Ֆիտոպաթոլոգիա. Անտառային տնտեսություն

Ա. Ո.

ՍԱԱ ի

Ա

ԼԱՆ յ.

ա՛լ

ա

|ֆ ր

`

ՊԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՊԵՏԱԿԱՆ

Գ.Վ.

ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ԱՎԱԳՅԱՆ

ՖԻՏՈՊԱԹՈԼՈԳԻԱ

ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ

ՀՊԱՀ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

հրատարակչություն ԵՐԵՎԱՆ

ՀՏԴ

ՆԱԽԱԲԱՆ

630"44

ԳՄԴ 44.7 Ա

Աշխատանքըհավանության է արժանացել Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանիգիտականխորհրդիկողմից: Գրախոսներ` կ.գ.դ. Ջ.Հ. Աբրահամյան կ.գ.դ. Ժ.Հ. Վարդանյան կ.գ.դ. Մ.Ա. Սարգսյան գ.գ.թ. Ն.է. Դարբինյան Մասնագիտականխմբագիր` կ.գ.դ. Ջ.Հ. Աբրահամյան Խմբագիր՝ Ս.Ռ. Պետրոսյան Ա.

ԱվագյանԳ.Վ. 770 Ֆիտոպաթոլոգիա (անտառային տնտեսություն) Երնան, ՀՊԱՀ, 2007: - 254 էջ -

Դասագրքի ընդհանուր բաժնում շարադրված են սնկերի ու սնկանմանօրգանիզմների,բակտերիաների,վիրուսների ն բույսերի հիվանդությունների այլ հարուցիչների կենսաբանության, էկոլոգիայի, կարգաբանությանհիմունքները, հիվանդություններիարտաքին նշաններն ու տիպերը, բույսերի հիվանդություններիդեմ պայքարի հիմնական մեթոդները,համաճարակիծագմանն ու զարգացմանը նպաստող գործոնները ն ընդհանուրայլ հարցեր: Դասագրքի մասնագիտական բաժնում շարադրվածեն անտառային ծառատեսակների առավել վնասակարհիվանդություններըն դրանց դեմ պայքարիմիջոցառումները: Դասագիրքընախատեսվածէ ագրոնոմիականմասնագիտությունների ուսանողների, մագիստրանտների,ասպիրանտներին անտառտնտեսությանմասնագեւոներիհամար: ի

3704040000 -------Հո--------«-

0173(01)2007 Փ

Թ

ԳԴՄ 44.7

Ավագյան Գ.Վ., 2007թ. Վայաստանիպետական ագրարայինհամալսարան,2007թ.

|ՏՑԻԵ 978-999

41-52-34-6

Անտառը ազգային հարստություն է, ւ այն պետք է պաշտպանել ոչ յայն հրդեհներից,չվերահսկված ու անօրինականհատումներից, այլն չասատուներից ու հիվանդություններից: Անտառտնտեսության կաոր խնդիրների լուծումն անհնարին կլինի առանց անտառը պաշտանող ու առողջացնող միջոցառումների կիրառման ն, հատկապես, գրոտեխնիկականմիջոցառումներիհետ դրանց համատեղման: Անտառին զգալի վնաս են հասցնում ծառատեսակների հիվանըւթյունները (ոչնչացնելով սերմերը, խոչընդոտելով անտառի բնական չրարտադրությունը), հեւտնաբար շատ կարնոր է դրանց ուսումնա1րությունը ն պայքարի միջոցառումներիմշակումը:

Տարաբնույթ հիվանդություններից կորուստները նվազագույնի

ասցնելու համար անհրաժեշտ է բարձրացնել անտառտնտեսության սսնագետների մասնագիտականգիտելիքների մակարդակը: Առողջ նկանյութ աճեցնելու, տնկարկներն առողջացնելու համար անհրաշտ է ծանոթ լինել անտառի հիվանդություններիհարուցիչների կենսբանությանը, էկոլոգիային, հիվանդությունների կանխարգելման ն ժման

մեթոդներին:

Սույն դասագիրքը կազմելիս հաշվի են առնվել ֆիտոպաթոլոգիյի ն հարակից գիտությունների (ընդհանուր կենսաբանություն, սնկասնություն, վիրուսաբանություն, մանրէակենսաբանություն, բույսերի

"միականպաշտպանություն,գյուղատնտեսականֆիտոպաթոլոգիան յլն) ժամանակակիցձեռքբերումները: Դասագիրքըբաղկացածէ ընդհանուր ն մասնագիտականբաժինրից: Ընդհանուր բաժինը վերաբերում է բույսերի հիվանդություններին, ւյսերում տեղի ունեցող ֆիզիոլոգիական, կենսաքիմիական,անատոսամորֆոլոգիականփոփոխություններին,հիվանդություններիհարուչների կենսաբանությանը, էկոլոգիային, կարգաբանությանը, ինչպես սն հիվանդություններիառաջացմանաբիոտիկգործոններին, համասրակին, հիվանդություններիտիպերին ն այլ հարցերի: Դասագրքի մասնագիտական բաժնում ընդգրկված են անտասյին ծառատեսակների ու թփերի առավել վնասակար հիվանդություն'րը ն դրանց դեմ պայքարի միջոցառումները: Հեղինակն իր շնորհակալությունն է հայտնում դասագիրքը գրաոսողներին` ԵՊՀ ստորակարգ բույսերի ամբիոնիպրոֆեսոր, կենսասնական գիտությունների դոկտոր Ջ.Հ. Աբրահամյանին, ՀՊԱՀ անտասգիտության ամբիոնի վարիչ, կենսաբանականգիտություններիդոկ3

պրոֆեսոր Ժ.Հ. Վարդանյանին, Երկրագործության ն բույսերի պաշտպանությանԳԿ անտառիպաշտպանությանլաբորատորիայիվարիչ, կենսաբանականգիտությունների դոկտոր Մ.Ա. Սարգսյանին,էկո-

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

տոր,

Գլոբ

ՀԿ

նախագահ, գյուղատնտեսական գիտությունների թեկնածու Ն.է.

Դարբինյանին:

Հեղինակը շնորհակալություն է հայտնում նան ՀՊԱՀ այգեպտղաբուծության ն բույսերի պաշտպանությանամբիոնի աշխատակիցներին ն իր ընճտանիքի անդամներին`աջակցությանհամար:

Ֆիտոպաթոլոգիա բառն առաջացել է հունարեն քհյԾծո-բույս, քոքհօՏ-հիվանդություն,|օցօտ-գիտությունբառերից: Այն գիտություն է բույսերի հիվանդությունների, դրանց առաջացման պատճառների ն պայքարիմիջոցառումներիմասին: «Ֆիտոպաթոլոգիան» ներառում է մի քանի բաժիններ` ընդհանուր, գյուղատնտեսականն անտառայինֆիտոպաթոլոգիա: Ընդհանուր ֆիտոպաթոլոգիաբաժինն ուսումնասիրում է բույսերի հիվանդությունների պատճառները,հիվանդության հարուցչի,վարակվող բույսերի ն միջավայրի պայմանների միջն փոխազդեցությանօրինաչափությունները, հիվանդությունների նկատմամբ բույսերի դիմացկունության գործոնները ն ընդհանուր այլ հարցեր: զբաղվում է գյուղատընԳյուղատնտեսականֆիտոպաթոլոգիան տեսականմշակաբույսերի հիվանդությունների ուսումնասիրությամբ ն դրանցդեմ պայքարի միջոցառումներիմշակմամբ: Անտառային ֆիտոպաթոլոգիան ուսումնասիրում է անտառային ծառատեսակներիու թփերի հիվանդությունները ն մշակում պայքարի միջոցառումներդրանց դեմ: Ծառատեսակներիամենավտանգավորու վնասակարհիվանդուքյունների հարուցիչներն են սնկերը, բակտերիաները,վիրուսները ն այլ մանրէներ: Վերջիններիս կենսաբանական հատկություններով, դրանց զարգացման ու տարածման առանձնահատկություններովէ պայմանավորված հիվանդությունների զարգացման բնույթը, ուստի ֆիտոպաթոլոգիան սերտորեն կապված է սնկաբանության, մանրէակենսաբանության, վիրուսաբանության, ինչպես նան բնական այլ գիտությունների հետ: Հիվանդ բույսի մեջ տեղի ունեցող անատոմիական կառուցվածքի, նյութափոխանակության ն ֆիզիոլոգիական գործընթացների խախտումներն ուսումնասիրելիս ֆիտոպաթոլոգիանառնչվում է բուսաբանության, բույսերի ֆիզիոլոգիայի, կենսաքիմիայի, գենետիկայի, բջջաբանությանհետ: Անտառային զանգվածներում ծառատեսակների հիվանդությունների տարածումն ու զարգացումը, դրանց հասցրած վնասը կախված է հողային պայմաններից,անտառային տնտեսության վարման տնտեսական ու տեխնիկական մակարդակից, հետնաբար ֆիտոպաթոլոգիան կապված է նան այնպիսի գիտությունների հետ, ինչպիսիք են հողագիտությունը, անտառագիտությունը,անտառի գնահատումը, ծաղկաբուծությունը, տնտեսագիտություննու արտադրությանկազմակերպումը: Եվ վերջապես, այն սերտորեն կապված է քիմիայի, ինչպես նան ..

,

Տ

էնտոմոլոգիայի (գիտություն վնասակար ն օգտակար միջատների մասին) հետ:

ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ

ՖԻՏՈՊԱԹՈԼՈԳԻԱ

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Անտառային ֆիտոպաթոլոգիայիհիմնադիրը գերմանացի բուսաբան, անտառագետ ն ֆիտոպաթոլոգ Ռոբերտ Գարտիգն է (1839-1901): 1874 թ. լույս է տեսել նրա «Անտառային տեսակների հիվանդությունները» դասագիրքը, որը թարգմանվել է տարբեր լեզուներով: 1894 թ. այն Իր աշխատություններում հեղիհրատարակվել է նան Ռուսաստանում: է անտառային ծառատեսակներիհիվաննակը մանրամասն նկարագրել կենսաբանությունը: դությունները, հարուցիչների Հետագայում անտառայինֆիտոպաթոլոգիայի ոլորտում բազմաթիվ աշխատանքներեն կատարվել Գերմանիայում,Եվրոպայի ն Ամերիկայի տարբեր երկրներում: Բույսերի հիվանդությունների հարուցիչների դասական հետազոտություններ է կատարել նան ռուս գիտնական ակադեմիկոսՄ.Ս. Վորոնինը (1838-1903): 1897 թ. Պետերբուրգում հրատարակվել է պրոֆեսոր Ի.Պ. Բորոդինի «Գյուղատնտեսության ն անտառագիտությանառավել վնասակար սնկերը. սնկաբանության հակիրճ ակնարկ» աշխատութ-

յանը, Ք.Գ. Ավագյանը,Ի.Ս. Մելքումյանը, Ռ.Մ. Ղալաչյանը ն ուրիշներ: Հայաստանում անտառային ֆիտոպաթոլոգիայի զարգացման գործում մեծ ավանդ է ունեցել Դ.Ն. Տետերննիկովա-Բաբայանը: Նա հրատարակել է բազմաթիվգիտականաշխատանքներ` «Դաշտապաշտպան անտառաշերտերիու թփուտների հիվանդություններըն պայքարը դեմ», «ՀՍՍՀ-ում կուլտուրական ն վայրի բույսերին մակաբուծող նրանց Տծքլօոշ ցեղի սնկերի ակնարկ», «Հայկական ՍՍՀ վայրի ն կուլտուրական բույսերի մակաբույծ ժանգասնկերը», «Հայկական ՍՍՀ Ծաղկունյաց լեռնաշղթայի կաղնու ն կաղնու-բոխու անտառների անկատար սնկերը», «Նոր տվյալներ Հայկական ՍՍՀ-ի միկոֆլորայի ուսումնասիրության վերաբերյալ»ն այլն: Անտառայինֆիտոպաթոլոգիայիզարգացման ներկա փուլում մեծ ուշադրություն է հատկացվում հիվանդություններիե համաճարակների ծագման պատճառների բացահայտման, դրանց կանխատեսման ու կանխման, վնասակար օրգանիզմների դեմ պայքարի միջոցառումների մշակման, վարակիչ հիվանդություններիու շրջակա միջավայրի անբարենպաստ գործոնների նկատմամբ բույսերի դիմացկունությանբարձրացմանն ուղղված միջոցառումներիներդրմանհարցերին:

յունը:

Համաշխարհային սնկաբանության ն ֆիտոպաթոլոգիայի ասպարեզում մեծ ներդրում ունի Ա.Ա. Յաչնսկին (1863-1932): Նա հրատարակել է ավելի քան 500 գիտական աշխատություններ, ինչպիսիք են «Սնկերի որոշիչ» (1913, 1917), «Միկոլոգիայի հիմունքները» (1933), «Բույսերի բակտերիոզներ»(1935) ն այլն: Անտառայինֆիտոպաթոլոգիայի զարգացման գործում մեծ ներդրում ունի ականավոր գիտնական Ս.Ի. Վանինը (1890-1951): Նա մի շարք դասագրքերի, անտառայինֆիտոպաթոլոգիայիհիմնախնդիրների վերաբերյալ աշխատություններիհեղինակ է: 1931 թ. Վանինը հրատարակել է «Անտառային ծառատեսակներիսերմնաբույսերի ու սերմերի հիվանդությունները»աշխատությունը: Անտառայինֆիտոպաթոլոգիայի զարգացումը կապված է նան Ա.Խ. Բոնդարցնի անվան հետ (1877-1969). 1953 թ. հրատարակվել է նրա «ԱՍՀՄ եվրոպական մասի ն Կովկասի հաբեթասնկերը» աշխատությունը: Հայաստանում անտառային ծառատեսակներիհիվանդությունների հարուցիչների ուսումնասիրությամբ զբաղվել են Լ.Ա. Սոֆյանը, Լ.Լ. Ի.Ա. ՄարտիրոսՕսիպյանը, Ս.Ա. Սիմոնյանը, Ջ.Հ. ՄելիքՔ-Խաչատրյանը, ւ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲԱԺԻՆ

ԳԼՈՒԽ1

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԲՈՒՅՍԵՐԻ

ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

81. Գասկացողություն ս դրանց բույսերի հիվանդությունների

պատճառներիմասին

Բույսի հիվանդությունը բարդ պաթոլոգիական գործընթացէ: Այն առաջանում է ինֆեկցիոն ն ոչ ինֆեկցիոնգործոնների ազդեցությամբն ընթանում է դրանց հետ փոխկապակցված,ինչի հետնանքով հիվանդանում է ողջ բույսը կամ առանձին օրգաններ,դրանց մոտ դիտվում են

ն անատոմիամորֆոլոգիական ֆիզիոլոգիակենսաքիմիական փոփո-

խություններ:Հիվանդության արդյունքում վարակվածօրգանները մահանում են, բույսը թուլանում է, բերքատվությունըն̀վազում: Ողջ կյանքի ընթացքում բույսերը սերտորեն կապված են շրջակա միջավայրիպայմանների հետ ն դրանց հետ գտնվում են անընդհատ փոխազդեցությանմեջ: Բույսերի աճը, զարգացումը, արդյունավետուքյունը կախված են հողի ն օդի ջերմաստիճանից, խոնավությունից,քիմիական կազմությունիցն բազմաթիվ այլ գործոններից:Եթե շրջակա միջավայրում առկա են բույսերի համար նպաստավորպայմաններ, ապա նյութափոխանակությունն ընթանում է նորմալ, բույսերն աճում ու զարգանում են առանց ֆունկցիոնալ ն կառուցվածքային խախտումների: Եթե միջավայրիգործոններից որնէ մեկը կտրուկ փոխվում է կամ բույսը վարակվում Է տարբեր մանրէներով,ապա տեղի են ունենում ն ֆիզիոլոգիական գործընթացների նյութափոխանակության խախեն տումներ. առաջանում բույսերի արտաքին տեսքի, անատոմիական փոփոխություններ,այսինքն` հիվանդագին(պաթոլոգիա-

կան ցԱա6Քի ան)

գործընթաց:

րԱ յուններ:

ԲԻՐոՑ

են

բույսերի ինֆեկցիոն ն

ոչ

ինֆեկցիոն հիվանդութ-

Ոչ ինֆեկցիոնհիվանդություններն առաջանում են շրջակա միջավայրի անբարենպաստպայմանների ազդեցությամբ,օրինակ` հողում ջրի ավելցուկից կամ պակասից, սննդային ռեժիմի խախտումներից, թթվածնի, լույսի անբավարարությունից, բարձր կամ ցածր ջերմաստիճաններից,օդում կամ հողում բույսերի համար թունավոր նյութերի առկայությունից ն այլ գործոններից առաջացած հիվանդությունները:Ոչ ինֆեկցիոնհիվանդությունները բույսից բույս չեն փոխանցվում: Ինֆեկցիոնհիվանդությունները հարուցվում են մանրէների(սընկեր, բակտերիաներ,ֆիտոպլազմաներ,վիրուսներ) ն բարձրակարգ

ծաղկավոր մակաբույծ բույսերի կողմից: Բույսերի ինֆեկցիոն հիվանդությունները բազմաթիվ են, կարող են փոխանցվել բույսից բույս ն Հիվանդածին օրգանիզմը կոչվում Է հարուցիչ զգալի վնաս հասցնել: Բույսերը, որոնց վարակում են հարուցիչները ն սնվում, բազմանում ու զարգանումդրանց հաշվին, կոչվում են մտեր-բույներ:. Չնայած ինֆեկցիոն ն ոչ ինֆեկցիոն հիվանդությունների միջն առկա տարբերություններին`դրանց միջն դիտվում է որոշակի փոխադարձ կապ: Ինֆեկցիոն հիվանդություններըհաճախ զարգանում են ոչ "ինֆեկցիոն հիվանդություններից թուլացած բույսերի վրա: Շատ դեպքերում ոչ ինֆեկցիոն հիվանդագին գործընթացը պայմանավորում է բույսերի մեջ հարուցչի ներթափանցման հավանականությունը, հեշտացնում դրանց վարակումը, նպաստում ինֆեկցիոն հիվանդագին գործընթացի ինտենսիվ զարգացմանը:Օրինակ` ցրտահարության ճեղքերի տեղում սկսում են զարգանալ բնի նեկրոզային-քաղցկեղային ինֆեկցիոն հիվանդություններ: Հողում թթվածնի անբավարարության կամ. հողի ամրացման արդյունքում ծառերի արմատամազիկների մահացումը ն ֆիզիոլոգիական գործընթացների թուլացումը նպաստում են փշատերն ծառատեսակներիվարակմանը արմատային սպունգով: Սերմնաբույսերի ինֆեկցիոն պառկումով, սածիլների սն ոտիկով հաճախ վարակվում են վատ խնամքից, հողային ու կլիմայական անբարենպաստ գործոններից թուլացածսերմնաբույսերնու սածիլները: Բույսերի միակողմանի սնուցումն ազոտական պարարտանյութերով բարձրացնում է դրանց վարակընկալությունը ալրացողի ն այլ հիվանդությունների նկատմամբ: Բույսերի ինֆեկցիոն ն ոչ ինֆեկցիոն հիվանդությունների միջն փոխադարձկապը, երբ դրանցից որնէ մեկը կանխորոշում կամ խթանում է մյուսի զարգացումը, ստացել է կապակցվածությունանվանումը: Տ2. Բույսերի հիվանդությունների խմբավորումը

Բույսերի հիվանդությունները խմբավորվում են

ցանիշների: 1.

են.

Ըստ

ըստ

տարբեր ցու-

առաջացման պատճառներիհիվանդությունները լինում

ինֆեկցիոն (վարակիչ), ոչ ինֆեկցիոն (ոչ վարակիչ): Վարակիչ հիվանդություններ հարուցում են սնկերը, վիրուսները, բակտերիաները,ֆիտոպլազմաները, ինչպես նան բարձրակարգ ծաղկավոր մակաբույծ բույսերը: -

-

Ոչ վարակիչհիվանդություններնառաջանումեն. հողային անբարենպաստ գործոններից (սննդատարրերի, ջրի ավելցուկ կամ պակաս), անբարենպաստ կլիմայական պայմաններից (բարձր ու ցածր ջերմաստիճաններ, օդի հարաբերականխոնավության ավելցուկ կամ -

-

պակաս),

Օդում թունավոր գազերիառկայությունից, թունաքիմիկատներիոչ ճիշտ կիրառումից, մարդկայինգործոնի բացասական ազդեցությունից:

-

-

-

2. Ըստ -

րի մոտ,

ընթացքի ն տնողության.

կարճատնկամ ժամանակավոր.տարածված են միամյա բույսե.

երկարատնկամ քրոնիկ. ամեն տարի դիտվում են, բույսին անմիջապես չեն վնասում, դանդաղ են ազդում(քլորոզ, մոզաիկա): Տարածվածեն բազմամյա բույսերի մոտ: 3. Ըստ բույսի վարակվողօրգանների. ընդհանուր (թառամում, վիրուսային հիվանդություններ), երբ վարակվածեն բույսի բոլոր օրգանները, տեղային, երբ վարակվում են առանձին օրգաններ (պտղային -

-

-

փտում): 4. Ըստ

վարակվողբույսերի տարիքի. սերմերի ու կաղիններիհիվանդություններ(կաղիններին սոճու սերմերիմումիֆիկացիա,սերմերի բորբոսներ), սերմնաբույսերիհիվանդություններ(ծիլերի պառկում,տնկիների լխկում), սածիլների հիվանդություններ (սն ոտիկ), մեծ ծառերի (բույսերի) հիվանդություններ (ցիտոսպորոզ,քաղց-

-

-

-

կեղ),ընդհանուր հիվանդություններ.դիտվում են տնկիներին մեծ -

ծա-

ռերի (սածիլների ն մեծ բույսերի) մոտ (սոճու սովորականշյուտե, կաղնու ալրացող, խնձորենու ալրացող, տանձենու տերեների սպիտակբըծավորություն, հնդավորների քոս, ծառատեսակներիարմատայինբակտերիալ քաղցկեղ, լայնատերններիտարբեր բծավորություններ,ծխախոտի կեղծ ալրացող նայլն): Տ3. Բույսերի հիվանդություններիարտաքիննշաններըն տիպերը .

Բուսական բջիջների պատասխան ռեակցիան տարբեր հիվանդությունների նկատմամբտարբեր է: Դրանցովեն պայմանավորվածհի10

վանդությանարտաքիննշանները,որոնք լինում են տիպիկ ն ոչ տիպիկ, հագլխավոր (առավել բնորոշ են տվյալ հիվանդությանը)ն ուղեկցող, են ն տուկ (բնորոշ միայն տվյալ հիվանդությանը) ընդհանուր (բնորոշ են անմիջապես սկզբնական(առաջանում տարբեր հիվանդությունների), ինկուբացիոնշրջանի ավարտից հետո) Ա երկրորդական(առաջանում են հիվանդությանհետագա զարգացմանընթացքում): Յիվանդություններըկարելի է հեշտությամբ ախտորոշել, եթե տարբեր հարուցիչներ բույսերի մոտ առաջացնեն տարբեր արտաքին նշաններ: Սակայն տարբեր հարուցիչներ կամ աբիոտիկ գործոններ բույսերի մոտ հաճախ առաջացնում են նման ն նույնիսկ միանման արտաքիննշանների արտաքիննշաններ: Տարբեր հիվանդությունների այդպիսի նմանությունը ստացել է զուգադիպություն(կոնվերգենցիա) անվանումը: Օրինակ` ծառերի սաղարթը չորանում է երաշտից, արմահիվանտային փտումներից,անոթայինու նեկրոզային-քաղցկեղային կամ մինդություններից:Երբեմնմիննույն հարուցիչը տարբերբույսերի նույն բույսի տարբերօրգաններիվրա առաջացնում է տարբեր արտաքին նշաններ: Այդ պատճառովայս կամ այն հիվանդությանըյուրահատուկ են ոչ թե առանձինարտաքիննշաններ, այլն դրանց ամբողջությունը` հաճախտանիշը,ն հիվանդությանախտորոշմանհամար կարնոր է արտաքին նշանների զուգակցումը, առաջացման հաջորդականությունը, կապը դրանց միջն: ընթանումեն առանց տեսանելի արտաՈրոշ հիվանդություններ քին նշանների: Այն հիվանդությունները,որոնք սկզբնական շրջանում ոընթանումեն առանց արտաքիննշանների, ն դրանք ի հայտ են գալիս են: անց, թաքնված(լատենտ) հիվանդություններ Երբեմն րոշ ժամանակ արտաքին միջավայրի գործոններիազդեցությամբհիվանդությանարեն (օրինակ` վիանհետանում տաքին նշանները ժամանակավորապես բնորոշ մոզաիկ գունավորումըշոգ եղարուսային հիվանդություններին նոնակին անհետանում է, այնուհետն, երբ ջերմաստիճանընվազում է, րից առաջանում): Այդ երնույթը կոչվում է արտաքիննշանների քողար,

կում:

Այն հիվանդությունները,որոնց բնորոշ են միանման արտաքին տիպերում: Հիվանդությանտինշաններ, միավորվումեն հիվանդության է տեր-բույսի մեջ տեղի ունեցող պաթոլոգիական. պը պայմանավորված ամբողջությամբ,իսկ պաթոլոգիականփոփոխութփոփոխությունների հատկությունյունների բնույթը կախվածէ հարուցչի կենսաբանական ներից, վարակվող օրգանների ու հյուսվածքների առանձնահատկություններից, բույսի տարիքից ն ընդհանուրվիճակից: Ավելի հաճախ հանդիպում են հիվանդություններիհետնյալ տիպերը. բծավորություններ,

օրգաններիձնափոխություն, փտումներ,քաղցկեղ, փառի առաջացում, անոթային հիվանդութառաջացում, բարձիկների,մրային զանգվածի անտրակնոզ,մումիջիյուններ (տրախեոմիկոզ,տրախեոբակտերիոզ), ն այլն քոս, ք լորոզ մոզաիկա, կացիա(զմռսում), Փտումներ: Առաջացման պատճառ կարող են դառնալ սնկերը, բակտերիաները,աբիոտիկ գործոնները, որոնք բույսի մոտ առաջացնում են կառուցվածքայինփոփոխություններն հյուսվածքներիքայքայում: Փտումով վարակվում են բույսերի պտուղները, սերմերը, սոխուկները, արմատները,բունը ն այլ օրգաններ: Ըստ բուսական հյուսվածքի կառուցվածքի,քիմիական կազմության, դրա վրա հարուցչի ֆերմենտների ազդեցության բնույթի, վարակված հյուսվածքի առանձին բաղադրիչների քայքայման աստիճանի ն պաթոլոգիականգործընթացի այլ առանձնահատկություններիփ̀տումները լինում են թաց ն չոր: Թաց փտումը լպրծուն է, լորձոտ ու գարշահոտ ն հարուցվում է բակտերիաներիկողմից: Դրանցից է, օրինակ, 8-ՕՇՅոօէօսօ2 ՒԷ|օԼ,Էդմոն սոխի, կարտոֆիլի թաց փտումը (Էոու ժո6 ԷօԼ): Չոր փտում հարուցում են սնկերը. այն լորձոտ ն գարշահոտ չէ, իսկ փտած օրգանների վրա խոնավ եղանակինառաջանում է սնկի սպորատվությունը:Օրինակ` հնդավոր ծառատեսակներիպտղային փըտում` Խ/օուհուն հնօշեցճոտՔ6Թ. (նկ. 1): Քաղցկեղ: Վարակված հյուսվածքի բջիջների հիպերտրոֆիայի արդյունքում (տես 84.2.) ծառատեսակներիբնի, հիպերպլազիայի կամ ն վրա առաջանում են նորագոյացությունայլ օրգանների արմատների ներ, ուռուցքներ: Հարուցում են սնկերն ու բակտերիաները: Քաղցկեղի զարգացմանսկզբնականպատճառ կարող են դառնալ մեխանիկականվնասվածքները (վերքային քաղցկեղ), ջերմաստիճանի կտրուկ տատանումները (ցրտահարությանքաղցկեղ) ն այլ գործոններ: Օրինակ` ցրտահարությանքաղցկեղ (նկ. 5) կամ լայնատերն սաղարթավոր ծառատեսակների սովորական քաղցկեղ` Խ6օեռ ց8ց6ՈՁ 8ոօՏ. (նկ. 49 ն 2Օօ«Մ1):

Նկ. 1.

Պտղային փտում

Անոթային հիվանդություններ (թառամում): Այս տիպի հիվանդությունները կապված են բույսերի փոխադրող անոթների խցանման կամ անոթներիպատերի մահացման հետ, ինչի արդյունքում թառամում է բույսն ամբողջությամբ կամ առանձին օրգաններ: Հիվանդության առաջացման պատճառ կարող են դառնալ սնկերը, բակտերիաները,աբիոտիկ գործոններից`ջրի պակասը: Վարակիչ թառամմանդեպքում անոքները մգանում են, իսկ ոչ վարակիչի դեպքում նման երնույթ չի դիտվում: Թառամման օրինակ են թեղու հոլանդական հիվանդությունը` Շոռքհսո սիո (Տօիտճոշ.) (նկ. 45 ն »ՕՕՎՄ),բամբակենու, տաքդեղի, լոլիկի վիլտը (/6րեզիսո 8/Եօ-Յնսո ՋԾՈՒՑ 6է 86դհ.) ն այլն: Բծավորություններ: Բծավորության առաջացման պատճառ են սնկերը, բակտերիաները, վիրուսները, աբիոտիկ գործոնները: Բծավորությունը սովորաբար արտահայտվում է տերնների, երբեմն նան պըտուղների ու մատղաշ շիվերի վրա` վարակված հյուսվածքների նեկրոզի (մահացման) հետնանքով (տես 84.2.) ն ուղեկցվում է գույնի ու կառուցվածքիփոփոխությամբ: Բծավորություններըտարբերվում են ըստ գույնի, ձեի, մեծության. կարող են լինել սպիտակ, սն, գորշ, կարմիր, կետային, փոքր, խոշոր, կլորավուն, անկյունավոր, հարթ, ուռուցիկ, ծակոտկեն Լ. այլն: Սճյայ/խն բժավորությունըկլորավուն է, ընդգրկում է նան ջղերը ն կարող է ունենալ տարբեր գունավորումներ, իսկ բարձր խոնավության պայմաններում պատվում է սպորատվության փառով. օրինակ` տանձենու տերնների սպիտակ(Տքէօոճ քյոօօտռԶ6ճտո.),թխկու տերնների սն (Բիետոծ Յօճոոսռ (Ք6-Տ.) ԷԼ.) բծավորություն(նկ. 41, ԿՂ), սալորենու տերնեների կարմիր այրվածք (Քօի/տեցոռ Խեասո ԾքՇ)ն այլն: Բակտերիալբծավորությունը անկյունավոր է, ջղերով սահմանափակված, առանց փառի, նախ յուղանման, ջրանման, մուգ կանաչ, այնուհետն հյուսվածքի մահացման հետնանքով դառնում է շագանակագույն. օրինակ` վարունգի անկյունավոր բծավորություն (ՔՏ6սժօոօոՅՏ լ(օհո/ոՁոՏ (Տո. 6է 8.) Տեքք.), ընկուզենու բակտերիալ բծավորություն )սց|ռոժտ Ք|6-Տ6.) ն այլն: («ՔոհօոօՈ8Տ Կեղնի նեկրոզ: Սնկային հիվանդություն է: Վարակված կեղեն ու կամբիումը գունափոխվում են, վարակված հյուսվածքները մահանում են ն պատվում հարուցիչների սպորատվությանփառով: Օրինակ` բար1օ6եժճ ԿՄ. 6է ւ) ն գորշ (Շ:1օ6Տքօ8 Շհո/ՏօՏքճոոճ դու սն (ՇօՏքօ8 (Ե6-Տ.) ԷԼ) ցիտոսպորոզներ(նկ. 45, 46, 220«ՄԱ),հնդավորների(ՇՅՂօԲսԵՇՏօճոտ ՏքօՒ8 Շճքլռռ ՏՅօՇ. 6է Տօհս2ը ու կորիզավորների(Շ7էօտքօհռ ՒԼ.) ցիտոսպորոզներ այլն: ն այրվածք: Հարուցում են սնկերն ու բակտերիաները: Այրվածքն

է ծառերի երիտասարդ շիվերի, ծաղիկների, բողբոջարտահայտվում ու չոների, տերնների, կեղնի վրա: Ծաղիկներն շիվերը հանկարծակի են՝ մնալով շիվերի վրա, ծառը են: չորանում նույնպես Տերեները րանում

այրված տեսք է ստանում: է Եթե այրվածքը բակտերիալէ, ապա կեղնը ծածկվում բշտիկներով ն ճաքճքում: Գարնանը հիվանդ շիվերի կեղնի ճեղքերից դուրս է տեսքով: Օրինակ գալիս բակտերիալէքսուդատ չորանում կաթիլների Էոոուռ (Ցսու Յո//օ0Կ018 այրվածք` բակտերիալ ծառատեսակների ՄՊոՏէ 6է ՅԼ (նկ. չՕՕՀՈՄ): Սնկային այրվածքիդեպքում գարնանըշիվեմոնիրի վրա առաջանում են սպորակույտեր:Օրինակ` հնդավորների Զո6ո68 8օոօց.): լիալ այրվածք (Խ/՛օոլկուռ վաԲնորոշ է սնկային հիվանդություններին. է ալրանման կամ փոշիացող, առաջանում վրա րակված օրգանների նուրբ կամ խիտ, սպիտակ, սն, մոխրագույն,վարդագույն,կանաչ,ձիթագույների փառ: Օրինակ` կաղայլ պտղագույն,կանաչակապտավուն (նկ. 40 ն 41), դեղձենու (Տքհճ6ոօնու (ԽԼ6-օտքհօռ Յյքհօժ65 Շո.) մշակաբույսեՄՄՕԼ.),հացահատիկային (հօօճ քՅոոօտճ Լ6Կ. ՎՁՒ. ք6ՒՏ1ՇՅ6 այլն: ալրացողեր ԾՏ) ցոռոուտ րի (Բո/տքհծ ն են սնկերը, Օրգաններիձեափոխություն:Առաջացմանպատճառ վիրուսները,ֆիտոպլազմաները,բարձրակարգծաղկավոր մակաբույծ բույսերը, աբիոտիկգործոնները: Գոյություն ունեն օրգաններիձեափոխությանհետնյալ տիպերը. տերեների ձնափոխություններ`գանգրոտություն,ոլորում, թե`

ն

Փառի առաջացում:

ն

-

լայնություն, -

կախարդիավել, ճյուղերի ոլորում, շիվերի ձնափոխություններ` »

Լ

Նկ. 2. Տաֆրինային սնկեոի հարուցած հիվանդութ-

յուններ 1. կախարդիավել բալենու վրա, 2. դեղձենու տերնների գանգրոտություն, Յ սալորենու գրպանիկ-

ներ.

պտուղներիձնափոխություններ`գրպանիկների,փուչ պտուղների առաջացում (Նկ. 2), ծաղիկների ձեափոխություն` մորմազգիների ստոլբուր, հաղարջենու բազմաթերթություն (գեներատիվ օրգանները վերածվում են վեգետատիվ օրգանների): Բարձիկների առաջացում (ժանգ)- Վարուցում են ժանգասնկերը: Վարակվածօրգանների վրա առաջանում են դեղնանարնջագույն,դեղնագորշավուն կամ մուգ գորշ որոնք դուրս են գալիս տերնու բնի ճյուղերի պատռվածքներից:Օրիժանգ` ՛Լհծեօքտօոտքմ (626. 6է Տօհոո.) նակ` եղննու կոների Խմած. ե (նկ. 30), ցորենի ցողունային Ք6:5. Է ոնց ն տերնային գորշ ուտ. օէ ՔսօՇուռ ցրոողյուտ Ւ|Շոո. ժանգեր` Բօե.: է 1եօմ Սօհո., խնձորենու ժանգ` Օյ/տոօտքօ/Թօօոմլա Օօտո.Տք. (ռոցսոո է6ոոՑ10106Տ ՒԼՅոնց.ն այլն: Շյուտե: Շյուտե բառն առաջացել է գերմաներեն ՏՇհսեծո` թափվել բառից: Այն բնորոշ է փշատերն ծառատեսակներին:Շյուտեի առաջացման պատճառ կարող են դառնալ սնկերը ն աբիոտիկգործոններից` ջրի պակասը: Վարակված ասեղնատերններըգունափոխվում են, չորանում ու թափվում: Ի տարբերություն փշատերն ծառերի ոչ ինֆեկցիոն չորացման ինֆեկցիոն շյուտեին բնորոշ է վարակված օրգանների վրա հարուցչի սոճու շյուտե սովորական Լօքհօժծոուստ քլոճտել Շիծս., Լօքհօմօոուսո ՏօժԱօտսո Խնու Տալ 6է Խառը (նկ. Կ, Կ1Ա, ՍՉ: հիվանդություն է, որին բնորոշ է վարակված Անտրակնոզ: Սնկային ն պտուղների, սերմերի այլ օրգանների վրա խոցերի, իսկ տերնների վրա` բծավորության առաջացումը: Օրինակ` ուռենու տերնների գորշ ըծավորություն` անտրակնոզ (Շ|օ6օտքօոսո ՏՅՈՇԾՏ Մմ6Տէ), վարունգի 8-. 6է ՇՅԿ.), խաղողի (Զ|Օ6օՏքօոսողՅոհոմծոսոճոսոո (ՇօկԹթԾոօՇշհսո (ՔՅՏՏ.) ՏՁՇօ) անտրակնոզներ ն այլն: քօ|օքհճցսոո Մումիֆիկացիա(զմռսում): Հարուցչի սնկամարմինըզարգանում է վարակված հյուսվածքներում` դրանք վերածելով սնկային հիֆերի ն իուսական հյուսվածքի մնացորդների միահյուսությունից կազմված ամուր, սն գոյացության` մումիայի կամ սկլերոցիալ ստրոմայի: Օրինակ` կաղնու կաղինների` Տեօոճնուռ քՏ6սժօխԵոօտճ Թ6հո., սոճու սերմերի` ՏՇ/Ցոօնուռ ԵօԽ/6 Մ/օ-օո. մումիֆիկացիաներ (նկ. |, |), հնդավորների պտղային փտման (ԽօՇոկուճհսՇնցծոճ Ք6-Տ.),սն քաղցկեղի (Տքհճ6ոօք8/8 ՈՅ/ԹՕՆոո Ք6Տե.) սկլերոցիումներ (մումիաներ) ն այլն: Քոս: Սնկային հիվանդություն է, որն ուղեկցվում է տերններիու -

-

բարձիկներ, էպիդերմիսի ների, մակերես Շհո/Տօոո)»6 քոօԹ6. Բօտն.

Քսօճոլռ

|

առաջացումը: սպորատվության Օրինակ`

`

ու թեփոտութպտուղների բծավորությամբ, շիվերի ճաքճքվածությամբ յամբ: Քոսը հանդիպում է ուռենու, բարդու, կաղամախու, խնձորենու, տանձենու վրա: Օրինակ` ուռենու քոս հարուցում է ՔօԱՅՇՕՅ ՏՅիօլքծոմ8 (ՃԱՇՏՇհ. Փ« Լսե.) Ճռ« սունկը (նկ. 42), բարդու քոս` ՔօԱՅՇՇռ (841058 (ԼլԵ.) 88|ց. ճէ ԶԷ. (նկ. 2241), խնձորենու քոս` Մճոխո |/ՈՅՁճզսիտ (Շօօէ6) տո, տանձենու քոս՝ Կ6ոէսոՅ քյոոճ Ճժ6-հ. սնկերը ն այլն: Սոզահկա: Բնորոշ է վիրուսային հիվանդություններին (նկ. 26), սակայն կարող է առաջանալ նան սննդատարրերիանբավարարության

հետնանքով:

Վարակված տերնեներնանհամաչափ, խայտաբղետ գունավորում զուգընթաց երբեմն կարող է դիտվել տերնաթիթեղիձնաԴրան. փոխություն` գանգրոտություն, ինչպես նան նեկրոզայինբծերի առաջացում, տերնների թելայնություն: Օրինակ` կարտոֆիլի տերնների սովորական ն կնճռոտ մոզաիկաներ, կարտոֆիլի տերնների ոլորում, լոլիկի տերններիթելայնություն ն այլն: Քյորոզ: Քլորոֆիլի քայքայման հետնանքով տերնները գունաթափվում ու դեղնում են, կանաչ են մնում միայն ջղերը: Քլորոզի պատճառը բույսի հանքային սննդառությանխախտումնէ (տես 85.2.): ունեն:

Տ4. Վիվանդբույսերում տեղի ունեցող պաթոլոգիական

փոփոխությունները

Հիվանդության զարգացման ընթացքում մակաբույծներըվնասում տեր-բույսի ծածկող հյուսվածքները, բջջաթաղանթը, մեմբրանները, իրենց ֆերմենտներովքայքայում դրանք, կլանում ջուրն ու սննդանյութերը, խցանում անոթները, խախտում կենսաքիմիականգործընթացները ղեկավարողֆերմենտների սինթեզը: Դա հանգեցնում է հիվանդ բույսի նյութափոխանակությանու ֆիզիոլոգիական գործընթացներիհետագա խախտումների,ինչի հետեանքով խախտվում է բույսի նորմալ աճն ու զարգացումը: Հիվանդ բույսերի մոտ տեղի են ունենում ֆիզիոլոգիակենսաքիմիական ու անատոմիամորֆոլոգիական փոփոխություններ: են

54.7. Ֆիզիոլոգրակենսաքիմիական փուիոխություններ Հիվանդության զարգացման (պաթոգենեզի) սկզբնականփուլոււ հիվանդ բույսի մոտ նկատվում են կենսաքիմիականռեակցիաների նյութափոխանակության ն ֆիզիոլոգիական գործընթացների խախ տումներ, որոնք ազդում են հիվանդության հետագա զարգացման ո տեր-բույսի ընդհանուր վիճակի վրա, անգամ եթե հիվանդությանարտա.

քին նշաններըերկար ժամանակչեն Հիվանդ բույսերի մոտ

արտահայտվում:

ֆիզիոլոգիակենսաքիմիական փոփոխութ-

յուններընախորդումեն անատոմիամորֆոլոգիական փոփոխություննե-

րին:

են ֆերՖիզիոլոգիակենսաքիմիական կարնորփոփոխություններ

մենտներիսինթեզի

ն գործունեության, բջջաթաղանթի ամբողջականության ն կիսաթափանցելիության, ֆոտոսինթեզի,շնչառության, ջրային ռեժիմի, սպիտակուցների ու ածխաջրերիփոխանակության խախտումները: Ֆերմենտներիսինթեզին գործունեության խախտումներ: Այս փոփոխությունները դիտվում են ցանկացած հիվանդության դեպքումն հանգեցնում են ծանր հետնանքների, քանի որ ֆերմենտները .

ղեկավարումեն բջջի կենսաքիմիական գործընթացները:Դրանց գորձունեությունիցէ կախվածկառուցվածքային, պաշարային ն կենսաբանորեն ակտիվնյութերի սինթեզը,բույսի նյութափոխանակության ու ֆիվիոլոգիական ֆունկցիաներիարագությունը: Ինֆեկցիոնհիվանդությունների դեպքում ֆերմենտներիգործունեությունըկտրուկ խախտվումէ: Երբեմն պաթոգենեզիտարբեր փուլեիում դրանց ակտիվությունը փոփոխվումէ (պակասում կամ ավելանում է), ն թանի որ բույսի ֆերմենտները են, ապա մի փոխկապակցված խումբ ֆերմենտների գործունեությանխախտումներնառաջ են բերում մյուս ֆերմենտներիգործունեությանխախտումներ: Օրինակ` ալրացո-

ղովվվարակվածկաղնու տերններում, առողջների համեմատ, կատալազ ֆերմենտիակտիվությունընվազում է 50 96-ով, իսկ պերօքսիդազֆերմենտիակտիվությունըա̀վելանում:

Ֆոտոսինթեզիխախտումներ: Հիվանդ բույսերում ֆոտոսինթեզիակտիվությունըկարող է տարբեր լինել, ինչը պայմանավորված է տարբեր գործոններով` հարուցչի առանձնահատկությունները, վարակման աստիճանը, պաթոլոգիական գործընթացի փուլը, միջավայրիպայմաններընայլն: Ֆոտոսինթեզը կառավարողֆերմենտներիու քլորոֆիլի քայքայման ն հարուցչի կողմից արտազատվածթույների ազդեցությամբ ֆոտոսինթեզը հիմնականումնվազում է կամ լրիվ դադարում: Օբլիգատ մակաբույծներով ն որոշ ֆակուլտատիվ (օրինակ` ժանգասնկերով) սապրոֆիտներով(տես` 89) վարակվելու դեպքում` սկզբնականշրջանում ֆոտոսինթեզն ակտիվանում է, հիվանդ բույսերում նույնիսկ ավելանում է քլորոֆիլի պարունակությունըի̀նչը բույսերի վրա հարուցչիխթանող ազդեցությանհետնանքէ: Սակայն ժամանակիընթացքում ֆոտոսինթեգը կտրուկնվազում է կամ դադարում:

ն կիսաթափանցելիության Բջջաթաղանթի ամբողջականության

խախտում:

Բույսերի հիվանդություններն ուղեկցվում են ցիտոպլազմայի ֆիզիկաքիմիականհատկությունների փոփոխություններով:Բջջաթաղանթի վնասվածքների արդյունքում բջիջներում առաջանում են թունավոր նյութեր: Բջջաթաղանթիկիսաթափանցելիությանխախտման հետնանքով խախտվում է բջիջ արտաքին միջավայր կապը: Բջջի մեջ ներթափանցում են վնասակարնյութեր, միաժամանակտեղի է ունենում բջջի կենսագործունեությանհամար անհրաժեշտ նյութերի` հանքային աղերի ն օրգանականմիացությունների, պաշարային սննդանյութերիարտահոսք, զգալիորեն բարձրանում է տրանսպիրացիան: Այս փոփոխություններն առաջացնումեն բջջահյութի խտության,բջջի օսմոսային ճնշման, ծծող ուժի, տուրգորի խախտումներ: Հարուցչի ազդեցությամբբջջի օսմոսային ճնշումը կարող է բարձրանալ կամ նվազել: Մի շարք ինֆեկցիոն հիվանդությունների դեպքում (ժանգեր, ալրացողեր, մոզաիկաներ) բույսերի հյուսվածքներում հարուցչի ակտիվ զարգացման ն դրա կողմից սննդանյութերի պահանջի ավելացման արդյունքում օսմոսային ճնշումը նվազում է: Օսմոսային ճնշման խախտումներիհետնանքով վարակված բույսերի մոտ նվազում է երաշտադիմացկունությունը, աղադիմացկունությունըԱ ցրտադիմաց-

կունությունը:

Շնչառության խախտումներ: Պաթոլոգիական գործընթացի սկզբնական փուլում բույսերի մոտ նկատվում է շնչառության ակտիվացում, ինչը հիվանդությանզարգացմանը զուգընթաց նվազում է: Հարուցչի կողմից արտազատվածթույները, կախված դրանց քանակից, կարող են խթանող կամ ճնշող ազդեցություն ունենալ շնչառության ֆերմենտների վրա` դրանով իսկ խթանելով կամ ճնշելով շնչառությունը: Բացի այդ՝. շնչառության փոփոխությունը կարող է պայմանավորված լինել տրանսպիրացիայիբարձրացմամբ: Շնչառության ակտիվացմանըզուգընթաց ավելանում է պաշարային սննդանյութերիծախսը: Ածխաջրերին սպիտակուցներիփոխանակությանխախտումներ: Նյութափոխանակության ժամանակ, որպես բջիջների հիմնական օրգանականնյութեր, մեծ դեր ունեն սպիտակուցներնու ածխաջրերը: Դրանք նան հարուցչի սննդառության հիմնական նյութերն են: Որքան մեծանում է բույսի վարակվածությանաստիճանը, այնքան ավելի շատ սննդանյութեր է կլանում հարուցիչը, բույսն ավելի արագ է հյուծվում, ն մեծանում է վնասի չափը: Վարակվածբույսերի հյուսվածքներում ածխաջրերի ն սպիտակուցներիքանակությունը նվազում է նան ասիմիլյա18

ցիայի թուլացման հետնանքով: Ջրայինռեժիմիխախտում: Բույսերի մոտ հիվանդություններնուղեկցվում են ջրային խախտումով,ընդ որում` պաթոլոգիականգործընթացիզարգացմանը ն բույսի վարակվածությանաստիճանի բարձրացմանը զուգընթաց այդ խախտումներըմեծանում են ն ավելի ուժեղ արտահայտվում:Վարակված բույսերի մոտ խախտվում է տրանսպիրացիան: Ժանգասնկերով, ալրացողով, քոսով ն այլ հիվանդություններովվարակված բույսերի մոտ տրանսպիրացիան հիմնականում բարձրանում է, իսկ մի շարք հիվանդություններիդեպքում արմատային սպունգ)` նվազում: Ջրային ռեժիմի խախտումըտեղի է ունենում մի շարք պատճառներով: Ժանգասնկերովվարակված բույսերի տերններում ջրի գոլորշացման ավելացումը կապված է հարուցչի սպորների բարձիկներով ծածկող հյուսվածքի պատռվածքների ն հերձանցքներիշարժման դինամիկայի խախտումների հետ, իսկ այլ հիվանդությունների դեպքում` հարուցչի թույների ազդեցությամբ առաջացած ցիտոպլազմային մեմբրանների ջրաթափանցելիության ավելացմանհետ: Դեպի վերերկրյա օրգաններ ջրի մատակարարումը կարող է խախտվելարմատներիմահացման(օրինակ` արմատայինփտումների, ծիլերի պառկում հիվանդությանդեպքում), անոթային համակարգիփոփոխությունների(անոթային հիվանդություններ)հետնանքով:Ջրային ռեժիմի խախտումն առաջացնում է տուրգորի անկում, տերեների թառամում, բույսի աստիճանականկամ արագ չորացում: Կենսաքիմիականխախտումներիթվին են պատկանում նան նուկլեինաթթվի,կենսականորենկարնոր այլ միացությունների,վիտամինների սինթեզի խախտումները,բջջահյութի թթվայնությանփոփոխությունը, վնասակարմետաբոլիտներիու բույսին ոչ յուրահատուկ պիգմենտների կուտակումընայլն:

ռեժիմի

(տրախեոմիկոզներ,

Տ4.2. Անատոմիամորֆոլոգիական փոփոխություններ Ֆիզիոլոգիակենսաքիմիական փոփոխությունների հետնանքով

անատոմիամորֆոլոգիական փոփոխություններովեն պայմանավորվածհիվանդությանտիպը ն արտաքին նշանները: Դրանք արտյսհայտվում են հյուսվածքների կառուցվածքայինփոփոխություններով, վարակված կամ ամբողջբույսի աճի ու ձնի խախտումօրգանների ներով: 1. Հյուսվածքների կառուցվածքային փոփոխություններ Վարակվածբույսերի բջիջների ն հյուսվածքներիփուփոխությունառաջացող

հիպերպլա-

ներն արտահայտվումեն հետնյալ ձներով` հիպերտրոֆիա, զիա, հիպոպլազիա,դեգեներացիա,նեկրոզ, մացերացիա: Հիպերտրոֆիա:Հարուցչի ազդեցությամբբջիջների չափերը մեծանում են (օրինակ` ժանգասնկովգիհու ճյուղերի ու բնի վարակի, կաղամբի կիլայի դեպքում), ն առաջանում են ուռուցքներ: Ձիպերպլազիա: Հարուցչի ազդեցությամբ բջիջներն սկսում են արագ կիսվել, դրանց թիվն ավելանում է, ն առաջանում են ուռուցքներ (օրինակ` ծառատեսակներիարմատայինբակտերիալ քաղցկեղի դեպքում): Երբեմն հիպերպլազիանն հիպերտրոֆիանդիտվում են համատեղ. օրինակ` տաֆրինայինսնկերով վարակվածբույսերի պտուղների, դեպքում (նկ. 2, 17): տերններիու ճյուղերի ձենափոխության յՀիպոպլազիա:Հարուցչի ազդեցությամբ բջիջների չափերը փոքրանում են, վարակված օրգանները չեն աճում, նկատվում է բույսերի թերզարգացում:Վիպոպլազիանկարող է արտահայտվելցողունի ձգվածությամբ, բույսի մանրատերնությամբ, տերնաթիթեղի թերզարգացմամբ, թզուկ բույսերի առաջացմամբ (օրինակ` արնածաղկիկեղծ ալրացողով դիֆուզ վարակի դեպքում): Դեգեներացիա:Առանձին բջիջների կամ բջիջների խմբի ձնափոխությունն է, որն ուղեկցվում է հյուսվածքների կառուցվածքի փոփոխությամբ. բջջաթաղանթըքայքայվում է ն վերափոխվումթանձր,կրպչուն, օդում արագ չորացող նյութի` խեժի: Օրինակ` կորիզավոր ծառատեսակների ծակոտկեն բծավորության ժամանակ դիտվող խեժահոսությունը (նկ. 3): Նեկրոզ: Ղարուցչի արտազատածթույների կամ աբիոտիկ գործոններիազդեցությամբ (բարձր կամ ցածր ջերմաստիճան, մեխանիկական վնասվածքներ) բույսի առանձին բջիջների կամ հյուսվածքների մահացումն է: Տերնների պարենքիմային հյուսվածքների նեկրոզը դիտվում է բծավորությունների դեպքում (օրինակ` ընկուզենու տերնների գորշ, բարդու ն տանձենու տերննե-

Նկ. 3. ճյուղերի հյուսվածքների դեգեներացիա՝խեժահոսություն

1.

Նկ. 4.

Բույսերի վարակվածօրգանների ձեափոխություններ

բնի վրա, 2. տերններիգանգրոտուաստիճանաձն քաղցկեղ ծառի թյուն, 3. տերններիոլորում, 4. կախարդիավել, 5. ուռուցքների առաջացում արմատներիվրա, 6. սոճու ճյուղերի ոլորում:

րի սպիտակբծավորություններ,սալորենու տերններիկարմիրայրվածք ն այլն), կամբիումի ն կեղնի նեկրոզը` բնի ն ճյուղերի նեկրոզայինքաղցկեղային հիվանդությունների դեպքում (օրինակ` բարդու, հնդավորներիցիտոսպորոզներն այլն): ՍՄացերացիա: Վարակված հյուսվածքները փափկում են ն քայքայվում: Մացերացիանդիտվում է պտուղների, սերմերի, սոխուկների, արմատների,ինչպես նան հյութալի ու սննդանյութերովհարուստ այլ օրգանների վրա` փտման ձեով. բակտերիաների կամ սնկերի ազդեցությամբ բջջաթաղանթըքայքայվում է (օրինակ` կաղնու պտուղների փըտում, արմատային սպունգ, լոլիկի պտուղների գագաթնային փտում, կարտոֆիլիթաց փտում, ելակի մոխրագույն փտում ն այլն): 2. Բույսերիձնափոխություններ են ամբողջ Տարբեր հիվանդությունների դեպքում րույսի կամ առանձինօրգանների ձնափոխություններ (նկ. 4): Օրինակ՝

առաջանում

տերնների գանգրոարմատների, բնի վրա ուռուցքների առաջացում, տություն, պտուղների գրպանիկներ, կախարդիավել, ծաղիկների, տերնների ձենափոխությունհ̀աստացում, ոլորում ն այլն, որոնք առաջանում են ֆիզիոլոգիական գործընթացներիխախտման ն հյուսվածքների կառուցվածքայինփոփոխություններիարդյունքում: Յ. Բույսերի աճի խախտումներ Հիվանդ բույսի մոտ կարող է նկատվել աճի խթանում կամ ճնշում: Բույսի աճի խթանումը հարուցչի ազդեցությամբ կարող է լինել Ժամանակավոր ն սահմանափակվելառանձինօրգաններով (օրինակ` ճյուղերի կախարդիավել): Հիվանդ բույսերի մոտ հիմնականում նկատվում է աճի դանդաղում կամ ճնշում, որն արտահայտվում է բույսի ընդհանուր բարձրության,ճյուղերի հաստության ու երկարության, տերնների մակերեսի նվազմամբ, բույսի թույլ աճեցողությամբ (օրինակ` թզուկ բույսերի առաջացում արնածա կեղծ ալրացողով դիֆուզվարակի դեպքում,

ԳԼՈՒԽ

Արտաքին միջավայրի անբարենպաստ պայմաններն ազդում են րույսերի նյութափոխանակությանվրա ն առաջացնում պաթոլոգիական փոփոխություններ:Օառատեսակներիոչ վարակիչ հիվանդություններն առաջանում են հողի խոնավության ավելցուկից կամ պակասից, օդի բարձր կամ ցածր ջերմաստիճաններից,հողում սննդատարրերիավելցուկից կամ պակասից, կլիմայական անբարենպաստ պայմաններից, մարդկայինգործոնի բացասական ազդեցությունից: 85. ձողային անբարենպաստգործոններից առաջացած

հիվանդություններ

հետնանծառերի աճի անդաարում աննդատարրերի, պակասի

քով):

ՈՉ ՎԱՐԱԿԻՉ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Տ5.

-

1.

Հողի խոնավությանավելցուկից կամ

"

առաջացած պակասից

հիվանդություններ

Հող՝'։ անտառային էկոհամակարգի հիմնական բաղկացուցիչ է, հետնաբար հողում տեղի ունեցող ցանկացած փոփոխություն ծառատեսակներիմոտ առաջացնում է պաթոլոգիականփոփոխություններ: Հողի ջրային հաշվեկշիռը: Բարձրակարգ բույսերի հյուսվածք(երում ջրի քանակը կանոնավորվում է այնպես, որ ջրի ծախսը հավասար լինի կլանմանը: Ջրի երկարատն պակասը կամ ավելցուկը հաճախ հանգեցնում է բույսերի մահվան: Ծառատեսակներիպահանջը ջրի նկատմամբ տարբեր է: Գոյություն ունեն. հիդրոֆիտ բույսեր, որոնք պահանջում են հողի գերխոնավություն, մեզոհիդրոֆիտ բույսեր, որոնք պահանջում են հողի բարձր խոնավություն, մեզոֆիտ բույսեր, որոնք պահանջում են.հողի բավարար խոնավություն, մեզոքսերոֆիտ բույսեր, որոնք բավարարվում են հողի սակավ խոնավությամբ, քսերոֆիտ բույսեր, որոնք գոյատնում են հողի ն օդի երկարատն չորության պայմաններում: ՈՒստի,հողի միննույն խոնավությունըորոշ ծառատեսակներիհամար բարենպաստէ, այլ տեսակներիհամար` ոչ: Հողում ջրի պակասից առաջանում են բույսերի տարբերհիվանմասն

-

-

-

-

-

`

դություններ` թառամում, գագաթի չորացում ու վաղաժամ տերնաթափ: Բույսերի թառամում: Տրանսպիրացիայի խախտման հետնանքով բույսերի մոտ դիտվում է տուրգորի անկում, մազարմատների մահացում, քլորոպլաստների քայքայում ն ասիմիլյացիայի նվազում: Ջրի երկարատնպակասիդեպքում բջիջները չափերով փոքրանում են, շիվերը՝ կարճանում, տարեկանօղակները` նեղանում: Բույսի գագաթի չորացում: Ամռանը, երբ խոնավության ձմեռային պաշարը սպառվել է, իսկ անձրնները բավարար չեն, ծառի գագաթը չորանում է: Նման երնույթ հաճախ դիտվում է ավազային հողերում: Քաղաքային այգիներում ու պուրակներում ծառերի գագաթի չորացման պատճառ կարողէ դառնալ նան հողի գերխոնավությունն ու գրունտային ջրերի մակարդակի փոփոխությունը(շինարարականաշխատանքների, հողի ամրացման, հողի վերին շերտի չորացման արդյունքում): երբ հողը հագեցած է ջրով, արմատային համակարգը գտնվում է թթվածնի անբավարարության պայմաններում, ինչի արդյունքում արմատները փտում են: Հողի ոչ նորմալ Օդափոխանակությունկարող է դիտվել հողի ճահճացման հետնանքով, կավային, կոշտացած, ամրացած ն վատ օդափոխանակությամբհողերում: Գերխոնավ հողերում ծառերի աճն ընկճվում է, տերնները փոքրանում են, դեղնում, ծառերի գագաթը` չորանում: Վաղաժամտերնաթափ:Առաջանում է հողի ն օդի չորությունից:

Տ5.2. Հողում սննդատարրերիավելցուկից կամ պակասից

առաջացած հիվանդություններ

Բույսերի նորմալ աճի ու զարգացման համար պահանջվում է սննդատարրերիբավարարքանակություն ն դրանց որոշակի հարաբերակցություն: Ընդ որում` որնէ տարրի պակասըչի կարող լրացվել այլ

տարրիավելցուկով: Սննդատարրերիպակասի հետնանքով բույսերի մոտ խախտվում են ֆիզիոլոգիակենսաքիմիական գործընթացները, ն առաջանում են պաթոլոգիականփոփոխություններ: Բույսերի նորմալ աճի համար անհրաժեշտ սննդատարրերնեն ազոտը, կալիումը, ֆոսֆորը, կալցիումը, երկաթը, ծծումբը, բորը, պղինձը, մանգանը, մոլիբդենը, ցինկը ն այլն: Հողում դրանց ավելցուկը նույնպես բույսերի մոտ առաջացնում է պաթոլոգիական փոփոխություններ: Ազուտ(հ/)- Ազոտը բույսերի սննդառության հիմնական տարրերից է: Այն մտնում է ամինաթթուներիբաղադրությանմեջ, որոնցիցկազմվում են սպիտակուցները: Ազոտի պակաս նկատվում է հատկապես գերխո24

նավ հողերում` տեղատարափանձրններից հետո, երբ ազոտի ջրալույծ միացությունները լվացվում, տարվում են հողի ավելի խորը շերտեր ն մատչելի չեն բույսերի համար: Ազոտիպակասիցընկճվում է բույսերի աճը: Երկարատնազոտական քաղցի հետնանքով ծառերի ճյուղերը բարակում են, կարճանում, տերնները փոքր են մնում ն քլորոֆիլի քայքայման հետնանքով դեղնում են. այսինքն` առաջանում է քլորոզ: Նախ դեղնում են տերնների գլխավոր ջղերի միջն գտնվող հյուսվածքները, իսկ ջղերի ուղղությամբ մնում են կանաչ մասեր: Այնուհետն տերեն ամբողջությամբդեղնում է: Քլորոզով հիվանդ ծառերի մոտ նկատվում է վաղաժամ տերնաթափ: Քլորոզը կարող է լինել ընդհանուր, երբ ամբողջ ծառն է հիվանդ, ն մասնակի, երբ հիվանդ են միայն առանձին ճյուղեր: Ազոտիավելցուկն առաջացնում է վերերկրյա զանգվածի փարթամ աճ, հյուսվածքները լինում են փխրուն, դժվարությամբ են փայտանում, չեն դիմակայում հիվանդություններին ու սառնամանիքներին:Օրինակ՝ հողում ազոտի ավելցուկի դեպքում կաղնին, թխկին, կեչին, դեղձենին, խնձորենին ն այլ ծառեր ու դրանց տնկիները ուժեղ վարակվում են ալհացողով, իսկ չփայտացած շիվերը վաղ սառնամանիքներից ցրտահարվում են ու չորանում: Կալրում(Ճ)- Կալիումի պակասիցծառերի աճն ընկճվում է, շիվերը թույլ են գարգանում, հաճախ ծռմռվում են, տերնները եզրերից գունաքափվում են, ապա չորանում: Որոշ տեսակների մոտ կալիումի պակասից տերնեները կնճռոտվում են, նվազում է բույսերի դիմացկունությունը նկատմամբ: հիվանդություններիու սառնամանիքների Կալիումի ավելցուկի հետնանքով ուժեղ զարգանում են մեխանիկական հյուսվածքները, ծառերի ճյուղերը կորցնում են էլաստիկությունը ն քամիներիժամանակ հեշտությամբ կոտրվում են: Ֆոսֆոր (Ք)- Ֆոսֆորի պակասից ընկճվում է բույսերի աճը, վերարտադրողականօրգանները նորմալ չեն ձնավորվում, դիտվում է ծաղկավիժում, պտղավիժում: Հողում ֆոսֆորի պակասի դեպքում փշատերն ծառերի ասեղնատերնները ստանում են մանուշակագույն, իսկ լայնատերն սաղարթավորտեսակների տերնները` կարմրամանուշակագույն երանգ(առաջանում է կարմրուկ) ու չորանում: Երկարատնֆոսֆորական քաղցի հետնանքով շիվերն ու տերնները փոքր են մնում, ծառերի մոտ նկատվում է աճի դանդաղում, շիվերը ստանում են կարմիր կամ բրոնզագույն երանգ: է ազդում արԿալցիում (ՇՋ): Կալցիումի պակասը բացասաբար մատայինհամակարգիվրա. արմատները մահանում են (սկսած ծայրերից), շիվերի ծայրերը նս մահանում են, տերնեներըե̀զրերից չորանում: |

Երկաթ (Բ6)- Երկաթը մտնում է քլորոֆիլի բաղադրության մեջ: Երկաթի պակասից առաջանում է տերններիու ասեղնատերններիքլոեն: (Թթու հողերոզ, խախտվում է ասիմիլյացիան, ն բույսերը մահանում րում երկաթը գտնվում է բույսերի համար մատչելի ձնով: Հողի քՒ-ի բարձրացմանդեպքում այն վերածվում է ջրում դժվարալույծ, բույսերի համար ոչ մատչելի միացությունների: Երկաթային քլորոզն ավելի շատ տարածված է կարբոնատային հողերում, որտեղ երկաթըգտնվում է բույսերի համար ոչ մատչելի միացությունների ձնով: Երկաթայինքաղցի դեպքում տնկիների մոտ նկատվում է արմատային համակարգի, տերնների ու ասեղնատերններիթերզարգացում, աճի դանդաղում, տնկիներիաստիճանականչորացում: Մագնեզիում (1/ց)- Մագնեզիումը մտնում է քլորոֆիլի ու մի շարք օրգանական միացությունների բաղադրության մեջ: Բույսերի մեջ մագնեզիումի անբավարար մուտքի դեպքումայն կլանվում է հատկապես երիտասարդտերններիկողմից, որտեղ ընթանում է քլորոֆիլի առաջացում: Ջղերի միջոցով տեղի է ունենում մագնեզիումի հոսք ներքնի ծեր տերններից դեպի վերնի երիտասարդ տերնները: Ջղերն ու հարակից. հյուսվածքները պահպանում են կանաչ գույնը, իսկ մյուս հյուսվածքները, եզրերից սկսած, ստանում են դեղին, նարնջագույն, կարմիր, մանուշակագույն կամ այլ գունավորում` կախվածբույսի տեսակից: Տերնները թափվումեն, ն վաղաժամտերնաթափիցբույսերը թուլանում են: Պղինձ (Շս)- Պղնձի կարիք ունեն հատկապես հիմնային ռեակցիայով ն օրգանական նյութերի բարձր պարունակությամբհողերում աճող բույսերը: Այս սննդատարրը մասնակցում է բույսերի օքսիդավերականգնմանգործընթացներին: Դրա պակասիցֆոտոսինթեզի ինտենսիվությունը նվազում է, առաջանում է քլորոզ: Արդյունքում ծառերի աճն ընկճվում է, ն դրանք չեն պտղաբերում: Պղնձի ավելցուկը թունավոր է բույսերի համար: Բոր (8): Ծառերի կողմից բորն օգտագործվում է ոչ մեծ քանակությամբ: Բորի պակասի դեպքում նկատվում է ծառերի աճման կոնի մահացում, խախտվում են ծաղկումն ու պտղաբերումը, պտուղների հյուսվածքները խցանվում են: Այդ պտուղներնառողջներիցավելի փոքր են ն վաղաժամ թափվումեն: Ավելցուկի դեպքում բորը կուտակվում է տերններում,դրանք դեղնում են ն վաղաժամ թափվում, ինչի հետնանքով բույսերը թուլանում են: Ցինկ (Հո):Ցինկի պակաս դիտվում է հատկապես գարնանը: Դրա հետնանքովնվազում է բույսերի շնչառությանինտենսիվությունը,տերնները դեղնում են, փոքրանում, ձնափոխվում. նկատվում է նշտարաձն, դեղնավուն,փոքր տերններիառաջացում(մանրատերնություն):Վաջորդ

:

տարի շիվի աճման կոնը մահանում է ն դրանից ներքն գոյանում են բազմաթիվթույլ զարգացած փոքր շիվեր, որոնք տուժում են ցածր ջերմաստիճաններիազդեցությունից: Ցինկի, բորի, երկաթիպակաս կարողէ դիտվել չափից ավելի կրային հողերում: Որոշ աղերի բարձր խտություններըհողում թունավոր են բույսերի համար: Ծառերի համար առավել վնասակարեն նատրիումի կարբոնատը`սոդան (ԿՎՅշՇՕչ),նատրիումի սուլֆատը (ԿՀՅշՏՕ.) ն նատրիումիքլորիդը (ԱՃՇ|, որոնց ավելցուկն առաջացնում է ասեղնատերնների ն տերններիդեղնում ու չորացում:

Տ6. Կլիմայականգործոններից առաջացածվնասվածքներ

``

Տ6 1 Քամու բացասական ազդեցությունը ՈՒժեղ քամուց ծառերը հողմաբեկվում կամ հողմակոծվում են: Հողմաբեկմանժամանակ մակերեսայինարմատներ ունեցող, ինչպես նան ավազային, փուխր, գերխոնավ հողերում (որտեղ արմատների` հողին ամրացման, կցման ուժը բավարարչէ քամուն դիմակայելու համար) ծառերն արմատախիլ են լինում: Հողմաբեկման նկատմամբդիմացկուն են հատկապեսփշատերնծառատեսակներիցսոճին ն կվենին, իսկ լայնատերն ծառատեսակներիցկ̀աղնին, թեղին, հացենին: ՈՒժեղ քամիների ժամանակ,երբ ծառի արմատներըխորն են ու ամուր, իսկ քամու ուժը գերազանցում է բնի դիմադրողականությունը, սաղարթից ցած ծառերը կոտրվում են` հողմակոծվում: Վողմակոծման նկատմամբդիմացկունեն հատկապեսփշատերնծառատեսակները,ինչը պայմանավորվածէ բնափայտիամրությամբ:Առավել տուժում են այն տնկարկները,որոնք ուժեղ վարակված են բնային փտումներով (տարբեր հաբեթասնկերով),քաղցկեղային ու նեկրոզային հիվանդություններով (ցիտոսպորոզ,սովորականքաղցկեղնայլն): Քամին բացասաբար է ազդում նան հողի վրա: Անտառներիու այգիների եզրային մասերում, թեք լանջերին մշտական քամիների հետնանքովհողը չորանում է, վերին բերրի շերտը տարվում է, ինչի արդյունքում ծառերի աճը դանդաղում է, ն դադարում է անտառի բնական Ց

վերարտադրությունը:

Տ6.2. Տեղումների բացասականազդեցությունը Ձյունը, անձրնը, կարկուտը զգալի վնաս են հասցնում ծառերին: Առատ ձյունից ծառերը ձյունաբեկվում կամ ձյունակոծվում են: Առավել հաճախ տուժում են թույլ արմատներ ն բուն ունեցող ծառերը:Դա հատկապեսվտանգավորէ երիտասարդտնկարկների համար: Ձյունաբեկու27

մից մեծապես տուժում են սոճին, եղենին, կաղամախին ն հատկապես թույլ զարգացած, ծուռ բուն ունեցող, հիվանդություններով վարակված ու միջատներիկողմից վնասված ծառերը: Կարկուտից տուժում են ծառերի երիտասարդ, նուրբ օրգանները` տերնները, շիվերը, նուրբ կեղնը, ն տեղի է ունենում վաղաժամ տերնաթափ, ծառերի աճը դանդաղում է, մահանում են մատղաշ շիվերը, ինչի հետնանքովծառերը կարող են չորանալ: Կարկտահարությանվերքերից կարող են ներթափանցելտարբեր հիվանդություններիհարուցիչներ: Բույսերին զգալի վնաս են հասցնում տեղատարափանձրնները. մասնավորապես`նկատվում է ծաղկաթափ,հողից լվացվում ն տարվում են սերմերն ու ծիլերը:

ոնի վրա, 2 բաց ռի բնի վրա:

բացասականազդեցությունը Տ6.3. Ջածր ջերմաստիճանների Բոլոր բարձրակարգ բույսերն աճում ու զարգանում են որոշակի ջերմաստիճանայինպայմաններում, որոնք տարբեր տեսակներիհամար տարբեր են: Յուրաքանչյուր ծառատեսակիհամար հայտնի են անհրաժեշտ նվազագույն, բարենպաստ (օպտիմալ) ն առավելագույն ջերմաս՛տիճանները:Ցանկացած շեղում նվազագույն կամ առավելագույն ջերմաստիճանից, ինչպես նան ջերմաստիճանի կտրուկ տատանումները են ազդում բույսերի վրա` առաջացնելով հիվանդագին բացասաբար ցրտահարություն ու սառփոփոխություններ(սաղարթի ն արմատների ցակալում, ցրտահարությանճեղքերի առաջացում), որոնք երբեմն հանգեցնում են մահվան: ՈՒշ գարնանային ն վաղ աշնանային ցրտահարությունները մեծ վնասեն հասցնում հատկապես սերմնաբույսերին, տնկիներին ու երիեն ցածրադիր վայրերի տընտասարդ ծառերին: Ավելի շատ տուժում կարկները: Ալրացողով վարակված կաղնու, հացենու, թխկու, ուռենու, խնձորենու, դեղձենու, խաղողի շիվերը վատ են փայտանում ն մեծապես են վաղ աշնանային ցրտահարություններից: ՈՒշ գարնանային տուժում ցրտահարություններից տուժում են ծառերի բողբոջները, շիվերը, ծաղիկները, տերնները, որոնք սնանում են ու չորանում: ՈՒշ գարնանային : ցրտահարություններինկատմամբդիմացկուն են այն ծառատեսակները, : որոնց բողբոջներն ուշ են բացվում: Ձմռան ընթացքում ջերմաստիճանի կտրուկ նվազման դեպքում ծառերի բնի վրա առաջանում են ցրտահարությանճեղքեր (նկ. 5): Պար- . բերաբար ցրտահարված ծառերի ցրտահարության ճեղքերի տեղում առաջանում են քաղցկեղային վերքեր: Ձմռան ընթացքում առաջացած վնասվածքները ծառերի կյանքի տնողության կրճատման գլխավոր պատճառներիցեն: Ցրտահարվածծառերի միամյա շիվերը, երբեմն նան.

կմախքային ճյուղերը մահանում են: ողի մակերեսին մոտ գտնվելու պատճառով երբեմն կարող է վնասվել նան արմատային համակարգը: Ձմեռային արնային այրվածքներ: Առաջացմանպատճառը ձմռան երկրորդ կեսին կամ վաղ գարնանը ջերմաստիճանիերկարատն բարձրացումն է, ինչի հետնանքով խախտվում է ծառերի հանգստի փուլը, ամբողջ բույսը կամ առանձին մասեր արթնանում են: Երկարատն տաքացումը թուլացնում է ծառերի կոփվածությունը ն նվազեցնում ձմեռադիմացկունությունը: Ջերմաստիճանիհետագա կտրուկ նվազումը ծառերի մոտ կարող է առաջացնել լուբի, կամբիումի մահացում` հատկապեսբնի արնելյան կողմում: Այդ մասերում բնի ն ճյուղերի կեղնը մգանում է, այնուհետնչորանում ու թափվում` մերկացնելով բնափայտը: Ձմեռային արնային այրվածքի մասերում հետագայում ձնավորվում են ոչ ինֆեկցիոն քաղցկեղայինվերքեր: Ց5րտահարությունից առաջացածքաղցկեղ: Ծառերի բնի ու ճյուէ ղերի վրա առաջանում կոշտուկներով շրջապատվածվերք: Այն կարող է լինել բաց, երբ առաջանում լայն, խորաբաց վերք, ն փակ, երբ վերքի եզրերըսերտաճումեն: Եթե վերքը շրջապատող կոշտուկները չեն հասցնում փայտանալ ն ենթարկվում են սառնամանիքի նոր ազդեցության, ապա վերքը չի առողջանում, մնում է բաց` շրջապատված հաստացած (նկ. 5.): եզրերով Ցրտահարությանճեղքեր ն կեղնահանություն` Ցրտահարության ճեղքեր առաջանում են ջերմաստիճանի կտրուկ նվազման ժամանակ, երը բնի արտաքին շերտն արագ սառչում, սեղմվում է, իսկ ներքին շերտը, բնափայտիվատ ջերմահաղորդականությանարդյունքում, քիչէ սեղմվում: Ցրտահարությանճեղքերն ունենում են տարբեր երկարություն (2-3 մ ն ավելի) ն լայնություն: Լայնատերն տեսակներիմոտ ցրտա-

Եկ. 5. Ցրտահարությանքաղցկեղ 7. ցրտահարությանճեղք ժառի

`

՛

ծաքաղցկեղ

է

հարության ճեղքերի շուրջ հաճախ առաջանում են կոշտուկներ: Ցրտահարության ճեղքեր կարող են առաջանալ ինչպես լայնատերն, այնպես էլ փշատերն ծառերի բնի վրա, սակայն ավելի հաճախ՝ լայնատերնների վրա: Ավելի շատ տուժում են կաղնին, թխկին, հացենին, բոխին,ինչպես նան բարդին, շագանակենին, լորենին: Բաց տարածքներում, անտառների ու այգիների եզրային մասերում ծառերը ցրտահարությունից ավելի շատ են տուժում` ի տարբերություն խիտ տնկարկների: Կեղնահանությունառաջանում է ցրտերին հաջորդող ջերմաստիճանի կտրուկ բարձրացմանհետնանքով, երբ բնի կեղեի արտաքին շերտը տաքանում ն ընդարձակվում է, իսկ ներքինը՝ ոչ: 6.4. Բարձրջերմաստիճանների ազդեցությունը բացասական Երբ ջերմաստիճանը գերազանցում է առավելագույն սահմանը, բույսերի մոտ առաջանում են պաթոլոգիականփոփոխություններ` տերնների, բնի կեղեի այրվածքներ: Բարձր ջերմաստիճանի երկարատն ազդեցությամբ ծառերի մոտ նկատվում է տուրգորի անկում, թառամում ու չորացում: Բույսերի մոտ հիվանդագին երնույթներ առաջացնող առավելագույն ջերմաստիճանը միշտ նույնը չէ ե կախված է բույսի տարիքից ու օդի խոնավությունից: Խոնավ օդում գոլորշացումը նվազում է, ն բույսն արագ տաքանում է, հետնաբար ամռան խոնավ եղանակին բույսերի մոտ հիվանդագին երնույթներ կարող են դիտվել, եթե ջերմաստիճանը առավելագույնից բարձրանաանգամ 5"Շ-ով: Տերնների արնային այրվածք: Արնային այրվածքներ ն տերնաթափ հաճախ դիտվում է լորենու, շագանակենունայլ ծառատեսակների մոտ` հողի չորության, արնի ճառագայթներից տերնների ուժեղ լուսավորվածության արդյունքում: Եթե անձրնին անմիջապես հետնում է արնոտ եղանակ, ապա ջղերի ճյուղավորությունների հատվածում կուտակված ջրի կաթիլներըոսպնյակների դեր են կատարում`կենտրոնացնելով արնի ճառագայթները: Այդ մասերում տերնի հյուսվածքները գերտաքանում են ու արագ մահանում` առաջացնելով անկյունավոր կամ կլոր բծեր: Վաղ գարնանը ցերեկային ն գիշերային ժամերին ջերմաստիճանի տատանումներից ասեղնատերններըդեղնում են: Ցերեկվա ընթացքում ջերմաստիճանը բարձրանում է, հասնում --15...-Է20"Շ-ի, իսկ հողի ջերմաստիճանը-4«Շ-ից բարձր չի լինում: Արնիճառագայթների ազդեցությամբ տեղի է ունենում ուժեղ գոլորշացում, իսկ արմատներըդեռես թույլ են գործում ն չեն կարողանում անհրաժեշտքանակությամբ ջուր մատա30

կարարել, ինչի հետնանքովասեղնատերններըկարմրագորշերանգ են ստանում ու թափվում: Բնի կեղնի արնային այրվածքներ:Ծառերի բնի վրա արնի անմիջական ճառագայթների ազդեցությամբ կեղնի անհամաչաւի տաքացման հետնանքովառաջանում են այրվածքներ: Այս երնույթը դիտվում է այն դեպքում, երբ ճյուղավորությունների մասերում կեղեր բարակ է: Արնելյան կողմում կեղեն արագ չորանում է, երկարությամբճաքճքում ու բափվում, իսկ վերքի եզրային մասերն աճով ետ են մնում բնափայտից: .

Տ7. Մարդկայինգործոնի բացասականազդեցությունը ,

Մարդու գործունեությունը կարող է լինել դրական (բույսերի խընամք, սանիտարականհատումներ, պայքար վնասատուների, հիվանդությունների ու մոլախոտերիդեմ ն այլն) ն բացասական: Մարդը հիմնում է նոր այգիներ, անտառներկամ հատում անտառայինզանգվածները` ստեղծելով նոր էկոհամակարգերկամ ոչնչացնելով դրանք, մշտապլեսազդելովշրջակամիջավայրիվրա: Խնամքի աշխատանքներ կատարելիս երբեմն վնասվում են բույսերի արմատները, ցողունները: Այդպիսի բույսերը թուլանում են, վատ աճում, չորանում կամ վարակվում տարբեր հիվանդություններով: Սերմերի ու տնկիներիտեղափոխմանժամանակ դրանց հետ երբեմն տեղափոխվում են զանազան վնասակար հիվանդությունների հարուցիչներ, մոլախոտերու վնասատուներ:Բացասականազդեցություն է թողնում նան կենդանիների չվերահսկվող արածեցումն անտառներում ու այգիՌերում,երբ սմբակներիտակ հողը տրորվում է, ամրանում, վատանում է հողի օդափոխանակությունը, ոչնչանում Է խոտածածկը, արմատները մերկանումեն, վնասվածքներստանում, ծառերը թուլանում են: :

։

բացասական 87.1 Շրջակամիջավայրի աղտոտվածության ազդեցությունը միջոցՕդի աղտոտումը արդյունաբերությանն տրանսպորտային ների արտանետումներով, ինչպես նան թափոններով, գլոբալ հիմնախնդիր է, որն անդրադառնումէ ոչ միայն մարդկանց ու կենդանիների, այլն բույսերի վրա: Բույսերի թունավորումներնառաջանում են օդում առկածխից ու թունավոր գազերից: Ծուխը, կախված վառելիքի տեսակից ն դրա ոչ լրիվ այրումից, պարունակումէ տարբերթունավոր գազեր` ածխաթթու, ծծմբի երկօքսիդ, ինչպես նան խեժանման նյութեր, ֆտորի, քլորի ու ազոտի միացություններ:Դրանք հերձանցքներիցներթափանցումեն բույ31

սերի մեջ, նվազեցնում ասիմիլյացիայի ինտենսիվությունը,վնասված բջիջները մահանում են, ծառերը թուլանում են ու չորանում: Թունավոր կարող են թափանցել հողի մեջ ն թունավորել բույսերի ար-

Քլորի միացություններ:Քլորը կիրառվում է պլաստմասսայի

ն

ա ահողին, էաոուրիը իրագ րատեւ վնսմում աղտոտման հարակից եոմանում րոարթարուն ԱաՐ են,ինում այնուհետ Օսեկտ

նյութորն ատները:

ների

արտադոությունում:

տարածքնե

Ծծմբի երկօքսիդ (ՏՕշ): Անգույն գազ է, առաջանում է տարբեր քարածխի մետաղագործականու քիմիական արտադրություններում, այրման արդյունքում: Ծառերի վրա վնաս: նավթի ու նավթամթերքների բար: վածության բնորոշ նշաններ դիտվում են օդում ծծմբի երկօքսիդի ձըր պարունակությանդեպքում (նկ. 6): Տերնների վրա առաջանում ե( եզրային մասերում կամ ջղերի միջն տեղաբաշխվածտարբեր չափերի կարմրագորշբծեր: Ասեղնատերնները,սկսած եզրերից, նարնջագորշա դեպքումշիվե վուն երանգ են ստանում: Օդի բարձր աղտոտվածության (տերնները)վաղաժալ րը ծռմռվում են ու չորանում, ասեղնատերնները թափվում են: Արդյունքում ծառերը թուլանում են, նկատվում են նյութա փոխանակությանխախտումներ,ֆոտոսինթեզի թուլացում ն քլորոֆիլի քայքայում: Միաժամանակտեղի է ունենում տերնների, ասեղնատերն "ների, կամբիումի, լուբի ու կեղնի բջիջների քայքայում ու ձնափոխութ յուն, պիգմենտներիքայքայում: Լայնատերն տեսակները փշատերններիհամեմատ ավելի դիմած կուն են ծծմբի երկօքսիդի վնասակարազդեցությաննկատմամբ:

Քլորհ

ուսականությունը:

ն

օլոոաջոածնի

Սկզբնական

գազե

անում

տե-

տերնների վրա առաջանում են տարբեր մեծության գունաթափված հյուսվածքներ: Չորացմանը զուգընթաց հյուսվածքները թափվում են, իսկտերնաթիթեղըծակծկվում է: Ազոտիօքսիդ ("(Օ): Առաջանումէ քիմիական արտադրությունների արտանետումներիցն վառելիքի այրման ժամանակ: Վնասված բույսերի տերնաթիթեղիվրա առաջանում են սն-գորշավուն բծեր: Ասեղնատերեներիծայրերը դառնում են մուգ կարմիր: ն գազային վիճակում մթնոլորտ են Ֆտորի միացություններ:Պինդ մուտք գործում գործարանների թափոնների,արտանետումների ձնով: Բույսերի մեջ ներթափանցում են տերններից, ասեղնատերններիցու արմատներից:Վնասված տերնների վրա եզրերից առաջանում են նեկրոզայինբաց դեղին բծեր, այնուհետն տերնները գունաթափվում են: ֆտորի բարձր խտությանդեպքում ֆոտոսինթեզը դադաՍթնոլորտում իումէ, բույսի աճն ու զարգացումը դանդաղումէ, պտուղներըծայրերից են, տերններնու պտուղները` վաղաժամթափվում: փայտանում Քաղաքայինտրանսպորտիարտանետումներիցնույնպես ծառերի տերեներիառանձինհյուսվածքներ մահանում են, տերններըվադաժամ լորանումն թափվում են, ծառերը թուլանում են: Ծառերի համար վնասակարէ նան փոշին, որը կարող է պարունակել կալիումի, կալցիումի, ալյումինիխառնուրդներ:Աղտոտմանաղբյուրին հարակից տարածքներում նստելով տերնների ու ասեղնատերններիվրա` այն նվազեցնում է ասիմիլյացիանու նպաստում ջերմաստիճանի բարձրացմանը: Անցնելով հողի մեջ` փոշին ազդում է հողի թթվայնության ն միկրոտարրերի վրա: Արդյունքում տերններն ու ասեղնատերնները չորաիանակության ում են, խախտվումէ արմատայինհամակարգիաճը, ծառը թուլանում է ու մահանում:

`

7.

