Ֆինանսների ընդհանուր տեսություն

նն երան

ԲայադյանԱշոտ Հակոբի

ՄկրտչյանՍաթենիկ Հարությունի

Ֆինանսներիընդհանուրտեսություն (համառոտ ուսումնականձեռնարկ)

Երնան

«ԼԻՄՈՒՇ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

Ինքնակենսագրություն

ՀՏԴ 336 (07) ԳՄԴ

65.26197

Աշոտ ՀակոբիԲայադյանը ձնվել է 1946թ. հունիսի 2-ին ՍպիտակիշրջանիՄեծ Պարնի ընտաաշխատավորի գյուղում:

է ներկայացրել Հրատարակման Համալսարանի Հայաստանիազգայինագրարային ն վարկ»ամբիոնը «Ֆինանսեր

նիքում,որտեղէլ 1964-1965 ուս. առաջադիտարումգերազանց է 11-ամյա ավարտել մությամբ միջեակարգդպրոցը: 1965թ.ընդունվել Է ԵրնանիՊետական տնտեսագիտաՀամալսարանի «Տնտեսագիկան ֆակուլտետի բաժիտական կիբեռնետիկա»

խորհրդիորոշմամբ Տպագրվումէ ՀԱԱՀ գիտական

Գրախոսներ՝

տ.գ.դ.

Բ 260

պրոֆեսորՌ.Սարինյան պրոֆեսորԱ.Մաթնոսյան

ՄկրտչյանՍաթենիկՀարությունի ԲայադյանԱշոտ Հակոբի, Ֆինանսներիընդհանուրտեսություն:Համառոտ ուսումնական ձեռնարկ/Ա.Բայադյան,Ս. Մկրտչյան.-Եր.:Լիմուշ,

2016.- 124

էջ:

Ֆինանսներիընդհանուրտեսությանհամառոտ ուսումնական են բովանդակուձեռնարկումամբողջականտեսքով ներկայացված տեսական ներառվածառանձինենթահարցերի թյանկառուցվածքում

բացատրումը:

ուսուցոձեռնարկնիրէությամբն կարնորությամբ Ներկայացված է է թեմայովբոտնտեսագիտական ղական նայն կարող օգտագործվել մ ուսանողների, ագիստրոսլոր ուսումնականհաստատությունների ինչպես նան դրանով հեների, ասպիրանտների,դասախոսների, համար: մասնագետների համապատասխան տաքրքրվող

ՀՏԴ 336 (07) ԳՄԴ

1Տ8Ի| 978-9939-64-264-2

/ / ց27Ջ-|դ.

65.261ցգ7

ՕԲայադյանԱ. Հ., 2016 Ս. Հ..2016. օ Մկրտչյան

ՀԱԱՀ ԳՐԱԴԱՐԱՆ

ԵԹԵՈՍՕՂԷԵԻԽՃ ԷԱՃԾՃ

այն 1970թ.: նը ն ավարտել ՊետաՄ. Սովորելն ավարտելէ Մոսկվայի Լոմոնոսովի անվան հեռակաասպիֆակուլտետի տնտեսագիտական կանհամալսարանի որտեղ բաժինը1985թ-ին, Էլ պաշտ«Վիճակագրություն» րանտուրայի ԽՍՀՄ գիտությունների է ատենախոսությունը պանել թեկնածուական թղթակիցանդամ,պրոֆեսորԱրոն Յա. Բոյարսկուգիակադեմիայի ն ատացել թեկնածու տնտեսագիտության տականղեկավարությամբ

շնորհումը: աստիճանի գիտական ն է, Աշխատել տարբերոլորտներում,որպեսկրտսեր ավագգիպետ,իսկ 1998թ.հոկտեմբերի բաժնիվարիչ,վարչության տաշխատող, ն վարկ»ամբիոնի վարիչնԷ: «Ֆինանսներ 1-իցմինչ օրս նորաստեղծ «Ֆիառարկաներ` է հիմնականում մասնագիտական Դասավանդում ֆինանսներիընդհանուրտեսություն»,«Կազմակերպությունների կարգով աշմենեջմենթ»:Համատեղության նանսներ»ն «Բանկային ինսՄ. անվանտնտեսագիտական Քոթանյանի խատելԷ նան ՀՀ ԳԱԱ ամն էկոնոմիկա» որպեսբաժնիվարիչ ն «Ֆինանսներ տիտուտում,

ասագրիգլխավորխմբագիրնէ: 2002թ.պաշտպանելէ դռկտորական տենախոսությունստանալովտնտեսագիտության դոկտորի գիտահանձնաՀՀ կանաստիճան,իսկ 2004թ. բարձրագույն որակավորման

ժողովի(ԲՈՀ) կողմիցնրան շնորհվելէ պրոֆեսորիգիտական կոչում: Ունի թվով 190 ն ավելի հրատարակված գիտականհոդվածներ, մենագրություն,ուսումնականձեռնարկներ,տնտեսագիտական բան Նա ցատրականբառարաններ մեթոդականցուցումներ: հանդիսանում Է Ը.00.03 «Ֆինանսներ,հաշվապահական հաշվառում»մասնան դոկտորական գիտությանգծովթեկնածուական ատենախոսությունՀայաստաներիպաշտպանության խորհրդիանդամ:Միաժամանակ, Ը.00.03 մասնագիտության նի ազգայինագրարայինհամալսարանում է: որակավորման քննականհանձնաժողովի նախագահն Նրա գիտականղեկավարությամբ արդենպաշտպանելն տնտեսագիտությանթեկնածուներեն դարձելթվով 35 ն ավելիասպիրանտներու հայցորդներ, իսկդրանցիցմեկըտնտեսագիտության դոկտորէ: ն ԱյժմպրոֆեսորԲայադյանըմի քանիասպիրանտներիհայցորդների գիտականաշխատանքների ղեկավարէ: Ուսումնականփորձի առումով1997-98թթ.եղել է ԱՄՆ-ի Ֆրեզնոյի համալսարանում,2000թ.Լոնդոնի տնտեսագիտական քոլեջում, ն ու 2001թ.Հոլանդիայի,2005, 2010թթԳերմանիայի Հունաստանի գյուղատնտեսական համալսարաններում: 2006 ն 2010թթ.ՀՀ կրթությանն գիտությանոլորտումներդրածմեծագույնավանդի համար,Հայաստանիպետականագրարայինհաէ «Ոսկե մալսարանիգիտականխորհրդիորոշմամբ,պարգնատրվել -

հուշամեդալով»:

2014 ն 2016 թթ. ՀՀ

գիտությանպետականկոմիտեիկողմիցհայտարարված"Արդյունավետգիտաշխատող" մրցույթիհաղթողներից մեկն Է: Ամուսնացածէ, ունի երկու որդին մեկ դուստը, ռրոնքստացելեն բարձրագույնկրթություն: ԱղջիկըԱննա Բայադյանը,տնտեսագիտութայնթեկնածուէ դոցենտ:

գիտական Պրոֆեսոր Ա.Հ. Բայադյանիկողմիցհրատարակված են. աշխատանքներն

Տնտեսվարողսուբյեկտներիգործունեության ֆինանսական Երնան1999, «Ասողիկ».62 էջ: անհրաժեշտությունը, վերլուծության »

ֆինանսական գործունեության Տնտեսվարողսուբյեկտների Երնան2000, «Ասողիկ», էջ: վերլուծությունը, արդյունքների ն իգործարարակտիվության կայունության, Ֆինանսական »

ու դրանցհաշվարկման ցուցանիշներն գնահատման րացվելիության 67 էջ: Երնան,2001, «Ասողիկ», մեթոդիկան, ն ռիսկերի սնանկացման սուբյեկտների Տնտեսվարող գնահատ72 ման մեթոդիկան, Երնան,2001, «Ասողիկ», էջ: բառարան,«Ասողիկ»,Երնան բացատրական Ֆինանսական »

2004, 334

էջ:

դրությանգնահատումը, ֆինանսական Ձեռնարկությունների

Երնան2006, «Ասողիկ»,

էջ:

Երեան, բառարան, բացատրական Ֆինանսա-վիճակագբական

«Լիմուշ», 514էջ:

2008,

պլան (ուսումնամեթոդական Բիզնես(գործարարության) Ս. Ա. նարկ),Երնան,2010, «Լիմուշ», 105 էջ (համահեղինակ Բայադյան, ձեռ-

տ.գ.թ.) »

ֆինանսներ (ուսումնակազմակերպությունների Բյուջետային

88 էջ (համահեղիկան համառոտ դասընթաց),Երնան,2010, «Լիմուշ». տ.գ.թ.) նակՎ.Մ.Կարճիկյան,

վարկավորուկարճաժամկետ տնտեսությունների Ագրարային ՍՀ. տ.գ.թ.): մը Երնան,2010, «Լիմուշ»,32 էջ (համահեղինակ Մկրտչյան, ն սահհասկացությունների էկոնոմիկայի Գյուղատնտեսական Երնան,2010, «ՀՊԱՀ», 266 էջ: բառարան մանումներիբացատրական »

հիմարտադրության գյուղատնտեսական զարգացման

ն դրանցլուծմանուղիներըԵրնան,2013, նախնդիրները 144 էջ: տություն»,

ՀՀ ԳԱՍ

«Գի-

""Ղ ԼՏ ԸՐ,ոպատաաաաագաաարանաաաաաաաաաաաատաաաա»-. ՏՏ

Ֆինանսականվերլուծություն(ուսումնականձեռնարկ)վե2013, «Լիմուշ»,293 էջ: րահրատարակություն, Տնտեսագիտական բառարանԵրնան,2014, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն»,527 էջ: ն դրանց Պետականպարտքիկառավարման հիմնախնդիրները լուծմանուղիներըՀայաստանի Հանրապետությունում, Երնան,2015, 22. ԳԱՍ «Գիտություն», 204 էջ (համահեղինակ Հ.Ա. Մարկոսյան, տ.գ.թ.) ն բաՖինանսական միջոցներիկազմավորման, օգտագործման րելավմանուղիները22 ագրարային ոլորտում,Երնան,2016, ՀՀ ԳԱԱ 184 էջ: «Գիտություն»,

ն տնտեսական բարեփո2007թ-ին,նույն տարումՀՀ Կառավարման է թեկնածուական ատենախոպաշտպանել ինստիտուտում խումների դոկտորպրոֆեսորԱշոտ ՀակոբիԲատնտեսագիտության սությունը՝

Սաթենիկ Հարությունի Մկրտչյանը ծնվել է 1973թ.-իմայիսի30-ինԵրնանում, ծառայողի ընտանիքում: 1989-1990 ուս տարում ոսկե մեդալով ավարտել է Երնանիթիվ 135 միջնակարգ դպրոցը: 1990 թվականին ընդունվելէ Երնանիժողովրդական տնտեսությանինստիտուտի. տնտեսագիտական ֆակուլտետի «ֆինանստահաշն բաժինը ավարտելայն 1996թվականին: թ-ին ընդունվել է աշխատանքիՀայաստանի գյուղատնտեսական ակադեմիայի«Ֆին նանսներ վարկ»ամբիոնում՝ որպեսդասախոս:Սովորելն ավարտել է Հայաստանի գյուղատնտեսական ակադեմիայիհեռակաասպիրանն վարկ» բաժինը տուրայի «Ֆինանսներ,դրամաշրջանառություն ,

վալին,

ն ստացելտնտեսագիտության ղեկավարությամբ յադյանիգիտական 2001-2007 թվականներին հանդիսաաստիճան: գիտական թեկնածուի գիտականխորհրդի ֆակուլտետի ցել է ՀՊԱՀ-ի տնտեագիտական հանձնաժողոորակավորման քարտուղար: 2008 թ-ինՀՀ բարձրագույն ուն 2016թթ-ին վի կողմիցշնորհվել է դոցենտիգիտականկոչում: ն գիտական գծովվերապատաշխատանքների սումնամեթոդական տնտեսագիտական ԵՊՀ-ի րաստումէ անցելհամապատասխանաբար ն ««»-Շրւուղց, ՃԽԸ. ամբիոնում ֆինանսահաշվային ֆակուլտետի «Գ1.օո Էլ. ուսուցմանխմբագրային ծրագրիգծովՀԱԱՀ-ի ՏՏ կենտրոկազմանում: Նույն տարումմասնակցելէ ՀԱԱՀ լեզվիկենտրոնում ն «Օատօ» սերտիստացել «Լուշոոօմ42էօ թռեյնինգին Խոջիչի կերպված աշհոդվածների ֆիկատ։չեղինակ էթվով 30գիտական նմեթոդական

Ամուսնացածէ, ունի երեքորդի: խատանքների:

Նախաբան

Թեմա

Ցանկացածժամանակաշրջանում իր էությամբկարեռրվելեն ֆիա են, տանսները,որոնքպատմականկատե որոնց դերըն ման պայմանները գործողտնտեսական օրենքներից: բնութից,այդ հասարակարգում Ֆիեն ապրանքադրամային փոխանակության պայնանսներն մաններում կապվածպետությանն տարբերտեսակիռեսուրսների հետ: Ուստիհիմնվելովվենկատմամբ դրա պահանջարկի զարգացման րոնշյալներիվրա, անհրաժեշտէ առանձնացնել «Ֆինանսների ընդհանուր տեսություն»առարկան,որնուսումնասիրումէ. ֆինանսներիծահամագումըապրանքադրամային հարաբերությունների զարգացմանը համահունչ, ֆինանսների դերըարտադրական հարաբերությունների ն ֆինանսակարգում, ընդլայնված վերարտադրության գործընթացում, կան ռեսուրսներիմասին հասկացությունըն դրանց կազմավորման 22 բյուջետային համակարգնու դրա բաղկացուցիչ աղբյուրները, տարու ն պայմանավորված եկամուտներն ծախսերը, ֆինանսրերը դրանցով ն տետեսական տնտեսականօրենքների կապը՝ կաների փոխադարձ ն հետ, ֆինանսների պետությանդերը տնտեսության տեգորիաների ֆինանսներիառաջացգործում,անցումայինփուլում՝ կարգավորման ն դրսնորման ման ուղիները, պետությանֆինանսականհամակարգը ն կանու ֆինանսների կառավարումն պլանավորումը մեխանիզմները, էուարտադրական կազմակերպությունների խատեսումը, ֆինանսների ն սկզբունքները,ապահովագրության թյունը դրանցկազմակերպման ն համադերը հասարակական հարաբերությունների էությունը դրա

ե Աաաա կանական ախված -

առաջացել

կարգում:

նշենք,որ ներկայացվող «Ֆինանսների ընդհանուրտեԱմփոփելով համառոտ ուսումնականձեռնարկը, է 11 գլուխնեբաղկացած սություն» ենթահարցերով, որոնց իմացությանմիջոցով րից համապատասխան մանրամասն կ նձեռվիավելի ուսումնասիրելուֆիհնարավորություն նանսներինվերաբերող մի շարք դասընթացներ, այդ թվում՝ կազմակերն պություններիֆինանսներ,բյուջետային դրամականհամակարգեր, ու բանկայինգործունեության վերլուծությունն այլն: ֆինանսական

11 ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ

ՈՒ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՖԻՆԱՆՄԱԿԱՆ

ԾԱԳՈՒՄԸ

ԱՊՐԱՆՔԱԴՐԱՄԱՅԻՆ

ՈՒ

ԷՈՒԹՅՈՒՆՆ

1. ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ

ԵՎ ԴՐԱ

ԿԱՊԸ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՋԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՀԵՏ

կացուՖինանսներըգոյությունեն ունեցել բոլոր տնտեսական գոձնավորմամբ, լինելովպետության թաձներումպ̀այմանավորված զարգացմամբ: հարաբերությունների յությամբն ապրանքադրամային ն «ֆինանսները» որպեսգիտութհասկացությունը «Ֆինանսներ» որոշակիփուլեր: «Ֆինանսզարգացման յուն անցել են պատմական որոշ հեղինակմասին առաջինբնորոշումները ներ» հասկացության են դեռեսվաղ միջնադարում, երբմիջազների պնդումովկատարվել պեգային տարածումստացան դրամականհարաբերությունները

միջն: տություններին ազգաբնակչության կատարվել զարգացումը փուլումֆինանսների Առաջին է ոչ գիտա-

ագար

ՀԵԶ

"Ք,

ԻՐՔ Ր

55 Ցա

ԳԵՏԻ

աւգ

ԱՈՈրաաաթուԸ:`

Ջեն

ՊԱ

կայսընդգրկումէ Հռոմեական կանհիմքերիվրա, որը հիմնականում րությունիցն Հին Հունաստանիցսկսածմինչնմիջինդարերը:Այսփուլի կադիտվումէր սոսկհասարակական էություննայնէ, որ պետությունը

համար միջոցներհավաքագրողմասնավոր րիքներըբավարարելու ձնավորվումէին մի քանի անձ: Այսինքն,պետության եկամուտները հողերից, պետական մասնավորապես` աղբյուրներից, կազմավորման Սավճարվողմիջոցներից: շուկայիցօգտվելուդիմաց հանքավայրերից,

կայնվերջիններիսհամահունչ պետությանենթակայությանֆինանսական միջոցներիցառանձնացվող ուղղություններնէլ սահմածախսերի նափակէին:' Անկախ«ֆինանսներ»հասկացությանծագմանտեղիցու ժամաայն կապվածէ նախապրանքադրամային հարաբենակաշրջանից, ն րությունների առաջացման ապա պետություններիգոյության հետ: ն ֆինանսների փոխկապհարաբերությունների Ապրանքադրամային է նրանով,որ այն դրսնորվումէ փողի վածություննարտահայտվում Է միջոցով,ինչն էլ կազմում ֆինանսներինյութականբազան:Մակայն պետք է նշել,որ փողըդեռնսֆինանսներչէր, այլ այնհատուկապրանք էր, ռրիմիջոցովոչ միայնորոշվում ն արտահայտվումէին բոլոր ապդրանց շրջապտույտը: րանքների արժեքը, այլն տեղի էր ունենում է ն որի հաՓողը ֆինանսներիձնավորմանառաջիննախապայմանն մար անհրաժեշտէ փողիորոշակիզանգվածիառկայություն: Ֆինանսներիգոյությաներկրորդպարտադիրնախապայմանն՝ է: Եվ քանի որ արդենձնավորվածփողի նպատակայինօգտագործումն պատմականորենհենց պետությունն է առաջին անգամձնավորել նպատակայինդրամականմիջոցներ` իր գործառույթներնիրականացնելու համար, ուստի ֆինանսներիգոյությունը ապրանքադրաառաջացմանհետ միասին կապվածէ մային հարաբերությունների հենցպետությանառկայությանհետ: Այսպիսով,ֆինանսներիծագման է պետական այս փուլն ավարտվում ձնավորմամբ,որն ֆինանսների անվանումեն նան հանրայինֆինանսներ՝նկատիունենալովպետությանտնօրինությանըհանձնվածդրամականմիջոցները:Հանրայինֆին հատկանիշներից են` դրամական միջոցնանսներիսկզբունքներից պարտադիրհարների հավաքագրմանանվերադարձելիությունը, կատրմանն վերաբաշխման անհրաժեշտությունը:

ԲադանյանԱ. Հ.,

ուրիշներ, ֆինանսներ, ն վարկ,Երնան,Զանգակ-97»,2007թ.,էջ 12-13 դրամաշրջանառություն

ԱբգարյանԿ.,

ՍալնազարյանԱ. ն

1.2. ՖԻՆԱՆՍՆԵՐՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

տերմինըառաջացել «Ֆինանսներ» է լատիներեն«ֆայնիշ»բառից, ն պետությանմիջն որը նշանակումէ ավարտ,վերջ: Բնակչության համակարգումայն ձնավորվածդրամականհարաբերությունների հաշվարկ:Սակայն նշանակումԷ` վճարմանավարտկամվերջնական տերմինը,որը «ֆինանսներ» առաջացավ ավելի ուշ «ֆայնիշ»բառից այդ տերմինըընվճար, իսկ Ֆրանսիայում նշանակումէ դրամական ղունվեց 16-րդ դարում, արդենավելիլայնիմաստով` որպես հասարա-

ն կականեկամուտների ծախսերիհամախումբ: բաշխՖինանսները ման

ների

հարաբերություն-

համակարգում

գալիսփողի ն տեսքով,իսկ ահա այդ նույն ֆինանսներըՀՆԱ-ի ազգայինեկամտի հանդեսեն ու փոխհարաբերություններում վերաբաշխման բաշխման տեսքով:Որպես պարզաբագալու դրամայինհարաբերությունների միայն ֆինանսների նում պետք Է նշել, որ փողը չի բացահայտում ունի իրենբնորոշ էությունը,այլ այն որպեստնտեսականկատեգորիա հանդեսեն

գործառույթներ:

դերը կարնորվումէ նան արֆինանսների Բացիվերոնշյալներից հատկապեսկապվածարտադհարաբերություններում տադրական կախվածփոփոխվումեն ուժերիհետ ն որի ազդեցությունից րողական այնպեսէլ դրանցբաղհարաբերությունները, ինչպեսարտադրական

կացուցիչմաս հանդիսացողֆինանսները: Միաժամանակ

վորվ պայմանա գործըեթացներո արտադրական

բաշխումը արդյունքի ամբողջական հասարակական ված

հայտվումէ հետնյալ

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

բանաձնով`«ՀՄ:`

որտեղ՝

արտա-

արտադրականծախսերնեն, Ճ-ն` աշխատավարձին հասանելիքգումարը, է, տ-ը` զուտ շահույթն որից ձնավորվումեն կուտակվածշահույթը, պահուստները ն այլն: Եթե Հ-ի միջոցովապահովվումէ պարզ վերարտադրությունը, ապա ո-ի միջոցովապահովվում է ընդլայնվածվերարտադրությունը ն ձնավորվումպետությանկենտրոնացված դրամականռեսուրսները: ՊետքԷ նշել, որ «չ7ո-ը գնահատվումէ դրամականարտահայօ-ն՝

տությամբ ն որում :ո-ը՝ ունի խիստֆինանսականեշանակությունն ու բնութագրումԷ ֆինանսների առանձնահատկությունները դրանց են դերը արտադրական հարաբերություններում:Ֆինանսական կոչվում այն դրամականհարաբերությունները,որոնք առաջանում են զուտ շահույթի բաշխմանու վերաբաշխմանգործընգլխավորապես ն ու թացում արդյունքումառաջանումեն կենտրոնացված ապակենտրոնացվածդրամականռեսուրսներ:Կենտրոնացված դրամականռեսուրսներն են՝ ՀՀ պետականբյուջեիեկամուտները՝ ի հաշիվ շահութահարկի, իսկ ապակենտրոնացվածֆինանսականռեսուրսները դրանք արտադրականկազմակերպությանենթակայությանտակ գտնվողդրամականմիջոցներնեն՝ զուտ շահույթից շահութահարկը վճարելուցհետո: Այնուհետնմնացածզուտ շահույթը վերաբաշխվում է ըստ հետնյալուղղությունների՝ արտադրությանընդպահուստային, ն լայնման, սոցիալականզարգացման հատուկ նշանակության(օգնություն, նպաստներ,կրթաթոշակներն այլն) հիմնադրամներիգծով: Բացիվերոնշյալներիցֆինանսներնիրենց Էությամբարտադրական գործընթացներում դրսնորում են հետնյալդրամականհարաբերությունները,այդ թվում՝ ն տնտեսավարող սուբյեկտների միջն,կապված՝ ապրանքների ծառայություններիառք ու վաճառքիհետ, տնտեսավարողսուբյեկտներին պետությանմիջն, կապված՝ պետականբյուջե կատարվողհարկային ն մաքսայինվճարներիու »

ն աարտաբյուջետային ֆինանսավորման, բյուջեիցիրականացվող հետ, ձնավորման հիմնադրամների պահովագրական ու միջն, կապտնտեսավարողսուբյեկտների աշխատողների հետ, ն ստացման ձեռք բերման ծառայությունների ված՝ապրանքների ն բանկային համակարգիմիջն, սուբյեկտների տնտեսավարող »

ավանդների,վարկերի կապված՝

ու

տարբերտեսակիծառայություն-

ների հետ: կազմակերպութառումով նշենք, որ արտադրական Ընդհանրական ֆինանսական յունների կամ այլ կերպ տնտեսավարողսուբյեկտների դրսնորմանհիմքը: կազմումեն ֆինանսների հարաբերությունները

13 ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ

ԳՌՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

են ՖինանսներիԷությունը բնութագրելուհամար կարնորվում ձաՆերկայումսհամընդհանուր նրա դրսնորվմանգործառույթները: բնորոշեն հետննաչում է ստացել այն տեսակետը,որ ֆինանսներին յալ

երկու գործառույթը` բաշխմանն վերաբաշխման, »

վերահսկողության:

Ֆինանսներիառաջինու գլխավորգործառույթիմ̀իջոցովնախ են համախառն ներքինարդյունքն բաշխվումն ապա` վերաբաշխվում ու ազգայինեկամուտը: Ընդ որում, բաշխմանգործընթացը հիմնականում տեղի է ունենում տնտեսությանիրականհատվածում,այսինքն միջոցով,ինսուբյեկտների ոլորտումտնտեսավարող արտադրության ն են կենտրոնացվածապակենտրոչի արդյունքումկազմավորվում |

ռեսուրսները(միջոցները): նացվածդրամական

Մարքս

Կ.

«Կապիտալ»,մաս 1-ին, Երնան 1974

Կենտրոնացվածեն կոչվում այն դրամականմիջոցները,որոնք գոյանում են պետականբյուջեի ն տեղական ինքնակառավարման են կոչվում այն մարմիններիմակարդակով, իսկ ապակենտրոնացված դրամական միջոցները, որոնք ձնավորվում են տնտեսավարող սուբյեկտներիմակարդակով: Ազատ շուկայի պայմաններում,տնտեսությանիրականհատվածում դրամականհասույթի բաշխումը սկսվում Է նրանից,որ նախ փոխհատուցվումէ արտադրական գործընթացումսպառվածնյութական միջոցներիարժեքըն ձնավորվումէ ավելացվածարժեքը:Հատկապեսվերջինսձնավորվումէ առաջինկենտրոնացվածդրամական միջոցը` ի հաշիվավելացվածարժեքիհարկին ակցիզայինհարկի:Ծվելացվածարժեքիմնացածծավալիցգոյանում է արդեն առաջինա.պակենտրոնացված դրամականմիջոցը` աշխատավարձի տեսքով ն դրա հետ կապված պարտադիր վճարումներիմիջոցովստեղծվումԷ նս մեկ դրամականմիջոց` արտաբյուջետային հիմնադրամիտեսքով(սոցիալականապահովություն,կենսաթոշակային հիմնադրամ ն այլն): են Միաժամանակկատարվում ուղղակիհարկայինվճարումներ(բացի շահութահարկից), ինչի շնորհիվ լրացվում են կենտրոնացված դրամականմիջոցները: Վերջինիս ձնավորումից հետո շարունակելով տնտեսավարող սուբյեկտներիդրամականհասույթի բաշխմանգործընթացը, այնուհետն ստեղծվումԷ նս մեկ ապակենտրոնացված դրամականմիջոց` արդեն ամորտիզացիոն հիմնադրամիտեսքով,ինչի արդյունքումԷլ ստացվում է ֆինանսականնետտո արդյունքը: Վերջինիս հաշվին լրացվում է կենտրոնացվածդրամականմիջոցը` շահութահարկի տեսքով, որն անցնում Է պետությանտրամադրությանտակ, որպես պետականբյուջեի եկամտիաղբյուր, իսկ ֆինանսականնետտո արդյունքի մնացած մասն իրենից ներկայացնում Է տնտեսավարող

սուբյեկտներիզուտ շահույթը: Վերջինիսհաշվին ստեղծվումեն նս մի քանիապակենտրոնացված դրամականմիջոցներ: Դրանք են` կուտակման,սոցիալականզարգացման,ֆինանսականպահուստներիհիմնադրամըն այլն: Սրանովտնտեսությանիրականհատվածումհամախառններքինարդյունքին ազգայինեկամտի բաշխումըկարելի է համարելավարտված,որին հաջորդում է վերաբաշխմանգործընթացը: Այն կատարվումէ երկու մեթոդով ֆինանսան բյուջետային վարկավորման: Առաջինմեթոդի էությունն այն է, որ դրամականմիջոցներըտրամադրվում են անվերադարձելիորեն, իսկ երկրորդ դեպքում` վերադարձելիությանսկզբունքով: Դրամականմիջոցներիամբողջությունը,որը գտնվումէ պետության, տեղականինքնակառավարման մարմինների, տնտեսավարող ն սուբյեկտների բնակչությանտրամադրության տակ,կազմումէ երկրի անմիջականֆինանսականռեսուրսները: Ֆինանսներիերկրորդգործառույթը`վերահսկողությանգործաէ ինչպեսմիկրոտնտեսական, ռույթն է: Այն իրականացվում այնպեսէլ մակարդակներում:Միկրոտնտեսական մակրոտնտեսական մակարդակում վերահսկողություն, իրականացվում Է տետեսավարող սուբյեկտներիֆինանսական ծառայությունների,այդ թվում, դրաման կանմիջոցներիձնավորման բաշխման ողջ գործընթացում, իսկմակրոտնտեսականմակարդակումավելի ընդգրկուն ՀՆԱ-ի, ազգային եկամտիձնավորման ն այլն:

Բադանյան Ս. Հ., ԱբգարյանԿ., ՍալնազարյանԱ. ն ուրիշներ, ֆինանսներ, ն վարկ,Երնան, դրամաշրջանառություն Զանգակ-97»,2007թ., էջ 97-98

1.4 ՖԻՆԱՆՄԱԿԱՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ցանկացած երկրի,այդ թվում Հայաստանիկողմիցիրականացվող ողջ տնտեսականքաղաքակաֆինանսականքաղաքականությունը է: նշենք, որ խումբտենության միջուկն Պարզաբանման սականմասնագետներ«ֆինանսա-: կան քաղաքականությունը» բնորոհաշում են որպես«ֆինանսական րաբերությունների օգտագործմանն ուղղված պետականմիջոցառումների ամբողջություն,որն իրակա-

հար

որոշ

Առավելհամոզիչնայն է. համաձայնորի ֆինանսականքաղաքաէ որպեսպետության կանությունըներկայացվում սոցիալ-տնտեսական է դրամաբաղկացուցիչմաս, որն քաղաքականության աճ ֆինանսական ռեսուրսներիհաշվեկշռված կան(արտարժութային) համակարգիբոլոր օղակներում:ՎերոնշյալռեսուրսներիաճիապահովումըմիջոցԷ երկրիսոցիալ-տնտեսական քաղաքականությունից բխող խնդիրներիլուծմանհամար, կոչվածԷ ֆինանսական քաղաքա-

ապահովում

կանությունը:

ինչին

նշանակումէ, որ ֆինանսականքաղաքականության ձնավորման համարանհրաժեշտէ ունենալպետությանֆինանսական դրության ն նրատնտեսական կարողությանմասինճշգրիտտեղեկատվութեն լինում յուն, որի հետ կապվածտվյալներնամփոփված րականհամապատասխան հաշվետվություններում: Երկրի վարած ֆինանսականքաղաքականությանգնահատման համար անհրաժեշտԷ առաջինհերթինունենալհասարակության շան հերնարտահայտող կառավարության կողմիցկազմվողն իրականացվողսոցիալ-տնտեսական հատուկծրագիրը, որտեղնշվածկլինենմիջոու ժամկետներն իրականացման ցառումներիկատարման մեթոդները: Ֆինանսականքաղաքականություն ո րպեսանհրաժեշտ մշակելիս, պայմանհանդես Է գալիսդրամաշրջանառության կարգավորումնու Դա

վիճակագ-

կայունացումը,իսկ վերջինիսհասնելու համարկան որոշակի ազդող որոնցթվին են դասվումհատկապես` գործոններ, դերիբարձրացումը, վարկավորման ֆինանսականշուկայի ձնավորումը՝ կապվածարժեթղթերի ու առք վաճառքիհետ, դադարեցումը՝ դրամականմիջոցներիհոսքի չհիմնավորված հետ, շրջանառության կապվածանկանխիկ կուրսիտատանումները դրամիփոխանակման արտարժույթով »

նայն: իրականացումնունի յուրաՖինանսականքաղաքականության տարբեր ձների, հատուկ մոտեցումներ,կապված` սեփականության ինքսուբյեկտներիտնտեսականինքնուրույնության, տնտեսավարող ն գնագոյացման,աշխանակառավարման ինքնաֆինանսավորման, ու նան գործող ինչպես հարկային տանքիվարձատրության, հետ: համակարգերի միջոցովպետք Է Ֆինանսական դրամի արժեզրկմանդեմ`տնտեսականկայուն աճի ապահովման, համար: վիճակիբարելավման սոցիալ-տնտեսական բնակչության գոյություն քաղաքականությունից, ֆինանսական Բացիպետական ֆիսուբյեկտներիկողմից իրականացվող ունի նան տնտեսավարող Է որն իր էությամբմիտված բիզնեսի նանսականքաղաքականություն, Կարնորէ նախադրյալ զարգացմանը: կամ այլ կերպգործարարության է նան ներդրումային որը կազմաիրականացումը, քաղաքականության կարնորագույն կերպություններիֆինանսականքաղաքականության

քաղաքականության

վարկայ պայքար

է: բաղադրիչն ընդհանրացված Այսպիսով,ֆինանսականքաղաքականությունն կառավարումնէ ն տեսքով, դա ֆինանսականհարաբերությունների ինքնուրույնոլորպետությանկողմիցիրականացվող գործունեության

տը:

Փատոօթւ «.120-121

1տոյուօօ

օճքճուծշւծ. քօր

/ 1օռ

քօր. 11.4.

