Ֆրանսիայի և Մեծ Բրիտանիայի նորագույն պատմություն

Երնանի Վ.Բրյուսովի անվան պետական լեզվաբանական համալսարան

Ռ.ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ

ՖՐԱՆՍԻԱՅԻ ԵՎ ՄԵԾ ԲՐԻՏԱՆԻԱՅԻ

ՆՈՐԱԳՈՒՅՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Երնան Լինգվա 2006թ.

ՀՏԴ 944 (44): 942(410) ԳՄԴ 63.3 (4ֆր) + 63.3(4Մբ) Գ 479 Հրատարակվել է Երնանի Վ.Բրյուսովի անվան պետական լեզվաբանական համալսարանի գիտխորհրդի երաշխավորությամբ: Գ 479

Գնորգյան Ռ. Ֆրանսիայի ն Մեծ Բրիտանիայի նորագույն պատմություն. -Եր.: Լինգվա, 2006, 135էջ:

Գրախոս`

ՀՀԳԱԱ Պատմության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող պ.գ.թ. Երվանդ Մարգարյան:

Խմբագիրներ`

ՀՀԳԱԱ Պատմության ինստիտուտի գիտական խմբի ղեկավար, պ.գ.դ. է.Դանիելյան, ԵՊԼՀ –ի հայագիտության ամբիոնի դասախոս, բ.գ.թ., դոցենտ Լ.Փարեմուզյան:

Գ

0503000000 0134(01) - 2006

2006թ.

ԳՄԴ 63.3 (4ֆր)+63.3(4Մբ)

Ձեռնարկում համառոտ շարադրված է Ֆրանսիայի ն Մեծ Բրիտանիայի քաղաքական ն սոցիալ-տնտեսական նորագույն պատմությունը: Այն համապատասխանում է ուսումնական պլանով նախատեսված համապատասխան դասընթացին ներկայացվող պահանջներին ն օգտակար կլինի բոլոր նրանց համար, ովքեր հետաքրքրվում են Ֆրանսիայի ն Մեծ Բրիտանիայի նորագույն պատմությամբ:

ISBN 99930-79-73-1

© «Լինգվա», 2006թ.

ՖՐԱՆՍԻԱ

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

ՖՐԱՆՍԻԱՆ 2-ՐԴ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՑ ՀԵՏՈ:

4-ՐԴ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

1. Ժամանակավոր վարչակարգ: 4-րդ Հանրապետության սահմանադրա-իրավական ձնավորումը Իշխանության մարմինների կազմավորումը ազատագրված Ֆրանսիայում գտնվում էր Դիմադրության 2 մեծ կուսակցությունների հսկողության ներքո` դըգոլյան, որը կոչվում էր Ֆրանսիայի ազգային ազատագրական կոմիտե /ՖԱԱԿ/ ն Դիմադրության ազգային խորհրդի, որը գլխավորում էր Լուի Սայանը: 1944թ.-ի հունիսի 2-ին ՖԱԱԿ-ը հայտարարեց իրեն ժամանակավոր կառավարություն: Նրա գլխավորությամբ Ալժիրում սկսեց գործել Կոնսուլտատիվ ասամբլեա, որը միավորեց Դիմադրությանը պատկանող խմբե րի ներկայացուցիչների մեծամասնությունը: Իսկ Ֆրանսիայի տարածքում ռազմական գործողությունների ավարտից հետո իշխանությունը անցավ ազգային ազատագրա կան դեպարտամենտների կոմիտեներին: Նրանք լուծարեցին վիշիստական վարչությունը ն ստեղծեցին ազգային տրիբունալ ն ոստիկանություն: Փարիզի ազատագրումից հետո դը Գոլը սկսեց ձնավորել պետական իշխանությունը: Ժամանակավոր կառավարության ստեղծման հետ մեկտեղ 1944թ. օգոստոսի 21-ից դեպարտամենտներում նշանակված պրեֆեկտները անցան գերագույն ն մունիցիպալ խորհուրդների վերականգնման գործընթացին: Խոշոր քաղաքներում Ժամանակավոր կառավարության ներկայացուցիչները դարձան, այդպես կոչված, «հանրապետության կոմիսարներ»: Օգոստոսի 28-ին դը Գոլը լուծարեծ Ֆրանսիայի ներքին ուժերը /ՖՆՈՒ/, իսկ հոկտեմբերի 28ին` ոստիկանությունը: 1944թ.-ի հոկտեմբերին Ավինյոնում հավաք վեց ազգային ազատագրական կոմիտեների համագումարը /Գերագույն նահանգներ/: Նրա պատգամավորները ճանաչեցին Ժամանակավոր կառավարության գերագույն իշխանությունը, սակայն մեկ պայմանով` նրա կազմի մեջ պետք է մտնեին «ներքին Դիմադրության» խմբերի ներկայացուցիչները, ներառյալ կոմունիստները: Բացի տնտեսական ն սոցիալ ինֆրակառուցվածքի վերականգնմանը, Ժամանակավոր կառավարության կարնորագույն խնդիրը սահմանադրա-իրավական բարեփոխումների նախապատրաստումն էր:

Քաղաքական դրությունը երկրում մնում էր ծայրահեղ ծանր: Պատերազմը պառակտեց ֆրանսիական ազգը: Պետենի կառավարության հետ համագործակցում էին պետական բյուրոկրատիայի մեծամասնությունը ն ձեռնարկատերերի զգալի մասը: Վիշիստների ագրարային քաղաքականությանը աջակցում էին գյուղացիները, իսկ շատ զիվորական ներ հրաժարվեցին հետնել դը Գոլի կոչին ն դուրս գալ վիշիստների դեմ: Ֆրանսիայի ազատագրումից հետո ավելի քան 190.000 ֆրանսիացիներ մեղադրվեցին կոլաբորացիոնիզմի մեջ, նրանցից 100.000 դատապարտվեցին ազատազրկմանը: Երկրի համար, որտեղ դեռնս պահպանվել էր միջին դասակարգը, որտեղ ամուր էին նահապետական ավանդույթները գյուղում, կաթոլիկ հոգնոր մշակույթի ազդեցությունը, այդպիսի փոփոխությունները ծայրահեղ հիվանդագին էին: Նրանք անկայունացրին էլեկտորատական դաշտը ն ձնավորեցին նախադրյալներ կուսակցաքաղաքական սպեկտորի արմատա կան հեղափոխման համար, անկայուն բազմակուսակցական մոդելի ստեղծմանը: Դիմադրության մեջ ավելի քան 170.000 ֆրանսիացիների մասնակցությունը դարձավ կարնոր գործոններից մեկը, որը փոխեց երկրի քաղաքական կյանքը: Շարժումը մեծ թափ ստացավ ոչ միայն 1940թ. ռազմական աղետի հետնանքով: Հասարակական տրամադրությունը Ֆրանսիայում սկսվեց կտրուկ փոխվել դեռնս 30ական թվականներին: 3-րդ Հանրապեկությանը մարտահրավեր նետեցին այն մասսաները, որոնք հակված էին գաղափարախոսական էկզալտացիայի: Նրանք պատրաստ էին ամենա ռադիկալ գործողությունների Հանրապետությունում բարեփոխումներ անցկացնելու համար: «Ազգային ճակատը» ցուցաբերեց, այսպես կոչված, «մասսայական քաղաքականության» պոտենցիալ, իսկ պատերազմի տարիներին այն ռեալ դարձավ: Հետպատերազմյան Ֆրանսիայի կուսակցությունների մեծամասնությունը կապված էր Դիմադրության ավանդույթների հետ: Բայց դրանց գաղափարախոսական կողմնորոշիչ ները, ծրագրային դիրքորոշումները բազմազան էին: Այստեղ հատուկ տեղ էին զբաղեց նում գոլականները: Գեներալ դը Գոլը, որը փորձում էր պահպանել համազգային առաջնորդի իմիջը, չէր շտապում ինչ որ կազմակերպված ձն ավելացնել իր կողմնակիցների գործողություններին: Գոլականները քննադատւմ էին բոլոր փորձերը վերաստեղծելու «կուսակցությունների ռեժիմներ», ինչը, նրանց համոզմամբ, ֆրանսիացիներին աղետի բերեց: Դը Գոլը նախընտրում էր նան առաջ չքաշել սոցիալ-տնտեսական վերափոխման լայնածավալ ծրագիր: Նրա գլխավոր նպատակը Ֆրանսիական պետության վերածնունդը, սահմանադրա-իրավական բարեփոխումներն էին ո5

րոնց արդյունքում կձնավորվի համակենտրոնացված իշխանություն: Դը Գոլին աջակցում էին բավականին տարբեր սոցիալական խմբերին պատկանող ներկայացուցիչներ, որոնք գնահատում էին «ազգի փրկիչի» հեղինակությունը ն կիսում «Ֆրանսիայի վեհության» գաղափարը: Պարադոքսային ձնով գոլիզմը իր սոցիալական բազայով մոտիկ էր վիշիստական վարչակարգին: Բայց նրա համախոհների համախմբման համար ժամանակ էր պահանջվում: Կոլաբորացիոնիզմը` որպես ազգային դավաճանության խորհրդանիշ պետք է անցներ պատմության գիրկը` ազգային գաղափարախոսությանը տալով վերածնվելու հնարավորություն: Այն պետք է համախմբեր հասարակությանը այլ ոչ թե առաջ բերեր քաղաքացիական թշնամություն: 2-րդ համաշխարհային պատերազմը բարենպաստ պայմաններ ստեղծեց ֆրանսիական կոմունիստական շարժման ծաղկման համար: Կոմունիստները հանդիսանում էին «ներքին» Դիմադրության առաջատար ուժերից մեկը: Ֆրանսիական կոմունիստական կուսակցությունը /ՖԿԿ/ ժողովրդականություն էր վայելում: 1945թ. սկզբին ՖԿԿ-ի կազմում կար հինգ հար յուր հազար մարդ, 1946թին` արդեն ինը հարյուր հազար մարդ: Կոմունիստական կուսակցության համար, որը պահպանել էր գործնեության ակտիվ մոդելը, այս ցուցանիշը շատ կարնոր էր: Երկար ժամանակ «ձախ Ֆրանսիան» մնում էր ոչ միայն գաղափարաքաղաքական, այլն մենտալիտետական հասկացություն: Միննույն ժամանակ կոմունիստական կուսակցության առաջնորդները` կուսակցության գլխավոր քարտուղար Մորիս Թորեզը ն պատգամավորական խմբի ղեկավար Ժակ Դյուկլոն հրաժարվեցին քաղաքական պայքարի ծայրահեղ մեթոդներից ն հանդես եկան որպես պառլամենտական ժողովրդավարության ամրապնդման կողմնակիցներ: Անգամ «սառը պատերազմի» ընթացքում ՖԿԿ-ը մնում էր պառլամենտական կյանքի ակտիվ մասնակիցներից մեկը: Կոմունիստները հանդես էին գալիս որպես պետական կառավարման դեմոկրատացման կողմնակիցներ ն դուրս եկան «ատլանտիկ համերաշխության» ն գաղութարարական քաղաքականության դեմ: Բավականին ամուր էին շարունակում մնալ սոցիալիստական կուսակցության /ՍՖԻՕ/ դիրքերը: Չնայած սոցիալիստները թվաքանակով համարյա երեք անգամ զիջում էին կոմունիստներին, միննույն ժամանակ նրանց «դեմոկրատական սոցիալիզմի» բազային կոնցեպցիան շատ քիչ էր տարբերվում կոմունիստների նորացված ծրագրից: Սոցիալիստների նախկին ղեկավարությունը կուսակցության նախագահ Լ.Բլյումի գլխավորությամբ պատրաստ էր կոմունիստների հետ սերտ համագործակցությանը: Այլընտրանքա6

յին կուրսը ներկայացնում էր Գի Մոլի գլխավորած խումբը: 1946թին Գի Մոլը, դառնալով կուսակցության նոր ղեկավար, ուժեղացրեց հակակոմունիստական պրոպագանդան: Սոցիալիստական կուսակցության նոր ղեկավարությունը հանդես եկավ որպես «ատլանտիկ համերաշխության» ն գաղութների տարածքում ռազմաքաղաքական առկայության կողմնակից: 1946թ.-ին, ընդունելով «սկզբունքների դեկլարացիան», որը, փաստորեն, դառնում է կուսակցության ծրագիրը, սոցիալիստական կուսակցությունը բնութագրվում էր որպես «դասային պայքարի» ն «սոցիալիզմին կողմնակից» կուսակցություն: Բայց «դեմոկրատական սոցիալիզմ» հասկացությունը ընդունվում էր որպես «չեզոք գաղափարախոսություն», որը պետք է ծառայեր ամբողջ հասարակության համախմբման, այլ ոչ թե պառակտման համար: Սոցիալիստական կուսակցության համագործակցությունը կենտրոնամետների հետ դժգոհություն առաջացրեց նրա շատ կողմնակիցների մոտ, հիմնականում նրանց, ովքեր կուսակցության անդամներ էին դարձել Դիմադրության շարժման ընթացքում: Միայն 1945-1946թթ-ի ընթացքում կուսակցության կազմը կրճատվեց 409-ով: Մասսայական քաղաքական կուսակցություններից էր նան Ժողովրդական հանրապետական շարժումը /ՄՌՊ/, որը նույնպես սերտ կապեր ուներ Դիմադրության շարժման հետ: Կուսակցության կազմակերպչական կորիզը կազմեցին 1944թ-ին միավորված Դիմադրության մեջ մտնող ոչ կոմունիստական խմբերը /«Լիբերտե», «Ռեզիզթանս», «Կոմբա»/: Կուսակցությունը գլխավորեց «Ազատ Ֆրանսիա» ռադիոյի տնօրեն Մ.Շումանը: Կուսակցության ստեղծման մեջ կարնոր դեր խաղաց Դիմադրության ազգային շարժման նախագահ Ժ.Բիդոն: Կազմակերպչական ժողովի ժամանակ, որը տեղի ունեցավ 1944թ-ին, հայտարարվեց, որ կուսակցության նպատակն է հանդիսանում «քաղաքական, տնտեսական ն սոցիալական դեմոկրատիայի, անհատների ն քաղաքացիների ազատության իրավունքների հաստատումը»: ՄՌՊ-ն պետական համակարգում ռադիկալ փոփոխություններ անցկացնելու կողմնակից էր, ն դա պետք է արվեր «օրենքի հեղափոխության» ճանապարհով: Հետպատերազմյան Ֆրանսիայում այդպիսի դրույթները ՄՌՊ-ին վերածեցին ավելի ռադիկալ-դեմոկրատական գաղափարախոսություն ունեցող կուսակցություն, քան, օրինակ, կոմունիստական կուսակցությունը: Ընդունելով քաղաքական գործնեության ակտիվ մոդելը ՄՌՊ-ն շեշտը դրեց մասսայական անդամակցության ապա հովման, տարածաշրջանային կառուցվածքների ընդարձակման վրա: Կուսակցությունը կողմ էր նան հասարակական ն արհմիության կազմակերպությունների հետ սերտ կապեր հաստատելուն: Արդեն 1945թ-ին

կուսակցության կազմի մեջ էին ավելի քան 235.000 մարդ: Կուսակցության գերակշռող մասն էին կազմում քաղաքային միջին դասի, գյուղացիության, ինչպես նան բանվոր դասակարգի ներկայացուցիչները: Քաղաքական կյանքում ակտիվ մասնակցություն էին ունենում նան փոքր խմբեր, որոնք դուրս էին եկել Դիմադրությունից: Այդ խմբերից մի քանիսի հիմքի վրա 1945թ-ին ձնավորվեց Դիմադրության դեմոկրատական ն սոցիալական Միություն/ՅՈՒԴՍՌ/ կուսակցությունը: Ի տարբերություն ՖԿԿ-ի ն ՄՌՊ-ի` նա չուներ մշտական անդամակցություն ն տարածաշրջանային կառուցվածքներ, ներկայացնելով իրենից միայն «պառլամենտական կուսակցություն»: ՅՈՒԴՍՌ-ը բաժանված էր, փաստորեն, երեք հոսանքների: Նրանցից մեկը, որը գլխավորում էին Ժ.Սուստելը, Ա.Ֆրենեն ն Ռ.Կապիտանը դը Գոլի կողմնակիցներ էին ն հետագայում մտան գոլական շարժման մեջ: Մյուս հոսանքը գլխավորում էր Ռենե Պլեվենը, որը կենտրոնամետ հայացքներ ուներ: Ձախ թնը գլխավորեց Ֆրանսուա Միտերանը, որը հանդես էր գալիս ոչ կոմունիստական, ձախ կենտրոնամետ բլոկի ստեղծման համար ն, փաստորեն, դը Գոլի հակարակորդն էր: Բազմակուսակցական պառլամենտական կոալիցիաների ավանդույթներին վերադառնալու գաղափարը շատ արդիական էր նան ռադիկալների ն ռադիկալ-սոցիալիստների Հանրապետական կուսակցության համար: Այն միակն էր 3-րդ Հանրապետության առաջատար կուսակցություններից, որը 2-րդ համաշխարհային պատերազմից հետո պահպանել էր իր ազդեցությունը: Սակայն կուսակցությունը թուլացած էր միջֆրակցիոն պայքարի պատճառով, իսկ հեղինակությունը ընկել էր դեռնս 30-կան թթ-ի կեսին, երբ Ազգային ճակատը ճգնաժամ էր ապրում: Կուսակցության նախագահ էդուարդ էրիոյին չհաջողվեց կանխել ձախ ն աջ հոսանքների անջատումը: Ձախ ռադիկալները, որոնց գլխավորում էր Ֆորոմը, ցանկանում էին վերադառնալ Ազգային ճակատի մարտավարությանը, համագործակցել կոմունիստների ն սոցիալիստների հետ: 1947թ-ին կուսակցության ղեկավարությունը ստիպված եղավ նույնիսկ վտարել իր կազմից այս գաղափարի կողմնակիցներին: Նրանք ստեղծեցին պառլամենտական խումբ, որը միացավ կոմունիստներին: Աջ ռադիկալները Լ.Մարտինո-Դեպլայի ն Ա.Մորիսի գլխավորությամբ, ընդհակառակը, կողմնակից էին կոշտ հակակոմունիստական դիրքորոշմանը: Նրանք կուսակցական ծրագրի մեջ մտցրեցին տնտեսական լիբերալիզմի գաղափարը, աջակցում էին գաղութային կայսրության պահպանման ջանքերին, ինչպես նան պաշտպանում էին հյուսիսատլանտյան ռազմական դաշինքի ստեղծումը: Հետպատերազմյան Ֆրանսիայում ձնավորվող կուսակցություններին լրացնում էին, այդպես կոչված, «չափա8

վորների» խմբերը: Նրանցից ամենախոշորները երեքն էին` Ազատության հանրապետական կուսակցությունը /ՌՊԼ/, Գյուղացիական կուսակցությունը ն «Անկախ հանրապետականների» խումբը: Նրանք բոլորը ձնավորվեցին 1945թ-ին: Միայն ՌՊԼ-ը սերտ կապեր ուներ Դիմադրության շարժման հետ: Նրա առաջնորդները` Լ.Լանյելը, Պ.Ժակինոն ն Ա.Շարպանտյեն, նախապատերազմյան Ֆրանսիայում հայտնի քաղաքական գործիչներ էին: ՌՊԼ-ը պաշտպանում էր պառլամենտական դեմոկրատիայի, հանրապետական ազատությունների շահերը: Բանվոր դասակարգի մասնակցության խնդիրը եկամուտի ն արտադրության ղեկավարման մեջ հանրապետականները դիտում էին տնտեսական արդյունավետության տեսանկյունից, ն այդ խնդրի լուծումը, նրանց կարծիքով, պետք է կախված լինի ձեռնարկատերերի ն բանվոր դասակարգի հարաբերություններից: Հանրապետականները պաշտպանում էին գաղութային կայսրության պահպանման գաղափարը ն հակախորհրդային ռազմաստրատեգիական բլոկի ստեղծումը: «Անկախների» ծրագրային դրույթները հիմնված էին «աջ լիբերալներին» բնորոշ գաղափարների վրա, որոնք ներառում էին «անհատի պատասխանատվությունը» ն «ավանդույթային ազատությունները»: Միննույն ժամանակ «անկախ հանրապետականները» փորձում էին արդիականացնել իրենց ծրագիրը, համապատասխանեցնելով այն հետպատերազմյան Ֆրանսիայի պայմաններին: Իրեն բնորոշ յուրահատկությունները ուներ Գյուղացիական կուսակցությունը: Նրա ղեկավարները` Պ.Անտեն, Կ.Լորանը, սկզբունքորեն կողմ էին, որպեսզի կուսակցության մեջ ընդգրկվեին ինչպես Դիմադրության մասնակիցները, այնպես էլ նախկին վիշիստական վարչակարգի կողմնակիցները: Կուսակցության ծրագրային դրույթները ուղղված էին դեպի գյուղացիության տնտեսական ն սոցիալական շահերի պաշտպանմանը, լիբերալ տնտեսության ամրապնդմանը, կրոնական դաստիարակմանը: Կողմնակից լինելով բազմակուսակցական ն պառլամենտական դեմոկրատիային` Գյուղացիական կուսակցությունը զբաղեցնում էր կոշտ հակակոմունիստական ն հակասովետական դիրքորոշում: Բազմակուսակցական համակարգի արագացված ձնավորումը հակասում էր դը Գոլի կողմից ընտրած պետական իշխանության կենտրոնացման կուրսի հետ: Ձգտելով թույլ չտալ, որ նոր սահմանադրական հասարակարգի ստեղծման նախաձեռնությունը անցնի կուսակցություններին, դը Գոլը որոշում է ուղղակի դիմել ժողովրդին: Հետպատերազմյան առաջին ընտրությունների նախօրյակին` 1945թ.հոկտեմբերին, դը Գոլը անցկացրեց հանրաքվե երկու հարցերի շուրջ` 1/ ընտրվող ներկայացուցչական մարմինին տալ

Սահմանադիր ժողովի կարգավիճակ ն 2/ սահմանափակել նրա գործունեությունը միայն սահմանադրական կառուցման հետ կապված հարցերի շուրջ: Այդ առաջարկությունները աջակցություն ստացան սոցիալիստների, ՄՌՊ-ի ն ՅՈՒԴՍՌ –ի կողմից: Կոմունիստները կողմնակից էին Սահմանադիր ժողովի գաղափարին, սակայն այն պայմանով, որ նրա ձեռքը պետք է անցնի ամբողջ իշխանությունը: Ռադիկալները ն «չափավորները» իրենց կողմնակիցներին առաջարկում էին քվեարկել երկու կետերի դեմ, այսինքն` դե-ֆակտո վերադառնալ 3-րդ Հանրապետության սահմանադրական կարգին: Հանրաքվեին մասնակցողներից 96,49-ը կողմ էին Սահմանադիր ժողովի գումարմանը, 66,39-ը կողմնակից էին նրա լիազորությունների սահմանափակմանը: Հանրաքվեի հետ միասին տեղի ունեցան ընտրություններ: Դրանք հաջողություն բերեցին այն կուսակցություններին, որոնք ընդգրկված էին Դիմադրության շարժման մեջ: Կոմունիստները Սահմանադիր ժողովում ստացան տեղերի 25,49, ՅՈՒԴՍՌ –ի հետ դաշինք ստեղծած սոցիալիստները` 249, ՄՌՊ-ն` 23,69: Դըգոլյան կուրսի դեմ հանդես եկած ռադիկալները ն «չափավորները» պարտություն կրեցին` ստանալով համապատասխան 10,89 ն 159: Սակայն դը Գոլի հաջողությունը հարաբերական էր: Հրաժարվելով ընդդիմախոսների հետ ուղղակի բանավեճից ն սեփական շարժման համախմբումից` դը Գոլը հնարավորություն կորցրեց ոչ միայն վերահսկել Սահմանադիր ժողովի, այլ նան ժամանակավոր կառավարության գործունեությունը: Կառավարության կազմի մեջ մտան վեց «անկուսակցականներ», որոնք դը Գոլի կողմնակիցներն էին, ինչպես նան հինգական ներկայացուցիչներ կոմունիստական ն սոցիալիստական կուսակցություններից ն ՄՌՊ-յից: Արդեն 1945թ. դեկտեմբերին հիմնական քաղաքական ուժերի միջն հաստատված անկայուն փողզիջումը վերածվեց սուր կոնֆլիկտի: Մեկ ամիս անց դը Գոլը հայտարարեց իր հրաժարականի մասին: Ժամանակավոր կառավարությունում նրան փոխարինեց Ֆ.Գուենը: Սահմանադրական հանձնաժողովը, որի կազմի մեջ մտան հիմնականում ձախ կենտրոնամետ կուսակցությունների ներկայացուցիչները, 1946թ. ապրիլին ներկայացրեց նոր սահմանադրության նախագիծ: Այն նախատեսում էր ստեղծել մեկ պալատից բաղկացած պառլամենտ, նախագահի ընտրության կարգը ն նրա լիազորությունների սահմանափակումը, կառավարության պատասխանատվությունը պառլամենտի առջն ն այլն: Ընդհանուր առմամբ, նախագիծը ապահովում էր օրենսդիր իշխանության գերիշխանությունը: Նոր Սահմանադրության մեջ մտավ նան 1789թ-ին ընդունած «մարդու ն քաղաքացու իրավունքների դեկլարացիայի» տեքստը, որը ապահովում էր իրավունքի, ազա10

տության, սեփականության ն անվտանգության գերակայությունը: 1946թ.ապրիլի 19-ին Սահմանադիր ժողովը հաստատեց սահմանադրության նախագիծը, իսկ մայիսին այն արդեն դուրս բերվեց համազգային հանրաքվե: Չնայած որ այդ ծրագրի դեմ դուրս եկան միայն գոլականները ն «չափավորները», հանրաքվեն բացասական արդյունք ունեցավ: «Դեմ» քվեարկեցին մասնակիցներից 51,69-ը: Հանրաքվեի ձախողումը անհրաժեշտություն առաջացրեց անցկացնել նոր ընտրություններ ն գումարել 2-րդ Սահմանադիր ժողով: Ընտրարշավի ընթացքում ակնհայտ դարձավ ՄՌՊ-ի ն ռադիկալների հայացքների աստիճանաբար մերձեցումը: 2-րդ Սահմանադիր ժողովի կազմի մեջ քաղաքական ուժերի հարաբերությունները չփոխվեցին, բայց այս անգամ մեծամասնություն ունեցավ ՄՌՊ-ն, որը ստացավ ձայների 28,19, ՖԿԿ-ն` 26,49, սոցիալիստները` 21,19: Մյուս կուսակցությունները պահպանեցին իրենց ներկայացուցչական մակարդակը: Ժամանակավոր կառավարությունը ն Սահմանադրական հանձնաժողովը գլխավորեցին ՄՌՊ-ի ահդամները` Ժ.Բիդոն ն Պ.Կոստա-Ֆլորը: Նրանց հաջողվեց սահմանադրական բարեփոխումի քննարկման ընթացքը դարձնել ավելի կառուցողական: Իրավիճակի վրա մեծ ազդեցություն ունեցավ դը Գոլի վերադարձը քաղաքական ասպարեզ: 1946թ. հունիսի 16-ին ելույթ ունենալով Բայե քաղաքի ազատագրմանը նվիրված տոնակատարությանը` դը Գոլը առաջին անգամ խոսեց իր սահմանադրական նախագծի մասին: Դրա հիմքը կազմեց «հզոր պետության» գաղափարը, որը ի վիճակի պետք է լիներ ապահովել Ֆրանսիայի «հզորությունը», ինչպես նան ազգային անկախությունը ն միասնությունը: Դը Գոլը քննադատում էր պառլամենտական հանրապետության գաղափարը` դրա մեջ տեսնելով պետական համակարգի քայքայման վտանգ: Որպես այլընտրանք` դը Գոլը համարում էր «ուղիղ դեմոկրատիայի» սկզբունքը, որի հիմքը պետք է կազմեին հանրաքվեները ն հանրապետության նախագահի ուղիղ ն համընդհանուր ընտրությունները: Պետության ղեկավարը որպես ամբողջ ազգի անմիջական ներկայացուցիչ պետք է պառլամենտական հսկողությունից դուրս ունենա համապատասխան լիազորություններ: Իշխանության օրենսդրական, գործադիր ն դատական ճյուղերը պետք է հստակ իրարից բաժանված լինեն: Լինելով կուսակցություններից դուրս` պետության ղեկավարը իրականացնելու է քաղաքական հսկողություն իշխանության բոլոր ճյուղերի նկատմամբ` ելնելով, առաջին հերթին, ազգային շահերից: Բախվելով գոլականների աճող ազդեցության հետ` Սահմանադիր ժողովի մեջ ընդգրկված կուսակցությունները փորձեցին փոխզիջման գալ սահմանադրության նոր նախագծի շուրջը: Այն

Սահմանադիր ժողով ներկայացվեց 1946թ.հոկտեմբերի 29-ին ն աջակցություն ստացավ: Իսկ հանրաքվեն տեղի ունեցավ 1946թ. հոկտեմբերին: Կողմ քվեարկեց 53,19: 1946թ. դեկտեմբերի 24-ից 4-րդ Հանրապետության Սահմանադրությունը մտավ ուժի մեջ: 1946թ-ի Սահմանադրությունը ներառում էր Ֆրանսիայի, որպես դեմոկրատական, հասարակական ն սոցիալական հանրապետության, միասնությունը ն անբաժանելիությունը: Պահպանվեց Ներածության նախկին տարբերակը, ինչպես նան «մարդու ն քաղաքացու իրավունքների դեկլարացիայի» տեքստը: Կարնոր սկզբունք դարձավ «սոցիալական պետության» հռչակումը, որտեղ անհատի իրավունքները զուգակցում են «ընդհանուր բարօրության» հետ: Պառլամենտը դառնում էր երկպալատային: Ստորին պալատը անվանվեց Հանրապետության խորհուրդ, իսկ վերինը` Ազգային ասամբլեա: Իտարբերություն 3-րդ Հանրապետության ավանդույթներին` ստորին պալաըը հանդիսանում էր միանգամայն գերիշխող մարմին պառլամենտում: Ազգային ասամբլեան բաղկացած էր 627 պատգամավորներից, որոնք պետք է ընտրվեին համամասնական համակարգով: Հանրապետական խորհուրդը պետք է բաղկացած լիներ 320 պատգամավորներից, որոնք ընտրվելու էին կոմունաների ն դեպարտամենտների կողմից վեց տարի ժամկետով անուղղակի ընտրությունների միջոցով: Վերին պալատի լիազորությունները 3-րդ Հանրապետության պառլամենտի վերին պալատի` Սենատի համեմատ հասցվել էին մինիմումի: 4-րդ Հանրապետությունում վերին պալատը պետք է կատարեր, փաստորեն, խորհրդակցային ֆունկցիա: Սահմանադրությունը նախագահին երկրի ղեկավարի լիազորություններ տվեց, բայց սահմանափակեց այն ներկայացուցչական ֆունկցիաներով: Ի տարբերություն 3-րդ Հանրապետության Սահմանադրությանը` նախագահը իրավունք չուներ ցրել ստորին պալատը ն իր ընտրությամբ բարձր պաշտոնների վրա նշանակումներ անել: Նախագահը ընտրվում էր յոթ տարվա ժամկետով Ազգային ասամբլեայի ն Հանրապետության խորհրդի կողմից: Գործադիր իշխանությունը տրվում էր Նախարարների խորհրդին իր նախագահի գլխավորությամբ: Վերջինիս թեկնածությունը առաջարկում էր երկրի նախագահը, իսկ ստորին պալասը` հաստատում: Նախարարներին նշանակում էր կամ վարչապետը, կամ երկրի նախագահը: Կառավարության աշխատանքը գտնվում էր պառլամենտի հսկողության տակ ն կարող էր ամբողջությամբ հրաժարական տալ, եթե ստորին պալատի մեծամասնությունը նրան անվստահություն հայտներ: Սահմանադրությունը պահպանում էր նախկին դատական համակարգը: Պահպանվեց նան տեղական կառավարումը, բայց այն արդեն ընկնում էր կառավարության

խիստ հսկողության տակ: Ստեղծվում էր Մագիստրատուրայի բարձր խորհուրդ երկրի նախագահի գլխավորությամբ, որը զբաղվում էր դատավորների նշանակման հարցերով: Պառլամենտին չէր տրվում Սահմանադրության փոփոխման ն վերացման լիազորությունը: Դա պետք է արվեր միայն հանրաքվեի միջոցով: Սահմանադրական վերահսկողության սահմանափակ ֆունկցիաները տրվում էին առաջին անգամ ստեղծված Սահմանադրական կոմիտեին, որի կազմի մեջ մտան հանրապետության նախագահը, պառլամենտի երկու պալատների նախագահները: Որպես կոորդինացնող մարմիններ` ստեղծվեցին Ֆրանսիական Միության ժողով ն Տնտեսական խորհուրդ:

2. Քաղաքական զարգացումը 50-ական թթ-ին: 4-րդ Հանրապետության Սահմանադրա-իրավական ճգնաժամը Առաջին ընտրությունները Ազգային ասամբլեա, որոնք տեղի ունեցան 1946թ. նոյեմբերի 10-ին, պահպանեցին քաղաքական ուժերի նույն տեղաբաշխումը, որը ձնավորվել էր Սահմանադիր ժողովում: Կոմունիստական կուսակցությունը ն ՄՌՊ-ն ընտրությունների արդյունքում ստացան պառլամենտում համապատասխան 182 ն 173 տեղ ն ամրապնդեցին իրենց դիրքերը նախ ն առաջ սոցիալիստական կուսակցության էլեկտորատի հետագա բնեռացման հաշվին: Միայն սոցիալիստների ֆրակցիան կազմեց 102 պատգամավոր, մնացած կուսակցությունները ստացան ավելի քիչ ձայներ: Այդպես` ռադիկալները ունեցան 43 պատգամավոր, ՅՈՒԴՍՌ –ը` 26, «չափավորների» խումբը` 67: Եվս 10 տեղ ստացան գոլականների Միության ներկայացուցիչները: Ինքը` դը Գոլը, անմիջականորեն կապված չէր այդ կազմակերպության հետ, իսկ նրա կողմնակիցներից շատերը ընդհանրապես բոյկոտեցին ընտրությունները: Վերին պալատում ընտրությունների արդյունքում քաղաքական ուժերի տեղաբաշխումը եղավ համարյա նույնը, ինչ ստորին պալատում: 4-րդ Հանրապետության առաջին նախագահ ընտրվեց սոցիալիստ Վենսան Օրիոլը: Շամպետը դը Ռիբը ՄՌՊ-ից ընտրվեց վերին պալատի նախագահ, իսկ ռադիկալ էդուարդ էրիոն գլխավորեց Ազգային ասամբլեան: Ռադիկալների, կոմունիստների ն սոցիալիստների եռակուսակցական կոալիցիան, որը ձնավորվել էր դեռնս Ժամանակավոր կառավարության օրոք, հնարավորություն ստացավ ստեղծել նոր պառլամենտում ձախ կենտրոնամետ մեծամասնություն: Կառավարությունը գլխավորեց սոցիալիստ Պոլ Ռա13

