՀ բանկային համակարգի երկրորդ աստիամենից առաջ ներկայագվում է առնտրային բանկերի լայն ցանցով, որոնք ապահովում են տնտեսավարող սուբյեկտների վճարահաշվարկայինն վարկային սպասարկումը: Ժամանակակից պատկերացումներով բանկը յուրահատուկ ֆինանսական կազմակերպություն է, որը ավանդների տեսքով ներգրավվում է միջոցներ, տրամադրում է վարկեր, իրակա-

ճանն

նացնում է չեկերով ն արտարժույթով գործառնություններ, մատուցում է տարբեր տեսակի այլ ֆինանսական ծառայություններ տնտեսավարող սուբյեկտներին, քաղաքացիներին ն ՃԻ անը: Բանկը հանդե է գալիս ոուսեւ ֆինանաւննանճիոնորդ դրամական միջոցներ տրամադրողների ն օգտագործողների միջն: Ֆինանսական միջոցները բանկը հավաքագրում է հետնյալ երեք հիմնանանաղբյուրներից`գպահանջ ն ժամկետային ավանդներից, այլ բանկերիցստացվածփոխառություններիցն սեփական կապիտալից: Առանձնահատուկ ֆինանսական միջնորդ լինելու պարագայում բանկն իր հաճախորդների համար կարող է հանդես գալ նան որպես գործակալ` կատարել վճարումներ երրորդ անձանց համար, ընդունել ն վճարել չեկեր, գնել, վաճառել ն փոխանակել արտարժույթ ն արժեթղթեր, հսկել դրամականմիջոցների շարժը, դրամի ն ուրժետղթեռիշրջանառությունը,իրականցնել անկանխիկ հաշվարկներ, մատուցել վճարահաշվարկայինծառայություններ: Առնտրային բանկերը շուկայական տնտեսությունում կատաառանձնահատրում են յուրահատուկ դեր, ունեն մի շարք կություններ, որոնցով Ա տարբերվում են այլ ֆինանսական միջ-

նորդներիցն կազմակերպություններից: Առնետրային բանկերի դերը տնտեսության մեջ առաջին հերթին բնութագրվում է նրանով, որ դրանք ֆինանսական միջնորդներ են, որոնք ներգրավվում են ազատ դրամական միջոցները (ընդունում են ավանդներ) ն դրանք փոխատվության տրամադրում ընկերություններին (կամ նրանցից գնում են արժեթղթեր) նրանց ընթացիկծախսերըծածկելու համար: Բանկը միաժամանակ կատարում է երկու կարնորագույն գործառույթ` միջնորդական ն ակտիվներիփոխարկման,ն ելնելով տնտեսականիրավիճակից` կառավարում է իր ռիսկերը: Բանկերը միջնորդական գործառույթն իրականացնում են վարկերի տրամադրման, արժեթղթերով գործառնությունների, հավատարամագրայինկառավարման, ինչպես նան այլ ծառայությունների տրամադրմանմիջոցով: Ակտիվների փոխարկումը բանկային գործառնության ավանդական հիմքն է. բանկերը պատմականորենառաջացել են որպես եր հատուկ ֆինաճսանան ճիշճոողներ, որոնբ Փֆիհնանսավոույում գլխավորապես իրացվելի ավանդների հաշվին ն ոչ իրացվելի վարկեր տրամադրումտնտեսավարողսուբյեկտներին: Բանկերը. որպես առանձնահատուկ ֆինանսական միջնորդներ, ունեն հետնյալ էական հատակնիշները`

Առաջին, բանկերի ռեսուրսները ձնավորվում են գլխավորապես ներգրավված միջոցների հաշվին. այսինքն նրանց պասիվների կառուցվածքում պարտավորությունները մեծ տեսակարար հշհռ ուռեն` Բամանան Է նշել ոո բաննեռհ սեփանան նապիտալո հաճախ չի գերազանցում ընդհանուր պասիվների 1095-ը, ինչը կախվածությանմեջ է դնում նրանց ներքին ե արտաքին գործոններից: Երկրորդ` բանկերը հռարավորություն ունեն բացելու ն սպասարկելու բանկային հաշիվներ ն թողարկելու անկանխիկվճարամիջոցներ (այսպես կոչված` «բանկային փող»), դրա հիման վրա նրանք ապահովումեն վճարային համակարգիգործունեությունը՝ վճարումներիժամանակ հանդեսգալով որպեսմիջնորդ: Բանկերը, ներգրավելով տնտեսությունում առկա խնայողությունները, դրանք վերածում են ակտիվ գործող կապիտալի, դրանով իսկ արագացնում ն ավելի արդյունավետ դարձնելով տնտեսության մեջ ֆինանսական ռեսուրսների վերաբաշխմանգործընթացը: Բանկերիգործառնություններըսովորաբարկանոնակարգվում են տվյալ երկրի օրենսդրությամբ: 33 օրենսդրության առանձնահատկություննայն է, որ օրենքով կանոնակարգվումեն բանկերին թույլատրվող ֆինանսական գործառնությունները, ներդրումային ե բաժանորդագրականգործունեությունը: Այսպես, համաձայն «Բանն բանկային գործունեության մասին» 33Հ օրենքի՝ ՀՀ տարածքում գործող բանկերը. դրանց Ա օտարերկրյա բանկերի մասնաճյուղերը օրենքներով ն այլ իրավական ակտերով սահմանված կարգով կարող են իրականցնել տվյալ օրենքով նախատեսված ֆինանսական գործառնություններ: ԿԲ-ը կարող է թույլատրել բանկերին իրականցնել տվյալ օրենքով ուղղակիորեն չնախատեսված գործունեություն կամ գործառնություններ, եթե դրանք բխում են կամ սերտորեն կապված են բանկային գործունության կամ օրենքով նախատեսված ֆինանսական գործառնությունների հետ, ն եթե դրանց թույլատրելը չի հակասում օրենքի նպատակներին ե էականորեն չի վտանգում բանկերի ավանդատուների ն վարկատուների շահերը: Րաննեռոը չեն ՆնառրողԻրականացնել աուռառուսնար, առետրային ն ապահովագրական գործունեություն, եթե օրենքով այլ բան սահմանվածչէ: Բանկերը կարող են իրականցնել ներդրումային գործունեություն իրենց կամ հաճախորդի անունից ն հաշվին բաժնետոմսեր, պարտատոմսեր ն ներդրումային այլ արժե-

կերի

է|5

այլ կերպ ձեռք բերել, օտարել. ինչպես իրականցնել բաժանորդագրականգործունեություն` տեղաբաշխման նպատակով ձեռք բերել այլ անձանց բաժնետոմսեր պարտատոմսեր ն ներդրումային այլ

թղթեր գնել կամ նան

արժեթղթեր: Այսպիսով, առնտրային բանկերն ունեն յուրահատուկ դեր տնտեսությանմեջ, մի շարք հատկանիշներովտարբերվում են այլ Ֆֆրճանսականմիջնորդննրից Ա այլ կավմակնրպությունննրից. Շուկայական տնտեսությունում բանկերն առավել կարնոր ֆինանեն, ինչպես վարկավորմանծավասական կազմակերպություններն լով, այնպես էլ տնտեսականշրջանառությանսպասարկման նշանակությամբ հանդիսանում են հիմնականֆինանսական միջնորդները, ուստի գտնվում են կարգավորման ն վերահսկողության հատուկ դաշտում:

Իրենց էության միասնականությամբ հանդերձ, բանկերը բազմատեսակ են: Մասնագիտական գրականության մեջ ն միջազգային պրակտիկայում կիրառվում են բանկերի տարբեր դասակարգումներ` ըստ առանձին հատկանիշների: Դրանք պայմանավորված են մի շարք հանգամանքնրով, այդ թվում` տվյալ երկրում բանկային գործի պատմականզարգացման ն կազմակերպման առանձնահատկություններով.օրենսդրական դաշտով, միջազգային ինտեգրման աստիճանով, ազգային սովորույթներով ն այլն: Առնտրայինբանկերի դասակարգումն ըստ տարբեր հայտանիշների ՀՀ

1.

|

Դասակարգման

հատկանիշները Սեփականությանձենը

Բանկերիտեսակները » »

»

2.

Կազմակերպա-

»

իրավական տեսակը

Կապիտալի պատկանելիությունն ըստ երկրների

»՞ » »

4.

ոչ

պետական

խառը բաժնետիրական (բաց կամ փակ)

սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերություններ ՞

3.

պետական

Ռեզիդենտությունը

»

»

կոուեոււռոհւլրհո, տեղական Օտարերկրյա

համատեղ

ռեզիդենտ րչ ռեզիդենտ

Տարածքային ընդգրկումն

5.

» »

»

6.

Անկախության աստիճանը

միջազգային

»

ինքնուրույն

՞»

»

Գործունեությանբնույթը

» 5»

7.1.

| ճյուղային մասնագիտացումը

» » » »

7.2.

| Ֆունկցիոնալ տացումը

մասնագի-

« »

»

Գործունեության մասշտաբը

8.

» »

|

» »

9.

Մասնաճյուղերիթիվը

ազգային

»

»

մունիցիպալ միջտարածաշրջանային

»

Տ

դուստր

լիազորված կոնսորցիոնալ

ունիվերսալ

մասնագիտացված շինարարություն գյուղատնտեսական (երմուծման-արտահանման .բնակնոմունալ ն այլ ինովացիոն ներդրումային խնայողական հիփոթեքայինն այլն խոշոր միջին փոքր

բազմամասնաճյուղ

առանց մասնաճյուղեր

31 առնտրայինբանկերիհաշվեկշռի վիճակագրական վերլուծությունը 5.3.1.113 առնտրային բանկերիհաշվեկշռայինտարրերի վիճակագրականդասակարգումը

5.3.1.

առնտրային բանկերը, որպես մի ամբողջական համակարգ, բանկային համակարգի ենքահատվածն են: Առնտրային բանկերի ն ԿԲ-ի ամփոփ հաշվեկշիռների կազմման սկզբունքները գրեթե նույնն են: Գոյություն ունեցող տարբերություններըբխում են ԿԲի ե առնենտրային բանկերի գործառույթների տարբերուքյուններից: Ի տարբերություն ՀԲ-ր, առնետրայինբառների կերջնական նպատակըշահույթ ստանալն է, որն ապահովվում է ֆինանսական գործիքներում ներդրումներ կատարելով: Նպատակների այս սկզբունքային տարբերությունից ելնելով առնտրային բանկերի ֆինանսական գործիքներ` պետք է դասակարգվեն ավելի ՀՀ

ՀՀ

մանրամաս0:

Այնուհանդերձ, ընդհանուր առմամբ, առնտրային բանկերի հաշվեկշռի վիճակագրական դասակարգման սկզբունքները համարյա նույնն են, ինչ որ ԿԲ-ինը: Այսպիսով, բանկերի հաշվեկշռային տաոոեոհ վիճանագոական ղասակարգման ժամանան անհրաժեշտ է հաշվի առնել հետնյալ սկզբունքները »

»

ռեզիդենտությունը,

արժույթների դասակարգումը,

հատվածները, .տնտնսության ֆինանսական գործիքների դասակարգումը կամ տեսակները: Նշված սկզբունքներից առաջին երկուսը գրեթե նույնությամբ կիրառվում են ԿԲ-ի հաշվենշռի վերլուծությունում, այն է ռեզիդենտության սկզբունքի համաձայն` բոլոր տեսակի ակտիվները ն պարտավորություններըպետք է դասակարգվենըստ սեփականատերեոի` ներքինի (ռեզիդենտների) ն. արտաքինի (ոչ ռեզիղենտների): Արժույթները դասակարգվում են երեք խմբի ազգային արժույթ (ՀՀ դրամ), փոխարկելի ն ոչ փոխարկելի արտարժույթներ: Ինչպես արդեն նշվել է, փոխարկելի արտարժույթները էական նշանակություն ունեն վճարային հաշվեկշռի գործառնությունները ֆինանսավորելու տեսանկյունից: Ոչ փոխարկելի կամ սահմանափակ փոխարկելի արտարժույթներըթողարկող երկրից դուրս շատ Քիչ կիրառություն ունեն: Առետրային բանկերի ռեզիդենտների նկատմամբ պահանջները ն պարտավորությունները դասակարգվում են ըստ տնտեսության երկու հատվածների՝ Պետական կառավարմանհատված, Իրական հատված: Հայաստանի ոչ բանկային ֆինանսական հատվածը շատ փոքր է, այդ պատճառով ՀՀ դրամավարկային ամփոփում առանձնացված չի դիտարկվում, այլ ընդգրկվում է իրական հատվածի մեջ Ըստ էության, բանկային համակարգի տեսանկյունից,31 ֆինանսական հատվածիոչ բանկայինմասը ներառվում է ռեզիդենտ տնտեսության ենթահատվածներում: Այնուհանդերձ, հետագայում, ՀՀ ոչ բանկային ֆինանսական կազմակերպությունների գործունեության ակտիվացման ն ֆինանսական շուկայում դրանց դերը մսծացմանը զուգաոնռ, անհրաժեշտություն կառաջանա դրանց ն բանկային համակարգի միջե փոխհարաբերություններըդիտարկելառանձին: Առնտրային բանկերի հաշվեկշռի վերլուծության համար կարնոր նշանակություն ունի տնտեսության իրական հատվածի տարանջատումը ձեռնարկությունների (պետական մասնակցութ»

»

»

»

յամբ ն մասնավոր), տնային տնտեսությունների, շահույթ չհետապնդող կազմակերպությունների ն այլ ֆինանսական կազմակերպությունների: Ֆինանսական

գործիքներ

դասակարգվում

են

նան

րստ

ժամկետայնության ն տեսակների: Ըստ ժամկետայնությանբոլոր գործիքները բաժանվում են երկու խմբի երկարաժամկետ ն կարճաժամկետ:Մինչն մեկ տարի ժամկետայնությամբգործիքները դիտաոկվում են ոոպես կարճաժամկեւտ, իսկ ժեկ տարուց ավեւի ժամկետայնությունունեցողները`երկարաժամկետ: Այնուհանդերձ,ֆինանսական գործիքների ըստ ժամկետայնության դասակարգումը դրամավարկայինվիճակագրությանտեսանկյունից սկզբունքային չէ, սակայն խիստ ցանկալի է վերլուծականնպատակներով: Այսպիսով, ՀՀ առնտրային բանկերի ամփոփ հաշվեկշիռը, խմբավորված ըստ դրամավարկայինվիճակագրության պահանջների, ունի հետնյալ տեսքը.

ԱԿՏԻՎՆԵՐ

ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԵՎ ԿԱՊԻՏԱԼ

Պահուստայինակտիվներ

ՑպահանջավանդներՀՀ դրամով

Վ`Հ դրամ դրամարկղում

Ձեռնարկություններից

Պահուստներ ԿԲ-ու՛ այդ թվում

Տնային տնտեսություններից Շահույթ չհետապնդող կազմակ.-ից

Պարտադիր պահուստներ Այլ պահուստներ

Այլ ֆինանսականկազմակ -ից

ժամկետայինավանդներ ՀՀ դրամով

Արտաքինակտիվներ

Արտաքինակտիվներ փոխարկելիարտարժ-ով

Ձեռնարկություններից

Արտաքինակտիվներոչ փոխարկելիարտարժ.-ով

Տնային տնտեսություններից

Արտաքինակտիվներդրամով

Շահույթ չհետապնդող

կազմակ.-ից

Պահանջներ ՀՀ կառավարությանը Պահանջներ տնտեսությանո

Այլ ֆինանսականկազմակ -ից Արտարժութային ավանդներ

Պահանջներ ձեռնարկ.-ին

Ձեռնարկություններից

Դրամով Արտարժույթով

Տնային տնտեսություններից Շահույթ չհետապնդող կազմակ.-ից

Պահանջներ տնային

Այլ ֆինանսական կազմակ իգ

տնտեսություններին

Դրամով Արտարժույթով Պահանջներշահույթ

Արտաքին պարտավորություններ

Փոխարկելի արտարժույթով Ռչ փոխարկելի արտարժույթով

չհետապնդողկազմակ.-ին

Դրամով Արտարժույթով

Դրամով ՀՀ Պլարտավորություններ կառավարությանը

ՊարտավորություններԿԲ նկատմամբ

Պահանջներայլ ֆինանսական

կազմ.-ին

Դրամով

Միջբանկային

պարտավորություններ

Արտարժույթով

Դրամականշուկայի գործիքներ

Պահանջներայլ ռեզիդենտներին

Դրամով

Արտարժույթով

Այլ պարտավորություններ Կապիտալ հաշիվներ

ն չբաշխված շահույթ Ընթացիկ

Ներդրումներ փայաբաժիններում

Կանոնադրականկապիտալ

Միջբանկայինպահանջներ

Գլխավոր պահուստ

Ակտիվներին այլ կորուստներիպահուստներ

Սառեցվածհաշիվներ

Ներբանկայինզուտ պահանջներ

Վերագնահատմանպահուստներ

Այլ ակտիվներ Այլ ֆինանսականակտիվներ Ստացմանենթակահաշիվներ

Ոչ ֆինանսականակտիվներ

Առնետրայինբանկերի հաշվապահականհաշվառումն իրականացվում է հաշվեգրման սկզբունքով: Այդ սկզբունքի համաձայն`գործարքները գրանցվում են դրանց իրականացմանն ոչ թե՝ վճարումներիկատարմանպահին: Հաշվեկշռում բոլոր ակտիվների ն պարտավորությունների դիմաց կուտակված տոկոսներն ընդգրկվում են տվյալ գործիքի մեջ: Այսպես. վարկերի դիմաց հաշվեգրված տոկոսները պետք է հաշվառվեն «Վարկեր» բաժնում, ավանդների դիմաց հաշվեգրված տոկոսները՝«Ավանդներ»բաժնում ն այլն:

5.3.2.

Առնտրայինբանկերիամփոփհաշվեկշիռը

Ինչպես ԿԲ-ի դեպքում, առնտրային բանկերի համար ես Քաղաթանանության տեսանկյունից նպատակաոոամամաոնային՝ հարմար է տնտեսության որոշ հատվածների նկատմամբ փոխհարաբերություններըդիտարկել զուտ տեսքով, որն իրականացվում է տնտեսության տվյալ հատվածի նկատմամբ բանկերի պահանջները ն աապոտավորությունները միմյանցից զտելու միջոցով: ԿԲ-ը առետրային բանկերի համար առանձին հատված է ամփոփ հանդիսանում ն նրա հետ փոխհարաբերություններըը հաշվեկշռում առանձին են արտացոլվում: Հաշվի առնելով ԿԲ-ի իբրե դրամավարկային կարգավորման մարմնի դերը, ամփոփ հաշվեկշռային ներկայացմանժամանակառնտրայինբանկերի ԿԲի նկատմամբ պահանջներիցպետք է զտվեն ԿԲ-ի հանդեպ դրանց ունեցած պարտավորությունները: Առնտրային բանկերի դրամական ցուցանիշներն ավելի ցայտուն նկարագրելու համար կազմվում է առնտրայինբանկերի համակարգի ամփոփ հաշվեկշիռը (Շօոո6/Շ18| ՔՅու Տսո/67), որն ունի հետնյալ տեսքը. 7. Ձուտ արտաքին ակտիվներ փոխարկելիարտարժույթով հանած

Արտաքին ակտիվներ փոխարկելի արտարժույթով (ակտիվ)

Արտաքինպարտավորություններփոխարկելի արտարժույթով (պարտավորություն.) Արտաքին պարտավորություններ դրամով (պարտավ.) 2. Զուտ

ներքինակտիվներ

պահանջներԿառավարությանը Պահանջներ Կառավարությանը (ակտիվ) հանած ՊարտավորություններԿառավարությանը(պարտավ.) 2.2. Զուտ պահանջներԿԲ-ին Պահուստային ակտիվներ (ակտիվ) հանած ՊարտավորություններԿԲ նկատմամբ(պարտավ.) 2.3. Պահանջներտնտեսությանը (ակտիվ) 2.4. Զուտ այլ ակտիվներ Արտաքին ակտիվներ ոչ փոխարկելի արտարժույթով (ակտիվ) Արտաքինակտիվներդրամով (ակտիվ) Ներդրումներ փայաբաժիններում(ակտիվ) Սառեցվածհաշիվներ (ակտիվ) Միջբանկայինպահանջներ(ակտիվ) Ներբանկային պահանջներ(ակտիվ) Այլ ակտիվներ(ակտիվ) հանած 2.1. Զուտ

12)

Դրամականշուկայի գործիքներ (պարտավ.) Միջբանկայինպարտավորություններ(պարտավ.) Ներբանկային պարտավորություններ(պարտավ.) Աոտաքին պարտավորութ. ոչ փոխարկելիարտարժույթով(պարտ.) Այլ պարտավորություններ(պարտավ.) Կապիտալ հաշիվներ (կապիտալ)

Ավանդներ 1.

2.

3.

Ցպահանջավանդննրէ դրամով Ժամկետային ավանդներՀՀ դրամով Արտարժութայինավանդներ

Չնայած վերը բերված աղյուսակից պարզ է, թե ինչպես է ստացվում ամփոփ հաշվեկշիռը, նպատակահարմարէ ավելի մանրամասնանդրադառնալնշված ցուցանիշներին: Առետրային բանկերի ԶԱԱ-երը իրենցից ներկայացնում են փոխարկելի արտարժույթով արտաքին ակտիվներին փոխարկելի արտարժույթով ու դրամով արտաքին պարտավոռոությունների տարբերությունը: Ոչ փոխարկելի արտարժույթով ն դրամով պահուստներում չեն արտաքին ակտիվները` արտաքին ընդգրկվում, քանի որ դրանք երկրի արտաքին իրացվելիությունը չեն բնութագրում: Նույն պատճառով, ԶԱԱ-ում չեն ընդգրկվում ոչ փոխարկելի արտարժույթով արտաքին պարտավորությունները: Դրամով արտաքին պարտավորություննեին: ընդգրկվում են ԶԱԱում, քանի որ Հայաստանում ապահովված է դրամի ներքին Ոչ ռեզիդենտներինկատմամբ դրամով փոխարկելիությունը: պարտավորությունները կարող են փոխարկվել արտարժույթի ցանկացած պահին, այս իմաստով դրանք արտաքինակտիվների նկատմամբ պոտենցիալ պահանջ են ներկայացնում իրենցից ե ընդգրկվումեն ԶԱԱ-ում: Ոչ ռեզիդենտներիավանդներըՀՀ փողի ագրեգատներումչեն ընդգրկվում, քանի որ դրանք տնտեսության ներքին փող չեն համարվում` անկախ արժույթից ն ժամկետայնությունից, ն դրանց նպատակըներքին տնտեսությանգործարքներիսպասարկումըչէ: Ոչ ռեզիդենտների ակտիվների ն պարտավորություններիհատվածավորումը սկզբունքային նշանակություն չունի: Անկախ այն հանգամանքից,թե ոչ ռեզիդենտը բանկ է, ձեռնարկություն կամ անհատ, նրա միջոցները ե նրա նկատմամբ պահանջները համարվում են արտաքին աշխարոր դետ փոխհարաբերություններ: Չնայաձ այս հանգամանքին, ՎՀ առետրային բանկերի ոչ ռեզիդենտներին վերաբերող հաշվապահական հաշիվներն, ըստ էության, բաժանված են համապատասխանհատվածների: Դրամավարկային վիճակագրության ճշգրիտ դասակարգման տեսանկյունից կարեոր է հաշվապահական հաշիվների դասա122

կարգումն ըստ արժույթի տեսակների: Բոլոր հաշիվները դասակարգվածեն ըստ արժույթի դրամով, փոխարկելի ն ոչ փոխարկելի արտարժույթներով: Կառավարության նկատմամբ ապահանջներըզտվում են Կառավարությաննկատմամբ պարտավորություններիցայն նույն պատճառներով, որոնք նշված են ԿԲ-ի ամփոփ հաշվեկշռի նկարագրությանժամանակ: Տճտեսության նկատմամբ պահանջները համախառո տեսքով են ներկայացվում,իսկ տնտեսությունիցներգրավվածավանդներն ընդգրկվում են փողի ագրեգատներում: Ներկայումս ՀՎ առնտրային բանկերի հաշվապահական հաշիվներիհաշվային պլանովհնարավորչէ որոշել տրամադրված է 0խրախուսվում վարկերի ժամկետայնություն, որը շատ դրամավարկային վիճակագրության տեսանկյունից: Բանկերի կողմից տեղաբաշխված միջոցների ժամկետայնությունը որոշվում է առանձին հաշվետվության միջոցով սակայն այդ հաշվետվությունը հնարավորություն չի տալիս վարկային ներդրումների ժամկետայնությունըորոշել այն նույն կտրվածքով, ինչպես ձեռնարկություններ հնարավոր է որոշե ըստ հաշվեկշռի (պետական մասնակցությամբ ն մասնավոր), տնային տնտեսություններ, շահույթ չհետապնդող կազմակերպություններ, այլ ֆինանսական կազմակերպություններ: Զուտ այլ ակտիվներում(ԱԶԱ) ընդգրկվում են այն հաշիվները, որոնք հնարավոր չէ դասակարգել իբրն Կառավարության ն տնտեսությաննկատմամբ պահանջներ:ԱԶԱ կարնոր տարրերն են` բանկերի ոչ ֆինանսական ակտիվները, բանկերի կապիտալ հաշիվները, ոչ փոխարկելի արտարժույթով ԶԱԱ-երը, միջբանկային պահանջների ն պարտավորություններիշեղումը: Ընդհանուր առմամբ, ամփոփ հաշվեկշռի այս տեսքը թույլ է տալիս ավելի հեշտ ե ճիշտ ձնով բացահայտել առնտրային բանկերի հաշիվներում տեղի ունեցած փոփոխությունները: Այս տեսքով ստացված հաշիվները կարելի է ուղղակի գումարել կամ համադրել ԿԲ-ի հաշվեկշռի հետ բանկային համակարգի ամփոփ ցուցանիշներըստանալու համար: Այսպիսով, բանկային համակարգի ամփոփ հաշվեկշիռը ստացվումԷ ԿԲ-ի ն առետրայինբանկերի ամփոփ հաշվեկշիռների համախմբմանարդյունքում:

5.4. ԲԱՆԿԱՅԻՆ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԻ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

Բանկային վիճակագրության համակարգը կազմաված է 3 մումրուոուսնիվիճակառոանան ցուցանհշնեռհց: Առաջին մակարդակում ելակետային ցուցանիշներն են, որոնք ներառվածեն վիճակագրականաղբյուրներում կամ ստացվում են վիճակագրական աղբյուրներում ընդգրկված ցուցանիշներից՝ հաշվարկային ճանապարհով Կ բնութագրում են շրջանի կամ ամբողջ երկրի բանկային համակարգիզարգացման մակարդակի հիմնականգործոնները:

Թվարկենք 12 հիմնականցուցանիշները. բանկային ակտիվների բացարձակ մեծությունը: Այն բնութագրումէ տվյալ տարածքումբանկայինհամակարգի գործունեության մասշտաբները, գնաճհ մակարդակը: Օգտագործվում է իրական ակտիվների մեծության գնահատման համար: Միջազգայինպրակտիկայում կիրառվում է սպառողականգների աճի ինդեքսը, իրական ակտիվների մեծություն: Բնութագրում է բանկային գործունեության մասշտաբներիիրական փոփոխությունը: Հաշվարկվում է տոկոսներով բազիսային Ժժամանակաշրջանի համար` հաշվետու ժամանակաժրջանումակտիվների աճի տեմպը հարաբերելով նույն ժամանակաշրջանի գնաճի ինդեքսին, բնակչության ամսական եկամուտները: Հաշվարկվում է բնակչության մեկ շնչի հաշվով միջին եկամուտները բնակչության թվաքանակով, բազմապատկելով բանկերի քանակը, որոնք գրանցված են տվյալ տարածքում: Օգտագործվում են տվյալ տարածքում տեղաբաշխվածբանկայինհաստատությունների թիվը որոշելիս, ինչպես նան մեկ բանկի կողմից ստեղծված մասնաճյուղերի միջին քանակը որոշելիս, բանկի մասնաճյուղերի քանակը, որոնք գրանցված են տվյալ շրջանում անկախ այդ մասնաճյուղերի տեղադիրքից: Օգտագործվում է մեկ բանկի կողմից ստեղծված մասնաճյուղերի միջին թիվը որոշելու համար, շրջանում բանկայրն հաստատությունննրի քանակը. Հաշվարկվում է շրջանում գրանցված բանկերի քանակի ն տվյալ տարածքում բանկային հաստատությունների քանակի գումարով, շրջանում բանկային 0հաստատությունների քանակի ինդեքս: Հաշվարկվում է որպես շրջանում բանկային

»

հաստատությունների քանակի հարաբերություն ամբողջ երկրի միջին ցուցանիշին` արտահայտված տոկոսներով, Օգտագործվում է ֆինանսական հոսքերի համակենտրոնազման ինդեքսի հաշվարկման դեպքում, մեկ բանկի ստեղծած մասնաճյուղերի միջին քանակը: Հաշվարկվում է տվյալ շրջանում գրանցված բանկի մասնաճյուղերի քանակը անկախ այդ մասնաճյուղերի տարածքում գրանցված դիրքից հարաբեռելով այդ բանկերի թվին: Արտահայտում է բանկերի ակտիվությունը նոր տարածքներիյուրացման մեջ, շրջանում բանկերի մասնաճյուղերի քանակը անկախ գլխավոր բանկի տեղադիրքից: Բնութագրում է շրջանի բանկայինմասնաճյուղերիստեղծմանհեշտությունը, շրջանում գրանցված բանկի վարկային ներդրումների (ԾՕռտագործվում է բանկային համակարգի ծավալը ակտիվներիմեջ վարկերիբաժինը որոշելու համար, ակտիվների մեջ վարկերի բաժինը: Հաշվարկվում է շրջանում գրանցված բանկի վարկային ներդրումների ծավալը հարաբերելով նրանց ակտիվների ընդհանուր ծավալին: Բնութագրում է տարածքում բանկային համակարգիմասնագիտացմանմակարդակը: Երկրորդ մակարդակ` բազային ինդեքսներ: Ստացվում են ելակետային ցուցանիշների հիման վրա ն բնութագրում են տարածաշրջանի բանկային համակարգի զարգացման մակարդակի հիմնականգործոններիտարբերությունըմիջին մակարդակի համեմատ:

1.Ուղղակի ինդեքսներ, որոնք բնութագրում են բանկային գործունեությանպայմանները. ֆինանսականռեսուրսների ծավալի ինդեքս, ցույց է տալիս շրջանում գործունեության մասշտաբները, բանկային գործունեության համար ռեսուրսներիառկայությունը, ֆինանսականռեսուրսների համակենտրոնացմանինդեքս: Վկայում է ֆինանսական հոսքերի ծավալի մասին, որը բաժին է ընկնում տվյալ տարածքում գործող մեկ բանկային հաստատությանը ն դրանով բնութագրում է համակննարոնացմանմակարդակը լցացր կսնտրոռացման դսպքում մրցակցությունը բարձր է, բարձրի դեպքում համապատասխանաբարցածր): 2. Անուղղակի (արդյունքային) ինդեքսներ, բնութագրում Լ բանկային գործունեության պայմանները`միջնորդավորված վերջ»

նական արդյունքներով, որի վրա ազդում են մեծ թվով գործոններ:

մասնաճյուղերի քանակի ինդեքս: Ցույց է տալիս քննարկվող տարածքում բանկային մասնաճյուղերի բացման ն գործելու հեշտությունը, բանկի ակտիպննլում վարկայրն 9գործառնությունռերի բաժնի ինդեքս: Ցույց է տալիս բանկային համակարգի մասնագիտացմանմակարդակիորակը` քննարկվող շրջաՐուճ սուս (որքան հնդեքսո ցածո է, այնքան բարձո է ա Ռւյ4 «Լ

գիտացման մակարդակը),

իրական ակտիվների դինամիկայի ինդեքս: Բնութագրում է տվյալ տարածքում բանկային համակարգի զարգացման ընդհանուր միտումները (որքան այն բարձր է, այնքան «ուժեղ» նե հեռանկարային են տեղական բանկերը ն բանկային համակարգը, հետնաբար ավելի գրավիչ է քննարկվող տարածքը` նոր մասնաճյուղերի ստեղծման տեսանկյունից). Երրորդ մակարդակ` բանկային գործունեության պայմանների համեմատական գրավճության ինդեքս: Հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով.

| 1-ՈՀ Աջը

Փո

1Խջ---քք:

էօլ

(5.1)

որտեղ՝ 1-դ -բանկային գործունեության համեմատական գրավճության ինդեքսն է, 1օըր ֆինանսականհոսքերիծավալի ինդեքսն է, /.Փո --ֆինանսական հոսքերի համակենտրոնացմանին-

դեքսն է, Ոչջ

1ըլ ինդեքսն է, մք

-

-.

մասնաճյուղերի քանակիիդեքսն է, ոչ

ֆինանսական գործառույթներիտեսակարարկշռի

իրական ակտիվներիդինամիկայիինդեքսնէ:

մասնաճյուղերի ներդրումՏարածաշրջանում ն դրամական

ոնրի օպտրմալ տնղաբաշխվածությանբոդեքսճերի որոոշճան ճեջ գլխավոր օղակը հանդիսանում է շրջանի ֆինանսական հոսքերի ծավալի որոշումը, այսինքն այն գումարի որոշումը, որը շրջանառվում է տվյալ տարածքում ե հանդիսանում է բանկային գործունեության հիմնական ռեսուրսը: Ֆինանսական հոսքերը պետք է բավարար լինեն նրա համար, որպեսզի ստեղծվող բանկայինհաստատությունը կարողանա օճրանցսպասարկել: ի

ՈՐՊԵՍ

5.5. ԲԱՆԿԻ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՕԲՅԵԿՏ

ԲՆԱԿԱՅԻՆ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ

Վարկը իրենից ներկայացնում է փոխատվական կապիտալի շարժման ձն, այսինքն` դրամական կապիտալի, որը տրամադրվում է որպես փոխատվություն: Վարկն ապահովում է դրամական կապիտալի փոխակերպումը ն արտացոլում է վարկատուների ն վարկառուների միջն հարաբերությունները: Դրա օգնությամբ ազատ դրամական կապիտալը ն ձեռնարկությունների, տնտեսության առանձին հատվածների ու պետության եկամուտները կուտակվում են` փոխակերպվելով փոխատվական կապիտալի, որը տրվում է ժամանակավոր օգտագործման` որոշակի վճարի դիմաց: Վարկային հարաբերություններն իրագործվում են վարկային համակարգի միջոցով: Վարկային հարաբերությունները ներկայացվում են առեվտրային, բանկային, սպառողական, պետական, միջազգային վարկերով: Վարկի բոլոր այս տեսակներին հատուկ են վարկավորման առանձնահատուկ հարաբերությունների ձներ ն մեթոդներ: Առետրային վարկը տնտեսավարող սուբյեկտների կողմից ապրանքների ձնով միմյանց տրամադրվող վարկն է: Այն հարաբերություն է երկու սպառողների միջն: Այդօրինակ վարկ է սովորական վերցնողը, որպես փոխատվություն, ստանում ապրանք, որի արժեքի վճարումը հետաճգվում է: Բանկային վարկն այն վարկն է, որը տրամադրվում է վարկառուին փողի ձնով: Բանկային վարկը էականորեն ընդլայնում է վարկայի հարաբերությունների շրջանակները ն բարձրացնում դրանց դերը: Բանկային վարկն, առաջանալով առնտրային վարկից, այնուամենայնիվ, տարբերվում է վերջինիցս: Այսպես, եթե առնտրային վարկի օբյեկտն ապրանքային կապիտալն է, ապա բանկային վարկի ժամանակ` դրամական, փոխատվական կապիտալը: Այսպիսով, բանկային վարկի միջոցով ազատ դրամական միջոցները կարող են շարժվել Ցանկացած ուղությամբ Սպառողական վարկը տրամադրվում է բնակչությանը՝ անձնական սպառման ապրանքների վաճառքի ժամանակ: Սպառողական վարկը կարող է հանդես գալ ն ապրանքային ն դրամական ձներով:

Պետական վարկը այնպիսի վարկային հարաբերությունների համակարգ է, որտեղ կողմերից մեկը պետությունն է կամ տեղական ինքնակառավարման մարմինները: ՄՔօառռայհն մառնո պետություննեոհ նամ առանձին անձանց կողմից Օտարերկրյա պետություններին կամ քաղաքացիներին տրամադրված վարկն է: Տնտեսավարման պրակտիկայում վարկավորման գործընթացը հիմնված է լինում որոշակի սկզբունքների վրա: Վարկավորման սկզբունքներն են. » ժամկետայնության, ապահովվածության, »

նպատակայնության, տոկոսայնության, Ավերադարձելիության: Բանկերը հանդիսանում են վարկային հառաբերությունների առաջատար օղակը: Տնտեսությունում վարկավորման գործընթացի կառավարման. միտումների ն օրինաչափությունների բացահայտման համար անհրաժեշտ է վիճակագրական տեղեկատվություն` վարկային ներդրումների ն վարկային ռեսուրսների, ըստ փոխառուների տեսակների ն կազմի, ժամկետանց փոխատվությունների չափերի ն կազմի, փոխատվությունների արդյունավետության, վարկի շրջանառության ն այլնի վերաբերյալ: Վարկավորման ժամանակ տնտեսական ն սոցիալական գործընթացների մասին տեղեկատվության հավաքագրմամբ, մշակմամբ ն վերլուծությամբ զբաղվում է բանկային վիճակագրությունը: Այն վերամշակում է վիճակագրական հետազոտության ծրագրերը, կատարելագործում է ցուցանիշների համակարգերը. դրանց հաշվարկման ն վերլուծության մեթոդիկան, կոնկրետ երնույթների վիճակագրական վերլուծության մեթոդները: Վարկերի վիճակագրությունը զբաղվում է նան վարկավորման մասին ընդհանրացված տեղեկությունների հավաքագրմամբ, օրինաչափությունների բացահայտմամբ, ուսումնասիրում է վարկային ռեսուրսների ն շրջանառու միջոցների օգտագործման արդյունավետության միջե փոխադարձ կապերը ն այլն: Վարկային ռեսուրսները ձնավորվում են բանկի միջոցներից, բյուջեի, ձեռնարկությունների ն բնակչության ժամանակավորապեսազատ դրամական միջոցներից: Բանկի միջոցները կազմավորվում են կանդնադրական կապիտալից, ռեզերվային (պահուստային) ն հատուկ ֆոնդերից: Ձեռնարկությունների » »

»

միջոցները կազմված են հաշվարկային ե հատուկ հաշիվների միջոցների մնացորդներից, պատվիրատուների միջոցներից, ինչպես նան հաշվարկային հաշիվների միջոցներից: Բնակչություն միցոցրհոր Ռհուսռում են խԽույոռանան ն առնտրային հաստատությունների հաշիվներում միջոցների մնացորդները: Բանկի միջոցները, բյուջետային հաստատությունների, ձեռնարկությունների, բնակչության, ապահովագրական կազմադրամական կերպությունների ժամանակավորապեն ազատ միջոցների ե արտաքին տնտեսական գործունեության ռեսուրսների ամբողջությունից ձեավորվում է պետության փոխատվական ֆոնդը: Վարկային ներդրումները իրենցից ներկայացնում են փոխատվություններ, որոնք տրվում են ձեռնարկություններին, կազմակերպություններին ն բնակչությանը բանկային հաստատությունների կողմից արտադրական ն սոցիալական զարգացման համար: Սպառողական վարկ բնակչությանը տրամադրվում է անհատական կենցաղային կառույցների (ամառանոցներ) Ա մշակովի հողակտորների յուրացման, ապրանքների ձեռքբերման, անհետաճգելի ն այլ կարիքների համար: Առետրային բանկերի համար մեկ տարվա վարկային ներդրումների վերլուծության դեպքում կարող են կիրառվել վարկերի հետնյալ դասակարգումները: Բանկային վարկերի դասակարգումը ՀՂ

| Դասակարգման

հատկանիշները Ըստ վարկառուների

1.

խմբերի

Վարկիտեսակները » »

միջբանկայինվարկեր այ ֆինանսավարկային հաստատություններին կառավարությանը առնտրային

կազմակերպություններին

»

»

2.

Ըստ

3.

Ըստ

վարկառուր ռնգր-

դենտության

վարկի «օգտագործման նպատակի

»

»

»

ոչ առնտրային կազմակերպություններին .անահատ ձեռնարկատերերին ֆիզիկականանձանց ռնզիդենտներիս ոլ

ոչ

ւ

Է2Ւ

ռեզիղենտներին

ՆՏՐ

նպատակային (սպառողական, արտադրական ֆոնդերի ավելացման ն վերակառուցման, արտահանման ն այլն)

նսլատակային

է

5.

միջոցների

Ըստ

4. |

»

ներդրման ուղղության Ըստ մարման ժամկետի

»

»

»

6.

Ըստ

յան

ատպահովվածութառկայության ն

» »

ապահովված (գրավով, երաշ-

»

լիսով ն այլն) կանխիկ անկանխիկ

բնույթի

Ըստ

ն

պոխիքով, ապահովագրական

տրամադրմանձնի

» » »

| 8.

» »

մարման ժամկետի պահպանման Ըստ

» » »

9.

10.

Ըստ

տնտեսության

»

ճյուղերի

| Ըստ վարկիարժույթի

»

»

»

11.

|

տոկոսադրույքների տեսակների Ըստ

» »

»

12.

| Ըստ տոկոսադրույքների հաշվարկման եղա-

նակների

»

» » »

13.

|

Ըստ

վարկիչափերի

ընթացիկկարիքներիհամար ներդրումային ցպահանջ Դատիհուսհր (սաոճաժառմկետ. միջինժամկետ, երկարաժամկետ) բլանկային(չապահովված)

»

» »

մուրհակային վերաֆինանսավորված վերաձնակերպված նոր տրամադրված ժամկետային երկարաձգված ժամկետանց տնտեսության տարբեր ճյուղերի (օրինակ` արդյունաբերության, գյուղատնտեսությանն այլն) վարկատուիերկրիարժույթով վարկառուիերկրիարժույթով

երրորդ երկրի արժույթով հաստատուն տոկոսադրույքով փոփոխվողտոկոսադրույքով

.խառը տոկոսադրույքով. տարեկանտոկոսադրույքով պարզ տոկոսադրույքով բարդ տոկոսադրույքուլ| «զեղչատոկոսով խոշոր միջին փոքր

Կարճաժամկետն երկարաժամկետվարկավորման վիճակագրությանցուցանիշները Բատ Գամկետանության տարբերում են կաոճաժամնետ ն երկարաժամկետ վարկեր: Կարճաժամկետ վարկը տրվում է մինչն մեկ տարի ժամկետով, իսկ երկարաժամկետ վարկերը` մեկ տարուց ավելի ժամվետով: Կարճաժամկետ վարկերը տրամադրկում են ապրանքանյութական արժեքների, ընթացիկ ծախսերի, ընթացիկ պահանջմունքների բավարարման նպատակով: Երկարաժամկետ վարկերը տրամադրվում են այն ծախսերի համար, որոնք կապված են հիմնական ֆոնդերում, շրջանառու միջոցներում ն ֆինանսականակտիվներում ներդրումների հետ:

ՀՀ.

Աղյուսակ առնտրայինբանկերիվարկերիկազմը" (մլն դրամ)

Առ 1.1

11.1

1.1.1.1 1.1.12

1.1.2

11.2.1 1.1.2.2 1.2 1.2.1

1.2.2 1.3

13.1

1.3.2

Ի

5.1

Առ

30.1107թ | 311207թ

Վարկեր, ընդամենը

Վարկայիններդրումներ Վարկեր տարադրամով կարճաժամկետ երկարաժամկետ Վարկեր դրամով

404515

427389

398217 162373 34081 128292

422315

235844

167163 34870 132293 255152

կարճաժամկետ

81842 154002

կարճաժամկետ

երկարաժամկետ Բանկերի երկարաձգվածվարկեր

երկարաժամկետ Բանկերիժամկետանցվարկեր կարճաժամկետ երկարաժամկետ

«Վայաստանիֆինանսների վիճակագրությունը», 34 ԱՎԾ,

ԵՐ

,

90534 164618

Աղյուսակ 5.2 ՀՀ առնտրային բանկերիվարկերն ըստ տնտեսության

հատվածների՝

Վարկեր

|

1.1 1.2

չ

(ամսվա վերջի դրությամբ, մլն. դրւսմ)

նոյեմբեր դեկտեմբեր

ռեզիդենտներին

դրամով արտարժույթով:

Ռեզիդենտներին

2.1 Դրամով 2.1.1 Ձեռնարկություներին 2.1.1.1 մասնավոր

2.1.2

2.1.3

պետականմասնակցությամբ Տնային տնտեսություններին Շահույթ չհետապնդող

կազմակերպություններին Այլ ֆինանսական

2.14

2.2 2.2.1

2.2.1.1 2.2.1.2

2.22 2.2.3

2.2.4

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

կազմակերպություններին Արտարժույթով Ձեռնարկություններին մասնավոր պետականմասնակցությամբ

Տնային տնտեսություններին Շահույթ չհետապնդող

կազմակերպություններին Այլ ֆինանսական

կազմակերպություններին ՎԱՐԿԵՐ

400282

423218

239708

258169

72275

79308

71686

18087

170865

158984

160574 102311 101860

165049 102488 102041

48117

52530

426150

403640

վարկի սուբյեկտների փոխատվականպարտքի տեղաբաշխումը բնութագրելու համար օգտագործվում է վարկային ներդրումների խմբավորումներն ըստ սեփականության ձների ն տնտեսության բնագավառների: Առանձին դեպքերում կազմվում են խմբավորված աղյուսակներ, է որոնց ենթակայում ցույց տրվում վարկի սուբյեկտը, իսկ ստորոգյալում` վարկի օբյեկտը: Նման աղյուսակներ կազմվում են կոնկրետ ամսաթվով փոխատվությունների բնութագրման համար ն օգտագործվում Ըստ

լ

«Հայաստանիֆինանսներիվիճակագրությունը», 3Յ ԱՎԾ, ԵՐ.,

փոխատվական պարտքի համեմատական նկարագիրը բացահայտելու, «հասցեի» որոշման ն պարտքի լրացուցիչ վերլուծության ե կառավարչական որոշումների ընդունման

են

հայր"

Կարճաժամկետ վարկային ներդրումները որոշվում են պարտքի մնացորդներով` վարկի օբյեկտի ն վարկի սուբյեկտի (փոխառուի) կտրվածքով: Վիճակագրականտեղեկատվության մեջ պարտքը տեղաբաշխվում է օբյեկտների հետնյալ խմբերում` նյութական արժեքների ն ծախսերի, արտադրության սեզոնային ծախսերի, բեռնված ապրանքների, վճարային ն հաշվարկային վարկերի, ժամանակավոր կարիքների համար, աշխատանքի վարձծատրության, սեփական շրջանառու միջոցների պակասի ժամանակավոր լրացման, հետաձգված ոչ ապահովված փոխատվությունների. ժամկետանց փոխատվությունների ն այլնի: Նման տեղեկատվության խնդիրը կայանում է նրանում, որպեսզի պարտքը ներկայացվի` կախված վարկի ապահովման բնույթից, որը կարնոր է ամբողջ տնտեսությունում վարկային հարաբերությունների կառավարմանհամար: Ըստ վարկավորման օբյեկտների փոխատվական պարտքի տեղաբաշխման մասին տեղեկատվության հիման վրա հաշվարկվում են այնպիսի ցուցանիշներ, ինչպիսիք են նյութական արժեքներով ապահովված վարկերի բաժինը կամ վարկերի բաժինը, որոնք ապահովված չեն նյութական արժեքներով: Միաժամանակ, վարկերի շարքին, որոնք ապահովված չեն Շյութական արժեքներով, ընդունված է դասել նան հաշվարկային վարկերը (բացի վճարային վարկնրից). աշխատավարձի վճարման համար վարկերը, սեփական շրջանառու միջոցների ժամանակավոր համալրման համար վարկերը, հետաձգված անապահով ն ժամկետանց փոխատվությունները: Առանձնացվում են նան վարկեր` արտադրության ոլորտում ն շրջանառության ոլորտում: Վարկի շրջանառելիության մակարդակը չափվում Լ երկու ցուցանիշներով` վարկի օգտագործման տնողությամբ ն որոշակի ժամանակաշրջանում վարկի կատարած պտույտների ունոռաորախում: աան թ

զաք

գո Վ.

Կարճաժամկետ վարկի օգտագործման տնողուքյունը որոշվում է հետնյալ բանաձնով.

որտեղ` Է Օ,

Օ,

(5.2)

վարկի միջին մնացորդն է, ըստ մարման վարկի շրջապտույտն է, Թ տվյալ ժամանակաշրջանիօրագուզային օրերի թիվն է (30,90,180, 360): Այս ցուցանիշը բնութագրում է վարկի օգտագործման օրերի միջին թիվը: Այն փոխատվությունների շրջանառելիության հակադարձ մեծությունն է` որքան քիչ է վարկի օգտագործման տնողությունը, այնքան քիչ փոխատվություններ է պահանջվում բանկից մինենույն ծավալի արտադրության վարկավորման համար: վարկի մնացորդՎիճակառրական հաշվեւտովություններում ները ցույց են տրվում կոնկրետ ամսաթվով, այսինքն` իրենցից ներկայացնում են պահային դինամիկ շարքեր: Այդ պատճառով փոխատվությունների միջին մնացորրդի հաշվարկը կատարվում է միջին ժամանակագրականիբանաձնով. -

-

-

Ը

(5.3)

Վարկի պտույտների թիվը (ո) որոշվում է` մարման փոխատվությունների պտույտների թիվը հարաբերելով դրանց միջին մնացորդին:

ո-Զ"

(5.4)

Այս ցուցանիշը բնութագրում է պտույտների թիվը, որը կատարում է կարճաժամկետ վարկը` ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանում, ըստ բանկային հաստատությունների հաճախորդների: Օրինակ: Առնտրային բանկի պարտքը, ըստ կարճաժամկետ փոխատվությունների, 2007թ. հունվարի 1-ին կազմել է 8000մլն դրամ, իսկ 2008թ. հունվարի 1-ին` 9000մլն դրամ: Ըստ վարկի մարման` շրջանառությունը 1 տարվա ընթացքում կազմել է 160.000 մլն դրամ:

Լուծում

2.

ՀՇ

շի

Խվ

8000-9000

ՏՀ-Զ--

Հ:8500

ղոամ

Օ-:-:9500:160000:360 1906ր -

Օ

ոՀ-լք160000:8500 Հ»

19 պտույտ:

Եթե հայտնի է վարկի օգտագործման տնողությունը, ապա փոխատվությունների պտույտների թիվը կարելի է որոշել`

օգտագործելով

այդ

ցուցանիշների փոխադարձ կապը`

ո

-Ք

լ

Փոխատվությունների շրջանառելիության մակարդակը կարելի է հաշվարկել նան ըստ դրանց տրամադրմանտվյալների: Այդ դեպքում ցուցանիշը կբնութագրի շրջանառության գործընթացը` հաշվի առած վարկի տրամադրումը: Պայմանավորված նրանով, որ ըստ տրամադրման վարկի պտույտների, մարման վարկի պտույտների ն դրանց մնացորդների ցուցանիշները փոխկապված են միմիանց հետ, հետնաբար, վարկի շրջանառելիության մակարդակները հաշվարկված ըստ տրամադրման ն մարման պտույտների տվյալների` նույնպես փոխ-

կապակցվածեն: Դրանց միջն կապն իրագործվում է հետնյալ գործակցի միջոցով, որը ստացվում է շրջանառելիության ցուցանիշների հարաբերության օգնությամբ: ո՞ւր» Օո.ՕոՕո հ Օյ,

ԽԻ

այստեղից ո՛Հ ո՛

խ՛'

(5.5)

՛

ոխ

վարկի պտույտների թիվն է` հաշվարկված ըստ տրամադրման փոխատվությունների պտույտները տվալճեդի հիման վրա: Տրամաբանական հարաբերությունը պահպանվում է նան վարկի օգտագործման տնողության ցուցանիշների միջն. որտեղ

5»

Ք

(5.6)

որտեղ` Բ՞-

/'

գործակցի հակադարձ մեծությունն է,

՛՛- վարկի

օգտագործման տնողությունն

է՝

հաշվարվվաժ ըստ տրամադրմանպտույտների տվյալները: ժամկետանց փոխատվությունների վերլուծության համար հաշվարկում են նան շրջանառելիության, ժամանակին չվերադարձվող փոխատվությունների Լ ժամկետանց փոհաւովությունների տեսակարար կշիռներն ընդհանուր փոխատվութմեջ ցուցանիշները Ժամկետանցգ փոխատվությունների յունների շրջանառելիությունն ըստ օգտագործման տնողության ն պտույտների թվի հաշվարկվում են նույն մեթոդով, որը քննարկվել է կարճաժամկետ փոխատվությունների համար: ժամանակին չվերադարձվող վարկերի բաժինը որոշվում է ժամկետանց փոխատվությունների հաշվից բռնագանձվող փոխատվությումների գումարը` հարաբերելով վերադարձված վարկերի ընդհանուր գումարին: Չվերադարձված վարկերի աստիճանը բնութագրվում է ժամանակին չմարված վարկերի գումարի ն փոխատվությունների ընդհանուր գումարի հարաբերությամբ ստացված ցուցանիշով: 100-ի ն չվերադարձված փոխատվությունների գործակցի միջն տարբերությունը` արտահայտված տոկոսներով, ցույց է տալիս վարկերի վերադարձելիության մակարդակը: Այս ցուցանիշը կարելի է օգտագործել բանկային հաստատությունների գործունեության համեմատական վերլուծության, ինչպես նան դինամիկայում միտումների բացահայտման համար: Ներդրումային ոլորտում տեղի ունեցող կառուցվածքային փոփոխությունների վերլուծությունը թույլ է ւտալիս կատարել հետնություն, որ չնայած կենտրոնացված կապիտալ ներդրումների իջեցմանը ն ապակենտրոնացված կապիտալ ներդրումների սահմանափակմանը` վարկային ն հարկային մեթոդներով, երկարաժամկետ ներդրումների ն ֆինանսավարկային ապահովումների խնդիրները իրենց արդիականությունը պահպանում են նան ներկա ժամանակներում: Դա առաջին հերթին, պայմանավորված է մի շարք տնտեսավարմանոլորտներում ն ճյուղերում` ներդրումային գործունեության ակտիվացման հետ, որոնք կողմնորոշված Շեն դեպրը սպառողական ապրանքննրի արտադրությունը, տարածքային կառավարման մարմինների գործունեությունը ն սոցիալական ինֆրակառուցվածքներում ներդրումներին, ինչպես նան բնակչության ներդրումների դերի բարձրացմանը, երկրորդ հերթին` արժեթղթերում ներդրումների ն վարձակալության աճի հետ, երրորդ հերթին` մասնագի136

տացված ֆինանսավարկային ինստիտուտների, ներդրուճային բանկերի ն ֆոնդերի ձեավորման գործընթացների հետ: Երկարաժամկետ վարկի վիճակագրության ցուցանիշների համակաոգոըո տալիս է ոնդհանոական բնութագիր վարկի տոամադրման ե մարման ծավալների մասին տարբեր կտրվածքներով (ըստ վարկի օբյեկտների ն սուբյեկտների, տարածաշրջանների): Ցուցանիշները հաշվարկվում են բանկային հաստատությունների երկարաժամկետվարկավորման մասին վիճակագրական ն հաշվապահական հաշվետվություններից: փոխատվությունների շրջանառելիության Երկարաժամկետ մակարդակը հաշվարկվում է նույն մեթոդով, որը շարադրվեց կարճաժամկետ փոխատվությունների համար: Տարբերությունը կայանում է նրանում, որ երկարաժամկետվարկերի օգտագործման տնողության ցուցանիշը հաշվարկվում է տարիներով. այդ պատճառով նրա հաշվարկման ժամանակ օրացուցային օրերի թիվը բանաձնում պետք է բաց թողնել, այսինքն` Հ

Էք:Օոլթյ

(5.7

որտեղ` Զ-- երկարաժամկետ փոխատվություններն են: Երկարաժամկետ վարկի հատուցելիության հաշվարկման դեպքում որոշվում է` երկարաժամկետ վարկի օգտագործման միջին ժամկետը: Որքան կարճ է վարկի ժամկետը, այնքան բարձր է համարվում ձեռնարկության, ինչպես նան վարկի արդյունավետությունը: Մինչդեռ պետք է ի նկատի ունենալ, որ երկարաժամկետ վարկի արդյունավետության մասին որոշումներ կայացնելու ժամանակ` վարկի ժամկետը չի հանդիսանում ճիակ չափանիշը:

5.6. ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Վարկային ռեսուրսների ցուցանիշների վերլուծության համար կարող են օգտագործվել բոլոր վիճակագրական մեթոդները: Դրանք դինամիկ շարքերի ցուցանիշներն են` աճի ն հավելաճ տեմպը, բացարձակ հավելաճը, խմբավորման մեթոդը, որոնք հնարավորություն են տալիս հաստատել կապերի առկայությունը վարկային ռեսուրսների ցուցանիշների ն հատկանիշների միջն, կոռելյացիոն-ռեգրեսիոն վերլուծութ37

յան մեթոդը, որի օգնությամբ որոշվում է հատկանիշների միջն կապի սերտության աստիճանը, ինդեքսային մեթոդը ն այլն: ինդեքսային մեթոդի կիրառումը վարկի ՀՏԺՈւՐ: Բութան ՍԵռուծուռյան համառ: Այս մեօոռո հՇւսուսկերլուծու չշրջառառելրության վորություն է տալիս վերլուծել գործառնությունների շրջանառելիության արագության գործոնների սիուփռխությունը: Այղ նպատակով կիրառվում են միջին ն ագրեգատային մեծությունների ինդեքսները: Միջին մեծությունների ինդեքսների համակարգում մտնում են փոփոխուն, կայուն կազմի ն կառուցվածքային տեղաշարժերի ինդեքսները: Փոփոխուն կազմի ինդեքսը իրենից ներկայացնում է հաշվետու ն բազիսային ժամանակաշրջաններում գործընթացի միջին մակարդակի ն միջին մեծության հարաբերություն: Կարճաժամկետ վարկի օգտագործման միջին տնողության փոփոխուն կազմի ինդեքսը հաշվարկվում է հետկյալ բանաձեվով.