Նկ. 6. Ծծմբի երկօքսիդիցառաջացածվնասվածքներ եղենու ասեղնատերնների,2. թխկու տերնի, 3.կաղնու տերնի վրա

Արդյունաբերությանարտանետումներիցառաջացած վնասի չաու ազդեցության կախվածէ օդում թունավոր գազերիխտությունից տնողությունից:Թույլատրելի սահմանից ցածր խտությամբնյութերի երազդեցությունն առաջացնում է քրոնիկ վնասվածքներ: Վթակարատն արտանետումներիդեպքում, որոնց բնորոշ է բարձր խտությունն բային հւ կարճատն ազդեցությունը, տերնների ու ասեղնատերնների վրա առաջանում են նեկրոզներ, ծառերը մահանում են: Արտանետումների տարածքում տնկարկների չորացումը կախված է հետնյալ գործոննե-

փը

րից` տնկարկի տարիքը, խտությունը ն կազմը, մթնոլորտն աղտոտող` աղբյուրի հեռավորությունը, քամու ուղղությունը, ռելիեֆը, եղանակային՝ պայմանները,թունավոր նյութերի խտությունը: Արդյունաբերությանարտանետումների տարածքում ծառերի չորացումն արագ է ընթանում խիտ սաղարթ ունեցող, ինչպես նան ծերացած ու նոսր տնկարկներում: Պատճառն այն է, որ գազերն անարգել ներթափանցումեն նոսր տընկարկ, իսկ սաղարթի խտության պատճառով երկար ժամանակ պահպանվումեն այնտեղ: Խառը տնկարկները, մաքուրների համեմատ, զգալիորեն՝ քիչ են տուժում ծխից ու գազերից, քանի որ լայնատերն տեսակներըկլանում են գազերի մեծ մասը ն նվազեցնում դրանց բացասականազդեցությունը փշատերն ծառատեսակներիվրա: Քաղաքային պուրակներում, ճանապարհիեզրերին աճող ծառատեսակների համար վնասակար են նան ասֆալտի գոլորշիները, որոնց ազդեցությամբտերններիվրա առաջանում են շագանակագույնբծեր:

Տ7.2. Քիմիականազդակներիբացասականազդեցությունը Պեստիցիդների` բույսերի պաշտպանության համար կիրառվող, թունաքիմիկատների ազդեցությունը կենսոլորտի վրա բազմաբնույթ է: Դրանց կանոնավոր կիրառումն առաջացնում է փոշոտող միջատների, մրջյունների, ջրային անողնաշարավորների, թռչունների, հողային ֆաունայի ն ֆլորայի թվաքանակինվազում, իսկ վնասակարօրգանիզմների մոտ (ֆիտոպաթոգենսնկեր, միջատներ)` դիմացկունություն պես-, տիցիդների նկատմամբ: Ընկնելով հող` պեստիցիդները փոփոխում են. հողի միկրոֆլորան, ն ճնշելով որոշ տեսակների, միաժամանակ խթանում են մյուսների զարգացումը: են ինչպես դրական, Պեստիցիդները բույսերի վրա ունենում այնպես էլ բացասական ազդեցություն` կախված դրանց հատկություններից, կիրառման նորմաներից, բույսերի տեսակային ու տարիքային առանձնահատկություններից,շրջակա միջավայրի պայմաններից:Բույսերի վրա բացասականազդեցություն է ունենում պեստիցիդներիսխալ կիրառումը: Ծախսման նորմաներիգերազանցումը հանգեցնում է նյութափոխանակությանլուրջ խանգարումների,ինչի հետնանքով բույսերի աճն ու զարգացումը ճնշվում է, երբեմն դրանք նույնիսկ չորանում են: Բույսերը վնասելու (թունավորելու) պեստիցիդներիունակություտանը կոչվում է բուսաթունունակություն: Եթե թունաքիմիկատնարագ է րածվում ամբողջ բույսում, ապա բարձր խտություններովկիրառման դեպքում կարող է առաջացնել ամբողջ բույսի թունավորում, իսկ եթե է տեղային (լոկալ) ազդեայն դանդաղ է տարածվում, ապա ունենում ցություն` առաջացնելով այրվածքներ:

Մեծ

վնաս կարող են հասցնել հերբիցիդների(մոլախոտասպան թունաքիմիկատներ) խտության ն սրսկման ժամկետների խախտում-

ները: Դրանց սխալ կիրառման հետնանքովբույսերի վրա առաջացած նշաններընման են վիրուսային հիվանդությունների արտաքիննշաններին ն ուղեկցվում են տերնեների գանգրոտությամբ, թելայնությամբ,թառամումովու բույսի մահով: .Տնկարաններումհողի ախտահանման նպատակովֆորմալինի ու այլ նյութերի կիրառմանդեպքում կարող առաջանալ բույսերի արմատէ ների թունավորում: Հողում թունավոր միացությունների առկայության դեպքում, օրինակ` երբ ֆորմալինովախտահանվածհողը սերմերիցանքից առաջ լավ չի օդափոխվել, ծիլերը թունավորվումեն: Թունաքիմիկատների ժամանակինն ճիշտ կիրառումը կարող է նպաստելսերմերիծլման էներգիայի ու ծլունակությանբարձրացմանը խթանել բույսերի աճն ու զարգացումը, ճնշել վնասակար ների զարգացումը:

օրգանիզմ-

ԳԼՈՒԽ 3

ՎԱՐԱԿԻՉ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Սնկերը որպես բույսերի հիվանդություններիհարուցիչներ Սնկերը ստորակարգ բույսերի առանձին թագավորություն են, ընդգրկում են շուրջ 100 հազար տեսակ ն հարուցում են բույսերի, այդ թվում` ծառատեսակների ու թփերի հիվանդություններ: Սնկերինբնորոշ է վեգետատիվ մարմնի հիֆային կառուցվածքը, քլորոֆիլի բացակայությունը ն սպորներովբազմացումը: Տ8. Սնկերի բջջի կառուցվածքն ու քիմիականկազմությունը

Սնկերի բջիջներն իրենց կառուցվածքով ն ֆունկցիաներով հիմնականում նման են բուսական բջիջներին: Դրանց մեծ մասն ունի լավ արտահայտված թաղանթ: Բջիջների ցիտոպլազմայում կան ռիբոսոմներ, միտոքոնդրիումներ,վակուոլներ ն կորիզ: Սնկերի բջջաթաղանթըկատարում է պաշտպանիչդեր, բացի այդ՝ անմիջականորեն մասնակցում է բջջի սննդառության ու նյութափոխանակության գործընթացներին:Բջջաթաղանթը կարող է լինել միաշերտ կամ բազմաշերտն տարբերվել քիմիական կազմությամբ:Բջջաթաղանթի կառուցվածքը, կազմությունն ու հատկությունները կախված են սնկի տեսակից ու բջջի ֆունկցիաներից: Բջջաթաղանթըպարունակում է 80-90 օօ բազմաշաքարներ,պիգմենտներ ն այլ նյութեր: Խիտրիդիոմիցետների,ասկոմիցետների,բազիդիոմիցետների ն դեյտերոմիցետների բջջաթաղանթը պարունակում է խիտին ն գլյուկաններ, զիգոմիցետներինը`խիտոզան,օոմիցետներինը՝ գլյուկաններ ու ցելյուլոզ ն այլն: Երիտասարդբջիջների թաղանթը բարակ է, անգույն ու համասեռ: «Ծերացմանը» զուգընթաց այն հաստանում է ն պիգմենտներիշնորհիվ

մգանում:

Տարբեր սնկերի մոտ կորիզների թիվը բջջում տարբեր է: Ստորակարգ սնկերի լավ զարգացած, ճյուղավորված սնկամարմինըպարունակում է բազմաթիվկորիզներ: Պայուսակավոր (բացառությամբ` իսկական ալրացողայինների) Ա բազիդիալ սնկերի մեծ մասի մոտ, կախված զարգացմանփուլից, բջիջները մեկ կամ երկու կորիզանիեն: Սնկերի բջջում կան նան բազմաթիվներառումներ՝գլիկոգենի հատիկներ, յուղի կաթիլներ: Յուղի կաթիլներով հարուստ են հատկապես սպորները, պտղամարմինները,սկլերոցիումները, սնկամարմնիծեր հի-

ֆերը:

Սնկամարմնի,վերարտադրողականօրգանների ու ձմեռող սպորների կազմության մեջ կարող են մտնել բազմաթիվ այլ նյութեր` պիգմենտներ,օրգանական թթուներ ու դրանց աղեր, վիտամիններ,արոմատիկ եթերայուղեր,խեժ ն այլն: Դրանցմի մասը պաշարային սննդանյութեր են, մասնակցում են ֆիզիոլոգիական գործընթացներինն կատարում պաշտպանականֆունկցիաներ, իսկ մյուս մասը` բջջի մետաբոլիզմի արդյունքում առաջացած նյութեր: 89. Սնկերիսննդառությունըն մասնագիտացումը

Սնկերը հետերոտրոֆօրգանիզմներ են Ա սնվում են բուսական կամ կենդանականծագում ունեցող պատրաստի օրգանական (նյութե-

րով ու հանքային միացություններով:Սնկամարմնիմեջ սննդանյութերը ներթափանցում են բջջաթաղանթից` ճնշման միջոցով, այօսմոսային սինքն` սնկերը կլանում են սննդանյութերըմիայն ջրային լուծույթների ձնով: Սնկերն ունեն հզոր ֆերմենտային ապարատ, որի օգնությամբ բուսական հյուսվածքների բարդ օրգանական նյութերը վերածում են պարզ, ջրալույծ միացությունների: Դրանք ունեն բուսական հյուսվածքի թաղանթանյութն ու պեկտինային նյութերը (ցելյուլազ, պեկտինազ), սպիտակուցները (պրոտեազ),ճարպերը (լիպազ) քայքայող, օսլան հիդրոլիզող (ամիլազ) ն այլ ֆերմենտներ: Սնկերի սննդառությանհիմնական նյութը ածխաջրերն են, որոնք հեշտությամբյուրացվում են պարզ շաքարների (գլյուկոզ, ֆրուկտոզ) ն թթուների (գինեթթու,կիտրոնաթքու)ձնով: Ածխաթթվիմիացությունները սնկերիկողմից օգտագործվում են բջիջներիբաղկացուցիչ մասերը կառուցելու համարն որպես էներգիայիաղբյուր: Ազոտը մեծ դեր ունի սնկերի սննդառությանհամար. սնկերի մեծ մասն ազոտը յուրացնում է ոչ օրգանական (նիտրատներ,նիտրիտներ) ու օրգանական (ամինաթթուներ,սպիտակուցներ)միացություններից: Ազոտայինսննդառություննիրականացվումէ նան կենդանի բուսական բջիջների սպիտակուցներիքայքայման միջոցով (ալրացողային սնկեր, ժանգասնկեր): Կալիումը, մագնեզիումը,երկաթը,ցինկը, ծծումբը, ֆոսֆորը, մանգանը, պղինձը, մոլիբդենըն այլ տարրեր ակտիվացնումեն սնկերի ֆերճենտներիգործունեությունը:Սնկերի նորմալ աճի, զարգացման, բազմացմանհամար անհրաժեշտ են նան վիտամիններն աճը խթանողնյուՈրոշսնկեր կարող են ինքնուրույն սինթեզել այդ նյութերը, մյուս-

`

բեր: յրը

Ոչ.

սննդառությանսնկերը չինում են սապրոֆիտ ն մակաբույծ: Սապրոֆիտներնապրում են բուսական ն կենդանականծագում ունեցող օրգանական մնացորդների հաշվին: Մակաբույծներն ապրում են միայն կենդանի հյուսվածքների հաշվին: Սապրոֆիտիզմը սնկերի գոյության ավելի հին ձն է: Անցումը մակաբուծությանտեղի է ունեցել աստիճանաբարն ուղեկցվել է հատուկ հարմարվող հատկությունների (հատուկ ֆերմենտներ, թույներ, բջջի մեջ ներթափանցելու հատկություն) ձներ, ձեռքբերմամբ: Զարգացման ընթացքում առաջացել են միջանկյալ որոնց բնորոշ են թե սապրոֆիտային, թե մակաբուծային հատկությունԸստ

`

ներ:

Օբլիգատ (պարտադիր) սապրոֆիտներ: Այս սնկերը կարող են զարգանալ: միայն մահացած հյուսվածքների վրա: Մեծ խումբ են կազմում հողային սապրոֆիտ սնկերը, որոնք կարնոր դեր ունեն հողագոյացման գործընթացներում. քայքայելով բուսական մնացորդները` դրանք նպաստում են հումուսի կուտակմանը:Սապրոֆիտ սնկերը մեծ վնաս են հասցնում պահեստներում` քայքայելով փայտանյութը: Ֆակուլտատիվ (պայմանական) մակաբույծներ կիսասապրոֆիտներ: Այս սնկերին բնորոշ է սապրոֆիտ կյանքը, սակայն որոշակի պայմաններում կարող են մակաբուծել կենդանի, թուլացած բույսերը: Օրինակ` ծառատեսակներիծիլերի պառկում հիվանդության հարուցիչԻ66Տ, 8օէդ/ետԽԱՇհթկ, Թղուստ Քոոցտի., ներ Բստճոսո Լլու., /է6ղոճոճ ՄօԱՇԱիստ Խտ. ցեղերի, ինչպես նան բանջարային մշակաբույսերի սն ոտիկ հիվանդության հարուցիչ Քյոլն սածիլների Քողոցջի., Օյլքժսո Ճ. 8, Թհլշօօլօուռ ԾՇ. ցեղերի սնկերը տեր-բույսերի բացակայության դեպքում նորմալ զարգանում ու բազմանում են հողի օրգանական մնացորդներիվրա: Ֆակուլտատիվսապրոֆիտներ` կիսամակաբույծներ:Այս սնկերը վարում են մակաբույծ կյանք, վեգետացիայիընթացքումզարգանում են կենդանի բույսերի վրա` առաջացնելով անսեռ սպորատվություն, սակայն զարգացման ցիկլը երբեմն ավարտում են որպես սապրոֆիտներ՝ սեռական սպորատվությունը ձնավորելով բույսերի մահացած օրգանների վրա (թափված տերններ, չորացած ճյուղեր).օրինակ` խնձորենուն տանձենու քոսերի (Մօոնոճ (ՈՁ6զսՁիՏտ (ՇօօէԹ) փղոէ, Մ. քլղոճ ՃՕ6հ.), սոճու շյուտեի (ԼօքհօժծոուսոՂ քլոՏեր Շի6Կ.) հարուցիչները ն այլն: Կիսամակաբույծներին կիսասապրոֆիտներիշարքում գոյություն ունեն վերքայինմակաբույծներ,որոնք բույսերի մեջ են ներթափանցում վերքերի, մահացած հյուսվածքների միջով. օրինակ` ծառատեսակների սովորականքաղցկեղի հարուցիչը (ՎՇօոճ ց2Աց6ոտ 8:6Տ.): Գոյություն ունեն նան տոքսիկոգենմակաբույծներ,որոնք, նախքան բույսը վարա38

կելը, իրենց թույներով մահացնում են կենդանի հյուսվածքները. օրիՈո6ԱԹտ(ՄՁհԼ 62 Է.) ԲՅոՏէ): նակ` կոճղասունկ(Ճոումռոօկո Օբլիգատ (պարտադիր)մակաբույծներ: Այս սնկերն ունեն մակաբուծային ակտիվությանշատ բարձր աստիճան: Սնվում են միայն տերբույսի կենդանի բջիջների հաշվին, վարակում կենսունակ, չթուլացած օրինակ` կաղնու ալրացողի (ԽՈօոօտքհտծոռ 8յքհւօ: մ65 Շողօո բույսերը. ԽճսեԼ), խաղողի օիդիումի (Սոօծոս|Բոօօծր (Տօհտ.) Յսո.), հացազգիների ցողունային ժանգի հարուցիչները (Քսօծուռ ցոռոոյուտՔ6ոտ.) ն այլն: Ձաշվի առնելով այն հանգամանքը, թե որտեղ է զարգանում մակաբույծ սնկի վեգետատիվմարմինը, տարբերում են էնդոմակաբույծներ ն էկզոմակաբույծներ: էնդոմակաբույծներիսնկամարմինըզարգանում է հյուսվածքների մեջ, միջբջջայինտարածություններում ն ներթափանցում բջիջների մեջ (սոճու շյուտե, սոճու ասեղնատերններիժանգ, հացազգիների ցողունային ժանգ, խաղողի միլդիու, կարտոֆիլիֆիտոֆտորոզ նայլն): ն էնդոմակաբույծներիսնկամարմինըկարող լինել տեղային (լոկալ) տարածէ ված (դիֆուզ), միամյա ն բազմամյա: /(/ցոմակաբույժները սնկամարմինը զարգանում է վարակված հյուսվածքների մակերեսին (խաղողի օիդիում, կաղնու, հացենու, խնձորենու, դդմազգիներիալրացողեր նայլն), բջիջների մեջ ներթափանցում է հաուստորիումներով, դրանց օգնությամբ սնվում է ն ամուր կառչում սուբստրատից: Ի տարբերություն օբլիգատ սապրոֆիտների, որոնց մեծ մասն ունի ոչ մասնագիտացածսննդառություն ն կարող է վարակել տարբեր բույսեր, մակաբույծներինբնորոշ է մասնագիտացումը.այսինքն` միայն մեկ տեսակի, մեկ ընտանիքի բույսեր կամ բույսի մեկ առանձինօրգան վարակելու ունակությունը: Գոյություն ունեն սնկերի մասնագիտացման հետնյալ ձները: Ֆիլոգենեզային մասնագիտացումը հարուցչի ունակությունն է վարակել մեկ կամ մի քանի որոշակի բույսեր: Այն բաժանվում է երկու խմբի. ա) նեղ ֆիլոգենեզային մասնագիտացում. օրինակ` Լօքհօժ6-ոսո քլո8Տէո Շհ6ս. սունկը վարակում է միայն սոճին` հարուցելով սովորական շյուտե, ՒԻ)/էՏոՁ Ձօօղոսո (Ք6:Տ.) Էւ սունկը վարակում է միայն սն բծավորություն, տերնների թխկին` հարուցելով Օոօտքօքռոցիսոո

ՏՅԵԼՈՅՑ (Օ16ԽՏ.)Մոէ

սունկը վարակում է միայն տանձենին` հարուցեօէ մօ 1օու Թո. լով ժանգ, իսկ Ք|Տոռօքոոտ Կնօօլ սունկը` միայն ն խաղողը` հարուցելով միլդիու այլն: բ) լայն ֆիլոգենեզային մասնագիտացում.օրինակ` Քհյտշնութ "

ը

սունկը վարակում է տխիլենին, հացենին, կեչին, հաճարենին` առաջացնելով ալրացող, 8օէո/կՏՕլո6ու6Ձ Ք6-Տ. սունկը վարակում է բանջարաբոստանային մշակաբույսերը, խաղողը, արնածաղիկը, կաղամբը, գազարը, ճակնդեղը` հարուցելով մոխրագույնփտումն այլն: Օնտոգենեզային մասնագիտացումըհարուցչի ունակությունն է վարակելու բույսը որոշակի տարիքային փուլում: Օրինակ` ծիլերի ն սերմնաբույսերի պառկում հիվանդության հարուցիչները վարակում են սն ոտիկով մինչն մեկ ամսական ծիլերն ու սերմնաբույսերը,սածիլների վարակվում են միայն սածիլները, կաղնու (ԽԱՇՒօՏքՅ6-Յ Ձքհօլ 465 Շո Թո ԽԼճսելԼ),դեղձենու (Տքհճ6Ւօէհօօճ քճոոօտմ ԼԴ. ԿՅՒ. ք6ՒտլՇՅ6 Մ/ՕՒՕուօհ.) ալրացողերովվարակվումեն միայն երիտասարդ,աճող շիվերն ու Տսքխ1ա ՏՅօօ.

տերնները:

Օրգանոթրոպմասնագիտացումըհարուցչի ունակությունն է վարակելու բույսի որոշակի օրգաններ: Օրինակ` տանձենու քոսի հարուցիչ Մօոխոճ քլոոճ մհ. սունկն ունի լայն օրգանոթրոպ մասնագիտացում ն վարակում է տանձենու տերնեները,պտուղները,շիվերը, իսկ բարդու սպիտակբծավորությանհարուցիչը (ՏօքէօոՁ քօքսհ Օ6Տո.) նեղ օրգանոթրոպ մասնագիտացում ունի ն վարակում է միայն տերնները: Օրգանոթրոպ մասնագիտացման տիպիկ օրինակ են տաֆրինային սնկերը. 1Ճքհոո ՁսռտՁ (Ք6ոտ.) ԲԼ սունկը վարակում է բարդու տերնները` հարուցելով բշտիկավորություն, 1. ժ6ԹոոճոՏ Բսօե. սուկը վարակում է միայն դեղձենին` հարուցելով տերնների գանգրոտություն, Լ. քոլ Ւսօի. սունկը` սալորենու պտուղները` հարուցելով «գրպանիկ» ն

այլն:

810. Վասկացողություն սիմբիոզիմասին Սիմբիոզը փոխազդեցությանձն է, որի ժամանակհամատեղ գոյակցող երկու օրգանիզմներըփոխադարձօգուտ են ստանում: Գոյություն ունեն սիմբիոզի հետնյալ ձները: Պաչարաբակտերիաներ: Առաջին անգամ հայտնաբերվելէ Վորոնինի կողմից` 1865 թ.: Դրանք նախապեսբազմանում են հողում, կուտակվում բակլազգի մշակաբույսերիարմատամազիկների շուրջ, այնուհետն ներթափանցումդրանց մեջ, ե արմատներիվրա առաջանում են պալարիկներ: Պալարաբակտերիաներին բակլազգի մշակաբույսերի միջն գոյություն ունեն սիմբիոզայինփոխհարաբերություններ:Բակտերիաներըֆիքսում են օդի ազոտը ն այն մատչելի դարձնումբույսի համար: Բույսն օգտագործումէ ազոտը` միաժամանակբակտերիայինմատակարարելովբարդ օրգանական նյութեր:

:

Միկորիզա- Սիմբիոզային համակեցություն է սնկի ն բույսի արմատներիմիջն: Միկորիզայիշնորհիվ բույսերն ավելի լավ են օգտագործում հանքային միացությունները: Միաժամանակ միկորիզան պաշտպանում է բույսերը հիվանդածինմանրէներից ու կլիմայական անբարենպաստպայմաններից:Բույսը սնկինմատակարարումէ կենսականորեն կարնոր ամինաթթուներ, ածխաջրեր, վիտամիններ ն այլ միացություն-ներ: Միկորիզայի ժամանակ երկու օրգանիզմների միջն փոխհարաբերություններըկարող են տարբերլինել: Վայտնիեն դեպքեր, երբ միկորիզային սունկը տեր-բույսի համար հիվանդածինէ դառնում: Այլ դեպքերում տեր-բույսը սնվում է սնկի պարունակությամբ: Տարբերում են միկորիզայի երեք տիպ` էնդոտրոֆ, էկտոտրոֆ ն էկտո-էնդոտրոՖֆ: :

մարմինըն ձնափոխությունները 811. Սնկերիվեգետատիվ .

Սնկերի վեգետատիվ մարմինը կազմված է բարակ, պարզ կամ` ճյուղավորված թելիկներից`հիֆերից, որոնք միահյուսվելով կազմում են սնկամարմինկամ միցելիում: Տարբերում են միաբջիջչհատվածավորված,ճյուղավորված սընկամարմին,որը բազմաթիվկորիզներով մեկ հսկայական բջիջ է, չունի միջնապատեր(բնորոշ է ստորակարգ սնկերին), ն բազմաբջիջ հատվածավորված, ճյուղավորված սնկամարմին(նկ. 7), որը միջնապատերով բաժանված է մեկ կամ բազմաթիվ կորիզներով առանձին բջիջների (բնորոշ է բարձրակարգսնկերին): Մի շարք պարզագույն սնկերի մոտ վեգետատիվ մարմինը անթաղանթ ցիտոպլազմային զանգված է՝

պլազմոդիում:

ՏՎ

Նկ. 7. Սնկերի ն սնկաճմանօրգանիզմների վեգետատիվ մարմնի տիպերը պյազմոդիումբույսի բջիջներում, 2. չհատվածավորվածսնկամարմին, 3, բազմաբջիջ, հատվածավորվածսնկամարմին.

7.

վում է բույսի բոլոր հյուսվածքները,տարածվում է ու զարգանում դրանց մեջ, ապա այն տարածված(դիֆուզ) էէվոլյուցիայի ընթացքումսնկերի մոտ ձնավորվել են սնկամարմնի ձնափոխություններ,որոնց օգնությամբ սնկերը հարմարվումեն միջավայրի անբարենպաստպայմաններին: Սնկամարմնի ձնափոխություններ են միցելիալ թելերը (ամ ձգանները, ռիզոմորֆները, սկլերոցիում-

ները,քլամիդոսպորները,օիդիումները,գեմերըՄիցեւլիալթելեր կամ ձգաններ: Դրանք կազմված են զուգահեռ դասավորված,հաճախմիաձուլված, կառուցվածքով ու ֆունկցիաներով միանման հիֆերից (նկ. 9): Միցելիալ թելերը սնկամարմնի` տարբեր հաստության ձնափոխություններեն (մի քանի միկրոմետրից մինչն մի քանի միլիմետր հաստության) ն տարբերվում են իրենց չափերով, հաստությամբ, ձնով, գույնով ու կա

Նկ. 8. Սնկամարմնիմասնագիտացածօրգաններ ռիզոիդներ, 2. ստոլոններ, 3. վարակված հյուսվածքի կտրվածք (ա. սնկի հիֆեր վարակվածհյուսվածքի վրա, բ. հաուստորիումներ վարակվածբջիջներում, գ. վարակվածբջից), 4. անաստոմոզներ, 5. միցելիալ թելեր: 7.

Սնկամարմնիհիֆերը սովորաբար անգույն են, սակայն երբեմնունենում են կանաչ, մոխրագույն, վարդագույն գունավորում: Որոշ սնկերի մոտ, ըստ կյանքի բնույթի, բազմացմանն զարգացման պայմանների առանձնահատկությունների,սնկամարմնի վրա կարող են առաջանալ որոշակի ֆունկցիա կատարող հատուկ օրգաններ (նկ. 8): Օրինակ` մակաբույծ սնկերին բնորոշ է հաուստորիումների`հիֆերի արտափքումների առաջացումը, որոնք ներթափանցումեն վարակված բույսի բջիջների մեջ: Հաուստորիումների օգնությամբ սունկը տեր-բույսի բջիջներից կլանում է սննդանյութերը: Որոշ սնկերի մոտ սնկամարմինն առաջացնում է ճյուղավորված, արմատների նմանվող հիֆերի փունջ` ռիզոիդներ, որոնցով սունկն ամրանում է ամուր սուբստ-

րատին:

Վարակված բույսի հյուսվածքների մակերեսին զարգացող սնկամարմինը 4(/տոֆիտ է իսկ վարակված բույսի հյուսվածքներում, միջսնկամարմինը` Հնդոֆիտ. բջջային տարածություններում զարգացող Վարակված հյուսվածքների մակերեսին սահմանափակ տարածվող սնկամարմինըռշեղային(չոկալ) է: Եթե սնկամարմիննամբողջովինգրա42

Իո

Նկ. 9. Սնկամարմնիձնափոխություններ միցելիալ թելեր, 2. բարդ միցելիալ թելեր, 3. ռիզոմորֆներ ծառի բնի կեղեի տակ, 4. միցելիալ թաղանթը փտողբնափայտում, 5-7. գնդածն,եղցյուրանմանսկլերոցիումներ, 8-9. սկլերոցիումի մանրադիտակային կառուցվածքը (արտաքին, հաստ թաղանթուլ,ոչ ն ծլունակ բջիջներ ներթին,բարակ թաղանթով ծլունակ բջիջներ): 7. պարզ

սնկի միցելիալ թելերը (Շօոօ/ստ ԿՅքօոռղսՏ 8օոժ. 6է Տլոց.) սպիտակ են, թավշոտ, ճկուն, փոքր-ինչ ճյուղավորված, իսկ իսկական տնային սըն|աօոտճոտ (Սէ) ն հարթ: Որոշ սընկինը (Տօքս Օյ.) մոխրագույն միցելիալ թելերը վառ գույն ունեն` կարմիր, մանուշակագույն կերիմոտ նայլն: Միցելիալթելերի առաջացումը է սնկերին: ։

-:

ՎՐՅԿ

«26

բնորոշբազիդիալ

Բ

Գ

լ Նե. 70. Սնկամարմնի ձեափոխություններ գունավորում ունեցող փափուկ միցելիալ ստրոմաներ. 1. եղջ: րացավի սկլերոցիումիվրա առաջացածստրոմաներ,2. ստրոմայիարտաքին տեսքը պտղամարմիններիհերձանցքներով,3. ստրոմայիերկայնականկտրվածքիարտաքինշերտում երնում են պերիթեցիումները, 4. սովորականքաղցկեղի կարմիր, կլորավուն ստրոմաներ, 5. կլորավուն ստրոմայիկտրվածք. Բ. Ամուր, սն միցելիալ ստրոմաներ, 1. հարթ ստրոմա՝ պտղամարմիննե2. ստրոմայիկտրվածք,3. բարձիկանման րի կետային հերձանցքներով, ստրոմայիկտրվածք (երնում են պտղամարմինները),4. գնդածն բազմամյաստրոմաներկեչու բնի վրա, 5. ստրոմայիկտրվածք: գ. Սկլերոցիալ ստրոմա՝ մումիա. 1. սնի ՏԱԾոոճնուռ

քՏՇԱԶՕՆ/ԵՑ/օՏՅ

սկլերոցիալստրոմա, 2, Խ/Թույուռ ԽսՇնցծոտսնկի սկլերոցիալ ստրոմա, 3. միցելիալստրոմաներն պտղամարմիններսն բծավորությամբվատերնի վրա, 4. միցելիալ ստրոմայի կտրվածք: րակված թխկու Ա. Վառ

|

Ռեզոմորֆներ- Ավելի հզոր, մուգ գունավորված, ճյուղավորված թելեր են, որոնց երկարությունը կարողէ հասնել մի քանի մետրի, մինչդեռ հաստությունը մի քանի միլիմետր է(նկ. 9): Ռիզոմորֆ առաջացնող ն ֆունկցիաներով տարբեր են: Ռիզոմորֆի հիֆերը կառուցվածքով արտաքին շերտը կազմված է մուգ, հաստաթաղանթհիֆերից, որոնք պաշտպանականդեր են կատարում, իսկ ներքինը` անգույն, բարակ թաղանթով, չճյուղավորված,միջնապատերչունեցող հիֆերից, որոնք փոխադրող դեր են կատարում: Տիպիկ ռիզոմորֆներ առաջացնում է կոճղասունկը(Ճոումո6Առ ո6Ա6Յ (ՄՁհ|.62 ԷՐ.)ԽՃՅՏէ): Միցելիալ թելերն ու ռիզոմորֆները սնկերի համար կատարում են փոխադրող հյուսվածքների դեր: Դրանց միջոցով ջուրն ու սննդանյութերը տեղափոխվում են դեպի զարգացող պտղամարմիններ,ինչպես նան նպաստում են սնկերի տարածմանը(վեգետատիվ բազմացում): Սկլերոցիումներ:Դրանք ամուր, տարբեր ձնի ու մեծության գոյացություններ են, առաջանում են հիֆերի խիտ միահյուսությունից, հարուստ են պաշարային սննդանյութերով, նախատեսված են անբարենպաստ պայմաններումսնկերի պահպանման համար (նկ. 9, 10): Սկլերոցիումներնանատոմիականկառուցվածքով նման են ռիզոմորֆներին. կազմված են մուգ գունավորված թաղանթից ն ամուր, անգույն միջուկից: Ամուր թաղանթի ն ջրի սակավ պարունակությանշնորհիվ սկլերոցիումները կարող են մի քանի տարի պահպանել կենսունակությունը ն շրջանի ավարտից.հետո բարենպաստպայմաններումծլել: կԳանգստի սկլերոցիումըծլում է, առաջացնումսնկամարմինկամ սպորատվության օրգաններ: Սկլերոցիումներ առաջացնում են մի շարք սնկեր. օրինակ` Տօ|Թոօնուռ ցան Էյո. (սերմնաբույսերի լխկում), Շ։ԹՇ6օքտ Լս քս՛քսո6Յ (Բո) (հացազգիների եղջրացավ) ն այլն (նկ. 9): Սկլերոցիումներնառաջանում են բույսերի տարբեր օրգանների մակերեսինկամ հյուսվածքների մեջ: ՏօյԹոօնուռ ԵՏԽ|ԹՅ6 Մ4օօո. սունկը սկլերոցիումներ է առաջացնումկեչու սերմերի, ԿօՏՑԱու զսօոցոտՒԼ. Տօթոօնեօատ (Լք.) ժ57 սունկը` կաղնու արմատների վրա, Մ/հ6Ե6իուռ սունկը` վարունգի,արնածաղկի,գազարի,ճակնդեղի, կաղամբի,խաղողի ն վարակվող այլ բույսերի վրա: Բացի իսկական սկլերոցիումներից,որոնք առաջանում են սնկի են բույսի վարակված հյուսհիֆերից ն հեշտությամբ առանձնանում են նան վածքներից, հանդիպում սկլերոցիալ ստրոմաներկամ մումիաներ, որոնց առաջացմանըմասնակցում են ոչ միայն սնկի հիֆերը, այլն վարակված բույսի հյուսվածքները: Օրինակ` կաղնու մումիֆիկացված պտուղներ (ՏԵօՈՁնուն քտտսմօխեոօտճԹճհո.), հնդավորներիպտղային փտմանմումիա (Խօուկու հնօնց6Ո8ՅՔ6:5.) (նկ. 10) ն այլն:

պայուսակավորները,

Բազմաթիվ սնկեր, հատկապես՝ առաջացմիցելիալ ստրոմաներ` կազմված հիֆերի խիտ միահյուսությունից: Միցելիալ ստրոմաների մեջ կամ դրանց մակերեսին տեղաբաշխվում են պտղամարմիններ կամ սպորատվության այլ օրգաններ: Ստրոմաներըկարող են լինել միամյա ն բազմամյա, փափուկն փայտանման, տարբերգույնի նձնի (նկ. 10): ՋԶյլամիդոսպորներ: Քլամիդոսպորներըսնկամարմնիձնափոխություն են: Դրանք առաջանում են հետնյալ կերպ. սնկամարմնիառանձին բջիջներում տեղի են ունենում ցիտոպլազմայիխտացումներ,այնուհետն դրանք պատվում են հաստ, մուգ գունավորված թաղանթով (ՍՇկ.11): Անջատվելովմայրական հիֆի բջիջներից`քլամիդոսպորներըկարող են երկար ժամանակ պահպանվել անբարենպաստպայմաններում:Ծլելով դրանք առաջացնում են սնկամարմինկամ սպորատվությանօրգաններ: Քլամիդոսպորները կարող են լինել միաբջիջ, երկբջիջ, բազմաբջիջ: Քլամիդոսպորներ առաջացնում են, օրինակ, սոճու ճյուղերի ոլորում (/6առոքտօո8քութոզառ (Ճ. Ցո.) ՔօՏե.), հացահատիկայինմշակաբույսերի ժանգային տարբեր հիվանդություններ,օրինակ` ցողունային (Քսօօլուռ ց՛ռոյուտ Ք6:Տ.), տերնայինդեղին (Քսօօլուռ ցխոճւնող ԷՈՒՏ. 6է ՒլԹոո.) ն տերնայինգորշ ժանգեր (Քսօօուռ ոնցոռ Բուտ.), մրիկներ` ցողունային մրիկ (ՍՈօՇՏԱՏ էոեօլ Խօ6ոո.), քարամրիկ (1օնռ օոոօտ (ԾՇ) 1սէ), փոշեմրիկ(ՍՏելռցօ եց (Ք6ոՏ.) ԲՕՏԵ.) հարուցող ն այլ սնկեր: Գեմեր: Իրենց կառուցվածքով հիշեցնում են քլամիդոսպորներ, սակայն կայուն ձներ ու չափեր չունեն (նկ. 11): Գեմեր առաջացնում է, օրինակ, վարսակի փոշեմրիկի հարուցիչ ՍՏելացօ8ԿՇՈՅ6 (Ք6ոՏ.) Ս6ոտ. սունկը: Օհդիումներ: Սնկամարմնի ձեափոխության հատուկ ձն է, որի դեպքում հիֆի մեջ առաջանում են միջնապատեր,ն սնկամարմինըբաժանվում է բարակ թաղանթով առանձին բջիջների (նկ. 11): ՕիդիումնեՏՁՇրը երկար չեն պահպանվում: Դրանք առաջանում են հ/սՇօօր ԽԱՇԻ6Ա, ՇհՅօոո:)/օ6Տն այլ ցեղերի սնկերի մոտ: նում

են

Մայրական սնկամարմնից անջատվելով ն ընկնելով բարենպաստ պայմաններ` դրանք առաջացնում են նոր սնկամարմին: Բազմացման սնկերի մոտ: այս եղանակըշատ տարածվածէ սապրոֆիտ որոշ սնկերի, օրինակ.̀ ֆունկցիան Վեգետատիվ բազմացման է մոտ, բողբոջող սնկամարմինը (նկ. 11): կատարում խմորասնկերի են, սնկամարմնի բջիջները կլորանում որոշակի փուլում Զարգացման մեծ են ոչ ելուստներ, որոնք, աստիճադրանց մակերեսինառաջանում նաբար մեծանալով, անջատվում են մայր բջջից ն սկսում բողբոջել: Այդպիսիսպորներըկոչվում են բլաստոսպորներ:Վեգետատիվբազմացման հատուկ եղանակ է քլամիդոսպորների, գեմերի ն օիդիումների առաջացումը: Սնկերի վերարտադրողական բազմացումն իրականացվում է սնկամարմնիհիֆերից տարբերվողսպորներիմիջոցով` անսեռ ն սեռական է:

ճանապարհու:

812. Սնկերի բազմացումը

Սնկերը բազմանում են վեգետատիվ ն վերարտադրողական ճանապարհով: Սնկերի վեգետատիվ բազմացումն իրականացվումէ սնկամարմնի հատվածների կամ վեգետատիվ հիֆերի բջիջներից առաջացող սպորների միջոցով: Վեգետատիվ բազմացմանամենապարզձնը հիֆի, ինչպես նան միցելիալ թելերի, ռիզոմորֆների հատվածներով բազմացումն

Նկ. 71. Սնկերի վեգետատիվ բազմացումը սնկամարմնիբողբոջմանտարբերծներ, 4-5. Օիդիումներիառաջացում, 6. գեմերիառաջացում, 7-9. քլամիդոսպորների առաջացման տարբեր ձներ, 10. քլամիդոսպորներ: 7-8.

'

812.1. Սնկերի անսեռ բազմացումը անսեռ բազմացումը տեղի է ունենում սպորների օգնութՍնկերի յամբ, որոնք էկզոգեն կամ էնդոգեն ձեով առաջանում են սպորանգիումներում, զոոսպորանգիումներում,մահիճում, պիկնիդիումներում,կորեմիումներում ու կոնիդիակիրներիվրա: Զոոսպորանգիումը հիֆի լայնացած վերջավորություն է` լցված բազմաթիվ կորիզներով: Զոոսպորանգիումում յուրաքանչյուր կորիզի շուրջ ցիտոպլազմանխտանում է, պատվումթաղանթովն ձնավորվում են մեկ կամ երկու մտրակներունեցող զոոսպորներ:Վերջիններս հասունանալով դուրս են գալիս զոոսպորանգիումի վերին անցքից (նկ. 12): Դրանքկարող են շարժվել ն կենսունակությունըպահպանելմիայն ջրային միջավայրում, ուստի դրանց առաջացումը բնորոշ է ջրային ն հողաբնակ որոշ սնկերի, ինչպես նան վերերկրյա այն տեսակներին, որոնք պահել են կապը ջրային միջավայրի հետ: Զոոսպորները գոյանում են առատ ցողի, խիտ մառախուղի կամ անձրնի ժամանակ: Զոոսպորանգիումի առաջացումը բնորոշ է ստորակարգ սնկերի ն Օօոո/66է6Տ դասերի ներկայացուցիչներին: Շհ/տՈԱօոո/66Լ6Տ Սպորանգիումըկլորավուն, սպորառաջացնող օրգան է, ձնավորվում է սնկամարմնիճյուղավորություններիծայրերին: Հիֆը, որը կրում է սպորանգիումը,սպորանգիակիրէ: Սպորանգիումիներսում յուրաքանչյուր կորիզի շուրջ ցիտոպլազման խտանում է, պատվում թաղանթով ն ձնավորվում են անշարժ, միաբջիջ, հաստ թաղանթով սպորներ` սպորանգիոսպորներ(նկ. 12): Սպորանգիումիառաջացումը բնորոշ է ստորակարգ սնկերի23/9օՈ/օօ16Տ դասի ներկայացուցիչներին, մասնավորապես`մուկորային սնկերին: `

Նկ. 7.

Սնկերի օրգաններ 72.

ման

անսեռ

Կոնիդիալ սպորատվությանառաջացումը բնորոշ է ստորակարգ սնկերից օոմիցետների դասի ներկայացուցիչներին ն բարձրակարգ սնկերին: Կոնիդիումներն առաջանում են կոնիդիակիրների ճյուղավորությունների ծայրերին:՝ Կոնիդիակիրներըն կոնիդիումները կարող են լինել տարբեր` ըստ ձնի, չափերի, կառուցվածքի, գույնի: Կոնիդիալ սպորատվությանառա8յքհօ1065 ջացումը բնորոշ է, օրինակ, կաղնու ալրացողի (Խնօոօտքհտծոռ Շոքօո ԽՁսԵԼ), (8օԷ ելակի, գազարի, արնածաղկիմոխրագույն փտման Ռ/ԱՏօլՈԹ/ԹՁ Ք6ոտ.),կարտոֆիլի ու լոլիկի ֆիտոֆտորզի (Քհյէօքհքհօ՛ռ լո1ԹՏԹոտ ժ87) ն այլ հիվանդությունների հարուցիչներին: Կոնիդիակիրները կարող են առաջացնել խմբավորություններ` մահիճներում, պիկնիդիումներումն կորեմիումներում: Մահիծ (ացերվուլ): Մահիճում կոնիդիակիրներնամուր շերտ են առաջացնում ոչ թե ուռուցիկ ստրոմայի, այլն հիֆերի ողորկ միահյուսության վրա: Կոնիդիակիրներընախ ձնավորվում են տեր-բույսի հյուսվածքներում` էպիդերմիսիտակ, այնուհետն, պատռելով այն, դուրս են գալիս մակերես (նկ. 13): Մահիճի առաջացումըբնորոշ է անկատարսնկերի դասի, մելանկոնիալային սնկերի կարգի ներկայացուցիչներին,օրինակ` անտառային ծառատեսակներիպտուղների ու սերմերի բծավորություններ, լայնատերն ծառատեսակներիանտրակնոզ հարուցող Շ|ՕՇօՏքօոսողցեղի, խաղողի (Շ|Օ6օՏքօոսո ՃոքծլօՕքհճցստ(ՔՁՏՏ.) ՏՅՇՇ.), լոբու (ՇօԱ6էօէղ6է Շո.) օհսո հոմո Ձոսո անտրակնոզի հարուցիչ սնկերին ն այլն: Պեկնիդիում Գնդաձն կամ սափորաձն սպորառաջացնողօրգան է` ամուր, մուգ թաղանթով, առաջանում է մեկական կամ խմբերով: Այն լրիվ կամ մասամբ խորասուզված է հյուսվածքների մեջ ն մակերես է

բազմաց-

զոոսպորանգիում,2. սպորան-

գիում-

Նկ.

73.

Կոնիդիալսպորատվության մահիճ

Նկ.

74.

Պիննիդիում

գալիս միայն սպորների ելքի անցքը: Պիկնիդիումներում խիտ շերտով ձնավորվում են կարճ կոնիդիակիրներ (նկ. 14), դրանց վրա առաջանում են կոնիդիումներ, վերջիններս հասունանալով դուրս են գալիս պիկնիդիումի վերին անցքից` լորձոտ զանգվածի տեսքով, որն օդում չորանում է կաթիլների կամ թելերի տեսքով (նկ. 46 ն 47: Պիկնիդիումում առաջացող սպորները պիկնոսպորներեն: Պիկնիդիումի առաջացումը բնորշ է, օրինակ, բարդու (ՏճքէօոՅ քօքսի Ձտու.) ն տանձենու (ՏօքԾծոռ քլոօօոռՔօտո.) սպիտակ բծավորության, ոլոռի ասկոխիտոզի(ՃՏօօօհա ք|ՈօԱ6ՏՍՕո6Տ., Ճ. քՏլ Լ|ԵՑՈ.), Ք6օե.) ն այլ հիվանխնձորենու սն քաղցկեղի (ՏքհՅ6Ւօքտտոլն դությունների հարուցիչներին: Կորեմիում-Կոնիդիակիրներիխմբավորությանպարզագույն ձն է: Բազմաթիվ կոնիդիակիրներզարգանում են սերտորեն կապված սյուներով` սովորաբար սոսնձվելով կողային պատերով ն առաջացնելով փնջեր, որոնց գագաթին զարգանում են կոնիդիումները: Կորեմիումի առաջացումըբնորոշ է, օրինակ, թեղիների հոլանդականհիվանդության հարուցիչ Շոռքհխոոսող (ՏօհտՅ-2.) սնկին (նկ. 45, թիվ 6): դուրս

Տ72.2. Սնկերիսեռականբազմացումը ն պտղամարմինները Սնկերի սեռական բազմացման ժամանակ տեղի է ունենում տարասեռ բջիջների կորիզների ն ցիտոպլազմաների միացում ու Ժառանգական հատկությունների հետագա վերաբաշխում: Սեռական բազմացումն ընթանում է կորիզների օրինաչափ մասնակցությամբ:Միաձուլվում են տարասեռ բջիջների կորիզներ: Դիպլոիդ կորիզի մեջ տեղի է ունենում քրոմոսոմների թվի կրկնապատկում ե տրամախաչում, այնուհետն ռեդուկցիոն կիսման` մեյոզի ժամանակ տեղի է ունենում անցում հապլոիդ փուլի: Սնկերի սեռական բազմացման եղանակներն են գամետոգամիան (որն ընթանում է այանոգամիային օոգամիայի ճանապարհով), գամետանգիոգամիան(որն ընթանում է Ձիգոգամիայի,ինչպես նան պյայուսակների ու պայուսակասպորներիառաջացման ճանապարհով) ե սոմատոգամիան(որն ընթանում է Բազիդիումներիու բազիդիոսպորների առաջացմանճանապարհով): Պլանոգամիա: Ձոոսպորանգիումումհասունացող զոոսպորները, զոոսպորանգիումիցդուրս գալով, անբարենպաստպայմաններումձեռք են բերում միաձուլվելու հատկություն ն դառնում պլանոգամետներ: Տարասեռ պլանոգամետները(«Հ» ն «-») միանում են անմիջականշըփման ժամանակ: Երկու գամետների ցիտոպլազմայի միացումից հետո կորիզները գտնվում են դիկարիոն վիճակում: Դիկարիոն կորիզները

կորցնում են անհատականհատկություններըն հանդես գալիս որպես մեկ կորիզ: Որոշ ժամանակ անց զիգոտը վերածվում է հանգստացող սպորի` ցիստի(հանգստացող զոոսպորանգիում):Ցիստի ժամանակտեղի է ունենում կարիոգամիա(կորիզների միաձուլում) ն առաջանում է դիպլոիդ կորիզ: Հետագայում տեղի է ունենում կորիզի ռեդուկցիոն բաժանում: Եթե սեռականգործընթացինմասնակցումեն տարասեռ, սակայն

հասունացմա

գործընթացը

ամբողջովինիրար նման պլանոգամետներ,ապա կոչվում իզոգամիա(նկ. 15): Պլանոգամիասեռականգործընթացըբնորոշ է ստորակարգսնկերից ՇհյոժլՕոոօ616Տ դասի ներկայացուցիչներին:

է

Տ

աւն

Նմ. 75. Սնկերիսեռականբազմացումը ցիստի առաջացում), 2. օոգամիա(բ. օոսպորի առա3. զիգոգամիա(գ. զիգոսպորի առաջացում),4. պայուսակներիու պայուսակասպորների տիպեր, 5. բազիդիումներիու բազիդիոսպորների տիպեր:

1. իզոգամիա (ա.

ջացում վարակված հյուսվածքներում),

Օոգամիա- Օոգամիայի ժամանակմիանում են տարասեռ, բազմակորիզ,անշարժ բջիջներ` գամետանգիումներ,որոնք տարբերվում են ձնով ն չափերով: Իգական բջիջն ավելի մեծ է, կլոր, կոչվում է Օօոգոնիում: Արական բջիջը փոքր է, երկարավուն ն կոչվում է անթերիդիում (նկ. 15): Երկու բջիջներն առաջանում են ճյուղավորված, չհատվածավորված սնկամարմնիառանձին հիֆերի վրա: Բեղմնավորման ժամանակ իգական բջջի մեջ ներթափանցում են անթերիդիումի ցիտոպլազման ու կորիզները, օոգոնիումը վերածվում է հանգստացող սպորի` բազմաշերտ, հաստ թաղանթով ն դիկարիոն կորիզներով օոսպորի: Հանգստի շրջանից հետո կորիզները միաձուլվում են, տեղի է ունենում քրոմոսոմներիթվի կրկնապատկում: Օոսպորի ծլման ժամանակ դիպլոիդ կորիզը կիսվում է (ռեդուկցիոն կիսում) ն անցում է կատարվում հապլոիդ փուլի: Օոսպորի ծլումից առաջանում է զոոսպորանգիում` երկմտրակավորզոոսպորներով: Օոգամիա սեռական գործընթացը բնորոշ է ստորակարգսնկերի Օօոո/Շ6:6Տ դասի ներկայացուցիչներին: ՁԶիգոգամիա:Տեղի է ունենում բազմակորիզ, մորֆոլոգիապես "միանման երկու բջիջների միջն: Ձիգոգամիա սեռական գործընթացը բնորոշ է ստորակարգսնկերի 27/ցօո/6616Տ դասի մուկորային սնկերին: Սնկամարմնիառանձին հիֆերի վրա («Հ» ն «-») առաջանում են դրանցից մորֆոլոգիապես տարբերվող արտափքումներ` լցված պրոտոպլազմայով ու բազմաթիվ կորիզներով: Արտափքումներնաճում են միմյանց ընդառաջ այնքան ժամանակ, մինչն հպվում են իրար, այնուհետն միջնապատով անջատվում մայր հիֆից ն վերածվում գամետանգիումների: Դրանց շփման մասում թաղանթը տարրալուծվում է, ն երկու բջիջների պարունակությունները միաձուլվում են: Առաջացած նոր բջջի շուրջ ձնավորվում է պիգմենտավորվածու թմբիկավորբազմաշերտ թաղանթ: Առաջացածնոր սպորը կոչվում է զիգոսպոր (նկ. 15), որի ծլումից առաջանում է սպորանգիում: Ասկոմիցետներիսեռական բազմացմանեղանակը գամետանգիոգամիան է, որն ընթանում է պայուսակների ու պայուսակասպորների.. "

առաջացմամբ:

Բազմացումպայուսակներով ն պայուսակասպորներովլ: Սեռական օրգանները տարբեր են: Իգական սեռական օրգանը՝ արխիկարպը,կազմված է ասկոգոնից ե տրիխոգինայից:Արականբջիջը բազմակորիզ անթերիդիումէ: Բեղմնավորմանժամանակ տրիխոգինայի միջով անթերիդիումիպարունակությունը լցվում է ասկոգոնի մեջ: Յապլոիդ, տարասեռ կորիզներըչեն միաձուլվում, այլ զույգերով մոտենալով առաջացնում են դիկարիոն:Բեղմնավորված ասկոգոնիցանմիջապես`

52,

Էշ ԷՏ ԵԱՑ ՀԱՆ

Ֆ.

«աթ.

ԻՈ

Նկ.

16.

Է-Ն

ՀՅ

ՏՑՓՆԵ

Պայուսակավոր սնկերի պտղամարմիններ

մերկապայուսակավոր սնկերի պայուսակներիառաջացումը

մակերեսին, վարակված հյուսվածքի 2.պտղապայուսակավորների ատղամարմինների տիպերը(ա. գ.

կլեյստոթեցիում,բ. պերիթեցիում, ապոթեցիում)-

առանց հանգստիշրջանի, առաջանում են ասկոգեն հիֆեր, որտեղ դիկարիոն կորիզներըկիսվում են: Ասկոգենհիֆերի վրա ձնավորվումեն պայուսակներ,որտեղ դիկարիոնկորիզներըմիաձուլվում են, ե դիպլոիդ կիսվելով երեք անգամ (առաջինը` մեյոզ, այնուհետ երկու կորիզը անգամ` միտոզ) առաջացնում է ութ հապլոիդ կորիզ, որոնցից ձնավորվում է ու պայուսակասպոր (նկ. 15): Պայուսակավորսնկերի մի մասի մոտ պայուսակներնառաջանում են հատուկ պտղամարմիններումկ̀լեյստոթեցիումներում, պերիթեցիումներում,ապոթեցիումներում ն փսնդոթեցիումներում: Կլեյստոթեցիում: Փակ, կլորավուն պտղամարմինէ` առանց սպորներիելքի անցքի: Կլեյստոթեցիումումպայուսակներըդասավորվածեն անկանոն ձնով ն հասունացմանժամանակ` թաղանթի քայքայումից հետո, դուրս են գալիս (ԲՏքօոցԱնՏուցօ՛ Լլոււ ս. ՛ՈՏց): Ավելի կատարյալ հանդիպում են ալրացողային սնկերի մոտ (կարգ կլեյստոթեցիումներ ԷՐ/Տ/քհՁյ6Տ), որոնց կլեյստոթեցիումումկան ներքին խոռոչներ:Դրանց

մեջ պայուսակասպորներըդասավորված են հովհարաձն: Պայուսակներն անջատվում են պտղամարմնիթաղանթիքայքայումից հետո: են, օրինակ, կաղնու (Խ/6-օՏԿլեյստոթեցիումներ առաջացնում քհիճոռ Յյքհօլժ6Տ5 Փոհօո Խոսել) ն խնձորենու ալրացողի հարուցիչ |ԾսօօեղօիՁ ՏՅյո.) սնկերը (ՔօժօՏտքիտծոռ ն այլն: Պերիթեցիում: Կլորավուն կամ սափորաձն, կիսափակ պտղամարմին է` գագաթնայինմասում նեղ ճեղքով (նկ. 16, 17): Պերիթեցիումն մուգ է, ունի երկշերտ կամ բազմաշերտ թաղանթ: Արտաքինթաղանթը ներքինը` բաց: Պերիթեցիումումառաջանումէ անգույն ու բարակհիֆերով` պարաֆիզներով շրջապատվածգուրզաձն պայուսակներիփունջ: Պարաֆիզները կանխում են պայուսակներիսոսնձումը: Պերիթեցիումներնառաջանում են մեկականկամ խմբերով ն հաճախ կիսով չափ կամ ամբողջովինխորասուզված են սուբստրատիկամ ստրոմայի մեջ: Պայուսակներըպերիթեցիումներիցսովորաբար ակտիվ ձնով են դուրս մղվում: Պերիթեցիումներառաջացնում են, օրինակ, լայնատերն ծառատեսակներիսովորականքաղցկեղի հարուցիչներԽ6օելԹ ց818ց6ՈՅ876Տ. ն Կ. Ժ/տտյոռ Լսէ, հացազգիներիեղջրացավիհարուցիչ Շ8տ66քՏ քս՛քս/6Ձ ս սնկերընայլն: Փսնդոթեցիում: Այն որոշ չափով նման է պերիթեցիումինն խորասուզված է բույսի հյուսվածքների մեջ: Պայուսակներն առաջանում են փսնդոթեցիումի հատուկ խոռոչներում (լոկուլներ)` փսնդոպարաֆիզների հետ խառնված: Փսնդոթեցիումըսկզբնական շրջանում չունի սպորների ելքի անցք: Այն ձնավորվումէ պտղամարմնիվերին մասում՝ -պերիդիումի սահմանափակ մասի քայքայումից: Այս գործընթացում կարնոր դեր ունեն պայուսակասպորները,որոնք հասունացումից հետո ճնշում են գործադրում պերիդիումիվրա: Փսնդոթեցիումներառաջացնում են, օրինակ, խնձորենու ն տանձենու քոս հարուցող ՄծոխոՅ 1ոՅ6զսՅիտ(ՇօօեԹ) փոոէ ն Մ. քոռ Ճ6հ. սնկերը: Ապոթեցիում: Հասունացման ժամանակ լայն բացվող, ափսեաձն կամ բաժակաձն պտղամարմին է (նկ. 16): Ապոթեցիումի մակերեսին դասավորվում է պայուսակներիու պարաֆիզների հիմենիումը: շերտը` Պայուսակասպորներըտարածվում են ակտիվ ձնով: Ապոթեցիումըպայուսակավոր սնկերի ավելի կատարյալ պտղամարմին է, որն ապահովում է պայուսակասպորներիառավելագույն առաջացում ն դրանց ակտիվ տարածում հեռու տարածություններիվրա: Ապոթեցիումըկարող է լինել ուռուցիկ` բարձիկի ձեով, կամ կարող է կազմվածլինել գլխիկից ու ոտիկից: Ապոթեցիում տիպի պտղամարմին առաջացնում են, օրինակ, սոճու շյուտեի հարուցիչ Լօքհօժօոուսոո քլոճտիդՇհ6ս., սերմնաբույսերի

լխկում հիվանդությանհարուցիչ ՏՇԹոօմուռ ցոռտոօոստ Էլո., արնադդմազգիներիսպիտակ փտման հարուցիչ Մ/հօէշօկուռ ծաղկի, գազարի, ՏօԹոօնօառ' (Լ/ե.) ժ8:/ սնկերը նայլն: Բազիդիալ սնկերի սեռական բազմացման եղանակը սոմատոգաէ բազիդիումներին բազիդիոսպորների միան է, որն ուղեկցվում առաջացմամբ:

բազիդիուսպորներով. Բազմացում բազիդիումով,

ւ.

Բազիդիալ սնկերինբնորոշ է բազիդիումի առկայությունը(նկ. 15): Այն սովորաբարգուրզաձն է` ընդլայնականն երկայնական ճիջնապատերով (ֆրագմոբազիդիում)կամ առանց միջնապատերի(հոլոբազիդիում): Սեռական օրգանները ն գամետներըբացակայում են: Միաձուլվում են սնկամարմնիսովորականսոմատիկբջիջներ: Բազմացումը տեղի է ունենում երկու փուլով` պլազմոգամիա ն կարիոգամիա:Պլազմոգամիայի արդյունքում հետերոթալիկ սնկամարմնիտարասեռ բջիջների միաձուլումից ձնավորվում է դիկարիոն սնկամարմին: Դրա վրա ձնավորվում են բազիդիումները,որտեղ նախ միաձուլվում են դիկարիոնի կորիզները,այնուհետն դիպլոիդ կորիզը երկու անգամ (առաջինը` մեյոզ) կիսվում է՝ առաջացնելով չորս հապլոիդ կորիզ, որոնցից էլ ձնավորվում են չորս բազիդիոսպորներ: Բազիդիալ սնկերը նույնպես առաջացնում են պտղամարմիններ (տես սնկերի կարգաբանությունը. հոլոբազիդիոմիցետների ենթադաս,

հիմենոմիցետների կարգերիխումբ):

Եթե սնկամարմնինբնորոշ են երկու սեռերի առանձնահատկությունները, ն սեռական գործընթացն իրականացվումէ միննույն սնկամարմնիբջիջների ցիտոպլազմային կորիզների միաձուլմանմիջոցով, ապա սնկամարմինըհոմոթալիկէ: Եթե սնկամարմնինբնորոշ են միայն մեկ սեռի առանձնահատկությունները, ն սեռական գործընթացինմասնակցում են տարբեր սնկամարմիններիբջիջներ ու կորիզներ, ապա սնկամարմինը հետերոթալիկէ: Քանի որ հետերոթալիկսնկերի տարբեր սեռերի սնկամարմինները մորֆոլոգիապեսչեն տարբերվում, ուստի նշվում է պարզապես «Գ» ն «-»: Սեռականճանապարհովառաջացած սպորները` ցիստը, Օոսպո-

րը,

ու զիգոսպորը, պայուսակասպորներն բազիդիոսպորները, ձմեռող

սպորներ են: Սեռականբազմացումը սնկերի մոտ սովորաբարտեղի է ունենում վեգետացիայիվերջում կամ սնկերի զարգացման համար անբարենըպաստ պայմաններում:Վեգետացիայի ընթացքում ֆիտոպաթոգենսնկերի սեռական բազմացում դիտվում է մեկ անգամ, ն սեռական ճանա55

`

պարհով առաջացած սպորները, գարնանը ծլելով, իրականացնում են բույսերի սկզբնական վարակ: Սակայն մի շարք հաբեթասնկերի բազմամյա պտղամարմիններում սեռական սպորներնառաջանում ն տարածվելով վարակում են բույսերը երկար ժամանակի` երբեմն մի քանի ամիսներիընթացքում: Սնկերի զարգացման ցիկլը հիմնականում ընդգրկում է երկու տիպի սպորատվություն` սեռական ն անսեռ, առանձին տեսակայինանվանումներով: Օրինակ` թեղիների հոլանդական հիվանդության հարուցիչ Շ6ՈՅ1օօ7ՏեՏս|ոու (8սլտտ.) Խ/օ-6ս սնկի կոնիդիալ փուլը Շոշքհյնո սիրէ ոՅօՅէօր (ՏՇԻԽ.) ՏՇհտոշ. է, իսկ խաղողի Օօիդիումիհարուցիչ ՍոօոսԹ 1Խօշիետդ86դմ.: Թսո՛. սնկինը՝ Օլմսո Միաժամանակգոյություն ունեն անսեռ բազմացման մի քանի եղատարբեր տեսակներ, որոնք ունեն նակ: Բազմացմանայդպիսի ցիկլն անվանում են բարդ (օրինակ` ժանգասնկերը): Կան սնկեր, որոնք ունեն միայն անսեռ կամ միայն սեռական բազմացում: Մի շարք սնկերի մոտ սպորառաջացնողունակությունը չափազանց բարձր է: Օրինակ` մուկորային սնկերի մեկ սպորանգիումում կա մի քանի տասնյակ հազար, ժանգասնկերի մեկ սպորակույտում` մի քանի հազար սպոր, իսկ պայուսակավորսնկերի մեկ պտղամարմնումպայուսակասպորների թիվն անցնում է միլիոնից: Տ13. Արտաքինմիջավայրի ազդեցությունը սնկերի աճի ն զարգացմանվրա

Սնկերի նորմալ աճը, զարգացումն ու կենսագործունեությունը, մակաբուծային ակտիվությունը կախված են շրջակա միջավայրի պայմաններից` խոնավությունից, ջերմաստիճանից,թթվածնի առկայությունից, լուսավորվածությունից, թթվայնությունից: Խոնավություն: Ջրի առկայությունը սնկի կյանքի կարնոր պայմաններից մեկն է: Օդի բարձր խոնավությունը նպաստում է սնկերի սպորատվությանառաջացմանն ու վարակի տարածմանը: Բազմաթիվ հողաբնակ սնկեր լավ են զարգանում ջրով հագեցած հողերում, սակայն թթվածնի նկատմամբ պահանջկոտ սնկերի համար հողի խոնավության ավելցուկը ցանկալի չէ, քանի որ այդ դեպքում վատանում է հողի օդափոխանակությունը: Ֆիտոպաթոգենսնկերը ն հատկապեսօբլիգատ մակաբույծներն անհրաժեշտ ջուրը վերցնում են տեր-բույսի հյուսվածքներից: Ջերմաստիճան: Տարբեր սնկերի պահանջը ջերմաստիճանինըկատմամբ տարբեր է: Որոշ սնկերի համար բարենպաստ է Հ25...-305Շ

(իսկականալրացողային սնկեր) ջերմաստիճանը, իսկ այլ սնկերի հա(սոճու ձյունե շյումար` 0...105Շ (ցորենի քարամրիկ), կամ -1...-35Շ տե): Սակայն սնկերի մեծ մասի համար բարենպաստ ջերմաստիճանը Ի18...Է256Շ է: Բարենպաստ(օպտիմալ) ջերմաստիճանում սնկի նյութափոխանակությունն ու սպորառաջացումնավելի ինտենսիվ են ընթա(ում: Սակայն երբեմն սնկամարմնի աճի ու սպորատվության առաջացման համարբարենպաստջերմաստիճաններըչեն համընկնում: Ոչ միշտ է սնկի առավելագույն պաթոգենություն (տես 821) դիտվում բարենըպաստ ջերմաստիճանում:Մեծ նշանակություն ունի նան տեր-բույսի ֆիզիոլոգիական վիճակը: Երբեմն ջերմաստիճանից է կախված ոչ միայն սպորներիծլունակությունը, այլն ծլման արագությունը: Բնության մեջ սնկերի պահպանման համար շատ կարնոր են նվազագույն ն առավելագույնջերմաստիճանները:Նվազագույն ջերմաստիճանային պայմաններում սկսվում է սնկերի կենսագործունեությունը, իսկ առավելագույնում` կտրուկ թուլանում կամ դադարում: Հանգստացող սպորները, սկլերոցիումները, պտղամարմինները կարող են որոշ օամանակ դիմակայել նվազագույնից ցածր ն առավելագույնից բարձր ծայրահեղ ջերմաստիճաններին:Օրինակ` հաբեթասնկերի պտղամարմինները կենսունակությունըպահպանում են մինչն -402Շ պայմաննե.

րում:

-

Թթվածին: Բոլոր սնկերն աերոբ են, սակայն թթվածնիպահանջը տարբեր սնկերի մոտ տարբեր է: Խմորասնկերը կարող են որոշ ժամանակ դիմանալթթվածնի բացակայությանը:Ջրով հագեցած սուբստրաների վրա բնակվող ջրային սնկերը ն մի շարք բորբոսասնկեր զարգանում են թթվածնովթույլ ապահովվածությանպայմաններում: Միջավայրի թթվայնություն: Միջավայրի ռեակցիան մեծ նշանակություն ունի սնկերի աճի ն զարգացման համար: Սնկերի մեծ մասը գերադասում է թույլ թթվային միջավայր (քԷլ-4,0-5,0), սակայն կան տեսակներ, որոնց համար բարենպաստեն թթվային, չեզոք կամ հիմնային Սնկերի պահանջը միջավայրի քՒԼ-ի նկատմամբ կարող է

ԲԱՐԸ: Սնկերը հիմնականում լավ ո

լ:

զարգանում լուսավոր պայմաններում:Սնկամարմինըթույլ զգայունություն ունի լույսի նկատմամբ, սակայն սպորատվության համար լույսը անհրաժեշտ է: Կան սնկեր, որոնք մութ պայմաններումսպորներ չեն առաջացնում կամ առաջացնում են ամուլ սպորներ(օրինակ` հաբեթասնկեր), որոշ սնկեր էլ (շամպինյոն) լույսի կարիքչունեն: Արնի անմիջական լույսից սնկերի աճը դանդաղում է: Սկլերոցիումները ն հանգստացող սպորներն ունեն հատուկ պիգմենտավորԼույս:

են

ված թաղանթ` արնի ճառագայթներին դիմակայելու համար: Սպորների թաղանթի ձիթապտղագույն պիգմենտը` մելանինը, պաշտպանում է արնի ինֆրակարմիրն ուլտրամանուշակագույնճառագայթներից:

ձմեռող

սպորի

ծլում

-

հիՖ,

ֆրուկտիֆիկատիվ ծլում, երբ ձմեռող սպորի ծլումից առաջանոր սպորներ, իսկ դրանցիցհ̀իֆ (օրինակ` կեղծ սնկեր, խիտրիդիոմիցետներ,զիգոմիցետներ): Հիֆն աճում է, ճյուղավորվում, զարգանում է սնկամարմինը,որը տարածվում է հյուսվածքների մակերեսին կամ ներթափանցումդրանց մեջ (սնկերիմեծ մասն ունի էնդոֆիտ սնկամարմին), ն տեղի է ունենում բույսի սկզբնականվարակ: Սնկամարմինը, աճելով սուբստրատի վրա, սնվում է, այնուհետն առաջացումը: Անսեռ սկսվում է անսեռ բազմացումը ն նոր սպորների բազմացման պահից սկսած սպորներն սկսում են տարածվել, ընկնել նոր օրգանների վրա, ծլել, առաջացնել հիֆ, ներթափանցելբույսերի -

ալրացողային

նում են

հիՖ»

|

Ննոր

814. Վիվանդածինսնկերիզարգացմանցիկլը

Սնկերիզարգացմանցիկլը սկսվում է ձմեռող սպորիծլումից, ինչի համար անհրաժեշտ է. ա) խոնավություն.սնկերի մեծ մասի (օրինակ` կեղծ ալրացողային սնկեր) սպորների ծլման անհրաժեշտ պայման է ջրի, ցողի, անձրնի կաթիլի առկայությունը, սակայն կան սնկեր, որոնց սպորների ծլման հա60-100 օ6 օդի հարաբերականխոնավությունը: Որոշ է մար բավարար սնկեր (օրինակ` իսկականալրացողային սնկեր) չորասեր են, ն դրանց սպորների ծլման համար բավարար է 50-60 օօ օդի հարաբերականխոնավությունը, սակայն դա չի նշանակում, որ խոնավությունը չի նպաստում սպորներիծլմանը: բ) նպաստավոր ջերմաստիճան. սնկերի մեծ մասի համար այն տատանվում է 15...-225Շ-ի սահմաններում (կեղծ ալրացողային սընկեր, ժանգասնկեր): Որոշ սնկերի համար անհրաժեշտ է ավելի բարձր՝ 25...Է30"Շ (իսկական ալրացողային սնկեր) կամ ցածր` Ւ5...-Է15"Շ (հողաբնակխիտրիդիոմիցետներ,մրիկասնկեր)ջերմաստիճան: գ) թթվածին.սնկերի սպորներըծլում են աերոբ պայմաններում: դ) միջավայրիռեակցիա(քՒ). սնկերի մեծ մասի սպորներըծլում են չեզոք միջավայրում, իսկ, օրինակ, խիտրիդիոմիցետներիսպորները ծլում են թթու միջավայրում (քՒ/-4,0-5,0): Ձմեռող սպորը կարող էծլել երկու ձնով. վեգետատիվ ծլում, երբ ձմեռող սպորը ծլելով առաջացնում է

»

սպոր

--ֆ

սնյա- անսեռ սպորատվ. առաջացում

սնկա-.» անսեռ » հիֆ մարմին 6սպորատվ |

թ

թ»

մարմին

Հ

սպորներիառաջացում սեռականճանապարհով --ղ-» կամ սնկամարմնիծնափոխություն

Հ-/

կոկնվող վարակ

ձմեռող սպոր

մեջ (երկրորդական վարակ), նորից առաջացնել սնկամարմին, ն այսպես գործընթացը կրկնվում է: Դա պայմանավորվածէ բարենպաստ պայմանների առկայությամբ, ն կրկնվող վարակի դեպքում սկսվում է հիվանդությանզանգվածային տարածումը:Անբարենպաստպայմանկե-

րում սնկերը հիմնականումբազմանումեն սեռականճանապարհովկամ առաջացնում սնկամարմնիձնափոխություններ:Ձնավորված սպորներով սնկերը ձմեռում են: Սնկերիձմեռողփուլերն են. ա) սեռականճանապարհովառաջացածսպորները, բ) սնամարմնիձնափոխությունները, գ) անսեռ սպորատվությունը, դ) հաստաթաղանթսնկամարմինը: Սնկամարմինըկարող է ձմեռել պատսպարվածվայրերում՝ ճյուղերի ն բնի կեղնի ճեղքերում, շիվերում, միամյա մշակաբույսերի սերմե-

րում:

Սնկերիձմեռելու վայրերն են. ա) սերմնանյութը,տնկանյութը,ոնկիները, բ) հողը` վարելաշերտիխորությանվրա, գ) վարակվածբուսական մնացորդները, դ) բազմամյա մշակաբույսերիբունը,ճյուղերը, ե) մոլախոտերիկոճղարմատները: 815. Սնկերիսպորներիտարածումը

Սպորառաջացնողօրգաններից սպորների տարածումը կարող է տեղի ունենալ պասսիվ կամ ակտիվ եղանակով: Բորբոսասնկերիմոտ հասունացած սպորանգիումիթաղանբըպայթում է, ն սպորանգիոսպորները պասսիվ ձնով ընկնում են շրջակա միջավայր: Սնկերիպիկնոսպոր-

՛

.

ները պիկնիդիումի լորձոտ պարունակությանհետ պասսիվեղանակով կոնիդիումներիանջատումը դուրս են գալիս պիկնիդիումից:Հասուն նույնպես պասսիվ բնույթ ունի: կոնիդիակիրներից Սպորների ակտիվ անջատում դիտվում է, օրինակ, պայուսակավոր սնկերի մոտ. պայուսակներիհասունացմանժամանակ դրանց պարունակությունըդուրս է ցայտում, ինչը հեշտացնում է սպորներիհետաէ գա տարածումը: Ազատված սպորների մի մասը թափվում անմիջաէ որոտարածվում մոտ, մասը մյուս պես սպորառաջացնողօրգանների է կարող շակի հեռավորությանվրա: Տարածումն իր հերթին լինելպասունենում է որոշակի պասսիվ` սիվ կամ ակտիվ:Այն հիմնականումտեղի միջատկենդանիներ, գործոնների (օդային հոսանքներ (քամի), ջուր, տարածման սպորների ներ, մարդ) օգնությամբ: Բնության մեջ սնկերի ուղիները որոշող գլխավոր գործոնը սպորայինզանգվածի ֆիզիկական են լինել վիճակն է հասունացման ժամանակ: Հասուն սպորներըկարող Առատեսքով: զանգվածի չոր Ա հեշտությամբ փոշիանալ կամ լորձուտ են իսկ քամու, հիմնականում ջինները (քսերոսպորներ) տարածվում մարդու միջատների, ջրի,կենդանիների,

(միքսոսպորներ)՝ երկրորդները օգնությամբ:

Սնկերիսպորներըտարածվումեն հետնյալ եղանակներով. Բնության մեջ հաճախ հանդիպում է սպորների Անեմոխորիհա: տարածումը օդի հոսանքով: Այս եղանակով տարածվում են ժանգան. սնկերի, ալրացողային սնկերի, բորբոսասնկերի,հաբեթասնկերի այլ են դուրս հեշտությամբ սպորներ: Դրանք սպորառաջացնողօրգանից են պտղաազատ թափվում կամ մղվում փոշենման զանգվածի տեսքով մարմիններից:Փոքր չափերի ն զանգվածի շնորհիվ սպորներըբարձրաօգնությամբ նում են մթնոլորտի վերին շերտեր ն օդային հոսանքների ծլուհեռու պահպանելով վրա` տարածությունների արագ տարածվում մշակագյուղատնտեսական նակությունը: Անտառայինտնկարկներից, բույսերի դաշտերից Ա այգիներից վեր` օդային տարածքներում,միշտ ու առկա են հիվանդածին բազմաթիվսպորներ, ընդ որում` դրանց թիվն է` եղանակից,գերատեսակային կազմը փոփոխվում կախվածտարվա կշռող քամիներիուղղությունից ն ուժից: Որքան մեծ է հեռավորությունը վայրից, այնքան սպորների քանակությունն օդում սպորառաջացման է 250-300 շառավղով): է (սպորների հիմնական մասը հարուցիչնեհիվանդությունների Բույսերի վտանգավոր սնկային են Եվրոպա ն Ամերիկայից րը անեմոխորիայիճանապարհովտարածվել հակառակուղղությամբ: Զոոխորիա:Սնկերի սպորների տարածմանգործում մեծ է հատկապես կենդանիներիդերը: Հաճախ դիտվում է էպիխորիա,այսինքն

քիչ

թափվում

մ

.

Հազվասնկերի սպորների տարածում կենդանու մարմնի մակերեսով: դեպ դիտվում է էնդոխորիա`տեղափոխումներքին՛օրգանների-միջոցով: Բազմաթիվկրծողներ (սկյուռ, դաշտամուկ), ինչպես նան փափկամորթներ, ձմռան համարգլխարկավոր սնկերի պտղամճարմիններ հավաքելով, նպաստում են բազիդիոսպորներիտարածմանը: Հողափոր ողնաշարավոր կենդանիները, ընտանի ն վայրի սմբակավորներըբնափայտը քայքայող սնկերի, այդ թվում` արմատային սպունգի սպորներիհավանական տարածողներն են: Սնկային հիվանդություններով վարակված բույսերով անասուններիկերակրմանժամանակ հարուցչի սպորները, անցնելով կենդանու մարսողական համակարգով, պահպանում են կենսունակությունը: Սպորներ կարող են տեղափոխել նան թռչունները (փայտփոր), անձրնաորդերը,ֆիտոնեմատոդները,տզերը նայլն: էնտոմոխորիա: Բնության մեջ սնկերի ինֆեկցիոն աղբյուրի տարածմանգործում կարնոր դեր ունեն միջատները: Դրանք հիմնականում մեխանիկորենեն տեղափոխումսնկերի սպորներնիրենց մարմնի մակերեսով: Երբեմն միջատ-փոխանցողին սնկի միջն դիտվում է կենսաբանական փոխադարձ կապ. օրինակ` կաղնու կեղնակերը, տարազույգ մետաքսագործը, ոսկետուտը փոխանցում են սովորական քաղցկեղի հարուցիչը: ճանճերի ու բզեզների որոշ տեսակներ, որոնց թրթուրները. սնվում են գլխարկավոր ն հաբեթասնկերիպտղամարմիններով,նպաստում են դրանց տարածմանը:Փոխանցող միջատներին հատկապես գրավում են սնկերի պտղամարմնիքաղցր ն հոտավետ արտազատումները, վառ գույները: Որոշ սնկերի սպորներիվրա կան ինքնատիպ հարմարանքներ (կեռիկ, ելուստ ն այլն), որոնք հեշտացնում են դրանցտեղափոխումըմիջատներիօգնությամբ: Չիդրոխորիա-Ջուրը նույնպես նպաստում է սնկերի սպորների տարածմանը: Այս եղանակով տեղափոխվում են հիմնականում այն սնկերի սպորները, որոնք առաջացնում են լորձուռ կուտակումներկամ սպորառաջացնողօրգաններից դուրս են գալիս սոսնձված զանգվածի տեսքով: Անձրններիցլորձը ուռչում է, փափկում, սպորներնանջատվում են, լվացվում բույսի վարակվածմասերից, թափվում առողջ օրգանների ն հարնան առողջ բույսերի վրա: Անձրեն ու ցողը հատկապես նպաստում են այն սնկերի տարածմանը, որոնց սպորատվության առաջացման համար անհրաժեշտ է ջրի կաթիլի առկայություն (օրինակ` կեղծ ալրացողային սնկեր): Անձրնի կաթիլների ու ցայտերի հետ այդ սնկերի զոոսպորներն ու կոնիդիումները տարածվում են, ընկնում նոր բույսերի վրա, արագ ծլում ու վարակում: Բավարարխոնավությունը նպաստում է փտումների, նեկրոզային-քաղցկեղայինն այլ հիվանդություններիտարածմանը:

Այսպիսով, հիդրոխորիան նպաստում է տվյալ դաշտի կամ տնկարկի սահմաններում հիվանդության տարածմանը: Իսկ տեղատարափ անձրնները, գետերը, ոռոգման ջուրը կարող են հեռու տարածությունների վրա տեղափոխել տարբեր սնկերի սպորներու պտղամարմիններ: Անջրոպոխորիա:Ֆիտոպաթոգեն սնկերի սպորների տարածմանը

նպաստում է մարդու տնտեսական գործունեությունը: Սնկամարմինը, սպորները, սկլերոցիումները կարող են տեղափոխվել սերմերի, տնկանյութի, գյուղատնտեսական արտադրանքի, գործիքների, դեկորատիվ բույսերի, փայտանյութի միջոցով ոչ միայն տվյալ երկրի ներսում, այլե տարբեր երկրներ: Վերջին հազարամյակում Ամերիկայից Եվրոպա են տեղափոխվելտարբեր մշակաբույսերի, անտառային ծառատեսակների հիվանդություններիհարուցիչներ, այդ թվում` այնպիսի վնասակար հիխաղողի ալրացովանդություններ, ինչպիսիք են կաղնու, կոկռոշենու, ղը, կարտոֆիլի ֆիտոֆտորոզը: Ամերիկա են ներթափանցելխնձորենու քոսը, վեյմուտյան սոճու բշտիկաձն ժանգը ն այլ հիվանդություններ: Ինֆեկցիոն հիվանդությունների հարուցիչները մարդու օգնութագրոտեխյամբ տարածվում են տարբեր կազմակերպատնտեսական, նիկականմիջոցառումների,բույսերի խնամքի աշխատանքներիժամանակ` ձեռքերի, հագուստի, գործիքների միջոցով (հատկապես անհրաժեշտ սանիտարահիգիենիկկանոնների խախտմանժամանակ): Սուտոխորիա: Սպորների ակտիվ, ինքնուրույն տարածումն է ն բնորոշ է այն սնկերին, որոնց զարգացման ցիկլում առաջանում են զոոսպորներ (օոմիցետներ, խիտրիդիոմիցետներ):Մտրակների առկայության շնորհիվ զոոսպորներըշարժվում են ջրում ն վարակումբույսերը: :

Սնկերի դասակարգումը

|

Սնկերի սնկանման օրգանիզմների ժամանակակից դասակարգարդյունքում տարբերակում են բաժիններ, դասեր, կարգեր, ընտանիքներ, ցեղեր, տեսակներ: Վերջին 10-20 տարիների ընթացքում սնկերի թագավորության, դրանց ծագման, էվոլյուցիայի վերաբերյալ պատկերացումներըլիովին փոխվել են: Սնկերի Ա սնկանման օրգանիզների ֆիզիոլոգիայի ու կենսաքիմիայի, բջջի կառուցվածքի, գենետիկական առանձնահատկությունների, բջջաթաղանթի կառուցվածքի ու կազմության վերաբերյալ նյութի հիման վրա տեղի են ունեցել էական փոփոխությունն

լորձա-

ր

ո)օօԹ) '

ռ Ջ

-

Յ2Ը «ՅՏ Բ

ա

ԷՔ

ճ.