/1քօճոտաւօէ..ԽԼ, 2012, --

1.5 ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՄ

ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԻՐԱԿԱՆԱՑՄԱՆ

ԴԵՐԸ

Տնտեսավարման նոր պայմաններումյուրաքանչյուր զարգացող երկրի տնտեսականճգնաժամիխորացմանամենահիմնական պատճառներիցեն նրա անպատրաստլինելը ինքնուրույնֆինանսական քաղաքականություն իրականացնելու գործում:ՈՒստի այդ առումով, տվյալերկրիտնտեսական վիճակըբարելավելու,արտադրությանարդյունավետությունը բարձրացնելունպատակով կարնորնշանակություն ունի պետությանկողմիցկառավարման գործընթացիճիշտ կազն շուկայական մակերպումը մեխանիզմների կարգավորումը: ՀՀ-ում դեռնս 1991 թվականինտեղի ունեցած սեփականաշնորհ-

հետնանքովա̀ռանձինանհատների ձեռքում տարերայնության հայտնվեցինհողը, ոռոգման համակարգը,ընդերքիցհանվողն վերամշակմանենթակահանքանյութերը, ն այլ բնաԷներգոհամակարգը ման

գավառները: ցող

Այդ առումով,արնմտյանմեծ տնտեսագետ Սամուելսոնը, զարգաերկրներին ավելիՃիշտուղու վրա գտնվելունգոյատնելուառումով

առաջարկեց իրականացնել հետնյալհինգգործառույթները, այդ թվում` 1. Գործող շուկայական տնտեսությանարդյունավետության բարձրացման համար,ֆինանսական ռեսուրսներով ապահովվածութ-

յուն:

Յ.

խում: 4.

Մրցակցությանպայմաններումֆինանսական աջակցություն: Ձնավորվածեկամուտների ճիշտ ն նպատակային վերաբաշՆյութական ն ֆինանսական ռեսուրսներիբաշխմանկարգա-

վորում:

Տնտեսության ֆինանսական կայունությանապահովում: Այդ պատճառով էլ, տարածքայինառումովփոքրպետությունհամարվողՃապոնիանպետական կառավարման ճիշտքաղաքականություն վարելով,ներգրավված ինվեստիցիաների արդյունավետօգտագործմանու գիտատեխնիկական առաջընթացի հիման վրա կարողացավկարձճժամանակահատվածում տնտեսապես հզորանալննույնիսկ 5.

աճի ապահովման արդյունաբերական արտադրանքի գծովգրավելաշ2` խարհումառաջինտեղը» Տնտեսությունը ճգնաժամից դուրս բերելու համար անհրաժեշտ Էէունենալ վերակառուցման ծրագիր, որտեղ հիմնական շեշտը պետքէ դրվի հետնյալուղղություններիվրա. զարգացնել ագզրոարդյունաբերական համալիրը, հենվելովգիտականուժի վրա՝աստիճանաբար վերագործարկել ռադիոտեխնիկայի, առաջադեմտեխնոլոգիաների, սարքավորումն ների,տեխնոլոգիական հոսքագծերի այլ բնագավառների գծովգործարաններ,որոնք կնպաստենաշխատատեղերի ապահովմանը, զարգացնելթանկարժեքքարերիհիման վրա սպառողական մեծ արժեք ունեցող ապրանքատեսակների արտադրությունը,որոնք կնպաստենաշխատատեղերիապահովմանըն հանրապետության համարկստեղծենբավականաչափ դրամականմիջոցներ, համաստանդարտներին համաշխարհային (չափանիշներին) պատասխանող տուրիստականբազաներիստեղծում,որոնք կնպաստեն արտերկրներից տուրիստներիներգրավմանը, տնտեսությանբոլոր ոլորտներիհամարնորամուծությունների ն տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ներդրումը ն այլն: նան Նշենք որպես անհրաժեշտպայման. պետության կողմից ճիշտ ղեկավարման դերըմեծ նշանակությունունի ֆինանսականքաղաքականության գործում: :

ՍԱԵղաւօտ

Փորոքօու

71.Շ. Փարախշռւ ոքօոաքնաւտն օղքոշոօն էտքօղոցոօ «11

ԸՆուռ,

2009,

օ.

օ341«դո.-ԽԼ:

47-48

1.6 ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ

ԸՆԴԼԱՅՆՎԱԾ

ԵՎ ՖԻՆԱՆՄԱԿԱՆ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹԻ

ՎԵՐԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

նկրեդիտորական դեբիտորական պաշարների, հիմնականմիջոցների, օպտիմալչափերիմեծությունը,քամիջոցների դրամական պարտքերի, գործընթացների արտադրական նի որ դրանցովԷ պայմանավորված

ԴԵՐԸ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՈՒՄ

տարբերությունպարզ վերարտադրության, ընդլայնվածվերարն գործընտադրության ժամանակարտադրության շրջանառության ու Է թացիանընդհատկրկնությունն դրա վերսկսումըիրականացվում ծավալայինառումովավելին ավելիմեծ չափերով: ներառումէ հիմնականմիջոցԸնդլայնվածվերարտադրությունը ու ներիանընդհատվերականգնումը,վերագործարկումն դրանցընդն լայնումը,համախառններքինարդյունքի ազգայինեկամտիաճի ու բարձրորակավորումունեցողաշխատողներով ապահովվածությունը: է ապրանքա-դրաԸնդլայնվածվերարտադրություննիրականացվում ն զարմական, ֆինանսական վարկայինփոխհարաբերությունների գացմանըհամահունչ: վրա ներազդումԷ Պետությունըվերարտադրության գործընթացի ն սուբյեկտների ֆիտնտեսությանառանձինճյուղերի տնտեսավարող ու քաղաքականության միջոցով: նանսավորման հարկաբյուջետային Շուկայականտնտեսվարմանանցումայինփուլում կարնորնշահամանակությունէ ձեռքբերում ֆինանսական հարաբերությունների կարգը,որն իր Էությամբկնպաստիավելիարդյունավետկառավարել ֆինանսականռեսուրսները, որոնք էլ իրենց հերթին համարվում են ֆինանսականմենեջմենթիգլխավորխնդիրը: Ֆինանսականմենեջմենթը`դա տվյալպետության,տնտեսավարող սուբյեկտների,այդ թվում, առնտրայինբանկերի ն այլ բնույթի կազմակերպություններիենթակայությանտակ գտնվող դրամական է: միջոցների կառավարումն հետ, ՖինանսականմենեջմենթըառնչվումԷ բոլոր համակարգերի այդ թվում,վարկային,հարկային,բյուջետային, ապահովագբանկային, հետ: Այն հատկապեսհնարավորությունէ տարականնայլ ոլորտների լիս որոշել` տնտեսավարող սուբյեկտների գործունեության ընթացքում

ապահովումը: արդյունավետության Ֆինանսականմենեջմենթի դերն էլ ավելի է կարնորվում,երբ ստեղծն վում են բաժնետիրական

Փոշու

/ Աղ

քճր. Ճ. Ճօոճոճոօն.

Ի1., 2009., -.67

սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերություններ, որոնք իրենց

ֆինանսատնտեսական իրակագործունեությունն

տեխնոլոգիատեխնիկայի, նացնումեն նորագույնն տեղեկատվական նան կաեն ների միջոցով:Վերջիններսհնարավորություն ընձեռնում

վերլուծություն, գործունեության տարելու ֆինանսատնտեսական շագործարարակտիվության, կայունության, կապվածֆինանսական ն ունեցվածքիգնաիրացվելիության հութաբերության,ակտիվների հատման հետ:

խնդիրնԷ տարբերտեսամենեջմենթիհիմնական Ֆինանսական տնտեսավարող սուբյեկտների(արկի կազմակերպաիրավական միջոցներինպադրամական կազմակերպությունների) տադրական հիմանվրա մեծացնելընդօգտագործման տակայինու արդյունավետ կապիտալիտեսակարար ներառվողսեփական հանուրկապիտալում է նան ընդլայնված վերարիմաստավորվում կշիռը: Միաժամանակ հետ մենեջմենթի առնչվող ֆինանսական գործընթացում տադրության ն կանխատեսումը: գծով Վերջիններիս պլանավորումը ֆինանսների են, կազմացուցանիշներն օրինակ,արտադրական ամենահիմնական հածավալը,իրացումից իրացման արտադրանքի կերպություններում սույթը, Փտաշռւ

շահույթըն կապիտալներդրումները:

Աօղ քօր. Ճ. Աօուոշոօն.

հ(., 2009. -.101-102

Թեմա

2. ՖԻՆԱՆՄԱԿԱՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐ

Ապակենտրոնացված ֆինանսականռեսուրսների կազմավորհատկահաջորդկարնորաղբյուրներիցմեկն էլ ամորտիզացիոն ցումներնեն, որոնքգոյանումեն՝ ի հաշիվտնտեսվածհիմնականմիջոցներիմաշվածությանվերականգնմանընախատեսվողգումարնեէ կայուն պաաղբյուրներիցմեկն էլ հանդիսանում րի:Կազմավորման սիվներիհավելաճը, գործածություիցդուրս եկած գույքի իրացումից հասույթը ն այլն: Ապակենտրոնացված ֆինանսական ռեսուրսներիկազմավորմաեն ն նան նընպաստում փոխառու ներգրավված միջոցները,այդ թվում՝ բանկիվարկերը,բաժնետոմսերի թողարկումիցն տարբերտեսակի արժեթղթերիգործառնությունների հիմանվրա ստացվողդրամական ն միջոցներիմուտքագրումներըայլն: Եթե ընդհանրացնելուլինենք, ապա կարող ենք նշել, որ ապակենտրոնացված ֆինանսական ռեսուրսներկազմողվերոնշյալաղբյուրներըբնորոշումեն ընդլայնված վերարտադրությունը միկրոմակարդակով: Բայց, չէ որ զուտ եկամտիմի մասիհիմանվրաԷլ կազմավորվում են նան կենտրոնացված ֆինանսականռեսուրսները,որոնքբավարաեն ն միապահանջմունքները, բում տվյալպետությանառջն ծառացած ժամանակ,արտացոլումեն նրամակրոտնտեսական մակարդակը: Անհրաժեշտ է նշել նան, այն, որ եթե ապակենտրոնացված ֆիեն սուբյեկտնենանսականռեսուրսներըհամարվում տնտեսավարող րի ընդլայնվածվերարտադրություննապահովողամենահիմնական ֆինանսականռեսուրսներըհանդիսամիջոցը,ապա կենտրոնացված նում են որպես արդյունք՝ ի հաշիվ զուտ եկամտիվերաբաշխմանն հարկայինու ոչ հարկայինեկամուտներիվճարումների: ֆինանսական ռեսուրսներիկազկենտրոնացված Միաժամանակ, մավորման աղբյուր են համարվումնան սոցիալականապահովագմիջոցները, րության,ունեցվածքին անձնականապահովագրության

ման

2.1 ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ

ՖԻՆԱՆՄԱԿԱՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ՄԱՄԻՆ

Համախառն ներքինարդյունքիհիմանվրաձնավորված զուտ եկաէ ամուտըհանդիսանում ֆինանսականռեսուրսներիկազմավորման ն մենահիմնական աղբյուրը: Ելնելով ՀՆԱ-ի այդ մասիբաշխումից վեն ապակենտրոնացված րաբաշխումից, ստեղծվումեն կենտրոնացված դրամականմիջոցներ:Հատկապես զուտ եկամտիմի մասն ուղղվում է նյութականարտադրության ոլորտինբնորոշընդլայնված վերարտադրության վրա` ի հաշիվ աԲ պակենտրոնացված ֆի| նանսական ռեսուրսների: Վերջիններս գտնվում են տնտեսավարող սուբյեկտներիտրամադրության տակ ն օգտագործվում են արտադրությանընդլայնմանվրա կատարվողծախսերիհամար: Այսինքն,ապակենտրոնացված դրամականմիջոցներնուղղվում են նոր կապիտալ ներդրումների,ընթացիկակտիվներիավելացման, գիտատեխնիկական առաջընթացի ֆինանսավորման, բնությանպահն այլ նպատակների պանությանգծովմիջոցառումների համար: Միաժամանակապակենտրոնացված ֆինանսական ռեսուրսները հանդիսանումեն արդեն մեզ հայտնի ՀՆԱ-ի մի մասը կազմողաշխատուժիկազմավորման աղբյուր: Այսինքն այն ուղղվում է աշխատողների սոցիալականապահովության,լրացուցիչ նյութականշան այլ նպատակների հագրգռվածության համար: ւ

1ոօքու Փուտոօթ / Աօո

ՓաոուՀթԼ.

քող. ԷԼՔ.

Յո,

ԽԼԵ. Փոշճմոօ.

/1Տուօշուօ6օճթմոլճյտծ.Աքճոքո/ 11օյղքյ.

11.Ճ.

Խաուռ, 2008.

Պքօ683ռռօն. ԽԼ, -

2012.

ինչպեսնան տարբերտեսակիարտաբյուջետային հիմնադրամները, այդ թվում` զբաղվածության, կենսաթոշակային ն այլն: Որպեսկազմաեն նան վորմանաղբյուր համարվում ազգայինհարստությանհաշվին ստեղծվողմիջոցները,այդ թվում` երկրիոսկուպաշարների վաճառքից, ն այլն:' արտերկրներին վաճառված էներգետիկռեսուրսներից ռեԱյսպիսով,ընդհանրական առումովնշենք, որ, ֆինանսական սուրսները,դրանքպետության,տնտեսավարող սուբյեկտների,բնակչության ենթակայության տակգտնվողայն դրամականմիջոցներնեն, են համախառններքինարդյունքիմի մասը կազմող որոնք հետնանք զուտ եկամտի բաշխման ն վերաբաշխման:Միաժամանակ,այն ն պետությանընդհանուր ուղղվածէ ընդլայնվածվերարտադրության պահանջմունքների ապահովմանը:

ԵԿԱՄՈՒՏԸ՝

2.2 ՋՈՒՏ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ՈՐՊԵՍ

ԿԱԶՋՄԱՎՈՐՄԱՆ

ՖԻՆԱՆՄԱԿԱՆ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ԱՂԲՅՈՒՐ

ն ապակենտրոնացված Յուրաքանչյուրերկրումկենտրոնացված ֆինանսական հիմնականաղբյուրը` անռեսուրսներիկազմավորման կախսեփականության ձներից,տնտեսավարող կողմից սուբյեկտների

Է: զուտ: եզամուտն ստացվող :

աա

Նախկինում (խորհըրդային իշխանության տարիներին) զուտ եկամուտը հանդես էր գալիս որպես շահույթի ն շրջանառության հարկի հանրագումար,իսկ ժամանակաշրջաններում պետական -

հանդիսացել

շահույթը

Փոճծեւ

Է բոլոր

/ Աօր քճր. Ճ. Ճ08ճղճոօն.

հ/Լ., 2006.

բյուջեի եկամուտներիկազմավորմանամենահիմնականաղբյուրը: Հետագայումտնտեսավարողսուբյեկտներիհարկայինփոխհարաբերություններըպետականբյուջեիհետ այլ տեսք ստացավն դրանհամայլ ձներով,այդ թվում. ընթացէլ զուտ եկամուտնարտահայտվեց 1. Վճարումներբյուջեին հարկերիտեսքով, որոնցմի մասը նեն ապրանքների(աշխատանքների րառվումէ իրացվողարտադրանքի, իրացումիցհասույթում (դրանքանուղղակիհարծառայությունների) ն են մեջ եկամտային հաստատագրված վճարները),ինքնարժեքի կերն հարկը,որը վճարվումէ միանգամիցհաշվետուժամանակաշրջանում ն դրանհավասարեցված եկամուտաշխատանքիվարձատրությունից ն նան շահութահարկը,գույքահարկ հողի հարկը` շաներից,ինչպես հույթից:Վերը նշված բոլոր հարկայինվճարումները,որոնքկատարսուբյեկտիզուտ եկամտից,հանդիսանումեն վում են տնտեսավարող ռեսուրսներ: կենտրոնացված ֆինանսական 2. Ոչ հարկային վճարումները ն արտաբյուջետայինհիմնադրամներինհատկացումները,այդ թվում բնակչությանսոցիալական հետ կապբնապահպանության զբաղվածության, պաշտպանության, ված վճարումներըհանդիսանումեն իրենցհերթին կենտրոնացված ֆինանսականռեսուրսներիմի մասը ն վճարվումեն տնտեսավարող սուբյեկտներիկողմից: է նրանում,որ այն հանդիսանում Շահույթիդերըարտահայտվում է պետական բյուջեի եկամուտներիկազմավորման ամենահիմնական ն է աղբյուրներիցմեկը կատարում երկուկարնորագույնգործառույթ` կարգավորհանդիսանումէ ընդլայնվածվերարտադրության ման հիմնականաղբյուր` երբ շահույթիցկատարումեն մասհանումներ,որպեսկուտակմանհիմնադրամ բյուջեիեկամուտներիկազմավորմանաղբյուր շապետական հութահարկիտեսքով: Էէտնտեսության Ինչպեսգիտենք,շահույթի ստացումը գյուղատնտեսության, բոլոր ճյուղերի,այդ թվումարդյունաբերության, »

արդյունք

թճքուու Շ.1. 16օքու Փոճոոօ8:

7ՄՎՇԾԵՕՇոօշօ6տծ.

հԼ., 2009. -.34-35

ենթակաեն ֆիզիԾրենակ`հիմնականմիջոցներիբոլոր օբյեկտները կականն բարոյոկանմաշվածքի,սակայնբացառությունԼ կազմում չի միջոց է ն որից ամորտիզացիա հողը, որը «հավերժ»օգսազորձման հաշվարկվում:

վարձասկարական տրանսպորտին կալի կաղմոկերոսյություններում, ն շինարարական սպառողական կոոպեկազմաւկերպություններում, ինչպես նան բացիաներում,առետրայինկազմակերպություններում, տնտեսություններում,ւսյկոմունալ ն կենգաղալին բնււկարակւային

հատկագումնե: վերընշվածգուցանիշների`ամորտիզացիոն է րի գումարըտարվաառումովհւսշվարկվում հետեյալ կերպ,երբհիմդրանցկապիտալնորոգման,արղիանականմիջոցներիձեռքբերման. ն հիմնականմիջոցնեհետ կապվածծախսերիզումարների կանացման արժեքիմիջն եղած ւռարբերությանհանրագում:միր րի մետաղպալոմի վրա ենք հիմնականմիջոցներիծառայությանժամկեւոի հարաբերում 1 տրակտոր, է ձեռք բերում Օրինակ` ենթադրենքորնէ ւռնտեսություն որիարժեքըկազմում է 20.009 000 դրամ,կապիտալնորոգմանծախսերի ծախսերը427 000 կազմում են 5 000 010 դրաւ, աիղիականացման

որւռեղըուռ զորձող կանոնառինքնայն կազմակեիպություններում, են հետաւլնղող:Հեւռնաբար. զուտ համարվուվ շահույթ կարգիդրանք եկամուտըհամարվումէ ֆինանսակւոնռեսուրսներիկազմուվորմաւն

Ըատ

աղբյուրներիցմեկը: ամենահիմնական

2.3 ԱՄՈՐՏԻՋԱՑԻՈՆ

ՀԻՄՆԱԴՐԱՄԸ

ՎԵՐԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ԴՐԱ ԴԵՐԸ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՈՒՄ

դրամ:

միջոցների,ոչ նյուհիմնադրամը` դա հիմնական Ամորտիզացիոն (համակարզիչներիհամար կազմվածծրագրերը, թականակտիվների գյուտերը ն այլն) ն առազամաշառարկաներիմաշվաարտոնագրերը,

դուրս Այղ տրակտորի

դրամ.իսկտրակտորիծառայությանժամկետը կազմում Լ 20 տարի: ԱնհիաժեշտԷ հաշվարկելտրակտորիամորտիզացիոն գումարըտարվաառումով,որը հավասարէ. հատկացումների 000 000-400 000-206 000:20- Լ 60:60 դրամ Ա-20 000 00.5 մում է 200 000

ղումարներնեն: համարառանձնացվող ծության վերականզեման

Յուրաքանչյուրտարվաառումովառանձնացվումեն ամորտիզացիոնհատկացումների գումար, հաշվարկիհամարհաշվի էն առն-

ԱԱ... ձեռքբերման արժեքը, կւ-

պիտալ նորոգման համարի կատարվողծախսերը, արդիականացման Ոլդեռնի-

որի

լուԱյսինքն`հաշվարկիցպարզվումԷ, ոի տվյալ տետեսությունի հավերականգնելու մաշվածությունը բաքանչյուրտարիտրակտորի Է հազ. ղիամ: «ճարհորվումԷ նաւն ւմորմար պեւոք ծախսի մլն տարվաառումով, ռին տիզացիոննորմայիհաշվւորկըյուրաբանչյուր է ամռիտիզացիոն հատկացումներիդումարին իրենիցհերկաբագնում

ԵՉ: ՀԻԱ-Ի) .- 12 չբ 15:

արժեքիհարաբերակմիջոցներիձեռքբերմանսկզբնական հիմնական Ըսւտ բերվահռրինակի վերր տոկուներով: ցությունը`արտահայտված նորմանհավատարկլինի. ամորտիզացիոն

զազիապի)համար կուռարվող ձախոաւերը. ինչպես էան դրանը դուրւ գրման հետ կապվածմետալալոմիար ժեքը,այնպես էլ ծւռռայությոնփամկեռը: թարզմանաբարնշանակում է նլութականմիԱմորտիզացիա`

ջոցներիմաշվածությանհամար հատկացվողգումարներիցմարում:

պահինմետաղալոմիարժեքըկազդրման

ԱՆՀԼԶՏՑՑԱԸ:2000000.ԼՍԱ-Ե,3

Գծ

Րարսդան Մ. Հ. «ԱՊՀ կազմակնրպությունների ԱմիրխանյանԱՊ. տնսքով:. Շրհան, 2Թ08թ.,էջ16-18 դուախուությունների փինանսներ» `

Յուրաքանչյուրտարվա առումով տրակտորիմաշվածությունը հատվերականգնելուհամարտնտեսությանծախսիամորտիզացիոն կացումները6,3 -ի սահմաններումէ: Եթե տնտեսությունըհիմնական միջոցներնօգտագործումԷ սահմանվածնորմայիցավելի ցածր տոկոսադրույքով` հիմնական միջոցների մաշվածության վերականգնմանհամար, ապա տեղի է ունենում ամորտիզացիոն հատկացումներիտնտեսում, որնէլ հետագայումդառնումէ տվյալտնտեսության համարորպեսլրացուցիչեկամուտ: Հետնությունըայն է, որ ամորտիզացիոնհիմնադրամը`դա այն դրամականմիջոցնէ, որը կարողէ օգտագործվելպարզ ն ընդլայնված վերարտադրության համար: Ամորտիզացիոնհատկացումներըպետք է արտահայտենարմիջոցներիմաշվածությանչափը, որը փոխանցվումէ տադրության նույն արժեքով պատրաստիարտադրանքին:Աշխարհի զարգացած երկրների մեծամասնությունըհիմնականմիջոցների ծառայության ամբողջժամանակաշրջանի համար ամռրտիզացիոն հատկացումնեեէ րի գումարըհաշվարկում գծայինկամ այլ կերպ` հավասարաչափ ղանակով, այսինքնյուրաքանչյուր տարվա առումով: Մակայն որոշ երկրներում խրախուսվումԷ արագացվածտեսքովամորտիզացիոն հատկացումներիհաշվարկը, որը կապված է գիտատեխնիկական առաջընթացիհետ: Վերջինիսհետ կապվածստեղծվում են նորովի ավելի կատարելագործված հիմնականմիջոցներ,որոնք ունենում են ավելի երկարաժամկետծառայությունն միաժամանակ,ապահովում են ավելի շատ արտադրանքի ստացում միավորժամանակահատվածում: Մկսած1999 թ. հունվարի1-ից22-ում սահմանվեցին ամորտիզացիայինորմերհիմնականմիջոցներիգծով,այդ թվում.Շենքեր` 5 06, շինություններ` 7 90, փոխանցողհարմարանքներ` 5 96, տրանսպորտայինմիջոցներ` 12 92, գործիքներ`25 96, բանողանասուններ` 12 96, բազմամյատնկարկներ`1096 ն այլն:

Թւոոճուլօ8

Ճ., Եւոճճմուօտ 1. Փաւաուօծւ («քանա

տ)/քօ):7Գ.

ոօօօծտտ. --Շ-116., 2002.

հատկապես նշենք, որ ոչ ընթացիկակտիվներից, Ընդհանրական ն հիմնկանմիջոցներըխնամքովշահագործելու պահպանելուպարագծով հատկացումների գայում, նախօրոքհասնելիք ամորտիզացիոն տնտեսում կլինին դրանքկօգտագործվեն գործընվերարտադրության համար: թացը կազմակերպելու

2.4 ՓՈԽԱՏՎԱԿԱՆ

ԿԱՊԻՏԱԼԻ

ԴՐԱ ՓՈԽԿԱՊՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

ԵՎ

ՖԻՆԱՆՄԱԿԱՆ

ՀԵՏ

ինչպես նան պահանջներիբավարարման, Վերարտադրության աղբյուր է հակարնորագույն ռեսուրսներիապահովման ֆինանսական նան որի հիմքում ընկածէ տար(ֆիզիկաբերհաճախորդներից անն իրավաբանական կան ձինք)ձեռքբերվածավանդները (դեպոզիտները):Վերջնական կաառումով փոխատվական պիտալըհանդես Է գալիս որպես վարկավորմանմիջոց ն այն ներառվումէ տվյալ վարկատուի(բանկ,վարկայինկազմակերպություն) ընդհանուր ռեսուրսներում: ֆինանսական Միաժամանակփոխատէ վականկապիտալիէությունը կայանում նրանում, որ ըստ միջազկազմման բյուջեներիվճարայինհաշվեկշիռների գայինպրակտիկայի, նան են ունենում բանկայինն ոչ ընթացքումիրենցմասնակցությունն բանկայինոլորտները,որոնք նպաստումեն տվյալ երկրի տնտեսու-

կապիտալը մարվում մն փոխատվական

Ը.64

թյունը կայուն վիճակումպահելու համար:Հատկապես,երբ պետականբյուջեիդեֆիցիտիծածկմանհամարօտարերկրյապետություննեեն վարրից ն միջազգային կազմակերպություններից տրամադրվում կեր, որոնք տվյալ երկրի համար հանդեսեն գալիս որպես արտաքին

պարտք:

Ընդհանուրառմամբ,փոխատվական կապիտալնիրենիցներկաէ յացնում տնտեսավարող սուբյեկտների,բնակչությանենթակայության այն ազատ դրամականմիջոցները,որոնք ավանդների(դեպոզիտների) տեսքովներդրվումեն բանկերումսահմանվածտոկոսադրույք-

ներովն վերադարձելիության սկզբունքով: Փոխատվական կապիտալիտեղն ու դերը որոշվում է դրա կազմավորմանաղբյուրներինշանակությամբ,կիրառմանոլորտովն կառավարմանառանձնահատկություններով: Շուկայական հարաբերություններին անցման պայմաններում, համաձայնմիջազգայինչափորոշիչների,առաջ եկավփոխատվական կապիտալհասկացությունը, որի համարկարնորաղբյուր են համարվում այն միջոցները,որոնք ժամանակավորապես ազատվելովընդլայնվածվերարտադրության գործընթացից, հանդես են գալիս բանկայինհամակարգումդեպոզիտների տեսքով: կարնորառանձնահատկությունը կաՓոխատվական կապիտալի: յանումէ նան նրանում,ռր այնիր էությամբտարբերվումէ արդյունաբերականն առնտրայինկապիտալներիցա̀յն տրվում է ժամանակավոր օգտագործման դրա կարիքըզգացողներին` որոշակիտոկոսադրույքով: Փոխատվականկապիտալի շրջապտույտը արտահայտվում է հետնյալբանաձնով`Դրամ-Դրամ՛, որտեղդրամը դա դրամին դրան համապատասխանողսահմանվածտոկոսադրույքով հաշվարկված տոկոսայինեկամտիհանրագումարնէ: Իսկարդյունաբերական կապին է տալը հաջորդաբար ընդունում դրամական, ապրանքային արտադրականձներն որի արդյունքումձնավորվումէ հետնյալշրջապտույտը.

ԴՐԱՄ-ԱՊՐԱՆՔ-ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ-ԱՊՐԱՆՔ-ԴՐԱՄ։

թշքոոո Շ.1. 1օօքատ Փաճաօ8:

ՄՎՇԾԵՕ6 ո0շօ686.

հԼ., 2009. 6.108

Այսինքն,փոխատվական կապիտալըվերջնականտեսքովդառէ տոկոսաբեր կաեկամուտստեղծողկապիտալ:Փոխատվական է պիտալըկարող հանդեսգալ երկուուղղություններով:Առաջինը`որպես բանկումներդրվողավանդայինկապիտալ,իսկ երկրորդը` որսուբյեկտներինտրամադրվողվարկայինմիջոց: պեստնտեսավարող Առաջինփուլում դրամականմիջոցներներդնելովապահովումէ ավելի շատ դրամականմիջոցներիստացումի հաշիվ տոկոսայինեկամտի:Փոխատվականկապիտալիշարժնիրականացվումէ բանկային համակարգիմիջոցով:Եթե վարկավորումըկատարվումէ պետության տրամադրությանտակգտնվողմիջոցներից(պետականվարկ), ապա սկզբնականփուլում այն մուտքագրվում է Կենտրոնականբանկումն այնուհետնորնիցեառնտրայինբանկիմիջոցովտրամադրվումորպես վարկ:Վերջինս Էլ հետագայում վարկառուներիկողմիցետ Է վերադարձվում սահմանվածտոկոսադրույքներովհաշվարկվածտոկոսայինեկամուտներըհամապատասխանժամկետներում`մայր գումարիհետ միասին:Այսինքն,նորիցայդ գումարըշարունակումէ մնալ որպեսվարկավորման միջոց:Հատկապեսայնֆինանսականմիջոցները, որոնք առնտրայինբանկինկամ վարկատուինտրամադրվումեն վարկիտեսքով,ապա տվյալբանկըխիստհսկողությունպետքէ սահվրա, քանիոր այդ բանկային մանիդրա նպատակայինօգտագործման սուբյեկտներնվատթարամիջոցներընպաստելուեն տնտեսավարող գույնվիճակիցդուրս հանելու համար: Այդ տնտեսավարողսուբյեկտներըիրենցհերթինշահույթովաշխատելուդեպքում` նպաստելուեն պետականբյուջեի եկամուտների ավելացմանը` շահութահարկի ֆինանտեսքով,որի արդյունքումկավելանաննան կենտրոնացված սականռեսուրսներիգումարիչափը:

նում

Փոաւու

Աօղ քշող. ԽԼՏ. ՔՇուոււօ86ոօ1օ

ոք.