մադյեն: Բայց արդեն 1946թ. վերջում կոմունիստների ն նրանց համագործակիցների միջն առաջացած հակասությունները բերեցին կոալիցիայի քայքայմանը: Հատկապես սուր բանավեճեր առաջացրեցին ազգայնացման ն գաղութային պատերազմներ վարելու հետ կապված հարցերը: Վերջնականապես կոալիցիան փլուզվեց 1946թ. մայիսին: Կոմունիստների ֆրակցիան կառավարությանը անվստահության քվե ներկայացրեց, որովհետն վերջինս մերժել էր գործադուլավոր բանվորների աշխատավարձը բարձրացնելու պահանջը: Տեսնելով այդ քայլի մեջ «նախարարական համաձայնության» սկզբունքների խախտում` Օրիոլը ն Ռամադյեն կոմունիստներին դուրս հանեցին կառավարության կազմից: Հաջորդ տարիների ընթացքում, հատկապես «սառը պատերազմի» ֆոնի վրա, կոմունիստական կուսակցությունը հայտնվեց քաղաքական բոյկոտի մեջ: Միննույն ժամանակ կոմունիստները շարունակում էին մնալ չափազանց ազդեցիկ ուժ` ձնավորելով պառլամենտում ամենամեծ ֆրակցիաներից մեկը: Եռակուսակցական կոալիցիայի փլուզումը ն ՖԿԿ-ի մեկուսացումը, որպես ընդդիմության ձախռադիկալ ուժ, համընկավ գոլական շարժման համախմբման հետ: Գոլական Միության առաջնորդ Ռենե Կապիտանը դը Գոլի հին զի նակիցներից էր: Բայց նրան չհաջողվեց գեներալից ստանալ բաց աջակցություն: Բացի այդ, Կապիտանը, որը դուրս եր եկել ՅՈՒԴՍՌ –ի շարքերից, գոլական շարժման մեջ հանդիսանում եր որպես ձախ թնի ներկայացուցիչ ն այդ պատճառով դը Գոլի կողմնակիցների շրջանում մեծ թվով ընդդիմախոսներ ուներ: Դրությունը կտրուկ փոխվեց 1947թ. գարնանից, երբ դը Գոլը որոշում է կայացնում ձնավորել սեփական շարժում: Սկզբնական շրջանում շեշտը դրվեց մասսայական, կազմակերպված կուսակցության ստեղծման վրա, որը պետք է ունենար խիստ կանոնադրություն: Դը Գոլին մոտիկ զինակիցների գլխավորությամբ /Ժ.Սուստել, Ա.Մալրո, Ռ.Կապիտան, Շաբան-Դելմաս/ ստեղծվեց տարածաշրջանային կոմիտեների բազմաճյուղային ցանց: 1947թ. ապրիլին դը Գոլը պաշտոնապես հայտարարեց Ֆրանսիական Ժողովրդի Միություն /ՌՊՖ/ քաղաքական կազմակերպության ստեղծման մասին: ՌՊՖ-ը հանդես էր գալիս 1946թ. Սահմանադրության դեմ, ձգտում էր ստեղծել «կազմակերպված դեմոկրատիայի» համակարգ, որի հիմքը պետք է լիներ ժողովրդի կամքի ազատ արտահայտումը, ինչպես նան վերականգնել Ֆրանսիայի հեղինակությունը միջազգային ասպարեզում: Դը Գոլը հատկապես ընդգծում էր, որ ՌՊՖ-ը քաղաքական կուսակցություն չէ: Գեներալը հանդես էր գալիս նան նախընտրական ծրագրի դեմ` համարելով, որ շարժման խնդիրներին ավելի շատ համապատասխանում են գաղափարների սահմանափակ հավաքածուն ն մարտա14

վարության նպատակները: Կոմունիստների ն գոլականների ազդեցությունը մեկուսացնելու համար կառավարությունում առաջացավ, այսպես կոչված, «երրորդ ուժերի» կոալիցիայի ձնավորման գաղափարը: Նրա կազմի մեջ մտան սոցիալիստները, ռադիկալները ն ՄՌՊ-ն: «Երրորդ ուժի» կոալիցիան պառլամենտում մեծամասնություն կազմեց, որը պահպանվեց մինչն 1951թ-ի ընտրությունները: Այդ ընթացքում չորս անգամ Նախարարների խորհրդի նախագահի /վարչապետի/ աթոռին նստեցին ռադիկալների ներկայացուցիչները/այդ թվում` երեք անգամ Անրի Քեյը/, երեք անգամ` ՄՌՊ-ի ներկայացուցիչները/երկու անգամ` Ռոբերտ Շումանը/: Սոցիալիստների ազդեցությունը կոալիցիայի կազմում բավականաչափ նվազեց, իսկ կուսակցության ներսում սկսվում է միջֆրակցիոն պայքար: ՄՌՊ-ն իր հերթին չկարողացավ դառնալ խոշոր քրիստոնյա-դեմոկրատական կուսակցություն, ինչպես, օրինակ, դա տեղի ունեցավ Քրիստոնյա-դեմոկրատական կուսակցության հետ Իտալիայում կամ Քրիստոնյա-դեմոկրատական միության հետ Արնմտյան Գերմանիայում: ՄՌՊ-ի ծրագիրը կրում էր բավականին էկլեկտիվ բնույթ: «Երրորդ ուժի» կոալիցիայում ՄՌՊ-ն հանդես էր գալիս աջ թնի դերում ն ռադիկալ ռեֆորմիստական գաղափարներից արագ անցումը դեպի կենտրոնամետ հայացքները նպաստեց կուսակցության էլեկտորատի փլուզմանը: Ռադիկալների ն ռադիկալ-սոցիալիստների կուսակցությունը, որը 1945-1946թթ-ին ճգնաժամ էր ապրում, անսպասելիորեն հայտնվեց կառավարող կոալիցիայում առաջնորդի դերում: Բայց կուսակցության ղեկավարությունը ձգտում էր միավորել մյուս հանրապետական կուսակցությունների մեջ ընդգրկված տարբեր հոսանքները: Այս ուղղությամբ առաջին քայլը արվեց 1950թ-ին, երբ կառավարության ղեկավարի պաշտոնին նշանակվեց ՅՈՒԴՍՌ –ի առաջնորդ Ռենը Պլեվենը, որը ներկայացնում էր իր կուսակցության «չափավոր» հոսանքը: Ընտրությունները անցկացվեցին 1951թ. հունիսի 17-ին ն նրանց արդյունքում գոլականները ՌՊՖ-ից պառլամենտում ստացան 119 տեղ: Կոմունիստները ն սոցիալիստները` համապատասխանաբար` 108 ն 104: Ռադիկալների ն ՅՈՒԴՍՌ-ի ընտրական ալյանսը ստացավ 93 տեղ, ՄՌՊ-ն` 85, «չափավորները»` 97: Հանրապետական կուսակցության հաջողությունը հիմնականում բացատրվում էր, այսպես կոչված, «միասնական ցուցակների» օգտագործման ռազմավարությամբ: Քվեարկողների ընդհանուր հաշվի` «անհաշտ ընդդիմությունը» ստացավ ձայների 489-ը /կոմունիստներին «կողմ» քվեարկեց ավելի քան 5 մլն.մարդ, իսկ գոլականների համար` 4 մլն.մարդ/: Ազգային ասամբլեայում ձնավորվեց ղեկավարող աջ կենտրոնամետ կոալիցիա, որի կազմի մեջ մտան

ՄՌՊ-ն, ՅՈՒԴՍՌ –ը, ռադիկալները ն «չափավորները»: Կոալիցիայի առաջին կաբինետը գլխավորեց Ռ.Պլեվենը: Դրանից hետո վարչապետի պաշտոնը չորս անգամ զբաղացրեցին ռադիկալների, երկու անգամ` «չափավորների» ներկայացուցիչները: Սակայն այդ բոլոր կառավարությունների քաղաքական դիրքերը ամուր չէին: Պառլամենտում նրանք փոքրամասնություն էին կազմում ն նրանց կողմից ձեռնարկած քաղաքական քայլերը կարող էին հեշտությամբ խափանվել կոմունիստների, սոցիալիստների ն ՌՊՖ-ի միասնական ուժերի կողմից: Բայց ընդդիմության համար այդպիսի համախմբված գործողությունները անհնարին էին: Կոմունիստները առաջվա պես մնում էին բոյկոտի կարգավիճակում ն անգամ նրանց փորձերը` համաձայնվել այս կամ այն կառավարության գործողությունների հետ, չէին փոխում այդ դրությունը: Ավելի բարդ վիճակում էր գտնվում ՌՊՖ-ն: Բան այն էր, որ մի կողմից ՌՊՖ-ն մնում էր պառլամենտական խոշորագույն կուսակցությունը, իսկ, մյուս կողմից, դը Գոլը ցանկանում էր պահպանել ընդդիմադիր ուժի կարգավիճակը: Այդ պատճառով ՌՊՖ-ն հայտնվեց շատ ծանր դրության մեջ. կամ նա պետք է քննադատեր կառավարության կողմից ձեռնարկած ցանկացած գործողություն, կամ, հրաժարվելով, այսպես կոչված, «անհաշտների» իմիջից, ցուցաբերել կառուցողականություն ն մասնակցել երկրի համար կարնոր որոշումների կայացմանը: Դը Գոլը փոխզիջումների դեմ դուրս եկավ: Դա հանգեցրեց նրան, որ կուսակցության ժողովրդականությունը սկսեց ընկնել: Անդամակցությունը կրճատվեց ն 400.000-ից հասավ 125.000ի: Կուսակցության ներսում սկսեց ձնավորվել ընդդիմություն: Հակասությունները ակնհայտ են դառնում, երբ 1951թ-ին կուսակցությունից դուրս եկավ «Հանրապետական ն սոցիալական գործողության խումբը»: 1952թ. մարտին ՌՊՖ-ի ֆրակցիայի մի մասը առաջին անգամ վստահության քվե տվեց կառավարությանը: Հնարավորություն չունենալով պահպանել առաջվա մարտավարությունը, դը Գոլը 1953թ. մայիսին հայտարարեց, որ պատգամավորների գործողություններին միանգամայն ազատություն է տրվում: Բայց նույնիսկ դը Գոլի այդ հայտարարությունը չփրկեց ֆրակցիային փլուզումից: Գոլական պատգամավորները ստեղծեցին անկախ պառլամենտական խումբ, որը անվանվեց «Սոցիալական գործողության հանրապետականների միություն»: Աստիճանաբար սկսեց մասնատվել նան կուսակցությունը: 1955թ-ին Ժ.Շաբան-Դելմասը ն Ռ.Ֆրեյը փորձեցին համախմբել ՌՊՖ-ի մնացած մասը ստեղծելով «Սոցիալական հանրապետականների ազգային կենտրոն» քաղաքական կազմակերպությունը: Սակայն դը Գոլը այդ գործընթացին վերջ է դնում հրամայելով դադարեցնել ՌՊՖ-ի տեղական բաժին16

ների աշխատանքը: Ինքը` դը Գոլը, հայտարարեց իր քաղաքական կարիերայի ավարտելու որոշման մասին: Քաղաքական դրության անորոշությունը ստիպեց աջ կենտրոնամետ կոալիցիայի մեջ մտնող կուսակցություններին միջոցներ ձեռնարկել իրենց դրությունը ամրապնդելու համար: 1953թ.սկզբին նրանք առաջարկեցին սահմանադրական բարեփոխումների ծրագիր, որը ընդունվեց 1954թ. դեկտեմբերին: Արդյունքում բավականաչափ փոփոխվեցին Ազգային ասամբլեայի ն կառավարության միջն փոխհարաբերությունների սկզբունքները: Այսուհետն կառավարությունը վստահության քվե էր ստանում պառլամենտի կողմից հասարակ մեծամասնության դեպքում, իսկ Նախարարների խորհրդի նախագահը /վարչապետը/ լրացուցիչ իրավասություն էր ստանում ստորին պալատը ցրելու գործընթացում: Կառավարությունը սահմանափակ օրենսդրական գործնեության իրավունք էր ստանում, իսկ Հանրապետական խորհրդին օրենսդրական նախաձեռնության իրավունք տրվեց: Այդ բոլոր միջոցառումները ուղղված էին պետական մարմինների գործունեության կայունացմանը պառլամենտական բացարձակ մեծամասնության բացակայության դեպքում: Բայց այդ բարեփոխումների արդյունավետությունը մեծ չէր: Ակնհայտ էր դառնում 4-ր Հանրապետության քաղաքական բազայի ընդարձակման անհրաժեշտությունը: 1953թ-ին սոցիալիստների առաջնորդ Գի Մոլեն առաջարկեց նոր, առանց կոմունիստների, ձախ կենտրոնամետ կոալիցիայի` Հանրապետական ճակատի ստեղծման գաղափարը: Ոչ կառավարական կուսակցության կարգավիճակը սոցիալիստների ղեկավարությանը թույլ տվեց քայլեր ձեռնարկել այդ ծրագրի իրականացման համար: Բայց 1954թ-ի հունիսից քաղաքական դրությունը սկսեց փոխվել: Նախարարների Խորհրդի նախագահ ընտրվեց ռադիկալների ռեֆորմիստական թնի առաջնորդ Պիեռ Մենդես- Ֆրանսը: Նա հայտարարեց «ազգային բարեփոխման» քաղաքականության անցկացման անհրաժեշտության մասին, ինչպես նան գաղութային կոնֆլիկտների խաղաղ կարգավորման, սոցիալական օրենսդրության ընդարձակման, կառավարության ն արհմիությունների միջն հարաբերությունների կարգավորման մասին: Այդ ծրագրի իրականացումը խափանվեց արտաքին քաղաքականության խնդիրների շուրջը պառլամենտում տեղի ունեցած բանավեճերի պատճառով: 1955թ.փետրվարին ՄենդեսՖրանսը ստիպված եղավ հրաժարական տալ: Կառավարական ճգնաժամը հրահրեց պառակտում ռադիկալների շարքերում: 1955թ.մայիսին` հերթական համագումարի ժամանակ, տեղի ունեցավ բախում ձախ ն աջ խմբավորումների միջն: Մենդես-Ֆրանսի կողմնակիցներին հաջողվեց կուսակցություններից հեռացնել աջ

թնի ակտիվ ներկայացուցիչներին: Մենդես-Ֆրանսը ընտրվեց կուսակցության փոխնախագահ: Փոփոխություններ էին տեղի ունենում կառավարող կոալիցիայի այլ կուսակցություններում: 50-կան թթ-ի սկզբին ՄՌՊ-ն դառնում է ֆրանսիայի ամենից «եվրոպական» կուսակցությունը: Ռ.Շումանը, Ժ.Բիդոն, Ա.Կոստ-Ֆլորեն ակտիվորեն աջակցում էին եվրոպական ինտեգրացումի հետ կապված ծրագրերին ն մեծ ներդրում ունեցան այդ ծրագրերի իրականացման գործում: 1956թ.-ին ավարտվեց ՄՌՊ-ի կազմի կտրուկ կրճատման գործընթացը: Կուսակցության անդամների քանակը կայունացվեց` հասնելով 40.000-ի: 1954թ-ին տեղի ունեցավ «սոցիալական գործողության Գյուղացիական կուսակցության» /ՍՆԻՊ/ պառակտումը: Նրա շարքերից դուրս եկավ նախկին Գյուղացիական կուսակցության ակտիվիստների մեծ մասը, որոնք վերաստեղծեցին իրենց կազմակերպությունը: Սակայն նորացված Գյուղացիական կուսակցությունը քաղաքական ապագա չունեցավ: Նրա կողմնակիցների մեծամասնությունը առաջնություն տվեց «առնտրականների ն արհեստավորների պաշտպանության Միություն» շարժմանը, որը ձնավորվեց 1955թ-ին: Այդ շարժման առաջնորդ Պիեռ Պուժադը հանդես էր գալիս որպես Սահմանադրության վերանայման ն գաղութային «միացյալ ն անբաժանելի կայսրության» պահպանման կողմնակից: Պուժադին աջակցեցին նան նախկին վիշիստականներից շատերը: Գյուղացիական կուսակցության անջատումը ՍՆԻՊ-ից նպաստեց հանրապետականների համախմբմանը «աջ լիբերալների» շարքերից: ՍՆԻՊ-ի առաջին պաշտոնական համագումարը, որը տեղի ունեցավ 1954թ. դեկտեմբերին, հաստատեց շարժման ծրագիրը, որը հիմնված էր տնտեսական լիբերալիզմի, ազատ ձեռներեցության, սոցիալական կարգավորման, պառլամենտական դեմոկրատիայի ամրապնդման, պետական «դիրիժիզմի»1 սահմանափակման, ինչպես նան եվրոպական ինտեգրացման գործընթացի աջակցման սկզբունքների վրա: 1956թ.հունվարին տեղի ունեցան հերթական պառլամենտական ընտրություններ, որոնք համոզիչ հաղթանակ բերեցին կոմունիստներին: Նրանք ստացան 150 տեղ ստորին պալատում, սոցիալիստները` 100տեղ: Ռադիկալները ՅՈՒԴՍՌ –ի հետ միասին ստացան 91 տեղ, ՄՌՊ-ն` 74, «չափավորները»` 98, «սոցիալական հանրապետականները» Շաբան-Դելմասի գլխավորությամբ` 22 տեղ: Կոմունիստների ն «սոցիալական հանրապետականների» աջակցության շնորհիվ Գի Մոլեի կառավարությունը վստահության քվե ստացավ: Կառավարության մեջ

«դիրիժե» - կառավարել բառից, որը նշանակում էր պետության միջամտությունը տնտեսության կառավարման մեջ:

մտան սոցիալիստներն ու ձախ ռադիկալները: Ձնավորվեց, այսպիսով, հանրապետական ճակատի կոալիցիա: Գի Մոլեի կառավարությունը փորձեց իրականացնել սոցիալական փոփոխությունների լայն ծրագիր: Նա ճանաչեց Թունիսի ն Մարոկոյի անկախությունը: Սակայն Հանրապետական ճակատը չէր կարող հենվել ամուր պառլամենտական մեծամասնության վրա: Շուտով տարաձայնություններ ծագեցին կառավարող կոալիցիայի ներսում: 1956թ. հոկտեմբերին ռադիկալ կուսակցության համագումարի ժամանակ Մենդես-Ֆրանսը հանդես եկավ կառավարության քաղաքականության դեմ, որը, այդ ժամանակ Ֆրանսիային ներքաշել էր Սուեզի ճգնաժամի մեջ1: Ի պատասխան դրան` աջ ռադիկալների մի մասը դուրսեկավ կուսակցության կազմից ն ձնավորեց «Հանրապետական կենտրոն» խումբը: 1957թ-ի սկզբին պառակտումը ռադիկալների շարքերում, արդեն ալժիրյան պրոբլեմի պատճառով, ավելի խորացավ: Մենդես-Ֆրանսը, որը դեմ էր հերթական գաղութային պատերազմին, դուրս եկավ կառավարությունից, ինչի համար քննադատվեց ոչ միայն աջ ռադիկալների, այլն իր կողմնակիցներից շատերի կողմից, որոնք իրենց դժգոհություն էին արտահայտում` տեսնելով Հանրապետական ճակատի փլուզումը: ՄենդեսՖրանսը հեռացվեց փոխնախագահի պաշտոնից ն, որպես բողոքի նշան, նա լքեց կուսակցության շարքերը: Գի Մոլեի կառավարությունը ալժիրյան պրոբլեմի լուծման համար պառլամենտից ստացավ արտակարգ լիազորություններ, սակայն չկարողացավ կանխել ներքաղաքական ճգնաժամի աճը: 1957թ. մայիսին Գի Մոլեն ստիպված եղավ հրաժարական տալ: Նրան փոխարինած Մ.Բուրժես-Մոնուրինը ձնականորեն դեռնս ներկայացնում էր Հանրապետական ճակատի կոալիցիան, սակայն նա արդեն փորձ կատարեց իր կառավարությունը անվանել «արտակարգ»: Վարչապետը ձգտում էր ստանալ բոլոր կուսակցությունների աջակցությունը: Այդ կուրսը 1957թ. հոկտեմբերին բերեց «պաշտպանության ն Հանրապետության բարեփոխման կառավարության» ձնավորմանը, որի

1956թ.հուլիսին Եգիպտոսում Նասերի կառավարությունը հայտարարեց Սուեզի ջրանցքի ազգայնացման մասին, որը Անգլիայի հսկողության տակ էր գտնվում, իսկ Ֆրանսիան բաժնետոմսերի մի մասի տերն էր: Ֆրանսիան, Անգլիայի ն Իսրայելի հետ միասին, ռազմական գործողություններ սկսեց Եգիպտոսի դեմ, ինչը աջակցություն չստացավ նույնիսկ ԱՄՆ-ի կողմից: Եգիպտոսին պաշտպանեց ԽՍՀՄ-ը, որը սպառնեց, նույնիսկ, օգտագործել միջուկային ռումբ: Միայն դրանից հետո Ֆրանսիան ն Անգլիան ստիպված եղան 1956թ. դեկտեմբերի 22-ին դադարեցնել ագրեսիան:

կազմի մեջ մտան բոլոր խոշոր կուսակցությունների ներկայացուցիչները, բացառությամբ կոմունիստների: Կառավարությունը գլխավորեց աջ ռադիկալ Ֆելիքս Գայառը: Ակնհայտ էր, որ առանց պետական համակարգի արմատական վերակառուցման, անհնար էր ոչ միայն լուծել ալժիրյան հարցը, այլն վերջ տալ կառավարական ճգնաժամերի անընդմեջ շարանին: 4-րդ Հանրապետության վարչակարգը գտնվում էր խորը սահմանադրա-իրավական ճգնաժամի մեջ: Ֆրանսիայի պետական համակարգի բարեփոխումների անհրաժեշտությունը մասամբ բացատրվում էր 1946թ-ի Սահմանադրության մեջ տեղ գտած թերությունների պատճառով: Սահմանադրության շատ դրույթներ հակասում էին մեկը մյուսին ն շատ դժվար էր դրանք իրականացնել: Դա վերաբերում էր այնպիսի կարնոր հարցերի, ինչպիսին էին, օրինակ, կառավարության ձնավորումը, պառլամենտի ցրումը: Տասներկու տարվա ընթացքում փոխվեց 22 կառավարություն: Այդպիսի անկայունության պատճառները անհասկանալի էին քաղաքացիների համար: Պառլամենտական կյանքը գնալով նմանվում էր «քաղաքական խաղերի», երբ մոռացվում են ազգային շահերը: Իրականում 4-րդ Հանրապետության վարչակարգի անկայունության մասին պատմությունները ճիշտ էին միայն մասամբ: Բացառությամբ վերջին տարիների, Ազգային ասամբլեայում ձնավորվում էին կայուն կոալիցիաներ, ն կառավարության կազմի փոփոխությունը չէր բերում պետական քաղաքականության կուրսի կտրուկ փոփոխմանը: Աջ կենտրոնամետ ն ձախ կենտրոնամետ կառավարությունների ծրագրերի իրականացումը տաս տարվա ընթացքում թույլ տվեց Ֆրանսիային արդիականացնել տնտեսությունը, ամրապնդել իր միջազգային դիրքերը, ինչպես նան ակտիվ մասնակցել եվրոպական ինտեգրացման ընթացքի զարգացմանը: Կառավարության անկայունությունը առաջանում էր ոչ թե պետական ապարատի թերությունների, այլ լայն հասարակական քաղաքական աջակցության բացակայության պատճառով: 1953-1954թթ-ին անցկացրած սահմանադրական բարեփոխումը ցույց տվեց, որ ճգնաժամի էությունը կայանում է ոչ թե սահմանադրական մեխանիզմի թերության, այլ քաղաքական ռեժիմի առանձնահատկությունների մեջ: Ֆրանսիայում բարդ իրավիճակ ստեղծվեց, երբ երկու առավել ազդեցիկ քաղաքական շարժումներ, որոնք ապահովում էին ընտրողների մեծամասնության շահերն ու կարծիքները, հեռու էին կանգնած պետական իշխանությունից: Խոսքը գոլականների ն կոմունիստների մասին է: Նրանք անհաշտ գաղափարախոսական թշնամիներ էին ն, այդ պատճառով, նույնիսկ չէին փորձում ստեղծել համախմբված հակակշիռ ուժ` ուղղված կառավարական կոալիցիաների դեմ: Բայց «սկզբունքային ընդդիմութ20

յան» դերում հանդես գալով` նրանք կամա թե ակամա նվազեցնում էին լայն պառլամենտական մեծամասնության ստեղծման հնարավորությունը: Նրանց ակտիվ քարոզչությունը հանգեցրեց նրան, որ ժողովրդի մեջ դժգոհություն էր առաջանում վարչակարգի նկատմամբ: Կենտրոնամետ կուսակցությունները երկրում ոչ մի ռեալ ազդեցություն չունեին: Ֆրանսիական ցենտրիզմը հայտնվեց ճգնաժամային վիճակում ն պետք է զիջեր նախաձեռնությունը նոր քաղաքական ուժերին: Սակայն ն գոլականները, ն կոմունիստները ի վիճակի չեղան իրենց համար ապահովել քաղաքացիների մեծամասնության աջակցությունը: Քաղաքական էլիտայի փոփոխության համար պահանջվում էր «խաղի կանոների» վերանայում, ինչպես նան պետական մարմինների արմատական բարեփոխումների իրականացում:

3. Ֆրանսիայի սոցիալ-տնտեսական զարգացումը 40-50-ական թթ-ի երկրորդ կեսին Նյութական վնասը, որը հասցրեց Ֆրանսիային 2-րդ համաշխարհային պատերազմը, կազմեց 1440 մլրդ ֆրանկ, մարդկային կորուստները կազմեցին 1մլն100 հազար մարդ: Ավելի քան 700.000 մարդ ուղարկվեց աշխատանքի Գերմանիա: Վնաս հասցվեց երկրի 80 դեպարտամենտներին, ամբողջությամբ կամ մասամբ վերացվեցին 50հազար արդյունաբերական կենտրոններ, էլեկտրոցանցեր, ածխահանքեր: Տրանսպորտային ցանցը նույնպես վնասվեց: Երկիրը կորցրեց իր ռազմական ն առնտրական նավատորմի համարյա ամբողջ մասը: Չէր գործում նավթավերամշակման արդյունաբերության 809: Արդյունաբերական արտադրանքի ծավալը կազմեց 389, գյուղատնտեսությանը` 609 նախապատերազմյան մակարդակից: Ամբողջությամբ դադարեցվեց 1400 հեկտար հողի մշակումը: Քայքայվել էր ֆինանսական համակարգը: Սղաճը հասել էր հսկայական չափերի: Այսպես, ֆրանկի արժեքը նախապատերազմյան մակարդակի համեմատ ընկել էր 6 անգամ: Բյուջեի պակասորդը 1945թ-ին կազմել էր 200 մլրդ.ֆրանկ: Տնտեսության վերականգնումը դարձավ Ժամանակավոր կառավարության համար ամենակարնոր խնդիրներից մեկը: Վերականգման միջոցառումների հիմքը դարձավ ածխահանքաերի, գազի, ինքնաթիռային ն ավտոմոբիլային արդյունաբերությունների ազգայնացումը: 1945-1946թթ-ի ընթացքում ֆրանսիական արդյունաբերության 209-ը անցավ պետությանը: Պետության հսկողության տակ անցան հինգ ամենախոշոր բանկերը /Ֆրան21

սիական բանկը նույնպես/: Ազգայնացումը իրականացվում էր ընդհանուր առմամբ փոխհատուցման միջոցով, բացառությամբ այն սեփականատերերի, որոնք մեղադրվեցին կոլաբորացիոնիզմի մեջ: Ազգայնացված ձեռնարկություններում աշխատավորների մասնակցությամբ ստեղծվում էին վարչական խորհուրդներ, որոնք մասնակցում էին աշխատավարձի բարձրացման, աշխատանքային պայմանագրերի կնքման, բնակավայրի ապահովման հարցերին: Տնտեսության մեջ անցկացվող կառուցվածքային փոփոխությունները պահանջում էին, որ երկրում լինի կայուն ֆինանսական համակարգ: Դը Գոլը մերժեց «մոնետարիստական» ֆինանսական բարեփոխման ծրագիրը, որը առաջարկվել էր Ժամանակավոր կառավարության էկոնոմիկայի նախարար Մենդես-Ֆրանսի կողմից: Նա առաջարկում էր «սառեցնել» աշխատավարձերը, գները, բանկային հաշիվները: Այդպիսի քաղաքականությունը կարող էր կանխել կտրուկ սղաճը, սակայն կարող էր իջեցնել նան տնտեսական ակտիվությունը: Հաղթեց ֆինանսների նախարար Ռ.Պլեվենի տեսակետը, որը առաջարկում էր բաց թողնել խոշոր ներքին փոխառություն: Չնայած որ Ժամանակավոր կառավարությունում գոյություն ունեին լուրջ տարաձայնություններ, 1947թ. գարնանը կայունացման ծրագիրը տվեց իր տեսանելի արդյունքները: Արդյունաբերական արտադրանքը հասավ նախապատերազմյան մակարդակին /գյուղատնտեսությունում` միայն 1950թին/: Այնուամենայնիվ, իշխանության գլխին կանգնած ձախկենտրոնամետ կոալիցիան չհրաժարվեց պետական կարգավորման ակտիվ մեթոդներից: Դեռնս 1946թ-ին Ժան Մոնեի գլխավորությամբ ստեղծվեց տնտեսությունը կարգավորող Գերագույն քարտուղարություն: Մոնեն տեխնոկրատ թնի ներկայացուցիչ էր, «ֆրանսիական ծրագրավորման» հիմնողը, որը մեծ ազդեցություն էր ձեռք բերել 4-րդ Հանրապետության ղեկավարության մեջ: Նա համարում էր, որ տնտեսության զարգացման պետական կարգավորումը, ինչպես նան պլանավորումը չէր կարող քաղաքական գաղափարախոսության հետ կապված լիներ: Ըստ Մոնեի` պլանավորումը տնտեսական դիվանագիտություն է, որի հիմքը կազմում են միայն համոզմունքը ն կոնսենսուսը: Ազգային ծրագրերից մեկը, որը նախատեսված էր 1947-1953թթ-ի համար, ընդունվեց 1947թ-ին ն ստացավ «սարքավորման ն արդիականացման ծրագիր» կամ «Մոնեի ծրագիր» անվանումը: Այստեղ հիմնականում շեշտը դրվում էր ազգային ձեռնարկությունների արդիականացման ն դրա հիման վրա արդյունաբերության արտադրության ավելացման ն աշխատանքի արդյունավետության բարձրացման վրա: Կարնորագույն խնդիրներից մեկը մնում էր ֆինանսական համակարգի կայունացման ապա22

հովումը: 1947թ.-ի աշնանից ֆինանս ների նախարար Ռ.Մայերը սկսում է բարեփոխում անցկացնել ֆինանսական համակարգում: 1948թ.հունվարին ֆրանկը ենթարկվեց դեվալվացիայի∗. նրա ոսկու պարունակությունը իջեցվեց 449-ով: Ֆինանսական կայունացման մեջ կարնոր դեր խաղաց Ֆրանսիայի միացումը Մարշալի ծրագրին∗∗: 1948-1951թթ-ի ընթացքում ԱՄՆ Ֆրանսիային տրամադրեց վարկեր, պարենամթերք ն սարքավորումներ 2,5 մլրդ. դոլարի չափով, իսկ 1958թ-ին ամերիկյան ընդհանուր օգնությունը կազմեց 12 մլրդ. դոլար: Այդ ծրագրի իրականացումը ուղեկցվում էր ամերիկյան կապիտալի ակտիվ ներթափանցումով Ֆրանսիայի տնտեսության մեջ: Ֆրանսիական կառավարությունը պարտավոր էր ԱՄՆ-ին ամբողջական տեղեկատվություն տալ արտադրական ցուցանիշների, արդյունաբերության կառուցվածքի մասին: Այդպիսի կախվածությունը սուր քննադատություն առաջացրեց Ֆրանսիայի մի շարք քաղաքական ուժերի կողմից: Սակայն հենց ամերիկացիներն էին, որ կարնոր դեր խաղացին ֆրանսիական տնտեսության կառուցվածքային փոփոխությունների մեջ: 40-կան թթ-ի վերջում կարնոր փոփոխություններ տեղի ունեցան Ֆրանսիայի աշխատանքային հարաբերությունների ոլորտում. վերականգնվեց 40-ժամյա աշխատանքային շաբաթը, բարձրացվեց արտաժամյա աշխաթանքային վճարը: Երաշխավորվում էր տղամարդկանց ն կանանց աշխատավարձերի հավասարությունը, ինչպես նան ընդարձակվում էր անաշխատունակներին տրամադրվող պետական օգնության համակարգը: Բոլոր ձեռնարկություններում ն հիմնարկություններում, որտեղ աշխատում էր 50-ից ավելի մարդ, ստեղծվում էին «ձեռնարկությունների կոմիտեներ», որոնք բաղկացած էին վարչության ներկայացուցիչներից, բանվորներից ն ինժեներներից: Նրանք խորհրդակցական ֆունկցիա էին կատարում աշխատանքային պայմանների կարգավորման ոլորտում: Բավականաչափ բարձրացվեցին թոշակներն ու աշխատավարձերը, ծերության ն հաշմանդամության թոշակային տարիքը սահմանվում էր 65 տարեկանից: Ստեղծվեց սոցիալական ապահովագրության միասնական պետական համակարգ, որը տարածվում էր բոլոր վարձու աշխատողների վրա, բացի նրանցից, ովքեր աշխատում էին գյուղատնտեսական ոլորտում: ∗

դեվալվացիա--գործող արժեզրկված թղթադրամի փոխարինումը կայուն ն լիարժեք թղթադրամով` դրամական բարեփոխման միջոցով: ∗∗ Մարշալի ծրագիր—2-րդ համաշխարհային պատերազմից հետո Եվրոպայի վերականգնումը ն զարգացումը ամերիկյան տնտեսական օգնության միջոցով: Մասնակցում էին 17եվրոպական երկրներ: Սկսեց գործել 1948թ.ապրիլից:

Տնտեսության զարգացման 2-րդ ծրագիրը /1954-1957թթ./, որը կոչվեց «կայունացման պայմաններում արդիականացման ն սարքավորման ծրագիր», փորձում էր բարձրացնել արդյունաբերությունում մրցակցության հնարավորությունը, ինչպես նան արտադրանքի որակը: Հատուկ պայմանագրերի հիման վրա, որոնք կնքվել էին կառավարության ն ֆիրմաների միջն, ձեռնարկատերերը ստացան վարկեր` սարքավորումներ գնելու համար: 2-րդ ծրագրի ցուցանիշները գերազանցվեցին 50-կան թթ-ի կեսին: Արդյունաբերական արտադրության ծավալը բարձրացավ 609-ով ն գերազանցեց նախապատերազմյան մակարդակը, ընդորում այս ցուցանիշները առկա էին, նախ ն առաջ, ծանր արրդյունաբերությունում: Սկսվեց ֆրանսիական արդյունաբերության խորը կառուցվածքային վերակառուցումը: Արդյունաբերության սարքավորումների վերանորոգումը ընդունեց համընդանուր բնույթ: Արդյունաբերության ներդրումային բազայի ամրապնդման մեջ մեծ դեր խաղաց կապիտալի արտահանման նվազումը: Խոշոր բանկերի ազգայնացումից հետո կապիտալի ներդրման հիմնական ուղղությունը դարձավ ազգային տնտեսությունը, այլ ոչ թե օտարերկրյա դրամական վարկերը: Արդյունքում, եթե 20-րդ դարի սկզբին կապիտալի արտահանումը տաս անգամ բարձր էր, քան ներդրումները ֆրանսիական արդյունաբերության մեջ, ապա 50-կան թթ.վերջում կապիտալի արտահանումը վեց անգամ կրճատվեց ներքին շուկայի ներդրումների համեմատ: Կապիտալի փոփոխումը կատարվում էր հիմնականում ծանր արդյունաբերության բնագավառում ն էներգետիկ համակարգում: Այդ բնագավառներում օգտագործվում էր միջոցների 909-ը, որը հատկացված էր արդյունաբերության զարգացման համար: 50-կան թթ-ի կեսին մեծ միջոցներ հատկացվեցին քիմիական, ավիացիոն ն ավտոմոբիլային արդյունաբերությունների արդիականացման համար: Ամրապնդվեց խոշորագույն կորպորացիաների դերը արդյունաբերության կարնորագույն ճյուղերոմ: 50-կան թթ-ի վերջում տնտեսության զարգացման համախառն մոդելը սկսեց կորցնել իր արդյունավետությունը: Պետական հատվածի զարգացման նախկին տեմպերի պահպանումը գնալով դժվարանում էր: 50-կան թթ-ի երկրորդ կեսին սղաճի պրոբլեմը Ֆրանսիայում նորից սուր բնույթ ստացավ: Ստեղծվեց դասական սղաճային պարուրակ, երբ գների բարձրացումը բերում էր սպառողական առժեքի բարձրացում, ինչը, իր հերթին, հանգեցնում էր աշխատավարձերի բարձրացում, իսկ վերջինս` նորից գների բարձրացմանը: 1957թ. նախապատերազմյան մակարդակի համեմատ գները բարձրացան 25անգամ, իսկ նոմինալ աշխատավարձը բարձրացավ 21անգամ: Պահանջվում էր համապատասխան