Սնկերի թագավորությունը (Խհ/Շօէճ)բաժանվում րի՝ Լլորձասնկերն իսկական սնկեր (աղ. 1):

է

երկու բաժիննե-

-

Յ

ջե

ԷՋ

ԷԷ

5.5 ՎՕ

|69

Յ

Օշ

| 87

5 Յ -

|

5.

56Չ

5. ՅՏՅՑ ՅՅ

ՅԻ

աթ

Յ5տ

ՅՅ Տ

ՅՑ Տո աթ

Տ -

ճ

ոա8Տ`: "25 Յ

|8Բ3

յ

Յ

|5 ՏՏ

Էջ |

ԶԸ

|

Թթ

ծ 36

|Յ.:

ՏՅՑ|

Տ

|ՅՅ

ՅՏՔ

Ք

ՅՏ 8

ՅՅ Տ 8 ՅՅ ըթտ

|

ԾՔՅՃ|ՅԾ-

|8 Ց

|

՛835

ՅԹ

Յ

ԲԻ

ՅՏՑ

Տ.

ՏՏ,

Ջ

տ.

Հ

Ց

5 Ջ

-

-

ճջ

-

Տ

ք-Ջ Գե:

-Տ-

`

Տ

Ռ1Էչ-Է-:ԷՒ: |5Յ88| ԵՏՔ Տ6Տ 283 | ԶՅՏՅՅ : Է, 355"Յ Յ,

ԷՏ

ՅՑ

Յ.

ԷՀ

ՅՑ

|

թՏ

68 35 558 535 | ՅՑւք Տ 5 3 |ԹՅ 8 չԷ 8Բ 5

:։ ՅՋ

--Ջ ՏՀԲ

Յաք |8 ՏՏ

ՏՅ

յ

|/ՅՏ

Ը.8

տ Ց |ա /Յ 8 | Յ5

աա

ԷԷ:Շ | 3: Է| 33 53 Յ-

Ց

,-

Է):

5բ

ջ

ՅՑ

ՅԾ,

5բ

Յ

աղ

ԷՏ

ՀՏ

Յ

Յ

-

ման

ընդգրկուն ր:

Սնկերիթագավորություն(հ//6օ1Թ) իսկական սնկեր (Էսոոյ/օօէռ) ստորակարգսնկեր բարձրակարգսնկեր

:

Տ16. Սնկերի դասակարգումը

Աղյուսակ 1

-

ՏՅ

ՏՅ ԷԷ ջ 5 Էլ ՅՔԷՊ-Դ-

Ց

-

կամ

.

բաժին

(Խո«օողյ/60է) Տ 76.1 Լորձասնկերի միքսոմիցետների Լորձասնկերի բաժինը միավորում է քլորոֆիլազուրկ մանրէների ավելի քան 450 տեսակ, որոնքտարբերվում են կենսակերպովու կառուցվածքով: Դրանց շարքումկան ինչպես հողում, բուսական մնացորդէլ բույսերը մակաբուծողտեսակներ: ների վրա ազատ ապրող, այնպես Լորձասնկերի մի մասիվեգետատիվմարմինը բազմակորիզ, թաղանթից զուրկ, հաստատուն ձներ չունեցող, միակորիզ կամ բազմակորիզ ամեոբոիդ է: Մյուս մասիվեգետատիվ մարմինը խոշոր, բազմակոէ` պլազմոդիում, որի մեծությունը երրիզ ցիտոպլազմային զանգված բեմն կարող է հասնել մի քանիտասնյակ սանտիմետրերի: լորձասնկեր բազմանում են բջջի Աճեոբոիդ բջիջներով բազմաթիվ մոտ պլազմոդիումից անջատվում պարզ կիսմամբ:Որոշ լորձասնկերի են որպես զոոսպորներ: են հատվածներ, որոնք գոյատնում Լորձասնկերի մեծ մասը սապրոֆիտում է բուսական մնացորդների, կոճղերի վրա (առավել տարածվածտեսակներն են Բսհցօ, Տքսոոտսակայն կան նան ՔլոտոտօՈՋ, Տէթտօունտ ցեղերի ներկայացուցիչները), ֆիտոպաթոգեն տեսակներ, որոնց Ժօքհօօողյ/օ6:ԹՏդասին պատկանող ներթափանցում է տեր-բույսի բջիջներկայացուցիչների պլազմոդիումը ների ճեջ՝ մեծացնելով դրանցծավալը (հիպերտրոֆիա):Վարակված հյուսվածքի կտրվածքում երնումեն պլազմոդիումները,որոնք կարող են ընդգրկել բջիջն ամբողցությամբ: Վեգետացիայի վերջում պլազմոթաղանթով պատված բազմաթիվ կլոդիումը տրոհվում է սեփական հյուսվածքի քայքայումից հետո դրանք րավուն սպորների:Վարակած ն ծառայումորպես հանգստացող սպորներ: Հոընկնում են հողի մեջ են մի քսնիտարի ն, բարենպաստ պայմաններում ղում պահպանվում են միամտրակավորզոոսպորզուպորաճգիում` ծլելով, առաջացնում են բույսերը: ներու, վերջիններսվարակում հիվանդություններին բնորոշ է վաՄիքսոմիցետներիհարուցած (արմատ, պալար) վրա տարբերձնի րակված ստորգետնյաօրգսնների ու առաջացումը: Օրինակ` Քլթտոօմեծության նորագոյացույունների ժլօքհ՛օռռ Եւոտտլօո6 Մմօոօո, տւնկը հարուցում է կաղամբի ն այլ խաչասունկը՝ ծաղկավորների կիլա, Տքօոցօտքօ2ՏսԵլթոշոծտ (ՄՄճի.)Լցծ. կարտոֆիլի փոշենմանքոս:

(Էսող)/6Օ18) Տ76.2. Իսկսկան սնկերի բաժին

է 100 հազարից ավելի ստորակարգ ն Այս բաժինը միավորում են վեգետատիվմարմնիկատարբերվում բարձ րակարգ սնկեր, որոնք բնության մեջ տարածման եղանակներով, ռուցվածքով, բազմացման է վեց դաս` խիտրիդիոներառում բաժինը ուղիռերով: Իսկականսնկերի

զիգոմիցետներ, ասկոմիցետներ

միցետներ,օոմիցետներ, (պայուսակավոր սնկեր), բազիդիումիցետներ, դեյտերումիցետներ(անկատարսնկեր):

66125)

1 Խիտրիդիոմիցետների դաս (Շի)ոոէէԹույ Խիտրիդիոմիցետներիդասին պատկանող սնկերի վեգետատիվ մարմինը սաղմնային (երբեմն` թաղանթազուրկ) սնկամարմճինէ կամ ռիզոմիցելիում: Բջջաթաղանթըպարունակում է խիտին (մինչն 60 92) ն գյլուկոզ: Անսեռ բազմացումն իրականանում է միամտրակավոր զոոսպորների առաջացմամբ: Սեռական բազմացման եղանակը գաճետոգամիան է, որն իրականանումէ իզոգամիայիճանապարհով:Դասի բազմաթիվ ներկայացուցիչներջրային սապրոֆիտներեն կամ մակաբուծում են ջրիմուռների ու ջրային կենդանիներիվրա: Ֆիտոպաթոգենխիտրիդիոմիցետներըբույսերի ներբջջային մակաբույծներ են ն վարակում են բույսերի ստորգետնյաօրգանները: Զարգացման որոշակի փուլում սաղմնային սնկամարմինըվերածվում է մեկ կամ մի քանի զոոսպորանգիումների,որոնց մեջ ձնավորվողզոոսպորները հարուցում են բույսերի երկրորդական վարակ: Սեռական գործընթացի իզոգամիայի արդյունքում ճնավորվող ցիստերը հողում պահպանվում են երկար տարիներ: Վանգստիշրջանի ավարտից հետո զոոսպորներըցիստերից դուրս գալով իրականացնումեն բույսերի սկզբնական վարակ: Բույսերի վարակվածօրգանների պաթոլոգիականփոփոխությունների բնույթով (հիպերպլազիա) խիտրիդիոմիցետներիհարուցած հիվանդությունները արտաքին նշաններով նման են պլազմոդիոֆորային լորձասնկերիհարուցած հիվանդություններին: Շո ժլօոո/օ6165 դասին է պատկանում ՇհյոժԹ/ԹՏ կարգը, որը ներառում է ավելի քան 80 ցեղ, 400 տեսակ, որոնց մեծ մասը ջրային բույսերի մակաբույծներ են: Գյուղատնտեսական բույսերի հիվանդությունների հարուցիչները պատկանում են Տ/ոօհյոստ ն Օյքլմստ ցեղեՔ6ոտ. սունկը հարուցում է կարտոֆիլի րին. Տ/ոօհյոոսո ծոժօելօեշսո քաղցկեղ, Օքլժսո ԵՐՅՏՏ|ՇՅՓ (Մմօւօո.) սունկը` կաղամբի սածիլների սն

ոտիկ:

2.

Օոմիցետների դաս (ՕՕողյ/Շ616Տ) Օոմիցետների դասին պատկանող սնկերի վեգետատիվմարմինը չհատվածավորված,ճյուղավորված սնկամարմին է, բջջաթաղանթում գերակշռում են գլյուկանները ն ցելյուլոզը, հազվադեպ պարունակում է նան խիտին: Այս դասին պատկանող սնկերի սեռական բազմացումը գամետոգամիանէ, որն իրականանում է օոգամիայի ճանապարհով`

օոսպորների առաջացմամբ: Օոմիցետների մեծ մասը սապրոֆիտում է հողի օրգանական մնացորդների վրա: Օօոյօօէօտ դասի հիմնական ն Ք6ոօոօՏքօո816Տ: կարգերնեն ՏՅքոօ|Թց/ուտ6Տ ՏՅքոօլ6ցուօտ կարգի ներկայացուցիչներըջրային բույսերի ն կենդանիներիսապրոֆիտներեն: Դրանց շարքում կան նան ջրային կենեն դանիների, հատկապես ձկների մակաբույծներ, որոնք մեծ վնաս հասցնում ձկնաբուծությանը: կարգը ներառում է ավելի քան 500 տեսակ, որոնք Ք6-օոօտքօո816Տ մշակաբույսերի ն անտառային ծառատեսակների գյուղատնտեսական ունեն սնկալավ զարգացած, չհատվածավորված մակաբույծներ են, հոեն պահպանվում մարմին: Հանգստացող սպորները` օոսպորները, ղում կամ բուսական մնացորդներում ն, բարենպաստ պայմաններում ծլելով, առաջացնումանսեռ սպորատվությանօրգաններ` հաճախ զոոսպորանգիում, որտեղ հասունացող երկմտրակավորզոոսպորներըվարակում են բույսերը: Օոմիցետները կարող են առաջացնել նան կոնիդիալ սպորատվություն: Ք6րօոօՏքօո2/6Տկարգի ընտանիքներնեն` ՔյղհլՅօ686, Բ6ոօոօՏտքօ-

Բ/|Եսց/ՈՅՇ6Յ6: Քյնքօ686 ընտանիքիսնկերը լայնորեն տարածվածեն բնության մեջ: Վեգետատիվմարմինը միաբջիջ չհատվածավորված,ճյուղավորված սնկամարմինէ: Անսեռ բազմացումն իրականացվում է երկմտրակավոր զոոսպորներով,որոնք զարգանում են գնդաձն կամ օվալաձճնզոոսպորանգիումում:Քյ1հլօ686 ընտանիքիկարնոր ցեղերից է Բ/Ղոխո-ը, որն ունի մոտ 140 տեսակ: Դրանք հիմնականումֆակուլտատիվ մակաբույծներ են: Ք. մ6ԵՅո/ՅոսոտԷ/ԹՏՏ6. տեսակը մակաբուծումէ ծառատեսակների ծիլերը (հարուցելով ծիլերի պառկում), ինչպես նան հազարը, լոլիկը, տաքդեղը, բադրիջանը,ծխախոտը ն բազկաղամբը, ճակնդեղը, մաթիվ այլ գյուղատնտեսական մշակաբույսեր` հարուցելով սածիլների «սն ոտիկ»: Վարակված օրգանների վրա բարձր խոնավության պայմաններում առաջանում է սնկամարմնի նուրբ փառը: Սնկամարմինը ներթափանցումէ հյուսվածքներիմեջն մահացնումդրանք: Ցեղերի միջն տարբերությունը հիմնված է կոնիդիակիրներիկակամ կոնիդիառուցվածքի վրա: Թյտլսո ցեղի զոոսպորանգիակիրները կիրները չեն տարբերվում վեգետատիվհիֆերից: Գործնականկարնոր նշանակությունունեն նան Քհյղօքհքհօոռցեղի ներկայացուցիչները: Ի տարբերությունՔյՂուսո ցեղի սնկերի` սրանց տարբերվում են սնկամարմիննավելի հաստ է, զոոսպորանգիակիրները են ն ճյուղավորութսիմպոդիալ ճյուղավորված վեգետատիվ հիֆերից, ունեն Զ ոոսպորանգիումները արտափքումներ: լամպաձն յունների վրա

ՒՁՇԲՅ6, .

կիտրոնաձն կամ ձվաձն են, գագաթին ունեն ծծիչ: Վասունացումից հետո զոոսպորները դուրս են գալիս զռոսպորանգիումից: Երբեմն այն ծլում է ն առաջացնում հիֆ: Առավել տարածված տեսակներն են Քհ7ԹօհատքհէհօՅ ՇՁօէօսոո (ԼԹԵՈ. 6է է«Օհո.) Տօհոօէ (ծառատեսակների, կապես` հաճարենու տնկիներիփտման հարուցիչ) ն ՔհյՇքհքհօոռ ԼոքթՏԹոտ 87 (կարտոֆիլի ն լոլիկի կեղծ ալրացողի հարուցիչ) սնկերը: Սնկամարմինըհիմնականում տարածվում է միջբջջային տարածություններում, իսկ բջիջների մեջ ներթափանցումեն հաուստորիումները: Վարակված հյուսվածքներն արագ մահանում են ն տերեների վրա առաջանում են գորշ բծեր, որոնց հակառակ կողմում ձնավորվում է անսեռ սպորատվությանսպիտակփառը: Օոմիցետների դասին է պատկանում նան կեղծ ալրացողային սնկերի քնտանիքը 7Ք6/0ոօտքօո6686, որի ներկայացուցիչները օբլիգատ մակաբույծներ են: Բազմակորիզ, ճյուղավորված, չհատվածավորված սնկամարմինը լավ զարգացածէ, տարածվում է միջբջջային տարածություներում, իսկ բջիջների մեջ ներթափանցումեն հաուստորիումները: Ընտանիքի ներկայացուցիչները հարուցում են գյուղատնտեսական բազմաթիվ մշակաբույսերի` խաղողի, ծխախոտի, լոլիկի, վարունգի, ճակնդեղի, արնածաղկիկեղծ ալրացող: Վարակված տեր-բույսի տերնեներիվերին երեսին առաջանում են դեղնաշագանակագույն բծեր, իսկ հակառակ երեսին` սպիտակ փառ: Այն կազմված է հերձանցքերից դուրս եկած, վեգետատիվ հիֆերից տարբերվող, ճյուղավորված զոոսպորանգիակիրներիցկամ կոնիդիակիրներից, որոնց վրա ձնավորվում են օվալաձն, բազմակորիզզոուպորանգիումներ կամ կոնիդիումներ: Վերջինները ծլելով առաջացնում են զոոսպորներ կամ հիֆ: Ք|ոՏոօքճոճցեղի կոնիդիակիրներինբնորոշ է մոնոպոդիալ ճյուղավորությունը: Որոշ տեսակների մոտ ճյուղավորությունները դուրս են գալիս ուղիղ անկյան տակ: Ք|ՅՏո՞օքռոո«1նօօ18 86ղ. 6է ժ6. ՛Լօոլ սունկը հարուցում է խաղողի միլդիու, իսկ Ք|Տոօքուռ հօիՅուհլ Խօսօէ սունկը՝ արնածաղկիկեղծ ալրացող: ՔՓ6օոօտքօ-Յցեղի կոնիդիակիրներըդիխատոմիկ ճյուղավորված են, ունեն սրացած ծայրեր: Կոնիդիումները միաբջիջ են, օվալաձն: Ք6-Օոօտքօռ ՀԵՅԿոՅ ԲժՅո սունկը հարուցում է ծխախոտի,Ք. ժ6ՏԵսօէօ Բ-. սունկը` սոխի, ՔՏ6սժօքօ-օոօտքօՒ8ՇսԵՇՈՏ|Տ ԲօՏԱՃ. սունկը` դդմազգիներիկեղծ ալրացողեր ն այլն: /5սցյոճ6626 ընտանիքըփոքր-ինչ տարբերվում է կեղծ ալրացողային սնկերի կարգի մյուս ներկայացուցիչներից:Դրանք օբլիգատ մակաբույծներ են, ունեն լավ զարգացած, ճյուղավորված սնկամարմին, այն տարածվում է միջբջջային տարածություններում,իսկ բջիջներիմեջ

ներթափանցումեն հաուստորիումները:Կոնիդիումներըշղթայաձն դասավորված են գուրզաձն կոնիդիակրի վրա, ձնավորվում են տեր-բույսի էպիդերմիսիտակ: Կոնիդիումներըօլելով առաջացնումեն զոոսպորներ: Ճ|Եսցօ օՁոժժ2 (Ք6:Տ.) 26. տեսակը մակաբուծում է խաչածաղկավորների ընտանիքիբույսերին` հարուցելով «սպիտակժանգ»: 3.

Զիգոմիցետներիդաս (2)/90Ո1)/օ616Տ)

Զիգոմիցետների դասում ընդգրկված է սնկերի ավելի քան 500 տեսակ: Դրանց շարքում կան ինչպես սապրոֆիտներ,այնպես էլ սնկերի, բարձրակարգ բույսերի, միջատներիու այլ կենդանիների մակաբույծներ: ներկայացուցիչներն ունեն միաբջիջ, բազմակորիզ,ճյուղաԴասի վորված, չհատվածավորված սնկամարմին: Բջջաթաղանթը պարունակում է խիտին ն խիտիոզան: Անսեռ բազմացումն իրականանում է սպորանգիոսպորներիառաջացմամբ, որոնք ունեն սեփականթաղանթ ն ձնավորվում են սպորանգիումներում: Զիգոմիցետների սեռական բազմացման եղանակն է գամետանգիոգամիան,որն իրականանումէ զիգոգամիայիճանապարհով՝ զիգոսպորիառաջացմամբ: Զիգոմիցետներըբաժանվում են երկու կարգի` մուկորային (բորբոսասնկեր) ն էնոմոֆտորայինսնկեր: .

կարգի ներկայացուցիչներիսնկամարմինըկազմվածէ ճյուղավորված հիֆերից, որոնց վրա ձնավորվում են անսեռ սպորատվության օրգանները` մուգ գունավորված, անզեն աչքով լավ նկատելի սպորանգիումները: Դրանցից դուրս եկող սպորներըծլելով առաջացնում են սնկամարմին: Որոշ տեսակների բնորոշ է ռիզոիդների (հատուկ ճյուղավորություններ են, որոնցով սունկն ամրանում է սուբստրատին) ն օդային հիֆերի՝ ստոլոններիառկայությունը (նկ. 8): Մուկորային սնկերին բնորոշ է հետերոթալիկ` տարասեռ սնկամարմինը, որի հիֆերի արտափքումներիշփման ժամանակտեղի է ունենում սեռականգործընթաց: Մուկորային սնկերը լայնորեն տարածված են բնության մեջ: Դրանց մեջ կան տիպիկ հողային սապրոֆիտներ, որոնք առատորեն հանդիպում են հատկապես օրգանական նյութերով հարուստ հողերի վարելաշերտում(1գ հողում սպորներիթիվը հասնում է մի քանի տասնյակ հազարի): Մուկորային սնկերն ակտիվ մասնակցում են հողում օրգանական մնացորդներիքայքայման ն հումուսի առաջացմանգործընթացներին: Բազմաթիվ ներկայացուցիչներ սերմերի ու պտուղների պահպանման ժամանակ առաջացնում են տարբեր տիպի բորբոսներ Խսօօո26Տ

հաստ

(օրինակ` Խլսօօք ԽիՇհօհ. ցեղի սնկերը,Բհլշօքստ ոլցոօշոտԷհ՛., Լհռտու6|Թց2ոՏԼու. սնկերը նայլն): Քուօոոօքհքհօո8|ԹՏ կարգիներկայացուցիչները միջատներիմակաբույծներ են ն կիրառվում են վնասակարմիջատների դեմ կենսաբանական պայքարում: Մակաբույծներիսնկամարմինըզարգանում է միջատների մարմնի ներքին օրգաններում, իսկ շնչառական անցքերից կամ խիտինի բարակ մասերից մակերես են դուրս գալիս սպորատվության օրգանները: Սպորներըհասունանալով տարածվում են ն վարակում առողջ միջատները: Էուօտօքհճցճ Յսկօոօ 8Յնճօ. սունկը սոճու բվիկի Ա ոսկետուտի, Ցճեւօ սունկը լվիճների, Լճոօհսոո 2օօք16ոռճքհւժտ (ԻԷ(Օքոո.) ցեղի որոշ սնկեր վնասակար թեփուկաթնավորներիմակաբույծներ են, կան նան տերնաոլորների, ուղղաթնավորների, ճանճերի, սղոցողների, լվիճների նայլ միջատներիմակաբույծներ: սո

`

Ասկոմիցետներ կամ պայուսակավորսնկերիդաս (456օրոյ/661Թ5Տ) Ասկոմիցետներիդասը ներառում է ավելի քան 30 հազար տեսակ, որոնք ընդգրկվածեն 46 կարգերում, 264 ընտանիքներում:Սնկամարմինը բազմաբջիջէ, հատվածավորվածն ճյուղավորված: Կարնոր ախտո--` րոշիչ առանձնահատկությունէ երկշերտ բջջաթաղանթի առկայությունը, որի կազմությանմեջ մտնում է խիտին ն 8-գլյուկան: Ասկոմիցետներին բնորոշ է գամետանգիոգամիա սեռական բազմացման եղանակը, որն ուղեկցվում է պայուսակների ն պայուսակասպորների(հիմնականումութ) առաջացմամբ:Ասկոմիցետներիմեծ մա4.

սի զարգացման ցիկլում կարնոր դեր ունի անսեռ սպորատվությունը:

Դասը բաժանվում է երեք ենթադասի` մերկապայուսակավորներ (պայուսակներն առաջանում են անմիջապեսսնկամարմնիվրա, դասավորվում բաց ձնով` հաճախ շերտով), պտղապայուսակավորներ (պայուսակները առաջանում են հատուկ օրգանների` պտղամարմիններիմեջ կամ դրանց մակերեսին), խոռոչապայուսակավորներ(պայուսակները ձնավորվում են ստրոմայի խոռոչներում): 4.1.

8026)

Մերկապայուսակավորսնկերի ենթադաս (Ի/Թրո/ԹՏօօողյ/66-

Մերկապայուսակավոր սնկերի ենթադասում գործնական նշանակություն ունեն Բոժօոյ/օ6ա6Տ ն 1քհռոշլթտ կարգերը: Բոժօոո/օ6այթՏկարգին է պատկանում ՏՅՇօհճօոոյՇ6է2|6Տ` խմորասնկերի կարգը: ՏՅՇՇհճոօոոյօօէաօօտ ընտանիքին է պատկանում

Շ616Մ586 ՒԼՁՈՏ. ՏՅՁՇՇիՅՁ-Օողյ/Շ6Տ հացի խմորասունկը: տեսակը` Այն ունի բազմաթիվ շտամներ, որոնք տարբերվում են ֆիզիոլոգիակենսաքին լայնորեն կիրառվում

անիրյուն միական տատվություններով բերությունում: կարգը Լքհոոռ ցեղին պատկանող մեռՈՅԹՏ ներառում նեղ մասնագիտացում ունեցող բտաֆրինայի տեն Աբու կերը վարակված ծառերիերիտարեբ յուսվածքներում, բույծն ալով հարուցիչներըխթանում.. մակ ԱՐ 1.րգառաջացնելովԶարգա օրգանների ձնափոխություն:Վարակված է

օը

Տաֆրինային սնկերին բնորոշ է ԱԱ

Ար

մոտ

ր

դրանց աճը

օրգաններիվրա առաջանում է վարդագույն,դեղնավուն կամ ոսկեգույն փառ՝ կազմվածպայուսակներիշերտից:

Պոմանման

անսեռ

ԻԱ

սպորատվության բացաԱԱ

են ծառերի տերնները, շիվերը, ծաղկիսերմնարանը:Վարակվածտերններիառանձինմասեր անհամաչափ են աճում, տերնները ձնափոխվումեն: Նման հիվանդությունները ստացել են տերնների գանգրոտություն կամ բշտիկավորություն անվաԼճքհոոռ Ձսոօշ նումը (օրինակ`բարդու տերններիբշտիկավորությունը` (Ք6Տ.) ԷԼ, դեղձենու տերնների գանգրոտությունը1̀ճքհոոճ Վ6(ԹոոՅոտ ԲսՇե.) (նկ. 17): Սերմնարանի վարակ դիտվում է սալորենու, վայրի կորիզավոր պտղատեսակների ն լայնատերն ծառատեսակներիմոտ: Սերմնարանի պատերի գերաճի արդյունքում այն վերածվում է պարկանման գոյացության: Վիվանդությանօրինակներ են սալորենուն թխենու(բեկտենու) գրպանիկները (1. քոլ Էսօե.), լաստենու պտուղներիձնափոխությունը Ո. Յուոօոտծ («սհո) հ/ճցո.) ն այլն: Շիվերի ն ճյուղերի վարակի դեպքում հարուցչի ազդեցությամբ քնած բողբոջներն արթնանում են, առաջանումեն բազմաթիվ փոքր, բարակ ճյուղեր: Պաթոլոգիական գործընթացիազդեցությամբ ճյուղի վարակված մասերում ձնավորվում է «կախարդիավել» (քլորոզային, թերզարգացած, փոքր տերններովփոքր ու բարակշիվերի կուտակում): «Կախարդի ավել» հարուցում են 1. Շ6-ՅՏԷ ՏՅԺ6Ե (կորիզավոր պտղատուների մոտ), 1. Ետխհոճ Թօտե., Լ. Խա ԱՅ ՕՏհ. (կեչու մոտ), 1. 6քքհյ|ճ ՏՁօՇ. (լաստենու մոտ) սնկերը: Նման հիվանդություններ դիտվում են նան այլ ծառատեսակների մոտ:

Տաֆրինային սնկերը վարակում

ս

ագատ

աաա

՝

'

'

կ

ՋՐ

Եթ

ՀԱԶ ԱՏՆ

|

լ

ԼՆ)

Պտղապայուսակավոր սնկերի ենթադաս(ԷԱՁՏՇՕՈ)Շ6ԱՕՅ6) Այս ենթջադասինեն պատկանում պայուսակավորսնկերի մեծ մասը: Պտղապայուսակավորսնկերի մոտ առկա են կլեյստոթեցիում, պերիթեցիում, ապոթեցիում տիպի պտղամարմիններ (նկ. 16): Պտղապայուսակավոր սնկերն իրենց զարգացման ցիկլում ունեն նան անսեռ սպո4.2.

:

,

Նային ախո ւան անների վրա,2. հարուցած հիվանդություններ թխկու տերնների ձնափոխություն,

ի Բարդու

դ

տենու

չ

բշտիկավորություն (ա. վարակվածտերն, բ. պատերսների ուսակներ՝ պայուսակասպորներով|), 4. լաստենու պտուղների ձնափո/խություն,5. կաղամախու 6. սալորենու պտուղների ձնափոխություն, .

գրպանիկներ,7.

րատվություն: Կախված պտղամարմինների տիպից, կառուցվածքից ու. տեղադրությունից, պայուսակներից պայուսակասպորների դուրս մղվելու առանձնահատկությունից` ենթադասըբաժանվումէ երեք կարգերի խմբերի` պլեկտոմիցետներ,պիրենոմիցետներ,դիսկոմիցետներ: Պչեկտոմիցետների կարգերիխումբ (661Թոյ/66նմ86): Այս կարգերի խմբի սնկերին բնորոշ է կլեյստոթեցիում տիպի պտղամարմինը: Պայուսակները պտղամարմնումդասավորվում են ան-

գրպանիկներ: բեկտենու

`

յ

կանոն ձնով: Պայուսակասպորներիանջատումը պայուսակներից տեղի է ունենում պասսիվ եղանակով: Գործնական նշանակություն ունի Էս-ՕԱՁՅ|/ՇՏկարգը, որը ներառում է ՃՏք6ոցԱխտ Խ.Շիճն 6է Բո. ն Ք6ուօմիսոո Լոս. ցեղերին պատկանող, բնության մեջ լայնորեն տարածված բազմաթիվ տեսակներ: Օրինակ` Ճտքոց խտ ոյցօղ ԿՁո ցհի. սունկը հարուցում է հացահատիկային մշակաբույսերի ն եգիպտացորենի սերմերի, ինչպես նան հատապտղատուների,խաղողի ասպերգիլիոզ էակօսոտ Մածհո կամ սն բորբոս, Քուօիստ սունկը հարուցում է ու խաղողի, կորիզավոր հնդավոր պտղատեսակների,հատապտուղների երկնագույնփտում ն այլն: Պիրենոմիցետների կարգերի խումբ(Բ7/6ոՕՈ/ՇՏԵՅՅՑ): Պիրենոմիցետներիկարգերի խմբին պատկանող սնկերին բնորոշ է կլեյստոթեցիում կամ պերիթեցիում տիպի պտղամարմիններիառկայությունը: Վասունացման ժամանակ պայուսակասպորներըակտիվորեն դուրս են մղվում պտղամարմիններից: Ֆիտոպաթոգենպիրենոմիցետներիկոնիդիալփուլը զարգանում է ամռանը` բույսերի կենդանի հյուսվածքների վրա ն, քամու միջոցով տարածվելով, վեգետացիայիընթացքում առաջացնումբույսերի զանգվածային վարակ: Պայուսակավորփուլը հաճախ զարգանում է մահացող կամ մահացած հյուսվածքների վրա (թափվածտերններ, ասեղնատերններ, մահացած կեղն) ն ծառայում է ձմեռելու համար: Համանման դեր են կատարում նան սկլերոցիումները,որոնց առաջացումըբնորոշ է առանձին տեսակների:

Պիրենոմիցետներիցգործնականնշանակություն ունեն ԷՐ/ՏյքԻիՁ|ԹՏ,Ւի/քօ6/6Ձ|ԹՏ, ՏքիՁ6ՈՁ/ԹՏ,Օ|քօոալԹտՏ, ՇԹՄՇօքլայթտկարգերի ներկայացուցիչները: Էր/Տքիոլթտ կարգին պատկանող սնկերին բնորոշ է կլեյստոթեցիում տիպի պտղամարմինը: Այս կարգին պատկանում է ալրացողային ընտանիքը` Ք/Ռ7/5/քո26626Վերջիններսօբլիգատ մակաբույծներ սնկերի են, ունեն նեղ մասնագիտացում:Դրանց բնորոշ է էկտոֆիտսնկամարմնի առկայությունը (նուրբ փառի տեսքով), որն ամրանում է սուբստրատին, սնվում հաուստորիումների օգնությամբ: Վերջիններս ներթափանցում են էպիդերմիսի բջիջների մեջ: Ամռանը սնկամարմնի վրա ձնավորվում է անսեռ սպորատվություն. կարճ կոնիդիակրի վրա միաբջիջ կոնիդիումներըդասավորվածեն շղթայաձն: Կոնիդիալ սպորատվությանառաջացմանըզուգընթացնուրբ փառը դառնում է ալրանման (այստեղից էլ առաջացել է հիվանդության անվանումը): Սնկերն ամռան ընթացքում տալիս են անսեռ սպորատվուքյան մի քանի սերունդ` առաջացնելով բույսերի զանգվածայինվարակ:

'

Վեգետացիայիերկրորդ կեսին սնկամարմնիվրա նկատվում են սն կետեր` կլեյստոթեցիումներ, որոնք ձմեռում են թափված բուսական մնացորդների,ինչպես նան վարակված շիվերի վրա: Հաջորդ գարնանը պատռվում են, պայուսակասպորհասունացող կլեյստոթեցիումները են պայուսակներից ն իրականացնում երիտասարդ ներն ազատվում ու տերնների մատղաշշիվերի սկզբնականվարակ: Քրո/ՏլքհՅլԹՏ կարգի սնկերը մակաբուծում են տարբեր ընտանիքների պատկանող բույսերի: Էդ/Տքհճ ցեղի կլեյստոթեցիումները պարունակում են մի քանի պայուսակ, ունեն պարզ հավելուկներ, որոնք նման ՁՇ սունկը հարուեն վեգետատիվհիֆերի (նկ. 18): Էո/տլքհօցատ Շօոոսուտ Օօխ. Է է ցում հացահատիկայինմշակաբույսերի, Էո/Տտլքիծ ՕրօՄ. Է ՇՕոտսուտ ԵՇԵ6 Քօէե. թւտ :6Է սունկը` ճակնդեղի, ԷՐ/Տլքիտ ոօհ. սունկը` ոլոռի ալրացողեր ն այլն: ՏքհճՔոօէհծօ8ցեղի կլեյստոթե-

Նկ.

Այլրացողայինսնկերիպտղամարմիններ՝ կլեյստոթեցիումներ

4. ԽԱՇՈՕՏքՈՃ6Ո2,

Տքհճ6/0(86682,2. ԲՌ/Տ/2ի6,3. ԲՕԺՕՏքՈՅՇ6ՈՅ, 5. Սոռճոսթ, 6. Բիյ//աճնուռ:

18.

7.

ցեղի կլեյստոթեցիումի հավելուկներին (նկ. 18): Տքհճ6ոօէհճՇճ քճոոօտճ Լ6մՄ. սունկը հարուցում է դեղձենու ալրացող, ՏքհՁ6ոՕէհ6ՇՁ ողօրՏ-ԱՄՁՅ (Տօհտ) 86դ.. 6է Շսու, սունկը` հաղարջենու, կոկռոշենու ալրացող: Խ/1օ՛օՏքիՁ6ոՅ ցեղի կլեյստոթեցիումումկա մի քանի պայուսակ,իսկ հավելուկները դիխատոմիկճյուղավորված են: Խ/ՇՈօՏքիճտոՁ Հքհօլ06Տ ՇՈՒ օո ԽՅսեԵլ. սունկը հարուցում է կաղնու ալրացող: Սոծլոս|Յ ցեղի կլեյստոթեցիումում կա մի քանի պայուսակ, հավելուկները ծայրերում պա-

րուրաձն ոլորված են (նկ. 18): ՍոօլոսլՁ Ձ66ոՏ ՏՁօՇ. սունկը հարուցում է Սոօլոս|Ձ ՏՅիՕՏ (Ծ. Շ.) Մտոէ` ուռենու ն բարդու ալրացող, Սոօլոս|Ձ ոՇօՅէօր (Տօհտ.) Ցսո՛.` խաղողի օիդիում: ՔօԺօտքիտ6ոՅ ցեղի կլեյստոթեցիումում ձնավորվում է մեկ պայուսակ, որի հավելուկները դիխատոմիկճյուղավորված են` նման ԽԱՇոօտքիճ6ոՁ ցեղի հավելուկներին: ՔօմօտքիճոՁ |Թսօօլոօշհճ Տիտ. սունկը հարուցում է խնձորենու ալրացող: ՔհՄիաօնուն ցեղի կլեյստոթեցիումում կա մի քանի պայուսակ, (նկ. 18): Ղավելուկներն ունեն բարդ կառուցվածք. դրանք գոտնորում են կլեյստոթեցիումիմիջնամասը,հիմքում հաստացածեն՝ ծայրերումսրաՏսհնէճ ՏՁՅօօ. սունկը հարուցում է հացած` փշերի տեսքով: Բհյլճշնու ՛ցենու, կեչու, տխիլենու, թթենու, բոխուն այլ ծառերի ալրացող: ՒՈ/քօօ-68/6Տկարգի պտղամարմինը պերիթեցիումն է (նկ. 19), որը կարող է լինել վառ գույնի կամ գունատ, փափուկկամ մսալի: Պերիթեցիումները երբեմն առաջանում են անմիջապեսսուբստրատի վրա, սակայն հաճախ տեղաբաշխվումեն ստրոմաներում` հիմքի մասով կամ լիովին խորասուզվելով դրանց մեջ: Ստրոմաները նույնպես ունեն վառ թխկու ալրացող,

գույն:

Այս կարգի ներկայացուցիչների շարքում կան բազմաթիվ սապրոֆիտներ ու ֆիտոպաթոգենտեսակներ:Ւի/քօօ68/6Տ կարգին է պատկանում Խ6ՇոՁ ցեղը, որի ստրոմաները բարձիկաձն կամ գնդաձն են: Պերիթեցիումներն առաջանում են մեկականկամ խմբերով: Վ. ՕոոՁԵոոճ (1046: ԷԼ) Էղ. սունկը հարուցում է լայնատերն տարբերծառատեսակների ու թփերիճյուղերի, բնի նեկրոզ, Ա6օէՈՁ ց81ից6ո 8ո6Տ. ն Ւ. Ժնտտրոճ յս. սնկերը` լայնատերն սաղարթավոր ծառատեսակներիսովորական կամ աստիճանաձն քաղցկեղ: ՕԼԵԵ6ո6ԱՁ ցեղին բնորոշէ սն, կաշվենման պերիթեցիումներիառաջացումը, որոնք տեղաբաշխվում են սուբստրատի վրա կամ ստրոմայի մեջ: ՕլԵԵ6/6Աճ Տճսելոթել ՏՅՁօօ սունկը հարուցում է հացազգիներիհասկերի ֆուզարիոզ: ՇԹԿՇ6քԼալթՏկարգի ներկայացուցիչներիպերիթեցիումներնառաջանում են սնկամարմնի հիֆերից կազմված, լավ զարգացած, մսալի, վառ գունավորումներովստրոմաներում:Դրանք ձնով տարբերեն` բարձիկաձնից մինչն գուրզաձն: Ստրոմաներըզարգանում են անմիջապես

:

Նէ Պերիթեցիում տիայի աւողամարմին

:

սուբստրատի վրա, երբեմն էլ առաջանում են սկլերոցիումների ծլումից: մ Այս կարգին են պատկա82 աար նում հացազգիների եղջրացավի ՀՅ: հարուցիչ ՇԱՄՇօքտ քսոքս6Յ ն հացազգի խոտա(Բ) Լս բույսերի պլատյանավորություն հիվանդության հարուցիչ Է/Քհոճ Լս. սնկերը: ՇլԹտօճքտցեղի ստրոմաներըդեղնավուն կամ կարմրավուն են, մսալի, կազմված են գլխիկից ու ոտիկից: ԲքլՇհլՇօ ցեղի ստրոմաները դեղնավունից մինչն շագանակագույնեն, տարածվում են ցողունի վրա` պատյանի տեսքով շրջապատելով այն: »ԺՅոմՏտՏ (հոմանիշը` Տքհճտոտթտ)կարգի պտղամարմինները պերիթեցիումներեն, որոնք խմբերով տեղաբաշխվումեն սնկամարմնի վրա կամ ստրոմաներում:Պերիթեցիումներնու ստրոմաներնամուր են, տարբեր ձնի (գնդաձն, բարձիկաձն), մուգ գունավորված` գրեթե սն: Կարգի ներկայացուցիչներըհիմնականում սապրոֆիտներ են, սակայն կան նան ֆիտոպաթոգենտեսակներ: Օրինակ` Ւի/քօ»4/օոքայոճխո (ԷՎ) ՇօօԽ6. սունկը հարուցում է կաղամախու ն բարդու սն քաղցկեղ, Խսոոսո Եսիճոժո սէ սունկը` կաղնու ճյուղերի ու բնի նեկրոզ: Ծատքօոտ|լթՏ կարգինպատկանողսնկերը կազմությամբ,գույնով ն պերիթեցիումներիդասավորությամբնման են նախորդկարգի սնկերին: Կոնիդիալ սպորատվությունը զարգանում է բույսերի կենդանի հյուսվածքների վրա` առաջացնելով անտրակնոզ, բծավորություններ,կեղնի

ՏԱՆ ւ7 7

ՀԱԱ

:

:

:

:

Բքլշհլօօ

նեկրոզ:Պայուսակավորսպորատվությունըձնավորվումէ վեգետացիա-

յի վերջում` բուսական մնացորդներիվրա: Կարգի կարնոր ներկայացուցիչներն են Էոժօփյճ քճոտեօ8 (Խսո-) Ք. Ճոժ. 6է ՒԼ Ճոժ. սունկը` շագաՄՅ ԽՏ. (Շ71.օՏքօնակենու էնդոտիալ քաղցկեղի հարուցիչը, ՄՅ/ՏՅ Տօ

օհո/Տօտքծոոճ(Ք6ԹՏ.)Բո) սունկը` բարդու գորշ ցիտոսպորոզիհարուցիչը ն այլն: (8

:

ՕքհլօտօոթՏ կարգի ներկայացուցիչներին բնորոշ է երկար «կնճիթ» ունեցող պերիթեցիումի առաջացումը, որի հերձանցքից պայուսակասպորներըդուրս են գալիս լորձանմանարտազատուկներիհետ ն գրավում միջատներին:Օքհլօտլօոճլ6Տ կարգինպատկանումէ ՕքհլօտթժՈՅ ցեղը, որի ներկայացուցիչները հարուցում են լայնատերն ծառատեսակների անոթային հիվանդություններ. թեղու հոլանդականհիվանդություն հարուցում է Օքհյօտեօոտսող (8ստո.) Խ/(օ- սունկը, իսկ ՕքհլօտօՒօԵՕՈՏ Օ. 6է 16օժ. ն ՕքհլօտլօոոճՄՅ|Յօհլօստ Օ. 6է ՛Լ6օժ. սնկերը հաՈՅ րուցում են կաղնու անոթայինմիկոզ: (0/560)/Շ6ԱՅՑՅ): Դեսկումիցետների կարգերի խումբ Այս կարգերի խմբին բնորոշ է ապոթեցիումտիպի պտղամարմնի առկայությունը (նկ. 20): Բացի պայուսակավորփուլից` որոշ դիսկոմիցետների զարգացման ցիկլում առկա են անսեռ սպորատվություն կամ սկլերոցիումներ, սակայն բազմաթիվ տեսակներիմոտ դրանք բացակայում են: Դիսկոմիցետների շարքում կան սապրոֆիտներ Ա մակաբույծներ: Ֆիտոպաթոգեն տեսակները բույսերի մոտ առաջացնում են տարբեր տիպի հիվանդություններ: Դիսկոմիցետները բաժանվում են ՔիռժժտԹՏ, ԱՅԼ ԾԻՅԹՏ, Ք62ԾՅ)6Տ ն ՛ԼսԵօոլօՏ կարգերի: Քհճօգլ816Տ կարգինպատկանողսնկերը մի շարք նմանություններ ունեն պիրենոմիցետներիհետ: Պտղամարմիններըձնով ն կառուցվածքով նման են պերիթեցիումներին(դրանք հարթ են, սն, նախ փակ են, իսկ սպորների հասունացման ժամանակ բացվում են անցքով կամ ճեղքով), սակայն պայուսակները դասավորվածեն հիմենիալ շերտով, կարգի որոշ ներկայաինչպես մյուս դիսկոմիցետներիմոտ: ՔհճՕժՅյթՏ ա.

-

ցուցիչների մոտ առկա է նան անսեռ սպորատվության փուլ, որը զարգանում է բույսերի կենդանիհյուսվածքների վրա: Այս կարգի գործնական նշանակություն ունեցող տեսակներն են սոճու սովորական շյուտեի հարուցիչ Լօքհօժօոոսո թյոճՏեոՇհծս. (նկ. ո6Տաոտ ԽՅՏէ, թխկու ն 35), սոճու ձյունե շյուտեի հարուցիչ Քհճժ նո ուռենու տերնների սն բծավորության հարուցիչ Թիյետոճռ Ձօօոոսոո (Ե6ՐՏ.) Ւ. ն Ջհյնտոճ Տճիցոսո Խծհո. սնկերը: ՒԹ/օեՅԹՏ կարգի ներկայացուցիչների մոտ առաջանում են լավ զարգացած ապոթեցիումներ` կազմված ոտիկից ն ափսեաձն սկավառակից: Ապոթեցիումներըսովորաբար ձնավորվում են սկլերոցիումներից կամ սնկի սկլերոցիալ ստրոմայից` հանգստի շրջանից հետո (նկ. ն Մօուհուն ցե20): Այս կարգին պատկանում են ՏՇԹՐօեոյճ, ՏՄօՈՅեու ն Տեոօտճնուն Թ6հո. ղերը: Տօ|Թոօնոճ Ետխա6 /օղօո. քտօսմօխետոօտմ սնկերը հարուցում են կեչու սերմերի ն կաղնու կաղինների մումիֆիկացիա: Տռլոօնուռ ցոռոոճաւստ Էլո. սունկը հարուցում է տնկիների լխկում, ՏՇ|Տոօհուն ՏօԹոօեօաո (Լք. մ8յ՝ դդմազգիների, գազարի, ճակնդեղի, արնածաղկի, ելակի սպիտակ փտում, հԽ/օումուռ 1սօնցծոմ Ի6ՐՏ.` հնդավորների պտղային փտում, հ/օուհուն Շլո6ո6Ձ 8օոօոմ.` պըտղատուներիմոնիլիալ այրվածք ն այլն: Ք62ե28/6Տ կարգին պատկանում են բազմաթիվ հողային սապրոֆիտներ, որոնք առաջացնում են տարբեր ձնի, կառուցվածքի, գույնի ն չափերի ապոթեցիումներ: Այս կարգին են պատկանում նան այնպիսի ուտելի սնկեր, ինչպիսիք են մորխերը (Խօոշհծիա ն Կ6՛քՁ ցեղերի տեսակները): ՂԽԵՅԹՏ կարգի ներկայացուցիչներին բնորոշ է ստորգետնյա պալարանմանպտղամարմիններիառկայությունը: Հիմենիումն առաջանում է պտղամարմնիմեջ` շերտերով: Այս կարգին են պատկանում արժեքավոր ուտելի սնկեր գետնասնկերըկամ տրյուֆելները (1ԼսԵօոցեղի տեսակներ),ինչպես նան միկորիզային սնկերը: :

4.3.

8026)

7.

Նկ. 20. Ապոթեցիումտիպի պտղամարմիններ սկավառակովապոթեցիում,2. ուռուցիկ ապոթեցիումի

ուռի կուլե

կտրվածք:

Խոռոչապայուսակավորսնկերի ենթադաս(ԼՕՇԱԹՅՏՇՕՈ))/66'

Այս սնկերի պայուսակներն առաջանում են ստրոմաներում տեղաբաշխված փսնդոթեցիումների հատուկ խոռոչներում` լոկուլներում: Կախված փսնդոթեցիումի կառուցվածքից, խոռոչների թվից ու դասավորվածությունից, խոռոչում պայուսակներիթվից` ենթադասըբաժանվում է կարգերի: Ֆիտոպաթոգենխոռոչապայուսակավորները պատկանում են Զօփ 062165,

ՔԹօՏքօո816Տ,ՒՑ/ՏԼԹՈՅ)6Տ

կարգերին: Ձօքամ68/65Տ կարգի կարնոր ներկայացուցիչներն են Զօհլ 612 Ե677

(ԷԼ) ՏՁՅՇ6. ն ք. սու Մո սնկերը` կաղնու ն թեղու տերնեներիսն Տոռնոճ ՏՇհոօ6է ն ԽԽ/ՇՕՏԽԽՇօօտքիճ6ո6Առ բծավորության հարուցիչները, ու ՏՅօ6Շ. տանձենու ԲՅց8ոՅ6 սնկերը` ելակի սպիտակ բծավոքհՅ66Առ

Խնկո

Վ6

դաս (8ՁՏ/Ա/ՕՈ)/Շ616Տ) Բազիդիոմիցետների Բազիդիոմիցետներըսնկերի մեծ խումբ են ն ներառում են ավելի քան 30 հազար տեսակ: Բազիդիալ սնկերի հիմնականկարգաբանական առանձնահատկությունը էկզոգեն բազիդիոսպորներով բազիդիումի առաջացումն է: Տիպիկ բազիդիումը հատվածավորված չէ, ունի չորս հապլոիդ բազիդիոսպոր (նկ. 21): Որոշ տեսակների մոտ բազիդիումը երկու կամ չորս բջջանի է (ունի երկայնականկամ ընդլայնականմիջնապատեր): Սեռական բազմացման հիմքում ընկած է հետերոթալիզմի երնույթը: Սեռական բազմացման եղանակը սոմատոգամիան է, որն ուղեկցվում է բազիդիումներիու բազիդիոսպորներիառաջացմամբ: Կախված բազիդիումիտիպից ն դրա առաջացմանվայրից` բազիդիոմիցետները բաժանվում են երեք ենթադասի` հոլոբազիդիոմիցետներ (բազիդիումը միաբջիջ է, առաջանում է սնկամարմնիկամ պտղամարմինների վրա), հետերոբազիդիոմիցետներ (բազիդիումը բազմաբջիջ է, առաջանում է պտղամարմիններում)ն տելիոմիցետներ(բազիդիումը միաբջիջ կամ բազմաբջիջ է, առաջանում է հանգստացող սպորների՝ տելիոսպորներիծլումից): :

5.

22):

կազմությամբձնով (նկ. գույնով, պտղամարմնի տեղաբաշխվումէ անմիջապես ն

հիմենիալխիտ շերտ, ենոֆորում: վրա կամ հիմենոֆ

որը

.

ՌՅշմու (Ք6Տ.)

ԷԽՏԹԾՈՅԹՏ

կարգին է պատկանում Ւի/Տ15Ւօցո8քհխո ԿԽօէ սունկը՝ հացենու ճյուղերի ն բնի նեկրոզիհարուցիչը:

է

խումբն եծ Բազիդիալսնկերիամենամ կարգերի վրա զարգա ցող խոշորպտղամարմինների է բազմամյասնկամարմնի վում են իրենց չափերով, տարբեր Պտղամարմինները են առկայությունը: առաջացնում Բազիդիումներն

րության հարուցիչները ն այլն: ն ՕքհլօԵՕխՏցեղեՔ|ԾօՏքօր8|6ԾՏ կարգին են պատկանում/6ոսոճ են (ՇՕՕԷ6) որոնք խնձորենու(Մ6ոխոտ(ոՅօզսՁիՏ հարուցում րի սնկերը, Մոոէ), տանձենու (Մճոխո քյոո Ճժ6ղհ.), բարդու (Մօոնոճ Աու ՅՑ ՃՕ6Ոհ.) քոս, հացազգիների արմատային փտում (Օքխօեօխտցոռոյուտ

ՏՅՇՇ):

մածաղկաբույսեր

ԲօԵոտլմ8/6Տ կարգնընդգրկում տարբեր են Բազիդիումներըձնավորվում սնկամարմկաբուծողմոտ 20 տեսակ: նի վրա՝ առանց պտղամարմինների: րի խումբ կարգե 2. Էրոծոօո/ 660086 որո են, որոնց բնորոշ 4.

`

1օքհօրՅ16Տ ն երըբաժանվում երկու կարգի Բքի ՀՎիմենոմիցետ

ԽցՁՈՇՅԼՏՏ-

են

`

`

տարբեր ձն

ն

օՏ կարգիսնկերի պտղամամինները հքհյկօքհօրռ) փշոտ, խողովակահարթ է, թնբիկաձն, ունեն: Վիմենոֆորը մեծ

կազմություն

սնկերի պատկանող երբեմն` թիթեղավոր(նկ. 22): Այս կարգին են մահացած բնափայտի, են, որոնք զարգանում ո ծառերիվրա, որոշ տեէ կենդանի մակաբուծում

մաԿապրոֆիտներ որ,

հումուսի վրա, մի մասը

են: միկորիզաառաջացնողներ սակներ էճ

.

5.1

ենթադաս(8Ի/Օ/ԹԵՅ/0/Շոյ/ՇՅնԱՅՑ) Չոլոբազիդիոմիցետների

Ենթադասում ընդգրկվածեն միաբջիջ,գուրզաձն կամ տակառաձն բազիդիում ունեցող սնկեր: Ենթադասը ներառում է (յցոբազիդիալ սնկերի կարգը, որոնց բազիդիումները ձնավորվում են անմիջապես սնկամարմնի վրա, հիմենոմիցետներիկարգերի խումբը, որոնց բազիդիումները տեղաբաշխված են պտղամարմիններիմակերեսին ն կազմում են հիմենիալ շերտ, ն ցամտերոմիցետներիկարգերիխումբը, որոնց բազիդիումները, մինչն լրիվ հասունացումը, գտնվում են պտղա-

մարմիններում:

ո

Նկ. 721. 1-4.

մներիտիպերը Բազիդիալսնկերիբազիդիու

5-7 հետերոբազիդիում: հոլոբազիդիում,

ընկած մակրոմիկրոսկոպիկ կաների ամարԳման ամբողջությունը` հիմենոֆորիկազմությունն վորությունը,

հիմքում

ի ատկանիշների

է

ու

ու

դասա-

պտղամարմինների սպորների ձեն ու գույնը կազմությունը, մի քանի ընտանիք` 76/65թ/0/26686,Օ/2ԵՅՈՏ-

Ա ԱրԱա լ

՝

ընտանիքի ապտղամարմինների 76/8Թ0Ո20626 կազմությունը տարբեր է: Դրանք կաշվենման են կամ թաղանթավոր, հազվադեպ

կո տեղաբաշխվում ութնատի վրանն 221Հիննրն րիդրածն տ Սարտր ա Տեաոնենիիմն աըմաին ֆիտներ (/հօթքհօ/ռ տեսակներ ախի այ է տնկիներիխեղդում): սունկը իր հարուցում ֆիտոպաբոգեն

են

բ

են

Տ

քի

ն

Էհ,

ը նա ն

բ

յ

ո պրո-

'

Նէ.

22. ըիմենոմիցետների պտղամարմիններին հիմենոֆորի տիպերը պտղամարմիններ. 1. սմբակաձն,2. գլխարկներիկղմինդրյա խմբերով, 3. կողային մեկականգլխարկով,4. ելունդանման,5. ձագարածն, ծ. տարածված, 7. մարջանածն,8. ուտիկով ն գլխարկով, 9. գուրզածն, 70-73. հիմենոֆորիտիպեր. 10. խողովակածն, 71. լաբիրինթանման, 12. թիթեղավոր, 13. ասեղնածն-

7-9.

Շ,ՆՅՈՅՇՑՅ6

սնկերի պտղամարմիններըգուրզաձն են, ընտանիքի

դեղինի կամ մինը միմէմսալիշկաշվենման փայտանման, տարբեր .

ւ

կարմիրԸնտանիքի ներկայա

ն մուգ գորշ: երանգներիցմինչե մեծ կան նան մակաների մասը հողային սապրոֆիտներ են, սակայն մակաբույծ 1յքհս|Ձ ցոճողոճՁոսոԼս. սունկը բույծներ. հարուցում տնկիների լխկում: հիմենոմիցետներիամենակարնոր ընԲօ//քՕՐ26686 տանիքն է, որի ներկայացուցիչներիշարքում կան ինչպես մահացած բնափայտըքայքայող սապրոֆիտներ, այնպես էլ անտառային ծառատեսակները մակաբուծող ֆիտոպաթոգեն տեսակներ: Հաբեթասնկերի պտղամարմիններըմիամյա կամ բազմամյա են ն տարբերվում են իրենց ձնով` սմբակաձն,ելունդաձն, գլխարկաճնն այլն (նկ. 22): Կազմությամբ կարող են լինել փայտանման,խցանանման,մսալի, կաշվենման: Հիմենոֆորը նույնպես տարբեր է: Հաբեթասնկերիմեծ մասի հիմենոֆորը խողովակաճն է, որոշ տեսակներիմոտ` լաբիրինթաձն,թիթեղավորն այլն: Ընտանիքը ներառում է մի քանի ցեղ` ԷօողօքՏլՏ, Քհճլիոստ, /ոոօոօխՏ, Օ|օճօքհնո ն այլն: Հաբեթասնկերըմանրամասն ներկայացվում են «Աճող անտառի փտախտները»բաժնում (830.2.): ԲցՁՈՇՅԹՏ կարգի ներկայացուցիչների պտղամարմինները գըլխարկաձնեն` կազմվածգլխարկից ն կենտրոնականկամ կողային ոտիկից: Ոտիկը երբեմն բացակայում է: Հիմենոֆորը խողովակաձնկամ թիթեղավոր է (նկ. 22), հեշտությամբ անջատվում է պտղամարմնի հյուսվածքից: Այս կարգն ընդգրկում է երկու ընտանիք՝ 4 92Ո686686,80/6(26886: ՊցՁՈՇՁՇՑ86ընտանիքին պատկանում են միկորիզաառաջացնող սնկերի բազմաթիվտեսակներ, այդ թվում` ուտելի ն թունավոր (շեկլիկ, ճանճասպան ն այլն) սնկեր: Ֆիտոպաթոգեն կարնոր տեսակներից է կոճղասունկը (ՃՂԱՁՈՅԱՁ ոո6Ա6Ձ (ՄՁԻԼ 6 Է`) ՃՅոՏէ), որն առաջացնում է փշատերնծառատեսակներիարմատայինսպիտակփտում: Ք0/Թ26656 ընտանիքին պատկանում են այնպիսի արժեքավոր ուտելի սնկեր, ինչպիսիքեն սպիտակ սունկը, յուղասունկը, կարմրագլուխ սունկը, ժանտասունկըն այլն: 3. Գաստերոմիցետների կարգերիխումբ (ՇՅՏէ6ՐԾոո/օ6ԱԺՁ6Շ) Գաստերոմիցետներինեն պատկանում սնկերի գրեթե 1000 տեՈսակ, որոնք հողային սապրոֆիտներ են ն միկորիզաառաջացնողներ: րոշ տեսակներ սապրոֆիտում են մահացած բնափայտիվրա: Գաստերոմիցետներիշարքում տարածված են Լ7Շօք6-Վօո, 8օՏԹ, ՇՅխԽՅեճ ն ուայլ ցեղերի պատկանողանձրնասնկերը,որոնց ներկայացուցիչներն

ֆակուլտատիվ

է

ընտանիքը

"

նեն

|

խոշոր, կլորավունկամ տանձաձն պտղամարմին:

տեսակ,որոնցից առավել վնասակար են հետնյալները. Ս. էղեօլ է«Օ6ոո.` հարուցում է ցորենի ցողունային մրիկ, Ս. Շօքսա6 ՒօՏե` հարուցումէ 5.2 Հետերոբազիդիալ սնկերի ենթադաս (8/6Թ7/0ԵՅՏ/0/թույ/668. սոխիմրիկ: 26) ՍՏԱԶցՈՁՇ6Ձ6 ընտանիքի ամենատարածված ցեղը ՍՏԱլցօ-ն է, Ղետերոբազիդիալ սնկերիպտղամարմինները լորձանման, դոնդո- | որի ներկայացուցիչների մեծ մասի տելիոսպորները խոշոր են, մուգ ղանման են, տարբեր ձնի ն գույնի: Չորանալով գունավորված, ունեն փշոտ թաղանթ: ՍՏելԹցօ ոսմ2 Խ6յ. 6է Տո. սունկը դրանք վերածվում են. հազիվ նկատելիթաղանթների:Այս սնկերի մեծ մասը հարուցում է գարու քարամրիկ, Ստելռցօէնեց (Ք6ոտ.) Քօտն.` ցերենի սապրոֆիտումեն: կոճղերի ու բնափայտիմնացորդների վրա: փոշեմրիկ, Ս. հօոմ61 ԼՅց6՛հ.` գարու փոշեմրիկ, Ս. ՅՄԾՈՅ6 (Ք6:5.) Ս6ՈՏ.՝ վարսակիփոշեմրիկ, Ս. 2686 Սոց6՛.` եգիպտացորենիբշտիկավոր մրիկ 5.3. Տելիոմիցետների ն ենթադաս ցեղի տելիոսպորներըմիաբջիջ են, այլն: ՏքհՅօ6|օ0(հօօ8 (76/2Ե2Տ/0/0ող)/Շ6ե0ՅՅ) Ենթադասըներառում է մրիկասնկերի գույն, հիմնականում փշոտ թաղանթով: ՏքհճօտՕԱ6օՁքճոլՇ-ոկՁՇ6| (ՍՏճթցլոոթտ)ն ժանգասնկերի (ՍոօժոՅՏ) կարգերը, որոնց ՑսԵՅԽ սունկը հարուցում է կորեկի մրիկ: Տօոօտքօոսոցեղի սնկերի տեներկայացուցիչները օբլիգատ են: մակաբույծներ լիոսպորներըգնդաձն են, անկյունավոր, բաց կամ մուգ շագանակաՍՏեԼԹցոՅ|ԹՏ Խ/6Շ/ք. սունկը հարուցում է եգիպտացոմրիկասնկերի կարգի սնկերը վարակում են հիմնագույն: Տօրօտքօոսոդ6իճոստ կանում հացազգիմշակաբույսերը` հարուցելով տարբեր տիպի մրիկա-. րենի փոշեմրիկ: յին հիվանդություններ: ՍԹժոՅլթՏ Վարակվածօրգաններըքայքայվում են, վերածժանգասնկերիկարգի ներկայացուցիչները նեղ մասվում քլամիդոսպորների կամ տելիոսպորների սն մրանման նագիտացումունեցող օբլիգատ մակաբույծներեն, վարակում են տար-: զանգվածի: Տելիոսպորներիծլումից առաջանում է քառաբջից, հազվադեպ` բեր մշակաբույսեր: Վարակված օրգանների վրա առաջանում են ժանմիաբջիջ բազիդիում: Սնկամարմինը էէնդոֆիտ գագորշավուն, դեղնանարնջագույնկամ գորշ բարձիկներ: Մրիկասնկերի կարգը ներառում է 7/տնաօ626 ն Ժանգասնկերնիրենց զարգացման ցիկլով տարբերվումեն մյուս

ՍՏԱԹց/ՈՑՇՑ86

ընտանիքները: սնկերից: Դրանց բնորոշ առաջին առանձնահատկությունը բազմա71/Թ025586 ընտանիքիԳլխավոր ցեղը ՛Ո16էՅ-ն է, որը ներառում ձնությունն է (պոլիմորֆիզմ), այսինքն` զարգացման ցիկլում մի քանի` մուտ 80 տեսակ: Տելիոսպորները բավական խոշոր են, կլորավուն կամ տիպի սպորատվությանառաջացումը: օվալաձն, հիմնականումհեշտությամբփոշիանում են, Ժանգասնկերիզարգացումն սկսվում է ձմեռող սպորի` տելեյտոձնավորվումեն սաղմում, հազվադեպվ̀արակվածբույսերի այլ սպորի ծլումից: Նախ տելեյտոսպորում տեղի է ունենում կարիոգամիա օրգաններում: Սպորային զանգվածը հաճախ ունենում է տհաճ տառեխահոտ: Բազիդիումը (դիկարիոնիկորիզների միացում ն դիպլոիդ կորիզի առաջացում), այէ: ՈՍՇեռ ցեղի առավել նուհետն դիպլոիդ կորիզը կիսվում է երկու անգամ` առաջացնելովհապմիաբջիջ վնասակարտեսակներնեն` լանք օՅոՅՏ (ՔՕ) 1սէ ն ՇՏ Ճածհո` հարուցում են լոիդ չորս կորիզ (տես 812): Տելեյտոսպորի ծլումից առաջանում է քացորենի քարաճրիկ, ՛Լ. Խնծհո.` հարուցում է

ՇՕՈՄՕՄԾՈՏՅ

ցորենի գաճաճային մրիկ, Լ, 1ոժլՇր ռաբջիջ բազիդիում` չորս բազիդիոսպորներով:զասունացած բազիդիոԽՈնՋ՝ ցորենի հնդկականմրիկ: սպորները տարածվում են օդային հոսանքներով: Բազիդիոսպորները, Սօօյտետ ցեղի տելիոսպորները ձնավորվում են բույսերի վեներթափանցելով տեր-բույսի հյուսվածքների մեջ, վարակում դրանք, րերկրյավեգետատիվ օրգաններում: Վարակվածօրգաններըձեափոխորտեղ զարգանում է հապլոիդ սնկամարմին:Վարակված օրգանների` վում են, դրանց վրա առաջանում են էպիդերմիսով գլխավորապեստերններիվերին երեսին առաջանում են (նկ. 23) պիկնիծածկված սն գծեր ն ուռուցիկ մասեր: Այնուհետն էպիդերմիսըպատռվում է, ն դիումներ (կամ սպերմոգոնիումներ),իսկ հակառակկողմում` էցիդիումերնում է սպորների սն զանգվածը:Տելիոսպորները միացած են 5-10 բջջանի կլոներ: րավուն կամ էլիպսաձն կույտերով,որոնցում 1-3 Սափորաձնպիկնիդիումներումձնավորվում են փոքր, կլորավուն կենտրոնական բջիջները ծլունակ են, ավելի խոշոր ն մուգ` շրջապատված պիկնոսպորներ,որոնք հասունանալով դուրս են մղվում պիկնիդիումից: փոքր, անգույն, ոչ ծլունակ բջիջներով:Բազիդիումը կարճ է, տակառածն, իսկ գագաթին Պիկնոսպորները բույսերի նոր վարակ չեն առաջացնում, սակայն կաառաջանում են բազիդիոսպորներ: Ս-ՇՇյՏԵՏ ցեղը ներառում է մոտ 60 րնոր են սեռականգործընթացի համար: Միջբջջային, տարասեռ հապ՛

։

`

շագանակա-

'

է

|

լոիդ սնկամարմիններիհիֆերի միացումից ձնավորվում է դիկարիոն սնկամարմին, որի վրա զարգանում են էցիդիոսպորներ:էցիդիումներն ավելի խոշոր են, բաժակաձն` լցված կլոր, միաբջիջ էցիդիոսպորների ոսկեդեղին կամ նարնջագույն զանգվածով: Հասունացումից հետո էցիդիոսպորները, օդի հոսանքով տարածվելով, տարատեր տեսակների մոտ առաջացնում են երկրորդ տեր-բույսի վարակ: էցիդիոսպորները, ներթափանցելովտեր-բույսի հյուսվածքների մեջ, առաջացնում են էնդոֆիտ դիկարիոնսնկամարմին,որի վրա զարգանում է սնկի ամառային ուռեդոփուլը (նկ. 23): Այս փուլում էպիդերմիսիպատռվածքներիցհյուսվածքի մակերես են դուրս գալիս դեղնավուն, գորշ կամ նարնջագույն ուռեդոբարձիկներ:ՈՒռեդոսպորներըձվաձն, էլիպսաձն են, միաբջիջ, դեղնավունիցմինչն մուգ դեղին գույնի, փշոտ թաղանթով,ունեն երկար ոտիկ: Բարենպաստ պայմաններում սունկը տալիս է ուռեդոսպորատվության մի քանի սերունդ (6-8 օրը մեկ անգամ), հարուցելով բույսերի զանգվածայինվարակ: Սուբստրատիսննդանյութերի սպառմանհետնանքովմիննույն դիկարիոն սնկամարմնիվրա զարգանում է նոր սպորատվություն`տելեյտոսպորներ կամ ձմեռային սպորներ: Տելեյտոսպորներն ունեն հաստ թաղանթ ն մուգ գունավորում: Այս փուլում սունկը ձմեռում է բուսական մնացորդների վրա: Ձմեռումից հետո տելեյտոսպորներիյուրաքանչյուր բջջից գարնանը առաջանում է բազիդիում` բազիդիոսպորներով(նկ. 23): Առաջացած բազիդիոսպորները տարածվելով իրականացնում են առաջին տեր-բույսի վարակ: Այսպիսով,ժանգասնկերիզարգացմանցիկլը ներառում է սպորատվության հետնյալ տիպերը. 0-պիկնիդիումներ` պիկնոսպորներով, որոնք վարակ չեն հարուցում, այլ մասնակցումեն սեռականգործընթացին, |1էցիդիումներ`էցիդիոսպորներով,/-ուռեդոբարձիկներ` ուռեդոսպորներով (որը տալիս է մի քանի սերունդ), 11-տելեյտոբարձիկներ՝ Ի/-բազիդիումներ` բազիդիոսպորներով:Հապլոիդ տելեյտոսպորներով, փուլն սկսվում է բազիդիումներիու բազիդիոսպորներիառաջացումից: Բազիդիոսպորներով վարակված բույսերում զարգանում է հապլոիդ սնկամարմին ն ձնավորվում են պիկնիդիումներ` հապլոիդ պիկնոսպորներով: Դիպլոիդփուլն սկսվում է տարասեռ հապլոիդ սնկամարմինների հիֆերի միաձուլումից: Դիպլոիդ սնկամարմնի վրա առաջանում են դիկարիոն էցիդիոսպորներ: ՈՒռեդոսպորները ն տելեյտոսպորները նույնպես դիկարիոն են: Տելեյտոսպորներում տեղի է ունենում կարիոգամիա, իսկ բազիդիումի առաջացման ժամանակ դիպլոիդ կորիզի ռեդուկցիոն կիսմամբանցում է կատարվումհապլոիդ փուլի: Եթե ժանգասունկը զարգացման ընթացքումանցնում է վերը նըշ-

ված բոլոր փուլերը, ապա ունի զարգացմանլրիվ ցիկլ, իսկ եթե փուլերից որնէ մեկը բացակայում է, զարգացմանցիկլը թերի է: տարաբնորոշ երկրորդ առանձնահատկությունը Ժանգասնկերին՝ են է, որոշ փուլեր զարգանում այսինքն` ցիկլի զարգացման տերությունն մի բույսի վրա, մյուսները` այլ բույսի վրա: Ըստ այդ հատկության ժան.

-

ՄԱՏԱՆԻ լինել

ն'

միատեր, '

ն'

կարող զիլունեցող Բերի ժանգասնկերը մ

տա

եր-

են

տարատեր: Օրինակ` հացազգիների ցողունային

.

ԱՐԵՆ

Ւե

,

`. ո

Թ

2 ԱՏՀ

2215ՄԱՏ

`

է-»

ՀԱ

ՀԱԱ

ԱԱ ՐԾԱՈի

«ՂՏ

ՀԱԱ

ԱԱ»Է

Ն

ՄՇԱԿՆ

ն ժանգասնկերիսպորատվություններիտիպերը 7. պիկնիդիում՝պիկնոսպորներով, 2. էցիդիում` էցիդիոսպորներով, 3. ուռեդոսպորներ,4-8. տելեյտոսպորներ.4. ՍԾՈՂ)/66Տ,5. ՔԱՇՇ/Ո/Յ, 6. ԲՈ/ՁցՈ/ԱԱ, 7. ն 9. ն//6/2/ԴքՏօ8, 10. ՇՈՕոճոնԱ, 8. ն 11. տելեյտոսպորներիծլումից բազիդիումի ն բազիդիոսպորներիառաջացումը: ք

Հե՞՝

Նկ. 23.

Ք6րտՏ. Է տետ քուտ. օէ ՒԲոո.) ժանգի հարուցիչը (Քսօպուռ ցուպ տարատեր է ն ունի զարգացման լրիվ ցիկլ, խնձորենու Ժանգի հարուցիչը (Թ) ոոօտքօոցխոո էոոօկօ1065 Ւլճոկց.)տարատեր է, սակայն ունի. զարգացման թերի ցիկլ, արնածաղկիժանգի հարուցիչը (Քսօօլուռ հօԷ Թոքհլ Տօհտ.) միատեր է ն ունի զարգացման լրիվ ցիկլ, իսկ հացազգիների տերնային դեղին ժանգի հարուցիչը (Քսօօլուռ ՏԱԵԱԱԹՐուՑ Մ/6Տէ) միատերէ ն ունի զարգացմանթերի ցիկլ: Վարակված բույսերի մոտ ժանգասնկերնառաջացնում են ֆոտոսինթեզի անկում, տրանսպիրացիայիբարձրացում, տերնների վաղաժամ չորացում: Անտառայինծառատեսակներըվարակող ժանգասնկերիհակիրճ նկարագրությունը բերված է աղյուսակ 2-ում: Ժանգասնկերիկարգի դասակարգմանհիմքում ընկած են տելեյտոսպորներիկառուցվածքիառանձնահատկությունները: Սոօժոլթտ Ժանգասնկերիկարգը ներառում է երկու ընտանիք՝ ււ

ը.

ՔԱՇՇՈՒՅՇՑՅՅ ն. Խ/6/ԲողքՏՕՐ26686Բսօճոյաօճծ

ա:

վարակող ժանգասնկերը

.

Անտառայինծառատեսակները

.

Տեր-բույսերը Տեսակը ՀարուցիչըԱռանձնան պիկնիդիալ ուռեդոհատկութն լ

էցիդիալ յունները տելեյտո- փուլերում փուլերում Սոճի Խ6առոտքտօոճՏարատերէ,

Սոճու

ճյուղերի

:

ոլորում

.

Բարդու

ընտանիքի սնկերի տելեյտոսպորներնիրար միացած չեն, ունեն երկար ոտիկ: Այս ընտանիքին են պատկանումՔսօծոթ, Սրօո)/66Տ, Օ/տոօտքօղռոցխոո, ցեղերը: Քսօգութ ցեղի տեՔհղոցումնո լեյտոսպորներըերկբջիջ են, ունեն երկար, անգույն ոտիկ, վարակումեն հացազգի մշակաբույսերը.Ք. ցոռո/ուտՔ6ոՏ. Է էՂնօք Բուտ. 6է ՒԹոո. սունկը հարուցում է ցորենի գծային կամ ցողունային ժանգ, Ք. չոնցոշ Էուտ. սունկը` ցորենի տերնայինգորշ ժանգ, Ք. Տ ոԼԾոուՏ Մ/6ՏԼ` ցորենի տերնային դեղին ժանգ, Ք. ՇօոօուլԹոՅ ԷՎ6Ե. Է Յմ6ոճծ Բուտ. 6է Էլթոո.` վարսակի թագանման ժանգ, Ք. Ճոօոոլռ Ջօտե.` գարու գաճաճայինժանգ ե այլն: Սոօոո/Շ6Տցեղի տելեյտոսպորներըմիաբջիջ են, ունեն երկար, անգույն ոտիկ: Սոօոո)օ6Տցեղի սնկերը վարակում են բակլազգի մշակաբույսերն ու խոտաբույսերը.Ս. տեՈՅխտ Տռհոօք6/ սունկը հարուցում է առվույտի ժանգ, Ս. ք51 Տօհոօէ` ոլոռի ժանգ, Ս. քհտտօօնՄոոէ` լոբու ժանգ ն այլն: Օյտոօտքօոոցնոտ ցեղի տելեյտոսպորներըերկբջիջ են, ունեն երկար, անգույն ոտիկ, առաջանում են լորձոտ զանգվածիմեջ: Ծյտոօտքօռցխո ԽՄօո6օ1ժ6Տ Ւ|Յոկց.սունկը վարակում է խնձորենին, ՕյոոօՏքօռցխոո Տտելոռօ (Օ1օ.Տ.) տոոէ սունկը` տանձենին:ՔհւոցոԺսոտ ցեղի տելեյտոսպորներբազմաբջիջ են, երկար անգույն ոտիկով: Քհ. ԽԵԼՀՄՁ61 ԽՋոտե սունկը հարուցում է մորենու, մոշենու ժանգ: //6/ճքՏօրռօտճ6 ընտանիքը ներառում է հետնյալ ցեղերը` հ/6Թոոքտօոռ,Օօոտոնսու ն Շհո/Տօոոյու2:ԽԹոքտօռ ցեղի սնկերի տելեյտոսպորներնիրար են միացած կողային պատերով, դասավորված են էպիդերմիսի տակ` շերտի ձնով (նկ. 23):Խ6(ռոքՏօո8 քլուօոզսՅ (Ճ. 8-.)

Աղյուսակ2

|

բր

|

|

քլուօոզստ

Բարդի

զարգացման լրիվ ցիլկով

Խօաոքտօոռ| Տարատեր են,

ժանգ

Բարդի զարգացման

Թոօ-

քօքսկոտ

Եղննու

կոների ժանգ

Խ6ռոքջօռ | ՁԱ-քօքսկոճ Ղհծեօքտօոռ | քոմ

Կվենի ն սոճի

լրիվ ցիկլով

Սոխ

.

Տարատեր է,

Բալենի ն զարգացմանբեկտենի լրիվ ցիկլով

Եղննի

:

Եղենու Շհո/Տօո)ոտ | Տարատեր է, Վայրի Թժ ասղնատեզարգացմանխնկունի լրիվ ցիկլով րնների ժանգ

Խնձորենու ն տանձենու

ժանգ |

Եղննու վրա՝ Շհո/ՏօոյուՅ Միատերէ, ՁԵԼԹԱՏ զարգացման միայն

|

թերի ցիկլով

Օայոոոօտքօ| Տարատեր են,

|

տելեյտոփուլ

ՈՒռեդոփուլը զարգացման| բացակայումէ, թերի ցիկլով | տելեյտոփուլը

ոց մօօիօլմօտ

| ՕՄոոօՏքօռոցստ

Եղննի

-

Խնձորենի

է ձնավորվում Տանձենի

գիհու վրա

ՏՁելՈՁ6

Կեչու ժանգ | ԽԱռոոքտօ-| Տարատեր է, ոժլսո

Սոճու

Եօակոստ

|

զարգացման

Կեչի

Կվենի

լրիվ ցիկլով

Շրօոճւնոո Տարատեր է, Վաղարջենի Սոճի ժանգային ոելօօա զարգացման

քաղցկեղ

լրիվ ցիկլով

սունկը էցիդիալ փուլում հարուցում է սոճու ճյուղերի ոլորում, իսկ ուռեդո- ն տելեյտոփուլերում` բարդու ն կաղամախու ժանգ, ԽՄ. (ոօ ԷՎՇԵ. սնկերը հարուցում են քօքսհոճ ԽԱ6Ե. ն ԽԾԱԾոքտօոռ ՅՀԱՈ-քօքսհոճ Եճխկոսո ԻԱՇԵ. սունկը հարուցում է կեբարդու ժանգ, ԽՄ/Յ/տքտօոժսո չու ժանգ ն այլն: Շւօոճոեսո ցեղի սնկերի տելեյտոսպորներըմիացած են սյունաձն: Շրօոճոմսո ոԵլՇօլ8 Զե. սունկը էցիդիալ փուլում հարուսոճու բշտիկաձն ժանգ, իսկ ուռեդո- ն տելեյտոփուլերում` հացում է ղարջենու ժանգ: Շիո/տօոոչՁ ցեղի սնկերի տելեյտոսպորներըճյուղավորված են, շղթայաձն դասավորված: Շհո/Տօո «2 |6ժ ՕՑ8 ն Շ. 8ԵլԹետ (ՄՅԱՐ.)Սոց. սնկերը հարուցում են եղենու ասեղնատերններիժանգ: ՕՏԱ.

Անկատարսնկերիդաս (Ք6մ16/017)/6516Տ) Անկատարսնկերի դասին պատկանում են միայն անսեռ բազմացում ունեցող մոտ 25 հազար տեսակ: Որոշ սնկերի մոտ հայտնաբերվել է սեռական բազմացման գործընթաց, սակայն գերակշռում է անսեռ բազմացումը, իսկ սեռականըհազվադեպ է հանդիպում կամ սնկի զարգացման, ինչպես նան սկզբնական վարակի տարածմանգործում որնէ դեր չունի: Այս դասին են պատկանում նան այնպիսի սնկեր, որոնք չունեն սպորատվության որնէ ձե ն գոյատնում են միայն վեգետատիվ սնկամարմնիու սկլերոցիումների ձնով: Դասը ներառում է չորս կարգ` հիֆոմիցետներ(Էի/քհօոյՇ6է8/65), մելանկոնիալային սնկեր (Խ16/Ձոօօումյթտ), պիկնիդիալ սնկեր (Թ7ճուՎԱՇՏ) ն ստերիլսնկամարմինունեցող (ԽՈ/Շ6ԱՁ ՏէՏոՒՁ)սնկեր: ՒԽքհօտյօՔայ|ԹՏ կարգի սնկերի կոնիդիակիրներնառաջանում են անմիջապեսսնկամարմնիկամ միցելիալ ստրոմաներիվրա ն հյուսվածքի մակերես են դուրս գալիս փնջերով: Հիֆոմիցետներըտարբերվում են կոնիդիակիրներիու կոնիդիումներիձնով ն գույնով: Կարգը ներառում է երկու ընտանիք՝ //0ո//26686, 6/ԴՁԱՅՇԹՁ6, ն բազմաթիվցեղեր՝ ՔՔուօհսո Լ/ոե., ՄօՇոնուռ Ք6ոՏ., ՃՏքճոցԱխտ Ւ/Շհճկ 6է Բո, ԼՈօհօժճոոՁ, ԼոՇհօփհօօշխո Լտե., Բստմոսո Լլոխ., 8օէդ/ետԽնշիծի, ՃԱՈՈՅՈՅ Խ66Տ., Մ6ԱՇԱիստ Խ66Տ., Շ6ՈՇօՏքօ8, Շ(ժօտքօոսո Լլոե.: Հիֆոմիցետների շարքում կան անտառային ծառատեսակների բազմաթիվ հիվանդություններ (ասեղնատերնների, ծառերի չորացում, փտումներ, բորբոս) հարուցող սնկեր: Ւստճոսոո, 8օէո/էՏ ն ԱԾՐոՅՈՅ ցեղերի սնկերըհարուցում են ծիլերի պառկում, սերմերի բորբոս ու փտում: Մ/6/եօմնսո ցեղի սնկերըհարուցում են ծառատեսակներիվիլտ: Հիֆոմիցետների բազմաթիվ տեսակներ հարուցում են նան գյուղատնտեսական մշակաբույսերի հիվանդություններ. ԽՄօուկուռ Զոո6Յ ն Խ. քսօեիցճոն Ծ6ոՏ.. Ցօոօոմ. սնկերը հարուցում են կորիզավոր ու

"`

6.