Դիտարկենք

/

Թ

աժե

-

տնտեսական (գործունեությա

չրլ չո Հու

(5.8)

Թար

որտեղ` ոչ- ըստ վարկի մարման մեկօրյա շրջապտույտն է, որն էլ հավասար է Օղ:Թ: Քանի որ, «Ք:, ապա Ք-/-ու: Փոփոխուն կազմի ինդեքսի բանաձնում 7-ի փոխարեն տեղադրենք նրա արժեքը. /

Կամ

եթե

ին

Փ.կ.-

ընդունենք

ԹՆաՂ ոը բու յոլ

Հղ: 1:10

ԺՀտ:ՏՖ՝տց(ինդեքսը

( 5.9 )

կստանա

հետնյալ տեսքը. (5.10)

են

Փոփոխուն կազմի ինդեքսի մեծության վրա ազդեցություն թողնում հետնյալ երկու գործոնները` կարճաժամկետ վարկի

համակցության առանձին միավորների օգտագործման տնողության փոփոխությունը ն ըստ վարկի մարման մեկօրյա շրջապտույտի համակցության առանձին միավորների տեսակաուսո կշռի սիուիոիյություրը` ամոողց համակցության մեօ: ՛Վարկի օգտագործման միջին տնողության հավելաճի վրա միայն առաջին գործոնի (կարճաժամկետ վարկի առանձին միավորների օգտագործման տնողությունը) փոփոխության ազդեցությունը որոշելու համար` անհրաժեշտ է հաշվարկել կայուն կազմի ինդեքսը.

ուս

ֆու

Դո" ա

շոլ

(5.11)

կամ

չոճ

Մե կկ.

ջոժլ

(5.12)

Երկրորդ գործոնի ազդեցությունը` ըստ մարման մեկօրյա շրջապտույտի կազմի կառուցվածքային փոփոխությունը, վարկի օգտագործման միջին տնողության հավելաճի վրա որոշվում է կառուցվածքային տեղաշարժերի ինդեքսի օգնությամբ: հկտ Դ

Ծ

շք

լ

շոլ

դյո

5`ուց

(5.13)

կամ

ւկտ.Յ Կ

Այս ինդեքսների

Հոմ,

Հգ

միջե առկա

փոխադարձ

(5.14)

կապի միջոցով

որոշել կառուցվածքային տեղաշարժերի ինդեքսը, կարելի եթե հայտնի են փոփոխուն ն կայուն կազմերի ինդեքսները. է

հկտ Հ/Փկ

իկ.

(5.15)

Ինդեքսների կիրառությունը թույլ է տալիս որոշել նան վարկի օգտագործման միջին տնողության բացարձակ հավելաճը` առանձին գործոնների հաշվին, որը ստացվում է առաջին (հբեհ իրդեքսը Կոտորակոց հանելու հերկոոող կուռոսկոը ներկայացված է երկու միջինների հարաբերության տեսքով). կամ որպես համարիչի ն հայտարարի տարբերություն: Վարկի օգտագործման միջին տնոդության բացարձակ հավելաճը որոշվում է. ի հաշիվ վարկի օգտագործման անհատական նշանակությունների »

ՃՀՖղգլ

Ֆայլ

-

(5.16)

ի հաշիվ ըստ մարման մեկօրյա շրջապտույտի կառուցվածքային տեղաշարժերի

Ճլտ "Ֆլ

-Ֆ

(5.17)

Վարկի օգտագործման միջին տնողության ընդհանուր բացարձակ հավելաճը որոշվում է փոփոխուն կազմի ինդեքսի համարիչի ն հայտարարի տարբերությամբ, այսինքն.

Ճ-Ֆղժլ Ֆցճց -

(5.18)

որի մեծություն, պետք է համընկնի առանձին գործոնների տատանումների հանրահաշվականգումարին Ճ/

Հ

Ճել

Ի

ճելտ,

(5.19)

ուսումնաՎարկի շրջանառելիության դինամիկայի սիրությունը կարելի է կատարել փոխառությունների շրջապտույտի միջին թվի ինդեքսի օգնությամբ: Կախված ելակետային տվյալներից այն կարելի է որոշել ներկայացված բա6,..2:

ԿաԿԿԿ|

ԷՇՇԸ

էլ (Ս

ՖԷԽ»,(-

ԿԿՎՈոՎ.

Փոփոխուն կազմի ինդեքս. ամ:

2---

(5.20)

կամ /ջ

Պն Դոմնբոմ

կ

Փ.կ

Հք

Հրց

Ֆո

Ֆում,

(5.21) ( 5.22 )

Հ՝ոգժո

Հ

ԵՇրջապտույտներիմիջին թվի կայուն կազմի ինդեքս. /

Տուն, Անն Ֆոլել ռլ Ֆո Ֆեցհլ

ի

կամ

հկ

ում,

Հմ, `

(5 23)

(5.24)

Կառուցվածքային տեղաշարժերի ինդեքս.

կամ

Ն

կտ

աԺ

Ֆոն րԱՐ 1 Սար, Տ |

(5.25)

Ն

5 իո

5`հլ

2.00

Հում ո

կտ.» 5՝ ար

ՀԶՐ

Ֆ դհ

ց

(5.26)

Վարկի վիճակագրությունում` վարկի շրջանառելիության ն վարկային ներդրումների միջեն կապի ոՈւսումնասիրության համար կարելի է օգտագործել ագրեգատային ինդեքսները. Վարկային ներդրումների չափը, արտահայտված վարկի միջին մնացորդով, կախված է փոխառության օգտագործման տնողությունից, որը հաշվարկվում է ըստ տրամադրման շրջամեկօրյան մեծության 17) պտույտների (է) Ա շրջապտույտի

տվյալների հիման վրա, այսինքն` մ

ու

(5 27)

Այս կապի հիման վրա կարելի է ներկայացնել վարկի միջին մնացորդի փոխկապակցված ինդեքսների համակարգը.

Հոու

աիաիՐ

Հեռու քու ծուց ռոււ

ոու

ու-ն

(5.28) (5.29)

ն,

Նման ձնով, վարկի միջին մնացորդի ինդեքսը հավասար է վարկի օգտագործման տնողության ինդեքսի (հաշվարկված ըստ տրամադրման շրջապտույտի տվյալներով) ն ըստ տրամադրման մեկօրյա շրջապտույտի ինդեքսի արտադրյալին:

հանդիսանում է վարկի Մոդ. միջին մնացորդի բացարձակ հավելաճը` պայմանավորված փոխառության օգտագործման տնողության փոփոխությամբ: Տարբերությունը` Ֆ՝ ցոլ - 3 ցոց` բացարձակ հավելաճն է Տարբերությունը`

չլոլ-

տրամադրման վարկի շրջապտույտի փոփոխության հետեվանքով: Ըստ մարման` վարկի շրջապտույտը կապված է, վարկի շրջապտույտների թվի ն վարկի միջին մնացորդի հետ: Որքան բարձր է, ըստ շրջապտույտների թվի` փոխատվությունների շրջանառելիությունը այնքան, այլ հավասար պայմաններում, մեծ է ըստ մարման` շրջապտույտի չափը, մյուս կողմից՝ փոխատվական պարտքի միջին մնացորդի ավելացման դեպԱյդ ցուցաքում աճում է ըստ մարման` վարկի շրջապտույտը: նիշների միջն կապը կարելի է ներկայացնել հետնյալ արտահայտություններով. ըստ

Ստատիկ վիճակում`

դինամիկ վիճակում`

ուն

Օյ»ո-Ւ

(5.30)

շուն Հողի

12 Թար

(5.31

Հոցքց

5` ուն -Տ-ոլել, Տարբերությունը՝

ցույց

է

տալիս

ըստ

մարման վարկի` շրջապտույտի բացարձակ հավելաճը ի հաշիվ փոխատվության շրջապտույտի թվի փոփոխության:

Տարբերությունը` 3` ոլճլ-ֆոցճց. ցույց է տալիս ըստ մարման վարկի` շրջապտույտի բացարձակ հավելաճը ի հաշիվ մնացորդների փոփոխության: վարկի միջին Նույն Անթոդով կարելի Լ ուսումնասիրել երկարացժամկնսւ փոխատվությունների շրջապտույտը, միայն այն ՛տարբերությամբ, որ մեկօրյա շրջապտույտի փոխարեն պետք է օգտագործել ըստ մարճան շրջապտույտը ընդհանուր մեծությունը: Երկարաժամկետ վարկավորման վիճակագրություն կարնոր նշանակություն ունի առանձին միջոցառումներում վարկային ներդրումների արդյունավետության վերլուծությունը: Արդյունավետության սկզբունքը կայանում է տնտեսական գործունեության արդյունքների ն դրանց ստացման համար կատարած ծախսերի հարաբերության մեջ: Ընդհանուր տեսքով արդյունավետության ցուցանիշի բանաձնը ունի հետնյալ տնսքը. Յ

-Տ

(5.32)

կամ -

ջ

(5.33)

տնտեսական գործունեության արդյունքն է, արտադրության ծախսերն են, բ օգտագործված ռեսուրսներն են: Կապիտալ ներդրումների արդյունավետության ուսումնասիրության ժամանակ որպես տնտեսական գործունեության արդյունք կարող են օգտագործվել հետնյալ ծավալային ցուցանիշները համախառն ավելացված արժեքը (ՀԱԱ), ԱԵ, ՀՆԱ, համախառն շահույթը ն այլ ցուցանիշներ: Հայտարարում կարող է լինել վարկային հաստատությունների ներգրավված միջոցները: Այս տեսանկյունով, արդյունավետության ցուցանիշը ցույց է տալիս ներգրավված միջոցների օգտագործման լավագույն մակարդակը, այսինքն` թե քանի միավոր արդյունք է ստնւլժվում մեկ միավոր ներգրավված միջոցնսիի օգտագործման դեպքում: Կարնոր է նան կապիտալ ներդրումների փոխհատուցման ժամկետի ցուցանիշը. որտեղ`

Մ

-

-

մ

(5.34)

Ո4-Ը

կապիտալ ներդրումներն են, ԼլԼ-տարեկան թողարկված ապրանքների ե ծառայությունների արժեքն է, Շ-տարեկան բողարկված ապրանքների ն ծառայությունների ինքնարժեքն է: Կապիտալ ներդրումների արդյունավետության դինամիկայի ուսումնասիրությունը կատարվում է երկու տեսանկյունով: Դիտարկենք ինդեքսային մեթոդի կիրառման մեթոդը՝ ճյուղային ասպեկտով: Փոփոխուն կազմի ինդեքսը.

որտեղ

/հ-

ւ որտեղ` ըլ

-ԷԶՄ6 Հճ

ա. Հյ"

12-յ ից

6:35)

մակարդակն է յուրաքանչյուր -արդյունավետության

ճյուղում կամ տնտեսության հատվածում համապատասխանաբար բազիսային ն հաշվետու ժամանակաշրջաններում, ներգրավված կապիտալ ներդրումներն են 1Ըօգ-

բազիսային ն հաշվետու ժամանակաշրջաններում: Փոփոխուն կազմի ինդեքսը ցույց է տալիս, թե ինչպես է փոփոխվում երկրի կամ շրջանի տնտեսական արդյունավետության ցուցանիշի մակարդակը` երկու գործոնների ազդեցությամբ: Կայուն կազմի ինդեքսը. ի

ի

Յո. չճ

Հ Չոն չ Ը

Է

2216: Հ ՉԸ

(5.36)

Կայուն կազմի ինդեքսը որոշում է երկրի կամ շրջանի տնտեսական արդյունավետության ցուցանիշի փոփոխության աստիճանը` ի հաշիվ ներճյուղային արդյունավետության ցուցանիշների փոփոխության: ընդհանուր Արդյունավետության ցուցանիշի փոփոխությունը` ի հաշիվ ներգրավված միջոցների ճյուղային կա-

ռուցվածքի փոփոխության, կարելի է որոշել կառուցվածքայինտեղաշարժերի ինդեքսը.

Լե

իլ.տ

տ

- ճ

ԷՅ

մա

ԵԶԸ

-

Հն

(5.37)

յն

Ելակետային տվյալները գրանցվում կում. ճյուղեր

օգտագործելով

են

ռետնյալ

աղյուսա-

Կապիտալ Արդյունավետության ներդրումնե մակարդակ Բազիսային Հաշվետու | Բազիսային| Հաշվետու .

30:

ն

Չը

ճն:

0:

Բ

Գգ

Ընդամենը

Հ

-

չմ

|

Այնուհետն կառուցվում է հաշվարկային աղյուսակը. ճյուղե յուղեր

90: 40:

30:41

:

նալ

լ...

ս Բ գ

Ընդամենը

5.Յօեը

Յոբ.

Հաշվարկների ստուգումը իրականացվում միջն փոխադարձ կապի միջոցով

կ Հմկվկ1կտ

|45

Չե է

ինդեքսների

(5.38)

ԱՌԱՋԱՐԿՎՈՂ

1.«ԳՀ 1996:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

նՆերտոռորանան բանկի մասին Շոերբ» ՀՀ

Շոերը, էո,

2. «Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին օրենք», ՀՀ օրենք, Եր..1996 3.Բ. Ասատրյան«Բանկայինգործ». Եր.,2004: 4. Լ. Բադանյանն ուրիշներ «Ֆինանսներ, դրամաշրջանառություն ն վարկ», Եր..2007:

5.,.ՅՒԱԽՕՑՇԿՕ6 ՈՅոօ"/ԿՏ6:աժՈօՈ

քօճ. ոքօֆ. 8. 17. բ«ՕոՇ-

Խ/.. ՓԱԿՅԵՇԵԼ ս ՇՈՈՅՈՂԱՇՈԱԻՅ, 1995.

6. ԹՅՈԱՇՁԲՁ 1. Շ6ՑքՄո.,.ԵՁԷՍ«Օ8ՇԿԱ6

քսՇես".- հ/.. /16ոօ-ՈՈՂՈ, 1995. (ՓսԲՁաշօրօմՇՈՅ7.Հ7Ճ88ԱԻՅԸ Ճ., ՃսՅԻօ6 Պ. 8. ,,(ՕՇԻՕՑԵԼՒ

ԻՍԵՕՑՅ.-

ՈսՇոսոս"

7/Կ66. ոօօօ6սօ-ի/., Ս/ՎՅՈ',1996.

Ը Շ. ,/ՃԵՅՈԱՅ ՓսԽՅԻՈՇՕ80Ւ0

ՇՕՇՈՕՏԱԱՑ

8.ՈՅԿԾ6Յ

ԿՇԵՕՐՕ

ԾՅՒԻՅ''.-խ|., Ո6քՏՇոՅոսՅՁ,

1996.

ԽԿՕԽԽ6ք-

ԳԼՈՒԽ

6. ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ԱՌԱՐԿԱՆ ԵՎ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

6.1. ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ

Շունայի լուսորհո հաւովմաձներիհատաիւուսյհաուտտ տեղաշարժի անհրաժեշտությունը հանգեցնում է արժեթղթերի շուկայի առաջացմանը, որը հնարավորությունէ ընձեռում, մի կողմից իրականացնելու փոխառություն, իսկ մյուս կողմից` տեղաբաշխել

դրամականմիջոցները: Արժեթղթերիշուկան ֆինանսական շուկայի կարնեորագույն հատվածներից է, որի հիմնական նշանակությունը երկրի տնտեսության համար կապիտալի վերաբաշխմանարդյունավետ մեխանիզմներիստեղծումն է: Արժեթղթերի շուկայի ձնավորման ընդհանուր ԾՕպատակը կայանում է ֆինանսական ռեսուրսների վերաբաշխմանանհրաազատ դրամականմիջոցների ժեշտությամը: ժամանակավոոապես կուտակումը ե դրանց տեղաբաշխումը հրականացվում է արժեթղթերիէմիսիայիմիջոցով: Դրամականմիջոցներիներգրավումը նպատակ ունի, օրինակ, ծածկելու պետական բյուջեի պակասուրդը, ե այս դեպքում իրականացվումէ պետական պարտատոմսերի էմիսիա: Եթե կազմակերպությանն անհրաժեշտ է ներգրավել լրացուցիչ միջոցներ, կարող է իրականացնել կամ բաժնետոմսերի կամ պարտատոմսերի էմիսիա` ժամանակավորապես ազատ դրամականմիջոցներ ներագրավելուհամար: Մյուս կողմից, ներդրողը հնարավորություն ունի տեղաբաշխելու իր ազատ միջոցներըարժեթղթերում` ստանալով շահույթ ե տեղաբաշխելով (դիֆերսիֆիկացնելով)ռիսկերը: Ինչպես յուրաքանչյուր համակարգ, արժեթղթերի շուկան ես ունի իր ենթահամակարգերը, որոնք իրենցից ներկայացնում են հարաբերականորենամբողջական համակարգեր ն կատարում են որոշակի գործառույթներ: Այս տեսակետից արժեթղթերիշուկան ենթարկվումէ հետեյալ հիմնական դասակարգումների` 1.Առաջնայինն երկրորդայինշուկաներ, 2.Բորսայականն արտաբորսայական շուկաներ, 3.Կանխիկն ժամկետայինշուկաներ, 4. Տեղական, ազգայինն միջազգային շուկաներ: Առաջնային շուկան արժեքղքերի շուկայի այն հատվածն Է, որտեղ ներդրոդների շրջանում արժեթղթերի առաջնային տեղաբաշխման միջոցով թողարկողները ձեռք են բերում ֆինանսական միջոցներ` ձնավորելով իրենց ակտիվները: ազատ

Երկրորդային շուկան արժեթղթերի շուկայի այն հատվածն է, որտեղ տեղի է ունենում առաջնային շուկայում տեղաբաշխված արժեթղթերի շրջանառություն: Ըոուսաանար շուկան նառմակեուաինսձ.Իհրուռիւոուռհորւու շուկա է, որտեղ առք ու վաճառքի են ենթարկվում հատուկ (արժեթուղթ) ապրանքներ: Աոտաբորսայական շուկան ընդգրկում է բորսայիգ դուրս կատարվող բոլոր արժեթղթայինգործառնությունները. Արժեթղթերի կանխիկ շուկան գործարքների անհապաղ կատարմամբշուկան է, որտեղ գործարքները կատարվում են 1-2 աշխատանքայինօրվա ընթացքում: Արժեթղթերիժամկետային շուկայում կնքվում են ապագայում սահմանված ժամկետում` կատարմանպայմանովգործարքներ: Տեղական են համարվում ֆինանսական ռեսուրսների մատակառարման ե սպառման հսոաբեռականորեն փակ տարածաշրջանային շուկաները. որտեղ գնանշվում նե շրջանառվում են տեղական նշանակության ընկերությունների արժեթղթերը, ինչպես նան տեղական ինքնակառավարման մարմինների պարտքային պարտավորությունները: Ազգային են համարվում առանձինպետությունների տարածքներում ձնավորված հարաբերականորենփակ շուկաները, որտեղ գնանշվում ն շրջանառվում են երկրի խոշորագույն ն հանրաճանաչ ընկերությունների արժեթղթերը, ինչպես նան պետության պարտքային պարտավորությունները: Միջազգային շուկան ընդգրկում է այն գործառնությունների համախճբությունը, որոնք հանգեցնում են պետությունների միջե ֆինանսականռեսուրսներիշարժին: Համաձայն ՀՀ օրենսդրության«Արժեթուղթը սահմանված ձնի պահպանմամբ ն գույքային իրավունքների պարտադիր վավերապայմանները հավաստող փաստաթուղթէ, որոնց իրականացումը կամ փոխանցումըհնարավոր է միայն այն ներկայացնելիս» Արժեթղթերիառանձնահատկությունըկայանում է նրանում, որ նրանք հանդիսանում են ստանդարտ, սերիական ֆինանսական ապրանքներ, ի տարբերություն օրինակ վարկերի, ընդունակ է հեշտությամբ շրջանառվելու, լինել իրացվելի: Արժեթղթսրը, բացի, դրամական միջոցների կուտակման ն տեղաբաշխմանհիմնականֆունկցիայից կատարում են մի շարք լրացուցիչ ֆունկցիաներ, մասնավորապես, առանձին տեսակի արժեթղթեր. ինչպիսիք է մուհրակը, կարող է իրականացնել Ի

Տես

ՀՀ

քաղաքացիականօրենսգիրքԵրնան

էջ 55:

հաշվարկներիմիջոցի գործառույթ,լրացնել շրջանառու միջոցների պակասությունը, օգտագործվել որպես դրամական միջոցների փոխարինիչներ: Գոյություն ուրի ատոժեթոթեհոհ հեւոնյալ տեսանները. Բաժնետոմս է համարվում այն արժեթուղթը, որը հավաստում է բաժնետիրոջ բաժնետիրականընկերության շահույթից շահաբաժնի ձնով մաս ստանալու, բաժնետիրականընկերությանգործերի կառավարմանըմասնակցելու ն ընկերության լուծարումից հետո մնացածգույքից մաս ստանալու իրավունքը: Բաժնետոմսերը կարող են լինել` ըստ ներկայացնողի կամ անվանական,ազատ կամ սահմանափակշրջանառվող, հասարակ կամ արտոնյալ: Բաժնետոմսը կարող է թողարկվել ինչպես փաստաթղթային, այնպես էլ ոչ փաստաթղթայինձնով հատուկ հաշիվներում համապատասխան գրառումներիձնով: Ըստ իրավունքների ծավալի բաժնետոմսերը լինում են սովորականն արտոնյալ: Սովորական բաժնետոմսիսեւիականատերն ունի բաժնետոմսի կողմից հավաստող լիակատարծավալով իրավունքներ, ինչպիսիք են մասնակցելբաժնետերերիընդհանուր ժողովին նրա իրավասության բոլոր հարցերի գծով ձայնի իրավունքով,շահաբաժին ստանալ, իսկ ընկերության լուծարման դեպքում` ընկերության գույքի որոշակի մասը ստանալու իրավունք` բաժնետիրոջըպատկանողարժեքին համամասնորեն: Սովորական բաժնետոմսերը դասվում են այն արժեթղթերի թվին, որոնք ունեն ռիսկի առավել բարձր աստիճան, քան պարտատոմսերըն արտոնյալ բաժնետոմսերը: Արտոնյալ բաժնետոմսն իր սեփականատիրոջը տալիս է շահաբաժիններ ստանալու երաշխավորված արտոնություն ն ընկերության լուծարման դեպքում մյուս բաժնետոմսերի նկատմամբ լուծարային արժեքի ստացման նախապատվություն: Պարտատոմս է համարվում այն արժեթուղթը,որը հավաստում է դրա տիրապետողի իրավունքը դրանում նախատեսված ժամկետում պարտատոմս թողարկած անձից ստանալ ապարտատոմսի անվանական արժեքը կամ գույքային այլ համարժեք: Պարտատոմսը դրա տիրապետողին իրավունք է տալիս նան ստանալ պարտատույի աճմաճակար արժեբիռ տոկոս Լամ գույքային իրավունքներ` Պարտատոմսը կարող է լինել ըստ ներկայացնողի կամ անվանական: Պարտատոմսը գրա սեփականատիրոջ (վարկատու) ն այն թողարկող անձի (փոխառու) միջե փոխատվական հարարեՒ19

րությունները հավաստող արժեթուղթ է: Այն պարտքային վկայագիր է, որը վկայում է թողարկողի միակողմանի, հետ չկանչվող պարտավորությունը արժեթղթի գործողության ժամկետը լրանալիս նոանում նշված աոսուուսոուսհ սհւխանանւստիոոջըմեորաղարձնեւ գումարը, ինչպես նան վճարել սահմանված եկամուտ` անվանական արժեքինկատմամաբորոշակի տոկոսի ձնով: Բաժնետոմսի ն պարտատոմսի միջն սկզբունքայինտարբերությունն այն է, որ ներդրողը, ձեռք բերելով բաժնետոմսը, դառնում է այն թողարկող ընկերության համասեփականատեր,իսկ գնելով պարտատոմս`ներդրողը դառնում է վարկատու: Բացի այդ. ի տարբերություն բաժնետոմսերի, պարտատոմսերնունեն շրջանառության սահմանափակ ժամկետ, որը լրանալիս դրանք մար-

վում են: Պարտատոմսի ավանդական տեսակ է ֆիքսված տոկոսաորույքով պարտատոմսը:Սակայն. տնտեսականկյանքի պրակտիկան հանգեցրեց դրանց բազմաթիվ տեսակների առաջացմանը: Ներկայումս թողարկվում են` լողացող տոկոսադրույքով պարտատոմսեր,որոնց տոկոկապիսադրույքը տատանվում է կախվածփոխատվական տալի շուկայի իրավիճակից, ըստ փոխառության տարիների հավասարաչափ աճող տոկոսադրույքով պարտատոմսեր,այդպիսի պարտատոմսերին նան անվանում են ինդեքսավորվողն սովորաբար թողարկվում են գնաճի պայմաններում, դիսկոնտային պարտատոմսեր, որոնց շուկայական գինը սահմանվում է անվանական արժեքից ցածր: Այդ պարտատոմսերից ստացվող եկամուտը անվանականարժեքի ն ձեռքբերմանարժեքի տարբերություննէ: Պարտատոմսերը հանդիսանում են կառավարությունների, տարբեր պետական մարմինների, ինչպես նան բանկերի ն ձեռնարկությունների կողմից ֆինանսական միջոցների հավաքագրման գլխավորգործիքը: Սուրհակէ համարվում այն արժեթուղթը, որը հավաստում է մուրհակ տվողի (հասարակ մուրհակ) կամ մուրհակում նշված այլ վճառողի (փոխանցելի մուրհակ) որնէ բանով չպայմանավորված ժամկնտը լրանալիս որոշակի գումար վճարել մուրհակը տիրապետողին(մուրհակի տիրոջ): Մուրհակը յուրահատուկ արժեթուղ է, որի էությունն այն է, որ այս արժեթուղթըկարող է օգտագործվելորպես վճարայինմիջոց: »

Չեն է համարվում այն արժեթուղթը,որը պարունակումէ չեկ տվողի` որն՝ բանով չպայմանավորվածգրավոր կարգադրությունը բանկին` չեկը տիրապետողինվճարել դրանում նշված գումարը: Կոնոսամենտ է համարվում ապրանքը տնօրինելու մասին փաստաթուղթը,որը հավաստումէ դրա տիրապետողիիրավունքը տնօրինելու կոնոսամենտում նշված բեռը ն փոխադրելուց հետո ստանալու այն: Կոնոսամենտըկարող է լինել ըստ ներկայացնողի, օրդերայինկամ անվաճական: Աժանցյալ արժեթղթերը ֆինանսական ռիսկի առնտրի գործիքներ են, որոնք հավաստում են դրանցով ամրագրվող իրավունքների կամ պարտավորություններիժամկետայինկատարման

իրավունքըկամպարտավորությունը: Բոլոր ածանցյալ արժեթղթերը այս կամ այն չափով իրենց մեջ ներառում են հիմնական արժեթղթերի հատկանիշներ, դրանց շրջանառությունն այսպես թե այնպես կապված է հիմնական արժեթղթիշրջանառության հետ: Ածանցյալ արժեթղթերի ամենատարածվածտեսակներն են ֆյուչերսներըն օպցիոնները: Ֆյուչերսային պայմանագիրը սահմանված ժամկետում ն գործարքի կնքման պահին համաձայնեցված գնով բորսայական ակտիվիառք ու վաճառքիժամկետային պայմանագիրէ: Ֆյուչերսը տիպայնացվածն ստանդարտացվածպայմանագիր է իր բոլոր ցուցանիշներով,բացառությամբգնային ցուցանիշից, որը հանդիսանումէ բորսայականառնտրի օբյեկտ: Օպցիոնը ստանդարտացված բորսայական պայմանագիր է, որը որոշակի ժամանկահատվածի ընթացքում տալիս է սահմանված գնով բորսայական ակտիվի, ներառյալ` ֆյուչերսային պայմանագրիգնման կամ վաճառքի իրավունք: ՀՀ-ում ածանցյալ արժեթղթերից պաշտոնապեսճանաչված են ֆյուչերսային, ֆորվարդայինն օպցիոն պայմանագրերը: Արժեթղթերը հանդիսանում են վիճակագրական դիտարկման բարդ օբյեկտ, ընդգրկելով զանգվածային ֆինանսական հոսքերը մակրո ն միկրոմակարդակներում,բազմաթիվ տեսակի ֆոնդային գործիքներ ն պրոֆեսիոնալմասնակիցներ: Արժեթղթերի վիճակագրության առարկան հանդիսանում է ոդհռոթեռի շարժի ունուրածային գործոնթացնեոիքանանանան բնութագրումը, թողակողների, նրդրողների, ֆինանսական միջնորդների գործունեությունը, որոնք իրականացնում են գործառույթներ արժեթղթերի շուկայում, ինչպես նան արժեթղթերի արտաբորսայականշարժը ամբողջությամբ: Արժեթղթերիվիճակագրության խնդիրներնեն հանդիսանում. լ5)

արժեթղթերի, որպես ներդրումային ապրանքնրի. վերաբերյալ համապատասխան տեղեամբողջական ն կատվության հավաքագրում ն բացահայտում, արմսթղթերի ռիսկի, օկամտաբերության, իրացվելրության վերաբերյալ օբյեկտիվ պատկերացմանձնավորում, որպես ֆոնդային շուկայում գործող միջնորդների ն ներդրողների որոշումներհ կայացման հիմբ, վիճակագրական վերլուծության նե սոցիալ տնտեսական գործընթացների կառավարմանհամար տեղեկատվության ձնավորում, արժեթղթերի նե ֆոնդային շուկայի մասնակիցների վերաբերյալ վիճակագրական տեղեկատվության հավաքագրման ն վերլուծության մեթոդաբանությանմշակում ն արդիականացում:

6.2. ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԻ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

Արժեթղթերիվիճակագրականհամալիր ուսումնասիրությունը ենթադրում է, ինչպես արժեթղթերի բնութագրումը (նրանց կուրսերի, ծավալների, որակի), այնպես էլ արժեթղթերի շուկայի մասնակիցների գործունեությունը: Այս նպատակների համար մշակված է վիճակագրականցուցանիշներիհետնյալ համակարգը. արժեթղթերի հետ գործառնությունների ծավալի ն կառուցվածքի վիճակագրությունը, արժեթղթերի շուկայի մասնակիցների գործունեության վիճակագրությունը, արժեթղթերիկուրսերի վիճակագրությունը, արժեթղթերի որակի վիճակագրությունը: Արժեթղթերի հետ գործառնությունների ծավալի ե կառուցվածքի վիճակագրություն: Ըստ արժեթղթերի առնձին տեսակների վիճակագրական կարնոր ցուցանիշներիցեն հանդիսանում. շրջանառությամ մեջ գտնվող արժեթղթերի արժեքային ծավալի ն կառուցվածքի, նոր թողարկված արժեթղթերի արժեքային ծավալի ն կառուցվածքի, արժեթղթերի առք ու վաճառքի շրջապտույտի, կատարված գործարքների քանակի ն վաճառված արժեթղթերի,նրանց շրջանառելիության, բաժնետոմսերի շուկայի կապիտալիզացիայի, »

»

»

»«

ցուցանիշներ, որոնք բնութագրում են արժեթղթերի ռիսկայնությունը,իրացվելիությունը ն եկամտաբերությունը: Նշված ցուցանիշները օգտագործվում են արժեթղթերի, որպես ՖիՈՐունսանան ապոանք, որանհ գնահատման համար. այսինքն. ըստ էության վերաբերվում են արժեթղթերի որակի վիճակագրությանը: Արժեթղթերի շուկայի մասնակիցների վիճակագրությունն ուսումնասիրում է մասնագիտացվածիճստիտուտների գործու նեությունը ն ընդգրկումէ ոետնյալ բաժինները. քողարկողներիվիճակագրություն, ներդրողներիվիճակագրություն: Թողարկողը, իրավաբանականանձ է, որը դրամականմիջոցների անբավարարության հետնանքով իրականացնում է արժեթղթերիթողարկում: Ներդրոռը այն իոամաբանականն ֆիզիկական անձինք են. ովքեր իրենց ազատ դրամական միջոցները ներդնում են արժեթղթերիմեջ: Թողարկողիվիճակագրությանհիմնական ցուցանիշներն են. 1.Ըստ արժեթղթերի առանձին տեսակների ն ներդրողների ներագրավվածդրամական միջոցների ծավալի ն կառուցվածքի, ներգրավվածկապիտալի արժեքի (տոկոսային ն դիվիդենտային վճարներիմակարդակ)ցուցանիշները: 2. Ըստ արժեթղթերիառանձին տեսակներիէմիսիայի ծավալի ն կառուցվածքի,էմիսիոն ն տեղաբաշխմանգների ցուցանիշները: 3.Գործառնական արդյունքների ցուցանիշները (եկամտաբերություն, շահույթի հաշվին տոկոսային վճարների ծածկում, ակտիվներիօգտագործմանարդյունավետություն): Գործառնականարդյունքների ցուցաճիշները բնութագրում են արտադրանքի իրացումից շահույթի ն ինքնարժեքի, ինչպես նան դրամականհոսքերի դինամիկան ն կառուցվածքը: Եկամտաբերության ն շահույթի հաշվին տոկոսային ն են դիվիդենտային վճարների ծածկման ցուցանիշները ցույց տալիս շահույթի բաժինն իրացված արտադրանքի մեջ, կապիտալահատույցը (շահյութբ հարաբերած կապիտալին),ակտիվների հարաբերած ակտիվներին). շահութաբերությունը արտոնյալ արժեթղթերը դիճաց վճարված տովոսճերի, դովո դենտների ն ռենտաներիծածկումը շահույթի հաշվին: Ակտիվների օգտագործման արդյունավետության ցուցանիշներին են վերաբերվում ակտիվների. դեբիտորական պարտավորությունների, պատրաստի արտադրանքին նյութական պաշարՕերի շրջանառելիությունը: »

»

»

(շահույթը

Լեվերեջի ն կապիտալիզացիայի մակարդակի ցուցանիշը է տալիս երկարաժամկետ ֆինանսավորման աղբյուրների դրանցում կապիտալի տեսակարար կշիռը, Ւ, Ե էու Կապիչույհ նառուցվածբը ՎԱ ծհոմկուո կառճւտժուիվեւո

ցույց

կառուցվածքը, ամենպարտավորությունների կազմը, պարտավորություննե Սոուս

ամին

ՔԱ.

ՇՀՀՎՀ-

ամյա մարման չափերը:

Իրացվեւլիուճյան ե դրամական հոսքերի գզուգանիշները իրենցից ներկայացնում են դրամական հոսքերի առաջացումը, իրենց կառուցվածքը ն դրանցով կարճաժամկետ ն երկարաժամկետ պարտավորությունների ծածկումը, ընթացիկ (կարճաժամկետ իրացվելի ակտիվների հարաբերությունը կարճաժամկետ պարտավորությունների) ն երկարաժամկետ իրացվելիությունը, ինչպես նան ներդրվածմիջոցների կառուցվածքը: Ներդրողների վիճակագրության համար բնորոշ են թողարկողնճերիվիճակագոության համար Շգտագոոծվող գուցանիշները: Ընդ որում այդ ցուցանիշները վերափոխվումեն, կախված նրանից թե ներդրողը ինչպիսի կազմակերպություն է հանդիսանում՝ արդյունաբերական կազմակերպություն կամ ֆինանսական միջն նորդ (բանկ, ապահովագրականընկերություն, կենսաթռշակային ներդրումային ֆոնդ): Այնուամենայնիվ ուշադրության են արժանի այն ցուցանիշները, որոնք բնութագրումեն հետնյալ ներդրումները. ակտիվներիծավալի ն կառուցվածքի, ակտիվներ զուտ արժեքի (ակտիվների շուկայական արժեքը հանած պարտավորությունները), մեկ փայաբաժնի արժեքը (օրինակ, փայաբաժնային ներդրումային ֆոնդերում մշտապես տեղի են ունենում փայերի արժեքի վերագնահատում, պայմանավորված ակտիվների զուտ արժեքների փոփոխմամբ, որն էլ առաջանումէ փայերի վճարման հաշվին), ակտիվների որակի (պրոբլեմային ակտիվների տեսակարար կշիռը, այն արժեթղթերի տեսակարար կշիռը, որոնց վարկային ռիսկը մոտեցել է, ցածր վարկանիշով սպեկուլյատիվ արժեթղթերիտեսակարարկշիռը նայլն): Արժեթղթերի շուկայի մասնակիցները դասակարգվում են նույնպես ըստ իրենց մասնագիտացված գործունեության տեսանկյունից: Արժեթղթերի շուկայի մասնագիտացված մասնակիցները իրավաբանական անձինք են, որոնք արժեթղթերի շուկայում համապատասխանթույլտվությամբ (լիցենզիայի) իրականացնում են հետնյալ մասնագիտացված գործունեությունները. »

»

բրոքերական,

դիլլերական,

արժեթղթերիկառավարման, ՔլիրիԶգԳային, դեպոզիտարային, արժեթղթերիսեփականատերերիռեեստրիվարման, առժեբղթեռդի շուկայում առնեոոհկազմակերպման: Արժեթղթերի շուկայի մասնակիցների վիճակագրությունը բնութագրումէ արժեթղթերիշրջանառությանկազմակերպումը: Արժեթղթերի խոշորագույն ինստիտուտները (բանկ կամ ներդրումային ընկերություններ) ձնավորում են իրենց ֆինանսական վիճակը բնութագրող վիճակագրական ցուցանիշներ: Դրանքեն. ակտիվներիծավալի ն կառուցվածքի, ընդգրկվածռեսուրսներիծավալի ն կառուցվածքի, բաժնետիրականկապիտալիծավալի ն կառուցվածքի, գործառնական եկամուտների, ծախսերի ն դրամական հոսքերի ծավալի ն կառուցվածքի, սեփական արժեթղթերի եկամտաբերության ն կուրսի փոփոխության: Արժեթղթերի շուկայում մասնագիտացվածգործունեության ապահովմանտեսակներըձնավորում են հետնյալ ցուցանիշները. Դեպոզիտարային գորժունեությունը արժեթղթերի ի պահ ընդունման ե դրանց նկատմամբ սեփականության իրավունքի հաշվառումն է, ինչպե նան դեպո հաշիվների վարումն ն պահպանումնէ: Գոանցման գործունեությունը բաժնետիրական ընկերուքյունների արժեթղթերի, բաժնետերերի քանակության, որոնց համար վարվում է ռեեստր, ինչպես նան ըստ սեփականության իրավունքիգրանցմանգործառույթների քանակությունն է: Քլիրինգային գործունեություն քլիրինգային հաշվարկների, հաճախորդներիկառուցվածքի ն քլիրինգով կատարված գործառնություններիքանակն է: Արժեթղթերի կուրսի վիճակագրություն: Արժեթղթերի կուրսի վիճակագրությունն իր մեջ ներառում է ֆոնդային գործիքների հետնյալ տեսակիգների վիճակագրականդիտարկումը. անվանական գին, գին, որը նշված կամ հայտարարվածէ արժեթղթերի համար, այս մեծությունը որոշ չափով պայմանականէ, առաջնային շուկայի գին (էմիսիոն գին), գին, որը տեղաբաշխվում է առաջնային շուկայում: Գնի այս տեսակը »

»

»

»

»

կարող է գոյություն ունենա գնի զատման (այսպես կոչված է հոլանդական աճուրդ, երբ թողարկողը սահմանում ամեճա ցածր գինը, ըստ որի տեղաբաշխվումէ նրա համար պաղորային արժերոբերի ըրդուրհլի ձափվալո) անղդհրրայտերի գների (գներ, ըստ որոնց տեղաբաշխվում են անդերրատերների արժեթղթերը), խումբ գնումների գների (գներ. ըստ որոնց բրոքերները տեղաբաշխում են արժեթղթերը)տեսքովն այլն,

մարման գին, գնի տեսակ, որը գոյություն ունի պարտատոմսերի համար, ըստ որի տվյալ պարտատոմսը՝ ժամկետը լրանալու դեպքում հետ է գնվում ներդրողից: Որպես կանոն, մարման գինը համընկնում է անվանական գնի հետ, բացառությամբայն դեպքերի, երբ պարտատոմսը հետ է գնվում մարման ժամկետից շուտ կամ էլ գյություն ունեն հատուկ պայմանավորվածություններ կրեդիտորների հետ,

երկրորդայինշուկայի գին, շուկայականգին, որը որոշվում գոյություն ունենա աճուրդային գնի, դիլերական գնի, տենդերային գնի տեսքով: Կազմակերպված շուկաներում իրականացվում է դիտարկումներ բացման ե փակման շուկայական գների, ինչպես նան տարբեր տեսակի միջինգների նկատմամբ: Ընդ որում գների դինամիկայի վիճակագրական ուսումնասիրության համար լայնորեն օգտագործվում են արժեթղթերի խմբավորում ըստ` «տաս բաժնետոմսերի, ըստ որոնց տեղի են ամենա իրացվելի ունեցել կուրսերի ամենաբարձր աճը», «տաս բաժնետոմսերի»,«առնտրի նախորդօրվա բաժնետոմսերիմիջին կուրսերի», «սահմանայիննշանակության(առնտրի նախորդօրվա բաժնետոմսերի ամենա բարձ ն ամենա ցածր կուրսերը)» տեսակների: Բացի այդ, իրականացվում է գների առաջարկի ն պահանջարկի վիճակագրական ուսումնասիրություն. որոնք ցույց են տալիս շուկայի օպերատորներիմտադրությունները,բայց, որոնցով գործարքներտեղի չեն ունեցել: Արժեթղթերիկուրսի վիճակագրությանօբյեկտ է հանդիսանում նան սպրնդը լարժնթղթնրիառաջարկվի գնը, որը միշտ բարձր է, Կ պահանջարկիգնի, որը միշտ ցածր է, միջե եղած տարբերության մեծությունն է): Արժեթղթերի որակի վիճակագրություն: Արժեթղթերի որակի գնահատումըհենվում է հետնյալի վրա. -Նարժեթղթերի ռեյտինգայինգնահատման, է շուկայում. Կարող է

»

միջազգային պրակտիկայում կարնոր, ստանդարտ հաշվարկներում արժեթղթերի որակի ցուցանիշների, որոնք համաձայնեցնում են թողարկողի բիզնեսի ն նրա արՀեքոբեոի շունայահան արժեբի Գնահատանանո:Թոհնան, արժեթղթերի կուրսերը կարող են համադրվել թողարկողների: շահութաբերության ն վճարված դիվիդենտների. արժեթղթեոիմեկ միավոր շուկայական արժեքին ընկնոդ թողարկողի կողմից արտադրվածարտադրանքիքանակի հետ ն այլն: Ռեյտինգային ցուցանիշներ: Միջազգային պրակտիկայում ռեյտինգային գործակալությունները հանդիսանում են արժեթղթերի կրեդիտային ռիսկի ն արտոնյալ բաժնետոմսերի անկախ գնահատողներ,այսինքն, այն ռիսկը, որ թողարկողը չի կատարի իր ֆիկսված դրամականպարտավորությունները`կապված արժեթղթերիհետ: Ռեյտինգի հիմքում ընկած է «բարձր որակ», «լավ որակ», «միջին մակարդակից բարձր որակ» ն այլ տեսակի արժեթղթերի որակական գնահատման սանդղակը: Ռրակի յուրաքանչյուր մակարդակ ունի տառայիննշանակում, օրինակ, ՃՃՃ, 88, Շնայլն: Այբենական կարգով որքան հեռու, այնքան ցածր է տվյալ արժեթղթիռեյտինգը ն հակառակը,որքան մոտ, այնքան բարձր է ռեյտինգը: Փաստացի բոլոր ռեյտինգային գործակալությունները ռեյտինգի գնահատման համար օգտագործում են տառային սանդղակներ: Ընդ որում ցանկացած ռեյտինգային գործակալություն ռեյտինգի իր սանդղակը բաժանում է երկու դասի արժեթղթերի. ներդրումային որակի արժեթղթեր, օրինակ, «հօօԺ)Տ» գործակալությունը. ըստ երկարաժամկետ պարտատոմսերի սանդղակի, այս տեսակի արժեթղթերը ունեն Ճ/Ճ -ից մինչն 8/ԽՃ3 ռեյտինգ, սպեկուլյատիվ արժեթղթեր. նշված սանդղակով, այս տեսակի արժեթղթերն ուճեն 8Ճ-ից մինչն Շ ռեյտինգ: Արժեթղթերի որակի ցուցանիշներ: Միջազգային պրակտիկայում արժեթղթերի որակական գնահատման ն շուկայի վիճակի բնութագրմանհամար կիրառվում են հետնյալ ցուցանիշները. Բառտվ. Բանս»)1.«Գրն/շաոույթ .Ծ/Շ» գործակից «Քու հաշվարկվում է որպես հարաբերություն բաժնետոմսի շուկայական գնի ն մեկ բաժնետոմսին ընկնող շահույթի: 2.Եկամտաբերություն ըստ դիվիդենտի («Օյ/ժԲոժ 1614»)հաշվարկվում է որպես հարաբերություն մեկ բաժնետոմսինընկնող տարեկան դիվիղենտի ն բաժնետոմսի միջին շուկայական արժեքի »

3.«Բաժնետոմսի շուկայական գին/հաշվեկշռային արժեք» հաշվարկվում է որպես («ՄՅո6է էօ 8օօբ ԹՅճնեօ» գործակից հարաբերություն բաժնետոմսի շուկայական կուրսի ն հաշվեկշռուհն արժեքի այսինքն այն առժեքով ոոով բաժնետոմսը հաշվառված է ֆինանսականհաշվետվություններում: 4.«Արտադրանք/արժեթղթեր» գործակից. բնութագրում է բաժնետոմսի մեկ միավոր արժեքին ընկնող արտադրված արտադրանքի քանակը: Այս գործակիցը հաշվարվվում է որպես հարաբերություն բնաիրային արտահայտությամբ արտադրանքի ծավալի ն մեջ գտնվող բաժնետոմսի շուկայական արժեքի: գործակից, բնութագրում է բաժնետոմսի մեկ միավոր արժեքին ընկնող ռեսուրսների քանակը: Այս գործակիցը հաշվարկվում է որպես հարաբերություն բնաիրային արտւսհայտությամբռեսուրսների ծավալի ն բաժնետոմսի շուկայական արժեքի: Արժեթղթերի որակի գնահատման ժամանակ օգտագործվում են նան արժեթղթերի իրացվելիության վիճակագրականցուցանիշները: Օրինակ` ցուցանիշ, որը բնութագրում է տվյալ տեսակիարժեթղթերի գնման հայտերի ն վաճառքի հայտերի քանակներիհարա-

շրջանառության

5.«Ռեսուրս/արժեբղթեր»

»

բերությունը,

սպրեդ, այսինքն ցուցանիշ, որը բնութագրում է արժեթղթերի առաջարկի ն պահանջարկիգների տարբերությունը: Նույնանման նշանակություն ունի նան «առաջարկի գին/պահանջարկիգին» գործակիցը, որը բնութագրումէ նրանց միջն եղած տարբերությունը:

6.3. ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ՀԱՇՎԱՐԿԸ

ԵԿԱՄՏԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ

Տոաբեր տեսակի պարտատոմսերիգնահատումըն դրանց որոշ տեսակներիեկամտաբերության հաշվարկը: Պարտատոմսերի սպասվելիք դրամական հոսքերը կազմված տոկոսներից ն փոխառությանհիմնական գումարից: Պարտատոմսերի արժսքը որոշվում է, որպես սպասվելիք դրամական հոսքերի իրականարժեք: Մտցնենքհետնյալ նշանակումները. թ-տեսական գնահատականնէ (պարտատոմսիարժեք), զ--արժեկտրոնային դրույքն է, այսինքն այն սահմանված տոկոսադրույքն է, որով վճարվում է արժեկտրոնայինեկամուտը. են

արժեկտրոնայինեկամուտն է (տոկոսավճարներ), պարտատոմսիանվանականարժեքն է, Այս դեպքում //7ՀԽ զ,

Խ/

-

-

ռոոււռր Ւ ըօթացրկ ՎՈուրնայրս Ռրույքէ են անվանում տեղաբաշխմանդրույք, ՞Ր-ո

Իմ

Ե»ւԼԶՂՆ

ու

ՅԻՐ

Է ւ

/Ոոս այլ

ա

նակն է,

Կրան

ԷոոՒնոր ան

վերաֆինանսավորման

ԷՈՒ ՆԱԴՅԱ ՅԵՑ ՂԱՆ

վսրպ

հետագա հաշվարկներում դրույքին հավասար), Կ. սած Եղո Ծաճիճչն ճարումը ՐԿսսացաժ տարինե լ աԿլ դ"

է այնընդունվում եվ

Ռուսո

ՒԷոււ

պալսյլամոյսալի

«.

պարտատոմսիշուկայական արժեքն է: Պարտատոմսիարժեքը կարելի է որոշել հետնյալ կերպ.

Ք

-

»-3-ԻԻ զ.02) 048)

(6.1)

ր

կամ

Տ-ՈՈՖ-Ը-

ՁԱՀԵ)

Վ.Հ (ՀԽ)

(62)

Այժմ դիտարկենք հետեյալ դեպքերը. 1.Եթե արժեկտրոնայինդրույքը համընկնումէ ընթացիկ կուրսային դրույքին, ապա պարտատոմսի տեսական արժեքը համընկնում է անվանականարժեքին: Ռրպես կանոն, պարտատոմսի թողարկմանպահին արժեկտրոնային դրույքը սահմանվում է ընթացիկ կուրսային դրույքի մակարդակինհավասար: 2. Այն դեպքում, երբ ընթացիկ կուրսային դրույքը բարձր է, քան արժեկտրոնայինդրույքը, պարտատոմսիգինը սահմանվում է անվանականից ցածր: Այս դեպքում ասում են որ պարտատոմսըվաԾառվում է զեղչատոկոսով: 3. Այն դեպքում, երբ ընթացիկ կուրսային դրույքը ցածր է քան արժեկտրոնային դրույքը, պարտատոմսիարժեքը սահմանվաում է անվանականիցբարձր: 4. Պարտատոմսի շուկայական արժեքը, կապված մարման ժամկետի հետ, մոտենում է անվանականին: 5. Ֆիկսված արժեկտրոնային դրույքի ն փոփոխվողընթացիկ կուրսային դրույքր դեպքում` ընթացիկ կուրսային դրույքի աճլ: բերում է պարտատոմսի արժեկտրոնայինդրույքի նվազմանը: 6.Մարման ժամկետի հետ կապված արժեկտրոնային դրույքի ազդեցություն` պարտատոմսի գնի վրա ընդհանուր առմամբ նվազում է: Այս դեպքում անվանականարժեքը մեծանում է:

7.Որքան բարձր է արժեկտրոնային դրույքի արժեքը առաջադրված ընթացիկկուրսային դրույքի նկատմամբ,այնքան բարձր է պարտատոմսի հւ ճոռ.Լ' որ ԵՐ առճվում ՈԷոռոռոհ Ւէ ատ "2.4«4: ւու «2:22 ՀՐ եռռլ' Լ «(1 ՀՄԻ «յաս Է' կողմից: ո

արժեքը:

.