պետական քաղաքականություն, որը պետք է ուղղված լիներ գյուղատնտեսության բնագավառի զարգացմանը: Ֆերմերների աշխատանքը շարունակում էր մնալ սակավ եկամտաբեր: Գյուղատնտեսական ապրանքների արտահանման մեջ Ֆրանսիան զբաղեցնում էր երկրորդ տեղը` զիջելով միայն ԱՄՆ-ին: Ժամանակակից տիպի տնտեսություն էին վարում գյուղացիության միայն 259-ը: Ընդունելով տնտեսության զարգացման 3-րդ ծրագիրը/19581961թթ./ կառավարությունը հայտարարեց, որ Ֆրանսիան պրոտեկցիոնիզմից անցնում է «բաց տնտեսության» գաղափարին: Այդպիսի որոշման համար հիմք հանդիսացավ, առաջին հերթին, եվրոպական ինտեգրացիոն գործընթացի հետագա զարգացումը, որտեղ Ֆրանսիան ակտիվ մասնակցություն ուներ: Ֆրանսիական տնտեսության վերաբերյալ իրենց սուր քննադատությունը արտահայտեցին լիբերալ քաղաքական կուսակցությունները: Սակայն «ազատ տնտեսության» քաղաքականության իրականացման համար պահանջվում էր քաղաքական կայունություն, իսկ 4-րդ Հանրապետությունում ճգնաժամի պայմաններում ձեռնարկատիրական ակտիվությունը նվազում էր:

4. Ֆրանսիայի արտաքին քաղաքականությունը հետպատերազմյան ժամանակաշրջանում: Ալժիրյան ճգնաժամը ն գեներալ դը Գոլի իշխանություն գլուխ գալը: Դըգոլյան Դիմադրության շարժման ակտիվ մասնակցությունը նացիզմի դեմ պայքարում թույլ տվեց վերականգնել Ֆրանսիայի հեղինակությունը միջազգային ասպարեզում: Դրա մեջ կարնոր դեր խաղաց ն Խորհրդային Միության դիրքորոշումը: 1944թ. նոյեմբեր-դեկկեմբեր ամիսներին ֆրանսիական պատվիրակությունը դը Գոլի գլխավորությամբ ժամանեց Մոսկվա: Բանակցությունների արդյունքում ստորագրվեց «դաշնակցության ն փոխադարձ օգնության մասին պայմանագիրը», որտեղ երկու կողմերը հրաժարվում էին սեպարատ բանակցություններ վարել Գերմանիայի հետ, ինչպես նան պարտադրվում էին չմասնակցել ցանկացած դաշինքներում, որոնք ուղղված կլինեին պայմանավորվող պետությունների դեմ: Ըստ ֆրանս-խորհրդային պայմանագրի Ֆրանսիան փաստորեն մտավ հակահիտլերյան կոալիցիայի մեջ: Այդ հարցը վերջնականապես լուծվեց Յալթայի կոնֆերան-

սի∗ ժամանակ: Ֆրանսիան դարձավ չորս պետություններից մեկը, որը իրավունք ստացավ Գերմանիայում ստեղծել օկուպացիոն գոտի: Պոտսդամյան կոնֆերանսի1 որոշման համաձայն` Ֆրանսիայի ներկայացուցիչը մտավ արտաքին գործերի նախարարների կազմի մեջ, որը որոշում էր գերմանական հարցի հետպատերազմյան կարգավորման խնդիրները: Պոտսդամյան կոնֆերանսում գերմանական խնդրի լուծման ն արտաքին գործերի նախարարների նիստերի ժամանակ Ֆրանսիան գրավել էր կոշտ դիրքորոշում: Ֆրանսիական դիվանագիտությունը ձգտում էր մաքսիմալ չափով թուլացնել իր պատմական թշնամուն, նույնիսկ մասնատել նրան: Գնալով հարաբերությունները դաշնակիցների միջն սրվում էին: Սակայն մեկ տարի անց դրությունը արդեն արմատականորեն փոխվեց: Միացյալ անգլո-ամերիկյան օկուպացիոն գոտու ստեղծումը սեպարատ բնույթ ընդունեց, ն երբ շուտով նրանց միացավ ֆրանսիական գոտին, սկսվեց ձնավորվել Արնմտյան Գերմանիայի ուրվագիծը: Իսկ Գերմանիայի տրոհումը, ինչը շուտով ն տեղի ունեցավ, համապատասխանում էր Ֆրանսիայի շահերին: Առաջին քայլը, որը արվեց Ֆրանսիայի ն ԱՄՆ-ի միջն ստրատեգիական հարաբերություններ հաստատելու համար, տեղի ունեցավ 1946թին, երբ երկու պետությունների միջն ստորագրվեց Վաշինգտոնյան պայմանագիր, որով Ֆրանսիային տրամադրվող ամերիկյան վարկերը ն առաջվա պարտքերի արձակումը համապատասխանում էր երկկողմանի տնտեսական հարաբերությունների լիբերալիզացմանը: 1947-1948թթ.գերմանական ճգնաժամի խորացումը նպաստեց ֆրանս-ամերիկյան հարաբերությունների մերձացմանը, իսկ Ֆրանսիայի միացումը Մարշալյան ծրագրին բերեց ֆրանսիական արտաքին քաղաքականության մեջ «ատլանտիկ համերաշխություն» քաղաքականության հաղթանակին: Արդյունքում սրվեցին ֆրանս-խորհրդային հարաբերությունները: Ֆրանսիան ակտիվ մասնակցություն ունեցավ արնմտյան երկրների քաղաքական դաշինքի ձնավորման մեջ: Նա հանդիսացավ Արնմտյան դաշինքի ստեղծողներից մեկը: Այն ստորագրվեց Բրյուսելում 1948թ.մարտի 17-ին: Մեկ տարի անց Ֆրանսիան միացավ Հյուսիսատլանտյան պայմանագրին: Կարճ ժամանակում Ֆրանսիան դառնում է ԱՄՆ-ի հիմնական ռազմահենադաշտը Եվրո∗

Յալթայի կոնֆերանս-տեղի է ունեցել 1945թ.փետրվարի 4-11 Յալթա քաղաքում/Ղրիմ/: Մասնակցեցին երեք դաշնակցային պետությունների ղեկավարները/Ստալին, Չերչիլ, Ռուզվելտ/: Պոտսդամյան կոնֆերանս—տեղի էր ունեցել 1945թ.հուլիսի17օգոստոսի 2 Պոտսդամում: Մասնակցեցին Ստալինը, էթլին ն Թրումենը:

պայում: ՆԱՏՕ-ի ռազմական ն տրանսպորտային ինֆրաստրուկտուրայի մեծ մասը տեղակայված էր Ֆրանսիայի տարածքում: ՆԱՏՕ-ի գլխավոր շտաբը գտնվում էր Ֆոնտեբլոյում: 1950թ. հունվարի 27-ին ստորագրված պայմանագրի համաձայն Ֆրանսիան ստանում էր ռազմական ն նյութական օգնության զգալի մասը, որը ԱՄՆ տրամադրում էր իր եվրոպական դաշնակիցներին: Արագ քայլերով զարգանում էր ն ֆրանսիական ռազմաարդյունաբերական կոմպլեքսը: 40-կան թթ. վերջում Ֆրանսիան ակտիվորեն մասնակցում էր եվրոպական ինտեգրավորման գործընթացին: Դրա ռազմավարությունը ակտիվորեն քննարկվեց Եվրոպական կոնգրեսում, որը անցկացվեց 1948թ-ին պանեվրոպական կազմակերպությունների կողմից: Կոնգրեսի ընթացքում բախվեցին երկու պատվամոլ/ամբիցիոզ/ հայացքներ` ֆեդերալիստական ն յունիոնիստական: Երկուսն էլ կարնորում էին մեծ թվով եվրոպական երկրների ինտեգրումը բոլոր բնագավառներում, ներառյալ տնտեսական, քաղաքական, իրավական, ինչպես նան հումանիտար համագործակցությունը: 1949թ-ին ստեղծվեց Եվրոպայի խորհուրդ, ինչը շատ կարնոր քայլ էր այդ ճանապարհի ուղղությամբ: Բայց եվրոպական երկրների զարգացման մակարդակի տարբերությունը արգելք էր հանդիսանում այդպիսի մասշտաբային ծրագրերի իրականացման համար: Ֆրանսիայի հետպատերազմյան դիվանագիտության առաջնորդները` Ժ.Բիդոն, Ռ.Շումանը, Ժ.Մոնեն, մշակեցին եվրոպական ինտեգրացիոն գործընթացի հատուկ համակարգ, որով նախատեսվում էր համագործակցության էտապային զարգացում տարբեր բնագավառներում: 1950թ. Ֆրանսիան հանդես եկավ համապատասխան նախաձեռնությամբ: Մայիսի 9-ին Ռոբեր Շումանը ներկայացրեց պողպատաձուլական ն ածխային արդյունաբերությունների արնմտաեվրոպական երկրների ինտեգրացիոն ծրագիրը: «Շումանի ծրագիրը» մեծ նշանակություն ունեցավ եվրոպական ինտեգրացիոն գործընթացի զարգացման համար: 1951թին տեղի ունեցավ Եվրոպական Համագործակցության համակարգի առաջին կազմակերպության ձնավորումը` Եվրոպական պաշտպանության համագործակցություն /ԵՊՀ/: 1952թ.մայիսին վեց պետությունների միջն ստորագրվեց ԵՊՀ-ի մասին պայմանագիր, ըստ որի` պետք է ստեղծվեին միացյալ զինված ուժեր ընդհանուր բյուջեով ն ղեկավարությամբ: Բայց այդ պայմանագիրը այդպես էլ ուժի մեջ չմտավ: Ֆրանսիական պառլամենտի նոր կազմը, որը ձնավորվել էր 1951թ. ընտրություններից հետո, հրաժարվեց վավերացնել պայմանագիրը: ԵՊՀ-ի մասին պայմանագրի քննարկումները շարունակվեցին մինչն 1954թ.օգոստոսը ն ցույց տվեցին, որ

եվրոպական ինտեգրացման խնդիրը վերածվում է Ֆրանսիայի ներքաղաքական կյանքի կարնոր խնդիրներից մեկը: Ինտեգրացիոն կապերի անհրաժեշտությունը կասկածի չեր ենթարկվում, բայց եվրոպական կազմակերպությունների ուժեղացումը շատ քաղաքական գործիչների կողմից ընկալվում էր որպես վտանգ Ֆրանսիայի անկախության համար: Հրաժարվելով վավերացնել ԵՊՀ-ի մասին պայմանագիրը` մեկ ամիս անց Ֆրանսիան միանում է Արնմտաեվրոպական Միության պայմանագրին, որի կառուցվածքում պահպանվում էին ազգային զինված ուժերի ինքնուրույնությունը: Չնայած 4-րդ Հանրապետության ճգնաժամին` 50ական թթ-ի վերջում շարունակվում էր Ֆրանսիայի կառուցողական մասնակցությունը Եվրոպական Համագործակցության /ԵՀ/ համակարգի զարգացման գործընթացում: 1957թ-ին ֆրանսիական դիվանագիտությունը աջակցեց Եվրոպական տնտեսական համագործակցության ն միջուկային էներգետիկայի եվրոպական համագործակցության ստեղծման ծրագրերին: Հետպատերազմյան Ֆրանսիայի արտաքին քաղաքականության համար շատ ցավոտ խնդիր էր հանդիսանում գաղութների հարցը: Գաղութային տարածքների դեինտեգրացիան պատերազմի տարիներին ընդունեց անշրջելի բնույթ: Ընդունելով, որ այլնս հնարավոր չէ վերականգնել կայսրությունը, Ֆրանսիայի նոր քաղաքական էլիտան փորձեց արաջարկել փոխզիջման տարբերակ` ստեղծելով Ֆրանսիական Միություն: Բայց նրանց չհաջողվեց այն իրականացնել: Իր ազդեցությունը թողեց 4-րդ Հանրապետության անկայուն քաղաքական դրությունը, գաղութային տեղական վարչությունների հակազդեցությունը, ինչպես նան գաղութային մտածելակերպի լայն տարածումը ֆրանսիական հասարակության մեջ: Արդեն 1945թ. մայիսին գաղութային իշխանությունները դաժանությամբ ճնշեցին ալժիրյան ապստամբությունը: Մեկ ու կես տարի հետո ապստամբություն բարձրացավ նան Մադագասկարում, որտեղ զոհերի թիվը հասավ 80 հազարի: ճակատագրական նշանակություն ունեցավ Հնդկաչինում զինված ընդհարումի սկիզբը: 1945թ. օգոստոսի 19-ին վիետնամական ապստամբ բանակի ղեկավար Խո Շի Մինը հայտարարեց անկախ պետության ստեղծման մասին: Չնայած նրան, որ վիետնամական ն ֆրանսիական կառավարությունների միջն կնքվեց պայմանագիր, ըստ որի` Ֆրանսիան ընդունում էր Վիետնամի անկախությունը ն վերջինս պետք է մտներ Ֆրանսիական Միության մեջ, սակայն շուկով գաղութային վարչակազմը աջակցեց մարիոնետային «Կոխինխինի հանրապետության» ստեղծմանը, ինչից հետո 1946թ.նոյեմբերից Հնդկաչինում սկսվեցին ռազմական գործողություններ: Դրանք շարունակվեցին

յոթ տարի: Օգտագործելով պարտիզանական պայքարի մեթոդները` վիետնամական 10.000 բանակը դիմակայեց 90.000 ֆրանսիական էքսպեդիցիոն կորպուսին: Կորեական կոնֆլիկտի ֆոնի վրա Հնդկաչինում սկսված ռազմական գործողությունները ավելի սուր բնույթ ստացան: Oգտվելով ԱՄՆ-ի աջակցությունից Ֆրանսիան իր բանակի թվաքանակը հասցրեց մինչն 180.000: Վիետնամի ազգային բանակը արդեն ուներ 100.000զինվոր: Գեներալ դը Լառմոնա դը Տասինյիի գլխավորությամբ ֆրանսիական բանակը կարճատն հաջողություններ ունեցավ, որից հետո արդեն 1950-1951թթ-ին նախաձեռնությունը անցավ վիետնամցիների ձեռքը: Բեկումնային նշանակություն ունեցավ Դյենբյենֆույի երկար ամիսներ շարունակվող պաշարումը վիետնամցիների կողմից: Դրա ավարտից առաջ Բեռլինում խորհրդակցության ժամանակ Ֆրանսիայի, Մեծ Բրիտանիայի, ԱՄՆ-ի ն ԽՍՀՄ-ի արտաքին գործերի նախարարները 1954թ.հունվար-փետրվար ամիսներին համաձայնության եկան, ըստ որի` 1954թ. ապրիլին Ժննում պետք է հրավիրվեր հատուկ խորհրդաժողով` Հնդկաչինում խաղաղություն վերականգնելու հարցի շուրջ: Դյենբյենֆույի ֆրանսիական կայազորի հանձնվելուց հետո, որը տեղի ունեցավ 1954թ.մայիսի 7-ին, կանխորոշեց պատերազմի, ինչպես նան ժննյան բանակցությունների ելքը: Բայց միայն Մենդես-Ֆրանսի իշխանություն գլուխ գալուց հետո վերջակետ դրվեց յոթ տարվա խայտառակ պատերազմին, որի արդյունքում Ֆրանսիայի ընդհանուր կորուստները կազմեցին140.000մարդ: 1954թ. հուլիսի 21-ին ստորագրվեց ժննյան պայմանագիրը, համաձայն որի Հյուսիսային ն Հարավային Վիետնամում ձնավորվեցին անկախ պետություններ: Ֆրանսիան պարտավորվում էր դուրս բերել իր զորքերը Հնդկաչինի տարածքից, սակայն իրավունք ստացավ հսկողություն պահպանել Հարավային Վիետնամի զինված ուժերի վրա: 50-կան թթ. սկզբին կտրուկ սրվեցին հարաբերությունները Ֆրանսիայի ն նրա հյուսիսաֆրիկյան պրոտեկտորատների` Թունիսի ն Մարոկոյի հետ, որոնք մտնում էին Ֆրանսիական Միության կազմի մեջ` «միացած պետություններ» կարգավիճակով: 1951թ. հոկտեմբերին թունիսյան կառավարությունը հանդես եկավ պահանջով, որ Ֆրանսիան ճանաչի Թունիսի անկախությունը: Ֆրանսիան պատասխանեց ճնշամիջոցներով, որոնք ուղված էին Նեո-Դեստուր ազգայնական կուսակցության ակտիվիստների դեմ: Արդյունքում ձեռբակալվեց տեղական կառավարության վարչապետ Շենիկը, սպանվեց Թունիսի արհմիությունների գլխավոր քարտուղար Խաշեդը: Թունիսում սկսվեց պարտիզանական պատերազմ: Նույն դրությունը նան Մարոկոյում էր: 1952թ. դեկ29

տեմբերին այստեղ արգելվեց Իստիկլյալի ազգայնական կուսակցության ն Մարոկոյի կոմունիստական կուսակցության գործունեությունները: Ֆրանսիական կառավարությունը փաստորեն աջակցեց սուլթան Մոհամեդ բեն Յուսեֆի տապալմանը: 1954թ.-ին ազգային-ազատագրական շարժումը Ալժիրում սկսեց ընդլայնվել, ն ստեղծվեց ազգային-ազատագրական ճակատ: 1955թ-ին ֆրանսիական պառլամենտը ստիպված եղավ Ալժիրում մտցնել արտակարգ դրություն: Գի Մոլի իշխանության գլուխ գալուց հետո իրավիճակը կտրուկ փոխվեց: 1956թ. մարտին կնքվեցին պայմանագրեր, որոնց համաձայն ճանաչվում էին Մարոկոյի ն Թունիսի անկախությունը: Բայց ալժիրյան խնդիրը ավելի բարդ էր: Ալժիրում բնակվում էր ավելի քան մեկ միլիոն, այդպես կոչված, եվրոալժիրցիներ: Դա հատուկ սոցիալական խումբ էր, որը ձնավորվել էր տասնյակ տարիների ընթացքում Ֆրանսիայի ն այլ եվրոպական երկրներից գաղթածների էթնիկական, մշակութային ն լեզվաբանական հիմքերի վրա: Եվրոալժիրցիները իրենց համարում էին երկրի տերերը, իսկ ֆրանսիական մասսայական գիտակցության համաձայն` Ալժիրը ընդհանրապես գաղութ չէր համարվում: Դեռնս 19դարում այն ձերք բերեց Ֆրանսիայի ազգային տարածքի մի մասի կարգավիճակ: Մուսուլմանական բնակչության ազգային-ազատագրական շարժման զարգացումը շուտով քաղաքացիական բախման բնույթ ստացավ, որը ն վերածվեց խոշոր զինված ընդհարումների: Անգամ Գի Մոլի կառավարությունը, որը ձգտում էր ապագաղութացման գործընթացին իրավական բնույթ տալ, ստիպված եղավ պահպանել Ալժիրում իր ռազմական ուժերը: Գի Մոլը այս խնդրի լուծումը տեսնում էր ընտրական օրենքի բարեփոխման մեջ, որն էլ պետք է հավասարեցներ բուն ն եվրոպական բնակչության իրավունքները: Սակայն այդ ծրագիրը երկու կողմերին էլ ձեռնտու չէր: Ալժիր ուղարկվեց նս 100.000 զինվոր, ինչպես նան պահեստայիններ: Երեք ամիս անց 1956թ. հուլիսին, նույն կառավարությունը պաշտպանեց դիվանագիտական դեմարշը` ուղղված Եգիպտոսի, Նասերի կառավարության դեմ, որը ազգայնացրել էր Սուեզի ջրանցքը: Կոշտ հակաեգիպտական կուրսը բերեց նրան, որ Ֆրանսիան Անգլիայի ն Իսրայելի հետ միասին հարձակվեց Եգիպտոսի վրա: Այդ ագրեսիայի ձախողումը ն արաբական աշխարհի հետ հարաբերությունների վատացումը նպաստեց Ալժիրում իրավիճակի էլ ավելի բարդացմանը: 1957թ.հունվարին Ալժիրում ֆրանսիական կառավարության ներկայացուցիչը իշխանությունը հանձնեց գեներալ Մասյուին, որը ղեկավարում էր պարաշյուտադեսանտային ստորաբաժանումները:

Փաստորեն այդ քայլը նշանակում էր, որ հակասությունը քաղաքական մեթոդներով հնարավոր չէր լուծել: Ֆ.Գայառի նոր կառավարության փորձերը` ներգրավելու ամերիկյան դիվանագիտությունը ալժիրյան պրոբլեմը լուծելու համար, ավելի մեծ դժգոհություն առաջացրեց եվրոալժիրցիների շրջանում: Նրանց ղեկավարության մեջ գնալով մեծ դեր էին սկսում խաղալ գեներալ դը Գոլի կողմնակիցները: Ժ.Սուստելը, որը ստեղծեց «Ֆրանսիական Ալժիրի փրկության ն նորացման պայքարի միությունը», դարձավ գեներալ Մասյուի հետ ալժիրյան խռովարարության նախաձեռնողը: 1958թ.մայիսի 13-ին նրանց կողմից ստեղծած «Հասարակական փրկության կոմիտեն» հայտարարեց, որ իր ձեռքն է վերցնում ամբողջ իշխանությունը Ալժիրում: Հենց նույն օրը Ֆրանսիայում իշխանության գլուխ եկավ Պ.Պֆլիմենի կոալիցիոն կառավարությունը: Կարճատն բանակցություններից հետո հանրապետության ղեկավարության ն գեներալ դը Գոլի միջն որոշում ընդունվեց քննարկել պառլամենտում «ազգային փրկության կառավարության» ձնավորման հարցը, որը պետք է գլխավորեր դը Գոլը: 1958թ. հունիսի 1-ին այս որոշմանը կողմ քվեարկեցին 329 պատգամավորներ, դեմ` 224 ն ձեռնպահ` 32 պատգամավոր:

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

ԳՈԼԻԶՄԸ ԵՎ 5-ՐԴ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱԶՄԱՎՈՐՈՒՄԸ

1. Գոլիզմի քաղաքական փիլիսոփայությունը: 5-րդ Հանրապետության սահմանադրա-իրավական կառուցվածքը: Նորից հանդես գալով ազգի փրկիչի դերում գեներալ դը Գոլը առաջարկեց ոչ միայն լուծել Ալժիրի հարցը, այլ նան հիմնավորապես փոխել պետական համակարգը, որը, դը Գոլի համոզմամբ, առաջացնում էր քաղաքական կամազրկություն: Շատ տարիներ անց` «սկզբունքային ընդդիմությունից» իշխանության գլուխ գալուց հետո, դը Գոլը չկրկնեց իր նախկին սխալները: Նա հենվում էր մասայական, լավ կազմակերպված կուսակցության վրա, որը ստեղծվեց 1958թ-ին ն անվանվեց «Հանուն նոր հանրապետության պաշտպանության դաշինք» /ՅՈՒՆՌ /: Վերափոխված գոլիզմը իրենից ներկայացնում էր ամբողջական քաղաքական տեսություն, միանգամայն յուրահատուկ ն, միննույն ժամանակ, համապատասխան Ֆրանսիայի ազգային քաղաքական ավանդույթներին: Ընդհանուր ուսմունքի մեջ ներդաշնակ էին պետական գործարարությունն ու ռադիկալ գաղափարախոսական պաթոսը, էտատիզմի սկզբունքները ն ազգային ինքնուրույնության միտքը, պահպանողականությունը ն սոցիալական ռեֆորմիզմը: Դը Գոլը փորձեց երկրին առաջարկել «երրորդ ուղի», որը կհաղթահարեր կոմունիստական տոտալիտար մոդելի ծայրահեղությունները ն լիբերալ դեմոկրատիայի անգլոսաքսոնյան տարբերակը: Գոլիզմի հիմնական միտքը, որը միավորում էր քաղաքականության բոլոր ասպեկտները` պետական շինարարությունից մինչն տնտեսական կարգավորումը, դարձավ Ֆրանսիայի «ազգային մեծության» գաղափարը: Գոլիզմի միտքը Ֆրանսիայի մեծության մասին հեռու էր ավանդական ազգայնականությունից, ազգային գերազանցության մասին շովինիստական պատկերացումից: Ֆրանսիայի վեհությունը դը Գոլի համար միանգամայն իրական սոցիալական սկզբունք էր, այլ ոչ թե վերացական նպատակ: «Միայն մեծ գործերը ի վիճակի են ազատել Ֆրանսիային ինդիվիդուալիզմի կործանիչ հետնանքներից, իսկ ինդիվիդուալիզմը բնորոշ է ազգին, - գրում էր դը Գոլը, --Ես կարծում եմ, որ Ֆրանսիան, զրկված լինելով վեհությունից, դադարում է լինել Ֆրանսիա»: Ըստ գոլիզմի` Ֆրանսիան ավելին է, քան մի երկիր, որտեղ ապրում են միլիոնավոր ֆրանսիացիներ: Գոլականների համար Ֆրանսիան այն է, ինչը միավո32

րում էր նախկինում ապրող սերունդները ն կմիավորի նրանց, ովքեր հետագայում իրենց ֆրանսիացիներ կանվանեն: Ֆրանսիան ժամանակից դուրս գտնվող իրականություն է, որը ուներ սեփական հետաքրքրություններ, նպատակներ ն, վերջապես, կյանք: Այդ ամենը գոյություն ունի անկախ առանձին ֆրանսիացիների հետաքրքրություններից ն նրանց գոյությունից: Դը Գոլը, փաստորեն, միացնում էր պետական մտքի մասին բոնապարտյան ավանդույթը Հանրապետություն-Ազգ հանրապետական գաղափարի հետ, որը սկիզբ էր առնում Ռուսոյից, Դանտոնից, Կլեմանսոից: Դը Գոլի կարծիքով, միայն հզոր պետությունը կարող էր դառնալ ազգային անկախության, միասնության, հասարակական կարգապահության ն արդարության երաշխավորը: «Հզոր պետություն» հասկացությունը չի նշանակում դիկտատուրա: Դա մի պետություն է, որը պաշտպանում է միայն համազգային շահերը, վեր է կանգնած անձնական շահերից ն դասակարգերից: Դը Գոլը եկավ այն եզրակացությանը, որ հզոր պետությունը չի բացառում արտոնություններ տրամադրել պառլամենտին ն չի ձգտում վերացնել կուսակցությունները: Սակայն կուսակցությունները, լինելով կորպորատիվ ինստիտուտ, իրենց էությամբ հակասում են միավորված ն հզոր պետության գաղափարին: Որպես հակադրություն «կուսակցությունների ռեժիմին»` դը Գոլը առաջարկում էր վերականգնել իսկական դեմոկրատիա, որի հիմքը պետք է լինի ժողովրդի գերիշխանությունը: Ֆունդամենտալ խնդիրները, այդ թվում նան պետության նախագահի ընտրությունը ն սահմանադրական կառուցվածքը, պետք է որոշվեն ժողովրդի անմիջական կամքի արտահայտությամբ, հանրաքվեի ճանապարհով: Պառլամենտը, արտացոլելով կուսակցությունների դիմակայությունը, նույնպես չէր կարող լինել պետական իշխանության կենտրոնը: Դը Գոլը ընդգծում էր, որ միասնությունը, ներքին կարգապահությունը պետք է լինեն իշխանության անբաժանելի մասերը: Վճռական դերը պետական իշխանության համախմբման մեջ պետք է խաղա կուսակցություններից դուրս կանգնած պետության ղեկավարը: Բայց պետական ապարատի աշխատանքը պետք է ենթարկվի իշխանությունների բաժանման սկզբունքին: Դը Գոլը «Հզոր Ֆրանսիայի» վերածնունդի հիմքը համարում էր ոչ միայն սահմանադրական կարգավորման բարեփոխումը, այլ նան երկրի սոցիալական կայունության ապահովումը: Այդ տեսակետից վճռական դեր պետք է խաղար «աշխատանքի ն կապիտալի ընկերություն» կոնցեպցիան, որը պետք է հաղթահարեր դասական հակասությունները, ձնավորեր «երրորդ ճանապարհի» հասարակական զարգացումը: Բանվորների մասնակցությունը շահույթների ն արտադրության կառավարման մեջ

գոլականները տեսնում էին արդյունավետ միջոց կապիտալիստական հասարակության սոցիալական կառուցվածքի անշրջելի փոփոխությունը: Զուգակցելով պետական տնտեսական ակտիվության ն անկախ, պրագմատիկ արտաքին կուրսի հետ` նման քաղաքականությունը կարող էր հիմք դառնալ ազգային միասնության ն բարեկեցության վերածնունդի համար: 1958թ. հունիսի 1-ին Ազգային ժողովը դը Գոլին նշանակեց կառավարության նախագահ: Այդ որոշման համար իրենց ձայները տվեցին 329 պատգամավորներ. կողմ քվեարկեցին «անկախները», ՄՌՊ-ն, «սոցիալական հանրապետականները», սոցիալիստների ն ռադիկալների մի մասը: 224 պատգամավորներ դեմ քվեարկեցին: Գոլիզմը չընդունեցին կոմունիստները, ՅՈՒԴՍՌ–ը Միտերանի գլխավորությամբ, ձախ ռադիկալները, սոցիալիստների մի մասը: Հունիսի 3-ին պառլամենտը ընդունեց սահմանադրական օրենք, որի համաձայն կառավարությանը վեց ամիս ժամկետով լիովին իշխանություն էր տրվում: Կառավարությունը իրավունք չէր ստանում զբաղվել օրենսդրական գործնեությամբ հասարակական իրավունքների ն ազատությունների ոլորտներում: Կառավարությունը իրավունք էր ստանում վերանայել սահմանադրությունը: Բայց հունիսի 3-ի օրենքը սահմանել էր հինգ սահմանադրական սկզբունքներ, որոնք վերանայման ենթակա չէին: Այդ սկզբունքները հետնյալն էին` 1/համընդհանուր ընտրական իրավունքը որպես իշխանության միակ աղբյուր, 2/օրենսդիր ն գործադիր իշխանությունների բաժանումը, 3/կառավարության պատասխանատվությունը պառլամենտի առջն, 4/դատական իշխանության անկախությունը, 5/Ֆրանսիայի ն իրենից կախված ժողովուրդների միջն նոր հարաբերությունների ձնավորումը: Պառլամենտը ցրելուց հետո 4-րդ Հանրապետությունը դադարեց իր գոյությունը: 5-րդ Հանրապետության Սահմանադրության նախագիծը մշակում էր կոնսուլտատիվ հանձնաժողովը Միշել Դեբրեի գլխավորությամբ: Այն կազմված էր պառլամենտի երկու պալատների ն կառավարության ներկայացուցիչներից: 1958թ. սեպտեմբերի 28-ին տեղի ունեցավ հանրաքվե, որը ն հավանություն տվեց նոր Սահմանադրությանը /79, 29/: Այն ձնավորեց Ֆրանսիայում խառը նախագահապառլամենտական ռեժիմ: Յոթ տարի ժամկետով ընտրվող նախագահը ստացավ մեծ լիազորություններ արտաքին քաղաքականության, պաշտպանության ն ազգային անվտանգության շրջանակներում: Օրինակ` նախագահը իրավունք էր ստանում ինքնուրույն որոշում կայացնել արտակարգ դրություն մտցնելու ն միջուկային ռումբ օգտագործելու հարցերում: Գործադիր իշխանության նկատմամբ հսկողությունը նախագահը իրականացնում էր` իրա34

վունք ստանալով նախագահել Նախարարների խորհրդում, ինչպես նան նշանակել ն պաշտոնաթող անել վարչապետին: Կառավարության մյուս անդամները նշանակվում էին վարչապետի կողմից: Բայց կազմավորման ընթացքում կառավարությունը պետք է ստորին պալատից վստահություն ստանար: 5-րդ Հանրապետության նախագահը իրավունք ուներ մասնակցել օրենսդրական ընթացքին: Օրենքները, որոնք ընդունվում էին պառլամենտի կողմից, պահանջում էին պետական ակտի հրապարակում: Դրա հետ մեկտեղ նախագահը հետաձգվող վետոյի իրավունք ուներ, ինչպես նան կարող էր կարնոր օրենքի նախագիծ դուրս հանել հանրաքվե: Նախագահը իրավունք ուներ ցրել ստորին պալատը ցանկացած ժամանակ: Նա հաստատում էր նան երկու կարնորագույն պետական մարմինների կազմը` Պետական խորհրդի, որը հսկում էր կառավարության գործունեությունը, ն Սահմանադրական խորհրդի: Նախագահը քաղաքական պատասխանատվություն չէր կրում ն կարող էր դատապարտվել միայն պետական դավաճանության դեպքում: Պառլամենտի երկու պալատները` Սենատը ն Ազգային ժողովը, ձերք բերեցին գրեթե միանման լիիրավություն, որը բերեց փաստորեն կազուսի. օրենքի նախագիծը, որի նկատմամբ պալատների կարծիքը տարբեր էին, կարող էին անվերջ փոխանցվել իրենց միջն: Այդ դեպքում օրենքի ընդունման համար վճռական դերը անցնում էր կառավարությանը: Բայց Ազգային ժողովի քաղաքական կշիռը բավականին մեծ էր: Նոր կառավարությունը պարտադիր պետք է վստահության քվե ստանար պառլամենտի կողմից, ն դա կբերեր նրան, որ վարչապետի պաշտոնում կհայտնվեր պառլամենտական մեծամասնության ներկայացուցիչը: Հենց վարչապետը, այլ ոչ թե նախագահը պալատների հետ մեկտեղ օրենսդրական նախաձեռնության իրավունք ստացավ: Սահմանադրության տեքստը հիմք չէր հանդիսանում նախագահի ն վարչապետի լիազորությունների խիստ սահմանաջատմանը այն դեպքում, եթե նրանք ներկայացնում էին տարբեր քաղաքական ուժեր: Այդ թերությունը բացատրվում էր պետական իշխանության վերաբերյալ գոլական գաղափարով/կոնցեպցիայով/, համաձայն որի ն` նախագահը, ն` կառավարությունը պարտավոր են անցկացնել «ազգային քաղաքականություն»: Այսպիսով, 1958թ. Սահմանադրությունը ստեղծեց իշխանությունների ռացիոնալ բաժանման համակարգ 3-րդ ն 4-րդ Հանրապետություններին բնորոշ պառլամենտական գլխավորության փոխարեն: Նախագահի իշխանությունը դառնում էր համարյա ավտորիտար ն կարող էր պահպանվել միայն գերիշխող քաղաքական ուժի գոյության դեպքում: Սոցիալա35

կան պաշտպանման տեսակետից 1958թ. Սահմանադրությունը պահպանեց նախորդի սոցիալական բովանդակությունը: Նրա մեջ առանց փոփոխության մտան «Մարդու ն քաղաքացու իրավունքի մասին դեկլարացիան» ն 1946թ.Սահմանադրության ներածությունը: Ֆրանսիան նախկինի պես սահմանվում էր որպես «անբաժանելի, դեմոկրատական ն սոցիալական հանրապետություն»: Ֆրանսիական Միության փոխարեն հիմնվեց Ֆրանսիական Ընկերակցություն, որի կազմի մեջ մտան նան անկախ պետությունները: Բայց Ֆրանսիայի կազմի մեջ առանձնանում էին Անդրծովյան դեպարտամենտների ն Անդրծովյան տարածքների խմբեր: Վերջիններս, որոնք կազմավորված էին նախկին գաղութների հիմքի վրա, ստացան լայն ինքնավարություն ներքին քաղաքականության ն վարչական կարգերի ոլորտում` պահպանելով Ֆրանսիայի լիազորությունները ներքին քաղաքականության ն պաշտպանության բնագավառներում: Պառլամենտական ընտրությունները տեղի ունեցան 1958թ.նոյեմբերին ն կտրուկ փոխեցին ստորին պալատի քաղաքական ուժերի հարաբերությունները: ՅՈՒՆՌ –ի հաջողությունը, որը ստացավ 188տեղ, օրինաչափ էր: Սոցիալիստները ն ռադիկալները ստացան 40-ական տեղ, ՄՌՊ-ն` 44, իսկ կոմունիստները` ընդամենը 10 տեղ: «Անկախները» ստեղծեցին 133 պատգամավորներից բաղկացած ֆրակցիա: Այսպիսով, պառլամենտում կազմավորվեց դը Գոլին աջակցող մեծամասնություն: 1958թ.դեկտեմբերին դը Գոլը նախագահ ընտրվեց: Նա հանձնարարեց Միշել Դեբրեին ձնավորել կառավարություն: Սկզբնական շրջանում կաբինետի կազմում բացի գոլականներից մտան ՄՌՊ-ի ն «անկախների» ներկայացուցիչներ, ինչպես նան մեկական սոցիալիստ ն ռադիկալ: Ներկուսակցական միասնության տեսանելիությունը երկար պահպանել չհաջողվեց: Դը Գոլը ցանկություն անգամ չուներ ներդաշնակել իր գործողությունները կոալիցիայի գործընկերների հետ: Այդ նույն ժամանակ նախագահական մեծամասնության ստվերի տակ մնալու վախը ստիպում էին շատ կուսակցությունների առաջնորդներին հեռու մնալ կառավարության ն նախագահի գործողություններից: Արդեն 1959թ-ին սոցիալիստները ն ռադիկալները վերջնականապես ընդդիմության կողմն անցան: Ընդ որում սոցիալիստական կուսակցության կազմից դուրս եկավ ձախ ռադիկալների խումբը ն ստեղծեց «Ինքնավար» սոցիալիստական կուսակցություն»: 1960թ-ին այն միավորվեց երիտասարդական «Ձախ սոցիալիստական միության» հետ ն ստեղծեց «Միավորված սոցիալիստական կուսակցություն» /ՄՍԿ/: 1960թ-ին ՍՆԻՊ-ում