ԽԼ., 2000.

2.5 ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ

ՈՐՊԵՄ

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ՀԻՄՆԱԴՐԱՄԻ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԱՂԲՅՈՒՐ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

ԿԱԶՄԱՎՈՐՄԱՆ

Անցում կատարելովտնտեսավարման նոր հարաբերություննենան ապահորին,աստիճանաբար իրենցկարնորտեղըզբաղեցրեցին վագրականհիմնադրամները,որոնք նույնպես հանդիսանումեն ֆինանսականռեսուրսներիկազմավորման աղբյուր: Ապահովագրությունըդ̀ա տնտեսական համակարգէ կամ այլ կերպ` ն նյութական վնասիփոխհատուցման կորուստների ապահովագրության եղանակ:Ապահովագրության գծովփոխհատուցումը տրվում է ին բավաբանականանձանց քաղաքացիներինտ̀արերայինաղետների, դժբախտդեպքերիհետնանքովնրանցգույքը վնասվելու,ինչպես նան ընտանիքըկերակրողիմահվան,աշխատունակության կորստին այլ դեպքերում: Ապահովագրություննիրականացվումէ հիմնականումդրամական ձներով: Տարբերակումեն ապահովագրության իրականացման պարտադիրն կամավորեղանակները:Պարտադիրապահովագրուէ պետությունը,որը հաշվի առնելովհասարաթյան կազմակերպիչն Թ.

ԱԱ Լ

մա

կության շահերի պաշտպանությանհարցերը` սահմանում է բարձր վնասաբերության մակարդակունեցողռիսկերիգծովպարտադիրապահովագրության տեսակները:Դրանք սահմանվում են պարտադիր ապահովագրության մասին օրենքով,որտեղնշվում են ապահովագրության ենթակաօբյեկտները, ինչպեսնան այն անձանցշրջանակը, ովքեր պարտավորեն ապահովագրելիրենցռիսկերըն պատասխա-

նատվությունը:

պայմանագրերն Կամավորապահովագրության ապահովագրողի են կնքվում ապահովադիրիկամավորցանկությամբ: Ըստ օբյեկտներիտարբերությունների`աապահովագրության պահովագրության դասակարգումը կատարվումէ հետնյալտեսակներով. Անձնականապահովագրություն, որը ներառումէ մարդկանց կյանքի,առողջությանն աշխատունակությանօբյեկտներիապահռովագրությունը,ինչպեսնան երանցորոշակիտարիքիհասնելուկամ հետ կապվածապահովագնրանցկյանքումայլ իրադարձությունների րությունը: Գույքային ապահովագրություն, որի ապահովագրության օբյեկտեն հանդիսանումապահովադիրիգույքը, ինչպեսնան բոլոր այն գույքայինշահերը,որոնքչեն դասակարգվում անձնականն պաապահովագրության տասխանատվության ւռեսակներիմեջ: ապահովագրությունը, որի ապահոՊատասխանատվության վագրությանօբյեկտ է հանդիսանումապահովադիրիպատասխանատվությունըերրորդանձանցհանդեպ` վերջիններիսկյանքին, առողջությանը,աշխատունակությանը, գույքին նայլգույքայինշահերին հասցվածվնասներիպահով,որընրամոտ կարողէ առաջանալօրենքով կամերրորդանձանցհետ կնքվածպայմանագրերով սահմանված դեպքերում: ԽՍՀՄ-ում: նախկինում,ապահովագրական գործընթացըպետությանմենաշնորհդարձավ1918 թ.-ից, իսկՀՀ-ում այնսկսվեցկիրառվել 1921 թ.-ին ՊԵՏԱՊ անվանումով:Այժմ ՀՀ-ում գործումեն ապահովագբաց կամփակբաժնետիրացման իրավունրականընկերություններ` է քով, որոնցկանոնադրական կապիտալըձնավորվում այդ ընկերութմուծաձ գումարներիչափով: յան գորձունեությանըմասնակիցների են Այդ մասնակիցներըհամարվում որպեսբաժնետիրականընկերությանհիմնադիրներ: հետ

Ամիրխանյան ՍՊ., Բայադյան Ա. Հ. «ԱՊՀ կազմակերպությունների ֆինանսներ»(դասախոսություններիտեսքով),Երնան,2008թ. '

Թեմա

3. ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳ

311. ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՀ ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ

».

ՄԱՍԻՆ

Բյուջետայինհամակարգասելով` հասկանումենք յուրաքանչյուր պետությանբյուջեիկազմիմեջ մտնող բոլոր տեսակիբյուջեներիամն վարչաբողջությունը: ՀՀ պետականկառավարմանկառուցվածքին

տարածքայինբաժանմանըհամապատասխանբյուջետայինհամակարգըբաղկացածէ պետականբյուջեիցն համայնքայինբյուջեներից: Բոլոր մակարդակների բյուջեներըհիմնվածեն միասնականֆինանսական, դրամականն հարկային քաղաքականությանվրա: Հայաստանի հանրապետությանպետական բյուջեն ն համայնքային բյուջեներըմիավորվում են համախմբված ն այն է բյուջեում,որինախագիծը ներկայացնում կառավարությունը քննարկվում,այնուհետնհաստատվումԷ ՀՀ Ազգայինժողովիկողմից: «ՀՀ բյուջետայինհամակարգիմասին»օրենքը ընդունվել է դեռնս 1997 թ. հունիսի 24-ին` Ազգայինժողովիկողմից ն ըստ այդ օրենքի` բնորոշում են Պետականն համայնքայինբյուջեները,այսինքնդրանք պետականու տեղականինքնակառավարման մարմիններիգործընթացիիրականացմանը համահունչանհրաժեշտդրամականմիջոցների կազմավորմանն ծախսմանորոշակի ժամանակաշրջանի ֆինանեն: սականծրագրերն Առաջինհերթինբյուջետայինհամակարգըհիմնվում է` "

կազմման, բյուջեներինախագծերի ն ծախսերի դասակարգման, բյուջեներիեկամուտների ներկայացման, հաշվառմանն հաշվետվությունների ն բյուջեներիկատարմանընդհանուրսկզբունքների այլ գոր-

վրա: ծընթացների իմաստնավելիպարզ պատկերացնելու համակարգի Բյուջետային (լազմակերպություն) հիմնարկության համար բնորոշենքբյուջետային ն է ինքնակառատեղական անվանումը,որը հանդիսանումպետական իրավաբաիրականացնող վարմանմարմիններիլիազորություններն ֆինանծախսերնամբողջությամբ նականանձ: Դրանց պահպանման քանի հ աշվին, միջոցների բյուջեների սավորվումեն համապատասխան են բյուջետային իրականացնում հիմնարկություններն որ բյուջետային տարվաբյուջենեՎերջինս`յուրաքանչյուրբյուջետային գործընթացը: նան դրանցտարեկան ինչպես րը կազմելու,քննարկելու,կատարելու, ուղղությամբպետականն տեղահաստատելու հաշվետվությունները գործունեուկանոնակարգված մարմինների կանինքնակառավարման

թյունն է: գորԲյուջեներինախագծերըկազմվումեն ՀՀ կառավարության համապան ծրագրերին ծունեությանը համայնքներիզարգացման են տվյալ բյուներառում մուտքերը տասխան:Բյուջեներիդրամական այդ թվում նան ջեիհամար սահմանվածբոլոր տեսակիեկամուտները, ստացվողեկամուտները,ինչպես կապիտալիգործառնություններից

փոխառումիջոցները(վարկերը,ինվեստիցիաները, ներգրավված նան փոխառությունները): ինչպես ն Բյուջեներիծախսերըներառումեն ընթացիկ կապիտալծախու համայնքայիննշանակությունունեցող սեր համարվողպետական հանդեսեկող այն գումարները,որոնք օգծրագրերիշրջանակներում ստեղծման տագործվումեն հիմնական միջոցներիպահուստների

նան

ԲայադյանԱ. Հ., ԳարճիկյանՎ. Մ., Բյուջետայինկազմակերպությունների 22-35 ֆինանսներ(ուսումնական համառոտ դասընթաց),«Լիմուշ», 2010թ.,էջ

ՀՀ պետականբյուջե, 2012-16թթ.

նպատակով, ինչպեսնան ապրանքային արժեքներիձեռքբերման, կա-

3.2 ՀԱՄԱՅՆՔԱՅԻՆ

ռավարմանմարմիններիպահպանման,երկրի պաշտպանություն, եայլ կենսաթոշակային հիմնադրամի նպատակների համար: Բյուջեներիկառւռրումն ապահովելունպատակով ՀՀ ֆինանսնեե բի նախւռրարությունը դրա ենթակայության տակգտնվողտեղական զանձապետական են հետելալ բաժանմունքները իրականացնում գոր-

ձառույթները.

բյուջեներիդրամարկղային սպասարկում, բյուջեներիկատարմանապահովումը` ըստ փաստացի եկամուտների ծախսերիուղղությունների, ն կատարվող պետականն համայնքայինբյուջեներիհամախմբումի միասնականգանձապետական հաշվում, գանձապետական հաշիվներում արտացոլվածբյուջետային ն միջոցների բյուջետայինհիմնարկներիդրամականմիջոցներիկա: ռավարմանապահովում, պեւռականպարտքիկառավարման ապահովում, բյուջետային հաշվառման ե հաշվետվությունների մեթողականղեկավարում: Այստեղիցհետնում է, որ ՀՀ բյուջետայինհամակարգը հանդիսանում Լ պետությանկառավարման ամենահիմնական հանդուցակետը, են ն համայնքային որովբնութագրվում պետական բյուջեները:

ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ

ԷՌԻԹՅՈՒՆԸ

Համայնքայինբյուցենդա այն եկամուտներին ձախսերիամբողջությունն է, որը գտնվում է տվյալ համայնքիենթակայության տակ ե բյուջետայինտարվակտրվածքով(հունվարի1-իցներառյալդեկտեմ: բերի 31-ը): Համայնքայինբյուջեի եկամուտներին ծախսերիտարբերություերպետք է հավասարլինի 0-ի, ադսինքն.համայնքային է:' բյուջեն հավատորակշոված Համայնքային բյուջեների ձնավորման հիմնականսկըզբուեքներնեն. համայնքիզարգացման եռամյա ձրագրի հիման վրա ֆինանսական միջոցհիմնախնդիրների լուծման համարանհրաժեշտ ներիպլանավորումը, պահուստային հիմնադրամիստեղծումը. համայնքիբյուջեիհավսսարակշովածությունը, արդյունավետության ապահովումը,երբկատարվողձախսերն են իրականայվում նպատակային, ն հստակությունը, բլուջեներիտվյալներիհավաստիությունը մ4

"` '

ման

հրապարակայնությունը, որն ապահովում է բյուջեի ձնավորկատարմանվերաբերյալհւռմայնքիանդամներիիրազե-

ն դրա

կումը,

բյուջեներիվերահսկելի լինելը, Համայնքիբյուջեիեկամոսոներեեն. հարկայինեկամուտներըն տուրբերը. ոչհուրկայինեկոմուտները, պաշտոոնական տրանսֆերտները: Համայնքի ձախսերիգծովառանձնացվող ուղղություններն են. .

չ«Բյւջետսդին համակարգի մասին»էչ օրենք

ՅԾ

«Բյուջետային համակարգի մասին»ք: որենք .

կրթության ն գիտությանգծով, ընդհանուրբնույթիհամայնքայինծառայություններիգծով,

պաշտպանությանբնագավառի գծով, առողջապահության գծով, մշակույթի, սպորտի,կրոնի գծով, գյուղատնտեսության,անտառայինն ջրային տնտեսությունների գծով, ու տրանսպորտի կապիգծով ն այլ ուղղություններով: Համայնքիբյուջեի նախագիծըկազմում է համայնքիղեկավարը, որն իր կողմից հրահանգներէ տալիս աշխատակազմին, համապատասխանծառայություններին, բյուջետային հիմնարկներինհ̀ամայնքի ն ծախսերի ու հաբյուջեիեկամուտների հաշվարկման ներկայացման »

մար:

Ընթացիկեկամուտներըձնավորվումեն հետնյալերեք ուղղություններով,ի հաշիվ՝ հարկայինեկամուտների, ոչ հարկայինեկամուտների, պետականտուրքի ն եկամուտներ են համարվումանուղղակի հարկերը (ավելացվածարժեքիհարկը, ակցիզայինհարկը)ն ուղղակի հարկերի(շահութահարկը,եկամտայինհարկը, գույքահարկը. հողի հարկը) հաստատագր»

մաքսավճարների:

Հարկային

ված վճարները, բնօգտագործմւսն ն բնապահպանման նայլ եկամուտները: Մաքսավճձարների մուծումներըկատարվումեն մաքսայինգոտիներումսահմանվածկարգով: Ոչ հարկայինեկամուտներինեն վերաբերում. Հ. Կենտրոնական բանկի ճախատեսվածեկամուտների նկատմամբփաստացիստացվածեկամուտներիգերազանցումներից մուտքերը, ու պետականձեռնարկություններին գույքիվարձակալության

վճարները հարկային Գ

Յուրաքանչյուր հաշվետու տարին ավարտելուց հետո, տվյալ մարզիղեկավարը(մարզպետը)համայնքայինբյուջեներիկատարողականիվերաբերյալհաշվետվությունէ ներկայացնումՀՀ ֆինանսների նախարարությանը:

3.3 ՊԵՏԱԿԱՆ

ԲՅՈՒՋԵԻ

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ

ԿԱԶՄԱՎՈՐՄԱՆ

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ

Յուրաքանչյուրերկրի բյուջեն կազմվածէ ոչ միայն կատարվող ծախսերիցայլ նան սպասվելիքեկամուտներիցն որոնց համար գոյություն ունեն կազմավորմանաղբյուրներ: Դրանցթվին են դասվում |

ընթացիկեկամուտները,կապիտալիգործառնություններից ստացվող եկամուտներըն պաշտոնականտրանսֆերտները:

Բայադյան Ս. Հ., Կարճիկյան Վ. Մ., Բյուջետային կազմակերպությունների

ֆինանսներ(ուսումնականհամառոտ

օգտագործման վարձավճարները, շահաբաժինները,այդ թվում` բանկերումու ֆինանսավարկայինհիմնարկություններումբյուջեներիժամանակավորազատ միերե ներեն ներդրումից մ ջոցներիտեղաբաշխումից դեպոզիտների ստացվածշահաբաժինները, չ վարկերիօգտագործմա է ն պետությանկողմից տրամադրված դիմացստացվածտոկոսայինեկամուտները նայլն: է Պետականտուրքը ներառում ծառայություններիգծով կատարվող հետնյալվճարումները. "

դասընթաց),«Լիմուշ», 2010թ.,էջ 35 '

Դջ

«Հարկերիմասին» Հ2 օրենք

դատարանտրվողհայցադիմումներին գանգատների համար, դատարանիկողմից փաստաթղթերի կրկնօրինակներ(պատձեններ)տալու համար, »

շՀՀքաղաքացիություն ստանալուն այն փոխելուհամար, պետականգրանցմանհամար: Պետականբյուջեի եկամուտներիկազմավորմանկարնոր աղբյուր է համարվումնան պետականսեփականություն համարվողհողի վաճառքիցստացվողդրամականմուտքագրումները,որոնք արդյունք են կապիտալիգործառնություններից: Հաջորդաղբյուրը հանդիսանում են պաշտոնական որոնք հատկացվումեն անտրանսֆերտները, վերադարձսկզբունքովօտարերկրյա պետություններից, միջազգային ն անհատ կազմակերպություններից քաղաքացիներից: Վերը նշված եկամուտներիձնավորումով Է պայմանավորված ն բյուջեիդեֆիցիտի պետականբյուջեիփաստացիկատարողականը (պակասուրդի)նվազումը: »

հասարակականկարգիպահպանության,ազգայինանվտանգությանն դատականգործունեությանհամար, »

կրթությանն գիտությանհամար, համար, առողջապահության սոցիալականապահովագրությանն սոցիալականապահովության համար, մշակույթի,տեղեկատվության, կրոնի ն սպորտիհամար, բնակարանային կոմունալտնտեսությանհամար, գյուղատնտեսության, անտառային,ջրային ե ձկնաբուծական տնտեսությունների համար, արդյունաբերության,շինարարության.բնապահպանության համար, ն կապիհամար: տրանսպորտի Բացի վերը նշված ծախսայինհոդվածների`պետականբյուջեի ծախսերըդասակարգվումեն նան տնտեսագիտական առումով, այդ թվում. ընթացիկծախսեր, կապիտալծախսեր, հանած մարումներ: վարկավորում Ընթացիկծախսերինեն վերաբերումպետականմարմինների, դրանց ենթակայությանբյուջետայինհիմնարկներիաշխատողների աշխատավարձը, տոկոսավճարները,ներքինն արտաքինպարտքերի դիմացընթացիկտրանսֆերտները, ներքինն արտաքինպարտքերի դիմացընթացիկտրանսֆերտները,այդ թվում` պետականբյուջեից համայնքայինբյուջեներինտրամադրվողդոտացիաները,կենսաթոշակները, կրթաթոշակները,նպաստները ն այլն, ինչպես նան ապրանքներիգեմանն ծառայություններիդիմացկատարվողծախսերը: »

5»

3.4 ՊԵՏԱԿԱՆ

ԲՅՈՒՋԵԻ

ՏՆՏԵՄԱԳԻՏԱԿԱՆ

ԾԱԽՄԵՐԻ

ԿԱԶՄԸ

ԵՎ

ԴԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Պետականբյուջեիծախսերիթվինեն դասվումհետեյալները.: ընդհանուր բնույթի պետականծառայություններիգծով, այդ թվում` օրենսդիրմարմնիպետականկառավարման, ֆինանսական մարմիններիկառավարման,արտաքինքաղաքականգործունեության, ընտրությունների,հանրաքվեների ն նմանատիպ այլ բնագավառներիհամար »

պաշտպանությանգծով, այդ թվում` ռազմականկարիքների, ն այլ նմանատիպ քաղաքացիական պաշտպանության ոլորտներիհա»

մար,

Բայադյան Ա. Հ., Մարկոսյան

հիմնախնդիրները ն

«Պետականբյուջեի մասին» ՀՀ. օրենք

Ա.

դւանց

Հ., Պետական պարտքի կառավարման

լուծման ուղիները Հայաստանի

Հանրապետությունում,Երնան, «Գիտություն»հրատ., 2015թ.,էջ 94

Կապիտալծախսերիթվին են դասվում` կապիտալներդրումները, նախագծահետազոտության համարկատարվողծախսերը,նյութատեխնիկական միջոցներիձեռքբերման ն այլ հանած մարումՎարկավորում են վերաբերում. ներ ծախսերին ներքին վարկավորումը,որը

ծախսերը:

տրամադրվում է`

ֆինանսականն ոչ

րը

արտաքին վարկավորումը, ո-

ստացվում է`

տություններից

պեօտարերկրյա

միջազգայինկազմակերպություններից: Ընդհանրականառումով նշենք, որ պետական բյուջեի դեֆիցիտի (պակասուրդի)ձնավորմանգործում իր ուրույն տեղն ունի նախորոքպլանավորվածծախսերի կայինօգտագործումը: :

4. ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ

ՏՆՏԵՄԱԿԱՆ

ՕՐԵՆՔՆԵՐԻ

նպատաՅՑ

ՓՈԽԱԴԱՐՁ

4.1. ՖԻՆԱՆՄՆԵՐԻ

ՓՈԽԱԴԱՐՁ

ԿԱՊԸ

ԵՎ ՏՆՏԵՄԱԿԱՆ

ՀԵՏ

ԿԱՏԵԳՈՐԻԱՆԵՐԻ

ՕՐԵՆՔՆԵՐԻ

կազմակերպությունֆինանսական

ների.

Թեմա

ԿԱՊԸ

ՏՆՏԵՄԱԿԱՆ

ՀԵՏ

Ֆինանսներիմասին գիտություննուսումնասիրումԷ տնտեսական օրենքները` ֆիանանսականհարաբերություններիոլորտում: Այն` ուսմունք է արտադրականհարաբերությունների մասին ն արն է տահայտում համախառններքին արդյունքի(ՀՆԱ) ազգայինեկամտի բաշխմանվերաբաշխմանձները: է որոՅուրաքանչյուրտնտեսականօրենքհամապատասխանում շակի դրամավարկային, արժութային,արտաարժութային,վճարահաշվարկայինն դրանցովպայմանավորվածֆիանանսականհարաբերություններիկարգավորմանը: Տնտեսական օրենքին համահունչ իր հերթին կուտակման օրենքն անուղղակիորենկապված Է զուտ եկամտիբաշխմանն վերաբաշխմանհետ, որը բնորոշում է ազգայինհարստությանաճը: Միաժամանակայդ օրենքն անուղղակիորե արտահայտվում Է ազգայինեկամտի միջոցով, ձնավորելով սպառման ն կուտակմանհիմնադրամ: Սպառման հիմնադրամի է ստեղծվումնրա առանձինբաղադմիջոցովէ, որ համամասնություն րիչներիմիջն, այդ թվում՝նյութականարտադրությանոլորտի աշխա43

տողների, ոչ

միավորի շրջապտույտի արագությանմիջն փոխկապվածությունը: ինչպես ն ֆինանսները, հարաբերությունները, Ապրանքադրամային են են ն ծագել փողի առաջացմանհետ միապատմականկատեգորիա օրենսին ու դրանցզարգացումըընթանումԷ դրամաշրջանառության ու ն քով: Փողը մասնակցումէ գնագոյացմանարտադրական իրացման հասարակականանհրաժեշտծախսերիհաշվառման գործընթացների

ոլորտում արտադրական

զբաղվածներին հասարակուանդամների պահանջմունքների բավարար-

թյանանաշխատունակ ման միջն:

Կուտակման օրենքինհամահունչ գործում են այնպիսի տնտեսականկատեգորիաներ,ինչպիսիք են համախառններքին արդյունքը(2ՆԱ), ազգայինեկամուտը(ԱԵ), զուտ եկամուտը(ԶԵ), սպառման ն կուարտադրականն ոչ արտադրականհիմտակման ինչպես նան դրանց օգտագործման նադրամները, ինվեստիցիաները, ունը բնութագրող ցուցանիշները: հանդես են գալիսարժեքայինտեսքով (դրամովն Վերոնշյալները արտահայտում են ֆինանսների Էությունը ն ունեն զարգացմանիրենց ուղղակիազդեցությունըտնտեսության վրա: Տնտեսական օրենքներիթվին է դասվում նան աշխատանքիհասարակականբաժանման օրենքը, որը բնորոշում Է արտադրական գործընթացի աձի կատարելագործմանգլխավոր ուղղությունները ն դրսնորվում է այնպիսի տնտեսականկատեգորիաներիմիջոցով` ինչեն պիսիք աշխատանքիվարձատրությունը,ընդլայնվածվերարտադրության կազմակերպումըն այլն: Ֆինանսները` որպես արժեքային կատեգորիա, պայմանավորված են նան ապրանքադրամական հարաբերություններովն արժեքի

հիմնադրամները,

գործընթացին:

են արտահայդրամականհարաբերություններն ենմիայն տում ֆինանսներիհիմնականհատկանիշները: Ֆինանսական որոնցհիմքը` զուտ եկամուտնէ: դրամականհարաբերությունները,

Սակայն ոչ

արդյունավետությ արտարժույթով),

4.2. ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

սումները կամ այլ կերպ արտադրանքիլրիվ ինքնարժեքը:

Տնտեսագիտականգրականության մեջ կա նան գնի ընդհանրական սահմանումը. գինը` փողիայն քանակնէ, որով վաճառողը համաձայն Է վաճառել ն գեորդը` գնել միավոր ապրանքը կամ ծառայությանմատուցումը:ԳիԷ նը, որպես կանոն, Շուկամիավոր ապրանքի արժեքը: հավասայական տնտեսությանարմատականտարրը Է ն առաջարկը: է պահանջարկը կարգավորվում գինը, որով բակշռված գինըվերացնումԷ ապրանքներիծառայություննեՀավասարակշռված

Ֆինանսների էությունը հիմնականում արտահայտվումէ արժեքի օրենքով ն գնիմիջոցով,որն ընդգրկում Է համախառններքինարդյունքի առաջնայինբաղադրիչները(«-Մ-ո), որտեղ տ-ը հանդես է գալիս որպես զուտ եկամուտ,իսկ օ-ն որպես հաստատուն կապիտալ,7-ն փոփոխուն կապիտալ: Իր հերթին, որպես ֆինանսներիբաղկացուցիչբաղադրիչ դրամաշրջանառության օրենքն արտահայտում Է դրամական զանգվածի ու ապրանքների, ապրանքների գների մակարդակի ու դրամական

ԵՇքուտււՇ.1. Փրւութլ

1օօքոււ Փաոյւշօ8: 107.

քոր.

ԽԼՔ.

7 Վ. 11օ«օ6աշ.

Քօուաուօոօուօոօ

ւք.

ԽԼ:

Աքաօք, 2009.

1.,

2000.,

ԵՎ ԳԻՆԸ

արժեքի դրսնորմանդրամականձեն է, որի Գինը` արտադրանքի գծով հիմքում ընկած են այս կամ այն արտադրանքիպատրաստման ու անհրաժեշտաշխատանքային նյութականծախհասարակայնորեն

օրենքով:

բոլոր

Կրթ

օ.18

հանդիսանում

37-38 :

րի ինչպես դեֆիցիտրը(պակասուրդը) այեպեսԷլ ավելցուկը ն միաժամանակզսպումէ ինչպեսգներիաճը` այնպեսԷլ գնանկումը:Շուկայի

անհավասարակշռության դեպքում կիրառվում Է գների պետական կարգավորման մեխանիզմը: արդյունքի բաշխմանգործընթացըտնտեսագիՀասարակական տությանմեջ համարվումէ բավականաչափ բարդ գործընթաց: Այն արգնիմիջոցով, շուկայական տետեսավարման է որը տահայտվում վ զեի միջոցով շուկայակ վար Ի) պայմաններումնույնպեսձնավորվումէ արտադրությանն իրացմանգործընթացում`հաշվիառնելովբոլոր տեսակիծախսերը:Գնի կարնորագույն բաղկացուցիչտարր է հանդիսանում` զուտ եկամուտը(շահույթը) ն դրան համահունչԷլ ֆինանսների,այդ թվում նան գնի միջոցովԷ կատարվումհամախառններքինարդյունքի(ՀՆԱ) ն ազգայինեկամտի

որը

ԱԱ Աճի ղից

ԱԵ)բաշխման ու

վերաբաշխման

գործըն

հիմնականում արտահայտվումէ ՀՆԱ-ի

իրը

զնիփոխադարձ կապը ԱԵ-ի բաշխմանմիջոցով

(այդ թվում`զուտ եկամուտը),ինչպես նան զուտ եկամտիայն մասի գծով,որը ներառվածէ գնիմեջ ն այնիր հերթինուղղվում է դեպիֆի-

նանսականռեսուրսներիկենտրոնացված հիմնադրամ`հարկայինն ոչ հարկայինվճարումներիտեսքով:

Այսպիսով,գնագոյացումըօբյեկտիվորենընդգրկվումէ ֆինանսականհարաբերությունների համակարգումռ̀րպես նրադրսնորման ձն, իսկ գիննէլ իր հերթին արտահայտվումէ ֆինանսական ռեսուրսների միջոցով:Գնագոյացմանհամակարգիթերացումներըկարող են դրսնորվելֆինանսականռեսուրսներիհոսքերի նվազեցմամբ: Միաժամանակ,գինը` որպես տնտեսագիտական կատեգորիա,ընդգրկէ վում ֆինանսականհարաբերություններիհամակարգիմեջ ն այն հնարավորությունէ տալիս ամբողջապեսպարզել ֆինանսներիԷությունն ու ընդլայնում է ֆինանսական մեխանիզմիազդեցություննարտադրականգործընթացների արդյունավետության վրա:

ՕՅՇՅՒու

3.ԽԼ.

Ղճօքոււֆաճոմօ8:

3Վ. ոօՇօ65ճ.-ԽԼ., 2000.

4.3. ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԸ

ներքինարդյունքի(ՀՆԱ)-ի բաշխմանժամանակգնի Համախառն հետ ֆինանսների համատեղհանդեսէ գալիսնան աշխատավարձը, իմաստը` վարձու աշխատողներիկենդանի որի տնտեսագիտական է: Միաժամանակ,որպեստնտեսագիտագնահատումն աշխատանքի է այնպիսիտնտեարտահայտում կան կատեգորիա`աշխատավարձն որոնք կապվածեն նոր ստեղծվածարսական հարաբերություններ, դյունքի ն աշխատողներիհամար ձնավորվածեկամուտներիհետ: Մասնավորապես,վերջինս,ծառայում է նրանցանձնականկարիքնեհամար: րի բավարարման Մինչն աշխատավարձիվճարումը, տնտեսավարողսուբյեկտը դրամականմիպետքէ ունենա դրանհամահունչհամապատասխան արդյունավետկազմակերպելունպատակով: ջոցներալդ գործընթացն նյութականարտադրությանոՈրպեսկարնորագույննախապայման, Է իրացումիցստացված ֆոնդը լորտումաշխատավարձի թյուջեիհաշվին: ոլորտում`պետական հասույթի,իսկ ոչ արտադրական այն իրողությունը,որ ֆինանսներըն աշխատաՊետք է վարձը փոխադարձաբար սերտորենկապվածեն միմ յանցհետ, քանիոր հենց այդ ն

ձնավորվում

նշել նան

Գա տա

ման

վար

արա

ձի ֆոնդի ձնավորհամար: Ուստի դրա

ված

անհրաժեշտ կապ ֆինանսականռեսուրսների բացակայությունըհանգեցնում է հաշվարկված խախտվճարմանժամկետների աշխատավարձի ման: Միաժամանակ այն դրամականմիջոցները,որոնք նախատեսեն վճարմանհամար, մշտապեսգտնվում են ված աշխատավարձի հետ

98-100

տնտեսավարողսուբյեկտներիուշադրությանկենտրոնումն անհրաժեշտությանդեպքումուղղվում են ընթացիկակտիվներիհամալրմա-

էլ հանդիսանալովապրանքային նը: Արդյունքում, աշխատավարձն գործընթացըկարգավորողինքնուրույն կատեգորիա, արտադրության

ընդգրկվումէ ֆինանսականհարաբերություններիմեջ ն հանդիսանում է դրա բաղկացուցիչ տարրը: ու Ֆինանսների աշխատավարձի փոխադարձկապըդրսնորվում է նան հասարակականարտադրությանկարգավորմանգործընթաարգործընթացների ցում ն երկուսնԷլ ուղղվածեն վերարտադրական ՄակայնպետքԷ նշել, որ դրանցազդյունավետության բարձրացմանը: են, միջոցով դեցությանոլորտներըտարբեր քանիոր աշխատավարձի ն են նյութական շաստեղծվում աշխատողներիանձնական կոլեկտիվ հագրգովածությունը, իսկֆինանսներնԷլ իրենցհերթիննպաստումեն տնտեսավարողսուբյեկտիգործունեությանարդյունավետությանաճին` զանազան դրամականմիջոցներիու ֆինանսականգործիքների միջոցով:Ֆինանսներին աշխատավարձի տնտեսագիտական բովանդակությանմեջ կանընդհանուրգծեր:ԴրանքերկուսնԷլ մասնակցում են նռր ստեղծված արժեքիբաշխմանը ն մեծ դերեն խաղումհասարակական վերարտադրությանմեջ` կախվածդրանցկազյակերպման ւռնտեսավարման ձնից(ռնտհաշվարկային,բյուջետային):ոլորտն ավելի նեղ է, քան ֆիՄիաժամանակ,աշխատավարձի նանսներինը,քանիոր վերջիններիսմիջոցովբաշխվումն վերաբաշխվում է ամբողջհամախառններքինարդյունքը,իսկ աշխատավարձը շտության՝ ձնավորվումու վերաբաշխվումէ, որպեսանհրաժե սոցիաուղղվում Է աշխատողլականնպատակներով:Եթե աշխատավարձը ների անհատական պահանջմունքներիբավարարմանը,ապա ֆինանսները բազմաթիվհասարակականպահանջմունքներիբավարարմանը (արտադրությանընդլայնում, սոցիալականզարգացում, պահանջմունքների ֆինանսավորում համապետական ն այլն):

թաղմ6ճոօտ ԽԼՂ1.,Եռոճճոոօ8

Ճ.11.