զ"

լ

ոոիԼ:"

Պոատւոաւոոմսերի ընթացին ն լրիվ ենամտաբերության

ցուցանիշներիհաշվարկը:

Պարտատոմսերիընթացիկեկամտաբերությանցուցանիշը (օթ) հաշվարկվում է որպես հարաբերություն տարվա ընթացքում ստացված եկամտի (1/7) ն շուկայական գնի

թ):

օ-4ԵՐ լց04

6.3)

թ

եկամտաբերության ցուցանիշը հետնյալ կերպ. Լրիվ

ն -ջ)

Ւ

1711: 1--------Խ--

1/7

--

21112

(7մ)

որոշվում է

(6.4)

1-Ի

7Խ/2-Ի 7-թ

6.5 (6.5)

Առանցֆինսված մարման ժամկետիպարտատոմսերի գնահատումը: Ենթադրենք. գոյություն ունեցող արժեկտրոնային պարտատոմսի մարմար ժամկեւոր բացանայում է: Լիս ւոհսակիաարւուտոմսերի շարքին է դասվում «հավերժ» պարտատոմսերը: Այս դեպքում պարտատոմսի գնահատումը հաշվարկվում է որպես հարաբերություն արժեկտրոնային եկամտի ն ընթացիկ կուրսային դրույքի միջն:

»

ւմ Ճ Մ

(6.6)

Այստեղիցառանցֆիկսված մարման Ժամկետըպարտատոմսը եկամտաբերությունըհավասարէ. աք

Խ1---

ա

6.7 (6.7)

Ձեղչատոկոսային(դիսկոնտային) կամ զրո արժեկտրոնային պարտատոմսերի եկամտաբերության ցուցանիշիհաշվարկը: Ըստ որոշ պարտատոմսերի համար չի վճարվում եկամուտ (տոկոսավճար),սակայն դրանք թողարկվումն տեղաբաշխվումեն անվանականարժեքից ցածր գնով ն վճարման օրը մարվում են անվանականարժեքով, որն էլ համարվում է ներդրողի եկամուտը: Այս դեպքում եկամտաբերությունըհաշվարկվում է որպես հարաբերություն եկամտի ն պարտատոմսիարժեքի միջն: Այս տեսակի ֆինանսականգործիքների շարքին են դասվում պետականպարտքայինպարտատոմսերը`պետական կարճաժամկետ պարտատոմսերը,միջին ժամկետայնության մասնակի մարումով արժեկտրոնայինպարտատոմսերը ն այլն: Պետականկարճաժամկետպարտատոմսերի(ՊԿՊ) եկամտաբերությանցուցանիշի հաշվարկմանմեթոդներիցմեկը հետնյալն է.

ք-Մ-365.1004:

որտեղ`

Թ ի/ Ք ու-

(68)

-- ՊԿՊ եկամտաբերությունն է, -

-

մեկ պարտատոմսիանվանականարժեքն է, հայտի բավարարմանգինն է, մինչն մարումը մնացածօրերի քանակն է: Մարմանֆոնդով պարտատոմսերիհաշվարկը

ունեն պարտատոմսերի են մարման ֆոնդով անվանում որին առանձնահատուկ տեսակ, պարտատոմս: Նշված տեսակի պարտատոմս թողակող ընկերությունն իր վրա պարտավորությունէ վերցնում ամեն տարի սահմանված չափով` մարելու պարտքային պարտավորությունը: Մարման

Ինչպես արդեն նշել ենք գոյություն

16)

ֆոնդով պարտատոմսերի համար գոյություն ունի մինչն մարումը միջին ժամկետի ցուցանիշի որոշման խնդիր. երբեմն նրան կյանքի ցուցանիշ: Հայտնի է անվանում պարտատոմսիմիջին «ռւ ՊՈւռ ոռո" ՈՒՆԱ տոմ եռի Գնվուճ ԵՐ Ճհր«Լ որ պարտատոմսերի թողարկվող մասն էլ՝ պահին. մարման ժամկետը, իսկ որոշ հետնաբար անհրաժեշտություն է առաջանում որոշելու ինչ-որ միջին Ժամկետ. մարմոաւն Հ

ՃԿԿ

են

որոշ

հ

Մ

ճանը

ո,1/1

Տո

թողարման ՀՐ«ՀՀ

(6.9)

ՀՄ

որտեղ`Խ-

միջին ժամկետն է մինչե մարումը (պարտատոմսի

միջին կյանք). ո, -թողարկված պարտատոմսի --

մնացածտարիներիքանակն է,

մասիմինչն մարումը

հ -առաջին գնմանամսաթիվն է, Խ-վերջին գնված պարտատոմսիամսաթիվն է (որպես կանոնայն համընկնումէ մարման ժամկետին), 177, սպասվելիք մուտքերի հոսքերն են (ներդրողի համար) կամ` վճարումներիհոսքերը (թողարկողիհամար): -

Պարտատոմսիկյանքի միջին տնողության(դյուրացիա) ցուցանիշի հաշվարկը: Պարտատոմսի որակի բնութագրման համար անհրաժեշտէ ոչ միայն հաշվարկել նրա եկամտաբերությունը, այլ նան տվյալ

արժեթղթում ներդրման ռիսկայնությունք: Ենթադրելով, որ ըստ էության պարտատոմսըարժեթուղթ է, ըստ որի երաշխավորվածէ արժեկտրոնայինվճարները,կապված տվյալ տեսակիարժեթղթում ներդրումների հետ, կարելի է բացառել վարկային ռիսկի առկայությունը: Սակայն դրա հետ մեկ տեղ, Շերդրողի հաճարչի Նարեւի բացառել տոկոսայինռիսկը (տոկոսադրույքի քանի որ շուկայական տոկոսադրույքը ենթարկվում է տատանումների: Ընդ որում տոկոսադրույքի աճի դեպքում պարտատոմսի գնահատումը իջնում է, իսկ ստացված արժեկտրոնային եկամտի

փոփոխության ռիսկ),

վերաֆինանսավորումըտեղի է ունենում ավելի բարձր դրույքաչափերով: Մյուս կողմից, շուկայական տոկոսադրույքի նվազման ռեաբում առառանում է հանառւսմ հուսվեճանը՝ Ընդ որում շուկայական տոկոսադրույքի փոփոխության առումով, նրանց զգայականության տեսանկյունից, խնդիր է առաջանում համեմատելու տարբեր տեսակի պարտատոմսերըմիմյանց հետ: Այս խնդրի լուծման նպատակով հաշվարկվում է պարտատոմսի կյանքի միջինտնողության(դյուրացիա)ցուցանիշը.

5 77:. Շ»|Թ----.|չթ Աէ),

19)

6.10

Լ.

Այս ցուցանիշը ներկայումս լայն տարածում ունի: Այն տարիներովհաշվարկելով, հնարավորություն է տալիս որոշելու պարտատոմսերիտատանումները: Որքան բարձր է այս ցուցանիշը, այնքան շատ է տատանումները, հետնաբար տվյալ պարտատոմսըռիսկային է համարվում:

Սովորականբաժնետոմսերիգնահատումըն դրանց եկամտաբերությանցուցանիշներիհաշվարկը: Ներդրողի տեսանկյունից սովորական բաժնետոմսերի տնօրինումից եկամուտներ կարելի է ստանալ առաջին հերթին, որպես դիվիդենտներից ստացվող հոսքեր, երկրորդ` առք ու վաճառքի տարբերությունից:Վետնաբար,գնահատել բանժնետոմսը,նշանակում է որոշել դիվիդենտների անընդհատ հոսքերի իրական արժեքը. քանի որ վերջին հաշվով բաժնետոմսի վաճառքի գինը կախվածէ միայն դիվիդենտիհոսքից: Վերը նշվածը նկարագրելու նպատակովկատարենք հետնյալ նշանակումները. ժամանակի պահի դրությամբ ստացված դիվիդենտի օ-Լ

գումարն է, վերջին վճարված դիվիդենտն է. ք. ժամանակի պահի դրությամբ բաժնետոմսի շուկաԲ-Է յական արժեքն է,

յուրաքանչյուր տարվա վերջին բաժնետոմսի սպասվող արժեքն է, Ք

-

ընթացիկ պահի դրությամբ բաժնետոմսի տեսական (հաշ-

-

վարկային) արժեքն է, ք, -բաժնետոմսի եկամտաբերությաննվազագույն ընդունելի դրույքն է,

Ւ

-

եկամտաբերությանսպասվելիք դրույքն է, այսինքն այն

դրույքն է, որը սպասում է ներդրողը, Բ. -եկամտաբերության իրացված դրույքն

է:

ներդրողը ներ է դնում գումար միայն այն Խ,Հճ., հակառակ դեպքում ներդրումային

Ակնհայտ է, դեպքում, երբ

որ

ռիսկայնության հետ կապված ներդրողը բաժնետոմսում ներդրումերի փոխարենճերԴրումկկատառի այլ ակտիվներում: Այսպիսով, բաժնետոմսի տեսական (հաշվարկային) արժեքը ընթացիկ պահի դրությամբ հավասար է սպասվելիք վճարների հոսքերի արժեքին:

ք------

ծ.

Աթ ՀԱՀ» Էր

քշ

Վ---7Ի (ՀԻ

(«2.)

-

Հ...

1.

(6.11)

Դիվիդենտներըկարող են աճել, նվազել կամ մնալ անփոփոխ: 1. Դիտարկենքայն դեպքը, եչբ չի սպասվում դիվիդենտիաճ, այսինքն. քլ-օչ»..2.-05 Աս դեպքում բանաձենը կունենա հետնյալ տեսքը. ք ք բ. Տ

(6:

ՀԱՅ) 145 -օի: 6.) Գ( «6

ՀԱթԲ

Էք

Ե

ելնելով վերը ներկայացվածից Հ

2 ոա Այսպիսով.

-

լ

6.12 612)

:

Ն--

(6.13)

այսինքն, դիվիդենտի առի բացակայությանդեպքում բաժննտուսի տեսականարժեքը համեմատականէ դիվիդենտիչափին ն հակադարձհամեմատականէ եկամտաբերությանդրույքին: Այստեղից,եկամտաբերությանսպասվելիքդրույքը (ընթացրըկ եկամտաբերություն),բաժնետոմսի հայտնի շուկայական արժեքի դեպքում հավասարէ. -

Տ

ք

6.14 (6.14)

ր

2 Դիտարկենք ղեպք. երբ դիվիդենտներն աճում են կայուն աճի տեմպերով: Դիվիդենտներիկայուն աճի տեմպը նշանակենք զ ով: Այսպիսով,եթե /չչ պահի դրությամբ դիվիդենտըհավասարէ -

քց -ի,

ապա

ղ պահի դրությամբ

քլ

-0,Ա-գ)

էչ պահիդրությամբ

օչ-ՕԽԱՀզ)Հ0.0 Ծ,-

Այսպիսով,

րԸ

Սոնգ) 4)-0»գ)ՀՕոնԻզ)

-նն:գ) (Շ-զգ

0(Ն-գց

(6.15)

Դիվիդենտներիաճը հաճախ տեղի է ունենում մեկ բաժնետոմսի հաշվով` եկամտի աճի արդյունքում, որն էլ հանդիսանումէ մի շարք բազմաորակայինգործոնների ազդեցության արդյունք, այնպիսք ինչպիսիք սն գնաճլ, լլնկնրության սկամուտննրի աճլ: Կ այլն Այստեղից էլ եկամտաբերության (ընթացիկ եկամտաբերություն) սպասվելիք դրույքը որոշվում է հետեյալ կերպ.

ա, (լ Իզ)

6.16

-

մեծությունը, այսինքն ընթացիկ տարվա ընթացքում մեկ

բաժնետոմսին ընկնող դիվիդենտի հարաբերությունը ներկա պահին բաժնետոմսի շուկայական արժեքին, կոչվում է բաժնետոճմսինընկնող դիվիդենտիսպասվելիքեկամտաբերություն:

տ -Ք)

մեծությունը, այսինքն բաժնետոմսի սպասվելիք

շուկայական արժեքի ն ներկա պահին բաժնետոմսիշուկայական արժեքի տարբերությանհարաբերությունըներկա պահին բաժնետոմսի շուկայական արժեքին, կոչվում է կապիտալացվածեկամտի եկամտաբերություն:

ծւ ..-հ) /

հլ

-

հլ

(6.17

Արժեթղթերումներդրումների եկամտաբերությանն ռիսկի հարաբերությունը:Ռիսկի վիճակագրականորոշմանն չափման եղանակները: Արժեթղթերի եկամտաբերություն, չի կարելի դիտարկել իրացվելիությունիցն ռիսկայնությունիցառանձին: Ինչպես կարելի է չափել ռիսկը: Մոտեցումներից մեկը ենթադրում է, որ ռիսկըկարելի է որոշել որպես հնարավորություն, որ տեղի կունենա չնախատեսված դեպքը: Այդ իրադրության հավանականություննէլ կլինի ռիսկիչափը: Դիտարկենք տվյալ մոտեցումը. ենթադրենք ներդրողը տնօրինում է Ա ն Բ ընկերությունների բաժնետոմսերը, այսինքն՝ ներդրողիպորտֆելը ներառում է երկու ընկերություւնների բաժնետոմսեր: Ընդ որում, Բ ընկերությունը գոյություն ունի մի քանի տասնամյակ, գտնվում է զարգացման փուլում ն, դիվիդենտների վճարմանչափերով, հայտնի է բարձր կայունությամբ: Ա ընկերությունը նորաստեղծընկերություն է, որին բնորոշ է ագրեսիվությունը, արագ աճը ն ծայրահեղ անկայունություն շանան դիվիդենտհույթների ու վնասների,համապատասխանաբար ների վճարման չաւփերի մեջ: Մի քանի տարվա կատարված վիճակագրական դիտարկումների հիման վրա հայտնի են այդ ընկերությունների բաժնետոմսերի այս կամ այն չափի եկամտաբերության ստացման հավանականությունը: Եկամտաբերության

հնարավոր դրույքների բնութագիրը ն նրանց հասնելու հավանականությունըբերվածէ ներքնում. |

Դեպքի կատարման

Եկամտաբերության դրույքները` Խ,

հավանականությունը հ 0.3

0.5

0.2

Ա

բ

15 96

(6052)

1.0

105»

(ճ) Եկամտաբերության սպասվող դրույքը ըստ յուրաքանչյուր բաժնետոմսիհաշվարկվումէ հետնյալկերպ. Ա ընկերությանբաժնետոմսերիհամար հս 142 0.3 (8092) 4 0.5" ( 16462)- 0.2" (6092) 20.0 6 "

Հ

Բ

ընկերությանբաժնետոմսերիհամար. (4095) : 0.5"( 2046) 0.2 " ( 1046) Քի Հ03"

Թբ«Ի

-

Հ

20.0 66

Գրաֆիկորեններկայացնենքստացված արդյունքները Ա

ընկերությանեկամտաբերությանսպասվող դրույքը 0.6

առան

զԸ»-ո--«--

0.5 0.4

Աաաա

Հ--

0.3 0.2 0.1

Բ

ընկերության եկամտաբերությանսպասվող

դրույքը

Վ-

:

0,2

1---

0.1

Հ--

օ04--10

Դիսպերսիայի ն միջին քառակուսային չեղման հաշվարկի

ալգորիթմը-

1.Որոշում ենք յուրաքանչյուր եկամտաբերությանսպասվողդրույքը.

տեսակի

ներդրումների

ԽՀՀթո,

(6.18)

2.Որոշուոմ ենք եկամտաբերությանսպասվող դրույքի նկատմամբ եկամտաբերության ամեն մի դրույքի նշանակությանշեղումը. (6.19) "-Տ 3.

Վաշվարկումենք դիսպերսիայիցուցանիշը.

-Թ-Թ)ջ

6.20)

4.Որոշում ենք միջինքառակուսայինշեղման ցուցանիշը

Ժ-490-վՐԱ--8)ջ

(621)

Այժմ ներկայացնենք Ա ն Բ ընկերությունների ներդրումների միջին քառակուսային շեղումների հաշվարկը.

է| հեռոոուռմրեռի ձիռիրռոյուսնուսայիր

(«-ԹԺ՛

Խ-ե 80-20-60

(0-Ի ք 3600"0.3-1080

16-20-Հ-4 -60-20Հ-80

շեռման հաշմաոն

16"9.5Հ0

6400"Օ.2Հ1280

ԺԾ

Բ

Հ

2368.0

«Ժ՛ Հ2368.0

Հ

48.66

|

ներդրումներիմիջինքառակուսայինշեղման հաշվարկ

ո

«

նճանջի Ս

.-Օ՛ճ

25-20Հ5

25"0.3-7.5

15-202-5 10-20Հ-10

25"0.5-1.25

100"0.2Հ2.0

Ժ՛ Ժ-Ժ՛

28.75 Հ

28.75 «5.36

Հետնաբար,Բ տեսակի ներդրումներըավելի քիչ ռիսկային են քան Ա տեսակի ներդրումները: Որպես ռիսկի չափման գնահատական հնարավոր է վարիացիայի գործակցի օգտագործումը, որը որոշվում է որպես միջին քառակուսայինշեղման հարաբերություն(Ժ) սպասվող եկամտաբերությաննկատմամբ ( 8).

Ն-5

(6.22)

Ս

Այս գործակիցը որոշում է եկամտիամեն միավորի նկատմամբ ռիսկի նշանակությունը: Լյժճմհաշվարկենբ || Է Բ ուՌնհւոոգսհոի մաոհացիայյիԳոոծակիցները. ԸՄ

-«48.00/20-

ԸՄբ -Տ36/20--

|09

Այս երկու տեսակի բաժնետոմսերի վարիացիայի գործակիցները համադրելով (2.43/0.27Հ9), կարելի է պնդել որ Ա տեսակի բաժնետոմսը 9 անգամ ռիսկային է Բ բաժնետոմսիհամեմատ:

Պորտֆելային ներդրումներիենլամտաբերությունը: Ղիտարկենք ա. .տֆելային Շերոդրումնեոիեկամւոաբերուբյունը: Այդ պորտֆելի բաղադրիչներիեկամտաբերությանսպասվող դրույքի միջին կշռված գումարը նշանակենք Ճ, Այդ դեպքում

Հել

ՍշճւՀ..ՀԱզլ-ՀԱհ,

է

(6.23)

որտեղ Ճ։-անհատականբաժնետոմսիեկամտաբերության սպասվող դրույքն է, թ, պորտֆելի մեջ տվյալ տեսակի բաժնետոմսիկշիռն է: Ենթադրենքունենք հետնյալ բաժնետոմսերով պորտֆելը. -

Բաժնետոմսի տեսակը

Խ,.96

Ա

Բ

Գ

Դ

Պորտֆելի գումարը կազմում է 100.000 դրամական միավոր, բաժնետոմսի յուրաքանչյուր տեսակ ձեռք է բերվել 25.000 դրամականմիավորով, հետնաբար՝ ԽԵ, 0.25 "(1496) Հ

Հ

0.25

"

(1346)

Հ

16.25

0.25

"

( 2096)

Հ

0.25

"

(1146)

Հ

ԱՌԱՋԱԲԿՎՈՂ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. «ՀՀ 2.

Ա.

քաղաքացիականօրենսգիրք», եր., 1997: Սաճառաուան «Առժեջոշեռ Լ արժեջղոծեռիշունար,

Եր.,2008: Յ. Խեսքսկ տ. Խ.,ԱՅԻԽԵՇ Ծ/Խշս ս Փօհղօտեմ քելի օ".խ1.ՈՅՔՅՇոՑ ա ՍՑ8,1995. ք»օճ.Ոքքթ. Բ. /Ճ. 4...6օքստ ՇՈՈՁոսՇրոսան".7/ԿօծասմՈօտ

ԼՍԽՕԱՃՕՑՕԱ.շԽ).. ՓԱԿՅՁԻՇԵ)ս ՇՈՈՅողսօոսի8Յ, 1999.

ս «ՕԽԽՇքԿՇԸՇԵԱ):ք8Շ5.ԱՇՈԵԽԱԻ Է. ԽԼ ,,ՄԹոՕՂԵլ օՓսԿՁԻՇՕՑԵՍ4

Կ6ոոօ6".-ի/.. 16/0 ՌԼՊ., 1995. 6. ԱյՁքո /., ՃճոճօօՁաո6ք Ր., ԵՉնոս Ղ». ,,ՄոՑՏՇՈսԱԱս"./ Ոճք. Շ ՅՁԽՐՑ.-ի/.. /ոՓքՁ-ԽՆ 1997

Է7)

ԹԵՄԱ 7 ՖՈՆԴԱՅԻՆ ԲՈՐՍԱՅԻ ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

71.ՖՈՆԴԱՅԻՆ

ԲՈՐՍԱՅԻ ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՐԿԱՆ

ԵՎ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Շուկայական ենթակառուցվածքը իր մեջ ներառում է բորսայական համակարգերը: Բորուսն ապրանքների,արժեթղթերի ն աշխատանքիկազմակերպված մեծածախ շուկա է: Սկզբում բորսան կրում էր համընդհանուր բնույթ, սակայն ժամանակինհամընթացայն բաժանվեց «ֆոնդային», «ապրանքային», «աշխատանքային»ն «արժութային» բորսաների: Բորսայական համակարգում հատուկ տեղ է զբաղեցնում «ֆոնդային բորսան»: Բորսայական շուկան սահմանափակվումէ ֆոնդային բորսայի հասկացությամբ, որն իրենից ներկայացնում է կազմակերպված ինստիտուցիոռալ շուկա, որտեղ իր իսկ կողմից սահմանված կանոներով կազմակերպվումեն ֆոնդային ապրանքների(արժեթղթերի) սակարկություններ, իսկ գործարքները կատարվում են միայն արժեթղթերի շուկայի մասնագիտացված մասնակիցների կողմից: Այլ խոսքերով, ֆոնդային բորսանհանդիսանումէ արժեթղթերի շուկայի առնտրային, տեխնոլոգիական, մասնագիտացված միջուկը, որտեղ առնտուրն իրականացվում է իր իսկ կողմից

սահմանվածկանոներով:

Ֆոնդային բորսան ի տարբերություն արտաբորսայական շուկայի, այն ամենա լավ շուկան է, ստեղծված ամենա լավ ֆինանսական միջնորդների ամենա լավ արժեթղթերիհամար: Բորսայում տեղի ունեցող գործընթացներըկրում են զանգվածային բնույթ ն ունեն քանակական գնահատական,հետնաբար. ֆոնդային բորսան կարող է հանդես գալ որպես վիճակագրության ուսումնասիրությանօբյեկտ: Ֆոնդային բորսայի հիմնականգործառույթներնեն. անընդհատության,իրացվելիության ապահովումը ն շուկայի կարգավորումը, շուկայականիրավիճակիհաշվառումը, տեղեկատվական գործառույթը, բորսայականարբիտրաժ կամ բորսայականգործարքների կնքմանժամանակծագող վեճերի լուծում, ազատ դրամական միջոցների վերաբաշխման ապահովում ն արտադրության զարգացման նպատակով թողարկողների կապիտալների ընդգրկում, վերաբաշխման ռիսկերիբացահայտում, »

ազատ, մրցունակ ն իրացվելի շուկայի հիմքի վրա ֆինանսական ռեսուրսների համար արդարացի գների սահմանում ն այլն: Բորսայական վիճակագրության առարկան զանգվածային բորսայականգործընթացների`արժեթղթերիշրջանառության,ֆինանսականռեսուրսների ն ռիսկերիվերաբաշխմանքանակական բնութագրումնէ, ինչպես նան բորսայական ինֆրակառուցվածքին բորսայի գործառնություններիցուցանիշներն են: Ֆոնդային բորսայի վիճակագրության խնդիրներնեն. Ֆոնդային բորսայի (արժեթղթերի, որպես ապրանքների, գների, գործարքների, թողարկողների, ներդրողների ե ֆինանսական միջնորդների, ռիսկերի մակարդակի, շուկայի իրացվելիության ն այլնի) վերաբերյալ ամբողջական ն համապատասխան տեղեկատվությանհավաքագրման ապահովվում, ներդրումային որոշումների, ֆոնդային շուկայի կարգավորման ն զարգացման վերաբերյալ տեղեկատվական բագայի ստեղծում, բորսայական գործընթացներիվիճակագրական դիտարկումների մեթոդաբանության կատարելագործում, ձնավորվածօրինաչափություններիբացահայտում, բորսայականցուցանիշների մեթոդաբանությանմշակում ն իրականացում, կանխատեսումների սոցիալ-տնտեսական գործընթացների կառավարման ն համար տեղեվիճակագրական վերլուծություննեի կատվության ապահովման ձնավորում, այնքանով, որքանով դրանք արտացոլվում կամ ծձնավորվում են ֆինասավարկայինոլորտում ն այլն: Ֆոնդային բորսան, որպես յուրահատուկ, ստանդարտ տարողունակ ապրանքների շուկա հանդիսանում է ամենա շուկաներից մեկը: Ընդհանուր առմամբ ֆոնդային բորսայում գործող բանկերը ն բրոքերականընկերություններըզբաղվում են ոչ միայն ֆինանսական ռեսուրսների ն ռիսկերի վերաբաշխմամբ, նան. վիճակագրական ցուցանիշների վրա հենված այի ֆինանսական տեղեկատվությանվերաբաշխմամբ: »

7.2. ՖՈՆԴԱՅԻՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

ԲՈՐՍԱՅԻ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԻ

..ԵՐ ԱԶԿ ւսս: 2... ԱՂԵ Գւսսասրը ՍԱԻՂ»ւ թյաս Խոօդային ՎլյԱաաղագլոությատռ բորսայի հիմնական օբյեկտներ են հանդիսանում բորսայական գործարքները. իսկ առարկան` այդ գործընթացներիգնային ն ծավալային բնութագրեռո: Բացի այդ, ֆոնդւսյին բորասկիվիճակագրությունում են արժեթղթերի եկամտաբերության, լայնորեն բորսայականշուկայի տարողունակության,դրա իրացվելիության վերաբերյալ տվյալները: Ֆոնդային բորսայի վիճակագրությանցուցանիշների համակարգը կազմված է վիճակագրական ցուցանիշներից, որոնք ձնավորվում են անմիջականորեն բորսայական առնտրի ընթացքում: Կատարված գործարքների արդյունքների վերաբերյալ վիճակագրական տեղեկատվության հիմքի վոա ձնավորվում են ամսական, եռամսյակային, կիսամյակային ն տարեկան ագրեգատացվածտվյալներ: Ֆոնդային բորսայի վիճակագրության ցուցանիշներին են վերաբերվում. բորսայականգործարքների գների ցուցանիշները, բորսայականառնտրիծավալներիցուցանիշները, » բորսայականշուկայի որակիցուցանիշները, » ֆոնդային բորսայի, որպես տնտեսական գործունեություն իրականացնողկազմակերպությանցուցանիշները, ածանցյալ արժեթղթերիվիճակագրության ցուցանիշները: ւա.

ԹոուՐ

ՀՀՀ...

ՃՐ

ԲուՐ

օգտագործվում

» »

Բորսայականվիճակագրությանգնային ցուցանիշներ Գնային ցուցանիշները օգտագործվում են շուկայի իրացվելության, ռիսկերի ն այլնի գնահատման ժամանակ` գնային դինամիկայի վերլուծության ն կանխատեսման համար: Պայմանավորված նրանով, որ ֆոնդային շուկայի հիմքում ընկած է աճուրդը, բորսայում օգտագործվող գնային ցուցանիշները կրում են աճուրդային գների բնույթ: Աճուրդայինգները ձնավորվումեն վաճառողների ն գնորդների բաց ն հրապարակայինսակարկությունների արդյունքում: Որպես հոմանիշ «արժեթղթի գին» հասկացությանըկարող է օգտագործվել «արժեթղթի կուրս» տերմինը: Հետեաբար հաճախ ասում են բորսայական կուրսերի վիճակագրություն: Գնային ցուցանիշներն իենց մեջ ընդգրկում են գների հետնյալ տեսակները. Ւ74

առաջնային շուկայի (առաջնային շուկան այն վայրն է, որտեղ իրականացվումէ արժեթղթերիսկզբնականտեղաբաշխում ներդրողներիմիջն) գներ: Առաջնայինշուկայում որպես գճայինցուցանիշ հարդես Է Գայի եռաշխավոոված

գինը,

այն վայրն է, երկրորդայի շուկայի (երկրորդային շուկան ոուոեղ ւոեղի է ունենում առացքույինշուկայում նախապես թողարկվածարժեթղթերիշրջանառություն)գներ |

Գնայինցուցանիշներեն հանդիսանում. բացմանն փակմանգները, կատարման, ն պահանջարկի առաջարկի գին երաշխավորված գինը արժեթղթերի երաշխավորված վաճառքի այն գինն է, որը սահմանվում է թողարկողի կողմից հոլանդական աճուրդի ընթացքում, ըստ որի բավարարվում է թողարկողիհամար առավելագույնընդուռելի հայտերի քանակը: Կատարման գին: Ըստ որի կատարվել է տվյալ արժեթղթի գործարքը: Բացման գիրն:Առաջին առնտրայինգործարքի կատարման Գինն է բորսայումառնտրայինսեսիայի բացմանժամանակ: Փակման գին: Վերջին առնտրային գործարքի կատարման գինն է բորսայում առնտրայինսեսիայի փակմանժամանակ: Պահանջարկի գիրն: Առավելագույն գինն է, ներառված արժեթղթի ձեռք բերման հայտում, որը ուղարկվում է բորսա պոտենցիալ գնորդների կողմից ե գրանցվում է բորսայական աճուրդում ներառվելու համար: Առաջարկի գին: նվազագույն գինն է, ներառված վաճառքի մասին առաջարկություններում,որը ուղարկվում է բորսա պոտենցիալ վաճառողներիկողմից ն գրանցվում է բորսայականաճուրդում: Սայրեդ:Առաջարկի նե պահանջարկիգների միջն եղած տարբերությունն է: Որպես կանոն որքան բարձր է սպրեդը, այնքան ցածր է շուկայի իրացվելիությունը ն ֆոնդային շուկայում առաջարկի ն պահանջարկի միջն խզումը մեծ է: Բորսայականարժեթղթերիգների տատանումների ն դինամիկայի բնութագրման համար օգտագործվում են հետնյալ ցուցա»

գները:

»

նիշները. »

» » »

գների միջին քառակուսայինշեղումը, գների փոփոխությունը, միջին կշռված գները, առավելագույն (նվազագույն) գները: Է75

Գների միջին քառակուսային շեղումը հաշվարկայինցուցանիշ օգտագործվում է արժեթղթերում ներդրված գումարների ռիսկայնության վերլուծության ժամանակ: Գներհ փոփոխության գուզանիշրըբնութագրում է հաշվետու օրվա ն նախորդօրվա փակմանգներիտարբերությունը: Միջին կշռված գինը այն գինն է, որուլ ընթացիկ օրվա ընթացքում կատարվել են գործարքները: Այստեղ որպես կշիռ հանդես են գալիս որոշակի գներով վաճառված արժեքղքերի քանակը: Առավելագույն (նվազագույն) գինը տվյալ օրվա ընթացքում բորսայականգործարքներումգրանցվածառավելագույն (նվազագույն) գինն է կոնկրետ արժեթղթի գծով: Միջազգայինպրակտիկայում որպես առավելագույն(նվազագույն)գնի ցուցանիշհաճախ օգտագործվում է վերջին 52 շաբաթների ընթացքում գրանցված առավելագույն(նվագագույն) գինը: է, որը

Բորսայականառետրիծավալիցուցանիշներ Ցուցանիշների հաջորդ խումբը բնութագրում է առաջնայինն երկրորդային ֆոնդային շուկաներում անցկացվող գործարքների ծավալները, ն օգտագործվում է բորսայական շուկաների զարգացման դինամիկայի վերլուծության ն դրանց իրացվելիության գնահատմանհամար: Առաջնայինշուկա: 1Թողարկման (էմիսիա) ծավալ ցուցանիշը բնութագրումէ արժեթղթերիէմիսիան, որը հաշվարկվումէ որպես Երբեմն (հատուկ շուկայական արժեքի քանակի արտադրյալ: պայմանավորված դեպքերում) օգտագործվում է անվանական գներ ցուցանիշը` անվանական արժեքով թողարկման ծավալի հաշվարկմանհամար (օրինակ, պետական պարտքայինպարտավորություններինկատմամբ): Տեղաբաշխման ծավալ ցուցանիշը բնութագրում է աճուրդներում ներդրողների կողմից ձեռք բերված արժեթղթերի ընդհանուր ծավալը (արժեթղթերի առաջնային տեղաբաշխում): Հաշվարկվում է անվանականարժեքով: Վաճառքից հասույթի ծավալ ցուցանիշը բնութագրում է աճուրդներում ներդրողների կողմից ձեռք րհրւիաձ արժեբղթերի ընդհանուր ծավալը (արժեթղթերի առաջնային տեղաբաշխում): Հաշվարկվումէ ձեռք բերման փաստացիգներով: Երկրորդային շուկա: Կայացած բորսայական գործարքների թիվը բնական ցուցանիշ է, որը բնութագրում է արժեթղթերիառք ու վաճառքի գրանցված բորսայական գործարքներիքանակը:

Արժեթղթերիվաճառքի շրջանառությունցուցանիշըհաշվարկվում է, որպես արժեթղթերիառք ու վաճառքի գրանցվածբորսայականգործարքներիծավալի արժեքայինգումար: Ֆոնդային բոուանեռը շոու Ուռությւյն վիճանագոուճյան են հաշվարկման կազման տարբեր մեթոդներ: Այն նշանակում է, որ տարբեր ֆոնդային բորսաների շրջանառության ցուցանիշները կարող են լինել անհամադրելի: Գոյություն ունեցող դասակարգումը,բորսաները խմբավորում է երկու խմբի` ԼՏՄ ստանդարտընդունողների ն նրանց, որոնք օգտագործում են ԹՔՄ ստանդարտը:7ՏՄ բորսաները ընդունում են միայն այն գործարքները, որոնք անցել են իրենց առնտրային համակարգով: ՔՄ բորսաները ընդգրկում են բոլոր գործառնություններիշրջանառությունը: Շրջանառությանվիճակագրությանկազմման ժամանակ որոշում են, բորսայականգործարքիմիջին արժեքը, բորսայականգործարքներիկառուցվածքը: Վաճառված արժեթղթերի քանակ` բնական ցուցանիշը բնութագրում է գրանցված բորսայական գործարքների արդյունքում վաճառվածարժեթղթերիքանակը:

նպատակով օգտագործում

»

»

Բորսայականշուկայի որակի ցուցանիշներ

Իրացվելիության, տարողունակության,կենտրոնացման, գնացուցանիշները բնութագրում են ֆոնդային շուկայի որակը: Շուկայի տարողունակությունըցույց է տալիս ֆինանսական գործիքներով ն մասնակիցներովշուկայի հագեցվածությանաստիճանը: Ֆոնդային բորսայի տարողունակությունը բնութագրվում է հետնյալ վիճակագրականցուցանիշներով. լիստինգ անցած թողարկողներիքանակը. շուկայի կապիտալիզացիան(տվյալ պահին շրջանառության մեջ գտնվող բաժնետոմսերիքանակի ն շուկայական արժեքի արտադրյալն է): Այս ցուցանիշը բնութագրում է շուկայի մասշտաբսերը ս ոնարավորություն է տալիս սրմյանց հետ համեմատելու տարբեր շուկաներում շրջանառովող կապիտալիարժեքները: Բացի շուկայի կապիտալիզացիա ցուցանիշից հաշվարկվում է ընկերությանկապիտալիզացիացուցանիշը, որպես տվյալ պահին հատման

»

»

ֆոնդային շուկայում շրջանառության մեջ գտնվող ընկերության բաժնետոմսերիքանակի ն շուկայականարժեքի արտադրյալ: ընթացիկ ժամանակաշրջանումշրջանառվող պարտքային արժեռոթերհ (աեւտանան, տհուսնան, .կոուսոռուտոհւմ շուկայական արժեքը: Շուկայի տարդղունակության ցուցանիշների հիման վրա կարելի է վերլուծել ֆոնդային շուկայի կառուցվածքը ն որոշել այն կրում է պարտատոմսայինբնույթ, թե դրանց արդյոք գործունեության մեծ մասը կազմումէ բաժնետոմսերիառնտուրը: Շուկայի իրացվելիությունը բնութագրում է հաջող ն լայնածավալ առնտրի հնարավորությունն,ինչպես նան կարճ ժամանակահատվածում, իրացման ցածր ծախսերի ն կուրսերի չնչին տատանման դեպքում, որոշակի ծավալի արժեթղթերի ընդգրկելու »

ընդունակությունն: Իրացվելիությանցուցանիշներինեն մերարրվում. պարժեթղթեռոի շրջանառելիությունը, որը հաշվարկվում է, որպես տվյալ ժամանակաշրջանիընթացքում կատարված գործարքների արժեքների ն շուկայի կապիտալիզացիայի հարաբերություն: Հետնաբար որքան բարձր է շրջանառելիության ցուցանիշը այնքան բարձր է շուկայի իրացվելիությունը, շրջանառությանծավալը, սպրեդիչափը: Ֆոնդային շուկայի որակը կարելի գնահատել շուկայի կենտրոնացման գործակցի օգնությամբ, օրինակ շուկայի կապիտալիգացիայում 20 խոշոր թողարկողների տեսակարար կշռի հաշվարկը: Շուկայի գնահատմանցուցանիշը օգտագործվում է որոշելու թե բորսայականշուկային հատուկ գների ընդհանուրմակարդակը որքանով է համապատասխանում իր նյութական բազային, այսինքն թողարկողի ֆինանսական վիճակին: Այս նպատակով սովարաբար կիրառվում է գին/շահույթ (Քոօօ/ ԷՅոտոցտ)ցուցանիշը, որը որոշվում է որպես հարաբերություն բաժնետոմսի չուկայական գնի ն մեկ բաժնետոմսին ընկնող շահույթի ն է, որոշելու համար, թե որքան մեծ է բորսայում ծգտագործվում բաժնետոմսի շրջանառվող կուրսային արժեքի աճի հոնարավորությունը: »

» »

Ֆոնդայինբորսայի, որպես տնտեսականգործունեություն հրականացնողկազմակերպության,ցուցանիշները Բուոո Ֆոնդային բորսաները հոապարակում են իրենց վիճակագրականցուցանիշները, որոնք բնութագրումեն իրենց ֆինանսատնտեսականվիճակը (կապիտալ, անձնակազմի թվաքանակ, հաշվեկշռիկառուցվածք,եկամուտներին ծախսերի կառուցվածք): Ֆոնդային բուրսայի եկամուտներիկառուցվածքը տաոբերվում է մյուս տնտեսավարողկազմակերպություններիեկամուտների կառուցվածքից, որը բնութագրվում է այնպիսիհրապարակվողվիճակագրականցուցանիշներով,ինչպիսիքեն. վճար լիստինգի համար, բորսայի անդամներիմուծումներ, ֆինանսականտեղեկատվությանվաճառքիցմուտքեր, մաթեմատիկանանապահովման, տեխնոլոգիւսներիվաճառքից մուտքեր: Նշված ցուցանիշները օգտագործվում են ֆոնդային բորսայի տնտեսական գործունեության բացահայտման ն վերլուծության համար: » » »

»

Ածանցյալարժեթղթերիբորսայականվիճակագրություն Ածանցյալ արժեթղթերը ստնադարտ, շրջանառվող պայմանագրեր են, որոնք իրավունք են տալիս մատակարարելու այնպիսի բազային արժեթղթեր, ինչպիսիք են` բաժնետոմսը, պարտատոմսը ն այլն: Ածանցյալ արժեթղթերի գնահատումըպայմանավորվածէ բազայինակտիվներիկուրսայինարժեքներիդինամիկայից: Ածանցյալ արժեթղթերի բորսայական վիճակագրությունում լայնորեն ՛ տարածվածեն հետնյալ ցուցանիշները. » Օպցիոններով կատարված բաժնետոմսերի համար առնտրի ծավալը, բաժնետոմսերի համար կնքված օպցիոն պայմանագրերի քանակը, ինդեքսների համար կնքված օպցիոն պայմանագրերի

քանակը, ինդեքսների

համար

"

օպցիններով

կատարված

առստրի

ծավալը, ինդեքսների համար կնքված ֆյուչերս պայմանագրերի քանակը, ինդեքսների համար ֆյուչերսներով կատարված առնտրի ծավալը: Է79

7.3.ՖՈՆԴԱՅԻՆ

ԻՆԴԵՔՍՆԵՐ

ԵՎ ՄԻՋԻՆՆԵՐ

Ֆոնդային միջիններ

Ֆոնդային միջինների հաշվարկը հենվում է միջին թվաբանական ն միջին երկրաչափական ցուցանիշների օգտագործման վորա: Մ բաժնետոմսի հաշվով` միջին Թվաբանական գինը հաշվարկվում է հետնյալ կերպ. աԱ

կաա:

-

քլ»-ՀԱթվ. հ որտեղ` Ք:

(7.1)

ժամանակի պահի դրությամբ յուրաքանչյուր բաժնե-

է

--

Ք

տոմսիգինն է, Խ բաժնետոմսերիքանակն է: Միջին թվաբանականիհիմքի վրա հաշվարկվում են մի քանի տեսակի շուկայական ինդիկատորներ,ամենից առաջ Դոու-Ջոնսի ինդեքսներիխումբը: Սովորաբարդրանցանվանումեն ինդեքսներ, սակայնըստ հաշվարկիէության հանդիսանումեն միջիններ: Ք, փոփոխությունըժամանակի ընթացքում ցույց է տալիս շուկայի փոփոխության(կուրսի անկումկամ աճ) բնույթը: Կառուցվածքայինփոփոխություններիարտացոլմանհամար, այսինքն ընկերություններիքանակությանն հավաքածուներիփոփոխութան, որոնց հիմքի վրա հաշվարկվում են նշված ինդեքսները, որոշվում է ճշգրտող գործակիցը` բաժանարարը(Ռ,), որը -

հնարավորություն է տալիս համադրելու հաջորդ ինդեքսները.

Ն

րշ քը

ն)

ն

նախորդ

(7.2)

որտեղ` Ծջ-- նախորդ բաժանարարն է (ընդհանուր հաշվով այն է ընկերություններիքանակին) հասվասար հաջորդ բաժանարարնԼ, քլ -

Ֆ՝Թ

-

փոփոխությունից

գների գումարն է, Ֆ Ք -մինչե

հետո

փոփոխությունը

գների գումարն է:

բոլոր

բաժնետոմսերի

բոլոր

բաժնետոմսերի

Օրինակ. Ա ընկերության մեկ բաժնետոմսիգինը կազմում է դրամ, Բ ընկերությանը`35250դրամ, Գ ընկերությանը`28500 դրամ, Դ ընկերությանը` 20500 դրամ: Հաշվարկից բացառում ենք Գ ընկերության բւսժըեւոումսհոր,իոխարհրը որոռոկում ենք Ե ընկերության բաժնետոմսերը`32000դրամ մեկ բաժնետոմսի արժեքով: Որոշել ճշգրտող գործակիցը: 26000

ծՕլՐ

Հռ :

ք,-

- 32000 `. 26000 -- 35250 աը

26000

--

35250

28500

-

-

20500

-

20500

-

424126

Դոու-Ջոնսի ինդեքսը հաշվարկվում է, օգտագործելով ճշգրտող գործակիցը,հետնյալ կերպ. Մ որտեղ` /ց

--

-ծր. Է.

ի

.

(7.3)

բազիսայինժամանակաշրջանիինդեքսն է:

Միջին թվաբանականի մեծությանը հատուկ են մի շարք պարզ թվաբանականի օգտաթերություններ, մասնավորապես, մեծ ազդեցություն են թողնում այն գործման ժամանակ առավել բաժնետոմսերըորոնց արժեքը բարձր է: Օրինակ: Ստորն, պայմանականտվյալներով, ներկայացնենք ընկերություններիբաժնետոմսերի գների ն դրանց միջին թվաբանական գների վերաբերյալ հետնյալ տվյալներ (դրամական միավորներով)

Բաժնետոմսեր

Միջին թվաբանականգները

Ա

Բ

Գ

Դ

Ե

Ա ընկերության բաժնետոմսի գինը 10 925-ովբարձրանալու դեպքում Ք, հավասար կլինի 615 դրամի, միջին մեծության կկազմի 6.03446, իսկ Գ հարաբերականփոփոխությունը ( Ճրարաբ.)

ընկերության բաժնետոմսի գինը, որը ամենա ցածրն է, 10 Չ65-ով բարձրացնելու դեպքում համապատասխան ցուցանիշները համապատասխանաբարկկազմեն 582.50 դրամ ն 0.431 02: Ակնհայտ է, որ պարզ միջին թվաբանականը`միասեռ վիճակագրական համակացությունը ներկայացնում է նույնականորեն, 8)

այսինքն, այնպես, որ առավելագույն ն նվազագույն մեծությունների միջն տարբերությունըաննշան է: հատկանիշներիմեծ տատաՎիճակագրական Լուսա Ճո Է Կննի,ս: ՃոՇԻՐ Շգ ագր աալ «րյ» պատակարարարի ԱԽՒԽԼԱսԿսլ|Ա: դԿպք Գործե: երկրաչափականմեծությունները. 2ՀԼԷ...--.5Ֆ

Դ..Փ«ՐՇ-Ե

ւս

համակցության Էխո.

է

ա

երկ. ՎՊ Բ»

ՂԵՆ

Բ

Ն.4)

Միջին երկրաչափականի հիմքի վրա հաշվարկված ինդեքսը ունի հետնյալ տեսքը.

զՎՈՎԸ հ

|| Խ.

Վ

հր

օթ

որտեղ` Ք, -7բաժնետոմսի գինն է ընթացիկպահի դրությամբ,

Քը -է

բաժնետոմսիգինն է բազիսայինպահի դրությամբ,

1ց-

բազիսային ժամանակշրջանիինդեքսն է,

1,

ընթացիկժամանակաշրջանիինդեքսն է,

-

հաշվարկումընդգրկվածբաժնետոմսերիքանակն է: Օրինակ: Պայմանական տվյալներով ներկայացնենք ընկերությունների բաժնետոմսերիգների հարաբերությունը: ո

-

Ընկերության Հաշվետու շամանա-| Բազիսային Ժժամաանվանումները| կաշրջանի գները նակաշրջանիգները Ա

Բ

Գ Դ

1000 300 "3900 200

Սիջիս երկրաչատականըընկած Լ այնպիսր հայտնիֆոնդայրն ինդիկատորներիհիմքում, ինչպիսիք են ԿՄՁԽՓՇԼլոՇ ՃԿ6/Յց6, որը հաշվարկվում է 1700 բաժնետոմսի հիման վրա, Բ/։ոճոօլՇՁլ 1ո6Տ 30- Տհ-Թ |ոժ6, որի կազմում ընդգրկված են 30 ընկերությունների բաժնետոմսեր ն այլ ֆոնդային ինդիկատորներ:

Ֆոնդային ինդեքսներ

Ֆոնդային ինդեքսների հաշվարկման ժամանակ օգտագործվում էն առոեռատուայհն հրոհոսնեոո, հաշփարկւիոճԼառահյրհսի Պաաշեի ն ֆիշերի բանաձների հիման վրա, որոնցում բաժնետոմսերի գները կշռվում են ըստ ծավալների: Ընդհանուր սկզբունքը կայանում է նրանում. որ ինդեքսի նշանակությունը որոշակի պահի դրությամբ ընդունվում է որպես բազային մակարդակ (100, 1000 ն այլն): Հետագայում ինդեքսների դինամիկանգնահատվումէ բազային մակարդակիվրա հարաբերելով: Ըստ Լասպեյրեսի բանաձնիֆոնդային ինդեքսներիհաշվարկը կատարվումէ հետնյալ կերպ. ,,

ԽՕ ւո իւնը 5 7.00. լ

լ

(76)

որտեղ`էչ, ւ տեսակի բաժնետոմսի գինն է բազիսային Ժժամանակաշրջանում, Օցչ բազիսային ժամանակաշրջանում շրջանառության -

-

մեջ գտնվող չ տեսակի բաժնետոմսերիքանակն է, Ք, -մ տեսակի բաժնետոմսի գինն է հաշվետու ժամանակաշրջանում, ընթացիկժամանակաշրջանիԼասպյերեսի ինդեքսն է, լ, -

1,օ

Է

բազիսայինժամանակաշրջանիԼասպյերեսի ին-

դեքսն է, Ք,.Օօլ 1 տեսակի բաժնետոմսիշուկայական արժեքն է կամ կապիտալիզացիան,որը հաշվարկվում է բազիսային ժամանակաշրջանում շրջանառությանմեջ եղած բաժնետոմսերի քանակի ն ընթացիկգների հիման վրա, Ք.Օօ, բազիսային ժամանակաշրջանիկապիտալիզա-

-

ցիայի ցուցանիշն է: Ըստ Պաաշեի բանաձեիֆոնդային ինդեքսներիհաշվարկը կատարվում Լ ոնտնսյալկերպ մշ

-

5՝ է,

5`անտ

քբ

(7 Դ

որտեղ` Ել,

« տեսակի

-

բաժնետոմսի գինն է բազիսային Ժամանա-

կաշրջանում, Օ,։ հաշվետու ժամանակաշրջանում շրջանառության մեջ գտնվող չ տեսակիբաժնետոմսերիքանակն է, Ք. -ւ տեսակի բաժնետոմսի գինն է հաշվետու ժամանակաշոշանում, 1թղ ընթացիկժամանակաշրջանիԼասպեյրեսի ինդեքսն է, -

-

1բց բազիսայինժամանակաշրջանիԼասպեյրեսի ինդեքսնէ, հաշվետուժամանակաշրջանիկապիտալիզաՔ.Օ, ցիայի ցուցանիշն է, քըՕ,: բազիսային ժամանակաշրջանիկապիտալիզացիայի ցուցանիշն է: Ֆիշերի բանաձնենըենթադրում է ֆոնդային ինդեքսների հաշվարկ` օգտագործելով Լասպեյրեսի ն Պաաշեի բանաձների հիման վրա հաշվարկված, ինդեքսների միջին երկրաչափական բանաձնը: Օրինակ: Պայմանականտվյալներով հաշվարկենք ֆոնդային ինդեքսները ըստ Լասպեյրեսի բանաձնի -

-

--

Բաժնետոմսերի | Բաժնետոմսեր 5,

Կապիտալիզացիա, քանակը, Օ., է: Օօ, Բազիսային ժամանակաշրջան |

Ա

26000

Բ

28000

Գ

33600

Դ

64000

Ընդամենը Բաժնետոմսեր| թ, Լ

151600

Բաժնետոմսերի | Կապիտալիզացիա,

քանակը, Օ..

Վաշվետուժամանակաշրջան

Ա

25000

Բ

28000

Գ

34800

Դ

28800

Ընդամենը

116600

է,Օը,

Բազայինինդեքսըկազմել է 200, հետնաբար

7.

՝

116600 151600

Դ

200»-153.8

Ինդեքսի անկումը 46.2 կետով արտացոլում է բաժնետոմսերի Գճերիանկումը: Բաժնետոմսերի ինդեքսների գերակշիռ մասը, հաշվարկված Լասպեյրեսի, Պաաշեի ն ֆիշերի բանաձներեվ, համարվում են ինդեքսներ,որոնք արտացոլում են կապիտալիզացված եկամուտը, այսինքնայն եկամուտը,որը ստացվումէ առք ու վաճառքիգների տարբերությամբ: Բաժնետոմսի համար լրիվ եկամտաբերության ինդեքսը վճարված դիվիդենտների գումարը արտացոլում է նան (Լասպեյրեսի բանաձն). Մէ Ր

որտեղ՝Օ,

Ֆ՝2,.0. 9.) ՀՔյցյ,

(78)

բազիսային ժամանակաշրջանում մարված ,-րդ բաժնետոմսիդիվիդենտներիընդհանուր չափն է: Պարտատոմսերի դեպքում այստեղ ներառվումեն նան արժեկտրոնայինեկամուտները: -

|85

ԱՌԱՋԱՐԿՎՈՂ

1.

Խսքոսի Ճ.

Խ.

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

,.ԼԱԾԻԵԿԵՓ6/ՄՁԲԱս

Փօառօեւմ քեհօռ".-

Խ.«ՈՌՇՔՇԵՐՈԵԽՈԱՑԾՃ,1595.

2.

Ք/6սօ8 Ե.

ԽԼ 1997 3... 15օքստ

Ե.

Շոկ

,,

քեյհաս''.-Խ/.. ւ Փք38ք/6ԿԵԹ ՓՕԽՈՕՑԵՒՑ

շու."

ԼԱխօՍոՕօՔՕԱ.-հ/.. ՓԱԿՅԽՇԵԼ

ՄԿՏՅոաՈօոր բոշ.

Ոբօփ.

Ք

ՇՈՂՅՈՂԱՇՈՂԱԻՅ, 1999.

4. ԱյՅքո 7/., ԲոԹօՇՅՒոտքԼ Խյսոս 1». /Դ.Ց6ՇոոԱւլսն"./ Շ ՅԽՐ/.-Խ/.: /Մո՛Փքշ-Ի, 1997 ,,

5,

1980.

ՄՈԱ.

Ճ

ս

Ո6ք.