տեղի ունեցավ ներկուսակցական վիճաբանություն ֆինանսական բարեփոխման հարցի շուրջը, որը պառակտեց կուսակցությունը, ն 1962թ-ին այնտեղից անջատվեց խումբ, որը գլխավորում էր Ժիսկար Դ` էսթենը: ՍՆԻՊ-ի ղեկավարությունը նույնպես պառակտվեց: «Աջ լիբերալների» խմբի ներկայացուցիչ Պինեն դը Գոլի դրդմամբ ազատվեց ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարի պաշտոնից: Արդյունքում նրան փոխարինեց «անկախների» երիտասարդ առաջնորդներից մեկը` Վալերի Ժիսկար դ` էսթենը, որը, ինչպես արդեն ասվել է, շուտով դուրս է գալիս ՍՆԻՊ-ից: 1962թ. կառավարությունը լքում են ՄՌՊ-ի ներկայացուցիչները, որոնք դժգոհ էին դը Գոլի կողմից վարած կոշտ քաղաքականությունից Եվրոպական տնտեսական համագործակցության/ԵՏՀ/ նկատմամբ: 60-կան թթ-ի սկիզբը գոլական շարժման համար կարնոր փուլ դարձավ: 1961-1962թթ-ին տեղի ունեցավ երկու հանրաքվե ալժիրյան հարցի վերաբերյալ, որի արդյունքում Ալժիրը ստացավ անկախություն: Սրանից հետո ՅՈՒՆՌ –ից դուրս եկավ նրա ռադիկալ թնը Ժ.Սուստելի գլխավորությամբ: «ՈՒլտրաները» մեղադրեցին դը Գոլին ազգային դավաճանության մեջ: Նրանք նույնիսկ անցան ահաբեկչական գործողությունների` մի քանի անգամ փորձելով սպանել նախագահին: 1962թ. ապրիլին վարչապետ Դեբրեին փոխարինեց Ժորժ Պոմպիդուն: Կառավարության նոր ղեկավարը չէր մտնում ոչ մի գոլական խմբավորումների մեջ, բայց նա համարվում էր դը Գոլի մտերիմ քաղաքական գործիչներից մեկը: Երկար ժամանակ նա գլխավորում էր նախագահի քարտուղարությունը: Ակտիվացրին իրենց գործնեությունը երկու գոլական խմբավորումներ` «ձախ» գոլականները ն, այսպես կոչված, «էմպիրիկները» Շաբան-Դելմասի գլխավորությամբ: 1962թ-ին նրանք ստեղծում են միասնական բլոկ /ՅՈՒՆՌ – ՅՈՒԴՏ /: Կուսակցական սպեկտրում տեղի ունեցած ռադիկալ վերադասավորությունները դը Գոլին ստիպեցին արագացնել սահմանադրական բարեփոխման անցկացումը: Նա հանդես եկավ նախաձեռնությամբ, որով նախագահը պետք է ընտրվեր համընդհանուր ընտրությունների հիման վրա: Պառլամենտի կողմից նախագահական իշխանության հանդեպ հսկողության թուլացման վախը ստիպեց բարեփոխման դեմ դուրս գալ ֆրանսիական կուսակցությունների մեծամասնությանը: Դը Գոլը ցրեց ստորին պալատը ն հարցը դուրս բերեց հանրաքվե: Հանրաքվեի արդյունքում, որը տեղի ունեցավ 1962թ.հոկտեմբերի 28-ին, քվեարկողների 61, 79-ը աջակցեցին նախագահի նախագծին: Բայց հանրաքվեի ժամանակ տեղի ունեցավ հակագոլական ընդդիմության համախմբում: Սոցիալիստները, ռադիկալները, ՄՌՊ-ն ն ՍՆԻՊ-ը ստեղծեցին նախընտրական բլոկ`

«Դեմոկրատական համաձայնություն» անվանումով: Կոմունիստները ն սոցիալիստները երկար ժամանակից հետո առաջին անգամ համաձայնության եկան պառլամենտական ընտրությունների երկրորդ փուլում միմյանց աջակցելու վերաբերյալ: Պառլամենտական ընտրությունների արդյունքում Ազգային ժողովում ստեղծվեցին երկու բնեռներ: Կոմունիստական ն սոցիալիստական կուսակցությունների ֆրակցիաները կազմեցին համապատասխանաբար 41 ն 67 պատգամավորներ: ՅՈՒՆՌ- ՅՈՒԴՏ բլոկը ն Ժ.դ` էսթենի «անկախ հանրապետականները» ստացան համապատասխա նաբար 229 ն 32 տեղեր: Ռադիկալները ստացան 44 տեղ, ՄՌՊ-ն` 38, ՍՆԻՊ-ը` 18: Կառավարությունը նորից գլխավորեց Ժ.Պոմպիդուն: Դը Գոլի դեմ վճռական ճակատամարտ ընդդիմությունը պատրաստվում էր տալ նախագահական ընտրությունների ժամանակ, որը պետք է տեղի ունենար 1965թ-ին: Ակնհայտ էր, որ այս կամ այն կուսակցությունների առաջնորդներից ոչ մեկը միայնակ չէր կարող դիմադրել նախագահի հեղինակությանը: ՄՌՊ-ի ղեկավարությունը Ժան Լեկանյուեի գլխավորությամբ նախաձեռնեց կենտրոնամետ կուսակցությունների հետագա համախմբումը: 1962թ. վերջում միջկուսակցությունների հիման վրա սկսեց ձնավորվել քաղաքական «Դեմոկրատական կենտրոն» կոալիցիան, որի կազմի մեջ մտան ՄՌՊ-ի ն ՍՆԻՊ-ի մի շարք խմբավորումներ: «Դեմոկրատական կենտրոնից» նախագահական ընտրությունների համար թեկնածու առաջարկվեց Լեկանյուեն: Նրա ծրագիրը կառուցվել էր դը Գոլի ներքին քաղաքականության քննադատության հիման վրա` գլխավորապես եվրոպական հարցի շուրջը: Ռադիկալների ն սոցիալիստների միջն ի հայտ եկան ձախ բլոկի ստեղծման կողմնակիցներ, որոնք չէին բացառում կոմունիստների հետ ռազմավարական համագործակցությունը ն «երրորդ ուժի» կոալիցիայի վերաստեղծումը, որը կհամագործակցեր կենտրոնամետների հետ: Աջ ռադիկալները հանդես եկան որպես «Դեմոկրատական միասնության» միջկուսակցական բլոկի ստեղծման նախաձեռնողներ: Այդ միտքը աջակցություն ստացավ աջ սոցիալիստների կողմից Մարսելի քաղաքապետ Գաստոն Դեֆերի ն Լիոնի քաղաքապետ Պիեռ Մորուայի գլխավորությամբ: Ինքը` Դեֆերը, ձախ կենտրոնամետ ուժերի կողմից հավակնում էր նախագահի թեքնածուի պաշտոնին: Բայց սոցիալիստների առաջնորդ Գի Մոլեի ազդեցությամբ կուսակցությունը ընդունեց այլ ռազմավարություն: Նրանք ն ձախ ռադիկալները հանդես եկան որպես բոլոր ձախ, ոչ կոմունիստական խմբերի միավորման նախաձեռնողներ: Այդպես ստեղծվեց սոցիալիստական ն դեմոկրատական ձախ ուժերի Ֆեդերացիա /ՅՈԻԴՍՖ/: ՅՈՒԴՍՖ-ի

կողմից նախագահի թեկնածու դարձավ Ֆրանսուա Միտերանը, որի կուսակցությունը` ՅՈՒԴՌՍ-ը, նույնպես միացավ Ֆեդերացիային: Միտերանը համարվում էր հետպատերազմյան Ֆրանսիայի հանրաճանաչ քաղաքական գործիչներից մեկը ն դը Գոլի ընդդիմադիրը: Նրա ծրագրին, որը հիմնված էր կառավարության սոցիալական ն տնտեսական քաղաքականության, ինչպես նան 5-րդ Հանրապետության Սահմանադրության կառուցվածքի քննադատության վրա, աջակցեցին կոմունիստները: Այսպիսով, Միտերանը առաջին անգամ երկրի պատմության մեջ դարձավ «ձախ Ֆրանսիայի» կողմից միակ թեկնածուն նախագահի պաշտոնի համար: «ՈՒլտրաները» ն մյուս աջ ռադիկալ խմբավորումները առաջ քաշեցին Տիսկյե-Վինյանկուրի թեկնածությունը: Նախագահական ընտրությունները, որոնք տեղի ունեցան երկու փուլով` 1965թ. դեկտեմբերի 5-ին ն 19-ին, ավարտվեցին դը Գոլի դժվար հաղթանակով: Առաջին փուլում նա ստացավ 449 ձայն, Միտերանը` 329, Լեկանյուեն` 139, Տիսկյե-Վենյանկուրը` 59: Երկրորդ փուլում դը Գոլը ստացավ 44, 79 ձայն, Միտերանը` 37, 49:

2. Ֆրանսիայի սոցիալ-տնտեսական զարգացումը դը Գոլի կառավարման ժամանակաշրջանում Դը Գոլի իշխանության գլուխ անցնելուց հետո «դիրիժիզմի» պրակտիկայում տեղի ունեցավ նոր շրջադարձ: Դը Գոլը համարում էր, որ հասարակական զարգացման լճացման պատճառներից մեկը հանդիսանում էր լիբերալիզմի գաղափարը բացարձակ դարձնելու փորձը: Գոլական տնտեսական կոնցեպցիան ընդունում էր շուկայական, մրցակցական մեխանիզմների գերակայությունը միկրոտնտեսական մակարդակի վրա, սակայն, միննույն ժամանակ, փորձում էր ապացուցել, որ անհրաժեշտ է նան պետական կարգավորում ն պրոտեկցիոնիստական աջակցություն կարնոր ստրատեգիական նշանակություն ունեցող տնտեսական բնագավառներում: 1960թ-ի գարնանը կառավարությունը ընդունեց տնտեսական «ժամանակավոր ծրագիր», որը հիմնված էր ֆինանսական կայունության միջոցառումների վրա: 4-րդ ն 5-րդ տնտեսական ծրագրերում /1962-1965թթ. ն 1966-1970թթ./ առաջնությունը տրվեց գիտական արդյունաբերական արտադրության զարգացմանը, արտադրության համակենտրոնացման գործընթացի խթանմանը, արտաքին առնտրի ծավալի մեծացմանը: Ֆինանսական կայունացման ծրագիրը, որը մշակվել էր 1958թ.վերջում, մտադիր էր ռացիոնալիզացնել բյուջետային ծախսերը: Տեղի ունեցավ ֆրանկի նոր

դեվալվացիա 179-ով, թղթադրամի սահմանափակումներ մտցվեցին: Դրամական շրջանառության կանոնավորման համար 1960թ-ին անցկացվեց արժեթղթի բարեփոխում, որով «հին ֆրանկերը» փոխարինվում էին «նոր ֆրանկերով»` 1: 100 հարաբերությամբ: Այս ամենը թույլ տվեց կարճ ժամանակվա ընթացքում կայունացնել ֆրանկը: Ֆինանսական կայունացմանը նպաստեց նան 1965թ.Ֆրանսիայի արտաքին պարտքերի վճարումը ԱՄՆ-ին: Այդ պահից սկսած` Ֆրանսիան վերադարձավ խոշոր կապիտալի արտահանողների թվին: 60-կան թթ-ին արտաքին առնտրի ծավալը գերազանցեց նախապատերազմյան մակարդակը չորս անգամ: Ֆրանսիայի արտաքին առնտուրը զարգանում էր երկու հիմնական գործոնների ազդեցության ներքո: Մի կողմից դը Գոլի կառավարությունը ձգտում էր ամրապնդել իր առնտրային հարաբերությունները նախկին գաղութների հետ ն այդ քաղաքականությունը Ֆրանսիան հաջողությամբ էր անցկացնում: էլ ավելի հաջող էին Ֆրանսիայի առնտրային հարաբերությունները Եվրոպական համագործակցության հետ: Ֆրանսիայի արտաքին առնտրի շրջանառությունը այդ պետությունների հետ արդեն 60-կան թթ.-ին երեք անգամ ավել էր, քան առնտրային ծավալները նախկին գաղութների հետ, որոնք մտնում էին Ֆրանսիական Համագործակցության մեջ: Ֆրանսիայի մասնակցությունը Եվրոպական համագործակցության մեջ շատ բարենպաստ ազդեց ֆրանսիական գյուղատնտեսության վրա: Սպառնելով խզել կապերը ԵՏՀ-ի հետ` դը Գոլը 1962թ-ին հասավ իր նպատակին. ԵՏՀ-ն հանեց մաքսային սահմանափակումները գյուղատնտեսական ապրանքների առնտրի վրա: Ֆրանսիական դիվանագիտության համար ավելի նշանակալից հաղթանակը եղավ ԵՏՀ-ի կողմից ընդունած գյուղատնտեսության արտադրության աջակցության մասին կոմպլեքսային ծրագիրը: Բյուջետա-ֆինանսական համակարգի կայունացումը թույլ տվեց կառավարությանը կենտրոնացնել ուժերը բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության զարգացման վրա: Հատկապես արագ էին զարգանում քիմիական ն ավտոմոբիլային արդյունաբերությունները, ձնավորվեցին նորագույն ռազմա-արդյունաբերական կոմպլեքսի բնագավառներ` միջուկային, հրթիռային: Ֆրանսիան դարձավ աշխարհի երրորդ միջուկային պետությունը: Գոլական պրոտեկցիոնիզմի առանձնահատկություններից մեկը դարձավ ակտիվ տարածաշրջանային քաղաքականությունը, որն ուղղված էր հաղթահարելու աշխարհագրական անհամաչափ արդյունաբերական զարգացումը: Այդ նպատակով նոր արտադրամասերը կառուցվում էին հիմնականում երկրի ծայրամասերում` աերոտիեզերքականը` Գրենոբլի մոտ, էլեկտրոնային արդյունաբե40

րության գործարանները` Բրետանում: Ընդլայնվում ն ամրապնդվում էին արդյունաբերական կոմպլեքսները Մարսելի շրջաններում արնմտյան ծովափում: Տաս տարվա ընթացքում` 1958-1968թթ-ին Ֆրանսիայում արդյունաբերության արտադրության ծավալը ավելացավ 609-ով, արդյունաբերության արտադրության աճման տեմպը կազմեց տարեկան 5, 59: Գյուղատնտեսության արդյունաբերության ապրանքների արտադրությունը աճեց 669-ով: Արդյունաբերության մեջ զգալի չափով արագացավ մենաշնորհային գործնընթացը: Եթե նախկինում այն ընթանում էր մասնավորապես մանր ն միջին ձեռնարկությունների միասնության հաշվին, ապա հետո խոշոր ձեռնարկությունները սկսում են կլանել փոքրերին: 60-կան թթ-ին արդյունաբերական ձեռնարկությունների միասնության հիմնական ձնը դարձավ ֆինանսաարդյունաբերական խումբը, որը ձնավորվում էր խոշոր բանկի կամ հոլդինգի կողմից: Ֆինանսաարդյունաբերական խմբերի տասը առաջատարներ հսկում էին մասնավոր հատվածի 409-ը ն ունեին զգալի ազդեցություն պետական հատվածի զարգացման վրա: Այնուամենայնիվ Ֆրանսիայում արդյունաբերության համակենտրոնացման մակարդակը առաջվա պես ավելի ցածր էր, քան մյուս զարգացած երկրներում:

3. Դըգոլյան Ֆրանսիայի արտաքին քաղաքականությունը Գոլական արտաքին քաղաքական դոկտրինան կառուցվել էր ազգային շահերի առաջնության հիման վրա: Դը Գոլը հրաժարվեց ատլանտյան համերաշխության գաղափարից ն վճռականորեն դուրս եկավ երկու գերիշխող համաշխարհային կենտրոնների դեմ: Ֆրանսիան ձգտում էր կառուցվածքային երկխոսության համար հենարան դառնալ Արնմուտքի ն Արնլքի միջն: Դա նպաստեց ֆրանս-խորհրդային հարաբերությունների բարելավմանը: 19581959թթ-ին վերսկսվեցին միջկառավարական ակտիվ կոնտակտներ, արագ զարգանում էր երկու երկրների տնտեսական համագործակցությունը: Հատկապես Խրյուշչյովի այցից հետո, որը տեղի ունեցավ 1960թ-ին, ֆրանս-խորհրդային հարաբերությունների զարգացումը ստացավ դինամիկ բնույթ: Դը Գոլի պաշտոնական այցը Խորհրդային Միություն տեղի ունեցավ 1966թ-ին, երբ Ֆրանսիան դուրս եկավ ՆԱՏՕ-ի ռազմական կառուցվածքից, ինչը ունեցավ հսկայական քաղաքական ռեզոնանս: 1959թ. ստեղծվեց «Ֆրանսիա-Արնելյան Եվրոպա» կոմիտեն, որի միջոցով Ֆրանսիան

իր կապերն էր ընդլայնում արնելաեվրոպական սոցիալիստական երկրների հետ: Ֆրանսիան առաջինն էր արնմտյան երկրներից, որը ճանաչեց Գերմանական Դեմոկրատական Հանրապետությունը /ԳԴՀ/: Դը Գոլը գտնում էր, որ կոմունիստական երկրների հետ համագործակցության զարգացումը այդ երկրներում դեմոկրատիզացման հասնելու էֆեկտիվ միջոց է: Ֆրանսիայի հարաբերությունները ԱՄՆ-ի հետ 60-կան թթ-ին զգալի չափով վատացան: Վճռական հարցը եղավ դը Գոլի` Ֆրանսիայի անկախությունը ազգային անվտանգության շրջանում ապահովելու ձգտումը: Սկզբնական շրջանում նա չէր ձգտում առճակատման գնալ ՆԱՏՕի հետ: Ֆրանսիական դիվանագիտությունը ձգտում էր ստեղծել «եռապետություն», որի կազմի մեջ պետք է մտնեին ԱՄՆ, Ֆրանսիան, ն Մեծ Բրիտանիան: Փարիզը պահանջում էր ամերիկացիներից, որ նրանք հրաժարվեն ՆԱՏՕ-ի միջուկային զենքի վրա մենաշնորհ հսկողությունից: Այդ քաղաքական նախաձեռնությունների ձախողումը, միջուկային լարվածությունը 60-կան թթ-ի սկզբին, որն առաջացավ Բեռլինյան: ն Կարիբյան:: ճգնաժամերի հետնանքով, ստիպեցին դը Գոլին արագացնել անկախ ազգային պաշտպանության ստեղծումը: Վճռական նշանակություն ունեցան 1962թ. անգլո-ֆրանսիական ն անգլո-ամերիկյան բանակցությունները միջուկային զենքի համակարգի զարգացման հարցի շուրջ: Մեծ Բրիտանիան մերժեց ֆրանսիական համատեղ միջուկային ուժ ստեղծելու մասին ծրագիրը ն միացավ ամերիկյան «բազմակողմյան միջուկային ուժերի» ծրագրին: 1963թ-ից Ֆրանսիան վերջնականապես հրաժարվում է «ատլանտյան կուրսից» ն անցնում է «միջուկային սանձահարման» ազգային համակարգի ստեղծմանը: Սահարայում անցկացվում էին միջուկային զենքի փորձերը, սկսվեց «Միրաժ 4-2» ինքնաթիռների ստեղծումը, որոնք ի վիճակի էին տեղափոխել միջուկային զենք, միջուկային սուզանավեր: 1964թ-ի հուլիսին մամուլի ասուլիսի ժամանակ դը Գոլը հանդիսավոր կերպով հայտարարեց, որ Ֆրանսիան արդեն :

1961թ.օգոստոսի 12-ի լույս 13-ի գիշերը ԳԴՀ-ին պատկանող Արնլյան Բեռլինից դեպի Արնմտյան Բեռլին տանող բոլոր ճանապարհների վրա սկսեցին կառուցել սահմանային արգելափակումներ` նպատակ ունենալով դադարեցնել փախստականների հոսքը: Քիչ անց կառուցվեց նան 155կմ երկարությամբ պատ, ինչից հետո կտրուկ վատացան հարաբերությունները ԽՍՀՄ-ի ն Արնմտյան Գերմանիայի միջն: :: Կարիբյան ճգնաճամը տեղի ունեցավ 1962թ., երբ ԽՍՀՄ-ը փորձ արեց Կուբայում տեղադրել միջուկային զենք տանող հրթիռներ, ինչը քիչ մնաց բերեր միջուկային կոնֆլիկտի ԽՍՀՄ-ի ն ԱՄՆ –ի միջն:

միջուկային զենք ունեցող երկիր է: Արդեն մյուս տարվանից հետզհետե Ֆրանսիան սկսում է դուրս գալ ռազմաքաղաքական կառուցվածքներից, որոնք գտնվում էին ԱՄՆ–ի հսկողության տակ: 1965թ-ին Ֆրանսիան դադարեցրեց մասնակցել ՍԵԱՏՕ-ի1 խորհրդի նիստերին ն, փաստորեն, դուրս եկավ այդ ռազմաստրատեգիական բլոկից: 1966թ. մարտին ֆրանսիական կառավարությունը հայտարարեց, որ մտադիր է դուրս գալ ՆԱՏՕ-ի ռազմական կազմակերպությունից: Այդ որոշումը հիմնավորվում էր միջազգային դրության փոփոխությամբ, Արնմուտքին իրական վտանգի բացակայությամբ: ՆԱՏՕ-ի ղեկավարությանը առաջարկվեց կարճ ժամանակվա ընթացքում վերաբաշխել 40.000 ամերիկյան ն կանադական զինծառայողներին մյուս եվրոպական երկրների տարածքներում: Ֆրանսիան հրաժարվեց ԱՄՆ-ին որպես փոխհատուցում վճարել 2, 5 մլրդ. դոլար: 1967թ-ին Ֆրանսիայի զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետ Շ.Այերեի կողմից մշակվեց երկրի նոր ռազմական դոկտրինան: Հաստատվում էր, որ միջուկային ուժերը կազմում էն ազգային անվտանգության հիմքը: Նրանց օգտագործումը նախատեսվում էր միայն «սանձահարման» նպատակով, այսինքն որպես պատերազմի կանխման միջոց: Այդ դոկտրինան ստացավ «Պաշտպանություն բոլոր ազիմուտներով» անվանումը, քանի որ պոտենցիալ հակառակորդի դերում արդեն հանդիսանում էր ոչ միայն խորհրդային բլոկը: Գաղութային հարցը դը Գոլի համար չդարձավ առաջնահերթ նրա արտաքին քաղաքականության համար: Շատերը նախագահի պաշտոնում տեսնում էին մի մարդու, որն ի վիճակի էր վերջ տալ կայսրության փլուզմանը ն ալժիրյան ճգնաժամին: Բայց դը Գոլը համոզված էր, որ ավանդական գաղութացման դարաշրջանն ավարտվել է: «Երրորդ աշխարհի» երկրների հետ հարաբերությունների հիմքը նա համարում էր փոխարդյունավետ տնտեսական համագործակցությունը ն Ֆրանսիայի հեղինակության ամրապնդումը` որպես մի երկրի, որը պատրաստ է աջակցել յուրաքանչյուր ժողովրդի ազգային ն պետական անկախության կամքին: Գոլիզմը ձնավորեց ֆրանսիական ներգաղութային քաղաքականության հիմքը: Համապատասխան1958թ.Սահմանադրությանը` Ֆրանսիական Դաշնությունը վերափոխվեց Ընկերակցության, որն ընդգրկում էր ինքնավար պետություններ, որոնք ազատ դուրս գալու ն լրիվ անկախություն ստանալու իրավունք ունեին: Հանրաքվեների միջոցով Դաշնության անդամնե1

ՍԵԱՏՕ-ռազմ.-ստրատեգ.բլոկը, գոյություն ունեցավ 1954-1977թթ.: Մտնում էին Ֆրանսիան, ԱՄՆ, Մեծ Բրիտանիան, Պակիստանը, Ֆիլիպիները ն ուր

րը որոշեցին Ընկերակցության մեջ իրենց մասնակցության բանաձնը: Միայն Գվինեան միանգամից հայտարարեց, որ չի մասնակցի հանրաքվեին, ն 1958թ. հոկտեմբերի մեկից նա հռչակվեց անկախ պետություն: Շուտով սկսվեց երկրներ անդամների դուրս գալը Ընկերակցությունից: 1960թ. հունվարին անկախություն ստացավ Կամերունը, քիչ անց` Տոգոն ն մյուս պետությունները, որոնք մտնում էին Ֆրանսիական Հասարակածային ն Արնմտյան Աֆրիկայի կազմի մեջ: 1960թ. ընթացքում, որն անվանվեց «Աֆրիկայի տարի», անկախացան 14 նախկին ֆրանսիական գաղութներ: Սակայն շնորհիվ գոլական մտածված քաղաքականությանը` Ֆրանսիան պահպանեց այդ տարածքներում զգալի տնտեսական ն քաղաքական ազդեցություն: Ընկերակցությանը վերաբերող սահմանադրական դրույթները վերջնականապես վերացվեցին 1995թ-ին: Ֆրանսիայի համար «երրորդ աշխարհի» երկրների հետ հարաբերությունները հաստատելու համար վճռական նշանակություն ունեցավ ալժիրյան կոնֆլիկտի ավարտը: Առաջն առնելով ծայրահեղականության բոլոր բռնկումները ալժիրյան ազգայնակցականների ն ֆրանսիական ծայրահեղականների կողմից դը Գոլը սկսեց նախապատրաստվել այդ հարցի իրավական լուծմանը: 1959թ-ի սեպտեմբերին նախագահը հայտարարեց, որ մտադիր է կարգավորել Ալժիրի խնդիրը «ալժիրցիների կողմից իրենց ապագայի ընտրության ճանապարհով»: «ՈՒլտրաները» պատասխանեցին բռնության նոր ալիքներով: 1960թ-ի հունվարին Ալժիրի մայրաքաղաքում տեղի ունեցավ խռովության փորձ, որն ստացավ «բարիկադների շաբաթ» անվանումը: Այդ իրադարձությունները խթան հանդիսացան գոլական շարժման պառակտման ն ռադիկալ թնի առանձնացման համար: 1961թ. հունվարի 8ին ֆրանսիական կառավարությունը հանրաքվե կազմակերպեց Ալժիրին ինքնորոշման իրավունք տրամադրելու վերաբերյալ: Կողմ քվեարկեցին ընտրողների 759-ը: Այդ իրադարձությունը դրդեց «ուլտրաներին» պետական հեղաշրջման փորձ կատարել: Ապրիլի 22-ին նրանք Ալժիրում տեղաբաշխված մի քանի զորամասերի աջակցությամբ զավթեցին իշխանությունը երկրի մայրաքաղաքում ն հայտարարեցին Ֆրանսիայի նախագահի տապալման մասին: Խռովությունը գլխավորեցին գեներալներ Սալանը, Շալը, Ժուոն ն Զելլերը: Ալժիր ուղարկվեցին նախագահի հավատարիմ զորքեր, որոնք ճնշեցին խռովությունը: «ՈՒլտրաների» ռադիկալ խմբավորումները ընդհատակ անցան` ստեղծելով ահաբեկչական կազմակերպություն /«գաղտնի բանակ»/: Համարյա մեկ տարի շարունակվող բանակցություններից հետո` 1962թ. մարտի 18-ին,

ֆրանսիական կառավարության ն Ալժիրի ներկայացուցիչների/ Ազգային ազատագրման ճակատ` ԱԱճ/ միջն ստորագրվեցին էվիանյան համաձայնություններ, որով ֆրանսիական զորքերը պետք է դուրս բերվեին երկրից, Ալժիրի եվրոպական բնակչությունը ստանում եր անձեռնմխելիության երաշխիքներ, ն պահպանվում էին ֆրանսիական ռազմական բազաները: Ալժիրում հանրաքվե անցկացնելուց հետո, 1962թ. հուլիսի 1-ին ֆրանսիական կառավարությունը պաշտոնապես հայտարարեց երկրի անկախության ճանաչման մասին: Ալժիրյան ճգնաժամի ավարտը Ֆրանսիայի կոնստրուկտիվ հարաբերությունների ընդլայնման խթան հանդիսացավ արաբական երկրների հետ: 60-ական թթ-ի երկրորդ կեսին այդ ուղղությունը առաջնային է դառնում ֆրանսիական քաղաքականության համար «երրորդ աշխարհում»: Դը Գոլը հրաժարվեց իսրայելամետ քաղաքականությունից Մերձավոր Արնելքում, որը անց էին կացնում 4-րդ Հանրապետության իշխանությունները: 1967թ-ին արաբ-իսրայելական պատերազմի ժամանակ Ֆրանսիան արգելք է դնում Իսրայելին «Միրաժ» կործանիչների մատակարարումների վրա, իսկ 1968թ-ից սկսած ընդհանրապես արգելեց բոլոր տեսակի զինամթերքի մատակարարումը Թել-Ավիվին: Ֆրանսիական դիվանագիտությունը զգալի ակտիվություն ցույցաբերեց նան ասիական Խաղաղ օվկիանոսյան շրջանում: 1964թ. հունվարին Ֆրանսիան իրավապես ճանաչեց Չինական Ժողովրդական Հանրապետությունը /ՉԺՀ/: 1965թ. մայիսին ֆրանսիական պատվիրակությունը ՄԱԿ-ում դեմ դուրս եկավ ԱՄՆ-ի Դոմինիկյան Հանրապետությունում ագրեսիվ գործողությունների դեմ ն դատապարտեց նրանց Վիետնամում ռազմական միջամտության համար:

4. 1968թ. «Կարմիր մայիսը» ն դը Գոլի հրաժարականը Չնայած դըգոլյան ռեժիմի ակնհայտ հաջողությանը տնտեսական ն արտաքին քաղաքականությունների ոլորտներում` ներքին դրությունը Ֆրանսիայում 60-կան թթ-ի վերջում գնալով սրվում եր: Պառլամենտում գոլական մեծամասնությունը 1967թ-ին տեղի ունեցած ընտրություններից հետո կրճատվեց: Գոլականներին իրենց կողմնակիցների հետ միասին հաջողվեց պահպանել միայն 244 տեղ: Իրենց

¸» ¶á1

տեղերը պառլամենտում ավելացրին ձախ կուսակցությունները: Կոմունիստական կուսակցությունը ստացավ 73 տեղ, սոցիալիստների ն ռադիկալների դաշինքը` 116 տեղ: 1968թ. մայիսին լարվածությունը երկրում հասավ իր գագաթնակետին: Համընդհանուր դժգոհության բռնկման պատճառը դարձան ուսանողության ծայրահեղականների ելույթները: Շուտով Փարիզում ն ֆրանսիայի մյուս խոշոր քաղաքներում սկսվեցին ուսանողների փողոցային բախումները ոստիկանության հետ: Խոշորագույն արհմիությունները աջակցեցին ուսանողներին: Մայիսի 13-ին ամբողջ երկրով մեկ տեղի ունեցավ համընդհանուր համերաշխության գործադուլ: Ընդդիմության հիմնական պահանջները հետնյալն էին.1/բարձրագույն կրթության բարեփոխում, 2/սոցիալական ապահովության բարելավում, 3/աշխատավարձների բարձրացում: Սակայն դժգոհության հիմնական օբյեկտը հանդիսանում էր պետությունը, որն իր վրա էր վերցրել ազգի ճակատագրի պատասխանատվությունը ն մարդը, ով մարմնավորում էր այն: «Ֆրանսիացիները հոգնել են ինձանից, իսկ ես` նրանցից» խոստովանեց դը Գոլը: Փորձելով կայունացնել քաղաքական դրությունը դը Գոլը որոշեց ցրել պառլամենտը ն անցկացնել արտահերթ ընտրություններ 1968թ. հունիսին: Մայիսյան իրադարձությունները գոլական էլեկտորատին ստիպեցին համախմբվել: Գոլական կուսակցությունը միանալով անկախ հանրապետականների հետ` պառլամենտի նոր կազմում ունեցավ 354 տեղ, ինչը թույլ տվեց նրան ստանալ բացարձակ մեծամասնություն: Այդպիսի անսպասելի հաջողությունը ստիպեց դը Գոլին անցնել քաղաքական հարձակման: Նոր վարչապետ դարձավ Կով դը Մյուրվիլը, որը փոխարինեց Պոմպիդուին: Դը Գոլի անձնական դիրքերի ամրապնդման համար վճռական դեր պետք է խաղար հանրաքվեն, որը նշանակված էր 1969թ. ապրիլի 27-ին: Հանրաքվեի հարցերը` Սենատի ն տեղական ինքնավարության լիազորությունների կրճատման վերաբերյալ, սկզբունքային նշանակություն չունեին: Հանրաքվեն, փաստորեն, որոշում էր դը Գոլի քաղաքական ճակատագիրը: Ընտրողների 529-ի բացասական պատասխանը էական պատճառ չստեղծեց նախագահի պաշտոնաթողության համար, բայց դը Գոլը գերադասեց ինքնակամ հեռանալ իր պաշտոնից: 1969թ. ապրիլի 28-ին նա հայտարարեց իր այդ որոշման մասին: Մեկ տարի անց դը Գոլը մահացավ:

5. Ժորժ Պոմպիդու: Գոլիզմը դը Գոլից հետո Դը Գոլի հեռացումը գոլական շարժման մեջ առաջացրեց խորը տարաձայնություններ: Կուսակցության ավագ սերունդը, դը Գոլի Դիմադրության շարժման հավատարիմ զինակիցները /այդպես կոչված «բարոնները»/ բաժանվեցին երեք խմբավորումների: «դը Գոլի ժառանգության» համար պայքարում էին «դոկտրինյորների» առաջնորդներ Միշել Դեբրեն ն Ժակ Շաբան-Դելմասը, որոնք հանդես էին գալիս որպես դըգոլյան քաղաքական կուրսի պահպանման կողմäáÙåǹáõ նակիցներ: Ձախ գոլականները Ռենե Կապիտանի ն Լուի Վալոնի գլխավորությամբ կուսակցության մեջ իրենց առանձնակի էին պահում: «Բարոնական» խմբավորումների միջն տեղի ունեցող պայքարից օգտվեց Ժորժ Պոմպիդուն: Չնայած դը Գոլի հետ երկար տարիների սերտ հարաբերություններին` նա չէր պատկանում ավագ սերնդին: 1969թ. հանրաքվեի նախօրյակին Պոմպիդուն հայտարարեց նախագահի կողմից վարած քաղաքականության հետ իր անհամաձայնության մասին ն որ ինքը պատրաստ է գլխավորել կուսակցությունը: Այդ «ապստամբությունը» շատ գոլականների մոտ դժգոհություն առաջացրեց, բայց Պոմպիդուի թեկնածությունը գալիք ընտրություններին շատ արդյունավետ դարձավ ՅՈՒԴՍՌ –ի համար: Պոմպիդուն առաջ քաշեց «հաջորդականության ն երկխոսության» ծրագիրը, նկատի ունենալով 5-րդ Հանրապետության սահմանադրական համակարգի պահպանման անհրաժեշտությունը ն տնտեսական ու սոցիալական քաղաքականության փոփոխումը: Ձախ կենտրոնամետ կոալիցիան պառակտված լինելով` այդպես էլ չկարողացավ միասնական թեկնածու առաջարկել 1969թ-ին կայանալիք նախագահական ընտրությունների համար: Արդյունքում ընտրություններին մասնակցեցին ձախ կուսակցություններից բոլոր երեք թեկնածուները` սոցիալիստ Դեֆեռը, կոմունիստ Դյուկլոն ն ձախ ռադիկալների առաջնորդ /ՕՍՊ/ Միշել Ռոկարը: Իր թեկնածությունը դրեց նան Սենատի նախագահ կենտրոնամետ Ալեն Պոերը, որն առաջարկում էր մի անորոշ ծրագիր «բոլոր ֆրանսիացիներ` միացեք» լոզունգի տակ: Առաջին փուլում Պոմպիդուն ստացավ ձայների 449, Պոերը` 239, Դյուկլոն` 229, Դեֆեռը` 59, Ռոկարը` 3, 69: Երկրորդ փուլում համոզիչ հաղթանակ տարավ գոլական47