Քրոպ. հնդավոր ծառատեսակների պտղային փտում, 8օէր/ետ օլոԲՁ սունկը հարուցում է խաղողի, արնածաղկի, դդմազգիների, կաղամբի, ելակի ն բազմաթիվ այլ մշակաբույսերի մոխրագույն փտում, Բստճոս ոո ցեղի տարբեր տեսակներ հարուցում են հացազգիների, եգիպտացորենի, դդմազգիներիարմատայինփտում, մորմազգի բանջարային մշակաբույսերի ն բամբակենու թառամում, ՃԱԾՐՈՅոՅ Տօթու ԷԼ. 6է Խճղ. սունկը տեհարուցումէ կարտոֆիլի ն մորմազգիբանջարային մշակաբույսերի Խ., ք. 6է Ք.՝ գազարի ալտերրնների չոր բծավորություն, Ճ. (մոտ նարիոզ, Մ. մռհկՋ6 ԲԱ6Ե.` մորմազգիբանջարային մշակաբույսերի,բամբակենու վիլտ, Շ6-ՇօՏքօո8 Ե6ԱՇօ|Ճ ՏՁօօ. սունկը հարուցում է ճակնդեղի ցերկոսպորոզ, ՇԹժօտքօոսո քԽխԽստ Շօօխճ` լոլիկի տերնների գորշ բծավորություն ն այլն: Հիֆոմիցետների կարգին պատկանող որոշ սնկեր լայնորեն կիրառվում են բժշկության բնագավառում (Ե6ուօմնսոո Էու.), ինչպես նան հիվանդությունների հարուցիչների դեմ կենսաբանական պայքարում (օրինակ` Լոօհօժոոտ ԷցոօւսոոԷԼՅոշ., Լոօհօիի6օխտ -օՏտօստ Լու): Խ6(ՅոօօույթՏ կարգի սնկերը հարուցում են անտրակնոզ(խոցերի առաջացում) տիպի հիվանդություններ, որոնք արտահայտվում են ցողունի ճաքճքվածությամբ, տերնեներիբծավորությամբ, պտուղների վրա խոցերիառաջացմամբ:Մելանկոնիալայինսնկերի կոնիդիումներնառաջանում են մահիճում` կարճ կոնիդիակիրներիվրա, որոնք հյուսվածքի մակերես են դուրս գալիս բարձիկների տեսքով: Այս կարգի գործնական նշանակություն ունեցող ցեղերն են |ՇՏօտքօոսոտ,ՇօԱՅէօէղռհիսո ն Խ1ոտտօոոճ, որոնց առավել տարածված տեսակներից են Խ/ՅրՏՏօոլոճ քօքսհ (Լ/Ե.) ՏՅօօ. սունկը` բարդու տերեների գորշ բծավորության հարուցիչը, Օ|Շ6օՏքօոսո զստոծլոսոՄՄ6Տէ. սունկը` կաղնու տերնների գորշ բծավորության ու կաղինների անտրակնոզի հարուցիչը ն այլն: Կան նան գյուղատնտեսական մշակաբույմերի հիվանդությունների` հարուցիչներ. Օ|06օՏտքօոսոո (ՔՅՏՏ.) ՏՁօօ. սունկը հարուցում է Յոքծլօքհճցսոո խաղողի անտրակնոզ, Շ. ռելտ Խ/օու. 6է Քօտտ.` հաղարջենու անտրակոսո 8. 6է ՇՅՄ.` լոբու անտրակնոզ,Շ. նոզ, ՇօԱՇԾէօեոօհսոտհոժօոս 6է Է|. |ցծոճոստ Է/ԹՏէ`դ̀դմազգիներիանտրակնոզ ն այլն: Քյ/օումՅթՏ կամ Տքհռօոօքտլժոյթտ կարգի սնկերի կոնիդիումները ձնավորվում են պիկնիդիումներում, որոնք խորասուզված են վարակված հյուսվածքի կամ ստրոմայի մեջ: Ք7օում8165 կարգին պատկանում են ինչպես սապրոֆիտ, այնպես էլ ֆիտոպաթոգենտեսակներ` ֆակուլտատիվսապրոֆիտներ ն ֆակուլտատիվմակաբույծներ: Պիկնիդիալ սնկերը բույսերի մոտ առաջացնում են տերնների բծավորություն, պտուղների ու սերմերի փտում, ծառատեսակներինեկ,

-

լ

քաղցկեղ տիպի հիվանդություններ, որոնց բնորոշ նշանը վարակված օրգանների վրա սն կետերի՝ պինիդիումներիառաջացումն է: կարգի գործնական նշանակություն ունեցող ցեՏքհՁ6ոօքտլժ8|6Տ ղերն են ՏճքէԾոճ, ՃՏօօօհէՁ, Շ71օՏքօ8, Քհյ/ԱօՏեօան Տքհօօքտտ: ՏօքԾո ցեղի առավել վնասակար տեսակներից են Տտքէօոճքօքսն Օօտո. սունկը` բարդու տերնեներիսպիտակ բծավորության հարուցիչը, Տ. Տէ Օօտո. ն Տ. ոօմօրսոտ Ցու Տ. էոնօ օծ. ՁծՏո., 9:(8ռմոսո սնկերը՝ հացազգիների սեպտորիոզի հարուցիչները, Տ. քյոօօ:Թ Օ6տտ. սունկը՝ տանձենու սպիտակ բծավորությանհարուցիչը ն այլն: ՃՏՇօօհ)ոտցեղի ն Ճ. քյոօժօտ Սօոօտ. սնկերը՝ վնասակարտեսակներն են Ճ. քՏ ԼԵՈ. ն ոլոռի բաց մուգ բծավոր ասկոխիտոզիհարուցիչները:Օ16Տքօք8 ցեղի վնասակար տեսակներնեն Շ. Շհո/ՏօտքօոոՅ(Ե6:Տ.) Ւո. ն Շ. /Թ6ԱՄ8 է 6է Բ՛.` բարդու գորշ ն սն ցիտոսպորոզիհարուցիչները, Շ. ՇՅքմռԹ ՏՅՇՇ. 6է ՏՇիսշ|, Շ. ՇՅւքհօտքծոոոՅ Ւ՛-., Շ. |ԹսՇՕՏէօոոՅ (Ք6-Տ.) ՏՁՇՇ. ն Շ. ՛սնեցտօօոտ ԷՐ. սնկերը` պտղատու ծառատեսակներիցիտոսպորոզի հարուցիչները: ՔհՄօտեօացեղին են պատկանում խնձորենու (Քհ/օՇՏեօա տի Քր 6է Ք6Լ) ն տանձենու (ՔհյԱօՏեօա քլոոՁ ՏՅօօ.) տերններիգորշ բծավորութցեղի առավել վնասակար տեսակը Տ. յան հարուցիչները: Տքհճտոօքտտ ՈՅ/Ծւսո Ք6օի. սունկն է, որը հարուցում է խնձորենու սն քաղցկեղ: ԽԽՇկռ ՏՀԹոհ կարգի ներկայացուցիչների մոտ բացակայում է սեռական ն անսեռ բազմացման որնէ եղանակ: Դրանք ունեն ստերիլ սնկամարմին,որը ձեաափոխվելով առաջացնում է սկլերոցիումներ:Գործունեն Ջիհէշօօէօուռ նական նշանակություն ցեղի սնկերը: Թհ. ՏօլՅու Հսհո. է հարուցում սունկը անտառային ծառատեսակների սերմնաբույսերի պառկում, ինչպես նան բանջարային մշակաբույսերի ն ծխախոտի սածիլների սն ոտիկ, ճակնդեղի արմատակեր,կարտոֆիլի սն քոս ն այլն: րոզ

ԳԼՈՒԽ 4

ԲԱԿՏԵՐԻԱՆԵՐԸ, ՎԻՐՈՒՍՆԵՐԸ ԵՎ ԲԱՐՁՐԱԿԱՐԳ ԾԱՂԿԱՎՈՐ

ու

ՄԱԿԱԲՈՒՅԾ ԲՈՒՅՍԵՐԸ ՈՐՊԵՍ ԲՈՒՅՍԵՐԻ

ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՐՈՒՑԻՉՆԵՐ

Տ17. Ֆիտոպաթոգենբակտերիաներ

.

`

Բակտերիաներըմիաբջիջ, քլորոֆիլազուրկ մանրէներ են, որոնք ապրում են բուսական ն կենդանական ծագում ունեցող օրգանական նյութերի հաշվին ն կատարում են հետերոտրոֆ սննդառություն: Բակտերիաներըլինում են սապրոֆիտ ն մակաբույծ, սակայն օբլիգատ մակաբույծներ չկան, քանի որ բոլոր բակտերիաներըկարող են գոյատնել կենդանիօրգանիզմից դուրս: Բակտերիաներըտարբերվում են սպորների առկայությամբ կամ բացակայությամբ,շարժվելու ունակությամբ, մտրակներիդասավորությամբ: Արտաքիննմանություն ունեցող բակտերիաներըտարբերվում"են կենսաքիմիականկազմությամբ,հատկապես` ֆերմենտների պարունա-

կությամբ:

Նկ. 24. Բակտերիաներիհիմնական տիպերը կոկեր, 2. բակտերիալ մասնիկներ, 3. բացիլներ, 4. վիբրիոններ, 6. շարժուն բակտերիաներ(ա. մոնոտրիիխրալ, 5. սաիհրոխետներ, բ. լոֆուտրիխիալ, գ. պերիտրիխիալ):

7.

ձնի տարբերում են բակտերիալբջջի հետնյալ տիպերը. կոկեր, որոնք լինում են մեկական, զույգերով` դիպլոկոկեր, չորսական՝ տետրակոկեր, շղթայաձն` ստրեպտոկոկեր, բացիլներ` ձողաձն բակտերիաներ, վիբրիոններ`պարուրաձն բակտերիաներ, սպիրոխետներ`տարբերչափով կորացածձողիկներ(նկ. 24): Ֆիտոպաթոգեն բակտերիաներիմեծ մասը ձողաձն. Է` մեկական կամ միացածզույգերով, ունեն փոքր չափեր՝ 0,5-4,5 մկմ երկարություն ն 0,3-0,6 մկմ լայնություն: Բակտերիաներըկարող են լինել անշարժ ն շարժուն: Վերջիններս շարժվում են հիմնականումմտրակների օգնությամբ:Մտրակներիքանակով ն մարմնի շուրջ դասավորվածությամբ ձողաձն բակտերիաները կարող են լինել. մոնոտրիխիալ(բնեռայինմեկ լոֆոտրիխիալ (մեկ բնեռում մտրակներիփնջով), պերիտրիխիալ(մտրակների շուրջմարմնյա Բակտերիալբջիջը սեփականթաղանթովցիտոպլազմայինզանգված է, չունի իսկական կորիզ: Բակտերիաներըպրոկարիոտեն: Բջջաթաղանթը երկշերտ է, կազմված ցելյուլոզից ու հեմիցելյուլոզից, ինչը բջջին տալիս է որոշակի ձն: Որոշ ֆիտոպաթոգենբակտերիաներունեն լորձոտ թաղանթ` կապսուլ, որը բակտերիալ բջիջը պաշտպանում է արնի անմիջական ճառագայթներիցու չորացումից: Բակտերիալորոշ հիվանդություններիդեպքում վարակված օրգանների վրա նկատվում է լորձի կամ էքսուդատի առաջացում: Բակտերիաներըբազմանում են պարզ կիսմամբ: Բջջի կենտրոնում առաջանում է միջնապատ, որը մայրականբջիջը բաժանում է երկու դուստր բջիջների: Նոր առաջացած բջիջները մեծանալով նորից կիսվում են: Դա տեղի է ունենում շատ արագ, բարենպաստպայմաններում` 20-30 րոպեն մեկ անգամ: Որոշ բակտերիաներառաջացնում են սպորներ: Այդ դեպքում բջջը ջրազրկվումէ, ծածկվում ավելի հաստ թաղանթով` վերածվելով սպորի: Վերջիններսշատ դիմացկուն են արտաքինազդակների նկատմամբ, ն դրանց միջոցով բակտերիան պահպանվում է անբարենպաստպայմաններում: Բարենպաստպայմաններում բակտերիալսպորը ծլում է, առաջացնում վեգետատիվնոր բջիջ, որը բազմանում է կիսվելով: Ֆիտոպաթոգեն բակտերիաներիմեծ մասը սպորներ չի առաջացնում: Բակտերիաներիսննդառությունն իրականացվում է օսմոսային ճնշման միջոցով:Սննդանյութերըբակտերիալ բջջի մեջ ներթափանցում են թաղանթիմիջով: Վարակելովբույսերը` բակտերիան արտազատում է Ըստ

-

-

-

-

-

է

մտրակով),

-

-

|

ֆերմենտներ, որոնց միջոցով քայքայում է վարակված հյուսվածքների Բակտերիաներնունեն ածխաջրերը,սպինյութերն ու սնվում դրանցով: տակուցներն ու բուսական հյուսվածքի այլ բաղադրիչները քայքայող ֆերմենտներ: Քլորոֆիլազի ազդեցությամբ քայքայվում է քլորոֆիլը, ն կանաչ օրգանների վրա առաջանում են բնորոշ յուղանման բծեր: Վարակված հյուսվածքների հետագա գորշացումն ու սնացումը պայմանավորված տիրոզինազ ֆերմենտի ազդեցությամբ: Բույսի վարակը բակտերիաներովտեղի է ունենում բնական անցքերի (հերձանցք, ոսպնյակ, ծաղկի սպի), վնասվածքների (վերքեր, կոտրվածքներ,ցրտահարությանճեղքեր) միջոցով: Բակտերիաներնունեն տարբեր մասնագիտացումներ:Գոյություն ունեն նեղ մասնագիտացածմոնոֆագեր ն լայն մասնագիտացում ունեցող պոլիֆագեր: Օրինակ` ծառերի արմատայինբակտերիալքաղցկեղի Խո6թԹօծոՏտ (Տո. 6է Լօտոտ) ՇՕոո. բակտերիան հարուցիչ ՃցոօԵՅՇԼէՅոսո վարակում է ավելի քան 60 ծառատեսակ(անտառային, պտղատու ծա-՝ ռատեսակներ, խաղող), իսկ ՇԱՈԵՁՇԼՅՈ ուՇհլցՁոճոտլտՏսԵտք.ու՛Շհլց8ՈՏոՏՏ (Տուհ) Զատտ 6է Ձ. բակտերիան նեղ ունի ն հարուցում է լոլիկի

դասավորությաճբ):

մասնագիտացում

բակտերիալ քաղցկեղ: են թագավորությանը, Բակտերիաները պատկանում ԻլօօՅո/օԹ6 ՅՅՇԼՅՈՁ բաժնին, ԷսԵՁօէթոճ դասին, ԲսԵճօլթոլթտ կարգին, ունեն մի

քանի ընտանիք: Դասակարգման հիմքում ընկած է բակտերիալ բջջի ձնը, շարժվելու ունակությունը, մտրակներիթիվն ու դասավորությունը, սպորների առկայությունը կամ բացակայությունը, կենսաքիմիական հատկությունները, արհեստականսննդամիջավայրիվրա առաջացրած գաղութի գույնը ն այլն: Ֆիտոպաթոգեն բակտերիաներիտեսակը որոշելու ժամանակ հաշվի են առնվում ֆերմենտային համակարգի ն մասնագիտացմանառանձնահատկությունները, պաթոգենությունը, մակաբուծային այլ հատկություններ: Ֆիտոպաթոգեն բակտերիաների մեծ 2«ՅոէհօՕՌՈՕՈՅՏ, մասը պատկանումէ ՔՏՅԱԺՕՌՈՕՈՁՏ, Ճց/ՕԵՅՇէճոսո,ԷՐ//ուռ ն այլ ցեղերի:

. |

վրա 517.1 Արտաքինմիջավայրիազդեցությունը բակտերիաների Ջերմաստիճանայինգործոնը մեծապես ազդում է բակտերիաների աճի ն զարգացման վրա: Դրանց մեծ մասը գոյատնում է 1...--2"Շ-ից է, մինչն 45...--555Շ ջերմաստիճանում,իսկ բարենպաստը՝-20...-25«Շ սակայն որոշ բակտերիաներ կարճ ժամանակահատվածումկարող են դիմանալ բարձր ջերմաստիճաններիազդեցությանը: Օրինակ` բամբակենու գոմոզի հարուցիչ 2«Ձուհօոօոմտ ՈՌՈՅԽՅՇՏՅԱոՈ ԶԾօտտօո բակտե10 րոպե: րիան 3,5 ժամ գոյատնում է--505Շ--ում իսկ -100:Շ-ում՝ ,

Խոնավությունը: Բակտերիաներըսնվում են լուծույթներով, ուստի խոնավության բացակայության դեպքում դադարում է դրանց ակտիվ զարգացումը, իսկ 80 շ6»-իցբարձր խոնավության դեպքում բակտերիաներն ինտենսիվզարգանում են: Թթվածինը: Ֆիտոպաթոգեն բոլոր բակտերիաներըաերոբներեն: Լույսը, հատկապես` ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներըմա-. հացու են բակտերիաներիհամար: Թթվայնությունը: Բակտերիաներըլավ են զարգանում թույլ հիմնային միջավայրում: Երբ քՒ-4,0 կամ 9,0-ից բարձր, դրանց կենսագորդադարումէ: ծունեությունը .

917.2. Բակտերիալհիվանդությունների վարակիաղբյուրըն փոխանցմանուղիները Բակտերիաները ձմռան ընթացքում պահպանվում են սերմերում, սոխուկներում, պալարներում, արմատներում:Տարբերում են ներքին ն մակերեսայինբակտերիալվարակ: Մակերեսայինվարակըտեղի է ունենում բերքահավաքի ընթացքում, երբ սերմերի, սոխուկների, պալարների մակերեսըշփվում է վարակվածհյուսվածքների հետ: Ներքին վարակը տեղի է ունենում անոթային համակարգի միջոցով: Վարակվածսերմերի ցանքի, տնկանյութի տնկման դեպքում աճում են հիվանդ բույսեր: Ֆիտոպաթոգեն բակտերիաներիմեծ մասն արագ ոչնչանում են հողում. դրա պատճառը հողի կենսաբանական(հողային անտագոնիստ մանրէներ` սնկեր, բակտերիաներ, ճառագայթասնկեր) ն ֆիզիկական հատկություններն են (հողի կնձիկների մեծությունը, խոնավությունը,

ջերմաստիճանը):

Որոշ ֆիտոպաթոգեն բակտերիաներկարող են երկար ժամանակ պահպանվել հողում, ինչպես օրինակ` ՃցոօԵՅՇէթոսոԽողճ(Շ6ոՏ (Տո. 6է 1օտոՏ.) Շօոո. բակտերիան: Իսկ որոշ բակտերիաներպահպանվում են բուսականչքայքայված մնացորդներում,որոնց լրիվ քայքայումից հետո բակտերիաներըկորցնում են կենսունակությունը: Ֆիտոպաթոգեն բակտերիաները տարածվում են հիմնականում անձրնի ն ոռոգման ջրի միջոցով: Մեծ է նան մարդկայինգործոնիդերը: Բակտերիաները տարածվում են վարակված տնկանյութի ն սերմերի տեղափոխման,բույսերի խնամքի աշխատանքների կատարմանժամանակ` գործիքների, հագուստի միջոցով ն այլն: Ֆիտոպաթոգենբակտերիաներիփոխանցողներեն նան միջատներնու կրծողները:

917.3. Բակտերիալհիվանդությունների տիպերը մոտ առաջացնում են

Ֆիտոպաթոգեն բակտերիաները բույսերի

տարբեր տիպի հիվանդություններ, որոնց բնույթը պայմանավորվածէ բակտերիալ բջջում տարբեր ֆերմենտներիառկայությամբ: Բակտերիալհիվանդություններըբաժանվում են հետնյալ խմբերի. 1. Վիվանդություններ,որոնք կապվածեն պարենքիմայինհյուսվածքների մահացման հետ: Այս հիվանդություններըկրում են տեղային բնույթ: Դրանքեն քժավորությունները,այրվածքը, փտումը, ուռուցքնե-

րի առաջացումը: Բժավորություններ:Դրանք հաճախ նկատվում են պտուղների, տերնների վրա: Ներթափանցելովմիջբջջային տարածություններ ն արտազատելովֆերմենտներ ու թույներ՝ բակտերիանառաջացնում է բջիջների մահացում, որն արտահայտվումէ բծերի առաջացմամբ:Բակտերիալ բծավորություննանկյունավոր է, ջղերով սահմանափակված, նախ յուղանման, մուգ կանաչ, այնուհետն հյուսվածքի մահացմանարդյունքում դառնում է մուգ շագանակագույն:Օրինակ` ընկուզենու տերն)սց|ոժՏ ների ու պտուղներիբակտերիալբծավորություն(2«ՁոէհօոոօՈՅՏ Ք|6/Տ6.), հաղարջենու տերնների բծավորություն («ՅոէհօոօոոՏտ հԹէ6-օՇ62 (ՄԱՏօԼ) Օօղ.), կորիզավորներիպտղատեսակներիբակտերիալ ծակոտկենբծավորություն(«ոէհօոօոճՏ քսու (Տողւհ) ՕօՏօո), լոլիկի բակտերիալ սն բծավորություն («ԶոէհօոօոշՏ օՅոք6ՏէՈՏ քմ. ԿՓՏԼՇՅԼԾՈՅ (քօ1496) 76), վարունգի անկյունավոր բծավորություն (ՔՏօսժօոօոճՏտ Թօհո/ոՁոՏ (Տո. 6է 8.) Տեշքք.) ն այլն: Այրվածքներ: Այս հիվանդություններն առաջանում են ծառերի տարբեր օրգանների` երիտասարդ շիվերի, ծաղիկների, բնի կեղնի, ճյուվրա: Ծաղիկներն ու շիվերը ղերի, երբեմն բողբոջների ու տերնեների են: ու սնանում Տերնները սնանում են, սակայն չորանում հանկարծակի են մնում ճյուղերի վրա: Վարակվածկեղնիճեղքերից չեն թափվում, այլ է գալիս պղտոր հեղուկ` բակտերիալ էքսուդատ, որը կաթիլների դուրս տեսքով չորանում է ճյուղերի վրա: Օրինակ` եղրնանու այրվածք (ԲՏ6սԳօՈՕՈՁՏ Տյղոց86 ԿՁո Ւ|ՅԱ.), թթենուայրվածք (ՔՏՏսմօոոօՈ2Տ ոոօղ (8. 6է Լ) ՏԼջսօոտ): Բակտերիալ այրվածքի օրինակ է նան ՀՀ-ում ներքին կարանտինայինհիվանդություն համարվող հնդավորներիբակտերիալ այրվածքը (Բո/ութ Յոո)/0Կ0-2(8սոէ.) Մտոտե 6է ՁԼ. նկ. 22օ«29: Փւդում: Վարակվում են սննդանյութերովհարուստ, հյութալի սերմերը, պտուղները, սոխուկները, կոճղարմատները, արմատապտուղները: Բակտերիալ փտումը թաց է, լորձոտ, տհաճ հոտով: Պեկտինազ ն պրոտոպեկտինազ ֆերմենտների միջոցով բակտերիան քայքայում է վարակված հյուսվածքների բջիջների պեկտինայիննյութերն ու բջջաթաղանթը:Վարակվածօրգանըկորցնում է իր տեսքն ու կառուցվածքը: Ծառերի հյութալի սերմերը, պտուղներն ու կաղինները նս երբեմն

վարակվում են ԷՌ/ու ցեղի բակտերիաներով: Գյուղատնտեսականմշակաբույսերի բակտերիալփտմանօրինակ են լոլիկի պտուղների գագաթնային փտումը (ՔՏ65սմօոօոՅՏի/Շօք6ՏտԷՇսող Ցսոց.), կարտոֆիլի թաց փտումը (ԷդոտունՇՁ8ՕԷօԿՕՐՁ ՏսԵետք.Ձեօ61 ՅԼ ն ՔՏ6սմօողօՈ8ՅՏ Տ5ք.)ն այլն:

ՏՅքԵՇՁ (ՍմՕՈՅՏ)

8Թ68ա67 Նորագոյացությունների կամ ուռուցքների առաջացում: Երբեմն բակտերիաներըխթանող ազդեցություն են ունենում բույսի հյուսվածքների աճի վրա ն հիպերտրոֆիայիկամ հիպերպլազիայի արդյունքում առաջացնումուռուցքներ: Այս տիպի վտանգավոր հիվանդություններից են կաղնու բնի ընդլայնական քաղցկեղը (Ք6Տսմօոօոճտ զսճո ոճ Տշհո.), անտառային, պտղատու ծառատեսակների ու խաղողի արմատային բակտերիալ քաղցկեղը (Ճց-օԵՅՇԼՇոսուԽՈԾՆՀՇԼՐԹՈՏ(Տող. 6է ԼՕտոՏ.) Շօոո., նկ. 24 2): 2. Անոթային հիվանդություններ: Այս հիվանդություններինբնորոշ է բույսի ամբողջական վարակը, ինչի հետնանքովայն թառամում է: Բակտերիան, մազարմատներով ներթափանցելով անոթային համակարգ ն քսիլեմայի հյուսվածքներում բազմանալով, խցանում է դրանք, խախտում ծառերի ջրային հաշվեկշիռը: Բացի այդ` բակտերիաներն արտազատում են թույներ, որոնք թունավորում են բույսի հյուսվածքները: Արդյունքում վարակված հյուսվածքները, այնուհետն ամբողջ բույսը մահանում է: ճյուղերի ընդյալնական կտրվածքիվրա վարակվածանոթքները երնում են ամբողջական կամ ոչ ամբողջական մգացած օղակի տեսքով: Անոթային հիվանդություններով վարակվում են հատկապես խոտաբույսերն ու գյուղատնտեսականմշակաբույսերը, իսկ ծառերը հազվադեպ են վարակվում: Բակտերիալ թառամմանօրինակներ են ուռենու (ԷոժուՅ ՏՅիՕՏ (Օյ) Շհօտլթդ, դդմազգիների բակտերիալ թառամումները (Բոո/ուռՄՁօհռքիհո (Է. Բ. Տող.) ՒԼօ1Լ)ն այլն: 3. Խառը տիպի հիվանդություններ: Այս տիպի հիվանդություններին բնորոշ է անոթների ն պարենքիմային հյուսվածքների վարակը: Օրինակ` լոլիկի բակտերիալ քաղցկեղը (ՇԹՈԵՅՕԾԹՐոՇհլց8ոճոտլտ ՏսԵՏք. ոո՛ՇհլցՅոծոՏլտ (Տուփ) ԶՅՊՏ 6է ՁԼ), կարտոֆիլի օղակաձն փտումը (Շ(ԹՈԵՅՇԼՐ ոՇիւցՁ8ոծոտլտ Տսետք. Տտքճժօունսո Տեճքե 6է 8սդհ.): Լոլիկի բակտերիալ քաղցկեղի դեպքում անոթներըխցանվում են ն մահանում, ինչի հետնանքով բույսը թառամում է: Ցողունների վրա առաջանում են երկարավուն, դարչնագույն, խեժով ծածկված բծեր: Պտուղների վրա առաջանում են կլոր, կենտրոնում` մուգ, դեղին երիզով բծեր, որոնք խորանալով անցնում են պտղի մեջ ն փտեցնում այն: Այս արտաքին նշանը կոչվում է «Թռչնի աչք»: '

վիրուսներ Տ18. Ֆիտոպաթոգեն

Վիրուսներիգոյությունը բացահայտվել է 1892 թ. ռուս գիտնական ծխախոտիմոզաիկան` նա ՈՒսումնասիրելով Իվանովսկու կողմից: պարզեց, որ հիվանդ բույսի բջջահյութը պահպանում է վարակելու ունակությունը նույնիսկ բակտերիալֆիլտրերով ֆիլտրելուց հետո: Այսինքն` հիվանդ տերնների հյութում առկա է հիվանդությանհարուցիչ, Գիտնականըենթադորն իր չափերով ավելի փոքր է բակտերիաներից: են ունեցող բակչափեր փոքր շատ հարուցում րեց, որ հիվանդությունը տերիաներ: կարտոՇուտով համանման հիվանդություններհայտնաբերվեցին դեկոմ շակաբույսերի, լոբու, հացահատիկային վարունգի, ֆիլի, լոլիկի, մոտ: ն մշակաբույսերի հատապտղատու պտղատու րատիվ ծաղիկների, Սակայն ոչինչ չէր նշվում հարուցիչների կառուցվածքի, քիմիական հատկություններիու բազմացմանմասին: 1935 թ. ամերիկացիկենսաքիմիկոսՈՒ. Ստենլին նոր հայտնագորհարուցիչծություն կատարեց` փոխելով մոզաիկա հիվանդությունների բակտերիաներ: րպես փոքրագույն պատկերացումներըո̀ մասին ների Օգտվելով ֆերմենտներիքիմիականմաքրման մեթոդից՝ Ստենլին հիվանդ ծխախոտիմեծաքանակ տերններիցստացավ մոզաիկայի վիրուսի մաքուր պատրաստուկը,որը բյուրեղային սպիտակուց էր: Երբ այդ բյուրեղներիլուծույթով շփում էին ծխախոտիառողջ տերնները, դրանք հիվանդանումէին մոզաիկայով:Մեկ տարի անց անգլիացի գիտնականներ Բոուդեն ն Պիրին պարզեցին, որ բացի սպիտակուցից`բյուրեղների կազմության մեջ մտնում է նան նուկլեինաթթու, որը սպիտակուցիհետ միասին առկա է բոլոր կենդանի բջիջներում ու մեծ դեր ունի վիրուսի ժառանգականհատկանիշներիփոխանցմանգործում: բացահայտվեց Վիրուսի մասնիկի կառուցվածքըվերջնականորեն հայտնագործումիցհետո, որը հնարավոէլեկտրոնայինմանրադիտակի րություն տվեց տեսնել այն: հարուցիչներ են, որոնց Վիրուսներըվարակիչ հիվանդությունների են բացակայութկառուցվածքի բջջային չափերը, փոքր շատ բնորոշ յունը, քիմիական պարզ կազմությունը,միայն տիրոջ կենդանի բջիջներում ապրելու ու բազմանալուունակությունը: Բույսերը վարակելու, մակաբուծելու, ժառանգական հատկությունները պահպանելու ունակությունները խոսումեն վիրուսների կենդանի բնության մասին: Դրանք նան բյուրեղավորվելուունակություն ունեն, ինչով ն նման են քիմիական նյութերին: Վիրուսի մասնիկները ձողաձն են կամ գնդաձն(նկ. 25): Դ.Ի.

Կենդանի բջջից դուրս վիրուսի մասնիկն արագ ոչնչանում է, ինէ արտաքինմիջաակտիվանում,ինչի արագությունը պայմանավորված են լինել կակարող վայրի մի շարք գործոններով:Վիրուսիմասնիկները են թթվեցման միջավայրի դիմանում յուն ոչ կայուն: Կայուն վիրուսները 80-90-Շ նյուտարբերքիմիական տաքացմանը, նը, չորացմանը, մինչն են բավան կուտակվում մեջ բույսի Դրանք թերի լույսի ազդեցությանը: կանին մեծ խտությամբ(մինչն 2 գ 1լ հյութում): Անկայունվիրուսները բույսում կուտակվումեն փոքր խտությամբ ինակտիվանումեն: Դրանք (մինչն 0,002գ 1լ հյութում) ն 37-50"Շ-ում են դժվար են անհետնաբար քիմիական ազդակներից, քայքայվում չէ ոչ հնարավոր վիրուսներ անկայուն ջաւովում բջջահյութից: Որոշ մանրադիտակով: տեսնել էլեկտրոնային նույնիսկ միայն անջատել, այլն

Ել. 25. Վիրուսի կառուցվածքը վիրուսի մասնիկիկառուցվածքը (ա. ՌՆԹ, բ. սպիտակուցայինթաղանթ), 2. վիրուսի գնդածն մասնիկներ,3. վիրուսի ձողածձն մասնիկներ, 4-5. վիրուսի բյուրեղները վարակվածբույսի բջիջներում: 1.

Վիրուսի մասնիկը նուկլեռպրոտեիդ է, այսինքն` կազմված է նուկլեինաթթվից` ԴՆԹ-ից կամ ՌՆԹ-ից, ն սպիտակուցային թաղանթից: Ֆիտոպաթոգեն վիրուսները պարունակումեն ՌՆԹ, որը ժառանգական հատկությունների, վարակի կրողն ու փոխանցողնէ: Այն շրջապատված է սպիտակուցայինթաղանթով, որն ունի պաշտպանական դեր: Վիրուսների բազմացումը տարբերվում է սնկերի ն բակտերիաների բազմացումից: Ընկնելով տեր-բույսի բջջի մեջ` վիրուսի մասնիկը տրոհվում է սպիտակուցի ն նուկլեինաթթվի: Վերջինիս ազդեցությամբ վարակված բջջում սկսում են սինթեզվել վիրուսին բնորոշ սպիտակուցներ ն նուկլեինաթթու, որոնց միավորումից ձնավորվում են վիրուսի նոր է ունենում մասնիկներ: Վիրուսի տեղափոխումը մի բջջից մյուսը ւտտեղի պլազմոդեսմային կապերի միջոցով, իսկ մի բույսից մյուսը` բջջահյութի միջոցով: Եթե բույսը վարակված է վիրուսով, ապա վարակված է բջջահյութը: Այսինքն` վիրուսները հյութափոխանցվողեն:

Տ18. 1 Վիրուսներիպահպանումնու տարածումըբնության մեջ՝ Ֆիտոպաթոգեն վիրուսների մեծ մասը կարող է պահպանվել միայն տիրոջ կենդանիբջջում: Վեգետատիվճանապարհով բազմացող բույսերի մուռ վիրուսը պահպանվումէ բույսերի սոխուկներում,պալարն փոխանցվումդրանց օգնությամբ: Ծառաներում, կոճղարմատներում տարածումը հաճախ տեղի է ունեվիրուսների տեսակները վարակող նում հիվանդ ծառերից վերցված ճյուղերի ու շիվերի միջոցով: Վիրուսները կարող են տարածվելբնական ճանապարհով` ծառերի արմատների սերտաճմանժամանակ: Բնության մեջ վիրուսների տարածմանհիմնական եղանակը փոխանցումն է միջատների,հատկապես ծակող-ծծող տիպի բերանի օրգաններ ունեցող միջատների`լվիճների, ցիկադների,տզերի, թրիպսների միջոցով: Սնվելով հիվանդ բույսի բջջահյութով` միջատը ներծծում է վիրուսը, այնուհետն տեղափոխվելովառողջ բույսի վրա ն ստիլետով ծակելով ծածկող հյուսվածքները` ներարկում է թուքը ու վարակում բույսը: Գոյություն ունի միջատների միջոցով վիրուսների փոխանցման երկու եղանակ: Մեխանիկականեղանակ:Այս դեպքում միջատը վիրուսը փոխանցելու ունակություն է ձեռք բերում հիվանդբույսի բջջահյութովսնվելուց անմիջապեսհետո, սակայն այդ ունակությունը երկար չի պահպանում: Մեխանիկականեղանակովփոխանցվողվիրուսն անվանում են ոչ պերսիստենտ:Դրանք հարուցում են մոզաիկա տիպի հիվանդություն ն հաճախ տարածվում են լվիճների օգնությամբ: Միջատիմարմնում վիրուսը չի տարածվում ու չի բազմանում: Մեխանիկականփոխանցմանդեպլայն քում նկատվում է վիրուսի ու փոխանցող միջատի՛ փոխադարձ է տարբեր վիփոխանցել կարող լվիճը տիպի մասնագիտացում:Նույն ՛

ն միննույն վիրուսը փոխանմինչն մի քանի տասնյակ), րուսներ (երբեմն ցում են տարձրլվիճներ: կամ ցիրկուլյատիվ եղանակ:Այս դեպքում միջաԿենսպանական տը վարակել: ունակություն ձեռք է բերում ոչ միանգամից, այլ թաքնըշրջանից հետո: Այդ ընթացքում վիրուսը տարածված (ինկուրբցիոն) է վում ն բազմում միջատի մարմնում: Միջատը երկար ժամանակ, երբեմն ողջ կյմքի ընթացքում պահպանում է բույսերը վարակելու ունաեղանակովփոխանցվողվիրուսն անվանում. կությունը: Կկնաբանական են պերսիստնտկամ ցիրկուլյատիվ: Դրանց մեծ մասն առաջացնում է ն փոխանցվում է ցիկադների, հազդեղնախտ տիյիհիվանդություններ վադեպ` թրիսների,լվիճների, սպիտակաթնիկներին տզերի միջոցով: փոխանցողներնունեն նեղ մասնագիտացում: Պերսիստենտվիրուսներ են փոխանցելմիայն մեկ որոշակի վիրուս: կարող Որոշ ցիկադներ Վայտ(յենդեպքեր,երբ վիրուսները փոխանցվել են կրծող տիպի ունեցող միջատների` բզեզների, ուղղաթնավորների բերանի օրգսններ կարող են փոխանցվել նան նեմատոդների,սնկեմիջոցով: Վիրուսները հողաբնակ սնկերի, բարձրակարգծաղկավոր մարի, մասնավուսպես` գաղձի) սերմերի միջոցով: Վարակվածսերկաբույծ բույերի(օրինակ` չեն տարբերվում առողջներից, ինչը մեծ վտանգ է մերն արտայնից

ներկայացնու:

կարող են փոխանցվելառողջ ն հիվանդ բույԿայունվիրուսները երբ սերի շփմանժամանակ,դրանց վրա կան վերքեր: Վիրուսները կա-

վանդություն: 1. Մոզաիկաներ:Դրանց բնորոշ է բույսերի տարբեր օրգանների խայտաբղետգունավորումը: Տերնների, ցողունի, պսակաթերթերիվրա քլորոպլաստներիքայքայման, ֆոտոսինթեզի ու որոշ ֆերմենտների ակտիվության նվազման արդյունքում առաջանում են բաց կանաչավուն, դեղին, երբեմն գորշ հյուսվածքներ` բծերի, օղակների, գծերի տեսքով: Բույսերի մոտ հանդիպում են մոզաիկայի հետնյալ տիպերը` սովորական, զոլավոր, օղակաձն, կնճռոտ մոզաիկաներ(նկ. 26), տերններիթելայնություն: Սովորականմոզաիկա: Տերնների, ցողունի վրա առաջանում, է ն մուգ կանաչ, դեղին, երբեմն գորշ (նեկրոզային) գույների անհաբաց մաչափ, խայտաբղետդասավորություն:Օրինակ` ելակի, բանջարաբոստանային ն հացահատիկայինմշակաբույսերի,կարտոֆիլի, լայնատերն ծառատեսակներիսովորականմոզաիկաներն այլն: Զոլավոր մոզաիկա- Մի շարք բույսեր վարակին այնքան կտրուկ են արձագանքում,որ խայտաբղետգունավորմանըզուգընթաց դրանց վրա առաջանում են մահացած հյուսվածքներ` զոլերի տեսքով: Օրինակ` կարտոֆիլի, լայնատերն տարբեր ծառատեսակներիզոլավոր մոլոլիկի ստրիկ զաիկաներ, նայլն: Օղակածնմոզաիկա: Դեղնավուն, խայտաբղետ բծերը տերնաթիլ

նան գյուղատնտեսական գործիքների, մարդկանց փոիանցվել միջոցով, եթե խնամքի աշխատանքներ կատարեձեռքերի, հպոուստի րող

են

բույսերի բջջահյութը քսվել է դրանց: Պատվաստի ժալիս վարակպած են վիրուսային բոլոր հիվանդությունները: մանակ փոխանցվում Բույսի մեջ վիրուսի տեղաշարժըն վիրուսային 918.2. հիվանդություններիտիպերը

:

Բջջից ջիջ վիրուսը տարածվում է պլազմոդեսմաներով,սակայն շատ դանդալ (միքանի մկմ/ժ արագությամբ): Անոթայինհամակարգով` սննդանյութիիհոսքի հետ այն ավելի արագ է տեղափոխում: Վիրուսների մեծ մար տեղափոխվումեն ֆլոեմայով` վերից վար: Տեղափոխուկարող է դիտվել ծաղկման ն հասունացման մը հակառալ ուղղությամբ է նյութերի հոսքը դեպի գեներատիվ օրգանավելանում ժամանակ, եբ երբ սննդանյութերի հոսքն ուղղ-

կեր էմո զա օրգանը նշանների սրտաքին ում

դեպիլնաս

Ըստ

են վիրուսային հիվանտարբերակում

ն դեղնախտ տիպի հիդություններիհետնյալ տիպերը` մոզաիկաներ

Նկ. 26. Բույսերի վիրուսայինհիվանդություններիտիպերը մոզաիկա(ջղերի դեղնում) ն տերններիձնափոխություն,2. օղակածն մոզաիկա,3. կախարդիավել, 4. տերեներիգանգրոտություն՝կնճռոտ մոզաիկա:

1.

թեղի վրա դասավորվում են օղակաձն: Օրինակ՝ եղրնանու տերնների օղակաճն մոզաիկա: Կնճռոտ մոզաիկա: Երբեմն մոզաիկ գունավորումն ուղեկցվում է տերնաթիթեղի ձնափոխությամբ` գանգրոտությամբ կամ կնճռոտությամբ, ինչը բջիջների անհամաչափ աճի հետնանք է: Օրինակ` կարտոֆիլի կնճռոտ մոզաիկա: Մոզաիկգունավորմանըզուգընթաց տեՏերնների թելայնություն: րնաթիթեղըձնափոխվում է, դառնում խիստ կտրտվածու թելային: Օրինակ` լոլիկի տերեներիթելայնություն: 2. Դեղնախտներ:Դրանք ավելի ուժեղ Ա խորը ազդեցություն են ունենում բույսերիվրա: Դեղնախտ հարուցող բազմաթիվ վիրուսներ տարածվում են ֆլոեմայում` խախտելովածխաջրերիտեղաշարժը տերնեներիցդեպի տարբեր օրգաններ: Տերններում կուտակվում է օսլա, դրանք հաստանում են, դառնում փխրուն, կենտրոնական ջղի երկարությամբ ոլորվում: Դեղնախտ տիպի հիվանդությունների ժամանակ դիտվում է բույսի նյութափոխանակության խախտում,առաջանում է գաճաճություն, չափից ավելի թփակալում, տերնեների ձնափոխություն,գեներատիվօրգանների (ծաղիկների) վերածում վեգետատիվօրգանների (տերն) նայլն (նկ. 26): Դեղնախտ տիպի հիվանդություն է տերնների ռլորումը, որի ժամանակ քլորոֆիլի քայքայման հետնանքով տերններըդեղնում են: Տերնաթիթեղը փխրուն է, այն գլխավոր ջղի երկարությամբ եզրերից ոլորվում է դեպի վեր, ստանում նավակի տեսք: Երբեմն ողջ բույսը կարող է ստանալ կապտականաչերանգ: Օրինակ` աստղածաղկի,կարտոֆիլի, լորենու նայլ բույսերի տերններիոլորում: 819. Ֆիտոպաթոգենֆիտոպլազմաներ

Ֆիտոպլազմաները, որպես բույսերի հիվանդությունների հարուցիչներ, առաջին անգամ նկարագրվել են 1967 թ. ճապոնացի գիտնականների կողմից` թթենու թզուկային բույսերն ուսումնասիրելիս: Վարակված հյուսվածքները դիտելիս նրանք ֆլոեմայում հայտնաբերեցին վիրուսներից համեմատաբարմեծ, քիմիական կազմությամբ ն կառուցվածքով վիրուսներից տարբերվող մասնիկների կուտակումներ: Այդ մասնիկները նման էին ֆիտոպլազմաներին,որոնք տաքարյուն կենդանիների մակաբույծներ էին: Դրանք արտաքինից նման էին նան բակտերիաներին, սակայն տարբերվում էին կառուցվածքով ն այլ առանձնա-

հատկություններով:

Ֆիտոպլազմաները միջանկյալ տեղ

են

գրավում վիրուսների

ն

բակտերիաներիմիջն: Դրանք վիրուսների նման պարունակում են նուկլեինաթթու, սակայն ունեն երկու գալար: Ի տարբերություն վիրուսների` չունեն կանոնավորձներ: Ֆիտոպլազմայի մասնիկները վիրուսներից մեծ են, կլորավուն կամ էլիպսաձն, ունեն 0,1-0,9 մկմ մեծություն: Բակտերիաների նման բազմանում են կիսվելով, աճեցվում են արհեստականսննդամիջավայրիվրա, պարունակում են ռիբոսոմներ: Ի տարբերություն բակտերիաների`դրանք չունեն իրական բջջաթաղանթ,այլ ունեն եռաշերտ պարզագույն թաղանթ: Ֆիտոպլազմաները պաթոլոգիական փոփոխություններ են առաջացնում բույսերի փոխադրող համակարգում` հաճախ ֆլոեմայում: Ֆիտոպլազմային հիվանդություններն արտաքին նշաններով նման են վիրուսային դեղնախտտիպի հիվանդություններինն շատ վնասակար են: Վարակվածբույսերը երբեմն չեն պտղաբերում, մնում են գաճաճ, ուժեղ թփակալում են, գեներատիվ օրգանները ձնափոխվում են: Ֆիտոպլազմային հիվանդությունների օրինակներ են աստղածաղկի դեղնախտը, թթենու ն եգիպտացորենի թզուկայնությունը, հաղարջենու բազմաթերթությունը, մորմազգիբանջարայինմշակաբույսերի ստոլբուրը ն այլն: Ֆիտոպլազմաները բույսից բույս փոխանցվում են բջջահյութի միջոցով, ցիրկուլյատիվ եղանակով` միջատների (ցիկադների) միջոցով: են բույսերի կենդանի հյուսվածքներում (պալար, արմատաՁմեռում պտուղ, սոխուկ, բազմամյա մոլախոտերի արմատներ): Բուսական մնացորդներում ն հողում ֆիտոպլազմաներըչեն պահպանվում: Ձաղարջենու բազմաթերթություն: Վարակվում են հաղարջենու տերնները, բողբոջները, ծաղիկները: Հիվանդության բնորոշ նշանը ծաղիկներիձնափոխություննէ: Վարակվածբույսերի ծաղիկներիբաժակաթերթերը, պսակաթերթերն ու առէջները վերածվում են վառ մանուշակագույն, նշտարաձն թեփուկների: Վարսանդը նորմալ չի զարգանում: Վարակված ծաղիկները թափվում են, դրանցից պտուղներ չեն առաջանում, իսկ եթե առաջանում են, ապա տձն են լինում ու չեն հասունանում: Հիվանդ բույսի ճյուղերի կողային բողբոջներից ծաղկաբույլերի փոխարեն առաջանում են վեգետատիվ շիվեր: Վարակված տերնները ձնափոխվում են. տերնաջղերն ավելի նեղ են լինում, ինչի հետնանքով տերնները գանգրոտվում են: Ֆիտոպլազման ձմեռում է հաղարջենու վարակված շիվերում, մի վայրից մյուսը փոխանցվում է տնկանյութի միջոցով, իսկ բույսից բույս՝ տզերի միջոցով: Սորմազգիներիստոլբուր: Վարակվում են հիմնականում գեներատիվ օրգանները` ծաղիկներ ն պտուղներ: Հիվանդ բույսերի ծաղիկներն արտաքնապես նմանվում են զան103

-

գակի: Դրանց բաժակաթերթերը միաձուլվում

են ն

չափերով մեծանում: Պսակաթերթերչեն փոքր ն կանաչ: Առէջները են, չորանում վարսանդը` ձենափոխվում: Այդպիսիծաղիկներնամուլ են: Պտղառաջացման փուլում բույսի վարակի դեպքում պտուղներն անհամ են լինում ն օգտագործմանհամար ոչ պիտանի, հյուսվածքը փայտանում է: Արտաքինիցհիվանդությունը գրեթե չի երնում կամ նկատելի է պտղի մակերեսի որոշակի կողավորություն, իսկ հասունացման ժամանակ`դեղնանարնջագույնգունավորում, հիմքի մասում` բաց գույնի ցանցի առաջացում: Վաղ վարակված պտուղներում սերմեր չեն առաջանում կամ շատ փոքր են լինում ն կնճռոտ: Ֆիտոպլազման պահպանվումէ սերմերում, ինչպես նան բազմամյա մոլախոտերի կոճղարմատներում:

առաջանում կամ մնում

են

19817. Պայքարիմիջոցառումներ բույսերիվիրուսայինու դեմ Ֆիտոպլազմային հիվանդությունների Բույսերի պաշտպանության միջոցառումներըպետք է ուղղված լինեն հիվանդությունների ծագման ու հետագատարածմանկանխարգելմանը: ՈՒստիանհրաժեշտ է. 1. Մշակել դիմացկուն սորտեր: Եթե բույսը դիմացկուն է, ապա վիրուսի ներթափանցումիցհետո հիվանդության արտաքին նշանները թույլ են արտահայտվում, ն հիվանդությունն էական վնաս չի հասցնում: 2. Օգտագործել առողջ սերմեր ն տնկանյութ, դրանք ընտրել միայն առողջ բույսերից: 3. Կատարելհամալիր պարարտացում, ինչը կբարձրացնի բույսերի ընդհանուրդիմացկունությունը հիվանդություններինկատմամբ: 4. Ոչնչացնել մոլախոտերը,քանի որ դրանց վրա կարող են կուտակվել, բազմանալ, սնվել ու պահպանվելվիրուսային հիվանդություններ փոխանցող միջատները: 5. Պայքարել տարածող միջատներիդեմ: Տ20. Բարձրակարգծաղկավորմակաբույծ բույսեր Բարձրակարգ ծաղկավոր բույսերը հիմնականում ունեն ավտոտրոֆ սննդառություն: Դրանք ունեն լավ զարգացած արմատային համակարգ, որի միջոցով հողից վերցնում են հանքային նյութերն ու ջուրը ն, տեղափոխելովվերերկրյա օրգաններ, սինթեզում օրգանական բարդ նյութեր: Սակայն որոշ ընտանիքների ներկայացուցիչներմասնակիորեն կամ լրիվ կորցրել են ավտոտրոֆ սննդառությանհնարավորությունըն դարձել մակաբույծներ` սնվելով տեր-բույսերի հաշվին:

Բարձրակարգ ծաղկավոր մակաբույծ բույսերն ըստ սնման եղանակի լինում են արմատայինն բնային կամ ցողունային: Երկու խմբերում էլ կան տեսակներ, որոնք տարբերվում են օրգանական նյութեր սինթեզելու ն ածխաթթունասիմիլացնելու ունակությամբ: Մի մասը լրիվ պահպանել է այդ ունակությունը, ունեն կանաչ տերններ ու ցողուն. տեր-բույսից կլանում են միայն ջուրն ու հանքային նյութերը: Դրանք (յհսամակաբույծներ են (օրինակ` ցողունային մակաբույծ ճագոմ` օմելա): Մյուս մասը լրիվ կորցրել է այդ ունակությունը.քլորոֆիլ չունեն, ջուրը, հանքային Ա օրգանական նյութերը կլանում են տեր-բույսից: Դրանք բացարձակ մակաբույծներ են (օրինակ` արմատային մակաբույծ ճրագախոտ, Պետրովի խաչ, բնային մակաբույծ գաղձ): Երբեմն մակաբույծ բույսը լրիվ գտնվում է տիրոջ հյուսվածքների մեջ (Օրինակ` ցողունի, բնափայտի, կեղնի մեջ), վեգետատիվ մարմինն այնքան է ձենափոխված,որ հիշեցնում է նուրբ սնկամարմին:Այն ներթափանցում է տեր-բույսի հյուսվածքների մեջ, իսկ կեղնեիցդուրս են գալիս միայն ծաղիկներն ու պտուղները: Դրանք կոչվում են էնդոմակաբույծներ

հանդիպում են արնադարձայինբույսերի մոտ: Որոշ տեսակներ ծծիչների հետ մեկտեղ ունեն նան արմատներ, որոնք կարող են հողից վերցնել ջուրն ու սննդանյութերը: Որոշ տեսակներ իրենց զարգացման սկզբնական փուլում հանդես են գալիս որպես մակաբույծներ, այնուհետն անցնում ինքնուրույն սննդառության: Չնայած ծաղկավոր մակաբույծների տարբեր խմբերի ու տեսակների միջն եղած էական տարբերություններին (ըստ մակաբուծության ձնի ն չափի), բոլորն էլ օբլիգատ մակաբույծներ են, քանի որ առանց տեր-բույսի չեն կարող ինքնուրույն զարգանալ ողջ կյանքի ընթացքում կամ կյանքի առանձինփուլերում: Բարձրակարգ ծաղկավոր մակաբույծ բույսերի մասնագիտացման աստիճանը նույնպես տարբեր է: Գոյություն ունեն նեղ ն լայն մասնագիտացումունեցող տեսակներ:Դրանց տնտեսականվնասակարությունը ֆիտոպաթոգեն այլ օրգանիզմների հետ համեմատած, այնքան էլ մեծ չէ, սակայն որոշ տեսակներ (գաղձ, ճրագախոտ, օմելա) մեծ վնաս են հասցնում: ն

Տ20. 1.

Արմատային մակաբույծներ

ճրագախոտ (Օօեռոօիծ):Քլորոֆիլազուրկ, արմատայինբացարձակ մակաբույծ է` մսալի ու թեփուկավոր ցողունով, որն ավարտվում է հասկ ծաղկաբույլով (նկ. 27), որտեղ առաջանում են բազմաթիվ (մինչն 1000) փոքր, քամու օգնությամբ հեշտությամբ տարածվող սերմեր: Սերմերի սաղմը թերզարգացածէ, դրանք ունեն պաշարային նյութեր ն

՛ ՝

1.

Նկ. 27. Արմատայինմակաբույծ բույսեր ծրագախոտ տեր-բույսի արմատներիվրա, 2. Պետրովիխաչ:

ծլում են միայն տեր-բույսի արմատներիկողմից արտազատվածնյութերի ազդեցությամբ: Սաղմից զարգանում է ծիլը ն ամրանում տեր-բույսի արմատներին:Այնուհետն այն հաստանում է, ձեավորվում են ծծիչները ն ներթափանցումարմատներիմեջ: Ավելի ուշ ծծիչներում ձենավորվում են անոթներ ն միաձուլվում տեր-բույսի անոթներին: Ծլի հաստացած մասից ձնավորվում է թեփուկավոր բողբոջը, որից զարգանում է ցո-

ղունը:

ճրագախոտը վարակում է անտառայինծառատեսակներիսերմնաբույսերն ու տնկիները, լոլիկը, ծխախոտը, կարտոֆիլը, կաղամբը, արնածաղիկընայլն: Սերմերըհողում կարող են պահպանվելմինչն 12 տարի: Պայքարի միջոցառումներ: ճրագախոտի սերմերը ոչնչացնել նախքան հասունացումը: Պետրովիխաչ (ԼՅԱիՅաճՏզԱՁՈՅՈՑԼ.): Պարտադիրմակաբույծ է, մսալի, խաչաձնճյուղավորություններով ստորգետնյացողուննեով (այստեղից էլ ստացել է իր անունը): Մակաբույծնունի բազմամյա կոճղարմատ, որից սկիզբ են առնում ծառերիարմատներինկպչող արմատներ: Վաղ գարնանըհողի մակերես է դուրս գալիս դեղին ցողունը` թեփուկանման վարդագույնտերեներովն կարմրավուն ծաղիկներով: Պետրովի խաչը վարակում է բեկտենին, կեչին, կաղամախին,եղննին, հաճարենինն այլ ծառատեսակներ(նկ. 27):

Տ20.2. Բնային (ցողունային)մակաբույծներ Գաադծեր (Շստեսճ): Ցողունային պարտադիր մակաբույծ է, չունի արմատներ ն իսկական տերններ (նկ. 28), շատ ջերմասեր է: Բարակ, երբեմն ճյուղավորված ցողունը փաթաթվում է տեր-բույսի ցողունին, ամուր կպչում ն ծծիչներով` հաուստորիումներով,կլանում ջուրը, հանքային ն օրգանականնյութերը: Ցողունը խոտանման է, փաթաթվող, ճյուղավորված, բարակ կամ հաստ, հիմնականում կարմրավուն,դեղնակարմիրկամ կանաչադեղնավուն: Օաղիկը փոքր է, վարդագույն կամ սպիտակ` հավաքված երկար կամ կարճ փնջերով: Պտուղը տուփիկ է` գնդաձն, օվալաձն կամ երկարավուն,1-3 մմ երկարությամբսերմերով: Գաղձերի սերմերն ունեն ամուր թաղանթ, ծլունակությունը չեն կորցնում անգամկենդանիներիմարսողականհամակարգովանցնելուց հետո: Սերմերն առանց ծլելու հողում կարող են պահպանվել են մի քանի տարի: Տարածվում են քամու, տարայի, տեր-բույսի սերմերիմիջոցով, գոմաղբի, ոռոգման ջրերի հետ ն այլ եղանակներով: Շատ վտանգավոր ն դժվար վերացվողմակաբույծ է, շատ պտղաբեր է (մեկ բույսի վրա առաջանում է մի քանի հազար սերմ): Գաղձերըվարակումեն թեղին, սպիտակակացիան, բարդին, լաստենին,թխկին,եղրնանին,կարտոֆիլը, ճակնդեղը, առվույտը, մորենին, հաղարջենին,երիտասարդխնձորենին,տանձենին, ծիրանենին, դեղձենին, խաղողըն այլն: Անտառայինծառատեսակներիսերմնաբույսերն ու տնկիներըվարակում է գայլուկանման հաստացողուն գաղձը: Գաղձի սերմերի միջոցով կարող են փոխանցվել նան վիրուսային հիվանդություններ:

Պայքարիմիջոցառումներ: Ցանքից առաջ սերմերըմաքրել գաղձի սերմերից: :

Նկ. 28. Օմելա 1.օմելայի ռիզոիդներճյուղի կեղնի մեջ, 2. օմելայի թուփ ճյուղի

Բոր

ճագոմ (օմելա) (Մխ

տեսո

վուն-օվալաձն, ցողունը կանաչ է ու ճյուղավորված, ծաղիկը դեղնականաչ է` փնջերով հավաքված: Պտուղը գնդաձն հատապտուղ է, սկզբնական շրջանում կանաչ, ապա հասունանալով դառնում է սպիտակ: Պտուղներում հասունացող սերմերը ձմռանը ծածկված են լինում սոսնձանյութով` վիսցինով: Սերմերը տարածում են. թռչունները: Ընկնելով ծառերի ճյուղերի կամ բնի վրա` սերմերը կպչում են դրանց ն գարնանը ծլում: Ծլի ծայրին առաջանում է ծծիչ, որն ամրանում է ծառին, ն մակաբույծը ներթափանցում է կեղնի, ապա նան բնափայտի մեջ: Հաջորդ են արմատանմանկողային ճյուղեր` ռիզոիդներ (նկ. տարի առաջանում 28) ն տարածվում են կեղնի մեջ: Վարակվածմասերում ճյուղերը հաստանում

են:

Սակաբուծելով ծառերն ու թփերը` օմելան դրանց վրա առաջացնում է կլորավուն կանաչ թփիկներ(նկ. 28): Մակաբույծըծառերիցխլում է մեծ քանակությամբ ջուր, հանքային նյութեր, ինչի հետնանքով դրանք վատ են աճում, հյուծվում են, վատ պտղաբերում, մասնակի կամ լիովին չորանում: Բացի այդ` բնափայտը որակազրկվում է ն ցածրորակ փայէ ստացվում: տանյութ

Ամենատարածվածըսպիտակօմելան է: Պայքարի միջոցառումներ: Ձմռանը օմելայի թփերը վարակված ճյուղերի երբ դրանք ավելի լավ են նկատվում:

ԳԼՈՒԽ

Լ.): Թփաձն, երկտուն, ցողունային

հետ

միասին կտրել,

521. Բույսերիվարակիչհիվանդություններիհարուցիչների հատկությունները Պաթոլոգիականգործընթացը,այսինքն` հիվանդության հարուցչի տեր-բույսի միջն կենսաբանական փոխազդեցությունը կարող է տեղի ունենալ հարուցչի զարգացման համար բարենպաստ պայմաններում` հարուցչի ն տեր-բույսի շփման հետնանքով: Այնուհետն հարուցիչը պետք է ներթափանցի տեր-բույսի մեջ, հաղթահարի կենդանի հյուսվածքների դիմադրությունը, մահացնի հյուսվածքները, չեզոքացնի բջիջների պաշտպանականմեխանիզմը,խախտինյութափոխանակությունը: Այսինքն` հարուցիչը պետք է ունենա որոշակի հատկություններ` պաթոգենություն, վիրուլենտություն ն ագրեսիվություն: Պաթոգենությունըբույսերը վարակելու, դրանց մոտ հիվանդագին երնույթներ առաջացնելու հարուցչի ունակությունն է: Այն արտահայտվում է բույսի բջիջների ու հյուսվածքների վարակմամբ, նյութափոխանակության ն ֆիզիոլոգիական գործընթացներիխախտումներով:Պաթոգենությունը պայմանավորված է բույսի վրա հարուցչի ֆերմենտների, թույների, աճի խթանիչների ն կենսաբանորեն ակտիվ այլ նյութերի ազն

"`

դեցությամբ: Վիրուլենտությունըսերտորեն կապված է ֆիլոգենեզային մասնաԳիտացում հասկացության հետ: Դա հարուցչի որոշակի մասնագիտացած տիպի, ռասսայիպաթոգենություննէ տարբեր բույսերի կամ որոշակի ընտանիքի, ցեղի, տեսակի, սորտի բույսերի նկատմամբ: Օրինակ` հոլանդականհիվանդության հարուցիչ ՇոՅքհլնո սիրու Տօիտոոշ. սունկն ունի բարձր պաթոգենություն, սակայն վիրուլենտ է միայն թեղու նկատմամբ: ՔհմԹՇեռւաՏսէխիա ՏՅօօ. իսկական ալրացողային սունկը նույնպես ունի բարձր պաթոգենություն,սակայն վիրուլենտ է հացենու, կեչու, բոխու, տխիլենու ն այլ ծառատեսակների նկատմամբ, խաղողի միլդիուի (Ք|Տոօքտոո Կ1եօօժլճ 86. 6է ժ6 Լօող ն օիդիումի (ՍոռՇոսիՁոճՇՅծր (Տօհտ.) 8Ցսու) հարուցիչներն ունեն բարձր պաթոգենություն, սակայն վիրուլենտ են միայն խաղողի նկատմամբ, կորիզավորների ծակոտկեն բծավորության հարուցիչ ՇԼՅՏԱԾօԾՏքօոսոՇճոօքհմսո (Լճմս.) Ճժհ. սունկն ունի բարձր պաթոգենություն, սակայն վիրուլենտ է ծիրանենու, դեղձենու, սալորենու, բալենու, կեռասենու, շլորենու նկատմամբ ն այլն: Ագրեսիվությունը հարուցչի` բույսերիզանգվածային վարակ առաջացնելու ունակությունն է: Ագրեսիվ հարուցիչը պետք է ունենա որոշակի հատկությունների համալիր. բազմացման բարձր էներգիա, բը109

822. Պաթոլոգիականգործընթաց,դրա փուլերը նության մեջ արագ կուտակվելու, հեռու տարածություններումարագ տարածվելու, վարակի նվազագույն քանակի առկայության դեպքում տեր-բույսը վարակելու ունակություն, ինկուբացիոն կարճ շրջան, բարձր էկոլոգիական հարմարվողականություն: Բարձր ագրեսիվությունը բնորոշ է ժանգասնկերին, կեղծ ն իսկական ալրացողային սնկերին: Դրանք կարող են վարակելբույսերը վարակի նվազագույն քանակի առկայության դեպքում (երբեմն մեկ սպորի առկայությամբ), ինկուբացիոն շրջանը կարճ է, ամռան ընթացքում տալիս են անսեռ սպորատվությանմի քանի սերունդ, սպորները հեշտությամբ տարածվում են հեռու տարածությունների վրա ն առաջացնում բույսերի զանգվածային վարակ: Օրինակ` ԽԱօոօտքհշ6ոռ Ձյքհ՛10065 Շոքօո Խոսել (կաղնու ալրացողի հարուցիչ) ն ԹօՏծնոյռ զսօՎո2 Ւու (հարուցում է կաղնու տնկիների արմատային փտում) սնկերը պաթոգեն ն վիրուլենտ են կաղնու նկատմամբ,սակայն առաջին հարուցիչն ավելի ագրեսիվ է, քանի որ կարող է վարակել նվազագույնքանակությամբսպորներով, ունի կարճ ինկուբացիոն շրջան, ամռան ընթացքում տալիս է կոնիդիալ սպորատվության մի քանի սերունդ, քամու միջոցով հեշտությամբ տարածվում է հեռու տարածություններիվրա ե առաջացնում բույսերի զանգվածային վարակ: Երկրորդ հարուցիչը բարձր ագրեսիվություն չունի: Նույնը կարելի է ասել նան խաղողի միլդիուի (Ք|տոօքուռ Պեօօրռ 86ո. 6է ժ6 օո) Ա անտրակնոզի(ՕՇ|Օ6օ(ՔՅՏՏ.) ՏՅօօ) հարուցիչների Տքօոսո Ձոքճյօքհճցսո րուցիչների մասին, ի որոն րոնցից է, առաջինիագրեսիվությունըբարձր երկրորդինը`ցածը: Պաթոգենությունն ու վիրուլենտությունը պահպանվող,ժառանգական հատկություններ են: ն, միջավայրի պայմաններից, կարող է նվազել ն ավելանալ, լրիվ ոչնչանալ նորից վերականգնվել: Հիվանդության հարուցչի պաթոգենությունը պայմանավորված է բույսի վրա հարուցչի ֆերմենտների, թույների, աճը կարգավորող ու խթանող նյութերի ազդեցությամբ: Այդ նյութերը բույսի մեջ արտազատվում են հարուցչի կողմից, իսկ երբեմն հարուցչի ազդեցությամբ սինթեզվում բույսի կողմից: Հարուցչի ֆերմենտները քայքայում են տերբույսի ծածկող հյուսվածքները, ստեղծում են բույսի մեջ հարուցչի ներեն բուսաթափանցման ու տարածմանհնարավորություն, քայքայում կան բջջի սննդանյութերը`դրանք վերածելով պարզ, լուծելի ու մատչելի

բույսերի

Գ) հարուցիչըբույսի մեջ ներթափանցումէ տարբեր ուղիներով, է հարուցչի առանձնահատկություններով (նկ. պայմանավորված 29): Օրինակ` ժանգասնկերի բազիդիոսպորներիինֆեկցիոն հիֆերը, ալրացողային սնկերի հաուստորիումներըբույսի մեջ ներթափանցում են անմիջապես Սոճու սովորական շյուտեի չվնասված էպիդերմիսից: հարուցիչ Լօքհօժօոուսոո քլոճտեդՇհտս. սնկի սպորները ներթափանցում իսկ խաղողի միլդիուի հարուցիչ Ք|ռտոօքոոռ ենոսպնյակների միջով, Կնօօլ 6է 65 Լօու, կարտոֆիլի հարուցիչ Քհ օ86ղ. ֆիտոֆտորոզի քհհօոռ |ոլթտաոտ ժ8, սնկերի սպորները` հերձանցքների միջով: Բազմաթիվ սնկեր կարող են վարակել բույսերը միայն վերքերով, վնասվածքներով, կոտրվածքներով,մահացած օրինակ` ծառեօրգաններով, րի սովորականքաղցկեղիհարուցիչ Խ6Շէ՛ռ ց2նց6ոշ 886Տ. սունկը: Բակտերիաներըբույսերի մեջ ներթափանցումեն բնականանցքեվնասվածքների, իսկ վիրուսները ն ֆիտոպլազմարի, մեխանիկական սննդառությանժամանակ առաջացածվերքերի մի-

է կախված Քփոխական Ագրեսիվությունը

ն

միացությունների:

Ֆիտոպաթոգեն մանրէների կողմից արտազատված թույները՝ տոքսինները, ֆիտոտոքսիններ են, բնորոշ են տոքսիկոգեն մակաբույծներին ն առաջացնում են տեր-բույսի հյուսվածքների մահացում:

Բույսերի վարակիչ հիվանդությունների զարգացումը տեղի էունեմի քանի փուլերով. վարակում, ինկուբացիոն շրջան, հիվանդության արտահայտմանն զարգացմանփուլ: Այն ավարտվում է վարակված օրգանների ու հյուսվածքների, ամբողջ բույսի առողջացմամբ կամ մահով: Փուլերից յուրաքանչյուրը բնորոշվում է հարուցչի ն տեր-բույսի միջն որոշակի փոխհարաբերություններով, որոնք կախված են շրջակա միջավայրի պայմաններից: Վարակում: Այս փուլն ընթանում է մի քանի ենթափուլով. հարուցչի շփում տեր-բույսի հետ, ծլում ու ներթափանցումբույսի մեջ: ա) հարուցչի շփումը տեր-բույսի հետ պայմանավորվածէ հարուցչի ինքնուրույն կամ այլ եղանակուվտարածվելու ունակությամբ (տես 515): Բ) ձլում են սնկերի սպորներըն բարձրակարգ ծաղկավորմակաբույծների սերմերը: Սպորները կարող են ծլել տեր-բույսերի, ինչպես նան այլ կամ մահացած օրգանների վրա, եթե կան նպաստավոր պայմաններ` ջերմաստիճան, խոնավություն, միջավայրի թթվայնություն, թթվածնիառկայություն ու լուսավորվածություն:Մեծ նշանակություն ունի նան.այլ մանրէների առկայությունը, որոնք խթանում կամ ճնշում են սերմերի ու սպորներիծլումը: Արտաքինմիջավայրի պայմաններն ազդում են նան ծլման արագության վրա, որը մեծ նշանակություն ունի բույսի վարակմանժամանակ: նում

ինչը

Տն արեւտների լն:

են ունենում է, որի ընթացքումբույսերումտեղի ժամանակահատվածն Ինկուբափոփոխություններ: զանազան ֆիզիոլոգիակենսաքիմիական հատհարուցչի է ցիոն շրջանի տնողությունըկախված հիվանդության միջավայրի արտաքին տեր-բույսիդիմացկունությունից, կություններից, ն տարբեր հիվանդութն խոնավություն), (ջերմաստիճան պայճաններից յունների մոտ այն տարբեր է լինում: Որոշ վիրուսայինհիվանՆդությունսնկերիշրջանը մի քանի ժամ է, կեղծ ալրացողային ների ինկուբացիոն մինշաբաթից քանի մի նը` մի քանի օր, շյուտե տիպի հիվանդությանը` Հարուցչի ոտ տարի: մեկ չն մի քանի ամիս, ցորենի փոշեմրիկինըմ̀ ինկուբահամար նպաստավոր(օպտիմալ)պայմաններում զարգացման է: ցիոն շրջանիտնողությունըկարճ ն հետագա զարգացմանփուլ: արտահայտման Հիվանդության հետո բույսի մեջ տեղի ունեցող անաշրջանի ավարտից Ինկուբացիոն դառնումեն ակնհայտ: Արփոփոխությունները տոմիամորֆոլոգիական փտում,քոս, այրվածք, տաքին նշաններիի հայտ գալը (բծավորություն, մոզաիձնափոխություն, թառամում,անտրակնոզ,օրգանների ուռուցք, առազանգվածի ալրանմանփառի կամ մրանման կա, սպորակույտերի, է: սկիզբն փուլի արտահայտման ջացում ն այլն) հիվանդության երկրորդականվարակի զարգացումը հետագա Հիվանդության շրջանը, այնուհետն ի տարածումնէ, որին հաջորդում է ինկուբացիոն դեռ կան հարուցչի զարհայտ են գալիս արտաքիննշանները: Քանի շարունակում է գացմանը նպաստող պայմաններ, հիվանդությունը վազանգվածային զարգանալ ու տարածվել` առաջացնելովբույսերի Կ աան լակ ահու է վում վարակվածօրգաններիկամ ողջ բույս մահով: դեպրեսիադիտվում Բույսերի «առողջացում»կամ ն ֆիզիոլոխախտված ընթացքում է այն ժամանակ, երբ հիվանդության են: Դա ն կանոնավորվում վերականգնվում գիական գործընթացները կամ մարդու միջամկարող է տեղի ունենալ բնականճանապարհով `

ՀՐԻ.

՛

ա

(23

ՀՀ

ՉԸԷՅՀԸ ՀՀ»

որո «ՀԶՐ» աին -

`

ԱԻ,

ԹԹ»

:

'

ՂԵՆ ԱՐԵՑ

`

օ|50"

.Փ`

«

՞

-Չ

ալաաոՀՅթորն

ՀԵ», ԷՐ

զ

Է

՞»օ

6ծ

թ

յ

ՔՏՆ-Ը-ՉԸ--

/

ՆՆ

այբ"

՛

ՏՍ

ԻՉ

է

:

Է

«2

Հ

որոր

Տ

ւ

առա,

ՀԱՅ

ԻԷ

:

2ՎԵԻ

Ց

օրգանիզմներով Աա ոոպաթոգեն 2 8,01/5 Մհ հերձանցքից մեկի արեւկվեծ հյուսվալժքնե զագացումը տերնի ա ներս անն ներթափանցումը չվնասված կուտիկուից ապորիլումը ինֆեկցիոն հիֆի ներթափանցումը գոն եԳեԱքիու իի երթափանքումըկոաԱԿաԻաԱեւ, աարրի ԱԱ Դներթափանցումը երժանցքից բազմացումը, բասի ցորու ական արմատի մեջ, զաղծի հառւատոդիումի Աաաա /

Նկ. 29. Բույսի շյուտեի հարուցչի

վարա

տ

ն

|

,

06723

մե.

ն

բ,

ո

ՈՁՏ

ո

թոսու բակտե,

ն

4.

՝

Կեր րի ներթափանցում կտորները տեչբույսերի ցողունի, բնի, արման չվնասված կուտիկուլայի կամ կեղնի միջով: Սակայն հարուցչի ներթափանցումը մեջ դեռես չի

Բարձրա

ծ

ծիլերը, ցողունի

մեջ

են

բույսի

նշան

կում, որ բույսը վարակվել ներթափանցե ամալսն Եթե դա մանրէներ, որոնք չեն կարող զարգանալ տվյալ բույսի մել: հետո րսի է հարուցիչն սկսում սնվել, աճել բազմանալ փանցելուց բույ է: Կարող են

որոմ:

ուբացիոն

է ունեցել: տեղի

վարակը ապա թաքնված շրջան: կամ

Դա

փուլից մինչն հիվանդության առաջին նշանների

իայ գալն ընկած բույս

մ

նանրության ույ-

ջերձաստ (հատկապես՝ պայմանների գիջավայրի հետո վարակից

տությամբ: Բնական

«առողջացում»

դիտվումէ այն ժամանակ, ե

սի ճնշում է հարուցչի զարգացումը:Դրան ճանի) կտրուկ փոփոխությունը հարուցչի համար հյուսվածքներում կարող նպաստել նան վարակված է

ճնշվում հարուցչի թունավորնյութերի կուտակումը,ինչի հետնանքով վարակվածբույսերի բնական Տրախեոմիկոզով աճն ու զարգացումը: շուրջ ֆունգիս«առողջացումը»տեղի է ունենում վարակվածանոթների հաազդեցությամբ որոնց հետնանքով,

կուտակման թորքյութերի բույսերի հանքային սննդառության Վարակված

փոփոխություն

.

ն. այլ նյութերի կիրառում, (պարարտացում, հակաբիոտիկների մարդու ֆիզիկական միջամտություն) կարող են կտրուկ փոխելբույսերի նյութափոխանակությունը, ստեղծել հարուցչի զարգացման համար անբարենպաստ պայմաններ`առաջացնելովաճի դադարում, սնկամարմնիքայքայում: Դրա հետնանքով պաթոլոգիականգործընթացըդադարում է, սկսվում է բույսի «առողջացումը»: Քաղցկեղով, կոճղասնկով վարակված ծառերը կարելի է «առողջացնել» բուժիչ միջոցառումների կիրառման միջոցով, օրինակ` վերքերի մաքրում, վարակազերծումն փակում, վարակվածճյուղերի ու արմատներիկտրում նայլն: Հիվանդ բույսերը մահանում են, եթե վարակվելեն կենսականորեն կարնոր օրգանները` արմատները, ասիմիլյացիոնապարատը, կմախքային ճյուղերը, անոթային համակարգը: Լինում են դեպքեր, երբ ինֆեկցիոն հիվանդությամբվարակվածբույսերը մահանում են ոչ թե տվյալ հիվանդությունից,այլն միջավայրիանբարենպաստպայմաններիկանոնավոր բացասական ազդեցության` սննդառության,ջրամատակարարման, ասիմիլյացիայիխախտման արդյունքում: Ոչ ինֆեկցիոն հիվանդություններով հիվանդ բույսերը կարող են մահանալ կաճ տվյալ հիվանդության,կամ ինֆեկցիոն հիվանդություններով վարակվելու արդյունքում (տես հիվանդությունների կապակցվածությունը, 81):

823. Հիվանդությանարեալ, համաճարակ

Հիվանդությանարեալը հիվանդության բնական տարածվածութ-

յան գոտին է: Տարբերում են հիվանդությանտարածվածության ու վնա-

սակարությանարեալներ: Հիվանդությանտարածվածությանարեալը հիմնականում համընկնում է տվյալ հիվանդությամբ վարակվողբույսերի արեալի հետ: Այսպես` գրեթե ամենուր, որտեղ աճում է կաղնին, դիտվում է ալրացող, ծառատեսակների ծիլերի պառկում հիվանդությունը դիտվում է միայն տնկարաններում, իսկ բանջարայինմշակաբույսերիսածիլների սն ոտիկը` ջերմոցներում: Սակայն երբեմն լինում են նան բացառություններ: Օրինակ` խնձորենու ն տանձենու ժագը ամենուր չի կարող դիտվել, քանի որ պարտադիր է միջանկյալ տեր գիհու, ինչպես նան բարձր խոնավությանառկայությունը: Այն տարածքը, որտեղ հիվանդությունը շատ ուժեղ է զարգանում, տարեցտարիկրկնվում է ն առաջացնում բույսերի արդյունավետության ու բերքի նվազում, կոչվում է հիվանդությանվնասակարության արե . Վարակիչ հիվանդությունները սովորաբար տարբերվում են ոչ միայն հիվանդությանընթացքի առանձնահատկություններով, արտա114

քին նշաններով, այլն բնության մեջ դրանց զարգացման բնույթով: Ռրոշ հիվանդություններ տարածված են ամենուր, սակայն հանդիպում են հազվադեպ, ն դրանց տարածվածությանմակարդակը երբեք չի փոփոխվում: Մյուսներնավելի հաճախ են հանդիպում, սակայն մեծ տարածությունների վրա զանգվածայինզարգացում, ինչպես նան ցանքերին ու տնկարկներին զգալի վնաս հասցնող ուժեղ վարակչի դիտվում: Գոյություն ունեն հիվանդություններ, որոնց տարածվածությունն ու զարգացումըորոշակի տարածքում կամ ողջ արեալի սահմաններում մշտական չէ, այլ ենթակա է կտրուկ փոփոխությունների:Այդպիսին են ժանգային ու իսկականու կեղծ ալրացողային հիվանդություններիմեծ մասը, որոշ անոթային հիվանդություններ, ծառերի արմատային փտախտները,վիրուսայինն այլ հիվանդություններ: Բույսերի վարակիչ հիվանդություններիզանգվածայինզարգացումը որոշակիտարածքում ն որոշակի ժամանակահատվածում(ամիս, վեգետացիա, տարի, մի քանի տարի) կոչվում է հւմմաճարակ.Եթե համաճարակն առաջանումէ պարբերաբար,ապա այն ցիկլային է: Վամաճարակիբռնկման ն մարման բնույթը կարող է տարբեր լինել: Լինում են շատ արագ, ինչպես նան դանդաղ ընթացող համաճարակներ: Ցիկլային ե շատ արագ ընթացող համաճարակիօրինակ է տնկիների պառկում հիվանդությունը, որը դիտվում է ամեն տարի, տնում է 2 ամիս ն բռնկվելուց հետո երկու տասնօրյակում հասնելով գագաթնակետին`կտրուկ մարում: Արագ ընթացող համաճարակի օրինակ են նան հացազգիների ժանգային հիվանդությունները,խաղողի, ծխախոտի,կարտոֆիլիկեղծ ալրացողերը ն այլն: Դանդաղ ընթացող համաճարակի օրինակ է սոճու սովորականշյուտե հիվանդությունը,որը զարգանում է դանդաղ,4-5 տարվա ընթացքում` առանց կտրուկ վերելքի ն մարման: Սուլորաբարհամաճարակըծագում է հիվանդությանառանձինօջախներից,երբ կան բարենպաստպայմաններ`տեր-բույս, հիվանդության հարուցիչ ն միջավայրի պայմաններ: Այդ դեպքում հարուցիչն սկսում է արագ տարածվել: Վամաճարակըչի կարող ծագել հանկարծակի կամ միանգամից,այլ ունենում է վարակի կուտակմանն հիվանփուլ: դության զարգացմանորոշակի նախապատրաստական Տ23. 1. Հարուցչի,տեր-բույսին արտաքինմիջավայրիդերը համաճարակիզարգացմանգործում Համաճարակի ծագումը, զարգացումը ն մարումը ենթարկվում է որոշակի օրինաչափություններին կախված է երեք գործոններից` հարուցչի ագրեսիւլությունից, տեր-բույսի վարակընկալությունիցն արտա115

Քին միջավայրիպայմաններից: Չարուցիչը: Ղամաճարակիծագման գործում շատ մեծ է հիվանդության հարուցչի դերը: Որպեսզիհիվանդությունըկրի զանգվածային բնույթ, միայն հարուցչի առկայությունը բավարար չԷ Անհրաժեշտ է, որպեսզի հարուցիչն ունենա բարձր ագրեսիվություն ու վիրուլենտություն տեր-բույսի նկատմամբ, ինչպես նան առկա լինի վարակի բավարար քանակ: Որքան բարձրէ հարուցչի բազմացման արագությունը, այնքան հեշտ ու արագ է այն տարածվում, ն որքան երկար պահպանվի այն առանց կենսունակությունը կորցնելու, այնքան մեծ կլինի համաճարակի բռնկմանվտանգը, ե հակառակը: Վարակի պաշարիկրճատումը, հարուցչի բազմացմաննե տարածմանարագության, ագրեսիվության ու վիրուլենտության նվազումը կարնոր են համաճարակիմարմանհամար: Տեր բույսը: Ղիվանդությանզարգացումը հնարավոր է միայն տերբույսի առկայության դեպքում, իսկ զանգվածային զարգացում տեղի է ունենում այն դեպքում, երբ որոշակի տեղում կուտակվածեն բազմաթիվ վարակընկալ բույսեր: Այս գործոնի դերը մեծանում է, եթե հարուցչի զարգացմանցիկլն ընթանում է երկու տարբեր բույսերի վրա (օրինակ` ժանգասնկեր): Այս դեպքում համաճարակի ծագման համար անհրաժեշտ է երկու տեր-բույսերի մեծ քանակություն: ՈՒստի, միջանկյալ տիրոջ ոչնչացումը, երկու տեր-բույսերի տարածականմեկուսացումը մեծ նշանակություն ունեն ժանգային հիվանդությունների հետագա զարգացումը կանխելու գործում: Վարակի կուտակման ս համաճարակիծագման գործում մեծ դեր ունեն նան մոլախոտերը, որոնց վրա բազմանում ն պահպանվում են մշակովի բույսերի ու ծառերիհիվանդություններիհարուցիչները: Տեր-բույսից է կախված նան համաճարակիմարումը: Եթե համաճարակը կրում է սեզոնային բնույթ, ապա դրա մարմանը կարող են նպաստել բույսերի տարիքային փոփոխությունները, որոնց շնորհիվ ձեռքեն բերում դիմացկունություն հիվանդության (օրինակ` տնկիներիպառկում, կաղնու, դեղձենու, խնձորենու ալրացողեր ն այլն): Գամաճարակիմարման գործոն է նան բույսերի ընդհանուր դիմացկունության բարձրացումը` արտաքին միջավայրի որնէ փոփոխության կամ բնական ընտրության շնորհիվ, քանի որ պոպուլյացիայում գոյատնում են դիմացկուն անհատները: Համաճարակը կարող է մարել դիմացկունտեսակներիաճեցման ժամանակ: մեծ նշանակություն ունեն տեԱրտաքին ղանքի ընթացիկտարվա կլիմայական, իսկ երբեմն նան վերջին մի քանի տարիներիեղանակային պայմանները:Վճռականէ ոչ թե մեկ առանձին գործոնը (օրինակ` նպաստավոր ջերմաստիճան,խոնավություն),

նկատմամբ

բույսերը

`

միջավայրը: Հատկապես

այն

որոնք նպասհամադրությունը, ծոնների նպաստավոր տարբեր վարակիկուտակմանը բազմացմանը, հարուցչիզանգվածային գոր

տում են

տարածմանը: համաճակարող են նպաստել գործոնները միջավայրի Արտաքին ուազդեցություն եթե անբարենպաստ ու տարածմանը, ծագմանն րակի գորֆիզիոլոգիական առանձին նեն տեր-բույսիվրա՝ առաջացնելով իսկ դրանով կամ ընդհանուր թուլացում, խախտումներ ն ծընթացների նկատմամբ, հիվանդությունների դիմացկունությունը նվազեցնելով հակառակը:

ն

դինամիկան տիպերը զարգացման 823.2. Համաճարակի նախապատրաս" են համաճարակիզարգացման

'

ն

Առանձնացնում կամ մարում: բռնկումն դեպրեսիա տականփուլ, հիվանդության են ունենում հափուլ: Այս փուլում տեղի Նախապատրաստական որոնք նպաստումեն փոփոխություններ, այնպիսի ն տեր-բույսի րուցչի Դրանքեն՝ բռնկմանը: հիվանդության ռասսաների առաջացումդ̀ըհարուցչի նոր, ավելի վիրուլենտ .