Խոտ6՞աՕՅՕԿԽՈԱՎՇՇԽՔՇ

Ըր3ր.-հ1Լ., 2008.,

Ը.

4.4. ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

ԵՎ ՎԱՐԿԸ

Ֆինանսներըսերտ փոխկապվածեն վարկի հետ, ունեն նմանաբնույթ ն դրանցբնորոշ են հետնյալհատկատիպտնտեսագիտական

նիշները.

ն վարկիդրսնորման հարահիմքըապրանքային ֆինանսների են, բերություններն ֆինանսներըն վարկըարտահայտումեն նոր ստեղծվածար»

ժեքիդրամականշարժը,

դրամը ֆինանսականն վարկային հարաբերություններում է հանդես գալիս շրջանառությանկամ վճարմանմիջոցի գործառույ»

թով,

ն վարկիմիջոցովձեավորվումու օգտագործվում ֆինանսների են պետության ու տնտեսավարող սուբյեկտներիենթակայության միջոցները: դրամական Քանի որ նոր ստեղծված հասարակական արդյունքի բաշխումնըստ պահանջմունքների անհնար է, ուստի, այն իրականացվումէ ըստ եկամուտների ձնավորմանն բաշխման: Միաժամանակ,իր հերթին, քանի որ ապրանքիարժեքնարտահայտվում է դրամով,ուստի այդ առումով էլ ապրանքադրամային հարաբերությունները են հանդիսանում ոչ միայնֆինանսների,այլն գնի,աշխատավարձի, շահույթի, վարկիհամար որպեսհիմնականկատեգորիա: »

Ծառոճնաօո

11. 1.,

Ծատճուսօթ

Ճ.1Լ

Փատոշու

(քոն

7քօ):3/«.ոօօօ6ած.-Օ-

1Ա6.,2002,-.61

Եվ ֆինանսները,ն վարկը,արտահայտումեն նոր ստեղծվողարէ ՀՆԱ-ի ն ԱԵ-ի վեժեքիշարժը:Դրանցշնորհիվէ, որ իրականացվում ու րաբաշխումըմիջտարածքային միջճյուղայինուղղվածությամբ: Եթե է բանկըսպասարկում միննույն ոլորտի տնտեսավարող սուբյեկտնեէ րի, ապա այդ դեպքումվարկիմիջոցովիրականացվում արժեքիբաշն վարկիդըրսնորման խումըտվյալոլորտում: Ֆինաեսների ժամանակ

ձնավորվում պետության, տնտեսավարող ն բանկերիդրամականմիսուբյեկտների,կազմակերպությունների ն

օգտագործվում են

ջոցները:

Արտադրականգործընթացներում տնտեսավարող սուբյեկտների

սեփականմիջոցներիբավարարչլինելու դեպքումնրանք օգտագործում են բանկայինվարկերը`որպեսֆինանսական ռեսուրսներիձնավորմանաղբյուր: Միջբանկային վարկերին դիմում են այն տնտեսավարող սուբյեկտները,որոնք նպատակունեն իրենցգործունեությանցուցանիշները որակապեսբարելավելուն դրամականհոսքերնարդյունավետկառավարելուհամար: Կարճաժամկետվարկիտեսքովներգրավված դրամականմիջոցեն ներնօգտագործվում հետնյալծախսերիֆինանսավորման համար, այդ թվում` հումքի,նյութերիձեռքբերում, հարկ եղածդեպքումաշխատավարձիվճարում,կապիտալներդրումներիիրականացումն այլն: Ֆինանսներին վարկերիփոխադարձկապը դրսնորվումէ նան "բանկայինտոկոսի միջոցով: Վարկի տրամադրմանդիմաց, բանկը` վարկառուից գանձում է վճար տոկոսի ձնով: Վարկային տոկոսի վճարմանաղբյուր են հանդիսանումմի դեպքում` շահույթը,իսկ մյուս դեպքում` փոխհատուցումը կատարվումէ արտադրանքիկամ ծառայությունների ինքնարժեքով:Մակայն վերջնականարդյունքում այդ

ծախսերըարտացոլվումեն վարկառուիշահույթիկամեկամտիմեծությանվրա: Այսպիսով, մասնակցելովստեղծվածհամախառններքին արն վարկը լրացեումեն միմյանց:Ֆիֆինանսները բաշխմանը՝ դյունքի նանսներըհիմք են հանդիսանումվարկայինռեսուրսներիստեղծման համար, վարկնէլ իր հերթին թույլ

տալիս ձնավորելֆինանսական

ռեսուրսներ: Վարկայինպորտֆելըձնավորվումէ այն ազատ դրամականմիջոցներիհաշվին,որոնքտրվում են առնտրայինբանկինժամանակասկզբունքով:Ընդհանրավոր օգտագործմանվ̀երադարձելիության

տնտեսագետներիկարծի-քով, վերադարձելիությունը` ենթադրումէ վարվարկի բնորոշ գծերիցէ: Վերադարձելիությունը կայինպորտֆելիերկկողմանիշարժը` վարկիտրամադրումըվարկառուին ն դրա վերադարձըժամանակավորընդհատումներով: ըստ իրենց էությամբ՝ Ֆինանսականն վարկայինռեսուրսներն են: ն տարբեր Ֆինանսաաղբյուրների օգտագործման կազմավորման են համան են արտահայտում կան ռեսուրսներնավելի ընդգրկուն խառն ներքին արդյունքիձնավորման,բաշխմանն օգտագործման իսկ դրանցհամահուչ այդ ռեսուրսներըտնտեսավորող գործընթացը, սուբյեկտներիսեփականմիջոցներիհետ միասին ընդգրկումեն նան

պես,

որոշ

փոխառուհամարվողվարկայինմիջոցները:

ն օգտագործման ԲայադյանՍ. Հ., Ֆինանսականմիջոցներիկազմավորման, բարելավման ուղիները ՀՀ ագրարային ոլորտում, Երնան, «Գիտություն»

ֆճքյու

Շ.11.

5՛Վ. 'Լ16օքոու ֆոույոաԸօ8:

ԱօՇօ686.

ԽԼ:

ԼԱքոօք,2009.

հրատ., 2016թ.,էջ

18-19

Թեմա 5 ԱՆՑՈՒՄԱՅԻՆ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՄ

ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

5.1, ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՓՈՒԼՈՒՄ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ

ԵՎ

ԴԵՐԸ

ՏԵՂԸ ԵՎ ԴԵՐԸ

զարդազման հաւասար:

ԳՈՐԾՈՒՄ

բերումնան բոլոր տեսակինյութականն դրամականմի ջոցներիշրջանառությանը: Շուկայավարման նոր պայմաններումեվազելԼ պետությանդերը են

տնտեսության կարգավորման գոիծում: Այն ալժմ իրականացվում էւի շարք ձներով,որոնցից է. կարնորվում ինքնակարգավորումբ, որը բեու-

բագրվում Է նլութականարտադրության «տարբեր ո լոռրտներում ֆինանսական մեմիջոցներիօգտագործման թողներով,որոնք ընտրումէն հենց իրենք արտադրողները աաա Հարկրադյ՛ւ, թյուն.եկամուտների ն շահույթի Շուկայականտետեսավարման պրայմաններում, յուրաքանչյուրտետեսավարող սուբյեկ ունի ֆինանսական ինբնուրույնություն ն ըեդլալնված վերարտադրության է ձնավորումնփրականացնում սեփական ֆինանսական ռեսուրսներիհաշվին: Ինքնակարգավորման

տադաաեւմ

բաշխում»

հեռ

Միկրոմակարգակում վեիարտադրության կարգավորմանգլխավոր գորձիքը' դա արտադրականկազմակերպությունների ֆինանսհն: ներե Մակայնդրանցհամահունչվերարտադրության գործրնթացի

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ելութականարտադրությանոլորտին բնորոշ են վերաբտադրու թյան գործընթացիբոլոր փուլերը, որոնց մեջ ա մենաորոշիչդերը պատկանումէ արտադրությանը, Լ հասարակական որտեղստեղծվում արդյունքը:Բաշխմանփուլը աերտորենկապվածԼ արտաղրության հետ ն անուղղակիորեն կախվածԼ նրանից:Մասնակից լինելով նյութականարտադրության գործրեթացին, ֆինաեսներնիրենցմասեակ-

ցությունն

ավդեցությունԼ գործում վետության մասնակցությունը.որը կարնոր նշանակությունունի տնտեսության արտոնյալ ճյուղերի ֆինանսական ն աջակցության.արտադրական սոցիալականենթակառուցվածբների

մեկտեղտետեսության մեձ կառուցվածբային վերափոխման վրա

Էնան բանկայինվարկի ապահովագ` կարգազռրումն իրականացվում րության, ամորտիզացիոնքաղաքականության,բյուջեի, հսիկային հատ արտոնություններիսահմանման, բյուջենմային սուբսիդիաների

կազւլււնմիջոցով: Տեւռեսությանֆինանսականկարգավորումըիրականացվումէ դոր իրակա քներ Բեքի վարկավորում"ոՅվեչ Սավաննիկտոնավորում:

նունովորոոի

հիմբի` տնտեռավաիխող Ինբնաֆինանսավորման սուբյեկտների. ռեփականֆինանսականռեսուրսներիոզւոագործումնէ, իսկ դրանց

անբողվարար լինելու դեպքումօգտագործվումեի վաբկողինտեռուրսներր կամ փոխառումիջոցները`արժեթղթերիւռեսքով: ղա բանկայինվարկի հաշվին վերարտադրուՎարկւովորումը, թյան գործընթացիֆինանսականառպլահովման մեթոդ է, որը տրաԼ մադիվում ժամկետայնության. վճւռրունակությանն վերադարձեչիությանպայմանով: Տետեսությանն նիա ւսուանձինձյուղերի արդյունավետության

բարձրացումը ապահովվումէ բյուջետային միխթանողհամակարգի ջոցով, որը հանղես է գալիս հարկայինարտոնությունների տեսքով,

ԱաԱԱ կոռ ԼԱնտիոլի:

ԱԱ

ԱԱաի

հաարաոիվ ազոտ:

Երեան2013թ.,«Լիմուշ»,298 վերլուծություն», էջ օգ հր.-եԼ:

ԲայադյանԱ. Հ. «Ֆինանսական "

Խողորցը

ՊԹԱԾԵԽ

"10. 8:

Փարա

ԸՐԱԱԱԵՆԵւը,

Առաք

ւք

Արպոմթք

պարոկոաարթ

2009. 2,102

5.2. ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ

ԱՋԱԿՑՈՒԹՅԱՄԲ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ԳՈԾՈՒՄ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ

ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Եթե վերարտադրության գործընթացին մասնակցումեն հիմնականում արտադրական կազմակերպությունների ֆինանսները,ապա տնտեսության ռազմավարական կարգավորումը(ճյուղային ն տարածքայինհամամասնություն, տնտեսության կառուցվածքային տեղաշար-

ժեր,պետականպահուստներիձնավորում,հասարակական արտադաճ ն այլն) իրականացվում է հարկային, րությանարդյունավետության ն դրամավարկային ֆինանսաբյուջետային կարգավորմամբ: Տնտեսությանգլխավորկարգավորիչըհանդիսանումէ պետությունը, որը ելնելովսահմանվածնորմատիվներից կարգավորումէ իր տնտեսականգործառույթները:Պետության տնտեսականքաղաքականությանիրականացմանկարնոր ազդող գործոն է հանդիսանում բյուջեն: պետական շուկայականպայմաններին տնտեսավարման էականորեն

Անկասկած,

ան-

ցման հետ, փոխվեցին տնտեսության ծախսերի ծավալները ն կառուցվածքը: Ներկայիս պայմաններում, գործնականում, տնտեսավարող սուբյեկտների վերարտադրությանգործընթացը ։0՝բացառապես ապահովվում է սեփականֆինանսական հաշվին: Այդ իսկ պատճառովէլ, անցումայինփուլում պետությանդերը` որպես գլխավորկարգավորողն ներդրող, չպետք է նվազի: Այսօր, հանրապետությունում դեռնսզգացվումԷ ֆինանսականճգնաժամի

ռեսուրսների :

ռեսուրսներըչեն բաֆինանսական ազդեցությունըն կենտրոնացված ֆինանսավորման վականացնումլուրջ տնտեսականգործընթացների համար: ներկայիսփուլում մեծ նշանակություն Տետեսությանզարգացման Է տրվումնան ագրոարդյունաբերական համալիրիաջակցությանը: մեջ ֆինանսական ռեսուրսներնուղղվում են Արդյունաբերության բանկայինվարկերի տոկոսներիվճարման մասնակիհատուցմանը, ն աինչպեսնան փոքրու միջին ձեռնարկատիրության զարգացման ջակցությանծրագրերիֆինանսականապահովմանը,փոքրձեռնարու տեխնիկականաջակցությանը,ձեռկություններինֆինանսական ն այլն: կենտրոններիզարգացմանը նարկատիրական Ի տարբերություն տնտեսությանայլ ճյուղերի,ագրոարդյունաբերականհամալիրիֆինանսականներդրումներըհարաճունեն: Այդ ոռեֆորմիիլորտինեն ուղղվում պարենայինծրագրերին ագրարային հողայինֆոնդիպահպանությանն արդյունավետօգրականացմանը, բնապահպանական միջոտագործմանծրագրերիֆինանսավորմանը, ուղղվածբյուջետայինհատկացումները: ցառումներիիրականացմանն տրնՊետականաջակցությունէ համարվումնան գյուղացիական տեսություններիննպաստողֆինանսականմիջոցներիտրամադրումը՝ դրանցգործունեությանվերականգնմանըն զարգացմանը:Բացի այդ, ագրարայինհատվածին լրացուցիչ օգնության ճպատակով հիմնադրամ,որը ֆինանսապեսկաստեղծվելԷ արտաբյուջետային արտադրողներին: ջակցիգյուղատնտեսական են բերվումտեխնիկաու սարքավորումներ` Դրա շնորհիվ ձեռք համար,բավարարվումեն ագրարային տնտեսավարողսուբյեկտների տնտեսություններին հանրային սննդի արտադրականկազմակերպություններիառաջնահերթպահանջմունքները,իջեցվումեն ստացվածբանկայինվարկերիտոկոսադրույքները: .

օգտագործմանն ԲայադյանԱ. չ., Ֆինանսականմիջոցներիկազմավորման, բարելավման ուղիները ՀՀ ագրարային ոլորտում, Երնան, «Գիտություն»

հրատ., 2016թ.,էջ 49

Պետականբյուջեիծախսայինհոդվածներիմեջ ընդգրկվածէ արտաքինպետականպարտքիծածկումը:Եթե մեծ է ինչպեսարտաքին, այնպեսէլ ներքինպարտքը, ապա դա վկայումէ այնմասին, որ երկիրը գտնվում է տնտեսականն ֆինանսականճգնաժամիմեջ: Տնտեսության համարշատ կարնորէ, որ արտաքինֆինանսավորումից առացված միջոցներըօգտագործվենարդյունավետ:Արտաքին ֆինանսավորմանդերը կայանում է նրանում,որ ստեղծվումէ բաց տնտեսություն, որը հասու Է համաշխարհայինշուկաներին` ինչպես ներմուծման, այնպես արտահանման համարմիջազգայինգներով,թողարկէլ վող արտադրանքի մրցունակությամբ, որը կապահովիառավելագույն աձ ն տնտեսական վճարայինհաշվեկշռիբարելավում: Իր հերթին, արտաքին պարտքնունի այնպիսի սահմանափակումներ,որոնքապահովումեն վարկայինանվտանգությունը, որի ա-

պահովմանցուցանիշներըհետնյալներնեն` Եթե վարկի ընդհանուրգումարի ն համախառններքին արդյունքի հարաբերակցությունը գերազանցումէ 50 76 -ը Եթե վարկիընդհանուրգումարին ապրանքներիու ծառայություններիտարեկանարտահանմանծավալներիհարաբերակցությունը է 50 96 -ը գերազանցում Եթե արտաքինպարտքի մարմանվճարներին արտահանվող ապրանքներիու ծառայություններիծավալներիհարաբերակցությունը գերազանցումէ 3096-:1 Ընդհանրական առումովնշենք, որ ցանկացածերկրումտետեսականգործընթացների կարգավորման գործումկարնորվումէ պետականաջակցությանդերը,հատկապեսֆինանսներինպատակային օգտագործմանպարագայում: .

».

Բայադյան

Հ., Մարկոսյան Հ.Ա.

«Պետական պարտքի կառավարման հիմնախնդիրներըն դրանց լուծման ուղիները ՀՀ-ում» Երնան, «Գիտություն» հրատ. 2015թ.

Ա.

Թեմա

6. ԱՆՑՈՒՄԱՅԻՆ

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

ԱՌՈՂՋԱՑՄԱՆ

6.1 ՖԻՆԱՆՍԱԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ

ԴՐԱՆՑ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ԽՄԲԵՐԸ

ԵՎ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ֆինանսաարդյունաբերական խմբերը(ՖԱԽ), որոնց հաճախան-

վանումեն նան ֆինանսական խմբեր,բարդ ն բազմաստիճան կազմավորումներեն, որոնքառաջացելեն շուկայականհարաբերությունների, ն առետրային մասնավորապեսբ̀անկային,արդյունաբերական կապիտալի շուկաների զարգացմանբարձր մակարդակներում: Ընդ որում, դրանցգործուներության միջավայրիփոփոխություններին զուգընթաց են նան ՖԱԽ-երիկազմավորման, ն դրանց փոփոխվել կազմակերպման ու մեջ մտնողբանկերի,արդյունաբերական առնտրայինֆիրմակազմի ներինկատմամբ վերահսկողության կոնկրետձներնու մեխանիզմները: Շուկայականհարաբերություններիպայմաններումգործողայլ միավորումների (կարտելներ, տրեստներ, կոնցեռներ, հոլդինգներն այլն) համեմատությամբ այս կազմավորումները հանդիսանումեն որպեսկապի«օո Իթ" Ծո եոու տալի ինտեգրման, դրանցնպաԱՅ աաա ՄԱՍ «շթ օօ տակային օգտագործման յ նկատմամբ վերահսկողության ջինոս ի ն ազդեցությանառավելբարձր 22:Հ« աստիճանի կազմակերպվաԳյ հթոու ձությունունեցողտնտեսվարողսուբյեկտներ: կառուցվածքների ՖԱԽ-երիկազմակերպական տարբերություննեեն ազգայինօրենսդրությամբ, առաջին րը զգալիորենկանխորոշվում |

հերթին` պետությանկողմիցխիստկարգավորվողֆինանսավարկային ոլորտիօրենսդրականկարգավորմամբ: Այսպես, ԱՄՆ-ում բանկերին արգելվումէ մեկ վարկառուին`նրա կապիտալի5 օծ -ը գերազանցող գումարիցավելի վարկի տրամադրումը,կորպորատիվարժեթղթերի ձեռքբերումըն նրա հետ միջնորդական իրականացումը: գործարքների Կախվածմայր ընկերությանը պատկանողկապիտալիմեծություտ ակ նից,երավերահսկողության գտնվողֆիրմայիիրավականկարգավիճակիցն ենթակայության աստիճանից, այդ ընկերությունները դասաեն կարգվում հետնյալտեսակների. Մասնաձյուղեր,որոնքչունեն իրավականն տնտեսականինքնուրույնություն,սեփականհաշվեկշիռու կանոնադրությունն գործում

բայց

ռազմավարությանը:

վերոնշյալներիանհրաժեշտէ նշել, որ անցումայինտնտեսություն վարող երկրներում,ինչպիսիկարեոր նշանակությունունեն իրականացուխմբերիգործունեություն ֆինանսա-արդյունաբերական Ըստ

մը:

հց

դե Այս մ «ն Դոկքու մայր ընկերությանանունից ու հանձնարարությամբ: րորությյուբ: կապիտալը պատկանում մ եկե բաժնետիրական պատկանում կանգգրեթե ղջ կապիտալը ընկերութ ողջ էԷ մայր յանը: »

Դուստր ընկերություններ, որոնք իրավականառումովհանդի-

են

թաց

գործընՓոխադարձչվճարումները,դրանքբարդ ն բազմագործոն տնտեսությունը,ինֆլյաէ, որին բնորոշ են անհավասարակշիռ զո ) բարձրմակարդակը, ֆինանսատնտեսական

ժի" Սաեերն իիմնականու մ4խումբ են` Դրանք

Դա

արդեն ա

ծախսե

անհամամասնորեն

ել

Է:

" ձնավորված արտադրական

ոլո լորտու թութ արդու

Օրին ծքն է: Օրինակ, երբ րի կառուցվածքն

աբ ե

ախո Աո ավելի ՊՀ ասնաբաժինն Գ

աա».6

եր Է, քան աշխատավարձինը:

Արդյունքում, նյութական

կոր Ա

սուբյեկտներիմոտ

առա-

ջացնում Է ընթացիկակհումքի, նյութերի,էլեկտրաէտիվներինկատմամբգերպահանջարկ` ներգիայիձեռք բերմաննպատակով:

1Ղ6օքթոմ Փոճուօօտ/ Աօոդքօր.

ԼՈՒԾՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ն ռրոնց կողմիցգորինքնուրույնկազմակերպություններ, ու ծարքներիկնքումն ամբողջփաստաթղթաշրջանառությունը (ներառ է յալ հաշվեկշիռների կազմումը)կատարվում առանձին:ԴրանցբաժնետերերիընդհանուրԺողովըն վարչությաննիստերընույնպեսանցկացվում են մայր ընկերությունիցառանձին,իսկ մայր ընկերություննէլ ոչ մի պատասխանատվություն չի կրում իր դուստր ընկերությունների համար: Մակայն,տիրապետելով բաժնետոմպարտավորությունների սերի հսկիչ փաթեթին,մայր ընկերություննիրականացնումէ նրանց ռազմավարական կառավարումըն գործունեությաննկատմամբֆինանսականվերահսկողությունըն̀երառյալնան վարչությանկազմիորոշմանն տնօրեններինշանակմանհարցերը: Ասոցացվածընկերություններ,որոնք իրավականն տնտեսականառումներովինքնուրույնչեն ն միաժամանակ չեն գտնվումիրենց բաժնետոմսերնունեցող մայր ընկերությանվերահսկողության տակ,

սանում

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ՎՃԱՐՈՒՄՆԵՐԸ

6.2. ՓՈԽԱԴԱՐՁ

են

լինելով խմբի անդամ,ենթարկվումեն ընդհանուրհիմունքներ

ԷԼԻ.

Յո,

ԽԼ.

Փոշճքուօ.

Խնուճը:

2008,

67-81

Երբ աշխատավարձի համեմատաբար ցածրմակարդակըսահ-

մանափակումէ աշխատողներիվճարունակությունը:Այսինքն արդյունքում,երբ սպառմանչափիցշատ նյութականծախսումներիմիջն ն նպասէ ինֆլյացիա առաջացածանհամամասնությունը առաջացնում է տավորպայմաններ ստեղծումմշտապեսկատարվողչվճարումների ճգնաժամիխորացմանհամար:Վերջիններովսպայմանավորվածէլ գներիազատականացման չափազանց բարձրմակարդակըամրագըըվածչէ սպասվելիքեկամուտների համապատասխան աճով ն որի արդյունքում, ոչ միայնտնտեսավարող սուբյեկտներ,այլ նան բնակչությունն ունենում են արտադրանքի իրացմանխնդիր,ինչովէլ պայմանավորվածէ չվճարումներիառաջացումը: 3. Դա մոնոպոլիզմիձնավորումնէ, կապված`տարբերարտադրողներիմոտ գնայինզգալիտատանումների,ապրանքների արտադն անհամամասբության ծառայություններիմատուցմանծավալների հետ, որոնք նության,շուկայականմեխանիզմների չզարգացվածության հանգեցրինչհիմնավորվածն ավելորդ ծախսերիկատարմանն,որի արդյունքումմեծանում Է ընթացիկակտիվներինկատմամբտնտեսավարող սուբյեկտներիպահանջըն առաջանումէ չվճարումներիաճ, կամ արտադրության անկում: 4. Չվճարումների աճն անուղղակիորեն անընդհատ կապված է շուհետ: կայումառկաոչ շահութաբերգործունեության Այդպիսիարտադբականկազմակերպություններում, որպեսկանոն,նյութականծախսերն անհամեմատ մեծ են ն դրանքհիմք են հանդիսանում չվճարումների, քանզիչունենալովանհրաժեշտչափովդրամականմիջոցներ`մատահակարարներիհետ համապատասխան հաշվարկներիրականացնելու նման պայմաններում մար: Սովորաբար, վնասովաշխատողտնտեսավարողսուբյեկտները պետքէ հայտարարվեն իսնանկն դադարեցնեն բենցգործունեությունը հետագաչվճարում-ներից խուսափլուհամար: Մշտապեսփոփոխվող գներին ուշացվողվճարումներիպայմաններում ստեղծվումէ մի այնպիսիիրավիճակ,երբ մատակարարված

շատ է ուշահամարվճարումըսահմանվածժամկետից արտադրանքի նում ն սա այն դեպքում,երբ տնտեսավարողսուբյեկտինանհրաժեշտ համար, հաեն դրամական հումքի ն նյութերիձեռքբերման միջոցներ`

նպատակով: փուլն իրականացնելու արտադրական սուբյեկտների տնտեսավարող Անցումայինժամանակաշրջանում, մեղմացնեհամակարգումլարվածությունը վճարումների փոխադարձ են առաջարկվում մի քանիմոտեցումներ. լունպատակով ընթացիկակտիվներիչհիմնաՏնտեսավարողսուբյեկտների հիմնախնդիրըկարելի է լուծել արտադրական վորվածառգրավման որի վերագնահատումով, պաշարներին անավարտարտադրության նան հաշվեկշռում:Դա կարտացոլվեն այդ սուբյեկտների արդյունքները վճարման կնվազեցնիհարկմանբազանն կբացառիշահութահարկի առգրավումը: ընթացիկակտիվների նպատակով նան Փոխադարձվճարումներիխնդրի լուծմանը կնպաստի մեխանիզսնանկացման սուբյեկտների անվճարունակ գործնականում ջորդ

վնասովաշխատողն ցածրշահութաբեմի կիրառումը,որը կհանգեցնի սուբյեկտների լուծարմանը: րությունապահովող հետ կապվածքաղաքակագործունեության Ներդրումային »

նությունըպետքէ միտվածլինի ռեսուրսա ն էներգոխնայողությանը: բանկերում Պետքմիջոցներ ձեռնարկել,որպեսզիառնտրային շատ արագ, առանց ուշակատարվեն փոխանցումները դրամական »

ցումների: տնտեսաեն տարբեր Այսինքնայնինչիմասիննշվեց,կատարվում համար: կազմակերպելու արդյունավետ կանգործունեությունների

Ֆինանսական շուկայի զարգացման «Էդիթ Պրինտ»,Երնան, հիմնահարցերըՀայաստանիՀանրապետությունում, :

Մարկոսյան Ա,

2010թ.,էջ

Լպուտյան

Ս.

106-131

ԷՋ

«զմրվյ» "18106 դաղմղ «ղամառանգի ղոկուսզաղվգ» "7

"ը

ԷՋ

զանաւրույ լ

ԲվղումնրակուԱօ-ըբ վմզգումնոսմսիուտուրզվիունոջինսծգածոմդի պնսետետիղցուիղարվառ մկվտոխոմանիովերւվվփմախոատավծտ տիտ 1զիտ1 1ոսմ ղաղ'կղտզո զ միճովոջ մմզտտտմուխ իսճմդղմօ Տվրնսկ 4ամվոտուրոթ լ րաիճմոմուլմամսծզանիսկդողո մմզ -րւսմողն ղոնհաուկ -սո Լոնլտղվ մմզդծգավանվմղմյտ վմզվշվվակտուվզաիողվնսովաղ տտմար Ղազ "իմսջի վզոմուոոն դնովր1զի Վկուշվի վ Պմումտիոմ Գաղաջ կաղամաջիղուզ նամուկ իսմզզմօ 277 «ղվո մզտխտտմուխ -

Համաջիղոմտկղրիսոնն

մ անմո

զող 1սելիճամսդրնսկ

1ոռ

1 կազ "մկոշվի

վտկզնրսոնսմոիոոզտպտյսլզտ մադողեղմ ղոկտոզտղտ-աոզողվփ սմսիոմովզ մմզգլոնդսմվԻ զ դանը ոորողծ ղնովըՀԱ ՛րւսազցղմ «պանք սճզնետվճռած ամի ղոտամն ղտկտողաղվ: զակորոմն "վթմոոծ վմզղժսճվր 'զոխրսվվմեոտրոկը զ վմզգիվտկու վմզգիվուտե: .

ումն զակոո-կուղվծղզամլազուաամռե րիմ նքո "զղսխիաքնամզի զվկադուսոք Վ տծղբամվվտմարոզզորտնուվտնում ղում սկզադոմսիտմողվՎտկզնոսոնամոխտոզողտ վմզղգսամսԵ դոկոոոծտմ Վ:պաղտզվվմզղղարւխե

կվղնողակամվ

հանեւո մուսնի սկդոպովտ նդտուրով դվմմզղղ ղվճոտմա իվմուրետմ 1րո ղ զոկոռ ճվմզզղարդաողտվմղզղզագմսի -կզնոմոնամոխաոզտղչ զ Վտղթմմ 1զկմատվն "պաղաղտճաիումվ ղողվփ «զուկախմղզկորեակ (մղմոկղողո) -ս

մուտաակաղւմմոջիզը մորով մզմումտի

նմամ Վ ափխեզտոկ

«ՈՎ մոմտիտմղտղձղբմովմրսե մղ լ վ մղզմղոաոտմոխ մմզղծզավաւռ մվ 1ղմոտակ 4 վկոջ դոկոարոամն դազրակճազդղանիսմսիտոմոխ վոջի զմ յոսիճոզտց զ կզույո մղուխոտմահմ -վի վ ղվզոհ գտրքունոկ զ րոսիճսմյովմքմսծդոնոսկզաղոմմզ Քվրեսկ վզախատմահ "ղզ ոկռու

-որ

դոնի

սկտղդամտջիցը»

ՅզբմապոկոռոնումՎ րոսղւսն րով պմ մուտվատկ պակոսիգո մրւսճղտեռմ դվմղղիվոկտ ատմղ ուոլ -վԵ վմղդուսնիսմսիատմոխ «նսումղկտիետկ Վ րւսկուդոժգ Պրսնրսկոդամոջիդը :մմղղդւաշիսմսիտմողվ զտնր 1զտուրողեզղմսողտումվ'մղոջվի ոնոտղվ նեղտմն աղուառմսե հեռիւտ վմղզղզուսնսոմղկորնոկնսմաղոմն պանիսկողամութիղտ "լ տժղքոմվղտվտովՄ իսվմոխողուջ զուկումնողզմո Դմախոեմոոկ Հաջտախ ղտրրոկղողո զոկողծմզի կ րոկ ղանչսկագամոջիղո Ղլոսդստն ըւսմզմողզնսվշկտմզեմմս զր վրուքազեջդոառդողվգ նսմոիտողտդգտ մզմմուտմմզզտկգնոսո դՂ րւսիղտհովիսմզդատշտուը մմզ «Ամղմողնզրո կղ վոտջով տաշ 'րչմզակույշմսի "դհոկուր :մղւմմ վդ նսմղիտողտղտ զլսոկ զոկոււվույվգ վԱմղղտկղնոսը -Փղազուսցմսն Հո մսղմոկ րանում մղզգորրւն 1ազիսկոռոո պարիսկողուզ դմօմմե ղորքաեմոե ղ մղորզտ վո զանոկլզակտոզողջ զուրաոզտումվ

մղդշվղոկտուվտիզ դվզանզարծոնահվօջիզ 8դատզկիոքվլիտ

ԺՈՎԱՍՄԻՈԾՄՈՒ

ՂՈՌՈՏԳՆ

ԹՂՎՍՔԵՔՎՍԻՈՂՎԱՄՈՋԻՂՈ

օՂՈՄՆ

ԻՎ ԺՈՎՍՏՈՂՂՈՂՈ

ՂՈՒՈՈՂՈՂՎՓ

'ք՝Չ

6.4. ՖԻՆԱՆՄԱԿԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ԵՎ ԴՐԱ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

որպես պոտենցիալփոխանակմանոլորտ,

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

ների վաճառողներիհանդիպման ՌԻ. է, Ջնոնսը ընդգծում որ շուկան ընդհանրականբառ է ն նեշավայր: նակում է մարդկանցցանկացածխումբ,որոնք կարողեն մտնել խիստ գործնականհարաբերությունների մեջ ն իրականացնելգործարքներ ցանկացած ապրանքներիվերաբերյալ:Այս բոլոր սահմանումներնարտահայտում են ֆինանսականշուկայի կարնոր կողմերը, որոնք ամ-

Տնտեսավարման ներկա պայմաններում արտադրության ն սպառմանմիջնընկածէ մի հսկայածավալոլորտ՝ յուրահատուկօրինաչափություններով,ենթակառուցվածքներով, ինստիտուցիոնալկան հանռույցներով,մասնակիցներով շրջանառությանգործընթացով դերձ,որն իրենիցներկայացնումէ ֆինանսականշուկան:Վերջինսորպես այդպիսին,բնութագրելունպատակովանհրաժեշտէ այն դիտարկել երկու տեսանկյունից:Մի կողմից` որպեստնտեսագիտական կատեգորիա,այսինքնֆինանսականշուկան ամբողջություն է, որե առաջանում է տարբեր ապրանքներ, ծառայություններն այլ

Կ.