Ծ.,ԶԽՕԽՕԽԱԿՑՇԵԱՑ.սՒԱՈԾԵԿ«ՇԵՒՐ".-Խ1Լ.::

ՇՈՂՁՈՂսՕՈԱԽՅ

8. ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ԱՌԱՐԿԱՆ ԵՎ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ԳԼՈՒԽ

8.1. ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

Ապահովագրությունը, հետխորհրդային Հայաստանում շատ կարճ ժամանակահատվածում, պետական մոնոպոլիայիցվերածվեց դինամիկ զարգացող առետրայինոլորտի: Դրա հետ մեկտեղ

շուկայական տնտեսության պայմաններում ապահովագրական ընկերությաննանհրաժեշտէ դիտել մի կողմից որպես ինքնուրույն տնտեսավարողսուբյեկտի, իսկ մյուս կողմից` որպես պետական կարգավորման ենթակա օբյեկտի: ՀՀ-ում 2007թ. հունվարի 1-ի դրությամբ գործունեություն են ծավալել 10 ապահովագրական ընկերություններ, որից 6-ը փակ բաժնետիրական ընկերություններ ն 4-ը սահմանափակպատասխանատվությամբ ընկերություններ: Ֆինանսականհամակարգիայլ ոլոոտների (մասնավորապես` բանկային ոլորտի) համեմատությամբ թեն ապահովագրական համակարգի ինտեգրումը շուկայական տնտեսությանն ընթանում էր դանդաղ տեմպերով, այնուամենայնիվ` ապահովագրական ընկերությունները նույնպես ընդունեցին ազատ տնտեսության կողմից առաջարկվող խաղի կանոնները, ինչը բճականաբար ենթադրումէ մրցաեցություն: Պատմականորեն առաջանալով վնասների փոխհատուցման անհրաժեշտությունից այպպահովագրություննիր զարգացման տնական ընթացքում կրել է էական փոփոխություններ ն այժմ տարածվում է բազմաթիվ դեպքերի վրա: Այն ծագել է դեռնս նախնադարյան հասարակարգի վերջին շրջանում ն աստիճանաբարդարձել է մարդկային կենսագործունեության,հասարաԱպահովակական արտադրության անբաժանելի լոարրը: գրությունը, հանդիսանալով հասարակական վերարտադրության գործընթացի տարր, ծագել ն զարգացել է որպես բնական ն այլ պատահական, ավերիչ պատահարներիհետնանքով առաջացած վնասի փոխհատուցմանեղանակ` հիմնված շահագրգիռ տնտեսավարող սուբյեկտների ն մարդկանց միջն վնասի համահավասար բաշխմանվրա: Վնասի բաշխման սկզբնական ձերը բնեղեն ամպլահովաարդյունքի գրությունն էր, կապված ոսշտ բաժանելը համասեռ ստեղծման ե վերաբաժանման հետ (ցորեն, գարի ն այլ արտադրանք): Ապրանքադրամայինհարաբերությունների զարգացմանը զուգահեռ, բնեղեն ապահովագրությունն իր տեղը զիջել է դրամական տեսքով ապահովագրությանը, որը հնարավորություն է ընձեռում |87

տուցման

ն բաշխելու «ապահովագրական Ապահովագրությանմասնակիցները, վնասի փոխհաապահովագրական անհրաժեշտությունից ելնելով

Վսարսելկի

ասսքովզ:

դրամական ձնով ստեղծելու պաշարը»:

ՌՏՌԽՈՂՂՎՈՒՆՆ

ՈՒՆ

ՂԱՆ

ՈՒՆԱՓԵՈՌԱՒՂՈԱՒՅՂ:ՆՆ

դլչասազան,

լիացուցը

ը

ՆԵՆԵՆ

օրշոցէալ

ԹՅԱՆՐ ա

ՄՈ

ազան

ՂԱ

համընդհանուր ունիքագրում: Ապահովագրությունըվեր վերսալ միջոցի` ապահովագրավճարներից ձնավորված դրամական Ֆոնդերի հաշվին ֆիզիկական ն հրավաբանականանձանց գույքային շահերի պաշտպանության համար: Այսինքն ապահովագրության տնտեսական նշանակությունը կայանում է նրանում, որ ապահովագրողներիկողմից ձենավորվածապահովագրական ֆոնդերը նախատեսվում են պատահարի դեպքում ապահովադիրներին փոխհատուցում (բնեղեն կամ դրամային տեսքով) կատարելու համար: Որպե տնտեսական կատեգորիս ապահովագրությունը համաիրենից ներկայացնում է տնտեսանանհարաբեոությունների կարգ, որը կապվածէ դրամականնպատակայինֆոնդերի ձնավորման ու օգտագործման հետ` տարբեր չնախատեսված անբարենպաստ պատճառներից առաջացած կորուստների բավարարման համար: Ապահովագրությունը «ֆինանսներ» կատեգորիայի բաղկացուցիչ մասն է: Որոշ տնտեսագետներ,սակայն այն համարում են ինքնուրույն տնտեսական կատեգորիա: Այսպիսի տեսակետը հիմնավորվումէ հետնյալ կերպ: Առաջին, ապահովագրությունը կարող է լինել բնամթեն րային պարտադիր չէ որպեսզի կապված լինի ապահովագրական ֆոնդերի ձնավորման հետ, իսկ ֆինանսներին բնորոշ են դրամական հարաբերությունները: Երկրորդ, ապահովագրականֆոնդի միջոցներիօգտագործումն ուղղակիորենպայմանավորվածէ ապահովագրական դեպքի տեղի ունենալու ն դրա հետնանքներիհետ, որը բնորոշ չէ ֆինանսներին: Մեր դիրքորոշումը ապահովագրության վիճակագրության որոշման խնդրում, որպես սոցիալ-տնտեսականգիտությանճյուղի, ելնում է ֆինանսներին ապահովագրությանսահմանումներց: Ֆինանսները դրամական հարաբերություններ են, որոնք, ն կենտրոկապված դրամական միջոցներիապակենտրոնացված նացված համապատասխան ֆոնդերի ձնավորման ն օգտագործման հետ,առաջանում են ՀՆԱ-ի, ազգային եկամտի ինչպես նան ազգային հարստության մի մասի բաշխման ն վերաբաշխման ժամանակ: Ճճպահովագրությունն իրենից ներկայացնում է առանձնահատուկ վերաբաշխման հարաբերությունների ամբող»

»

է ածվել

ջություն, որոնք առաջանում են նրա մասնակիցների միջն՝ պայմանավորված դրամական հատկացումներիցնպատակային ապահովագրականՖոնդերի ձեավորմանն հնարավորարտակարգ հուոլիճոխրերի ոհտչքերում` առաջացած վնասների փոխհատուցման ժամանակ: Ապահովագրականգործունեություն ասելով հասկանում ենք ապահովագրականընկերությունների ն ֆիզիկական ու իրավաբանավան անձանց միջն առաջացած հարաբերությունները՝ կապվածհատուկ դրամականֆոնդերի ձեավորմանհետ (ապահովագրական պահուստներ), որոնք նախատեսված են ապահովագրականպատահարների արդյունքում` առաջացած վնասների հատուցման կամ ծախսերի փոխհատուցման համար: Այստեղ ուղղակի ձնով պայմանավորվումէ ապահովագրությանդրամական բնույթը: Ապահովագրությանվիճակագրության առարկան` նպատակային դրամական միջոցների ֆոնդերի ձնավորման ն տարբեր անբարենպաստ իրադարձությունների պատճառով առաջացած նյութական ն ֆինանսական վնասների փոխհատուցման (օգտագործման), ինչպես նան քաղաքացիներինմատուցվածՕգնությունների ժամանակծագող տնտեսական հարաբերություններիհամակարգիուսումնասիրությունն է: Ապահովագրությանվիճակագրության կարնորագույն խնդիրներից է հանդիսանում այն, որ ապահովագրության«գինը» սահմանվում է պայմանագրիկնքման պահին, իսկ «ապահովագրական ապրանքի» իրացման պահին բացակայում է տեղեկությունն այն մասին, թե ապագայում քանի պայմանագիր կկնքվի ն որքան միջոցներ կլինեն ընկերության տրամադրության տակ: Այդ պատճառով էլ վիճակագրության խնդիրն է, որքան հնարավոր է ճշգրիտ որոշել ապահովագրական դրույքի այն է ասպահովագրականսակագնի չափը: Այն կարող է ճշգրիտ որոշվել միայն կուտակված վիճակագրականտեղեկատվության առկայությունն` արդյունավետ օգտագործող վիճակագրականմեթոդաբանության, ինչպես նան ակտուարայինհաշվարկներիհիման վրա: Ապահովագրականֆոնդերի ձնավորման փուլին հաջորդում է դրանց սպառման փուլը: Ապահովագրականպաշտպանությունն ապահովվում Է պայմանագրի կնբճան առնայությամբ: Վճարումները. որոնք իրականացվում են ապահովագրականընկերության կողմից, իրացնում են ապահովագրված օբյեկտների ն անձանց ապահովագրական պաշտպանությունը: Ապահովագրական գործունեության ֆինանսական հիմքը հանդիսանում է ապահովագրավճարը: Վերջինս այն գումարն է, |89

որը վճարվում է ապահովագրվողի(ապահովադրի)կողմից` որպես փոխհատուցում ապահովագրական ընկերության կողմից տրվող «երաշխիքի» դիմաց: Միջազգային պրակտիկայում ապահոմագոավճառինոճոունված Է աճվարել Բան բրուտւռո-որույրաչափ: Այն ներառում է մաքուր պարգնը (նետտո-դրույքաչափը),. որը հավասար է ռիսկի գնին ս բեռնվածությանը(վարչական, կոմիսիոն ն կանխարգելիչ միջոցառումների գծով կատարվող ծախսեր): գրականութՄիջազգայինպրակտիկայումկամ տնտեսագիտական յան մեջ կարող է հանդիպել նան կոմերցիոն պարգն հասկացությունը. որն իրենից ներկայացնում է մաքուր պարգնի ն վարչական ու կոմիսիոն ծախսերի հանրագումարը:Ամբողջական պարգնը կամ բրուտտո-դրույքաչափն իր հերթին հավասար է կոմերցիոն պարգնի ն ավելացված արժեքի գումարին: Հավա-

քագրված պարգնների հաշվին ապահովագրականընկերությունները ձնեավորում են ապահովագրական պյահուստները` այն դրամական միջոցների գումարը, որը նախատեսվածէ ապահովելու ապահովագրվածանձանց առջն ստանձնած պարտավորությունների կատարումը: Ապահովագրական պահուստներն իրենց հերթին, կապված ապահովագրական տեսակից,ճյուղից (կյանքի ն ոչ կյանքի ապահովագրություն) տարբերվում են: ՀՀ օրենսդրության համաձայն ապահովագրականպահուստները դասակարգվումեն հետնյալ տեսակների. Չվաստակած ապահովագրավճարներիպահուստ (ՉԱՊ)՝ բոլոր ապահովագրության պայմանագրերի ռիսկային բնույթ ունեցող մասի դիմաց նախատեսված ապահովագրավճարների այն մասը, որը չի վաստակվել ապահովագրողիկողմից հաշվետու ժամանակաշրջանում, Պահանջների (վնասներ) պահուստ (ՊՊ)՝` ատպահովագրոդիններկայացված,սակայն դեռես չկարգավորված պահանջների պահուստի (ՆՉՊՊ) ն տեղի ունեցած, սակայն ապահովագրողինդեռես չներկայցված պահանջների պահուստի(ՏՉՊՊ) հանրագումար, Ապահովագրողին ներկայացված, սակայն դեռես չկարգավորված պահանջների պահուստ` միջոցներ, որոնք հետո ծածկելու նախատեսվածեն հաշվետու ժամանակաշրջանից բոլոր այն վնասները ն դրանց կարգավորման ծախսերը, որոնք կարող են ծագել տեղի ունեցած ապահովագրական պատահարների գծով, որոնց մասին մինչն հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջը տեղեկացվել է ապահովագրողին, սակայն դրանք չեն կարգավորվելմինչն հաշվետուժամանակաշրջանիավարտը, »

Տեղի ունեցած, սակայն ապահովագրողին դեռնս չներկայացվածպահանջներիպահուստ` միջոցներ, որոնք նախատեսված են ծածկելու բոլոր այն վնասները Ա դրանց կարգավորճան Ճախատհրոը, ոոոնք կարող հր ձագռեւ մինչն հաշվետու ժամանակաշրջանի ավարտը տեղի ունեցած ապահովագրական պատահարներիգծով, որոնց մասին, սակայն, հաշվետու ժամանակաշրջանի րնթացքում ապահովագրողըչի տեղեկացվել, Բոնուսնեի նե զեղչերի պահուստ (ԲԶՊ)` ներառում է ապահովագությանպայմանագրերիցբխող ապահովադրի նկատմամբ պարտավորությունները` կապված ապահովագրողի շահույթում ապահովադրիմասնակցության (բոնուս) ե ապահովագրավճարներիմասնակցի նվազեցման (զեղչ) հետ, Վավասարակշռման պահուստ (ՀՊ), Մաթեմատիկականպահուստ (ՄՊ)՝ աանքբի ապահովագրության յուրաքանչյուր պայմանագրի կուտակային մասիչափովձնավորվողպահուստ: Ապահովագրականպահուստի ամեն մի տեսակ ծառայում է լուծելու իր առջն դրված խնդիրը, բայց դրանք բոլորը միավորվում են մեկ նպատակով` այն է` ապահովել ընկերության վճարունակությունըն սպասվելիք վճարումները: Ապահովագրությանվիճակագրությունը, որպես ֆինանսների վիճակագրության ճյուղ սերտորեն կապված է ակտուարային մաթեմատիկայի հետ: Դրանով պայմանավորված` ապահովագրության վիճակագրության կարնոր խնդիրներից է հանդիսանում ակտուարային մաթեմատիկայիկողմից մշակված, ըստ մոդելների չափորոշիչային հաշվարկների արդյունքների` տնտեսական մեկնաբանությունը,որի օգնությամբ որոշվում են հետնյալ խնդիրները. ռիսկերիչափումը ն խմբավորումը, անձնական ն գույքային ապահովագրությանսակագների դրույքների հաշվարկը, ապահովագրական իրադարձությունների հաճախականության գնահատումը, ինչպես ըստ առանձին, այնպես էլ ըստ ամբողջ համակցության ռիսկերի ապահովագրականիրադարձությունների դեպքում վնասի բաշխման հաշվարկը ն այլն: Ապահովագրության վիճակագրության առջն ծառացած խնդիրներից կարելի առանձնացնել ապահովագրական գործի, ապահովագրողների ն ապահովագրվողների վերաբերյալ վիճակագրականտեղեկատվության հավաքագրման ն մշակման կազմակերպումը, հավաքագրված տեղեկատվության դասակարգումը ն »

»

»

սակախմբավորումը, անձնական ն գույքային ապահովագրության գների հաշվարկը, ապահովագրականընկերության ֆինանսական կայունության վերլուծությունը, ներդրումային ծրագրերի մշակումը

Կ

սնս."

այլա.

8.2. ԱՊԱՎՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ԴԱԱԱՍԿԱՐԳՈՒՄՆԵՐՆ ՈՒ ԽՄԲԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐԸ

ԿԱՐԵՎՈՐԱԳՈՒՅՆ

Ապահովագրման ենթակա օբյեկտների բազմազանությունը, ապահովագրական պատասխանատվությանչափերի Ա ապահովադիրների կատեգորիաների տարբերություններն որոշում են դրանց վիճակագրական դասակարգման անհրաժեշտությունը: Դասակարգման մոտեցումները կախված են նպատակներից ու դրանց հիմքում ընկած չափանիշներից: Ապահովագրությունն իրավականհատկանիշից ելճելով դասակարգվումէ ատառտադիր ապահովագրության,որն իրականացվումէ տվյալ երկրում գործող օրենքների պարտադրանքի ուժով ն ճամավոր ապահովագրության, որն իրականացվում է կամավորության սկզբունքի հիման վրա` ելնելով ապահովագրողների ն ապահովադիրների միջն կնքված պայմանագրերից: Պարտադիրապահովագրությանանցկացումընախատեսվում է օրենքով, որը ապահովագրողին պարտավորեցնում է ապահովագրել համապատասխան գույքային շահերը, իսկ ապահովադրին` վճարել ապահովագրական վճարները: Պարտադիր ապահովագրությունը ենթադրում է ապահովագրականդաշտի համատարած ընդգրկում ն հիմնականում ուղղված է սոցիալական խնդիրներիլուծմանը: Կամավորապահովագրությունը կրում է ոչ պարտադիրբնույթ, այսինքն իրականացվում է կամավորությանսկզբունքի հիման վրա՝ ապահովագրության կողմերի (ապահովագրող ն ապահովադիր) համաձայնությամբ:Կամավոր ապահովագրությանդեպքում ապահովագրականընկերություններն իրար մեջ «կիսում են» ապահովագրականդաշտը, իսկ ապահովադիրներիընդգրկումը համատարած չէ: Ապահովադրի ու ապահովագրողի փոխադարձ պարտավորություններըսահմանափակվումեն ապահովագրման ժամկետով. Կամավոր ապահովագրությանմսջ տոխադարձպարտաժամանակին վորությունները գործում են ապահովագրավճարները վճարելու ն պայմանագրովսահմանված այլ պայմաններում: Առանձնացված խմբերի ներսում խմբավորումներն իրականացվում են ըստ տարբեր գույքային շահերի, ապահովագրական պատասխանատվության ծավալների, ապահովագրության ապա192

հովման նորմերի, ապահովագրականվճարների պարբերականությանն այլն: Կամավոր ապահովագրության մեջ խմբավորման հիմքում ապահովագրությանմեջ որոշվում է կողմերի համաձայնությամբ, իսկ գույքային ապահովագրության ժամանակ` հաստատվում է գույքի իրական`շուկայական արժեքի սահմաններում: կյանքի ն ոչ կյանքի ապահովագրությանտեսակներըՀՀ-ում լիցենզավորմանպայմաններինհամապատասխանբաժանվում են ապահովագրության առանձին դասերի (ոչ կյանքի ապահովագրության 18 ն կյանքի ապահովագվրության6) : Նման բաժանումը պայմանավորվածէ ապահովագրությանհամար ընդունվող ռիսկերի բնույթով: Ապահովագրությանվիճակագրությանհամար րս հասկացողությունն ունի հատուկ նշանակություն: Ռիսկի հետ են կապված դասակարգմանու խմբավորմանգրեթե բոլոր մոտեցումները: «Ռիսկ» բառը բառացիորեննշանակում է «որոշման ընդունում, որի արդյունքն անհայտ է, անվտանգ չէ»: Մի շարք երնույթներ օժտված են այնպիսի հատկությամբ, որ եթե դրանք տեղի են ունենում, ապա անպայմանիրենց հետնից բերում են կորուստներ, որոնց չափերը կարող են աղետալի մասշտաբների հասնել: Այդպիսի երնույթների մասին ասում են «ռիսկ» կամ «ռիսկային կորուստներ»: Առավել տարածված դասակարգումէ հանդիսանումապահովագրությանռիսկերիբաժանումը երկու հիմնականխմբերի. կապված ռիսկեր կյանքի ապահովագրության հետ (մահվան դեպքում, ապրել մինչն որոշակիտարիք, կենսաՔոշակայինապահովագրություն), ոչ կյանքի ապահովագրության հետ կապված ռիսկեր (գույքի, ունեցվածքի, բեռնափոխադրման,պատասխանատվության, բժշկական, դժբախտ ։պյատահարներից ապահովագրության ն այլն): Այսպիսիբաժանումը պայմանավորված է մյուս բոլոր տեսակի ռիսկերից` մահվան ռիսկի սկզբունքային տարբերությամբ, կյանքի ապահովագրության դեպքում ապահովագրական դեպքը հնարավոր է տեղի ունննա միայն մակ անգամ, որը ոստնացքով դադարեցվումէ ապահովագրականպայմանագրիգործողությունը »

Տես «Ասլահովազրության.նապահուլառական զործունհությւսն ջրենքի 7:բԴ հողվածը,

)93

կամ կենսաթոշակային տարիքի` մարդը հասնում է մեկ անգամ: Ռիսկի մեծությունը, այն է՝ մահվան հավանականությունը,կախված

տարիքից

կյանքի

ն ավելանում է տնողության ապահովագրվածի համից: Հաճախոողը չի Նարող Էոնու պայմաննարի հետ ճի անգամ ապահովագրությանպայմանագիր կնքել օբյեկտիվորեն միանման ռիսկով ապահովագրության դեպքի համար, քանի որ չուռաքանչյուռ հաջորդող Ժամանակի սրահին մահանալու հավանականությունըփոխվում է: Կյանքի ապահովագրությանհետ կապվածռիսկերն իրենցից ներկայացնում են մինչե որոշանի տարիքը կամ որոշակի ժամանակի պահը ապրելու հավականություն,ապահովագրության "պայմանագրիգործելու ընթացքում մահանալու ռիսկ: Կյանքի ապահովագրություն փաստորեն իր բնույթով կուտակային ապահովագրություն է, որով էլ պայմանավորված է ոչ կյանքի ապահովագրությունիցսկզբունքայինտարբերությունըկամ դրանցից առաջնայինը: Կյանքի ապահովագրությանռիսկերից հայտնի են մահվան դեպքի, մինչե որոշակի տարիքը ապրելու ն խառը ապահովագրությունները,որում զուգակցվում են միչն որոշակի տարիքի ապրելու ն մահվան դեպքերը, ձռե/խաներիապահովագրությունը, որը նույնպեսբնույթով երկարաժամկետէ ն այլն: Որոշ իմաստով այս խմբի ասպահովագրությանը կարելի է վերաբերել նան առետրայինկենսաթոշակայինհիմնադրամներիգործունեությունը, որոնց հաշվարկների մեթոդաբանությունը շատ մոտ է ապահովագրությանհաշվարկներին,քանի որ կենսաթոշակայինհիմնադրամները` կենսաթոշակների ապահովագրության ծառայություն են տրամադրումհաճախորդներին: Ապահովագրությանբերված տեսակներովապահովագրական փոխհատուցումը վճարվում է կամ մինչե որոշակի տարիքը ապրելու կապակցությամբ կամ աշխատունակության մասնակի/ամբողջովին կորստի կապակցությամբ կամ ապահովադրի մահվան կապակցությամբ: Վճարումները կատարվում են պայմանագրի ժամկետը լրանալու օրը կամ որնէ իրադարձության կատարման կամ որոշակի պարբերականությամբ ժամանակից հետո (օրինակ, կենսաթոշակայինապահովագրության դեպքում): Հաջորդ խումբը` ոչ Այաճքըապառովագրությունլ)ննրառում է երեք խոշոր խմբերի` անձնական, գույքային են ապատասխանատվությանապահովագրությանռիսկեր: Գույքային ռիսկերի ապահովագրությաննպատակըֆիզիկական կամ իրավաբանական անձանց տարերային աղետներից, դժբախտ պատահարներից,սոցիալական որնէ անոմալիաներից

է

ու

պատճառված վնասի փոխհատուցումն է: Ապահովագրության տրամաբանությունըհենվում է նրա վրա, որ մարդուն վնաս կամ կորուստներ պատճառողիրադարձություններնիրենց բնույթով թեն պատահական են, սանայն շժոմած են ոռոշակի Շոիումմափությամբ: Ուստի վնաս պատճառողիրադարձություններինկատմամբ անհրաժեշտ է կազմակերպել վիճակագրական դիտարկում ու դրա հիման վրա բագահայտել ժամանակին տարածությանմեջ նրանցարտահայտմանօրինաչափությունը: Ապահովագրականընկերությունը, տնօրինելով ապահովագրության դեպքերի իրականացմանու պատճառների վերաբերյալ վիճակագրականտեղեկատվությունը,կարող է նվազեցնել վնասը` կատարելով ապահովագրությանտվյալ տեսակի շրջանակներում կանխարգելիչ միջոցառումներ,որոնցից են օրինակ պաշտպանիչ պատնեշներիկառուցումը,հակահրդեհայինանվտանգությանկանոննեռոիպահպանճանստուգումը, պետավտուռեսչությանկողմից իրականացվողմիջոցառումներըն այլն: Ոչ կյանքի ապահովագրության մեջ հատուկ ուղղություն է ներկայացնում դժբախտ ատտահարներից ռիսկերի դասակարգումը, Տվյալ ռիսկերի ապահովագրությունն իրականացվում է ինչպես պարտադիր, այնպես էլ կամավոր ձներով: Ապահովագրողների կողմից առաջարկվող պայմանագրերը ապահովագրության արգասիքը, ընդգրկում է գրեթե բոլոր հնարավոր իրադարձությունները,որոնք կարող են անբարենպաստ ազդեցություն ունենալ մարդու կյանքի վրա: Այստեղ կարելի է առանձնացնել հրդեհից, ջրհեղեղից կամ այլ աղետներից կյանքը կամ առողջությունը, աշխատունակությունը կորցնելու ռիսկերը, մահացությամբ ավարտվող դժբախտ պատահարները,նյութական սեփականության կորստի հետ կապված նյութական ռիսկերը, կողոպուտները, ավազակային հարձակումները, քրեական տարբերի կողմից բռնությունները, լայն տարածված են բժշկական ռիսկերը, որոնք նույնպես հարկավորէ վերագրել նյութականներին: Դժբախտ պատահարներիցապահովագրությունը վերը թվարկած ապահովագրությանտեսակներիցառանձնանում է նան ավելի քիչ գործողության ժամկետով: Այդպիսի պայմանագրերըկնքվում են, որպես կանոն, մի քանի օրից մինչն մեկ տարի ժամկետով: Բօշկական ապառովագրությանդիսկերը կապված են բուժման ն ստացիոնար պայմաններում հիվանդանոցային խնամքի կամ ամբուլատոր սպասարկման ֆինանսական ծախսերի հետ: Ոչ նյութական ռիսկերն ամփոփվում են քաղաքացիական իրավունքների ոտնահարման, աշխատանքի կորստի, բարոյական վնասներիմեջ: Է95

ՀՀ Քաղաքացիական օրենսգրքում կան հոդվածներ, որոնք նախատեսում են քաղաքացիական ապատասխանատվության ապահովագրություն Պատասխանատվությունը կարող է առաջաՆոսչ մԷւ սալ ինչպես Չրենքով, այշապեսԷԼ պայմանագրով: են` տարածված տեսակներն ապահովադրի պատասխանատվությունը երրորդ անձի առջն, երրորդ անձի պաշտպանություն, որին վնաս է աատճառվեւ, արնւոեղեկացվածության.աշխատանքային օրենսդրության խախտումների պատճառով ն այլն: Այդ կապակցությամբ վնասի համար տարբերակումեն անշարժ գույքի սեփականատերերի պատասխանատվությունը,որը նրանք կարող են պատճառել հարնաններին, երրորդ անձին կամ վարձակալներին, ՀՐ

ւու

Ցուլ

վարձակալների քաղաքացիական :։պյայտասխանատվությունը հարնաններին կամ սեփականատիրոջըհնարավոր վնաս պատճառելու համար, տրանսպորտային միջոցների սեփականատերերի պատասխաճնատվություն: Հատուկ ռիսկեր: կապված են մասնագիտականքաղաքահետ, ձեռնարկատերերիքաղացիական պատասխանատվության քացիական պատասխանատվություն նրանց աշխատանքի վայրում տեղի ունեցած դժբախտ պատահարների համար, պատասխանատվություն շրջակա միջավայրի աղտոտմանհամար, միջուկային աղտոտմանռիսկեր ն այլն: մի շարք Արտասահմանյանզարգացած ու զարգացող երկրներում ապահովագրականգործունեությանմեջ աատասխանատվության ապահովագրության առաջնային ուղղություններ են համարվում ավտոտրանսպորտային միջոցների սեփականատերերի քաղաքացիական պատասխանատվությանապահովագրությունը, պարտավորություններիչկատարմանհամար պատասխանատվությանապահովագրությունը,աուդիտորների,մասնավոր պրակտիկայով զբաղվող նոտարների, բժիշկների մասնագիտական պատասխանատվությանապահովագրությունը ն այլն: Վերջին ժամանակներում տարածում է գտնում քրեական գործի վարման հետ իրավականպաշտպանությանռիսկերի ապահովագրությունը, ինչին համապատասխան կատարվում է դատապաշտպանների վարձատրություն, դատական պաշտպանություն, տնտեսական դատարան (արբիտրաժ) Ա այլն, ինչը նույնպես արտահայտվումԼ դասակարգմանմեջ: Յատուկ ուղղություն է ներկայացնում գույքի Սորստից (ամ վնասվելուց ապահովագրությունը:Եթե գույքի ապահովագրական արժեքը հնարավոր չէ որոշել կամ ապահովագրականգումարը ավելի փոքր է ապահովագրված գույքի արժեքից, այդպիսի ապահովագրությունը համեմատական է ն, որպես կանոն, փոխ196

հատուցումանբնույթ է կրում: Ապահռվագրական գործունեության պրակտիկայում ապահովագրվումեն, որպես կանոն, նյութական բոլոր հնարավոր ռիսկերը: Բնության տարերային ուժերից գույքի կոուռի ռիսնեոռ Խճուսվոովում եր ուսո սոհսակներհ (հրղեհ կայծակի հարված, ջրհեղեղ, պայթյուն ն այլն): Առանձնացնում են տեն/սնիկական ռիսկերի խմբեր, որոնք արտահայտվումեն մեքենաների կամ սարքավորումների շարքից դուրս գալու, արտադրության տեխնոլոգիայի խախտման,էներգիայի անջատմանն այլ վթարներիտեսքով: Դրանց պատճառներ կարող են հանդիսանալ կառավարման սխալները, տեխնոլոգիայի խախտումներըն այլն, որոնք բերում են մեքենաների ու սարքավորումների, շենքերի, շինությունների, տրանսպորտայինմիջոցների շարքից դուրս գալուն: Հատուկ ռիսկերիապահովագրությունը,որոնց տեղի ունենալը մեկ տարվա, իսկ հաճախ մի քանի տարվա ընթացքում չի կարող գնահատվել,առաջացնումէ ավելի երկար ժամկետներովպայմանագրեր կնքելու անհրաժեշտություն: Հազվագյուտ երնույջներից ռիսկերի ապահովագրության, որոնցից վնասը կարող է աղետալի չափերի հասնել, օրինակ է էկոլոգիականռիսկերի ապահովագրությունը: Ձեռանարկատիրականռիսկերի ապահովագրությունը ենթադրում է կեղծարարների, ծառայողների անփութության կամ հետ կապված ֆինանսական կորուստանպատասխանատվության նան ների, ինչպես եկամուտների նվազմանռիսկերը, գործի մեջ իր միջոցները ներդրած ձեռնարկատիրոջ ռիսկերը (կապված եկամուտները մասնակիորեն չստանալու կամ ներդրված միջոցների կորստի հետ, կրեդիտորի ռիսկերը, ֆինանսական կորուստՇերի ռիսկեր կապվածդրամականմիավորի փոխարժեքի իջեցման հետ ն այլն: մպահովագրական ընկերության սեփական ռիսկերի ապահովագրություն. Ապահովագրականընկերությունըսեփականռիսկերից անվտանգությանապահովմանհամար չի կարող օգտագործել իր սեփական ֆոնդը: Ապահովագրականընկերության սեփական ռիսկերը կարող են դասակարգվել դրանց առաջացնող պատճառներին համապատասխան:Օրինակ, գոյություն ունի ռիսկ, որ ձնավորված ապահովագրականֆոնդը բավարար չէ փոխհատուցման վճարման համար, վերաապահովագրական ռիսկ, կառավարչական ռիսկ, գործառնականռիսկ, արտարժութային ռիսկ, գույքային ռիսկ ն այլն: են նրանք, Տարբեր ռիսկերի լայն սպեկտրից առանձնանում որոնք ենթարկվում են ապահովագրության: Նրանց գլխավոր Է97

բնութագրերը բերվում են հետնյալի դիտարկվում են միայն կրկնվելու միտում զանգվածային երնույթները, որոնք անընՕդհատ ունեն: ՀՁետնաբար,յուրաքանչյուր այդպիսի երնույթի համար Նառեւի է խոսել ճում տեղի ունենալու հՇաոասվոդությանմահն, ընդ որում այդ երնույթները պետք է օբյեկտիվ բնույթ կրեն, այսինքն` պետք է որնէ մեկի կամքից անկախ լինեն, իսկ տվյալ հրադարձություննեոի հետնանքով պատճառած վնասը պետք է ենթարկվիդրամականմիավորներովչափման: Ապահովագրական ռիսկերը կարող են բաժանվել երեք խմբերի ըստ նրանց չափման եղանակի, Չափման եղանակն ու ընթացակարգը որոշվում են ռիսկի արտահայտմանն պարունակության բնույթով: Օրինակ, միջուկային ռիսկերը անհնար է համադրել ըստ միջին մեծության, ուստի այստեղ հենվում են մասնագետներիգնահատականի վրա: Արդյունաբերության մեջ ապահովագրական օբյեկտների մեծամասնությունը կարելի է միջին մեծության տարբեր խմբերի վերաբերել, օրինակ, ըստ հաշվեկշռային արժեքի: Այստեղ միջին մեծությունը ռիսկի վիճակագրական չափման հիմք է հանդիսանում:

Օգտագործելով ռիսկի միջին արժեքներիբացարձակարժեքները կարելի է սպասվողհավանականությամբ հաշվարկել շեղումները` տոկոսներիկամ գործակիցներիտեսքով:

8.3. ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԸ

Ապահովագրականընկերություններիգործունեությանըվիճակագրական գնահատական տալու համար օգտագործվում են բացարձակ,հարաբերականն միջին ցուցանիշներ: Բացարձակ ցուցանիշներին, որոնք առավել հաճախ օգտա-

գործվում են ապահովագրական ընկերությունների ֆինանսատնտեսական գործունեության վիճակագրական վերլուծության մեջ, վերաբերվում են` ընկերությանակտիվների,պարտավորությունների,սեփակաս ս վճարված կանոնադրականկապիտալների բացարձակ չափերը, ապահովագրավճարների բացարձակ չափերը, ինչպես ըստ ամբողջ պորտֆելի, այնպես էլ ըստ աւպահովագրության առանձին տեսակների(կյանքի ն ոչ կյանքի կամ »

պարտադիրն կամավորապահովագրության տեսակներին այլն), ապահովագրավճարների բացարձակ չափերն` ըստ ապահովառրությանառանձին դւահրի, սակագների չափերը, ապահովագրականպահուստների առանձին տեսակների ոացարձանչափերը, վճարված ապահովագրականհատուցումներիծավալը, շահույթի ծավալը ն այլն: Ապահովագրության մեջ շահույթ ասելով հասկացվում է. ապահովագրական գործարքներից ստացվող շահույթը, որն իրենից ներկայացնումէ ստացված ապահովագրավճարների ն վճարված ապահովագրական հատուցումների,կանխարգելիչմիջոցառումներիիրականցմանը,աշխատանքիվարձատրությաննուղղված ն այլ ծախսերիտարբերությունը, ապահովագրականշահույթը, որը ապահովագրական ծառայությանգնի (սակագնի) ն ինքնարժեքի տարբերությունն է, զուտ շահույթ` այն գումարն է, որը մնում է ընկերության տրամադրությանտակ հարկերը ն մյուս պարտադիր վճարներըկատարելուց հետո: Հարաբերականվիճակագրականցուցանիշները, որոնք առավել հաճախ օգտագործվում են համապատասխանհաշվարկներում, հետնյալներնեն՝ ակտիվներիկառուցվածքայինցուցանիշները, ապահովագրական գործառույթներում վերաապահովագրության տեսակարար կշիռը, ապահովագրականպահուստների ե ապահովագրության առանձին տեսակների գծով ապահովագրավճարների ծավալի հարաբերակցությունը, զուտ շահույթի հարաբերությունը սեփական կապիտալին, է տալիս, ֆինանսատնտեսական արդյունաորը թույլ վետության տեսանկյունից. առավել օբյեկտիվ գնահատել ոննեռություններիգործունեությունը. չբաշխված շահույթի հարաբերությունը սեփական միջոցների ընդհանուր ծավալին, ապահովագրական գործունեության շահութաբերության ցուցանիշը, որը հաշվարկվում է որպես հարաբերություն զուտ շահույթի ն ինքնարժեքի կամ ապահովագրավճարների ընդհանուր գումարի: »

»

»

»

»

է99

Միջին ցուցանիշներն առավել հաճախ հանդիպում են վիճակագրական հաշվարկներում: միջին մեկ միավոր սեփական միջոցներին ընկնող չաոույթը, »

մեկ միավոր ապահովագրական վճարներին (ինչպես ամբողջությամբ, այնպես էլ ըստ ապահովագրության առանձինտեսանճերի) ընկնող ճիջին շահույբը, միջին հաշվով որքան է ծախսում ընկերությունը յուրաքանչյուր մեկ միավոր հավաքագրված ապահովագրավճարից` սեփականկարիքներիհամար ն այլն: Վերը թվարկված ցուցանիշների հետ մեկտեղ, պայմանավորված վիճակագրական վերլուծությանն շուկայի իրավիճակային խնդիրներից,օգտագործվումեն նան այլ ցուցանիշներ: Կյանքի ապահովագրության մեջ հաշվարկները հիմնված են մահացության աղյուսակների, բնակչության կյանքի միջին տնողության ն եկամտաբերության ցուցանիշների վրա (տես. աղյուսակ 8.1, 8.2): 8.1 աղյուսակումհաշվարկներիհամար ելքային տվյալներ են հանդիսանում որոշակի տարիքի հասածների ն որոշակի տարիքում մահացածներիթվի ցուցանիշները:Մինչնեչ« տարիք ապրողտարիքի՝ ների թիվը նշանակենք՝|,, ,» տարիքից մինչն »Հ1

մահացածների թիվը՝ՁԺ,,որը ժպմանակահատվածում

կումենք հետնյալ բանաձնով`

հաշվար-

(8.1)

4, Հէ, էլ. -

«տարիքի անձանց մինչն հաջորդ(»«-Է1) տարիքը մահանալու է հետնյալ հավանականությունը ) հաշվարկվում

(4,

բանաձնով`

զ

--1-.47

6.2)

Ճ տարիքի անձանց մինչն «1 տարիքը ապրելու հավանաէ հետնյալ բանաձնով` կանությունը(ջ, )հաշվարկվում

ք,

Հ-Բ

68.3)

Աղյուսակ8.1

Հատված մահացության ն կյանքի միջին տնողության Տարիքր,

|Մինչեչ«

աղյուսակից

1չ«-իգմինչե

տարիքը 2-1 հ Մ.ւ)

Լ-ից մինչն

նությունը

.,Հ-

2» Լտարիքը տարիքում |ապրելու հավամահացածների |մահանալու |նականությունը հավանակաել թիվը 7-1

|

տարեկանապրողներիտարիքը

թիվը

1-իգմինչե

4,

զ,

յ1

Է

է,

Ամբողջբնակչությունը Երկու սեռը

87064

86329

0,00844

0,99156

0,00940

0,99090

85543

0,00984

0,99016

0,01067

0,98933

83797

0.01157

0.98843

82827

0.01252

0.98748

84701

Մյուս ցուցանիշը, որն անհրաժեշտէ հաշվարկներկատարելու համար, հանդիսանում է շահութաբերության միջին ցուցանիշը: Դաշվարկներումօգտագործվումեն շահութաբերությանցուցանիշները: Սակայն անկայուն տնտեսության պայմաններում ավելի ճիշտ է հենվել կոնկրետ ապահովագրականընկերության աշխատանքային փորձի վրա: Ըստ ներդրումների, շահութաբերության ցուցանիշը կոնկրետ ընկերության համար(.) կարելի է հաշվարկել միջին կշռված թվաբանականի բանաձնով, որտեղ շահութաբերությունը (մ) միջինացվող ցուցանիշ է, իսկ տեղաբաշխված ներդրումներիծավալը ( / )՝ կշիռ: Ենթադրենք` ընկերությունը նետտո-դրույքների հաշվարկին նախորդող տարում իրականացրել է 9 ներդրումային ծրագրեր ն ստացել է հետնյալ արդյունքները (աղյուսակ 8.2)

20)

Աղյուսակ8.2 Ներդրումային ծրագրերի շահութաբերությանցուցանիշը Ծրագրի /ներդրումների |Շահութաբերությունը,«6 |, / ծավալը, ն համարը |մլն.դրամի, /

5՝25

ԻՄ ---168 6,205 Մ

Շահութաբերությանանհատական ցուցանիշը կլինի` 6.7296: Գույքի (ունեցվածքի) ապահովագրության վիճակագրական հաշվարկներում օգտագործվում են համապատասխան ցուցանիշների խումբ: Առավել ընդհանուր բացարձակ ցուցանիշներին, որոնք բնութագրում են գույքի ապահովագրությանգործընթացը,

են` վերաբերվում ապահովագրականօբյեկտների

դաշտ) առավելագույն հնարավոր թիվը

անե

(ապահովագրական

ու). (Ի/

օբյեկտների ընդհանուր թվաքանակը

ապաորովագրական դեպքերիքանակը/((ո Ի ապահովագրականդեպքերի ընթացքում տուժած օբյեկտների թվաքանակը(մեկ դեպքի ժամանակ կարող է տուժել մի քանի օբյեկտ) (ո), բոլոր ապահովագրված օբյեկտների ապահովագրական գումարը (5 ),

տուժած

Ա թ.).

օբյեկտների ապահովագրական գումարը

Գծ

(5, ),

ապահովագրական վճարների գումարը

ապահովագրական փոխհատուցումների գումարը (7/ ): Գույքի ապահովագրությանվիճակագրությանմիջին ցուցանիշներ են հանդիսանում` միջին ապահովագրականվճարը կամ ապահովագրվածՇբյեկտների միջին ապահովագրականարժեքը (որոշվում է բոլոր ապահովագրված օբյեկտների ապահովագրական վճարները հարաբերելով ապահովագրված օբյեկտների ընդհանուր թվաքանակին 5/7), միջին ապահովագրական գումարը կամ տուժած օբյեկտների միջին ապահովագրական արժեքը (որոշվում է տուժած օբյեկտներ ապահովագրական գումարը հարաբերելով ապահովագրականդեպքերի ընթացքում տուժած օծբյենտներիքանակին՝Տ /տ), վճարված ասյահովագրական փոխհատուցման միջին չափը (որոշվում է ապահովագրական փոխհատուցումների գումարը հարաբերելով տուժած օբյեկտներիթվաքանակին`Մ /ո ) նայլն: Վիճակագրական հարաբերական ցուցանիշների թվին են պատկանում՝ »

1. Ապահովագրականգումարի վնասաբերությունը (վնասաբերությունը որպես ռիսկի զարգացմանցուցանիշ)

ո

վնա.

-

Վճարված ապ.հատուցումներիգումար

ապահովագրական լյտանձնած

"1007.

8.4 0:4)

(ռսկերի) գումար պրատավորությունների

2. Ապահովագրականհատուցումների վճարման մակարդակը (վնասաբերությունըորպես տնտեսականկատեգորիա)

11Փոխհգում Գ

3. Տուժած

ո-

-

Վճարված ապ. հատուցումների գումար Մուտքագրված վճարների գումար

(8.5)

օբյեկտների տեսակարար կշիռը Տուժած

օբյեկտներիթիվ

004.

Ապահովագրվածօբյեկտներիընդհանուրթիվ

(8.6)

4.Օբյեկտների ապահովագրությամբընդգրկվածությունը՝ Ապահովագրվածապահովագրական

ԽԿԱՂԻՆՆԵՆԵՆԻՆԱ

Չբյեկտները

ղ-

թվաքանակ Ր,

1009չ

Ապահովագրական դաշտ

(8.7)

ընդհանուրթիվը,: (կամտվյալ տեսակի օբյեկտների կարող են ապահովագրվածլինել Լորոնք 5.

Ապահովագրականդեպքերիհաճախականությունը ՞ `

թիվ 1002 Ապահռվագրական դեպքերի ընդհանուր

օբյեկտների ընդհանուրթիվ Ապահովագրված

(88) '

6.Ապահովագրականդեպքերի ավերչությունը(ավերվածություն)

7.

-

Դեպքերիհետնանքովտուժած օբյեկտներիթիվ 10002 Ապահովագրվածդեպքերի թիվ

(8.9)

Ոչնչացման ամբողջությունը

ոչ

Վճարված ապ. հատուցումների Տուժած օբյեկտներիապ. գումար գումար.

1009չ

(8.10)

Ապահովագրականգումարների վնասաբերությանցուցանիշը առանձնահատուկ նշանակությունունի սակագներիհաշվարկման համար: Այն հաշվարկվում է որպես միջին մեծություն, որի համարիչն իրենից ներկայացնումէ վճարված ապահովագրական հատուցման գումարը, իսկ հայտարարը` ապահովագրվածօբյեկտների ապահովագրականգումար: Վնասաբերությանմիջին ցուցանիշը մի քանի տարվա համար կարելի է հաշվարկել միջին թվաբանականիբանաձնով, ինչպես պարզ

ՀՈքաս.

11գնաս. -

այնպես էլ կշռված`

ո

(8.11)

«րտա

Ա

-

Լ

լլս,

(8.12)

բանաձննըը Օգնությամբ. Կչռված միջինի օգտագործումը է այն դեպքում, եթե ապահովագրականվճարի նպատակահարմար ստացումը տարիների ընթացքում կտրուկ տատանվում է: Եթե միջին վնասաբերության ցուցանիշը հաշվարեվում է մի շարբ տարիներիընթացքում ռիսկերի շատ թե քիչ միասեռ տեսակներով, ապա առաջին հերթին անհրաժեշտ է հաշվարկել նրա միջին նշանակությունըմեկ տարում՝ կշռված միջինիբանաձնով` -

դ

Ուրա ՀՐՏ

որտեղ՝ 11լցաս:առանձին -

նաս.

Տ:

(8.13)

ապահովագրական տեսակի (ծառա-

յության) վնասաբերությունն է, Տ,- ըստ նույն տեսակի (ծառայության) ապահովագրված օբյեկտներիապահովագրականգումարն է, իսկ հետո վնասաբերության միջին ցուցանիշներից միջինը ըստ տարիների`

ո

՝ նդհ.վնաս Դ

՞-

»

վնաս. Տընդո.,

ՖՏրնդի,

(8.14)

տարում ապահովագրվածօբյեկտների ապաորտեղ՝ Տըճդհ,--1--րդ հովագրական գումարն է:

8.4. ՍԱԿԱԳՆԵՐԻ

ՀԱՇՎԱՐԿԸ

Ապահովագրականսակագինն (ապահովագրությանպրակտի-

կայում` սակագնային դրույքաչափ, իսկ մասնագիտական գրակա-

նության մեջ` բրուտտո-դրույքաչափ) ապահովագրական վճարի (ապահովագրավճարի) դրույքաչափն է ապահովագրականգումարի նկատմամբ: Ապահովագրականսակագինըկարելի է դիտարկել նան որպես ապահովագրավճարի դրույքաչափ :աատպպահովագրության օբյեկտի նկատմամբ կամ ապահովագրավճարների

դրույքաչափ, համաձայն որոնց կատարվում է ապահովագրական ծառայության վճարումը: Սակագնային դրույքաչափը կազմված է երկու մասից` նետտոդրույքաչատրց (որին որպսս կանոն բասին Լ ընկնում ամբողջ սակագնի 60-95 02) ն բեռնվածությունից (5-40962): Նետտոդրույքաչափը նախատեսվածէ ապահովագրականպահուստների ձնավորման համար, որոնցից էւ կատարվում են ապահովագրական հատուցւմները: Բեռնվածությունը օգտագործվում է ապահովագրողի կողմից ապահովագրական գործունեության իրականացմանծախսերըհոգալու համար: Այդպիսիքեն, օրինակ,

աշխատավարձիվճարումը, ապահովագրությանհամար անհրաժեշտ փաստաթղթերիպատրաստման,գովազդի վրա կատարվող ծախսերը, վարձակալականվճարներնն այլն: Բրուտտո ապահովագրավճարի հաշվարկման համար նախ որոշում եռ Սնետտո-դրույքաչափը, այնուհետն ավելացնելով բեռնվածությունը`ստանում են բրուտտո-դրույքաչափը: Սակագների դրույքի կամ սակագնային դրույքաչափի հաշվարկը (ապահովագրության գինը) հանդիսանում է վիճակագրության կարնոր խնդիրներից մեկը, որը պետք է լուծի յուրաքանչյուր ապահովագրական ընկերություն` հենվելով իր անհատական վիճակագրական տեղեկատվական բազայի կամ միջազգային վերաապահովագրող ընկերությունների կողմից տրված սակագների հիման վրա: Քանի որ ապահովագրության ժամանակ վճարները կրում են պայմանական բնույթ, այսինքն` կապված են ապահովագրական դեպքի տեղի ունենալու հավանականությանհետ, տարվում են ակտուար մաթեմատիկայի ալգորիթմներիհիման վրա: Ապահովագրական ընկերությանֆինանսականկայունությունն ապահովող կարնորագույն գործոններից մեկը հենց սակագնի չափի ճշգրիտ ն հիմնավորված հաշվարկն է: Կյանքի ապահովագրությունում սակագների դրույքաչափերի հաշվարկի վիճակագրական մեթոդաբանությունն`արմատականձնով տարբերվում է գույքային (ոչ կյանք) մաւպահովագրությանսակագների դրույքաչափերի հաշվարկի մեթոդաբանությունից: Տարբերություններն որոշվում են ապահովագրականպատահարներիհավանականության հաշվարկի մեխանիզմոմ:։ Կյանքի ապարովաԳրության մեջ դա համապատասխանտարիքում մահանալու կամ մինչն «ո տարիքն ապրելու հավանականությանցուցանիշն է, իսկ գույքի ապահովագրությունումապահովագրականգումարի միջին վնասաբերությանցուցանիշը:

Ինչպես, կյանքի այնպես էլ գույքային ապահովագրության սակագների հաշվարկներում մեծ նշանակություն ունի շահութաբերության նորմայի մեծություն ե նրա հավանական կանխատսսման մսժությունը: Որքան բարձր ւ շառութաբսրությանՇորճան, այնքան մեծ է սակագնի ստորին սահմանի իջեցման հավանականությունը: Գույքի ապահուիառրոությունումշահութաբերության նորման նետտո ն բրուտտո դրույքների հաշվարկման ժամանակհաշվի չի առնվում: Դրա հետ միասին այդ ցուցանիշը մեծ ազդեցություն է թողնում ընկերության ֆինանսական դրության վրա: Ուսումնասիրենք կայնքի ն գույքի ապահովագրությանառանձին տեսակների նետտո-դրույքների վիճակագրականհաշվարկներիմեթոդաբանությունը:

Կյանքիապահովագրությանսակագնայինդրույքների հաշվարկը

Ինչպես արդեն նշվել է, կյանքի ապահովագրությունը հանդիսանում է քաղաքացու կյանքի մակարդակի պահպանման մեթոդներից մեկը: Այն իրականացվում է ապահովագրական ընկերությունների կողմից եկամուտների վերաբաշխմանմիջոցով, որոնք ստացվում են քաղաքացիների կողմից: Ներկա պահին կարող են ընդունվել քաղաքացիների կյանքի կամ առողջության ապահովագրության վերաբերյալ պայմանագրի ցանկացած պայմաններ, որոնք չեն հակասում ապահովագրությանմասին օրենքներին: Պայմանագրի պայմանների համաձայնապահովագրական գումարները կարող են վճարվել կամ միանգամից (միանվագ) ն ամբողջությամբ, կամ մաս-մաս որոշակի ժամանակահատվածի ընթացքում: Հաշվարկի բնույթից կախված` ապահովագրականծառայության մատուցման համար, որը պետք է տեղ գտնի պայմանագրում, վճարված գումարի չափը, վճարման պայմանները, հաշվարկման մեթոդաբանությունըփոխվում են: Միանգամայնհասկանալի է, որ սակագնի չափը կախված է ոչ միայն հաշվարկի տեխնիկական կողմից, այլ նան անձի ֆիզիկական, սոցիալական ն այլ վիճակի վագրության ոլորտ: Մարդիկ, որոնք ապրում են տնտեսապես անբարենպաստպայմաններում,աշխատանքայինգործունեության ժամանակ ենթարկվում են տարբեր տիպի ռիսկերի, տառապում քրոնիկ հիվանդություններով, մեծ հավանականությամբավելի մեծ գումարներ կվճարեն, քան այն մարդիկ, որոնք ավելի բարենպաստ

կյանքի պայմաններում են ապրում ն որոնք միջին հաշվով ավելի երկար են ապրում ն քիչ են դիմում ապահովագրության: Հետնապես, քաղաքացիների առանձին խմբերի համար ապահովագրության գինդ տարբեր տարածաշոջաններումաետք է լինի շերտավորված: Դա պետք է հաշվի առնել սակագներիհաշվարկման ժամանակ: Դժբախտ պատահարների ապահովագրության պայմանագրի կնքման ժամանակ հաշվի է առնվում աշխատունակության կորուստների բնույթի ն շարունակությանհավանականությունը, ինչը ազդեցություն է թողնում ապահովագրական գումարներիվրա:

Այսպիսով, անձի ապահովագրությունումնետտո-դրույքների համար` անհրահամապատասխան հաշվարկներիիրականացման ժեշտ է կյանքի բոլոր կողմերի ն մարդկանց գործունեության վերաբերյալ (որոնք պայմանագիր են կնքում) մանրամասն վիճակագրական տվյալներ: Առաջին հերթին անհրաժեշտ են մահացությանաղյուսակներ: Ապահովագրական ընկերությունները կյանքի ասպահովագրության ժամանակ հաճախորդներին մատուցում են բազմաթիվ ծառայություններ: Ապահովագրության առավել տարածված տեսակների հիմա վրա կատարենք սակագնային նետտո-դրույքաչափի հաշվարկ` պայմանականօրինակով: Օրինակ: Ենթադրենք 50 տարեկան հասակի հաճախորդները կնքել են ապահովագրությանպայմանագիր5 տարի ժամկետով՝ 1000 դրամ գումարով: Ենթադրենք նան, որ այդպիսի պայմանագրեր կնքել են բոլոր մինչն 50 տարեկան անձինք: Ենթադրենք, որ ապահովագրական պայմանագրի կնքման ժամկետում շահութաբերության նորման կազմում է 5526 (0.05): Շահութաբերության 595 նորմայի պայմաններում, դիսկոնտավորվող բազմապատկիչը այպպահովադրի միջոցների օգտագործումը, համապատասխան տարվահամար հաշվարկվումէ հետնյալ կերպ` ՛

լ

-

1--0.05

50.982...

-

(«005)»

/82---Է-«:

լ

(1025)

--

0,907

«0,783

)

ռ "`

,

(Ո2-005)"

Ելճսլով մահացության աղյուսավից՝` 50 տարսվան անձանց թիվը (մ,ց) հավասար է 87064 մարդ, մինչն 58 տարեկան անձանց

)

թիվը ((չցչ

հավասար է

մարդ: Քանի որ ապահովագրական գումառը (77) յուրաքանչյուր պայմանագրի համար կազճում է 1000 դրամ, ապա ապահովագրական վճարների ֆոնդը ապահովագրության ժամկետի ավարտին պետք է կազմի 1/,..:Բ7 82827

Հ

2 1000Հ 82827000 դրամ: Քանի որ միջոցները գտնվում են ներդրումային շրջանառությունում, ուստի պետք է հաշվարկել սպասվելիք վճարների ներկա արժեքը` օգտագործելով դիսկոնտավորվողբազմապատկիչը`

82827

82827000 չ. 0.7835262Հ 64897124 դրամ 10.5:Մ է Քանի որ վճարները պետք կատարվեն միայն մինչն 55 տարեկաններիհամար, ապա նետտո-դրույքըկլինի` Հ

64897124

Հ

87064

745.39561

դրամ

Ընդհանուր տեսքով իրականացված հաշվարկը կարելի է ներկայացնել հետնյալ վանաձնով`

Հո ի"

ո՛ւ

թր

(8.15)

`

որտեղ՝,ճ,-« տարեկանում` ոռ տարով ապահովագրվածի միանվագ նետտո-դրույքն է, է, -ապահովագրությանժամկետի սկզբում անձանց թիվն է (87064 մարդկանցօրինակով), 1Հչո- այն անձանց թիվն է. որոնք ապրել են մինչն ապահովագրության ժամկետիվերջը (82827 մարդու օրինակով), 11/ ապահովագրականգումարն է, -

-դիսկոնտավորվողբազմապատկիչնէ, որը համապատասխանում է շահութաբերությաննորմային ն պայմանագրիժամկետներին (0.7835262 օրինակով): յ

Ենթադրենք ապահովագրությանժամկետըկազմում է 5 տարի, դրան ապահովագրական շահութաբերության նորման` 1000 գումարի հաշվով 5 Չ6 է, միանվագ նետտո-դրույքները կունենան հԵւոււա: շը

ւո

ոՀ

»Հ-ՀՔ.Լ.:

ռո

/ւոյուտասի

Հ-Հ-Վ

զ»

՝

8.