-.

կլիմայական համար նպաստավոր

րանց բազմացման կուտակման դեպքում, պայմանների (օրիբույսերիկենտրոնացում տվյալ տեղանքումվարակընկալ ավելացում, նակ` նոր այգիներիհիմնում, ցանքատարածությունների եղած բույսերի կամ հիմնում) տնկարկների մաքուր անտառային նվազում, դիմացկունության ստեղհամար բարենպաստպայմանների բույսերիվարակման ու

-

պայմանների

համար նպաստավոր (հարուցիչներիզարգացման բույսերի թուլաազդեցությամբ գործոնների աբիոտիկ առկայություն, -

ծում

ցում):

տարբեր Այս փուլի տնողությունը

տարի:

է ն կարող է տնել

մինչն մի քանի

տեղի է ունենում բույ-

փուլ- Այս փուլում բռնկման Հիվանդության վարակ զգալի տարածությունզանգվածային միաժամանակյա ուղղակի ն

սերի բույսերիմահով, է ների վրա, որն ուղեկցվում բազմաթիվ անուղղակիկորուստներով: որոշակի կարող է համընկնել բույսերի Բռնկմանգագաթնակետը

համար անբարեզարգացման տարիքայինփուլի կամ հիվանդության հետ: պայմանների նպաստ եղանակային Այս փուլին բնորոշ է վադեպրեսիա: կամ մարում Հիվանդության ինչպես նան աստիճանին. վարակվածբույսերիթվի, րակվածության նվազումը: արեալիաստիճանական րամաճարակիտարածման

Բռնկման ն մարման տնողությունըկարող է տարբեր լինել` կախված հարուցչի, տեր-բույսի, պաթոլոգիական գործընթացին արտաքին միջավայրիպայմանների

ԳԼՈՒԽ ՊԱՅՔԱՐԻ

առանձնահատկություններից:

Տարբերում ենհամաճարակի հետնյալտիպերը:

Տեղային համաճարակ. ամեն տարի զարգանում Է որոշակի սահմանափակտեղանքում` առանձին օջախների ձնով: Տվյալ տեղանքում միշտ գոյություն ունեն տեղայինհամաճարակի հարուցիչներ,որոնք կարող են երկար ժամանակ պահպանվել հողում, սերմերում ու բուսական մնացորդներում: Վարակըդանդաղէ կուտակվումբնությանմեջ ն դանդաղ տարածվում, սակայն երբ կուտակվումէ, ապա վարակընկալ բույսերի ն արտաքին միջավայրիբարենպաստպայմաններիառկայության դեպքում ծագում է համաճարակ: Օրինակ` տնկարաններում ամեն տարի դիտվում է սերմնաբույսերի պառկում հիվանդությունը, իսկ ջերմոցներում՝ սածիլներիսն ոտիկը: Զարգացող, առաջադիմողհամաճարակ. սկսվում Է ինչպես տեղայինը, սակայն աստիճանաբար տարածվում է շատ մեծ տարածությունների վրա: Տեղային համաճարակի վերածումըառաջադիմողիբնորոշէ այն հիվանդություններին, որոնց հարուցիչներնունեն բազմացման բարձրէներգիա,մեկ վեգետացիայի ընթացքումտալիս են անսեռ սպորատվությանմի քանի սերունդ, կարող են արագ տարածվել քամու, միջատների միջոցովն ունեն բարձր ագրեսիվություն(օրինակ` սնկեր, իսկականու կեղծ ալրացողային սնկեր, վիրուսներ):Զարգացող համաճարակի ծագման պատճառ կարող է դառնալ վարակված սերմերի, տնկանյութիտեղափոխումը մի շրջանից մյուսը: համաճարակ. հիվանդության զանգվածայինզարգացումը տեղի է ունենում միանգամից ամբողջ երկրի, հսկայականտարածությունների, երբեմն ողջ մայրցամաքի վրա: Դիտվումէ հազվադեպ, սակայն կարողէ կրել աղետի բնույթ: Օրինակ՝ 19-րդ դարում Եվրոպայի ողջ տարածքում Տարբերում են դանդաղ ն արագ զարգացող համաճարակներ: Առաջինինբնորոշ է բռնկման սահուն ընթացքըն մաաստիճանական րումը. օրինակ` սոճու սովորականշյուտե: Երկրորդը դիտվում Էայն հարուցիչների մոտ, որոնք ունեն բազմացման բարձր արագություն: Այն կտրուկզարգանում Է ն արագ մարում: Արագ զարգացող համաճարակը հաճախենթարկվում է սեզոնային ն կախվածէ փոփոխությունների արտաքին միջավայրի պայմաններից: Օրինակ` խաղողիմիլդիու, կարտոֆիլի ֆիտոֆտորա,հացազգիների ժանգային հիվանդություններ, փշատերն ծառատեսակների ծիլերի կամ սերմնաբույսերի պառկում հիվանդություններիհամաճարակ ն այլն: Տ

ժանգա-

Համատարած

կարտոֆիլի ֆիտոֆտորոզի համաճարակը:

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐ

824. Պայքարի միջոցառումներբույսերի հիվանդություններիդեմ Անտառի հիվանդությունների դեմ պայքարի միջոցառումները բաժանվում են երկու խմբի` նախազգուշական կամ կանխարգելիչ ն բուժիչ: Պայքարի նախազգուշական միջոցառումներն իրենց հերթին բաժանվում են երեք ենթախմբերի. Սկզբնականվարակիոչնչացմանն ուղղված միջոցառումներ, երկրորդականվարակի տարածումը սահմանափակողմիջոցա"`

"

»

ռումներ,

բույսերի դիմացկունությունըբարձրացնողմիջոցառումներ: բուժիչ միջոցառումներնուղղված են վնասակար օրգանիզմների անմիջական ոչնչացմանը:. Նշված միջոցառումներըգործնականում իրականացվումեն տարբեր մեթոդներով`ագրոտեխնիկականկամ կազմակերպչատնտեսակա կարանտին, ֆիզիկամեխանիկական, կենսաբանական, քիմիական կախվածհիվանդությանհարուցչի, տեր-բույսի, ինչպես նան միջավայրի պայմանների առանձնահատկություններից: Առավելագույն արդյունք ստացվում է տարբեր մեթոդների համատեղման դեպքում: Գիտականորեն հիմնավորվածպայքարի միջոցառումները, որոնք հենվում են վնասակար օրգանիզմներիճիշտ կանխատեսման,ինչպես նան ագրոտեխնիկական,մեխանիկական նայլ մեթոդներիկիրառությանվրա, ստացել են ինտեգրացվածպայքար անվանումը: Պայքարի միջոցառումների շարքում իրենց կարնոր դերն ունեն հսկողությունն ու կանխատեսումը: "

Տ24. 1. Չսկողությունն կանխատեսում Հսկողություն իրականացնելունպատակովկատարվում են կանոնավոր դիտումներ Ա հաշվառումներ, որոնց նպատակն է բացահայտել հիվանդություններիտարածվածությունը, դրանց զարգացման սկզբնական օջախները ն գնահատել անտառի (տնկարկի, դաշտի, ցանքերի, այգիների) ընդհանուրվիճակը: Անհրաժեշտէ հաշվի առնել հիվանդությանտարածվածությանու զարգացման կախվածությունը օդերնութաբանական ն այլ գործոններից: Դա հնարավորություն է տալիս նախապեսպլանավորել բույսերի պաշտպանությանն ուղղվլած համապատասխան միջոցառումները ն կանխել կամ նվազեցնել հավանականվնասը: Բույսերի պաշտպանության նպատակով կատարում են կարճա:

ժամկետ (տասնօրյակի,ամսվա` համար), երկարաժամկետ (տվյալ ն հաջորդ տարվա համար) ն բազմամյա (առաջիկամի քանի տարիների համար)կանխատեսումներ: Կարճաժամյեւտ կանխատեսմաննպատակնէ որոշակի տարածքում որոշել հիվանդության սկզբնականն երկրորդական վարակիժամկետները,զարգացման ինտենսիվությունը, ժամանակինահազանգել` պայքարի համապատասխան միջոցառումներ կիրառելու նպատակով: Կարճաժամկետ կանխատեսմանհամար պետք է իմանալհարուցչի կենսաբանականառանձնահատկությունները, հիվանդությանզարգացման դինամիկան`կախված արտաքին միջավայրիպայմաններից: Այդ նպատակով անհրաժեշտէ՝ կատարել բույսերի ֆենոլոգիականդիտումներ (զարգացման վարակընկալփուլը որոշելու նպատակով), ճշտել վարակիքանակը,հասունություննու կենսունակությունը, հետնել եղանակայինպայմաններին`վարակի կրիտիկական պահերըորոշելու նպատակով, որոշել սկզբնականվարակի ժամկետը, որոշել ինկուբացիոնշրջանի ավարտը,ճշտել երկրորդ, առաջին ն հետագա սերունդներիինկուբացիոնշրջանների սկիզբն ու -

-

-

-

-

աար ավարտը, -

սրսկումներիհամարահազանգել:

ծրկարաժամլյետ հաշվի են կանխատեսման համար

առնում հետն-

գործոնները՝ վարակիպաշարը (սերմերում,տնկանյութում,հողում, օդում), տվյալ վեգետացիայի օդերնութաբանական պայմանները(ջերմաստիճան,խոնավություն,տեղումներ), տեր-բույսիկայունությունըկամ վարակընկալությունը (սորտը, սերմնանյութի որակը, ագրոտեխնիկան, պարարտացումընայլն), բույսերի վեգետացիայիբնույթը (ֆենոփուլերիանցման ժամյալ

-

-

-

-

կետները): Բազմամյականխատեսման խնդիրներնեն

որոշակի տարածքում որոշել հիվանդությանզարգացման կամ մարման տենդենցները, կանխատեսելհարուցչիավելի վիրուլենտ կամ ավելի ագրեսիվ ռասսաների առաջացումը, հիվանդությանարեալի փոփոխությունը, համաճարակի ծագման հավանականությունը ե այլն: Բազմամյա կանխատեսմանվրա է հիմնվում տվյալ երկրում բույսերի պաշտպանությանստրատեգիան:

524.2. Բույսերի կարանտին Երկրագնդիվրա անընդհատ տեղի են ունենում բույսերի հիվան120

"`

աշխարհագրականտեղափոխման ու նոր դությունների հարուցիչների պայմաններինհարմարվելու գործընթացներ, որոնց արդյունքում բույսերի մի շարք հիվանդություններ հայտնաբերվում են աշխարհագրական նոր տարածքներում, որտեղ դրանք նախկինում չեն եղել: Օրինակ Եվրոպայից ԱՍՆ են բերվել թեղիների հոլանդականհիվանդությանհասիու (8սլտո.) Խօղ., սոճու բշտիկաձն ժանգի հարուրուցիչ ՕքհլօտէօոոՅ ն այլ սնկեր, որտեղ դրանք նախկինումչեն լե. Շոօոքեսո ոԵլօօ/8 ցիչ Ռուսաստան, այնուհետն նան Հայաստան են բերվել կաղնու եղել, իսկ ալրացողի հարուցիչ Խ16-օտքիտոռՅյքհլօամօՏՓոմօո հԽխռսե.,հաղար(ՏՇԻԿ.) ջենու ամերիկյանալրացողի հարուցիչ ՏքհՅօոօԷի6օ8 ոոօ/Տ-ԱԿՁՓ Յ6դ.. 6է Շսո. ն այլ սնկեր: Վիվանդություններիհարուցիչների տարածճանը նպաստում է մարդկանց տնտեսական գործունեությունը, երբ սերմնանյութի,տնկանյութի հետ այլ վայրերից բերվում են նան հիվանդություններիհարուցիչներ: Կարանտինըպետականմիջոցառումներիհամակարգ է, որի նպատակն է կանխարգելել այլ երկրներից տվյալ երկրի տարածք կարանտինային ն խիստ վնասակարհիվանդությունների, վնասատուների ու մոլախոտերի ներթափանցումը: Կարանտինային են այն օբյեկտները (հիվանդություններիհարուցիչներ, վնասատուներ, մոլախոտեր), որոնք տվյալ երկրի տարածքումչկան կամ ունեն շատ սահմանափակտարածում, սակայն կարող են ներթափանցելհարնան երկրներից ն զգալի վնաս հասցնել գյուղատնտեսությանն ու անտառտնտեսությանը: Կարանտինծառայության գլխավոր խնդիրներիցէ նան տվյալ երկրի սահմաններումկարանտինայինօբյեկտների սկզբնական օջախներիբացահայտումն ու ոչնչացումը: Կարանտինըլինում է ներքին ե արտաքին: Ներքին կարանտինի նպատակն է տվյալ երկրի ներսում սահմանափակել կարանտինայինն առավել վնասակար հիվանդությունների, վնասատուների ու մոլախոտերի տեղափոխումըմի մարզից (տարածաշրջանից) մյուսը, իսկ արտաքին կարանտինինպատակնէ կանխարգելելտվյալ երկրի տարածք այլ երկրներիցկարանտինայինն առավել վնասակար հիվանդությունների, վնասատուներիու մոլախոտերիներթափանցումը: .

824.3. Պայքարի ագրուռեխնիկական մեթոդ

է

Այս մեթոդի նպատակն բույսերի խնամքի համապատասխանմիջոցառումներիմիջոցով բարձրացնել բույսերի կենսաբանականդիմացկունությունը ն նպաստել դրանց առողջացմանը:Օրինակ` առողջ սերմերի Ա տնկանյութի օգտագործմանշնորհիվ կանխվում է հիվանդութ-

յունների նոր օջախներիառաջացումը:

.

Առողջ սերմերի, տնկանյութի ստացումը ն հիվանդությունների տարածման սահմանափակումըհնարավորէ միայնճիշտ ագրոտեխնիկայի կիրառման դեպքում. սերմերի ցանքի, հողի փխրեցման,մոլախոտերից մաքրման ն բույսերի խնամքի այլ աշխատանքների ժամանակին կատարումը բարենպաստ պայմաններ է ստեղծում բույսերի նորմալ աճի ու զարգացման համար` միաժամանակբարձրացնելովդրանց դիմացկունությունը հիվանդությունների նկատմամբ: Կարնորէ նան պարարտացումը.սննդառությանկարնոր տարրերի նորմալ հարաբերակցությամբապահովվածբույսերն ունենում են բարձըր դիմացկունություն հիվանդությունների նկատմամբ: Տնկարաններում կաղնու, թխկու ն ալրացողի նկատմամբ բարձր վարակընկալություն ունեցող լայնատերն սաղարթավոր այլ տեսակների, ինչպես նան դեղձենու, խնձորենու, խաղողի ն այլ բույսերի մշակության ժամանակ անհրաժեշտէ կանոնավորել ազոտականպարարտանյութերիկիրառումը` դրանք համակցելով ֆոսֆորական ն կալիումականպարարտանյութերի հետ: Ազոտիավելցուկը խթանում է կանաչ զանգվածի աճը, դանդաղեցնում տերնեների«ծերացումը»` երկարացնելով ալրացողի նկատմամբ վարակընկալ փուլը: Ֆոսֆորական պարարտանյութերընպաստում են տերնների «ծերացմանը» ն շիվերի փայտացմանը`բարձրացնելով ծառերի դիմացկունությունը ալրացողի նկատմամբ: Ազոտական

հետոֆիլը ն լոլիկը վարակվում են Քհլղօքոտօո |ոլթտաոտ Գ87. սնկով, տնաբար անհրաժեշտ է ապահովելդաշտերի տարածականմեկուսացում: Մշակությանհամար կարնոր է տեսակների ու սորտերի ճիշտ ընտպայմանները,դիմացկուրությունը` հաշվի առնելով հողակլիմայական

ւ

հացազգիներիարմատայինփտումներհիվանդությունները: Վիվանդություններիտարածվածությունըկարելի է սահմանափակել ճիշտ ցանքաշրջանառությանկիրառմանն նախորդներիճիշտ ընտրության շնորհիվ, ինչը խոչընդոտում է մակաբույծ մանրէների(մասնավորապես` սածիլներիսն ոտիկ, սերմնաբույսերի,ծիլերի պառկում հարուցող սնկերի) կուտակմանը հողում, նվազեցնում հողային վարակը: Վիվանդություններիկանխման համար կարնոր է նան ցանքերի տարածականմեկուսացումը նախորդ տարիների, ինչպես նան նույն հարուցիչով վարակվող այլ մշակաբույսերի ցանքերից: Օրինակ` կար122

փոխհարաբերությունները: Բույսերի ալելոպատիկ ուսումնասիրումէ հարցերի շատ լայն շրջանակ. բույսեԱյելոպատիան րից անջատվողէթիլենին գազանմանայլ նյութերի նշանակությունը,բուսական համակեցությունում բույսերի, ինչպես ճան մակաբույծների, կիսամակաբույծբույսերի կողմից արտազատների ու տեր-բույսերիփոխհարաբերությունները, բակտերիաների ու միջատների, վնասակար ազդեցությունը նյութերի վող

.

պարարտանյութերիավելցուկի Ա ֆոսֆորական պարարտանյութերի | պակասի դեպքում դանդաղում է փշատերնծառատեսակներիսերմնաբույսերի բնիկների փայտացումը, ինչի հետնանքով երկարում է պառկում հիվանդությաննկատմամբվարակընկալփուլի տնողությունը: Կարնոր է նան ցանքի նորմալ խորությանն խտության պահպանումը: Սերմերի խորը ցանքի դեպքում ծլումը ձգձգվում է, ինչը նպաստում է տարբեր հիվանդությունների (ծիլերի պառկում, սածիլների սն ոտիկ, ճակնդեղի արմատակեր) արագ զարգացմանը:Խիտ ցանքերում ավելի ինտենսիվ են զարգանում փշատերն ծառատեսակների ծիլերի պառկում, շյուտե, բանջարային մշակաբույսերի սածիլների սն ոտիկ,

նկատմամբ,միջատներովվնասվածութնությունը հիվանդությունների առկա ալելոպատիկ փոխհածառատեսակներիմիջն առանձին յունը, է աճում կեչու, դեղին ակաէ, սոճին լավ որ Հայտնի րաբերությունները: ն բոխու հետ համահացենու հետ, կաղնու, իսկ ցիայի, տարբերթփերի տեղություննանբարենպաստէ դրա համար: Որոշ ծառատեսակներվարակվում են հիվանդություններիմիննույն հարուցիչներով, հետնաբար ն վադրանք կարող են վարակվելմիմյանցից:Այսպես` կեչին կվենին. ն կաղաՃողհ. սոճին ԵծեխԼօ ժանգասնկով, են րակվում ԽԹճոքՏջօոժսո թլուօոզսճ ԽՕՏԱ. ժանգասնկով,ինչը հարկավոր է, մախին` Խռոքտօռ ն տնկարկներհիմնելիս: տնկարաններ առնել հաշվի է տ Հիվանդությունների արածումըսահմանափակող միջոցառում նան միայն առողջ բույսերիցսերմերի ու տնկանյութի ընտրությունը:

սնկերի վրան այլն: են բիոգեոցենոզում իրենց աճն ապաԲույսերի կողմից արտազատվում ունեն հովող տարբերնյութեր, որոնք թունավոր են այլ բույսերի համար կամ են ճնշող ազդեցություն,միաժամանակպաշտպանում վնասակար միջատներից ն ն

հարուցիչներից: Օրինակհ̀ացենին, հաճարենին,կաղնին հիվանդությունների համատեղ վատ են աճում, լաստենինբարելավում է փշատերն ընկուզենին

հետ բան ծառերիաճը, իսկ եղննու ն սոճու համատեղումը կաղամախու կեչու անտաէ րենսյաստ է: Բազմաթիվ խոտաբույսերիմոտ լավ արտահայտված գոնհզմը այլ բույսերի նկատմամբ: Օրինակ օշինդրի կողմից արտազատվող չեն աճում: դրա հետ այլ բույսեր թունավորնյութերիպատճառով բազմաթիվնյութեր ճնշում կամ ոչնչացԲույսերի կողմից արտազատվող նում են որոշ վնասակարսնկերի աճը: Օրինակ առվույտի,դեղին ակացիայի, են ֆուզաերեքնուկի արմատներիկողմիցարտազատվողնյութերը ճնշում

ոհում սնկի աճը հողում:

ֆիտոնցիդներ: Բույսերի կողմից արտազատվող նյութեր են, որոնք դանդաղեցնում են մանրէների աճն ու զարգացումը կամ մահացնում դրանց: Ռրոշ բույսեր (թխենի) մթնոլորտ են արտազատում ֆիտոնցիդների մեծ քանակություն, այլ բույսեր (խորդենի, օշինդր) քիչ քանակություն: Որքան բույսը շատ է վնասված ն որքան մեծ է բույսի ասիմիլյացիոն մակերեսը, այնքան մեժ է դրա կողմից արտազատվող ֆիտոնցիդներիքանակությունը: Օրինակ մեկ գքհրն օրվա ընթացքում կարող է արտազատել 30 գ ֆիտոնցիդ,իսկ 1 հա գիհու անտառը՝30 կգ: ֆիտոնցիդներ արտազատում են փշատերն ծառերի ասեղնատերնները, Քխենու բողբոջները,բարդու տերններըն այլն: ունակ են ոչնչացնել զանազան, այդ թվում` մարդկանցն Ֆհիտոնցիդներն կենդանիներըհիվանդություններ հարուցող բակտերիաներ: Սոխի ն սխտորի ֆիտոնցիդները 1-3 րոպեում ոչնչացնում են ստաֆիլակոկերը, ստրեպտակոկեն այլն: Ֆիտոնցիդներնակտիվորենազդում են նան սնկերի ոը, սպիրոխետները ու միջատների վրա: Գլուխ սոխի, սխտորի, թխենու ն ցիտրուսայինների տերններից արտազատված ֆիտոնցիդները մեկ րոպեում ոչնչացնում են կարտոֆիլի ֆիտոֆտորոզի հարուցիչը: Որոշ ծառատեսակների ն թփերի (թխենի, դեղին ակացիա, սն հաղարջենի) կողմից արտազատվողֆիտոնցիդներըթունավոր են արմատային սպունգի համար: Այսպիսով,ֆիտոնցիդները պաշտպանում են բույսերը տարբեր մանրէնեՌից, սակայն ներկայումս որոշ հիվանդությունների հարուցիչները մոտ նկատվում է դիմացկունություն ֆիտոնցիդների բացասական ազդեցության նկատ-

մամբ:

Չակաբիոտիկներ:Տարբեր մանրըէներիկողմից արտազատվող նյութեր

են, որոնք ճնշող ազդեցություն ունեն այլ մանըէներիկամ բարձրակարգբույսե-

ոի վրա: Բարձրակարգ բույսերի վրա հակաբիուռիկներիազդեցությունըբավաուսումնասիրված չէ, սակայն հայտնի է, որ ստրեպտոմիցինըբույսերի մուտ առաջացնում է թունավորում, քլորոզ, տերնեներիաճի դադարում, արմատների

րար

մահացում:

Խառը, ինչպես նան տարբեր տարիքի անտառայինտնկարկների հիմնումը հիվանդությունների տարածումը սահմանափակողն կենսաբանական դիմացկունությունըբարձրացնողկարնոր միջոցառում է: Անտառային մաքուր տնկարկներում մեծանում է հիվանդությունների տարածվածությունը ն համաճարակիհավանականությունը:Օրինակ` սոճու մաքուր տնկարկներումնկատվում է ծառերի զանգվածայինվարակ արմատային սպունգով, իսկ թեղիների մաքուր տնկարկներում` հոլանդական հիվանդությամբ:Փշատերն ծառերի հետ համատեղ հիմնված թեղու

հիվանդության տնկարկներում նվազում է հատկապես հոլանդական է արճատայինհամասահմանափակվում որ քանի տարածվածությունը, փոխանցումը:Փշատերնծառերի տնկուկարգի միջոցով հիվանդության հետ համատեղ նվազեցնում է արմատային մը լայնատերնավորների սպունգի տարածվածությունը: կարնոր միջոցառումէ նան էտի ժամանակին Ագրոտեխնիկական հարուկատարումը:Ծառատեսակներիվնասակար հիվանդությունների ամռան ն ամիսեն գարնան ցիչների մեծ մասի ձմեռող սպորները ծլում նպատակահարօջախներում ներին, հետնաբար հիվանդությունների է էտել հարկավոր Առաջինհերթին աշնանը: է կատարել հատումներ մար ու վնասված կողմից վարակված,վնասատուների հիվանդություններով չորացածծառերը: Երիտասարդտնկարկներումկատարվածհատումնեսահմանափակումբնափայրը բարելավումեն աճման պայմանները, -

տակեր միջատներիու

տարածումը: հիվանդությունների

է կտրել Սանիտարականհատումների դեպքում անհրաժեշտ բակտերիալ այրվածքով, առավել վնասակար հիվանդություններով` սպունգով, հոլանդաարմատային քոսով, ց իտոսպորոզով, քաղցկեղով, միջատներիկողմից կան հիվանդությամբվարակված,բնափայտակեր ն վնասվածքներունեցող թուլացածծառերը: վնասված,մեխանիկական ժամանակին կատաՇատ կարնոր է սանիտարական աշխատանքների նոր օջախեն հիվանդությունների րումը. հակառակ դեպքում ծագում է անհրաժեշտ չորացած ծառերն ներ: Հողմաբեկված,հողմակոծված, ն բնափայկտրել հեռացնել տնկարկից` կարճ ժամանակահատվածում հաինչպես նան հիվանդությունների խ ուսափելու, տի որակազրկումից միջատներիցպաշտպանելուհամար: րուցիչներիցու բնափայտակեր ն այրել Կտրված տարածքներիցպետք է մաքրել, հեռացնել նս աղբհիվանդությունների կտրվածքիմնացորդները,քանի որ դրանք

դառնալ: Անտառային տնկարկների կենսաբանական դիմացկունության որն իրակարնոր միջոցառումէ դրանցվերակառուցումը, բարձրացման ն խոտաբույկանացվումէ տնկարկի կազմի փոփոխությամբ տարբեր

յուր կարող են

սերի ու թփերի միջոցով հողի բարելավմամբ:Արմատայինսպունգով են վարակված սոճու տնկարկի վերակառուցմաննպատակով տնկում ոչ որը միայն տեսակներ, հիմնականումկեչի, լայնատերնսաղարթավոր արմատայինհամակարէ հիվանդությանփոխանցմանը

խոչընդոտում գով, այլն բարելավումէ հողի բերրիությունը,փոփոխումարմատամերձ մասի հողի միկրոֆլորան,ն ավելանում է արմատայինսպունգի նկատմաճբ անտագոնիստմանրէներիթիվը հողում:

հարուցիչների դեմ: պառկում հիվանդության սերմնաբույսերի մանրէների ֆիտոպաթոգեն Դ րանք կիրառում: Գերմակաբույծների է տարբեր մակաբույծներեն, որոնց ազդեցությանմեխանիզմըկարող է կամ սպորառալինել: Սնկերի մոտ դա արտահայտվումսնկամարմնի օօտճն ք. ՕԹոոօեօստ Օրինակ` քայքայումով: ջացնող օրգանների է ալրացողաանկատար, պիկնիդիալսնկի սնկամարմինըզարգանում մեջ ն ն սպորատվության պայուսակավոր յին սնկերիհիֆերի, կոնիդիալ |Թսօօլոօհճ ՏՅԼ.) կիրառվում է խնձորենու ալրացողի (ՔԲօժօտքհտծոռ է ժանգասնկերի ճնշում սունկը սԵ6ոօսՅՈՅ ք6ոտՕԾոՅ զարգացումը դեմ: ժանգի դեմ (6յ/տոօտքօռոցոո ՏՅԵ/ՈՁ6 Ն կիրառվում է տանձենու (0:64Տ.) Մու): մեթոդի մշակմանդեպքում հատուկ ուշադրութԿենսաբանական միջն ալելոպատիկ փոխհարաբեծառատեսակների է դարձվում յուն սպունգի ն այլ հիվանդութԱրմատային 123): էջ րություններին(տես` յունների դեմ պայքարիգործում ալելոպատիկփոխհարաբերությու ն լուրջ ուսումնաեն րը գործնականհետաքրքրություն ներկայացնում սիրությանկարիքունեն:

824.4. Պայքարի կենմաբանական մեթոդ Հիվանդությունների դեմ պայքարի կենսաբանական մեթոդը ն գերմակաբուհիմնված է մանրէներիմիջն առկա անտագոնիստական ծության հատկությունների, ինչպես նան հակաբիոտիկներիկիրառման վրա: Այն նվազեցնում է միջավայրի աղտոտվածությունըն թունաքիմիկատներիվնասակարազդեցությունը էկոհամակարգիվրա: Գյուղատընտեսական մշակաբույսերի, հատկապես` անտառիհիվանդությունների դեմ պայքարիկենսաբանական մեթոդըներկայումսշատ սահմանափակ կիրառություն ունի: Անտագոնիստական հատկությունների կիրառում:Մանրէներիմիեն անտագոնիստականփոխհարաբերությունները, ջե շատ տարածված հատկապես` հողի միկրոֆլորայի պայմաններում:Գողի արագ ինքնամաքրումը բակտերիաներից տեղի է ունենում հողային այլ անտագոնիստ-բակտերիաներիկողմից դրանց ճնշման արդյունքում: Ծիլերի պառկում, սածիլների սն ոտիկ հիվանդություններիհարուցիչներ Քհ206էօուռ ՕՇ ն Էստոոսո Լյու. ցեղերին պատկանողսնկերի ակտիվությունը ճնշվում է հողաբնակ 1ոծհօժտոոճ սնկի կողմից:Դրանիցկարելի է ստանալ բարձր արդյունավետ հակաբիոտիկներ(վիրիդին, տրիխոդերմին, գլիոտոքսին)` ծառատեսակների վիլտի հարուցիչ Մօենօնսո ժռհկոօ էԱՏԵ., ծիլերի պառկում հիվանդության հարուցիչ Բստոոթխոո Տք. սնկերի կուտակումը ե բույսերի վարակվածությունը նվազեցնելու հա-

մեթոդ Տ24.5. Պայքարիֆիզիկամեխանիկական հահ իվանդությունների է սահմանափակել նպատակն Այս մեթոդի րուցիչներիտարածումըն ոչնչացնել վարակիաղբյուրները:Ֆիզիկամեհետ համատեղ բավամեթոդի կիրառումնայլ մեթոդների խանիկական է համեմատաբար փոքր կանին արդյունավետէ, սակայն արդարացված են պատկանումհիվանդ ծառերի վրա: Դրանցթվին տարածությունների ու բազիդիալ սնկերի հատումը, ժանգասնկերիմիջանկյալ տերերի բուսական մնացորդների ոչնչացումը, վարակված պտղամարմինների ու այրումը, վերքերի հավաքումը, կոճղերի, պոկված կեղնի մաքրումն մաքրումնու բուժումը, հողի ջերմամշակումը: ծառերի Տնկարանում, տնկարկում, այգիներում եզակի հիվանդ օջախ առաջացնել: Քաղաքային առկայությունըկարող է հիվանդության հիվանդությամբվարակու հոլանդական պուրակներում այգիներում է կտրել են կոճղերն արմահարկավոր ամբողջությամբ ված թեղիներն միջոցով հիտախիլ անել` հաշվի առնելով արմատայինհամակարգի

մար:

Բնափայտը քայքայող սապրոֆիտ սնկերըարմատայինսպունգի անտագոնիստներեն: Օրինակ` ՔՏուօքհօոճ ցլց2ոԹՅ(Էւ.) Խ/Յտտ.,ԷօոՂ(օքտՏտ քլոլօօԹ (Տօհմոե. 6է Է.) Ք. «ՅոՏ. սնկերնարագ ներթափանցում են բնափայտիմեջ ն պաշտպանումկոճղերը ոչ միայնարտաքին վարակից, այլն խոչընդոտում են վարակված արմատներումսնկամարմնի զարգացմանը: Սնկերի մաքուր կուլտուրաներիջրային լուծույթներով կատարվում է կոճղերի մշակում: Բացի սունկ-անտագոնիստներիցգ̀ոյությունունեն նան ֆիտոպաթոգեն մանրէների (այդ թվում` արմատային սպունգ, ալրացող, ծիլերի պառկում հիվանդություններիհարուցիչների) նկատմամբանտագոնիստական ակտիվությամբօժտված բակտերիաներ: Յակաբիոտիկներիկիրառում: Առաջացել է հունարեն Յոն՝ հակա, Եյօենօտ` կենդանի բառերից: Հակաբիոտիկներըստանում են մանրէնեն ունեն այլ մանրէներիաճն ու զարգարից (սնկեր, Ճճառագայթասնկեր) ցումը ճնշող հատկություն, լայնորեն կիրառվում են բժշկության մեջ: (իսկական,կեղծ հաբեթաԲնափայտըքայքայող որոշ հաբեթասնկերից սնկեր) նույնպես անջատվում են հակաբիոտիկներ,որոնք կիրառվում են

`

հավանականությունը: վանդությանփոխանցման է ժանգասանկերիդեմ պայքարիկարնոր միջոցառում միջանկյալ Օրինակ` չեն: տերերի ոչնչացումը, եթե դրանք արժեքավոր տեսակներ անհրաժեշտ ցորենի տերնայինգորշ ժանգի դեմ պայքարինպատակով սոճու ճյուղերի ժանէ ոչնչացնել միջանկյալ տեր քնձմնձուկիբույսերը, գի (սոճու ճյուղերի ոլորում) դեմ պայքարի նպատակովկ̀աղամախին,

իսկ վեյմուտյանսոճու ժանգայինքաղցկեղի դեմ` հաղարջենութփերը: Սակայն պայքարի այդ միջոցառումը չի կարելի կիրառելկեչու ն կվենու ժանգի դեմ, քանի որ երկուսն էլ արժեքավորտեսակներեն:

Կարնոր միջոցառումէ

նան

տնկարանում, այգիներում ն դաշտեու ոչնչացումը, որոնց վրա.

րում բուսական մնացորդների հավաքումն

պահպանվում են տարբեր հիվանդությունների (բծավորություններ, ալ-.. ժանգ, շյուտե ն այլն) հարուցիչներ: Մի շարք հիվանդությունների հարուցիչների,մասնավորապես` հողաբնակ սնկերի դեմ կիրառվումեն պայքարի ֆիզիկական միջոցառումներ. օրինակ` սնկամարմնի համարմահացու բարձրջերմաստիճանների ն ջերմատներում կիրառում: Ջերմոցներում կատարվումէ հողի ջերմային ախտահանումտաք գոլորշու օգնությամբ:Այդ նպատակով գոլորշին խողովակներով մտցվում է հող` 3-3,5 ժամ տնողությամբ:Հողի 75-80 . ջերմության պայմաններումոչնչանում են սնկերի սպորները ու սնկամարմինները,մոլախոտերիսերմերը, ավելանումէ լուծելի աղերի քանակությունըհողում, ինչը բարենպաստպայմաններէ ստեղծում բույսերի աճի համար: Այսպես` սոճու սերմերի ցանքից առաջ հողի ջերմային 18-60 92-ով բարձրացնումէ ախտահանումը ն սերմերիծլունակությունը նպաստում արմատայինհամակարգիլավ զարգացմանը: Քաղաքայինայգիներում բնափայտիփտումներհարուցողսնկեր տարածումը կանխելունպատակով անհրաժեշտէ հավաքելու ոչնչացնել պտղամարմինները: Հավաքմանժամկետները կախվածեն սնկի տեսակից. դրանք պետք է հավաքելհիմնականումամռանը:Այդ նպատակով պտղամարմինները կացինովկտրում են ն այրում: Կոճղասնկին արմատայինսպունգի դեմ պաշտպանիչ միջոցառում է կոճղերի այրումը: րացող, քոս,

|

825. Պայքարիքիմիականմեթոդ

Քիմիական մեթոդի հիմքում ընկած է վնասակար օրգանիզմների համար թունավոր օրգանական ու անօրգանականնյութերի` թունաքիմիկատների կիրառումը:Այս մեթոդովհնարավորէոչ միայն կանխարգեու հիվանդությունները, այլն բարձրացնելբույսերի դիմացկու.

լել Յեշու ությունը:

`

սարքավորումների կիրառումը հնարավորությունն է: Ժաձճանակակից րություն է տալիս բարձրացնել միջոցառումների արդյունավետությունը ն նվազեցնել ծախսերը: Բացի այդ` թունաքիմիկատները,անմիջապես ազդելով վնասակար օրգանիզմների վրա, հնարավորություն են տալիս կարճ ժամկետում վերացնել դրանց օջախները զգալի տարածությունների վրա: Քիմիական մեթոդի գլխավոր թերությունը օգտակար ֆաունայի ն հողի միկրոֆլորայի վրա թունաքիմիկատներիբացասականազդեցությունն է, ինչպես նան թունունակությունը մարդկանց ն տաքարյուն կենդանիներինկատմամբ:Դրանց կիրառումիցոչնչանում են ոչ միայն վնասակար, այլն օգտակար միջատները` փոշոտողները, էնտոմոֆագերը: Բազմակի սրսկումներից հետո վնասակար օրգանիզմները ձեռք են բերում դիմացկունություն դրանց նկատմամբ, ինչի հետնանքով նվազում է արդյունավետությունը: Քիմիական մեթոդի արդյունավետությունըկախված է օդերնութաբանական պայմաններից: ՈՒժեղ տեղումները լվանում են թունաքիմիկատները բույսերի վրայից, քամիները խանգարում են, որ թույնը տարածվի ծառերի վրա: Թունաքիմիկատներըմարդու համար վտանգավոր են ոչ միայն սրսկման ընթացքում, այլն սննդի, օդի, ջրի հետ ներթափանցում են մարդու օրգանիզմ, ժամանակի ընթացքում կուտակվում ն վտանգավորհիվանդությունների առաջացմանպատճառ դառնում: Թունաքիմիկատների բացասական հետնանքները ստիպում են սահմանափակելդրանց կիրառումը: Սակայն կան բազմաթիվ վնասատուներ ն հիվանդություններ,որոնց օջախները հնարավոր չէ ոչնչացնել առանց քիմիական միացությունների կիրառման: ՈՒստի, աշխատանքներ են տարվում նոր թունաքիմիկատներիստացման ուղղությամբ, որոնք կունենան ընտրողականազդեցություն, արագ կքայքայվեն, կունենան ցածր դոզաներ: Կարնոր է նան բերքի մեջ, հողում, ջրում, օդում թունաքիմիկատների մնացորդային քանակների որոշման մեթոդների կատարելագործումը: Թունաքիմիկատների տեսականին պարբերաբար լրացվում է ավելի արդյունավետ,էկոլոգիապես սակավ վնասակար ն համեմատաբար անվտանգպատրաստուկներով:

Բույսերի պաշտպանությանքիմիական միացությունները համա525. 1. Բույսերիպաշտպանության քիմիական միջոցների պիտանի են, դրանք կարելի է կիրառել տարբեր դասակարգումը էկոլոգիաարտադրական օբյեկտներում,այդ թվում նան ջերմոցներում, Բույսերի պաշտպանության նպատակով կիրառվող քիմիական ջերմատներումբ̀ազու մաթիվվնասատուների հիվանդությունների դեմ: նյութերը կոչվում են թունաքիմիկատներ կամպեստիցիդներ (լատինեՔիմիական մեթոդի առավելությունըմեքենայացման րեն քօՏեՏ` վարակն օ8640օ` մահացնել, ոչնչացնել բառերից), որոնք դահնարավո128

սակարգվում են ըստ քիմիական կազմության,կիրառման օբյեկտի ն ազդեցությանբնույթի: Ըստ քիմիական կազմությանթունաքիմիկատները լինում են, անօրգանականմիացություններ (պղնձի, ծծմբի, ֆտորի միա-

ն այլն), ցություններ

օրգանական միացություններ (քլորօրգանական,ֆոսֆորօրգանական միացություններ, սինթետիկպիրետրոիդներ, կարբամինային, թիո- ն դիթիոկարբամինային թթուների ածանցյալներ, ն -

նիտրոֆենոլներ

այլն),

բուսական, բակտերիալն սնկային ծագում ունեցող պատրաստուկներ (պիրետրիններ, հակաբիոտիկներ): Պեստիցիդներիկիրառման օբյեկտներնեն վնասատուները,հի-

վանդությունների հարուցիչներըն մոլախոտային բուսականությունը:

լով մինչն տերնները, խոչընդոտելով ամբողջ բույսի վարակը: Վերջիններս առավել արդյունավետ են: Ներբուսային ֆունգիցիդների ազդեցության տնողությունը գրեթե կախված չէ օդերեութաբանական պայմաններից ն կազմումէ 20-60 օր: Որոշակի դոզայով կիրառելու դեպքում տարբեր օրգանիզմներ թունավորելու թունաքիմիկատի ունակությունը կոչվում է թունունակուքյուն: Վերջինիս չափորոշիչը դոզան է, այսինքն` նյութի այն քանակը (գրամով կամ միլիգրամով), որն առաջացնում է թունավորում: Դոզան անարտահայտվումէ միավոր տարածքի, ծավալի, զանգվածի համար հրաժեշտ թունաքիմիկատիզանգվածի միավորներով: Ընդունված են թունաքիմիկատներիթունունակության հետնյալ ցուցանիշները. լետալ կամ մահացու դոզան օրգանիզմը մահացնող թունաքիմի-

է, կատի նվազագույն քանակությունն Կենդանական աշխարհի տարբեր դասերի պատկանող վնասատուների սուբլետալ դոզան թույնի այն քանակությունն է, որն առաջաց-

դեմ կիրառվումեն ինսեկտիցիդներ` միջատասպան պատրաստուկներ (լատիներեն(ոտտօստ` միջատ ն ՇՅ6ՉՕ՝ ոչնչացնել բառերից), ակարիցիդներ` տզասպան պատրաստուկներ(լատիներեն2օշղ՝ տիզ, ՇՅ640), զոոցիդներ, որոնք կիրառվումեն մկնանման կրծողների դեմ (հունարեն 2օօո` կենդանին լատիներեն68640 բառերից): բուսականությանդեմ պայքարի նպատակովօգՄոլախոտային տագործվում են հերբիցիդներ (լատիներեն հօԵՔ` խոտ ն օ8600` ոչընչացնել բառերից): '

Տարբեր վարակիչ հիվանդություններից բույսերի պաշտպանության համար կիրառվում են ֆունգիցիդներս̀ նկասպանպատրաստուկներ (լատիներեն Խոցստ` սունկ ն օոօժօ բառերից),

-

օրգանիզմի ֆունկցիաների լուրջ փոփոխություններ,սակայն չի մահացնում այն, շեմքային դոզան թույնի այն քանակությունն է, որն օրգանիզմում զգալի փոփոխություններէ առաջացնում: Թունաքիմիկատիթունունակությունը որոշում են տարբեր ցուցանիշներով. մահացու կամ լետալ դոզա` ՄԴ կամ ԼԴ, մահացու խտություն` ՄԽ, արդյունավետդոզա` ԱԴ: Եթե թունաքիմիկատիազդեցության արդյունավետությունը որոշվում է ըստ ոչնչացված օրգանիզմների քանակության, ապա օգտագործվում են հետնյալ ցուցանիշները. ՄԴ (ԼԴ), ՄԽ: Գործնականում թունաքիմիկատի թունունակությունը որոշվում է ըստ միջինացված բնութագրի, ավելի հաճախ` ըստ այն դոզաների, որոնք փորձերում ցուցաբերում են 50 Չօ արդյունավետություն (ՄԴ»ը, ՄԽ»): Թունաքիմիկատիթունունակության վրա ազդում են բազմաթիվ գործոններ: Այն որոշվում է դրանում որոշակի քիմիական խմբի պատկանող միացությունների(պղինձ, ծծումբ ն այլն) առկայությամբ, թունավոր (ազդող) նյութի քանակությամբ. որքան թունաքիմիկատում մեծ նում

է -

բակտերիցիդներ` բակտերիալհիվանդությունների դեմ կիրառվողպատրաստուկներ,հականեխիչներբ̀նափայտըփտումներիցպաշտպանելու համար (հունան րեն հակա ն այլն: Յոն` ՏօքնօօՏ` նեխիչ բառերից) Թունաքիմիկատների դասակարգումնըստ կիրառմանօբյեկտների պայմանականէ, քանի որ դրանցից շատերը են ն համապիտանի ոչնչացնում են վնասակար օրգանիզմներիտարբերխմբեր: Ըստ ազդեցության բնույթի թունաքիմիկատները բաժանվում են երկու խմբի` կոնտակտային ն ներբուսային լինի ազող նյութի քանակությունը, այնքան բարձրկլինի թունունակութ(սիստեմային) ազդեցության: Կոնտակտային պատրաստուկները ճնշում կամ ոչնչացնում են յունը: վնասակար օրգանիզմներնանմիջականշփման դեպքում: ԴրանցազդեԹունունակությունը որոշող կարնոր գործոններ են օրգանիզմի ն ցության տնողությունը որոշվում է բույսի մակերեսին ազդող նյութի շփման տնողությունը, թունաքիմիկատի ֆիզիկաքիմիագտնվելու տնոէ օդերեութաբանական ղությամբ ն կախված կան հատկությունները(մասնիկների չափերն ու ձնը, լուծելիությունը, պայմաններից: Ներբուսային ազդեցության պատրաստուկներն արագ ն այլն): կայունությունը ներթափանցում են բույսի մեջ ե արագ տեղաշարժվում՝ Թունունակության վրա ազդում են նան արտաքին միջավայրի արմատներիցհասնե`

'

՝

:

Ջերմաստիճանի պայմանները` ջերմաստիճանն ու խոնավությունը: բարձրացմանը զուգընթաց քիմիական պատրաստուկներիթունունակությունը հիմնականում բարձրանում է, իսկ խոնավության բարձրացումը, որպես կանոն, հանգեցնում է թունունակության նվազման: Թունունակությունը կախված է նան վնասակար օրգանիզմի կենսաբանական առանձնահատկություններից:Միննույն ֆունգիցիդը որոշակի հիվանդության հարուցչի նկատմամբկարող է լինել բարձր թունունակ, իսկ մեկ այլ հիվանդության հարուցչի նկատմամբ` անարդյունավետ: Օրինակ` պղինձ պարունակող ֆունգիցիդները թունունակ են տարբեր բծակեղծ ալրացողային սնկերի նկատմամբ, իսկ իսկական վորությունների, ալրացողային սնկերինկատմամբ`ոչ թունունակ: Վնասակար մանրէները զարգացման տարբեր փուլերում տարբեր զգայունություն են ցուցաբերում թունաքիմիկատներինկատմամբ: Միննույն ֆունգիցիդը որոշակի հիվանդության հարուցչի կոնիդիալ փուլի նկատմամբ կարող է լինել բարձր թունունակ, իսկ ձմեռող սպորների (ջլամիդոսպորներ, սկլերոցիումներ) նկատմաճբ` թույլ թունունակ կամ ընդհանրապեսոչ թունունակ: Թունաքիմիկատների մահացու դոզան (ՄԴ), ծախսման նորման ն խտությունը որոշելիս հաշվի են առնվում թունունակությանվրա ազդող բոլոր գործոնները: Բույսերի պաշտպանությունում կիրառվող որոշ պատրաստուկներ պարունակում են միայն ազդող նյութ, որին երբեմն խառնում են դրա կպչողունակությունը, խոնավունակությունըբարձրացնող տարբեր նյութեր: Թունաքիմիկատում առկա ազդող նյութը պետք է ապահովի վնասակար օրգանիզմի մահը ն վնասակար ազդեցություն չունենա պաշտպանվող բույսի վրա: Խտությունը (կոնցենտրացիա)պատրաստուկիկամ ազդող նյութի այն քանակությունն է, որը ոչնչացնում, սպանում է վնասակար օրգանիզմը: Այն արտահայտվում է որոշակի ծավալով աշխատանքայինլուծույթում պատրաստուկի(խտությունն ըստ պատրաստուկի) կամ ազդող նյութի (խտությունն ըստ ազդող նյութի) տոկոսով, զանգվածային կամ ծավալային միավորներով: Ծախսմաննորման ազդող նյութի կամ պատրաստուկի այն քանակությունն է, որն անհրաժեշտ է միավոր մակերեսի, ծավալի մշակման

համար:

925.2. Թունաքիմիկատներիազդեցությունըվնասակար օրգանիզմներին շրջակա միջավայրիվրա ազդեցությունը բարդ է Բիոցենոզի վրա թունաքիմիկատների

ն

է

կանոնավորկիրառումընպաստում Թունաքիմիկատների բազմազան: փոշոտող միջատների, մրջյունների, ջրային անողնաշարավորների, նկատմամբ ինչպես նան թունաքիմիկատների թռչուններիոչնչացմանը, ն այլն) սնկեր (միջատներ,ֆիտոպաթոգեն վնասակարօրգանիզմների դիմացկունձների առաջացմանը: բացասաբար են ազդում հողի միկրոֆլոՀողային ֆունգիցիդները են այլ տեսակների րայի վրա ն, ճնշելով որոշ տեսակների,խթանում ազդող թունաքիմիկատները զարգացումը:Հողային մանրէների վրա է գեոցենոզիհաջորդաազդում ինչն են բերրիությունը, հողի փոփոխում կան օղակներիվրա: ազդեցությունըկարողէ լինել Բույսերի վրա թունաքիմիկատների հատկությունկախվածթունաքիմիկատի երկարատնն բացասական՝ ն տարիտեսակային բույսի ներից, ծախսմաննորմայից,պաշտպանվող պայմաննեմիջավայրի շրջակա քային առանձնահատկություններից, է ունենում թունաքիմիա զդեցություն բացասական վրա Բույսերի րից: '

հանգեցկատներիսխալ կիրառումը:Ծախսմաննորմայի բարձրացումը որոնք արտախախտումների, նում է բույսերի նյութափոխանակության են աճի ն զարգացմանճնշմամբ, այրվածքներիառաջացհայտվում խթանիչ մամբ, բույսերի մահով, իսկ նորմալ դոզաներով կիրառումը ու էներգիան ծլման ս երմերի ազդեցությունէ ունենում` բարձրացնելով (Թունաարագացնելովբույսերիաճն ու զարգացումը: ծլունակությունը, համար պետք է թունավորլինեն վնասակարօրգանիզմի քիմիկատները բույսի համար: ն անվտանգ՝պաշտպանվող նպատակովկիրառվող թունաքիմիԲույսերի պաշտպանության ն տաքարյունկենդաեն կատներըհիմնականումթունավոր մարդկանց են շնչառաներթափանցում նիների համար: Դրանք մարդու օրգանիզմ ն միջոցով համակարգի կան ուղիներով, մաշկի, ստամոքսաաղիքային (լյարդ, երիկամներ,սիրտ, թոքեր), կուտակվումտարբեր օրգաններում մետաբոլիզմի,ինչի արդորտեղ ենթարկվումեն փոփոխությունների` են, քան սկզբնանյութերը: յունքները, որպես կանոն, սակավ թունավոր ժամանակին դուրս բեկամ քայքայել Եթե օրգանիզմըչի կարողանում օրգանիզմումառաջացնումեն րել դրանք, ապա թունաքիմիկատներն առաջանում Սուր թունավորումներ սուր կամ քրոնիկ թունավորումներ: են ներթափանցել օրգանիզմ են այն ժամանակ, երբ կարճ ժամանակում է նյուջափոխանաԴա ազդող նյութի մեծ չափաքանակներ: ուղեկցվում ն երբեմն նույնիսկ մահով: Քրոնիկ թունավոկության խախտումներով կանորումներ առաջանումեն ազդող նյութի փոքր չափաքանակների` Այն ն դ եպքում: կուտակման նավոր կերպովօրգանիզմներթափանցման ն թուլացնում խախտումներ առաջացնումէ նյութափոխանակության '

.

:

օրգանիզմը: Քրոնիկ թունավորումներառաջանում են թունաքիմիկատներով շրջակա միջավայրիաղտոտման ն սննդում դրանց մնացորդային քանակներիառկայությանդեպքում: Մարդու վրա թունաքիմիկատների ազդեցության դոզաներըլինում են շեմքային, թունավոր ն մահացու: Դրանց թունունակությունըորոշվում է առնետներիվրա կատարվածփորձերիմիջոցով: Կենդանիների 50 76-ը մահացնող դոզան կոչվում է միջին մահացու դոզա ն նշանակվում` ՄԴջց: Ըստ այդմ թունաքիմիկատները բաժանվում են չորս խմբի (ըստ 1 կգ զանգվածում միլիգրամների որոշակի քանակության). 1- ուժեղ ազդեցությամբ ՄԴչց-ը 50 մգ-ից փոթունաքիմիկատներ,

Քըր,

,

|

բարձր-թունունակթունաքիմիկատներ, ՄԴ.չց-ը50-200 մգ, Սլ միջին թունունակ թունաքիմիկատներ, ՄԴչը-ը 200-1000 մգ, ի7 թույլ թունունակ, ՄԴչօ-ը գերազանցումէ 1000 մգ-ն: ՈՒժեղազդեցությամբթունաքիմիկատները կիրառվումեն հազվադեպ ն շատ սահմանափակ: Ֆունգիցիդներիկիրառմանեղանակները: Ֆունգիցիդներըսնկասպան ն բակտերիասպանհատկություններ ունեցող օրգանական ն են: Դրանք մարդու ն տաքարյուն կենանօրգանական միացություններ դանիների համար համեմատաբարթույլ թունունակ են: Բազմաթիվ ֆունգիցիդներբացասականազդեցություն չեն ունենում պաշտպանվող բույսի վրա ն խթանում են դրա աճն ու զարգացումը: Ըստ ազդեցության բնույթի ֆունգիցիդներըբաժանվում են երկու խմբի` նախազգուշական կամ պաշտպանող նբուժիչ: Պաշտպանողֆունգիցիդներնազդում են հարուցչիվրա նախքան վարակը, կանխարգելումեն հիվանդությանզարգացումը, սակայն չեն ոչնչացնում բույսի մեջ ներթափանցածհարուցիչը: Դրանք կիրառվում են վարակիզանգվածային տարածմանընախորդողշրջանում: Բուժիչ ֆունգիցիդներնազդում են հիվանդությանհարուցչի վեգետատիվ ն գեներատիվօրգանների, ձմեռող փուլերի վրա` ճնշելով կամ մահացնելովդրանց` բույսի վարակիցհետո: Անտառայինծառատեսակների դեմ կիրառվող ֆունգիցիդների ցանկը բերվում է աղյուսակ 3-ում: ն վճասատուների Բույսերի հիվանդությունների դեմ քիմիական պատրաստուկներըկիրառվումեն հետնյալ եղանակներով.սրսկումներ, փոշոտում, հողի, սերմերի, տնկանյութիախտահանում, հողի, պահուստային տարածքներիֆումիգացիա, թունավոր Գգրավչանյութերի կիրառում ն այլն: -

-

-

ձ. Ծ Ծ

ա

ՏՏ -

Ծ

ԳԱ --

--

-

:

8.» օշ 5: ՅաքՅ պտ ԹՅՅՏՏԵԾ Յ ՅՅ ՅԵՑ

ԹՅՅԵՑՅՏՅՅՑ

2 ԹԵՑՏՅՅԱՏՏՑ:

Ց

-

Լ».

-

Յ

Յ-Յ

Ց

Շ

Տ

,

55ՅՅ

Է

Յ

ՅՅ

պ

:-

Տ

Ց

Յա

ԳՑ,

Յ

Է»)

ԹՅ

ՅՅՏԽ

|Թ558 Տժ: Շ.5 Զա

Հ

հե

բ

ՏՈՏԵՑԵ`ՅՑԹ

3ա5աԹ

Բ.

--

Տ:

Զա

ՇՅ

-

լ

| 5 ՏավՅՅ

ԷԱԷջ-ՎԱԷԷԷ

ԹՔ

Յ

Յ-

ՏՅՅԺ ՅՑԲՉ Յ Ց Յ

ՏՏ"

ՅԽՑԽ

«յՀ

Շլ|Ք

-ԹՅա(Թ

Տ

Տ

ՏՅ Ջ

Յտ

Յջտ

բ

ՀԾ

Տ. Ել Յ

Տ' ՅՅ Գգ

|3

-ԻԵ-2ՁՅՅՑ

ՆՏ ռա̀

Յ

Յլ

-

պաշտ ՍԲՔՇԲՔՅ

պ

'25Յ Ջ

Ժ

օ-

Յ» 3ՅՓ5Տ ՅՅ: Ջ ԵԶ /:Բ5-

ՇԵՑ ՕՓ0Յ

ն

Յ

ՅՅ ՏՅ:

Բ

Յ

Ձ|.-3

/Օ

Է: Տ Յ

Յ

Յ

Յ

Յ ԷՁ

--

Թ,Ք

ԱՎ

5 Ծ

«3

-

օ.շ ՀՅ

-

ՏՏԲՅՅՏՑՏԲՅՀԱՏ,

ՅՏՇԵՋՅՑՋՅՏՑԸՑՅՏՑՋպ:ԸԵՑՑ

ՅՑ

ՀՅՏՀՅՅՅՑՑՏՑՅԹԹ

ՀԵՅՏՔՅԾՅԵՑՑԵԹՅՏՏԺ

ՅՔ

Ցա5ՑՏԾ:ԸՑ5Ց5Յ0|45Գ:3Յ

Ց:

Յ

Տ

ա

թ

'

Յ

ՅԾ: Ցո: ո ՋԸ

ԺՅՋՑ`ՏՑՇ

5Յ1 5. ՀՀՅՏՏ5ՅԾՀՅՅԹ

ՅՔ Թ

ՅՑՅԹ9

ՕՅՋԾՋԹԾԹՅՅԾԾՅՑ

58ՅՅ3Յ3Յ5:ԺՀՅ

Յտբ

-

ՏՅՅԱԳ` ՅԱՑՔ

ՅԹաքՅՑ

Յծ

գ

ԾՏՏՃՅ

Շգ

Ն

Տ

Է

ՀԾ

:

--

«3

Յ ։.Հ-

«ծ

Ց -

Վ

Հ

Փ

. ծ--

ՓԹ -

Յ

«Վ

ի --

«Վ

«-

Ֆի --

«Վ

Հ. Յ

--

Յ

5325 25»

ատ

"՞

-

-

52.5

ԱՏՑՏՅՑ ՀԱՅՑ

ՀԱՀԵՋԸՑՏՋՅՅՅՅա

ԲՋ`8ՅՅՏՅատՅՏ

Յ255Ժաաժ 555.5Է- 5.55 Տ

-

ւ3

«8

ՅՑ

ՅԾ

3Յ

ՅՅ»

ՅԼ

:

Յ

Շ

65|Փ-չ Ց ՅՑ

--ջ»-«|ՇԸ Շ

Ք0ԹՅ

Տատ

ՐՋ Շ

թա Յ

Շ-

«ոմ

:

օ'

Յ

ռ

Շ.ԾԾ Ց.5|Յ --ՎՇ Հ

Տ

Յ

Թվ պ

-

Յ

5.

Յ

Շ

-

ՀՅ

ՏՅ ՅՑ ՏՏ

Ց

Յ

օ

|պ

(535

ւ:ԱԱՀԱԵԼ

- Էլ

Յ

ՏՅ «Հ.

Յ օթ Հա

Ց

Էլ

-՛ -.

Յ|Տ

ՅԱՏ Ք|Թ 5

Յ

|պ

Փ

ՅՋՓ

Սրսկումը բույսերի մակերեսի մշակումն է ջրային լուծույթներով, կախույթներով կամ էմուլսիաներով: Ֆունգիցիդը պետք է համաչափ `

պահել պղնձարախտահանելհետնյալ կերպ. հինգ րոպե արմատները հոսող ջրի տակ: լվանալ այնուոետն Չ2օ-անոց լուծույթում, ջասպի կատարվումէ սնկային ն բակտերիալ այն Հողի ախտահանում

Ա առացին Տռահպանված առակ րաիԱրուի րկնանի նների սարերով հիվանդություններ դեն, Կոնան ոտիկ, բակտերիաներով:Այս առումով առավել շահավետ մանրածավալ կամ փտում րային աԱ ի եկու տնկիների արմատային մանրակաթիլ սրսկումը, երբ ֆունգիցիդը բաշխվում հեղուկի փոքր մ7 տարածքիհամար է ֆորմալին. ի կիրառվում թեան տակով փոքր կաթիլների, իսկ ջրի ծախսը նվազումէ վալով տրոհվում սմ: ծախսման նորմայով: Ֆորմալինի «մ ան ֆորմալին՝ անգամ: Սրսկման ժամկետը կախված հիվանդության հարուցչի հողը ջրել, այնուհետնհողը ի հարկ նշված ռանձնահատկություններից օդերնութաբանականպայմաններից: աթբացել սերմերի քանակը նե գառնրի կատատմերնային եանակին պրպուները պրտը հեռագնա ԿՊԱոժհառաին խոնավ վեն, քանի տերններիցլվացվում ֆունգիցիդները հաճախակի հակ խառն քոնավոր

ծածկի

մշակվող մակերեսը ր

բոլոր

կողմերից: Հակառակ

դեպքումհնա-

է է

ն

ն

ծա-

է

էգոն ծել 10 ն

ՇԱ

են

ն

պայ-

մաններըբարենպաստեն հարուցիչների զարգացմանհամար: Բույսերի այրվածքներիցխուսափելու համար նպատակահարմարէ սրսկումները հետո) կամ երեկոյան կատարել առավոտյան (ցողի գոլորշացումից (նախքան ցողի նստելը) ժամերին: Բույսերի տարբեր կատարվում են հատուկ մեքենաների` սրսկիչների

րն

40-50

:

ա-

ն

'

շատ

որ

նօա-

ն

աքի

օր

վ

մեջ ն

Յ-4

շա

ջ.1

Ֆումիգացիայի ՖումիՍարոԱրո մազային վիճակում: սառնարանային ար եստճերը ջերմատները, Աւ գնացքի վագոնները, ինչպես հիվանդություննե- Գամ ամբարները, նավերի աաիկները անհրա-

Փոշոտումը բույսերի մակերեսի մշակումն է չոր, փոշենման ֆունգիցիդներով` հատուկ փոշոտիչների միջոցով: Փոշոտման բացասական կողմը միավոր տարածքում թունաքիմիկատի մեծ ծախսն է (15-30 կգ/հա): Բացի այդ շրջակա միջավայրը շատ է աղտոտվում (փոշի թունաքիմիկատըհեշտությամբ քշվում է անգամ թույլ քամիների ժամանակ) ն կորուստներըմեծ են լինում: Սերմերի,տնկանյութի ախտահանումկատարվում է դրանց վարակազերծման նպատակով: Կախված ֆունգիցիդի ֆիզիկական վիճակից, հարուցչի կենսաբանական հատկություններից` սերմերի ախտահանումը կատարվումէ չոր, չոր խոնավացմանն խոնավեղանակներով: Չոր ախտահանման դեպքում սերմերը մշակում են չոր ֆունգիցիդներով (տոպսին-Մ, ֆունդազոլ): Չոր խոնավացման եղանակով ախտահանման դեպքում ֆունգիցիդն ավելի լավ է կպչում սերմերի մակերեսին: Այդ նպատակով,նախքան ֆունգիցիդով սերմերի փոշեպատումը, դրանք նախապես խոնավացնում են ջրով (այդ նպատակովօգտագործելով մինչն 10 լ ջուր 1 տ սերմի համար): Այս եղանակով կարելի է կիրառել տոպսին-Մ,ֆունդազոլ ախտահանիչները: /Նոնավ ախտահանման դեպքում սերմերը թրջում են` երկու ժամ պահելով ֆունգիցիդի լուծույթում, այնուհետն չորացնում: Այս եղանակով կիրառվում են ֆորմալինի 0,15 2օ-անոց կամ կալիումի պերմանգանատի 0,5 26-անոց լուծույթները: Տնկիների արմատային համակարգն

՝

նան հողը: ե մա

մ են

Օրինակ՝

գ

ֆումիգանտներ`որոնք

պահեստների հաշվով: նպատակո ֆունիգագիայի մ` տարածքի ծծումբ՝ 1

կունենա, եթե արդյունավետություն բարձր հոիկացիան, լինել հեղուկ, փոՖումիգանտներըկարող հերմետիկությունը: ել 30-40

հովվի շենման, բյուրեղային:

ապա-

են

ձներն պատրաստուկային Թունաքիմիկատների

են

դուստերը,

պատրաստուկթրջվող փոշիները,լուծվող փոշիները,հատիկավորված էմուլսիայի խտանյութերը, կախույթները, խտացված մածուկները, ները, ն այլն: էմուլսիաները հանքայուղային

ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ

ԲԱԺԻՆ

ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ

ԾԱՌԱՏԵՍԱԿՆԵՐԻ

ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Տ 26. Ծառերիսերմերին պտուղների հիվանդություններ Անտառիբնական վերականգնման ն մատղաշի աճի համար կարնոր է սերմերի ու պտո ւղների որակը: Վերջինիսնվազման պատճատ կարող է դառնալ վարակը տարբեր ն մանրէներով հատկապեսս̀նկերով:

Սնկերը անտառային ծառատեսակների սերմերի հիվանդությունների հարուցիչներեն ն տարբերվում են մակաբուծային ու ակտիվության մասնագիտացման աստիճանով:Սերմերիու պտուղներիսնկային հիզգալի վնաս են հասցնում վանդությունները անտառայինտնտեսութ-

յուններին:

:

Սերմերըկարող են վարակվելինչպես ծառերիվրա` հասունացման տարբեր փուլերում, այնպես էլ հավաքմանու տեղափոխման ժամանակ: Ամռան ընթացքում զարգացո ղ հիվանդությունները (եղենու կոների Ժանգ, կեչու սերմերի մումիֆիկացիա, սերմերի ու պտուղների ն այլն) ձնափոխություններ առաջացնում են սերմերի ու պտուղների ձեի, գույնի, կառուցվածքի ն փոփոխություններ են հայտհեշտությամբ նաբերվումտեսակավորման ժամանակ:Հասունացման ժամանակ զարգացողհիվանդությունների արտաքին նշանները(կաղնու պտուղների մումիֆիկացիա, սերմերի ու պտուղների փտումներն այլն) սերմերիու պտուղների ժամանա կ պարզ չեն նախապատրաստման երնում: Այդպիսի սերմերնու պտուղներն առողջներիհետ տեղափոխվում են ն պահեստներ վարակիաղբյուր դառնում: |

Ն

եղի ած ծառի ն կ արիններ թափվելուց ԱԱ

արակված

ՊԻ

րերին

ոնդգրկում :

ւ

.

նամարմնի՝ իջեր էանվ եր կնափվում: շաքիլատերսները են. Է

մակերեսին: լ

ները աաակավո Սակայն Ր մմ

կում զարգացող հիվանդություններն -

բ5օմ |

.

Վեգետացիոն շրջանի ընթացքում արտահայտմանբնույթի տարբեր են ն որպես կանոն առաջացնում վարակված հյուսվածքների խորը փոփոխություններ: Դրանցհարուցիչները հիմնականում նեղ մասնագիտացում ունեցող օբլիգատ ու մակաբույծ ֆակուլտատիվ սապրոֆիտ սնկերն են: Դրանք են եղենու կոնի, րի ժանգը, սերմերի ու պտուղների ձնափոխությունները, մումիֆիկացիան, բծավորությունները նայլն: 1. Սերմերին պտուղներիմումիֆիկացիա (զմռսում) ն տարածված Վնասակար է: Հարուցումեն հիվանդություն պայուսակավորսնկերը,որոնք զարգանում են վարակվածսերմերիու պտուղ140

Աա

՝

`

հիվանդություննե,

ըստ են

աերուիալ

հյուսվածքներում` դրանք վերածելով սպու նգանման զանգվածի ստրոմայի), կամ վարակված սերմերի վրա առաջացնում են սկլերոցիումներ: ո ատուղների մումիֆիկացիա:Հարուցիչը ՏոօտոՅնուՁ մօխԵՏ"ոօՏՅ Խ6հո. սունկն է: Վարակը կարող է հասնել Կաղիններըկարող են վարակվել ունենում հիմնականում ա հետո: աղաջանում են ապոթեցիումներ: Դրանց վրա ր աղիներիվոտ ճեր: սակներ` պայուսակասպորներով,որոնք, ներթափանցելով կեղ ղի են քերից, վարակում առողջ կաղինները: Դրանք երբեմն վարակվուք նան մումիֆիկացված կաղինների հետ շփման ժամանակ, երբ սնկամարմինըներթափանցում է կեղնի ճեղքերից: Վարակվածկաղինի շաքիլատերններիվրա նախ առաջ անում էն եղնավուն բծեր: Դրանք աստիճանաբար մեծանում են, միաձուլվում ու ամբողջ շաքիլատերնեըա̀ռաջացնելովսնկամարմնիմոխրա գույն թաղանթ: Շաքիլատերնները գորշանում են, պատվում մոխրագույն փառով, իսկ վերջում վերածվում սն սնկի ատրոմայի(ժուռիաց, որը կազմված ուսությունից (նկ. |: կաղինի հյուսվածքների մնացորդներիխիտ քի ծավալով ավելի Վարակվածկաղինների մեծ, ինչի հետնանքով կեղեը ճաքճքում Դրանք ավելի 2Ր ի թեթն են ն տեսակավորմանժամանակ լողու մ ռաջանում Մումիֆիկացված կաղինների ծլումից հաջորդ տարի առաջ են ապոթեցիումներ`պայուսակներով ու ա հասունանալով վարակում են նոր կաղինն է փուլը հազվադեպ առաջանում: Բարձր խոնավության պ այմաններում վր սկլերոցիալ ստրոմայի վրա զարգանում է սնկամարմինը,իսկ դրաա վրա՝ ների

ԳԼՈՒԽ 7

կաղինները: է Հիվանդությունն ինտենսիվ ման ժամանակ, հատկապես` ջերմաստիճա խախտմանդեպքում: Պահեստում հարուցչի ս է վարակված ու առողջ կաղիններիԱ է

Ան

այն վարա-

ն-

ռեժի ի խոնավութ մարմինըտարածվում Նաման ժամանակ: ւմշիտուցիչը

տար (Գոռում ումակասպ ծաղկման նլ ն

ՏԶԹոօնուռ Կեչու սերմերի մումիֆիկացիա սունկն է: Կեչու շրջա րը վարակում են ծաղիկների սաղմը: Հարուցչիս մինը զարգանում է վարակված ռ ւ հյուսվածքներում, նում սն սկլերոցիումներ` պայտաձն օղակի տեսքով սերմերն ավելի մուգ գունավորում ունեն ն ուժեղ վարակի դեպքում

Ե6Խ|Թ6 Մ4օոօո.

երմի մի առացա թեիկքերի (նկ Վարակ (նկ.լը: 1):

թափվում են: Հաջորդ տարի սկլերոցիումները ծլում են վարակված սերմերի վրա, առաջացնում ապոթեցիումներ` 1-4 մմ տրամագծով ափսեաձն սկավառակով ու բարակ ոտիկով: Ոտիկի հիմքը գորշ է` ծածկված մուգ գորշավուն մազմզուկներով: Ապոթեցիումիվրա ձնավորվում է պայուսակներիդեղնավուն շերտը: Պայուսակասպորներըհասունանում են կեչու ծաղկման շրջանում, տարածվում քամու միջոցով ն, ընկնելով իգական ծաղիկներիվրա, վարակում սաղմը: Մումիֆիկացված սերմերն առողջներից թեթն են Ա տեսակավորման ժամանակ հեշտությամբ անջատվումեն: Պայքարի միջոցառումներ: 1. Պտուղներն ու սերմերը հավաքել ժամանակին ն սեղմ ժամ-

կետներում:

Տեղափոխման ն պահպանման ժամանակ խուսափել մեխանիկական վնասվածքներից: 3. Պահպանումից առաջ պտուղներն ու սերմերըչորացնել. խոնավությունը չպետք է գերազանցի 8-10 02-ը: 4. Խուսափել կաղինների տաքացումից ու սառեցումից, պահել 0...Հ4"Շ պայմաններում: 5. Պահպանումից առաջ կաղիններն ախտահանել տոպսին-Մ, կարտոցիդ(6 կգ/տ) ախտահանիչներիցորնէ մեկով: 2. Եղննու կոներիժանգ Զգալի վնաս է հասցնում անտառտնտեսությանը`խոչընդոտելով անտառի բնական վերականգնմանը ն լիարժեք սերմերի ստացմանը: Եղննու վարակված կոների թեփուկները լայն բացված են, կարծես գզգզված լինեն (նկ. 30): Թեփուկների վրա առաջանում են նարնջագույն կամ շագանակագույն էցիդիոբարձիկներ:Նվազում է վարակված կոներից սերմերի ելքը, սերմերը կնճռոտ են, թեթն, ցածր ծլունակությամբ: Հիվանդությանուժեղ զարգացման դեպքում վարակվածկոներում "երբեմնսերմեր չեն առաջանում: Հետնաբար` անգամ աննշան վարակված կոները սերմերի ստացման համար պիտանի չեն: Հարուցիչը Լհօմճօքտօո8 քճժ: («26. 6է Տօհտ.) ԽԵ. ն Շհո/Տօոոյշ2 ք1՛0|86ՋՕօՏԱ. բազիդիալ սնկերն են, որոնք ունեն զարգացման լրիվ ցիկլ ն տարատեր են: ՂՈ6օօքՏօոՁքմ) սնկի միջանկյալ տերերն են բալենին ու թխենին, իսկ Շհո/Տօոո)»8 քօ|86 սնկինը` մշտականաչգրուշանկան: Սնկերի պիկնիդիալ փուլը զարգանում է եղննու կոների թեփուկների վերին երեսին` կեղնի տեսքով: 7-8 օր անց թեփուկների հակառակ կողմում երնում են սնկի վառ նարնջագույն էցիդիոբարձիկները: 2.

7.

Նկ. 30. Եղենու կոներիԺանգ 2- ուռեդոսպորներ, եղենու կոն` 1օօօքջօոռ քճժ/ սնկի էցիդիումներով, 3. եղննու կոնի թեփուկ՝ էցիդիումներով-

Սպորների հասունացումից հետո էցիդիումներիթաղանթը է փոշիով: էցիդիոտըռվում է, ն կոնի մակերեսը պատվում նարնջագույն են միվարակում տարածվելով սպորները միաբջիջ են, դեղնավուն, են ուռեդոջանկյալ տերերը, որոնց տերնների վրա նախ զարգանում բարձիկները,այնուհետն՝տելեյտոբարձիկները: բուսականմնացորդների Սունկը ձմեռում է տելեյտոսպորներով՝ առաջացնումեն բածլելով հետո տելեյտոսպորները վրա: Ձմեռումից որոնք, օդի հոսանքով տարածվելով, պա-

բազիդիոսպորներով, զիդիում՝

վարակումեն եղննու կոները: Պայքարիմիջոցառումներ: 1. Ոչնչացնել վարակվածկոները: 2. Եղննու տնկարկներումոչնչացնել ժանգասնկերիմիջանկյալ

տերերը:

Պտուղներիձնափոխություններ սնկերի դասին պատկանողԼճքհոՀարուցում են պայուսակավոր բնորոշ է պտուղներիձնի ամՏՅժՏԵ. ցեղի սնկերը: Հիվանդությանը Յ.

ոռ

բողջական կամ մասնակի փոփոխությունը:Պտուղները ձնափոխվում են ու մեծանում, կորիզը թերզարգացած է կամ բացակայում է: Ավելի հաճախ հանդիպում են կորիզավոր ծառատեսակների, լաստենու, կաղաճախու ն բարդու պտուղների ձնափոխություններ (նկ. 14): Կորիզավոր ծառատեսակների սալորենու, շլորենու պտուղների ձնափոխություններ(գրպանիկներ կամ փուչ պտուղ) հարուցում է Լճքհղո2 քոսոլ Բսօե. (նկ. հ), բալենունը` ՛. օ6ղՏ| (Բօե.) ՏՅԳՑԵ. սնկերը: Հարուցիչների բազմամյա սնկամարմինը ձմեռում է ծառերի շիվերում, բողբոջներում Ա ծաղկման ժամանակ ներթափանցում է սաղմի մեջ: Սունկն առաջացնում է սերմնարանիպատերի հաստացում` միաժամանակ ճնշելով կորիզի զարգացումը: Վարակված սերմնարանից առաջանում է գորշ, պտուղ: Խոնավ պայմաններում այն արտաքիպարկանման նից պատվում է հարուցչի պայուսակների մոխրագույն շերտով: Պայուեն, տարածվում ն, ընկնելով սակասպորներն ամռանը հասունանում բողբոջների թեփուկների, ճյուղերի կեղնի ճեղքերի մեջ, վարակում են դրանք: Սնկամարմինըպահպանվում է շիվերում, ն դրանց վրա նորմալ պտուղների փոխարեն ամեն տարի առաջանում են վարակված, փուչ

պտուղներ:

Թխենու պտուղների ձեամփոխություն: Վարուցիչը1ճքհղոճ քւսոլ Մ. ձմեռում է բողքմ ՍՅ626աՏԻԱ պայուսակավոր սունկն է: Սնկաճմարմինը բոջներում, գարնանը` ծաղկման ժամանակ, ներթափանցում է թխենու զարգացող պտուղների սաղմի մեջ ու ձնափոխում դրանք: Առաջանում են սնկի պայուսակների ոսկեդեղին կամ նարնջագույն շերտով ծածկված պտուղներ (նկ. Խ): Սպորները դուրս են մղվում պայուսակներից, ընկնում բողբոջների թեփուկների վրա, ծլում ու վարակ առաջացնում: Պայքարի միջոցառումներ: 1. Վարկված ճյուղերը կտրել, վարակված պտուղները հավաքել ու ոչնչացնել: 2. Կատարել վաղ գարնանայինկամ ուշ աշնանայիննախազգուշական սրսկումներ` պղնձարջասպի 3 96-անոց լուծույթով: 4. Ընկուզենուպտուղների բակտերիալբծավորություն Հարուցիչը 2ՁՅուհօոօոմՏ յսցլԹոժտ Ք6ԲՏ6. բակտերիան է, որը, բացի պտուղներից,վարակում է նան տերններն ու շիվերը: Վարակը տարածվում ն պտուղների մեջ է ներթափանցում ծաղկման շրջանում` ծաղկափոշու միջոցով: Վարակված կանաչ պտուղների վրա առաջանում են մուգ կանաչ, ջրանման կամ յուղանման բծեր: Յյուսվածքների մահացման հետնանքով բծերը գորշանում են, այնուհետն՝ սնանում: Պտուղների ապրանքայինտեսքն ընկնում է, իսկ ուժեղ վարակի դեպքում դրանք թափվում են: :

"

են նախ փոքր, ջրանման կամ Տերեների վրա նս առաջանում բծեր, որոնք ասյուղանման, մուգ կանաչ, ջղերի միջն տեղաբաշխված Տերնների ասիեն տիճանաբարմեծանալով դառնում շագանակագույն: են համաառաջանում է: վրա միլյացիոնմակերեսը նվազում Շիվերի առաջանման բծեր: Վարակվածօրգանների վրա խոնավ եղանակին նում է բակտերիալգաղութ: է բողբոջներում, միամյաշիվերում, ինչՀարուցիչը պահպանվում ն ծաղկման ժամամեջ պես նան վարակվածծաղիկներիծաղկափոշու ներթափանհարուցիչը մեջ նակ տարածվումծաղկից ծաղիկ: Տերնների Տարածսպիից: ծաղկի ցում է հերձանցքներից,իսկ պտուղներիմեջ` ու վում է քամու, միջատների անձրնի միջոցով: Պայքարի միջոցառումներ: 1.. Վավաքել ու ոչնչացնելբուսականմնացորդները: 2. ընթացքումծառերը սրսկել հետնյալ պատրասՎեգետացիայի տուկներից որնէ մեկովբ̀որդոյանհեղուկ (1 96),պղնձի օքսիքլորիդ (0.5: վաղ գարնանը 95), կուպրօքսատ (0,5 46): Առաջինսրսկումը կատարել ն անհ15 երրորդը անց, օր նախքանծաղկումը, երկրորդը`ծաղկումից դեպքումչորրորդը`15-20 օր ընդմիջումներով: րաժեշտության

Տ 26.2. Պահպանմանժամանակ զարգացող հիվանդություններ Հարուցում են պայուսակավորն անկատար սնկերի դասերին ու պտուղները պատկանողֆակուլտատիվմակաբույծ սնկերը: Սերմճերն ժամանակ, ու հավաքման վարակվում են անտառում՝ հասունացման ը նթացքում: են պահպանման իսկ հարուցիչներնակտիվ զարգանում ժամանակ հիվանդություններն Պտուղների ու սերմերի պահպանման են փտման ու բորբոսի ձնով, որոնք ինտենսիվզարարտահայտվում ու կանոնների գանում են հավաքման, տեղափոխման պահպանման խախտմանդեպքում: փտում 1. Սերմերին պտուղների Հարուցում է Օ|06օՏքօոսոո չոր փտում (անտրակնոզ): Կաղինների վրա շաքիլատերնների Վարակված սունկը: զսօրծ(ոսոոՄ/6ՏԼ անկատար որոնք, սն բծեր, անկանոն կամ գորշ առաջանումեն մոխրագույն,մուգ են հյուսաստիճանաբարխորանալով,վերածվում խոցերի:Վարակված են սնկամարմինը առաջանում սպիվածքներիվրա խոնավ եղանակին մահիթաղանթիձնով, ն կոնիդիալ սպորատվության տակամոխրագույն տեսքով: ճը` դեղնագորշբարձիկների 2. Կաղինների ցիտոսպորոզ Հարուցում է Շ)1օՏքօ7ռ 1ութոոօժռ ՏՅօօ. սունկը: Վարակված շաբծեր` ծածկվրա առաջանումեն մուգ շագանակագույն քիլատերնների |

՝

ված միցելիալ սպիտակ թաղանթով: Այն աստիճանաբար դեղնում է, ծածկում ամբողջ շաքիլատերնը, որի վրա առաջանում են 3-4 մմ տրամագծով ու 2-3 մմ բարձրությամբսն-ձիթապտղագույնստրոմաներ՝ բազմաթիվ պիկնիդիումներով: Պիկնիդիումներըկեղնի ճեղքերից դուրս են գալիս մակերես: Հասունացած պիկնոսպորները պիկնիդիումից դուրս են գալիս սոսնձված զանգվածի տեսքով: Վարուցչի սնկամարմինըհեշտությամբ անցնում է հարնան առողջ կաղիններին: Այդ է պատճառը, որ հիվանդությունը պահեստներում դիտվում է օջախներով: 3. Սերմերի ն պտուղների բորբոսապատում Հիվանդության զարգացմանը նպաստում են բոլոր այն գործոնները, որոնք նվազեցնում են սերմերի դիմացկունությունը կամ առաջացնում հյուսվածքների մահացում: Դրանք են պահեստներիբարձր խոնավությունն ու ջերմաստիճանը,վատ օդափոխությունը, միջատներիկերվածքներն ու մեխանիկականվնասվածքները: Հարուցիչների սպորները սերմերի վրա են ընկնում հասունացման կամ դրանց հավաքման ու տեղափոխմանժամանակ: Սպորներիծլման, "սնկամարմնի զարգացման, սպորատվության առաջացման, սերմերի հյուսվածքների մեջ ներթափանցմանհամար նպաստավորպայմաններ են առաջանում սերմերի սխալ պահպանմանդեպքում: Հիվանդությանը բնորոշ է սերմերի ու պտուղների վրա տարբեր . գույնի սպորատվության առաջացումը: Սկզբնական շրջանում զարգաու նալով սերմերի պտուղների ծածկող հյուսվածքների վրա` սնկերը քայքայում են սերմի թաղանթը, թափանցում ներս ու վնասում սաղմը: Վարակված սերմերը փտում են, դրանց վրա առաջանում է կանաչ, վարդագույն, սպիտակ, սն կամ մոխրագույն փառ: Լոռ ցեղի սնկերը: ՎաԿանաչ բորբոս: Հարուցում են Քուօիսո են րակված սերմերի վրա առաջանում գորշ, աստիճանաբարմիաձուլվող բծեր: Սնկամարմինն արագ ներթափանցում է ներքին հյուսվածքների մեջ՝ դրանք վերածելով փխրուն, շագանակագույնզանգվածի: Վարակված սերմերը կորցնում են ծլունակությունը ն դրանց վրա առաջանում է կանաչ կամ երկնագույն փառ` կազմված հարուցչի սնկամարմնից ու կոնիդիալ սպորատվությունից: Պահպանման ժամանակ հիվանդությունն արագ տարածվում է: Ոօտոսո Լոէ.ն. Վարդագույնբորբոս: Ղարուցում են 1ոօհօէհճՇլսո Բստճոստ Լոխ. ցեղի սնկերը: Առաջինի դեպքում վարակված սերմերի վրա առաջանում են փոքր-ինչ խորացած, սն բծեր` պատված հարուցչի կոնիդիալ սպորատվությանվարդագույն փառով (նկ. 31): Էստճոսոո Լյու. ցեղի սնկերով վարակված սերմերի ներքին հյուսվածքներըփտում են,

դիտվում է

սաղմը մահանում է, ե դրանց ցանքի դեպքում տնկարանում ծիլերի պառկում: Լոխ, ՃՏՍն. բորբոս: արուցում են ԲԱԹոճոճ Ա66Տ., ՇՇաժօտքօոսո ստ ԻՍՇիծ1 6է Բո, Բհ/շօքստ Ւ|. ցեղերի սնկերը: սն փառ Վարակված սերմերի վրա առաջանում է մուգ գորշ կամ (նկ. 31): Սերմերը կորցնում հարուցիչներիկոնիդիալ սպորատվությունը է են փայլը, նվազում ծլունակությունը: Ե6ոՏ. Օո6ո68 բորբոս: Ղարուցում է 8օէո/նՏ սունկը: Սոխրագույն առատ փառ՝ կազՎարակվածսերմերիվրա առաջանումէ մոխրագույն (նկ. ու մրված հարուցչի սնկամարմնից կոնիդիալ սպորատվությունից են սն առաջանում վրա են, դրանց սերմերը փտում 31): Ախտահարված |

|

քօոց

|

ՏՈՄ

սկլերոցիումներ: է առաՎարակվածսերմերիցանքի դեպքումտնկարանումկարող ջանալ ծիլերի պառկում:

.