ների առաջնորդ Պոմպիդուն` ստանալով ձայների 57, 69, Պոերը` 42, 49: Դառնալով նախագահ Պոմպիդուն ստիպված էր ազդեցիկ գոլական խմբավորումների հետ պահպանել ռազմավարական դաշինք: Վարչապետի պաշտոնը ստացավ Շաբան-Դելմասը: Պաշտպանության նախարարի պաշտոնը ստանձնեց Դեբրեն: Կառավարության կազմի մեջ մտան նան Ժիսկար դ` էսթենի կողմից ղեկավարվող անկախ հանրապետականների ներկայացուցիչները: Կառավարական կուրսի ձնավորման մեջ սկզբնական շրջանում վճռական դեր էր խաղում Շաբան -Դելմասը: Ձախ գոլականների աջակցությամբ նա առաջ քաշեց «նոր հասարակություն» ծրագիրը, որի հիմքն էր սոցիալական աշխարհի գաղափարը: Շարունակվեց դեռնս 1968թ.-ին սկսած բարձրագույն կրթության բարեփոխումը, որով ամրապնդվում էր համալսարանական ինքնավարությունը ն ուսանողական ինքնակառավարումը: Ակտիվացավ կառավարության քաղաքականությունը ընտանիքի աջակցության հարցում, ընդլայնվեցին ապահովագրության կարգերը: 1970թ-ին ընդունվեց աշխատավարձի ամեն տարվա ինդեքսացման մասին օրենքը: Պոմպիդուն, փաստորեն, դեմ էր վարչապետի կողմից անցկացվող սոցիալ-ռեֆորմիստական քաղաքականությանը: Որպես այլընտրանքային ճանապարհ` նա առաջ քաշեց պրագմատիկ տնտեսական քաղաքականության գաղափարը, որը պետք է ուղղված լիներ արագ ն կայուն արդյունաբերական զարգացման ապահովմանը, ինչը իր հերթին կլուծեր բոլոր սոցիալական խնդիրները: Նախագահի աջակցությամբ ֆինանսների նախարար Վ.Ժիսկար դ` էսթենը 1969թ. վերջում սկսեց ռադիկալ ֆինանսական բարեփոխում: Տեղի ունեցավ ԱՄՆ-ի դոլարի նկատմամբ ֆրանկի նոր դեվալվացիա 12, 59-ով, ոսկու նկատմամբ` 119 -ով: Դա առավելություն էր ապահովում արտաքին առնտրում: Այս ամենի հետ մեկտեղ կառավարությունը մի շարք միջոցառումներով սահմանափակեց գների բարձրացումը պարենամթերային ապրանքների վրա, ինչը թույլ տվեց խուսափել սղաճի ճողփյունից: Բյուջեի հավասարակշռության վերականգնումը ն առնտրային բալանսի դրական հաշվեմնացորդի ամրապնդումը թույլ տվեցին անցնել պրագմատիկ տնտեսական քաղաքականության ծրագրի իրականացմանը: 6-րդ տնտեսական ծրագրի շրջանակներում /1971-1975թթ./ արտադրության աճի տեմպերը պետք է բարձր լինեին: Ֆինանսավարկային քաղաքականության պահպանման դեպքում կառավարությունը նախատեսում էր լրացուցիչ ֆինանսավորել տնտեսական ինֆրակառուցվածքը: Այդ միջոցառումները զգալի հաջողություն ունեցան:

Սակայն, միննույն ժամանակ, ինչպես ն Արնմուտքի մյուս պետությունները, Ֆրանսիան մոտենում եր արտադրության ինդուստրիալ համակարգի կառուցվածքային ճգնաժամին: Իր քաղաքական դրության ամրապնդման հետ մեկտեղ Պոմպիդուն սկսում է գոլական շարժման ռադիկալ մաքրումը: 1971թ.-ից կուսակցությունը սկսեց անվանվել «Դեմոկրատական դաշինք` հանրապետության պաշտպանության համար» /ՅՈՒԴՌ/: Պոմպիդուի աջակցությամբ կուսակցությունում ն կառավարությունում ղեկավար պաշտոնները սկսում են զբաղեցնել երիտասարդ սերնդի ներկայացուցիչները /«երիտասարդ գայլեր»/: Դրանց առաջնորդն էր Ժակ Շիրակը, ում մեջ նախագահը տեսնում եր իրեն փոխարինողին: 1972թ-ին Շաբան-Դելմասը հեռացվեց վարչապետի պաշտոնից: Կառավարության կազմից դուրս եկավ նան Դեբրեն: Կաբինետը գլխավորեց Պիեռ Մեսմերը, որը Պոմպիդուի ծրագրի կողմնակիցն էր: Գալիք 1972թ-ի պառլամենտական ընտրությունների նախօրյակին շարունակվեց նան մյուս քաղաքական կուսակցությունների վերակառուցումը: Ամենակարնոր փոփոխություններն էին ձախ ճամբարում: 1969թ-ին տեղի ունեցավ ՖԴՍԼ-ի պառակտումը: Նրանց շարքերից դուրս եկան ռադիկալները, որոնք նախագահական ընտրությունների ժամանակ աջակցեցին Պոերին: Շուտով ռադիկալների ն ռադիկալսոցիալիստների կուսակցությունները իրենց հերթին բաժանվեցին երկու հոսանքների: Աջ ռադիկալները, որոնք, ոգեշնչված կուսակցության նոր գաղափարախոս Սերվան-Շտրեյբերի մտքերով, հանրապետական գաղափարախոսության ավանդույթների վերածնունդի ուղղություն վերցրեցին: 1971թ-ին նրանք, միավորվելով Դեմոկրատական կենտրոնի հետ, ստեղծեցին «բարեփոխողների շարժում»: Ռադիկալների ձախ թնը նույն թվականին ստեղծեց սեփական շարժում, որը ընտրություններին սոցիալիստների հետ միասին կոալիցիայի մեջ մտավ: 1969թ-ին տեղի ունեցած պառլամենտական ընտրություններում կրած պարտությունից հետո սոցիալիստական կուսակցության շարքերում նորից ուժեղացավ ձախ թնի ազդեցությունը: Նրա առաջնորդը դարձավ Ալեն Սավարին: Սկսվեց կուսակցության ռադիկալ կազմակերպչական ն գաղափարախոսական վերակառուցում: Այն անվանվեց Ֆրանսիական սոցիալիստական կուսակցություն /ՖՍԿ/: Սոցիալիստները վերջնականապես հրաժարվեցին կենտրոնամետ կուսակցությունների հետ կոալիցիա ստեղծելու գաղափարից ն սկսեցին ձգտել համախմբվել իրենց կողմնակիցների հետ: 1971թին ՖՍԿ-ի մեջ մտան այն խմբավորումները, որոնք նախկինում մտնում էին ՖԴՍԼ-ի կազմի մեջ, ինչպես նան ՕՍՊ-ի մեծամաս49

նությունը: Միավորված ՖՍԿ-ի ղեկավարն է դառնում Ֆրանսուա Միտերանը: Չվերագնահատելով կոմունիստների հետ հնարավոր մերձեցումը` Միտերանը փորձեց ՖԿԿ-ի հետ համագործակցությանն ավելի ամուր բնույթ հաղորդել: Կոմունիստական կուսակցության մեջ այդպիսի մարտավարության վառ կողմնակիցն էր համարվում երիտասարդ սերնդի ներկայացուցիչ Ժորժ Մարշեն: 1972թ-ին երկու ձախ առաջատար կուսակցություններին հաջողվում է համաձայնության գալ: Ընդունվեց ձախ ուժերի համատեղ ծրագիր, որով նախատեսվում էր սոցիալական ծրագրերի ընդլայնում, ազգայնացման գործընթացի վերսկսում, ռազմական ծախսերի կրճատում, արհմիությունների իրավունքների ամրապնդում: 1973թ-ի մարտին տեղի ունեցած պառլամենտական ընտրությունները դրսնորեցին առաջատար քաղաքական ուժերի բնեռացում: Ձախ կուսակցությունները դեռ հետ էին մնում կառավարական կոալիցիայից, բայց պահպանում էին իրենց «համառ» էլեկտորատը: Կոմունիստները ստացան 73 տեղ, սոցիալիստները` 89, ձախ ռադիկալները` 11: Եվս 6 պատգամավորներ ներկայացնում էին այլ ձախ խմբավորումներ: ՅՈՒԴՌ-ը ստացավ 184 տեղ: Նրա կողմնակիցներն էին «անկախ հանրապետականները»` Ժիսկար դ` էսթենի գլխավոհությամբ /54տեղ/ ն «Դեմոկրատիայի ն առաջադիմության»` կենտրոնը Ժ.Դյուամելի գլխավորությամբ/ 23 տեղ/, որն անջատվել էր «Բարեփոխողների շարժումից»: Վերջիններս ստացան միայն 31 տեղ: Ընդհանուր առմամբ քվեարկողները աջակցեցին Պոմպիդուի քաղաքական կուրսին: Պոմպիդուն Ֆրանսիայի ներքին քաղաքական կուրսի մեջ զգալի ուղղումներ մտցրեց: Նրա համար առաջնային դարձավ երկրի մասնակցությունը արնմտաեվրոպական ինտեգրացիոն գործընթացին: Սակայն, ի տարբերություն դը Գոլի, Պոմպիդուն չէր ձգտում օգտագործել այդ գործընթացը Ֆրանսիայի միջազգային դիրքերի ուժեղացման համար: 1969թ-ին Պոմպիդուն հանդես եկավ «եզրափակում, խորացում, ընդլայնում» ինտեգրացիոն գործընթացի նախաձեռնությամբ: Եվ ահա, որպես այդ մտքերի զարգացում, 1973թ-ին Եվրոպական տնտեսական համագործակցության /ԵՏՀ/ մեջ մտնող պետությունների ղեկավարները ընդունեցին «Եվրոպայի ուրվագիծը» ծրագրային փաստաթուղթը, որտեղ նշված էին քաղաքական ն տնտեսական ինտեգրավորման հետագա փուլերը: 1980թ-ին ծրագրավորվել էր ստեղծել Եվրոպական Միություն` համադաշնակցության սկզբունքի հիման վրա: Պոմպիդուն հրաժարվեց Մեծ Բրիտանիային ԵՏՀ-ի մեջ ընդգրկելու դըգոլյան մեկուսացման քաղաքականությունից: Արդեն

1969թ-ին Պոմպիդուն հայտարարեց ԱՄՆ-ի հետ «նոր դարաշրջան» սկսելու պատրաստականության մասին: 1974թ-ին ընդունվեց նոր Ատլանտյան խարտիան, որով ուժեղանում էր կոլեգիալ ղեկավարությունը ՆԱՏՕ-ում: Դա կարելի է համարել որպես ֆրանսիական դիվանագիտության հաղթանակ: Պոմպիդուն, ընդունելով ԱՄՆ-ի առաջնությունը Արնմտյան աշխարհում, միննույն ժամանակ պայքարում էր, որպիսզի ԱՄՆ հրաժարվեր դիկտատի քաղաքականությունից: Եվ նոր Ատլանտյան խարտիայի ընդունումից հետո Ֆրանսիան Արնմտյան բլոկի հետ համագործակցության հնարավորություն ստացավ: Սակայն ԱՄՆ–ի հետ հարաբերությունների նորմալացումը չէր նշանակում հրաժարում երկու գերպետությունների` ԱՄՆ–ի ն ԽՍՀՄ-ի միջն հավասարակշռությունը պահպանելու դըգոլյան քաղաքականությունից: 1970-1971թթ-ի ընթացքում Պոմպիդուն ն Բրեժննը պաշտոնական այցեր կատարեցին համապատասխանաբար Մոսկվա ն Փարիզ: Ֆրանսիան ինքնուրույն ն ակտիվ քաղաքականություն էր վարում նան «երրորդ աշխարհի» երկրների հետ: Պոմպիդուն անձամբ այցելեց Չինաստան: Բացի այդ Ֆրանսիան զգալի բարելավեց իր հարաբերությունները Եգիպտոսի ն Իրաքի հետ: Նոր ֆրանսիական ռազմական դոկտրինայի շրջանակներում Հյուսիսային Աֆրիկան պաշտոնապես հայտարարվեց «կյանքի հետաքրքրությունների ոլորտ»: Գեներալ Մ.Ֆուրկեն, որը մշակել եր նոր ռազմական դոկտրինան, հրաժարվեց առաջվա «բոլոր ազիմուտներով» պաշտպանության կոնցեպցիայից: Հիմա արդեն խոսվում էր «պաշտպանության քաղաքականության երեք ուղղությունների» մասին` Ֆրանսիա, Արնմտյան Եվրոպա ն Միջերկրական ծով: Այդ շրջանների անվտանգության պահպանման համար թույլ էր տրվում նան ՆԱՏՕ-ի հետ համագործակցությունը: «Ամեն ինչ կամ ոչինչ» նշանաբանի փոխարեն ընդունվեց «աստիճանաձն հակահարվածի» գաղափարը /այդ երկու պաշտպանական ռազմավարությունները կապված էին միջուկային զենքի օգտագործման հետ/: 1974թ-ի ապրիլի 2-ին Պոմպիդուն մահացավ քաղցկեղից: Պոմպիդուն կարողացավ կայունացնել երկրի դրությունը «կարմիր մայիսից» հետո: Սակայն նրան այդպես էլ չհաջողվեց համախմբել իր կողմնակիցներին, ստեղծել ամուր քաղաքական բլոկ` գործողության երկարատն ծրագրով:

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ

ՖՐԱՆՍԻԱՆ 1974-2000ԹԹ.-Ի ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆՈՒՄ

1. Ֆրանսիան 1974-1981թթ.-ին: Վալերի ժիսկար դ` էսթեն Պոմպիդուի մահը դարձյալ սրեց ներկուսակցական պայքարը ՅՈՒԴՌ–ում: «Բարոնների» խմբավորումները նախագահի պաշտոնի համար առաջարկեցին Ժ.Շաբան-Դելմասի թեկնածությունը: «Երիտասարդ գայլերի» առաջնորդները դեռնս պատրաստ չեին առաջարկել միասնական թեկնածու ն համաձայնվել փոխÄÇ2ϳո ¹’32û7 զիջման: Հակամարտության վերջնակետը դարձավ Ժակ Շիրակի, Պիեռ Ժյույեի ն Մարի Գառոյի գլխավորությամբ «43-ի խմբի» հայտարարությունը գալիք ընտրություններին հանրապետականների թեկնածու Ժիսկար Վալերի դ` էսթենի աջակցության մասին: Շաբան-Դելմասի դեմ սկսվեց աղմկալի արշավ հարկերի չվճարման մեղադրանքներով, երկրորդ ամուսնության բարոյական կողմերի քննարկումներով ն այլն: ՅՈՒԴՌ –ի քաղաքական ճեղքվածքի ֆոնի վրա ձախ ճամբարում գերակայում էին կենտրոնամետ տենդենցներ: 1969թ.նախագահական արշավի փորձը հաշվի առնվեց ն նոր ընտրությունների նախաշեմին ձախ կուսակցությունների բլոկի միասնական թեկնածուն դարձավ Ֆրանսուա Միտերանը: Նրա նախընտրական արշավը կառուցվում էր «Ձախաթնյան ուժերի միասնական ծրագրի» հիման վրա: Ռադիկալ կազմակերպչական ն քաղաքական վերակառուցման ժամանակաշրջանից հետո աշխուժացավ նան կենտրոնամետ շարժումը: Կենտրոնամետների նոր սերնդի առաջնորդն էր Վ.Ժիսկար դ` էսթենը: Դեռնս 1966թ. նա իր պատգամավորական խումբը վերակազմավորեց ն անվանեց «Անկախ հանրապետականների ազգային Դաշնություն» /ԱՀԱԴ/: Ժիսկարդիզմի քաղաքական կոնցեպցիան ձնավորվեց երկու գործոնների ազդեցության տակ: Մի կողմից մեծ նշանակություն ուներ երկարամյա մարտավարական համագործակցությունը դը Գոլի հետ: Առաջ քաշելով «մտածված գոլիզմի» կարգախոսը` Ժիսկար դ` էսթենը հանդես էր գալիս ազգային տնտեսության

արդիականացման, համաշխարհային շուկայում երկրի դիրքերի ամրապնդման գաղափարներով առաջնորդվող բոլոր քաղաքական ուժերի պրագմատիկ միավորման համար: Սակայն միաժամանակ անկախ հանրապետականները ձգտում էին պահպանել «աջ ազատականի» դասական ավանդույթները: Ժիսկարդիզմը ձնավորվում էր որպես ազատական գաղափարախոսություն, որի համակցումն էր տեխնոկրատական պրագմատիզմի ն ռացիոնալիզմի, հանդարտության, խնայողության օրլեանիստական իդեալների` կայուն սոցիալական կարգին հավակնելուն: 1974թ-ի ընտրությունների նախաշեմին Ժիսկար դ` էսթենը առաջադրեց «առաջատար լիբերալ հասարակության» դոկտրինայի վրա հիմնված ծրագիր: Նրա հիմքը կազմեցին մասնավոր սեփականության ն ազատ շուկայական հարաբերությունների գաղափարների գերակայությունը, դեմոկրատիան ն քաղաքական պլյուրալիզմը, լիբերալ բարոյական արժեքները: Ծրագիրը պատկերացում չէր տալիս ֆրանսիական հասարակության արդիական խնդիրների լուծման ուղիների վերաբերյալ, սակայն հիանալի հիմք էր տարաբնույթ այն խմբավորումների կոնսոլիդացման համար, որոնք հանդես էին գալիս գոլիզմի ն ձախ էտատիզմի: դեմ:: 1974թ-ին Ժիսկար դ` էսթենի ակտիվ նախընտրական արշավը, որը անցնում էր «փոփոխություններ իրավահաջորդության պարագայում» կարգախոսի ներքո, առաջին անգամ միավորեց բոլոր կենտրոնամետ առաջատար խմբավորումները: ԱՀԱԴ-ի առաջնորդին խրախուսեցին ինչպես «Դեմոկրատիա ն առաջադիմություն» կենտրոնը Ժ.Դյուամելի գլխավորությամբ, այնպես էլ Սերվան Շրեյբերի ն Ժ.Լեկանուելի «Բարեփոխողների շարժումը»: Մեծ նշանակություն ունեցավ շիրակյան խմբավորման դիրքորոշումը, որը պառակտեց ՅՈՒԴՌ –ի էլեկտորատը: Տվյալ իրադրությունում Ժիսկար դ` էսթենը առաջին փուլում հաղթեց ՇաբանԴելմասին` հավաքելով ձայների 32, 99, իսկ Շաբան-Դելմասը ստացավ12, 69: Առաջին փուլի հաղթող դարձավ Միտերանը, ում կողմ էին քվեարկել ընտրողների 49, 39: Երկրորդ փուլում լարված պայքարը ավարտվեց Ժիսկար դ` էսթենի հաղթանակով: Նա ստացավ ձայների 50, 79, Շաբան-Դելմասը` 49, 39: 1974թ-ի ընտրությունները անցնում էին այն շրջանում, երբ ֆրանսիական տնտեսությունը արդեն մտնում էր խոր ճգնաժամի փուլ: «Նավթային շոկի» հետնանքները, երբ նավթի գինը կտրուկ ¾տատիզմ/ýրանս.` eէaէ-պետություն/-քաղաքական մտքի ուղղություններից մեկն է, որը դիտում է պետությունը որպես հասարակական զարգացման բարÓրագույն արդյունքը ն նպատակը: "

բարձրացավ, շահույթի նորմերի իջեցման երկարատն միտումի հետ միասին առաջացրեցին գործարար ակտիվության անկում: Ինը ամիսների ընթացքում արտադրության անկումը կազմեց 159, այսինքն` ավելի շատ, քան 1929թ-ին Մեծ դեպրեսիայի ժամանակ: Առաջին անգամ այն համակցվում եր գների աճի հետ / -տարեկան 109 /: Գործազուրկների թիվը 1974-1976թթ-ին աճեց 2, 5 անգամ: ճգնաժամային երնույթները տեղի էին ունենում նան ֆինանսական ոլորտում: Կառավարությունը ստիպված եղավ լրացուցիչ ֆինանսավորել նավթային ընկերությունները, ինչպես նան մեծ միջոցներ հատկացնել նավթի գնման համար, ինչը բերեց արտաքին առնտրային պակասորդի աճին ն ֆրանկի կուրսի իջեցմանը: Այստեղ իրենց զգալ էին տալիս նան «էժան վարկերի» երկարաժամկետ քաղաքականության ն պետական հովանավորչության արդյունքները: Նախկին 20 տարիների ընթացքում արտադրվող ապրանքների արժեքների հինգ անգամ ն ներդրումների տասներկու անգամ աճի պարագայում ընկերությունների պարտքերը մեծացան 15 անգամ, իսկ մասնավոր անձանց` 55 անգամ: Կառավարությունը, որը ընտրություններից հետո գլխավորեց Ժակ Շիրակը, բարդ կացության մեջ էր ընկել, որովհետն մի կողմից` ելնելով տնտեսության վիճակից` նա պետք է անցկացներ կոշտ հակաճգնաժամային քաղաքականություն, իսկ մյուս կողմից` հաշվի առնել, որ ընտրողների կեսը պաշտպանեց ժիսկարդիզմի լիբերալ գաղափարները, իսկ մյուս կեսը` ձախ կուսակցությունների սոցիալական ծրագիրը: Նախագահի լիակատար աջակցության պարագայում կառավարությունը առաջ քաշեց տնտեսական արագացված աճի խթանման ծրագիր` որպես կառուցվածքային ճգնաժամից դուրս գալու եղանակ: Սա արմատապես տարբերվում էր «դանդաղ աճի» մարտավարությունից, որն անց էին կացնում եվրոպական երկրների մեծ մասը, ն որը փորձագետները խորհուրդ էին տալիս իրականացնել ստագֆլյացիայի պայմաններում: Տնտեսական աճի ապահովման նպատակով կառավարությունը հարկային արտոնություններ տրամադրեց ձեռնարկատերերին, հրաժարվեց աշխատանքային հարաբերությունների ոլորտում կոշտ «դիրիժիզմից»: Սկսվեց պետական հատվածի «մասնակի ապաազգայնացումը», տարածում ստացավ խառը տեսակի սեփականությունով պետական ձեռնարկությունների մասնաճյուղերի հիմնումը: Պետական ձեռնարկությունները շուկայում գործելու ազատություն ստացան: Պետության հետ հարաբերությունների հիմքում ընկած էր պայմանագրերի համակարգը, այլ ոչ թե ընթացիկ պլանավորման համակարգը:

Տնտեսության լիբերալիզացման միջոցառումների հետ մեկտեղ կառավարությունը ստիպված էր պահպանել սոցիալական ծրագրերի լայն շրջանակը: Գործազրկության դեմ ն տարածաշրջանային զարգացման համար ուղղված ծրագրերի կրճատումները համակցվում էր կրթության, առողջապահության, մշակույթի, էկոլոգիայի, ն «սոցիալական ու բարոյական առաջադիմության» հիմք հանդիսացող այլ ոլորտների ծախսերի աճի հետ: Այս քաղաքականության արդյունքում երկրի մինչն 909 բնակչությունը ուղղակի կամ անուղղակի ընդգրկվեց սոցապահովման համակարգում: Այս իրավիճակում անխուսափելի բյուջետային պակասորդի խնդիրը տնտեսության ոչ բարձր աճի տեմպի հետ միասին ստիպեցին վերանայել հակաճգնաժամային ռազմավարությունը ն անցնել կոշտ դրամային քաղաքականությանը: 7-րդ տնտեսական ծրագիրը, որը մշակվել էր 1976-1980թթ-ի համար, հենվում եր «արդյունաբերական վերաուղղվածության» գաղափարի վրա, որը առնչվում էր համաշխարհային շուկայում մրցունակ միայն խոշոր բիզնեսի աջակցմանն ուղղված պետական քաղաքականության հետ: Խոսքը առաջին հերթին ավտոմոբիլային, քիմիական, էլեկտրատեխնիկական ճյուղերի մասին էր: Մեծ նշանակություն էր տրվում միջազգային նախագծերին/ «Այրբուս» ն «Կոնկորդ» ավիաշինարարության մեջ, «Արիան» տիեզարական տեխնոլոգիաների բնագավառում/: Նշանակալի զարգացավ ռազմաարդյունաբերության ճյուղը, որի 409 արտադրանքը արտահանվում էր: 1976թ-ին Շիրակին վարչապետի պաշտոնում փոխարինեց Ռայմոնդ Բարը, որը հետագա տարիների ընթացքում մշակեց կայունացման երեք ծրագիր, որոնք իրենցից ներկայացնում էին պետբյուջեի համար կոշտ տնտեսավարման ռեժիմ: Բարը գտնում էր, որ միայն շուկայի մոնետարային առողջացումը կարող է հիմք հանդիսանալ ձեռնարկատիրական աշխուժության վերածննդի համար: Այս տեսանկյունից կառավարությունը աշխատավարձերի աճի դադարեցման, վարկային ն հարկային քաղաքականության կոշտացման ուղղություն վերցրեց: Ժիսկար դ` էսթենի նախագահության շրջանում տնտեսական քաղաքականության արդյունքները երկակի էին: Չնայած 70-ական թթ-ի ճգնաժամին` Ֆրանսիան պահպանեց կյանքի բարձր մակարդակի ն կայունության տեսանկյունից իր տեղը արնմուտքի ամենազարգացած երկրների հնգյակում: Բարձրացավ ներդրումների արդյունավետությունը, հիմնական կապիտալում ներդրումների ակտիվ մասը աճեց մինչն 48, 39: Համախառն ներքին արդյունքի տարեկան միջին 1, 99 աճի պարագայում արդյունաբերությունում աշխատանքի արտադրողականությունը աճեց 49-ով:

Արտաքին առնտրաշրջանառությունը աճեց գրեթե հինգ անգամ, արտահանվում էր համախառն ազգային արտադրանքի մինչն 189-ը, մինչ դեռ 1970թ-ին այն կազմում էր ընդհամենը 12, 79: Սակայն նույնիսկ այս աճը չվերացրեց վճարային հաշվեկշռի պակասորդը, որը առաջացել էր «նավթային շոկից» հետո: Պասիվ առնտրային սալդոն Ֆրանսիան պահպանում էր նան «Ընդհանուր շուկայում»: Ծանր էր մնում երկրի ֆինանսական վիճակը: Կառավարությանը չէր հաջողվում լուծել սղաճի խնդիրը, ինչն հանգեցրեց բնակչության եկամուտների աճի նվազեցմանը: Առավել տագնապալի էր ձեռնարկատիրական աշխուժության ցածր մակարդակի պահպանումը: Եթե 1973- 1980-կան թթ-ին պետական ներդրումների ծավալները ավելացել էին 96, 49-ով, ապա մասնավորը նվազել էր 4, 39-ով: Աճում էր մասնավոր կապիտալի արտահոսքը: 1980թ-ին տպագրված 8-րդ տնտեսական ծրագիրը սկսվում էր մռայլ արտահայտությամբ. «Առաջին անգամ մի ամբողջ սերնդի կյանքի օրոք ֆրանսիացիների մեծամասնությունը գտնում է, որ գալիք տարիները կլինեն անցյալից ավելի ծանր»: Ավելի արդյունավետ էր Ժիսկար դ` էսթենի կողմից անցկացրած արտաքին քաղաքականությունը: Դրա հիմնական ուղղությունները երկուսն էին` 1/երկրի տնտեսական զարգացման ակտիվացման նպատակով միջազգային հարաբերությունների ներուժի օգտագործումը ն 2/միջպետական համակարգի կարգավորման ամրապնդումը գոլական դիվանագիտությանը բնորոշ կոշտ ոճի ն «Ֆրանսիայի վեհության» գաղափարից հրաժարվելու պարագայում: Նշված երկու ուղղությունների վերաբերյալ արմատական դեր խաղաց արնմտաեվրոպական ինտեգրացիոն գործընթացի խորացումը: Շատ դեպքերում Ֆրանսիայի նախագահի շնորհիվ 70-կան թթ-ի վերջում Եվրոխորհրդի շրջանակներում հաջողվեց իրագործել լայնածավալ ֆինանսական բարեփոխում եվրոպական հաշվարկային դրամական միավորի ներդրմամբ /էՔՅՈՒ /, ստեղծել ազգային արժույթների կուրսերի կոորդինացման մեխանիզմ, մտցնել Եվրոպառլամենտում ուղղակի ընտրությունների ընթացակարգ, ամրապնդել Եվրոխորհրդի կարգավիճակը պետությունների ն կառավարությունների ղեկավարների մակարդակով: Մեծ դեր հատկացնելով միասնական Եվրոպայի զարգացման խնդիրներին` Ժիսկար դ` էսթենը կողմնակից չէր ռազմաքաղաքական տարածաշրջանային ինտեգրացման խորացմանը: Նա հանդես եկավ Ֆրանսիայի` ՆԱՏՕ-ի հետ կապերի վերականգնման օգտին ազգային զինված ուժերի անկախության պահպանման պարագայում: Գլխավոր շտաբի պետ Գ.Մերին 1976թ-ին մշակեց

Ֆրանսիայի ռազմական դոկտրինայի նոր տարբերակ, որը հիմնվում էր «ընդլայնված անձեռմխելի տարածքի» գաղափարի վրա: Այն ընդգրկում էր այն ամբողջ տարածքը, որը հյուսիսանտլանտյան դաշինքի հսկողության տակ էր: Այսպիսով, Ֆրանսիան հայտարարում էր ՆԱՏՕ-ի հետ համատեղ գործողությունների իր պատրաստականության մասին, սակայն չէր վերցնում կոնկրետ պարտավորություններ: Ի տարբերություն նախկին ժամանակաշրջանի` մեծ ուշադրություն սկսվեց հատկացվել սովորական սպառազինության զարգացմանը, ֆրանսիական «արագ արձագանքման ուժերի» ստեղծմանը: ՆԱՏՕ-ի հետ համագործակցության ընդլայնումը թույլ տվեց հանել Ֆրանսամերիկյան հարաբերությունների նախկին լարվածությունը: Ամրապնդվեցին Ֆրանսիայի հարաբերությունները Արնմութքի այլ առաջատար երկրների հետ: Ժիսկար դ` էսթենի նախաձեռնությամբ սկսվեցին «յոթնյակի» ղեկավարների ամենամյա հանդիպումները: Դրանցից առաջինը տեղի ունեցավ Ռամբուեում 1975թ.-ին: Խորհրդային Միության ղեկավարության հետ քաղաքական կապերը սառն էին, սակայն տնտեսական համագործակցությունը երկու երկրների միջն այդ տարիներին նկատելիորեն աճեց: Ժիսկար դ` էսթենը բազմաթիվ անգամ հանդիպումներ ունեցավ խորհրդային ղեկավարների հետ` այցելելով ԽՍՀՄ` 1975 ն 1979թթ-ին: Խորհրդային Միության ղեկավար Լեոնիդ Բրեժննի պաշտոնական այցը Ֆրանսիա տեղի ունեցավ 1977թ-ին: 1975թ-ին Ժիսկար դ` էսթենը Ֆրանսիայի անունից ստորագրեց Եվրոպայում համագործակցության ն անվտանգության Հելսինկյան խորհրդակցության Եզրափակիչ ակտը: Ժիսկար դ` էսթենի նախագահության օրոք նշանակալի աշխուժացավ Ֆրանսիայի քաղակականությունը «երրորդ աշխարհի» երկրներում: Դեռնս դը Գոլի կողմից հիմք դրած ավանդույթների համաձայն` Ժիսկար դ` էսթենը հաշվարկ էր անում երկու գերպետությունների /ԱՄՆ ն ԽՍՀՄ/ հետ բարոյական ն որոշ դեպքերում քաղաքական հակամարտության վրա: Չնայած ԱՄՆ-ի հետ հաստատված լավ հարաբերություններին` Փարիզը դատապարտեց Քեմփ-Դեվիդյան իսրայելա-եգիպտական համաձայնագիրը ն հանդես եկավ որպես Մերձավոր Արնելքի արաբական պետությունների հակաիսրաելական քաղաքականության կուրսի պաշտպան: /Քեմփ-Դեվիդյան սեպարատ համաձայնագիրը Իսրաելի ն Եգիպտոսի միջն ստորագրվեց 1978թ-ին սեպտեմբերին, որով փաստորեն Եգիպտոսը, որի նախագահը այդ ժամանակ Անվար Սադաթն էր, դուրս էր գալիս արաբական երկրների կողմից ստեղծած հակաիսրաելական բլոկից: Այդ համաձայնագիրը ստորագրվեց ԱՄՆ–ի նախագահ Ջիմի Քարթերի աջակցությամբ/:

Ժիսկար դ` էսթենին հաջողվեց ամրապնդել պոզիտիվ հարաբերությունները Չինական Հանրապետության, Իրանի շահի հետ, ստորագրել տնտեսական համաձայնագրեր Ինդոնեզիայի, Մալազիայի, Ֆիլիպիների ն Սինգապուրի հետ: Կարնոր դեր էր խաղում կապերը աֆրիկյան երկրների հետ: 70-ական թթ-ին Ֆրանսիան երկրորդ տեղն էր զբաղացնում աշխարհում սպառազինության արտահանման բնագավառում, ն արտահանված զենքի հիմնական մասը գնում էր հենց Աֆրիկա: Հյուսիսային ն Հասարակածային Աֆրիկայում Ֆրանսիան ակտիվորեն իրականացնում էր «ֆրանկոֆոնիայի» քաղաքականությունը` օգնություն ցուցաբերելով հումանիտար բնագավառում, աջակցելով ֆրանսիական մշակույթի ն կրթության համակարգի զարգացմանը:

2. 1981թ-ի նախագահական էքսպերիմենտ»

ընտրությունները:

«Ձախ

1981թ-ին Ֆրանսիայի նախագահական ընտրությունները համընկան Արնմուտքի առաջատար երկրների գաղափարախոսական տարածքի ծավալուն վերակառուցման հետ: Կառուցվածքային տնտեսական ճգնաժամը զանգվածային գիտակցության մեջ առաջ բերեց «նեոպահպանողական հեղաշրջում» ն պետական քաղաքականության հիմնական ուղղությունների փոփոխում: 70ական թթ-ի երկրորդ կեսին անցկացվող ֆրանսիական կուսակցական համակարգի արմատական վերակառուցումը բերեց այլ արդյունքներ: Երբ 1976թ. Ժակ Շիրակը հեռացավ վարչապետի պաշտոնից, կառավարող կոալիցիան փլուզվեց: Չնայած որ «անկախ հանրապետականները» ունեին միայն 54 պատգամավորներ, Ժիսկար դ` էսթենը չօգտագործեց պառլամենտ ցրելու իրավունքը: Նա 5-րդ Հանրապետության պառլամենտական բառապաշարի մեջ մտցրեց «նախագահական մեծամասնություն» հասկացությունը` նկատի ունենալով, որ կառավարությունը կարող է հենվել ոչ թե «պառլամենտական մեծամասնություն» ունեցող կուսակցության, այլ քաղաքական խմբավորումների, անկախ պատգամավորների ն քաղաքական գործիչների վրա, որոնք աջակցում են անձամբ նախագահին: 1976թ-ին Ժիսկար դ` էսթենը հրապարակեց «ֆրանսիական դեմոկրատիա» գիրքը, որտեղ հանդես եկավ իր քաղաքական կոնցեպցիայի բացատրությամբ: Համակարծիք լինելով դը Գոլին` նա գտնում էր, որ պետությունը պետք է ազատել միջկուսակցական երկպառակությունից ն ապահովել «էֆեկտիվ դեմոկրատական