2`

Միանվագ նետտո-դրույքները Բնակչության խմբերը

Աղյուսակ8.3

տարեկան |մինչն55 տարի |միանվագ անձանցթիվը` |ապրածների նետտո-դրույքը

թիվը

է.

82827

745.396

Ամբողջբնակչությունը

87064

Տղամարդիկ Կանայք

81546

75503

725,4624

92837

90397

762,933

88000

83879

746,834

82820

76897

727.4911

93269

90884

763,4904

Ընդհանուր գյուղական նակչությունը Գյուղականբնակչությունը

84091

79592

741,6063

(Տղամարդիկ)

77697

71427

720,2971

(Կանայք)

91440

88861

761,4273

Ընդհանուրքաղաքային բնակչությունը Քաղաքայինբնակչությունը

(Տղամարդիիկ)

Քաղաքայինբնակչությունը

(Կանայք)

Գյուղականբնակչությունը

Նետտո-դրույքների հաշվարկման համար, կյանքի ապահոկոմմուտացիոն վագրությունում, օգտագործվում են Թվեր՝ Զ,,Մ,Ը,,41..8.: Ընդհանուր տեսքով նրանց հաշվարկը կարողէ իրականացվելհայտնի բանաձներով`

կոմմուտացիոնթիվ 17, -/,-7՞ « տարեկանանձանց թիվն է,

որտեղ` 7,

բ"

-

-

դիսկոնտավորվողբազմապատկիչնէ:

եմ

կոմմուտացիոնթիվ

ք,

Պ,-Ռ,ՀՕՍ.լՀ..ՀՌղՀ

վ

Ը, «4. -7"

կոմմուտացիոնթիվ

ե

կոմճմուտացիոնռ թիվ

11, ՀՇ

փՇրլ

Ըլ

Ֆ.Գ

ՖԸ,

Հ.

Հ»

Խ

կոմմուտացիոնթիվ

2, ՀՍ/

նշանակում տարիքը:

է

ո-ւը

«Ուլ

ֆաԳ

Ֆր

1-47

մահացության աղյուսակի սահմանային

596 շահութաբերությաննորմային 10 տարեկաններիհամար` կոմմուտացիոնթվերը կունենան հետնյալ նշանակությունը`

Կոմմուտացիոնթվերի հաշվարկը

թյա »հց

Մ

ո»-իկց

Խո-ԾօԻՍլ

մր-ԸռԻ

ԼՆ

(12005)

.:

լլ

ոյ -1ՈդՀՅՈՒ:

Բ-Ի

լց

97536.

«55987786

այ Հ243223...4 «Մյ

-

43877:

«59878.

(ւՀ 0.05): 570033 Հ...3

43636:

Հ

1165295

43877

Հ06-1911479

Հաշվարկենք միանվագ նետտո-դրույքը`օգտագործելով կոմճոււլուսցիոնույեոո: Մեկ դրամ ապահովագրականգումարի միանվագ նետտոկոմմուտացիոն թվերով կարելի է հաշվարկել հետնյալ դրույքը բանաձնով՝

2.-ԾՑորտեղ` Ծ, Հ1, ք

Ճ-ոռ

(8.16)

-Է՛՞

«Հվ Ճո

«զո

Կոմմուտացիոն թվերի աղյուսակի օգնությամբ, որոնք զետեղված են հավելված 2-ում, բերված խմբերի համար 596 շահութաբերության նորմայի պայմաններում` հաշվարկենք միանվագ նետտո-դրույքը՝

Բնակչությանխմբերը

Ծ.չ

Ամբողջբնակչությունը

Տղամարդիկ Կանայք

ք. ց

0,74539

0,72550

0,76297

Հաշվարկնիրականացնենք(8.16) բանաձնով՝ Ք.

Հ0.74539...ն

յլ այլն:

Դա նշանակում է, որ 545 շահութաբերության նորմայի պայմաններում կյանքի ատպահովագրությունում 1000 դրամ միանվագ վճարի համար նետտո-դրույք՝ պետք է կազմի՝ 4 65գ 1000-0,74539-745,4դրամ:Կյանքի ամպյահովագրությունում Հ

վճարի գանձումո իրականացվումէ ինչպես միանվագ, այնպես էլ մաս-մաս, այսինքն` հավասար քանակով ն որպես կանոն ժամանակիհավասարմասերով: Հաշվարկենք որոշակի ժամանակահատվածիհամար սահմանված նետտո-դրույքը: Ապահովագրության պրակտիկայում այդպիսի հաշվարկն իրականացվում է մաս-մաս վճարման գործակցի օգնությամբ: Օրինակ: Ենթադրենք,բոլոր 50 տարեկան անձինք, կնքել են պայմանագիրայն մասին, որ 5 տարվաընթացքում՝յուրաքանչյուր տարվասկզբին պետք Է վճարենապահովագրականընկերությանը 1 դրամ: Քանի որ 5 տարվա ընթացքում ապահովագրվածներիմի մասը մահանում են, ապա ապահովագրական ընկերությունը կստանա առաջին տարվա սկզբին 1 դրամ` 87064 մարդուց, երկրորդ

տարվա սկզբին` 85543 մարդուց, 4-րդ տարվա սկզբին` 84701 մարդուց, 8-րդ տարվա սկզբին` 83797 մարդուց: Քանի որ հավաքված միջոցներըպետք է մտնեն ներդրումային շոջանառության մեջ ն բերեն շահույթ, գտնենք բոլոր վճարների ներկա արժեքը՝ Քր թ),

287064

«86329.

՛

դրամ

--82յ8դրամ

Լ

(10.05)

թջլ

«85543.

Քր

«84701.

դրամ -83797..--Լ լ «68965 (:-0.05)

Ֆ՝ թյ՛

«388983

Եթե »՝

լ

դրամ

73182

(140.05):

դրամ

Թ)՛-ն բաժանենք այն անձանց թվի վրա, որոնք դիմել

ապահովագրության,կստանանք մաս-մաս նշանակությունը՝ են

վճարման գործակցի

87064

Ցուցանիշի իմաստը նրանումն է, որ եթե ապահովադիրը,542 շահութաբերության նորմայի պայմաններում պետք է վճարի մեկ դրամ գումար, ապա պայմանագրիգործունեության սկզբին բոլոր վճարների արժեքը` կհավասարվի մոտավորապես 4 դրամ 47 լումայի: Ընդհանուր տեսքով մաս-մաս վճարման գործակիցն ունի

հետնյալ տեսքը` »Ճ,

Ին

7:

Լ,

..ՀԼ

ՀԻ

|

յ

1-1

/ա:

Մաս-մաս վճարման գործակցի աղյուսակը (հավելված 3) հաշվարկված է 596 շահութաբերության նորմայի հաշվարկով՝ մահացության աղյուսակի հիման վրա, որը բերվել է հավելված 1ում:

Մաս-մաս վճարման գործակցի օգտագործմամբ տարեկան նետտո-դրույքը կարելի է արտահայտել հետնյալ բանաձնով`

ուք,

ո,

ո

Մեր օրինակում`

,

Ձ

68.17) ՝

745.39

Ք.Հ

12228-

166.84

դրամ:

Մաս-մաս վճարման գործակցում հաշվի է առնված մահվան հավանանանություննայն ժամանակահատվածում,որի ընթացքում կնքվելէ ապահովագրականպայմանագիրը: Ավեի հեշտ է հաշվարկել պրենումերանդոյի մաս-մաս վճարման գործակիցը օգտվելով կոմմուտացիոն թվերի աղյուսակից (տես հավելմած2-ը)՝ ՃՀո-)

շ.5,

ոճ.----

6.18)

-

7169.7

Հ

6766.1Հ

6380.5

--

601 1.8

Հ

5659.3 Հ

71697

4.46

Շահութաբերության նորմայի ավելացման դեպքում մաս-մաս վճարման գործակցի չափք նվազում է: Մաս-մաս վճարման գործակցի փոփոխությունը 50 տարեկան ապահովագրվողներիհամար 3 տարվա ընթացքում ունի հետնյալ

տեսքը՝

Բնակչության խմբերը

Տոկոսադրույքը,Չ2

Ամբողջբնակչությունը

2,83552

271342

|2,60516

Տղամարդիկ Կանայք

2,82246

2,70132

|2,59391

284712

272416

|2,61514

Տարեկան մուծումների վճարման դեպքում տարվա վերջին պոստնումերանդոյի մաս-մաս վճարման գործակիցը որոշվում է այն նույն սխեմայով ինչ որ պրենումերանդոյի վճարումների

դեպքում, սակայն դիսկոնտավորումը տեղի է ունենում այն հաշվարկից ելնելով, որ ապահովագրական գումարը կվճարեն ն հետնաբար հաշվարկի մինչե »«-1 տարեկան .ՈԷԵՐոս։չ ԻՐ,-՞ ձն ռ հետն ւսռսա տեւ բառաճսաը կո յալ ՔԸ

անձինք հասած

«Բ.

»-

,

Ի:

Ք)

|

«86329

| է-

2-1

2-2

.-:75Ի..Հ1

9535-1.(:0.05)

թյ

«84701

թթ,

-83797.--1

-

77587

73182

Հ

ոո)

68965

(/:» 005)"

827--. (0.05)

Հ

Լ-ո

դր դրամ

«92185 0.05

-

0:

ՄԻՄ

յ,

թ,

Ք:,-

հ

64853

5` Քր

դրամ չ2:,

-

355772.42177: 87064

դրամ,

դրամ դրամ «366772

դրամ:

Մենք տեսնում ենք, որ այդպիսի ներքին պայմաններում դրույքերի չափերը փոխվում են: Այն դեխքում, եթե այն վճարվում է ինչպես պոստնոմերանդո,դրույքի չափը բարձր է մոտ 10 դրամի չափով: Հաշվարկենք միանվագ Ննետտո-դրույքի չափը` մահվան դեպքի ապահովագրությունում: Օրինակ` ենթադրենք, բոլոր 50 տարեկան մարդիկ, մեկ տարով մահվան դեպքերից ապահովագրվելու համար, կնքել են ապահովագրական պայմանագիր 1000 դրամ ապահովագրական գումարով:

Մահացության աղյուսակից գտնում ենք, որ 50 տարեկանից տարեկանի անցման ժամանակ` 87064 մարդուց մահանում է 735 մարդ: Ապահռվագրողը պետք է վճարի 735 » 1000 735000 դրամ: Քանի որ դա վճարների ապագա արժեքն է, իսկ վճարներն պայմանագրի կնքման ընթացքում 596 իրականացվել են

-

շահութաբերության նորմայի պայմաններում, արժեքը կազմում է՝

Էր:

735000-

ապա

ընթացիկ

դրամ:

«609720

ՀԱ22. Այսպիսով, ապահովագրողին, սկզբնական Հաճանակաշրջա է սպասվում հավաքել 699720 դրամ: Մահվան դեպքից ապահովագրությունում սակագնի դրույքի չաւիը որոշելու համառ ասյահովմազոական ֆոնդը հարաբերում ենք ապահովագրական պայմանագիր կնքած մարդկանց թվաքանակին`

Զակ

նում

699720

դր դրամ:

Հ8.04

87064

Ընդհանուրտեսքով՝

ո

4»4

4,

մոլ:

լ

Ի..Հժղ

չ-ո-1

է,

"Մ"

Վաշվարկենքմահվան դեպքից ապահովագրությանմիանվագ նետտո-դրույքներըկոմմուտացիոնթվերիօգնությամբ: Օրինակ` 50 տարեկան հաճախորդը կնքել է 5 տարի ժամկետով ապահովագրականպայմանագիր: Հաշվարկի բանաձնը, որից կարելի է օգտվել այս դեպքում, հետնյալն է՝ 2Հո-1

4.2-Թ:

`.

ն) 634:649:663 ո

610622:

(8.19 )

7592.3

7592.3

ցցգլը:

Համեմատենք`

735-ԼՆ .86-1 ,

.

Ի904---

.-Ի970----«-

(1--0.05)"

.ա2-1...

ՌՀ005:

(14:0,05):

Հ

87064

դրամ ապահովագրական գումարից:

(4005թ

87064

004186 դրամ

դրամ:

Հաշվարկը կարողէ իրականացվելնան հետնյալ բանաձեով` 4.

1-1

` Հ

(8.20)

17,

Յաշվարկենք միանվագ սակագնային դրույքը քում կոմմուտացիոնթվերի` 77, օգնությամբ: 1.5

1(,

-

(ՎՏ

թ,

2505.1- 2187.3 7592.3

Հ

մահվան դեպ-

0.04186

դրամ:

Այստեղից հետնում է, որ կնքելով մահվան դեպքից ապահովագրությանպայմանագիր1000 դրամ ապահովագրական գումարով ն 5 տարի ժամկետով, անհրաժեշտէ վճարել 4 դրամ 19 լումայի չափով նետտո-դրույք: Նետտո-դրույքի հաշվարկը գույքային ապահովագրությունում Մարդն իր ամբողջ կյանքի ընթացքում գտնվում է իրեն աշխարհի հետ փոխհարաբերությանմեջ: Գոյության կռիվը հաճախ ընթանում է ոչ նրա օգտին: Երկրաշարժերը, ջրհեղեղները, փոթորիկները, ձնահոսքերը, սողանքները, երաշտը, հրդեհները, պայթյունները, առնանգումը, վանդալիզմը, ցուրտը, նե այն վնաս են հասցնում ռազմական գործողություննեը ե անձանց սեփականությանը: ֆիզիկական իրավաբանական Պաշտպանվելու համար անհրաժեշտ է նախօրոք հաշվի առնել ոչ ցանկալի պատահարների տեղի ունենալու հնարավորությունը, ինչպես նան կորուստների չափը ն դրանց վերացման համար ձեռնարկել արդյունավետմիջոցներ, այսինքն ապահովագրվել. Այդպիսի երաշխիքների գին է հանդիսանում ապահովագրողների կողմից վճարվող համեմատաբար ոչ մեծ վճարները: Ապահովագրականվճարների մեծության հաշվարկի էությունը նրանումնէ, որ պատահարները,որոնց արդյունքում փոքրանում է ունեցվածքի արժեքը, նրա ոչնչացման կամ վնասման գործընքագում, կրում են հավանական բնույթ: Կնքելով պայմանագիր` ապահովագրողը ոչ թե վճարում է այնպես ինչպես ապահովանետտո-դրույք, այլ բրուտտո-դրույք, գրական ընկերությունըպետք է փակի գործի վարման ծախսերը ն ստանա շահույթ՝ Բրուտտո-դրույք Նետտո-դրույք Հ Բեռնվածություն շրջապատող

Հ

Բեռնվածությունն որոշվում է ելնելով ծախսերից. որոնք ապահովագրողը կատարում է իր գործունեության ընթացքում, ապահոնվազաեցնելուն ուղղված կանխարվագրական գսլիչ միջոցառումները իրականացմանըուղված Տիջոց-եռից տ պլանավորած շահույթից: Գործավարման ծախսերը ներառում են գործառնական,միջնորդային հաշվապահականհաշվառման վարճան, աշխատավարձի, գործուղումնհրի, մարքեթինգային ն այլ ծախսերը ն հաշվարկվում են ապահովագրականընկերության

պատահարները

վերաբերալ տեղեկատվական բազայի հիման վրա ելնելով նախորդ տարիներիփորձի ն առաջիկապլանավորմանվրա: Եթե ենթադրենք, որ պայմանական օրինակում բեռնվածությունը կազմում է բրուտտո-դրույքի 2096-ը, ապա բրուտտո-դրույքը հավասար կլինի` նետտո-դրույք/(1-0.2): Ընդհանուր տեսքով նետտո-դրույքը հավասար է //վնաս-ն ն ռիսկային հավելումների գումարին: Վերջինս իրենից ներկայացնում է թույլատրված սխալ` վերցրած դրական նշանով: Ռիսկային հավելումների հաշվարկը հենվում է պատահական մեծությունների

բաշխման օրենքի վրա: Բաշխման նորմալ օրենքի համար կարելի Է

գրանցել -Հ-Ճ Ժ

սպասվելիք սվնասաբերությունը

որտեղից

հավասար կլինի 2»-Հ»«Հ«/(Ժ Տալով քի հավանականությունը՝ կարելի է որոշել Էի նշանակությունը` օգտվելուլ համապատասխան աղյուսակից: Այստեղից հետնում է, որ նետտո-դրույքն ընդհանուր տեսքով` գույքի ապահովագրությունում կարելի է հաշվարկել /1վնաս. (Ժ բանաձնով: Կարնոր է, որպեսզի սպասվելիք ապահովագրական հատուցման սխալը չգերազանցի որոշված հավանականությամբ տրված սահմաններին: Այսպիսի սխալի հավանականությունըորոշվում է ապահովագրողի կողմից: Սխալի մեծությունը ընտրվում է ընկերության վարած քաղաքականության հիման վրա` է գործակցի համապատասխաննշանակության ճանապարհով,որը ներկայացված է հետնյալ աղյուսակում` : ւ

ք

՛Ղ '

0,683

ՂԲ

ոյա

0,900

Զ -

0,954

Չ

-

0,997

Անկայուն տնտեսության պայմաններում սակագնային դրույքաչափերի հաշվարկման ժամանակ գույքի ապահովագրության յուրաքանչյուր կոնկրետ տեսակում անհրաժեշտ է հաշվի առնել

միտումները, որոնք տեղ են գտել վնասաբերությանդինամիկայում: Օրինակ ենթադրենք, ունենք հետնյալ պայմանականտվյալները`

1100 դրամիասսահունսդուսնանԳումարի հաշվուլ ուտահոչ Տառհնեռ

|

վագրությանառանձինտեսակներիվնասաբերությանմիջին

ցուցանիշները Տեսակ

Տեսան 2

'

30,0 32,0 34,0 35,0 36,0 38,0 39,0 40,0

20,0 23,0

28,0 31,0 28,0 39.0 32.0 32,0

«Տեսակ 1» ապահովագրության տեսակում վնասաբերության ցուցանիշը աճում է հավասարաչափ, այդ պատճառով էլ նետտոդրույքի հաշվարկման ժամանակ կարելի է հենվել վնասաբերության միջին ցուցանիշի ն դրանց միջին քառակուսային շեղման վրա: Հաշվարկն ունի հետնյալ տեսքը՝ Տարր

|

0գամապանդագակա գումարի հաշվով 11գըաս

ւ

ուլը .-Խ) ռ

:

,

Տ

20060

|

»

30.25

Յ0

-5.5

2.25

0.25

Յ:8Յ8Տ

«05

42.5 43.5

Ե

|

|

6.25

12.25

2525)

Վնասաբերությանմիջին ցուցանիշը`

-

Ո,

-- «355դրամ 100

դրամ ապահովագրականգումարի

հաշվով Որոշենք միջին քառակուսայրն շեղումը`

Ժ

արը

ՀԱ---

կերպով, երբ

Նման

». ը `

դ, ) ե

դրամ

Հ3.2

(թ 0,954)ռիսկային հավելումը

7-2

Հ

դրամ Այդ դեպքում նետտո-դրույքը 2007թ.-ի ընթացքում կարող է 645419 ընդունվել 11,ՀԾ «35.5: դրամիչափով: 1Ծ

-2-3.2Հ6.4

Ելնելով ստացվածից` վնասաբերության ցուցանիշը ժամանակի ընթացքում հավասարաչափ աճում է, այդ պատճառով էլ պետք է նպատակաուղղված կերպով հաշվի առնել տվյալ տենդենցը: Ցույց տանք վնասաբերության ցուցանիշի ուղիղ գծի հավասարումըհետնյալ աղյուսակով՝ Տարի| ներ

/

|

100 դրամ ապահովագրական գումարի հաշվով

11վնաս. 30.0 32.0

34.0 35.0 36.0 38.0 39.0

|3

| |

|6

|8

Ի

40.0

|

284 0

ո, 4

ո,

30.7 32.0

33.4 34.8 36.2 37.5

28.9

320 40.3 11427 | 2817

-ը,

ո,

,

-ո,,

-0.67

0.4489

-0.04

0.0016

0.59

0.3481

0.22

0.0484

-0.15

0.0225

0.48

0.2304

0.11

0.0121

-0.26

0.0676 1.1796

ոո

ուլ-»

840 Է 360լ

ոց

ԻՖՈզլ«Ֆո

ո

-

Հ 1337

,

Գց

4,50լ Հ

«35,5

5,67ռլ «37,1

Ն1741 16 Գլ ՀՆ37

137:4,5»-35,5

ի

ճց

Հ

Հ

29,3

Հաշվարկված գործակիցների հիման վրա հետնյալ հավասարումը`

Ո,

ստանում

ենք

«293-127

Օգտագործելով ստացված տվյալները` իրականացնենք 2007թ.-ի համար վնասաբերության ցուցանիշի նշանակության կանխատեսում,երբ է-9: 37-9Հ416 դրամ 100 դրամ ապահովագրա-կան 11,ջ 29.3 Հ

գումարի հաշվով: Այժմ հաշվարկենք վնասաբերության ցուցանիշի փաստացի նշանակության միջին քառակուսային շեղումը նրա տեսական

նշանակությունից`

չՈ,-ու)

-

դ

0.38 |11796 --

Որոշենք ռիսկային ավելացման մեծության նշանակությունը, երբ էՀ2 (ք-0.954)՝ չօ -2-0.38Հ-0.76 դրամ: 2007թ.-ին նետտո-դրույքի չափի հաշվարկման համար գումարում ենք վնասաբերության միջին ցուցանիշի մակարդակի տեսական նշանակությունը ն ռիսկային հավելումը` 0.954 հավանականությամբ: Նետտո-դրույքը (2007թ.-ին)- Ո,ջ Է. դրամ 42.36 Հ416:-0.76Հ

դրամ ապահովագրական գումարի հաշվով: Այդ ցուցանիշը ավելի բարձր է, քան պարզ միջինի հիման վրա քանի որ օրա սշառակության վրա ոաշվարկված ցուցանիչ, ազդեցություն է թողնում վնասաբերության մեծացման տենդենցը, որը ձնավորվել է 1998-2006թթ.-ին: 2. «Տեսակ 2» ապահովագրության տեսակում վնասաբերության ցուցանիշը զարգանում է լոգարիթմական ֆունկցիայով, այդ պատճառով էլ հաշվարկներն ունեն հետնյալ տեսքը`

22)

յ

Տարի ներ

100դրամ

|

ղը27

ջք

|ջ/

ապահովա-

|

Դուման գումարի հաշվով ո

31.0

28.0 30.0 32.0 32.0

տ

ն

'

վնաս.

20.0 23.0 28.0

ո.)

ո.

'

20.095

0.009

24.2

0.3010

6.92

0.4771 0.6021

13.36

26.6

1.960

18.67

28.4

6.760

19.57

29.7 30.8

2.890

0.6990

0.7/782 23.35 0.8451 27.04 0.9031 28898

ե» 4,640 Հ

4,60լ

-

|

1.440

0.640

31.7

0.250

0.090

33.22

14.039

3.36լ Հ13781

Ժ

Ր

5287-2887

224:33-46:13781 8-3.3(46)

2 (8 - 557 2392-6339 1053 20.095 266-2116

լՅ

-

52287 -292.»8: ոՒ (87 -Տ ջի

8.13781-46-224 8.3.3 (4.6)շ -

.110248-10304 լ7756 26.6-2116 5.24 11,, Հ

20.095

Հ

13.756119.

Օգտագործելով ստացված տվյալները 0կանխատեսենք 2007թ.-ին վնասաբերության ցուցանիշի նշանակությունը, եթե ք «9, կստանանք` Աջ 20.095 - 13.756 0.9542 33.22 դրամ: Հ

-

Այժմ հաշվարկենք վնասաբերության միջին ցուցանիշի փաստացի նշանակության միջին քառակուսային շեղումը նրա տեսականՕշանակությունից՝

Էր,-ոս)

(85

ռ

նշանակության հիման վրա կստանանք հավելումի մեծությունը, երբ 7-2 (ք 0,954): Գ

-ի

/Ժ

ռիսկային

Հ

Հ

դրամ: Որպեսզիորոշենքնետտո-դրույքիչափը, գումարենք 2007թ.-ի վնասաբերության միջին ցուցանիշի մակարդակի տեսական նշանակությունը ն ռիսկային հավելումը` հաշվարկված 0.954 (6

«2:1.37

2.64

ոավանականությամբ: 2007թ.-ին նետտո-դրույքը հավասար կլինի 33.221:-2.64-35.86 դրամ 100 դրամ ապահովագրականգումարի հաշվով: Նետտո-դրույքների հաշվարկը վերը նշված մեթոդներով տեսանելի է ն տալիս է բավականին ընդունելի արդյունքներ, երբ ապահովագրության գործընթացը կայուն է ն պահպանվում է շատ թե քիչ կայուն մակարդակով:

ԱՌԱՋԱՐԿՎՈՂ

1.Կ. ԴՈՌ».

2-ԽԽ

Աբգարյան ն ուրիշներ «Ապահովագրական գործ», Եր.,

Մ

2.Քո6սեսՒլ 8.7.

1996. Յ.

1996. 4.

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

,/ՃՈՄՁքէԼԵԹ քՅՇԿՑՈՂԵՐ"-Խ/..

ՓԱԿՇՈՅՈսԻՓօքխ,

ՇՈՈՔՅօՑօԱ ՇՈՅողսօոսռս"ԾսքքՕսմԽ.,.ՕՇԻԱՕՑԵԼ

Բսխօտ

Շ. /.

Խ.Հ

ոսո

ս ՇոոքմյՕ8ՅԻԱՔ"`ՅԵԱՍԽՃՕՈՇ,,ԾԿՕԻՕԽԱԽՁՅ

ՃԱԿ6ՇԽսԱ ՇճՕ8ՅՁքե.-Խ/.: ԼԼՅքս»«-ՈՋՊ,1996.

5. ՓՏՈՕքօ8 1.Բ.,,ՇՈՈքՅյՕ8ՁԻսծ"՝/ԿՅԾԵՕՑ

6.

ԷՕ

ոօՇօծս,--ե/.., 2004. ՓՅՈօքօ8 ԼՃ.,,ՕՇԽիՕՑել ՇՈոքՅօ800 ՈՅոՈՈՑոԵԽօՇՈԱ"` '/Կ66-

2001. ոՕՇօ6ս6,--հ/.:, 7 ԼԱՅշօ8 8.8.,, ՇոթՅօ8ՅԻյսծ" --ի/.., ՕՍ,

1997.

8. ,/ՇՐՈՅՈՈԱՇՈւ (ՓՍՎՅԻՇՇՑՔ"՝

/Կ66ԽաԺՈօ2 օՅճ. Խ. Լ ՒԹՅո1986. քօ88.-ի/.: ՓԱՒՁԻՇԵԼ ս ՇՈՅՈսՇՈԱէՅ, /ԿՏՅոամ Ռօոտքո. 8.Ւ|. ՇՅռՍԻԹ9...ՇՈՈՅՈՈԱՇՈԱԿՅՓԱԽՒՅԽՇօ8": խ1.. ՓԱԿՅԵՇԵԼ ս ՇՈՂՅոոսՇոՂԱԽՁ, 2002.

ԿՅ

ԳԼՈՒԽ 9. ԱՐՏԱՐԺՈՒՅԹԻ ՓՈԽԱՐԺԵՔԻ ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

9.1. ԱՐՏԱՐԺՈՒՅԹԻ

ՓՈԽԱՐԺԵՔԻ

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԴՐԱ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Արտարժույթի (փոխանակային)փոխարժեքը իրենից ներկայացնում է մի երկրի արժույթիգինը (դրամականմիավորը)` արտահայտած մեկ այլ երկրի արժույթի (արտարժույթ)միավորով: Օրինակ`2005թ. միջին տարեկանփոխարժեքներըկազմել են. 1 ԱՄՆ դոլար :1 ՀՀ դրամ 475.69 :1 1.246 1եվրո 1 ԱՄՆդոլար կամ Հ

Հ

1ԱՄՆ դոլար -475.69

ՀՀ դրամ

եվրո Արտարժույթիփոխարժեքիգոյությունն որոշվում է ազգային դրամական միավորի առկայությամբ ն միջազգային հարաբերություններում դրանց փոխանակմանանհրաժեշտությամբ: Օրինակ, օտարերկրյա ներդրումների իրականացման դեպքում` ներդրողը փոխարկում է միջոցները համապատասխան երկրի արժույթով (արտարժույթ), իսկ ստացած շահույթը` ազգային արժույթով: ԱՄՆ դոլարով տրամադրված միջազգային վարկը` դեբիտոր-երկիրը փոխարկում է ազգային արժույթով: Այդպիսի պահանջ է առաջանում նան արտաքին առնտրի գործարքների վարման, արտասահմանից բնակչությանը փոխանցվող տրանսֆերտների, տուրիստական ուղնորությունների կազմակերպմանն այլ երկրներ գործուղումների, ինչպես նան այլ գործառնությունների ժամանակ, որոնց հաշիվը արտացոլվում է վճարային հաշվեկշռի համապատասխանբաժնում: «Արժույթի փոխանակում (փոխարկում)» հասկացությունը կապված է նրա այնպիսի բնութագրիչի հետ, ինչպիսին է փոխարկելիությունը: Արժույթի փոխարկման աստիճանն` որոշվում է արտարժութային գործառնությունների կարգավորմանպետական մեխանիզմով: Արժույթը համարվում է ազատ փոխարկելի, եթե այդ արժույթի երկրում ռեզիդենտ ն ոչ ռեզիդենտ միավորների կողմից իրականացվող արտարժութային գործառնությունների ժամանակ չեն կիրառվում ինչ որ սահմանափակումներ,ն ոչ փոխարկելի, եթե յդ դրւոմամուն միսովորի երկոում Դոոծում են օրենսդրությամբ սահմանված սահմանափակումներ` արտարժութային գրեթե բոլոր գործառնուքթյուններինկատմամբ: Մասամբ փոխարկելի է համարվում այն երկրի արժույթը, երբ գործում է սահմանափակում որոշ տեսակի արտարժութայինգործառնությունների կամ այդ գործառմասնակիցների համար: նություններն իրականացնող որոշ

Հ1.246

ԱՄՆ դոլար

Արժույթի փոխակերպման ազատությունը պետք է հենվի երկրի տնտեսության կայունության վրա, այսինքն` արժույթի փոխանակման մեկ օրենսդրական թույլտվությունը բավարար չէ, արհուժեշւո է առժոււռի Ըխաոմամո փաոռւսհությունն, հրկրի տնտեսությանկայացվածությանգնահատում: Վետնաբար, տվյալ երկրի արժույթի փոխարկելիությունը հնարավորություն է տալիս ազատ փոխանակվել արտարժույթներով ն ռակառակը`արժութային շուկաներում արտարժույթների փոխանակումը`ազգայինարժույթով: Արժույթի շուկան արժույթի առք ու վաճառքի հարաբերությունների ամբողջություն է: Համաշխարհային արժույթի շուկան ներառում է տարածաշրջաններին ազգային արժույթի շուկաները, որոնց ներսում ն միջե կատարվող գործառնությունները իրականացվում են հեռահաղորդակցության ժամանակակից միջոցներով: Տարածաշրջանային արժութային շուկաներում (ԼոնդոնՑյուրիխ-Ֆրանկֆուրտ (Եվրոպական), Հոնկոնգ-Սինգապուր-Տոկիո (Ասիական), Նյու-Յորք-Լոս Անջելես-Չիկագո (Ամերիկյան) իրականացվում են ինչպես համաշխարհայինհիմնական արտարժույթների, այնպես էլ համապատասխան ազգային արժույթների գնանշումներ: Ազգային արժութային շուկաները գործառնություններ են իրականացնում ազգային արժույթների ն սահմանափակ քանակությամբ ազատ փոխարկելի արտարժույթներիհետ: Նրանք, ի տարբերություն տարածաշրջանների,բնութագրվում են գործառնությունների ավելի փոքր ծավալներով, ինչպես նան զարգացմամբ, կայունությամբն շուկայի կազմավորմամբ: Արժույթի շուկաներում առաջարկի ե պահանջարկի հարաբերակցությամբ հաստատվում է արտարժույթի փոխարժեքի մակարդակը: Արտարժույթի փոխարժեքի մակարդակը արժույթի շուկայի որոշակի հատվածում, որոշակի պահի դրությամբ` մեկ արժույթի փաստացի փոխարժեքի հարաբերությունն է մեկ այլ արժույթի փաստացի փոխարժեքին: Արտարժույթի փոխարժեքը ՛կարող է սահմանվել նան երկրի օրենսդրությամբ: Այդ դեպքում փոխարժեքը կոչվում է սահմանված(ֆիքսված), այսինքն` կայուն, պարբերաբար վերանայվող: Շուկայում ձնավորված փոխարժեքը` անվանում են լողացող: Սզատ լոոացող արտարժույթի փոխաորժեբոը ձեայոուում է, հթե կառավարությունը չի միջամտում շուկայում դրանց սահմանման գործընթացին: Կարգավորվող (կառավարվող) լողացող արտարԺույթի փոխարժեքը ձնավորվում է, եթե պետությունը ԿԲ-ի կողմից անցկացվող ինտերվենցիայի միջոցով միջամտում է ազատ շուկայական մեխանիզմինհ̀արթելով փոխարժեքայինտատանումները:

Արտարժույթի փոխարժեքի մակարդակիձնավորման գործընթացնանվանում են արտարժույթի գնանշում: Գնանշճան տարածքից կախված` ներքին ազգային շուկաներում. առանձնացվում են արտարժույթի հետնլայ փոխարժեքները. Բորսայականարտարժույթիփոխարժեք,այն ավելի ազատ է, ավելի շատ է ենթարկվում ոչ բնական գործոններին: Ձնավորված փոխարժեքը համարվում է լողացող, բայց բավական կառավարվող` համապատասխան փոխարժեքային քաղաքականության իրականացմանշնորհիվ: միջբանկային արտարժութային շուԱրտաբորսայական կայի փոխարժեք, որտեղ բանկերի մեծ մասը ամեն օր գնում ն վաճառում են ավելի մեծ ծավալով արտւարժույթ, քան բորսայականամբողջ շրջանառություննէ: Այս արտարժույթի փոխարժեքով գործառնություններն` իրականացվում են անկանխիկ ձնով (ընթացիկ ն ժամկետային հաշիվներով): Կանխիկ արտարժույթի փոխանակային փոխարժեք: Պետական կարգավորմանդերը այստեղ ամենիցփոքրն է ն արժույթի շուկայի այս հատվածը արտաբորսայական շուկայի հետ միասին ավելի իրական է արտացոլում առաջարկի ն պահանջարկիհարաբերակցությունը: Այս կամ այն կերպ ուշադրություն դարձնելով այդ փոխարժեքներին, երկրի կառավարությունը սահմանում է պաշտոնական փոխանւասկայինփոխարժեքներ` այն պարբերաբար հրապարակելով հատուկ վիճակագրականԺողովածուներում: ՀՀ-ում ամերիկյան դոլարի նկատմաժբ ՀՎ դրամի պաշտոէ ՀՀ ԿԲ-ը՝ նական փոխարժեքը (հաշվարկային) սահմանում ն պետական պետական բյուջեի եկամուտների ծախսերի, բոլոր տեսակի վճարահաշվարկայինհարաբերությունների,կազմճակերպությունների ն քաղաքացիների, ինչպես ճան հարկադրման ն հաշվապահականհաշվառման հաշիվներում օգտագործելու նպատակով: Ընդունվող գնանշումից կախված` արտարժույթի փոխարժեքները կարող են լինել ուղիղ ն հակադարձ: Ուռհռ գնանշման ռեաբում ռսահձարվում է ճել մհսոլոր (100,1000) գնանշված արժույթին ընկնող ։արժույթ-չափիչի քանակը: Հակադարձ գնանշման դեպքում օգտագործվում է հակառակ հարաբերությունը, այսինքն հաշվարկվում է մեկ միավոր արժույթչափիչին ընկնող գնանշված արժույթի քանակը: »

Օրինակ: Արտարժույթի ընթացիկ փոխարժեքները2003թ. ին կազմել են. Ո

|

Սոտարժութ

Սրտարժույռհ փոխարժեքը ուղիղ գնանշմանդեպքում (Գ

29.5

ԱՄՆ դոլար

/ռուբլի ԱՄՆ դոլար / եվրո

եվրո/ռուբլի

|

Սուոաոժույթի

|

փոխարժեքը հակադարձ

գնանշման դեպքում (Կ 0.0338

0.806

1.2406

36.5

0.0273

մակարդակներիմիջն տեղի է ունենում հարաբերակցությունը. Ակնհայտէ,

որ

հետնյալ

(9.1)

Եթե երկու արժույթների հակադարձ գնանշման ժամանակ օգտագործվում է միննույն արժույթ-չափիչը, ապա այդ երկու արժույթներիհամար կարող է հաշվարկվել կրոսս-կուրս: Օրինակ`2005 թ. միջին տարեկանփոխարժեքներըկազմել են. 1 ԱՍՆ դոլարը 457.69 դրամ, 1 ԱՍՆդոլարը 28.28 ռուսական ռուբլի, Հ Հ

այդ

դեպքում`1 ռուբլին

-

457.69

28.28

դրամՀ16.18 դրամ,

Վետնաբարկրոսս-կուրսը հարաբերություն է երկու արժույթների միջե, որը որոշվում է դրանց գնանշմամբ` երրորդ արժույթի նկատմամբ: Գործնականում կրոսս-կուրսը օգտագործվում է այնպիսի արտարժութային գործառնությունների ժամանակ, երբ մեզ հետաքրքրող արտարժույթի գնումը նախապես տեղի է ունենում ճիշարնյալ արտարժույթի Գնձւամբ,որուլ էլ ն ձեռք Է ոհրյում անհրաժեշտ արտարժույթը: Այդպիսիգործարքներըիրականացվումեն երկու դեպքում. » մեզ հետաքրքրող արտարժույթ վաճառողը չի փոխանակի իր արտարժույթըմեր արժույթով, լրացուցիչ եկամուտների մեծացման համար: »

են Կենտրոնական բանկերը սահմանում կրոսս-կուրսեր՝ գնանշելով երկու արտարժույթներ: Օրինակ` էստոնականկրոնի կրոսս-կուրսը որոշելու համար վերցվում է էստոնական-գնանշումը` ռուասոը կոոնհ նկատմամբ. ե հայնանան-ռնանշումը` դուաոը դրամի նկատմամբ: Երկրի բորսաներում արտարժույթով կատարվող առնտրիկրոսս-կուրսը` որոշվում է առնտրիարդյունքներով: Կրոսս-կուրսերը,որոնք հաշվարկվում են, ելնելով տարբեր շուկաներում արտարժութային գնանշումցերից, կարող են տարբերվել ինչպես միմյանցից, այնպես էլ ԿԲ-ի պաշտոնական փոխարժեքիցն սովորականփոխարժեքից: Բացի այդ փոխարժեքներից,տարբերում են նան «սփոթ», «ԾմՅյ», «Օտօոօտմ», «ֆորվարդ» «ֆյուչերս» փոխարժեքները՝ ձնավորվելով համապատասխանարտարժութայինգործարքների տեսքով: է «Սփոթ» փոխարժեքը օգտագործվում դրամարկղային արժույթների գործարքի ժամանակ, երբ արժույթի փոխանակումը կատարվում է արագ (որպես կանոն, երկու աշխատանքայինօրվա ընթացքում` չհաշված գործարքըկնքելու օրը): «ԾԵժյ» գործարքի դեպքում հաշվարկի Ժամկետը սահմանվում է ոչ ուշ, քան գործարքի կնքման օրը: «ԷԾՈօծՈԾՄԽ» փոխարժեքի դեպքում` հաշվարկի Ժամկետը սահմանվում է ոչ ուշ, քան գործարքի հաջորդ աշխատանքայինօրը: «ֆորվարդ» փոխարժեքն օգտագործվում է արտաբորսայական գործարքների ժամանակ, ն հաշվարկներն իրականացվում են գործարքների կնքումից հետո` երկու աշխատանքային օրվա ընթացքում: Արտարժույթի փոխարժեքի մակարդակիդիտարկման ժամանակ ֆիքսում են երկու փոխարժեքներ. Վաճառողիփոխարժեքը(որով բանկը վաճառումէ արտարժույթը): Գնորդիփոխարժեքը(որով բանկըգնում է արտարժույթը): Դրանք միմյանցիցտարբերվում են, քանի որ այստեղ արտարժութային գործառնությունները դիտվում են որպես շահույթի ստացման միջոց: Այդ երկու փոխարժեքների տարբերությունը ծնավորում է մարժան: Արտարժույքի փոխարժեքի ճշանակությունը Ն վիճակագուսկան ուսումնասիրությանխնդիրը որոշվում է երկրի տնտեսության մեջ դրանց տեղով. Ժամանակակից աշխարհում արտարժույթի փոխարժեքը համարվում է տնտեսական զարգացման կարնոր ցուցանիշ` բնութագրելով արժույթի շուկայի իրավիճակը: Դա ճշմարիտ է միայն »

»

ազգային արժույթի ազատ ներքին փոխարկելիությանդեպքում: Հակառակ դեպքում արտարժույթի փոխարժեքը հանդես է գալիս որպես պետական գործիք` ծառայելով արտաքին առնտրի գործառնուբյուններին, Լ աոտարժույքի փոխարժեբի վիճանագոությունը սահմանփակվում է փոխարժեքների մակարդակների սահմանմամբ: Եջե արտարժույթիփոխարժեքը,ազատ արժութային շուկայում ձնավորվելով առաջարկի են պահանջարկի հարաբերակցությամբ, իրենից ներկայացնումէ հավասարակշռվածգին, որն էլ տալիս է երկրի զարգացման մակարդակի հստակ պատկերը ն ֆինանսական շուկայի արտարժութային հատվածի համար խաղում է չափորոշիչի դեր, ապա այն համարվում է վիճակագրության ուսումնասիրության օբյեկտ: Միջազգային արժութային շուկաներում տեղի ունեցող իրադարձություննեոը Օույնպես իրենց հետնանքն են թողնում բաց տնտեսությամբերկրների ֆինանսական շուկաների վրա: Հիշենք օրինակ, ամերիկյան դոլարի արժեզրկումը կամ մեքսիկական պենսոյի անկայունությունը, որոշ երկրներում ստանում են հակագարձ առնտրային շահույթներ, որոշ ներդրողներ կորցնում են դրամական խոշոր գումարներ, իջնում է շուկայի որոշ մասնակիցների իրացվելիությունը, տեդի է ունենում կապիտալի արտահոսք: Այս ամենով է բացատրվում ֆինանսական ընկերությունների, ձեռնարկատերերի, մասնավոր ներդրողների կողմից` արտարժույթի փոխարժեքը ձնավորող գործոնների մասին վիճակա-

գրական տեղեկատվության նկատմամբ հետաքրքրությունն ու կարնորությունը: Պետության համար արտարժույթի փոխարժեքի վիճակագրությունն անհրաժեշտ է համարժեք փոխարժեքային քաղաքականության իրականացման համար, ընդունվող որոշումների հնարավոր հետնանքների որոշման` ինչպես արտաքին առնտրի, վճարային հաշվեկշռի վիճակի, այնպես էլ ամբողջ տնտեսության մակարդակով`տնտեսականն քաղաքական իրավիճակի համար: Արտարժույթիփոխարժեքը իր հերթին կարող է հանդես գալ որպես վիճակագրության ուսումնասիրության օբյեկտ, քանի որ ուՐի ռոււուսնունուն :ւՐնուուր է Է Գիրողմեւ Խոոռո ոռո՞ւռնի ոՌՐոււռ ուս քասավզագանս ԻԿույթ հրո յ «Կապան աա ԳՀԿքոուը ղբՀ"Վլ" պահի դրությամբ, որոշակիտեղում: Դրա մակարդակըորոշվում է բազմաթիվգործոնների ազդեցությամբ, որոնք գործում են տարբեր ուղղություններով: Արժույթիշուկայի վիճակագրությանխնդիրներնեն. էյ

Հ

ՓԼՎՀ«ՎՀԼ

Արտարժույթի փոխարժեքի մասին սկզբնական վիճակագրական տեղեկատվության պլանավորված հավաքագրման կազմակերպում: Լիօին ցու ուսնիշրհրի հաշմաոհ արտառոժութի փոխարոժեքի փոփոխության գնահատում, այդ թվում` տարածությանմեջ: 3. Արտարժույթիփոխարժեքիմակարդակի ն փոփոխության վրա ազդող գործոններիվերլուծություն: ձ. Արտարժույթիփոխարժեքիկանխատեսում: 5. Դիտարկմանն վերլուծության մեթոդաբանության կատարելագործում: 6. Արտարժույթիփոխարժեքիմասին տեղեկատվությանհրապարակում: 7.Արտարժույթի փոխարժեքի մասին սկզբնական տեղեկատվության ձնավորման, նրա նախնական մշակման, վերլուծության ն հրապարակման հետ կապված ստորաբաժանումների գործունեություններիհամակարգմանկազճմակերպում: 1.

9.2. ԱՐՏԱՐԺՈՒՅԹԻ ՓՈԽԱՐԺԵՔ, ԳՆՈՂՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՅԱՄԱՐԺԵՔՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԳՆԱՃ

Նախորդ հարցում դիտարկված փոխարժեքների շարքում գոյություն ունի արտարժույթի այնպիսի փոխարժեք, որը հաշվարկվում է ելնելով երկու արժույթների գնողունակության է Ա նԲ համարժեքությունից: Այդ փոխարժեքը սահմանում արժույթների այնպիսի քանակություն, որոնցով կարելի է ձեռք բերել նույն քանակությամբ ապրանքներն ծառայություններ: Օրինակ`Ղ1կգ հաց 240 դրամի 1կգ հաց 0.8 դոլարի Հ

Հ

այստեղից՝

1դոլարըՀ Ը,

Ն

որտեղ՝ Խյբ-Ա

րժութի

դրամի կամ

ն

Ճառ--»

առխանակնան է Բ

փոխարժեքն Բ-ով,

հլ -Ա.արժույթի երկրում Ա արժույթով ապրանքներիգինն է,

արժույթի երկրում Բ արժույթով ապրանքներիգինն է: Այս կերպ հաշվարկված արտարժույթի փոխարժեքը անվանում են արժույթի գնողունակության համարժեքություն (ԳՀ):: Այն արտացոլում է գնողունակության համարժեքության տեսության էությունը, որի համաձայն, միջազգային առնտրում` նույն ապրանքները, եթե գնահատվում են միննույն արժույթով,ապա միջազգային Ք,

-

Բ

23)

առետրի մասնակից բոլոր երկրների համար պետք է լինեն նույնը: համար Վերը նշված օրինակում, համարժեքության հաստատման մենք օգտագործել ենք ապրանքների մի տեսակ: Գործնական հաշվարկնեռուն Լհուրուլում էր սասուսրբնեռի Լ. ձւսուսյություրրհոի սահմանված հավաքածուներ (զամբյուղ): Օրինակ, պարենային զամբյուղի արժեքի որոշման համար` 3ՀՅՀ ԱՎԾ-ն օգտագործում է հիմնական սննդամթերքների սպառման հետնյալ նորմաները(բնական1 շնչի հաշվով կգ): Աղյուսակ 9.1 նվազագույն պարենայինզամբյուղի արժեքը' (2005թ. /Մ եռամսյակիմիջին փաստացի գներով) Պարենամթերքի Տարեկան Միավորիգինը, | Տարեկան ՀՀ

անվանումը

սպառման դրամ նորման

նորմայի արժեքը

շնչի հաշվով, 1.1ացամթերք 1.1.հաց

-

37807.4

91.3

1.2.ալյուր

7.3

1306.7

5.5

2112.0

1.4.ձավարեղեն 1.5.ընդեղեն

18.3

6569.7

1.3.մակարոնեղեն 2.Մսամթերք 3.Կաթնամթերք 3.1.կաթ.լիտը

3.2.կաթնաշոռ

3.3.կենդանականյուղ

3.4.պանիր 4.Կարտոֆիլ 5.Բանջարեղեն 6.Միրգ

7.Շաքար 8.Ձու /հատ/

Լ

կգ

-

յուղ 9.Բուսական 10.Մարգարին 14.Ձուկ.

Լ Ընդամենը

7.3

36.5

24285.8

3533.2

52523.5

-

48616.1

20367.0

3.7 7.3

5087.5

12059.6

14102.0

-

9.1 91.3

11686.4 15987.0 20440.0

18.3

4575.0

109.5 182.5 7.3

3.7

9490.0 4606.3

2108.4 142040 2197041

վիճակը 2005թվականի «Հայաստանի Հանրապետությանսոցիալ-տնտեսական հունվար-դեկտեմբերին»,13 ԱՎԾ, Եր.,2006:

շնչի հաշվով, դրամ

լ

|

Ապրանքների տվյալ հավաքածուի արժեքը հաշվարկում են ազգային արժույթով (օրինակ Ռուսաստանում` ռուբլով, ԱՄՆ-ում` դոլարով):

Դրա

համառ

տվյալ

ապրանքային խմբի սպառման

նորմաները բազմապատկում են այդ խմբի միջին գներով ն ստացվածտվյալներըգումարում: Այսպես, 2005թ. չորրորդ եռամսյակի համար այդ մեծությունը (ըբվազագույնպարենային զամբյուղի հավաքածուհ արժեք) ՀՀ-ում կազմել է ընդամենը 219704.1 դրամ, ԱՄՆ-ում` 2670.22դոլար: ՀետնաբարԳՀՀ219704.1 դրամ: 670.22 դոլար»82.28 դրամ 1 ԱՄՆ դոլարինկատմամբ: Եվ այսպես, ըստ Պաաշեյի բանաձեի, որպես տարածված ինդեքս, ԳՎ հաշվարկվում է հետնյալ կերպ: Գ4-

որտեղ` ք, թ,բ-( 1Հ1:10)

զս

Ա

2 Ծսծվ Հ թբզս

(9.2)

1-րդ ապրանքային խմբի գների

մակարդակնէ

երկրում արժույթով (Բ երկրում արժույթով), երկրում 7-րդ ապրանքային խմբի սպառման ֆիԱ

Բ

-Ա

զիկական ծավալն է, 5 թսզյս

երկրում սպառմանարժեքայինծավալն է, իր մեջ ներառելով ազգային արժույթի ն գնողունակության սպառման կառուցվածքը, չր, բզս-Ա երկրում սպառման կառուցվածքի կազմի արժեքային ծավալը` Բ երկրի արժույթով ն գնողունակությամբ: Լասպեյրեսի ինդեքսը նույնպես կարող է օգտագործվել ԳՀ որոշման համար ըստ այլ երկրի սպառմանկառուցվածքի: Միջազգային պրակտիկայում ԳՀ որոշում են միջին երկրաչափականի բանաձնով: Այս կերպ հաշվարկված Գ3Հ անվանում են ԳՀ ըստ Ի. Ֆիշերի: Գոյություն ունի Գ1 արժանահավատության հասկացություն, այսինքն` որքանով է այն արտացոլում երկու երկրների գների մակարդակներիհարաբերանցությունը.քանհ որ ԳՀ հաշմառվում Է ըստ սահմանափակընտրանքի: Արժանահավատությանաստիճանը կախված է` ազգային տնտեսությանը բնորոշ ապրանքների հավաքածուի ներկայացուցչությունից ն արտասահմանյան երկրներում նմանատիպ հավաքածուների ընտրության ծհնարավորություն--

Ա

»

ներից: Նշենք, որ վերջին ժամանակներումփոքր ընտրանքների ձնավորմանհամար օգտագործվում է վարիացիոնմեթոդը. ըստ ապրանքային խմբերի ապրանք- ներկայացուցիչների ճիշւո րւաշիյումիգ, ապրանք-ներկայացուցչների անհատական գների ընտրանքի նմանատիպսկզբունքներիպահպանումից, բանաձներին կշիռներիճիշտ ընտրությունից: Որպես կանոն, ԳՀ տարբերվում է փոխանակմանփոխարժեքից, չնայած որ համարվում է նրա ձնավորմանիրական հիմքը: ՎՀամարժեքությունըարտացոլում է սպառողական շուկայի իրավիճակը, այն քիչ փոփոխվող է. այնպես ինչպես ապրանքների տատագները սահմանափակ չափով են ենթարկվում լուրջ նումների: Միջազգայինտնտեսականհարաբերություններումնրա ազդեցությունը ի հայտ է գալիս մի շարք այլ գործոնների ազդեցության ներքո, ներառյալ սպեկուլյատիվպահանջարկըն սուբյեկտիվ այլ գործոնները: Այդ իսկ պատճառով նրանց միջն վիճակագրական փոխադարձ կապը հատկապես նկատելի է երկարաժամկետն միջնաժամկետհեռանկարներում: ԳՀ ն փաստացիփոխարժեքի ( Բ օաստ.)տարբերության գնահատման համար հաշվարկվումեն. » բացարձակշեղումը »

»

»

/

բաց./՛օաստ.՛-ԳՂ՝ -

(9.3)

հարաբերականշեղումը

Ճա

արաբ. ՆԱՏ -

(9.4)

համադրելի գների մակարդակը Գների մակարդակ

(9.5)

Հ

Փաստ

Նշենք, որ ԳՎ տեսությունն ամենափոքր չափով գործում է համաշխարհային արժույթով վարվող հարաբերություններում: Փաստացի փոխարժեքի մոտիկությունը ԳՀ-ին, վկայում է անցուճային տնտեսությամբ երկրների ֆինանսական կայունության մասին( Քիարաբ 1.6), բայց պետությանկողմից,որոշակիֆիքսված Հ

փոխարժեքիսահմանման

ճանապարհով,Քոարաբ Ճեծության հար-

կադրաբար իջեցումը, կբերի բացասական տնտեսական հետնանքների, ն վերջին հաշվով, Ճոարաբ-ը նորից կմեծանա ԳՀ փոքրացհաշվին: Այլ կերպ ասած, բարձր գնաճի ն ֆիքսված փոխարժեքի զուգակցումը բերում է բնական դեվալվացիայի (ազգային արման

Ժույթի գինը իջնում Լէ, հսկ արտարժույթինը`բարձրանում, հայէժանանում են, իսկ րենականապրանքներիգները համեմատաբար արտասահմանյան ապրանքներինը՝թանկանում): Օրինակ, Ռումինիայում մի քանի անգամ կառավարությունը փորձեց կրճատել Պիարաբ-ը (առանց համապատասխանմիկրո-

տնտեսական օժանդակության) ե ամեն անգամ դրա հետնանքը եղավ ռումինականլեյի դեվալվացիան: 1992թ. հունիսին ն սեպտեմբերին, 1993թ. հունհսին ն դեկտեմբերին, 1994Թ. հունվարին: 1994թ. սկզբին այդպիսի փորձերը դադարեցվեցին ն Ճիարաբ-ը

կազմեց 1.6: Օրինակ Ռուսաստանում 1998թ. ռուբլին դեվալվացիայի ենթարկվեցայդ պատճառով: Գնաճը, ֆինանսական համակարգում անհամճամասնությունների հետնանքով, դրամական միջոցների արժեզրկումն է: Գնաճի քանակական բնութագրիչներից են գների ինդեքսները` սպառողական, մեծածախ, մանրածախ ինչպես նան ՀՆԱ-ի ինդեքս դեֆլյատորը: Գնաճի մակարդակը ավելի հաճախ որոշվում է ելնելով սպառողականգների ինդեքսից (ՍԳԻ): Գնաճը, հանդիսանում է փոխանակմանփոխարժեքը ձնավորող կարնոր գործոն, որն էլ անմիջականորենազդում է Գ3 վրա, հետնաբար նան արտարժույթի փոխարժեքի վրա: Մեխանիզմը այսպիսին է` մի երկրում գների ավելի արագ աճը` համեմատած մեկ այլ երկրի հետ, ձգտում են իջեցնել առաջին երկրի արժույթի փոխարժեքը` համապատասխանեցնելովԳՊ-ի հետ: Այդ գործընթացը շարունակվում է երկու տարի, այսինքն` տվյալ գործոնը արտարժույթի փոխարժեքիվրա ազդում է երկարատնժամանակահատվածում, իսկ կարճատն ժամանակահատվածումփոխազդեցությունը

թուլանում

է:

ճգնաժամային տնտեսությամբ երկրներում գոյություն ունի նան արտարժույթի փոխարժեքի ն գնաճի միջն կապ, հայրենական դրամական միավորի շարունակ արժեզրկումը հանգեցնում է հաստատուն արտարժույթի նկատմամբ պահանջարկի մեծացմանը` որպես ներդրումային միջոցի:

ման

ներ.