՝

:

`

.

|

նկ. 31.

հարուցող Սերմերի բորբոս 2.

սպորատվությունն

3. ԷՍտճոստ օումԹոոծ, ց/20ՇՍՏ, ց/2ԱՇԱՌ, /4Տթօոց/նսյՏտ 5. ԹհյշօքսՏ ուցոծճոՏ,6. Շ/աժօՏքօուտՌ6րեճ/0ՏՇԱՌ, ոշիօԼիօճնտ 9. 8017/15 օ/Ո6/66ուտ, 7 //Թղոճոն 1թոմ5, 8. 801705 ճուիօթհղտ,

1. ՔԹոՇոստ

4.

սնկերի անսեռ

են Տօթրօնոլտ,Խ/օոնոլթ Ք6րտ. Սպիտակբորբոս: ցեղերի Ղարուցում սնկերը: Վարակվածսերմերը պատվում են առատ սպիտակ փառովու կորցնումծլունակությունը: Պայքարիմիջոցառումներ: 1. Սերմերնու պտուղները հավաքել ժամանակին,խուսափելմեխանիկականվնասվածքներից: 2. Տեղափոխումըկատարել զգույշ, պահպանման ժամանակապահովել նորմալ պայմաններ: Յ. Սերմերիհավաքումիցու տեղափոխումիցառաջ ն հետո ֆորճալինի 3 Չ6-անոց լուծույթով ախտահանելտարան ու գործիքները: 4. Սերմերը պահեստավորելուցառաջ պահեստներըվարակազերծել` կատարելովֆումիգացիա.այրել 30-40 գ ծծումբ՝ 1 3 տարածքի հաշվով: 5. Պահպանումիցառաջ սերմերնախտահանել: 4. Բակտերիալ փտում Հարուցիչը Էոո/ոլՁ գստոժո8 ՒԼ/`. 6է ՏՇհր. բակտերիանէ: Վարակված շաքիլատերններըգորշանում են ու փափկում:Հյուսվածքի քայքայումն ուղեկցվում է տհաճ հոտով բակտերիալ էքսուդատի առաջաց:

մամբ:

Հիվանդությանզարգացմանը նպաստում են մեխանիկականվըու նասվածքները, կաղիններիտաքացումն սառեցումը: Տ26.3. Պայքարիմիջոցառումների համալիրսերմերի(,

այտուղներիհիվանդությունների դեմ Տնկարկում իրականացվողհսկողությանմիջոցով նախապես որոշել սերմերի ու պտուղների հիվանդությունների տեսակայինկազմը, վարակվածության աստիճանը,հիվանդությունների զարգացման դինամիկան ն հասցրած վնասի չափը: Այդ նպատակովհարկավորէ տարվա ընթացքում երկու անգամ հավաքել սերմերն ու պտուղներըն ենթարկել ֆիտոպաթոլոգիական փորձաքննության:Յուրաքանչյուր առանձնացված տարածքում 3-5 պտղաբերող ծառից պատահականորենընտրել 300 պտուղ կամ սերմ ն որոշել վարակվածությունը:Մի քանի տարի անընդմեջ կատարված փորձաքննությունները հնարավորությունեն տալիս կանխատեսելհիվանդությանզարգացման դինամիկանն վարակի հավանականությունը հետագատարիներին: 2. Բարձր գենետիկականու ցանքային հատկանիշներունեցող առողջ սերմերի ստացման համար դրանք հավաքել հատուկ առանձնացված ն լրիվ առողջ տարածքներից: Նոր հիմնված տնկարանի ու տնկարկներիհարակիցտարածքներումկատարելսանիտարականհա1.

տումներ, ոչնչացնել ժանգասնկերիմիջանկյալ տերերը, սահմանել հըսկողություն` հիվանդությունների ու վնասատուների զարգացումը կանխելու նպատակով: 3. Սերմերն ընտրել միայն առողջ, լավ աճող ծառերից: Սերմերը հավաքել օպտիմալ ժամկետներում` հաշվի առնելով ծառերի ու թփերի կենսաբանականառանձնահատկությունները,տեղի կլիմայական պայմանները: Հավաքման ն տեղափոխմանժամանակ խուսափել սերմերի ու պտուղների մեխանիկականվնասվածքներից, չափից ավելի խոնավացումից, ինքնատաքացումից,ցրտահարությունից: 4. Պտուղների ձնափոխության դեմ պայքարի նպատակովոչընչացնել ձմեռող վարակը` վարակված ճյուղերը հատել, վարակված պըտուղները հավաքել ու ոչնչացնել: Կատարել վաղ գարնանային կամ ուշ աշնանային նախազգուշական սրսկումներ` պղնձարջասպի3 օ2-անոց

լուծույթով:

:

Սերմերի պահպանմանժամանակ պահեստի ջերմաստիճանը պետք է լինի 0...Է45Շ իսկ խոնավությունը` 65-70 96: Կատարել պահեստների նորմալ օդափոխություն,պարբերաբար խառնել սերմերն ու պտուղները: 6. Սերմերիհավաքումից, տեղափոխումիցառաջ ն հետո ֆորմա3 լինի 95-անոց լուծույթով ախտահանել տարան ու գործիքները: Սերմերը պահեստավորելուց առաջ պահեստներըվարակազերծել` կատարելով ֆումիգացիա. 1 մ4տարածքիհաշվով այրել 30-40 գ ծծումբ: 7. Կատարել սերմերի չոր ախտահանում տոպսին-Մ, կարտոցիդ (6 կգ/տ) թունաքիմիկատներիցորնէ մեկով: Պտուղների ն սերմերի բորբոսի դեմ պայքարի նպատակով անհրաժեշտ է պահպանումից առաջ դրանքախտահանելնույն թունաքիմիկատներով: 8. Պտուղների բակտերիալ բծավորության, ձնափոխության դեմ ծառերը սրսկել բորդոյան հեղուկով (6-8 կգ/հա) կամ պղնձի օքսիքլորիդով (2,5-8 կգ/հա). աշխատանքայինլուծույթի ծախսը՝ 600-800 լ/հա: 9. Ցանքից առաջ կատարել սերմերի ֆիտոպաթոլոգիականփորձաքննություն: 5.

,

Տ

27.

Ծառատեսակներիծիլերի

ն

տնկիների հիվանդություններ

Տնկիներն ու ծիլերը վարակվում են տարբեր հիվանդություններով: Պառկում հիվանդությամբ վարակվում են միայն ծիլերը (սերմնաբույսերը), իսկ լխկում հիվանդությամբ` միամյա տնկիները: Տնկարանում ու տնկարկում բույսերը վարակվում են այլ հիվանդություններով. սոճու օրինակ` շյուտե ու ճյուղերի ոլորում, լայնատերն ծառերի ալրա149

.

բծավորություններ, քոսեր, արմատային բակտերիալ քաղցկեղ ն այլն, որոնք առավել վնասակարեն երիտասարդ բույսերի համար: 1. Ծիլերի պառկում Շատ վնասակարհիվանդություն է, որի տարածվածությունըտընկարանում կարող է հասնել 35-40, երբեմն մինչն 85-100 26: Ավելի շատ տուժում են պոլիէթիլենային ծածկի տակ, օդի հարաբերական բարձր խոնավության ն բարձր ջերմաստիճանային պայմաններում աճեցվող : ծիլերը: Վարակվում են լայնատերն, ավելի շատ` փշատերն ծառատեէ սակների ծիլերը: Հիվանդությունը դիտվում օջախներով, իսկ բարենպաստպայմաններումընդգրկում է ցանքն ամբողջությամբ: Հարուցում են Բստմոստ Լլոխ., ԲԱՇՈՈՅՈՅ ԷԱՇ6Տ, 8օենտջ ԽնՇիծի, ՄօոեօԱստ ԻՒօՏ. Քհլշօօթօոռ քՇ, Թյ/հսո Քոոցտի., ցեղերի սնկերը, ոէ րոնցից առավել վնասակար ԲսՏտճոսո-ը:Հիվանդությունն ունի արտահայտման մի քանի ձն. Օիլերը վարակվում են նախքան հողի մակերես դուրս գալը (հիվանդության նախածլային փուլ): Դրանք գորշանում ու մահանում են, ցանքերը նոսրանում են (նկ. 32): Վարակվում է ծլի արմատավզիկը.այն ձգվում է, երկարում, բարակում ու գորշանում: Ծիլը պառկում է հողի վրա ու չորանում: Արմատավզիկի վրա խոնավ եղանակին առաջանում է փառ: Վարակված ծիլերի կողային արմատները մահանում են, ն դրանք հեշտությամբ դուրս են քաշվում հողից: Չորս շաբաթականից մեծ ծիլերի վարակի դեպքում, երբ սկսվել է փայտացումը, արմատավզիկիձգվածություն չի դիտվում, արմատները փտում են, ն ծիլերը չորանում են կանգնած: Օլի գագաթի թառամում անոթների խցանման հետնանքով: Վարակված ծիլը կորցնում է տուրգորը ն պառկում, սակայն արմատները չեն փտում: Էստմոսո ցեղի սնկերով վարակի դեպքում արմատավզիկի վրա առաջանում է սպիտակ կամ բաց վարդագույն փառ՝ կազմված հարուցչի կոնիդիալ սպորատվությունից: Այդ ցեղի սնկերն"ունեն երկու տիպի կոնիդիումներ.մակրոկոնիդիումներըմանգաղաձն են, անգույն, 3-5 միջնապատերով ու (28-60)»(3-6,5) մկմ չափերով, իսկ միկրոկոնիդիումներն օվալաճն են, անգույն, միաբջիջ, (5-9)»«(2-5) մկմ չափերով (նկ. 32): Հարուցիչը ձմեռում է սերմերի վրա` կոնիդիալ սպորատվությամբ,ինչպես նան հողում՝ միկրոսկլերոցիումներովն քլամիդոսպորներով: ՒԷստճոսո ցեղի սնկերը չափազանց զգայուն են ջերմաստիճանի նկատմամբ. ցածր ջերմաստիճանում (չ6...Է10"Շ) դրանք չեն ներթաջերմասփանցում բույսերի մեջ: Վարակըտեղի է ունենում :Ւ17...Է25"Շ ցող,

"

-

-

-

:

-

:

պառկում Նկ. 32. Ծիլերի ինֆեկցիոն նայսավարակվածծիլերի օջաիխ,2. ծլի գորշացում (հիվանդության 4. հարուցիչնեու սնացում, 3. բ արակում արմատավզիկի ձլայինփուլ), բ. Բստշոստ (ա. /416ոճոծ սնկի կոնիդիումներ, ոթ սպորատվությունները ու գ. Էստճոստ սնկի միկրոկոնիդիումներ սնկի մակրոկոնիդիումներ, դ. Թօէ)/1Տ օյոօո68 սնկի կոնիդիալ սպորատվություն): քլամիդոսպորներ, 7.

"

՛

են ֆուզարիում սնկի տիճանում: Ծիլերն ու սերմնաբույսերըչորանում հիֆերով բույսի ջրատար անոթներիխցանման,արմատիկեղնի փտման ն սնկի արտազատածթույներով բույսի թունավորման հետնանքով (Սոֆյան, 1969): ԲԱ6ւոճոտ ցեղի սնկերին բնորոշ է արմատավզիկիվրա ձիթապըտղագույն թավշյա փառի առաջացումը,որը հարուցչի կոնիդիալ սպորատվությունն է: Կոնիդիումներըթարս գուրզաձն են, մի քանի ընդլայնա-

|

կան ն 1-3 երկայնականմիջնապատերով,(30-60)«(14-18) մկմ չափերով (նկ. 32): Սունկը ձմեռում է հողում, բուսական մնացորդներիե սերմերի վրա` կոնիդիալսպորատվությամբ: 8օ4Ր/էՏՕՈ6ՐԲՁ սունկը ծիլերի արմատավգիկիվրա առաջացնումէ մոխրագույն փառ՝ սնկամարմին ն կոնիդիալ սպորատվություն: Կոնիդիումները կլորավուն են կամ ձվաձե, անգույն, միաբջիջ, (9-12»«(7-9) մկմ չափերով` կույտերով հավաքված կոնիդիակրիճյուղավորությունների ծայրերին (նկ. 32): Իսկ ավելի ուշ փառի մեջ առաջանում են 3-4 մմ ւորամագծով սն սկլերոցիումներ, որոնք ձմեռում են, գարնանըծլելով առաջացնումկոնիդիալ սպորատվությունն վարակում ծիլերը: եօինտ ցեղի սնկերը արմատավզիկի վրա առաջացնում են 7/6 սպիտակփառ, որը սնկամարմիննէ ն կոնիդիալ սպորատվուբյունը: Կոնիդիումներն օվալաձն. են, անգույն, միաբջիջ, (5-12)43 մկմ չափերով: Սունկը ձմեռում է հողում` միկրոսկլերոցիումներով,որոնք, գարնանը ծլելով, առաջացնում են կոնիդիալ սպորատվություն ն վարակում ծիլերը: ԶհլշօՇօուռ ցեղի սնկերը վարակվածծիլերի վրա առաջացնում են սպիտակ փառ` կտզմված հարուցչի սնկամարմնից:Այնուհետն սնկամարմնիմեջ առաջանում են սն սկլերոգիումներ,որոնց օգնությամբ հայրուցիչը ձմեռում է: Գարնանըծլելով սկլերոցիումներնառաջացնումեն սնկամարճինն վարակումծիլերը: Քոհասատ մտԵռո/Ձոսո սնկով վարակված ծիլերի արմատավզիկի վրա առաջանում է սպիտակավուն նուրբ փառ, որը սնկամարմինն է ե կոնիդիալ սպորատվությունը: Սունկը ձմեռում է հողում` օոսպորներով, որոնք, գարնանըծլելով, առաջացնումեն զոոսպորանգիում`երկմտրակավորզոոսպորներով,դրանքէլ վարակումեն ծիլերը: Վարակիաղբյուր են վարակված սերմերն ու հողը: Հիվանդությունը բույսից բույս տարածվումէ կոնիդիումներովու սնկամարմնով:Ցանքի բարձր խտությունընպաստում է վարակիարագ տարածմանը:Բայրենպաստ պայմաններում հիվանդությանօջախները երկու ամսվա ընթացքումընդգրկումեն ցանքերի 60 օ6 ն ավելին: ՎՀարուցիչները,հատկապես`ՒԷստՁոսո-ը, երկարժամանակկարող են գոյատնել որպես սապրոֆիտ`բուսական մնացորդներիվրա: Հիվանդությունն արագ տարածվում է ինչպես ծանը մեխանիկականկազմով, թթու, գերխոնավ, կեղնակալող հողերում, այնպես էլ չոր, ավազայինհողերում: Հիվանդություննավելի ինտենսիվէ զարգանում,եթե ծլման առաջին 3-4 շաբաթներիընթացքում ցածր ջերմաստիճաննուղեկցվում է առատ տեղումներով, կամ բարձր ջերմաստիճանը`խոնավությանպակասով:

ԳՃՏՀ՝

ղնու մումիֆիկացիաերոցիումի ծլումից

Լ Կա սկլ

առաջանումեն ապոթեցիումներ

վ.

Կեչու սերմերիմումիֆիկացիա. սկլերոցիումիծլումից առաջանումէ ապոթեցիում

1/,

1.

Տնկիների փտում

Սալորենու գրպանիկ

Շյուտեի հարուցչի ապոթեցիումներ վրա ասեղնատերնի

Պ1.

Մ. Շյուտեու|վարակված սոճու ասեղնատերեներ (երնում են պիկնիդիումները) |

Ի/.

Թխենու պտուղների ձնափոխություն ՞

ՈՎ.

Շյուտեովվարակված ցանքեր

Բակտերիալքաղցկեղի ծառիճյուղի վրա

ուռուցք

ՍՀ. Շյուտեիցչորացող

սոճի 4.

Քաղցկեղի ուռուցք ծառիբնի վրա

241.

Կադնու ալրացող

Ալրանմանփառ՝ կլեյստոթեցիումներով

2.

27.

ՈՒռենու

ալրացող

4/1.

Բարդու տերնեների

գորշ

բծավորություն

24.

Թխկու տերններիսն բծավորություն

Թ 224.

գորշ

Կեչու տերնների բծավորություն

2օ4«.Լորենու գորշ

24711. ՈՒռենու

տերնների բծավորություն

տերններիսն բծավորություն

41.

Բարդու քոս

242|.

Լորենու տերնեների մուգ գորշ բծավորություն

2241. Ընկուզենու տերններիգորշ բծավորություն

աաա

2օ«Բ/.

Կաղամախուքոս

Դեղձենուտերնների

244.

գանգրոտություն

04/1.

)ԳՈՄ.

Բարդու տերնների

բշտիկավորություն

տ.

Ժանգ (պիկնիդիալփուլը տերնիվրա) ՉԱ.

։

Տանձենու

Տանձենու

ժանգ

(էցիդիոփուլըտերնիվրա)

.

|

165.

.

04.

Բարդուտերններիժանգ

չօՉՎԼ

վրա Եղենու ժանգ (ասեղնատերնների երնում են էցիդիոբարձիկները)

|

Եղննու ասեղնատերնների ժանգ

24Մ. Հոլանդական հիվանդությամբ վարակվածթեղու ճյուղի կտրվածք

2Չօ4Մ. Թեղու հոլանդական

հիվանդություն.չորացածթեղի

24/1.

Վիլտ ճյուղի կտրվածքիվրա

2ՉՕՇՈԼ

գորշ

Բարդու

ցիտոսպորոզ

Սովորականքաղցկեղ (երնում են ստրոմաները)

»ՉՓՈԱԼ

ՕՕ

ճմ...

բակտերիալայրվածք (ճաքճքածճյուղ)

Տանձենու

չՕՇՕՀ.

Սոճու

«ՀՎԱ

Սոճու

բշտիկաձնժանգի էցիդիոփուլըճյուղի վրա

ճյուղերի ոլորում

ՉՕՕՎ|.

Սոճու

ճյուղերի

ոլորում

(բազմագագաթ տնկի) օՕՎՄ.

Սոճու

բշտիկաձն

ժանգ (ուռեդոփուլը հաղարջենուտերնիվրա)

|

Ահմատային սպունգիցառաջացած փտում բնի միջուկային

»0ՕՕՀ/ւ. Ք.

չ2օՕՇՈւ.

Կոճղասնկի

պտղամարմիններ

ծառի բնի հիմքում

ՇՀԿ».

Սոճու

սպունգ

չօօՀՄ

Լ. Արմատային

սպունգիպտղամարմիններ

200. Կեղծ հաբեթասունկ

20ՕՉԾՎ.

Իսկական

Եկ. 33. Օրլերի սլառկումհիվանդությանախտորոշումը 7. ոչ ինֆեկցիոն,2. ինֆեկցիոն

հաբեթասունկ

Ծիլերի պառկում կարող է առաջանալ նան աբիոտիկգործոննե-

րից. հողի գերխոնավությունից,ծիլերի չափից ավելի ստվերացումից,

ՕՕ).

Թխկու հաբեթասունկ

հողի վերին շերտի գերտաքացումից,սակայն այդ դեպքում ծիլերի արտատավզիկիվրա փառ չի գոյանում, ն հիվանդությանօջախները չեն տարածվում: Վարակիչ ն ոչ վարակիչ պառկում հիվանդությունն ախտորոշում են հետեյալ մեթոդուլ. հիվանդ ծլի արմատավզիկիցկտրել 2-3 մմ երկարությամբ հատված ն տեղադրելառարկայակիրապակու վրա` ջրի կաՌիլի մեջ: Այնուհետն ջուրը հեռացնելով` կտրվածքըքրքրել, ավելացնել կալիումիպերմանգանատի5 «-անոց լուծույթ ու թողնել 3 րոպե: Լուդույթիմնացորդներըչորացնել ֆիլտրաթղթով ն լվանալ մաքուր ջրի 2-3 կաթիլով:Հյուսվածքների շերտը դիտել մանրադիտակիտակ: Վարակիչ պառկումիդեպքում բջիջներում կերնան սնկի հիֆերը, իսկ ոչ վարակիչի դնպքում` խտացած պլազման (նկ. 33): Պայքարիմիջոցառումներ: 1. Կիրառել ագրոտեխնիկականմիջոցառումներ` ուղդված սերմների ծլունակության բարձրացմանըն ծիլերի համաչափ աճին: 2. Տնկարանիհամար ընտրել հարթհողակտորներ՝ջրի լճացու177

մից խուսափելու նպատակով: Յ. Եթե հողը ծանր կավային է, ապա անհրաժեշտ է ավելացնել ավազ, ինչը կխոչընդոտի հողի կեղնակալմանը ն կնպաստի սերմերի

'

համաչափծլմանը: 4. Տնկարանները նպատակահարմարչէ հիմնել այն տեղամասե- . րում, որտեղ մշակել են կարտոֆիլ, եգիպտացորենկամ բանջարաբոստանային մշակաբույսեր, քանի որ այդ վայրերում հողը վարակված է, լինում պառկում հիվանդության հարուցիչներով: 5. (Թթու ռեակցիայով հողերը կրացնել` 1,5-3 տ/հա նորմայով՝ հաշվի առնելով-մեխանիկականկազմն ու թթվայնության աստիճանը: 6. Փտած գոմաղբը հող մտցնել տնկարանի հիմնումից առնվազն մեկ տարի առաջ, հակառակ դեպքում բարենպաստ պայմաններ են ստեղծվում ծիլերի պառկում հիվանդության համար: 7. Ցանքը նպատակահարմարէ կատարելախտահանվածսերմերով (տոպսին-Մ,կարտոցիդ(6 կգ/տ) թունաքիմիկատներիցորնէ մեկով), օպտիմալ ժամկետներում` ապահովելով նորմալ խորություն ն խտություն: Սերմերը պետք է ցանել 1-2 սմ խորությամբ: Ավելի խորը ցանքի դեպքում հիվանդության հավանականությունըչորս անգամ մեծանում է: 8. Անհրաժեշտության դեպքում հողի ախտահանում՝ ֆորմալինի 40 «օ-անոց լուծույթով` 40-50 սմ/մ. ծախսման նորմայով: Ֆորմալինի նշված քանակը լուծել 10 լ ջրի մեջ ն հողը ջրել, ծածկել պոլիէթիլենային թաղանթով, թողնել 3-4 շաբաթ, սերմերի ցանքից 3 օր առաջ բացել ն լավ խառնել` թունավոր գազերի հեռացման

կատարել

անունը

Նկ. 34. նաղնու արմատայինփտում 2. կոնիդիալ սպորատվություն,3. վարակված 1 վարակված տնկի, սկլերոցիումներով,4. պերիթեցիումներ,5 ապայուարմատի 6. պայուսակասպորներ: սակ՝ պայուսակասպորներովլ,

հատված

նպատակով:

Որպես նախազգուշականմիջոցառում ծիլերը ջրել 0,5 6-անոց կալիումի պերմանգանատով:Հիվանդության սկզբնական օջախներում հողը ջրել 10-12 լ/մ7ծախսման նորմայով: Եթե նակում է տարածվել, ապա կրկնել: Կարելի է կիրառել նան 0,15 Չօ--անոց ֆունդազոլի լուծույթ` 2 լ/մ7ծախսման նորմայով: Հիվանդությունը կանխելու նպատակով ծիլերը սրսկել կարտոցիդով` 3,5-4,5 կգ/հա նորճմա: օջախներիհետագա տարածմանդեպքում սրսկումը 9.

մարմինը ն սկլերոցիումները(նկ. 34): Վերջինները,խոնավ եղանակին ծլելով, հողիվրա առաջացնում են սպիտակ սնկամարմին: Արմատամասում, առաջանում են մինչն 1 մմ վզիկի վրա` ցողունի գծով պերիթեցիումներ`պայուսակներով,պայուսակասպորներով:Պայուսակասպորներիտարածմանընպաստումեն արմատայինհաճմակարգը վնասող միջատները: Վարակիաղբյուր կարող են դառնալ հողը Ն ախտահարվածտնկիները: Բույսերի վարակը տեղի է ունենում հողում գտնվող սկլերոցիումմիջոցով: ների ն պայուսակասպորների Հիվանդության զարգացմանը նպաստում է տաք ու խոնավ եղա-

հիվանդությունը շարու-

կոկաութան

Տնկիների արմատայինփտում Ախտահարվում են հատկապես մինչն 9 տարեկան կաղնու, ինչպես նան այլ լայնատերն սաղարթավոր ու փշատերնծառատեսակների տնկիները:Հարուցիչը ԲօտթիուՁ զստոժոճՒէ սունկն է: է Հիվանդությունը դիտվում օջախներով: Վարակված տնկիների արմատներըփտում են, տնկիներըչորանում են` սկսած գագաթից: Վարակված արմատների վրա առաջանում են հարուցչի սնկա2.

| :

.

հիմքի

Հա

նակը:

Պայքարիմիջոցառումներ: Ոչնչացնել վարակված տնկիները, իսկ հողն ախտահանել նույն ինչ պառկում հիվանդությանդեպքում: ձնով,

Տնկիների փտում Հարուցում է ստորակարգ Քհյքօքհօոռ Շճօէօսոո (ԼՅԵՇՈԼ 6է «օ- ։ հո.) ՏՇհոօէ սունկը, որը վարակում է փշատերն ն լայնատերն ծառատե- : սակների, հատկապես` հաճարենու տնկիները: Հողում ձմեռած օոսպորները գարնանը ծլելով առաջացնում են զոոսպորանգիում` երկմտրակավոր զոոսպորներով, որոնք տարածվելով իրականացնում են տնկիների սկզբնական վարակ: Ախտահարված բույսերի ցողունի, տերնների կամ շաքիլատերնների վրա նկատվում են մուգ բծեր, որոնք խոնավ եղանակին արագ մեծանում են, ընդգրկում ողջ փտող բույսը: Չորային եղանակինբույսերը գորշանում են, այրված տեսք ստանում (նկ. Մ): Վարակված հյուսվածքների միջբջջային տարածություններում զարգանում է հարուցչի էնդոֆիտ սնկամարմինը,իսկ բջիջների մեջ ներթափանցում են հաուստորիումները: Վարակվածօրգանների վրա զարգանում է կոնիդիալ սպորատվությանսպիտակամոխրագույնփառը: Կոնիդիումները ողջ վեգետացիայիընթացքում տարածվում են ն իրականացնում բույսերի զանգվածային վարակ: Բույսերը կարող են վարակվել նան հողում` սնկամարմնիմիջոցով: Այս դեպքում վարակված հյուսվածքներում աշնանն առաջանում են օոսպորներ, որոնք ձմեռում են բուսական մնացորդներիվրա ն կարող են հողում պահպանվել մի քանի տարի: 4. Սոճու սովորական շյուտե Հարուցում են ԼօքհօմժծոուսոքյոճտելՇիճԿ. ն ԼՕքհօժճոոյսո Տօ եօտսո հճոէ., Տեա. 6է Խնլպայուսակավոր սնկերը: Վարակվում են սոճին, սիբիրյան մայրին: Տնկիների վարակվածությունըշյուտեով երբեմն հասնում է 20-30-ից մինչն 75-100 96 (նկ. Մ11): Վիվանդություննառավել վտանգավորէ սոճու` մինչն հինգ տարեկան տնկիների համար, որոնց հարուցիչը հիմնականում Լօքհօժտոուսո Տ6ժնօտսո սունկն է (ըստ Վեդերնիկովայիտվյալների): Լօքհօժտոոնո Տօ4ԱօՏսո սունկը վարակում է մինչն ութ տարեկան, իսկ Լօքհօմտոուսոոքլոոտեղսունկը` ութ տարեկանից մեծ ծառերը: Լ. ՏժօՏտսո սնկի զարգացման համար նպաստավորպայմաններում հիվանդության առաջին նշանները կարող են երնալ աշնանը` սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին (հիվանդության վաղ արտահայտուքյուն): Վարակված ասեղնատերններըդեղնում են, ն դրանց վրա նկատվում են սն կետեր` պիկնիդիումներ: Հիվանդությանառաջին նշանները տնկարանում հիմնականում երնում են ձնհալից 3-9 օր հետո, որն արտահայտման հիմնական ձեն է: Սոճու միամյա տնկիների մոտ ասեղնատերնները չեն թափվում կամ թափվում է դրանց մի մասը: Երեք տարեՅ.

`

:

.

Բ

կան տնկիների ասեղնատերնների մի մասը թափվում է ն վարակված ասեղնատերններիվրա ապրիլի կեսերից մինչն մայիսի կեսերն առաջանում են պիկնիդիումներ: Ապոթեցիումներնառաջանում են հունիսի սկզբին: Պիկնիդիումների ու ապոթեցիումների առաջացումը հիվանՄ): դության բնորոշ նշաններն են (նկ. 35 ն, Լօքհօժ6ոուսոոՏօժեօտսո սնկով վարակի դեպքում ասեղնատերնների վրա ընդլայնական գծերը բացակայում են կամ հազվադեպ են դիտվում: Սնկի պիկնիդիումներըօվալաձն-երկարավունկամ էլիպսածն են, 300-500 մկմ երկարությամբ:Պիկնոսպորները միաբջիջ են, անգույն, 6-8 մկմ չափերով: Պիկնիդիումներումպիկնոսպորներըչեն ն երկրորդականվարակ չեն հարուցում: Ապոթեցիումները հասունանում մոխրագույն են, (901-1281)»(435-554) մկմ չափերով, հասունացման ժամանակ բացվում են երկարավուն ճեղքով (նկ. ճ/): Պայուսակները գուրզաձն են, (126-184թ«(11-14) մկմ չափերով: Պայուսակասպորներն անգույն են, թելանման, (90-115):3 մկմ չափերով: Վարակի աղբյուր կարող են լինել ախտահարված բույսերը: Պայուսակասպորներիհասունացումն ու թռիչքը տեղի է ունենում հուլիսի երրորդ տասնօրյակիցմինչե հոկտեմբերի առաջին տասնօրյակը: Պայուսակասպորների թռիչքի ինտենսիվությունըկախված է տեղումների քանակից ն ջերմաստիճանից, սակայն որոշիչ է խոնավությունը: Եթե գարնանը եղանակը խոնավ ն տաք է, միամյա տնկիների ասեղնատերնների վրա առաջանում են

տակառաձն,

ս

Նկ.35. Սոճու արթաալ

ԱՕՏարր

ԵՇ, թոռ, Լգքոօճծոուն/ո 56 Ա Լօքհօճծոուս 2. վարակվածասեղնատերն, վարակվածասեղնատերնի հատված ճեդքե, ո դքերով/ ընդլայնական կտրվաժթ. ապոթեցիումի մ.

7.

Բ

:

Բ.

՛

`

առյոթեցիումներու, արմնիդիումներու քողլայնաման :

ապոթեցիումներ: Այդ դեպքում պայուսակասպորներիթռիչքը ն ասեղնատերններիվարակըտեղի են ունենում մայիսից մինչն հունիս: Լօքհօժճոուսոո քլոոտոոսնկով վարակվածտնկիների վրա հիվանդության արտաքին նշանները երնում են ապրիլ-մայիս ամիսներին` ձնհալից մոտ մեկ ամիս անց: Ասեղնատերններըդեղնում են, ապա գորշանում, ծառերը չորանում են (նկ. 22): Կախված վարակի ժամկետից ն կլիմայական պայմաններից` գորշացած ասեղնատերնների վրա առաջանում են հարուցչի պիկնիդիալ, այնուհետնպայուսակավոր փուլերը: Հունիսին այդ բծերի մեջ առաջանում են սն, կլորավուն, 0,1-0,2 մմ տրամագծով պիկնիդիումներ` սն կետերի ձնով: Պիկնոսպորները միաբջիջ են, անգույն, տակառաճն, (4,526,25) մկմ չափերով, սակայն պիկնին երկրորդական վարակ չեն դիումներում սպորները չեն հասունանում հարուցում: Պիկնիդիումների առաջացումից 2-2,5 ամիս անց վարակված ասեղնատերններիվրա առաջանումեն հյուսվածքի մեջ խորացած ապոթեցիումներ (նկ. 35, խԴ):Դրանք օվալաձն-էլիպսաձն, 0,5-1,2 մմ երկարությամբ ն 0,3-1,0 մմ լայնությամբ սն բարձիկներ են, որոնք հասունանալով բացվում են երկարավուն ճեղքով` մերկացնելով բաց գունավորում ունեցող հիմենիումը` պայուսակների շերտը: Պայուսակները գուրզաձն են, (90-148):«(10-12) մկմ չափերով, պարունակում են թելանման, անգույն, (80-105»«(2-3) մկմ չափերով ութ պայուսակասպոր: են երկու տարվա ընՍպոթեցիումներումպայուսակները հասունանում են հետո որից դադարում վարակ թացքում, դրանք տարածել: Ապոթեցիումներից դուրս գալով` սպորները ողջ վեգետացիայիընթացքում վարակում են ասեղնատերններըհ̀երձանցքներիցներթափանցելով: Վարակվածասեղնատերններիվրա ապոթեցիումներիառաջացումից առաջ նկատվում են ընդլայնական գծեր, որոնք կարնոր են հիվանդության ախտորոշմանհամար: Սպորների հասունացման,վարակի, ինչպես նան հիվանդության համար կարնոր են կլիմայական պայմանները,հարուցչի զարգացման սպորներնառավել ակտիվտարածվում են մեղմ ջերմաստիճանի(Ւ15-Շ ն բարձր) ն բարձր խոնավությանպայմաններում: Մանրամաղանձրնն ու ցողը նպաստում են ապոթեցիումների բացվելուն ն սպորների տա-

րածվելուն:

Փշատերն ծառատեսակներիցսոճին վարակվում է նան (նկ. 36) տօտաոտ ԿՅրՏե) ն մոխրագույն շյուտեներով (Լօքհօձյունե (իճ մսոտ մծոոճիՅ Տս/Ծցճոճ (Ջօտե.) ՒԷ/օՕհո.), եղննին վարկվում է ձյունե (Քհճօստ ն սովորական շյուտեներով (Լօքհօժտռոոխո |ոէ6տռոտ ԽԿՅոտէ) ոո2օ՛օՏքօսո (ՎՅուԼ) Զհո., Լօքհօմտոուսո քլ՝Շ6ճծ (Բսօե.) Ւ՛Շհո.), գիհին՝ սովորականշյուտեով (Լօքհօժօոոխնոյսուքճոոսո (Էո.) մ6 ԿօԼէ) ն այլն:

Նկ. 36. Սոճու ձյունե շյուտե վարակվածասեղնատերն՝պիկնիդիումներովլ,2. ասեղնատերններ՝ հասուն ապոթեցիումներով,3. վարակված ասեղնատերեիհատված (երենումեն բացված ապոթեցիումները),4. ապոթեցիումի կտրվածք, 5. պայուսալ՝ պայուսակասպորներով, 6. պայուսակասպորներ-

7.

ԱԱ

.

սոճու առնվազն 250 տնկարկներից

մ

հեռավորության վրա:

տնկարանիտարածքում կան մեծ սոճիներ, ապա դրանք ոչնչացնել, քանի որ կարող են վարակի աղբյուր դառնալ: Յ. Գարնանը` ձնհալից հետո, տնկարանից հեռացնել վարակված տնկիները,թափվածասեղնատերնները: 4. ՀՎաջորդ տնկարանը հիմնել նախորդիցառնվազն երկու տարի

.

Ե թե

ընտրություն, նոր տնկարանը հիմնել

.

հետո:

-

Կատարելհիվանդություններինկատմամբդիմացկունության բարձրացմանագրոտեխնիկականբոլոր միջոցառումները: 5.

6. Հիվանդության դեմ սրսկումները կատարել նախապես` 1 Չ2անոց բորդոյան հեղուկով կամ պղնձի օքսիքլորիդի 0,4 Չ2--անոցլուծույթով. աշխատանքայինլուծույթի ծախսը` 400-500 լ/հա` միամյա տնկիների համար, 800 լ/հա` երկրորդ տարվա տնկիների համար: Առաջին սրսկումը կատարել պայուսակասպորներիզանգվածայինթռիչքի շրջանում, որը կախված է կլիմայական պայմաններիցն տեղի է ունենում մոտավորապեսմայիսի կեսերին: Մայիսին կատարել երկու սրսկում, հաջորդ երեք սրսկումները կատարել հունիսին` 2-3 շաբաթ ընդմիջումներով: 7. Կարելի է սրսկել նան ավելի արդյունավետ պատրաստուկներով` տոպսին-Մ (2-4 կգ/հա), բայլետոն (1,5 կգ/հա). աշխատանքային լուծույթի ծախսը` 400-1000 լ/հա, կախվածտնկիներիտարիքից: Ձյունէ շյուտեի դեմ արդյունավետ է տոպսին-Մ (2-4 կգ/հա) պատրաստուկը: 8. Պայուսակասպորներիթռիչքի ճիշտ ժամկետը որոշելու նպատակով հավաքել ապոթեցիումներով ասեղնատերնները, 20-30 րոպե թրջել ջրում, ջրով լի բաժակի վրա տեղադրել առարկայակիրապակի, վրան դնել ֆիլտրաթուղթ այնպես, որ թղթի ծայրերը կախվեն ջրի մեջ: Անընդհատխոնավացվող ֆիլտրաթղթի վրա տեղադրել ապոբեցիումներով ասեղնատերնները,այն ծածկել երկրորդ առարկայակիր ապակիով` որպես միջադիր օգտագործելով լուցկի: Ողջ սարքը տեղադրել ապակե զանգի տակ: Երբ սկսվում է պայուսակասպորներիզանգվածային հասունացումը, մի քանի ժամ հետո, օգտվելով խոշորացույցից կամ մանրադիտակից, վերին ծածկապակու վրա կարելի է տեսնել հարուցչի սպորների զանգվածը: Ապոթեցիումներիփորձաքննությունը հարկավորէ կատարել մի քանի օրը մեկ անգամ: 5. Տնկիների լխկում (8ելոքօՑՅԻս6) Հարուցիչը ՏօԹոօհուճ ցոՅոոծՅոսոո Է|Յո. սունկն է, որը վարակում է վայրի ն կուլտուրական հացազգի մշակաբույսերը, ինչպես նան ծառերի, հատկապես` սոճու միամյա տնկիները: Հիվանդության առաջին նշանները երեում են անմիջապեսձնհալից հետո: Վարակված տնկիների վրա լավ նկատելի է մոխրագույն սնկա-. մարմինը, որն արագ քայքայվում ն անհետանում է: Վարակվածասեղնատերններըգորշանում են, թեքվում ու չորանում: Ձնհալից հետո բնիկի, ինչպես նան ասեղնատերնեների վրա առաջանում են 1-6 մմ տրամագծով սն սկլերոցիումներ, որոնք սկզբնական շրջանում սպիտակ են, աստիճանաբարմգանում են, դառնում սն: Սկլերոցիումներո հունիսին թափվում են ն սեպտեմբերիվերջին ծլելով առաջացնում բավականին խոշոր ապոթեցիումներ` 2-10 մկմ երկարությամբ ոտիկով ն 7 մմ տրամագծով սկավառակով (նկ. 37): Ապոթեցիումներիպայուսակների մեջ :

`

.

'

Նկ. 37.

վարակված

Տնկիների լիսում

ցոռոոծճոստոսնկի սկլերոցիումների սնկի առաջացում, 3. 7յ/քհս/ռց/2ո/ոծճ/ս ծլում, ապոթեցիումների

7.

տնկի,

2. Տօ/թոօնոյռ

սկլերոցիումներն պերիթեցիումտիպի պտղամարմիններ:

ն տարածվելով վարակում պայուսակասպորները ատնկիները:Հիվանդությանզարգացումըտեղի է ունենում ձմռանը

հասունանում ռողջ

են

ձյան ծածկոցի տակ:

Սկլերոցիումներիծլման ն տնկիների վարակի համար անհրաժեշտ են որոշակի ջերմաստիճանայինն խոնավության պայմաններ: պայԴրանք ծլում են բարձր խոնավությանն Ժ125Օ ջերմաստիճանային ն տնկիների թռիչքը, հասունացումը մաններում: Պայուսակասպորների վարակը տեղի են ունենում առատ տեղումների ն մեղմ ջերմաստիճանային պայմաններում:Հիվանդությանզարգացմանընպաստում է բարձըր ձյունածածկովտաք ձմեռը: Տնկիների լխկումը զանգվածայինտարածում չունի, սակայն հարուցչի զարգացման համար առավել նպաստավոր պայմաններիդեպքում այն կարող է մեծ վնաս հասցնել: Տնկիներիլխկում կարող է հարուցել նան ՛/քհսճ ցոռտլոօճստ Լս. պայուսակավորսունկը:

Պայքարի միջոցառումներ: 1. Տնկարանը չի կարելի հիմնել այն տարածքներում, որտեղ նախորդտարիներինմշակվել է հացահատիկ: 2. Տնկարանը հիմնել հարթեցված հողակտորներումն խուսափե անհարթ վայրերից, որտեղ ջուրը կարող է կուտակվել: Յ. Նոր տնկարանըհիմնել նախորդից երկու տարի անց: 4. Ոչնչացնել մոլախոտերը, քանի որ դրանք վարակի աղբյու են կարող դառնալ: 5. Հիվանդ տնկիներն արմատախիլանել ն ոչնչացնել: 6. Մոխրագույնբորբոս կամ մոխրագույնփտում Վնասակար հիվանդություն է, բույսերի վարակվածությունըկարո է կազմել 20-30 96 ն ավելի: Վարուցիչը անկատար սնկերի դասին պատ կանող 8օ1/նտ ՕՈԾՈԾՁ Ք6:Տ. սունկն է, որը տարածվածէ եղննու ն սոճո տնկարաններում:Այն ունի ֆիլոգենեզային լայն մասնագիտացումն ա( տառային ծառատեսակներից բացի վարակում է նան գյուղատնտեսա կան տարբեր մշակաբույսեր` հարուցելով մոխրագույն փտում: Վարակված ասեղնատերններըստանում են մոխրագույն երան« Սկզբնական շրջանում գունափոխվում է դրանց հիմքի մասը, իսկ ծայրը երկար ժամանակ մնում է կանաչ, այնուհետն այն գունափոխվում է ամբողջությամբ: Վարակված օրգանների վրա ձմռանն առաջանում է նախ սպիտակ, այնուհետն մոխրագույն փառ՝` կազմված հարուցչի սնկամարմնից ն կոնիդիալ սպորատվությունից: Կոնիդիումներըմիաբջիջ են, ձվաձն՝ սրացածծայրով, (9-12)»(6,5-10) մկմ չափերով, անգույն (խմբով՝ :

մոխրագույն): Մոխրագույն փառի մեջ կարող են

առաջանալ սն, փոքր` 1-3 մմ տրամագծով սկլերոցիումեր, որոնցով սունկը ձմեռում է: Դրանք ծլելով առաջացնում են կոնիդիալ սպորատվություն ն վարակում տնկիները: Վարակվածտնկիների բնի կեղեն աճով ետ է մնում բնափայտիաճից, ն վերջինս փափկում է: Վիվանդությունն առավել տարածված է թուլացած, խիտ ցանքերում: Դրա զարգացման համար նպաստավոր է բարձր ձյունածածկով ձմեռը ն տաք վեգետացիան: Հիվանդությունը մեծ վնաս է հասցնում հատկապես ծածկած գրունտի պայմաններում, որտեղ առկա են բարենպաստ պայմաններ հարուցչի զարգացման համար (բարձր ջերմաստիճան, խոնավություն, ցանքերի խտություն, վատ օդափոխություն): Վարակիաղբյուր կարող են դառնալ վարակված տնկիները, մոլախոտերը,գյուղատնտեսականմշակաբույսերը: Պայքարիմիջոցառումներ: 1. Ցանքը կատարել նորմալ խտությամբ: լ

Նն. 38. Տնկիներիխեղդում Ն

Եջ,

:

ե

,

Ծ/

Հ/ ՀԶ

ԼՅ

2.Ժամանակին ոչնչացնել մոլախոտե-

բուսական մնացորդներնու վարակված տնկիները: Յ.Հիվանդությանդիտվելու դեպքում 1 Չ6ցանքերը սրսկել բորդոյան հեղուկի անոց լուծույթով: 7. Տնկիների խեղդում Հարուցում է Լհծլթքհօւո 16ո՛6ՏոՏ Էհո. բազիդիալ սունկը: Այն տիպիկ հողային սապրոֆիտ է, զարգանումէ հիմնականում ավազայինհողերում: Հարուցչի պտղամարմիններն ունեն բարակ, կաշենման, մուգ գորշ խեցիների տեսք: Աճելով տնկիների փաթաթվումէ բնիշուրջը` պտղամարմինը ն տնկիի շնչառությանը խոչընդոտում կին առավել տուժում (նկ. 38): Վիվանդությունից են սոճու, եղննու, կեչու ն այլ ծառատեսակ-

րը,

շ

ՀԱ,

,

ւ

ների տնկիները:

բակտերիոզ է, Հարուցիչը ՔՏԱԺՕոոօՈՅՏ Ոս0-6ՏՇ6ՈՏ ԽնցսԹ. բակտերիան որը հիՏնկարաններում սոճու միամյա տնկիները: վարակումէ սովորական 92: է հասնել մինչն կարող տարածվածությունը սկսում է զարգանալվաղ գարնանը,իսկ դրա ընՀիվանդությունն թացքըկախվածէ ձնհալին հաջորդող 10-15 օրերի ընթացքում դիտվող Բարենպաստէ Ի65Շ ն բարձր ջերմաստիճանը: օդի ջերմաստիճանից: 10առաջին նշաններնի հայտ են գալիս ձնհալից Հիվանդության ն ասեղնատերնների են 15 օր անց: Վարակվում տնկիներիբնիկի վերին սնանում են, ստանում հիմքի հատվածները:Վարակվածհյուսվածքները թուլանում: մահանում են, հազվադեպ` կապտավուներանգ, բույսերը տնկիները է Բնիկը ձեափոխվում է, նկատվում բազմագագաթություն, պիտանիչեն լինում տնկման համար: ն Հարուցիչը պահպանվումէ բուսականմնացորդներիվրա գարու նանը վարակումսերմերն ծիլերը: 8. Սոճու

վանդության

-

9.

Արմատայինբակտերիալ քաղցկեղ

Հարուցիչը ՃցՕետօլթոստ ԽոոքԹժթոտ (Տո. օէ Լօտոտ.) Շօոո. ձողաձն բակտերիան է, որն ունի լայն ֆիլոգենեզային մասնագիտացում ն կարող է վարակել 66-ից ավելի անտառային ու պտղատու ծառատեսակներ: Հիվանդությունը տարածված է ամենուրեք: Քաղցկեղից տուժում են հիմնականում մինչն հինգ տարեկանտնկիները:Մեկ-երկուտարեկան տնկիների համար հիվանդությունը միշտ մահացու վախճան է ունենում: Երեք-չորս տարեկան հիվանդ տնկիների մի մասը կարող է ապրել բավականիներկար, իսկ հինգ տարեկանիցմեծ ծառերը հիվանդանալուց հետո երկար ժամանակ ապրում են, սակայն վատ են աճում ու պտղաբերում: Որոշ դեպքերում քաղցկեղի ուռուցքները բոլորովին չեն ազդում ծառիաճի ու պտղաբերությանվրա: Հիվանդ տնկիներն ու ծառերը աճով ետ են մնում, տերնները քլորոզային են լինում, ընձյուղները բարակ են ն վատ են փայտանում: Ի վերջո ծառը չորանում է: Արմատավզիկիվրանկատվում է ընկույզից մի փոքր մեծ ուռուցք, որը ճախ սպիտակավուն ն փափուկ է լինում, իսկ ամռան վերջին փայտանում է ու մգանում (նկ. 39, 50: ՈՒռուցքիմակերեսը ծալքավոր է, անհարթ,շագանակագույն: Փոքր ուռուցքները միաձուլվելով առաջացնում են հսկայականուռուցքներ: Հիվանդությունըհատկապես մեծ վնաս է հասցնում, երբ ուռուցքը գլխավոր արմատի վրա է: Երբեմն ուռուցքներ կարող են առաջանալ նան ծառի վերերկրյաօրգանների` բնի ու ճյուղերի վրա (նկ. 2« 20): Ծառերի արմատային բակտերիալ քաղցկեղի հարուցիչը մարդկանց ն կենդանիներիհամարանվտանգ է: Քաղցկեղի հարուցիչ բակտերիանհողաբնակ է ն զանազան վնասվածքներից ներթափանցելովարմատներիմեջ` կիսվելով բազմանում է հյուսվածքներում ու սնվում ծառի սննդանյութերի հաշվին: Միաժամա-

.

ար

Արմատային բակտերիալ Քաղցկեղ Նկ. 39.

նակ բակտերիայիկողմից արտազատվում են հյուսվածքների բջիջները Գրգռող ն կիսումը խթանող(հիպերպլազիա) նյութեր, ինչի հետնանքով առաջանում են ուռուցքներ: Բակտերիայիտարածմանընպաստումեն հողաբնակ միջատները, կրծողները, ոռոգման ջուրը, գյուղատնտեսական գործիքները, ինչպես Շան մարդիկ ու կենդանիները: Հեռու տարածություններիվրա բակտերիան տարածվում միջոցով: է տնկանյութի Ծառերի լավ խնամքը կարող է խոչընդոտել քաղցկեղի զարգացմանը: Հողի լավ մշակությունը, պարարտացումը,կանոնավորոռոգումը բարձրացնում են ծառերի դիմացկունությունը, ն դրանք շարունակում են նորմալ աճել ու պտղաբերել: Պայքարի միջոցառումներ: 1. Տնկիները հանելուց ն վերատնկելուց առաջ ուշադիր զննել արմատային համակարգը: ՈՒռուցքներիառկայության դեպքում հիվանդ տնկիներն առանձնացնել ն այրել, իսկ խմբաքանակիմյուս տնկիների արմատային համակարգնախտահանել. հինգ րոպե պահել պղնձարջասպի 1 «2-անոց լուծույթում, այնուհետն լվանալ հոսող ջրի տակ: Եթե ուռուցքները գտնվում են կողային արմատների վրա, չի կարելի ուռուցքը հեռացնել ն տնկին օգտագործել: 2. Հողի այն մասը, որտեղից հանվել են վարակված տնկիները, ախտահանել ֆորմալինով. 1 մշ տարածքի համար վերցնել 40-50 սմ: 40 Չ6-անոցֆորմալին, ավելացնել լ ջուր ն ջրել հողը: Տնկիները վարակվում են նան ալրացողով, ճյուղերի ոլորումով (սոճու ճյուղերի ոլորում), տարբեր բծավորություններով,քոսով ն այլ հիվանդություններով: Տ.27.1. Պայքարիմիջոցառումներծիլերի ն տնկիների հիվանդություններիդեմ 1. Տնկարանում ոչնչացնել մոլախոտերը, որոնք ոչ միայն թուլացնում են տնկիները,այլն պառկում ն լխկում հիվանդությունների հարուցիչների պահպանմանու վարակի տարածմանաղբյուր են դառնում: 2. Ցանքը կատարելժամանակին`նորմալ խորությամբ ու խտությամբ: Թթու հողերը կրացնել, կիրառել համալիր պարարտացում, աշնանը հավաքել ու ոչնչացնել բուսականմնացորդները: Յ. Ցանքից առաջ սերմերը ենթարկել ֆիտոպաթոլոգիական փորձաքննության: 4. Ծիլերի պառկում հիվանդության դեմ սերմերն ախտահանել տոպսին-Մ, կարտոցիդ (6 կգ/տ) պատրաստուկներով: Դրանք ոչնչացնում են սերմերի մակերեսայինն ներքին վարակը, բարձրացնումծլման

էներգիան ու ծլունակությունը, դիմացկունությունը պառկում հիվանդության նկատմամբ, սերմերի շուրջ ստեղծվում է պաշտպանական շերտ, ն դրանք համաչափ են ծլում: 5. Սերմերի ցանքից առաջ հողն ախտահանել ֆորմալինի 40 22անոց լուծույթով` 40-50 սմ:/մ2 ծախսման նորմայով: Ֆորմալինի նշված քանակն անհրաժեշտ է լուծել 10 լ ջրի մեջ ն հողը ջրել, այնուհետն հողը ծածկել պոլիէթիլենայինթաղանթով ն թողնել 3-4 շաբաթ, բացել սերմերի ցանքից 3 օր առաջ ն լավ խառնել` թունավոր գազերի հեռացման

համար: 6.

Որպեսնախազգուշական միջոցառում հիվանդության սկրզբնական օջախներում ծիլերը ջրել 0,5 9օ-անոց կալիումի պերմանգանատով` 10-12 լ/1մ2 հաշվով: Անհրաժեշտությանդեպքում ջրումը կրկնել: Հիվանդության առաջին նշանների հայտնվելու դեպքում ցանքերը սրսկել կարտոցիդով՝ 3,5-4,5 կգ/հա նորմայով: Վիվանդությանօջախների հետագատարածմանդեպքում սրսկումը կրկնել: 7. Շյուտեի դեմ պայքարի նպատակովփշատերն ծառատեսակները սրսկել տոպսին-Մ (2-4 կգ/հա), բայլետոն (1,5 կգ/հա) պատրաստուկներից որնէ մեկով` 2-3 շաբաթ ընդմիջումներով. աշխատանքային լուծույթի ծախսը` 400-1000 լ/հա, կախվածծառերի տարիքից: 8. Խաեղդումն լխկում հիվանդությամբ վարակված տնկիներն արմատախիլ անել ու ոչնչացնել: 9. Սոճու ճյուղերի ոլորման դեմ մայիսի առաջին տասնօրյակում սրսկել բորդոյան հեղուկ (6-8 կգ/հա) կամ պղնձի օքսիքլորիդ (2,5-3,2 կգ/հա). աշխատանքայինլուծույթի ծախսը` 600-800 լ/հա: 10. Ժանգային հիվանդությունների, բծավորությունների, ընկուզենու պտուղների ն տերնեներիբակտերիալ բծավորությանդեմ հունիսի սկզբին սրսկել բորդոյան հեղուկ (6-8 կգ/հա) կամ պղնձի օքսիքլորիդ (2,5-3,2 կգ/հա), իսկ քոսի դեմ` տերնաբողբոջների բացվելուց առաջ՝ բորդոյանհեղուկ: 11. Ալրացողի դեմ կատարել սրսկումներ բայլետոնի (2,4 կգ/հա), կոլոիդ ծծմբի (12-15 կգ/հա) ջրային սուսպենզիաներով. աշխատանքային լուծույթի ծախսը` 600-800 լ/հա: 12. Բակտերիալ քաղցկեղի դեմ պայքարի նպատակով վերատնկումից առաջ տնկիների արմատային համակարգըհինգ րոպե պահել պղնձարջասպի 1 96-անոց լուծույթում, այնուհետն լվանալ հոսող ջրի տակ: Հողի այն մասը, որտեղից հանվել են վարակված տնկիները, ախտահանել ֆորմալինով. 1 մշ համար վերցնել 40-50 սմ: 40 95»-անոց ֆորմալին, ավելացնել10 լ ջուր:

ու ասեղնատերնների Տ28. Ծառերի լայնատերնների

հիվանդություններ

Լայնատերնծառերի առավել վտանգավոր հիվանդություններնեն իսկական ալրացողը, տարբեր բծավորությունները,քոսերը, տերնների ձնափոխությունները,իսկ փշատերն ծառերի համար` շյուտեն, տարբեր ժանգային հիվանդությունները,այդ թվում` ճյուղերի ոլորումը: 4. Իսկականալրացողայինհիվանդություններ Հանրապետությանանտառային տնտեսության տնկարաններում ու տնկարկներումիսկական ալրացող հիվանդությամբ վարակվում են մի շարք ծառատեսակներ: Ալրացողը տնտեսական վնաս է հասցնում խնձորենուն,կաղնուն, հացենուն, վարդենուն,փշատենուն,դեղին ակացիային, ուռենուն, բարդուն ն այլ ծառատեսակների: Հիվանդությանը վրա սպիտակփառի առաջացումը,որը կազմված է բնորոշ է տերենների հարուցչի էկտոֆիտ սնկամարմնից ն կոնիդիալ սպորատվությունից: Երբեմն փառը դիտվում է տերնի երկու կողմերում: Փառը նախ լինում է կլոր բծերի տեսքով, այնուհետնընդգրկում է տերնի ամբողջ մակերեսը: Տերնները դառնում են փխրուն, եզրերը հաճախ ոլորվում են, չորանում ն վաղաժամթափվում: Իսկական ալրացողային սնկերը վարակում են ծառերի երիտասարդ տերններնու մատղաշ շիվերը: Ալրացողը դիտվում է ինչպես տաք, բավարար խոնավությամբ,այնպես էլ չորային տարիներին: Առավել լայն տարածումունի կաղնու ալրացողը: Յլթհօ06Տ Փոք. պաԿաղնու ալրացող: Հարուցիչը Խնօոօտքհշտոռ է: յուսակավորսունկն Հիվանդությունը տարածված է ամենուր, ն գարնանը, երբ օդի հասնում է 155Շ-ի, տերեների վրա առաջանում է փառ, ջերմաստիճանը որը սպիտակ է, նուրբ, հազիվ նկատելի: Կոնիդիալ սպորատվության զարգացմանըզուգընթաց այն դառնում է ալրանման:Հասունացող կոնիդիումները, ողջ ամռան ընթացքումտարածվելով, վարակում են նոր տերններ (նկ. 40, 241): ՈՒժեղ վարակի դեպքում փառ կարող է առաջանալ նան տերններիհակառակերեսին: Փառի մեջ ամռան վերջին զարգանում են հարուցչի պայուսակաունեն 8-16 վոր փուլի կլեյստոթեցիումները(նկ. 541): Պտղամարմիններն 40): Կլեյստոթե(նկ. ծայրերով հավելուկ` դիխատոմիկճյուղավորված ցիումում կա մինչն 20 պայուսակ` յուրաքանչյուրում 4-8 պայուսականախ շագանակագույնեն, ապա սն, ձմեռում սպոր: Պտղամարմինները են թափվածտերնների վրա: Հաջորդ տարի, երբ օդի ջերմաստիճանը են ն դուրս հասունանում "հասնում է Հ165Շ-ի, պայուսակասպորները

տերնները: Հարուցիմղվելով պայուսակներից,վարակում երիտասարդ չը կարող է ձմեռել նան վարակված շիվերում` սնկամարմնով:Գարնանն այդ շիվերի վրա առաջանում է կոնիդիալ սպորատվության փառը, ն կոնիդիումներըվարակում են երիտասարդտերնները: Ալրացողով վարակված տերնների մոտ տեղի է ունենում ֆոտոսինթեզի, շնչառության, տրանսպիրացիայիխախտում, որի աստիճանը կախված է տերններիվարակվածությանաստիճանից: Վարակվածտերններըչորանում են, շիվերի փայտացումը նորմալ չի ընթանում, ն դրանք ձմռանը ցրտահարվում են: Սունկը զարգանում է 60 95-ից բարձր օդի հարաբերականխոնավության ն 620...355Շ (նպաստավորը` -25...-285Շ) ջերմաստիճանային պայմաններում: Ալրացողով վարակվում են բոլոր տարիքի տնկիները ն ծառերը:

Նկ. 40. Կաղնու ալրացող վարակվածտերն՝ սնկամարմնիսպիտակփառով ն ատղամարմիննեոով, 2. վարակված շիվ, 3. կոնիդիալսպորատվություն,4. հասուն կլեյսպայուսակներովն դիխատոմիկ ճյուղավորված հավելուկներով, 5. պայուսակներ՝ 7.

(ոթեցիում՝

Կանոնավորկերպով կրկնվող վարակիհետնանքով ծառերը թուլանում

են: Պայքարիմիջոցառումներ: ..

Կատարել տնկիների համալիր պարարտացում,խուսափել ազոտական պարարտանյութերիմիակողմանին բարձր դոզաներով կիրառումից, հակառակ դեպքում կբարձրանա ծառերի վարակընկալուքյունը: Ֆոսֆորական պարարտանյութերընպաստում են տերնների «ծերացմանը» ն նվազեցնում վարակընկալության շրջանի տեողությունը: 1.

Հիմնել խառըտնկարկներ: Ալրացողի դեմ ծառերը սրսկել բայլետոն (2,4 կգ/հա), կոլոիդ ծծումբ (12-15 կգ/հա), տոպազ (0,4 լ/հա) պատրաստուկներից որնէ մե600-800 կով. աշխատանքայինլուծույթի ծախսը` լ/հա: ՏՅ. Խնծորենու ալրացող: Հարուցիչը ՔօմօտքիքծոՅ|ԾսՇօէդ/ՇիՁ է: պայուսակավորսունկն Վարակվում են տնկիների ն մեծ ծառերի տերնները, շիվերը, ծաղիկները, պտուղները: Տերնեներիվրա առաջանում է մոխրասպիտակավուն, ալրանման փառ, որն աստիճանաբարստանում է ժանգագույն երանգ: Տերնները չեն աճում, ոլորվում են նավակիտեսքով ն վաղաժամ թափվում: Փառը հարուցչի էկտոֆիտ սնկամարմիննէ ն կոնիդիալ սպորատվությունը:Կոնիդիումներըմիաբջիջ են, անգույն, օվալաձն` շղթայաձն դասավորված կարճ կոնիդիակրի վրա: Փառի մեջ աշնանն առաջանում են բազմաթիվսն կետեր՝ կլեյստոթեցիումներ: Շիվերի վրա փառը նախ սպիտակկամ բաց մոխրագույն է, աստիճանաբար մգանում է, ծածկվում բազմաթիվ սն կետերով` կլեյստոթեցիումներով: Վարակված ծաղկաբույլերը պատվում են փառով ու չորանում: Պտուղների վրա առաջանում է ժանգագույն ցանց, որը հիշեցնում է մեխանիկականվնասվածք կամ թունաքիմիակտներիցառաջացածայրվածք: Կլեյստոթեցիումները մուգ շագանակագույն են` դիխատոմիկ ճյուղավորված հավելուկներով: Յուրաքանչյուր պտղամարմնում ձնավորվում է մեկ պայուսակ` ութ պայուսակասպորներով: Հարուցչի սնկամարմինըձմեռում է շիվերում: Յացենու ալրացող: Հարուցիչը ՔհյիաօշնուռՏսքխ|ն ՏՅօօ. պայուսակավորսունկն է: Վարակված տնկիների ն մեծ ծառերի տերնների վերին երեսին առաջանում է հազիվ նկատելի ալրանման փառ, որը նախ առանձին բծերի տեսքով է, հետագայում տարածվելովծածկում է տերնի մակերեսն ամբողջությամբ:Վարակվածտերեներնառողջներից տարբերվում են դեղնավուն երանգով: ՈՒժեղ վարակի դեպքում տերնները եզրերից

պայումակասպորներու»:

2.

Յ.

Աղյուսակ 4

Լայնատերնծառատեսակներիալրացողերիհարուցիչների Հարուցիչը

|

Վարակվող

ծառատե-

սակը կամ թուփը Խ16:օՏքհճ6-| Կեչի (Ձ

ԵՏԽ|Յ6

ի/Թցո.

նկարագրությունը

ա

Սնկամարմնիե

կլեյստոթեցիումների դասավորությունը Սնկամարմինըթույլ է զարգացած,առաջանում է տերնի երկու կողմերում:

Հասցվող

Աննշան

ցրված են կամ հավաքված ոչ մեծ խմբերով: Քիյառօնուռ | Կեչի, Սնկամարմիննառաջանում| Ամռան կեսին տերնները ցսէառ հացենի, է տերնի հակառակկողմում, սպիտակէ, թույլ (ՁԱՐ: Բ-) | ծփի, վաղաժամ Լ6ս. (- Ք. չորանում են հաճարենի,| զարգացած,ոստայնաՏԱՑԽԱՅ արոսենի, | նման, հաճախ՝ անհետատխիլենի | ցող: Կլեյստոթեցիումներն ՏՅՇՕ.) առաջանում են տերնի հակառակ կողմում, ցրված են, բազմաթիվ: Թօժռտքիճօ-| Արոսենի Սնկամարմինըսպիտակ է, | Աննշան (8 ժՅ6ե/8 թույլ զարգացած, ոստայժ6 նանման, անհետացող: (Մե Կլեյստոթեցիումներըհիմ88ո/ նականում տերնի հակառակ կողմում են, ցրված: Սոզոս|Թ Սնկամարմիննառաջանում| ՈՒժեղ Թխկի, ՅՇ6ՈՏ ՏՅՇօ., | դաշտային| է տերնների երկու կողմում, | վարակի Ս. ԵլՇօտ սպիտակէ կամ մոխրա| թխկի դեպքում ընկնում է գույն, նախ ալրանման, (Մ/Յիւ.: Է.)

Լ6Կ.

ծառի

Կլեյսոթեցիումներըհիմնա-| դեկորատիվ կանում առաջանում են տեսքը տերեներիհակառակկողմում, ցրված են համաչափ: "

է:

թխկի,

Խ/ԹՏոծլ Էսօկ.

թաթարա-

| Սնկամարմինըհինմակա-

|

կան թխկի|

վնասի բնույթը

Կլեյստոթեցիումները

ապա անհետանում

Սրատերն

Սոծոս

թեցիումները

Սոծլոս|8

Ծփի

ՍոծոսԹ

ՈՒռենի,

Օ(ԹոմծտՏեոճ Տօհոօէ.

ՏՁիօՏ Մփոէ

(- Սոթոսռ

ՅմսոօՅ

| |

(Մ/ՁԱ՛.:ԷԼ)

բարդի, կաղամախի

ԼՓԿ.)

Քօժճտքհճծ-| Ալոճենի

(Ձ

օԹոմտ-

(/Մ/Ձիլ.: Էդ) Լ6Խ.

հոտ

ՔհԱՅօեոռ ՏսԽա

է

ՈՈՕՈՇՕ)/ Ք.

ՒԼՇոո.

|

Թթենի

ՈՒժեղ տերնեիվերին երեսին | վարակի է, սպիտակ, խիտ, նախ դեպքում առանձինբծերիտեսքով, | ընկնում է ապա ընդգրկում է տերնն ծառի ամբողջությամբ:Կլեյստո- | դեկորատիվ բազմաթիվ | տեսքը նում

|

Սնկամարմիննառաջանում| Աննշան է տերնի երկու կողմում, սպիտակ է, ոստայնանման: Կլեյստոթեցիումներնառաջանում են տերնի երկու կողմում: Սնկամարմիննառաջանում| ՈՒժեղ է տերնաթիթեղիերկու կող- | վարակի մում, սպիտակէ, ոստայդեպքում նանման կամ թաղիքաընկնում է նման խիտ: Կլեյստոթեծառի ցիումները բազմաթիվեն, | դեկորատիվ ցրված, երբեմնառաջացտեսքը նում են սն թաղանթ: Սնկամարմիննառաջանում| Վարակված է տերնի երկու կողմում, շիվերը չեն հիմնականում` վերին երե- | աճում, սին, ինչպես նան շիվերի ծռմռվում են, վրա, սպիտակէ կամ դեղ- | տերնները՝ նավուն, խիտ, հաճախ՝ ձնափոխվում թաղիքանման:Կլեյստոթե-| ու չորանում, ցիումները բազմաթիվեն: | ընկնում է դեկորատիվ տեսքը Սնկամարմիննառաջանում| Ամռանը է տերնի երկու կողմում, տերնները սպիտակէ, ոստայնանման,| վաղաժամ տարածված:Կլեյստոթեչորանում են ցիումները համաչափ ցրված են տերնեի հակառակ կողմում:

մճաաաաւայաւ

ոլորվում են, չորանում ու թափվում: Սպիտակ փառի մեջ ամռան վերջին առաջանում են նախ դեղին, ապա սն կլեյստոթեցիումներ: Հավելուկներն ունեն բարդ կառուցվածք. դրանք գոտնորում են կլեյստոթեցիումի միջնամասը, հիմքում հաստացածեն` ծայրերում սրացած: Գարնանը պայուսակներիցսպորները դուրս են ցայտում ն նոր վարակի աղբյուր դառնում: Հացենու ալրացող տարածված է ՀՀ անտառային այն բոլոր տնկարաններում ն տնկարկներում, որտեղ մշակում են հացենի, բայց մեծ վնաս է հասցնում հատկապեսհյուսիսային շրջաններում: ՈՒռենու ալրացող: Հարուցիչը ՍոԶոս|ճ Տ8իՕՏ (Ծ. Շ.) մտոէ պայուսակավորսունկն է: Ալրացողով վարակվումեն ուռենու տարբերտեսակներ`տնկարանում ն տնկարկներում:Մյուս ալրացողերից տարբերվում է նրանով, որ սպիտակփառն առաջանում է միայն տերններիվերին երեսին ն ավելի խիտ է (նկ. 7/7): Փառը կարող է ընդգրկել ամբողջ տերնը: Վարակված տերններըոլորվում են, չորանում ու վաղաժամ թափվում: Դեռնս չթափ"ված տերնների վրա առաջանում են սն կետեր` կլեյստոթեցիումներ,որոնք ձմեռում են բուսական մնացորդներիվրա: ՈՒռենու ալրացողը տարածված է հանրապետությանբոլոր տնկարաններում: Ալրացողով վարակվում են նան

(Սոճոս Բ ՅՁՇՔՈՏ ՏՅՇՇ.),

ծփին (Սոծոսլռ օլռոմտտնեոճ ՏՇհոօէ), դեղին ակացիան, տխիլենին, կեչին, հաճարենին (Բհ/ճօշնուռ 5սքնէճ ՏՋՇօ.), թթենին (Քոմոշնուն Տսխիճ Է Ոօոօօթ Ք. Ւ|ոո.), փշատենին(ԼճԽՓԱԽ/Ձ էշսոօտ տո.) ն այլն (աղ. 4): Պայքարի միջոցառումներիսկական ալրացողային հիվանդությունների դեմ: 1. Հիմնել խառըտնկարկներ: 2. Խուսափել ազոտական պարարտանյութերով պարարտացումից: Յ. Աշնանըտնկարանում հավաքել ու ոչնչացնել բուսական մնացորդները, տնկիներիվարակվածշիվերն էտել: 4. Անհրաժեշտության դեպքում ծառերը սրսկել կոլոիդ ծծումբ (12-15 կգ/հա), բայլետոն (2,4 կգ/հա), տոպազ (0,4 լ/հա) պատրաստուկներից որնէ մեկով. աշխատանքային լուծույթի ծախսը` 600-1200 լ/հա` կախված ծառերիտարիքից:

պես նան աբիոտիկ գործոններից (ցածր ջերմաստիճան, երաշտ, թունավոր գազեր ն այլն), սակայն ծառերի ու թփերի բծավորությունները հիմնականում սնկային են: Բծավորության հետնանքով փոքրանում է ասիմիլյացիոն մակերեսը, վարակված տերնները վաղաժամ չորանում են ու թափվում: Ծառերի կանոնավոր վարակը հանգեցնում է դրանց թուլացմանը, նվազում է դիմացկունությունն այլ հիվանդությունների նկատմամբ, վատանումէ ծառերի դեկորատիվ տեսքը: Բարդու տերեներիսպիտակբծավորություն: Հարուցիչը ՏտքԾծոճ քծքսի Օ6Տո. սունկն է: Տնկիների ն մեծ ծառերի տերնների վրա առաջանում են կարմրադարչնագույնօղակով շրջապատված սպիտակ բծեր (նկ. 41 ն Մ): Մահացած հյուսվածքների վրա առաջանում են սնկի պիկնիդիումները` սն, փոքր, լավ նկատելի կետերի տեսքով: Պիկնիդիումներում հասունանում են տակառաձն,ուղիղ կամ կորացած, երկբջիջ, (38-45):(2,5-3,5) մկմ են նոր չափերով պիկնոսպորները,որոնք տարածվելովիրականացնում

թխկին

միակողմանի

Լայնատերններիտարբերբծավորություններ Բծավորություններնարտահայտվում են տնկիներին մեծ տերններիվրա` տարբեր ձնի, գույնի, չափի բծերի առաջացմամբ:Բծավորություններըկարող են լինել վիրուսային, բակտերիալ,սնկային, ինչ2.

ծառերի

7.

Նկ. 41. Տերեների տարբերբծավորություններ գորշ, 2. թխկու սն, 3. ուռենու սն, 4. լորենու մուգ գորշ, կեչու գորշ, 6. բարդու սպիտակբծավորություններ:

բարդու 5.

պույտ

տերնեներիվարակ: Սունկը ձմեռում

է պիկնիդիումներովբ̀ ուսական

մնացորդների վրա: Դիվանդության զարգացման համար նպաստավորպայմաններն են 322...Ւ255Շ ն օդի 80-100 Չօ ջերմաստիճանը հարաբերական խոնա-

վությունը:

Տնկարաններումմի քանի տարի շարունակ սպիտակ բծավորությամբ վարակվածտնկիներըթուլանում են: Քաղաքայինպուրակներում հիվանդությանզանգվածայինտարածման հետնանքովընկնում է ծառերի դեկորատիվտեսքը: Ասիմիլյացիոնմակերեսի կրճատման հետնանքով խոշոր արդյունաբերականօբյեկտներին մոտ գտնվող ծառերի պաշտպանականֆունկցիան դադարում է:

տերններիգորշ Բարդու

բծավորություն:Հարուցիչը Խ1ՅոՏՏօոլոմ

քօքսէ (ԼյԵ.) ԿԱՏԵ. անկատարսունկն է: աղբյուր են դառնում թափված, վարակված Վարակի տերնները որոնց վրա ձմեռած սպորները գարնանը տարածվում են ն

վարակում

տնկիներիու մեծ ծառերիտերնները: Գարնանընախ վարակվում են ստորին հարկի տերնները, որոնք "ավելի մոտ են սկզբնական վարակիաղբյուրին: Աստիճանաբար հիվանդությունը տարածվում է դեպի սաղարթի վերին հարկերը: Տերնեների վրա բծերը գորշ են, կլորավուն, որոնք աստիճանաբար միաձուլվումեն (նկ. 41 ն. 7470: Բծերի վրա՝ տերնաթիթեղի վերին երեսին, զարգանում է հարուցչի սպորատվությունը՝ սպիտակավուն,փոքր, կլորավուն բարձիկներիտեսքով, որոնցում հասունացողկոնիդիումները տարածվելով վարակում են նոր տերններ: Կոնիդիումները կլորավուն են կամ ձվաձն անգույն, ուղիղ կամ կորացած, սկզբնականշրջանում միաբջիջ հետն մեկ միջնապատով, (14-29)«(5-10) մկմ չափերով: 9. օդի 80-100. ն Հ15...185Շ հարաբերական խոնավության ջերմաստիճանի պայմաններում ինկուբացիոնշրջանը 3-5 օր է տնում, ուստի վարակվածտերնների թիվն արագ մեծանում է- ՈՒժեղ վարակի դեպքում տերններըվաղաժամ թափվում են: Խնձորենու ն տանձենու տերններիգորշ բծավորություն (ֆիլոստիկտոզ):արուցիչը ՔհյօՏեօռ ոռի Ք. 6է Օ6Լ ն Քհ. քլո(խնձորենու) ոճ ՏՅՇՇ. (տանձենու)սնկերն են: Պայուսակավորփուլը (ցեղ` Խի/օօՏքհՅ6Ո6Ա2) զարգանում է ձմեռողտերնների վրա: Հիվանդությունը կարող է դիտվել նան տնկարաններում: են տերնները, որոնց Ախտահարվում վրա առաջանում են փոքր կլորավուն, սկզբնականշրջանում գորշ, այնուհետն բաց բծեր, որոնց մեջ նկատվումեն սն կետեր` պիկնիդիումներ: Պիկնոսպորներն անգույն են, միաբջիջ:Սունկն ունի նան պայուսակավոր փուլ`

այնու-

կենտրոնով

պերիթեցիումներ, սակայն հաջողությամբ ձմեռում է պիկնիդիումներով` թափվածտերնների վրա: Տանձենու տերեներիսպիտակբծավորություն (սեպտորիոզ):Վարուցիչը Տտքէօոճ քլոօշօլաՔտտո. սունկն է: Հիվանդությունը դիտվում է ճան տնկարաններում: Ախտահարվում են տանձենու տերնները, հազվադեպ` պտուղները: Հիվանդությունը սկզբնական շրջանում դիտվում է հողի մակերեսին մոտ գտնվող տերնների վրա, հետագայում տարածվում դեպի վեր: Հիվանդ տերններիասիմիլյացիոն մակերեսըկրճատվում է, դրանք վաղաժամ թափվում են: Տերնների վրա առաջանում են մուգ դարչնագույն մաօղակով մոխրասպիտակավունփոքր բծեր, որոնց կենտրոնական սում առաջանումեն անզեն աչքով նկատելի սն կետեր` պիկնիդիումներ: Պիկնոսպորներնանգույն են, թելանման, 3-4 ընդլայնական միջնապատերով, որոնք, վեգետացիայի ընթացքում տարածվելով, իրականացնում են նոր տերեներիվարակ: Ձմեռող տերնների վրա զարգանում է պայուսակավոր փուլը՝ Տտոկոճ ՏՇհոՕտէ սնկի պերիթեցիումները` պայուսակնեԽի/օօտքիճտոտիՁ րով ու պայուսակասպորներով, որոնք գարնանը իրականացնում են տերններիվարակ: Սունկը կարող է ձմեռել նան պիկնիդիումներով: Սպիտակ բծավորությամբ վարակվում են նան կաղնին (ՏոքԾոճ ԹՅԵո. 6է 8.), փշասԵլՁ ՏՁՇՇ.), սպիտակ ակացիան (Տտքէօոճ ՇՕՐ/6:8 տենին(ՏտքէօՈոՁ 61ԹցոէՏՅՇՇ.): Թխկու տերնների սն բծավորություն: Ղարուցիչը ԲիՄնՏոՁ Ձօտոոսոո (Ք6:Տ) Է. պայուսակավորսունկն է: Վարակվում են տնկիները ն մեծ ծառերը: Ախտահարվածտերնների վրա ամռան ընթացքում առաջանում են բազմաթիվ բաց դեղնավուն բծեր: Դրանց վրա աստիճանաբարզարգանում են բազմաթիվ սն բարձիկներ, որոնց միաձուլումից առաջանում են 1-1,5 սմ տրամագծով խոշոր, սն, փայլուն, ուռուցիկ բծեր` լավ նկատելի դեղին օղակով (նկ. 41 ն 1). դրանք սնկի ստրոմաներն են: Ձմեռումից հետո ստրոմաներում ձնավորվում են սնկի պտղամարմինները` ապոթեցիումները:Վերջիննեեն պայուսակները` պայուսակասպորներով, որիս վրա հասունանում րոնք տարածվելովվարակում են թխկու տերնները: Թխկու սն բծավորությունը հաճախ դիտվում է բնական տնկարկներում ու պուրակներում` մթնոլորտի աղտոտմանաղբյուրներից հեռու: Տրանսպորտայինմայրուղիներով խոշոր արդյունաբերականկենտրոններում սն բծավորությունը տարածվածչէ: Հիվանդությունն էական վնաս չի հասցնում, սակայն թխկու ամենամյա վարակի դեպքում տնկանյութի որակն ընկնում է, վատանում է

ծառերի դեկորատիվ տեսքը: Սն բծավորությամբ վարակվում է նան ուռենին (հետո ՏՅՈՕԷ ոսո Թ6հո. նկ. 40, 24/13: Սալորենու տերեների կարմիրայրվածք (կարմիր բծավորություն): ոնեւստ ԾՇ պայուսակավոր սունկն է: Հարուցիչը Քօի/ՏտեցոՁ Վարակվում են տնկիներըն մեծ ծառերը: Տերնների վրա սկզբնական շրջանում ի հայտ են գալիս տերնների երկու կողմերից լավ նկատելի բաց կարմիր բծեր, որոնք վերին երեսից փոքր-ինչ ուռուցիկ են, իսկ հակառակ կողմից` փոքր-ինչ ներս սեղմված: Աստիճանաբար բծերն ավելի հաստանում են, դառնում վառ կարմիր ու փայլուն, իսկ տերնաթափից առաջ` մգանում: Հարուցիչն ունի երկու տիպի սպորատվություն` անսեռ ն սեռական: Վեգետացիայիընթացքում կարմիր բծերի մեջ զարգանում են անսեռ սպորատվության պիկնիդիումները` սն կետերի ձեով: Պիկնոսպորներն անգույն են, թելանման: Սակայն պիկնոսպորները չեն հասունանում ն երկրորդական վարակ չեն հարուցում, միայն նպաստում են սեռականգործընթացին: Վեգետացիայիվերջում բծերի մեջ զարգանում են պայուսակավորփուլի պերիթեցիումները`պայուսակներովու պայու-

`

սակասպորներով:

7:

Սունկը ձմեռում է պայուսակավոր փուլում: Պայուսակասպորները են գարնանը ն, պայուսակներից դուրս մղվելով, իրականացնում տերնեներիսկզբնական վարակ: Կանոնավորկերպով մի քանի տարի անընդմեջ վարակվող ծառերը թուլանում են, վատ պտղաբերում: ն Հիվանդությունը զարգանում է մեղմ ջերմաստիճանի (18...255Շ) բարձր խոնավության (80 Չօ ն բարձր) պայմաններում: Կեչու տերնեների գորշ բծավորություն: Վարակվում են տնկիները ն մեծ ծառերը: Հարուցիչը Օ|ՇՏօտքօոսո Եօխհոսո Պ/ՇՏԵ ն ԽՅրՏՏօոլո ԵՏԵայթծ (ԼԵ.) Խռոց. սնկերն են: Օ|Շ6օՏքօոսո ԵՑԽկոսո սնկով վարակի դեպքում կեչու տերնեների վրա առաջանում են ձիթապտղագույնկամ մուգ շագանակագույն, կլորավուն, մինչն 10 մմ տրամագծով բծեր (նկ. 41 ն 2429: Բծերի հակառակ կողմում առաջանում է սնկի սպորատվությունը: Կոնիդիումներնանգույն են, տակառաձն, (4-10)4«(1,5-2) մկմ չափերով: Խ/8ՐՏՏՕոյոՁ Ե6էս/Յ6 սնկով վարակի դեպքում տերեներիվրա առաջանում են գորշ, կլորավուն կամ անկանոն բծեր` մուգ օղակով: Տերնների վերին երեսին` բծերի վրա, առաջանում է կոնիդիալ սպորատվությունը` փոքր, հարթ, մուգ շագանակագույն բարձիկներիտեսքով: Հասունացման ժամանակ կոնիդիումներն ունեն մոխրասպիտակավունկաթիլների տեսք, երկարավուն-օվալաձն են, ուղիղ կամ կորացած, նախմիահասունանում

բջիջ, ապա երկբջիջ, (15-22)»«(6,5-10)մկմ չափերով: ու թափՈՒժեղ վարակի դեպքում տերնները վաղաժամ չորանում վում են: Կաղնու տերնների գորշ բծավորություն(գլեուպորիոզ): Հարուցիչը Օ|06օՏքօոսո:զսօոօոսոոՄ/6ՏԵ սունկն է: 2-4 մմ տրամաԿաղնու տերններիվրա ամռանն առաջանում են գծով կլորավուն կամ անկանոն ձնի, նախ դեղնականաչավուն,ապա է գորշ բծեր: Բծերի հակառակկողմում առաջանում հարուցչի կոնիդիալ բարձիկների տեսսպորատվությանմահիճը` դեղնաշագանակագույն են. անգույն են, քով:Կոնիդիումներըերկու տիպի մակրոկոնիդիումներն մասում համեմատաբար միաբջիջ, օվալաձն, երբեմն գուրզաձն՝ հիմքի օվալաձն նեղ, (8-20)«(3,5-8) մկմ չափերով, իսկ միկրոկոնիդիումներն կամ ձողածն են, (4-8)»(1,5-2) մկմ չափերով: Հարուցչի պայուսակավորփուլի զարգացմանժամանակ (Օոօո՛օեն, դառնում գորշ ն միաձուլվելով ոլռ զսօոօլոճ ԷԳ6Ե.) բծերը մեծանում ընդգրկում ողջ տերնաթիթեղը:Թափված վարակված տերնների վրա գարնանն առաջանում են պտղամարմիններպ̀երիթեցիումներ,որոնեն կաղնու իրականացնում ցում հասունացող պայուսակասպորներն են, երանգույն տերնների սկզբնականվարակ: Պայուսակասպորներն երկբջիջ, (13-15)«(3,5-4) մկմ չափերով: կարավուն-էլիպսաճն, Գորշ բծավորությամբվարակվում են բոլոր տարիքի կաղնիները: `իվանդության զարգացմանհամար բարենպաստպայմաններումգորշ բծավորություննառաջացնումէ վաղաժամ տերնաթափ,ծառերը թուլանում են, վատանում է դրանցդեկորատիվտեսքը: Լորենու տերեներիգորշ բծավորություն:Հարուցիչը Օ|06օՏքօՕսմօռ. ոսո ելո անկատարսունկն է: Ամռան սկզբին տերնների վրա նախ առաջանում են խոշոր, մինչն 4-8 մմ տրամագծով,անկանոնկամ կլորավուն, մուգ օղակով գորշ բծեր (նկ. ՕԳ: Բծերի վրա այնուհետն զարգանում է կոնիդիալ սպորատվութտեսքով: Կոնիդիումներըերկու տիյան մահիճը` մուգ գորշ բարձիկների միաբջիջ են, անգույն, ձվաձն, (10-18)»(4պի են. մակրոկոնիդիումները ձողաձն, (4-8,5)»«(1-1,5) մկմ 8) մկմ չափերով,իսկ միկրոկոնիդիումները` են տերնաթիթեղն չափերով: Ամռան կեսերին բծերը երբեմն ծածկում

|

ամբողջությամբ:

Հիվանդությունըկարող է կրել երկարատնհամաճարակիբնույթ ու ծաղկաբույլերը: վարակելովոչ միայն տերնները,այլն տերնակոթերն ու Այդ դեպքում դիտվումէ վաղաժամտերնաթափ ծաղկաթափ: ՀաԼորենու տերններիմուգ գորշ բծավորություն(ցերկոսպորոզ): րուցիչը Շ6-ՇօՏքօՐ8

ող6-0Տ5088 ՏՅօօ.