կարգ ու կանոն»: Դ` էսթենը կողմ էր երկկուսակցական տարբերակին, երբ հասարակության մեջ գերիշխում են երկու քաղաքական ուժեր, որոնք ունեն ընդհանուր ռազմավարական նպատակներ, բայց դրանց իրականացման համար առաջարկում են տարբեր ճանապարհներ: Պառլամենտական ընտրությունների նախաշեմին Ժիսկար դ` էսթենը առաջարկեց «ծայրահեղական բլոկների քայքայման» մարտավարությունը: Ենթադրվում էր, որ գոլականների դուրսմղման ն ավանդական հանրապետական արժեքների դրոշի ներքո բոլոր աջ կենտրոնամետ խմբավորումների համախմբման դեպքում կարող է ձնավորվել կայուն ղեկավարող կոալիցիա, որը կդիմակայի ձախ կենտրոնամետների միավորմանը սոցիալիստների գլխավորությամբ: 1977թ-ին ԱՀԱԴ -ը վերակազմավորվեց ն անվանվեց Հանրապետական կուսակցություն, իսկ մեկ տարի անց հանրապետականները հանդես եկան նոր ընտրական կազմակերպության ստեղծման նախաձեռնությամբ: Այն անվանվեց «Դաշինք ֆրանսիական դեմոկրատիայի համար» /ԴՖԴ/, որի կազմում ընդգրկվեցին «Դեմոկրատական կենտրոն», «Դեմոկրատիա ն առաջադիմություն» ն այլ հանրապետական խմբավորումներ: ԴՖԴ-ին այդպես էլ չհաջողվեց դառնալ իր ծրագրով, ակտիվիստական կորիզով ն տարածաշրջանային կառուցվածքներով միասնական կուսակցություն: Սակայն նրա կազմում ընդգրկված կուսակցությունները համաձայնության եկան ընտրությունների ընթացքում երկարաժամկետ համագործակցության ն Ազգային ժողովում միասնական ֆրակցիայի ստեղծման վերաբերյալ: Ինքը` նախագահը, խախտելով 5-րդ Հանրապետության ավանդույթները, բացահայտ մասնակցեց ԴՖԴ -ի նախընտրական արշավում: ԴՖԴ -ն սկսեց հանդես գալ ինչպես ձախերի «կոլեկտիվիստական գաղափարների», այնպես էլ անհատապաշտության դեմ: 70-կան թթ-ի կեսին տեղի էր ունենում նան գոլական շարժման վերակառուցումը: Ժակ Շիրակը ընտրվեց ՅՈՒԴՌ–ի նախագահ: Սակայն 1974թ. ընտրաշավի ժամանակ նրա թույլ տված սխալները ն «բարոնների» հետ կոնֆլիկտները թանկ նստեցին կուսակցության համար: Տարվա վերջում նրա 245.000 անդամներից մնացին 30.000, ն նրանցից միայն 59-էր կարծում, որ ՅՈՒԴՌ –ը ազդեցիկ քաղաքական կուսակցություն է: Կուսակցությունից դուրս եկան ձախ գոլական խմբավորումները, «Ֆրանսիայի վեհության» դոկտրինայի կողմնակիցները, «երիտասարդների Դաշինք հանուն առաջադիմության» երիտասարդական կազմակերպությունը: Գնալով վատանում էին հարաբերությունները դաշնակիցների հետ ԱՀԱԴ -ից: Դուրս գալով կառավարությունից

1976թ.` Շիրակը սկսեց վերակառուցել կուսակցությունը: ՅՈՒԴՌ –ը փոխեց իր անվանումը ն կոչվեց «Միավորում հանրապետության աջակցման համար»/ ՄՀԱ /: Նոր ղեկավարությունը շեշտը դրեց զանգվածային անդամակցության վերականգնման, ներքին կոշտ կարգուկանոնի սահմանման, կուսակցական ակտիվիստական կորիզի ձնավորման վրա: ՄՀԱ-ի կազմում ընդգրկվեցին «նոր միջին խավի» ներկայացուցիչներ, ձեռնարկատերեր, պետծառայողներ: Ինքը` Շիրակը, որը երիտասարդ տարիներին ստացել եր «բուլդոզեր» կուսակցական անունը ն հայտնի էր իր ոչ հանդորժողականությամբ հակառակորդի նկատմամբ, բերեց նոր գծեր գոլականության քաղաքական ոճի մեջ: ՄՀԱ-ի նորացված կուսակցական ծրագիրը ներկայացնում էր գոլականության նոր սերնդի` նեոգոլականության առանձնահատկությունները: Շիրակը չէր ընդունում դասական լիբերալիզմի քաղաքական սկզբունքները ն ժիսկարյան «փափուկ դիրիժիզմը»` անվանելով այն «հարմարողականության դոկտրինա»: Նեոգոլականները առաջարկում էին կտրուկ կրճատել պետության սոցիալական ֆունկցիաները ն տնտեսության մեջ դրա ուղղակի միջամտությունը: Բայց պետության վրա պատասխանատվություն էր դրված կառուցվածքային վերափոխումների համար: Դրանց հիմնական ուղղություններն էին համարվում հարկային քաղաքականության հաշվին ներդրումային շուկայի աշխուժացումը, «տնտեսության ճիշտ ցանցի»/ խոշոր ն փոքր բիզնեսի արդյունավետ համակցում/ ստեղծումը, ռազմավարական ծրագրավորման համակցումը շուկայական հարաբերությունների ազատականացման հետ, համաշխարհային շուկաների գրավման համար «տնտեսական պատերազմը», «առողջ բյուջեի» դրամային ն «շանսերի հավասարության» քաղաքականությունը: Այսպիսով, նեոգոլականների ծրագիրը համահունչ էր անգլո-ամերիկյան նեոպահպանողական կոնցեպցիային: 1978թ-ի պառլամենտական ընտրություններին ՄՀԱ-ն ն ԴՖԴ -ն հանդես էին գալիս որպես մեկ ընտրադաշտում պայքարող հակառակորդներ: Նման պառակտում տեղի ունեցավ նան ձախ կոալիցիայում: Չնայած երկու կուսակցությունների կողմից համանման ռազմավարական ուղղության պահպանմանը, որը դեռնս ամրագրվել էր «Ձախ ուժերի համատեղ ծրագրում», սոցիալիստական ն կոմունիստական կուսակցությունների ղեկավարությունների միջն աճում էր լարվածությունը: Կոմունիստները մտահոգված էին սոցիալիստական կուսակցության ընտրողների թվաքանակի աճով ն փորձում էին առավել հստակ եզրեր գտնել միմյանց ն դաշնակիցների միջն: Միտերանը իր հերթին ձախ ուժերի համագործակցությունը անվանում եր «կոնֆլիկտային

միություն» ն չէր ընդունում ձախ ուժերի առաջնորդ լինելու ՖԿԿ-ի հավակնումը: Այսպիսով, 70-ական թթ-ի վերջում Ֆրանսիայում նախանշվում էին քառակուսակցական մոդելի ուրվագծերը, ինչը ուներ բնեռացման միտում: Ընտրողների համակրանքը բաժանված էր հավասարաչափ աջ ն ձախ ճամբարների միջն: Պառլամենտական ընտրությունների առաջին փուլում ձախ կուսակցությունները գերակշռեցին ձայների ընդհանուր թվով/ 48, 69, աջերը` 46, 59/: Սակայն երկրորդ փուլի արդյունքներով աջերը կազմեցին ավելի շատ պատգամավորական խմբավորումներ: Այդպես ՄՀԱ-ն ունեցավ 148տեղ, ԴՖԴ -ն` 122: Մեկ տարի անց Եվրոպառլամենտի առաջին ուղիղ ընտրությունների արդյունքում/ընտրությունները անցկացվեցին համամասնական համակարգով/ ՄՀԱ-ն պարտվեց` հավաքելով ձայների միայն 169, ԴՖԴ -ն` 279, ՖՍԿ-ն` 23, 79, ՖԿԿ-ն` 20, 69: Կարնորագույն նշանակություն էր ձեռք բերում 1981թ. նախագահական նախընտրական արշավը: Նոր ընտրություններին աջ ճամբարը մոտեցավ երկու առաջատար կուսակցությունների միջն ընթացող սուր պայքարի պայմաններում: Ժիսկար դ` էսթենը չկարողացավ առաջ քաշել երկարատն տնտեսական խնդիրների լուծման որնէ համոզիչ ծրագիր: Կառավարության կողմից այդպիսի միջոցների կիրառումը, ինչպիսին են ընտրատարիքի իջեցումը մինչն 18 տարեկան, ապա ամուսնալուծության ընթացակարգի հեշտացումը, շրջակա միջավայրի պահպանման եղանակների ընդլայնումը, մահապատժի վերացումը, միայն ավելի էին ընդգծում ժիսկարդիզմի բարոյական հոգնածությունը: Նեոգոլական շարժումը, հակառակը, գտնվում եր բարձունքում: 1980թ-ին լույս տեսավ ՄՀԱ-ի առաջին պաշտոնական ծրագիրը, որը անվանվեց «Ֆրանսիայի խաղաքարտը»: Շիրակյան ղեկավարությունը քարոզարշավ սկսեց ԴՖԴ -ի դեմ: Ժիսկար դ` էսթենի շուրջ լուրեր տարածվեցին, այդպես կոչված, «Բոկասոյի ադամանդների» մասին, որոնք նախագահը, իբր, թաքցրել էր / Բոկասոն Կենտրոնական Աֆրիկյան կայսրության նախկին կայսրն էր, որը մեղադրվում եր մարդակերության մեջ, ն որը, իբր, դ` էսթենին ադամանդներ էր նվիրել/: Սակայն Շիրակին չհաջողվեց անել կարնորագույնը` համախմբել սեփական կուսակցությունը: «Բարոնական» խմբավորումների մնացորդները համախմբվեցին Միշել Դեբրեի շուրջը, որը ն դարձավ նրանց թեկնածուն նախագահական պաշտոնի համար: Աննախադեպ ընտրություններին իր մասնակցության մասին հայտարարեց Շիրակի մոտագույն համախոհներից մեկը` Մարի Գառոն, որը ՄՀԱ-ի ֆեմինիստական խմբավորման

առաջնորդն էր: ՄՀԱ-յին պատկանող կառավարության անդամները պաշտպանեցին Ժիսկար դ` էսթենին: Ֆրանսուա Միտերանը, հակառակը, խուսափում էր ձախ ճամբարում իր հակառակորդների հետ առճակատումից ն կառուցել էր իր ընտրարշավը «Հանգիստ ուժ» կարգախոսի ներքո: Չնայած որ ընտրություններում պետք է առանձին մասնակցեր կոմունիստների առաջնորդ Ժորժ Մարշեն, ՖԿԿ-ն ն սոցիալիստները հրաժարվեցին միմյանց հասցեին հանդես գալ կոշտ քննադատություններով: Հանրամատչելի էր դառնում «միասնություն ներքնից» գաղափարը, այսինքն` ձախ ընտրողների միավորում առանց պաշտոնական միջկուսակցական համաձայնագրի: 1981թ-ին Միտերանին հաջողվեց մեկուսացնել նան ներկուսակցական ընդդիմությունը: Նախագահական ընտրությունների առաջին փուլը, որը կայացավ 1981թ.ապրիլի 26-ին, բացահայտեց թեկնածուների գերիշխումը «Աջ Ֆրանսիայից»: Ժիսկար դ` էսթենը ստացավ ձայների 289, Շիրակը` 189, Դեբրեն` 1, 69, Գառոն` 1, 39, Միտերանը` 25, 89, Մարշեն` 15, 39: Գոլական էլեկտորատի նշանակալի մասը արդեն առաջին փուլում իր ձայները տվեց Ժիսկար դ` էսթենին «օգտակար քվեի» սկզբունքով` չհավատալով Շիրակի հաղթանակին ն ձգտելով ամրապնդել աջ կուսակցությունների առավել ուժեղ թեկնածուի դիրքերը: Երկրորդ փուլը, որը տեղի ունեցավ մայիսի 10-ին, հաղթանակ բերեց Միտերանին: Նա ստացավ ձայների 51, 79 իսկ Ժիսկար դ` էսթենը` 48, 39: Ձգտելով ամրապնդել հաջողությունը` Միտերանը օգտվեց պառլամենտի բացթողման ն վաղաժամկետ ընտրությունների անցկացման իրավունքից: Ապակազմավորված աջ կուսակցությունները չկարողացան կազմակերպել ուժեղ ընտրարշավ: Ընտրությունները բերեցին ձախ ուժերի կայուն պառլամենտական մեծամասնություն: Այսպես` սոցիալիստական կուսակցության պառլամենտական խմբավորումը ունեցավ 271 տեղ, կոմունիստները` 44, ձախ ռադիկալները` 14: ՄՀԱ-ին հաջողվեց պառլամենտ անցկացնել 83 պատգամավոր, ԴՖԴ -ին` 71: Ձախ կուսակցությունները ձնավորեցին կառավարություն, որը գլխավորեց Պիեռ Մորուան: Այսպիսով, իր ձեռքը վերցնելով ամբողջ իշխանությունը` Միտերանը «ձախ էքսպերիմենտի» լայնածավալ ծրագրի իրականացման հնարավորություն ստացավ: Պետք է նշել, որ «ձախ ուժերի» հաջողությունը անսովոր էր, հաշվի առնելով, որ Արնմուտքի մյուս երկրներում հաղթում էին նեոպահպանողական ուժերը: Սակայն, վերլուծելով Ֆրանսիայի քաղաքական զարգացումը 70-կան թթ-ին, այդպիսի արդյունքը կարելի է համարել տրամաբանական:

Մորուայի կառավարությունը քայլեր ձեռնարկեց ինքնակառավարման կոնցեպցիայի իրագործման համար: «Ապակենտրոնացման մասին օրենքների» շարքը ընդլայնեցին տեղական ինքնակառավարման /առաջին հերթին ներկայացուցչական/ մարմինների լիազորությունները, նվազեցրեց կենտրոնի ադմինիստրատիվ հսկողությունը տեղական ինքնակառավարման մարմինների վրա, առավել հստակ սահմանագծեց իրավասությունը պետության ն տարածքային կոլեկտիվների, ինչպես նան տարբեր տիպերի տարածքային կոլեկտիվների միջն: Փոխվեց ն Ազգային ժողովի ընտրությունների համակարգը: 1985թ-ին ընդունած օրենքի համաձայն այն նույնպես դարձավ համամասնական.պատգամավորները ընտրվում էին մեկ փուլով` ըստ դեպարտամենտների կողմից ներկայացված ցուցակների, մանդատները բաշխվում էին համամասնորեն տված յուրաքանչյուր ձայների ցուցակի համար: Ինքնակառավարման սկզբունքի ներքո կառավարությունը հասավ կուսակցությունների ֆինանսական գործունեության ռեգլամենտացիայի մասին օրենքի ընդունմանը: Վերացվեց ցենզուրան հեռուստատեսության ն ռադիոյի վրա, վերականգնվեց մայիսի 8-ի ազգային տոնը: Աշխատանքային շաբաթը կրճատվեց մինչն 39 ժամ, ն աշխատավարձը պահպանվում էր: Բացի այդ, Մորուայի կառավարությունը բարձրացրեց մինիմալ աշխատավարձը, 40-509-ով` գործազրկության նպաստները: «Ձախ էքսպերիմենտում» արմատական դեր էր խաղում ազգայնացման ծրագիրը: Դրա նպատակն էր հաստատել պետհսկողություն խոշորագույն ֆինանսաարդյունաբերական մենաշնորհների վրա, որոնք կարող էին դառնալ ազգային տնտեսական աճի հիմքը: 1982թ-ին հինգ արդյունաբերական խմբերի ազգայնացումից հետո պետական հատվածը ապահովում էր 1/2 ներդրումները, 1/3 համախառն ներքին արդյունքը, 1/3 արտահանումը, 1/4 վարձու աշխատանքը: Պետական ձեռնարկությունների ընդհանուր քանակը գերազանցում էր երեք հազարը: Պետությունը առաջատար տեղ գրավեց առավել հեռանկարային ճյուղերում` էներգետիկայում, բիոարտադրությունում, տեղեկատվությունում: Միաժամանակ Մորուայի կառավարությունը հսկողություն սահմանեց 36 մասնավոր բանկերի վրա, որոնցից յուրաքանչյուրի դեպոզիտների գումարը 1մլրդ.ֆրանկից ավել էր, ինչպես նան «Պարիբա» ն «Սյուեզ» խոշոր ֆինանսական խմբերի վրա: Արդյունքում պետական հատվածի մասը ֆինանսական ն վարկային ոլորտում կազմեց 959: Ազգայնացման փոխհատուցման ապահովումը ն մեծածավալ ներդրումների անհրաժեշտութ63

յունը նոր պետական ձեռնարկությունների մոդեռնիզացման համար առաջ քաշեցին բյուջետաֆինանսական համակարգի մեծացող լարվածությունը: 1983թ-ին պակասորդը արդյունաբերական պետական հատվածում կազմեց 7, 5 մլրդ.ֆրանկ: Բացի այդ, ազգայնացումը դրդեց «կապիտալների փախուստը» դեպի արտասահման: Միայն 1981թ-ին Ֆրանսիայից դուրս բերվեց 77մլրդ. ֆրանկ: Իրենց ազդեցությունը ունեցան նան հերթական համաշխարհային ճգնաժամի հետնանքները/այն սկսվեց 1981թին/: Լուրջ վնաս Ֆրանսիային հասցրեց ամերիկյան ֆինանսաարժութային քաղաքականությունը, որը հիմնված էր դոլարի կուրսի արհեստական բարձրացման վրա: Վճարային հաշվեկշռի կտրուկ վատթարացումը ստիպեց Մորուայի կառավարությանը դեռնս «ձախ էքսպերիմենտի» ծրագրի հետ կապված միջոցառումների անցկացման ժամանակ անցնել կոշտ ֆինանսաարժութային քաղաքականությանը: 1981թ-ին կառավարությունը ստիպված եղավ 39-ով դեվալվացիայի ենթարկել ֆրանկը, իսկ 1982թ-ին` նս 109-ով: Հետնեց որոշում, որով մի քանի ամիսների ընթացքում սառեցվում էին գների ն աշխատավարձերի աճը: Կառավարությունը հույս ուներ հատուցել ֆինանսական կորուստները պետական հատվածի արագ աճի արդյունավետության հաշվին: Բայց այդ հույսերը չարդարացան: Եթե 1981-1982թթ-ին, չնայած ճգնաժամային իրավիճակին, արտադրությունը Ֆրանսիայում ավելանում էր տարեկան 29-ով, ապա 1983թ-ին տնտեսական աճը նվազեց մինչն 0, 79: Գործազրկության թիվը կազմում էր ավելի քան 2 մլն. մարդ: Սղաճը բերեց կենսամակարդակի իջեցում: 1982թ-ի ամռանից Միտերանը ստիպված եղավ դադարեցնել «ձախ էքսպերիմենտի» ծրագրի անցկացումը: Նախագահի ելույթներում առավել հաճախ էր հնչում «զարգացման երրորդ ուղու» թեզը նեոսոցիալիզմի մասին, ընդգծվում էր հասարակական արտադրանքի սոցիալիզացիայի հնարավորությունները միայն ինքնազարգացման հիմքի վրա, այլ ոչ թե շուկայական մեխանիզմի վերացման եղանակով: Սոցիալիստական կուսակցությունում արագ էր զարգանում «սոցիալական պետություն» գաղափարից հրաժարվող կողմնակիցների ազդեցությունը: Այս տեխնոկրատ խմբավորման առաջնորդները` Ժակ Դելորը ն Միշել Ռոկարը, հանդես էին գալիս տնտեսվարման կոշտ քաղաքականության, սոցիալական ծրագրերի կրճատման, ազգայնացման քաղաքականության վերացման ն խառը տնտեսության մոդելի ամրապնդման համար կառավարման մեջ աշխատանքային կոլեկտիվների ներգրավման դեմ: Պետական քաղաքականության հիմնական խնդիրը պետք է դառնար ազգայնացված ձեռնարկությունների վերակազմավորումը

ն կառավարման բարելավումը: 1983թ-ի ապրիլին նոր տնտեսական ռազմավարությունը պաշտոնապես ամրագրվեց կառավարության «10 կետի ծրագրում» /Դելորի ծրագիր/: 18 ամիսների ընթացքում արդեն երրորդ անգամ ֆրանկի դեվալվացիա հետնեց, ինչը հնարավորություն տվեց նշանակալիորեն իջեցնել ֆրանսիական ապրանքների ինքնարժեքը ն ակտիվացնել արտահանումը: Նախատեսվում էր հարկերի ավելացում, սառեցվեցին սոցիալ կարիքների համար գումարները, բարձրացվեցին գումարները հիվանդանոցային տեղերի, տրանսպորտի, կոմունալ ծառայությունների համար ն այլն: Պետական ձեռնարկությունների ֆինանսավորման համար սկսվեց մասնավոր կապիտալի ներգրավումը: Սկսվեց նավաշինության, մետալուրգիայի, ածխային արդյունաբերության, փոքր շահութաբեր ձեռնարկությունների վերակազմավորումը, որը ուղեկցվում էր շատ դեպքերում բանվորական տեղերի կրճատումներով: Այդ միջոցառումները թույլ տվեցին վերականգնել տնտեսական զարգացման դրական դինամիկան: 1984թ-ին արտադրության աճը կազմեց 1, 759, 1985թ-ին` 29: Միաժամանակ կառավարությունը փորձում էր թույլ չտալ իրավիճակի վատացում աշխատանքային շուկայում: 1984թ-ի փետրվարին ընդունվեց «զբաղվածության ն արդյունաբերական վերակառուցման ծրագիր»: Սակայն կառավարության վարկանիշը իջնում էր: Ձախ կուսակցությունները բաց թողեցին նախաձեռնությունը ն դարձան գալիք նախընտրական արշավի «հետնապահներ»:

3. 1986 ն 1988թթ.ընտրական արշավները: «Համագոյակցության» առաջին փորձը «Ձախ էքսպերիմենտի» ձախողումը ն կառավարության կուրսի փոփոխումը խոր հիասթափություն առաջացրեցին ձախ կուսակցությունների էլեկտորատի մոտ: 1984թ-ին կոմունիստական կուսակցության ներկայացուցիչները լքեցին կառավարությունը: Բայց այդ քայլը նրանց չփրկեց: Ընտրողների կարծիքով, նրանք կիսում էին պատասխանատվությունը կառավարության կողմից իրականացվող կուրսի համար: Բայց ինչը ավելի կարնոր էր, կոմունիստները գնալով ավելի ու ավելի մեծ պարտություն էին կրում իրենց ընդդիմադիրների նկատմամբ ֆրանսիական հասարակության վերլուծության ն քաղաքական ռազմավարության փոփոխման ընդունակության հարցերում: ՖԿԿ-ն չկարողացավ արդիականացնել երիտասարդության հետ աշխատանքի մեթոդնե65

րը: Նվազում էր նան նրա ազդեցությունը բանվոր դասակարգի վրա: Կոմունիստների էլեկտորատի մի մասը անցավ սոցիալիստների կողմը, մյուսը ընկավ ռադիկալ ազգային խմբավորումների ազդեցության տակ: Արդեն 1981թ-ին տեղի ունեցած ընտրությունների ժամանակ կոմունիստները կորցրեցին 1, 8 մլն. ձայն 1978թ. ընտրությունների համեմատ: Ձախ կոալիցիայից դուրս գալը միայն խորացրեց ՖԿԿ-ի նկատմամբ վստահության ճգնաժամը: Ղեկավարող կուսակցության վիճակը նույնպես բավականին բարդ էր: Միտերանը չվստահելով ՖՍԿ-ի երիտասարդ թնին, նրա պատվախնդրությանը` հրաժարվեց Դելորին ն Ռոկարին տրամադրել բոլոր լիազորությունները նոր տնտեսական ծրագրի իրականացման համար: 1984թ-ի ամռանը կառավարության վերակազմավորումից հետո վարչապետի տեղը գրավեց 37- ամյա Լեոն Ֆաբիուսը` Միտերանի անձնական շրջապատից, որը հայտնի էր իր տեխնոկրատ հայացքներով ն գաղափարախոսական «հանդուրժողականությամբ»: «Դելորի ծրագրի» իրականացման մեջ հիմնական դեր էր խաղում ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարար Պիեռ Բերեգովուան: Ինքը` Դելորը, 1984թ-ին ընտրվեց Եվրոհանձնաժողովի նախագահ ն դադարեցրեց իր գործունեությունը կուսակցությունում: Ռոկարը, ստանալով գյուղատնտեսության նախարարի ոչ նշանակալի պաշտոնը, 1985թ-ին դուրս եկավ կառավարությունից ն դարձավ ներկուսակցական ընդդիմության առաջնորդներից մեկը: Պառակտումը սոցիալիստական կուսակցության ղեկավարության մեջ, ինչպես նան կուսակցության առաջատար գաղափարախոսների մեկուսացումը թուլացրեցին սոցիալիստների նախընտրական արշավը: Աջ ճամբարը ակտիվորեն պատրաստվում էր նոր ընտրություններին: ԴՖԴ -ն, կորցնելով «նախագահական մեծամասնության» քաղաքական ն կազմակերպչական առավելությունները, դժվարությամբ էր հարմարվում ընդդիմադիր կուսակցության դերին: Նրա ղեկավարությունը թուլացած էր Ժիսկար դ` էսթենի ն Ռայմոնդ Բարրի միջն հակամարտության պատճառով: Ժիսկար դ` էսթենի համախոհները Հանրապետական կուսակցությունից ձգտում էին պահպանել իրենց շարժման գաղափարախոսական ինքնատիպությունը: Չնայած «առաջատար լիբերալ հասարակության» ծրագիրը տապալվեց, հանրապետականները կողմ էին լիբերալիզմի հոգնոր արժեքների գերակայությանը, տնտեսական արդիականացման ն բարոյական սկզբունքների համակցմանը: Այս ուղղությունը ստացավ «մշակութային լիբերալիզմ» անվանումը: Սակայն այդ գաղափարախոսության հեռանկարները կասկածելի էին: ԴՖԴ -ում առաջատար դիրքերը աստիճանաբար զբաղացրեց

Ռայմոն Բարրը, որը մեծ աջակցություն էր ստանում Դեմոկրատական միությունից: Բարրի կոնցեպցիան հենվում էր երկու սկզբունքների գերակայության վրա` 1/պետական քաղաքականության պրագմատիզմի ն 2/սոցիալական գաղափարախոսության ավանդույթների վրա: Լինելով բարձրակարգ տնտեսագետ` Բարրը «արդյունաբերական իմպերատիվի» գաղափարի ն տնտեսական աճի կարգավորման/«դիրիժիզմի»/ ու շուկայական խթանների ռացիոնալ համակցման կողմնակիցն էր: Բարրը կոչ էր անում դեպի ավանդական արժեքների վերադարձը` ընտանիքի նկատմամբ հավատարմություն, հայրենասիրություն, աշխատասիրություն, հավատք: Լիբերալիզմը, ըստ նրա, մոտ էր քրիստոնեական դեմոկրատիայի գաղափարախոսությանը: 80-կան թթ-ի սկզբին նեոգոլականությունը աստիճանաբար վերածվում էր նեոպահպանողական գաղափարախոսության: Շիրակը իր շարժումից հանեց նույնիսկ տնտեսական լիբերալիզմի հասկացությունը` փոխարինելով այն «ազատությունների վերականգման» թեզով: Նեոգոլականության ծրագիրը, որը նախապատրաստվեց 1985թ-ին ն անվանվեց «ՄՀԱ-ի պակտը Ֆրանսիայի համար», հենվում էր «կոնսերվատիվ հեղափոխության» կոնցեպցիայի, երկրի քաղաքական կյանքի արմատական փոփոխման վրա, որը կապված էր «ձախ էքսպերիմենտի» հետնանքի վերացման, մասնավոր ձեռնարկատիրության դիրքերի վերականգման, մրցակցության, ոգու ն անձնական պատասխանատվության վերածննդի հետ: Չմտցնելով էական փոփոխություններ իր տնտեսական ռազմավարության մեջ` Շիրակը արմատապես փոխեց նախընտրական մարտավարությունը: Նա հանդես եկավ աջ կուսակցությունների կոալիցիայի ձնավորման գաղափարով, ինչը պաշտպանեց նան ԴՖԴ -ի նախագահ Ժ.Լեկանյուեն: Երկու կուսակցությունների ծրագրային դրույթները չէին պարունակում սկզբունքային տարբերություններ, իսկ առաջնորդների անձնական պատվախնդրությունները չէին խոչընդոտում կուսակցությունների մոտեցմանը մինչն մյուս նախագահական ընտրությունները: Արդեն 1982-1985թթ-ին տարածաշրջանային ընտրությունների ժամանակ ՄՀԱ-ն ն ԴՖԴ -ն հաջողությամբ համաձայնեցրին իրենց գործողությունները: 1984թ-ն Եվրոպառլամենտի ն 1986թ-ին տեղի ունեցած պառլամենտական ընտրություններին նրանք առաջադրեցին թեկնածուների միասնական ցուցակներ: 80-կան թթ-ի կեսին ամրապնդվեցին նս մեկ քաղաքական ուժի դիրքերը: Դա Ժան-Մարի Լե Փենի կողմից ստեղծված «Ազգային ճակատ»/Աճ/ շարժումն էր: Նրա կազմավորումը սկսվեց դեռնս 1972թ-ին, սակայն շարժումը նկատելի հաջողություն

ունեցավ 1984թ-ին, երբ ստացավ 2 մլն ձայն ն Եվրոպառլամենտ անցկացրեց 10 պատգամավոր: Աճ-ի ծրագիրը կառուցվում էր ազգային էքստրեմիստական ն ռասիստական գաղափարների վրա: Ազգայնականները նշում էին «երրորդ աշխարհի» երկրներից զանգվածային ներգաղթի վտանգը, որը հղի էր «ֆրանսիացիների կողմից ազգային նույնականության» կորստով: Աճ-ն ագրեսիվ արշավ էր իրականացնում` կոչ անելով պայքարել կոմունիզմի «հոգնոր լծի», մասոնության ն կոսմոպոլիտիզմի, համաշխարհային ասպարեզում` ԽՍՀՄ-ի ն ԱՄՆ-ի գերիշխման, ժողովուրդների ինքնատիպությունը ոչնչացնող եվրոպական ինտեգրացիայի դեմ: Նեոֆաշիզմի մեջ Աճ-ին ուղղված մեղադրանքները այդքան էլ ճիշտ չէին: Աճ-ն ֆաշիզմը ն կոմունիզմը դիտարկում էր որպես «հարյուրամյակի մեծագույն ուտոպիաներ», որոնք մեծ վտանգ են ներկայացնում եվրոպական քաղաքակրթությանը: Պայմանական էր նան Աճ-ին վերագրելը աջ ճամբարին: Նշանակալից էր, որ 1984թ. ընտրությունների ժամանակ Աճ-ին կողմ քվեարկողներից յուրաքանչյուր հինգերորդը նախկին ընտրություններին իր ձայնը տվել էր Միտերանի օգտին: Աճ-ն ավելի շուտ հենվում էր, այսպես կոչված, «բողոքական էլեկտորատի», սոցիալական այն խմբերի ներկայացուցիչների վրա, որոնք առավել խոցելի էին կառուցվածքային տնտեսական բարեփոխումների շրջանում, ունեին բացասական մոտեցում ստեղծված սոցիալ-քաղաքական համակարգի նկատմամբ: Լե Փենը լայնորեն օգտագործեց «ավանդական կուսակցությունների» ճգնաժամի մասին թեզը, կոչ արեց վերջ տալ Ֆրանսիայի համար քայքայիչ «չորսի ավազակախմբի» իշխանությանը /Լե Փենը նկատի ուներ չորս կուսակցությունները` ԴՖԴ -ն, ՄՀԱ-ն, ՖԿԿ-ն ն ՖՍԿ-ն/: Ընտրությունների արդյունքում, որոնք տեղի ունեցան 1986թի մարտին ն անցան համամասնական համակարգի հիման վրա, համոզիչ հաղթանակ տարավ աջ կոալիցիան: ԴՖԴ -ն ն ՄՀԱ-ն ստացան 291տեղ, սոցիալիստները` 206 տեղ: Կոմունիստների նոր պարտությունը, որոնք ստացան միայն 35 տեղ պառլամենտում, անսպասելի չէր: «Ազգային ճակատը» ունեցավ 35 մանդատ, ինչը մեծ ցնցում էր Ֆրանսիայի համար: Նախագահը` սոցիալիստ Միտերանը, հետնելով Սահմանադրությանը, ստիպված եղավ վարչապետի պաշտոն առաջարկել աջերի առաջնորդ Ժակ Շիրակին:: Առաջին անգամ 5-րդ Հանրապետության պատմության մեջ սկսվեց «համագոյության» շրջանը` ձախ նախագահի ն աջ վարչապետի կառավարումը: Նախագահը ²յդ ժամանակ Äակ Þիրակը Փարիզի քաղաքագլուխն էր:

"

զբաղվում էր արտաքին քաղաքականության ն ազգային անվտանգության խնդիրներով, իսկ վարչապետը` ներքին քաղաքականության խնդիրներով: Շիրակի կառավարությունը սկսեց լայնածավալ բարեփոխումներ իրականացնել քաղաքաիրավական ն սոցիալ-տնտեսական ոլորտներում: Կառավարության կոալիցիան հասավ նրան, որ 1985թ-ին փոխվեց ընտրական օրենքը, ն վերականգնվեց ընտրությունների մեծամասնական համակարգը: Ներքին գործերի նախարար Շ.Պասկուայի ղեկավարությամբ մշակվեցին օրենքներ, որոնք ավելի խստացրեցին տարբեր տեսակի հանցագործությունների համար պատիժները ն բանտարկման ռեժիմը, ընդլայնեցին ոստիկանության ն ազգային անվտանգության ծառայությունների լիազորությունները ահաբեկչության դեմ պայքարում: Նախապատրաստվեց քաղաքացիական իրավունքի բարեփոխումների նախագիծ, որը Ֆրանսիայում ծնված ներգաղթածների երեխաներին զրկում էր քաղաքացիություն ստացման իրավունքից: Միայն հասարակության ճնշման արդյունքում նախագիծը հետ կանչվեց: Նույն ճակատագրին արժանացավ բարձրագույն կրթության բարեփոխումների մասին օրինագիծը, որը կտրուկ նվազեցնում էր ուսանողական ինքնակառավարման իրավունքները: Պետնախարար է.Բալադյուրը դարձավ տնտեսական բարեփոխումների հիմնական կազմակերպիչը: Դրա հիմնական ուղղություններն էին` 1/լայնածավալ ապաազգայնացում, 2/«ֆինանսական առողջություն» ն 3/տնտեսության լիբերալիզացում: 1, 5 տարվա ընթացքում սեփականաշնորհվեց պետական հատվածի երրորդ մասը /65 կորպորացիաներ, որոնք ներառում էին 1100 ձեռնարկություններ/: Սեփականաշնորհման չեին ենթարկվել «բնական մենաշնորհները»` էլեկտրաէներգիայի, գազամատակարարման ն հեռահաղորդակցության ձեռնարկությունները: Սեփականաշնորհումը իրականացվում էր յուրաքանչյուր ձեռնարկության համար մշակված առանձին ծրագրի համաձայն` արժեթղթերի ազատ վաճառքի եղանակով նվազագույնից բարձր, բայց շուկայականից ցածր գներով: Յուրաքանչյուր ձեռնարկության համար կառավարության կողմից ստեղծվում էր «կայուն ներդրողների» /«պինդ միջուկ»/ խումբ, որոնց արտոնյալ գներով վաճառվում էին արժեթղթերի 259-ը, -59 յուրաքանչյուրին: Մնացած արժեթղթերը գնում էին մանր ներդրողները: Սեփականատեր դարձան ավելի քան 40 մլն ֆրանսիացիներ: Գոլական կառավարությունը ֆինանսական առողջության համար որպես հիմք ընտրեց տնտեսության կոշտ խնայողության քաղաքականություն, ինչպես նան սոցիալական ծրագրերի կրճատում: Կարնոր դեր ունեցան ն սեփականաշնորհումից ստացած ֆինան69