Արտարժույթի փոխարժեքի ն գների դինամիկայի համեմատհամար հաշվարկվում են մի շարք վիճակագրականցուցանիշ-

»

հոանան փոխարժեք -Սոտառոժույթի

հ՞

Խանվ

ՍԳԻ

որտեղ՝ Ճիր- արժույթի փոխարժեքն է նախորդժամանակաշրջանի

գների մակարդակով(որի միջոցովորոշվելէ ՍԳԻ-ը) » -ՆԱռաջանցման ինդեքս ,

Ճանվ'

Չն

1առաջանցման

անվ0

:հ Հմանվ ,

(9.3

որտեղ`/: նվ. ց-- արտարժույթի անվանականփոխարժեքն է հաշ-

վետու ն բազիսային ժամանակաշրջաններում հլ -գնաճի ինդեքսն է (տվյալ դեպքում որպես ՍԳԻ-ի աճի տեմպ),

Բնութագրում քառաջանցման-

է արտարժույթի

փոխարժեքի

տեմպիփոփոխությունը գների աճի տեմպինկատմամբ: Եթե հաշվարկներում օգտագործվում են հակադարձ գնանշումներ (օրինակ ՌԴ-ում անվանական փոխարժեքի տեմպի փոփոխությունըամերիկյան դոլարի նկատմամբ),ապա այդպիսի ցուցանիշը բնութագրումէ նան արժույթ-չափիչիգնողունակության համարժեքությանտեմպի փոփոխությունը`գնանշվող արժույթի երկրում:

ՀՀ

Աղյուսակ9.2 դրամիփոխարժեքի,սպառողականգների ն առաջանցման

Ասաթիվ (ամիս,

ինդեքսները"

1ԱՄՆ դոլարի

լ

/2/Ռ068հաւ) տոկոս| 1 -ՍԳԻ ՛

աո

աող տարի) փոխարժեքը ՀՀ դրամով ՊԱՐՈՒ

2005թ.-ի դեկտեմբեր| 450.19 20068Թ.-ի հունվար 449.19

փետրվար 450.68 մարտ 450.92 ապրիլ 446.14 42156 մայիս 418.79 հունիս 415.32 հուլիս օգոստոս 396.54 սեսյտեմբեր | 381.50 հոկտեմբեր| 378.93 նոյեմբեր 369.05 դեկտեմբեր| 363.50

ե

առաջանցն

(տոկոս

ներով նախորդ ամսվա

Ւ

ամսվա նկատմամբ)նկատմամբ) -

-

99.8 100.3 100.1

102.5 100.2 100.1 190.3 102.4 98.8

98.9. 95.8

99.2 95.4 96.2

99.3

99.1

99.7

100.2 101.0 101.6

99.3

97.4

98.5

-

0.974 1.001 1.000

0.986 0.936 0.991

0.999 0.963 0.965 0.991 0.964

0.969

ինդեքսը (բազիսային կամ շղթայական) Եթե առաջանցնան փոքրանում է, ապա ներմուծումը դառնում է շահավետ, եթե հակառակը, ապա` արտահանումը: Որքան ուժեղ է մառաջանցման ինդեքսի անկումը (աճը). այնքան շոշափելի է շահույթը: Եթե հաստատուն է, իսկ Լ Լ առաջանցման առաջանցմանինդեքսը (բազիսային)

ինդեքսը(շղթայական) հավասար է 1, կամ 10096, դա նշանակումէ, որ անվանական փոխարժեքը ն գնաճը փոփոխվում են նույն չափով կամ ինչպես հաճախ ասում են` զուգահեռ են իրար: Այդ դեպքում արտարժույթի փոխարժեքը դադարում է հանդես գալ որպնս արսաքին առստրի գործառնություննսրի կարգավորման ակտիվ լծակ (գործիք): Տվյալ մեծությունը ՝-հաճախ հայրենական պրակտիկայում անվանում են արտարժույթիփոխարժեքի իրականինդեքս: լ

«Հայաստանիվիճակագրականտարեգիրք»,

ԱՎԾ, Եր ,2007

Այդ դեպքում ցուցանիշը

կլինի

ճիշտ

ԽՃ. որտեղ՝ Սլ

Սց-հաշվետուն

հետնյալ

ճանչվող արժույթիերկիր

ՍԳԻ

ԻՑ

այդպես անվանել

չաՓիչ- արժույբիերկիր

բազիսային ժաձանակաշրջանների

են, փաստացիփոխարժեքներն ՍԳԻ-բազիսայինժամանակաշրջանինկատմամբհաշվետու ՍԳԻ է: ժամանակաշրջանի Եթեի»1. ապա դինամիկայում, արժույթի փոխկապվածութ-

յունը փաստացիգնանշված գներից ն համարժեքությունից,ձեռք է

բերում նվազման միտում, եքե ապա էիրՀ1-ի,

այս

ր ՀՀ,

ապա

հակառակը,իսկ եթե

դեպքում տեղի է ունենում

նրանց փոխարժեք-

ների զուգահեռ շարժ: Դա, ինչպես նան վերնում բերված բանաձնը ճիշտ են նան հակադարձգնանշումներիդեպքում: Գնաճի մակարդակըկարող է հաշվի առնվել նան անվանական արդյունավետ արտարժույթի փոխարժեքի ինդեքսի (Մարդ)

որոշման դեպքում: Այն որոշվում է յուրաքանչյուր արտարժույթի հարափոխարժեքի անհատական ինդեքսների արտադրյալը բերելով չափիչ-արժույթի երկրների ն գնանշվող երկրների գների ինդեքսներիվրա: Այսպես որոշված ինդեքսը կոչվում է իրական արդյունավետ արդ.): արտարժույթիփոխարժեքիինդեքս ( Միր ՎՀ

9.3 Աղյուսակ դրամիիրականարդյունավետփոխարժեք

Ցուցանիշ Իրականարդյունավետ

փոխարժեք

|

Լ եռ.

119.0

| |

|

117.9

Սեռ.

| |

| եռ.

| |

2007 | 2008 |Մեռ. | Լեռ.

| |

|

116.4

|

123.1

|

|

ԿՊՃՆ.ՇԵՃ.Ճող

127.7

Մեռ.

125.8

9.3. ԱՐՏԱՐԺՈՒՅԹԻ

ՓՈԽԱՐԺԵՔԻ

ՄԻՋԻՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԸ

Արտարժույթիփոխարժեքի մակարդակիվերաբերյալձնավորված սկզբնականտվյալները վիճակագոականնախնականմշակման գործընթացումլրացվում կամ փոխարինվումեն միջին ցուցանիշներով: 1. հիման վրա` պարզ ցուցանիշների հրմանն Խ պաճառքի-ի

միջին թվաբանականիբանաձնով, հաշվարկվում է փոխարժեքի միջին արժեքը: 2. Որոշակի պահի դրությամբ արտարժույթիփոխարժեքի մակարդակիմասին տեղեկատվությանհիման վրա (բորսայականի համար առնտրի պահը) հաշվարկվում են դինամիկայի շարքի միջին ցուցանիշները: Միջին թվաբանականիբանաձենով. »

շՃ թվար

Խ

-

ԼՅ

(9.9)

ռ

Միջիներկրաչափականիբանաձնով

քեր ել.-Ժ,..-8,

(9.10)

-

որտեղ /- ժամանակի

1-րդ

պահի դրությամբ արտարժույթի

փոխարժեքն է: ո ժամանակայինպահերիթիվն է: Միջին թվաբանականը ավելի ճշգրիտ է արձագանքում փոխանակմանփոխարժեքիկտրուկ տատանումներին: Միջին երկրաչափականըփոփոխվում է համեմատաբարավելի քիչ: Վերջինիսառավելություններից է նան այն, որ միջին փոխարժեքներն` ուղիղ(ո) ն հակադարձ(Հ) գնանշումների դեպքում, -

գտնվումեն հակադարձկախվածությանմեջ: |

-

.

վ երկր -

|

|

Լանան

հ,

հլ ն/

յ `.

երկր

ԶՈԼԱ.

(9.11)

լ

Ք

թվ

առ

«ՏՅ...

ռ

|

ւր Խհթ

(9.12)

3.

Բացի դինամիկ տվյալների միջինացումից,անհրաժեշտ է միջինացնել նան արժութային շուկայի տարբեր հատվածներում մնավոված արտարժույթիփոլնարժսքները: Տրամադրության տակ ունենալով բորսայական (ճբ) ն միջբանկային ( Բյ) փոխարժեքներիմասին տվյալները, ինչպես

նան

կանխիկարտարժույթիհետ գործառնությունների( հլ) ն առնտրի համապատասխանծավաների մասին տվյալները (Օջ.0:բ. Օկ).

դժվարչէ հաշվարկելկշռվածմիջին թվաբանականը:

-

ՃջՕբԺ ԽմբՕմբՕկ Ճկ Օբէ ՕմբԷՕկ

(9.13)

Օրինակ` հետնյալ պայմանական տվյալների հիման վրա հաշվարկենք արժութային բորսաներում արտարժույթի միջին փոխարժեքները:

Արժութային Հակադարձ գնանշված| Առնտրիծավալը

|բորսաներ ս

փոխարժեք (դոլար/ ՌՌ) | (մլն դոլար)

1.930

բ

5.100

Գ

0.440

ՈՌ 2.5138-1930-5139-5100:-5742-0440 .յյգ

Ն930

Հ

5,100- 0,440

դոլար

Ուշադրությունդարձնենք այն հանգամանքին,որ միջինը ճիշտ հաշվարկելու դեպքում համարիչում ն հայտարարում միշտ լինում են իրականտնտեսական մեծություններ,տվյալ դեպքում առնտրին մասնակցածռուբլու ն դոլարայինզանգվածները:Նկատենք, որ մի արտարժույթի շարք երկրներում,ճասնավորապես`Ռուսաստանում փոխարժեքի տարածմանտվյալների միջինացումը արդիական Լ, քանի որ գոյություն ունեն շուկայի բազմաթիվ հատվածներ ն պաշտոնական փախարժեքը հաստատվում է ոչ միայն բորսայական առնետրիարդյունքների տվյալներով: Այդ իսկ պատճառով վիճակագրությանխնդրիէությունը կայանում է արտաբորսայական գործառնություններիմասինտեղեկատվությանապահովումը:

Դիտարկելով արտարժույթի միջին փոխարժեքներիհաշվարկների սկզբունքները,անհրաժեշտ է կանգ առնել եվրոյի (էքյու) ե ՀՓԻ վրա. որոնք հանդիսանում են յուրահատուկ միջին ճեծուռյուննեռ: 4. էքյուն եվրոպական դրամականմիավոր է, որը գործում էր Եվրոպականմիության երկրներում, որպես միասնականհաշվարկային միավոր ն բնութագրում էր արտարժույթի փոխարժեքը «արժույթի զամբյուղի» նկատմամբ:Զամբյուղը բաղկացած էր 12 արժույթներից ն արժույթի կշիռը էքյույում կախված էր երկրի ազգայինեկամտիցե միջազգայինառատրումդրա ունեցած կշռից: Դոլարարայինարտահայտությամբ էքյուի փոխարժեքի որոշման համար բաղադրատարությունըարտահայւոումեն դոլարով ն ստացվածարդյունքները գումարում: Հաշվարկներումներառվելեն հետնյալ արժույթները 1. Գերմանական մարկ 2. Ֆրանսիականֆրանկ Յ. Անգլիականֆունտ-ստեռլինգ 4. Իտալականլիրա 5. Հոլանդական գուլդեն 6. Բելգիականֆրանկ 7. Իսպանականպեսո 8. Դանիական կրոն 9. Իռլանդականֆունտ 10. Պորտուգալական էսկադո 11. Վունական դրահմա 12. Լյուքսեմբուրգյան ֆրանկ Դոլարով հաշվարկված էքյույի փոխարժեքը անվանում են կենտրոնական փոխարժեք: 1998թ. օգոստոսին այն կազմել է 1,1075:

Այդ փոխարժեքի հիման վրա զամբյուղում գտնվող արժույթների միջն սահմանվում էր երկկողմփոխանակայինհարաբերություններ` շուկայական փոխարժեքի շեղումը ֆիքսված էքյուից Է 2.25-7.596-ով: էքյույի փոխարժեքը ազգային արժույթով սահմանվում էր ԱՄՆ դոլարի միջոցով: էքյուն գոյություն ուներ հաշիվներում` գրառումներիտեսքով: բսրնց նոր էքյույի վերածուսը կանխիկ փողի Կ չնկնրի առաջ դրամական-միավորե̀վրո, որը էքյույին փոխարինեց01.01.1999թ.ին: Ազգայինարժույթներըեվրոյով փոխարինելուհամար ֆիքսվեցին հետնյալ արտարժութային փոխարժեքները Ավստրիա՝ 13.7603 շիլինգ, Բելգիա` 40.3399 բելգիական ֆրանկ, Ֆինլանդիա՝

ֆինլանդական մարկ, Իռլանդիա` 1936.27 իռլանդական լյութսենբուրգյան ֆրանկ, ֆունտ, Լյուքսեմբուրգ` 40.3399 Նիդեռլանդներ` 2.20371 հոլանդական գուլդեն, Պորտուգալիա` ԶՕԸ 182 Գեունարիւս՝1 ԳՅԲՔՅ Էսնադո, Իսպարհա` 1ԲԲ.18Բ եւո, 6.58557 ֆրանսիական ֆրանկ, գերմանական մարկ, Ֆրանսիա` Իտալիա`1936.27 իտալական լիրա: Դանիականնրոնի ն հունական դրահմայի համար սահմանվեցին եվրոյի կենտրոնականփոխարժեքի նկատմամբ հետնյալ շեղումը 2.25 ն 15896: 5. 01.07.1974թ-ից սկսած ամեն օր հրապարակվում է Հատուկ հաշվարկային միավորը: փոխառության իրավունք, (ՀՓԻ) Զամբյուղի քվոտան բաղկացած է այն 5 երկրի արժույթներից, որոնցով կատարվում են ամենից շատ ապրանքների ն ծառայությունների արտահանում:Դրանք են ԱՄՆ դոլարը, ֆրանսիական Ֆրանեը, ճապոնական իենը, Անգլիական Ֆունտ ստեռլինզը ն Գերմանական մարկը: 01.01.1999թ.-ից սկսած Գերմանական մարկը ն ֆրանսիական ֆրանկը փոխարինվեցին եվրոյով: 01.01.1999թ. եվրոյի մեջ արժույթի բաժինը հետնյալն էր` ԱՄՆ դոլար-3696, Եեվրո-3246 (2196 գերմանական մարկ ե 1146 ֆրանսիականֆրանկ), իեն 18020,ֆունտ ստեռլինգ 1192: ՀՓԻ-ը ձնավորվում է հետնյալ կերպ: 1. Օրինակ` դոլարինկատմամբգերմանականմարկի 3 ամսվա միջինացված փոխարժեքը բազմապատկումեն, նախորդ ժամանակաշրջանի համար դոլարով արտահայտված ՀՓԻ փոխարժեքով 5.94573

-

-

օմ Տ

Շ0ՕՔ

ռս ըք

2. Ստանում ենք ՀՓԻ-ի նկատմամբԳերմանականմարկի փոխարժեքը: 3. Այն բազմապատկումենք ՀՓԻ մեջ մարկի կշռով ն ստանում ենք ՀՓԻ -ում ներառվածմարկը: 4. Հետո մարկի այդ քանակը, գնահատման օրվա փոխարժեքով,փոխարինումենք դոլարով: 5. Արտարժույթներիբաղադրատարերի այդ կերպ որոշված գումարը տալիս է «ՓԻ փոխարժեքը: ՀՓԻ ծավալը որոշող արտարժույթներըԱ դրանցից յուրաքանչյուրի քանակը վերանայվում է յուրաքանչյուր 5 տարին մեկ անգամ: 1999թ. օգոստոսին ՀՓԻ միջին փոխարժեքը կազմել է

1.364154

ԱՄՆ դոլար:

Օրինակ հետնյալ պայմանականտվյալների հիման վրա հաշվարկենքՀՓԻ փոխարժեքըԱՄՆ դոլարով: |

ռր

Տ Յ Յ

Է Ճ

Առտարժութային

Յ

Բ. "Կ

|ՏՅ:

ՀԵՑ

|

ՏՅԺ

.5Յ

Յղլ

Տ

Հան

ՀՓԻ

շՏՏվաայն

|8

խի.

|

2.

|մս

արսույթով

Տ8|(աշա4)| ՀՔԲցլ

ԾԵԾ

|ՏԵԾ|

բաղադրատարեր ՀՓԻ մեջ` մեջ՝

դոլարով ատա

Յ

132853

Հ

|ԺՏՀԼՈՑ

Յ

Գերմ.

13723

|

1.4380

|

0.2881

0.2004

ճապ.

83870

|

86.560

|

14.2579

0.1677

Ֆրանս.

4.8910

|

5.0565

|

0.5380

0.1064

ֆունտ

0.6190

|

0.6385

|

0.0681

0.1066

մարկ իեն

ֆրանկ

ստեռլինգ

ԱՍՆ դոլար

արՀՓԻջ-0-

-

ԱՍՆ փոխարժեքը գնահատվող օրվան դոլարով ՀՓԻ նախորդող օրը եղել է (ՎՓԻՕ) 1.49828, ըստ 5-րդ սյան կստանանք ՀՓԻ փոխարժեքը(1.1768):

9.4. ԱՐՏԱՐԺՈՒՅԹԻ

ՓՈԽԱՐԺԵՔԻ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ

ԴԻՆԱՄԻԿԱՅԻ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Արտարժույթի փոխարժեքի դինամիկայի վիճակագրական ուսումնասիրությանխնդիրներնեն. 1. Վետազոտությանենթարկված շարքերի նախորդ զարգացումների ուսումնասիրությունը` դինամիկայի չափում ն միջին մակարդակիորոշում: 2. Արտարժութիթ փոխարժեքի ապատահական շարժերի վերլուծությունը: 3. Արտարժութի փոխարժեքի շարժերի վերլուծությունը:

Արտարժութիփոխարժեքի կանխատեսումը: Դինամիկայի ուսումնասիրության համար օգտագործվում են հետնյալ հայտնի ցուցանիշները` աճի, հավելաճի, աճի միջին ս այլ մտնսմպնրը ցուցանիշսսրը:Նշանք միայց, որ. արտարժութի փոխարժեքների աճի տեմպը (արտարժույթի փոխարժեքի ինդեքսը`:) սովորաբար հաշվարկվում է ուժեղ տատանումների դեպքում, որպես տարբեր ժամանակաշրջանների արտարժույթի (էլ Թյ) փոխարժեքներիհարաբերություն. 4.

միջին

Է«ՔԼ.1002 Ճշ

(9.14)

Օգտագործվում են նան անվանականարդյունավետ արտարժույթի փոխարժեքի ինդեքսները ( Մարդ.)

Խու 5՝ ալ ամ

լ

գ "Չ48:

Ճ./տ:

-՛

արդ.

(9.15)

ո

»

զ48:

ռ

(ելնելով միջին թվաբանականիբանաձնից):

ո.

արդ. -

լա

.

Խօ4Ճ8.

ՆՈ

(9.16)

(ելնելով միջին երկրաչափականիբանաձնից), որտեղ` Ճ՛լջ,- Ճ արտարժույթի փոխարժեքն է Ց., 8շ արտարժույթներինկատմամբ, ու արժույթ- չափիչներիթիվն է, զո.-արժույթների երկրների ապրանքաշրջանառություն-

ներն է Ճ արժույթիերկրի հետ, Ծ., 8.......... Ցո - 7դ երկրի համախառնշրջանառությանմեջ այդ երկրների միջն ապրանքաշրջանառության տեսակարարկշիռն է:

Հաշվարկման այս մեթոդը օգտագործվում է ուսումնասիրվող արտարժույթի փոխարժեքի դինամիկայի ցուցանիշի վրա մեկ

արժույթ-չափիչի ազդեցությունը

բացառելու

համար:

արդ.

ցուցանիշի միջոցով կապ արժույթի «զամբյուղի» ն այդ հետ պատճառով արտարժույթի փոխարժեքի շարժի բնութագրումըկլինի ավելր ամբողջական. Արտարժույթիփոխարժեքներիշարքի միջինմակարդակըհաշն ամսական կտրվածքներով:Տարվա վարկվում է Կտրվածքուտվյալները հաճախ չեն մրջինացվում,այլ բերվում են ժամանակաշրջանիվերջին դրությամբ: Արտարժույթի փոխարժեքի դինամիկայի ընդհանուր միտումների ն առանձին ժամանակաշրջաններում դրա առանձնահատկություններիբացահայտումըվիճակագրական վերլուծության կարեորխնդիրներիցէ, որն ունի նան կիրառականնշանակություն: Որոշ դեպքերում միտումները հատուկ ուրվագծվում են (հատկապես լավ է երնում աղյուսակներում, գրաֆիկի վրա), որոշ դեպքերում, շարքի մակարդակների պատահական տատանումների հետնանքով` այն թաքնված է լինում: Արտարժույթի փոխարժեքի շարժը հաճախ այնքան տարերային է, որ կասկած է առաջացնում`արդյոք այդպիսի տարերայինտատանումիցկարելի է ժամանակի ընթացքում նկատել արտարժույթի փոխարժեքի մակարդակի օրինաչափ շարժը, այսինքն` մինչն ընդհանուր օրինաչափության բացահայտումը, անհրաժեշտ է վերլուծել արտարժույթիփոխարժեքի պատահականշարժերը: Դրա համար օգտագործվում են վիճակագրականմեթոդների համակցություն` չափանիշներ(ցուցանիշներ): պատահականության 1. Շրջադարձայինկետերի չափանիշ:Շրջադարձայինկետեր են կոչվում շարքի նշանակությունները, որոնք մեծ են (պիկ) կամ փոքր են (խորշ, խոռոչ) երկու հարնաններից: Համեմատելով ն ուսումնասիրվող շարքի շրջադարձային կետերը (Ոչ) է հաստատում

շաբաթական

բացարձակպատահականության թվերը (Ո՛յ.,) -հետնություն ենք անում տվյալ գործընթացի հավանականության մասին: Դրա համար ստուգում են զրոյական վիճակագրական հիպոթեզը: հակառակը //լ 7 2117, Ս ԱՐ,-ՈՒ,, ն 1փաստ-ի վրա Հենվելով Ստյուդենտի բաշխման 1,ափ-ի

փաստ Հ-

որտեղ՝ 62 7չշարք «ո -

16,

11,,

-

Ոէ,

6 օ«շարթի

(9.17)

դիտարկումներիթիվն է: Շրջադարձային կետի չափանիշի թերությունը այն է, որ հաշվի չի առնվում արտարժույթի փոխարժեքի անկման ու վերելքի ճացարձակ չափերը. այլ մհայն արձանագրում է փոփոխությունների միտումների փաստերը: Այդ պատճառով էլ պետք է օգտվել նան այլ չափանիշներից: 2. Փուլի երկարության բաշխման չափանիշ: Փուլ է կոչվում շարքի հատվածը, որն ընկած է երկու հարնան շրջադարձային կետերի միջն: Օգտագործելով տվյալ չափանիշը,իրականացվումէ համեմատություն պատահական շարքի փուլի երկարության տեսական բաշխմանն փաստացիբաշխմանմիջն: 3. Ռանգային կոռելյացիայի չափանիշ: Ստացվում է վիճակագրականհիպոթեզ 7 օ ՀՕ ընդեմ 17 »0 Կենդելի ռանգային

--

կոռելյացիայիգործակցի օգնությամբ:

2-22.

4--0-ը

լ

(9.18)

որտեղ՝ք- Խո, հո հետազոտվողշարքի դեպքերիթիվն է, երբ հ մեծությունըմեծ է իր նախորդից: Կենդելիգործակիցըփոփոխվում է -1Հ.1 ՀՀ միջակայքում: երբ 4 -1 մոնոտոն նվազողշարք, 14 `Ղ մոնոտոն աճող շարք, 4ՀՕ0- ուղղորդված փոփոխությունը բացակայում է: ժամանակի ընթացքում արտարժույթի փոխարժեքի ամբողջական փոփոխությունըբաղկացածեն 3 բաղադրիչներից. Երկարատն միտումներ (հիմնական), որը գործում է մի քանի տնտեսականցիկլերի ընթացքում: Ցիկլային տատանումներ`արտարժույթիփոխարժեքի փոփոխություն, որպես տնտեսականցիկլի ազդեցություն հետնանք (փուլի փոփոխություն): Սեզոնային տատանում` արտարժույթի փոխարժեքի փոփոխություն, որպես սեզոնի փոփոխության հետնանք, որը կապվածչէ հիմնականտրենդի ն տնտեսականցիկլի հետ: Դրճնական միտումների բացահայտուճը հրակաճացվում է ապրոքոսմինացիայիֆունկցիայի ամենալավ ընտրությամբ, որը, որպես կանոն, չի կարող ունենալ Տ-աձն տեսք (դա ցիկլային տատանման տեսք է): Ներդրված ծրագրի ժամանակակից փաթեթները առաջարկում են ավելի քան 16 ֆունկցիաների ընտրություն (այդ թվում` ավտոմատ): Հ

Հ

-

-

»

»

»

Սեզոնային տատանումների բացահայտում Արտարժույթի փոխարժեքիդինամիկայի շարքերին հատուկ են տարվա ընթացքում պարբերաբարտեղի ունեցող տատանումները,որոնք կոչվում են սեզոնային: «Սեզոնային ալիքների» չափը հնարաորություն է տալիս առավել ամբողջական վերլուծության ենթարկել արտարժույթի փոխարժեքի շարժերը: Սեզոնայնությանուսումնասիրությունն անհաժեշտ է իրականացնել`օգտագործելով ամսականկամ կիսամյակայինտվյալները: Սեզոնային տատանումներիչափման համարօգտագործում են սեզոնայնությանինդեքսը` որպես հարաբերություն նույն ամսվա կամ եռամսյակի փաստացի միջին ն հարթեցված միջին (,) մակարդակներիմիջն: (7քաստ.)

եզ

Հ

-ԲԱԲՑ:1009»

(9.19)

լ

Ւ, -ն կարելի է գտնել սահող միջինիմեթոդով:Սահելու ժամանակաշրջանըամսական տվյալների համար վերցվում է 12 ամիս, կիսամյակի համար` 4: Սեզոնայնությանբացառմանհամար փաստացի մակարդակներըբաժանվում են սեզոնային համապատասխան ինդեքսների: 1 -ն կարելի է գտնել` օգտագործելով ապրոքոսմինացիայի հավասարումը: Հաճախ կիրառում են Ֆուրյեի հայտնի շարքը: Այս դեպքում սեզոնայնությունը վերացվում է 7 հանելով: հջաստ.՛ից Ցիկլային տատանումների բացահայտումը Արտարժույթի փոխարժեքի շարժման բնույթը ենթարկվում է շուկայական տնտեսության տնտեսական երնույթների օրինաչափություններին` ցիկլային զարգացումներին. երբ վերելքներին պարբերաբար հաջորդում են անկումները: Երկու հարնան վերելքների (անկումների) միջե ընկած ժամանակաշրջանըկազմում է ցիկլի երկարությունը: Վատկանիշի մեծության շեղումը հորիզոնական գծից բնութագրում է տատանման չափը: Արտարժույթի փոխարժեքի ցիկլային բաղկացուցիչների դինամիկայի բացահայտմանհամար վիճակագրությունը նույնպես օգտագործում է Ֆուրյեի շարքը, քանի որ ցիկլային տատանումները համարվում են ինչպես պարբերական, այնպես էլ` նան սահող միջիններիմեթոդը: սեզոնային:Կարելի է օՕգտազործել

ԱՌԱՋԱՐԿՎՈՂ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1.Ք/ԻԽԱԻՁԽԼ

ՁԱ

ԶՇՇՆ

Ոք6ՇՇ,1995

4.ՌՕԽՅՈԱՒ

Ր

Ճ. ,ԹՅոռծոհելմ քելի օռ".-Խ..

ՊՈԵ

Ք

ՉՅ.Ճ.,ՃԻԵՅոնՅ

ս

ՃՕ ՊսՇ,

1995.

ՏԶՅխԾՈԿԵԱ: «ԽբՇ"-խ|:Զ:«ՀԵ:-

ս

ԱԽՈՔԻՇՕՑ

ՕԵՕՒՈՕՑԵՇ:,

ԼՓԽ//. 1998. Բ/ԾՇԸՑ Րքմոո ՇՈքՔՅԻ".-հ/..

ս (ԵԱԿՅՒՇՕՑԵՒԹ

Օո9...ՍԹոՈՄԻՁքՕՈՒԵլԾ

8ՁԽՕԾՈՒԹՉ-ՃՔԾՈԱՈՒԵԼՐԹ

/.ՒԼ

ԽԼ:չՓԱԽՁԵՇԵ

ս ՇոՁողսօԽՕԱՑԵԱՑ".ՈօՈ/քօճտ. Խ«ՔՅՇճտսԽօս.-.

8ՅՌՈՒԻՐ:

ՊԱԽՅՈԱԿԱ

ՕՈՈՑՈԵՒԵԼ

ՌԿՍԽՅ, 2001.

6. ՁՐՕՑԱԱՍԻ Ճ. Ո. ,8ՁՅռօտհելս Բօ/քօ. ՓմատօքելւՊԱՒՁԽԱԽՁ, հ/.. ՄՓֆքձ-Խ, 1995. ոքօՕՐՒՕՅսքՕՑՅԻս6" 7 Ախաճմոօ /Ճ. 8. ,, ՌոՁՈՈՅԻԵՍ ԾՅոիօՇ ս 8ՁՈՕՈՒԵԼ ո7քօ" Խ.: 1991. Ւ(ԹՄԵՅ, 8.Մ/Շոէշ6) Տ. Խ. «ԹՇՅԼ 6«Շիոցծ (ՅԷՏ ՈՈօԿՏՈՇՈՒՏ». /6/մ6|ց6:ց: հ/51Շ8-Մ6Ո0օց,1998. 9.ԹՅՏտ6ո Ւ.«Օ6Եէ 468615 8 ա«ՇիճոցճԹէ6Տ». /ԱՅՈՏհօէ 616: Ք|ցոոՕԲՇԸՕ, 1994. --

ԳԼՈՒԽ 10. ՏՈԿՈՍԱԴՐՈՒՅՔՆԵՐԻ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

10.1. ՏՈԿՈՍԱԴՐՈՒՅՔՆԵՐԻ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՁԵՎԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ՎԻԿԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Մինչն անցած դարի 90 ականներիսկիզբը ՀՀ-ում գերիշխում էր պետական սեփականությունը` կենտրոնացվածբյուջետային ֆինանսավորմամբ, որհ հետնանքով բացակայում էր ճկուն ֆինանսավարկայինհամակարգը:Շուկայական հարաբերուքուններիզարգացմանըզուգընթացերկրի տնտեսությանֆինանսական հատվածի վիճակը ն զարգացման միտումները բնութագրելու անհրաժեշտություն առաջացավ, որի հետնանքով էլ ավելի կարնորվեց վիճակագրականուսումնասիրություններին վերլու-

ծություններիկատարումը: Ֆինանսավարկայինհամակարգի կարնորագույն տարրերից մենը վարկային շուկան է, այսինքն փոխատվականմիջոցների շրջանառության ոլորտը: Կարող ենք առանձնացնելայս շուկայի երկու կարնոր առանձնահատկությունները`փող, որը հանդիսանում է միակ ապրանքը, ն փող, որը տրվում է, որպես փոխառուքյուն: Վարկի յուրաքանչյուր ձենին համապատասխանումէ փոխատվական միջոցների շուկայի որնէ ձն: Այս տեսանկյունից վարկերըկարելի է դասակարգել հետնյալ կերպ. Ավանդներ Փողի սեփականատերը, եկամուտ ստանալու նպատակով, որոշակի կամ անորոշ ժամանակով իր ազատ դրամական միջոցները ներ է դնում բանկում: Այս դեպքում վարկային միջոցներիառաջարկըկախվածէ ժամանակավորապես ազատ դրամական միջոցների ծավալից ն տոկոսադրույքից, ինչպես նան գնաճից ն մի քանի այլ գործոններից: Ավանդների պահանջարկը կախված է բանկերում վարկային ռեսուրսների պահանջարկից: Սիջբանկային փոխատվություններ Բանկը, որը հանդես է գալիս որպես դրամական միջոցների սեփականատեր, վարկեր է տրամադրում մեկ այլ բանկի, որն ունի ֆինանսական ռեսուրսների պահանջարկ: Միջբանկային վարկերի շուկան սերտ կապված է ավանդների շուկայի հետ, քանի որ խնայողական բանկերը մասնագիտացմածչեն տնտեսավարոո սուբյեկորեռի մարկավոոմամբ, այդ իսկ պատճառով վաճառում են փոխատվականմիջոցները այլ բանկերին:

շրջանառությունը` ապայմանաՇուկայում վարկերի ազատ վորված է վարկային ռեսուրսների աճուրդների անցկացմամբ: է տալիս սահմանել միջբանկային Դրանց անցկացումը թույլ

վարկերի գծով դրամական միջոցների շուկայական արժեքը, որն արտահայտվումէ տոկոսադրույքի տեսքով: Տնտեսավարող սուբյեկտների վարկավորում Որպես վարկ վաճառող հանդես են գալիս բասկերը Աե այլ ֆիսասսակաս կառույցները, որոնք որոշակի պայմանների դեպքում պատրաստ են ներդնել միջոցներ տնտեսական գործունեության ոլորտում: Գնորդներ սն հանդիսանում տնտեսավարող սուբյեկտները, որոնք շահույթ ստանալու նպատակով իրականացնում են ձեռնարկատիրականգործունեություն: Առետրայինվարմ. Առնտրային վարկը անխզելիորեն կապված է ապրանքային շուկայի հետ, քանի որ իրենից ներկայացնում է մատակարարի կողմից գնորդին մատակարարվածապրանքի վճարման հետաձգում: Առնտրայինվարկը շուկայում չի շրջանառվում, քանի որ վճարումը հետաձգելու համար` դրամական միջոցներ անհրաժեշտչեն, բավարարէ միայն վաճառողի ն գնորդի միջն կնքված պայմանագիրը: Սպառողական վարկ. Սպառողականվարկի շուկան նույնպես կապված է ապրանքային շուկայի հետ, որպես կանոն, մեծածախ առնետրի:Վարկի այս տեսակն իրենից ներկայացնում է փոխատվություն, որը տրվում է գնորդինձեռք բերված սպառողական ապրանքներիդիմաց վճարելու համար: Վարկի վաճառողներ են հանդիսանումապրանք վաճառողները, իսկ գնորդները` ապրանքներ սպառողներ: Սպառողական վարկի պահանջարկըկախվածէ բազմաթիվ գործոններից, այդ թվում` նան առանձին ապրանքների պահանջարկից,քաղաքացիների դրամականեկամուտների,տոկոսադրույքի ն գնաճի մակարդակներից:Իսկ առաջարկըկախված է ապրանքվաճառողի ֆինանսականդրությունից: Բացի վերը նշված դասակարգումից ընդունված է վարկերը դասակարգելնան ըստ ժամկետայնության,առանձնացնելով՝ 1.Կարճաժամկետվարկեր`մինչն մեկ տարիժամկետով, 2.Միջնաժամկետ վարկեր` մեկից մինչն հինգ տարի ժամկետով, 3. Երկարաժամկետ վարկեր` հինգ տարի ն ավել ժամկետով: Վարկայինշուկայի գործունեության մեխանիզմն ընդգրկում է փոխատվականմիջոցների առք ու վաճառքի ձների ու մեթոդների ամբողջ համալիրը: Դրամականմիջոցներիժամանակավորօգտագործումից ստացված եկամուտը` տոկոսը, հանդիսանում է վարկային գործառնությունների վերջնական արդյունքը: Տոկոսը՝ կապիտալըտարբեր ձներով (փոխատվություն, վարկ, ներդրումներ ն'.այլն) տրամադրելու դիմաց ստացված եկամուտն է: Տոկոսա-

դրույքը բնութագրում է տոկոսների ավելացման ինտենսիվությունը: Վարկի տոկոսը արտահայտում է բարդ տնտեսականհարաբերություններ, որոնք առաջանում սն չուկայում փոլսատվական կապիտալի շրջանառության գործընթացում: Ստացվող եկամտի (տոկոսի) մեծությունըկախվածէ ներդրվողսկզբնականգումարից, տրամադրմանժամկետից,տոկոսադրույքի չափերից ն ձնից: Կայուն վարկային շուկայի պայմաններում վարկի տոկոսի մակարդակըձնավորվում է առաջարկի ն պահանջարկիփոխազդեցությամբ ե մոտենում է այնպիսի մակարդակի,որի դեպքում տնտեսավարողսուբյեկտների համար ազատ դրամական միջոցներ վաճառելըն-գնելը շահավետ է: Շուկայում դրամականմիջոցների առաջարկըն պահանջարկըհավասարակշռումէ տոկոսը, որը հաստատվումէ առք ու վաճառքի բազմաթիվգործարքների արդյունքում: Այդ գործարքների կատարելագործմանգործընթացը, ինչի արդյունքում որոշվում է վարկի տոկոսը, տեղի է ունենում հետեյալ հաջորդականությամբ.

1.Փոխատվական միջոցների շուկայիձնավորում Վարկերիառաջարկ Վարկերիպահանջարկ

1.1.Վարկատուիվարկային ֆոնդի ծավալը` կախված ազատ դրամականմիջոցների

մեծությունից:

1.1.Վարկառուիվարկային պահան60կախված է սեփական ջարկը շրջանառու միջոցների պակա-

սուրդի մեծությունից: Վարկատուի կողմից սահմանված վարկային տոկոսի մակարդակը` կախված է արժույթի տե-| 1.2. Վարկառուիհամար վարկային սակից (ազգային կամ օտար-տոկոսի օպտիմալ մակարդակ: տնտեսական երկրյա), վարկի գումարից, Հաշվարկվում է (որոնց համար էլ պայմանագրի գործունեությանգործընթացների ժամկետներից,տոկոսադրույքից, |ներգրավվում են վարկային գնաճի մակարդակից ն վարկառուիռեսուրսներ)պլանայինարդյունավետության հիման վրա: արգավիճակից: 2.Վարկայինտոկոսադրույքի դինամիկ փոփոխությանվերլուծությունը ն տվյալ ցուցանիշի հիմնական զարգացման միտումների որոշումը` վարկայինկապիտալիարժեքիձեավորմանհամար: ) Լ3.Վարկերի առք ու վաճառքի գործընթազներիիրականացում 1.2.

Կիրառվող տոկոսադրույքների բազմազանությունը պայմանավորված է դրամական միջոցների առք ու վաճառքի գործընթացում տնտեսական հարաբերությունների բազմազանութառաջացող 25)

յամբ Ա նպաստում է վարկային շուկայի ճկունությանը, ինչն էլ ապահովում է ժամանակավորապեսազատ ֆինանսականռեսուրսների հավաքագրման բարձր մակարդակն տնտեսության ներդրուճային պահանջարկը բամառւարելու առավելագույն հրաումվո-

րություն: Տոկոսադրույքների տեսակները, որոնք հաճախ օգտագործվում են դրամական միջոցների առք ու վաճառքի ժամանակ, կարելի է համակարգել հետնյալ կերպ. 1. Կախված փոխատվական կապիտալի հատվածի պատկանելությունից առանձնացնում են տոկոսադրույքների մի քանի մակարդակներ. Ճ» -յաշվարկային դրույք (վերաֆինանսավորմանն պաշտոնական տոկոսադրույքներ): Հաշվարկային դրույքը սահմանվում է ԿԲ-ի կողմից, այն վարկերի համար, որոնք նա տալիս է առնտրային բանկերին: Պետությունը հաշվարկային դրույքը օգտագործում է որպես փոխատվական կապիտալիշուկայի կարգավորմանգործիք: ներդրումային գործունեությունը ակտիվացնելու նպատակով հաշվարկային դրույքը իջեցնում է, իսկ երբ անհրաժեշտ է խոչընդոտել ներդրումային գործունեությանը`բարձրացնումէ: Այս ամենի արդյունքում ավելանում կամ նվազում է շուկայում փոխատվականմիջոցների առաջարկը, ինչն էլ հանգեցնում է վարկի տոկոսադրույքիընդհանուր փոփոխությանը: Այդ պատճառով. հաշվարկային դրույքը սահմանելիս ԿԲ-ը հաշվի են առնում այն տոկոսադրույքը, որով խնայողականբանկերըվարկեր են տրամադրումառետրային բանկերին: Վարկային ռեսուրսների առաջարկի միջբանկային Ո/ԵՕՔ,

ՈԵՕՔԲ, ՓՈԾՕԲ, ՇՈԵՕԲ,

դրույքներ: (/ԵՕՔ, ն այլն): Առաջատարբանկերը(/616/6ոՇ6

Ւ/ՊԵՕՔ, Կ/ԵՕՔ

ԵՅուտ) այս դրույքներով վարկեր են տրամադրումառաջնակարգ բանկերին` նրանց ավանդներտրամադրելով: Բազիսային դրույքներ (քոյտ6-հ216)-Բազիսային դրույքով առնտրային բանկերը վարկավորում են առաջնակարգ վարկառուներին(լավագույն վարկային անցյալով): Սովորաբար այս տոկոսադրույքներըբարձրեն հաշվարկային ն միջբանկային դրույքներից: Յուրաքանչյուր բանկ ինքնուրույն է սահմանում իր բազիսային դրույքը: Փոքո ն միջին բիզնեսի վարկավորման դրույքներ Այս դրույքները, որպես կանոն, բարձր են հաշվարկային, միջբանկայինն բազիսայինդրույքներից:

Ավանդային դրույք: Այս դրույքը սահմանվում է ներգրավված ավանդների համար: Առանձին երկրներում ժամկետային նե ցպահանջ ավանդների, ինչպես նան ազգային արժույթով ե արտարժույթով արտահասված ավանդներիհամար այդ դրույքներըտարբերեն լինում: եղանակիցտարբերում 2. են պարզ ն բար տոկոսադրույքներ:Դաո տոկոսադրույքները, վարկի ամբողջ ժամկետիընթացքում,կիրառվում են դրամական միջոցների միննույն սկզբնական գումարի նկատմամբ: Բարդ տոկոսադրույքներըկիրառվումեն, երբ տոկոսներըյուրաքանչյուր հաշվեգրմանժամկետի վերջում չեն վճարվում այլ գումարվում են սկզբնական հիմնական գումարին, Ա ավելացած գումարը ելակետային է դառնում հաջորդ հաշվարկայինժամանակահատվածի համար: Յ. Կախված տոկոսների հաշվարկման համար ընտրված բազայից առանձնացնում են ռշեքուրսիվ ն դենուրսիվ տոկոսադրույքներ: Տոկոսները կարելի է գանձել ինչպես վարկային գործարքի սկզբում, այնպես էլ նրա վերջում Երբ տոկոսները գանձվում են վարկային գործարքի սկզբում, այսինքն ավանսով, ձնավորելով ավանսային եկամուտ, ապա այդքան գումարով փոքրացվում է վարկային գումարը, բայց գործարքի վերջում վարկը մարվում է սկզբնական վարկի գումարով: Տոկոսների հաշվարկման այս եղանակը կոչվում է շեմուրսրվ եղանանմԻսկ ըստ երկրորդ եղանակի տոկոսները հաշվարկվում են վարկային գործարքիավարտին,մարմանժամկետըլրանալուց: Վամաշխարհայինպրակտիկայում լայնորեն տարածված են դեկուրսիվ տոկոսադրույքները: Շուկայական տնտեսության պայմաններում ռեկուրսիվ տոկոսադրույքները, որպես կանոն, օգտագործվում են, եթե առկա է գնաճի բարձր մակարդակ: 4. Կախված վարկի Օգտագործման ժամանակշրջանից առանձնացնումեն սովորականկամ առնտրայինտոկոս (0ոմոճդ/ //1Թ/6Տ)ն ճշգրիտ տոկոս (6226( 1Ո06/6Տ1)5. Վարկերի արժեքի վրա գնաճային գործընթացներիազդեցությունը բացահայտելու համար առանձնացնում են անվանական ն իրական տոկոսադրույքներ:«Իրականտոկոս» հասկացությունը բնութագրում է տոկոսադրույքի մեծությունը ն տոկոսային եկամուտը` հաշվի առած գնաճը: Անվանականտոդկսադրույքը գնաճի առկայությունըհաշվի չի առնում: Տոկոսադրույքները կարելի է դասակարգել նան ըստ իրենց մակարդակի, վարկավորմանօբյեկտների, տնտեսության ճյուղերի ն մի շարք այլ հատկանիշների:

Կախված տոկոսների հաշվարկման

են`

Տոկոսադրույքների վիճակագրության հիմնական խնդիրներն վարկի տոկոսադրույքի ձնավորմանգործոնային վերլուծութ-

յունըն

Շուսնել ի

դրանց տատա-

հաշվարկը, չապուսլը,դրամական մրջոցծԿրի առք ու վաճառքը

դրա

միջինմակարդակի

գործընթացներիվերջնական ֆինանսականարդյունքների տարբեր գործոններից կախվածությանուսումնասիրությունը, տոկոսաՆ դրույքքների զարգացման հիմնականմիտումներիճացահայտումը դրա տարբեր ֆինանսական գործընթացների պլանավորումը ե առք ու վաճառքի օպտիմալ պարամետրերի որոշումը:

վերլուծությունը,

10.2.

ՏՈԿՈՍԱԴՐՈՒՅՔՆԵՐԻ

ԴԻՆԱՄԻԿԱՅԻ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Սիջին տոկոսադրույքների ն վարիացիայիցուցանիշների վերչուծություն Տարբեր գործոնների ազդեցությամբտոկոսադրույքի մակարդակը ժամանակի ընթացքում անընդհատ փոփոխվում է, այդ փոփոխություններն ազդում են ֆինանսական ռեսուրսների ինտենսիվության ն հոսքերի շարժման ուղղության վրա: Բավարար չէ միայն ունենալ տեղեկատվությունվարկի տոկոսադրույքի մակարդակի վերաբերյալ նե հրապարակել դրանք: Անհրաժեշտ է նան իրականացնել տոկոսադրույքներիմոնիթորինգ ն համակարգել ստացված նյութերը` վիճակագրական վերլուծություն իրականացնելու, տեղեկատվական բազա ստեղծելու նպատակով: Տոկոսադրույքի մակարդակի ընդհանրական ցուցանիշներից են` տոկոսադրույքի միջին ամսական, եռամսյակային ն տարեկան մեծությունները: Այս ցուցանիշներիհաշվարկը պարզ տոկոսադրույքների դեպքում կատարվում է պարզ կամ կշռված միջին թվաբանականիբանածներով, որտեղ որպես կշիռ վերցվում է տոկոսադրույքիհաշվարկի ժամանակաշրջանիերկարությունը: Միջին տոկոսադրույքի հաշվարկը կշռված միջինի բանաձնով կատարվումէ այսպես. Է

նոլ Հոր

(10.1)

-պարզ որտեղ

տոկոսադրույքներն

որոշակի ժամանակահատվածում, ո -տոկոսներիհաշվարկի ժամանակահատվածները: Օրինակ 10. 7- Ֆինանսական ընկերությունը ձեռնարկությանը տրամադրել է 500000 հազ. դրամ վարկ՝ 4 տարի ժամկետով: Վարկի տոկոսի վճարման պայմաններնեն` առաջին կիսամյակում տարեկան` 4056, հաջորդ մեկուկես տարվա համար տարեկան` 60046,ե վերջին երկու տարիներիհամար տարեկան` 8092: Որոշել վարկի միջին տոկոսադրույքըն աճող պարտքի գումարը: Տվյալները տեղադրենք հետնյալ աղյուսակում. Աղյուսակ՛10.1 Ժժամանակահատվածիտնողությունը (տարիներով) ո,

Տոկոսա-

ժամանակահատ| ԴՐույՔ (6), վածի համարը

լ-

լ.

( Հ

1, ու

լ

0.5

2.0

4.0

Ընդամենը -

են

-

67.505

«5| |

ճո

-

Հ

|850000

հազ.դրամ:

Բարդ տոկոսների միջին մակարդակը հաշվարկելու համար օգտագործում են կշռված միջին երկրաչափականը:

ՀԱՀ)" որտեղ`

Բ Հոլչուժ

0Հ«2)5 ..0«."

(10.2)

Հոլ

Օոհնան 102: Ֆինանսական ոնկերությունը ֆիզիկական անձին` բարդ տոկոսի պայմանով, տրամադրել է 600000 հազ. դրամ վարկ` 5 տարի ժամկետով: Փոխատվական միջոցների օգտագործման համար սահմանված են հետնյալ տոկոսադրույքները` առաջին երկու տարիների հաճար տարեկան` 992, հաջորդ երեք տարիների համար տարեկան` 9.2596, Որոշել միջին տոկոսադրույքը ն աճող պարտքի գումարը:

՛

ի 120091499 -/109:«1.0925՝

Տ

«600-(1--0,09)-(140.925)

Հ

-

կամ 9,1499 92, 929.54

հազ. դրամ:

Ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում տոկոսադրույքի տատանումները ներկայացվումեն մարիացիայիայնպիսի ցուցանիշներով, ինչպիսիք են տատանման թափը (8), դիսպերսիան

(ծ),

միջին քառակուսային շեղումը (ծ) ն վարիացիայի գործակիցը (2): Օոռինակ 7103: Ենթադրենք 2006թ. փոխատվական կապիտալի շուկայի կարնորագույն տարրերի վերաբերյալ ունենք հետնյալ պայմանականտվյալները. Աղյուսակ 10.2

Փոխատվականկապիտալիշուկայի միջին տոկոսադրույքներն ըստ

եռամսյակների

լեռ.

|Դրույթներիտեսակները

կեռ.

Ո/ եռ,

Միջբանկային դրույք

55.8

Ավանդայինդրույք

|

Վարկերիդրույք

18/8

|

ԿԲ-ի հաշվարկայինդրույք

|

136.2

(լեռ.