Մակկոնելը` ապրանք-

ծառայություններիգնորդներին

բողջովինկիրառելի են դրա կողմիցիրականացվողգործունեության համար: Թեն ապրանքներիփոխանակությունտեղի է ունեցել բոլոր տնտեսականձներում,սակայնֆինանսականշուկանտիրապետողէ հասարակությանմեջ,որովհեւոնայստեղ դարձելկապիտալիստական ապրանքէ դառնում նան աշխատուժը: Ֆինանսականշուկայի տարբերհատվածներումորպես գործարքի առարկակարողեն հանդես գալ ֆինանսականտարբերգործիքնեապահովագրական պոլիսները,ամենարը, այդ թվում՝ արժեթղթերը,

հարաբերությունների

ակտիվներ վաճառողների դրանց գնորդներիմիջն: Որպես դրսնորման կոնկրետ ձն` ֆինանսական շուէ. կան մեխանիզմ վայր, ինառիտուտ կամ կազմակերպություն, որը համախմբելովառանձինապրանքների գնորդներին կամ վաճառողներին,ապահովում է դրանց միջն փոխհարաբերությունների իրականացումը:Միաժամանակ,ֆինանսականշուկա հասկացությունըորպեստնտեսագիտական կատեգորիակ̀ապվածէ փոխանակմանն շրջանառությանոլորտներիհետ: Ֆինանսականշուկան համաորպես հասարակական,տնտեսականհարաբերությունների նան է կարգ,հանդիսանում բաժանման աշխատանքիհասարակական արդյունքիփոխանակմանմեխանիզմ: Ժամանակակից տնտեսագիտական մեջ կարող գրականության ն ենք հանդիպել ֆինանսականշուկայի բազմաթիվ տարատեսակ սահմանումներ:Այսպես, Ֆիլիպ Կուտլերնայդ շուկանբնութագրումէ ու

տարբերդրամականփոխանցումների,անկանխիկփոխանցումների տարատեսակները ն այլն: Ֆինանսականշուկայի հիմնականբաղկացուցիչներըկարելի է

ներկայացնելըա հետնյալների՝ վարկայինշուկայում առուվաճառքիառարկաեն հանդիսան տոկոսնում ազատ վարկայինռեսուրսները` վերադարձելիության ների վճարմանպայմանով, արժեթղթերիշուկան, որտեղառուվաճառքիառարկաեն հանդիսանումբոլոր տեսակիարժեթղթերը,որի արդյունքումբարելավվում է ազատ ֆինանսականռեսուրսների միջոցով իրականացումը, »

ներդրումն

Մարկոսյան Ա. Լպուտյան Մ. Ֆինանսական շուկայի զարգացման հիմնահարցերը ՀայաստանիՀանրապետությունում,«Էդիթ Պրինտ», Երնան, 2010թ.,էջ35-38 ,

ապահովագրական շուկան, որտեղ առուվաճառքիառարկա են հանդիսանումապահովագրական պատահարներիվնասի փոխհատուցումը, արժույթիշուկան, որտեղ առուվաճառքիառարկա Է հանդիսանում արտարժույթը ն այն ֆինանսական գործիքները, որոնքապաեն հետ հովում արժույթի գործառնությունները: կապված Այսպիսով ֆինանսականշուկան հանդիսանումԷ շուկայական տնտեսությանկարնոր տարրերիցմեկը, որն իրականացնումէ տեղեկատվական,միջնորդային,գնագոյացման, կարգավորիչն այլ գործառույթներ,միաժամանակապահովումէ կապիտալի շարժունակություն ու նը նրա արտահոսքնավելի շահավետ հեռանկարայինձյուղեր ն նպաստումէ տնտեսությանկառուցվածքային վերակառուցմանը: »

7. ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

Թեմա

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

ՖԻՆԱՆՄԱԿԱՆ

ԵՎ ՄԵԽԱՆԻԶՄԸ

7.1 ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ՀԱՄԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ

ՖԻՆԱՆՄԱԿԱՆ

ՄԱՍԻՆ

հարահամակարգը` լայն առումով ֆինանսական Ֆինանսական է, միջոցով տարբերոլորտներիամբողջությունն որոնց բերությունների շրջանակներում համակարգի իրաայս կամ այն սոցիալ-տնտեսական ն միջոցներիկազմավորումը օգտագործումը, կանացվումէ դրամական (կազմահիմնարկությունների իսկ նեղ առումով` երկրիֆինանսական ն վարկահամակարգնէ, որը ֆինանսավորման կերպությունների), միջոցներիհաիրականացնումԷ դրամական վորմանգործընթացում մախմբումըն դրանցբաշխումը,ինչպեսնան վերահսկողությունը: օղակը` դա ելակետային համակարգի տնտեսավարող սուբյեկտների, միավորումներին առանձին կազմակերպություններիֆինանսներնեն, որոնցում ձնավորվում են համախառնազգային արդյունքը (ՀԱԱ) , ազգայինե-

հիմնական Ֆինանսական

կամուտը (ԱԾ), որոնց բաշ-

ֆինանսական խումից էլկազմավորվում վերաբաշխումից ն

են

համա-

կարգիմնացածբոլոր օղակներիռեսուրսները:Վերջիններիսկազմաայն հարաբերությունները. ընկածեն ֆինանսական կերպմանհիմքում են մասնակցող գործընթացին որոնք առաջանում վերարտադրության միջն, այդ թվում. սուբյեկտների ն ազատ են տնտեսական պայմանագրերով կարգավորվում ն շուկայականառնտրիմիջոցով, (ապրանքների ծառայությունների ու գնորդներիմիջն) վճարային փոխադարձ գծով մատակարարների »

պարտավորությունների կատարումը ն այլ տեսակի ֆինանսական գործառնությունները, ներտնտեսական կապերը,որոնքառաջանումեն տնտեսավարող սուբյեկտների, դրանցառանձինստորաբաժանումների, արտադրամասերիու դրանցումընդգրկվածաշխատողների միջն, կապված` արտադրությանզարգացումըխթանելու,նյութականն սոցիալական պահանջմունքները բավարարելուհետ, տնտեսավարողսուբյեկտների,առանձինմիավորումներին դրանցվերադասկառավարման մարմինների(նախարարություններ, գերատեսչություններ) միջն եղած ֆինանսականհարաբերությունները, ըստ որի` վերջիններիս տրամադրության տակ եղածկենտրոնացվածպահուստայինկապիտալիցանհրաժեշտությանդեպքումորպես են տնտեսավարող ն առանօգնությունտրամադրվում սուբյեկտներին ձին միավորումներին, տնտեսավարող սուբյեկտների, միավորումների ն պետության միջն առաջացող ֆինանսական հարաբերությունները,որոնք կապված են ֆինանսական հատուկկենտրոնացված հիմնադրամների ձնավորման ու օգտագործման հետ: Նշված հիմնադրամների պետականն ոչ պետականապահովագրական հիմնադրամներըձնավորվումեն ունեցվածքի(գույքի),կյանքի,բժշկական ն այլ տնտեսականգործընթացների ապահովագրությաննպատակներով,բոլոր տնտեսավարող սուբյեկտներիու այլ կազմակերպությունների, ինչպեսնան բնակչութն յան կողմիցկատարվողպարտադիր կամավորապահովագրական վճարումներիհաշվին: Այդ միջոցներնօգտագործվումեն տարերայինաղետներին դժբախտպատահարներիհետնանքովտնտեսավարող սուբյեկտներին ու բնակչությանըհասցվածվնասներիմասնակիկամ լրիվ հատուցման, ինչպես նան բնակչությանբուժսպասարկման ն այլ նպատակայինծախսերիֆինանսավորման համար:

7.2. ՖԻՆԱՆՄԱԿԱՆ

Փաոճոեւ

/ Աօո քշո. /Ճ. 14084ո6ոօէե.

ԽԼ, 2009.

ՈԼՈՐՏՆԵՐԸ

Ֆինանսականհամակարգըներառումէ երկու հիմնականոլորտ-

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ

ներ.

հիմնարկությունների կազմակերպությունների, արտադրական ֆինանսներ) (ապակենտրոնացված ֆինանսներ ընդհանուրկամհամապետականֆինանսներ(կենտրոնացված .

ֆինանսներ), Վերոնշյալներից առաջինը` դրամական հարաբերութ կ յունների մի համակարգէ, որը 0տնտեսավարող կապված է սուբյեկտներիդրամականմիջոցների կազմավորման ու դրանց օգտագործման հետ: ֆինանսները սուբյեկտների իր հերթինտնտեսավարող Միաժամանակ են այդ թվում. բաղկացած երկու ենթառլորտներից, ոլորտիֆինանսներ նյութականարտադրության ոչ արտադրահիմնարկությունների, կազմակերպությունների, `

կանոլորտիֆինանսներ: Դրանցիցիր կարնորտեղնէ զբաղեցնումնյութականարտադրութ-. յան ոլորտի ֆինանսները,քանի որ դրանցմիջոցովԷ հիմնականում ձնավորվումպետականբյուջեիեկամուտները: ոլորտին են վերաբերումհետնյալ Նյութականարտադրության

շինարարության, գյուղատնտեսության, ճյուղերը` արդյունաբերության, ն այլն: ն մթերումների ոլորտը առետրի բեռնատար տրանսպորտի, Իսկ ոչ արտադրականոլորտի ֆինանսներիթվին են դասվում ն նմանատիպ կրթության,մշակույթի,արվեստի,առողջապահության ձներից` ֆիելնելով սեփականության այլ ոլորտներ:Միաժամանակ, են տարբերտնտեսավարող նանսականհամակարգումառանձնացվում որոնքհանդեսեն գալիսհետնյալկարգասուբյեկտների ֆինանսները, ձակներով, ր

յԴթ

ում`

համատեղսեփականություն, 5. մասնավոր սեփականություն: Է երկրում տարբերկազմակեր Անհրաժեշտ նշել, ռր ցանկացած հիմքեինչպեսեւոն սեւիականության պաիրավական կարգավիճակով, են հառրակարնախապայման ֆինանաական բով գործողսուբյեկտները

հաշվի առնելով ֆինանաատնտեսականճգնաժամի սպատճուռած վեասներըհամաշխարհայինտնտեսությանը, այժմ հասարակության մեջ տնտեսագիտականխեղիրներովշահագործվածմարդկանց մանշադրությունըսնեռվաձ է նախաճգնաժամային իրադրության նան րակրկիտուսումնասիրության,ինչես ֆինանսատնտնսական ճձվնաժամի առաջազմանպատճառները քննության ն դրա արդյունքում բացահայտված հնարավորությունների օգտագործման վրա: Է Հիմբ ընղունելովվերոնջյալներիկարնորությունը,ատնհրաժեշւո

գի ոլորտներիդրսնորւլունհամար:

նշել.

2. 3.

պեւռականսեփականություն: կոլեկւռիվսեփականություն, սեփականություն, խառը

7.3. ԻՐՆԱՆՄԱՏՆՏԵՍՄՍԱԿԱՆ

ՀԱՂԹԱՀԱՐՄԱՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՆ

ու-

ՃԳՆԱԺԱՄԸ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ԱՆՑՄԱՆ

է1

ՇՈՒԿԱՅԱԳԱՆ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

Ուսումեւոսիրությունները վկայում են, որ գլոբալ ւռնտեսական զարգազումների ընթացքում.եթե ոչ ամենուր,աւա տնտեսագիտութ ու բոլորիցշատ քննարկվող յանոլորտում ամենահրատապ թեմանդա

ֆինանսառնտեսականճգեաժամնէ ն դրա հնարավոր-իասվանական ունբեերի դիտարկումը Սա առաջնայինկարնռրությանհիմնախնդիրներիցէ. թե տարբերերկներիկա-

ռւավարություններին թե միջազգայինհանրությանութե զիտելիբահենքուսմունքների զարգացմամբ

համաշխարհայինֆինանսատետեսական ճգնաժամը ոտի-

պում է ճիշտուղիներւինռրելդրան դիմակայելուն արազ հաղթահա րելու համար: Ճզնաժամվն աշխարհումն մեր հանրասետությունում բերում Է սլարենայդին ասլահովությանբնազավառոււկտրուկ սրման, որի հեւռնանքով պարենամթերքները զգալիթանկանումեն: Հայաստանումֆինանսատնտեսական ճգնաժամիառաջացման ծահաջորդպատճառըարտերկրներիցառացվողտրանսֆերտների վալներիկտրուկկրճատումնԷր:Եվ արդյունքումնվազեցիննան ներմուծման ձավալները, մեծաորի հետնանթւվ հանրապետությունում ցավդոլլարինկաւուխոքր պահանջարկըկամ այլ կերպասածձ, առաջազավհայկականդրամիարժեգրկմանմեձ փռանգ: ՈՒտի այդ առումով Հ2. կառավարությանկողմիցիրականացվեցինհետնյալմիջոցածումները.: լ. Անցում կատարվեց «լողացող» փոխարժեքիքաղաքականությանը:

Առետրայինբանկերին հնարավորություն տրվեցնս 120 մլն իրենցադոլլար ներդնելիրենցբանկերում,որպեսզիապահուվազրեն փանդատուներիգումարները` բարձրացնելով հատնըատպետռության բանկայինհամակարգիհուսալիությունը: 2.

զբաղ-

վող մասնագետների համարի Հետնաբար

որ

Խբաղուլ ՍՅթգուաաատ, / Աթո թոյլ. ՀԱՆ. Հքօճաոււած, ԽԼ., 2000. է Ա. Հ.. միջոցների կազմավորման,օգտագործմանն Բայաղլան Ֆինանսական հրոռո.. 2018թ.,|ք6 բարելափվանուղիները, երնետե, «Գիւռություն» ԱՅՑ

ԵԻԼոմայումը

Ֆինանսատնտեսական ձգնաժամիպայմաններումՀՀ. կառավարությունըարմատապեսվերանայելէ ծախսայինքաղաքականությունը` նախապատվությունը տալով. 4. սոցիալական ծրագրերին, 5. ենթակառուցվածքներին, 6. տնտեսականաձի խթանմանը: Վերոնշյալմիջոցառումները հնարավորություն տվեցինորոշ չան վերջնական փովկանխելուհայկականդրամիկտրուկ արժեզրկումը արդյունքումհայկականդրամնարժեզրկումիցփրկելչհաջողվեց:Այն եռակիհարվածհասցրեցհանրապետության տնտեսությանըի̀նչպես ու ներմուծման արտահանման, այնպեսԷլ արտարժութային փոխաու մասով, քանիռր. ռություններն վարկերըվերադարձնելու դրամիարժեզրկմանպարագայումդժվարանումէ ներմուծումը, իսկ բոլորիսհայտնիՀայաստաննառավելշատ ներմուծումԷ, քան 3.

արտահանում,

դրամի արժեզրկմանպարագայումդժվարանումէ վաղօրոք վերցված արտարժութայինփոխառություններնու վարկերը վերադարձնելուգործնթացը: ներկայիսժամանակաշրջանում ՀայաստանիՀանրապետության դեռնս կան բազում հիմնախնդիրներ,մասնավորապեսնան` ագրաու րային ոլորտում,որտեղ համապատասխան լուրջ հետազոտման լուծման կարիքունեն այնպիսիկարնորագույնհարցեր,ինչպիսիքեն. գյուղատնտեսական մթերքներիարտադրությանավելացումն ու իրացումը, բնակչությանըհիմնականսննդամթերքովապահովումըսեփականարտադրության հաշվին, մասնատված տասնյակհազարավորհողակտորների միավորումը, ընդլայնվածվերարտադրության գիտականորենկազմակեր-պումը, տնտեսությունների ապրանքային արտադրանքի ավելացումը, »

արտադրությանինտենսիվզարգացումը,

ֆինանսավարկային համակարգի բարելավումը ն այլն: Հետնաբար,պետք է փաստելնան այն իրողությունը,որ Հայաստանում ֆինանսատընտեսական ձգնաժամիառաջացման երրորդ է: պատձառըդ̀ա հայկականդրամիարժեզրկումն »

7.4. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՄԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Ֆինանսականմիջոցների պլանավորմանմեթոդներն իրենցից ու ներկայացնումեն պլանայինհաշվարկներիկոնկրետեղանակների ձների ամբողջություն:Ֆինանսական ցուցանիշներիպլանավորումն է իրականացվում մի քանիմեթոդներիօգնությամբ:Դրանց թվին են դասվում. հաշվարկավերլուծական, նորմատիվային, հաշվեկշռային, պլանայինհաշվարկներիօպտիմալացման, տնտեսամաթեմատիկական մոդելավորմանմեթոդները: Հաշվարկավերլուծական մեթոդըհիմնվում է նախորդժամանադինամիկայիվերլուծությանն պլանավորկաշրջանների ՛ վող Ֆինանսական ցուցաՀԼՂՃ. նիշների կանխատեսումային փոփոխությունների փորձագիտական գնահատման վրա: Այս մեթոդն օգտագործվում է այն դեպքում, երբ բացակայում են ֆինանսատն»

ԱԼԻ

ԱՐՊՅՆ.. ԼՅ

տեսականնորմատիվները, իսկ ցուցանիշներիմիջնիոխկապվահծութէ յունը կարող սահմանվելոչ թե ուղղակիԼղանակով.այլ անուղղակի, այնէլ մի շարթ ժամանակաշրջանների Ոոմիո.տարի) համար ղրանց դինամիկողիուսումնանիրությանհիմանվրա: ն նորմատիվնեՆորմատիվայինմեթոդըհիմնվում է եռրմաների են ֆինանսական րի համակաիգիվրա, որոնք օգտագոիծվում պլանի մի շարք ցուցանիշներիհաշ-վարկմանհատոր:Ալղւլիռի նորմաներն ու լինում էն սլետական,տարաձքային,ւտեւլական, նորմատիվները ն ներքին:Արտադրական Ճյուղային,խմբակաւլիե կազմակերւվությունների հարկսդինվճարումներըորոշելու դեպքում օգտագործվումեն հաիկերիդրույքաչափերը,ոիոնքիիենցհերթինհանդիսանումեն տարածբայինկամ տեղական Իրենցհերթին հիմնական նորմատիվներ: են ելնեմիջոցները հատկացումները ամորտիզացիոն պլանավորվում լով կենտրոնացված կարգովտահտանված ամորտիզացիայի եռրմատիվիցկամկազմակերպության կողմիցինբնուրույնորոշվածնորմից` հիմնվելովօգտակարռգտագործմանժամկետիվրա: Պլանավորման նորմատիվայինմեթոդր հանդիսանումէ ամենուպարզըն ամենա: մատչելին:Այդ իսկ պաճառով էլ կազմակերպության ֆինանսների 1 փետեսապես կառավարման հրատապհիմնուխնղիրը հանդիսանում հիմնավորվածնորմաներին նորմառիվներիմշակումը ղրամական ռեսուրսների ձնավորմանու օգտագործման հւսմար: Ֆինտեսական ցուցանիշներիպրսնավորմանհաշվեկշռայինմեթոդիէությունը կայանում է ֆինանսական ռեսուրսներիսլլաանսդին մուտքերիու դրանց օգտագործման փոխկապակցումը, հաշվիառնելով մնացորդնեդրանց ն բը պլանային ժամանակաշրջանի սկզբում վերջումհաշվեկշռային կառուցմանմիջոցով:յս մեթոդի օգտահարաբերակցությունների է շահույթի բաշխումըպլահւովորելիս, գործումը նպատակահարմար վճարայինօրացույցը ձնավորելիսե այլն: Պրանայինհաշվարկների օպտիմալացման մեթոդիԷությունըհանգումէ պլանայինհաշվարկների մի բանիտաբերակների կագմմանը, որոլեսզիդրանցիցընտիվիա-

մենաարգյունավեւդը:

մեթոդըթույլէ տալիս մոդելավոիման Տեւռեսսմաթնմատիկական ռահմանել պլանավորվողցուցանիշների զորձռեներիքանակապես Այն արտահայտվումէ տնտեւաւրաթեոիոշվող փոխկապվռծություն: է տետեսս մատիկականմոդելիմիջույով,որն իրենիցներկայացնում ճշգրիտ նկարագրությունը մաթեմատիկական կան գործընթացների ու ձներիօգնությամբ: Մոդելումներառվումեն այն հիմնեշւնների միջոցներըՃիշտ որոնք ապաստումեն ֆինանսական կանգործոնները, պլանավորելուհամար: ու

7.58. ՖԻՆԱՆՄԱԿԱՆ

ԼԾԱԿՆԵՐԻ

ԵՎ ԽԹԱՆՆԵՐԻ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

իրականացրած բոլոր միջոցաբաղաքականության Ֆինանսական են միջոցների ռումները,որոնքուղղված բյուջետային ն դրամաշրջանագնագոյացման վարկիկազմակերպմանը, ռությանկարգավորմանը, կատետեսական ճգնատարելագործմանը՝ ի վիճակիչեն հաղթահարելու ձնավորմանհիմքն ճզնաժոաղ/ի ֆինանսական ժւոմը,որը միաժամանակ է հանդիսանումելքնայն 1, որ նյութականարտւսդրության ոլորտում մեծացվի արտադրողականությունը, պետք է բարձրացվիաշխատանքի ոչ միայնխոշորարտադրության,այլն շուկողի տուրողունակությունը՝ ն գյուղատնարդյունաբերական տեսսկան արտադրանք արտադրող փոքրձեռնարկությունարների կողմիցապրանքւպին տադրանքիավելացման հաշմիր: Ման թակա Ր"Պեռումով նշենք, որ ֆինանսներիկայունացումըկախվածէ արտադրության ն ապրանքաշրջանառու75

թյան զարգացումից, իսկ առանցդեֆիցիտի բյուջենն դրամիկայունանս են ցումն իրենցհերթին հանդիսանում տնտե-սության զարգացմանը նպաստող կարնորագույն ներքինարդյունքի(Հգործոններ Համախառն ՆԱ)նազգայինեկամտի(ԱԵ) բաշխմանու վերաբաշխման գործընթացում ֆինանսական ն ռեսուրսներիկենտրոնացված ապակենտրոնացված հիմնադրամների ձնավորմանու օգտագործման հիմնականգործիքներեն հանդիսանումֆինանսական լծակները:Դրանցկազմիմեջ են ներառվում` շահույթը,ամորտիզացիոնհատկացումները, սոցիալական ապահովագրության հատկացումները, ապահովագրական վճարներըն այլն: Յուրաքանչյուրֆինանսական լծակ կատարումէ որոշակիգործան ռույթներ ունի հստակ բնութագրեր,որոնք համախմբված տեսքով են ն ներկայացնում են ցուցանիշների փոխկապված միասնականհաեն ֆինանսական մակարգ,որոնքօգտագործվում հարաբերությունների ու կազմակերպման կարգավորման ժամանակ: Մասնակցելով դրաման օգտագործման կան ռեսուրսներիկազմավորման գործընթացին, ֆինանսականլծակներնազդում են տնտեսավարողների տնտեսական գործունեության, տնտեսական աճիխթանման,աշխատանքի արտաղրողականությանբարձրացման,արտադրանքիորակի բարձրացման են արտադրության վրան մասնակցում կազմակերպմանը: Ինչպեսարտադրական,այնպեսէլ ոչ արտադրականգործունեության ընթացքում կարնորնշանակություն ոունի ֆինանսական խթանների համակարգը, րը հանդիսանումէ որպեսազդող լծակարտադրական գործընթացների վրա: Այդ համակարգիօգնությամբապրանքադրամական հարաբերություններնընդգրկվումեն շուկայականտնտեսությանկառավար-

ման

մեծանում մեխանիզմում՝

ֆինանսների ազդեցությունըարտադբության վրա` կատարելագործելով հաբոլոր տեսակիֆինանսական րաբերությունները: Տարբերտեսակիարտոնությունների լայնորենկիէ բյուջեհավաքագրվող րառումը`նախատեսված հարկերիգծով,մաս-

Փատոըէլ / Աօո քոռ. Ճ. Կօոաղշոօք.

ՊԼ, 2006,

Շ.

նակիկամամբողջովին Արտոնությունդրանցվճարումիցազատումով: ն են նան ները պատժամիջոցները կիրառվում բոլոր տիպիձեռնարկուարտադրական գործունեության թյուններին կազմակերպությունների ու ժամանակ:Օրինակ,դրանքկարող ֆինանսավորման վարկավորման են կիրառվելմիջոցներիոչ նպատակային կամ բանօգտագործման կայինվարկերիոչ ժամանակինմարմանպատճառով: նաԱմփոփելովնշենք,որ յուրաքանչյուրգործընթացում նախօրոք խատեսված նպատակինհասնելուհամարանհրաժեշտէ կիրառելֆինանսականարդյունավետլծակներ,իսկ աշխատողների սոցիալական ն գծով պայմանների ապահովման բարձրացման խրախուսման (խթանման) համակարգ:

7.6. ՖԻՆԱՆՄԱԿԱՆ

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ

ՄԵԽԱՆԻԶՄԻ ՎԵՐԱԿԱՌՈՒՑՈՒՄԸ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

Ուսումնասիրություններըն միջազգայինփորձը վկայում Է այն մասին,որ տնտեսականքաղաքականության ոչ ճիշտ վարումն արդյունք է անարդյունավետ ֆինանսական մեխանիզմի,որը չի համապատասխանումտետեսությանզարգացմանօբյեկտիվօրենքներին:Դա դարձելէ ազգայինեկամտիվերաբաշխմանոչ տնտեսականմեթոդների ն ստվերայինտնտեսությանզարգացման համարպարարտ միջահամահունչնյութավայր:Միաժամանակ ֆինանսական մեխանիզմին ն ֆինանսների կան արտադրության զարգացմանանհրաժեշտության ամրապնդման միջն առաջացածհակասություններիմեջ ընդգրկվելեն նան վարկայինհարաբերությունները: ոԴա լրացուցիչհնարավորություն տվեցդրամաշրջանառության ւռճացման,ինֆլյացիայիդրսնորման ն դրամականմիավորի արԷ ֆինանսականհամաժեզրկմանհամար, որով պայմանավորված կարգիճգնաժամիառաջացումնու խորացումը:Անցումըշուկայական

97-98

տնտեսականհարտնտեսության`պահանջումէ մեծ քանակությամբ ցերի լուծում, որոնց հիմնականմասը կապվածէ հետ: Ուստի, այդ նպատակով խիստ անհրաժեշտություն առաջացավ իրականացնելու ֆինանսական մեխանիզմի ազատականբարեփոխումներն ելնելով համաշխարհային փորձից, է պետությանֆինանսականկայունացմանծրագիրը նանսներիկայուն զարգացման հետնյալ ուղղությունները: արդյունավետֆինանսականլծակներիկիրառում (հարկեր, ֆինանսական շուկա, տեղական բյուջեների ն տնտեսավարող սուբյեկտներիինքնուրույնություն), ֆինանսականշուկայի ամրապնդում,որը կապահովիտնտեսավարմանու սեփականության բոլոր ձներիգոյությունն ու մրցակֆինանսական միջոցների ցությունըն արտադրության գործընթացում արդյունավետօգտագործման աճը, զարգացում: բազմապիսիֆինանսական հարաբերությունների Ֆինանսական մեխանիզմիկարգավորման հիմնականլծակներից են ենք, հանդիսանում ինչպեսարդեննշել հարկերը,որոնցմիմեկը` ջոցով կարգավորվումեն շահութաբերությանցուցանիշներըն կուտակվածշահույթիմակարդակները:Հարկ է նշել, որ գործողհարկային մեխանիզմըունի լուրջ թերություններ. Մասնավորապեսհարկային բարձր տոկոսադրույքները սահմանափակումեն տնտեսավարող հնարավորությունները` իրենցարտադսուբյեկտների ֆինանսական րականհզորություններնընդլայնելուհարցում: Միաժամանակ,հարն ձների հաճախակիվերանայումը կատեսակների,դրույքաչափերի բացասաբար է ազդում տնտեսությանվրա, խոչընդոտումԷ ներդրումների ներհոսքին: Ֆինանսականմեխանիզմի կատարելագործումն

ֆինանսների ո

ենթադրում ֆի-

ն բնակչության ազատ դրամական ւղղված է տնտեսավարողների միջոցներիներգրավմանը,դրանցօգտագործմանարդյունավետության Դրա հետ կապված,ֆինանսականշուկան հանդիսաբարձրացմանը:

որպեսպետությանֆինանսական մեխանիզմիկարնորտարր, է որը կիրառում տնտեսականգործընթացումշրջանառվողտարբեր չեկեֆինանսական գործիքներբ̀աժնետոմսերի, փոխառությունների, րի ն այլ արժեթղթերիտեսքով:Ֆինանսական շուկանհանդիսանումէ ապրանքադրամական հարաբերություններիանբաժանելիկառուցն վածքային տարրը ենթադրումէ այդ հարաբերությունների բավական նաչափընդլայնումը կիրառումըշուկայականտնտեսությանպայմաններում` ստեղծելով սպառողականապրանքների, արժեթղթերի շուկաներ,ֆոնդայինբորսաներիգործունեություն,սեփականաշնորհում ն սեփականության նոր ձներիառաջացում,ազատ տնտեսական ն այս ամենըպահանջումԷ գոտիներիստեղծում այլնչԲնականաբար, ֆինանսականմեխանիզմիստեղծում,որը կապահամապատասխան հովի նրատարրերի,պետությանու նրաառանձինանդամներիշահերի համատեղում: նում է

Ա. Հ. «ԱՊՀ կազմակերպությունների տեսքով), Երնան, 2008թ. ֆինանսներ»(դասախոսությունների ւ

Ամիրխանյան Մ.Պ.,

Բայադյան

Թեմա 8. ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ

8.1. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ

ՄԱՍԻՆ

Ինչպեսբոլոր երկրներում,այնպես էլ 22-ում, ֆինանսներիկառավարումը դա տվյալ պետությանինքնուրույն գործունեություննէ, որը ն ոչ արտադրական, իրացմանգործընթացկապվածէ արտադրական հետ: ու ք աղաքականության ների կարգավորման ֆինանսական Հատկապեսայժմյան պայմաններում,երբ մեր տնտեսությունը կարիքունեն նան գտնվումԷ անցումայինփուլում, խիստբարեփոխման բյուջետային,հարկային,մաքսայինն վարկային ինչնան պես գների քաղաքականությունը,քանիոր դրանքուղղակի կապի մեջ են գտնվում տնտեսականգործունեության վերջնականարդյունքի հետ: Իր հերթին ֆինանսներիկառավարումը փոխկապվածէ ֆինանսական քաղաքականուհետ, հանդիսանումէ տնթյան բաղկացուցիչմասը ն պայմանավորտեսականքաղաքականության հարաբերությունների զարվածէ հետնյալգործոններով.տնտեսական պատմական պայմաններովն գացման օրինաչափություններով, ներաայլն:Ըստիր էության,ֆինանսներիկառավարմանգործընթացը ռում է կատարված դրանցխմուսումնասիրությունը, դիտարկումների վերլուծությունը,աուդիտորական բավորումը,ֆինանսատնտեսական ինչպեսնան վերջնականնպատակնեստուգումներիկազմակերպումը, համարֆինանսականհարաբերուրի ու խնդիրներիիրականացման Ֆինանսներիկառավարման թյունների ձների կատարելագործումը: են գործընթացումձնավորվում հետնյալօղակները`

վերլուծում:

համագարգերը:

ֆինանսականհարաբերություններիձների ստեղծման ն դրանցկարգավորման, ֆինանսականհարաբերություններիձների գործնականկիրառման,որն իրականացնումէ. ֆինանսականգործունեությանկարգավորում,ֆինանսականպլաններիկազմում, ինչպես նան ֆինանսատնտեսական ցուցանիշների կանխատեսում, գործողֆինանսականհարաբերություններիձների վրա դիտարկումների,ուսումնասիրություններիանցկացումն արդյունքների »

Վերոնշյալներիցֆինանսականհարաբերություններիձների

ստեղծման բնագավառում կարնորնշանակությունունի ֆինանսական լծակներիմշակումը,որոնքհանդիսանումեն ֆինանսականմեխանիզմաս ն որոնցօգնությամբ իրականացվումէ տնտեսամի բաղկացուցիչ Այդ իսկ վարողսուբյեկտներիտնտեսական շահերիպաշտպանություն: պատճառով էլ, կարնորվումէ նան, թե այդ ֆինանսական լծակներըինչեն Դրանքհիմնականումհանդես պիսիմեթոդներով կազմակերպվում: են գալիսերկու առումով. ֆինանսականշահերի ձնավորումը, որի նպատակաուղղվագործունեությանիրականացմանը ձությունըպետքէ լինի տնտեսական նպաստողտնտեսավարողսուբյեկտներիշահագրգռվածլինելը, այսինքն ստեղծելու ավելի շատ նյութական բարիքներ` շուկայական ապահովելուհամար, մրցակցություն ֆինանսներիկառավարման էականկողմերիցԷ միաժամանակ, նան գործնական կյանքումիրականացվող ֆինանսական հարաբերություններիցկախվածֆինանսականպլաններիկազմման,դրանցկահետ կապված հետ: Վերջիններիս լուծվում տարմանու կանխատեսման են հետնյալ խնդիրները` դրամականեկամուտներիծավալի,դրանց »

Ամիրխանյան Ս.Պ.,

Բայադյան

Ա.