լ

անկատար սունկն է:

Վարակվում են լորենու տարբեր տարիքի տնկիներն ու ծառերը: | Տերնների վրա ամռան սկզբին առաջանում են մուգ գորշ, համեմատա. բար բաց գույնի կենտրոնով, 2-3 մմ տրամագծով բծեր (նկ. 41, 704), | որոնց վրա զարգանում է կոնիդիալ սպորատվությունը:Կոնիդիումները, | ողջ վեգետացիայի ընթացքում տարածվելով, իրականացնումեն նոր ) տերնների վարակ: Կոնիդիումներըձողաձն կամ գուրզաձն են, բաց գորշավուն, կորացած, (20-100)2(3-4,5) մկմ չափերով, 3-8 ընդլայնական միջնապատերով:Թափված վարակված տերնների վրա աշնանն առաջանում է սնկի պայուսակավոր փուլը (Խ/ՇօօՏքհՔո6ԱՁոո680508 Տ:ժ.): Գարնանը պերիթեցիումներում հասունացող պայուսակասպորներն իրականացնում են տերնների սկզբնական վարակ: ՈՒժեղ վարակի դեպքում բծերն ամբողջությամբ ծածկում են տերնաթիթեղը: ՈՒռենու տերններիգորշ բծավորություն՝ անտրակնոզ:Ղարուցիչը Շ/6ՏօՏքօոսոոՏ8ՈՕՏ ՄՄ6ՏԵ սունկն է: Ախտահարվում են տերնները, դրանց վրա առաջանում են մուգ շագանակագույն,անկանոն, փոքր բծեր, որոնք միաձուլվելով ծածկում են տերնաթիթեղիզգալի մասը: Խոնավ եղանակինբծերի վրա առաջանում են շագանակագույն սպորակույտեր: Սպորներն անգույն են, միաբջիջ, կորացած: Վարակվածտերններըչորանում են ու թափվում: յացենու տերնների բծավորություններ:Վարուցում են ՔհՄԱճծնու ՏԱքԽՈՅ ՏՅՇՇ. է Մթժու (գորշ բծավորություն կամ ֆիլոստիկտոզ), Տճքքօոճ Սոճու (սպիտակ բծավորություն կամ սեպտորիխոզ) սնկերը: Վարակվում են սերմնաբույսերն ու մեծ ծառերը: Ֆիլոստիկտոզիդեպքում տերնների վրա առաջանում են մուգ երիզով, շագանակագույն,մինչն 15 մմ տրամագծով բծեր, որոնց կենտրոնում նկատվում են սն պիկնիդիումներ: Սեպտորիոզիդեպքում տերնների վրա բծերը սպիտակ են` դարչնագույն օղակով, կենտրոնում բազմաթիվ սն կետերով` պիկնիդիումնե։

րով:Հացենու

"

բծավորությունները տարածված են ամենուրեք: ՈՒժեղ վարակի դեպքում ծառերի մոտ նկատվում է վաղաժամ տերնաթափն աճի դանդաղում: Ընկուզենու տերեների գորշ բծավորություն: Ղարուցիչը Խ/8ոտՏօոՒՈՅ յսց|ոժ Տ (ԼյԵ.) Ք.ՍՄռցո.անկատարսունկն է: Ընկուզենու տերնների վրա ամռան սկզբին նկատվում են նախ փոքր, աստիճանաբար մեծացող ն տերնի զգալի մակերես ընդգրկող բաց գորշավուն բծեր` համեմատաբարմուգ օղակով (նկ. 224): Խոնավ եղանակին բծերի վրա երնում են համակենտրոն օղակներով դասա202

վորված սն կետեր, որոնք հարուցչի անսեռ սպորատվության մահիճներն են: Ձեավորվող կոնիդիումները բաց կանաչավուն են, փոքր-ինչ կորացած` ընդլայնականմեկ միջնապատով: Ամռան ընթացքում կոնիդիումներըտարածվումեն ն վարակում տերններիզգալի մասը: Ախտահարված տերններըվաղաժամ չորանում ու թափվում են: Հարուցիչը ձմեռում է բուսական մնացորդներիվրա` անսեռ սպո-

րատվությամբ:

Չուհօտօոոտ Ընկուզենու բակտերիալբծավորություն: Հարուցիչը յսցլոժտ (Ք|ԹոՏ6.)ձողաձն բակտերիան է, որը կարող է վարակել նան տնկիները (տես 826.1):

այլ հիվանդություններ Քոսեր ն լայնատերնների Խնծորենու ն տանձենու քոս:Ղարուցիչըտանձենու համարԿ6ոԽոճ թոոճ /Ճժտղհ. սունկն է (կոնիդիալ փուլը` Բստ ժն քոոսո Էօա.), (ՇօՕե6) տմոէ սունկը (կոնիիսկ խնձորենու համար` Մօոոտ չոճօգստիտ դիալ փուլը` Բստօլոաստ մճոմոնօստ Բօա.): Հիվանդությունը կարող է դիտվել նան տնկարաններում: Ախտահարվում են հիմնականում տերններն ու պտուղները, իսկ տանձենու մոտ` նան շիվերը: Սկզբնական վարակն իրականացնումեն են ձմեռած տերններիվրա` պայուսակասպորները,որոնք հասունանում փսնդոթեցիումներում:Ամռան ընթացքում տարածվելով` կոնիդիումները առաջացնում են ծառերիզանգվածայինվարակ: Տերնների վրա հիվանդությունն արտահայտվում է յուղանման, բծերի տեսքով, դեղնավուն, կլոր, 2-7 մմ (մինչն 10-12 մմ) տրամագծով որոնց վրա խոնավ եղանակին առաջանում է նախ ձիթապտղագույն, այնուհետն գորշ, թավշանմանփառ: Այն կազմված է հարուցչի կոնիդիակիրներից Ա կոնիդիումներից,որոնք, պատռելով տերնի էպիդերմիսը, դուրս են գալիս մակերես: Կոնիդիումներըթարս տանձաձն են, դեղնականաչ, միաբջիջ կամ մեկ միջնապատով, (20-30):(6-9) մկմ չափերով: Փառն առաջանում է խնձորենու տերնների վերին ն տանձենու տերնների ստորին մակերեսին: Պտուղների վրա բծերը կլոր են, առողջ հյուսվածքից կտրուկ սահմանազատված,լավ նկատելի փառով կամ առանց դրա: Երիտասարդ պտուղների վարակի դեպքում դրանք աճում են միակողմանի, վարակված մասերը ճաքճքում են: Դա ավելի լավ արտահայտվումէ տանձենու

'

մոտ:

Տանձենու

շիվերի վրա սկզբնականշրջանում նկատվում են կեղնի

որոնք հետագայում պատռվում են, կեղնը ծածկվում է արտափքումներ,

երկայնականու ընդլայնականճեղքերով ն թեփոտվում: տերնա-ն պտղաԵրբեմն կարող են վարակվել նան ծաղիկները,

կոթերը, որոնք ժամանակից շուտ թափվում են: Վեգետացիայիվերջում ։ վարակված հյուսվածքներում ձնավորվում են հարուցչի պայուսակավոր :։ են պափուլի փսնդոթեցիումները, որոնց մեջ գարնանը հասունանում ն յուսակները` պայուսակասպորներով, իրականացնումվարակը: Հարուցիչը կարող է ձմեռել նան տանձենու շիվերում` սնկամարմ-

նով:

Բոաոսոո Ճ06հ. սունկն է: Չացենուքոս: ՂարուցիչըԷստՇլոժնո : են Ախտահարվում տերնները. դրանց վրա առաջանում են մուգ գորշ բծեր, որոնք խոնավ եղանակին տերեների հակառակ կողմից պատվում են ձիթապտղագույննուրբ փառով` հարուցչի կոնիդիալ սպորատվությամբ: Սպորները դեղնականաչավունեն, 1-3 միջնապատերով: Վարակված տերնները վաղաժամ չորանում են ն թափվում: Բարդու ն կաղամախուքոսերԲարդու քոս հարուցում է ՔօԱՅՇՇ/Յ Ո82/06ՏՅ (Լէ.) 88 մ. 6է ԶԷ (ԷսՏՇԹժնտ 24օՏսո (Լլէ.) Լոմ.) սունկը: Պայուսակավոր փուլը` Մ6ոխոտ ԵտտսԹ6 Ճ0մ6ղհ.,առաջանում է ոչ միշտ: Վարակվումեն բարդու տարբեր տեսակները` աճի ու զարգացման տարբեր փուլերում: Տերնների վրա առաջանում են գորշ երանգով, տարբեր մեծության կլորավունկամ անկանոն բծեր, որոնց վրա ավելի ուշ առաջանում է ձիթապտղագույնթավշյա փառ՝ հարուցչի կոնիդիալ սպորատվությունը: Կոնիդիումներն օվալաձն են, մեկ կամ երկու ընդլայնական միջնապատերով, անհամաչափ բջիջներով, (17-26)«(7-11) մկմ չափերով: Կոնիդիումներն առաջանում են ողջ վեգետացիայի ընթացքում, տարածվում են օդի հոսանքով, անձրնի ցայտերով: Հիվանդության զարգացումը կախված է կլիմայական պայմաններից, հատկապես` խոնավությունից: Կոնիդիումների առաջացմանը ն տերնեներիվարակին նպաստում են ձգձգվող անձրններն ու ցողը, երբ տերնները երկար ժամանակ գտնվում:են խոնավ պայմաններում: Քոսի հարուցիչը կարող է զարգանալ :Ւ13...Ւ25"Շ ջերմաստիճանայինպայմաններում, հատկապես` վեգետացիայի առաջին կեսին, երբ տեղումները հաճախակի են, ն տերեների վրա առաջանում է առատ սպորատվություն: Ինկուբացիոն շրջանը տնում է 8-12 օր: ՈՒժեղ վարակի դեպքում տերններըվաղաժամ չորանում են ու թափվում: Բացի տերնեներից`ախտահարվում են նան շիվերը, որոնք սնանում են, ծռմռվում, չորանում, երբեմն կոտրվում (նկ. 22411):Վարակված շիվերում ձմեռում է սնկամարմինը: Գարնանը դրա վրա առաջանում է կոնիդիալ սպորատվությունն իրականացնումսկզբնականվարակ: Թափված տերնեների վրա աշնանը ձնավորվում են հարուցչի պայուսակավոր փուլի փսնդոթեցիումները: Պայուսակասպորները հա:

սունանում

են

գարնանը

ն

տարածվելով իրականացնում սկզբնական

վարակ: սունկը Կաղամախու քոս հարուցում է Քօկիճշօռ 6|ԹցմոտՏտ. Մօոխոշ արտաքօքսհոճ Մս.): Հիվանդության (պայուսակավոր փուլը 616ցտոտ քին նշանները նման են բարդու քոսին (նկ. 2ՉՎԿ): Քօլճօօռ են, երկարավուն-օվալաձն, սնկի կոնիդիումներըբաց ձիթապտղագույն հիմնականում եռաբջիջ, հազվադեպ` երկբջիջ կամ քառաբջիջ, (26,531,22«(6,5-7) մկմ չափերով: ՈՒռենու քոս: Հարուցիչը ՔօԱօօռ Տոհօքօոաճ (ՃԱՇՏՇհ. 62 Լսե.) ՃռՀ: (ՇԷստՋՇոմսոՏճհ՝քօասո Լլոճ.) անկատար սունկն է: Վարակվում են ուռենու տարբեր տեսակներ` զարգացման տարբեր փուլերում, տնկարաններում,տնկարկներում, քաղաքային այգիներում: Ձմեռած տերնների վրա գարնաննառաջացածկոնիդիալ սպորատվությունն իրականացնում.է սկզբնական վարակ: Վարակված տերններն ու շիվերը սնանում ու չորանում են (նկ. 42), ճյուղերը ծռվում են, իսկ տերնները` կախվում: Վարակվածօրգանների վրա խոնավ եղանակին առաջանում է կոնիդիալ սպորատվությանմուգ ձիթապտղագույն, գրեթե սն թավշյա փառ: Կոնիդիումներըդեղնավուն են, օվալաձն, տակառաձն կամ տանձաձն, (12-40)»(6-10) մկմ չափերով, 1-2 ընդլայնական միջնապատերով: Ողջ վեգետացիայի ընթացքում տարածվելով` կոնիդիումները վարակում են նոր օրգաններ: Հարուցիչը վարակված շիվերում ն թափված տերնների վրա ձմեռում է սնկամարմնով: Հիվանդությունն առավել ինտենսիվ է զարգանում խոնավ տարիներին:

Նկ. 42. ՈՒռենու քոս 7. քոսու| վարակված շիվեր ու տերններ, 2. ք. ՏՁՈՇ ՔՇԻ Օս սնկի կոնիդիումներ:

Խնձորենու սն քաղցկեղ Հարուցիչն է Տքհճ6ոօքտտոոմօԽող Ք6Շե. սունկը: Հիվանդությունը դիտվում է տնկարաններում ու տնկարկներում` ծառերի վերերկրյա բոլոր օրգանների վրա: Տերեների վրա առաջացած բծերը սկզբնական շրջանում կարմրաշագանակագույնեն, համակենտրոնօղակներով, աստիճանաբար դառնում են մոխրագույն ն ծածկվում բազմաթիվ սն կետերով` պիկնիդիումներով: Դրանք սովորաբար ուշ են ձնավորվում ն դժվարացնումեն ախտորոշումը:Սպորներն օվալաձն են, դեղնականաչ, ընդլայնականմեկ միջնապատով: Պտուղների ՝՛փտումնսկսվում է գորշ, աստիճանաբար մեծացող բծի առաջացումից, որը պատվում է համակենտրոն օղակներով դասավորված սն կետերով` պիկնիդիումներով:ժամանակի ընթացքում պտուղը սնանում է, մումիֆիկացվում: Մումիան սն է, անփայլ, ունի անհարթ մակերես ն ծածկված է պիկնիդիումներով: Վարակված ծաղիկները գորշանում են, կնճռոտվում: ճյուղերի վարակն սկսվում է կոտրված մասերից, մեխանիկականվնասվածքներից ու ճեղքերից, այնուհետն տարածվում դրանից վերն ու ներքն: Վարակված կեղնը սնանում է, ճաքճքում, կեղնի հյուսվածքները մահանում են: Կեղնի տակ գոյացած պիկնիդիումները սպորների ելքի անցքով դուրս են գալիս մակերես` դրան տալով թմբիկաձնտեսք: Հարուցիչը պիկնիդիումներովձմեռում է թափվածվարակված տերնեներիու պտուղների,ինչպես նան ճյուղերի կեղնի վրա: 5. Տերնների ձենափոխություններ` գանգրոտություն Վարակվումեն բարդու, թխկու, կեչու, դեղձենու (նկ. 7247) տնկիների ու մեծ ծառերի տերնները: Հարուցիչները 1Լճքհոոճցեղի պայուսակավոր սնկերն են: Տերնների վարակն իրականացնում են պայուսակասպորները: Սնկամարմինըներթափանցում է հյուսվածքների մեջ, առաջացնում բջիջների հիպերպլազիա ն առաջանում է տերնների գանգրոտություն (նկ. 2, 14, 29): Տերեները ստանում են կարմրադարչնագույն երանգ, իսկ խոնավ եղանակին պատվում պայուսակավոր փուլի մոխրագույն փառով: Պայուսակներն առաջանում են մերկ ձնով` առանց պտղամարմինների,վարակվածհյուսվածքների վրա: Պայուսակասպորները ձմեռում են թափված տերնների վրա, բողբոջների թեփուկների արանքում, իսկ սնկամարմինը՝բողբոջներում: Բարդու տերնների գանգրոտություն` բշտիկավորություն, հարուցում է 1ճքհոոշ ՁսոճՅ (Ք6:Տ.) Էւ. սունկը (նկ. 72247): Պայքարի միջոցառումներ բծավորությունների,քոսերի ն այլ հիվանդություններիդեմ: 1. Հիմնել խառը տնկարկներ: 4.

2.

Աշնանը տնկարանիցհավաքել

ն

ոչնչացնել բուսական մնա-

ցորդները: Յ.

4.

Կատարել համալիր պարարտացում:

Վաղ գարնանը` նախքան բողբոջների բացվելը, տնկիները

600-800 լ/հա ծախսման նորսրսկել բորդոյանհեղուկով (6-16 կգ/հա), դեպքում սրսկել բորդոյան գալու հայտ ի բծերի վրա մայով: Տերնեների պղնձի օքսիքլորիդի ա րցերիդի, կուպրօքսատի, 9օ-անոց, 0,8-1 հեղուկի մեկով: որնէ 9օ-անոց լուծույթներից 0,4-0,5 դեմ ծաղկումից առաջ 5. Ընկուզենու բակտերիալբծավորության հետո` 1 օօ-անոց սրսկել բորդոյան հեղուկի 3 9.-անոց, իսկ ծաղկումից

լուծույթներ: ժանգային հիվանդուու ասեղնատերնների 6. Լայնատերնների թյուններ են ՕոոօԽնձորենու ն տանձենու կամ գիհու ժանգ: Հարուցում Մփոէ ն Օ. ՏՅելոտտ (Օ/օ։Տ.) Է6ո6Աօժ6Տ (խնձորենու) ՒԷԹոնց. ՏքօւՅոցխու ցիկլ ունեն թերի զարգացման (տանձենու) բազիդիալ սնկերը, որոնք է: գիհին (բացակայումէ ուռեդոփուլը),երկտերեն, միջանկյալ տերը են խնձորենուու տանձենու տերնները, տերնակոԱխտահարվում հետո, թերը, երբեմն նան շիվերը: Գարնանը` ծաղկումից անմիջապես սմ են տրամագծովդեղտերններիվերին երեսին առաջանում մինչն սն իսկ 8 պիկնիդիումներով, նակարմրավունբծեր (նկ. 2օ671)` փոքր, ու են ծծիչների էցիդիումներ` օր անց հակառակ երեսին առաջանում թելիկներիտեսքով (նկ. 2օ4Մ11):

ն անկարող են վարակել խնձորենին տանձենին: էցիդիոսպորներն ն

են գիհու ճյուղերի վրա միջոցով տարածվելովդ̀րանք ընկնում իլիէ վարակում: Սնկամարմինըտարածվում գիհու ճյուղերում, որոնք առաջավրա կաձն հաստանում են: Երկու տարի անց գարնանը դրանց ելուստներիկամ գորտնում է սնկի տելեյտոփուլը՝ շագանակագույն Խոնավ եղանակինտելեյտոսպորներն նուկների տեսքով (նկ. 43, «20: ուռչում են, ծլում ու առաջացնում բազիդիում` բազիդիոսպորներով: ն տանձենին, որոնց Դրանք տարածվելովվարակում են խնձորենին են հաստացումներ իլիկաձն ու նկատվում վրա շիվերի տերնակոթերի նարնջագույնթելիկներով: գարնանայինէցիդիոբարձիկների են բազմամյա Գիհու ճյուղերը մեկ անգամ վարակվելովդառնում է ձմեռում տելեյտոսնկամարբազմամյա վարակիաղբյուր, ն դրանցում

Քամու

մինը:

:

հԱ6Ե. (միԲարդու ժանգ: Հարուցիչը Խ6ծլառքտօոռ|ոօ-քօքսհոճ «ԹԵ. ՅԱ-քօթսկոռ ն Խօլռոոքտօոռ ջանկյալ տերերը կվենին սոճին են), ունեն լրիվ զարգացման են, որոնք տերը սոխն է) սնկերն

(միջանկյալ

Նմ.

43. Օյ/տոօտքօրռոց/սո: ցեղի սնկերի հարուցած հիվանդություններ 2. էցիդիումներտանձենու գիհու ճյուղ սնկի տելեյտոսպորներով, տերնի վրա, 3. էցիդիումներխնձորենուտերնի վրա, 4. էցիդիումներ արոսենու տերններիվրա: 7.

ցիկլ

ն

տարատեր են: Հիվանդությունը մեծ վնաս է հասցնում բարդուն, որի. տերնների վրա զարգանում են սնկի ուռեդո- ն տելեյտոփուլերը: Հիվանդությանարտաքիննշաններն արտահայտվումեն հետնյալ կերպ. տերններիվերին մակերեսինամռանը գոյանում են դեղնավուն, չորացող բծեր, որոնք ստորին կողմից ծածկված են աստիճանաբար նարնջագույն փոշիացող ուռեդոբարձիկներով (նկ. »ՇՕԺ: ՈՒժեղ վարակի դեպքում բարդու տերններն ամբողջովին պատվում են բարձիկներով: ՈՒռեդոսպորներըմիաբջիջ են, ձվաձն, դեղնավուն ն իրականացնում են տերններիզանգվածայինվարակ: Վարակվածտերնների վրա ամռան վերջին առաջանում են մուգ շագանակագույն տելեյտոբարձիկներ:Տելեյտոսպորները երկարավուն են, մուգ շագանակագույն, ձմեռում են թափված տերնների վրա, գար'

նանը ծլում ն առաջացնում են բազիդիում՝ բազիդիոսպորներով:Դրանք տարածվելով վարակում են միջանկյալ տերեր սոճին, կվենին, վայրի ն մշակովի սոխի տարբեր տեսակները, որոնց վրա առաջանում են գարնանային վառ դեղնավուն էցիդիոբարձիկներ:էցիդիոսպորներնօդի հոսանքով տարածվելով վարակում են բարդու տերնները: Մի քանի տարի անընդմեջվարակիդեպքում ծառերըթուլանում են: Սոճու ասեղնատերեներիժանգ: Հարուցում են Շօ|Թօտքօոսող ցեղին պատկանող տարբեր սնկեր: էցիդիալ փուլը զարգանում է սոճու ասեղնատերնների,իսկ ուռեդո- ն տելեյտոփուլերը` տարբեր խոտաբույսերի վրա: Շօ|ԾօտքօոսողՏոոտօլօուտ Բ. սնկի միջանկյալ տերը հալնոԼ6մ. սնկինը` տատրակը, Շ. ՏօոօհլՅՈՄՅՈՏՏՏ Լ6Կխ. րուկն է, Շ. էստտԱՅցյուտ Ք6ոտ. սնկինը` զանսնկինը` կաթնբեկը (իշամառոլը), Շ. ՇՅոոռքճոսճ|թ գակը: Սոճու ասեղնատերնեների վրա գարնանն առաջանում է էցիդիալ փուլը` 1-3 մմ երկարությամբ, 1,5-2 մմ լայնությամբ` դեղնանարնջագույն բարձիկների ձնով: Հարուցչի զարգացման համար բարենպաստ պայմաններում էցիդիումներն ամբողջովին ծածկում են ասեղնատերնեն էցիդիոէցիդիումներում ամռանը հասունանում ները (նկ. 44, 74): սպորները, որոնք տարածվելով վարակում են միջանկյալ տիրոջ տերնները: Այնուհետն էցիդիումների տեղերում առաջանում են գորշ բծեր, ասեղնատերններըստանում են խայտաբղետերանգ: Խոտաբույսերի տերնեներիվրա ձնեավորվումեն ուռեդո-, այնուհետն տելեյտոբարձիկները,որոնք գրեթե ամբողջությամբ ծածկում են տերնները: Գարնանը ծլելով` տելեյտոսպորներնառաջացնում են բազիդիում՝ բազիդիոսպորներով,որոնք տարածվելով վարակում են սոճին: ՇՕօ|ԾօՏքօոսոՏտոտՕօոյտ սունկը կարող է զարգանալ նան թերի զարգացման ցիկլով (միայն էցիդիոփուլով): Այդ դեպքում սոճու ասեղնատերններում հարուցիչը ձմեռում է էցիդիոսնկամարմնով,իսկ հաջորդ տարի դարձյալ առաջացնում էցիդիումներ: Եեղենուժանգ: Հարուցում են Շհո/Տօո 8 |5ժւ 08 ն Շհո/Տօոոյ2 ՅԵլԾետ (Մ/Ձի՛.) Սոց». բազիդիալ սնկերը, որոնք վարակում են տնկիները ն մեծ ծառերը: Շհ. |Թմ. 8 սունկն ունի զարգացման լրիվ ցիկլ ն երկտեր է: էցիդիալ փուլը զարգանում է եղենու ասեղնատերնեներիվրա` բազմաթիվ փոքր բարձիկների ձնով, որոնք լցված են էցիդիոսպորների դեղնավուն զանգվածով (նկ. 44, օօ): ՈՒռեդո-ն տելեյտոփուլերը զարգանում են վայրի խնկունու (68-7ճԵՒսծ)տերնների ստորին մակերեսին: Գարնանը տելեյտոսպորները ծլում են, առաջացնում բազիդիում` բազիդիոսպորներով, որոնք տարածվելով վարակում են եղենու ասեղնատերնները:

մ. սոճու

Նկ. 44. Փշատերն ծառատեսակների ժանգեր ժանգ. 7. վարակվածասեղնատերն,2. հասուն եցիդիումներ ուռեդոբարծիկներմիջանկյալ տատրատիրոջ՝ 7. ն 4. ասեղնատերն՝ էցիդիումներով,, գույն ժանգ. սնկի տելեյվարակված ասեղնատերն տոբարձիկներու,6. տելեյտոբարձիկի կտրվածք:

ժ Հոն Արան 7աո ԿԱ ր

Ժանգ.

-

5.

այ)ուբափվում իրան քն ԱԱ նՐ ելիմառար մր Նու ոսկեգույն աճարակի Քնույթ: ժանգիհարուցիչ Շհո/Տօո)Յ (Մ/ՅԱ-.) ոն միատերէ, զարգացման սունկը թերի ցիկլով (ունի միայն տելեյոց" տո-քազիդիալ փուլեր) վաղ գարնանը` անմիջապես բող դարակվում ոջների ացվե զարակնիրականացնում նախորդ երննե աներն ղնատերնների վրա ձենավորված տարվա բազիդիոսպորները: Ախասեղնատերններըչորանում են (նկ. ինչի հետնանքով ծառերը թուլանում են: Հարուցչի բարենպաստպայմաններումհիվանդությունը կա,

։

մ

ո րող

ի

յ

ՅԵՒԹԱՏ ՏՈ

են

րը

տո:

ր

|

են

`

:

.

ղ

տահարված ասեղնատերնեներիվրա ամռանն առաջանում են փոքր, կետային, դեղնավուն բծեր, որոնք աստիճանաբարմեծանում են, միաձուլվում ն կարող են ընդգրկելասեղնատերննամբողջությամբ: Հաջորդ գարնանըբծերի տեղում, գլխավոր ջղի երկայնքով ձնավորվում են սնկի վառ նարնջագույն կամ դեղնագորշ, մոմանման, մինչն 1 սմ երկարություն ունեցող տելեյտոբարձիկներ (նկ. 44): Տելեյտոսպորների ծլումից առաջանում է բազիդիում` բազիդիոսպորներով,ն տելեյտոբարձիկները դառնում են թավշյա: Բազիդիոսպորներիտարածումից հետո ասեղնատերններըթափվում են: Վարակվում են հատկապես 10-20 տարեկանեղննիները: Ամենամյա վարակի դեպքում ծառը թուլանում է, այնուհետն՝ մահանում: Կեչու ն կվենու ժանգ: Վարակվում են տնկիները ն մեծ ծառերը: Հարուցիչը Խ/6/ԹոքտօոմսոԵճխհոսո ԽԱՅԵ. (հոմանիշը` Խ/ՅԹոքտօոմսո ԵՑԵայ86 Ճղհ.) տարատեր սունկն է: էցիդիալ փուլը զարգանում է կվենու ասեղնատերնների վրա` Գլխավոր ջղի երկարությամբ դասավորված դեղին բարձիկների տեսքով: ՈՒռեդո- ն տելեյտոփուլերը զարգանում են կեչու տերնեներիվրա: առաջանում են ամռան կեսերին` տերնեների հակաՈՒռեդոբարձիկներն ռակ կողմում դասավորվածվառ նարնջագույն փոշիացող բարձիկների տեսքով: ՈՒժեղ վարակի դեպքում տերններն ամբողջությամբ պատվում են ուռեդոբարձիկներով:Ամռան վերջին կամ աշնան սկզբին կեչու տերեների վրա առաջանում են շագանակագույնտելետոբարձիկներ: Տելեյտոսպորները ձմեռում են կեչու թափված տերնների վրա, գարնանը ծլում են, առաջացնում բազիդիում` բազիդիոսպորներով, որոնք վարակում են կվենու ասեղնատերնները: Հարուցիչը կարող է զարգանալ նան թերի ցիկլով, եթե կեչու տնկարկներինհարակից տարածքներում չկա կվենի: Այդ դեպքում հարուցիչը ձմեռում է թափված տերնների վրա` ուռեդոսնկամարմնով, ն ուռեդոսպորներըգարնանըվարակում են կեչու տերնները: Հարուցչի զարգացման համար նպաստավորտարիներինժանգը կարող է զգալի վնաս հասցնել տնկարկներին:Վարակված տնկիները թուլանում են ն չորանում: Պայքարի միջոցառումներԺանգայինհիվանդությունների դեմ: 1. Տնկարանը պետք է հիմնել տնկարկներից առնվազն 250 մ հեռավորությանվրա: 2. Հիմնել խառը տնկարկներ: Յ. Կատարել ագրոտեխնիկական միջոցառումներ հիվանդությունների դեմ տնկիներիդիմացկունությանբարձրացմանուղղությամբ: 4. Ոչնչացնել ժանգասնկերի միջանկյալ տերերը, եթե դրանք

|

արժեքավոր տեսակներչեն: 5. Սանիտարական հատումներ կատարելիս կտրել վարակված, ձնափոխված,հաստացած ճյուղերը: 6. Լայնատերն սաղարթավոր տեսակներիժանգերի դեմ ծառերը սրսկել բորդոյան հեղուկի 0,5-1 «օ-անոց, պղնձի օքսիքլորիդի 0,4-1 9Չ6անոց, բայլետոնի 0,02 26-անոց լուծույթներից որնէ մեկով: Փշատերն ծառերի ժանգի դեմ ծառերը սրսկել բորդոյան հեղուկով (6-8-10 կգ/հա) կամ պղնձի օքսիքլորիդով (2,5-6 կգ/հա), աշխատանքային լուծույթի ծախսը` 600-1200 լ/հա: Փշատերն ծառերի այլ հիվանդություններից են սոճու շյուտեն, սոճու ճյուղերի ոլորումը, որոնք նկարագրվումեն 827-ում ն Տ29.4.-ում: |

՝ Տ28. 1. Պայքարի միջոցառումներիհամալիրլայնատերեներին. ասեղնատերնների հիվանդություններիդեմ 1. Հիմնել խառը տնկարկներ, կանոնավոր հետնել տնկիներին, ստեղծել բարենպաստպայմաններդրանց աճի ու զարգացմանհամար: 2. Տնկումիցառաջ տնկիներըտեսակավորել.հեռացնել հիվանդ, թույլ արմատայինհամակարգով,բազմագագաթտնկիները: Բ" 3. Յնարավորությանդեպքում ոչնչացնել ժանգասնկերիմիջանկյալ

տերերը:

:

4. Ալրացողի դեմ ծառերը սրսկել բայլետոնով (2,4 կգ/հա) կամ կոլոիդ ծծումբով (12-15: կգ/հա), աշխատանքային լուծույթի ծախսը` 600-200 լ/հա: 5. Տերնների տարբեր բծավորությունների դեմ վաղ գարնանը՝ նախքան բողբոջների բացվելը, տնկիները սրսկել բորդոյան հեղուկով (6-16 կգ/հա), 600-800 լ/հա ծախսման նորմայով: Եթե տերնների վրա առաջացել են բծեր, սրսկել բորդոյան հեղուկի 1 Չօ-անոց, կուպրօքսատի 0,4-0,5 76օ-անոց կամ ֆունդազոլի 0,1-0,15 Չ6-անոցլուծույթ: 6. Ընկուզենու բակտերիալ բծավորությանդեմ կատարել համալիր պարարտացում (ՊՔ), ծաղկումից առաջ ծառերը սրսկել բորդոյան հետո` 1 92-անոցլուծույթով: հեղուկի 3 «6-անոց, իսկ ծաղկումից 7. Լայնատերն ծառատեսակներիժանգերի դեմ սրսկել բորդոյան հեղուկի 0,5-1 7շ, պղնձի օքսիքլորիդի 0,4-1 Չօ-անոց, բայլետոնի 0,02 96-անոցլուծույթներից որնէ մեկը: 8. Ասեղնատերնների ժանգի դեմ ծառերը սրսկել բորդոյան հեղուկով (6-8-10 կգ/հա) կամ պղնձի օքսիքլորիդով (2,5-6 կգ/հա). աշխատանքային լուծույթի ծախսը՝ 600-1200 լ/հա:

Տ29.

|

Ծառատեսակներիբնի ն ճյուղերի հիվանդություններ

Այս խմբի հիվանդություններըվարակում են ծառերի ու թփերի բունը, ճյուղերը: Հարուցիչները սնկերն ու բակտերիաներնեն, որոնք հյուսվածքներիմեջ ներթափանցելու տարբերվումեն պաթոգենությամբ,

տարածվելու բնույթով: Ըստ վարակման բնույթի Ա արտաքին նշանների` բնի ն ճյուղերի նեկրոզային, հիվանդություններըբաժանվումեն չորս՛խմբի. անոթային, քաղցկեղայինհիվանդություններն ճյուղերի ձնափոխություններ: '

ն

:

Տ29. 1, Անոթայինհիվանդություններ Վարակվում են ծառերի փոխադրող հյուսվածքները: ճյուղերի անոթները երնում են ամընդլայնականկտրվածքիվրա ախտահարված վարաբողջականկամ ոչ ամբողջականմուգ օղակի տեսքով: Անոթների տեկի արդյունքում ամբողջ ծառը կամ առանձինճյուղեր չորանում են, րնները դեղնում են, գորշանում ու չորանում: Անոթային հիվանդություններինբնորոշ է օջախային բնույթը: բնույթ Նպաստավոր պայմաններումդրանք կարող են զանգվածային ունենալ: Անոթային հիվանդություններըկարող են ընթանալ կտրուկ կամ քրոնիկ ձնով: Առաջինդեպքում ծառերը կարող ենչորանալ մեկքրոնիկի դեպքում` 8-10 տարվա ընթացքում: երկու ամսվա ընթացքում, 1. Վոլանդական հիվանդություն(գրաֆիոզ) սլոո| (8սլտտ.)Խ7/օ՛. (հոմանիշը` Շ6-2ԼԾօ)/ՏԱՏ Հարուցիչը Օքհլօտէօոոճ սյու սոլ (8ստո.) ԽԹրօռս) սունկն է, կոնիդիալ փուլը` Փոռքհխո (ՏՇԻՄ/ՁՐշ.): Առաջին անգամ հիվանդությունըարձանագրվելէ 1918 թ. Ֆրանսիայում, ավելի ուշ` Հոլանդիայումն այլուր: Սունկը վիրուլենտ է միայն ն թեղիներինկատմամբ:Հիվանդությունըկարող է ունենալ կտրուկ քրոնիկ ընթացք: Կտրուկի դեպքումչորացող տերնները չեն գունափոխվում, իսկ բնի ն ճյուղերի ընդլայնականկտրվածքիվրա նկատելի է անոթների գորշացած ամբողջականօղակը (նկ. 45 ն 2ՉՉ): Քրոնիկ ընթացքի դեպքում ծառի չորացումն սկսվում է սաղարթի վերին մասերից ն տարածվում դեպի ցած:Չորացող տերնները ստանում են կարմրագորշ երանգ, ոլորվում գլխավոր ջղի երկարությամբն կախվում: ճյուղի ընդլայնականկտրվածքի վրա մգացած անոթները երնում են առանձին կետերի կամ ոչ ամբողջական օղակի տեսքով: Անոթներիմգացումը տեղի է ունենում սնկամարմնովու խեժանմաննյուեն թերով խցանվելու հետնանքով: Ախտահարված ծառերը չորանում (նկ. ՉԺ):

փոխանցվելսպորներով,երբ կարող է

Մի ծառից մյուսը վարակը

տեղի է ունենում

հիվանդ ծառերիարմատներիշփում: Հարուցչի պայուսակավոր փուլն առաջանում է պերիթեցիումներում, սակայն բնական պայմաններում պերիթեցիումներհազվադեպեն գոյանում ե վարակի տարածման գործում էական դեր չունեն: Գարնանը՝ օդի բարձր խոնավության պայմաններում, սաղարթի վրա զարգանում են անսեռ սպորատվությանկորեմիումները(նկ. 45): Վարակի աղբյուրը կոնիդիալ սպորատվությունն է, որը տարածվում է քամու, անձրնների,միջատներիմիջոցով: առողջ

ն

Պայքարիմիջոցառումներ: 1. Պարբերաբար իրականացնել հսկողություն հիվանդության օջախներիբացահայտման ն ոչնչացման ուղղությամբ: 2. Չորացող ճյուղերը կտրել ն այրել: Յ. Խուսափել թեղիների մաքուր տնկարկներիհիմնումից, քանի որ այդ դեպքում հիվանդությունն ավելի արագ է տարածվում: Հիմնել խառըտնկարկներ` համատեղելովկաղնու, հացենու հետ: 2. Տրախեռմիկոզ(վիլտ) Անոթայինհիվանդություն է, որի նկատմամբբարձր վարակընկալություն են ցուցաբերում կաղնին, թեղին, թխկին, լորենին, միջին վարակընկալություն` թաթարականթխկին,կեչին, բարդին, թույլ վարակընկալություն` սոճին, վայրի խնձորենին, կաղամախին, լաստենին, դիմացկուն է հացենին, չեն վարակվում ալոճենին, թխենին, ուռենին, եղննին,

կվենին:

Ն//. 45. Թեղու հոլանդականհիվանդություն վարակվածյուղի ընդլայնական կտրվածք,2. չորացող տերններլ/: բնորոշ ոլորում, 3. հարուցչի ներթափանցումը արմատներից բնի մեց, 4. տարածող միջատըվարակված ճյուղի վրա, 5. Բզեզի լրացուցիչ սնման վերքի առաջացում. 6. հարուցչի կոնիդիալ մասում սպորատվության (վորեմիումներ: 1.

Հիվանդությունն անվանում են նան անոթային միկոզ կամ վիլտ: Դրան բնորոշ է բույսի անոթներիխցանումը,որն ուղեկցվում է նախճյուղերի, այնուհետն ողջ ծառի չորացումով: ժՅհիճտ ԽԵ. ԿաեժԱսո սունկն է: Թխկուվիլտ:Ղարուցիչը է Հիվանդությունը կարող ընթանալ տարբեր ձներով. աստիճանական չորացում` քրոնիկ ընթացքի դեպքում, ե հանկարծակիչորացում, երբ ծառերը չորանում են վաղ գարնանը կամ ամռան ընթացքում: Տերնների թառամումնսկսվում է ճուղի հիմքից ն տարածվումդեպիգագաթը: Երբեմն թառամումըճյուղի վրա դիտվում է միակողմանի:Տերնները եզրերից սկսած չորանում են, դառնում դեղնականաչ,այնուհետն գորշ: Տերնակոթերը նույնպես չորանում են: Հիվանդության գլխավոր ախտորոշիչ նշանը ճյուղի ընդլայնական կտրվածքում ամբողջական կամ ոչ ամբողջական գորշ օղակի առկայությունն է (նկ. »9«4): Արմատայինհամակարգից ներթափանցելով ջրատար անոթներիմեջ` սնկամարմինըխցանում է դրանք: Վարակված օրգաններում ձնավորվում են սնկի միկրոսկլերոցիումները,որոնք մի քանի տարի պահպանվում են քայքայված բուսական մնացորդներում: Կոնիդիալփուլը բնականպայմաններումհազվադեպէ առաջանում: Հիվանդությունը կարող է փոխանցվել սերմերով, հետնաբարսերմերն անհրաժեշտ է ընտրել միայն առողջ ծառերից: Վիլտի զարգացմանը նպաստում է խոնավ, տաք եղանակը:

Պայքարիմիջոցառումներ: 1. Տնկարան չհիմնել այն վայրերում, որտեղ աճեցվել են բանջարաբոստանայինմշակաբույսեր,բամբակենի,արնածաղիկ: 2. Ժամանակինհայտնաբերել ն ոչնչացնել հիվանդ ծառերը: -

Տ29.2. Նեկրոզային տիպիհիվանդություններ Տնկարաններում, պուրակներում ն անտառներումնեկրոզայինհիվանդությունները վարակում են ծառերի բնի կեղնը, լուբային շերտը, կամբիումը, բնափայտիարտաքին շերտը, շատ արագ տարածվում են ն մի քանի տարվա, երբեմն մի քանի շաբաթվա ընթացքում չորացնում ծառը: Փշատերն ծառերի նեկրոզները հիմնականում ոչ ինֆեկցիոն են, լայնատերն ծառերի նեկրոզներ հարուցում են սնկերը, բակտերիաները: Փշատերն ծառերից սոճին է ավելի շատ տուժում նեկրոզից. վարակված կեղնը թափվում է, մերկացած բնափայտիվրա կուտակվում է խեժ, որը չորանում է նախ դեղին, ապա սն-գորշավուն ելունդների տեսքով: Լայնատերն ծառերից բարդին ավելի շատ տուժում է ցիտոսպո-

րոզից:

Բարդուցիտոսպորոզ Գորշ ցիտոսպորոց:Ղարուցիչը Շ10Տքօո8 (Ք6:Տ.) ԷԼ. սունկն է, որը զարգանալով բնի հյուսվածքներում` մահացնում է դրանք: Վարակված բունը ստանում է կարմրագորշ երանգ: Բնի հյուսվածքներում զարգանում է սնկի գորշ ստրոման` բազմաթիվ պիկնիդիումներով (նկ. 2Չօ«Մ1): Սպորները հասունանալով դուրս են գալիս ն օդում չորանում ոսկեդեղին կամ նարնջագույն պիկնիդիումներից կաթիլների,թելերի, գալարների տեսքով (նկ. 46): 1.

-հո/տ05քօոոտ

Պիկնոսպորներըտարածվում են անձրնի, միջատների միջոցով ն զանազանվնասվածքներիցներթափանցելովվ̀արակում նոր ծառեր: Հիվանդություննավելի ինտենսիվ է զարգանում երաշտից, երկարատն ճահճացումից, ցրտահարությունից ու անբարենպաստ հողային պայմաններիցթուլացած ծառերի մոտ: Սն ցիտոսպորոզ: է ՇցէօՏքօոճ 1օ6եմ8 Մ. 6է Աո. սունկը: `Վարուցում Վարակվածբարդու կեղնը գորշանում է, հյուսվածքներում զարգանում է սնկի սն ստրոման` պիկնիդիումներով:Պիկնիդիումներիցգարնանը դուրս է գալիս պիկնոսպորներիզանգվածը ն օդում չորանում կարմիր կաթիլներիու թելիկներիտեսքով (նկ. 47): Ցիտոսպորոզովվարակվածծառերի կեղնը գորշանալով շերտավորվում ն պոկվում է: Վարակվածբունը ծածկվում է բազմաթիվ փոքր թմբիկներով`հյուսվածքների մեջ խորասուզված պիկնիդիումներով: Ցիտոսպորոզի զանգվածային վարակ առաջանում է բարդու աճի համար անբարենպաստպայմաններում: Պայքարիմիջոցառումներ: ու 1. Ժամանակին բները, ոչնչացնել հիվանդ ճյուղերը, կոճղերը, ծառերը: 2. Ծառերը պղնձի օքսիքլորիդի 0,5-1 Չ26-անոցլուծույթով:

կտրել սրսկել

Նկ.

Բարդու

սն

ցիտոսպո-

րոզ

վարակված բնի հատված պիկնոսպորների կաթիլներով, 2. պիկնիդիումիընդլայնական .-պիկնոսպորները կտրվածք. կեղեր մակերես դուրս են գալիս գալարի տեսքով, 3. պիկնոսպորներ: 71.

2.

ԵԼ. Բարդու գորշ ցիտոսպորոզ վարակված բնի հատվաժ՝ հարուցչի պիկնոսպորներիգալարներով, 2. պիկնիդիումիընդլայնականկտրվածք, 3. պիկնոսպորներ, 4. չորացող պիկնոսպորներիգալար46.

7.

բակտերիալայրվածք Հնդավորպտղատեսակների

Մեր հանրապետությանհամար կարանտինայինհիվանդություն է, 6է ՅԼ ձողաձն, մտրակորի հարուցիչը Բոոութ Յո /օԿօոռ (8սոով) ՄՈոտե ների պերիտրիխիալդասավորությամբբակտերիանէ: Վարակի աղբյուր կարող են դառնալ ախտահարվածշիվերն ու

Նկ. 48. Կաղնու ընդլայնականքաղցկեղ

ճյուղերը, որտեղ ձմեռում է բակտերիան: Գարնանը` հյութաշարժի սկըսվելուց հետո, դրանց կեղնը ուռչումէ, ճաքում (նկ. 22069 ն ճեղքերից դուրս են գալիս բակտերիալ էքսուդատի կաթիլներ: էքսուդատը գրավում է միջատներին(բոռ, մեղու, ճանճ), ե դրանց օգնությամբ հարուցիչը փոխանցվում է ծաղկից ծաղիկ: Ընկնելով նոր ծաղիկների վրա՝ բակտերիանվարակում է դրանք, վարակը ծաղկաոտիկովտարածվում է շիվի, այնուհետն ճյուղի մեջ: Ախտահարվածծաղիկները սնանում են, չորանում, այրված տեսք ստանում (նկ. 20429, իսկ շիվերի ճաքած կեղնը թափվում է: Վարակվում են նան մատղաշ տերններն ու պտուղները, որոնք սնանում, չորանում են` կախված մնալով շիվերի վրա:

"

Պայքարիմիջոցառումներ: Կտրել ն ոչնչացնել վարակված շիվերն

ու ճյուղերը, կտրվածքը վարակազերծել 3 Չ6--անոցպղնձարջասպով, այնուհետն ծածկել այգու

ԱԱ

լ

|

Թթենու բակտերիալայրվածք Հարուցիչը ՔՏՇԱՎՕՈՂօՈՅՁՏ Ոօղ (8օԽ6է 6է Լոոե.) Տլ մծոտ ձողաձն, մտրակների լոֆոտրիխիալ դասավորությամբ բակտերիան է. Հիվանդությունը զարգանում է -1...--35"Շ ջերմաստիճանիպայմաններում, առավել բարենպաստ Վարակվածշիվերի վրա առաջանում է --20...--25"Շ: են սն խոցանման բծեր, բողբոջները սնանում ու չորանում են, կեղնից են դուրս գալիս բակտերիալ էքսուդատի կաթիլներ: Հիվանդության զարգացմանը նպաստում է մեծ չափաքանակներով ազոտական պարարտանյութերի կիրառումը: Այն խթանում է մատղաշ շիվերի աճն ու զարգացումը, որոնք ավելի ուժեղ են վարակվում: 3.

.

Պայքարի միջոցառումներ: Վարակված ճյուղերը ու շիվերը կտրել, վերքերը վարակազերծել, ծառերը պարարտացնել կալիումական պարարտանյութերով:

Տ29.3. Քաղցկեղային տիպի հիվանդություններ Դրանք բնի լուբի, կամբիումի, բնափայտի վարակման դանդաղ ընթացող գործընթացներ են, որոնք զարգանում են մի քանի տարվա ընթացքում: Ինֆեկցիոն քաղցկեղ հարուցում են սնկերն ու բակտերիաները: Վարակված ծառերը թուլանում են ն աստիճանաբարչորանում: 1. Բարդուն կաղամախուբակտերիալ քաղցկեղ Հարուցիչը ՔՏ6սմՕՈՈՕՈՅՏ /6ՈՈՒՅՇԼԹՈՏ Հ«օո. բակտերիանէ: Հիվանդությանը բնորոշ է ծառերի բնի ն ճյուղերի վրա նորագոյացությունների առաջացումը: Վարակվածճյուղերի կեղնի վրա նախ նկատվում են դեղնաշագանակագույն թաց բծեր, այնուհետն առաջանում են ուռուցքներ:

Ժամանակի ընթացքում ուռուցքը մեծանում է, ընդգրկում ճյուղի զգալի մասը: Վարակվածճյուղերը ծռմռվում ն չորանում են: Բակտերիանտարածվում է միջատների, անձրնի միջոցով: 2. Վացենու բակտերիալքաղցկեղ Հարուցիչը ՔՏօսմօտօոքՏ 1ճշմու Մսմ. բակտերիան է: Բնի ն ճյուղերի վրա առաջանում են կլորավուն, հարթ ուռուցքներ, որոնք աստիճանաբար մեմասում ծանում են: Ավելի ուշ դրանց կենտրոնական են նեղ ճեղքեր: Զարգացմանըզուգընառաջանում թաց ճեղքերը լայնանում են, երկարում, վերածվում ՊՊՊՅ4 քաղցկեղայինվերքերի: Վարակվածկեղեը թեփոտ-՛՞՞ մահա-' վում է, ճաքճքում, այնուհետնտեղի է ունենում կեղնի մասնակի են: ն չորանում վարակվածճյուղերը ցում կեղնահանություն, 3. Կաղնու ընդլայնական բակտերիալ քաղցկեղ Հարուցիչը ՔՏօսժօտօոճտ զսօոռԾոճՏօհծօո. բակտերիանէ: Ծառերի բնի, կմախքայինճյուղերի վրա առաջանում են հարթ ուռուցքներ, որոնք ծառի աճին զուգընթաց մեծանում են, ճաքում ն վերածվում խորը` վերքերի (նկ. 48): ՈՒռուցքի առաջացմանմասում բունը ձնափոխվում է: Վարակվում են տարբեր տարիքի կաղնիները: Հիվանդությունից տոուժում են հատկապես երիտասարդ ծառերը, որոնք թուլանում են ու չորանում: 4. Լայնատերե ծառատեսակների սովորական (աստիճանաձն) քաղցկեղ Հարուցում են Խ6օեռ ցտհցօոճ 8865. (կոնիդիալ սպորատվությունը` Շյմոմոօօուքօո տն (ՎԼ) ՄՄ), Աօօոռ Ժետտրոո Ղզսէ (կոնիդիալ օլոոճսպորատվությունըՇ̀հոժոօօ8ռքօո Խաեօտոն (Լլոց.) ՄԷ), Ա6ՇէոՁ 1սԵօոօսԹոճ 1006.) Կսլկցճոտ ԷԼ Եռոոմ (կոնիդիալ սպորատվությունը` ֆակուլտատիվմակաբույծսնկերը: Վարակվում են թխկին, լորենին, կաղնին, բոխին, հաճարենին, հացենին, պտղատու ն այլ ծառատեսակներ: Հարուցչի սպորները ծառի բնի, ճյուղերի հյուսվածքների մեջ ներթափանցումեն կեղնի զանազան վնասվածքներով:Վարակից հետո հարուցչի սնկամարմինըտարածվում է կեղնի հյուսվածքներում, մահացնում կամբիումը ն բնափայտը: Հարուցչի ազդեցությամբվերքին հարակից հյուսվածքներիբջիջ-

`

'

Նկ.

Ծառատեսակների սովո-

Բական քաղցկեղ 1. Բ.

Օռոճեաոոտ սնկի ստրոմա-

ներ ծառի բնի վրա, 2. ստրոմայի կտրվածթ սնկի պերիթեցիումնե-

րով

ները հիպերպլազիայիարդյունքում առաջացնում են ելունդ կամ կոշտուկ` թմբիկի տեսքով: Հաջորդ տարի թմբիկիբջիջներըմա-

:

լ |

|

հանում

՝Հ

են, դրա շուրջ

առաջա-

նումէ նորը ն այդպես շարունակ: Վերքն ամեն տարի տարածվում բնի լայնությամբու ն ի երկարությամբ է օղակավորումէ բունը: Վարակվածկեղնը թափվում է, վերջո ։

բնափայ-

մերկանում: Վարակվածհյուսվածքի եզրային մասերում ամեն տարի առաջանում են նախ դեղին, այնուհետն նարնջագույնստրոմաներ(նկ. 49, 220471), որոնցում ձնավորվումեն պերիթեցիումները` պայուսակներով ու տը՝

պայուսակասպորներով: ն պերիթեցիումները Ստրոմաները տարբեր գունավորում ունեն.

ԽՏօեոռ

ց8)կցծոռ սնկի ստրոմաներըոսկեդեղին են, ԻՎ.ժնտտրոք` կարմԽօօրոռ ցոկցօոռ սնկի րավուն, պերիթեցիումները մուգ կարմիր են, Խօօրոճ մետտլոց ն Վ. Գոոռետդոտճ` կարմիր: Բոլոր հարուցիչները վարակում են տարբեր լայնատերնծառեր, սակայն Խ. ց81կցօոճ-ն վարակում է ն պտղատուները,ԿԽ.Ժենտտրոտ-ն բոխին ն հաճարը,իսկ Ի. Կոոճթխկին Եռոոճ-ն՝ թխկին,կեչին, բոխին, շագանակենին այլ ծառատեսակներ:

ն

Պայքարիմիջոցառումներ քաղցկեղայինհիվանդությունների դեմ: 1. Ընտրել դիմացկուն տեսակներ,հիմնել խառըտնկարկներ: 2. Խուսափելմեխանիկական վնասվածքներից: Յ. Պայքարել միջատներիդեմ, որոնք փոխադրումեն քաղցկեղի

հարուցիչը: 4. Կատարել

սանիտարական հատումներ,ուժեղ վարակվածծառերը ոչնչացնել, այդ ընթացքում գործիքները պարբերաբար վարակազերծել ֆորմալինի3 95-անոցլուծույթով:

5. Վերքերը մաքրել, վարակազերծել ու փակել: Վերքերի բուժնպատակով կտրել-հեռացնել ողջ վարակված հյուսվածքը` մի փոքր ընդգրկելով նան առողջ հատվածից: Այնուհետն վերքը վարակազերծել պղնձարջասպի3-5 օ6--անոցկամ կալիումի պերմանգանատի 5 96-անոցլուծույթներից որնէ մեկով, ապա ծածկել անջրաթափանցշերտով` այգու մածիկով կամ յուղաներկով: 6. Վաղ գարնանը` նախքան բողբոջների բացվելը, ծառերը սրսկել բորդոյան հեղուկի 1 Չ6-անոցլուծույթով:

ման

Տ29.4. ճյուղերի ձնափոխություններ Դիտվում են հատկապես փշատերն ծառերի մոտ:

1. Սոճու ճյուղերի ոլորում թլութոզսծ (Ճ. 8) Բօտն. ժանգասունկն է, Հարուցիչը ԽՄ/6/ԲոոքտօոՁ որն ունի զարգացմանլրիվ ցիկլ, տարատերէ, վարակում է սոճու տնկիները ն մեծ ծառերը: Գարնան վերջին կամ ամռան սկզբին սոճու ծիլերի, տնկիների, երիտասարդ ճյուղերի վրա առաջանում են դեղին բարձիկաձն էցիդիումներ: Հասունացումից հետո էցիդիոսպորներըպատռում են էպիդերմիսը ն նարնջագույն զանգվածի տեսքով դուրս գալիս մակերես, տարածվումքամու միջոցով, վարակում միջանկյալ տեր բարդու տերնները, որոնց վրա զարգանում է ուռեդոփուլը: Այն արտահայտվում Է նարնջագույն կամ վառ դեղնավուն փոշիացող բարձիկների տեսքով, որոնք ուժեղ վարակի դեպքում կարող են ծածկել ողջ տերնաթիթեղը: Բարդու տերնների վրա ամռան վերջին առաջանում են մուգ շագանակագույն տելեյտոբարձիկները: Սունկը ձմեռում է տելեյտոսպորներով` բարդու տերնների վրա: Տելեյտոսպորները գարնանը ծլելով առաջացնում են բազիդիում` բազիդիոսպորներով, որոնք տարածվելով վարակում են սոճու ճյուղերը: Ասեղնատերններիվարակի դեպքում ծիլը չի մահանում, իսկ բնի վարակի դեպքում ասեղնատերններըչորանում են, ծիլը` մահանում (նկ. 50): Երկու տարեկան սոճու մոտ վարակվում են միայն ընթացիկտարվա ճյուղերը, որոնք ծռմռվում, Մ-աձն տեսք ստանում (նկ. »օՕՕ4), իսկ էցիդիոսպորներիտարածումից հետո էցիդիոբարձիկներիտեղում գոյանում են գորշ, խեժահոս վերքեր: Վարակված տնկիներիգագաթը չորաԾում է, առաջանում է բազմագագաթություն(նկ. »ՕՕՕՀԼ, սակայն տնկիները չեն մահանում, այլ թուլանում են, ձեափոխվում ն տնկմանհամար պիտանիչեն լինում: 2-10 տարեկան սոճիների մոտ վարակվում են կողային ն գագաթնայինճյուղերը, որոնք նույնպես ծռմռվում են:

|

ծառերի համար` 1000-1200 լ/հա: ժանգայինքաղցկեղ կամ բշտիկաձնժանգ ոեաեօճ Զան. ժանգասունկը, որն ունի Հարուցում է Շոթոճւնսո ն զարգացման լրիվ ցիկլ տարատերէ: էցիդիալ փուլը զարգանում է վեյմուտյան սոճու, սիբիրյան մայրու վրա, իսկ ուռեդո- ն տելեյտոփուլերը՝ սն ու կարմիր հաղարջենուվրա: Աշնանը հաղարջենու տերնների վրա տելեյտոսպորներըծլում են, առաջացնում բազիդիում` բազիդիոսպորներով, որոնք տարածվելու վարակում են սոճին: Վարակի պահից երկու-երեք տարի անց վարակի տեղում գոյանում է էցիդիալ փուլը` 10 մմ երկարությամբ դեղնանարընջագույն բշտիկների ձնով (նկ. 51, 2Չօօ«/8: էցիդիոսպորները նարնջագույն են: Գասունացած էցիդիոսպորներըամռանըտարածվելով վարամար 600-800

2. Սոճու

Նկ. 50.

ԱՉ

՛

Պայքարի միջոցառումներ: 1. Ապահովելտնկարանի,սոճուտի ն բարդու ծառերիտարածական մեկուսացում (200-300 մ): 2. Ոչնչացնել բուսական մնացորդները: Յ. Վաղ գարնանը սոճու տնկիները սրսկել բորդոյան հեղուկի 1 օօ-անոց(6-8 կգ/հա), պղնձի օքսիքլորիդի 0,4 96»-անոց(2,5-3,2 կգ/հա) լուծույթներից որնէ մեկով: Առաջինսրսկումը կատարել մայիսի սկզբին՝ բարդու տերններիվրա նարնջագույնկամ վառ դեղնավուն բարձիկների առաջացումից հետո, հաջորդ երկու-երեք սրսկումները՝ 7 օր ընդմիջումներով: Աշխատանքային լուծույթի ծախսը` 1-2 տարեկան տնկիներիհա-

մեծ

Սոճու

ճյուղերի ոլորում վարալված ճյուղեր, 2. էցիդիումներվարակվածծլի բնի վրա, Մ. բարդու տերն՝ ուռեդոբարծիկներով|, 4. տելեյտոսպորներըծլումը, բազիդիումի ու բազիդիոսպյորների առաջացումը, 5. երկամյատնկիի բնի ոլորում: 7.

լ/հա,

3.

մն

Նկ. 51. ՕԾոճունտ ցեղի սնկերը հարուցած հիվանդություններ 1. սոճու բշտիկածն ժանգ (էցիդիումներ բնին ճյուղերի վրա), 2. հաղարջենու սյունածն ժանգ (ուռեդո- ն տելեյտոփուլեր), կտրվածք (ա. ուռեդոբարձիկ, բ. տելեյտոբարծիկ): վարակված տերեի

տերնների

"`

կում են միջանկյալ տերերին, որոնց հակառակկողմում զարգանում են 1-3 մմ երկարությամբ նարնջագույն ուռեդոբարձիկներ(նկ. 51, 2ՉօԳԿ): Ամռան ընթացքում, բարենպաստպայմաններում,զարգանում է ուռեդոսպորատվությանմի քանի սերունդ: Աշնան սկզբին հաղարջենու տերնների վրա առաջանում են տելեյտոփուլի շագանակագույնբարձիկները: Տելեյտոսպորները կարճատն հանգստից հետո ծլում են, ն առաջացած բազիդիոսպորներըվարակում են սոճին: Նախ վարակվում են երիտասարդ շիվերը, որտեղից սնկամարմինը ներթափանցումէ բնափայտի մեջ: Վարակվածճյուղերը ձնափոխվում են, հաստանում: Հաստացումներն աստիճանաբար վերածվում են բազմամյա,աստիճանաձն, խեժահոս վերքերի: Վարակված հյուսվածքները մահանում են, ճյուղերը` չորանում: Սոճու բազմակիվարակը հանգեցնում է ծառի թուլացմանը ն մահին: Պայքարի միջոցառումներ: Կատարել սանիտարականհատումներ: Յ. «Կախարդիավել» Բնորոշ նշանը ծառի` չափից ավելի ճյուղավորվածությունն է: Կախարդի ավելի առաջացման պատճառ կարող են դառնալ սնկերը, վիրուսները, քաղաքի մթոլորտի աղտոտվածությունը: Կախարդիավելի հարուցիչ սնկերը վարակում են բազմաթիվ լայնատերն սաղարթավոր ծառատեսակներ` կեչին, բոխին, թխկին, ուռենին, լաստենին, բալենին, կեռասենին, սպիտակ ակացիան ն այլն: Երբեմն նույն ծառի ճյուղերի վրա առաջանում են մի քանի տասնյակ «կախարդի ավելներ» (նկ. 29, 7»Չօօ«/): Այդ դեպքում սննդանյութերը կլանվում են հարուցչի կողմից, ն ծառը հյուծվում է: Կախարդի ավել հարուցում են 1ճքհոոճ ցեղի սնկերը: Օրինակ` կեչու կախարդի ավել. հարուցում է Լռքհոոն Ետխկոն Օլթջհ սունկը, թխկունը` 1քհոոճ ՅՇճոոճ Էկտ., բալենունը ն կեռասենունը` 1. օՇ6րՔՏ| ՏՅմ., բոխունը` 1. ՇճոթյուԹօՏե., լաստենունը` 1. օքքհյիՁՔ ՏՁժ. սնկերը: ճյուղերը վարակվում են սպորներով`մեխանիկականն միջատների կողմից հասցված տարբեր վնասվածքներից:Պայուսակասպորների ծլումից առաջացած սնկամարմինըթափանցում է կեղնի ն բնափայտի բջիջների մեջ, արթնացնում քնած բողբոջները, առաջացնում բջիջների արագ կիսում (հիպերպլազիա), ինչի հետեանքով առաջանում են մինչն 5-6 մմ տրամագծով բազմաթիվ կարճ շիվեր: Հարուցիչը շիվերից ներթափանցում է տերնաբողբոջների մեջ, ինչի հետնանքով տերնները փոքր են մնում ու կնճռոտվում: Խոնավ եղանակին տերնեներիհակառակ կողմում նկատվում է մոխրագույն մոմանման փառ, որը պայուսակների շերտնէ:

Տ29.5. Պայքարիմիջոցառումներիհամալիր ծառատեսակների բնի ն կմախքային ճյուղերի հիվանդություններիդեմ Ծառատեսակների բնի ն կմախքային ճյուղերի հիվանդությունների դեմ պայքարիմիջոցառումներնեն. 1. Տնկարան չհիմնել այն վայրերում, որտեղ աճեցվել է բամբակենի, արնածաղիկ կամ բանջարաբոստանայինմշակաբույսեր: Տընկարկներում պարբերաբար կատարել դիտումներ, որպեսզի բացահայտվեն ն ոչնչացվեն վիլտով, հոլանդական հիվանդությամբ վարակ-ված ծառերիօջախները: Այդ նպատակովկատարել նան չորացող ճյուղերի սանիտարականհատում ն այրում: Սանիտարականհատումներ կատարելիսգործիքները պարբերաբարվարակազերծել 3 Չ6օ-անոցֆորմալինով: 2. Խուսափել թեղիների մաքուր տնկարկների հիմնումից, քանի որ այդ դեպքում հոլանդական հիվանդությունն ավելի արագ է տարածվում: Հիմնել խառը տնկարկներ`համատեղելովկաղնու, հացենու հետ: Յ. Ցիտոսպորոզի դեմ կատարել սանիտարականհատումներ: Վաղ գարնանը` նախքան բողբոջների բացվելը, ծառերը սրսկել բորդոյան հեղուկի 1 «5--անոցկամ պղնձիօքսիքլորիդի 0,5-1 Չօ-անոցլուծույքներից որնէ մեկով: 4. Ընտրել բակտերիալ այրվածքի, քաղցկեղային հիվանդությունների նկատմամբդիմացկունտեսակներ,կատարելսանիտարական հատումներ, խուսափել մեխանիկական վնասվածքներից, ոչնչացնել փոխադրող միջատները, վերքերը մաքրել, վարակազերծելու փակել: Վերքերի բուժման նպատակով կտրել-հեռացնել ողջ վարակված հյուսվածքը՝ մի փոքր ընդգրկելով նան առողջ հատվածից: Այնուհետն վերքը վարակազերծելպղնձարջասպի3-5 Չ6-անոցկամ կալիումի պերմանգանատի 5 Չ6շ-անոցլուծույթով, այնուհետն ծածկել անջրաթափանցշերտով` այգու մածիկով կամյուղաներկով: 5. Սոճու ճյուղերի ոլորման դեմ ապահովել տնկարանի,սոճուտի ն բարդու ծառերի տարածական մեկուսացում (առնվազն 200-300 մ): Ոչնչացնել բուսական մնացորդները: Վաղ գարնանը, երբ բարդու տերններիվրա նկատվումէ ոսկեգույն փոշի, սոճու սերմնաբույսերըսրսկել բորդոյան հեղուկի 1 Չ6-անոց (6-8 կգ/հա), պղնձի օքսիքլորիդի 0,4 Չ62անոց (2,5-3,2 կգ/հա) լուծույթներից որնէ մեկով: Առաջին սրսկումը կատարել մայիսի սկզբին, երբ բարդու տերնների վրա առաջացել են նարնջագույն կամ վառ դեղնավուն բարձիկներ, հաջորդ երկու-երեք սրսկումները` 7 օր ընդմիջումներով: Աշխատանքայինլուծույթի ծախսը՝ 1-2 տարեկանտնկիների համար 600-800 լ/հա, մեծ ծառերի համար՝ 1000-1200 լ/հա: -

,

ԳԼՈՒԽ 8

ԵՎ ՊԱՅՔԱՐԻ

ԾԱՌԱՏԵՍԱԿՆԵՐԻ ՓՏՈՒՄՆԵՐ

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐ

ԴՐԱՆՑ ԴԵՄ

Տ30. Ծառատեսակների փտումներ Աճող անտառի ծառերի արմատների ն բնի փտումները ամենավնասակար հիվանդությունների խմբերից են: Փտումով վարկված ծառերի մոտ դիտվում է ֆիզիոլոգիական գործընթացների խախտում, ինչի արդյունքում ծառերը թուլանում ն չորանում են: Ախտահարվածծառերը հաճախ ենթարկվում են հողմաբեկման ն հողմակոծման: Փտախտներից կամ փտումից առաջացած վնասը կենսաբանական է (կենդանի օրգանիզմի հիվանդություն է) ե տեխնիկական(փտման արդյունքում քայքայվում ն որակազրկվում է բնափայտը): Փտախտներհարուցում են բազիդիալ սնկերի դասին պատկանող սնկերը: Ծառերի բնային փտումների պատճառ կարող են դառնալ աբիոտիկ գործոններից (ցրտահարություն), կենդանիներիկողմից (սմբակավորներ, կրծողներ, միջատներ) կամ մարդու տնտեսական գործունեության արդյունքում (մեխանիկական վնասվածքներ,այրվածքներ ն այլն) կեղնի վրա առաջացած զանազան վնասվածքները: Արմատային փտումներով վարակը տեղի է ունենում արմատների վնասվածքների, մահացած արմատամազիկներիմիջով, առողջ ու վարակված ծառերի արմատների անմիջական շփման կամ սերտաճման ժամանակ: Արմատային փտումով ծառերի վարակվելուն նպաստում են բոլոր այն գործոնները (երաշտ, տնտեսության սխալ վարում), որոնք թուլացնում են

ծառերը:

Բնափայտի փտումը կենսաբանականքայքայում է: Սնկերի կողմից արտազատվածֆերմենտները քայքայում են բջջաթաղանթըն բնափայտում տեղի են ունենում անատոմիական կառուցվածքիխախտումներ, քիմիական կազմության ն ֆիզիկական հատկությունների փոփո-

խություններ:

Փտումները լինում են դեստրուկտիվ ն կոռոզիոն տիպի: Դեստռուկտիվ փտումների դեպքում վնասվում է ողջ բնափայտը.ցելյուլոզը քայքայվում է, իսկ լիգնինը մնում է անփոփոխ, բնափայտի ծավալը փոքրանումէ, այն մգանում է, դառնում է փխրուն, ճաքճքում ու բաժանվում մասերի, իսկ փտման վերջում` փոշիանում: Վետնաբարդ̀եստրուկտիվ փտումներինբնորոշ է փոշենման կառուցվածքը նգորշ գույնը: Կոռոզիոնփտման դեպքում քայքայվում են ն' ցելյուլոզը, ն' լիգնինը, սակայն տարբեր սնկեր տարբեր ազդեցություն են ունենում. մի դեպքում սունկը միաժամանակ քայքայում է ցելյուլոզն ու լիգնինը` լրիվ

քայքայելով բջջաթաղանթը, անյուհետն` բջիջները: Վարակված բնափայտում առաջանում են սպիտակ,չքայքայված ցելյուլոզի մնացորդներով լցված անցքեր,խոռոչներկամ դատարկություն,ն դիտվում է խայտաբղետ փտում: Կոռոզիոնփտման ժամանակ,ի տարբերություն դեստրուկտիվի, բնափայտնամբողջովինչի քայքայվում: Չքայքայվածբջիջների շերտին հաջորդումեն առողջ հյուսվածքիբջիջները, այդ պատճառով փտող բնափայտըբաժանվում է թելիկների,փշրվում է, սակայն ծավալը չի փոքրանում: Մի այլ դեպքում սկզբնականշրջանում ամբողջո"վին քայքայվում է լիգնինը, այնուհետն աստիճանաբարքայքայվում է ցելյուլոզը, որի մի մասը մնում է բնափայտիխոռոչներում` սպիտակ կուտակումներիտեսքով: Վարակվածբնափայտըհամաչափկամ գծերով ավելի բաց գույն է ստանում, դառնում սպիտակ, բաց դեղին կամ մճարմարյա (սպիտակփտում): Կոռոզիոն փտումները բնափայտիքայքայման տարբեր փուլերում արտահայտվումեն փոսիկային, փոսիկային-թելային,թելային, ծալքավոր-թելային կառուցվածքներով: Վարակվածբնափայտը,կորցնելով նորմալ կենսաբանական առանձնահատկությունները, ձեռք է բերում նոր առանձնահատկություններ: Փտումն ախտորոշելու համար կարնոր դեր ունեն հետնյալ հատկանիշները.փտման դիրքը ծառի մեջ, փտման տիպը, կառուցվածքը, գույնը, փուլը, արագությունը ն մի շարք այլ հատկություներ(մուգ գծերի, միցելիալ թելերի առկայություննայլն): Փտման դիրքը ծառի մեջ կարողէ տարբեր լինել (նկ. 52): Ըստ ծառի երկայնականկտրվածքումփտման դիրքի, փտումները լինում են արմատային,բնային, բնի հիմքի մասի, գագաթնային,միջանցիկ(բնի ողջ երկարությամբ):Ըստ ծառի արմատների,բնի կամ ճյուղերի ընդլայնական կտրվածքում փտման տեղաբաշխվածության` փտումներըլինում '

միջուկային,միջուկային-ենթակեղնային, ենթակեղնային: Ծառի կամ բնի մեջ տարբերտեղադրությունունեցող փտումները տարբեր ձնով են ազդում ծառի կենսական ֆունկցիաների, բնափայտի ելքի վրա, հետնաբար`դրանց հասցրած կենսաբանական ու տեխնիկամեծ վնաս են հասցնում արմական վնասը տարբեր է: Կենսաբանական տային ու բնի ենթակեղնայինփտումները, իսկ ամենամեծ տեխնիկական վնասը՝ բնի միջուկայինու միջուկային-ենթակեղնային փտումները: Բնափայտիքայքայման գործընթացիառանձնահատկությունները կախված են սնկի կենսաբանականհատկություններից, վարակված բույսի բջջաթաղանթիվրա ազդեցությանբնույթից: Փտման գույնը կախված է դրա զարգացման փուլից ն տիպից: փտումը սովորաբար գորշ, կարմրագորշկամ մոխրաԴեստրուկտիվ են

որոշակի փոփոխություն: Տարբերում են փտման | (սկզբնական), 1, 1 (վերջին) ն Ռ/ (փչակի առաջացում) փուլեր: Փտման արագությունը պայմանավորված է փտման առանձին փուլերի տնողությամբ ն հնարավորություն է տալիս որոշել, թե երբ կսկսվի փտման վերջին փուլը: Այն կախված է հարուցչի կենսաբանական առանձնահատկություններից, միջավայրի պայմաններից, ծառի ընդհանուր վիճակից, բնափայտի ֆիզիկական ու տեխնիկականհատկություններից: Փտումը կարող է ընթանալ դանդաղ, արագ ն շատ արագ: Օրինակ` եղենու բնում արմատային սպունգի տարածման արագությունը տարվա ընթացքում48 սմ է: Փտում հարուցող սնկերը տարբերվում են ըստ կենսաբանական առանձնահատկությունների,մակաբուծության աստիճանի, մասնագիտացման, բնափայտի ն ծառի վրա ազդեցության բնույթի: Հարուցիչների շարքում բացակայում են օբլիգատ մակաբույծները, հազվադեպ հանդիպում են օբլիգատ սապրոֆիտներ:Դրանց մեծ մասը ֆակուլտատիվ մակաբույծներն ֆակուլտատիվ սապրոֆիտներ են: Հարուցիչների մի մասը լայն մասնագիտացում ունեն ն վարակում են լայնատերն ն փշատերն ծառատեսակները, մյուսները նեղ մասնագիտացում ունեն կամ տիպիկմոնոֆագեր են: Լայնատերն ն փշատերնծառատեսակներըվարակվում են արմատային ու բնային տարբեր փտումներով. Փշատերնծառատեսակներ. (Սոճու սպունգ. վարակվում են սոճին, մայրին, կվենին: Փշատերն ն լայնատերնծառատեսակներ. (ոմատային սպունգ. իշատերններից վարակվում են եղննին, մայրին, սոճին, կվենին, բրգաձն սոճին (ոտ«ոոՁ), լայնատերններից՝ կաղնին,թխկին,թեղին, հացենին, լաստենին, կեչին, արոսենին: Կոճղասունկ. վարակվում են փշատերն ն լայնատերն բոլոր ծառատեսակները: Կաղնու հաբեթասունկ. վարակվում են կաղնին, բրգաձն սոճին: Լայնատերնսաղարթավործառատեսակներ. (Կեղծհաբեթասունկ. վարակվում են տարբեր լայնատերն սաղարթավործառեր: (մյու հաբեթասունկ.վարակվում են թխկին,բարդին,լաստենին, լորենին, հացենին, կեչին, շագանակենին ն այլն: հակականհաբեթասունկ. վարակվում են լորենին, կեչին, հան ցենին այլն: »

Նկ. 52. Փտման դիրքը ծառիբնում 3. հիմքային, 4. բնա7. արմատայինփտում, 2. արմատային-հիմքային, յին, 5. հիմքային բնային, 6. միջանցիկ,7. ենթակեղնային,8. միջուկային, 9 միջուկային ենջակեղնային: -

-

գորշ

է, իսկ կոռոզիոնը` խայտաբղետ,բաց դեղին, սպիտակկամ մար-

մարյա:

Փտման

կառուցվածքը վկայում է բնափայտիանատոմիականկա-

ռուցվածքի ֆիզիկական հատկությունների փոփոխություններիմասին: Ըստ կառուցվածքի ու գույնի` փտման վերջին փուլում կարելի է որոշել փտման տիպը: Իմանալով փտման տիպը` կարելի է կանխատեսել, թե վերջին փուլում փտումն ինչպիսի գույն ու կառուցվածքկուն

նենա:

Փտման փուլը ցույց է տալիս բնափայտիքայքայմանաստիճանը: Յուրաքանչյուր փուլին բնորոշ է բնափայտի գույնի ու կառուցվածքի

»

»

»

»

»

»

630.7. Արմատայինփտումներ

Վտանգավոր հիւլվանդություններեն, բանի որ արմատային համա-

է ջրին սննղանյութերի մատակարգիվարակի հետնանթով իւսխտվում կարարումը դեպիճառի վերին օրգաններ, իսչի արդյունքումծառը թու-

լանում

Է ն

չորանում: Արմատային փտումով լլարակվաճ ճառերը հեշ-

տությամբ ենյտարկվումեն հողմաբեկման. Լյ

միտումները տարածվում հիվանդ ճառերի արմատներիշփման կամ սերտաճմանժամանակ, ուստի դիտվումեն օքախներով: փտումներիգ հատկապեսվտանգաւոր են արմատա» Արմատային են առողջ ն

յին սպունգըկ կոճղասունկը: Ք

Արմատային սպունգ: Հարուցիչն է Ի/86րռհոտյյմօո Յոոռտսյո

Ծ Բօոօբտյտ

Յողոտո

Իէ.)

բազիդիալ սունկը:

(Բր)

Վարակվում են լիշատերե ն լայնատերե տեսակները, սակայն սոճու, ինչպես նան առավել վուսնգավորէ փշատերեների, հատ յապեմ` էն հղենու, կենու համաբ: Վարակվում արմատներնու բնի հիմքը, ծադերը թուլանում են ն չորանում:

Ծառերիվարակն իրականացնումեն սնկի կոնիդիումներըն

բա-

զիդիոսպորները: Բազիոիոսպորներն առաօռանումեն պտղամարմիննե-

րում, իսկ կուիդիումներըողջ վեգեւոացիայի ընթացքում ձեւվորվում սնլամարձնիվրա, որը դուրս է գալիս վարակվածկոճղերի նարճատնե» րի մակերես: Արմատային սպունգը ֆակուլտատիվ սապրոֆիտ է կ կարող է գարգանալ նան մահացած արմատների վրա' առառւսցնելով պտղա են

մարմիններնկ,

53 ն

ԽՀ):

տարաձվում են քամու,ջրի,տարբեր կենդանիների միՍպորները ջոցով. Ընկնելով թարմ կոճղերի վրւս բաւարար խոնավությանպայմաններում ծլում են, սնկամարմձինը քից, ներբափանցումէ բնաւտայտի հասնում

արմատներինու քայքայում դրանք`Հիվանդության հետագա տարածումնիրականանումէ առողջ ն հիվանդ արմատների շփման, սերտաճման ժամանակս̀նկամարմնիմիջոցում:

զարգացման դեպքում Վարալվածարմատներումսնկամարմնի առաջանում : խեմահոսություն.Սկզբնականշրջանում բնափայտըդառկում է կարմիր, ապալենմւսն, տհաճ հոտով: Երբակեղնային շերտը լըցվում է խեժով, այնուհետն կեղնի ճեղքերից խեժը դուրս Է գալիս արմատներիմակերես ն սոսնձում հողի մասնիկները. ինչի հետնանքով արմատների վրա գդյանում են ւսմուր ելունդներ: Փտման զարգազմանը զուգընթաց խեժահոսությունըդւսդարում է, բնափայտը` դելնում. Վերշին փուլում բնափայտը դառնում է թելանման, առաջանում Է փչակ(նկ,

ՕՄԱԳՄԱ):

վ

սպունգ Սրմահոային է, միթումայինմիտմանտարաճումը եղենու արմմտներիցկծայրբունը, 5. առմատայինմպլունգիպտղամայրմին աթ արմատի վարակված Սպորատվությունը, արմաոայինսաունցում մուս.3 անկիկոնիորալ Հ

ել.