46.8

|

60.1

|

80.2

96.2

59,8

56,3

Հաշվարկենք 2006թ. փոխատվականկապիտալի շուկայում տոկոսադրույքիվարիացիայիցուցանիշները:

Աղյուսակ10.3 միջին շուկայում ի տոկոսադրույքներիվարիացիայիՓուցարիշնեռը:

Փոխատվական կապիտալի

Դրույքների

Լ

տնսակները,5

չ

Միջբանկային

դրույք

Ավանդայինդրույք

|

Վարկերի դրույք ԿԲ-ի հաշվարկային

դրույք

ծ

բ

շ

ֆո06

ծ

4/7

|246

|

99.1

9,954

20,89

55.1

18.7

1 538

7,332

13,32

146.8 103.1

| 107.6 | 1752.2 | 41859 | |76:4

|8259

|28739

28.51

| 2789

թափը բնութագրում է տոկոսադրույքիառավելագույն նվազագույն արժեքների տարբերությունը:Տատանման աստիճանի ավելի կոնկրետ չափիչներ են հանդիսանում դիսպերսիան,միջին քառակուսային շեղումը ն վարիացիայի գործակիցը: Ինչպես երնում է 10.3 աղյուսակից, 2006թ. տոկոսադրույքների տատանումներն այդքան էլ բարձր չեն: Իսկ տոկոսադրույքների առանձին տեսակների համար վարիացիայի գործակիցներըփոփոխվում են 13.32-ից մինչե 28.596-ի սահմաններում: թափը, դիսպերսիան, միջին Ամենացածր տատանման ե քառակուսայինշեղումը վարիացիայի գործակիցը ունեն ավանդային դրույքները, իսկ առավելագույնը` վարկերի դրույքները: Դա վկայում է այն մասին, որ վերլուծվող ժամանակաշրջանում ամենակայունն ավանդային դրույքներն են, քանի որ մտտաարվա ընթացքում նրանց փոփոխությունը ամենափոքրն է եղել. 2006թ. ամենաանկայունըվարկային դրույքներն են եղել, քանի որ նրանց բնորոշ էր վարիացիայի ցուցանիշների ամենաբարձր մակարդակները: Այսպիսի դրությունը վկայում է այն մասին, որ 2006թ. դրամական միջոցների վաճառողները (բանկերը) բավականին արագ արձագանքում են վարկերի պահանջարկի փոփոխություններին: Վարիացիայի ցուցանիշների ն միջին տոկոսադրույքների օգնությամբ կարելի է գնահատել նրանց տատանման Տատանման ն

ինտենսիվության փոփոխությունը ս ստանալ գործոնների մասին նախնական տեղեկատվություն, ինչն էլ օգտագործվում է ուսումնասիրվող հատկանիշի արժեքների փոփոխությունը որոշելու համար: Տոկոսադրույքների դինամիկայի վիճակագրական գնահատականը Տոկոսադրույքների փոփոխման միտումները բացահայտելու նպատակով վիճակագրությունում օգտագործում են ժամանակային շարքերի վերլուծության տարբեր մեթոդներ: Դրանցից ավելի հաճախ օգտագործվում է գոաֆիկականեղանակը, որը հնարավորություն է տալիս բավականին արագ ն նվազագույն աշխատանքային ծախսումներով պատներացումկազմել տոկոսների առանձին տեսակներիփոփոխություններիմասին: Այս մեթոդով կառուցում են տարբեր վիճակագրական կորեր, որոնք արտահայտում են ժամանակի ընթացքում տոկոսադրույքների փոփոխությունը: Հաճախակի մեկ գծային դիագրամայումբերվում են մի քանի կորագծեր,որոնք տալիս են տարբեր ցուցանիշների կամ միննույն ցուցանիշի տարբեր տարածքների դինամիկայի համեմատական բնութագիրը: Դա հնարավորություն է տալիս ստանալ ուսումնասիրվող ցուցանիշների միջե կախվածության բնույթինախնական գնահատականը: Գրաֆիկական մեթոդը թույլ է տալիս ժամանակիմեջ ցուցանիշներիփոփոխությանտեսանելի ընկալումից անցնել դրանց ավելի մանրամասն ուսումնասիրման` էմպիրիկ տվյալների վիճակագրական հարթեցման օգնությամբ ստանալ երնույթի զարգացմանընդհանուր միտումները: Առանձին ժամանակահատվածներում տոկոսադրույքների փոփոխության որակական գնահատման նպատակով հաշվարկում են դինամիկայի շարքի բացարձակ հավելաճի, աճի ն հավելաճի տեմպերի, միջին բացարձակ հավելաճի, աճի միջին տարեկան տեմպի ցուցանիշները` բազիսային ե շղթայական եղանակներով:Տոկոսադրույքների բացարձակ հավելաճն իրենից ներկայացնում է երկու հարաբերականմեծությունների տարբերություն ն չափվում է կետերով, իսկ հավելաճի ն աճի տեմպերը` տոկոսներով: Տոկոսների բացարձակ հավելաճի ցուցանիշը օգտագործվում Է լրացուցիչ եկամտի կամ վնասի չափերը որոշելու համար: Դրա համար բացարձակ հավելաճը բազմապատկում են

հաշվետու ժամանակաշրջանիփոխատվական ֆոնդի մեծությունով: Որոշ տեսակի տոկոսադրույքներիդինամիկայի համադրման ոամարնպատավառարմսար կլինր օգտագործելաձր սնմպի կամ հավելաճի տեմպի հարաբերությունըներկայացնողցուցանիշները` ժամանակի որոշակի պահի դրությամբ ըստ երկու դինամիկ շարքերի, այսինքն առաջանցմանգործակիցները.Առաջանցման գործակիցների օգնությամբ կարող ենք որոշել փոխատվական կապիտալի առանձին տեսակների փոփոխության համամասնությունները: Օրինակ 170.4. 10.3 օրինակիտվյալներիհիման վրա հաշվարկել բացարձակ հավելաճի, աճի ն հավելաճի տեմպերի ցուցանիշները` բազիսային ն շղթայական եղանակներով,ինչպես նան հավելաճի միջին բացարձակ, աճի միջին տարեկան տեմպը ն առաջանցման գործակիցները: Այս ցուցանիշների հաշվարկման համար օգտագործվում են հետնյալբանաձները.

Ցուցանիշներ

Շղթայական Բազիսային

զարգա

հավելաճ

(7)

(ճ)

Աճի միջին տեմպ

ի լ

7-1

Միջին բացարձակ հավելաճ

Հռ

Աճի տեմպ Մ.) Հավելաճի տեմպ

Ֆ-Ղ

|

7ջ-1002

--

«Տե

Ե

|)

7-որ

Ր,

լ1

թ2

մ

7՛

Առաջանցման

գործակից (ճ)

որտեղ`

7», -

շարքի ընթացիկմակարդակնէ,

շարքի նախորդը մակարդակն է,

»լ-

շարքի սկզբնական մակարդակն է.

-

10042

Միջբան- Ավան-

Ցուցանիշներ շղթայական

Ճ,

|

բազիսային

ղթալական Ր

ր

բազիսային շղթայական

ն ի

| բազիսային

Կայր դրույք

դային դրույք |

0,5:

-6.3:

-9,5: -15,1 0,5:

-24.1

83,1:

108.5:

100,9: 83,9:

89.8: 97.4:

4.

-9,0:

100,9:

56,8 0,9: -16,9: -32,3 0,9

-16,1:

-6.3: -1.6:

89.8: 71.5

69.7 -10.2: 8.5: -28.5 -10.2: -2.6:

243.2 -30.3 82.8

ԿԲ-ի

հաշվարՎարների | Կային դրույք

-11.4: -33.6: -62.6 -11.4:

-45:

93.9: 81. 56.2

93.9: 76,0:

42.7 -6.1: -19: -43.8 -6.1: -24:

դրույք

-16.2: -23.8: -/6.4

-46.2: -40.0: 276.4

88.1:

80.2: 62.2

88.1.

70.6. 43.9

-11.3: 19.8: -37.8

11,9:

-24,9: 56.1

-6.2

-35,9

-25.5

88.6

75,5

76.1

2006թ. ավելի արագ նվազել են վարկերի դրույքաչափերը (միջինը 24.5965-ով),իսկ ամենադանդաղը` ավանդային դրույքաչափերը (միջինը 11.446-ով): Այդ թվում վարկերի դրույքաչափերի իջեցմանարագությունըկտրուկ աճել է (ավելի քան երեք անգամ) երրորդ եռամսյակում: Ակնհայտ է, որ այդ նույն ժամանակաշրջանում վարկերի դրույքների փոփոխության ազդեցությամբ սկսեց նվազել նան ԿԲ-ի հաշվարկայինդրույքը, բայց ավելի ցածր տեմպերով: Որոշենք 2006թ. վարկերի դրույքաչափերի ն ԿԲ-ի 0.427 :-0.439հաշվարկայինդրույքի առաջանցմանգործակիցը` 0.973 կամ 97.396: Որոշակի ժամանկահատվածումտոկոսադրույքներիդինամիկայի վերլուծության ճշգրիտ արժեքներ ստանալու նպատակով անհրաժեշտ է պարզել, թե ինչպիսի գործոններ են ազդում տոկոսադրույքի փոփոխության վրա` պատահական կամ ոչ

պատահական: Այդ գործոնները բացահայտելու նպատակով օգտագործվում են որոշակի հնարքներ, որոնք հիմնված են վիճակագրականհիպոթեզներիհավանականգնահատականների ն վիճակավրավանչավյանի նելի համակարգրվրա: Չափանիշի հիման վրա հիպոթեզի ստուգումը կայանում է հետնյալում: Սահմանվում է որոշակի հավանականություն, օիինավ 0,005. 0.05 կամ 90.01: Այռճուհետն,ելնելով ստուգվող հիպոթեզից, սահմանվում է կրիտիկական միջակայք: Այս միջակայքը ընդգրկում է չափանիշի բոլոր արժեքները, որպես կանոն, գերազանցելով այսպես կոչված կրիտիկական արժեքները: Եթե չափանիշի փաստացի արժեքը գտնվում է կրիտիկական միջակայքում, ապա հիպոթեզը մերժվում է: Հակառակ դեպքումհիպոթեզըմերժելուհիմքերչունենք: Ավելի հասանելի է շրջման կետերի մեթոդը, որի էությունը կայանում Էէպատահական գործոնների առկայության մասին զրոյական հիպոթեզի (2քց) ստուգմամբ, ըստ որի որոշում ենք ուսումնասիրվողհատկանիշիվարիացիանն ակնհայտէ դառնում, որ հատկանիշիարժեքներիփոփոխությունը պայմանավորված չէ օբյեկտիվ պատճառներով: Կատարենք զրոյական հիպոթեզի ստուգում հետնյալ օրինակով. Օրինակ 70.5: Ֆինանսական ընկերությունը երկու տարվա ընթացքում կազմակերպություններին տրամադրել է 500000 հազար դրամի վարկ` հետնյալ միջին ամսական տոկոսադրույքներով.

Առաջին Ամիսներ տարի

Երկրորդ տարի

Հունվար

75.15

73.26

Փետրվար

76,50

70.74

77.22 74.43

67.32

Մարտ

Ապրիլ Մայիս

62.91

71.37

61.65՝

Հունս

67.77

62.28.

Հուլիս

70,92

59.04

Օգոստոս

71.10 26|

`

55,53

Սեպտեմբեր

71.28

53.01

Հոկտեմբեր

52.65

Նոյեմբեր

72.45

54,36

Դեկտեմբեր 74.43՝

62.19

Ինչպես երնում է աղյուսակում բերված պայմանական տվյալներից, ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանի ընթացքում տեղի է ունեցել տոկոսադրույքների փոփոխություն: Ժամանակի պահերը, որոնց ընթացքում տեղի է ունենում տոկոսների հոսքի ուղղության փոփոխություն, կոչվում են շրջման կետեր (2): Մեր

օրինակում այդպիսի կետերը վեցն են ն դրանք աղյուսակում նշված են «"»: Շրջման կետերի առավելագույն հնարավոր թիվը որոշվում է որպես ո-2, այսինքն`24-25-22: Պայմանավորվածպատահական գործոնների ազդեցությամբ Ժամանակայինշարքի շրջման կետերի միջին թիվը հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով.

Բ,

Շարքի

շեղումը Ր,

(40.3) -1(.-2)-204-2)-Թ7

Հ դիսպերսիան »3.9,իսկ

միջին

քառակուսային

-197):

Զրոյական հիպոթեզը կարելի է ստուգել հետնյալ հավասարությանմիջոցով.

Աց:Եջ-քթ-0 Օգտագործելով Ստյուդենտի Ւ-չափանիշը` որոշենք հավաայն բանի, որ շրջման թվի նականությունը լթ Հ6) շեղումը տեսականմակարդակիցԱ, Հ14.7) հանդիսանում

կետերի փաստացի

է պատահականկամ ոչ պատահական: -

եջ-Ք լ47-6 Ր

ՕՐ)

Հ:

4.42

0,005հավանականությամբն 23 ազատության աստիճանով (ու-ո-1-24-1) Ստյուդենտի ք-չափանիշը ստանում է Ժ

-

աոժեհքըո' Ստյուդենտի է-չափանիշի փաստացի մակարդակը ավելին է, քան աղյուսակի համապատասխանմեծությունը:Այդ պատճառով ֆինանսական ըոնկերոությանտոնկուսառրույքի9ւհուհոխության պատահականբնույթի մասին հիպոտեզը մերժվում է: Քանի որ Ստյուդենտի ք-չափանիշի արժեքը որոշված է 0.005 հավանականությամբ, ապա կարելի է ենթադրել, որ հազարից հինգի դեպքում տոկոսադրույքներիտատանումը կրում է պատահական բնույթ: արժեքների պատահականբնույթի տատանումների հիպոթեզների ստուգման համար կարող ենք օգտագործել նան այլ չափանիշներ: Օրինակ փուլի երկարության չափանիշը, 4 չափանիշըն այլ վիճակագրականչափանիշներ: 2.307

Հատկանիշի

Տոկոսադրույքներիզարգացմանընդհանուր միտումների բացահայտումը(տրենդի կառուցում,ցիկլային ն սեզոնային տատանումներ)

Տոկոսադրույքների փոփոխության վերլուծությունը ն դրանց տատանումների ստուգումը կատարվում է տրենդայինմոդելների կառուցման միջոցով, որը թույլ է տալիս ժամանակի ընթացքում բացահայտել ցուցանիշի զարգացման ընդհանուր միտումները: Տրենդի կառուցման էությունը կայանում է էմպիրիկ տվյալների վերլուծական հավասարեցման մեջ` հատկանիշի արժեքների տատանումները հարթեցնելունպատակով: Այսպիսովստանալով երնույթի զարգացման ընդհանուրմիտումները, դրանք ներկայացվում են որպես ժամանակի մեջ ցուցանիշի փոփոխություն, որը պատահականտատանումներից չի փոփոխվում: ժամանակի մեջ երնույթի զարգացման ընդհանուր միտումները որոշելու համար օգտագործվում են տաբեր հանրահաշվական ֆունկցրանելյ. Մաթնմասիկական մեթոդների օգնությամբ ընտրվում է տրենդի այնպիսի հավասարում, որը առավելագույն ճշտությամբ արտահայտում Է ցուցանիշի փոփոխությունը ժամանակի մեջ ն ապահովում է էմպիրիկ ու հարթեցված տվյալների հետնյալ մոտիկությունը: Հիմնականում օգտագործվում են ֆունկցիաները.

գծային: 7,

Հ

ճց Իճլէ,

Է--,

հիպերբոլային: 3, «ճը ցուցչային: 3,

Հ

Ա

ճօճլ,

աստիճանային: 3, Հճցք", »

երկրորդկարգի պարաբոլային: »,

Հ

ճը

ճլհՒճշ

Է

է որտեղ`: -Ժամանակահատվածն են: ճց»6լ.62շ -հավասարմանպարամետրիերն ,

Օռհնակ 706: Այժմ պայմանականտվյալների հիման վրա գծայինտրենդը՝ կառուցենքվարկի տոկոսադրույքների

լեռ

| |3799| լեռ

||լեռ

ի/եռ

| եռ

|եռ

25811 | 2319

|

|

իՄեռ

||լեռ

|

|

Տրենդի կառուցման առաջին փուլը հանրահաշվական ֆունկցիայի ընտրությունն է: Մեր օրինակում որպես տրենդային մոդել ընտրվում է գծային հավասարումը այն պատճառով, որ տոկոսադրույքներիիջեցումը պայմանավորվածչէ օսցիլյատիվ տատանումներիառկայությամբ: Երկրորդ փուլը հանդիսանում է հավասարման ապարամետրերի արժեքների փնտրումը: Տրենդային մոդելների պարամետրերը որոշվում են նորմալ հավասարումներիհամակարգի միջոցով: Գծային տրենդի կիրառմանժամանակ օգտագործվումէ հավասարումների հետեյալ համակարգը, որը լուծվում է փոքրագույն քառակուսիներիեղանակով.

5) ց Հգ

Է

ճլծ"Է

Տրենդի պարամետրերիորոշումը բավականինհեշտանում է, եթե այս հավասարումներիհամակարգըլուծենք ելնելով նրանից, որ 3`: «0: Այս դեպքում կարող ենք գրել, որ.

Ճը

Հ

5`»,

ն

Տ

ո

ղկ, '

ԻՆ եղա ոամար պարզեցված նակով, հաշվարկենքանհրաժեշտտվյալները. Լ.Ա.

՞.-ԱԷՈւՀՆ

Տիրայր

պալլասսս

Հա

ՐԵ...

այ

սրը

ԹՈՆԻ

գատասլու

ՆՈՒՄՆ

ԵՂ

ՈՆ

"

ժաճմանակահատվածների պայմանական

ժամանակա

Փաստացի| տվյալները| նշանակումները

2004թ. | եռ

419.3

-2935.1

||եռ

379.0

յյ եռ

251.1

-Յ

|

231.9

|

| եռ

187.8

187.8

| եռ

176.4

529.2

լեռ

142,8

80.2

561.4

-3822.9

ե)

հատվածը 0.)

ի/

2005թ.

եռ

ի/ եռ

Ընդամենը1868.5 Օօ

5.

Հ

Հ

ռ '

մ

| |

|

Տրենդիի հավասարման ապարամետրերըհավասար են. 233,56:6լ -22,76: Հետնաբար տրենդը կարելի է հաշվարկել հետնյալ բանաձով. Հ

233:56

-

22,161

Որոշենք վարկի դրույքի հարթեցվածտվյալները. 5.7

Հ

--

«23356

».

»

ջլ

Հ

ա

233,56

23356

Ջ

22,6

-

233,56

«23356 Հ

(-7)- 39288 22.76-(-5)-347:36 22,16-

( Ղ.-ՀՈւՋԶ4

ԴԴԴ`ՀՃ -յՀ Ն

Հ

Ֆլ

դ

-

ՀՂՀՀՀՃ :աշաչԿՒ

9-3

չ

233.56

Ջա

(-1)Հ 256,32

22,76-1-

-

21080

22,776 3Հ165,28

-

-

22,716 5Հ Է19,76

-233.56-

22.76

7-7424

Որպեսզի ստացվի տոկոսադրույքները բնութագրող էմպիրիկ տվյալների վերլուծական հարթեցման առավելագույն ստույգ արդյունք, անհրաժեշտ է կառուցել մի քանի տրենդային մոդելներ օգտագործելով տարբեր ապրոքոսիմացիոնֆունկցիաներ: Այնուհետե փաստացի ն տեսական տվյալները տեղադրում ենք գրաֆիկի վրա ն տեղեկանում, թե ընտոված ֆունկցիաներից որն Լ ավելի իրական արտահայտումուսումնասիրվող ցուցանիշի զար-

գացմանընդհանուրմիտումները: Տրենդի ձնի վերջնական ընտրությաննպատակովհամադրում են էմպիրիկ տվյալներով դինամիկայի շարքի ն հարթեցված մակարդակներով դինամիկայի շարքի վարիացիայի ցուցանիշները: Տրենդի Օպտիմալձնը հանդիսանումէ այն ֆունկցիան,որը ունի վարիացիայի փաստացի տվյալների հետ համեմատած ցուցանիշներինվազագույն արժեքները: Տոկոսադրույքների երկարաժամկետ դինամիկայի շարքի վերլուծության դեպքում տրենդի կառուցման համար դժվար է որնէ հանրահաշվականֆունկցիա ընտրել, քանի որ այդ ընթացքում կարող են տեղի ունենալ տարբեր քաղաքական ն տնտեսական հիրադարձություններ,որոնք արմատապես կփոխեն տոկոսադրույքների զարգացման միտումները: Այս դեպքում նպատակահարմար է էմպիրիկ տվյալների հարթեցումը իրականացնել ժամանակի ավելի կարճ հատվածներում, երբ ուսումնասիրության օբյեկտը զարգանում է համեմատաբարօրինաչափորեն: Վարիացիայիցուցանիշներիմեծությունը,որոնք հաշվարկվում են տոկոսադրույքի տրենդի ձենըհստակեցնելու համար, կարող են շատ բարձր լինել (օրինակ վարիացիայի գործակիցը 3546 է ն ավելի), ինչը վկայում է հարթեցված տվյալների համեմատությամբ փաստացիտվյալների տատանման լայն ամպլիտուդի մասին: Դա թույլ է տալիս ենթադրել, որ ցուցանիշի փոփոխությունըտեղի է ունենում տարբեր գործոնների ազդեցությամբ, այդ թվում ցիկլային, սեզոնայինն պատահական: ժամանակի ընթացքում վարկային միջոցների արժեքի փոփոխությունը կարող է պայմանավորված լինել տարբեր գործոնների ազդեգությամբ, այդ թվում էվոլուցիոն Ա տատանողական բնույթի: Բացի դրանից, տոկոսադրույքների դինամիկայիուսումնասիրության գործընթացում անհրաժեշտ է հաշվի առնել ոչ կանոնավորտատանումները,որոնք կարող են առաջանալհազվադեպ տեղի ունեցող (պատերազմ, արտառոց դեպքեր ն այլն) ն պատահականտատանումներիարդյունքում:

էվոլուցիոն գործոնի ազդեցությունը երնում է զարգացման ընդհանուր միտումներիցն բնութագրվումէ տարբեր տրենդային մոդելների օգնությամբ, իսկ տատանողական գործոնի ազդեՁությունը` ցիկլային ն սեզոնային տատանումնեռիձեով, Լ ոռոշվում է տարբեր վիճակագրականմեթոդներով:Ցիկլային տատանումների էությունը կայանում է նրանում, որ որոշակի ժամանակաշոջարում հաւոկանիշի արժեքները բարձրանում են. հասնում առավելագույնի, այնուհետն՝ իջնում հասնելով նվազագույնի, նորից աճում է՝ հասնելով նախկին մակարդակին ն այլն: Տնտեսությանմեջ ցիկլայինտատանումներըգրեթեհամընկնումեն կոնյուկտուրայի ցիկլերին, այսինքն բնութագրում են արտադրության անկումը ն վերելքը: Սեզոնային տատանումներըներտարեկան ժամանակաշրջանների (ներամսական, ներօրական) կայուն կրկնվող տատանումներնեն: Քանի որ ցիկլային տատանումները արտահայտում են տնտեսականճգնաժամի ավարտիսկիզբը, տնտեսությանվերելքը, ապա մեծ ուշադրություն է դարձվում այս երնույթի կանխատեսմանը: Օրինակ, ԱՄՆ-ի Տնտեսական վերլուծության ազգային բյուրոն որոշում է տնտեսության զարգացման շրջման կետերը ն դասակարգում է կարնորագույն տնտեսական ցուցանիշների ցիկլերը: Համաձայն այդ դասակարգմանըբանկային տոկոսները ըստ արտադրականնշանակության կարճաժամկետ փոխառությունների վերաբերվում են ուշացած շարքերին, որոնց առավելագույն ն նվազագույն արժեքների գագաթները(պիկերը) հետնում են տնտեսական ցիկլի գագաթներին (պիկերին), որոնք արտահայտում են տնտեսությանանկումը ն վերելքը: Տոկոսադրույքների ցիկլային տատանումների վիճակագրական ուսումնասիրության նպատակն է ուսումնասիրել ցիկլերի երկարությունը, դրանց ամպլիտուդը, ուշացման շրջանը, շարքի մնացորդների ավտոկոռելյացիանն այլ պարամետրեր: Եթե տոկոսադրույքներիդինամիկայի շարքը տրոհենք առանձին բաղադրիչների, ապա այն կարող ենք ներկայացնել հետնյալ ֆունկցիայով.

5 7/(,1.Տ.Է) որտեղ`

հիմնական միտումն

-

է

(տրենդ),

ցիկլային տատանումն սեզոնայինտատանումն

է, է, է -- պատահականտատնումն է: Սբ

Տ

-

--

Ելնելով բաղադրիչների փոխկապվածությունից` կարելի է կառուցել փոխատվականտոկոսների դինամիկայիշարքի ադիտիվ կամ մուլտիպլիկատորային կամ բազմապատկիչ մոդելը: մոդելի կիրառությունը

ենթադրում

է,

տատանումների բնույթը հաստատուն հետնյալ բանաձնով. ՖՀ

որ

է

ցիկլային ն

Ա

Ադիտիվ

սեզոնայրն

արտահայտվում է

Աա ԴվՀ»բ

Մուլտիպլիկատիվ մոդելը հաշվի է առնում ցիկլային ն սեզոնային տատանումներիհաստատուն բնույթը միայնտրենդինկատմամբ ն արտահայտվումէ հետնյալ հավասարությամբ.

ՖՀՖր-3յ

չբ

Պրակտիկայում օգտագործվում են տոկոսադրույքներիցիկլային տատանումներիուսումնասիրությանտարբերեղանակներ: Ցիկլային տատանումներիբացահայտումը իրականացնումեն տրենդի բացառմանճանապարհով:Այդ նպատակով հաշվարկում են կամ տոկոսադրույքներիփաստացին հարթեցվածտվյալների միջն տարբերությունը(5,-,), որը թույլ է տալիս որոշել ցիկլային տատանումներըորպես մնացորդայինվարիացիայիբաղկացուցիչ մաս, կամ էլ փաստացիտվյալների տոկոսայինհարաբերությունը տեսականինկատմամբ (7, --),), ինչը հնարավորությունէ տալիս ցիկլերի ամպլիտուդները համեմատել տրենդի մակարդակների հետ: Հաշվարկման երկրորդ եղանակը ավելի ունիվերսալ է, այն նպատակահարմարէ կիրառել, երբ տրենդը ունի հստակ աճման կամ նվազման միտում: Տոկոսային հարաբերությունների Օգտագործման դեպքում դինամիկ շարքի վարիացիայի բաղադրիչների մոդելով: ատիվ միջն կապը որոշվում է մուլտ Տոկոսային շարքերի վերլուծության եղանակներից է նան տոկոսադրույքի ժամանակայինշարքերի հարմոնիկայի վերլուծությունը: Այս եղանակի էությունը կայանում է հետնյալում՝ օգտագործելով ժամանակի կոսինուսի ն սինուսի ֆունկցիաները. գտնել շարքի վերջնական գումարը: Այսպիսովտրված ֆունկցիան արտահայտվումէ Ֆուրյեի շարքի տեսքով ըստ տարբեր կարգի հարմոնիկաների: Տոկոսադրույքների պարզագույն դինամիկ շարքը կարող է արտահայտվելայսպես

) որտեղ/̀

Հ

ՃՏո(01

--

է, ժամանակահատվածն

--

տատանման կիսամպլիտուդն է, այսինքն

, առանցքից առավելագույնն նվազագույնշեղումը, Թ- տատանման սկզբնականփուլ0 է: ւ-0 դեպքում սինուսոիդը ընդունում է հետնյալ տեսքը. -4ՋոթԺ: Ֆուրյեի շարքի տոկոսադրույքներիդինամիկայիապրոքոսիմացիայիէությունը կայանում է նրանում, որ ընտրվի այնպիսի հարմոնիկտատանումներ,որոնց գումարը արտահայտիտոկոսադրույքների փաստացի մակարդակներիցիկլային տատանումները: Ֆուրյեի շարքը հնարավորություն է տալիս վարկայինտոկոսադրույքների դինամիկան ներկայացնել ժամանակակիցֆունկցիայի տեսքով, որում գումարելիներըտեղադրվածեն ըստ ժամանակահատվածինվազման.

-

«03

Ֆ-ԱլօօՏ11- ել Տոն)

Է մեծությունը հանդիսանում է Ֆուրյեի շարքի հարմոնիկի ճշտության աստիճանը ն արտահայտվում է ամբողջ թվով, որպես կանոն, 1-ից մինչե 4 միջակայքը: Յավասարման ապարամետրերը՝գտնում ենք նորմալ հավասարումների համակարգի օգնությամբ` փոքրագույն քառակուսիներիեղանակով. ճգ

«1/ո5՝:ճլ

Հ2/ոծ՝)օօ5Խֆլ

Հ

2/ոծ՝տոն

արժեքներըորոշվում են սկսած 0-ից 27/ոդաճով, որտեղ դինամիկայի շարքի մակարդակների թիվն է: ոՀ-12 դեպքում տոկոսադրույքներիդինամիկայի շարքը կարող ենք ներկայացնել հետնյալ տեսքով. "

չ

՛

21/21 ԵԿ

լ

2/1

Ամի

-

52/11

Հյ

-..7«

"ւ

Դ

..»լ

/Ճ|4ո/Վ -

15/2| ան

-

Հո/1|.

Հւյ-

1 17/6 "Վ

Ֆգ

)9

Ան

ո"

7շ

-

տեղադրում ենք հավասարման մեջ ն համապատասխան արայլնի

ՇՕՏՏ1Ո՛,

ժեքները: Այս հաշվաոկներոհարդյունքում ստանում ենք տոկոսադրույքների հարթեցված մակարդակները: Այնուհետն հաշվարկելով մնացորդայինդիսպերսիաները,կարելի է հետնություն անել, թե Ֆուրյեի շարքի որ հարմոնիկանէ ավելի մոտ շարքի փաստացի մակարդակներին, այսինքն, որ հարմոնիկան է ավելի ճիշտ բնութագրումտոկոսադրույքներիցիկլային տատանումները: Սինուսոիդալ-կոսինուսոիդալ ֆունկցիայի գրաֆիկի վրա օրդինատները տեղադրելուց հետո, կարող ենք նկատել ամպլիտուդիլայնությունը,ցիկլի բնույթը ն տնողությունը, որոշել նրա սկիզբը ն վերջը: Ցիկլային տատնումների բացահայտման ավելի պարզ եղանակ է սահող միջիներիեղանակը:Վերջինիս միջոցով կարելի է հարթեցնել ինչպես դինամիկայիշարքի փաստացի տվյալները, այնպես էլ տրենդի նկատմամբ դրանց տոկոսային հարաբերությունը:Այս մեթոդի էությունը կայանում է որոշակի ժամանակահատվածներիփաստացի բացարձակտվյալները միջին թվաբանականներով դրանց փոխարինելու մեջ: Միջինների հաշվարկը կատարվում է սահելու եղանակով, այսինքն` հաջորդաբար հեռացնելով սահելու ընտրված ժամանակահատվածից առաջին մակարդակը ն ընդգրկելովհաջորդը: Տոկոսադրույքի փաստացի մակարդակների հարթեցումը սահող միջինների եղանակով իրականացվումէ հետնյալ կերպ. 1. Որոշում ենք հարթեցմանմիջակայքը, այսինքն դրա մեջ մտնող շարքի մակարդակներիթիվը (ո): Այս դեպքում պետք է Հետագայում

Է.

ՇՕՏ

21,51ո 2`. Շ0531.ՏւոՅ

հաշվի առնել, որ եթե հարթեցվում են փոքր անկանոն տատանումները, ապա հարթեցման միջակայքը առավելագույնսմեծացնում են, իսկ եթե անհրաժեշտ Է փոքր տատակումները պահպանել ե համահարթել ցիկլայինները ապա հարթեցման միջակայքը փոքրացնում են: 2. Հաշվարկում ենք հարթեցմանմիջակայքերի մեջ մտնող մակարդակներիմիջինճեծությունըհետնյալ բանաձեով.

,-Հշ.,

-

ՏՎ

ւթ ԶԻՄ ԼԻԻ Ֆ.-ր-

ոռ

որտեղ`

»,

-չ-րդ

մակարդակիփաստացի արժեքներն են,

ւ-հարթեցման միջակայքում մակարդակի կարգային համարն է. ք (ո-|)/2երբ ու-ը կենտ է:

Հարթեցմանմիջակայքըմեկ կետով տեղաշարժում ենք անդամի համար հաշվարկում էնք միջին արժեքը ն այլն: Հաջորդաբար անցկացված մանիպուլացիայիարդյունքում ստանում ենք -(ոքանակությամբ հարթեցված մակարՅ.

աջ ն /»1-ոդ

դակներիվերաձնավորվածշարք: 4. Տոկոսադրույքների ցիկլային տատանումները ավելի պատկերավոր արտահայտելու նպատակով` տեղադրում ենք փաստացին հարթեցվածտվյալներըգրաֆիկիվրա: Տոկոսադրույքներիցիկլային տատանումներըավելի ակնառու են լինում, եթենախօրորքբացառումենք սեզոնային տատանումները: Պրակտիկայում դինամիկայի շարքերում սեզոնային տատանումները որոշելու համար կիրառում են սեզոնայնության ինդեքսներ: Սեզոնային տատանումներ, հաշվարկի համար անհրաժեշտ է մի քանի տարվա (ամիսների) տվյալները` բաշխված ըստ ամիսների (օրերի): Մի քանի ժամանակաշրջանների(ոչ քիչ քան երեք) տվյալներնօգտագործում են կայուն սեզոնային ալիքը որոշելու ն պատահական գործոնների ազդեցությունից խուսափելու համար, որոնք հատուկ են միայն մեկ տարվա կամ ամսվա համար: Կախված տոկոսադրույքների փաստացի մակարդակների մասին ելքային տեղեկատվությունից` սեզոնայնության ինդեքսները հաշվարկումեն երկու եղանակով. 1. Եթե տոկոսադրույքների փաստացի մակարդակները ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանում չեն պարունակում զարգացման ցայտուն արտահայտված միտումներ, ապա սեզոնայնության ինդեքսը հաշվարկվում է անմիջականորեն ըստ փաստացի տվյալների` առանց դրանց նախօրոք հարթեցման՝ Այս դեպքում սեզոնայնությանինդեքսը որոշվում է որպես մի քանի Ժամանավաշրջանները մակարդակները մրջին մեծութան ն ընդհանուրկայուն միջին մեծությանհարաբերակցություն: էչ

--Է

Ա

Ի չ

1004բ

2. Եթե տոկոսադրույքների փաստացի մակարդակները պարունակում են զարգացման որոշակի միտումներ, ապա փաստացի տվյալները պետք է նախօրոք հարթեցված լինեն` ընդհանուր միտումները որոշելու համար: Այս դեպքում սեզոնայնության ինդեքսը հաշվարկում են որպես փաստացի ն հարթեցվածտվյալներիհարաբերակցություն:

1չորտեղ`

ոռ

-

5`21.

10042

Դ

շարքի մակարդակների թիվն է:

Տո(ոսադրույքների վիճակագրականմոդելավորում ն կանխատեսում Վիճակագրությունում տոոկոսադրույքներըմոդելավորելու համար` օգտագործում են տարբեր հավասարություններ,այդ թվում տարբեր աստիճանի բազմանդամներ, աստիճանացուցչային ֆունկցիաներ, լոգիստիկ կորեր ն ֆունկցիաների այլ տեսակներ: Տոկոսադրույքների մոդելավորման ժամանակ հիմնական խնդիրըֆունկցիայի տեսակի ընտրությունն է, որն առավել ճիշտ կբնութագրի ուսումնասիրվող ցուցանիշի զարգացման միտումէ ները: Ֆունկցիայի ընտրության մեխանիզմը համանման տրենդային մոդելների կառուցման ժամանակ հավասարության տեսակի ընտրությանը: Պրակտիկայում դա կատարվում է այսպես. մոնոտոն 1. Եթե դինամիկ շարքը աճող կամ նվազող է, ապա տեղին է օգտագործել լ հետնյալ ֆունկցիաները` գծային, քառակուսային, աստիճանային, ցուցչային, հիպերբոլային կամ դրանց կոմբինացիաները: 2. Եթե դինամին շառքո սնզբնանանշրշանում Լւորուն աճում է, տեղին կլինի իսկ վերջին հատվածում նվազում, ապա օգտագործել լոգիստիկ կորեր: են ծայրահեղարժեքներ, 3. Եթե դինամիկ շարքին բնութագրական ապա որպես մոդել կարող ենք ընտրել Գոմերցի կորի տարբերակներիցմեկը:

Տոկոսադրույքներիմոդելավորմանժամանակ մեծ ուշադրություն է դարձվում վերլուծական ֆունկցիայի ընտրությանը: Դա բացատրվում է նրանով, որ ցուցանիշի նախկինում դրսնորած զարգացման օրինաչափության հստակ բնորոշումը ապագայում նրա զարգացմանմիտումների ստույգ կանխատեսմաներաշխիքն է:

Կանխատեսումների ժամանակ օգտագործվողվիճակագոական մեթոդների տեսական հիմքը ցուցանիշների իներցիոն հատկությունն է, որը հիմնվում է այն ենթադրության վրա, որ նախկինում գոյություն ունեցող զարգացման օրինաչափությունը կպահպանվի նան ապագայում: Կանխատեսումներիհիմնական վիճակագրական մեթոդը տվյալների էքստրապոլացիան է: Առանձնացնում են էքստրապոլացիայի երկու տեսակ` պրես-

պեկտիվ (կատարվում է ապագա ժաճանակահատվածների համար) ն ռետրոսպեկտիվ(կատարվում է անցյալ Ժամանակաշրջանի համար): է քստրապոլացիանանհրաժեշտ է գնահատել որպես վերջնական կանխատեսումներիկառուցման առաջին աստիճան: Դրա կիրառման համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել բոլոր հայտնի գործոնները ն ուսումնասիրվող ցուցանիշներին վերաբերող հիպոթեզները: Բացի դրանից, անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ որքան էքստրապոլացիայի շրջանը կարճ է, այնքան կանխատեսումը ճիշտ է: Ընդհանուր առմամբ էքստրապոլացիանկարող ենք ճկարագրել հետնյալ ֆունկցիայով.

ԱՍԽՆՈ

.1-

որտեղ`

»,,7 5,

-

կանխատեսվողմակարդակնէ,

կանխատեսվողշարքի ընթացիկմակարդակնէ,

-

-

-

էքստրապոլացիայիշրջանն է, տրենդի հավասարմանպարամետրերնեն

10.6 օրինակի տվյալների ոիսան վրա Օրինակ 10.8: իրականացնենք2007թ. առաջին կիսամյակի էքստապոլացիա: Տրենդի հավասարումը կունենա հետնյալ տեսքը. Ֆլ Ֆը

Հ

Հ

233,56

233,56

-

-

22.76է

22,776 85:48

-

39 «23356

22.76 928.772

էքստրապոլացիայի տվյալների արդյունքում մենք

ստանում

ենք կանխատեսմանկետային արժեքներ: Ապագայումփաստացի

էքստրապոլացիայի արդյունքում ստացված արդյունքների համընկնումըքիչ հավանականէ հետնյալ պատճառներով. ա/ կանխատեսմանժամանակօգտագործվածֆունկցիան միակըչէ երնույթընկարագրելուհամար, բ/ կանխատեսումը իրականացվում է` օգտագործելով սահմանափակտեղեկատվականբազա, գ/ ելքային տվյալներին հատուկ պատահական բաղադրատարրերը ազդել են կանխատեսմանարդյունքի վրա, դ/ հասարակությանկյանքում տեղի ունեցող քաղաքական ն տնտեսական չկանխատեսված իրադարձությունները ապագայում էականորեն կարող են փոփոխել ուսումնասիրվող ցուցանիշի զարգացմանկանխատեսվածմիտումները: Կապված նրա հետ, որ յուրաքանչյուր կանխատեսումկրում է հարաբերական ն մոտավոր բնույթ, տոկոսադրույքներիէքստրապոլացիայի ժամանակ անհրաժեշտ է որոշել կանխատեսման -ի համար: Վստավստահելի միջակայքերը յուրաքանչյուր 7, ն

հելի միջակայքի ծայրակետերը ցույց կտան ապագա ժամանակաշրջանի փաստացի ն կանխատեսվողտվյալների տատանման ամպլիտուդը: Ընդհանուր առմամբ վստահելի միջակայքը կարող ենք որոշել հետնյալ բանաձնով.

որտեղ`

»,

-

ԷԺն"Ժո

կանխատեսվողարժեքի մակարդակնէ,

է, -Ստյուդենտի

:-չափանիշի միջոցով որոշված վստա-

հելի մեծությունն է,

Ժ,,- տրենդի միջին քառակուսայինշեղումն է:

լնաս միջըն կարելի է իրականացնել|Ս բացարձակ հավելաճի ն աճի միջին տեմպի հիման վրա էքստրապոլացիայի միջոցով: Առաջին մեթոդի օգտագործումը հիմնված է այն ենթադրության վրա, որ տոկոսադրույքների զարգացման ընդհանուր միտումը արտահայտվում է գծային ֆունկցիայով, այսինքն տեղի է ունենում ցուցանիշի հավասարա-

Վանխատեսումը

չափ փոփոխություն: Վարկային տոկոսը կանխատեսելու համար յուրաքանչյուր 7-րդ անդամի համար հաշվարկում են միջին բացարձակ հավելաճը ն հաջորդաբար գումարում այն դինամիկ շարքի վերջին անդամը հետ այսքան անգամ, որքան Ժամահամար շարքը էքստրապոլացնումենք: նակահատվածների Մ. - ԳԼ

Հ).

Ճ-/

Ի

որտեղ` : -ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանի վերջին մակարդակն է, որի համար հաշվարկվել է Ճ,

կանխատեսման ժամկետնէ, Ճ միջին բացարձակհավելաճն է: Երկրորդ մեթոդը օգտագործվում է այն դեպքում, երբ ենթադրվումէ, որ զարգացմանընդհանուր միտումներըորոշվում են ցուցչային ֆունկցիայով:Կանխատեսումը իրականացվում է աճի միջին գործակցիհաշվարկիմիջոցով: Ւ

-

-

»-.ւՀ3Ֆ:

10.3. ՎԱՐԿԻ

ՏՈԿՈՍԱԴՐՈՒՅՔԻ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ

ԻՉ

ՎՐԱ ԱԶԴՈՂ

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԻ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Վարկըտոկոսադրույքիձեավորմանգործոնային վերլուծություն Տոկոսադրույքների փոփոխության վրա ազդող գործոնների վիճակագրական վերլուծությունը կայանում է նրանում, որ ուսումնասիրվում է մի տեսակի տոկոսադրույքի ազդեցությունը մեկ այլի տեսակի վրա, տնտեսագիտական կարնորագույն ցուցանիշների համակարգի միջոցով գնահատվում է հասարակական կյանքում տեղի ունեցող տնտեսական ն քաղաքական իրադարձությունների ազդեցություն, վարկային միջոցների արժեքի վրա, բնութագրվում է գնաճի մակարդակը ն այլն: Որպեսզի Ուսումնասիրենք ինչ-որ տեսակի տոկոսադրույքի ազդեցությունը մեկ ուրիշի վրա անհրաժեշտ է իրականացնել կոռելյացիոն-ռեգրեսիոնվերլուծություն, որը թույլ կտա չափել ուսումնասիրվող ցուցանիշների միջե կապի սերտությունը (կոռելյացիոն վերլուծություն) նե որոշել նրանց միջե կապի տեսական ձնը (ռեգրեսիոն վերլուծություն):նախ ն առաջ պետք է ճշտենք, որ ուսումնասիրվող ցուցանիշների միջե կապը գոյություն

միայն այն չափել: Կոռելյացիոն վերլուծության կամ այն մեթոդի ընտրությունը կախված է ուսումնասիրությաաննպատակներից: Զույգային կոռելյացիայի դեպքում, երբ վերլուծում ենք գործոնային հատկանիշի () ազդեցությունը արդյունքային հատկանիշի (ոչ) վրա, ավելի ունի,

ն

հետո

ժամանակ

այս

հաճախ օգտագործվում է կոռելյացիայի գծային գործակիցը: Բազմակի կոռելյացիայի դեպքում, հաշվարկում են կոռելյացիայի զույգային, մասնակին բազմակիգործակիցները: Օոռինակ70.9: 10.3 օրինակիտվյալների հիման վրա որոշենք տարբեր տոկոսադրույքների միջն կապի սերտությունը: Որպես արդյունքային ցուցանիշ կստանանք վարկի դրույքը (9), իսկ

որպես գործոն կվերցնենքմիջբանկային դրույքը (դ), ավանդային դրույքը (չչ) ն ԿԲ-ի հաշվարկայինդրույքը (:):

Բազմակի կոռելյացիայի դեպքում զույգային գործակիցների հաշվարկման համար հիմք են հանդիսանում կոռելյացիայի գծային գործակիցները, որոնք օգտագործվում են միագործոն այս կոռելյացիոն-ռեգրեսիոն մոդելներում: Կան գործակցի հաշվարկման մի քանի բանաձներ: Դրանցից ամենապարզը հետնյալնէ.

.

Ֆեի-)) ՀԵ-սՆ-))

Կոռելյացիայիգծային գործակիցը փոփոխվում է-1-ից մինչն 1-ը: Եթե 7-0, ապա կապը բացակայումէ, իսկ երբ Ւ Ըդ

կապը բնութագրվում է որպես ֆունկցիոնալ, այսինքն գործոնի յուրաքանչյուր արժեքին համապատասխանումէ արդյունքային մեկ արժեք: Եթե գործակիցըբացասականԷ դա նշանակում է, որ ցուցանիշների միջն կապը հակադարձէ, իսկ եթե դրական`կապ ուղիղ է: Ըստ մեր օրինակի պայմանների յղ 0,993: հաշ 0867, Հ

ո3

-0,991:

Հ

Հետնաբար, ուսումնասիրվող ցուցանիշների միջն

ուղիղ սերտ կապ: Վարկի տոկոսադրույքի վրա ազդեցությունը ունեցել են միջբանկային ն ԿԲ-ի հաշվարկային դրույքները: առկա է

ամենամեծ

Կոռելյացիայի մասնակիգործակիցներիօգնությամբ կարելի գործոնների միջե կապի սերտության շշ

է գնահատել ոպ ե

աստիճանը` մյուս գործոններիֆիքսված արժեքներիդեպքում: Քանի ոլ վարկը սոկոսադրույքի վրա որմնավանումազդում են միջբանկային ե ԿԲ-ի հաշվարկայինդրույքը, ապա դրույքը ե հաշվարկենք ղդ) առաջին կարգի կոռելյացիայի ողա) մասզակիգործակիցները:

ի

հղգրգ

ող

ող(8)-

-

Շոգ ոդ

արգ) -

/1-

-

ոդ

ղո ւղ -Ղ'

»

1-ողյ1- ղո

որտեղ 7-ցուցանիշների միջն կոռելյացիայի զույգային գործակիցներնեն: ն Համաձայն մեր օրինակի տվյալների հլը) Հ0986 հջգ(զ)

Հ

:

Այսպիսով,անգամ զույգայինիհամեմատ մասնակի

գործակիցների արժեքների որոշ չափով նվազման դեպքում ուսումնասիրվողցուցանիշների միջն գոյություն ունի ուղիղ սերտ կապ: Ելնելով ստացված արդյունքներիցկարելի է եզրակացնել, որ վարկերի տոկոսադրույքի վրա հիմնականում ազդում, են միջբանկայինդրույքները: Կոռելյացիայի բազմակի գործակիցը բնութագրում է արդյունքայինն մի քանի գործոնայինհատկանիշներիմիջե կապի սերտությունը:Այն հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով.

թ

"նրշ)-

Ն

դպ

Ւ

Իշ

2,

լ-

ող

հշ

Ի

լոշ

ողո,

Կոռեւսցիայի որդհանուռդորտւամ յում Ւ ցի այրերը ւիուհոի մոտենում է մեկին, այնքան 0-ից մինչե Որքան այն ուսումնասիրվողցուցանիշներիմիջն կապը սերտ է` Կոռելյացիոնվերլուծությունից հետո որոշում ենք կայացնում ռեգրեսիոն հավասարման կառուցման մասին, որի միջոցով տոկոսադրույքի առանձին տեսակների միջե կապին տրվում է

հանրահաշվական արտահայտություն:Ռեգրեսիոն վերլուծության միջոցով որոշում ենք մեկ մեծությանփոփոխությունը մեկ կամ մի քանի այլ գործոնների ազդեցությամբ, իսկ շատ այլ գործոններ ս մրջիս մեծություններ: ընդուսում սնք տրիպեսհաստատուս է լինել միագործոն (զույգային) ն բազմաՌեգրեսիանկարող գործոն (բազմաչափ): Ռեգրեսիոն հավասարման կառուցման համար վեիլուշական ֆունկցիայի ըճտրությունը (գծային ն կորագիծ) կատարվում է տրենդի հավասարմանընտրությանը համանման ձնով: Այնուհետն ռեգրեսիոնհավասարմանմիջոցով ստացված արժեքները տեղադրում ենք գրաֆիկի վրա ն համեմատում փաստացիտվյալներիհետ: Կոռելյացիոն-ռեգրեսիոնվերլուծությանհիման վրա բացահայտում ենք տոկոսադրույքներիվրա ազդող տարբեր գործոնները ն կատարումդրանց որակականվերլուծություն: Վարկային տոկոսը որոշելիս հաշվի են առնվում մի շարք գործոններ` տարբեր տոկոսադրույքներից մինչե վարկառուի ֆինանսական դրությունը: Փոխառու միջոցներիարժեքի որոշումը անհրաժեշտ է վարկային գործառույթներիեկամտաբերությունը որոշելու ն փոխատվական կապիտալի առաջարկի ն պահանջարկի մոտավոր կանխատեսումներկատարելու համար: Վարկային գործառույթները դրամական միջոցների սեփականատիրոջը կարող է բերել եկամուտ միայն այն դեպքում, երբ վարկերի վաճառքի գինը գերազանցում է դրանց գնման գնին: Բացի դրանից վարկերի արժեքի ձեավորմանժամանակպետք է հաշվի առնել ոչ միայն դրանց ձեռք բերման ընթացիկ ծախսերը, այլ նան ֆինանսականռեսուրսներինոր աղբյուրներիփնտրման ն նախապատրաստման, մշակման,շահագործմանհետ կապված ծախսերը: Այս տեսանկյունից տոկոսադրույքը բնութագրում է ֆինանսականկառույցներիծախսերը` կապված փոխատվական կապիտալի ձնավորմանն վարկայինգործառույթներիշահութաբերությանհետ: Վարկի տոկոսադրույքի վրա ազդող ծախսերը` կախված փոխատվականկապիտալիձեավորման պայմաններից, կարելի է դասակարգելըստ հետնյալ չափանի շների. 1. Ծախսեր, որոնք կապված են տարբեր ֆինանսական շուկաներից վարկային ռեսուրսների ձեռք բերման հետ: Այդ ծախսերի մեծությունը սերտորեն կապված է առանձին տեսակի տոկոսադրույքներին բանկերի սկզբնական ռեսուրսների պահուս-

տային հատկացումների համար սահմանված ճորմատիվների

հետ:

վերադարձելիության միջոցների ընդգրկման ն խու: աալաբաշլգսաս. արվզոսադրույքԿ«րր ադրուքների դասակարգված ցուցակո ձնավորվում է` կախված վարկային գործարքի գումարից ն ժամկետից: Գործարքի գումարի մեծության ազդեցությունը տոկոսադրուքի վրա գնահատվում է ելնելով իրանանացվմող գործառույթի բովանդակությունից։ Դրամական միջոցների տեղաբաշխման ժամանակ տոկոսադրույքը իջնում է վարկի գումարի աճի չափով, իսկ ֆինանսական շուկաներում փոխառություններիարժեքը` մեծանում: Այդ պատճառով բանկերի համար առավել էժան են հանդիսանում հաճախորդների հաշվարկային հաշվի մնացորդները: Որպես կանոն, առավել թանկ են հանդիսանում այն ռեսուրսները, որոնք ներգրաված են որպես ավանդներ ն դեպոզիտներ, իսկ ամենաթանկերը`ԿԲ-ից ներգրավածռեուրսներըն միջբանկայինփոխառությունները: Տոկոսադրույքի վերլուծության դեպքում ժամանակի որպես գործոնի հաշվի առնելը անհրաժեշտ է ֆինանսական կառուցվածքներովերկարաժամկետներդրումայիննախագծերն իրականացնելու դեպքում: Ներգրավված միջոցները ներդրումների աղբյուր կարողեն ծառայել մինչն մեկ տարին: Ներգրաված միջոցների կառուցվածքի գործոնային վերլուծություն իրականացնելուհամար օգտագործվում է /Խմբավորման մեթոդը. Կախված ուսումնասիրության նպատակներից տվյալների խմբավորումը իրականացվում է ըստ ներգրաված միջոցների տեսակների ն ժամկետների, իսկ նրանց միջն` ըստ տոկոսադրույքի մակարդակների Տվյալների խմբավորումից հետո կարելի է որոշել ընդհանուրի նկատմամբ ներգրաված միջոցների առանձին տեսակների տեսակարար կշիռը, այսինքն որոշել դրանց կառուցվածքը ն հաշվարկել միջին տոկոսադրույքը` կշռված միջինի բանաձնով: Հիմք ընդունելով ներգրաված միջոցների միջին տոկոսադրույքները կարելի է հաշվարկել վարիացիայի ցուցանիշները, միջին մակարդակի շուրջ նրա տատանման ամպլիտուդը որոշելու ս պահանջվող ֆինանսական ռեսուրսների նոր ավելի շահավետ աղբյուրներ բացահայտելու Ըստ

«

ՇԲ

Ու

«25

ԿՐ

Իո

համար:

Ներգրաված դրամական միջոցների առանձին տեսակների արժեքների փոփոխության գործոնային վերլուծությունը իրականացվում է ինդեքսայինմեթոդի օգնությամբ.