սական միջոցները: Օրինակ` միայն 1986թ-ի նոյեմբերից մինչն 1988թ-ի հունվար ամիսը սեփականաշնորհումը բյուջեին բերեց 84 մլրդ ֆրանկ: Այդ գումարի 729-ը ուղղվեց պետական պարտքերի մարմանը, իսկ մնացած 289-ը` պետական ձեռնարկությունների մոդեռնիզացմանը: Կառավարության ակտիվ տնտեսական քաղաքականությունը բարենպաստ կոնյուկտուրայի հետ միասին նկատելի աճ ապահովեց Ֆրանսիայի տնտեսությանը: 80-ական թթ-ի երկրորդ կեսը եղավ բավականին դինամիկ. ներքին համախառն արդյունքը ն արդյունաբերական արտադրանքի աճի տեմպերը կազմեցին տարեկան 3-49: 509-ով ավելացավ ներդրումների ծավալը արդյունաբերության հիմնական ճյուղերում: Սակայն «կոնսերվատիվ հեղափոխության» սոցիալ-հոգեբանական արդյունքները այդքան էլ դրական չէին: Բարեփոխումների կտրուկ շրջադարձը, սոցիալական ապահովման համակարգի փլուզումը, ամբողջ տնտեսական մեխանիզմի վերափոխումը շատ հիվանդագին եղան հասարակության համար: Շիրակի քաղաքականությունը դժգոհություն առաջացրեց բնակչության այն խավերում, որոնք սովոր էին պետության կողմից հաստատված սոցիալական երաշխիքների համակարգին, կենսամակարդակի կայուն աճին: Հասարակության տրամադրությունը էապես փոխվեց, երբ 1987թ-ին տեղի ունեցավ համաշխարհային բորսային ճգնաժամը, որը ոչնչացրեց մանր ներդրողներից շատերի ներդրումները: Բացի այդ, տնտեսության լիբերալիզացումն էլ մասնակի էր: Այսպես, օրինակ, այն մեթոդները, որոնք կառավարությունը օգտագործում էր սեփականաշնորհման համար` փակ բաժնետիրական խմբերի ստեղծում /«պինդ միջուկներ»/ ն նրանց ձնավորումը` ելնելով անձնական նախապատվությունից, այլ ոչ թե մրցութային կարգի հիման վրա, միայն ամրապնդեցին Ֆրանսիայի համար ավանդական դարձած «իսթեբլիշմենթի/բարձր խավերի/ համերաշխության» համակարգը: Շիրակի հաշվարկները «կոնսերվատիվ հեղափոխության» գաղափարախոսական պաթոսի վրա արդարացվեցին միայն մասնակիորեն: Ֆրանսիացիներից շատերը, որոնք դրական էին վերաբերվում նեոգոլականների կողմից վարած քաղաքականությանը, միաժամանակ դեմ էին այն միջոցառումներին, որոնք ուղղված էին «սոցիալական կարգի ամրապնդմանը»: Քաղաքացիական օրենսգրքի ն բարձրագույն կրթության համակարգի բարեփոխումների կասեցումը խորհրդանշական էր: Չնայած իր նախկին ծրագրերին` Շիրակի կառավարությունը այդպես էլ չհամարձակվեց սկսել կենսաթոշակային ապահովության ն առողջապահության համակարգի արմատական բարեփոխումները:

1988թ. նախագահական ընտրությունների համար բնութագրիչ էր քաղաքական պայքարի ակնհայտ ապագաղափարախոսությունը: Երկրի առաջատար կուսակցությունների` ՖՍԿ-ի, ՄՀԱ-ի ն ԴՖԴ -ի կառավարման փորձը, որոնք հաջորդաբար ղեկավարում էին ն փորձում էին իրականացնել գլոբալ գաղափարախոսական նախագծեր, եղան քիչ համոզիչ: Սոցիալ-ռեֆորմիստական ռազմավարությունը իրեն չարդարացրեց, իսկ նեոպահպանողական հեղափոխությունը ֆրանսիական հասարակությունը չընդունեց: Աջ ճամբարի թեկնածուների` Շիրակի ն Բարրի նախընտրական պլատֆորմը վկայում էր լիբերալ մաքսիմալիզմից վերջնական հրաժարման մասին: Երկուսն ել ձգտում էին սինթեզավորել պետշինարարության գոլական ավանդույթները տնտեսական բնագավառում պրագմատիկ կուրսի նպատակահարմարության, սոցիալական ավանդույթների ն տեխնոկրատական ռացիոնալիզմի հետ: Նույն դիրքորոշումն ունեին նան առաջատար քաղաքական գործիչները, որոնք պայքարում էին իրենց թեկնածուների առաջադրման համար /ՖՍԿ-ից` Ռոկարը ն Ֆաբիուսը/: Առաջատար կուսակցությունների ռազմավարական նպատակների մոտեցումը կարող էր զգալի չափով փոխել քաղաքական ուժերի տեղաբաշխումը: Բերեգովուան նույնիսկ փորձ արեց պրոպագանդել նոր կոալիցիայի գաղափարը, որը պետք է ընդունակ լիներ միավորել «լիբերալ-պրագմատիկներին» ն «սոցիալիստռեալիստներին»: Այդ գաղափարը բավականին հեռանկարային էր: Ֆրանսիան առաջատար արնմտյան երկրներից առաջինն էր, որ մոտեցավ հասարակության զարգացման նոր ռազմավարության ձնավորմանը: Այդ գաղափարը գերիշխող կդառնա մյուս առաջատար արնմտյան երկրներում արդեն 90-ական թթ-ին: Սակայն Ֆրանսիայի ոչ քաղաքական էլիտան, ոչ էլ հասարակական գիտակցությունը պատրաստ չէին «նոր սինթեզին»: Ֆրանսիացիներին քիչ էր բավարարում առանց իդեալների պրագմատիզմը, ինչպես նան մինչն պրագմատիզմի հասցրած գաղափարախոսությունը: Համարյա երկու դար շարունակվող կրոնական, գաղափարախոսական պատերազմները քաղաքական ասպարեզում չէին կարող իր հետք չթողնել ազգային բնավորության վրա: 1988-1989թթ-ին ֆրանսիացիների արդեն 589-ը կողմ էին «նոր սինթեզի» գաղափարին, սակայն դեռնս 389-ը պաշտպանում էին «ձախ» կամ «աջ» գաղափարները: Ավանդական կուսակցությունների ն «քառակուսակցական մոդելի» գաղափարաքաղաքական ճգնաժամը, վառ գաղափարների բացակայությունը հանգեցրին ընտրությունների նկատմամբ հասարակական հետաքրքրության կտրուկ նվազման: Հարցումների համաձայն`

կուսակցությունների հանդեպ վստահություն ուներ ֆրանսիացիների միայն 29-ը: Որպես հետնանք տեղի ունեցավ քաղաքական պայքարի անձնականացումը: Նախագահական ընտրություններին թեկնածուները հանդես էին գալիս ավելի շուտ որպես անկախ քաղաքական գործիչներ, քան թե իրենց կուսակցությունների ղեկավարներ: Նախընտրական արշավները կառուցվում էին անձնական իմիջի առանձնահատկությունների հիման վրա` օգտագործելով PR-ի ամբողջ տեխնոլոգիաները: Այդպիսի պայքարում իրեն ավելի հաջող դրսնորեց Միտերանը: Ինչպես դը Գոլը արեց 1965թ-ին, այնպես էլ նա իր թեկնածությունը առաջ քաշեց վերջին պահին` ընտրություններից մեկ ամիս առաջ, երբ հիմնական հակառակորդները արդեն ակտիվ անցել էին «ճակատ առ ճակատ» պայքարին: Միտերանը կտրուկ փոխեց իր քաղաքական իմիջը ն հանդես եկավ որպես համազգային առաջնորդ, որը հենվում է քաղաքացիական համաձայնության գաղափարի ն կայունության վրա: Նա հրաժարվեց ՖՍԿ-ի առաջնորդի դերից ն սոցիալիստական գաղափարներից` փորձելով դը Գոլի պես «կուսակցություններից վեր» կանգնել: Միտերանի կոչերը` ուղղված «բոլոր ֆրանսիացիներին» փրկել Հանրապետությունը «կուսակցություններից, որոնք պատրաստ են զավթել իշխանությունը», «կլաներից ն ավազակախմբերից», շատ էին հիշեցնում դըգոլյան քարոզարշավը: Սակայն, ի տարբերություն դասական գոլականությանը, միտերանիզմը դարձավ ոչ միայն ազգային միավորման, այլ նան սահմանադրական հավասարակշռության, հասարակության մոդեռնիզացման կայունության, արտաքին քաղաքականության գաղափարախոսություն: Տվյալ իրավիճակում ընտրությունների արդյունքը կանխորոշված էր: Արդեն առաջին փուլում Միտերանը ստացավ մեծ առավելություն իր հակառակորդների նկատմամբ` ստանալով ձայների 349-ը /Շիրակը` 19, 99, Բարրը` 16, 59/: Կոմունիստների թեկնածուն` Ա.Լաժուանին ստացավ ընդամենը 6, 89: ՈՒշագրավ է, որ ՖԿԿ-ի առաջնորդ Ժորժ Մարշեն հրաժարվեց մասնակցել ընտրություններին: «Ազգային ճակատի» առաջնորդ Լե Փենը կարողացավ ստանալ ձայների 149-ը, ինչը վերջնականապես նրան դարձրեց ազգային մասշտաբի քաղաքական գործիչ: Ընտրությունների երկրորդ փուլը հաջողություն բերեց Միտերանին` 549/Շիրակը` 469/: Պառլամենտը արձակվեց, ն նոր ընտրությունները տեղի ունեցան արդեն մեկ ամիս հետո: Նրանք անցան քաղաքացիների մեծ պասիվության պայմաններում: Ընտրողների միայն 349-ը մասնակցեց ընտրություններին: Արդյունքը հաստատեց «ձախ» ն «աջ» էլեկտորատի մոտավորապես հավասարությունը: ՖՍԿ-ն ստացավ 276 տեղ, ինչը թույլ տվեց

նրան ձնավորել պառլամենտում «նախագահական մեծամասնության» ֆրակցիա: Ընդդիմությունը/ԴՖԴ, ՄՀԱ, «Ազգային ճակատ», 13 «անկախներ»/ ունեցավ 272 պատգամավորներ: Կառավարությունը գլխավորեց Միշել Ռոկարը:

4. Ֆրանսիայի արտաքին քաղաքականությունը 80-ական թթ-ին Կանխատեսումներին հակառակ` Միտերանը իշխանության գլուխ անցնելուց հետո փորձեց ամրապնդել Ֆրանսիայի դիրքը Արնմտյան բլոկում ն ԱՄՆ-ի հետ հարաբերություններում: Նշանակալիորեն ակտիվացավ Ֆրանսիայի համագործակցությունը ՆԱՏՕ-ի հետ: 1982-1983թթ-ի ընթացքում համաձայնագրեր ստորագրվեցին ԱՄՆ-ի հետ համակարգչային տեխնոլոգիաների փոխանակման մասին, ինչը թույլ տվեց ավարտել առանձնացված գլխիկներով հրթիռների ստեղծումը ն սկսել նեյտրոնային զենքի արտադրությունը: Միտերանը խրախուսեց Եվրոպայում միջին հեռավորության ամերիկյան միջուկային հրթիռների տեղադրումը: Նորացված ռազմական դոկտրինան, որը նախապատրաստվել էր գլխավոր շտաբի պետ Ժ.Լակազի ղեկավարությամբ ն ընդունվել 1983թ-ին, նախատեսում էր հրաժարվել «Ազգային անվտանգություն» գոլական գաղափարից ն անցնել «Եվրոպական պաշտպանություն» ն «Հյուսիսատլանտյան դաշնություն» գաղափարին: Դոկտրինայում արտացոլված էր ՆԱՏՕ-ի համար բնութագրիչ «գլոբալ պահպանում» ռազմավարությունը: 1983թ-ին Ֆրանսիայի նախաձեռնությամբ առաջին անգամ երկար ժամանակից հետո գումարվեց ՆԱՏՕ-ի խորհրդի հերթական նիստը, ն Ֆրանսիան մեկ տարով դարձավ Խորհրդի նախագահ: ԽՍՀՄ-ի հանդեպ պաշտոնական Փարիզը կոշտ դիրք գրավեց` ամբողջությամբ կիսելով արնմտյան երկրների միասնական պահանջները` դուրս բերել խորհրդային զորքերը Աֆղանիստանից, վերացնել ռազմական դրությունը Լեհաստանում, կրճատել Արնմտյան Եվրոպայում տեղաբաշխված խորհրդային զորքերի թվաքանակը: Ատլանտյան կողմնորոշումը հաջողություն չբերեց ֆրանսիական դիվանագիտությանը: «Յոթնյակում» Ֆրանսիան երկրորդական դիրքում էր` զիջելով քաղաքական ն տնտեսական կշիռով ԱՄՆ-ին, ճապոնիային, Անգլիային ն ԳՖՀ-ին: Այդքան հաջող չէին նան Ֆրանսիայի փորձերը ամրապնդվել «երրորդ աշխարհում»: Այսպես` երբ 1980թ-ին Չադում, փաստորեն, քաղաքացիական պատերազմ է սկսվում նախագահ Գուկունի

ՈՒէդդեի զորքերի ն Հիսսեն Հաբրեի զինված ապստամբական ուժերի միջն, Փարիզը այդպես էլ չկարողացավ հաշտեցնել երկու կողմերին` պաշտպանելով սկզբից ՈՒէդդեին, իսկ երբ 1982թ-ին Հաբրեն գրավեց մայրաքաղաքը, ապա ճանաչեց նոր ռեժիմը ն երկիր մտցրեց ռազմական ուժեր: Մերձավոր Արնելքում, հետնելով ատլանտյան համերաշխության կուրսին, Ֆրանսիան բարեկամական դիրք ընդունեց Իսրաելի նկատմամբ ն չարձագանքեց` երբ վերջինս գրավեց Հոլանի բարձրունքները: Դա հանգեցրեց սուր կոնֆլիկտի առաջացմանը Իսրաելի ն Սիրիայի միջն: Կամպուչիայում, երբ այնտեղ տապալվեց Պոլ Փոտի: ռեժիմը, Ֆրանսիան փորձ արեց երկիր վերադարձնել նախկին արքայազն Ն.Սիանուկին, ինչը տվյալ իրավիճակում սխալ էր: Փարիզի կոշտ դիրքորոշումը այդ հարցում միայն ամրապնդեց Կամպուչիայի հարաբերությունները ԽՍՀՄ-ի ն Վիետնամի հետ: Քննադատելով այդ տարիններին Ֆրանսիայի կողմից վարած արտաքին քաղաքականությունը` Ժիսկար դ` էսթենը ասում էր. «Միտերանի սխալը այն է, որ նա դուրս եկավ մեծ տերությունների մակարդակից, ինչին Ֆրանսիային հասցրեց դը Գոլը»: Ֆրանսիական դիվանագիտության մեջ բեկում առաջացավ 1984թ-ին, երբ փորձելով «ձախ էքսպերիմենտի» ծրագրի փլուզումից հետո վերականգնել անունը` Միտերանը արտաքին քաղաքականությունը վերցրեց իր անմիջական հսկողության տակ: Արդեն 1984թ-ին նա սկսում է բանակցությունները Սիրիայի հետ ն հրաժարվում է Իսրաելին քաղաքական աջակցությունից: Միտերանը հայտարարեց Չադից ֆրանսիական զորքերի դուրսբերման մասին, ինչպես նան հասավ Լիբանանում ֆրանսիական զորաբաժնի փոխարինմանը ՄԱԿ-ի «երկնագույն զինագլխարկներով»: Ֆրանսիան փոխեց նան իր հարաբերությունները ԽՍՀՄ-ի հետ: Արդեն 1984թ-ին Միտերանը պաշտոնական այցով ժամանեց Մոսկվա, իսկ 1985թ-ին առաջարկեց Փարիզում անցկացնել ֆրանս-խորհրդային համագործակցության «մեծ հանձնաժողովի» նիստ: Նույն տարում Փարիզ այցելեց Մ.Գորբաչովը: Միտերանը հանդես եկավ «նոր մտածողության» կոնցեպցիայի ն խորհրդա-ամերիկյան բարձր մակարդակի երկխոսության օգտին: Բայց նույնքան վստահաբար Ֆրանսիան բացառեց համընդհանուր զինաթափման գաղափարը` համարելով, 1976թ-ին Îամպուչիայում հաստատվեց, այդպես կոչված,§կարմիր քհմերների¦ դիկտատուրան äոլ Փոտի ն Úենգ êարիի գլխավորությամբ: Üրանց իßխանության ûրոք ոչնչացվեց կամ քաղցից մահացավ 3մլն.մարդ: Ðանցագործ éեժիմը տապալվեց 1979թ-ին:

"

որ դա առաջին հերթին գերպետությունների խնդիրն է: Միտերանը հատուկ ուշադրություն սկսեց դարձնել եվրոպական ինտեգրման խնդիրներին: Ժամանակավորապես առաջնությունը զիջելով Արնմտյան Գերմանիային քաղաքական ինտեգրման հարցերում` Ֆրանսիան հանդես եկավ Եվրոպական տնտեսական համագործակցության/ԵՏՀ / շրջանակներում գիտատեխնիկական համագործակցության հետագա զարգացման նախաձեռնությամբ: Օրինակ` ընդունվեցին «էվրիկա», էՍՊՌԻՏ, ՖԱՍՏ տեխնոլոգիական հետազոտությունների համալիր ծրագրերը: Դրանց իրագործումը Եվրոպան դարձրեց համաշխարհային մակարդակի նորամուծական հետազոտությունների կենտրոն: 1984-1985թթ-ին ֆրանսիական դիվանագիտությունը կարնորագույն դեր խաղաց ԵՏՀ-ի ընդլայնման/միացան Իսպանիան ն Պորտուգալիան/, ինչպես նան ՆԱՏՕ-ից դուրս Արնմտաեվրոպական Դաշինքի /ԱԴ / հովանու տակ արնմտաեվրոպական երկրների միջն սերտ ռազմաքաղաքական համագործակցության վերսկսման գործում: Միտերանի վստահելի գործընկերն էր Հելմութ Քոլը, որը զբաղեցրեց ԳՖՀ-ի կանցլերի պաշտոնը 1982թ: Հենց ֆրանսիական ն արնմտագերմանական դիվանագիտությունների համատեղ ջանքերի շնորհիվ թույլ տվեցին 1983-1985թթ-ին անցնել Եվրոպական Միության կոնցեպցիայի նախապատրաստման վերջին փուլին, ինչը իր արտացոլումը գտավ 1986թ-ին ընդունված «Միասնական եվրոպական ակտի» մեջ: 1986թ-ն տեղի ունեցած պառլամենտական ընտրությունների արդյունքում ՄՀԱ-ի հաղթանակից հետո Շիրակը փորձեց իր ձեռքը վերցնել արտաքին քաղաքականությունը: Ֆրանսիայի Սահմանադրությունը թույլ էր տալիս այս ոլորտի պատասխանատվությունը կիսել նախագահի ն վարչապետի միջն: Միտերանը վճռաբար, թեն առանց առճակատման, կարողացավ պաշտպանել նախագահի իրավունքները արտաքին քաղաքականությանը վերաբերող կարնորագույն հարցերում: 1986-1987թթ-ի ընթացքում Միտերանը իր ուժերը կենտրոնացրեց ԽՍՀՄ-ի կողմից առաջարկած խաղաղ նախաձեռնությունների աջակցությանը ն Գորբաչովի հետ անձնական կապերի հաստատմանը, «ԲոննՓարիզ»` որպես միասնական Եվրոպայի քաղաքական առանցքի ամրապնդմանը: Միտերանի հարաբերությունները Հելմութ Քոլի ն Գորբաչովի հետ անձնական բնույթ էին կրում: Արաբական աշխարհում մեծ ռեզոնանս առաջացրեց Միտերանի` Ֆրանսիայի տարածքով Լիբիայի ռմբակոծման համար ամերիկյան ինքնաթիռների թռիչքի արգելման մասին որոշումը: Վարչապետի իրավասությունների մեջ էին մտնում մեծ մասամբ արտաքին քաղաքականությանը վերաբերող մշակութա75

յին, ինչպես նան տնտեսական հարցերը: Օգտագործելով Շիրակի ձգտումը` բացահայտելու իրեն համաշխարհային ասպարեզում` Միտերանը զիջեց նրան մի շարք հիվանդագին հարցերում, որոնք իրենցից վտանգ էին ներկայացնում Շիրակի քաղաքական վարկանիշի համար: Այդ ռազմավարությունը Միտերանին հաջողություն բերեց: Ֆրանսիական հասարակության աչքերում հենց Շիրակը պատասխանատու գտնվեց 1986թ-ի գարնանը Չադում նոր ռազմական գործողություններ սկսելու համար: Շիրակի կաբինետի ներքին գործերի նախարարությունը մեղադրվեց 1987թին Իրանի հետ դիվանագիտական հարաբերությունների խզման մեջ Փարիզում ահաբեկչական ակցիաներում իրանցիներին մեղադրելուց ն, որպես պատասխան, Թեհրանում ֆրանսիական դիվանագետների ձերբակալումից հետո: Բացի այդ, Շիրակը ն արտաքին գործերի նախարար Ռեմոնը ստիպված եղան ԱՄՆ–ի հետ ծանր բանակցություններ վարել «առնտրային պատերազմ» սկսելուց հետո:

5. Ֆրանսիայի ներքաղաքական զարգացումը 90-ական թթ.

ն

տնտեսական

Չնայած 1988թ-ին երկու ընտրարշավների բարեհաջող ավարտին` ՖՍԿ-ի շարքերում աճում էին կենտրոնախույս միտումները: Ռոկարին հաջողվեց ամրապնդել իր դիրքերը «համագոյացման» տարիներին ն ձնավորել նեոլիբերալ բազմաթիվ հոսանքներ: Կուսակցության հեղինակավոր գործիչ Բերեգովուայի օգնությամբ Ռոկարը նույնիսկ հարց դրեց ԴՖԴ-ի ձախ ճյուղի կենտրոնամետ խմբավորումների հետ կոալիցիա ստեղծելու մասին: Միտերանը ստիպված եղավ իր ØÇ»»ո³7 ընդդիմադիրին վարչապետի պաշտոն առաջարկել, բայց իր վրայից հանեց պատասխանատվությունը կառավարության գործողությունների համար: Որպես ռոկարյան խմբավորման այլընտրանք` ԴՖԴ -ում առանձնացավ Ժ.Պ.Շեվենմանի գլխավորությամբ ձախ թնը, որը հանդես էր գալիս

մարքսիստական գաղափարախոսության պահպանման օգտին: Միտերանի կողմնակիցները կուսակցությունում բաժանվեցին երկու խմբի: Դրա նախադրյալը եղան 1988թ-ին տեղի ունեցած ՖՍԿ-ի նախագահի ընտրությունները, որտեղ Պ.Մորուան հաղթանակ տարավ Լ.Ֆաբիուսի նկատմամբ, որին պաշտպանում էր Միտերանը: Պառակտումը խորացավ 1990թ-ին կուսակցական համագումարի ժամանակ, երբ Ֆաբիուսի ընդդիմադիրն էր կրթության, երիտասարդության ն սպորտի նախարար Լեոնել Ժոսպենը, որին պաշտպանեց Մորուան: Լ.Ֆաբիուսի հոսանքը ձգտում էր պահպանել նախագահի մարտավարությունը` դուրս մնալ ձախերի ն աջերի հակամարտությունից, կազմել, այսպես կոչված, «մեծամասնության առանցքը»: Ժոսպենը կոչ էր անում արդիականացնել կուսակցական գաղափարախոսությունը սոցիալիզմի բազային արժեքների պահպանման ն աջերի հետ միավորման բացառման պարագայում: Նա չէր բացառում նան նոր կապերի հաստատումը կոմունիստների հետ: Ռոկարի կառավարությունը փորձ էր անում խուսափել սոցիալ-տնտեսական կուրսի կտրուկ շրջադարձներից: Այդպիսի քաղաքականությունը, որը նախապատվություն չէր տալիս մասնավոր ձեռներեցությանը, ինչպես նան պետական հատվածի զարգացման համար, ստացավ «ոչ-ոչ» անվանումը: Ռոկարի կառավարության կողմից անցկացվող հանդարտ կուրսը քննադատության էր արժանանում ինչպես աջ կուսակցությունների կողմից, այնպես էլ ՖՍԿ-ում: Ընդդիմությունը հատկապես աշխուժացավ 1990թ-ին, երբ երկրում նորից տնտեսական ճգնաժամի նշաններ երնացին: Տնտեսական դրությունը սկսեց վատթարանալ մասամբ համաշխարհային կոնյուկտուրայի, մասամբ գործարար ակտիվության պակասի հետնանքով: Չափազանց կոշտ դեֆլյացիոն քաղաքականությունը, շուկայի ակտիվացման համար դրամային մեխանիզմների օգտագործումից հրաժարումը «սառեցրեցին» ֆրանսիական տնտեսությունը, բերեցին ներդրումային շուկան իներտ վիճակի: Խրոնիկական խնդիր դարձավ գործազրկությունը: Նույնիսկ պաշտոնական տվյալներով այն հասավ 3մլն: 1990թ-ի աշնանից ՖՍԿ-ում ակտիվացավ հակառոկարյան ընդդիմությունը: Նրա առաջնորդն էր էդիթ Կրեսոնը, որը լքեց կառավարությունը` չհամաձայնվելով այն տնտեսական քաղաքականության հետ, որը վարում էին Ռոկարը ն Բերեգովուան: Կրեսոնը նախարարի փորձ ուներ Մորուայի ն Ֆաբիուսի կաբինետներում, սակայն անհաջող: Չնայած դրան` նախագահը հենց Կրեսոնի մեջ էր տեսնում այն անձին, որն ընդունակ կլիներ լիցքավորել ձախ կառավարությունը ն, միննույն ժամանակ, ամրապնդել կուսակցությունում նրա

դիրքերը: 1991թ-ի մայիսի 15-ին Կրեսոնը զբաղացրեց վարչապետի աթոռը: Նա ամբիցիոզ ծրագիր ներկայացրեց ֆրանսիական արդյունաբերության զարգացման համար: Նրա կողմից առաջ քաշած որոշ գաղափարները, փաստորեն, կրկնում էին տաս տարվա պատմություն ունեցող գոլիստական կոշտ հռետորությունը: Կրեսոնը հայտարարում էր ֆրանսիական արդյունաբերության բարձր տեխնոլոգիական ճյուղերի հովանավորչական պաշտպանության, ինչպես նան Եվրոպայում ն «երրորդ աշխարհում» ագրեսիվ առնտրային էքսպանսիայի մասին: Կառավարության կազմում, որտեղից քշվել էին Ռոկարի կողմնակիցները, նա նախատեսում էր ստեղծել «տնտեսության գերնախարարություն», որը ընդունակ էր դառնալու «տնտեսական պատերազմ վարելու համար գլխավոր հրամանատարը»: Կրեսոնը ընդունեց «սողացող սեփականաշնորհման» գաղափարը` խրախուսելով 1991թ. պետական ձեռնարկությունների կողմից իրենց մասնաճյուղերի վաճառքը մասնավոր ընկերություններին: Վարչապետի հպարտությունն էր միջին ն փոքր ձեռնարկությունների համար ընդունված զարգացման ծրագիրը, որը շատ նման էր Թետչերի ն Ռեյգանի գործողություններին: Սակայն Կրեսոյից չստացվեց «երկաթյա լեդի»: Նրա ամբիցիաները նյարդայնացնում էին հասարակությանը: Տարեվերջում նրա ռեյտինգը կազմում էր ընդամենը 209: Միտերանի մոտ այն կազմեց քիչ ավել` 259: Սոցիալիստական կուսակցության հեղինակության անկումը ակնառու դարձավ 1992թ-ի մարտին` տարածաշրջանային ընտրությունների ժամանակ: Սոցիալիստները ստացան 189, մինչդեռ ՄՀԱն ն ԴՖԴ -ն, որոնք դեռնս 1990թ-ին միավորվեցին «Դաշինք հանուն Ֆրանսիայի» կոնֆեդերացիայի մեջ, ստացան 309, կոմունիստները` 89: Նոր հաջողության հասան Լե Փենի կողմնակիցները` ստանալով ձայների 149: «Ես չեմ հասկանում` ինչ է կատարվում կուսակցության հետ: Այն վերածվեց զրոյի: Այն այլնս գոյություն չունի», -ասում եր Միտերանը: Նախագահը ձեռնարկեց վերջին միջոցը` 1992թ-ի ապրիլին վարչապետի պաշտոնում նշանակելով Պիեռ Բերեգովուային: Բերեգովուան Ֆաբիուսի, Ռոկարի ն Կրեսոնի կառավարություններում ամենապրոֆեսիոնալ նախարարներից մեկն էր: Իր կառավարության համար որպես հիմնական խնդիրներ նա հայտարարեց գործազրկության դեմ պայքարը, մասնավոր սեփականաշնորհման գործընթացի շարունակությունը, Մաաստրիխի պայմանագրի նախապատրաստումը: Սակայն ՖՍԿ-ի ջախջախումը կայանալիք պառլամենտական ընտրությունների ժամանակ նա կանխել արդեն չէր կարող: Սոցիալիստների կողմից վարած քաղաքականության ձախողումը ակնհայտ էր: Գործազրկության ա78

ճը շարունակվում էր: Վերջին երեք տարվա ընթացքում պետական բյուջեի պակասորդը աճեց 90-ից մինչն 165մլրդ ֆրանկ: Արդյունաբերության աճը գտնվում էր համարյա զրոյի վրա: 1993թ-ի մարտին տեղի ունեցած պառլամենտական ընտրությունները մեծ հաջողություն բերեցին աջ կուսակցություններին, որոնք հրաժարվեցին նախկին ռադիկալիզմից ն իրենց ծրագիրը կառուցեցին «պատասխանատվություն» ն «վստահություն» կարգախոսների, չափավոր բարեփոխումների, սոցիալական անհավասարության ն գործազրկության, հանցագործության, ահաբեկչության դեմ պայքարի վրա: ՄՀԱ-ի 247 ն ԴՖԴ -ի 213 պատգամավորներին գումարած նրանց աջակցող 24 պատգամավորները կազմեցին հսկայական մեծամասնություն` 484 տեղ 557ից: ՖՍԿ-ն պահպանեց ընդամենը 54 մանդատ, ՖԿԿ-ն` 26: Ընտրությունների մեծամասնական համակարգը թույլ չտվեց պառլամենտում տեղ ունենալ «Ազգային ճակատին» ն էկոլոգիստներին, չնայած առաջին փուլում նրանց աջակցում էր ընտրողների 12, 49 ն 7, 69 համապատասխան: Ընտրությունները անցան քաղաքացիների աննախադեպ պասիվության ներքո: Մասնակցեց ընտրողների միայն 30, 89-ը: «Քառակուսակցական մոդելի» ճգնաժամը ակնհայտ էր: Ձախ ճամբարը տապալված էր: Կոմունիստական կուսակցությունում տեղի ունեցավ ղեկավարության փոփոխում: Նոր գլխավոր քարտուղար Ռոբեր Յուն ուղղություն վերցրեց դեպի ծրագրային, արմատական ն կուսակցական իմիջի փոփոխման` կուսակցությունը ենթարկելով անխուսափելի պառակտման, ն Թորեզի ն Դյուկլոի ավանդույթների հազարավոր կողմնակիցներ հեռացան: 1993թ-ին ՖՍԿ-ն լքեց ձախերի խմբավորումը Ժ.-Տ.Շեվենմանի գլխավորությամբ: Դա տեղի ունեցավ, երբ Լ.Ֆաբիուսը հեռացվեց կուսակցության նախագահի պաշտոնից, ն նրա տեղը ընտրվեց Ռոկարը: Ռոկարի բազմաթիվ հակառակորդները դա գնահատեցին որպես պութչ/հեղաշրջում/, իսկ նրա առաջարկությունը` ձնավորել նոր ձախկենտրոնամետ կոալիցիա էկոլոգիստների ն կոմունիստ-ռեֆորմատորների հետ, առաջացրեց սուր բանավեճ Միտերանի հետ: Պառակտումը կուսակցությունում ն խայտառակ պարտությունը հանգեցրին Բերեգովուայի ինքնքսպանությանը 1993թ-ի մայիսի 1-ին: Աջ մեծամասնության կառավարությունը գլխավորեց էդուարդ Բալադյուրը, որը երկար ժամանակ Շիրակի խորհրդականն էր ընտրաշավների անցկացման գծով: Շիրակը մնում էր կոալիցիայի առաջնորդը, բայց պատրաստվում եր նախագահական ընտրություններին: Բալադյուրը որպես առաջնային խնդիր հայտարարեց կառավարության պայքարը գործազրկության դեմ,

սոցիալական ապահովագրման համակարգի փրկումը, որը գտնվում էր սննկացման եզրին: Նման քաղաքականության ֆինանսական բազայի ապահովման համար կառավարությունը բաց թողեց պետական պարտատոմս, որը հավաքեց 110 մլրդ ֆրանկ, բարձրացվեցին բենզինի ն սպիրտի վրա անուղղակի հարկերը, «սոցկարիքների վրա» հարկը /դրանով հարկվում էին բոլոր եկամուտները /, արշավ սկսվեց պետապարատի վրա ծախսերի տնտեսվարման նպատակով: Բյուջեի եկամտային մասի ավելացման համար մեծ դեր խաղաց սեփականաշնորհման երկրորդ ալիքը: Այն սկսվեց 1993թ ամռանից ն գրավեց պետհատվածի զգալի մասը: Սակայն, ի տարբերություն 1986-1987թթ անցկացրած սեփականաշնորհմանը, տեղի էր ունենում ոչ թե զանգվածային վաճառք, այլ պետական հատվածի կառուցվածքային բարեփոխում: Այնտեղ /այսինքն` պետական հատվածում/ կենտրոնացվում էին ձեռնարկություններ, որոնք կապված էին հասարակական ծառայությունների համակարգի հետ: Կառավարությունը հրաժարվեց այսպես կոչված «պինդ միջուկների» ձնավորումից, հանեց Եվրոպական միության երկրների ներդրողների կողմից արժեթղթեր գնելու սահմանափակումները, ներդրեց արժեթղթերի ապառիքով վճարման պրակտիկան: Այդ միջոցառումները թույլ տվեցին կրճատել բյուջեի պակասորդը ն ստեղծել նոր աշխատեղեր /հիմնականում կապիտալ ն բնակարային շինարարությունում/: Զբաղվածության աճի խրախուսման համար կառավարությունը կրճատեց նան հարկը աշխատավարձի ֆոնդի վրա: Ֆինանսական միջոցներից մի մասը ուղղվեց հատուկ «Համերաշխության ֆոնդին», որն ստեղծվել էր գործազրկության ապահովագրման համակարգի աջակցության համար: Միաժամանակ կառավարությունը կոշտ միջոցներ կիրառեց ներգաղթի սահմանափակման, անօրինական ներգաղթածների դեմ պայքարի համար: Բոլոր այդ միջոցառումները հասարակության կողմից աջակցություն ստացան: Կառավարության օգտին էին խոսում ն 1994թ-ի տնտեսական ցուցանիշները. սղաճը իջել էր մինչն 1, 89, ՀՆԱ-ն /Համախառն ներքին արդյունք/ աճեց 2, 99-ով, կրճատվեց բյուջեի պակասուրդը, նկատելի նվազեց գործազրկությունը: Ֆրանսիացիներին դուր էր գալիս վարչապետի անձնական իմիջը` նրա հավասարակշռվածությունը, վստահությունը, հեգնականությունը ն նույնիսկ նրա հայտնի կարմիր գուլպաները: 1994թ-ին Բալադյուրը դիտարկվում էր որպես ապագա նախագահական ընտրությունների հիմնական թեկնածու: Բալադյուրը վերջնականապես հայտարարեց ընտրություններին մասնակցելու մասին 1994թ-ի դեկտեմբերին, երբ հայտնի դարձավ ՖՍԿ-ի կողմից հիմնական