Հ.

«ԱՊՀ

կազմակերպությունների

տեսքով),Երնան, 2008թ. ֆինանսներ»(դասախոսությունների

հետ միասին,բյուՄիաժամանակ, նախարարության ֆինանսների ջեի կատարմանը մասնակցումէ նան մաքսայինծառայությունը:Անգէ: Վերգործադիրմարմինըգանձապետարանն լիայումկառավարման ոչ միայնպետականբյուջեիմշակմանու կաջինիս է վերապահված տարմանպարտականությունը, այլն պետականհիմնարկությունների նկատմամբվերահսկողությունը: կողմիցմիջոցներիօգտագործման Գրեթենույն կառուցվածքը գոյությունունի նան 22-ում: Այստեղ են 22 Ազգային նույնպեսֆինանսներիկառավարումն իրականացնում ն 22 էկոնոմիկայի ժողովը,ՀՀ նախագահը,ՀՀ ֆինանսների նախարապետականֆինանրությունները,ՀայաստանիՀանրապետությունում է հետնյալմարմիններից. ապարատը բաղկացած սականկառավարման ՀՀ Ազգայինժողովի ֆինանսաբյուջետային հանձնաժողովը,ֆին նրանց տեղական նանսներին էկոնոմիկայինախարարությունները մարմինները,22 Կենտրոնական բանկը,ՀՀ պետականեկամուտների ՀՀ հիմնակոմիտեն, սոցիալականնշանակությանարտաբյուջետային

կազմավորման աղբյուրներիորոշումը ն եկամուտների ավելացմանն ծախսերի կրճատման ուսումեասիրությունները: Այսպիսով,ֆինանսներիարդյունավետկառավարումը, դա տվյալ երկրիտնտեսական աճիապահովման ամենահիմնական գործոններից մեկնԷ:

8.2. ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

Ֆինանսներիընդհանուրկառավարումը ցանկացած երկրումիրաէ կանացնում իշխանությանբարձրագույն մարմինը:Քանի որ առանձին երկրներում տարբերէ պետական կառուցվածքը, ուստիօրենսդիրմարեն միններըհանդես գալիսկառավարման տարբերկազմավորումների տեսքով:Այսպես ԱՄՆ-ում բարձրագույնմարմնիդերումհանդես Է գալիս կոնգրեսը,Անգլիայում` պառլամենտը,Գերմանիայում` բունդեստագը,Ֆրանսիայում` ազգայինժողովը,Ռուսաստանի Դաշնությունում` դաշնայինժողովը,իսկՀայաստանի Հանրապետությունում` ազգայինժողո-

վը:

են պետական ու Ֆինանսների կառավարմանը մասնակցում գործադիր նման մարմինների իշխանությանտարբերմարմիններ:ԱՍՆ-ում դեեն նան րում հանդես գալիս ֆինանսներինախարարությունը, ինչպես նախագահին առընթերգործողվարչաբյուջետային վարչությունը: `

քուր

ԷԼ. ԷԼ.

ՄոքոտոճաւծՓուճուշոու.-ԽԼ., 2009.,

օ.

դրամները: Գործադիրիշխանությանկազմում ֆինանսներիկառավարման 22-ում կատարումէ ֆինանսների հիմնական պարտականությունները մեջ են մտնում նախարարությունը: Վերջինիսպարտականությունների նան պետականֆինանսական մշակումը ն իրաքաղաքականության կանացումը,պետականբյուջեի նախագծիկազմումըն կատարումը, հիմնադրամներիմիջոցներինպաբյուջետայինն արտաբյուջետային տակայինօգտագործման նկատմամբվերահսկողությունը, ֆինանսականշուկայիզարգացման ապահովումը: Վերոնշյալներիիրականացման նպատակով ֆինանսներինախարարությունում ստեղծվածեն համապատասխան ատորաբաժանումեն` ներ: Դրանցիցառավելկարնորներն բյուջետայինգործընթացի կառավարման, ֆիբյուջետային ծախսերի ֆինանսական ծրագրավորման, նանսականշուկայի զարգացմանն արժութայինկարգավորման, ֆինանսականվերահսկողության վարչությունը,միջազգայինֆինանսա-

կան համագործակցության բաժինը,պետականպահուստներիվարչությունը, պետականպարտքիկառավարմանվարչությունը,գանձապետականհամակարգի ներքինաուդիտիվարչությունըն այլն: են` 2Հ բյուՊետականգանձապետարանի հիմնականխնդիրներն ն վերահսկման ջեի կատարման կազմակերպումը, բյուջեիեկամուտների ու ծախսերիկառավարումը, պետականարտաբյուջետային հիմնադրամներիմիջոցներիհավաքագրմանու կատարմանընթացքիապահովումը,պետականֆինանսականռեսուրսներիծավալիկարձճան օպերատիվկատարումը, 22 կենտրոնական ժամկետկանխատեսումը բանկիհետ համատեղ պետական ներքինն արտաքինպարտքիկառաու վարումն սպասարկումը,օրենսդիրն գործադիրմարմիններինֆինանսական գործառնություններիվերաբերյալ հաշվետվություններ ներկայացնելը, ինչըհնարավորությունէ տալիսամբողջական պատկերացում ունենալհանրապետության բյուջետայինհամակարգի վիճակի

մասին:

Պետք է նշել, որ ՀՀ Ազգայինժողովի կողմիցկազմավորվածվե-

րահսկիչպալատը հանդիսանում ֆինանսականվերահըսէ պետական են` հանրապետութկողությանմարմին,որի հիմնականխնդիրներից ն յան բյուջեի արտաբյուջետային հիմնադրամների ծավալինպատակայինօգտագործման նկատմամբ հսկողությանկազմակերպումը, պեն տական միջոցներիծախսերի պետականսեփականության օգտագործմանարդյունավետության որոշումը, ազգայինժողովիկողմիցընդունվածօրենքների նախագծերի, պետականիշխանությանմարմիննեն րի նորմատիվային իրավական ակտերի ֆինանսական փորձաքննությանիրականացումը,ազգայինժողովին` պետականբյուջեի կատարմանն կատարվածվերահսկողական աշխատանքներիարդյունքներիմասինպարբերաբար տեղեկատվության մատուցումը»

«Բյուջետային համակարգիմասին»ՀՀ օրենք Բայադյան Ա. Հ., Կարճիկյան Վ. Մ., Բյուջետայինկազմակերպությունների ֆինանսներ(ուսումնականհամառոտ դասընթաց),«Լիմուշ», 2010թ.

է ՊեՖինանսական կառավարման կարնորագույնմարմիններից ապարատին տատականեկամուտներիկոմիտեն,որի կենտրոնական րածքայինտեսչություններիմիջոցով հսկողությունԷ իրականացվում ողջ տարածքում,որպեսզիսահմանվածժամկեհանրապետության ն ֆիզիկականանձինքկատարենիրենցհարտում իրավաբանական Դրա հետ մեկտեղ,հատկապեստակային պարտավորությունները: են հարկային օրենսդրության րածքայինտեսչությունները հետնում ն ստուգում բյուդրույթներիպահպանմանը դրանհամապատասխան` ն կատարվողմասհանումհիմնադրամներին ջեին արտաբյուջետային

ներիճշտությունը: է նան տնտեսավաՖինանսներիկառավարումնիրականացվում րող սուբյեկտներիմակարդակով,որի գլխավոր նպատակն այդ սուբյեկտներումտնտեսականհավասարակշռության,ֆինանսական կայունությանապահովումնէ: Դրան հասնելու պարտադիրպայմանվճարունակություտնտեսավարող սուբյեկտների ներ են համարվում՝ նան վարկունակությունը, նը, հաշվեկշռի իրացվելիությունը,ինչպես ինչի արդյունքումէլ կձնավորվիշահութաբերությանբարձրմակարդակ:

8.3. ՖԻՆԱՆՄՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԱՎՏՌՄԱՏ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

ավտոմատհամակարգըհամարվում Ֆինանսներիկառավարման է ֆինանսականհարաբերությունների կառավարմանամենանպաստավորմիջոցներիցմեկը, եթե ոչ առաջինը,քանի որ առանցդրա կիրառմանանհնար է ֆինանսականմեխանիզմիկատարելագործումը, հատկապեսշուկայականտնտեսությաննանցմանժամանակաշրջանում, երբխիստանհրաժեշտէ լիարժեքտեղեկատվության հավաքագրումը տարբերբնագավառների գծով:Հատկապեսշուկայականհարաբերությունների պայմանններումընդլայնվում է տեղեկատվության ծավալը,փոխվումէ դրանցբնույթը:

Ֆինանսների կառավարման ավտոմատ համակարգ ասելով` հասկացվումէ վարչական,տետեսականն համակարգչային մեթոդներով ֆինանսներիգիտականորեն կառավարումը: Ֆինանսներիկառավարման ավտոմատհամակարգըմի ենթակաԷ է, որը զբաղվում ամբողջերկրի տնտեսությանկառավարման, ռույց համարտեղեկատպլանավորման, կանխատեսման ն կանխատեսման ն վության հավաքագրմամբ մշակմամբ:Ֆինանսներիկառավարման իր կարնորտեղնու դերնունի ֆինանսական ավտոմատհամակարգում հաշվարկների համակարգը, որի ստեղծումը ն դրա ներդրումը բարձրացնումԷ ֆինանսներիկառավարմանարդյունավետություեր, քանի որ կրճատվում է տեղեկատվությանհավաքագրման,դրանց մշակման ն վերլուծությունհետ կապվածաշխատանքները: Միաժամանակ,ժամանակակիցհամակարգչայինտեխնիկայի կիրառմամբ հնարավորություն է ընձեռնվում կատարելու հաշվարկներ` կապված երկրի ֆինանսական պլանի ն տարբեր մակարդակներով դրա

այնպիսի ցանց,

որի հնարավորություն կտրվի տեղեկատվությունըյուրաքանչյուրպահի ստանալն դրանհամապատասխան էլ ըստ

կատարելֆինանսներիկառավարման հետ առնչվող բոլոր տեսակի հաշվարկները,իսկ կառավարմանավտոմատ համակարգերնայն ժամանակահատվածումեն համարվում արդյունավետ,երբ տվյալ պետությունը գտնվում է ֆինանսապես ն տնտեսապես կայուն

վիճակում: :

իրագործմանհետ:

Ֆինանսական հաշ-

վարկներն ավտոմատ համակարգի միջոցովլուծում

համալիր խնդիրներ` կապված երկրի տնտեսության ֆինանսականմիջոցների կազմավորման ն օգտագործման,բյուջետային հիմեարկների ծախսերի կատարմանուբյուջեիեկամուտներիկազմավորման աղբյուրներիհետ: Ժամանակակից պայմաններումպետությանֆինանսականհամակարգում զարգացմանփուլում Է գտնվում նան տեղեկատվական ֆինանսներըն դրանց համարժեք կարնոր խեդիր Է առաջանում ներդնելուքաղաքային,մարզայինն համայնքային աշխատանքների, ֆինանսական հաշվարկների ավտոմատացում`հիմք ընդունելով օգտագործումը:Այսինքն` ստեղծելդրանցմիջոցով համակարգիչների են

ԷԼ. ԷԼ 7ոքոտղթոծ Փոմամգոու.-7Խ/Լ, 2009. Դքթոլտտ

Ը.

161-162

Թեմա 9. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

ԵՎ

ԿԱՆԽՔՍՏԵՍՈՒՄ

9.1. ՖԻՆԱՆՄԱԿԱՆ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՄԱՆ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

որպայմաններումսպլլոնավորումը, Շուկայսկան տնտեսության ն մի ձն, պեւոբէ րեգգրկիտետեսական սոցիալապես կառավարման բոլոր կողմերը:Պլանավորումըկարելի է ներկան զործունեության

ելնելով ատնտեսականզարգացւսնկազմակերպում չափովսո/ենուսըհասնելու հնարավորին ռաջադրվածնպատակին հ համադյունուվետ ուղուց ւլաղուախան միջոցներիւը նան կայացնել

Պլանավորման բաղկացուցիչ ւա Է համարվում ֆինանսա կանպլանավորումը,որր որո շակի ժամանակահատվածում ռեսուրսներեու ֆինանսական դիանց համահունն գորհող հիմնահարարբերությունները ֆինանսականպլավորող գորերնթացէ, կամ ավելի համառոտակի ֆինանսականմիջոցնենավորումըորոշակիժամանականւաւռվածում օրոագործումնէ: րի նպատաւկային Ըղդունված է, որ ֆինանսականլլանավորումըոլետք է ունենու երեք ուղղություն տարածքային,ձյուղալին ն ֆունկցիոնալ:տարաձծպլանայինմարքային պլանավորումըբնութագրումէ տարածքային Ճյուղայինալտ փոխկւապվածությունը: միններիգործողությունեերի ոնեսուրսների որոշվում է ֆինանսական նավորմանգործընթացում

հիմնականօբյեկտըֆինանսական Ֆինանուսկանպրանավորման են ֆինանսականեսորսկարգի են. որոնք բաշխվում ռեսուրսնեին սուբյեկտներիմիջն ն դրանցամբողջությունըկազմում Է երկրի ֆիմիասնականհամակարգը:ՀՀ-ում ֆինաննանսականապրոնավորմսն տեղրպատկանումԼ պե սականպլաններիհամակարգումգլխավոր ւրմիեների բյուջեներին, տականու ռեղականինքնակառավարման ն ռիոնգում արտացոլվումնն դրամականմիջոցներիկազմավորման են ֆինանուղղությունները:Դրանքնպաւուսկաւղված օգտագոիձման ապահովելուայն խնդիրներիլուծումը, որոնք սականոնսուրսներով ու տեղական են իկառավարմունզործառույթների բխում պետական պահանջներից: բականացման

Մինչ այժմգործողպրակոիկողումկիրառվումեն ֆինանսական գծովհետնյալմեթոդները,այղ թվում. պլանավորման »

ւոն

ւոնտեսականգորհունեությանվերլուծությունը, ն փորձագիտական վեւսհատգորհււկցային,

նորմատիվային

մեթողները, ծրագիանվատակային մոդելավորմանն հաշվեկշռային տկտնեսամաթեւաոդիկական

մեթոդը:

կատարվումԷ կանխատեսումը տարբերությունպլանավորման" հասմաթհիմբ ընդունելովնախորդտարիգալիք ժամանակաշրջանի ցուցանիշները:Կանխա փաստացիկատարողականի ների պլանապին են ինչպեսւոնտեւումաթեմսաոռիկատեսման առումով օգտագործվում կան մողելավորման,այնպես էլ վիճակագրականմեթողները (այդ ն ոչ գույին բուզմագործոն ցուզանիշներ.գծային դինամիկայի թվում: Է

կոռելագիռնմեթոդներ):

փուլումորո՞բաշխմանխնդիրը.իսկ ֆունկցիոնալպրանավորման ու եւոն զարգացման ոլորտի վում ննտետեսության ոչ արտադիական խնդիրները,ինչպեսետե սոցիալականբնույթիու վասարակշռության ներքինն ուրտաքինառետրինվերաբերողհարցերը: եր

եջ

ՊԼԱՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

9.2. ՖԻՆԱՆՄԱԿԱՆ

Պլանավորմանհիմքում ընկածԷ դրա հետ առնչվող համապատասխանպլաններիկազմումը,որոնցում ներառվածցուցանիշներն ն բնութագրումեն արտացոլվումեն դրամականարտահայտությամբ ֆինանսականռեսուրսներիշարժըորոշակիժամանակահատվածում: Տնտեսագիտական գրականությանմեջ տարբերհեղինակներիառաջարկությամբֆինանսականպլաններըմիավորվում են հիմնական խմբերում,այդ թվում՝ կենտրոնացված (պետականբյուջե,համախմբվածբյուջե) ն ապակենտրոնացված (տնտեսվարող սուբյեկտներիարտադրա-ֆինանսական պլաններիկազմումը): հաԻնչպեսգիտենք, ան ԱՀՀ մակարգում համար-` վում Է ամենահիմնականը, քանի որ այն իր էությամբ ակտիվ ներգործությունէ ունենում ու բոլոր տեսակի իրակապլանների ն նացմանգործում միաժամանակ փոխադարձ կապէ ստեղծվումպեու տության նրա առանձինօղակների,ինչպես նան տնտեսավարող ն բնակչությանմիջն: սուբյեկտների Շուկայականտնտեսավարմանն անցած երկրներումբացի բյունան ջեից կազմվումէ համապետական նշանակությանծրագրերիինան րականացման,ինչպես արտաբյուջետային հիմնադրամների կարգավորման գծովֆինանսական պլաններ: Արդենմեզ հայտնի արտաբյուջետային հիմնադրամները,որպես կանոն,հանդիսանումեն համապետական ֆինանսականհամակարգի ինքնուրույնօղակ ն որի հետ կապվածմիջոցներիկազմավորումն է ի հաշիվհատուկաղբյուրների:Դրանքծախսվումեն իրականացվում

ֆինանսական բուֆեր Արի պետական

կազմման ֆինանսական դրանց

ն այլ նպատակսոցիալականմիջոցառումների,բնապահպանության ներով: որոնքկազմէլ, այնֆինանսականպլանները, Այդ իսկ պատճառով են գծով,իրենցիցներկայացվում արտաբյուջետային հիմնադրամների նում են արժեքայինհաշվեկշիռներ, որոնցումներառվումեն ընթացիկ

տարում բոլոր տեսակիարտաբյուջետային հիմնադրամների մուտքագ-

Օրինակ՝ մերհանրապետությունում րումներնու դրանցծախսումները: հիմնադրամները հիմնականումօգարտաբյուջետային կազմավորված են ոլորտներիցդուրս մնացածմարդտագործվում աշխատանքային կանցկենսականպայմաններիբարելավման,երկրի պաշտպանության ն ճանապարհների ամրապնդման կարգավորման գծով: կազմվումեն Բացի կենտրոնացված ֆինանսականպլաններից` նան ապակենտրոնացված ֆինանսականպլաններ,որոնքըստ կազմման ձնի ն բովանդակության են,քան կենտրոավելի բազմատեսակ ֆինանսանացվածֆինանսականպլանները:Ապակենտրոնացված են կան պլաններիխմբավորմանհիմքում ընկած տարբերհատկանիշներ, որոնք ներազդումեն ստացվողեկամուտների,կատարվողծախսերի կազմմանն դրանցհաշվարկմանմեթոդիկայիվրա:Այդ հատկանիշներիցառաջինհերթինկարելի է նշել սեփականությանձնը, որին համապատասխանէլ տարբերվումեն ֆինանսականպլանները,ոն կոոպերատիվ րոնք կազմվումեն պետականվարձակալական կազմակերպությունների,սահմանափակն բաժնետիրականընկերությունների, համատեղ ու արտերկրյա ձեռնարկությունների,ֆերմեն հասարակական րայինտնտեսությունների կազմակերպությունների համար:Եթե ֆինանսականպլաններըկազմվումեն տարբերձեռնարկություններիհամար,ապա հաշվի են առնվում ճյուղայինպատկանեառանձնահատկությունները, արտադլիությունը, դրանցզարգացման նան արրբատետեսական գործունեությունը,դրա տեսակը, ինչպես հատկապես ճյուղային տադրության ծավալները: Վերոնշյալներց

Փրոճքծեւ

/ Աօղ քօր. Ճ. Խօոճոճըօք.

Լ,

2006.

6.98

ԲայադյանԱ. Հ., Կարձիկյան Վ. Մ., Բյուջետայինկազմակերպությունների

ֆինանսներ (ուսումնական

համառոտ

դասընթաց), «Լիմուշ», 2010թ.

պատկանելիությունը,գործունեությանտեսակը ն դրանց կառավարման մեթոդըԷականազդեցությունեն գործումֆինանսական աղբյուրների, ստացվողեկամուտների,կատարվողծախսերիկազմի ն կա-

ռուցվածքիվրա: արդի պայմաննեԵլնելով շուկայական հարաբերություններից՝ րում ֆինանսական պլանավորման գործընթացումաստիճանաբար կարնոր տեղ Է զբաղեցնում բիզնես (գործարարության)պլանների կազմումը,որտեղորպեսառանձինբաժինհանդեսէգալիս ֆինանսական պլան, որի միջոցով բնութագրվումԷ տվյալ տնտեսավարող Այդ պլանը ներառումԷ սուբյեկտիզարգացմանռազմավարությունը: ն մի շարք աղյուսակներ հաշվեկշիռներ, որոնք կապված են արեկամուտների իրացման,կանխատեսման, տադրվածարտադրանքի ն ծախսումների նան դրամականմիջոցներիմուտկազմման,ինչպես քագրմանն դրանցծախսմանուղղություններիհետ: Ռրոշ տնտեսավարողսուբյեկտներն Էլ իրենցհերթինկանխատեսմանառումովկազն պասիվների մում են գալիքժամանակաշրջանի համար ակտիվների թե որքան պետք է լինեն սեփականն փոխառու հաշվեկշիռ,այսինքն՝ ն դրանցհամապատասխան տնտեսականմիջոցները: կապիտալները Այդ հաշվեկշիռըկազմելուժամանակհաշվի են առնվումնան ներգըրավվողինվեստիցիաների չափըն դրանցօգտագործման ուղղությունները: Այդ պատճառովէլ բոլոր տեսակիֆինանսականպլանները ստորաբակախվածնրանց գործունեությանժամանակաշրջանից, ընթացիկին օպերատիվի:' ժանվումեն հեռանկարայինի, Հեռանկարայինֆինանսականպլաններըբնորոշում են համար դրամականմիջոցների շարժը րատն ժամանակաշրջանի հաշվի առնելով երկարաժամկետներդրումները ն ակնկալվողար-

երկա-

դյունքները:

են Ընթացիկֆինանսականպլանները,դրանքառաջադրանքներ են ըստ գալիքտարվահամար, ն ռրոնքհետագայումկարգավորվում ն ԲայադյանԱ, Հ., Ֆինանսականմիջոցներիկազմավորման,օգտագործման բարելավմանուղիներ, Երնան, «Գիտություն»հրատ., 2016թ.

: '

ամիսներին եռամսյակների: Տնտեսավարողսուբյեկտներիֆինանսական գործունեությանկարգավորման գործընթացումիր կարնորտեղն ունի օպերատիվֆինանսականպլանը, ըստ որի կանխատեսվումեն կարձատն համար սպասվելիքեկամուտների ժամանակահատվածի մուտքագրումները,ընթացիկ վճարումների կատարմանհնարավորություններըն այլ տեսակիգործունեություններ: Վերոնշյալ 3 տեսակի ֆինանսականպլանները միմյանց հետ են ն պայմանավորված, փոխկապակցված օրինակ` օպերատիվֆիեն ինչպես նանսականպլանիտվյալներիհիմանվրա կանխատեսվում

ընթացիկ,այնպեսԷլ հեռանկարային ֆինանսական պլաններումներառվածցուցանիշներիհամակարգը:

9:33. ՖԻՆԱՆՄԱԿԱՆ

ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ

ՍՆ2ՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ֆինանսականվերահսկողությունը հանդիսանումէ ֆինանսների կառավարման կարնորագույնգործառույթներից մեկը: Այն իրավասու մարմիններիկողմիցնպատակաուղղված գործունեությանձն է, ռրն իրականացվումԷ դրամականկամ արտարժույթային միջոցներիկազմավորման,դրանցբաշխմանն օգտագործման գործընթացում: Ֆինանսական վերահսԷ ապակողությաննպատակն հովել գիտականորենհիմնավորվածֆինանսական քաղաքականության իրականացու-

մը: Ֆինանսական վերահսկողությունը ֆինանսների կառավարմանընպաստող կարնորագույն լծակներից հետ: Էն մեկն այնսերտորենկապվածէ ֆինանսական պլանավորման

հետ համատեղանմիջականոՖինանսականվերահսկողության րեն ստուգվում Է ֆինանսականպլաններիկատարումըն ֆինանիսկմյուս կողմիցէլ սատնտեսական գործունեությանկազմակերպումը,

են ֆինանսական արդյունքներըօգտագործվում վերահսկողության ն օպերատիվ ժամանակ:Միաժամանակ կառավարման պլանավորման ֆինանսականվերահսկողությանխնդիրները,նրա տեսակներիիրան կանացմանձներն ու մեթոդները,ուսումնասիրմանսուբյեկտների պետքէ իրականացվի օբյեկտներիֆինանսականվերահսկողությունը ֆիԱյսպես,մակրոմակարդակով մակրոն միկրո մակարդակներով: իրականացվումԷ տվյալերկրիկողմից նանսականվերահսկողություն ֆիամբողջականկամ կենտրոնացվածձնով: Մակրոմակարդակում են. խնդիրներն ' նանսականվերահսկողության 1. Կենտրոնացված կարգովդրամականմիջոցներիկազմավորմանն դրանցարդյունավետ ապահովումը: օգտագործման գործընթացի ու 2. Գործողհամապատասխան ձներով մեթոդներովֆինանսական հարաբերություններիօբյեկտիվ իրականացմաննկատմամբ հսկողությունը: 3. Ըստ առանձինճյուղերին տնտեսավարող գծով սուբյեկտների բաշխվածֆինանսականռեսուրսներիանհամապատասխանության նման դրանցվերացումը, որը կնպաստիհետագայում բացահայտումը նատիպսխալներիցզերծ մնալու ն վերջնականարդյունքում տրաօգտագործելուն: միջոցներընպատակային մադրվածֆինանսական անցէ այժմյանպայմաններում Ֆինանսական վերահսկողությունն կազմակերպությունկացվումնան առանձինանկախաուդիտորական է համապատասխան թույլտվուներիկողմից,որոնցտրված գործելու՝ իրականացնելուհամար կիթյուն: Ֆինանսականվերահսկողություն են հանդեսեն րառվում տարբերմեթոդներ,որոնցումպայմանավորված ու ֆիդիտարկումները, գալիսստուգումները,հետազոտություններն ն ( ռնիզիա): նանսականվիճակիվերլուծությունը վերստուգումները այդ

Ստուգումները կատարվումեն այն դեպքում,երբանհրաժեշտու-

թյունէ առաջանումպարզելուֆինանսական գործունեության այս կամ այն ցուցանիշները: Հետազոտություննիրականացվումէ կազմակերպությունների ֆինանսատնտեսական գործունեությանառանձինբնագավառների իրավիճակըորոշելու համար: Դիտարկումներըշարունակականվերահսկողությանձն են, որոնցհիմնականնպատակն Է հսկել, թե ինչպեսեն օգտագործվումֆինանսականռեսուրսներըտնտեսավարող սուբյեկտների կողմից` պեն կազմակերպություններում: տականհաստատություններում Ֆինանսականվիճակիվերլուծությունըկոչված է համակողմանիորեն ուսումնասիրելու տնտեսավարողսուբյեկտներիֆինանսական գործունեությունը:Վերլուծությաննպատակնէ գնահատելֆինանսականգործունեություննամբողջությամբ վերցրածն նրա առանձին բաղադրիչները` իրացվելիությունը,վճարունակությունը, ֆինանն սականկայունությունը,գործարարակտիվությունը այլն: Առավելտարողունակէ վերստուգումը,որը տարածվածու արդյունավետֆինանսականվերահսկողությանձն է ն ընդգրկում է սուբյեկտներիֆինանսատնտեսական գործունեությանբոլոր բնագաէ ն պահանիրականացումնաշխատատար վառները:Վերստուգման ջում է երկարժամանակ:Այդ իսկ պատճառովէլ վերստուգումըլինում է լիակատար,մասնակի,թեմատիկն ամբողջական:

տնտեսականու ֆինանսականգործառնությունՄիաժամանակ ների ընդգրկմանառումովվերստուգումըլինում է համընդհանուրն վերստուգմանդեպքումստուգվումեն` աընտրովի:Համընդհանուր ռանցբացառությանտնտեսավարողսուբյեկտներիբոլոր գործառնությունները:Իսկ բնտրովիվերստուգմանժամանակստուգվումեն բոսկզբնական փաստաթղթերըորոշակի ժամանակահատվածի լր կտրվածքով:

ՓունաւԸթ1/ Լ1օր քող. Ճ. ՃօՔոճոօն.-- հԼ., 2009., -.108

ԲայադյանԱ. Հ., «Ֆինանսականվերլուծություն»,Երնան «Լիմուշ», 2013թ.,էջ

վերահսկողությանօբյեկտ են հանդիսաՄակրոմակարդակով նում պետության տրամադրության տակեղածպետական ֆինանսնեեն համարհիմք հանդիսարը, իսկ վերահսկողությանիրականացման նում ամփոփ վիճակագֆինանսական պլանները(նախահաշիվները), (որոնցում ներառվումեն ֆիրականամփո հաշվետվությունները նանսականն արտադրականցուցանիշները),որոնցհիման վրա կավերլուծություններ,իսկ վերջնական տարվումեն համապատասխան եզրահանգումների հիման վրա էլ մշակվում են առաջարկություններ ձներին մեթոդներիկատարելահարաբերությունների ֆինանսական գործմանգծով: Մակրոմակարդակովֆինանսականվերահսկողությանսուբն օրենսդրական յեկտներեն համարվումպետականկառավարման Պետականֆինանսներիոլորտումվերահսկողությունը մարմինները: Է հանդես գալիսհարկային,բանկային,բյուջետայինն ապահովագրական վերահսկողությանտեսքով:Դրանցիցհարկայինհսկողությունը ապահովելու է ըստ հարկերի մասին օրենքի տնտեսավարող սուբյեկտների,քաղաքացիներիեկամուտներիցտարբեր տեսակի հարկերի,հաստատագրվածվճարների մուտքագրումները սահմանվածժամկետներում:Միաժամանակվերահսկողությունպետք Է ցուցաբերվիժամանակինչվճարումներիգծով` տույժ ու տուգանքնե1 րի գանձմաննկատմամբ: Բյուջետայինվերահսկողությունըպետքէ իրականացվի բյուջեից սուբյեկտներում,որոնքկարողեն լինել ինչպեսպեֆինանսավորվող տական,այնպես Էլ ոչ պետականբնույթի:Միաժամանակբյուջետային է իրականացվում վերահսկողություն պետբյուջեի եկամուտների կազն դրանցօգտագործման ո ւղղությամբ:Այն իր մավորման գործառույթի կատարումըհամատեղումԷ հարկայինմարմիններիկողմիցիրականացվածվերահսկմանվերջնականարդյունքներիհետ ն դրանցհիման

վրա էլ կատարվումեն համապատասխան ֆինանսականվերլուծություններն տալիսառաջարկություններ՝ բացահայտված թերություններիվերացման ուղղությամբ:

Է հիմնականում` Բանկայինվերահսկողությունն իրականացվում ու բանկն տնտեսավարող սուբյեկտներ տարբերտեսակի ֆինանսավարկայինկազմակերպություններ փոխհարաբերությունների ընթացքում: Այսինքն՝ բանկայինվերահսկողություննընդգրկում Է բոլոր

տնտեսավարող սուբյեկտներիհետ առնչվողհաշվարկայինն վարկայինփոխհարաբերությունների ամբողջականությունը: Ապահովագրական վերահսկողություննիրականացվումԷ ինչայնպեսէլ ոչ պետականապահովագրական ընկերուպեսպետական, թյուններում:ՎերահսկողությունԷ սահմանվում ապահովագրական ն դրանց միջոցների ժամանակին կազմավորման նպատակային ծախսումներինկատմամբ: Միկրոմակարդակով վերահսկողությունիրականացվումէ բոլոր տեսակիտնտեսավարող սուբյեկտներում,այսինքն՝ ձեռնարկություններում, միավորումներում,ընկերություններում,որոնքկարողեն լինել պետական կամոչ պետական:Միկրոմակարդակովֆինանսականվերահսկողության իրականացման խնդիրներնեն. 1. Գործող օրենսդրությանը համապատասախան տնտեսավարող սուբյեկտներիկողմիցֆինանսականմիջոցներիօգտագործման կարգապահության ապահովումը: 2. Բյուջեի եկամուտներիկազմավորման գծով տնտեսավարող ժամասուբյեկտներիկողմից ֆինանսականպարտավորությունների նակինկատարման ապահովումը: Յ. Ֆինանսականռեսուրսներիաճին նպաստող ներարտադրականպահուստներիբացահայտումը: 4. Տնտեսավարող ու սուբյեկտներումհաշվապահական ֆինանժամանասականհաշվառումըճիշտ վարելու,հաշվետվությունները կին կազմելու,բոլոր տեսակիռեսուրսներընպատակայինօգտագոր-

ֆինանսական

ծելուն:

ՕղԾՅաոու3.ԽԼ

Ղճոօքուտ Փուոոշօտ:ՄՎ. ոօօօճտծ.-ԽԼ., 2008,

օ.101

Եվ այլ նմանատիպխնդիրներ:

Միկրոմակարդակով ֆինանսականվերահսկողության օբյեկտեն համարվում տնտեսավարողսուբյեկտների ֆինանսատնտեսական

գործունեությունը:Ուսումնասիրմանհամար հիմք են հանդիսանում ֆինանսականցուցանիշները,այդ թվում. իրացումիցստացված հասույթը, եկամուտները, ինքնարժեքը, շահույթը, հարկատեսակները, ն այլն: տարբերտեսակիհատկացումները Վերոնշյալներըվկայում են այն մասին,որ ցանկացածռլորտում ֆինանսական վերահսկողության իրականացումըիր դրականազդեԷ ցությունն թողում, հետագա գործընթացներումթերություններից զերծմնալու համար: »

9.4. ՖԻՆԱՆՄԱԿԱՆ

ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՍԸ

Ելնելովֆինանսականվերահսկողությանիրականացմաննպան անհրաժեշտությունից, տակներից,խնդիրներից այն հանդեսէ գալիս պետականֆինանսականվերահսկողությունն աուդիտանվանումով: ֆինանսական վերահսկողությունն իր հերթին ստորաբան ժանվում Է համապետականի գերատեսչականի: Համապետական ֆինանսական վերահսկողությունը կիրառվում Է յուրաքանչյուր օբյեկտի նկատմամբ` անկախնրա ենթակայությունիցն սեփականության

Պետական

ձներից:ՎերահսկողություննիրականացվումԷ այնպիսի մարմիների կողմից,ինչպիսիքեն 22 ֆինանսներինախարարությունը, Վենտրոնական բանկը,Պետականեկամուտներիկոմիտեն,22, ազգայինժողովի ն այլն: Վերոնշյալներից ֆինանսաբյուջետային հանձնաժողովը յուրաու քանչյուրնունի իր հսկողականպարտականություններննպատակը: Գերատեսչական հսկողությունն իր հերթին լինում է երֆինանսական կու տեսակի. 1. ներգերատեսչական, 2. ներտնտեսական: Ներգերատեսչական ֆինանսականվերահսկողությունիրակաեն ն միավորումները` նացնում բոլոր տեսակինախարարությունները իրենց ենթակայությանտակ գտնվող ձեռնարկություններում(ընկեն հիմնարկներում:Այդ րություններում), կազմակերպություններում վերահսկողություննիրականացվում է նախարարություններումն ու միավորումներումգործողվերահսկման վերստուգմանվարչության բաժիններիկողմիցնախորոքմշակվածկանոնադրությանըհամապատասխան: Ներտնտեսական ֆինանսականվերահսկողությունն իրականացէ վում տնտեսավարողսուբյեկտներումգոյություն ունեցող հատուկ դրա հիմնածառայություններիմիջոցով,այսինքն` վերահսկողական կանկատարողներըհամարվումեն տվյալսուբյեկտի հաշվապահական կամ ֆինանսականբաժինները:Եթե տվյալ տնտեսավարող թվաքանասուբյեկտնիր արտադրության ծավալովն աշխատողների մեծ է է, ապա այնտեղստեղծվում հատուկվերահըսկով բավականին վերոնշյալբաժիններնիրակողությանբաժինկամ խումբ: Այսինքն` կանացնումեն վերահսկողությունտնտեսավարողսուբյեկտիամբողջ վրա: գործընթացի Է ֆինանսականվերտհսկոԻր հերթինաուդիտնիրականացնում ղություն, որը կարողէ կատարվելանհատ աուդիտորներին կազմակողմից:Դրանքանկախ կարգավիճակով, վճարովի կերպությունների

հիմունքներովգործողաուդիտորներեն, որոնցաշխատանքային գործունեությունըթույլատրվումէ 22 ֆինանսներին էկոնոմիկայինախարարություններումգործող հատուկ հանձնաժողովիկողմից: Աշխատանքայինգործունեությունը ընդգրկումԷ ինչպեսհաշվապահական հաշվառման,այնպես հաշվետվությունների փաթեթի էլ ֆինանսական վերլուծությանգործընթացը:Այսինքնառւդիտորայինկազմակերպությունը տվյալ տնտեսավարողսուբյեկտումկամ որնիցե կազմակերպությունում իրականացնումէ հաշվապահականհաշվառման տնտեսականգործառնություների իրականլինելը, հաշվապահական հաշվառման Ճիշտ ձնակերպումներիտնտեսականվերլուծություն կատարելը,ինչպեսնան առանձինաշխատանքների գծովստուգումհետ ներ անցկացնելու կապվածգործընթացները:Ստուգումներիընեն թացքում կատարում աուդիտորիկողմիցիրականացված հաշվարկայինն փաստացիգոյությունունեցողտվյալներիհամեմատություն:

ն կազէ արտոնված աուդիտնիրենիցներկայացնում մասնագետների է մակերպությունների անկախգործունեություն,որն իրականացնում ն ֆինանսականհաշվետվություններիփորձաքննություն վերլուծութ-

Աուդիտիզարգացմանպատմությունըսկսվելէ Մեծ Բրիտանիայում, որտեղ 19-րդ դարի կեսերին առաջացան առաջին հաշվապահ աուդիտորները, իսկ 1862 թ-ինԱնգլիայումստեղծվեցօրենք«Պարտադիր աուդիտիմասին»: Ֆրանսիայում այդպիսիօրենք ընդունվել է 1937 թ-ին: 1867թ-ին,իսկ Այսօր անկախֆինանսական վերահսկողությունը զարգանումէ որպես աուդիտի ինառիտուտն հանդիսանում է շուկայական տնտեսությանանբաժանելի տարրը: Ֆինանսական

ված են տվյալներիհավաստիությանմեջ) միջն առաջացածանհամա-

Ամերիկայում ք

գործունեության վերահսկումն այլն: յուն, ֆինանսատնտեսական է. Աուդիտի անհրաժեշտությունըպայմանավորված 1. Պետական շահերով, մասնավորապեսֆինանսականվերահսկողության ենթարկել տնտեսությանոչ պետականհատվածը: Դա թույլ է տալիս մեծացնելբյուջեմուտքագրվող Ճիշտ գումարները՝ հարկագանձմանարդյունքում,միաժամանակչվատնելովպետական ն աումիջոցները:Ավելին, աուդիտորականկազմակերպությունները դիտորներըհենցիրենքեն հանդիսանումհարկ վճարողներ: 2. Սեփականությանբոլոր տիպի կազմակերպություններին տնտեսավարողսուբյեկտներիշահերով: Տնտեսականինքնուրույնությանպայմաններումտնտեսավարողսուբյեկտներըկարիք ունեն հարհաշվառմանկազմակերպման, ֆինանսներին հաշվապահական ն Աուդիտը կոչկագանձման օպտիմալացմանայլ ծառայությունների: է ված հարթելու տնտեսավարողսուբյեկտների(որոնքկազմումեն ֆի`

ձայնությունները: շատ նման Աուդիտի խնդիրները

պետականվերահսկողության խնդիրներին,այն հստակեցնելստուգվող տեղեկատվության տնտեսականգործառնություննեհավաստիությունըն իրականացվող րի համապատասխանությունը գործող22 օրենսդրությանը:Միաժանան մանակդրանցմիջն կան Էականտարբերություններ:Դրանք են` Աուդիտորականգործունեությունն ուղղված է տնտեսավարող սուբյեկտի ֆինանսա-տնտեսականգործունեության արդյունավետության բարձրացմանը,վճարունակության օրենսդրականխախտումների ուղղվածէ սուբկանխարգելմանը,այսինքն են

ապահովմանը,

ուսումնականձեռնարկ,Երնան Աուդիտ Լ.Հ. Գրիգորյանիխմբագրությամբ, 2016թ. «Տնտեսագետ»

Աւ

ՈՐՆԱ

ԱԱԿ

ԼԱՎՆԱ

Ըարդը

յեկտների շահերի պաշտպանությանը: Վերստուգողական գործունեություննառաջինհերթինպաշտպանումէ պետությանշահերը,ապահովում Է սուբյեկտների կողմից տնտեսական օրենսդրության ն այլն: պահպանմանը ն ստուզվող Առւդիտիժամանակ ստուգող կազմակերպության օբյեկտիմիջնկապերըհորիզոնականեն կամավոր,պայմանագրային իսկ վերստուգմանժամանակայդ կապերըուղղահա»

հիմունքներով,

յացեն վարչական(ադմինիստրատիվ) նշանակության: Աուդիտորականծառայություններիդիմաց վճարումներկատարում են՝ պատվիրատուներըկամ նրանց համաձայնությամբայն մարմինը, որն իրավունք ունի աուդիտորականեզրակացության: Վերստուգումըվճարվումէ պետությանկամ վերադասմարմինների »

կողմից:

Աուդիտորըն վերստուգողըկարող են ստուգումներիրականացնելընտրանքային հայտնաբերելուդեպմեթոդով:Խախտումները քում աուդիտորն իրավունք ունի սահմանափակվելընտրանքային ուղղետալ ստուգվողհաճախորդին ստուգմամբն հնարավորություն պ արտավերստուգողը (ռեվիզորը) լու սխալները:Տվյալ պարագայում վոր է իրականացնել համատարած ստուգումտվյալ ժամանակահատն նպատակով: վածում՝ վնասի մեղավորանձանցհայտնաբերման ստուգմանարդյունավետությունը որոշվումԷ Աուդիտորական ստուգման հաճախորդիկողմից,որը համադրումէ աուդիտորական արդյունավետությունը որոծախսերըն արդյունքները:Վերստուգման վերահսկիչմարմինը: շում է համապատասխան Աուդիտորայինստուգման արդյունքներնարտացոլվումեն աուդիտորայինեզրակացությանմեջ: Վերստուգմանարդյունքներով կազմվումէ ակտ, որտեղ ամփոփվումեն հետնություններնու պարտադիրցուցումները,ն որոնցկատարումըվերահսկվումէ: Աուդիտորներըպարտավորեն ապահովելստացվածտեղեկատվությանն աուդիտիարդյունքներիգաղտնիությունը,իսկ վերստուգողներնԷլ իրավասուեն դրանցհնչեղությունտալուն:

Աուդիտըկարող լինել արտաքինն ներքին:Արտաքին աուդիտը անկախաուդիտիձն է, ներքինը տետեսավարող սուբյեկտիներձն քին վերահսկողության է: Ներքին աուդիտըկատարվումէ տնտեսավարողսուբյեկտիցանկությամբն ենթակաէ նրանրան: Աուդիտը կարող է լինել պարտադիրն ըստ նախաձեռնության: ՊարտադիրաուդիտորականստուգումըիրականացվումԷ օրենսաուդրությամբսահմանվածդեպքերում,իսկ ըստ նախաձեռնության է դիտորական ստուգումըիրականացվում տնտեսավարող սուբյեկտի կամսեփականատիրոջ որոշմամբ: Հիմք ընդունելովվերոնշյալները,անհրաժեշտէ նշել, որ աուդիտորականգործունեությունը նպաստումէ, որպեսզիցանկացածկազմակերպությունիր առջնդրածնպատակներինհասնի նախօրոքնախատեսված հաջորդականէտապներով:

Թեմա

10. ՎԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

10.1. ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

համակարգըդրամականհարաբերությունԵրկրի ֆինանսական ձն է բոլոր սուբյեկտներիմիջն վերարտադրության ների դրսնորման համար:Այն ներառումԷ համախառն կ ազմակերպման գործընթացի ոլորտները: բաշխմանու վերաբաշխման ներքինարտադրանքի Արտադրականկազմակերպություններիֆինանսներն ամբողջ ֆինանսականհամակարգիելակետայինօղակնու հիմքն են ն սպաոլորտը, որտեղն ստեղծումէ սարկումեն նյութականարտադրության ամբողջ համակարգի մյուս օղակներիֆինանն ե սուրսների նե

Լրր

Արտադրական, կազմա ավորման

աղբյուրը:

կերպությունների ֆինանսներն անմիջականորեն կապվածեն արտադրությանհետ ն արօրինաչափությունները: տացոլումեն տնտեսությանզարգացման է, դրամական Հայտնի որ յուրաքանչյուրերկրի կենտրոնացված է, մի մասը ստեղծվում որի եկամուտն ազգային միջոցներիաղբյուրը՝ |

կազմակերպություններում: արտադրական ինքնուրույն տնտեսվարող կազմակերպությունը՝ Արտադրական է՝ որն արանձի իրավունքներով, իրավաբանական, սուբյեկտ օժտված է

մատուցում ծառայություններ,զբաղվումէ տադրում է արտադրանք, ն որի հիմնական տարբոր տեսակներով տնտեսականգործունեության նպատակնէ շահույթի ստացումնու սեփականկապիտալիավելացու-

մը:

ֆինանսականհարաբեԱրտադրականկազմակերպությունների րությունները, ի տարբերությունհամակարգիմյուս օղակների,իրա-

կանացվում են տնտեսության իրական հատվածում: Այստեղ են ստեղծվումնյութականբարիքները,արտադրվումեն տարատեսակ ապրանքներըն մատուցվումեն ծառայությունները: ն մակե նների մ մակարդակով ծ ձագած Ա իտադրականկազմակերպությունների ֆինանսականհարաբերությունները,ըստ տնտեսականբովանդակության,կարելիէ խմբավորելչորս հիմնականուղղություններով,այդ

թվում` »

հետ, կազմակերպությունների արտադրական կազմակերպությաններսում, արտադրական առանձինմիավորարտադրական կազմակերպությունների այլ

ներիներսում, ֆինանսավարկային համակարգիներսում: այն հարաբերությունԱռաջինխումբըներառումԷ ֆինանսական .

ները,որոնքծագում են այլ տնտեսավարողսուբյեկտնորիհետ արտադրանքիարտադրության,աշխատանքներիկատարմանու ծառայություններիմատուցմանգործընթացում: Երկրորդխմբումընդգրկվումեն ֆինանսականհարաբերությունկազմակերպության կառուցվածքայինստորաներն արտադրական ու հետ բաժանումների կոլեկտիվանդամների շահույթի բաշխմանու ծախսերիֆինանսավորման,շահաբաժինների(դիվիվերաբաշխման, դենտներ)վճարմանդեպքում: Ֆինանսականհարաբերությունների երրորդխումբըներառումԷ այն դրամականհարաբերությունները,որոնք գործնականումծագում են ֆինանսաարդյունաբերական կամ զուտ առնտրայինկազմակերն պությունների,մասնաճյուղերի ստորաբաժանումների միջն: Է խումբնառաջին հերթին ներառում Չորրորդ արտադրական ֆինանսականհարաբերություններըպետական կազմակերպության ֆինանսականհամակարգիհետ: Դրանքծագում են պետական,համայնքայինբյուջեներիձնավորմանգծովհարկերին այլ վճարումների,

պետականարտաբյուջետային հիմնադրամներին կատարողվճարումների,հարկայինարտոնությունների տրամադրման ն բյուջեիցմիջոցներստանալուժամանակ: Այսպիսով,հիմք ընդունելովվերոնշյալները, պետքԷ նշել, ռր արտադրական գործունեության կարգավորման կազմակերպությունների են առումով,իրենցէությամբկարեորվում ֆինանսների կազմակերպման սկզբունքները:

10.2. ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ԿԱՋՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԸ

ԴՐԱՄԱԿԱՆ

Օրենսդրությանհամաձայն` արտադրական կազմակերպություունենա է նը կազմավորման սկզբնական փուլումպետք կանոնադրաէ ակտիվներինվազագույն կան կապիտալ,ռրով պայմանավորված է հիմնադիրների, չափը ն որով էլ պայմանավորված երաշխավորում իմաստովկանոնադրական կաբաժնետերերի շահերը:Տնտեսական պիտալըհիմնադիրների (բաժնետերերի) կողմիցդրամականմիջոցները սկզբնական ներդրմանչափնէ, ռրն ամրագրվումէ համապատասխան փաստաթղթերում` տվյալ կազմակերպությունը հիմնադրելիս: է Կանոնադրական կապիտալն արտացոլվում հաշվապահական հաշվեկշռիպասիվիառաջինբաժնումմասում, իսկդրանցհամապատասխաննյութականկրողները ակտիվայինմասում (տես. աղյուսակը):

ԵՎ ՊԱՀՈՒՍՏՆԵՐԸ

Աղյուսակ

Արտադրական կազմակերպությունների դրամականմիջոցներն են չորս խոշորխմբեըստ տնտեսական բռվանդակության ընդգրկվում րում: 1. Մեփական միջոցների աղբյուրներ: 2. Փոխառու միջոցներիաղբյուրներ: 3. Ներգրավված միջոցներիաղբյուրներ: 4. Ընթացիկ դրամական միջոցներ: Առաջինխմբում ընդգրկվումեն այն դրամականմիջոցները,որոնքձնավորվումեն սեփականմիջոցներովն որոշիչ դեր են խաղում կազմակերպության գործունեության մեջ:

Արտադրականկազմակերպության հաշվապահականհաշվեկշոխտեսքը

Ակտիվ

1.Ոչ ընթացիկ(նյութականնոչ-

նյութական)ակտիվներ Ըն Ընթացիկակտիվներ

» »

Կանոնադրական կապիտալը: Պահուստայինկապիտալը: Լրացուցիչկապիտալը: Ներդրումայինկապիտալե այլն:

Ամիրխանյան ՍՊ. Բայադյան Ա. Հ., «ԱՊՀ կազմակերպությունների ֆինանսներ»(դասախոսությունների տեսքով),Երնան, 2008թ.

Պասիվ կապիտալ 1ԼՍեփական

2.Երկարաժամկետ (ոչ ընթացիկ) պարտավորություններ 3.վարճաժամկետ (ընթացիկ) պարտավորություններ

Հաշվեկշիո

աան »

Հաշվեկշիռ

Կանոնադրական կապիտալնանմիջականորոն կապվածէ «զուտ հեւռ, որն ըստ էությանսեփականմիջոցակտիվներ» հասկացության մասն, ների մի իսկ միջազգայինպրակտիկայումայն անվանում են նան բաժնետիրականկապիտալ: Ջուտ ակտիվների հաշվարկի

ԲայադյանԱ. Հ., «Ֆինանսական վերլուծություն»,Երնան2013թ., «Լիմուշ», էջ

է որոշ դրամական միջոցների անհրաժեշտությունը պայմանավորված երկակիբնույթով:Մի կողմիցդրանքսեփականմիջոցներեն, իսկ մյուս

կողմիցանմիջականորենպատկանումեն

ոչ

թե արտադրականկազ-

մակերպությանը. այլ աշխատողներին(օրինակ: հաշվարկված շահա-

բաժինները(դիվիդենտ)չկամսպառմանհիմնադրամները: Պահուաույին կապիտալր ձնավորվումԷ հարկումից, հետո ղուտ շահույթի հաշվին կատպիվող հատկացումներից, որի մեծությունըպետք է կանոնադրական կապիտալի 1526-իցոչ պակասլինեին գերազանցի 28օօ-ը:Պասհուստսղին կաւղլիտալն աաԸ է ՀԱԱ վնասներիծածկման, շահույթի անբուվարւորութիան դեսլբում արտոնյալ բաժնետոմսերիձեով շահաբաժինեորի վձւռրմանն այլ վճարումներկատարելուհամար: Էրացուցիչկասլիտադը, ի տարբերություն կանդնադրւակւոն կււլիտոլի, չի ստորաբաժանվում հոտ բաժինների: Այ ձնաւլերվոււ է հետեյալ...

աան

ուղիներով.

ԱՐ"

հր

տացի

էմիսիոն եկումուտ,որըգոլանում է այն դեպքում.երբ բաժնետոմսերիիրացմանգինը գերազանցումէ անվանականարժեքրկամ թողարկվումեն լրացուցիչբաժնետոմսեր, »

զույքի վերագնահատման որսլեսարժեքիհավելաճ, դեսլքում՝ զույքիանհատույցստացմանդեպքում:

Լրացուցիչկապիտալիմիջոցներըկարողեն օգտագործվել կանոնադրականկապիտալիգումարիմեձաւցման, վնասներիհատուզման

' ի

նպատակով,ինչպեսնան կարողեն բաշխվելհիմնադիրներիմիջն: Ներդրումային կապիտալիետխատեսվածէ արտադրությանհեն տագա զարգացման նախագծերի(օրինակ էկոլոգիսկան, այլխոշոր սոցիալական)ֆինանսավորմանհամար: ։

Այն ձեավորվումէ հեւռելալաղբյուրներից,այդ թվում Լ ոչ ինթացիկ ամորտիզացիոն կապիտայր,որը նախատեսված ակտիվներիիմնական միջոցներ)պարզ վերարտադրության ֆինան5»

սավորմանհւուրուր դրամաւկուտակմանկապիտալը.ռրիհամարնախատեսված կան միջոցներն օգտագործվումեն արտադրությանզարգացմանն ինղլայնման,ֆինանսական ներդրումներիհամար:Կուտակմանկակազմակերպության պիտալի կազմավորման աղբյուինարտադրական .

զուտ

են: շահույթից(հարկումից հեւոո)մասհանումներն

Փոխառուն ներգրուվված դրամականմիջոցներընան արտադրա կան կազմակերոլությանկանոնադրականկապիտալիավելացման ու առնտՓոխառումիջոցները գոյանումեն բանկադին րային վարկերի.լիզինգի,ինչպեսնան այլ վարկատուներիմիջոցներից: Արտադրականկազմակերպություենր չի կարոդնորմալ լոնտեսական գործունեություն ծավալել առանց վարկայինմիջոցների ներ-

աղբյուր

են:

ն կարճաժամկետ: գրավման:Վարկերըլինում են երկարաժամկետ Երկարափոմկետվարկերիմարմանփոմկետեերիտնողությունը մեկտարուց ավել Է, ուստիհաշվոտպահական հաշվեկշռում դրանք ար: ուազոլվումեն պւասիվի2-րդբաժնում: Կարճամամկետվարկերը. որպես կանոն,ունեն մինչն եկ տարի մարմանժամկետն ներառումեն պասիվի3-րդ բաժնում: Երրոիդխումբըներգրավվածմիջոցներնեն, որոնթձետվորվում են արտաղրական կազմակերպությանմիջոցներից:Դրանքեն' սպառմանհիմնադրումները, շահաբաժինների գձովհաշվարկներ, գալիքժամանակաշրջանիեկամուտները ն այլն: ն ծախսերի գծովպահուստները առաջիկավճարումների կրեդիտորական Ներզրավված միջոցներն են կարձճաժամկեւռ են ւրարտբերը,որոնքպարտքայինպարտավորություն արտադրական »

ֆինանս1ԱմիրխանյանՍ.Պ., ոդադյան Մ, Հ. «ԱՊՀ կազմակելզոգությունների ներ« (դամախուություննն իի տեսքով, Երնան, Հ0ԱՅ109

կազմակերպությանը աշխատավարձիհաշվեգրման պահից մինչն վճարումը, մատակարարներին չվճարվածու գնորդներիցստացված կանխավճարները ն բյուջեիհանդեպունեցածպարտավորությունները: Իրենցհերթինընթացիկդրամականմիջոցներնեն՝ աշխատանքիվարձատրությանվճարումը, շահաբաժինների վճարում, բյուջեի ն արտաբյուջետային պետականհիմնադրամների »

վճարում,

այլ վճարումներ Արտադրականկազմակերպությունում յուրաքանչյուրամիս մեկ կամերկուանգամձնավորվումէ աշխատավարձի ֆոնդ:Եթեարտադրականկազմակերպության հաշվինտվյալ պահինչկան անհրաժեշտ միջոցներ, ապա այն կարող է վճարվել բանկայիներկարաժամկետ վարկի հաշվին, որի մարման ժամկետըսովորաբարմինչն 14 օր է: նման վճարըկարողէ մարվելժամկետիցշուտ: Միաժամանակ Ըստ վերոնշյալների արտադրականկազմակերպությունների գործունեությանհամար, ոչ միայնկարնորվումեն դրանցեկամտային ակտիվներիգործունեությունը,այլ դրանցհամահունչգործողդրամականմիջոցներին պահուստներինպատակայինդըսնորումները: »

10.3. ԴՐԱՄԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ

ՀՈՍՔԵՐՆ

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

Դրամականմիջոցներիշարժ տվյալարտադրական կազմակերպության բոլոր դրամականմուտքերի ն ելքեր իամբողջությունն է: Դրամականմիջոցների

շարժը հաշվետու ժամանակաշրջանումարտադրական կազմակերպություններում մուտքագրված ն ելքագրված դրամական միջոցների տարբերությունն է: Հաշվապահական հաշվառմանմիջազգայինստանդարտներում այդ տարբերությունըանվանում են զուտ դրամականհոսք: Միջազգայինպրակտիկայումդրամականհոսքը բնութագրվումէ «Քեշ-ֆլո» (բառացի՝ կանխիկհոսք) հասկացությամբ: Երբ դրամականմիջոցների են մուտքերը(ներհոսք)գերազանում դրանցելքերը (արտահոսք)ձնավորվում Է դրականարդյունք,հակառակդեպքումբացասականարդյունք: Ջուտ դրամականհոսքի որոշման հաշվարկըկատարվումԷ հոսք) ԴՄՆ (դրամական ԴՄ(զուտդրամական միբանաձնով՝ հետնյալ ԴՄԱ ջոցներիներհոսք) (դրամականմիջոցներիարտահոսք): Ըստ արտադրականկազմակերպությանտնտեսականգործուեն դրամական նեությանձնի,առանձնացվում հոսքերիհետնյալձները.' հոսք գործառնական 1.Դրամական (հիմնական)գործունեությունից: հոսք ներդրումայինգործունեությունից: 2.Դրամական հոսք 3.Դրամային ֆինանսայինգործունեությունից: ԲայադյանԱ. Հ., ֆինանսա-վիճակագրական բացատրականբառարան, Երնան, «Լիմուշ», 2008թ.

դրամական հոսքերնապահոԳործառնական գործունեությունից վում են գործունեության բոլոր երեքձներըն շահույթիստացման հիմնականաղբյուրն են: Գործառնականգործունեությունիցդրամական միջոցներիստացմանգլխավորաղբյուրը գնորդներիցն պատվիրաեն ապրանտուներիցառացվողմիջոցներնեն: Դրանքօգտագործվում արտադրման քային ն նյութականպաշարների գնեման,արտադրանքի ն իրացման,մատակարարներին վճարումներկատարելու,հարկեր ն համար: մուծելու այլ նպատակների Ներդրումային ծունեության ոլորտում գտնվողդրամական ն երկարաժամկետ ֆիհոսքերըկապվումեն կապիտալներդրումների հետ: Դա է արտադրական կատարվում կանանսականներդրումների ն նորացման ընդլայմաննպատակով, որը հաճախարողությունների զգալիարտահոսք: ռաջացնումէ դրամականմիջոցների գործունեությունըկապվածԷ կարճաժամկետ ֆիՖինանսական նաեսականներդրումներիհետ: Այստեղդրամականմիջոցներիկազմավորման հիմնական աղբյուրը բաժնետոմսերիթողարկումից ն այլն: մուտքագրումնեն, ստացվածվարկերըն դրանցվերավաճառքից Դրամականհոսքերի գծով գործունեությանբոլոր երեք ձները դրամահանդեսեն գալիս,որպեսարտադրական կազմակերպության ն կան միջոցներիմիասնականհամակարգ որինհամահունչանընդհատ տեղիեն ունենում հոսքերիտեղաշարժմի ոլորտից դրամական

մյուսը:

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՖԻՆԱՆՄԱԿԱՆ

ՄԵԽԱՆԻՋՄԸ

Արտադրականկազմակերպության ֆինանսներըտնտեսական է, կատեգորիա ռրն իր էությամբմիաժամանակ ազդում է ամբողջարն տադրատնտեսական իրացմանգործընթացների վրա: Այդ ազդեցություննիրագործվումԷ ֆինանսական մեխանիզմի միջոցով: ներառում է միմյանց հետ փեխկապակցված հետեյալ Վերջինս

տարրերը

ֆինանսականմեթոդներ, ֆինանսական լծակներ, իրավականապահովում, նորմատիվային ապահովում, տեղեկատվային Ֆինանսականմեթոդներնեն ֆինանսական կանխատեսում, ֆինանսական պլանավորում, ֆինանսական հաշվառում, ֆինանսական վերլուծություն, ֆինանսական կարգավորում, ֆինանսականվերահսկում: Արտադրական կազմակերպության գործունեությանկառավարման ֆինանսական մեխանիզմին զուգահեռաբար միշտ ուղեկցումԷ ֆինանսական ռիսկը,որը կարելիէ բնութագրելորպեսֆինանսական գործընթացների որոշակիմակարդակ: : Ընդհանրապես, արտադրական կազմակերպություններում ֆիեն՝ նանսական ռիսկերըներառում գնային,հարկային,ներդրումային, ինֆլյացիոն,տոկոսային,շուկայական,վարկային,իրացվելիության, » » »

ապահովում,

ԲադանյանԱ. Հ., ԱբգարյանԿ., ՍալնազարյանԱ.