5`թլգյՖ՝ քօզց Տո

որտեղ`

քը

Կ

թյ

Տա

-

1-1,

ն

` թլզլ3` թօգլ3`թօզօ Ֆո Ֆո Ֆզ

ներգրակած միջոցների տոկոսադրույքն է

բազիսայինն հաշվետու ժամանակշրջաններում, ներգրաված միջոցների առանձին խմբերի զո ն զ -

գումարն է բազիսայինն հաշվետու ժամանակաշրջաններում: Տվյալ համակարգի առաջին ինդեքսը ցույց է մոալիս ներգրավածմիջոցների առանձին տեսակներիմիջին արժեքների վրա երկու գործոնի ազդեցությունը` տոկոսադրույքների փոփոնե ներգրաված միջոցների ծավալի կառուցվածքի խություն ուսումնափոփոխությունը: Երկրորդ ինդեքսը ցույց է մտտաալիս սիրվող ցուցանիշի վրա առաջին գործոնի ազդեցությունը, իսկ երրորդ ինդեքսը երկրորդգործոնի ազդեցությունը: Այս ինդեքսային մոդելի հիման վրա կարելի է որոշել ներգրավածմիջոցների առանձին տեսակներիմիջին արժեքների բացարձակփոփոխությունըինչպես ամբողջությամբ,այնպեսէլ ըստ առանձին գործոնների:Բացարձակփոփոխությունը որոշում են ինդեքսի համարիչիցհանելովհայտարարը: Դրամականմիջոցների ձեռք բերմանհետ կապվածծախսերը որոշելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել ներգրաված միջոցների մի մասի հաշվին պարտադիր պահուստային ֆոնդի ձնավորումը:Այդ ֆոնդի մեծությունը կախված է ԿԲ-ի կողմից սահմանվող նորմատիվներից ն ներգրավածմիջոցներիկառուցվածքից: 2.Ֆինանասական կառուցվածքների ծախսեր, որոնք անհրաժեշտ են վարկային գործունեություն իրականացնելու ն վարկային ռիսկը ծածկելու համար: Այս ծախսերը ամբողջությամբկախված են վարկային կազմակերպության վարկի տրամադրմանն վերադարձելիութան ապահովման, վարկային ռիսկի նվազեցման աշխատանքների որակից, քանի որ դրանք փոխհատուցվում են դրամականմիջոցներիվաճառքից ստացվածեկամուտի հաշվին: Վարչական ծախսերի կառուցվածքը կարող ենք որոշել հետնյալ ցուցանիշներով` աշխատավարձն սոցիալական ապահովություն, տրանսպորտայինծառայություններ,կապի ծառայություններ, պաշտպանության ն հակահրդեհայինծառայություններ,

ամորտիզացիոնհատկացումներն հիմնականմիջոցներիվարձակալմանու վերանդրոգմանծախքերն այլ ծախքեր: Վարչական ծախսերի օպտիմալ մակարդակը,այդ թվում նան ոստ առանձին ուղղությունների, ձեավոովում Է հաշվի առնելու վարկային գործառնությունների պլանավորված եկամտաբերության ցուցանիշը: Վարչական ծախսեոի կառուցվածբի վերլուծության Լ եկամտաբերության ցուցանիշների հետ նրանց փոխկապվածությունը բացահայտելու համար, նպատակահարմարէ օգտագործել տարբեր վիճակագրականմեթոդներ, այդ թվում տվյալների հավաքագրում ն խմբավորում, վարիացիայի միջին ն հարաբերական ցուցանիշների հաշվարկ, ինդեքսային մոդելների կառուցում, կոռելյացիոն-ռեգրեսիոնվերլուծություն: Վարկային ռիսկը ծաօկելու ծախքերը որոշվում են վարկային կազմակերպության քաղաքականության արդյուռավետությամբ, վարկային պորտֆելի կազմով ն որակական բնութագրիչներով, նախորդ տարիների վարկային գործառնություններիցստացված շահույթի (վնասի ն եկամուտի գումարը. Պրակտիկայում պահուստային ֆոնդի հատկացումների չափը հաշվարկվում Է` ելնելով նախորդ ժամանակաշրջաններիանվերադարձելի վարկերից ե ընթացիկ ժամանակաշրջանի տոկոսային եկամուտներից: ն են 3.Ծախսեր, բյուջետային որոնն կապված արտաբյուջետային ֆոնդերի պարտադիր վճարումների հետ: Այս

ծախսերի մեծությունը ամբողջութամբ կախված է գործող հարկային օրենսդրությունից ն հարկման բազայի մեծությունից: Վարկային կազմակերպությունը կարող է կարգավորել այս ծախքերը պլանավորված եկամտաբերությունըՑ պահպանելու նպատակով, եթե սահմանենք ըստ ուղղությունների ծախսերի տոկոսային հարաբերությունը սպասվող եկամուտներից: Օրինակ` աշխատավարձիֆոնդը կազմում է ֆինանսական արդյունքի 596-ը, գովազդի ծախքերը` ոչ ավելին քան 146 4.Ծախսեր, որոնք կապված են ֆինանսական կազմակերաությունների կողմից հրենց չահութռի հաշվին վճարումներ կատարելու հետ. Դիվիդենտների վճարման հետ կապված ծախսերի փոխհատուցումը հաշվի է առնվում տոկոսադրույքների հաշվարկման ժամանակ, որը հաշվարկվում է որպես փաստացի վճարված դիվիդենտների նեն նախորդ ժամանակաշրջանի հաշվեկշռային շահույթի հարաբերություն 28|

Վարկի տոկոսադրույքի վրա ուժեղ ազդեցություն է գործում տնտեսական իրավիճակի փոփոխությունը, որը բնութագրվում է գնաճի տեմպերով, ԿԲ-ի հաշվարկային դրույքով, պահուստային

ֆոսդը հատկացումներ ի ճոլլմաճսլուվ Կ այլն. Վարկի տոկոսադրույքի վրա ազդող գործոնների վիճակագրական վերլուծությունը իրականացվում է հետնյալ խնդիրները լուծելու համար. Որոշել փոխատվական կապիտալի շուկայի գործունեության իրական տնտեսական պայմանները:Այս հիմնախնդիրը լուծվում է, երբ հաշվի ենք առնում տնտեսական իրավիճակի փոփոխությունը, պետության դրամավարկային քաղաքականությունը, վարկային կազմակերպությունների կողմից ֆինանսական միջոցների ձեռք բերման պայմանները,հաոկային օրենսդրությունը. վարների տոկոսադրույքների փոփոխությունը: Վարկային ռիսկը փոքրացնելու միջոցառումների մշակում ն չվերադարձված վարկային միջոցների կորուստը ծածկելու աղբյուրների բացահայտումը: Տոկոսադրույքը պետք է ունենա այնպիսի մեծություն, որպեսզի ծածկի գործընթացի, վարկային ռիսկի հետ վարկավորման ն ապահովի որոշակի եկամուտ` կապված ծախսերը դիվիդենտներըվճարելու համար: Վարկային կազմակերպությունների վարչական ծախքերի օպտիմիզացիա` վարկային միջոցների առք ու վաճառքի ծախսերը նվազեցնելու նպատակով: Այս խնդիրը լուծելու համար կատարում են վարկայինկազմակերպությունների ծախքերի դասակարգում նե տոկոասդրույքում դրանց ներառմանտարբեր մեթոդներ: »

ԱՌԱՋԱՐԿՎՈՂ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. ՔՅամքսԻՐ Ո, ,ՔԿՅոօ ՓսաՁոօօ80սԽՅՈՓՑԻՈՅՈՍԹԱ".-ն./ուՓքԽ..1997 2. ԲռատատօԼ, 8. ,Յրոտխոուս:Յ ՕՓսոճաԸԸՑօՐՕ

ԽԲԱԹՈԳԽԲԱՈՅ".-ի/..

1996.

ՈՅքճՇՈՑԵՈՂԱՑՅ,

Յ.

ՇՈՅԵՑ

ք.Շ.

ԿԽՔԻԱԹՈԽԽԾԻՈ8

,,ՓԱՒԽՁԵԱՇՕՑԵՍ

Փոճւսս".-Խ.:/ՈՏքՔՇոտասՑ88,1994. սիո

4.ԾՇ

Փ.,Լ6օքստ

ՇՈտօա".-Խ..

ոքօատոիես«

ԲՇ.»,1994. 5.

ոսո

Ղ».

,1ՕԲՁԻ.

,,Ղ6յԵՐԱ,

ոօոսոսաք".-ՇՈ6..1994. 6. ՓսատքՇ. /16քսծյա Ք

Աաոթտյս

1995.

ԴՏՂ

ԾՁՒան Օ.

ս

Շո

7Շոօ8Աս8:4

«ՇՕՑ.

71.

ՈՅԻԹԱօ-«քԹոստվՅ

ԾԽՍԽՍՊԱԻՁ".-ի/.. 11680,

ՀԿՀՀՓՓՓՉ

Ծ

Թ

«ԹԷՀՓՓԺԾ

-ԾՓՓԻԷՀԺՀ

ՓՓՓՑԹՓՓ

ԷԷ

ՓՓՓՓՓԾՓԾ

ՓՓՓՕԾՕՓԵ

ՅՇ

ՀԺ

..

ՓՓԺՀաՎՓՓ

5.

Ց

ՅՌԹՁԶ:ՅՎՅԾ

ճա

-.Տ

«Շ«պՎաՎՊԱ

ՀԲՅ8

7555.

|

Յ

ԸԲ-

-

`

ա

Զյ

Շ

Քա

Յ

Օվ

ռւ,

-Կ-

Յա

-

ՅԻՑ

Է:

Յ

«7

ռ

ւ

պրո

''ՀՅՅՅ:Ճ

3 ԻՒԷԷ ՀապՓԾԺԾ

ՕՔ

-

`

ՏՏՅՏՑ ՅՀ-

ՇՎ

Է

ԷԹ

Յ

Հ

ՓԺԾՓԺՓՓ

։

Յ-

55ՅՅՀ

Ք|Թ3

ԳԳ»

-ՓԾՓԻԷՎԺՓՀ

Յ.: ՅԸՅՃ

Վ-ՕՓՓԺՀԾՀ

Է

՝

ՏՏ

ՏՅ

աՅ3Յ8

ՀԱՑ 5

ՓԱՎՎՀ-ԺՓԺՕ.

ՔՇՔա

ՅՏՅՀ ԾԵՑ:

Ց».

ՓՀ-ԻՇԷՕՓՓ

ՎԱՓՓՕՓԾՓՔ

.:5 Ժ

Կ

-Վ

Յ Չա Յ

Յ

ւ

թ9ԺԾ3Յ

Յ|

Թ

.ՀՕԾԱՀՇ

-

Յ

Շ Լւ

ՓՕԾՓՓՕՓ ԾՓ-ՇԹՀՀ

-ՕՕԾԾԺԶԾԺՀ

ՓՓՓՓԾՓՓ ՓՓՓԺԹՋ

ԵՑՓՓԺՓԺԾԺ

"«Յ

ՏՊՅ

2».

-ծ-

ԳՇ

23398 ՏԱՅ Հ.

Յ

Ք

ՀՓՎԴԶՃռԶՋՊԱ

Հ«զ-ՕՓԱԹՓատ

Ճ

ԼՏԱՅ28

Շ

ՋԶԶՋԶՑՋԹՑ

"-

Յ2Յ2Թ.

ՅլքԾ-3 ՀԿ

ԶՕՓաՎՎՓԵԾ

«-ՏՃՅԵՅՃ

«զե

ՀԺՕ-ԻԷԺԾԺՀ

ՇՎՀ՝ՀՓԾՓՓՊ

ԾՕԶՃ6ԹԺՀԻԵԷՓ

Մ-Վ-Յ

ՏՏՇՏ

է

աա

Ի-

ԾԾՓՀԹԺՀՅ

ՇՑՏ6Տ

ՏՐՋ-ՅԵՑՅԵ»

ԻՎ

ՀԾԹԾՎՇՀԹԱ

ՕՓԺԹՓՓՓՓ

-Թ-ԱԵԱգ ԶԶԶԱ`Ա

«5

5.5-

Փ-Վ

5տռտտտծ

Տ

Յ Ց

ՃՓ

Հ).

ԳՃՓՀՓԺՃԿԺԾ

Ծ

ՀՇաՓՓաԿ

վԱԾ |Յ. ԷՋ

ՓՅՀՋԱՀ-Ժ

աօ

ՓՓՓԺՓՓՓԺՓ

:ՓՓՓՓ

օՓԾՓՓԺԾՓԺԾԾ

ԶԹ2Ժ

Յ

Թե.

ԶՓՀՓՀԺԺՀ

5 Բա

ՅՑ

ՅՔ.3 55525

ԿԱՎապՀ-Հ-Հ

յ

--

Ք8Յ«

Օլ

ճ-.4 աք

ՓՓապռշտռօ ՏՏ

Ք

ռլ

Յ

Փօ

Թ

ա. Շա

ՅՏՏաՅՑՅՏ

-«ՏՅՋ5Յ559Ճ

ԶՀՓԾՀՇ-ՎՓ

--

-

ա`

«ԶԹԻՅՏՑՅՅԱ

Պ՞ՑՓ-ՑԶՑՅ-Ծ:Զ

աղ

ր

:

"Դ

:

Տ,

Ժ-Յ..

ՏԱՅ ՋԻՅ32ՅՅ5-

Դ

ո

գտ

0,

-

ՅՔՏ

ԼԼ ՇՎ. Էշ

Կ

ՀՅՅ5ր

Թ

Հ ո

Յ

-

ԺԹ --

ՓՓՓօօռօթ

ՓՔՎՉԺԶՕԿՊԿՓ

ԾՓՓՓԺ`

ՓՓՓՓԳՓ ծ

ծ

--

Յ

2)

--

ԱԶՇՓԻ-Փ -«--«-Հ-

ԶՑԶԶԶՑՋՑ

ԶՅտզ

22ԶԻՅՅՅՅՅՀ

ՓԺՀԾՌՌԹԺԾԵԾԷ

Փ

Հ-Ի-Ժ-ՕՓ

ՓԾՀԶՓՓԹ

ՅՀՇՅՐ ՀԹ ռտ

73. ԾԾՅՅՇ

Տ5295655

-

ՀՓԱԺԱԻԷՀՓՎՀ

ՀԴ:

ՅՑ ւ

-

ՒՀ (ՈՌ«Հ(Հ

Ծ

5. ռ -վ

.

ՅՀՅ. աա

-.«շ-

ՀՀՓԾԺՓՓԺՓ

ՀՇՀՓԾԱՓ

ՅՅ

թ-

՞

ՓոՂ.՞թՀ

ԻԷ

--

Էջ-Հ :5Յ5ՅՃ Զ

Փ«-ՓԾՎ

ՀՕԾՓՓԾՎԺ

Օկ

ՅԵ Էջո ա`

ԾՓ.3

ՀԾ

ԹՓ«-ՉՀ`ԻՏ

-ՓՋՓՋԺՉ»Չ

Ծ

Շ

ՓՓՓՓԺՓԺԾ

Հ

:

ՓՕՀԺՓՕԾՀ-

ծ Ճ

-Շ-ԺՇԾ-Հ-Հ

ԻԱԵՆԷ

ՓԺա-պժԺթ

շՀՀ-ՀՀՎՓԶՋ

ՀՅ: թջ)

ԾՓՓԾՓաՓռ՞

Հ.

-ԻՎՎԻԷՊՎԿՀ

ՏՏՅՅԾԾՃ

Շ-Կ3 ՅՑ ա

Փ

Թոռ

ՀՃԶՎՓ

ռ

ԺԾ

ՓՇթԹՓՓԺ.

Փ|.«ա|Շ-5 ՇՏ. Ծ ՀՎ

ՅՑ

ՀԾՀՎԺԹՃՓ

ՉՀ ԹԱ.

ՕՕԹՎ տատա

ՓՓՓԺԾԾԺԾ

ԾԾԾԾԶԶՓԾԾ

Ց

:

ԷՅ

ՏՅԺ

մ

ծ

ՋԾ

`

,

Թաց Տ, Տատ

ՇՎՀ

-

ՒԶ

ԶՕՓ Զա

ՀԱՎ

ՓօԻԷՕ։ԱՎ

ՕԳ

ՀԱաԱաԱՎԹԱԹԱԿ

-

բ-

յ

Յ

տ

Ը

ԺԾՅ

ա

«-զՀ-:-

--

--ՓՓա-ՀՉ«-ՎԺՓՓԺԵԾ

Հ

ՅՑ

Շ.

ՏՅԱ

««--աՎԶՎՋՓՋ

ԷԷԷՒԻ

ոՇՑՏՑ6Յ65:

Է

ՏՏՀ Հ |

լ

Է

2.

ց

Տ

ՀՅԱՏՏՋՋՏ

ՅԻՅՅԵԾ «էո

ԱՏ

Ծ

«ՉՀ.«.ՎՎԶԺՕ

ՀՎԾՓՓԹ

ԻԻՆՎԷ

թ

«ՅՄ«ԶՅԾՃ

ՓՓՓՓՋԹ

Շ

Լ

Զ-

Տ, պ

ՅՅ

ՓՓՕ-Ժ-օժ

ՅՅ ՅՅ

'

ՅՅՅա

ՀՏ6.

Տա-ՏՅՏՏա

ԾՓԱՎԾԷՀ-ԱԹՌՓ

ՏՅՏՏՁ8

|ա»

"ՋՀՅՅՅՀՅՀ

ՀԾԻ"ՅՇՅՀ5Ց

Ն ՆՆ:

ԷԷ

ԵՓՓՓՓՓԾ

ծ

6.

Յ '

ՅՀՅՅԶ

-Հ6ՕՀՎծ

ԶԷ

88ՅՅՅՅ2 տա

ՓՓԾՓԺՓՓԺԾ

Ծ-3 Յ-Թ

:.3

ՉՇԷՀԱպԿՓՎԺ

ՀՏՏՏՏՏ

28535

ԶՅ-ՅաՅՅՑ

ԾՅՅՑՑՑ

տ`

'

ՋՎՅԵՑՅԵՅ

5" Ծառ

ԾՓՓ՞ռՓԺՀ

Ծ 5.

ա

ՀՀ4Ատծ

9 գտ

Ե

Ջե

ՒԷԷԻՓՓՕԶԷ

ԻԷՎ-ԻԷ

ՀՏՏաա

ՏՅՅՏ25 Յ

աՅ Օլ---՛

59Ծ

-Հ

ՓՓՓՓՓՓ

ՅԾ:

'

Փ-ՊպԶՎ՝Վտ

տատ

ՏՏ Յ

ՀառջժՓ

ԺՓ

|

Հ.Բ

ՓՓՇապապԿՎ

ՕԱ: ԷԷԷ, 65:53

ՇԾՕԾՓԺՓԵԾՀ

ՓՓՓՋՋԹՓ

ՀՅ

ՓՓՕՓՕՓՕՓԾԾԾ

Ժ

յ

Ը

ԷՋ Յ

. -

Յ

.2ՓՋաՋ-ԺՓ

-ծ

ղ

Տ.

12/5

ՃԺՀՓՑՕՀ-ԳԹՌ

ԷԷԴՅԷՍ 3-35 ՅԾ. 2.

ԱՀԾՎաԱՎՀԺՀ

ԱՎԱ

'

-

3Յ

ԺՓ

է-Պ

--

Ց

Զ.35 ՀՔ

ՓՓԾՕԾԳՓՓԻԾ-ՀՓ

ԷԶ 1 Գ,Թ .ճր-Ը.

Յ

ՇՕԾՕԾՕՓՑՀ

ԳԾՀՓԻԷՓԾ

Հ-ՓԾՓԺԾՓԵՀ

«ԶՅԲՔՅԾԹՅՅՅԵԸ

Թ-1-2---1-:1-Թ-8-4

Ց. ԷՏ

2...

ագ)

-«2«41-2|

ՅՑ Վ ՅՅ .. -13.--

ռԹ:5Յ5ԶՃ

տ

Գ

5)

ՕԱ:

Ց

2Ք..8ՅՅՅՀ ՒՒ-2-

ա

2-2

ԷՅ

85:38.

Փ3.ՑՅՅՅ.`յ

ՓԾՓՓՓՓԺ

Շ

Յ5 6. Բ. Տ Յ՝15 յ

ո..-

:

Ձ

ՓԺՎ`ՎՓԾԺածծ

ՑՋԱՅՌԾԾԷԾԷ

`ՓՓԾՓՓՓՓ

ՓՓՓՓՓԺՓ «ԱՀՀ

ՓՓՓԺԾՓՓԺ

Ւ

րՀ

ՓՓԺՓՀՀՀ

ԾՓՕՓԾԾԾՓԺԾ

ՕՓԾՓԾ

ՓՓԾՓծՏ

ԾՓԾաՓԶԹԱՅՏՀ

'

ՓՓՀՓԵ.Ջ ՀՏՏԹ65

Յ

ա. գա

թ ԶՃ.

ՋԸ

ՓԱԱՓՀ-ՀՓԺՓ

Շ.Հ

ԾՓԶՀ-

221-412

Ջ ՀՅՊԺՇ»'

-զ.) -ծ-ՑՋՏՅՃ Զ

-

ՀՇՋԹՅՇ

ՓԺԹՓՓՓԾՀՊ

ՀարՏՀՏՅաՑ Շ3ՅԸ ՆՅՄ

ԵԻ

Յ

Ռ-1-ԻՉՀԷԴ-

աՆ

-

ՀԷԾԵՎԾ

-

'

'

`

ԻՆԻ

Փ.

ՓթԹՓՓՀ-Փ

Վ

ՀՅ,

ՋՎՅՅ

ԿՎԱՀ-Հ-Հ

ծ

Ծ3..55ՅՅ Ց

ԾաՎԹՈԻՈՓՓԾ

ՕԹՀ

ՓՇՓՓՑՎԶՓ

--

«ա. «ա սա

լ

ՀՅ

ԵՐԵ

--5 --

ՎԷ ՕԴ

Հ

ՓՀԹԱԺՓԾՎՀԶ

ՀԵԾՓԾԵՀԱԶՀ

ԵԵ

ՅՏՏաՅՑՅ

ԹԱԿռԿ

| յ

Փ-առռՎՉՎ Ռդոռոռռտռ

'

՞

տ

-

ԺԷԵՋԹՓԾՋ

ՀՅՀՓԿՏ

ՎԷՀ ՏԱՅ

ԵՇ

ՕՁ

ՓՓՓՓՃՓՓ

Յ3ՅՏ Ժ ԾԹ

ՓՓՓԾՓԾՓԾ

Շ

ԸՎ Յ

.

ԷԼՊԻԻԵ աշ

ճ.

ՓաԿՓՓԺՓՀ

Ք.

ԶՓՇԳԾՑԾՑ

ՅԵՑ ՅՅ

«-ԾՓՅՁՅՓՓՓԺՓԾ

«ԱԱՀ-ՀՀ

յ

ԶՋՅ

«Տ

Ք.8

--

ՇՀ

ք-

««ՕաՎ«-ՓՉՋ

Տ.

ՅՅՇՔՃՑ -- «-

ւ2

Շ`քա

ԻԴ:

ՀՅաՅՅՅ»

ՀՀՇՏԲ

«ՏՏՏԵՏ552Ճ

Ճ:

Փ3-`ԶՔԸՋ

Վ ՅՅՏ- 5' ԻՅՎՑՅաՓ ւ5

ՅՅ,

-Ջ

Զյ

"ՋՎՅՑՀՅՀ

-

ՓՓՓՓՓՓ

ԻԻՆՀԴՀ

ՀՕՑՕԶՓՕՀ

ԹՓՓՓՓթ

Հ Էլ

«1-1-1-1-1-.

ԷՂԱ Յ

Տ

ՓՓԾՉռժծ ՀՎԾՓԱՌՀ

ՎԶԺՉՎԱԻԾԷՓ

գլ

ՀՇՅՆ ՅՅ Փ

ՓՅՔաՅՅԾա Յ3

ՏՅ ՅՅ "ՏՅՅՅՅՀ ԹՒ-Ռ-ԼԷՌ7-ԻԷ135

-«- ««'՛ՕՍԹՀՈՀ

«23

-

ԾԾԾԾԾԾ Հ.Հ.

ՓՓՓՓՇԺԾ

Է

'

ՅՅ 6. Յ Ջ

էճ

«ՅԾԿ"ՏՅ-ՀԶ

Փ

ՀՎ«ՕՓԻ-Փ

ՇաՓՀԺՀԺՀ

Ցո

Է

ՕԱՎՇՓԾՀ-

'

Տառ Է Ծ.3.Ց»

ՏՀՏԱՏՑ

Ց

'

ՏՅԾՅՏՏ

Յ. «

ԲՅՅ.Ծ աճ

գտ

ՇԸ

Օ

ծ«-Կ«Կ«--Հ-

աե

ՓՓԶԺՓԺԾԷ

ՀՃԺՓԹՅԹՀՎՓ

'Փ-ՀՉ-Օտաց

«ս Շ.թ2222թ ՕՇՕՕ

ՀՅՅԵ» ՏՏՅՅՃ

ՓԵԺԹԵԷԾՑԻԵ

-

ՅՅ

ՕՅ

ռ-7

Փ՛«-ՎՕՎԺՎՓ

տտօտտտտ

ՅՅ

Օշ,

Շ

Ծ

ԻԶԻ:

ՅՅՇ

ՅԹԺ Շ

Լա

Վ

ւ»

|

'

5.

ՓԺ.

Օյ

ՅԲՑԳ

Շ

Յ

Փ

Ք

ա

Յ

Ք.3 թ ՇՔԸապ Յ» 232358

ՏՅՏՋՏՑԶՃ:

Քաթ

Օյ

բ

ՉՅ-ՋՅ-

ՋԻՅՅԵՀ-

`5Յ`Ֆ

«2»

ՅՑ Տտ -«

աե

ՏՓԹԹԾԹԾ ՀԺ.ՈՌՇ՞

ՓՅ-ՔՅԾՅՅԾա

ՏՅՏՑՅԹԾ -Յ:

«ՋԻԵՅՀՅՅՅՀ

ցառ Ծ-3.

Հար 28Ք "՞ռ

ՋԵ

ԷՀ:

ՀՕ.

ՀՏՀ

Բ

'

ՓԶՕՋՓՓԾՓԺ

ՓԾՓԾՓԾՓԾԺԾ

:-Ժ5:

ՏՅ8 5` 52գրՁՇՅ331552 ՕԾԶ.

թ

Հ

մ.

ՓՇՓԵՀՀ ատ

ՀՎՓԾՎԺՓՕՓԾՎՓ

Օյ) աՀ

ՕԻթ-ԶԼՀ

ՏՕՀԱՆԹ

ՓՕԾԵԾԾԹ

ՏՅ

Ւ---

Վ

'

Հա.

--

Հ--------

ԲՈԷ) -Բ

Փ«-ապՎՓՎՓ տտ

ՅՅ

-վ

ՅՅՀ

Տ.

|

ՅԱՑՑ տ` '

Փ Ք

Ք.3

3Յ ՅՑ

-Օշ

ա

Ք. Բա

Ք

ՅՅ Յ23Յ5333թ-

ՀՏ`ՅԶԾառ

Հա

դ`

։

ա.

Յ

Ի ՏԱՏՏՑ ա-Է-15

5:

-

Տ,

Տ

Յ՞

ՅՅՅՃ

:

թառ

Փ.3Յ.ԶՑՑՅՇա

ՅՑ

լ

Յ.

--

«ա«ՏՅՏ-Ծ:Յ

Շ

Շ --

'

Տ.ՅՀ

Ժ

'

Տ«Շ5Տ8ՅՅՅ

ՀՓԹՓԹԺԹ

ՀՇԹԱԺԾՇՕԾԺԾՓ

ԷԷ: 5.5 Յ``Շ

ՓԾԹՓԵՓՓԺԵԺՀ

Է

այ|

-ԺԾ՛:շ

ՓԻ

-.

Ք

Շ|Հ5

ՓՓՓՓԾՓՓ

ՓՓՓՓԺԺ

-

ՇԱԹԶԺ

ՅՅ

ԹԵ

Հտռա«Հ6ժծ

յռ Յա

ՏՅ:

Ք

տ Դ «ռ պ իոնի,

«ՀՇԶԶՓԽՃԶԺ

ւո

`ա

ԸԱՀԾՇ-ՀՀ

-

--

'

`,

ՅՑ

Ճ

ՅՅ Շա

ՅՅ

ա

ՉԶՕԶՕԶՓՓԾՓՔ

ԾԾԹԾԹԱԾԺՓԹ

Գ,

ՕԱՎԾԺԾԺ

22:

2-ԱՆԱՀԴՀՓպՀՀԺԾ

ա

ԵՇ

ՅՅՏՅՏՅՏ

«ՏԵՅՑԵՑԾՃ

Փ.տռՀՕԾպ ՇՇՅ-Հ

ա

6լ -՛

Ծ.3 -Շ ԷՑ-ՅաԱ--21Յ-ՀԻ ՅՅՓՇ» Ք» Թ ՅԾ5Զ

--

«6.

ՏԻ

.-շ՞5Յ-»`

8.

աայ

ՅՋ

ՀՅՅՅՅՑՇ

աա

Հ.

ՓՀ..ՅՏՔՅ`ա

Յ-

-

Ժ

ՇՀՎԾԱՀԶ

Ց

ՓՓՓՓԳԾՓԾ

Փ

օՓ6ՓԾԵԾԾ

Յ

ՓԾ

-Զ

ւ

արարի:

ՓՕԶ ՎԵՎՓ

Ի

Ժ

ՅՅ.

«25

ՀԾՓՓԾՓՓԵԾՃՀՓ

ՀՓՓՀՓՓԾ

ՀԷլ ԷՆԱ

«Ք ԵՅ3Յ6ՅՅՅՀ

Ք.

ՇՀՀՇ-Հ

ՏՏՏՏՏՋՏ օծ

ԶԲ

,

Փ-3..

ՀՅ ՏԵՑ

2Ք.Յ`ՅՅՅՀՋ գռ

ԷՓԿՓՎՓԾ ՀԾԾՇԾՓՋ

Ը)

Յ,

ԾՅ

ՇՇԱԿԹՅԹՀ

--Հ-Հ-Հ»-Հ

Զռ

ա.

.

շշԶտ -

ՀԶ:

Յ

ՅՅ»

ԷԻ:

ՅՅ

ՒՕ«ԶՉ-ՓՕՊՀ-ՁՓ.ՓԶՓԾապ

Ցա

ԾԵՑԶԹՀՎՀՎ

ՀՔԹՄԸՇ

«2

«8 Ջր

ՓԾՓԾՇաԱՓՀՅ՝ՉՓ

.Քռտռտտտ

--

ՅՅ

ա

ԻՀԻԾԵԻԷԾԻԾՀԾՇՀ

«Վ«Վ

տ«Հ-

ԹՀՕԹԾԺՎՓԾ

Ւ

Ձ-

-ծ---.-ծ-.--

«ՎԴ

-ՓՕթՀՎՀՀ-ԷՀ

-

ՓռԾՕՓՀԺԹԿԱ

ի

1.

29|

Հ

Ժ

Հ...

|

ՇԹՓՉՅՏ

«153 «5

ա

ԾՀՀՓԾՀԿԹԱ

ՓՓՓՓԺՓՓԹ

ԳՓՓՓՓՓՓ .Ք6ՓԺԾ Տ

ՅԱՏ ՅԾ Ժ Ե

'

ՅԵ.

ՓՀԺԾՓ2Փծտ

շ

ՏԱՅ:

ԱԵՑԾԾ

ՅԵՏՏ

'

--

Յ

Ծ

Ք

առ

Հ«ՀԵԺՀ`

ՓՇՓԾԾԺԾՀ

ՓԳ

պ.

Յ

Հ:«-ՓՀՓ

ա

ՅՑ

Ջ

«Ը ՔԵՑ

ԹՀՕԾՕԹԹԾՓ

«ՎԾՀՎԹՓԺ

82353332 "ՅԾ:

ՅՅԿԱԾՇ

ՃԺՃԺՃԺՃՃ

223711.

ՀԷՃԶԾՏՑՅ

Թ.

ՁՔ--

ՋԸ՛

-

ԲԺ

Տ. ՅՀա» .Տ«ՅՅՅՃ

ծ

ՅՀ Օլ

2Յ,

ՓՅ:-ՔՔՅԾա

ԼԱԴ ՅՅՅՅՃ

ՋՀ..ՔՀՅՀՅՅՇա

..ՀԾՀ

թ

Փծ-,52

ԱԱՅԹԱԹ

ՓԿ.ԶՓ.ՓՓաԿպ«

ՅԾ

5տ»Յ

-ՋԻՅՅՅՅՑ

«Տ«ԾՅՏՅՏՇ

ց

-ՀԾԾՓՓՓԺԹ

ՓՓՓՓՓ

ո

-

Ց Գ Յա

ց

ՅԾ

ՓՓՓԾՓՓՓԺԾ

:»Ջ

ՀռօՓԺ

Հ-ԾԱԹԱԾԺԺԾ

Բ

Ճ

ՀՇ.`ՇՓԺէՀ

ԾԾՓԺԹԾԹ 21-12)

՞ՏՏՇՏՑ

-

ՕԾՓ-ՓԺՀ

ՇՓՇՏտ

ԿՅԵՀԵՑ ՇՅՅՏՏ-Շ

ՀՀտ.տօծ

ւ

5`

ԳՑՃՓՓԺՓԳ

--

Հ

Ք

ԶՀԺՀՕԶՊԱ

ՓՓՓՓՓԾ

Յ

«ա Ա.Թ-Ա-ՆՐ-Ա7"

ԹԱՅ

ՀՇԾԵԾՇ

ՀՕԾԾՎՓ

«-ԾՓԶՓՁՓՓ

ՓՓՓՓՓՓԺՓ

Լ

ՑՅ:`Շ»Հ ԷՅ5`

«Գ

ՏՄ

Փ

Փ

«-՛ՎՎօՎՓԶ

Փաթռտտռծթ

ՏՏ

ԾԹ

ՏԵՏՏՑՅ

ՀՓԾՓՎՀԾԳԻԾթՀԻԾԻԶՓԳՓՎՀՓԹԾՃԽ

Հ«ՀԶԱԺԶՀ-ԵԺԾԹԾԺՀԾԺԵԾՀՓ

ԾՓԹԺՀԾՎՓՇՔՎԹԾԹՅԹԹՈԾ

ՃՋԹՓԺԱԾՀՎԶԾԵՔԺԾՇԷՀԾԺԾԺՀ

ՓՎԷՀԷՎԾՇԾՓՀԺՀԾԵՀ-Շ-ՓԱԹՅԹ

--

՞

Հ.

ԿԱ

ԱԺՀ-Հ-ՀՀ-ՕՓՕՕՓՕՓՕՓՓՓԺՓՓՀ

ՀԱԱ«ԿԱԿԱՑԱՊՑՋՊԱա--Հա-«-Հ

Հ

ՑԶՀԶՃՑՓՀԵԾՓԶՎՀԶԿՓՑԻ-ՀՀ

--- -«

ՓՓԾԻՀ-ՀՓՀԻՕԻԹՀ-ՓԺ

«ՎՎՕՓՕԻ-ՀՎԻԷ-զ

ՎՕՀՎԺ«Ձ-ՕԶՎ--«ՓՕ

.ՑՓՀԺՓՓԾՕԶԹՎ

ծՀ«ՀՎՎՀՎՎՎՎՎՎՎՎՎՎՎՎ

Վ Վ-«՞՞Օ

-

ՀՏՓՓՀՓԿԿԿԱՓՓԾաԾԳԴ

ՓՏԱՓԶՀՇԷՎՀՀԱՎԱՎԹԺՓ

ՓԾՔԾՓԹԹԾԹՀՀԾՕԾԱաԱԱՍՎաՎՎԹ

ւ»

եք

ԷՀՀՓԹԳՇԹՎՀԾԻԾ»ՎՓՓԾԻԾՀՀ-

ՓՓՓՓՓՎՓՀՀԵԹԵԾԺՀԼ`ՏՀ

ՕԱՕԾՓԾՓՓԺԾԺՀՓԾԾԾԷԾԷԾՓՀՀՎՋ

ՓԹԾԾՀՎԾՓԷՀՎՀ-ԱՎՎՀՀ

-

ՓԾՓԷՀՓԶԾՕՓԾՓԶՀՈՓՀՎԱՍ

ՓՑՔՀՓՀԾԵՓՓՎԵՓԾՎՅՏՎ

ՓԺԾՓԻԾՀՓԾԶԾՎՀՎԺՓԾԹՎԹԾԱՀՀԶՕցչԾ

«ծ... ՎԿՇ՛

-

ՏՎ-Փ-Փ-«-«Թ-ՓԹԺՀ-Փ»«Հ»«-

-

ՋԾՀ-ՓՀ-ՓՈՌՓՓԾՓԻՀ

ՋՇՓՇԻԿՓԾԾՓՇԺԾԵՓԾՓՀ

ՅԵՏ

ԵՑԱՅՏՏՏՅԱԱՆ

ՋԾԹՓՀԾՓԹԿ

ՋԾՓԾՓՓՓԻԾՀԻԶՀՓՓՓտտտտՀ

-

|

ՓԷԺՀՀԺՀ-ՓԾ

Շ...

ճ9ՉՏՑ ՅՅ

ՏՅ

Կ

«1ԾԵԶՀՎՀՃ2ՓՀ»ԶՕԾԵՀ

ՀՀՇՓՓԾՓԵՓԾԹՓՀՎՎ4ՎՓօ

Հ

--

-1-)

ա

-

ա

35 ՀԱՐՈՒ

ՔՔ

ՅՅ

ՔՔ Հ

25-Ը" .

«:Յ

Հ-Հ

"Վ

ՅՓԶԸԷՓՀԶՀՀՓՕԹաաս

111Է ԱՀՀԵԱԻ

ՋՇԾԹՕԾՓԹՀՓԶՓԾԹՀՓ

Ծ

ԶՋՓՓՓԾՓԾՓԾՓԾԾԾՓԺՓԾԹԾ

Յ.-

Շլ

ք8 օՇ

.-

ՓՇՕՀՓԵՑՓԴՀՓՓԺ:ՀԳՊԱՎՓՋՅ

--Հ-Հ«-Հ

ՅՅ 7 օ

'ՀԶՓՀՀՅՌԿՈՌՀ-ԶՀՓՓՈԳՈՑԵՕՓՋԾՀԺ

ՀԾԾՓՕԾՕՓԾՕԶԶԶԶՀՅՁՀՀՓԹԹԱԶԻԾԻԾԺԱԹՋՕ.,Ը

ՀՀՀԹՇԾՓԻԷԶԾՎԶՀԺՓՑՓԿպԿԾԾՏՑՋ

-

Շ

Հ-ՓՀՓԾՓԵՓԵՀՀԹԵՓԶԾԱ0ԹԹՓԳԾՅԹՅՀՕ

ԾՓռծժջ

ՎՀՕՕՓԾԹՓ

«ՀՇՏ--Յ--Հ--««Հ«--Հ-ՀՀՋՋ

Վ

ռ

Օօ

--ՇՇԶՇԶՀ`ՇՀ՝ՇՎԺՀ`ՇՎԶՎ`ՅԶՇՀԺՀՎԶ՝ՀՎՀՎՀ-Հ.Հ:-ՀԺՁՀՀ:`Հ-Փ

ՇՀ | Յ

-

Ը

ւ5

«

-տՀ2ՁԶՓՀյՀթ-ՓԾՎՌԶՃԳԾաՎԻԾՀԾՓԾԾԹՅՎՀՎՎՊԱ

ՀՋաաՀՀաԱաՎՋԶՓԵՓԵԵՖՓՏԻՋՖՖՍՀՋԽՀԺ«ՎԺՀ-ՀՓՀՓ

ՀՊ

Բ|

ԶԿՓՀՎԾԵԵՃԶՎՋ`:ՃԾՅՏԾՅԹԾԹՅ

ՅՀ Յ ւ3

ՅԾ ՎՅԾ

ՀաԱ--ՇԾԶԾԾԾՓՓՓԾՓԻՀԻԷ

ՕԾԹԾՎՎԳԾԳԺԾ

Դ Հ

Ժ-ՀՎԺՎՎՎՀՎՇՕՕՕՕՕՓՕԶՌՈ

«

ՕօԴռՕռ ԾօՉԶ

ՀՀՌՏՌՓԱՍՌԾԳՀՀ-ՀՎՋ-ՎԵՑՋՀ-ՀՓՎՎԿԹՑ

Ծ

ՀՓՀՎՀԾՎՎՎԱՀՇՕԾՓԾՓՓԻԶԷՀՒՀԻԾԷՀԾՀԵԾՀ

ԾԺՀՀԹՓԵՓՈԹՅԹԵԾԵԵՑՎՀՎՎՎՀՎՎՎ«Վ.ՎՎ

« Գ ԴՌԻ- ՌԻ ՕԶՈՌԻ

ՀՀ

ԺՓՀ«ԺԱՀՓՕԶԹԿՊ

՞ՇՓՓՓաՎԶԾԶՔԵՔՓՀՓՔՓՓԵՔՓՓՋՓՃՒՀՓԶՓՕ

«ՀՕՓՓԵՀՎԽԾՌՓՓՓՎՎՀՕՎԾԱԱՈՀԾՎՁՎԺՓ

ԶՇԱԹԾՕՎՓՎՀԺԾԺ-ԾՀ՝ՕՎԾԳԻԾԺԷԾաՎԹԱԾՕԶՓԾ

ԾՓԵՋՓՉՀՓՓԶԵԹՀՏԹԵՑՎՀՑ

ՓՀԾՀ-ՓԹՓՎԺՎԾՀՎՀՓԾԾՀՓՓԵՀԳ՝ԹԱԾ

ՓՓԾՓՓԻ-Հ4ՓՓՓԾԾԾԾՀՎՀՎՎՎՕՓԾՓՕԾԾՓԺԹ

-

-

ՀՀՀՀ-ՀԻՀչՀԶԶՑՀ՝ՀՓՓԿՓԵՑԵՑԴՀՓԳԾՓԾՀՑՓԾՑ

ԶԾՓԾՀԾաԱՎՕԶՕԶԻԾթՇԾԺՀՓՁԶԾՇԶՀՊԱԾՀ

ՓԵՀՀՀՀԷՀՍՅԾԹԹՀ-ՀՀՎՎԾԺԾԾԹՓՓԹՀՎԾԾ

.

Ձ

ՓՉԶԶԾՏՃՓՅԾՓԾԹՋԶԹԾՀՓՋԹԹ

ԾՀՎԱՎԾՓԾՓՎ՝ՎՎԱՎյՀ-ՓԾՓՕԾՓՓԾԹՀՎԾՀՕՓԾՓԺՓՀ

ՀՎՀՀՀՎԾԾԾՈԾՎԱՎԱՎՎԱԱՀ-ՀՀ

:

'Յ

տ Ը. ՅՅ

ՔՅՀ

ռչ

Տ.

.-ՇՀՀՀՑԶՑՇԶՀ-ՓՀՓԶԻԷ:ՀՎՇԶԻԷ

ԾԶՓԺՀպ

ՓՓՓՓՕՓՀԹՎԳԶԾՎՀՓ

--Փ-ՊՀ«Հ-Փ-ՓԺՀ-Փ-«ՓՇՀ-ՎՀ:-ՓԾ«-ՎԺՎԺՇՎՇՎՎՎՎ

ԺԹ

՞Յ /ԾԾՓՀՓԾՀԺՓՓՓԻ-չ

3.15 ռօ8ԾՅ

՞

Տ

ՀՓՕՓՓՕՓՇՀՕՓՓԵՎՓՎաԱԾՀ-ՓԾՕպտռՓռաա

ԾԱ ՎԾպՎԾԶԾՀՎԷՇԷՀՎՀԾՕԾՓ-ՀՕՓԹՕԺՀ

էղ-2 -ՀԹՀԺԷԷՀԾԾՓԾՓԾՓԵԵԾԾԹՑԹՎՀՎՀՎՎՀ

ԶԱՇՔՋԵՓՀԶՏՓՏՓՀՏԳՋԻԵԻԹՓՋ

ա

ա ՔՔ

Յա

-.5» ՅՅ»'

ՏՏՅՃ-Հ՝

բ|

ՓՓՓՓՓՓՓՓՓՓՓՓԹԾՓՓՓՓՓԺ

ՀՀ

աՅ ԱԷ.

ԽՀ

55Յ

ԱՇՕՓՀՓԾՓՓՓԾՓ-Հ-ԱպՕԾՎ4ՎՓԵՓԵՀչՀՓՓՓԾՀ-ՓՍԿՕԾՎ

--

«"«-.«-«.Շ

ՎԿ(ՎՇՎՐՇ`ԱԺԿՕԱՎՎՎՕԹԹՕԴԹՕ

ՓՇՑՈԶՇՀՑՌՕԹՓՎՎԶՎՓԾՓԻՒՀՓԾՓՃՑՓՎՏԿԳ0

-ՑՕՀՓՓՓՀՓՋԿՓՕպԱՓԺՓՓ»

Հ-Հ

-ՀՏԶԱ-ՀՀՏ--Յ-ՀՀՅՀԹ-Ճ

Հ-ԺՇԹՑԶԾՓԾԹՎՀԾՓԵԾՀՓ

օօԾ

Վ

ՀՎՀՎՎՃՍԱտօտտռՓՑտՂճ0ՕռտփփտՓփզփտփտփ)

ՓՕՓ6ՓԶՓՓ

ՓՓՓՓՕՓԾՓԾՓՓՃՓՕՓԾԾՓՓՕՓՓՓԺՓՓԵՓ:ՓՓՓ

Զ

ՕՓԶԻԾԶՕՓՓՓՕՓՀ- ՕՓԾՎԱՓԹթԴՀՕՓՓՕՀ ՎՕԳՎ

-ՕՕՕՓԾԾՎՎՎՎՎՎՎՎՎՎտռռռտռ

ՏԱՏ ՀԱՅՏ լիք ո 38505 180588 ՀԱՏ2: 138508 :330818 ԻԼ121331:

ԻԻԻ : ԻՒԻԻ Փ

«9

ռ

ԵՑ -

Ն

-«

է

թ 3

:

|

Շ

«3

-

Ի-

Ջ -

եխ Է |

|

Օռ

|

`

'

Ջ`

-

ի

Դ

լ

Տ

:-

:

-

`

|

-

-| |

:

ՏՏ

-

Փ

ծ

բ

5լ Է.աջ "

5Ջ :

:

|

Ր" :

Ի-

ԾԾՀ -

' - ՏՏՑ 99258 ԵՅՅ3 358358 ՏՏՅՇԵՏ -

՞

"

Տ

:

:

՞

:Փ

-

ԴՊ

`Ր ՀԱՅՏՆ

ՏՏ ՏՅ ր լ Ր ՅԵՆ ՝ : | ՅՏԱՏ ' Մ | )

|

|

ԷՏ

ւն լ6 "

ո լ

ՓՃ ւ: Փ

|

-

:

Զը ՅՏՑ ԸՐՅծ ՏՏՅՏ 88:18338 ՅՅ138 Ի

ՀՏՐ ՓԿԾ ՋՋք

ի

`

Ց

թ

լ

`

՞ր

`

Թ

Ւ-

|

-

։

Հ

՝

:

ՀԷԻ ՀԵՏ ՀԻ ՏՏ

ՀՇՅՅ5Յ88

»Տ5928 ՒԷ ՆոԵտր ՏՅԵՏ ԵՒՒ -օ6Տ6

ՏՏ ՅՏՀ

լ

-

-Ջջ 55ԷՋ

-

՞

Շ

-

Տ

Յ

)

ԻԵՋ-

"Հ

ո 52

ՀՎ

Ց

օ

08582 859588 Տ0Յ6Տ 185858 ՒՒԼ ԻԻ) ՀՅՅՅ81 555558 Ի)Տ

05ջ ՀԷ-Ի: ՀԱ Է

ի

Ռռ

ՀԻ

ՏՅ լ

Ֆ)|ՑԾթ |

"

ՅՅ ՅՋՏՏ582 ՔՏ

- : ՕԹՅ Փ

ԱԾ Է.

-

ՋԱՕՑԾԾԾԶՓԳԾԻԾ»ՀԹԱ ԱԾ»

ԾԹ

Հ«ՇԱԾԷՀՌԾՕԾՕԾԹՀԾՀՎԾԾՀ`ՎԻԾԹԳՓԹԾՊԿԱԿՓԾ,

Զ

Գ

ակ

ՎԱՇՎԶՕՕԾՎՓՕԾՓՓՓՓԿՎԻԴԶՓՕԶՓԺԾՅԾ՝-:

-

ՅԷ: ՅՅ

ՎԾԾԹԹՇԹՓՀԾԹԾԹԾԹՕՅՕԾՓԵԾՅԹԾՀ

ՕԶՎՎԺԳՎԹԱՎԿԾԱՎԿ«--ՕԾՕՓՎԺԳԳԾԹԱՎՀՀՓ

ՒՖֆչ-7յ՛շ)7շ.

Յ Լեռ | -

Յինչ

ԷԵՀԶՑՀԳԴՓԹՎՃԵԹՄՀԻԷԳԶՀ

ՀՕԶԾՎՓՕՕՓՓՎՀՎՀ:ՀՎՎՓՓԺՓՀՀ`ՎԳՌՃՒՎ

Յ|Հ

ՉՇԾԾԷՀԾՎԾՎԷՎՀԳՓՕՊ

ւ»

ՓԺԵՀԾԾՓԵՔՀՎՎԾԾաԱՎԱԾԺՇ-ԺՀՀՀԻԾԷԹԾԹՎԺԾ

մ.

պԵԾՓՓԺԾՀ-

Օռ«Փ--ՏՀ-ԶԶ-ՋՎՀՀՎԳԶՀՋԶՀՓՎԾ

ՓՓԾՓԾՓՓԵԵՑԵԹՀՎՀ՝ՀԳՕԾՕԱԹՎՀ-ՀՀ

ՀԴԿՋ-«ՎՋՀՎՀՀԶԿԱՓԱԾԻԷՓՊ

ԾՀՀ՝ՀՎՓՀՓՓՎՀԻ՝ՎԾՓՓ.`՝Ե-ԱՇԾԱԺԻՀԺՓԾ

ՋՀ-ՇԱԾԾԹԷՀ-ԾՈԾՎՀԳ՝ՏԺՎԱՎԵԷՓՋ

ՁօատաթժՓպթՀ-ԺՀԹԾՋԹՀ՝ՀԳԱԺԾՋ

ՋԹՀԾՓԵՀՎԾԾպԱԱՀ-ՇՀՇՓՑՎՓԾՓԹԱՀՀ

-

-

ՇՇԶԶՀԵՀԶՑՓԳՓԿՃՎՏՀԿՀՎԻԵԱՓՓ

ՋԵԾԶԱԿՓՎԾՇՓՓՓԺՓԱԵԷԳԾՀՇ-ՀՓԾ

ՏՁՋԵՓՀՓԷՓԶԱՎԵՓՀՎՓԱՀԾՀՇՋ

ՕՎՀՓԹԾԷՀՓԹԹՀՎԾԱԱ Հ-ՀՀ

-

Ջ

ՉՀ Տ.ա

--

8-5--

ՇՅՅ

-

-ՓԵՀ-ԶՓՀԾԳԾԶՀՓՓՓՎՎԾՋՓպ

Հ-Հ-ՕԹՎՓԳԹԾ.

ՕՑԻՀՓՕՎՀ

ՎՎՎՀՌռԶՀ-ՓՓ

ՔՀՓՓՋՏՓՓՓՓԾՓԻԾՀՓՀԹՎՓՓՓԵՓԾՀՅ)

ՏԱՎԱՎաԿԿԱՎՎԱԱՎԱՎԱ«ԿԱՎԱՀ-ՀՀ-Հ

Թռ

585:

Պ5ԾՅ

-

Տ-

ց

ԶՏ.

ՓԾՀՓ-ՓԱԺԹԾԺ՝ԺԹԹՎՎՔՓԹԾԾ

ԾԾՓՓԾՓպԿԶԶԺՎԾՓՋԱՓԵԵՇՋՏՋՀ

ՓԾՀՀՎԱՓԾՇԹԾԷՀԺՎՀՓԾՓԾՀ-ՏՔԹՓՏՑ

ՀՀՀՓԾԳՓԿԱԿՀ-ՀՀ-Հ-

|

ետ

«33--շ լ

ՇԶԾապՀԶՔՕՑՕԶԶԻթԺԷՎԶՀ՝ՓԺՀ

ԽՄԱԻՒ«պա

ՑՏՏ5Տ5ՅՃ-Հ

Լ

Լ

-(23

աՅ

ծ:

ՅՅ Փ5

ՀԾՑՓՀՓՓԶՀ-աԱՎԶՀԶԵՃԷՀՓԺՓԾ

Ի-Ի»Ի»-Ի---ՇՕՕԾՕՓՓՓԺՓՓՕՓՓՕՓԺՓՓՓՓԵՓԺ

ՀԿ

ՓՀՓԴՀ

ԵՓՀՓԺՓՎ՝`-ՎՋպ

ՏՏՀ

Ծ-ՇՇԹաԱԺԾ

Հ

Տ|Հ Ձ

օՀ

«ՀՎՓԾՓՀ՝-ՀատԶ

ՎԺՀ-Փտ՞Հ-ԺԾ

«

ՎՎՀՌԶԶՓԵ

ԻՀ-ԱՕ

ՀԱՑՏԸՏԳ

ՀԱՎ-ՇՏՀԾՀ

-

-

Վ«-«-ԺԾ

ՃՇ ռԲՋՀԳԳ

ՀՀՇՓՎՊԱԿՀ-

Տ

բ

Ծ5 ա

ՏՅ»

ՀԾՓԺՕԾԾԳԷԵԾԷՀԼՆ

Ծ--

`

"|ՀՓՀՓՓԱՇ

-

ՊՏ

ՅՅ

-

առ

Ց

-

ՆՀ

.՛ՀՎՀ-Հ

Փ6ԾՓՋԹՅԱՅԹ

Թ--ԾՋ

«Հ

ՋՐ 833--5ՅՃ-Հ

«Ց Ճլ

ՅՅ Բ

ՅՅ

ԻՖ-2-1-3-2ԷԷ

Հ

ԴԶՎԺՀՎՊՈՀԺՇ

Հ-ՀՎ6ՁԶՀԾՀթ

-ՀՀԺՀՀԺՃՀ

Վտվ-Հ ---շ-ՀՀ-ՎՀլՋ

ՓՓԺՓԾԹՀԹՈ

ԶԸ

-«««Հ«ՎՀ|/Տ

շՀ«-«ՀՎՎՀՎ

Յ

6.

Ը:

ւՀ .-

Շբ

Ժ

Յ

«Յ

ԾԺ

է

տ

ՀՀՃՇՏՅԾԴ | գ

ԶԶԶՑԶՏՑԶԳՓՑԾ|-"

«Դ "ո ռ ո ԹՇ «ռո

6.

«Դ

`.

Ըդ

բ

ՀՇ ՃՖՏՊՅ|Յ ՎՎԿ) -

Յ

«5

Զ Յ

Յ

Հ|8 Ֆլ

ռ՞ռ Ծ

Զո

Հա

Յ Յ Յ

ռԳ|Շ Ձ|Ժ

ՀՎՎԶՄ-ԶՎՎՎ||Հ

ՀՀՇՀՀԺՀՃՀԺ

Զառ

2/8 «Ց

Տ

|

Յ

--

Ը)

ճլ

Ը լի

Շ-

ո

ԸԸ2

Շ

ԶՋՓՔ ԶԹԺՉՁ Ը

«ո Ը 2»-Շ2Չ

ոո օօ

Վ

Յ

|5 լ

իակ Յ

Հ

ռՌռ

քթր Յ Դ

Ծ

Շ Ք

Ծ

Հ

ԶԶզ

1|Ո/ԳՇԹՇԳԺԳաԾԹԱ

ե) ԵԶ

ծ

Հչ

Ծ

-օօօօ0օօօ«ԳՕՉ)/)Հ

ՀՎՇԺԿՓՇԸՊԱՊՎՓԶ

Տ

Յ :

Յ Յ

--

Շ

.-Շ-

ՋՋՓՔ| ՓԻՀ

--Գլ

Յ

Շ

ւռ «

--

Յ Հ Յ

Շ-

։

ՕԳ ոռ Բ ւռ

Ժ

ՅՅ Տ

Թ

Յ

«5

/3

Յ

Յ

լխ

Տ Յ

Շ-

Յ «Յ

Ժ

ՎՀ

Հ

ռ

ԳՀ՝ԺՇԳՊՎՊՎ|

ԺԴ

՛ԳԾԺՓԹԺԹ|ՕՇ

Փ

Յ

Շ-

Յ

Ծ

5:

Ց

Յ

Ծ

Հ

ծ

Ը:

Ը.

ՓՕօՀ-Վ

Փ

Հ

-

Օ-

Լե»)

Յ լ

Ը

ՅՅ

ՓԾ««..ՎՕՕՎՓՕ

աՅ ռ

ռտատտժ

--Շ ՅՅ

թ

ւ՞

«Հ պՎԶՎԾԳՕ

ռ Թթ Թ ԱԹ

.ռ

աը

Աա

անա-ա-

մ

ՄԱՆՈՒԿ ԷԴՎԱՐԴԻ

ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ

ուսումնական ձեռնարկ

Մասնագիտականխմբագիր` տ.գ.թ., դոցենտ Հ. Մ. Գակոբյան Գրախոս` տ.գ.թ., դոցենտ Կ. Հ. Գակոբյան Խմբագիր` տ.գ.թ., դոցենտՎ. Ալեքսանյան

Տպաքանակ՝250, ծավալը 18,8 «Միսմա» ՍՊԸ

տ.մ.