53.

ժար: վառակված հողմաբոկված

մուռ փտումը դիտվում է միպյո արմաւոներիվրա, ն օառը կոճղի կտրելիս վրա այն չի հրնում: Եղենու վարակի դեպքումվարակվում է նան բնի հիմքը, առաջանում Է միջուկի ւիտում, որը կարող . բարձրանալ3-4 մ-ից մինչն 8-10: մ: ծառերի մոռ խախտվում : Արմատային սպունգովվարակված փեր: ջրային հաշվեկշիռը, նվազում է ֆոտոսինթեզի ինտենսիվությունը, ւս: պճում, ծ առը վատ ասեղնատերեներն մենտներիակտիվությունը, է Սոճու

տիճանաբարչորանում են ու թափվում: մայո.նգըդիտվում է օջախներով,ն ծառախմբու ւուսԱրմատային ալելանում Է հիվանդ, թուլացած,չորացող ճառերիթիվը: կրրեցտւմրի ինչպես նան ձճառախմբերումբամոլ մատնէրիվրա պտղամարմինների, առկւպյությունը վարանի բնորոշ նշանուղղուոյամբ թեքվամծառերի եմ: առաջանում են միայնհողի նորմալ ներն Սակայն պտղամարմիններ

ստվերացմանդեպքում: աերացիայի,խոնավության, Պւտողամարմինները բազմամյահն, բարակ, տարբերձեի, հիմենոշագանաՄակերեսը ֆորի շերտը դեպի վեր ուղղված |նկ,53, 22 2ՊԴ)Ի կագույն է, ավելի բաց եզրային մասերովն համակենտրոնակոսներով: Հիմենոֆորընախսպիտակէ, այնուհեւղն դեղին` թավչյա փայլով: Սեցթեք: Պտղամարմնի մեծությունը հիմնակաբերը փոբր են, կլոր, երբեմն" նում մինչն 40. սմ է, սակայն երբեմն կարող է հասնել 20-30 սմ: 23|

Հիվանդությունն առավել ինտենսիվ է զարգանում փշատերն ծառատեսակների մաքուր տնկարկներում (օրինակ` սոճուտում): Խառը տնկարկներումծառերիդիմացկունությունըբարձրանումէ: Պայքարի միջոցառումներ: 1. Կատարել սանիտարականհատումներ: 2. Կոճղերը անհրաժեշտ է վարակազերծել կալիումի պերման5 իսկ հողը` 10 96օ-անոցլուծույթներով: գանատի Չ6օ--անոց, Յ. Նոր ծագող օջախների վերացմաննպատակովհատումներին լուծույթով` 1-2 լ/մ2 զուգընթաց հողը մշակել ֆունդազոլի 1 Չ262-անոց ծախսմաննորմայով: ՌՈ6ի6Յ (Մհ 6: ԲԷ) ԽՅւտե Կոճղասունկ: Ղարուցիչը ՃոոՁոթին է սունկն է, որը հանդիպում տեսակ բույսերի վրա: բազիդիալ Պտղամարմիններնառաջանում են բնի հիմքում, կազմված են գլխարկից ն ոտիկից (նկ. 54 Ա շ2 ՀՄԱ): Գլխարկը մսալի է, դեղնագորշ, նախ ուռուցիկ, ապա հարթ: Հիմենոֆորը թիթեղավորէ, նախ սպիտակ, ապա շագանակագույն:Ոտիկն ամուր է, պտղամարմինը`ուտելի: Վարակվածծառերը ենթարկվում են հողմաբեկման: Սունկը բնափայտիմեջ առաջացնում է մուգ գորշ միցելիալ թելեր՝ ռիզոմորֆներ: Հիվանդ արմատներիցռիզոմորֆների կտորները կեղնի վնասվածմասերով նեթափանցում են առողջ ծառերի արմատներիմեջ: Սնկամարմինը,սկզբնականվարակի մասից զարգանալով, հասնում է արմատավզիկին,թափանցումբնի մեջ ն բարձրանումմինչն 2-3 մ: Կոճղասնկով վարակվելուն նպաստում է ծառերի արմատների սերտաճումը: Վարակվում են տարբեր տարիքի լայնատերն ն փշատերն ծառերը, որոնց արմատներին բնի հիմքի մասի ախտահարվածհյուսվածքներում զարգանում է սպիտակ փտումը` եզրավորվածսն գծերով: Վարակված երիտասարդծառերն արագ չորանում են: Մեծ ծառերն ապրում են երկար, սակայն թուլանում են ն վատ աճում: Սնկի կողմից արտազատված թույների ազդեցությամբ արմատներըքայքայվում են, երիտասարդ ծառերն՝ արագ չորանում: Կոճղասնկից տուժում է հատկապես եղննին, որի ասեղնատերնները դեղնում են, ծառի կեղնը ճաքճքում է ն խեժահոսում: Բնի հիմքի ն արմատներիվրա ելուստների տեսքով գոյանում են խեժի կուտակում-

ներ:

Վարակիաղբյուր կարող են դառնալ վարակված ճյուղերը, կոճղերը, չորացած ու թեքված ծառերը, որոնց վրա զարգանում են սնկի պըտղամարմիններն ու ռիզոմորֆները:Բազիդիոսպորներըհասունանալով տարածվում են, ընկնում թարմկոճղերի վրա, ծլում, առաջացնում միցե232

Նկ, 54. Կոճղասունկ 7. սնկի միցելիալ թաղանթվարակվածկոճղի կեղնի տակ, 2. միցելիալ թաղանթներվարակվածբնի կեղնի տակ, 3. պտղամարմիններծառի առաջացումը ռիզոմորֆների արմատավզիկիվրա, 4. պտղամարմնի 6. ենջակեղնային սպիտակփտում՝ բնորոշ սն վրա, 5. պտղամարմին, գծերով, 7. հիմենիալշերտի հատված՝ բազիդիումներով ն բազիդիոսպորներով,8. բազիդիոսպորներ,9. բազիդիոսպորների ժլումը: լիալ թելեր, ապա ռիզոմորֆներ,որի կտորներովսունկը տարածվում է: Հիվանդությանզարգացմանընպաստումէ խոնավ,տաք եղանակը:

Պայքարիմիջոցառումներ: 1. Կիրառել միջոցառումներ,որոնք ուղղված կլինեն տնկարկների դիմացկունությանբարձրացմանը,վարակի աղբյուրների ոչնչացհիվանդությանօջախների մեմանն ու տարածմանկանխարգելմանը, կուսացմանըն տնկարկներիառողջացմանը: 2. Հիմնել խառը տնկարկներ:Թթու հողերը կրացնել: Յ. Կատարել սանիտարականհատումներ: 4. Կոճղերն արմատախիլանել ն դուրս բերել տնկարկից: 10 Չ5-անոց լուծույ5. Հողը մշակել կալիումի պերմանգանատի թով` վարակը ոչնչացնելու նպատակով: ՝

520.2. Բնի տտումոնը Շատ չռարածված հիվանդություններեն, որոնց արդյունքում վաբնափայտիորակն ընկնումէ, Լ. երբեմն դրանքպիտարակված ձառերի նի չեն անգամ որպես վարելանյութ օգտագործելուհասար, քանի որ նվազում է ջերձաստեղծհատկությունը: Բնի ւիտումուլ վարակված91մու են, բուլ չորանումնկ.58) ռերը հեշտությամբհողմակոծվում անում են Ծառէրիվարկվելուն նպաստում տնիվնասվածքճորը: Երբեմն փտումը զարգանում է բաղցկեղուլ հիվանդ ծառերի լրա.

նկ. 656. Սոճու

յ

-

ո

ՀԻԱ

,

Դ

Ի.

մինճերո

-

|

հողմակոժում

Բիտ/|ոստ էու լ7ոծւտ 6: Ւո) սպյունօ: Ղարուցիչը իում: սունկն է. որն առաջացնում է բնի միջուկի խայտաբղետ Սոճու

բազիռիալ

Պաղամարմինները հաստ են, ամույ սմբակաճե, ելունդներով կամ հարք, բազմամյա ն երբեմն գոյատնում են մինչն 50 տարի ԱրտաակոԲին մակերեսըճուգ գորշավուն է, անհարբ, ունի հաճակենտրոն 58, ու ճեղբեր (կկ, սիկներ բազմաբիվճառագայթաձն 20204 2:):-յուսհիմենոֆորը՝ դեղճւշափսծթը փայտանմանէ, դեղնաշագանակագույն,

գանակառույն:

Ծառերի բները վարակվում են աշնանը

են րոնք ներթաւիանցում

բազիդիուսպորներով, ո-

Վարակվածբնափայտընախ վնասվածթնեիից:

է միջուկի կարէրագորշ,այնուհետնզարգանում փտում: Փտման վերջին փուլում բնի մեց աշաջանում է խայտաբղեւտ

վարունգույըէ,

առակ,

ապս

Պւողամարմինքերն սկսում են առաջանալ, երբ փւոումը բավականին զարգացել է: Երիտասարդ սոճին չի վարակվումարմատային սպունգուէ Վարակվում են 40-50 տւմսրեկանից բարձր, հատկւաալես1̀00-120 տյարեկան սոճիները: Կարող են վարակվել"

եղննին, մայրինու կվենինԿաղնու հաբեթասունկ:Հարուցիչը |ոօոօխտջժո/ծրիխտ»4Բ685) ինո. բազիդիալ սունկն է: միմյա են. սմբակաձե, նախ փափուկ, ապա Պտղամարմիննեդը ամուր. մակերեսըդէղնաշագանակագույն է, փոսիկավոր, երբեմն հարթ:Հիմենոֆորը կազմված է երկարավուն, շագանակագույն խողովակներից, որոնցից հաճախ դուրս են գալիս դեղնալլուն հեղուկի կառիլներ: Պտղամարմնիհյուսվածքը մուգ շագանակագույնէ: Կաղնու բունը հաբեթասնկուլվւսրակվում է վնասված կեղեից ո. կոտրվածճյուղերիզ: Հասնելու|բնի միջուկին`սունկը փտեցնումէ այն Վարակվածբնափայտնսկսումէ գորշանալ, այնուհեւու ւսռացանում են բծեր, կետեր,որոնբ աստիճանաբարմժիաճուլվումեն, ն զար: սպիտակ գանում է խայտաբղետ փտում, Բնափայտի ձեց առառայրում Է /իչւկ, իսկ փտճան վերռինփովում բնափայտ դառնումէ թելանման: տումը արագ է տարածվում Լ հիբեմնհասնում մինչԼ 8-14 մ: Վաորակազրկում է: րակվածբնափայտը սեղմ հաբեթակումկ:ՀՂարուցիչնէ Քհտնոստ» Խզութոստ(Լ 6է Բոլ Օստէ սունկը,որն առաջացնումէ լայնատերն ձառատեււլների միջուկի

րան

Եկ. 55 Ընի փտումու վարակվածլայնատերնծակատեւակները

սայունգիարողաժար-

:

փտում: սպիտակ

Պողամարմիններըբազմամյա Են, կձբակաձել փայտանճան, բպրձիկաձւ, մակերեսը մուգ շագանակագույնէ, գրեթե սն, ունի խամակենտէլ րոն ելուստներ|նկ.57, ՇԸ Հյուսվածբը Ժանդգաշւգանակագույն է փոթր անցքերովխողովակներով: ամուր Հիմենիֆորը գորշ վարակվումեն լայնաւհերն տարբեր ճառաԿեղծ հաբեթւաասնկով տեւակներ, սակայն զարգացման առանձոահատկությունները,սվտղա238

մարմիններիարտաքին տեսքը տարբեր ծառերի մոտ տարբեր են: Դա է պատճառը,որ կեղծ հաբեթասունկըերբեմն դիտվում է որպեսհավաքական ձն, որը միավորում է տարբեր ծառերի (ուռենի, կեչի, լաստենի ն այլն) վրա մասնագիտացածմի քանի տեսակներ: Վարակված բնափայտը սկզբնական շրջանում կարմրագորշավուն է, այնուհետն ստանում է դեղնավուներանգ ն առողջ հյուսվածքնեմուգ գորշ օղակով: Կեղծ հաբեթասնկի բնորոշ արից առանձնանում ռանձնահատկությունըբնափայտի վարակված մասում համակենտրոն օղակներով դասավորված սն գծերի առկայություննէ: Փտումը կարող է ընդգրկել ողջ բունը: ծառերը հազվադեպ են վարակվում: Առավել ուժեղ Երիտասարդ վարակվում են միջին ն մեծահասակծառերը, որոնք թուլանում են, բնափայտը որակազրկվում է:

Նկ. 58. Իսկական հաբեթասնկի պտղամարմին

Իսկական հաբեթասունկն առաջացնում է բնի միջուկային սպիտակ` մարմարյա փտում: Բնափայտը սկզբնական շրջանում գորշ է, ապա բաց դեղին ն վերջապեսսպիտակ`բազմաթիվ սն ն մուգ գորշ բծերով ու գրաֆիկայի նման գծերով: Փտման վերջին փուլում բնափայտը փափկում է, ըստ տարեկանօղակների անջատվում բարակ ապա քայքայվելով առանձին թելիկների` փշրվում: Վարակվում են հիմնականում ծերացած, խիստ թուլացած, վնասված ծառերը: Վարակըներթափանցումէ կոտրված ճյուղերից ու ճեղքերից: Սնկամարմինն այնքան արագ է տարածվում, որ պտղամարմինների առաջացմանժամանակ փտումը հասնում է իր վերջին փուլին: Վարակվածծառերը հեշտությամբ հողմակոծվում են: Թխկու հաբեթասունկ:Ղարուցիչը Օ»/Տքօւստ քօքսկոսՏ (Է՛.) Զօու. սունկն է, որն առաջացնումէ բնի միջուկի դեղնագորշավունփտում: Վարակվումեն թխկին,հացենին, լորենին, բարդին, ծփենին: Պտղամարմիններըբազմամյա են` հավաքված կղմինդրյա խմբերով ն նստած մեկ ընդհանուր հիմքի վրա, հազվադեպ մեկական են (նկ. 29040: Պտղամարմինները սպիտակ են, դեղնամոխրագույնկամ սն մակերեսով, նման են անհարթ գլխարկների: Հյուսվածքը սպիտակ է կամ բաց մոխրագույն, խցանանման կամ փայտանման, խողովակներըկարճ են, անցքերը` փոքր, կլոր ու դեղնասպիտակ: Վարակն սկսվումէ ճեղքերից ու մեխանիկականվնասվածքներից: Փտման սկզբնական փուլում բնափայտը կանաչագորշավուն է կամ դեղնագորշավուն, ապա դառնում է դեղին:Փտման վերջին փուլում բնափայտըքայքայվում է ու բաժանվում բարակ թիթեղների, առաջանումէ փչակ:

թիթեղների,

Նէ. 57խանա '

մ.

իան ՛

Իսկական հաբեթասունկ:Հարուցիչը ԲօՈ6Տ 1ԹոծուշոսՏ (Լ.) օա. բազիդիալ սունկն է, որն առաջացնում է բնի սպիտակ, մարմարյա փըտում:

Վարակվում են լայնատերն ծառերը, հատկապես` կեչին, լորենին, հացենին, հաճարենին: Պտղամարմինները բազմամյա են, սմբակաձն, հիմքի մասում լայնացած (նկ. 58 ն »օՕՕԾՀ): Արտաքին մակերեսը մոխրագույն է, երբեմն` դեղին կամ մուգ մոխրագույն, խողովակները նախ մոխրագույն են, այնուհետն` դեղին: Հյուսվածքը զամշանման է, դեղնաշագանակագույն:Վարակվածծառերի բնի վրա առատորենառաջանում են պտղամարմիններ:

հիմենոֆոր

այքարի միջոցառումներ: 1. Սանիտարականհատումներըկատարել ժամանակին,հեռացնել չորացած ճյուղերը: Տնկարկներիցհեռացնել հողմաբեկված,հաբեթասնկերիպտղամարմիններիցթուլացած ծառերը: 2. խառը տնկարկներ: Խուսափել մեխանիկականվնաս-

Լատինական ինակ

՞

Հիմնել

վածքներից: Յ. Անհրաժեշտ է անտառների շերտերը խիտ տնկել, որեզրային ,

պեսզի նվազեցվի ցրտահարությանճեղքերի առաջացմանվտանգը: 4. Վերքերը բուժել վաղ գարնանը. դանակով մաքրել վերքը, ապա վարակազերծելպղնձարջասպի5 Չ6-անոց լուծույթով ն չորանալուց հետո ծածկել յուղաներկով, այգու մածիկով (10 մաս նիգրոլ, 6 մաս 1 մաս մոմ) կամ պետրոլատումայինմածիկով մաս կանիֆոլ, մոխիր, 80` Չ6, կանիֆոլ` 10 965,բուսական յուղ` 10 76). վերջինս (պետրոլատում է նպաստում վերքի արագ առողջացմանը: 5. Ամռան շոգ եղանակին փչակներըփակել: Այդ նպատակովդըրանք մաքրել աղբից, չորացնել, վարակազերծել,նորից չորացնել, ներկել յուղաներկով, այնուհետն լցնել ցեմենտող զանգված (մեկ մաս ցեերկու մաս ավազ կամ մեկ մաս հալած բիտում` ձութ, ն երեք մաս մենտ, թեփ): Խառնուրդը լցնել փչակի մեջ, հարթեցնել,չորանալուց հետո ներկել բնի գույնի յուղաներկով:

անվանումների ուղեցույց րի ուղեցու Վ

ո -

ՃցՁՈՇՅ/ՇՏ

- 79, Բցքօե2օէթոնող93

ԽՈՈՇՇՇՈՏ(ՏՈՂ.6է՛ԼՕԽՈՏ.)

Շ6/ՇՕՏքօՐ8 88 -

-

`

ԵեՇօ|Յ

`

605018

`

Շօոո.

94, 96, 188

-

ճքհյկօքհօ216Տ

-

66, 67

Բվեսց/ո«6686 ԲվեսցօՇՁոժժ2 (Ք6:5.) -

ՀԿՈՒՀ6

150, 151

`

209,210

-

Բո

Տ

«ԹոՏէ

(ՄռհԼ.6շ« Է)

ԲՏՇՕօՇիյ/8 90 քլոօժ6Տ ՍՕՈՅՏ. 50, 90 50, 90 քլՏէԼլԵ6ու

ՃՏՇՕՈՂՆՇ6ԼՇՏ63, 69

հեռա

ՇԱՅԿՁՈՁօ686

-

ոց6-

`

Լու

Մ.

-

72,

53, 72

(Տուհ) ԶՅտՏ 6է ՅԼ 96 Տօքօժօունսո Տեռքէ. ՏսԵետք.

Ն`

6է Բսդհ.

-

-

-

`

Թօէո/0ՏԽՈՇիծէ 38, 88, Ձոէհօքհլտ 147 -

-

40, 49, 88, 112, 147, 151, 152, 186

Զո6ՇութՁ Ք6-Տ.

ԹՕՊՏԵ

-

Շ

ՇՅԽՅԱՅ

-

(Է՛.) 1սէ 45, 54, ՇՓ|/6օՏքօոսո՝ 209 ՇոոքՅոսԹ|6Ք6:5. ԷՐ.

ՏՇՈՇՕ/ՕՈՏ

քսղքսո6Ձ

-

-

-

`

-

ՏՕոՇիլՁՐ/6ՈՏՏ ԼՇԿ.

`

Լ6Կ. ԽՏտտլշռցլուտ

`

ՇօԱՇԾաօծհսո `

-

ՇլՅԱ0Շ6քՏտ75

ԹՅՏԼԱՕոՂ)Շ6էՅՏ 63, 78

ՏՍԵՏք. ո/Շիլց8ո6ՈՏ|Տ

ՇՅՊՇ6ք1226Տ 72,

80օ/Թէ26626

-

80, 81

-

-

-

`

-

`

-

Շատ Ե2«Շէ6Ր ուՇիլցՁ8ո6ոտՏ5

Ո6ց

-

Լու.

(ԼՅԿ.) Ճժ6հ.

`

-

ՕՇօօեծ

նԽստ

`

ՇլԹՏէ6/օՏքօոսո: օճքօքհւխոո

-

`

-

-

-

-

-

ՕԼԱոոօեօխտ օ652ն ՕՑ. Լո. 88, Օ|ոմօտքօոսո

`

`

88, 147 Ս|ճսօսՏԼյու.

15, 142

-

2լ6Տ 65

ՇԽ

-

ԽԼՇհ6հ 6է Ւո ԲՏք6ոցԱխՏ

87, 88, 209

-

39, 45, 81, 232

-

-

-

կճոտկտ Ոո6Ա6Ձ

Ք

քրօաօ Բօտե-

-

`

-

-

Շհտոժ՛օոոյօ6է65 48, 51, 63,

Էլ. օէ Մու Է. 0. 6է ՛ռժճոճ ԽԼ, Ա66Տ. Շու

Տօթո

ՏՅՇՇ.

-

38, 88, 147,

-

-

Ձելթետ (Մ/Ձի՛.) Սոցօո. 87, 88,

--

`

Խ66Տ

ՏՅօՇ.

Շիո/Տօողյո2

Հ

Բլթտշոճ

սլ (8սՏտ.) էօՇՍՏԱՏ խ1016ռս -- 56,213

6-0

ՃցՁՈՇՁՇ606

-

-

-

ԹցծոռոսոոԷ|. 6է ՒԼԹՏէ

-

կոժօոսփթոսոո

6է ՇՅԿ.

8-.

Է`

Շրօոշոխսո

ՇԱՏՇԱԱՁ

ՇյնոմոօօողքօոոոՁլ (Լ)

ՄՄ.

Ծեծի. ՕՏ ցոռողուտ

-

Բոմուռ -

Շ105քօ՛ռ

ՇՁքոռե ՏՅՇօ.

Ն`

-

75, 90, 216 10եզճ ՄԼ օէ Ւ լութոոծժ

`

՛սԵ6Տօ6ՈՏ

Ր

8 ՏՅ«Շ. Բ-.

Ւ.

-

13,

-

Շհօտ թո

Վրոօհգքհլիք (Բ. Բ. Տո.)

ԷօԱ.-

Ծ6ՈՈՅԱՅՇ6Յ6

Օօէուժ68/6Տ

(Բ)

Եօակոշ

աո

`

Մփու

-

(Լ.)

(օո6ոէոսՏ

ԲօողօքՏՏ

-

`

Է

օւ

-

Բոժօոո/Շ6էՅ6Տ Բոժօփլռ քճոՏ1նօ8 (Խնո.) Ք. ճոմ.

6է ՒԼ Ճոժ.

Բուօոօքհճց2

ԿՀ«ՅՏԼ

քու

(ՏօհԽՅոշ.

-

ԲքլՇհլօ6 Խքհոճ 1Լսլ

Բստոժխոո

Բ-.)

6է

-

Է

-

39, 86,

հ/

Խ/Թ:տտօոլոծ - 89 խ/Յոց. 200 ԵՏա6 (Լէ.) (ԼԵ.) Բ.խ/ճցո. 202 -.յսց|ոժտ ՏՏօօ.

-

-

քօքսմ (Լ)Ե.) -

Ք.

8/6ք

-89,

85, 86

-

`

ՒօՉ/ՍԹԵՅՏԿՃԶԾՇո/Շ6ԱԺՅ6

Բօէմ.

Ւ//Ո6ոօո/Շ6ԱԾՅ6 79 ՒՍ/քհօոոյ/օ6է16Տ88 ՒՌ/ք00768)6572,74 ՒՒ/քօ4/6ո քաոճեռ (Գ) -

Ւ//ՏԼԾՈՅԵՏ 77, 78 -

-

ԽԱՅԵ. 87, 88, ՍԹոօ-քօքսհոմ -

(Ճ. 87.) թօՏէ՛.

քուօզսՅ

-

86, 87, 123, 221

46,

Խ6/ռոոքՏօ186686

-

ՇօՕէծ.

քռոսող ԲՇեԼ. 203 (ժօտսոո (Լ)Ե.) Լ/ոճ.

`

-

-

87, 88,

-

-

ճՏոժոնօսո

Խամոսող /Ճ46ոհ.

-

-

Յոոօտսո՛

38, 88, 89, 126,

Տհլ0.

-

Խ6թռոոքտօ: ԹՏՇօոոյ/ 660086 -82 ԽՅՅԵ. ՁՄՈ-Էքօքսկոտ ԻԹ616:6ԵՅՏ(0օոոյ/օ6նմ26 ՒԹԹօԵՅՏ|ժօո (Ւ՛.)

-

-

-

-

-

-

`

-

Է

`

6է Խոլ2ր

ՏԱԾցՇՈՅ (ԽՕօՏե.)Ւլօհո. Լ7/Շօք6ոճօո 81

-

Հ«ՅՈՏԵ 126

ոօուԹոո6

ՁԱՆՇՅՑ 88նօ.

`

-

-

հնու Տէ

'

,

ԷԹ/ԹԼԻՅ:6Տ

76,77 ԷՈ

ՅոոօտՁ

146. 150.

-

-

-

Բստճոսո' Լու. -

ՏՔՃեօտսո

- 15, 180,

86, 208

Ւ

-

'

Լ

16Ս,

ք0686(Էսօե.) Ւլօհո.

-

ԲօՈ6Տ ՏՅՇօ.

13,

107,

111,

ռ

-

Օօլուցօմճռ

-

ՏՅԵԼՈՅՑ (ՕլօեՏ.) Մ/րու 87, 127, 207

`.

բ

-

109,

50, 56,

,

-

-

-

-

ԽԵ

՝

87, 207

-

Օ6ս16օոո:6616Տ 63, 88 ՍլՅքօՈՅյ6Տ 72, 75 ԾՏօօոո/Շ6ԵՕՅ6 76

'

15, 38, 39, 54,

-

77, 111, 180, 181, 182

Ն

Բ:«ՕԵՅՏԼԱ/Թ/6Տ 79

-

Լ.

182Շի6Մ.

քոՅՏ՛ `

-

զսծ/Շոճ Շոօոօոլռ սու (ՏՇԻՊՅՆշ.) ՕՇ/րռքհլսո

-

-

-

ԷսՕԾԱՅ)ՅՏ

-

ՏՅՈՕՏ ՄՍծՏե 15, 202

ԱէՈՅ6Օսց6ող, --201

-

-

ք

--

-

-

ԵՏ Խօու

-.

-.

6է ՕօՏոո.

--

Ճո

-

-

)սոյքողոսոո (Էւ) ց6 ԱՕԼ 182 ՈՅօօՏքօսո (ՒԹո.)ՒՏհոո.

Օ)/ՈոօՏքօ/Ձոցխո: ՄՏՈՈ6Ա0146Տ Ւ|ճոնց. 15, 86,

ԲԱՁՏՇՕոՂ/Շ6եՕՅՑ

63, Բսոոյ/օօա

13, 90

-

Ւ|6|:. 6 Տօհ.

զս6ոժոճ

ՏՅԱՇՏ (Օյ)

-.

-

-

-

-

89, 145,

-

Խյսո-.

ԼՕՇԱ/ՕՅՏՇՕոՂ)/օՏԱՄՅ

Լօքհօժօոոոո

-

(մօո6Տ) ՏՍԵՏք.ՊՄՕՏօքեօտ 86/ց6յ օէ ՅԼ 96 ԼՈՅ

Լ6Կ6ԱԽԱՅ Թսոօճ

89, 110

ՄՍ6Տէ

զս6ոՕոսոոՄ/6Տէ

-

-

13, 90,217

-

Եակոսոո

՝

ՇԻր/Տօտքճոոծ(Ք6:5.)

-

Ր

`

15,49,

.

-.

ՇՅՈՕԼ0Կ018 ՒԼ

`

ՇՅրքհօտքօոոՅԷ՛.

6է ՅԼ

ԼՅէհՂՅ6Յ ՏզսճոոՁոՅԼ. -

Լ

ՅՒՕՕՁԲ ՒԷՕօԼ--12

13,

6է Տօհսշ1-

-

ւ

-

244, 95,217

-

-

-

9ո/օքհնՏ (Ք6:5.)

ւ

ՏՅօօ

Օ|/Շ6օքհխո- 81 Օ|Օ60Տքօոսոո 49, 89 ՁՅՈրքծ|օքհճցսո՝

(ԵՅՏՏ.) ՏՅՇՇ

14, 73

-

-

ՏՁսելոծել

Լ.

ՅոՂ/ՕԿՕՐՁ

(Ցսոոկ)ՄՈոՏե

Մ

անեօոոողն (Լլոժ.) ՄՄ-. 219

`

ՇԵԵ6:6էո

ք/5|

-

|ոոօոօէսՏ

|

Շօոոողսուտ Օր6Կ. ք

`

96 ԽՕԼ

|

ՇՅՏԼԾոօոՈ)/օ6Աժ26

Քօթե.-73

87, 88, 121,

-

-

-

ՇօողոոսուտՕՐ6Կ. քէ Ե6ԼՅ6

85, 86, 88, 223

-

ՈՅշճո (Ե6:Տ.) ՒՌ/Տ16/օցռքհյսոո

-

`

ոելօօլռ Շլ6ե.

`

6է

-

-

Ցօոց. ՇՕօոՕլխՏԿՅՁքօՁոՈսՏ

Տ8իԺքծոճսո'Լյոժ.

-.

-

15, 49, 89

Տ|ոց.

Քո/Տ/քիՅ6686 72 Քո/ՏքԻՅՍԹՏ 53, 72, Էր/Տյքի6 73

-

--

Խ6Թոքտօոժսո '

123,

ԵճԽալո6Ճհ.

-

Խ6Ե. ռըԵօակոսո

Խ/6/ՅոՇՕՈԼՅԹՏ

-

87, 88, 211 88, 89 -

Խ16-օՏքիՁ6ոՅ 73, 74 ՇՈՒ 14, 39, 40, ՁքհաՕ:Մ6Տ

-.

49, 54, 74, 110, 121, 191

ԵՏԽ|Յ6

.

խ/ճցո. 194

Խօոոլ

ՄՅԱՇհլՇսո

Ն

-

Ք6:Տ.

ՕօԵՅոծհծ

-

'/սօօՁ|6Տ

Խ։սօօո ԽՈՇիԹէ

ւ.

ԽՈ/ՇօՏքիՅ6:618198 ՏՅօՇ.

ԲԹցՅՈՅՑ6

Ո/6/0Տօ18 Տժ. Խ/օօԹ 62, 63 ԽՈ«օո/ՇՕԹ 63,

Ժ6ՏԵԿՇԷԾՐ ՒՐ.

.

ԹԵռՇոշ Ե6222/6Տ

ՔիՁՇլ Է

Քհճօ

-

74, 219, 220 Փետտլոտ 1սԼ 54, 74, 219,

-

12, 38, 54,

Խ/2ՏՏ.

-

ՔօԱՅօՇ/Թ

76, 77

1Ո/ԹՏԵՁոտ ԽԿՅրՏԵ 77,

ԼնեԼԱՅ6|

Խօետո 86ղվ| ճս

Բ. 8.

-

38, 65

-

ԵՐՅՏՏԱՇՅՅ (Մ/0քՕո.) 65

Մ Ոոօոօօթ

Օօոոյօ616Տ 48, 52, 63, 65, 66 ՕքհօԵօ/ստ Վ Թոուտ ՏՅ«6 Օքհւօտէօո"Ձ 76

-

ճյվոլ

-

ՒՍԽՁՅժաո-202

Եհ)0Տեօա

-

--

ւ.

Ք. ՒԷ|ճոո.

-

195,

ոՅի

-

Ծո 61061

քոոճ

ՏՅՇՇ.

6. Օք

ՔՍՇումԹ/6Տ 88, 89 Ք/ՐԹոօողյՇ6եժՁ6 72 Ք/լուԹօ626 66 Քյփլստ Քոոցջի. 38, 66, 150 Ս6ԵՅո/ՁոսոոՒ|ԹՏՏ6. 66, 152 -

-

-

Բ

16,

-

ԾՇ

Լսե.)

43, 95

`

-

(Տող.

`

90, 198

90, 198

`

-

69, 147

-

(Ք6:Տ.)

Բ-.

-

13, 39, 77, 199

8.) Տեճքք.

Թ6հող.

ՏՁիՇլոսո ԶՕօՏճԱուՅ

77, 200 45,

-

զսճոՕոՅ Ւ|ՅոԼ

-

110, 178

Տ

ՏԼԹԿ6ՈՏ

ՏՅՇՇԻՁՒՕՈՂՇ6Տ46

-

գս6/ՇլոՅ Տօհծո.

Եօո.

96, 219

-

-

Տ/ոց26 ԿՁո Էյ. ՔՏՅԱՍՕքօօոօՏքօր8ՇԱԵՑՈՏ/Տ -

-

-

ԲիՄետոՁՁօտոոսոո `

6է

95, 218

(ԹոոԹօթոտ

ՏՕԹուԿսհո. ԲհյշօքսՏ ՒԹՐ.

-

-

38, 90, 126,

-

ոցոօքոՏտԷհ.

93, 96

-

Թս.ց. ի/60ք67Տ|օսոո ոոօղ (8076է 6է ԼտԵ.) -

13, 200

-

ԾՇ.

150, 152

Է

-

`

`

ՄԱԼ.

-

-

-

-

Քիլշօօէօոլռ

ես

Ր (օհո/ոոՁոՏ

Ն

82/0.

Քնօ-6ՏօօոՏտ Խլցս.

`

-

-

-

-

Քօի/Տեցոճ

-

109, 193, 196

Ն

(ԼԵ.)

ՔՏՑԱԺՕՈՕՈՁՏ Տք

ԽՀՅոՏԼ. 86

Բուտ.

Է 5ք.

-

16, 205 Քօի/ք0Ւ86626 80, 81

-

-

-

ՕՏ.

Սօհո.-

Քսօօքու26626

-

ՏՅիՕք6ոՄՅ(ՃԱ6Տօհ.

`

ՔհՄԱճՇնուռ 73, 74 ցս (ՄՄՅԱ՛.:ՒՐ) ԼԹԴ. 194 39, 40, 74,

ՏԱԽՆԽԵԲ ՏՅՇՇ.

-

`

`

ՏՅո/. 6/ԹցՁոտ

6շ»«

Ճռ..

-

Օք

-

ւ

Օս

.

(8ժ/0օՏ8

`

-

1ցուոսՏ (Լ. 6է Բ՛.) Ձս6է Քոլ (1հօո6 624 Ւ-) 234 ՖհոռցոուժսոՂ 85, 86

-

ՏԱԹ վոնօոռ

54, 74,

-

127, 193

-

Ջօե.:

-

|ԹսօօէղօիՅ ՏՅիոո.

ր

-

6է

-

ՄՍՇՏԼ.

`

-

--

էեօլ

-

`

-

Օ

`

16օօոժիռ

39,

Ք|ԾօՏքօ216Տ 7778. Քօժօտքիտծո 73, 74 ՕՅոժօՏկոշ (ՄՄՁՈ.:Բո) Լ6ս.

Է էՂնօ Բու.

.

-

-

ԵսԱՅոժի Լս.

Յո

ասո

-

6է ժ6 1օոէ-

86ո.

-

39, 46

-

15, 86 հՔկՁոէհւ ՏօհԽ. ՒլԹոո.

Ք|6Շէօող/Շ6եժԹ671

.

-

-.

74, 111, 219, 220

սոմ

-

Յ|6Տ ա

ՔիճլիոսՏ .

-. 98Ացծոծ 56Տ.

`

67, 109, 110, 111

-

`

տեօօլ

-

Ճմճոո

Ե6/օոօՏքօ8/6Տ

ՕՈՈոՁԵՅոոոՅ (1006: ք.)

`

`

-

--

-

`

-

ցխոոշսո ց թոլուտ Ք6-5. ց՛թմուտ Ք6:5.

-

6է ՒլՇոո.

-

հԹիՁուու ԱօԿՕԼ

-

-

-

Ա

Ւ|ՇՇԼՈՅ

72, 88, 146

-

Ե6/օոօՏքօՒ80686 66, Ք6/օոօՏտքօրռ67

-

-

ԷուՏ.

ՄՄ/ՕՐՕո. 64

-

78, 199

ՏՇիՐօ6է-

Լու.

-

հվճե. Է, Ձմ6ՈՅՁ6

Էուտ. 6է Ծոո.

-

Եծոյօքհօռ ցլցճութճ (Ւ)

-

Տոոհոճ

Լ

Ք|ռտոօժօքհօ"տԵՐՅՏՏ|Շ6

85, 86

-

ՅՅ ԿօՏԵ.

Շ9օոԹ:8

`

Ք|ՅՏոոօքՅոՋ 67

-

Է

`

49, 67, 111,

-

Ք|ոտոօժլօքհօօողյօ61ԹՏ 63

Ծօու.

ԱԹԱՇսո ՄՄմճհոճ-72

`

-

ւ

Ձոօո

-

,

վՅսօսոո Լ/ու.

-

-

Լ.

-

ԵՏուժիսոո

46, 69 ՏԼԾՈՒՅ 88, 90

ԽՈ/ՇՇՈՁՅ

-.

-

քօհո.)

67, 180

-

ոքօտլաոտ

-

Ք

-

ՏօհոծԼ.

-

Քսօօլուռ

-

77.

-

`

-

Խ/0-Շի6է/

ՔիմթօքիՒհօրռ 66 ՇՁէօռոո (ԼտԵՏո. 6է -

Օ»:/ՏքօոնՏքօքսհոսՏ(Է՛.)

-

`

-

Օ. 6է 16օմ.

Օքհլօտլօոոյ6Տ

77, 88, 148 Զոտ/68 8օոօոմ. 14, 77, 88 Ք 65Տ. 12, 15, 44, Խնօշնց6ՈՅ 45, 7188

-

ԾԵօոՏտ Օ. 6է Լ6օմ.

Ն

-

ԽՕօՈՒՅՇԲՁՅ

76, 121,

-

-

`

(ՑսՏտո.)հ/օ.

Աո

-

Բ.ՕՏԱԾՆՄ. 67

-

`

Ը6ԹԿ/Տ86

ՒՅՈՏ.

-

ՏՁօՇիՁՐօոՂ 66186686 -

ՏՅՇօօհճրօոյօ6Թյ6Տ ՏՅքոօ|Թցույ6Տ 66

-

-

ՏՇ|ՅոՕկոլթ

-

77, 148

`

Է

ԵՏԽԼՅ6 Մ/Օօո.

15, 45, 77,

-

Էխո. ց (ԹոյոճՅանռո 77, 184

Լ.

ՏԵԾրՇեօասռ"

Տ6քԼՕՈՅ --

`

Է

զսելՁ ՏՅՇՇ.

ւ

ց ռոյոստ ոօգօԽո

`

`

քոօօլռ

`

`.

-

Ն

`

ՕճՏո.

86դ..

`

`

13, 50, 90,

-

խոց02 ՕԹՏԻ, 69, ԼճքհոոյծՏ

`

40, 50, 90, 197

-

ՎՅոՇշհլսո

-

ՏՕօՒօՏքօոսոո83 ԼԹիՅոսո Խ/օ /8ք. 83 Տքհճօճ|օՌ6682 83 քռոյօ-ուկո66| 8սԵԹյ ՏքհՅ6ՈՅ)6Տ 72, 75 ՏքհՅ6ոօքՏ/ԱՅԱ6Տ89, 90 Տքհճ6ոօքՏ:Տ 90

-

ԽյԲԵ.

-

ՊԱՇԵՅ

15, 50, 90,

ՇՁՈՅՏ

`

օէ

քՁՈՌՕՏՁ Լ6Կ.

-

ՄՄՕ. ք61ՏլՇՅՁ6

Լս

46, 82

-

14, 40

-

ՈՈՅԽՁՇ6ՅՈԱՌՈՕԾՕԿՏօո 93

-

Ն`

)սց|ոժյՏ

`

Բ/6/56.

-

13, 95, 144,

Է

քաո (Տոփհ) Օօտտօո

-

95,

ացյո2օ626 82, 83 «ՏԱԹց/ՈՅ6Տ 82 51:80 ՁմՇՈՅ6 (Ք6:Տ.) Ս6ՈՏ. 46,

2/ԹՈՅՍ6Տ

-

-

`

-

հՕո06| ԼՅց6ոհ. 83 ՈսմՅ «6յ. 6է ՏՃ. -

-

-

`

--Ոկօ| (Ե6/Տ.) ԽօՏԱ.) 46, Սոց6-. 83

2օօքէ6-8 ճքհլժՏտ(Է(օՈՈո.)Ցճնշօ

48, 52, 63, 68 23/00օոՂ7ՇՇ16Տ -

`

Լ

հցոօսոո Ւ.

`

ԼԹՏծսոո

Լու.

-

Լու.

Մ

-

Մ/ՁՅ|ՏՅ ՏՕ:

Մ/6ոխոՈՅ

89, 146, 147

-

-

-

15,

ՂԿԵ6ՈԹԼ6Տ

`

-

76,77

ՂսԵ6ոօս|ռոճ քօոտյժոճ 127 ԿԱՍՁՈՏ1006.

-

-

Ն

-

-

ժ8 Իտ.

-

7/5

ՍՈՁՅգսՅիՏ (ՇօՕԽ6)Մփոէ

16, 38, 54, 78, 203 16, 38, 40, 54, քլոոճ 46. 78, 203 -

-

-

Ք6ոպ.

-

-

-

ՂՎսԵտր 77

44, 45, 77, 141 -

-

-

Ղոշհօիօօխո

քՏ65սժօխԵ6ոօՏՅԹծհող.

6ոժօելօնօսո

46, 83

-

Ղոօշհօցծոոոճ 88, 126

-

(ԾՇ)

|ԹՈՏ Կածհո

ՏԱՕօոՂՅԱուՅ 77

ՏյոօհՄասոո

`

-

-

-

-

Տօհոօէ6ո-

Ս:

-

ՇՅՁՈՈՔ6ՏԱԵՎՏ

քս. Կ6ՏԱՇՅԼՕՈՅ

(քօ0/096)07/6 95 հլԹ/օ66:2 (Մ/Տօ-.) Օօղ. 95

-

ՏՈՅԽՏ

45, 55

-

-

(ՄՁեռ.) Լշցօռհ.

`

-

մ87

2ՁոփօՌՕՈՅՏ

`

ՊԱԱՅՇ6Թ6

ՏքօոցօՏքօո8ՏսԵԼթոնո6Յ

`

-

`

ՄՄ/Ի6Ե6կուՁ ՏՇԹոօեօանոռո(ԼլԵ.)

-

15,87

-

`

74, 121

-

Մ/

74, 195,

-

-

-

195.

-

ՍՕողՇ6Տ 8, 86 քհՅՏ6օի տՄոու 86 ՔՏ| ՏՇհոօԼ. 86

-

(ՏՇԻԿ) 86ու.

Ո0/Տ-ԱԿՅ6

39, 56,

82, 83, 86

Վոն) («օ6ո.

-

`

195, 196 -

ԹՅ/ՈՒՑ6 6է 86ոհ. -

`

-

`

ՇՕոՒ՛ՕԿ6ՈՏՅ ի«Ս6ճհո. 82 լոժլօ2 ԽԱՄՁ 82

-

ԿՁԼ.

-

-

Լ.

ւ.

38, 88, 150,

-

ԺՁհիՁ6 ԱԲԵ.

89, 126, 215 Մ՛օշԽո ՅՁժթեսոԼ.

-

ԷԱ6Ե.

Խ66Տ.

13,89

-

-

ՏքիծոօՇէի6օ2 73

ւ.

Խ|ՁՏՈՑ| Բսօե.

-

-

(Օ. Շ.)

Մփոէ

Սօ6)/ՏԵՏ 82 66քսԹ6 ՒոօՏէ

Ղ6|ԹքհօոՅօ6Ձ6 80 1հռոումսո 6/6ց2ոՏ Լլու. ք841 ((«26. 6է Տօհոո.) ՂհօճօքՏօոտ

-

`

-

-

ՏՁԱՕՏ

Հ.

80,

-

Յ|Եօ-8նսո

`

74, 109

Ս/6ԺՈՅԵՏ

ՂհճլճքհօոՔ16ո՛6ՏԱՈՏ Քհ.

-

Ք6Տէ.

`

Լ.

142, 143

-

-

ՈԲՇՅԱՕ/ (ՏօհԽ.) Ցսո՛.

-

Լ6մ.

ՕՅՈԺՔՏԱՈՁ ՏՇհւօէ

"`

-

-

Ն`

(Մ/ՁԱԼ.:Է.)

ԵԼՇօոոՏ

.

-

16հօԵռտաօոո/օ6նժ2682 1հօրօքտօո8քՅժ/ («26. 6է Տօհո՞.)

-

Շսո.

71, 144, 224 Ս6Թոոոտ Բսօլ. 40, 71 6քքհյԱ ՏԹօօ. 71, 224 քոլ Բսօե. 40, 144 քԽու Կ. քո: )8օ26աՏէմ -

-

`

`

-

-

քօքսի Օ6Տոո.

ոՅլօառ

ՁՃԺսՈՇՁ (Մ/ՁԱ-.:Բո.) ԼԾՄ.

-

-

ՕօտՏո,,

-

Լ

ԹօՏե.

`

-

Տ6թսէռ |ԹօղոոոՏ (ՄՍԼԷ) Ծո.

`

73, 74

ՁՇՔԲՈՏՏՅՇՇ.

74, 194, 196 -

-

-

`

Վղեօլ ՋօԵ. 6ե Օ6Տոո.

Է

Շթոլ

71, 224

-

-

78, 204

--

Սոծլոսա

-

ԵտԽկոՁ ԹօՏե.

Մ/6-քՁ -

Ս

(Ք6:Տ.) Բո. 40, 71, 206

ՁԱՐԹՁ

Է

/6/եօմնսո

-

ԸՔԼԹՏ| ՏՅցծե

`

-

`

`

-

6ՈՇցոլՏՅօօ.

հթժու-

-

..

ԹՅԵո. օէ 8-.

ՇՕԽ6ՈՅ

.

Լ

(ԼլԵ.) 987

ԷկՏ.

Յօօղոճ

70, 143, 206,

-

`

ՄԾՈՈԱ/6 Ճ06րհ.

-

1ճքհոոշ ՏՅ6Ե.

45, 55,

-

1Լս|. 81, Պ/քհսՔ ցղ(8ողոժճոնոՂ

՞

..

քօքսհոտս.

-

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԱբրահամյանՋ.Հ., Նանագուլյան Ս.Գ., Ամիրյան Ա.Ա. Ֆիտոպա-

58 էջ: թոլոգիա, Երնան, 2004: Գ.Վ. պրակտիֆիտոպաթոլոգիայի Գյուղատնտեսական Ավագյան 142 էջ: կում, Երնան,ՀՊԱՀ, 2006: Բաբայան Դ.Ն. Դաշտապաշտպան անտառաշերտերի ու թփուտնրանց ների հիվանդություններ, ե պայքարը 1951: էջ: դեմ, Երնան, Բաբայան Դ.Ն. Անտառային ծառերի ու թփուտների հիվանդությունները ն պայքարը դրանց դեմ, Երնան, Հայպետհրատ, 1953: 56 էջ: Թումանյան Հ.Գ., Միրզոյան Ս.Ա., Սենեքերիմյան Յա.Հ. Դեկորատիվ բույսերի պաշտպանությունըվնասատուներից ն հիվանդություններից,Երնան, Հայպետ101 էջ: գյուղիրատ, 1961: ՍՍՀ ԳԱ Երնանի ն ԿիրովաՍ.Ա. Հայկական Նյութեր Սիմոնյան սնկային ֆլոբուսաբանականայգիների կանի / կենսաբանաայաստանի րայի վերաբերյալ Ա4: 55: 1971, հանդես, էջ կան Սոֆյան Լ.Ա. Անտառային սերմնատնկիներիհիվանդությունները ն պայքարի միջոցառումները,Երեան, Վայաստան, 60 էջ: 1969:

ԲՑՁԵՑԻ ԷՐ.

2ք66Ո8: /Բ8տօԽնճ«օՓոօքճ Ոօօօտ ԼԼ(Թ20Գ/ԻՃԱՇԽԵՕՐՕ Շ. 1-26. 1971. ԲՁԵՈ. տսօ. ԷքՑՅի, քօՓ.

15.

661.

-

:

17.

1978.

ՅՈՁոՉՑ

19.

ԸՅՈՁԿԵՋԻ

ՐքսծԻԵլւոմքճՅԱոՂԵլ ոՇՇ006ք230Ալտ:ոօքօո

/ ՔսՕոՕՐԱԿ6ՇՇՔ.

Ճքխ. «քօծո2

ԼԼԹՅ/ԻՋԱՅօՐօ

ԾԱասծ

ՑԵլՅԵԼՑՁՇԽԵԼՇ

ս

ՃքխծԻնս. 1975, ԽԱԿՕՓոօքՁճքօ86ՇԻԵե«

ՇՃսԱ 8/քԻՁՈո 10.

ՃքՄՈԾԻՏՒ Է.Շ.

ՑքճղՒ ԵՍԽՕՑ

ՔՁԻ:

11.

ՅՑ

"ՇՇՕՑ 77/6ՕՑԵր:

ԷՐ,

1955.

13.

Ճ.Շ. ԵԽօԷտճքաօտ

օո. -

7.

-

Ճքխծեսս.

Ոքճատսա/Խոօ

21.

Րօքոճեօ

ԽՕոօՇ, 1967.

ԽԿՅՑԵՁՅՁ.

--

ԽԼ: Ւ|

Ձքս6օ82 /.8.,

ՇՇՇՔ,

-

ոՕԱԿստօօտե

Բս/ԵՒրօօ:

ՇՇՇՔ

Րօքոծէօ

Խ.Ց.,

8օքօեաօտսԿՄ/.8., /Շոծոօաճտ

ՔՏ6սմՕՈՕՈՅՏ

էԱՈ6/ՀԹՕՇոտ

օք6:/Իօ88ՒԼՈ., Րօքոծէօ

ԽԼՑ.

Խ.: 8եւՇաճտ

-

-

-

1954,

Պ6Կ6ԻՌԵՑՔՅ

23,

ո.

--

28.

Ր..Պ. էէ 6սօոօոսս

80387/4ԱՈՈ6ոՑ եՕքհխսճքօծսօոօրստ. -

Խ1.: ՃՐքօոքօԽԱՅՈՅո,1985.

6.

1.7. ՇՇրԵՇՃՕ24038ԱՇՈՑԾԻԽՅՑ Փստօոճտօոօրնց. Պօծ6քօ3քթ8աօ88

ՊՂ՛օքօճսհՅ /.Ճ.,

ԿՕրօՇ, 1974.

-

-

6.

Ո ոքսԿօիեօ

ՒՅՇՅՀՇ.Ճ.

36ր6ԻԵՐ: 38ապտտմճ ս ճՏհսմ օո

ԾՕԲԹՅԱԾԱ

8քծոսոԹոթԱ

/ՇՈՕՑԱՑ:

օքօոՇեՕԱ Շքճտել.

27.

/

3.

Ցելո.

Է/.|1. Փսոօոճոօոօրնջ.

26.

քշօթոսմ.

քս

Ե6800

-

Խ.:

Շորքօսսյոմո,

1985.

-

6.

ՊԵտեօտ |Օ.1., ՇՔԽՇԻԵԱՕՑ

1976.

6.

6.

23.

3ՏՕՇսօոծխ

-

ԱՅ Ցեոյօաոե ԽՁոաճքսմո / ԽՏ. ՔՁՇՈ6Իսն 38ալսո8 1962, ոսոՂքՕԽԻԱԽՕՑ7

Մ.Ր.,

ՈՈՕՈոՕՐԱՑ

-

-

ԽՃՁՅաօԱոՕշճտօսիելԱ

6.

ի/Օա/շՇ, 1989.

1966.

Խ.Ց.

25.

ս

Շ.

ՐօքոծԻօ

Թ/ՃԵՈԽՇ 47.

օծալօն Փսոօոճտօոօսս.

22.

6.

1953.

-

60ո6ՅԻԱ քճօո6հ սմ.

ԵՅ:մոՇքԱՁՈԵՒԵԼՇ

Խ.Ց.

1ՃՕՈՁ,

//3ՅքՅսոե-

8.1.

քո.

-

ՃքօծիԵ6ՔՅ ԽԼՑ., Լքօոօտ884.1., Լ(ԹՇոսոքօտՅ 3.1.

ՕոՕՑԱՒԻ Է.ՒԼ.,

-

Էքօ-

--

2004, 3.

-

20.

Խ3/օՈՅք-

ս

86քոՄիճ

6.

Օոյ«Օոս, ՕՈԱԽ)/ՃՔՈՂօքել քօօո8 քճօտճհան. / 1438. Է 1962, ո. 15, Ա. Բքո. ՇՇՔ. ԽՁԵ

24.

Շ. 94-97.

ոօքօտ

ԿՁօոս 1քտոօտելթքքսծելՇ8քօոճԱօաօԱ

/Ճ. ԽԿ«Օքիտտճտ Ո/66Ձ ս

ԹՁՅՁՇԱԽԱՇԽՁՇ

ՑՇՈԱԽՁԻԵՕՑ /Ն./.,

)Օ)«ԻՕԱ

Շ. 1-102.

է(«ՕրօՇ,1979.

2Ց8ՕԱԽԵՐ:ոօքօո.-

14.

-

ԾՕո6ՅԵԳԱքՁ8օոծ6հսս./

ԾՅՁռոՈՂԾքԱՅՈԵՒԵԼՇ

ՇԽՕՐՕ, Է/.:

12.

-

Ել

-

-

Ք.ԽՍ. Խ.ԾՈՈՅԾՕՈՃսոՈ

6ՅաՇքսմ, Ց8ԵԼՅԵԼՑՅՕԱԼԱ»

ԱԽխս

386ՕՈԾՑՁԱԱՑՕՇԵՕՑԻԵՏ.

Շ. 651-

Լ6ԻՕոօՐսՑ

-

քՅ». / Ռ6ՇԻ(Օ6 «Օ380Շոոտօ.

-

-

-

ոքՕխԵւաճՇԻԻօՇՈՂԵ,

Է. Ր., ՇօոՕոՕ88 Յ.Շ.

ԽԼ.: ԹԽԵՕԲՕԼԱՏ,

1992.

ՇՕՇԻՕՑ8Օ0ՐՕ

-

-

ԽՆ: Ռ6ՇԻՅՑ

--

ՔՅօոքօօոքՁԻԹԾԻԱՇ

8.Ճ.

6.

6.

ՑօքՕԻԱՕՑԲ. |1., ։Ո/030Բ68ՇԵՅ8

-

-

ո668.

ՅՁԱԼԱՌՂԵԼ Բ6Շ8.

18.

-

ՄՅո. Շո ոսոտծք., 1955.

Խ.:

-

1մեՕՈՅ, 1981.

տք. Ոօօօ6սօ ոօ 6օքԵ6օօ 8քօոսԾՕԹՅԱՑԽԱ ՇՇրԵՇԽՕ038ԱՇՈՈՑՇԻԻԵՐՀ

-

11. ՈՁոՂՕոՕԼԱՑ

Ոօքոծհոօ. ԽայքօԻհսյաս«

ս

ս

Հ/ՃԵՌՆք.

-

Ճ. ՑօքՕԻլաՕՑ

-

Ե.Ճ. ՐՇքՁօսխօտ

ԹՕՈԿՕՑ Ճ.ՒԼ,

ՈՈՅՑԽԱ

16.

Խ.8. քօ/. ԽԼ.: 8Ելօ

ոօղ

սն. քՅՇՈ6Ի

-

ԲՑՁԵՑՒ թՀ.Ր. ԹՅՈ

ճք.,

ս

20/«68 Ճ.Խ., Լօքոստիօ

-

Շ

Ո.Ց.

Մ/ՇոթԻ ՇատՐ.Ղ.

Օճառ Փսոտօոք-

հ/.: ««ՕոօՇ,

ՕՇԻՕԾՑՅԽԱ

ԱԽԽՈ/ԻԱՌՑԾՈՂՅ.

-

օ.

-

ոՕօօ6ծսօոօ

Է|Յ/ԿԽօ-ՍՇԾՈՕՈՍԿՇՇԽՕ6

ԼքսծիԵռ(ԾՕրօՅիծԱ

ս

43.

ՕՇսՈՋԻ /.Պ.

Խ/.: նոսօոոծքօոճօ ոքսքՕՈՒԵՇ:

Հ/ՇՈՅքԻԱԽՕՑ.

69 օ. քօՇ/քօՕ8 ՔՕՇՇսս, 2001. օթ. ճս ոծքո»)քել, Խ.: ՄՅո. Փստօոճոտօոօստ.

44.

ՕՇսոզի

ՊԱՁՐԻՕՇՈԱԽՑ

ՈծքօՑԵօտՑ

-

Մն«օՓոօքճ Ճքնե.ՇՇՔ. Մնօ«օՓոօքճքո. ՇՇՔ.

Բ...

643.

-

29.

Մյ.

0/ք88ոօտ

-

չ0/քԵՅոօտ

30.

20/ք88ո68

1.

1963.

ոճՅեճտօծ,

ս

--

31.

3Յասո8

/6ՇՁ

33.

ՅՅասՁ

1952.

34. 35.

խլքոսքօօտի Շ.Ւ.

ԽՈՅքոսքօօտ Մ/.Ճ.

1964.

47.

48.

Ս

/սՇ.

Բք88հ,

-

ՒԹՅԵԹ

Ք)/«080Ո8լԱԾ

Ճքխ6ԻԱՍս.1976, ԳՏ.

-

-

ԱՑ

3/«23ՅՁԻ

Ոքճ86ՇԻՕի:/-

52.

ՇԱԽՕՒԻՑՒ Շ.Ճ.

ԽսոօՓոօքծ ոքօ86ՇիլօՃքխ. ՇՇՔ. / Եսօո. յքի.

53.

ՇԱԽՕԽՈՒ Շ.Ճ.

54.

ՇԱԽՕԻՏՑԻՒՇ.Ճ.,

ՐքսԾելօ6ս-

ՇՈՈՑՕոՅ»Հ

Շ. 71-75.

/ ԽԻ. 2,

քօխԽնլծոեԵլ ճտօեր.

Յ9.

/սՇ.

--

ս

ՁԼՁքսաՕՑԵյԹ

Շ. 3-56. Բք68ՁՒ, 1971. ԽՍն«օՓոօքճ ՇԾ8ՅՅքօ 80ՇոոՕԿէլօս -

41.

-

42.

ոՕ

ճ6ՇՕՅՁԼԼԱՌՈՇ.

1976.

-

Շ.

-

57-96.

-

Ճքե.

Պո

ՇՇՔ

ել ՐքսծեւԻՋ

ոճքճՅսո

-

հ).: Ռ6ՇԻՅՑ ոքՕԽԵԼԱՊՇԻԻԽՕՇՈԵ,

-

Բքօ8ՁԻ,1965. Շ. 1-156.

,Ղ1.ՒԼ. Ւ/(ՕՅԵԹ Շ8ՅՑԻստ

ԼՅՈոՇքՇՑԻսԿօ88-ԵՅԾՅՑԻ

Ճքխ. ՇՇՔ.

-

-

2Մ/քԵՅՈ Ճքո6իսս.

1977, Ա2.

-

ՇոՕՑՅքԵ-ՇոքՅՑՕԿԻԱԽ6

Փսոօոոօ/օր8. -

.:

1967. խՃՕոօՇ,

/ Ոօ/

-

-

Շ. 80-83.

քօո.

Ո.Ւ|. ՐՕոՕՑ8սԻՅ.

6.

ՇՔԽԾԻԽՕՑՅ

ՇոտքզօՑ 1.1.

Ռ6ՇԻՅՋ ոքօԽԵԱո6ԻԻՕՇՈԵ,

1981. 88ԾՈՇԾԻԱՇ 8 օ6աօ օՓսոօոճոօոօած.

Մ7.Ր.

Տօ

Յտ

Փսոօոճտօոօա. -

57.

1962.

58. 59.

1ոքք Շ.

ՕՇԻՇՑԵԼ

-

ոճոօոօրսս

Րքսճել

ԼՅՇԲՅԹ2ԿԵՋԻ Խ.Ր.

ստ

Ոսքտօաստ

Օօ

/ ՔսօոՕՐԱԿՇՕՀԱՄ

ՇՕԽՕՈՕՔՅ Յ.Շ.,

-

Խ.:

6. -

/«ԱՅՑ,

6.

սս. քճօՈ6հ

-

Խ.:

հ/սք, 1975.

-

ՔհյկօՏտեօշ ՃՏՇօօհէՃ,

քօոճ

ս

Շ.

ՈՁքՅՅս-

ԿՄՃԵՈՄՔԻԵ» ս տսօ«օքճօոոյամ»« ՊնՇ. քՅՁՇՈ6ԻԱՑՀ Ճքո. ՇՇՔ: Ճ8ոօքճՓ. էՅԷո. 1967. Շ. 3-19.

ԷքՇՑՅՁԻ,

-

-

-

ԽԱԿՕՓոօքծՃքխքիՇ«օԱՇՇՔ.

56.

ՃոՅո6-

ՕՁՐքսծԽԵլթ ոճքճՅսոծԵլ քճօոծոսմ 6ՕՈՈՅԱԱԿԾՕԵԱ»:

ճ08

55.

Խ.:

-

6.

/Պք686ՇԻՕ-ԵՄՇՈՂՅՔԱԱԽՕՑԵՒԸքՅՁՇՈՈՅԻԱՑ». / ԾսօոճօրսԿՅՇԵԱԱ »«/քԻՅՃ Ճքե6Ւլսս. 1974, Ա3. Շ. 40-46.

--

-

Շ. 3-43.

-

ՓսոօՕոճոօոօրԱք.

-

ՒԼՇՑԵԼ

-

-

40.

(ՐՅՇՈ6քքսծԵ): Ճտօքօժ.

,Ղ».Ր. ՁսՅոքքե ճքխ6Իսս. ԷքօՑ8ի: ԷՐ), 1964. 331 օ. ԽՇԾՈՍԷ «Յսճոքտե Ղ».Ր. ԱՄՋոՕԿԻԵԹ քքսծելՃքխ. ՇՇՔ / Ճ8ոօ58 6. ԷքօՑՅԻ, 1971. քօՓ. /օՕերո. /սօ. օ8օԱՇՈՑՁ Մ.Շ. ԽՇ6ՕոօքԵն« ոքճ/ՇոոՁ8ԽՈԾՈԿՄԱՔՒ ՃԵՈՍԽԱԽքՕԾԻԵԼԹ ԽՁԻ. ՑԱՈՈԾոՑԱ Փոօքել Ճքխծիսս: Ճտոօքօ. 3-25. 1963. Շ. տսՇ. Բքօ8ՁՒ, Խ/(ՕՅՕԲՇՑՇԵՅՑ Է.Ր., ՇՕԿօոօ8Ձ Թ.Շ., 8օքօաւօտճ ՒԼՃ. Ոք ծխ

ՌՈԾԲԱԽ

-

--

2Օ38ԱՇՈՂՑՁ,1956. -

ՍՄսոսօոծքօոոօ

Խ/.:

-

-

Էքօ8ՁԻ,

Ա/ոՑՈՕԿԻԵՐԹ ԷքսճելՃքխ. ՇՇՔ

«Ձսճոքտիւ Ղ».Ր.

-

ո6ՇՕՑ.

-

ՌՈԾՈԱԻ «ՁԿՅՈքՅՒ (ՂՐ.

ՄսօօՓոօքճ Ճքխ. ՇՇՔ. /՛-123 Շ. 1971.

ԽԹոսե

38ալսծ

ոօ

--

6.

--

|«Օճօօ,

հ:

-

ՇՅողօ8Ց ս ՈօԻոտքօոքոՕՑ ԽնոօՓոօքճ 6ՕՈՅՁԱՍԿՇՕաԱ»: ՇՇՔ. 1981. 233 6. քո. Էքօ8ՅԻ, Խի/ԿոսՇոտօքՕՇՔԻԵԹ ԷքսծեւՃքո. ՇՇՔ: Ճ8ոօքօՓ. ԽՁԻՂ. /նՇ. Էքօ8ՅԻ, 1955. Շ. 1-19.

ՃոտօքօՓ.

Ճքխ. ՇՇՔ: -

ՊճքՅՑԵ6ճ.

Շ.

ԽսՑ, 2003.

ւ.

-

ՅՑ.

ԿՕքել ոճՕՈՕՑԵՏ:

-

Մ/.Ր., ՇՕԿ«Օոօ8Յ Յ.Շ.

ՇԱԽՕԻՑԻ Շ.Ճ.

1970. ոօ

ՊՅԻԻԵՑ

ՇճԽԹԻԽՕԲՅ

51.

ս

Հ/ՇՈՅքԻԱԵՕՑԵռ( ոօքօո

--

-

ՔՕր/-2«ՅՁԻՇ6Ի Փ., ՔՕՈ/-ՁԻՇՏՒԼ

2. ԵՕճՑՅԻԱ ճ6ՕՒլեն« Ո6ք6ՑԵ6Ց. / օղ 8.Ճ.

ՇՕրՕՑԵՑՔՁ.

ՇՈ: 1998. 120 օ. 14, ք6ղ.

ՇԱԽՕԻՊՒ Շ.Ճ.

ՈՍԿԻԽԱՂԱՁՈԵՒԵԼԹ

Ց8Ծոտտչ

ԻՅՁ

49.

Շ. 3-

-

Շ. 3-57.

-

ՈՅոոծքսոօ Ր.Ճ. ԵՕրճՅԻս

50.

Շ. 124-344.

խճքոսքօօտի )/1.Ճ. ՈսքթոօԽաւլթոեւ

«ՅԷտ.

37.

ՒԾՃՕՈՂՕքԵն:ՈօքԾՑԵՇՇՔ:

Ճ8տօքօՓ. ԽՅԻ.

Ա Շ6ԽՑՒԼ

ոճօՕ/08

ՇՈՈՁքԻԱԽՕՑԵՒ ոօքօտ 36.

ԷՀԱԾՑ,

-

ՈՅօաստ

46.

2560.

-

ս ՈՇքօԻՕՇոօքօտելթ

ԼԱՓՅՈԵՒԵՏԹՑ

Էքսծել օխ. սօ. Ճտոօքօ. Բքի,

-

-

25 6. Բքօ8ՅԻ, ՃՒ| Ճքե. ՇՇՔ, 1983. / ԽԻ. ՇՇՔ 2, ԷքօտՅի, ԷՐ, ԽնօօՓոօքճ Ճքխ.

1971.

1970.

օ.

-

-

Ճքո.

ՇՇՔ:

ՇՅԾրԵՇԵՕՐՕ

Ս/ՇՈՅքեիմօՕ8 քո.

ս

ճսօ.

ՈՅՈօՐԾԻԻԵԹ

6.

Մս«օՓոօքճ

8քտղսոՇոծԱ ԾՕրՅԱՅԱ.

-

-

ս

օո

Շ.

1988. Խ.: ՃքօոքօԽԱՅոՈՅՈՂ,

ոՇՇՕԻՅՇՅՅՈԾԻԱԱ

1.Օ.

ԽՈՁԽԱԽՕԾԻՑԻ

ս ԾՕճ6ՅԱՑԱ: ՇոքՁ8ՕԿԻՕՑ ԱՅՈՅԻԱծ.

8քտոսՈԾո6Ա

օո -

32.

-

ՕՇսոՋԻ

ոօ

-

Բք6ՑՅՁԻ,1955.

45.

6.

)/«83ՅԻԱ8 |/1.,ՇօՓՋԻ Բ. Ճ. ՈքՁԵՈԱԿՇՇասծ

6օքԵՇԾՋՒԱՆՎԾՑ 8 ՈԱՈԴՕԽԻԱԵՅ».

65 Շ ՈՕՈԾՐՁԱԱԾԽ

/ ԿԻ. 1, Էք6ՑՅՁԻ, 1967. / Հհ. Յ, Էք68Յ8հ,1975.

ԻՅ

-

-

60.

15Ո6քծՑԻԱՕ8Ձ

-

ԵՁՅՅՁՔԻ,Ղ.Ւ.

Օ63օք քսծ08

ոՁքՁՅԱՌՈԱՔ)/ՕԼԼԱ»

ԻՅ

ստ

քօոճ

ՏքէօոՅ,

ԲՄՃԵՈՄՔԻԵՕ: ս ոս«Օքճօոո»-

Մո

քո.

քՅՇոոծասց» Շ. 3-158.

ամ

61.

ՇՇԻ.

Էքճ8Յի,

-

1962.

ՔՅՇՅՋԻ (Պ.Ւ|., ԾՅԾՅՋԻ Ճ. Բ. ԽՅո6քսՁրԵլ բ ԱՅՍՂՏՈՈ6քՅՑԻԱԽԿՕՔՅ

Կծկած ԽԱԿՕՓոօքեւՇՇՔ Ճքխճհսս. ԷքճԲճլ, 1930. 36 6.

ԷԼՅքոՕԽՅՇԻԼ.,

ԼՏՈՈՅքՅՑԻԱԿՕ88 ԾՅԾՅտի ,Պ.է. ՔոաՑԿԱԻԻԵԹ ոշքմտստել ԷՅ/ՊԵՈՄքԻԵռ( ս /տսօքմճշոոյլս»: քՅօոոծԻսմՃքեխ.ՇՇՔ. Շ. 1-183 Էք6ՅՅԻ, 1952. 7Պ.ՒԷԼ,Ճ8ՁԵՑԻ ՔԿ. Լ. Ճոռոսյ ՄՏՈՈՇքՇՑԻսԿօ82 Ծն Փոօքե -

-

-

63.

ՆԱԽԱԲԱՆ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԳԼՈՒԽ

ս Ո)/6080-ՐքՁԵն:Էքսծօ8Ո)/6Օ8եռ: օօ քօ6ոոՅ Ճքե. ՇՇՔ. /

ԼԼՅյԳԳ/ԻՈԼ

1974, Վ12.

-

65. 66. 67. 68.

Փոօքօտ 2օքաօ8

Է.

հ.

Մ.

Կ.

480Ա:են(

ոքօԽԵւառԲԻԻ/ՕՇՈԵ, 1984.

8քճոխելթ ս

ՈՕոՇՅԻԵԼԹ

1106.

-

ոօքօո. 161 6.

քսծել

-

Խ.:

-

Պճօո

ՏԿՅՇՑՇԵԱԿԱ

/Ճ.Ճ.

-

հ/.:

ելն ԿՁՅքխի

ՕոքՇոծոսՈ6րԵ 88 6. ՌԵՒԲ, Պ.: 1926.

1 ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՆԱՎ

ԲՈՒՅՍԵՐԻ

ՄԱՍԻՆ ,

Լ...

ո...

81. Վասկացողությունբույսերի հիվանդություններին դրանց պատճառներիմասին Տ2. Բույսերի հիվանդություններիխմբավորումը ՏՅ. Բույսերիհիվանդություններիարտաքին նշանները Ա տիպերը ԱՂԱ աան մաման նաԱ 10 Տ4. Վիվանդ բույսերում տեղի ունեցող պաթոլոգիական փոփոխությունները ԱԱ ԱՆԱ Աաաա Տ4.1. Ֆիզիոլոգիակենսաքիմիականփոփոխություններ 84.2. Անատոմիամորֆոլոգիական փոփոխություններ

Լ...

ԸԼԼԱ

եււ...

Լ...

ք

է«ՕրՕՇ,1969.

1963. ԼՕՇոՇ6օծեւոոսՅո.,

ՂԱԱ

Լ...

Վ

ԱԱ

ՂԱ

Ղ

նա

ԸԼԼԱԼ

Լ...

/Ճ.Բ. ԾՅ։ՈՇքԱՁՐԵՒԵԼՇ

ԾՕրՇՅԻԱ հԾՇԻԵՇՀ

Լլ6քծսԻ--ՈՁքՓՏԻԽՇԵաօ քօր.

ՂԱ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

ԲԱԺԻՆ

ւ...

-

ԽՃօքոճտելԼոսոս

ԼՎԱ

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԴԱՆԱ,

Ձ...................

-

/ՅԿՕքՁՈՂԱՑԻԵԼՍԽԿ քօոոճԻսՋԽս: ՇոքՅ8ՕօԿԻոսո "Եքյ/ոՇ ոմք112 6. ԲՅՒԱՑԵ", ԽԼ: ոօ636, 2000. -

ՆԱԴԱԼ

ԱԱ

Լ...

"

64.

ու...

ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԷԾՇՕ8ՇքԱ6ԻԻ

ԵԾսՕՃՕԼԱԿՇՇԽԱՍՀ4/քԻՅՃ Ճքո6եսս. Շ, 9-15.

Լ...

ՎԱՂՎԱՆ ԱՎԱՂ ԱԱ ԱԱ

ԱԱԱ ԴԱՆԱ

ՆԱՎԱ Յ ՎԱԱԼ ԱԱ ԱԼՎԱ ԱԱ ԱԱՂԱԱԱ նանն

ՂԱ

ՎԼ

ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ ՖԻՏՈՊԱԹՈԼՈԳԻԱ

-

ՇՕՅԵՀ ո6ՇՕ8

ւա...

էջ

Լ.Լ...

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

-

-

ոա.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

-

-

62.

ակշառապուչ

ապակաւապակաաաչա.

-

-

ԳԼՈՒԽ

2 ՈՉ ՎԱՐԱԿԻՉ

ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Տ5. Վողայինանբարենպաստգործոններից առաջացած

աան, 23

հիվանդություններ

Ոօ-

Լ...

6.

ՒքսծՕօ8.ԼՕրօՇՄԿԽԿՁ-

Տ5.1. Վողի խոնավության ավելցուկից կամ պակասից առաջացած հիվանդություններ ...Լ... Տ5.2. Վողում սննդատարրերիավելցուկից կամ պակասիցառաջացածհիվանդություններ Տ6. Կլիմայականգործոններիցառաջացածվնասվածքներ 27 86.1. Քամու բացասականազդեցությունը Տ6.2. Տեղումների բացասականազդեցությունը 86.3. Ցածր ջերմաստիճաններիբացասական ազդեցությունը Լ... ԱԼՎԱ ԱԱ 86.4. Բարձր ջերմաստիճաններիբացասական Յ0 ազդեցություն Լ... աաաա աննա Տ7. Մարդկայինգործոնի բացասականազդեցությունը Տ7.1. Շրջակա միջավայրիաղտոտվածության բացասականազդեցությունը Լ...Լ... 87.2. Քիմիական ազդակների բացասական ազդեցությունը Լ... ՎԱՆԱ Ա Աաաա Լ...

-

Լ...

..

Լ...

..

Լ...

ԼԱՎԱ

ԼՎԱ

ւ...

ԴԱԼ

աննա

նամ

ննե

նանան

.

Լ...

Լու...

ԳԼՈՒԽ

3 ՎԱՐԱԿԻՉ

ւ...

Լ...

Լ...

ԼԱՎԱ

ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Լ...

ո...

Լ...

Լ...

ԱԱ

աաա,

Յ6

Սնկերըորպես բույսերի հիվանդությունների հարուցիչներ ԼԼ

Ա

ո...

ԼՎԱԼ

ԱՂԱ

ՆԱ Աաաա36 աան

Տ8. Սնկերիբջջի կառուցվածքնու քիմիական

Յ6

5 ՎԱՐԱԿԻՉ

ԳԼՈՒԽ

կազմությունը Աաաա աոանարո աաար րար»: Տ9. Սնկերի սննդառությունըն մասնագիտացումը մասին սիմբիոզի Տ10. Վասկացողություն մարմինը ն Տ11. Սնկերի վեգետատիվ Ղա

Վ...

պտղամարմինները ոա աաանաան ոոուըսնկերի աճի Տ13. Արտաքինմիջավայրիազդեցությունը զարգացմանվրա Աոա աոա աա աննա անան» ցիկլը սնկերի զարգացման Տ14. Վիվանդածին Տ15. Սնկերի սպորների տարածումը ոա Տ16. Սնկերի դասակարգումը աաոո որոյ» բաժին Տ16.1. Լորձասնկերիկամ միքսոմիցետների ՆԼՔ:Քթ9թ այ «.«««.'"վ Լվ«վ«վզվավ7. Տ16.2. Իսկականսնկերի բաժին(Էսոո)/ՇՕէՁ)

ն

ւււ...

ԳԼՈՒԽ

6 ՊԱՅՔԱՐԻ

4 ԲԱԿՏԵՐԻԱՆԵՐԸ, ՎԻՐՈՒՍՆԵՐԸ

ւ...

Ձ......................

Ձ...................

ոո»:91

ւ...

Տ17. Ֆիտոպաթոգենբակտերիաներ ոո: Տ17.1. Արտաքինմիջավայրիազդեցությունը վրա բակտերիաների աա աերրոո ոթ 93 Տ17.2. Բակտերիալ հիվանդություններիվարակի «աաա

Լորա

Ուղիները փոխանցման տիպերը Տ17.3. Բակտերիալ հիվանդությունների Տ18. ՖիտոպաթոգենվիրՈԼԱներ Լ... նար րրթ» ու տարածումը Տ18.1. Վիրուսներիպահպանումն բնությանմեջ Աոաաաա աաաաաաաաա աաա նանո» Տ18.2. Բույսի մեջ վիրուսի տեղաշարժըն վիրուսային տիպերը հիվանդությունների աաա102 Տ19. Ֆիտոպաթոգենֆիտոպլազմաներ Տ19.1. Պայքարի միջոցառումներբույսերի վիրուսային դեմ ու ֆիտոպլազմային հիվանդությունների Տ20. Բարձրակարգծաղկավոր մակաբույծբույսեր Տ20.1. Արմատայինմակաբույծներ Տ20.2. Բնային (ցողունային)մակաբույծներ ուրը

ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ

ենա

Լ...

Լ.Վ

Լ...

ւ...

ուան

ւււ.

Լ.Լ...

`

ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ա»

ԾԱՌԱՏԵՍԱԿՆԵՐԻ

Տ 26. Ծառերի սերմերի ն պտուղների հիվանդություններ Տ26.1. Վեգետացիոնշրջանի ընթացքում զարգացող հիվանդություններ Տ 26.2. Պահպանմանժամանակ զարգացող հիվանդություններ ԼԼ... Տ26.3. Պայքարի միջոցառումներիհամալիր սերմերի ն պտուղների հիվանդությունների դեմ Տ 27. Ծառատեսակներիծիլերի ն տնկիների հիվանդություններ Տ27.1. Պայքարի միջոցառումներծիլերի ն տնկիներիհիվանդություններիդեմ Տ28. Ծառերի լայնատերններիու ասեղնատերնների հիվանդություններ Տ28.1. Պայքարի միջոցառումներիհամալիր

Լ.Լ...

ԲԱԺԻՆ

7 ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ

ԳԼՈՒԽ

Ձ.................

Լեո»

ե...

ւ...

Ձ...........................................

Լեն

աղբյուրը

ՎԱԱԼ

Լ...

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐ

ԵՎ ԲԱՐՁՐԱԿԱՐԳ

ԲՈՒՅՍԵՐԻ

ԾԱՂԿԱՎՈՐ ՄԱԿԱԲՈՒՅԾ ԲՈՒՅՍԵՐԸ ՈՐՊԵՍ

ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՐՈՒՑԻՉՆԵՐ

ն

նան109

Ան

աաա»

Ը

ԳԼՈՒԽ

կԱ

Տ24. Պայքարի միջոցառումներբույսերի հիվանդություններիդեմ 824.1. Վսկողություն ն կանխատեսում Տ24.2. Բույսերի կարանտին Տ24.3. Պայքարի ագրոտեխնիկականմեթոդ Տ24.4. Պայքարի կենսաբանականմեթոդ Տ24.5. Պայքարի ֆիզիկամեխանիկականմեթոդ Տ25. Պայքարիքիմիական մեթոդ Տ25.1. Բույսերի պաշտպանությանքիմիական միջոցներիդասակարգումըԼ... եե... Տ25.2. (Թունաքիմիկատներիազդեցությունըվնասակար օրգանիզմների ն շրջակա միջավայրի վրա

«ԱԼԼԱ

Լ

ՂԱ

աննա

աաա

Լ.

ԱԱ

ոո»

ՂԱ

»055 46

Անոր»

ԱԱ

ՂԱ

անկ Տ12. Սնկերի բազմացումը Տ12.1. Սնկերի անսեռ բազմացումը Տ12.2. Սնկերի սեռական բազմացումըն

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ԼՎԱ

ո...

Լ...

Տ21. Բույսերի վարակիչ հիվանդությունների հարուցիչների հատկությունները Տ22. Պաթոլոգիականգործընթաց, դրա փուլերը Տ23. Վիվանդությանարեալ, համաճարակ Տ23.1. Վարուցչի, տեր-բույսի ն արտաքին միջավայրի դերը համաճարակիզարգացման գործում Տ23.2. ձամաճարակիզարգացման դինամիկան ն տիպերը աան ԱԱԱ ՂԱ ԱԱ Անա117

աոաարղւււ՛՛-՛.՛....»»:»թ5,»թ5ծթ.ծշ.999092թ2ժթծ5

ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԴԻՆԱՄԻԿԱՆ

ԼԼ...

Լ.Լ...

Լ...

ՎԱԼ

Ատ

նըն

լայնատերնների ն ասեղնատերնեների հիվանդություններիդեմ 829. Ծառատեսակներիբնի ն ճյուղերի հիվանդություններ 829.1. Անոթայինհիվանդություններ 829.2. Նեկրոզային տիպի հիվանդություններ Տ29.4. ճյուղերի ձնափոխություններ Տ29.5. Պայքարի միջոցառումներիհամալիր ծառատեսակներիբնի ն կմախքային ճյուղերի հիվանդությունների դեմ Լ

Լ.

ւ...

ւ...

Լ.Ա,

Լ...

ո...

Ան

նակական

ԳԼՈՒԽ

ԵՎ ՊԱՅՔԱՐԻ

ՓՏՈՒՄՆԵՐ

ԾԱՌԱՏԵՍԱԿՆԵՐԻ

ԴՐԱՆՑ ԴԵՄ

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐ

կԱ ՂԱ

ՂՎԱ

Լ...

Տ30. Ծառատեսակներիփտումներ Տ30.1. Արմատայինփտումներ 830.2. Բնի միտումներ...

Ան

ԱՆՎԱՆՈՒՄՆԵՐԻ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Լ...

ՈՒՂԵՑՈՒՅՑ

ՂՎԱ

Գայանե Վարուժանի Ավագյան

ՖԻՏՈՊԱՏՈԼՈԳԻԱ

(անտառային

մասնաննը

ԼԱ

աւ

աւ

Ծրնան 2007

աայ

տնտեսություն)

Դասագիրք

ԼԱՏԻՆԱԿԱՆ

Լ...

ԱՎԱՆ

ԱԱ

ՆԱ

ՂԱԱ

ԱՆԱ ննա ԱԱ

նենա,

ԼՅՅո5

Ճ8ՅՒՑՒԼ

ԹՅքՄԿԹԻՇԾՑԻՅ

ՓՈՂԾՈՃՕոՕՐՈՑ

(Ո66Խ06

:«03806Ոո86)

ԿՅ6ԱԱռ Բքճտլլ 2007