ն դրամաշրջանառություն

10.4. ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ուրիշներ, ֆինանսներ, վարկ,Երնան,Ջանգակ-97»,2007թ. ն

ԷԼ. 1Ղք6րօռ

ԷԼ

Մոքոողծաւթ Փդտաշոոու-ԽԼ,2009.

6.88

ն այլ ռիսկեր դրամականհոսքի, սնանկացմանանհվճարունակության ԱԱ ննա

գոր

իսկ Գեոոին

ՓՖՓՖ00Տ0Տ0Տ0ՏՑՏ09»

«որոնթու ՀԷ Բուզ

ծալ

)

աաա

Հարկ »»

Նալ

11:11:Ն.

ԼԱ

ւյն

Էի

ՍԱՐԱՆ

զվ

Հապա Ր"

)

դոկ Քրոաւչն

ՅՆ

6մամ

Ի՞,

արտար

ար

ԱԱանաեն --------փվ

ԴՎՆԼԱԿԵ.-ԵԼ Լայ իակ: ՅՐ

ամա

ապոր

ՎԼ

առած աՆ

ՀԱՄԱՐԱԿԱԿԱՆ

ԷՈԻԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԴՐԱ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Վվ21: 1-խբ

. ր...

ս՛

ԴԵՐԸ

ՍՍՍՍՍը

Ճ:ՈԼՐ.ԴԻՊԷ:«ր՞գ

նատար

Թեմա 11, ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

11.1. ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՀԻՍՆԱՎԳԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Հրա աա աղար

Էլանլեւթբեյա ու-ն, ն:

ՀԱեագանաոաայյն Է:

ԶՄ

Սնաեզաբմուն ոլագ

Ապահովագրությանէությունը դարերի ընթացիում չի փոխվել, սակայն զգալիորենփուիոխվել էն նրա կազմակերպականՀները: Ասլահովագրությանհիմնականէություենույն է, որ ռիսկըմեկ ւոնձից՝ ապահովադրից,փոխանցվումէ մեկ պլ անձի` ապահովագրողին:

Հիմքընդունելովվերոնշյալռիսկերիտեսակները.ետք է նշել, որ արտադրականկազմակերպութուններիգործունեությանկառավարւե փինանհսական մեխանիզմնե արղունավետ իրադործելուհամար, է կարնորվում դրանցիցյուրաքանչյուրիդերնու նշանակությունը:

' :

Ռիսկը դրանովչի վերահում,սլարզալես դրա հետնանքու|աւռաւցմոզած վնասների փոխետւոուցմանգործընթացնապահովադրիցւիոխււնցվում Է տպահովագրողին:

լք

Ասրահովագրության իրականացմանհիմնականշարժիչ ուժերն ու ֆիզիկական իրավաբանակնանձանցսպեգույքայինշահերը, որոնք կապվածեն տարրերռիսկերի տեղի ունենալու հետնանթով

են`

իրենըհաւցված վնասներիգճովփոխհատուցումսսանալու հետ: Ապահովագրողը ապահովագրականհառալություններմաւռուզելով՝ ստանում է շահույթ: ԻնչումնԷ կայանում ապահովագրությանենթակա ապրանքի վաճառքիտարբերություննայլ ապրանքներիվաճառբից:

2014. Էչ 31 ԲարադյանԱշ. Տեւռեւագիտականբուռարան,Երնան«Գիտություն»,

պայմանագիրը կնքելիս,այլ կերպասած՝աԱպահովագրության ձեռք բերելիս,ապահովադիրընախվճապահովագրական ապրանքը ն միայնապահովագրական րում է ապահովագրավճարը պատահարի ստանում է իրենհասցվածվնասիփոխհատուցումը: դեպքում Ապահովագրությանհիմքում ընկած է երկու կարնորագույն

սկզբունք.

կրածվնասիհատուցմանըմասնակցումեն Մի ապահովադրի շատերըորոշակիխումբ սուբյեկտներ: 2. Ապահովադիրը պետքէ հատուցումստանա միայնիր կրած վնասիհամար: Այսպիսով, ապահովագրությունն իրենիցներկայացնումէ ռիսկի որիմիջոցովհնարավորությունէ ստեղծվումխուսափել համախմբում, վնասներկրելուց, ռիսկը տեղի ունենալուհետնանքովֆինանսական քանի որ վնասի փոխհատուցման պատասխանատվությունը կրում Է ընկերությունը: մեկ ուրիշը, այսինքնապահովագրական մեծ է ապահովագրությանմասնակիցներիշրջանակը, Որքան է այնքանցածր ապահովագրավճարի մեծությունը,ն դրանով,իսկ աԱէ դառնումապահովագրությունը: վելի հասանելիու արդյունավետ համակարգըզարգացածերկրներումտնտեսության պահովագրական կարնորագույն ոլորտներիցմեկնէ: Այն երաշխավոռազմավարական է րում գույքի հասցվածվնասների,եկամուտներիկորստի, ինչպես նան մարդկանց կյանքին,առողջությանըն նրանցհասցվածալ վնասներիփոխհատուցում: արտադրական փոխհարաբերությունների, Ապահովագրությունն ն բիզնեսիկազմակերպման իրականացմանանհրաժեշտգործոնէ, քանի որ փոխհատուցումէ նյութականկորուստներնու վնասները, վերարտադրության ինչպեսնան կարեորդերէ կատարումանխափան ապահովմանհամար: Ժամանակակից ապահովագրությունն ընդգրն է կում մարդկանցկյանքի երկրիտնտեսության գրեթեբոլոր ոլորտէ ները, քանի որ այն հնարավորություն տալիս կորուստներ կրելու 1.

«Ապահովագրության մասին»ՀՀ օրենք

դեպքումփոխհատուցումստանալ, ինչը էականորեննվազեցնումԷ ներդրումների կատարմանռիսկը: ԱմերիկյանմասնագետԴ. Ռոբֆելլերնասել է «Երբեքմի խնայեք ն ապահովագրության գովազդի մեծ ծախսերիհարցում,ն ձերբիզնեսը հաջողությունկունենա»: Զարգացածերկրներումապահավագրության գծովծախսերնընմասն են տանեկանբյուջեի էական կազմումմասնավորապես, ըա վիճակագրական տվյալների,ապահովագրության գծովծախսերը շվեյցարականընտանիքներիընդհանուրբյուջեում կազմում են միջին հաշվով16,596: Ընդհանրական առումով նշենք, որ ապահովագրությունը դա գորէ, ստանձնում են ծունեություն ըստ որի ապահովագրողները վորությունհատուցել ապահովագրության պայմանագրով նախատեսված ապահովագրականպատահարներիհետեանքովապահովագրողների կրածփատռացի վնասները կամկորուստները:

պարտա-

11.2. ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ

ՇՈՒԿԱՆ

ՍՈՑԻԱԼ-ՏՆՏԵՄԱԿԱՆ

ԵՎ ԴՐԱ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ապահովագրական շուկան ոչնչով չի տարբերվումայլ շուկաներից ն այն իրենիցներկայացնումԷ տնտեսական փոխհարաբերություններիմի ամբողջհամակարգ, որտեղ իրականացվումէ առանձնահատուկապրանքի,«ապահովագրական ծածկույթի» մ ե հասարակուառք ու վաճառք` թյո ն

ապահովագրական

Փորարեթլ / 11օր քօր. 1.8.

Քօաճոօթտոօրօ

րք.

հԼ., 2000,

սլահանջարկիբավարարմաննպատակով: պաշտպանվածության շուկան սոցիալ-տնտեսականէությունն ու Ապահովագրական պետք նշանակությունըկայանումէ նրանում,որ ապահովագրողները Է հետաքրքրություն առաջացնենգնորդներիմոտ իրենց ապրանքի ն նկատմամբ որինհամահունչայդ նպատակովէլ ապահովագրողնետարբերեղանակներ,որոնցմիջոցովէլ ըը կիրառումեն մարքեթինգի ն շահագրգռումեն ապահովագմարդկանց կազմակերպություններին է ինրությանորնէ տեսակով:Գովազդինպատակովօգտագործվում թերթերը,կապիտարբերմիջոցնետերնետը,հեռուստատեսությունը,

Հարկ է նշել նան, որ զարգացածն մրցունակապահովագրական է հանդիսանումնան շուկայիձնավորմանհիմնականնախապայման ապահովագրականգործունեությանպետականկարգավորմանհա-

մապատասխան համակարգի ստեղծումը,որը պետքէ ունենա հավասարակշռվածմոտեցում ապահովագրողներիվճարունակությանապահովման,արդարացիմրցակցությանպայմանների ստեղծման ն սպառողներիշահերիպաշտպանության գծով:

ըը՝նան ներգրավելովապահովագրականգործակալներիկամ տար-

բերմիջնորդների:Դրանքեն. ապահովագրական բրոքերները, ու բանկերն տուրիստական կազմակերպությունները, փոստայինբաժանմունքները, տարբերտեղեկատվական ն այլ ծառայություններմատուցող կազմակերպությունները: են. շուկայիհիմնականմասնակիցներն Ապահովագրական ու ապահովագրողները, վաճառողներն ն գնորդները ապահովադիրները, ն բրոքերները, միջեռրդները ապահովագրական գործակալները ապահովագրական ծառայություններմատուցողները: շուկայինհամահունչկարնորվումէ նան խաԱպահովագրական ըստ որի դա միջոց է ապառը ապահովագրության տարատեսակը, գայի համարկուտակումներանելու ն միաժամանակֆինանսական ձեռք բերելու համար:Միաժամանակ ըստ ապաշտպանվածություն ապահովագրական վճարներնապահովագրվողնեպահովագրության են ժամանակաշրջանի վերջում,իսկ րի կողմիցմուծվում սահմանված մահաեթե ապահովագրական վկայագրի(պոլիսի) սեփականատերը նում է ավարտիժամկետիցառաջ, ապա ամբողջապահովագրական գումարը վճարվումէ ընտանիքինառանցլրացուցիչապահովագրա-

11.3. ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ

».

վճարներ մուծելու:

ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԻՐԱՎԱԿԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ

Երկրիտնտեսականհամակարգումապահովագրողները հանդիեն առանձնացվածգույքով կազմակերպություններ, որոնք են ն ըստ սեփականության ձնի, լինում պետական մասնավոր: են աՆշվածներիցմասնավոր պահովագրական գործունեություն իրականացնելուլիցենզիա ունեն սահմանացող բաժնետիրական ափակպատասխանատվությամբ պահովագրական ընկերությունները. փոխադարձապահովագրական ընկերությունները ն այն: Նշված ընկերություններինբնորոշ են հետնյալ առանձեահատկութ՝ յունները սանում

համարվում ապահովագրողները

քում

Շ.1.

ՂծօքոտՓոմճոշօ8: 7ՎՇ606

ոօօօ6ռծ.

Խ/1.,2009., -.119-120.

ն սահմանափակ պատասխանատվությամբ Բաժնետիրական հետ գործունեությանիրակաապահովագրական ընկերությունների այն առնտրային նացնողապահովագրողներն կազմակերպություններ ու են, որոնք իրենցկազմակերպական կառավարմանսկզբունքներով ն չեն տարբերվումցանկացածնմանատիպկազմակերպություններից իրականացնումեն ապահովագրական գռրծառույթներ՝շահույթ ստանալու նպատակով:Շատ երկրներումթույլատրվումէ բաժնետիրական ապահովագրողների գործունեուընկերություններիկարգավիճակով թյան իրականացումը, քանիոր այս տեսակիընկերություններիբաժկրել ըննետերերնիրենցգույքով կարողեն պատասխանատվություն կերությանպարտավորությունների համար: են իԱՊՀ որոշ երկրներումապահովագրական գործունեություն նան սահմանափակ պատասխանատվությամբ ապարականացնում ն են հովագրական ընկերությունները այդ երկրներիշարքին դասվում նան Հայաստանի Հանրապետությունը: 2. Փոխադարձապահովագրական ընկերություններիէությունը պայմանավորվածԷ ապահովադիրներիընդհանուր սեփականությամբ, քանի որ յուրաքանչյուր ապահովադիրհանդիսանումէ նան տվյալ ընկերությանանդամկամ մասնակից:Այդ իսկ պատճառով էլ այս տեսակի ապահովագրական ընկերությունները, դրանք այն աեն ընկեեն, որոնք կառավարվում ռնտրայինկազմակերպություներն րության ապահովադիրանդամներիկողմից ն շահույթի ստացման նպատակչեն հետապնդում:Հետնաբար ի համեմատ բաց ն փակբաժըննետիրականընկերությունների փոխադարձապահովագրական գումարների չափն ավելի կերություններիապահովագրավճարների են ն են: ցածր միաժամանակպետականապահովագրողներ 1.

ԽԼԾաաւօտ

Փոտ

7.Շ.

Փատաթւ

Ը1215Ը1տում,

/ օյ. Ղոօքտտ Փոոտոշօտ

ոքճոաթոյաք օւքոշոտն

հռքօոուօոօ

են

բերքիապահովագրության կորպորացիան, ավանդներիապահովագրության կորպորացիան, աշխատակիցների ապահովագրության հիմնադրամը, գործազրկության հիմնադրամը, դեպքիապահովագրութան աշխատունակությանկորստի ապահովագրության հիմնադն րամը այլն: Ընդհանրական առումով նշենք, որ ցանկացածոլորտում իր ուրույն տեղն ունի ապահովագրական ընկերություններիգոռրծունեությունը: Այդ ընկերություններըզբաղվումեն ոչ միայն կյանկի, առողջության, դժբախտպատայհարներից այլ նան ապահովագրությամբ, վարկերիտրամադրմամբ: »

Փաշճմոօ.

Խխու,

դասվում՝

034116788.-ԻԼ.:

2009, «.104-105 քօր. ԷԼԻ. Յճռո, ԽԼԽ.

ու են պատկանում այս տեսակին Ապահովագրողների պետական հասարակականապահովագրականայն հիմնադրամները, որոնք կազմավորվումն ղեկավարվումեն պետությանկողմից: են հադիսանում՝ Հայաստանումայս տեսակիապահովագրողներն պետական հիմադրամը: ՀՀսոցիալականապահովագրության Ավանդներիհատուցումը երաշխավորողհիմնադրամը: Հայաստանումարդենգործում է ԱՊՊԱ համակարգը, որի գործունեությունըվերահսկվումէ «Հայաստանի ավտոապահովագրողների ի կողմից: Մակայն արտերկրներում,հատկապեսօրինակ բյուրո» ԱՍՆ-ում կանմեծ թվով պետական ապահովագրողներ, որոնցթվին

2008.

ԲայադյանԱ. Հ. Տնտեսագիտականբառարան,Երնան «Գիտություն»,2014, էջ

Օգտագործված գրականությանցանկ

10.

11. 12. 13.

14. 15.

19.

7ԼՇ. Փաոլուծւ

ԽԼԾԾոշօ»

Յ:ՈՒՇՐոՅ.-Խ1.:Փջուոուծլ

մասին»ՀՀ օրենք «Ապահովագրության «Բյուջետային համակարգի մասին»ՀՀ օրենք մասին»22 օրենք «Հարկերի «Պետական բյուջեիմասին»Հ2 օրենք Լ.2. Աուդիտ Գրիգորյանիխմբագրությամբ,ուսումնական ձեռնարկ,Երնան«Տնտեսագետ» 2015թ. Ս.Պ., ԲայադյանԱ. Հ., «ԱՊՀ կազմակերպություննեԱմիրխանյան րի ֆինանսներ» (դասախոսությունների տեսքով),Երնան,2008թ. Ա. Ա. ն ուրիշներ,ֆի2., Գ., Բադանյան Աբգարյան Սալնազարյան ն նանսներ,դրամաշրջանառություն վարկ, Երնան, Ջանգակ-97», 2007թ. ԲայադյանԱ. 2., Ֆինանսական միջոցներիկազմավորման, օգտան գործման բարելավման ուղիները,Երնան,«Գիտություն»հրատ., 2016թ. ԲայադյանԱ. Հ., ՄարկոսյանԱ. Հ., Պետական պարտքիկառավարման հիմնախնդիրները ն դւանցլուծմանուղիներըՀայաստանի Հանրապետությունում, Երնան,«Գիտություն»հրատ.,2015թ. ԲայադյանԱ. 2., ԿարճիկյանՎ. Մ., Բյուջետայինկազմակերպություններիֆինանսներ(ուսումնականհամառոտ դասընթաց),«Լիմուշ», 2010թ. բաԲայադյանԱ. Հ., ֆինանսա-վիճակագրական բացատրական ռարան,Երնան,«Լիմուշ», 2008թ. ԲայադյանԱ. 2., «Ֆինանսական վերլուծություն»,Երնան 2013թ., «Լիմուշ»

օշա ոքորղոքոաայոււ

եռքօրուօոօ

2009.

ԸՐոՐԹԸՂաո:,

ոօշօճած.-հ/Լ., 2000.

Վ. ՛1օօքու Փոաաոշօթ:

20.

ԸՅՇուուտ 5.ԽԼ

21.

2009. ԷԼ ԷԼ. Մոքռոոօծուծ Փուատռոու-ի1., ՛Րքօոօտ ԿԼ Ք. Փտշօաոօ. քօր. ԷԼ Ք. 3 Ղօօքոյւֆուճամօօո/11օ:.

22.

/ Աօո քօր. ԽԼՔ. Քօոռուօոշտօրօ 1 ոք. ԻԼ, 2009. 1օո քօր. /Ճ. ՀԹոոօթօք.

23.

Փուճուօծ

24.

Փյունուօու

25.

Փրությւշծւ. ԱՏոօշաուօօ օ6քոծտուծ.Է քօր -

26.

3օ-

Խնուո

2008:

8/., 2000.

Է/., 2012. ՓումաւՇծւ / Ոօո քօո. 8.8. Կօոռոշոո.

/ 11օր,քօր. 71.4.

/1քօ6ոտտուօք.

ԽԼ, Լ1քօշոո», 2006.

ն ՄարկոսյանՀ.Ա. «Պետական պարտքիկառավարման հիմնախնդիրները ՀՀ-ում» Երնան,«Գիտություն»հրատ.2015թ. դրանցլուծմանուղիները

մաս 1-ին, ՄարքսԿ. «Կապիտալ»,

Ֆողոճոուօտ ՍԼՂ., Եռոոճմուօ8 Ճ.Ո.

ԹոշոգոտաՕ1ՕԽՀՎՇՇԽԵՇ

Ըրչ:ո-ԽԼ,

2008. 16.

ԷԵողոճճաօտ ԵԼ

՛1., Երդոճուօտ

Ճ.

ՍՄ. Փոռութմ

(«քոխատչօքօ):

ՈօՇօ6Ք6. -Շ-116., 2008 17.

18.

Շ.11. 16օքու Փտուշոշօ8: 7 ՎՇՇԵՕՇոօ6օ686. Եջքուռու Ը.)Լ. Վ. 1: 1օօքոտֆաոոուշօտ: 1106օ6ծ. Եշքյթու --

Գ.

ԽԼ., 2009.

1քոօք, 2009.

Բովանդակություն

կազմավորման Պետականբյուջեիեկամուտների աղբյուրնելիը աան պակա աաա 38 ն 3.4. Պետականբյուջեիծախսերի կազմը տնտեսագիտական 3.3.

Նալխաբճմ ննե

Թեմա

անո

աա

աաա

պապակ աաա

դասակարգումը

Ֆինանսների էություննու ֆինանսական քաղաքականությունը 1.

աա

ավանակ

աաաաաակաաաակ

աաա

աաւան,

կակա

աաա

կապաաաանաաաաառ,

Թեմա 4. Ֆինանսների օրենքների կապըտնտեսական փոխադարձ Ֆինանսներիծագումը ն դրա կապըպետությանու հետ ն տնտեսական կատեգորիաների ապրանքադրամային հարաբերություններիզարգացմանհետ........... 9 4.1. Ֆինանսների փոխադարձկապըտնտեսական 1.2. Ֆինանսներնարտադրական հարաբերությունների օրենքներիԽեմզ համակարգում ասաասաաաանաաամաակաաաանաաաամակաաաաայացա ն գինը 4.2. Ֆինանսները աաա 1.3. Ֆինանսների գործառույթնելըը 4.3. Ֆինանսներըն աշխատավարձը 1.4. Ֆինանսական քաղաքականության էությունը.............................. ն վարկը 4.4. Ֆինանսները աաա 1.5. Ֆինանսական քաղաքականության իրականացմանգործում "պետությանդելճբմեե... աաաանա Թեմա կարգավորման փուլումտնտեսության Անցումային 16. Ֆինանսների ն ֆինանսական մենեջմենթիդերըընդլայնված ն պետության դերը վերարտադրության գործում ֆինանսների գործընթակցՈւմ....Լ 5.1. Ֆինանսներիտեղը ն դերը տնտեսությանկարգավորման Թեմա 2. Ֆինանսական ռեսուրսներ ԳՌծԱԼԱՎ ւաա կ 5.2. Տնտեսության գործումպետության կարգավորման 2.1. Հասկացությունֆինանսական ռեսուրսներիմասին................... հիմնական աջակցությամբֆինանսներիօգտագործման 2.2. Ջուտ եկամուտըո̀րպեսֆինանսական ռեսուրսների ուղղություննելնը կազմավորման հիմնականաղբյուբ.......... աաաայաշա 1.1

ականապատ

եուաւեարանաադաաեանչառկաապաա

ՎԿ.

«Լա

աաա

ՆՆ

եւեւ

աաա

Աաաա

եա

եեւ

աան

աաա

ԼԼ...

ւասաաաաաաակաանակկարակա

ւնա,

ԼԼ

աա

աաա

աաանամանաանաաաաանաաաաա

աաա

ակա

աաա

կաակաակմաաաաաակաաաաանա

Նանեն

ա գործրերաջում 2.3.

Փոխատվական կապիտալիձնավորումըն դրա փոխկապվածությունը ֆինանսական ռեսուրսներիհետ 2.5. Ապահովագրական հիմնադրամիօգտագործումըորպես ֆինանսականռեսուրսներիկազմավորմանաղբյու 2.4.

տնտեոյունում ֆինանսակա

ՍԱցումային ուղիները առողջացման

Թեմա

6.1.

6.2.

6.3.

խմբերըն դրանցէությունը..........57 Ֆինանսաարդյունաբերական Փոխադարձվճարումներըն դրանցլուծմանուղիները ն սնանկացումը դրանց անվճարունակությունը, Ֆինանսական

պետական կարգավռրումբ աաասաաաաաաաաաան 6.4. Ֆինանսական շուկանն դրա նշանակությունը ժամանակակից պայմաննելրՈԼմ Լա

Թեմա 3. Բյուջետայինհամակարգ 3.1. 3.2.

Հասկացություն22 բյուջետայինհամակարգի մասին............. 34 Համայնքային բյուջեներիէությունը.................................................37

ՎԱ

աաա

ամաաամաաաակամանաաաացաա

Յուրաքանչյուր տարվա առումով տրակտորիմաշվածությունը հատվերականգնելուհամարտնտեսությանձախսիամորտիզացիոն կացումները6,3 96 -ի սահմաններում է: Եթե տնտեսությունըհիմնա-

կան միջոցներնօգտագործումէ սահմանվածնորմայիցավելի ցածր տոկոսադրույքով` հիմնական միջոցների մաշվածության վերահատկականգնմանհամար, ապա տեղի է ունենում ամորտիզացիոն ցումներիտնտեսում, որն էլ հետագայումդառնումէ տվյալտնտեսության համար որպեսլրացուցիչեկամուտ: Հետնությունըայն է, որ ամորտիզացիոն հիմնադրամը` դա այն դրամականմիջոցնէ, որը կարողէ օգտագործվել պարզ ն ընդլայնված վերարտադրությանհամար: Ամորտիզացիոնհատկացումներըպետք է արտահայտենարտադրությանմիջոցներիմաշվածությանչափը, որը փոխանցվումԷ նույն արժեքովպատրաստիարտադրանքին:Աշխարհի զարգացած երկրների մեծամասնությունըհիմնական միջոցներիծառայության ամբողջ ժամանակաշրջանիհամար ամորտիզացիոնհատկացումնեերի գումարըհաշվարկումԷ գծայինկամ այլ կերպ` հավասարաչափ ղանակով,այսինքն յուրաքանչյուր տարվա առումով: Մակայն որոշ երկրներումխրախուսվումԷ արագացվածտեսքով ամորտիզացիոն

հատկացումներիհաշվարկը, որը կապված է գիտատեխնիկական առաջընթացիհետ: Վերջինիսհետ կապվածստեղծվումեն նորովի ավելի կատարելագործված հիմնականմիջոցներ,որոնք ունենում են ավելի երկարաժամկետծառայությունն միաժամանակ,ապահովում են ավելի շատ արտադրանքի ստացում միավորժամանակահատվածում: Սկսած 1999 թ. հունվարի1-ից22-ում սահմանվեցին ամորտիզացիայինորմերհիմնականմիջոցներիգծով,այդ թվում.Շենքեր` 5 96, շինություններ` 7 96, փոխանցողհարմարանքներ`5 Չ6, տրանսպորտային միջոցներ` 12 96, գործիքներ`25 96, բանողանասուններ`12 96, բազմամյատնկարկներ`1096 նայլն:'

Թռոզճոոօտ /4.., Եւղոծոուօտ 1.

Շ.64

Փոճաօո

(«քունի

:օ7ք.): 5՛Վ.

ոօօօ686.

-Շ-116., 2002.

նշենք, որ ոչ ընթացիկակտիվներից, հատկապես Ընդհանրական ն պարապահպանելու հիմնկանմիջոցներըխնամքովշահագործելու գծով հատկացումների գայում, նախօրոքհասնելիք ամորտիզացիոն գործընտնտեսում կլինին դրանք վերարտադրության կօգտագործվեն թացը

համար: կազմակերպելու

2.4 ՓՈԽԱՏՎԱԿԱՆ

ԴՐԱ

ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

ԿԱՊԻՏԱԼԻ

ՓՈԽԿԱՊՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԵՎ

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ՀԵՏ

ինչպես նան պահանջներիբավարարման, Վերարտադրության աղբյուր է հակարնորագույն ապահովման ռեսուրսների ֆինանսական

որի հիմքումընկած կապիտալը, մարվում փոխատվական (ֆիզիկաբերհաճախորդներից է տար-

նան

անկան ն իրավաբանական ձինք)ձեռքբերվածավանդները

(դեպոզիտները):։Վերջնական կաառումով փոխատվական պիտալըհանդես է գալիսորմիջոց ն Ը պես վարկավորման այն ներառվումԷ տվյալ վարկազկատուի(բանկ,վարկային մակերպություն) ընդհանուր ռեսուրսներում: ֆինանսական Միաժամանակփոխատէ վականկապիտալիէությունը կայանում նրանում,որ ըստ միջազկազմման բյուջեներիվճարայինհաշվեկշիոների գայինպրակտիկայի, ն ոչ նան ունենում են բանկային ընթացքումիրենցմասնակցությունն տնտեսուբանկայինոլորտները,որոնք նպաստումեն տվյալ երկրի )

ն մեխանիզմը համակարգը Պետությանֆինանսական

Թեմա 7. 7.

Ընդհանուրի չր

Ամի

10.2.

եֆենան խոմ ֆինանսականհամակարգի հասկացություն աաա

ւււ

աաա

աաականաաաաաաաանաաավա աաաաանաասաաա աաա

աաա

աան

Ֆինանսականհամակարգիոլորտները ն 7.3. Ֆինանսատնտեսական ճգնաժամը հաղթահարմանուղիները անցմանպայմաններում......... շուկայականհարաբերություններին 7.4. Ֆինանսական մեթոդները միջոցներիպլանավորման ն 75. Ֆինանսական լծակների խթաններիհամակարգը 7.6. Ֆինանսական շուկայական մեխանիզմիվերակառուցումը տնտեսությանպայմաններում. 7.2.

աաա

Ջ..................

աաա,

Թեմա 8

Արտադրականկազմակերպության դրամականմիջոցները

պահուԱտնելրը ամակ նաակաաաա 10.3. Դրամականմիջոցներիհոսքերնարտադրական մակե ննել Ամ. կազմակերսություններու 10.4: Սրտադրական կազմակերպությունների կառավարման նան ն մեխանիզմ ֆինանսական մեխանիզմը աաա

կառավարումը Ֆինանսների

աանաաաաա

աաա

աա

Աթան

մակամաաաաաայաաթայան

աասաաաաաաաաաաաացապաաաա,

ՎՆԱ

Թ եմա 11

նայա

Թա ոռմամ ն

ասարակականձարաբերությունների համակարգու

....115 Ապահովագրության էությունը ն հիմնականսկզբունքները 11.2. Ապահովագրական շուկան ն դրա սոցիալ-տնտեսական Էությունը... ունական 11.3. Ապահոռ ն ընկե ննե պահովագրական ընկերություններիկազմակերպա ձները իրավական աաա աակակյաւա

11.1.

աաա

ականա

ականն

ֆինանսներիկառավարման Ընդհանուրհասկացություն մասին 8.2. Ֆինանսների դրանց կառավարման մարմինները ՛ ՝ ԻՇ ն Բո 8.1.

նարրւմ գոր

աաա

ցամնկ Օգտագործված գրականության աաա

ավտոմատհամակարգը................ Ֆինանսներիկառավարման

8.3.

Թեմա 9

ն կանխատեսում Ֆինանսական պլանավորում

էությունը բովանդակությունը Ֆինանսական պլանավորման եվ սկզբունքնելոը դական 9.1.

աաա

ՆՆ

9.2.

9.3.

աաա

աա

պլաններիհամակարգը Ֆինանսական էությունըն վերահսկողության Ֆինանսական Վա

անան

անա աաաաադաաաա,

անհրաժեշտությունը աաա աաաաանաաաասակաա նաաա93 9.4. Ֆինանսական կազմակերպումը..................... վերահսկողության վերահսկողության զարգացումը 9.5.Աուդիտորական Լա

Թեմա 10

ֆինանսներ Կազմակերպությունների

ֆինանսների կազմակերպությունների Արտադրական ն սկզբունքները........................... դրանց կազմակերպման էությունը 10.1.

Համակարգչայինձնավորումը

ԼՂ

1ոՒ՛՛Լի

Աննա

ՕՍՏ

Տպագրության եղանակը՝ ռիզոգրաֆիա: Ֆորմատ` 602484 1/16, թուղբ՝ օֆսեթ, Է 1: Ծավալ՝ 7.5 տպ. մամուլ: Տպաքամակ՝ 100:

ՍՊԸ-ի տպարանում: Տպագրվածէ «ԼԻՄՈՒՇ» Ք. Երնան, Ավան, Դավիթ Մալյան 45: հեռ. 374

Բ-ում:

94 58.22.99

1ո20իոստհ.Յտ

Բալյան

վճարում,

10.3. ԴՐԱՄԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ

ՀՈՍՔԵՐՆ

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

Թւոոճուլօ8

Ճ., Եւոճճմուօտ 1. Փաւաուօծւ («քանա

տ)/քօ):7Գ.

ոօօօծտտ. --Շ-116., 2002.

2.4 ՓՈԽԱՏՎԱԿԱՆ

ԿԱՊԻՏԱԼԻ

ԴՐԱ ՓՈԽԿԱՊՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

ԵՎ

ՖԻՆԱՆՄԱԿԱՆ

ՀԵՏ

կապիտալը մարվում մն փոխատվական

Ը.64