թեկնածու Ժ.Դելորի` ընտրություններին մասնակցելոց հրաժարվելու մասին հայտարարությունը: Այդ պարագայում ՄՀԱ -ի էլեկտորատի պառակտումը այդքան էլ վտանգավոր չէր: Իսկ դա անխուսափելի էր, որովհետն փաստորեն կայանալիք ընտրություններին հիմնական հակառակորդները կլինեին ՄՀԱ-ի երկու առաջնորդները` Բալադյուրը ն Շիրակը /չնայած որ Բալադյուրը հանդես էր գալիս, իբր, որպես անկախ թեկնածու/: Բալադյուրի ն Շիրակի միջն նախընտրական պայքարը ընդունեց անսպասելի բնույթ: Բալադյուրը իր նախընտրական արշավում հենվում եր կառավարության նվաճումների վրա ն խոստանում եր կուրսի շարունակություն: Սկզբից նա առաջատարի դերում էր: Այս վիճակում Շիրակը դիմում է ռիսկի. նա կտրուկ փոխում է իր նախընտրական ծրագիրը` հանդես գալով համարյա որպես ձախ թեկնածու: Նա սկսում է քննադատել կառավարությունը, դիմում է ուղղակի պոպուլիստական քայլերի: Բացի դրանից, նրա դիրքերը ՄՀԱ-ում մնում էին ամուր: Ընտրությունների առաջին փուլը հաղթանակ բերեց Ժոսպենին: Նա հավաքեց ձայների 23, 39: Սակայն այս հաղթանակը պայմանավորված էր աջ էլեկտորատի պառակտումով: ՄՀԱ-ի ընտրողների մի մասը իրենց ձայնը տվեցին սոցիալիստի օգտին` Բալադյուր Շիրակ «եղբայրասպան» փուլից խուսափելու համար: Այս երկու քաղաքական գործիչների պայքարում ծանր հաղթանակ տարավ Շիրակը: Նա ստացավ 20, 69, իսկ Բալադյուրը` 18, 59: Ձայների 159-ը հասավ Լե Փենին, 8, 79` Ռոբեր Յուին: Երկրորդ փուլում Շիրակը հաղթեց Ժոսպենին ն նվաճեց նախագահի պաշտոնը, սակայն արդեն շուտով նա ստիպված եղավ պատասխանատվություն կրել իր պոպուլիստական խոստումների համար: Կենտրոնացնելով իր ճիգերը արտաքին քաղաքականության ոլորտում` Շիրակը վստահեց տնտեսական ն սոցիալական քաղաքականությունների անցկացումը վարչապետ Ալեն Ժյուպեին, որը լիբերալիզմի ն տեխնոկրատիզմի կողմնակիցն էր: Կառավարությունը հայտարարեց բյուջետային պակասուրդի ն պետական պարտքի վերացման, ֆինանսա-արժութային համակարգի կայունացման, պետական հատվածի վերակազմակերպմանն ուղղված հետագա ճիգերի գործադրման անհրաժեշտության մասին: Սակայն արդեն իսկ կառավարության առաջին նախագիծը սոցիալական երաշխիքների` կենսաթոշակների ն գործազրկության նպաստների կրճատման մասին դժգոհություն առաջացրեց հասարակության մեջ: Դրա հեղինակ` ֆինանսների ն տնտեսության նախարար Ալեն Մադլենը աշխատանքից հեռացվեց 1995թ-ի

օգոստոսին: Այնուամենայնիվ ճգնաժամից հնարավոր չեղավ խուսափել: 1995թ-ին հրապարակված պետծառայողների կենսաթոշակային ֆոնդ վճարումների ժամկետների ավելացման ն դրանց սոցիալական արտոնությունների մի մասի վերացման մասին Ժյուպեի ծրագիրը դժգոհությունների նոր ալիք առաջացրեց: Չնայած նրան, որ իրավիճակը սրվեց, Ժյուպեն հայտարարեց երկաթուղային ճանապարհների Ազգային ընկերության կառուցվածքային վերակառուցման ն մասնակի սեփականաշնորհման մասին: Երկաթուղայինների պատասխան գործադուլը, ինչպես նան տնտեսության մյուս ոլորտների աշխատավորների ելույթները Ֆրանսիայում 1995թ-ի նոյեմբերին քաղաքական ճգնաժամ առաջացրին: Կառավարությունը ստիպված եղավ գնալ զիջումների: Միննույն ժամանակ, տնտեսական ն ֆինանսական պրոբլեմները լուծելու համար անհրաժեշտ էին հասարակության կողմից համակրանք չվաեյլող միջոցառումներ: Այս դրությունում Շիրակը դիմեց ռիսկի, ցրելով պառլամենտը: Նա հույս ուներ, որ աջերը նույնիսկ կորցնելով պատգամավորական տեղերից մի մասը, կկարողանան, այնուամենայնիվ, պահպանել ընտրողների վստահությունը ն, վերջապես, անցկացնել այդքան կարնոր բարեփոխումներ: Պառլամենտական ընտրությունները, որոնք տեղի ունեցան 1997թ-ի մայիս-հունիսին ավարտվեցին շատ անսպասելի: Կառավարող կուսակցությունները խոշոր պարտություն կրեցին` պահպանելով պառլամենտում ընդամենը 250տեղ: Սոցիալիստների առաջնորդ Լ.Ժոսպենը հաստատեց փաստորեն, որ նրա համեմատական հաջողությունը նախագահական ընտրությունների ժամանակ պատահական չէր: Սոցիալիստական կուսակցությունը 252 պատգամավորներով կոմունիստների /39 պատգամավոր / ն էկոլոգիստների / 7 պատգամավոր / աջակցությամբ հնարավորություն ստացավ ստեղծել կառավարության մեծամասնություն: Սոցիալիստական կուսակցության հաջողությունը պայմանավորված էր մասամբ Ժյուպեի կառավարության կուրսի նկատմամբ հասարակության դժգոհությամբ, մասամբ` գրագետ ն ակտիվ անցկացրած ընտրարշավով: Ժոսպենին հաջողվեց երկար ժամանակից հետո միավորել ձախ բլոկը ն համաձայնության գալ կոմունիստների հետ երկրորդ փուլում համագործակցության մասին: Լե Փենը նույնպես կոչ արեց իր կողմնակիցներին երկրորդ փուլում աջերի դեմ քվեարկել: Վերջապես ձախերին սկսեց աջակցել նան կենտրոնամետ էլեկտորատը: Ակնհայտ էր դառնում Ֆրանսիայի քաղաքական կյանքում նոր միտումը: ԴՖԴ -ի դեպի աջ թնը հեռացումից հետո կենտ82

րոնամետները գնալով սկսում են քվեարկել ոչ թե կոնկրետ կուսակցության համար, այլ, այսպես կոչված, «համագոյության» /նկատի է առնվում հակամարտող նախագահը ն վարչապետը/ համակարգի համար: «Վարդա-կարմրա-կանաչների» միասնական կառավարությունը եղավ շատ գործունյա ն ակտիվ: Դառնալով վարչապետ` Լ.Ժոսպենը դրսնորեց իրեն որպես կոշտ, վճռական, բայց, միննույն ժամանակ, նան կշռադատ ն զգույշ քաղաքական գործիչ: Գործողությունների կշռադատված, արհեստավարժ ն ապագաղափարախոսականացված ոճը դարձավ նոր կաբինետի հատկանիշը: Այս կուրսը ստացավ «ձախ ռեալիզմ» անվանումը: Ժոսպենին հաջողվեց գտնել այնպիսի հիվանդագին խնդիրների հավասարակշռված լուծումներ, ինչպիսին էին ներգաղթի օրենսդրության ճշգրտումը, նվազագույն աշխատավարձի բարձրացումը, զբաղվածության ընդլայնումը ն այլն: Բոլոր դեպքերում կառավարությունը խուսափում էր ծայրահեղություններից ն առաջարկում էր բարդ իրավիճակներից դուրսբերման կառուցողական ն փոխզիջումային տարբերակներ: Լրատվամիջոցները անվանեցին այս քաղաքականությունը «մարդկային դեմքով արդիականացում»: Պետական կարգավորման մեթոդների ճկուն օգտագործման օրինակ դարձավ կառավարության կողմից անցկացված հարկային քաղաքականությունը: Չնայած աջ ընդդիմության դիմադրությանը` Ժոսպենը 1997թ-ին հասավ հարկի աննախադեպ բարձրացմանը խոշոր արդյունաբերությունների եկամուտների վրա / 159-ով / ն պետական ձեռնարկություններին պատկանող «սառեցված» հաշիվներից մի քանի մլրդ ֆրանկի ուղղակի հանմանը: Այս միջոցառումները թույլ տվեցին նվազեցնել բյուջետային պակասուրդը ն համապատասխանեցնել այն եվրոպական արտաժույթի համակարգի պահանջներին: Արդեն 1998թ-ին հետնեց հարկային բեռի նվազեցում, ինչը բարձրացրեց գործարար ակտիվությունը: Ժոսպենի հաջողությանը նպաստեց արդյունաբերության արտադրության աճի սկիզբը/արդեն 1997թ-ին այն կազմեց 6, 79, իսկ 1996թ-ին այդ ցուցանիշը կազմում էր ընդամենը 1, 79 /, ներքին պահանջարկի աճը, համաշխարհային տնտեսական բարենպաստ պայմանները: Օգտվելով այս ստեղծված բարենպաստ վիճակից` Ժոսպենը հնարավորություն ստացավ օգտագործելու գործազրկության դեմ պայքարի ռադիկալ միջոցներ: Զգալի չափով ընդլայնվեցին հասարակական աշխատանքները: 2000թ-ին ուժի մեջ մտավ 35- ժամյա աշխատանքային շաբաթի մասին օրենքը, որը արգելում էր արտաժամյա աշխատանքները: Դա նպաստեց ֆրանսիական ապրանքների ինքնարժեքի աճին, սակայն թույլ տվեց ստեղծել

համարյա 100 հազար նոր աշխատատեղեր: Ընդհանուր առմամբ Ժոսպենի կառավարությանը հաջողվեց իջեցնել գործազրկության մակարդակը ավելի քան 109-ով: Երկրի տնտեսական դրության կայունացումը ն բարեկիրթ հարաբերությունները Շիրակի ն Ժոսպենի միջն թուլացրին քաղաքական լարվածությունը երկրում: Սակայն «ավանդական կուսակցությունների» ճգնաժամը շարունակվում էր: 90-կան թթ-ի վերջում տեղի ունեցան աղմուկ հանած մի քանի քաղաքական սկանդալներ: Այսպես, օրինակ, հասարակությանը հայտնի դարձավ, որ Միտերանը կազմակերպել էր իր քաղաքական մրցակիցների հեռախոսային խոսակցությունների լսումները, ինչը, իհարկե, չէր կարող չազդել ՖՍԿ-ի հեղինակության վրա: Բացի այդ, հայտնաբերվեց, որ միտերանյան նախկին ռազմական նախարար Շառլ էռնյուն բուլղարական, ռումինական ն սովետական հետախուզությունների լրտես էր: 2001թ-ի հունվարին դատարանի առջն կանգնեց արտաքին գործերի նախկին նախարար, Միտերանի մոտիկ ընկեր Ռոլան Դյուման, որը մեղադրվում էր կաշառակերության մեջ: Կոմունիստների առաջնորդները` Ժ.Մարշեն ն Ռ.Յուն, մեղադրվեցին կուսակցության անօրինական ֆինանսավորման մեջ: Չնայած որ այդ գործը ավարտվեց նրանց համար հաջող կերպով, կուսակցությունը կանգնեց սնանկացման եզրին: ճգնաժամի մեջ ընկավ նան «Հանուն Ֆրանսիայի» կոալիցիան: 2000թ-ին Ժիսկար դ` էսթենը առաջարկությունով ելույթ ունեցավ, որով նախագահական ժամկետները պետք է կրճատվեին մինչն հինգ տարի: Այդ առաջարկությունը աջակցություն ստացավ կառավարության մեծամասնության կողմից: Քիչ անց այն ընդունվեց պառլամենտի կողմից, ինչը նշանակեց փաստորեն երկրի անցումը դեպի 6-րդ Հանրապետություն: Ժոսպենը իր հերթին լուրջ սխալ թույլ տվեց` համառորեն պնդելով Կորսիկային ազգային-քաղաքական ինքնավարության կարգավի ճակ տրամադրելու հարցում, որի արդյունքում համաձայն չլինելով վարչապետի հետ, հրաժարական տվեց ներքին գործերի նախարար Ժ.-Պ.Շեվենմանը: ճգնաժամից խուսափելու համար Ժոսպենը փորձեց 2000թ-ի դեկտեմբերին սահմանադրական բարեփոխում անցկացնել, որով սկզբից պարտադիր պետք է տեղի ունենային նախագահական, իսկ հետո միայն պառլամենտական ընտրությունները: Այդ ծրագիրը սուր քննադատման ենթարկվեց Շիրակի կողմից: Այսպիսով, «խաղաղ գոյատնության» փուլը ավարտվեց:

6. Ֆրանսիայի արտաքին քաղաքականությունը 90-ական թթ-ին 80-90-կան թթ-ի սահմանագծին ֆրանսիական դիվանագիտությունը մի շարք նոր խնդիրների առաջ կանգնեց: Սոցիալիստական ճամբարի փլուզումը, ԽՍՀՄ-ի հետ միասին, միանշանակ արձագանք չստացավ Փարիզում: Դեռնս Գորբաչովի օրոք Միտերանը աջակցում էր դեմոկրատացման գործընթացին, որը տեղի էր ունենում ԽՍՀՄ-ում, միննույն ժամանակ դեմ դուրս գալով անջատողականության ն ազգայնականության արտահայտմանը: Այդ իսկ պատճառով ֆրանսիական դիվանագիտությունը համառորեն աջակցում էր գորբաչովյան ղեկավարությանը ն չէր «նկատում» ռուսաստանյան նախագահ Բորիս Ելցինի աճող ազդեցությունը: 1992թ-ին` ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո, Բ.Ելցինը արդեն Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի պաշտոնում ժամանում է Փարիզ: Բանակցությունների ընթացքում երկու կողմերը հաստատեցին իրենց ձգտումը` զարգացնել «վստահության ն համագործակցության վրա հիմնված համաձայնության հարաբերությունները»: Սակայն նոր ռուսաստանյան ռեժիմի նկատմամբ Փարիզի նախախնամությունը պահպանվում էր: Նման դիրք Ֆրանսիան գրավեց նան Հարավսլավիայի փլուզման շրջանում: Ֆրանսիական դիվանագիտությունը դրական վերաբերմունք էր պահպանում Սերբիայի նկատմամբ նույնիսկ զինված կոնֆլիկտների սկսվելուց հետո: Երբ սկսվեց պատերազմը Բոսնիայում, Միտերանը վճռականորեն պահանջում էր, որ այնտեղ տեղաբաշխված խաղարարար ուժերը /նրանց մեջ կար նան ֆրանսիական զորաբաժին/ գործեն խիստ միայն նրանց տրված մանդատի շրջանակներում ն չխառնվեն ռազմական գործողություններին: Միտերանը նույնիսկ, չնայած վտանգին, անձամբ այցելեց շրջափակված Սարայնոն: ԽՍՀՄ-ի, իսկ հետո ն Հարավսլավիայի փլուզումները ստիպեցին Ֆրանսիային էապես փոխել իր արտաքին քաղաքականությունը: Միննույն ժամանակ Փարիզը փորձում էր պահպանել իր ազդեցությունը Աֆրիկայում` ուղարկելով այնտեղ «երրորդ աշխարհին» նախատեսված օգնության 609-ը, չհրաժարվելով նան ռազմական ներկայությունից: Չադում Ֆրանսիան ակտիվորեն աջակցեց նախագահ Խաբրեի հեռացմանը ն նոր նախագահ Իդրիս Դեբիի խնդրանքով մեծացրեց իր ռազմական ուժերի ներկայությունը այդ երկրում: Սակայն այդ ճիգերը արդեն չէին կարող առաջվա պես տպավորություն գործել գլոբալ քաղաքականության տեսակետից:

Միտերանը ստիպված եղավ Ֆրանսիայի տեղը գտնել միջազգային հարաբերությունների նոր համակարգում, որը բնութագրվում էր ԱՄՆ-ի ն ՆԱՏՕ-ի ազդեցության արագ աճով: Պատերազմը Պարսից ծոցում ակնհայտորեն ցույց տվեց եվրոպական պետությունների արտաքին քաղաքականության կախվածությունը Վաշինգտոնից: Ֆրանսիան ստիպված եղավ մասնակցել հակաիրաքյան դաշինքի կողմից ձեռնարկված բոլոր գործողություններին, չնայած որ ուներ Իրաքի հետ կայուն տնտեսական ն ռազմաքաղաքական հարաբերություններ: Սկզբից Ֆրանսիան նախատեսել էր մասնակցել միայն այն ռազմական գործողություններին, որոնք ուղղված էին Քուվեյթի ազատագրմանը իրաքյան զորքերից, սակայն ամերիկյան կառավարության ճնշման տակ ստիպված եղավ վերանայել նախնական ծրագիրը: Հաջորդ տարիներին Միտերանը փորձեց գրավել ավելի անկախ դիրք: ԱՄՆի հետ հարաբերությունում նկատվեց զգալի սառեցում: Արդեն 1991թ-ին ֆրանսիայի նախագահը ցուցադրաբար հայտարարեց, որ ԱՄՆ-ի մասնակցությունը եվրոպական խնդիրների, ներառյալ նախկին սոցիալիստական երկրներին օգնություն տրամադրելու որոշումներում ցանկանալի չէ: 1992թ-ին Ֆրանսիայի ն ԱՄՆ-ի միջն սկսվեց «առնտրային պատերազմ»: Ընդառաջելով հակաամերիկյան տրամադրություններին` ֆրանսիական կառավարությունը հայտարարեց, որ վետո կդնի իր տնտեսական շահերին հակասող ԵՏՀ-ի ն ԱՄՆ-ի ցանկացած համաձայնագրի վրա: Խորհրդանշական էր 1992թ-ի Ֆրանսիայի ն Կուբայի միջն կառուցողական հարաբերությունների հաստատումը: Փարիզը քննադատորեն մոտեցավ «ճկուն արձագանքում» ՆԱՏՕ-ի դոկտրինայի փոփոխություններին, այդ կազմակերպության բազմազգային ուժերի ձնավորման որոշմանը ն դեպի Արնելք նրա ընդլայնման հեռանկարին: Միայն 1994թ-ին, երբ Միտերանը աստիճանաբար սկսեց նախաձեռնությունը տալ գոլիստներին, Ֆրանսիան աջակցեց «Համագործակցություն հանուն խաղաղության» ծրագրին ն արնելաեվրոպական երկրների հետ ՆԱՏՕ-ի շփումների ակտիվացմանը: Բայց նույն` 1994թ-ին Փարիզում լույս տեսավ «Սպիտակ գիրք պաշտպանության համար» անվանումով բրոշյուր, որը իրենից ներկայացնում էր նորացված ռազմական դոկտրինա, որով նախատեսվում էր ֆրանսիական միջուկային զենքի անկախ լինելու պահպանումը: Ֆրանսիական կառավարությունը նախատեսում էր նան հետագայում ստեղծել միջուկային սանձահարման եվրոպական ուժեր: Այսպիսով, կարելի է ասել, որ հիմնական չափորոշիչներով Ֆրանսիայի ռազմաքաղաքական ռազմավարությունը վերադարձավ դըգոլյան ավանդույթներին:

Եվրոպական ուղղությունը շարունակում էր առաջնային մնալ Միտերանի համար: Հենց եվրոպական ինտեգրման ընթացքի պարագայում Ֆրանսիան կարող էր պահպանել համաշխարհային տերության կարգավիճակը: Միտերանը նշանակալի ներդրում ունեցավ Եվրոպական Միության ձնավորման բանակցային գործընթացում ն Մաաստրիխտյան համաձայնագրերի ստորագրման հարցում: Նա ստիպված եղավ հաղթահարել բավականին մեծ դիմադրություն Ֆրանսիայի ներսում: Ֆրանսիական քաղաքական էլիտան ն հասարակությունը ինտեգրացման խորացման ծրագրի վերաբերյալ պառակտվեց: Մաաստրիխտյան պայմանագրին կողմն էին ԴՖԴ -ն, ՄՀԱ -ի մի մասը` Շիրակի ն Բալադյուրի գլխավորությամբ, էկոլոգիստները: Դեմ դուրս եկան ՄՀԱ-ի մի մասը, ձախ սոցիալիստները Շեվենմանի խմբից, ինչպես նան շատերը կոմունիստներից ն «Ազգային ճակատից»: 1992թ-ի սեպտեմբերին տեղի ունեցած համազգային հանրաքվեի արդյունքում Եվրոպական Միության մասին պայմանագիրը վավերացվեց /«այո» ասացին 519 ն «ոչ»` 499/: Ֆրանսիայի քաղաքական ղեկավարության փոփոխումը 90ական թթ-ի կեսին բերեց արտաքին քաղաքականության կուրսի էական ճշգրտման: Շիրակի առաջին իսկ քայլերից եղավ միջուկային զենքի փորձարկման համար արգելքի հանումը: Ֆրանսիան ակտիվորեն վերսկսեց ինտեգրումը ՆԱՏՕ-ի ռազմական կառույցի մեջ, իսկ 1996թ-ի սկզբին նույնիսկ հայտարարեց, որ մտադիր է բանակցություններ սկսել ազգային միջուկային ուժերի ընդհանուր հրամանատարությանը տրամադրելու մասին: Սակայն երբ Շիրակը հաղթեց նախագահական ընտրություններում, նա հրաժարվեց ատլանտյան կուրսից: Ֆրանսիան նորից սկսում է դատապարտել ԱՄՆ-ի ձգտումը դեպի համաշխարհային գերիշխանություն ն փորձեց նս մեկ անգամ վերադառնալ անվտանգության ապահովման եվրոպական ծրագրերին: Ֆրանս-ամերիկյան հակասությունների ամբողջ խորությունը բացահայտեց 1998թ. սկսած նոր հարավսլավյան ճգնաժամը` կապված Կոսովոյի իրադարձությունների հետ: Փարիզը առանց խանդավառության վերաբերվեց ՆԱՏՕ-ի կողմից անցկացված ռազմական գործողություններին ն երկար ժամանակ փորձում էր կասեցնել Սերբիայի ռմբակոծությունը:

Ä³Ï ՈÇո³Ï

Պատերազմից հետո ամերիկյան գեներալները բացահայտորեն մեղադրեցին ֆրանսիացիներին ՆԱՏՕ-ի գործողություններին հակազդեցության մեջ: Շիրակը շարունակեց իր նախորդի ջանքերը եվրոպական ինտեգրացման բնագավառում: Չնայած տնտեսական ն քաղաքական բարդություններին` Ֆրանսիան ձգտում էր պարտադիր ներգրավված լինել երկրների առաջին խմբում, որոնք պետք է ձնավորեին արժութային միություն: Ի տարբերություն Մաաստրիխտի պայմանագրի վավերացմանը` այս կարնորագույն որոշումը որնէ լուրջ քննարկումներ չառաջացրեց: Եվ ահա 1999թ-ի հունվարի 1-ին ծնվեց նոր համաեվրոպական արժույթ` եվրո, որը Ֆրանսիայում փոխարինեց ազգային ֆրանկին: Շիրակի նախագահության օրոք Ֆրանսիայի եվրոպական քաղաքականության մեջ էական փոփոխություններ տեղի չունեցան: Կարելի է առանձնացնել միայն այն, որ Շիրակը, բացի ավանդական դարձած «Փարիզ-Բոնն /Բեռլին/ ջերմ հարաբերությունների պահպանոմից, սկսեց մեծ ուշադրություն դարձնել նան Լոնդոնի հետ հարաբերություններին, որոնք ստացան կոնստրուկտիվ բնույթ ն միայն տարաձայնությունները Իրաքի դեմ պատերազմի հարցում /2003թ-ի ապրիլին ԱՄՆ պատերազմ է սկսում Իրաքի դեմ, ինչը պառակտում է մցնում ՆԱՏՕ-ի անդամների միջն: Ֆրանսիան այդ պատերազմին դեմ դուրս եկավ, իսկ Մեծ Բրիտանիան, ընդհակառակը, պաշտպանեց/ նորից այդ պետությունները հեռացրեց իրարից: Բացի եվրոպական ուղղությունից, Շիրակը մեծ ակտիվությունն է ցուցաբերում նան, այսպես կոչված, «տնտեսական դիվանագիտության» մեջ: Շիրակը իր առջն խնդիր էր դրել օգտագործել ֆրանսիական դիվանագիտությունը ազգային արդյունաբերության ն առնտրի շահերը պաշտպանելու համար: Միայն 1996թ-ին նա կատարեց 15 պաշտոնական այց տարբեր եկրներ, որոնց հիմնական նպատակը առաջին հերթին տնտեսական բանակցություններն էին: Լրատվական միջոցները հաշվեցին, որ տարվա ընթացքում Ֆրանսիայի կողմից կնքված տնտեսական պայմանագրերի գումարից / 100 մլրդֆրանկ /, համարյա 16 մլրդ Շիրակի վատակն է: Առանձնապես մեծ արձագանք ունեցավ Շիրակի այցը ճապոնիա 1996թ-ին, որը վերջ դրեց երկու երկրների միջն եղած լարվածությանը: Դրա ապացույցն էր նան 1997թ-ին Ֆրանսիայում ճապոնիայի ն 1998թ-ին ճապոնիայում Ֆրանսիայի տարիների հայտարարումը: ճապոնիան ն Ֆրանսիան պայմանավորվեցին ոչ միայն երկկողմ հարաբերությունների ընդլայնման, այլն «երրորդ երկրների» շուկաների ուսումնասիրման բնագավա88

ռում համագործակցության մասին: Նույնքան հաջող Շիրակը անցկացրեց բանակցություններ 1996թ-ին Փարիզ ժամանած Չինաստանի վարչապետ Լի Փենի հետ: Պատասխան այցը Պեկին Շիրակը կատարեց 1997թ-ին: Այս պահից սկսվեց Ֆրանսիայի ն Չինաստանի միջն ակտիվ համագործակցությունը ավիաշինության, տիեզերական տեխնոլոգիաների, արդյունաբերական օբյեկտների շինարարության բնագավառներում: Հանուն Չինաստանի հետ տնտեսական կապերի պահպանմանը` Ֆրանսիան նույնիսկ չպաշտպանեց ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների խորհրդի կողմից ընդունված բանաձնը, որը քննադատում էր այս բնագավառում Չինաստանի կողմից վարած քաղաքականությունը: 1997-1998թթ-ից սկսած ակտիվանոմ են Ֆրանսիայի հարաբերությունները նան արաբական երկրների հետ: Նախագահի անձնական մասնակցության շնորհիվ հաջողությամբ ավարտվեցին բանակցությունները Սաուդյան Արաբիայի, Միացյալ Արաբական էմիրությունների ն Սիրիայի հետ` այդ պետություններին սպառազինումներ վաճառելու մասին: Շիրակը կողմ է Գոլանյան բարձրունքները Սիրիային վերադարձնելուն ն Պաղեստինյան պետության ստեղծմանը:: Շիրակը անձնական լավ հարաբերություններ ուներ Սիրիայի նախկին նախագահ Հաֆեզ Ասադի հետ, որի մահը, իհարկ», շատ բացասաբար ազդեց ամբողջ տարածաշրջանի քաղաքական վիճակի վրա: Բարեկամական հարաբերություններ ուներ Շիրակը Լիբանանի նշանավոր քաղաքական գործիչ, նախկին վարչապետ Ռաֆիկ Հարիրիի հետ: Հարիրին մեծ ներդրում ունեցավ երկրում քաղաքացիական պատերազմին վերջ տալու գործում/Հարիրին սպանվեց 2005թ. փետրվարին Բեյրութում ահաբեկչության արդյունքում, ինչը սրեց քաղաքական դրությունը ինչպես Լիբանանում, այդպես էլ տարածաշրջանում/: Այդպիսի ջերմ հարաբերությունները շատ արաբական պետությունների հետ չէին կարող չանդրադառնալ Իսրայելի հետ հարաբերությունների վրա: 90-ական թթ-ի վերջում նրանք էլ ավելի վատացան, իսկ Շիրակի այցը Իսրայել քիչ էր մնում հանգեցներ դիվանագիտական սկանդալի, երբ իսրայելյան հատուկ ծառայությունները փորձեցին խանգարել Շիրակին արաբ բնակչության հետ նրա ոչ ֆորմալ շփումների համար: Պաշտպանելով ՆԱՏՕ-ի ն Եվրոպական Միության ընդլայնման :

Երբ 2004թ-ի նոյեմբերին Պաղեստինի առաջնորդ Յասիր Արաֆաթը ծանր հիվանդացավ, Շիրակը հրավիրեց նրան բուժվելու Ֆրանսիայում ն նույնիսկ ինքնաթիռ ուղարկեց նրա հետնից: Արաֆաթին տեղավորեցին ֆրանսիական ռազմական ուժերին պատկանող հոսպիտալում: Բայց արդեն ուշ էր. Արաֆաթին չհաջողվեց փրկել ն նա շուտով մահացավ:

ծրագրերը Ֆրանսիան 90-ական թթ-ի երկրորդ կեսին ամրապնդեց իր դիրքերը Արնելյան Եվրոպայում: Ֆրանսիական դիվանագիտությունը ակտիվ է նան անդրկովկասյան պետություններում: Մասնավորապես Ֆրանսիան առաջին պետություններից էր, որն ճանաչեց Հայաստանի անկախությունը, հաստատեց նրա հետ դիվանագիտական հարաբերություններ ն բացեց Երնանում իր դեսպանատունը: Մինչ այդ` 1987թ-ի հունիսի 18-ին, Ստրասբուրգում Եվրոպական պառլամենտում ընդունվեց «Հայկական հարցի քաղաքական լուծման վերաբերյալ» նշանավոր բանաձնը, որում Թուրքիայից պահանջվում էր ճանաչել ցեղասպանության փաստը, ն դա հնարավոր եղավ անել, առաջին հերթին, ֆրանսիական պատգամավորների ջանքերի շնորհիվ/ հիմնականում` սոցիալիստների ն կոմունիստների/: Ֆրանսիան դասվում է այն պետությունների շարքը, որոնք ճանաչել են 1915թ-ին տեղի ունեցած ցեղասպանությունը: Դրա վերաբերյալ պառլամենտի կողմից ընդունված հատուկ օրենքը ստորագրեց նախագահ Շիրակը: Ֆրանսիան Լեռնային Ղարաբաղի հարցով ԱՄՆ-ի ն Ռուսաստանի հետ միասին Մինսկի խմբի համանախագահներից մեկն է: Հայաստանի հետ շատ լավ հարաբերություններ ունենալով` Ֆրանսիան միննույն ժամանակ նորմալ տնտեսական ն քաղաքական հարաբերություններ է պահպանում Ադրբեջանի հետ` պաշտպանելով նրա «տարածքային ամբողջականության ն սահմանների ամփոփոխելիության» սկզբունքը: Սկզբից շատ դրական էին զարգանում հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ: Շիրակի այցը Մոսկվա 1997թ-ի սեպտեմբերին, որը համընկավ «տնտեսական դիվանագիտության» վերելքի հետ, անցավ բացառապես բարյացակամ մթնոլորտում: Ռուսաստանի նախագահ Բորիս Ելցինը շտապեց Շիրակի հետ հարաբերություններին անձնական բարեկամության տեսանելիություն տալ` իրեն ավելի լավ զգալով «բարեկամ Ժակի» շրջապատում, քան «սֆինքս» Միտերանի կողքին: Նույն ոճով անցան Շիրակի ն Ելցինի հանդիպումները 1998թ-ին Մերձմոսկովյան վայրերում ռուսֆրանս-գերմանական համաժողովի ն Բիրմինգեմում «ութնյակի» հանդիպման ժամանակ: Սակայն շուտով այդ բարեկամական հարաբերությունները կտրուկ վատացան: Շրջադարձային եղավ Չեչենական պատերազմի սկիզբը Ռուսաստանում, որը բացառիկ բացասաբար ընդունվեց ֆրանսիական դիվանագիտության ն հասարակության կողմից: 1999թ-ի նոյեմբերին Ստամբուլում ԵԱՀԽ-ի համաժողովի ժամանակ հենց Ֆրանսիան դարձավ ռուսական հարցի վերաբերյալ կոշտ բանաձնի ընդունման նախաձեռնողը: Քիչ անց նա իր այդ դիրքորոշումը հաստատեց նան Հելսին90

կիում տեղի ունեցած Եվրոպական Խորհրդի համաժողովի ժամանակ: Միայն 2000թ-ի հոկտեմբերին, երբ Փարիզ այցելեց Ռուսաստանի նոր նախագահ Վ.Պուտինը, երնացին ռուս-ֆրանսիական հարաբերությունների բարելավման նշանները: Այսպիսով Ֆրանսիան Շիրակի գլխավորությամբ վարում է շատ ակտիվ արտաքին քաղաքականություն բոլոր ուղղություններով:

ՄԵԾ ԲՐԻՏԱՆԻԱ

ԳԼՈՒԽ ՉՈՐՐՈՐԴ

ՄԵԾ ԲՐԻՏԱՆԻԱՆ ՀԵՏՊԱՏԵՐԱԶՄՅԱՆ ԱՌԱՋԻՆ ՏԱՐԻՆԵՐԻՆ

/1945-1950/: «ՍԱՌԸ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ» ՍԿԻԶԲԸ 1. 1945թ. «Բրիտանական հեղափոխությունը»: Լեյբորիստների հաղթանակը: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը մեծ վնաս հասցրեց Անգլիայի տնտեսությանը: Արտադրության անկումը կազմեց 109: Պետական պարտքը, որը 1939թ.կազմում էր 7, 2 մլրդ. ֆունտ ստերլինգ, 1949թ. հաավ մինչն 23, 7 մլրդ. ֆունտ ստերլինգ, որից 3.5մլրդ ֆունտ ստերլինգը կազմում էր արտաքին պարտքը: Իր արտասահմանյան ներդրումներից միայն 1 մլրդ ֆ. ս. Անգլիան ստիպված եղավ փոխանցել ԱՄՆ-ին ռազմական մատակարարումների դիմաց: Մեծ կորուստներ ունեցավ անգլիական առնտրական նավատորմը: Վատացան հարաբերությունները գաղութների հետ: Բրիտանական դոմինիոնները, որոնք Անգլիայի հետ միասին պատերազմում էին Գերմանիայի դեմ, ձգտում էին ստանալ տնտեսական ն քաղաքական լիովին անկախության: Գաղութներում գնալով ընդլայնվում էր ազգային-ազատագրական շարժումը: Ընդհանուր առմամբ պատերազմի ընթացքում Անգլիան կորցրեց իր ազգային հարստության շուրջ 25 9: Սակայն բոլոր արնմտաեվրոպական երկրներից նա, այնուամենայնիվ, ամեննին վատ դրության մեջ չէր գտնվում: Մարդկային կորուստները համարյա չորս անգամ ավելի քիչ էին, քան | համաշխարհային պատերազմի տարիներին` 245 000 զոհված, 278000 վիրավոր ն 53000 անհայտ կորածներ: Իսկ ավերածությունները գերմանական ռմբակոծություններից իրենց մասշտաբներով անհամեմատելի քիչ էին, քան մայրցամաքում: Անգլիայի հաղթանակի մեջ շատ կարնոր ն մեծ դեր խաղաց կոալիցիոն կառավարությունը պահպանողական Ու. Չերչիլի ղեկավարությամբ: Այդ պատճառով շատ անսպասելի էին 1945թ. հուլիսի 5ին տեղի ունեցած պառլամենտական ընտությունները, որոնց արդյունքում հաղթանակ տարան լեյբորիստները: Չերչիլի ձգտումը` անցկացնել պառլամենտական ընտրությունները մինչն համաշխարհային պատերազմի ավարտը, բացատրվում էր մի քանի պատճառներով: Իշխանությունը գտնվում էր պառլամենտի ձեռքերում, որը ընտրվել էր դեռ 1935թ., ն նրա լիազորությունները երկարացվում էին պատերազմի պատճառով: Սակայն հիմա, երբ Եվրոպայում պատերազմը ավարտվել էր, ընտրությունները հետաձգելու

համար արդեն պատճառ չկար: Ինքը` կառավարությունը, կոալիցիոն էր, «ազգային»: Չերչիլը վայելում էր ժողովրդականություն ն իր ձեռքերում էր կենտրոնացրնել իշխանությունը, այնուամենայնիվ նրա ղեկավարության տակ պահպանողականները երբեք ընտրություններին չէին մասնակցել ն չէին հաղթել, իսկ պահպանողական կուսակցության առաջնորդը նա դարձավ արդեն այն բանից հետո, երբ գլխավորեց կառավարությունը: Բացի այդ Չերչիլը ձգտում էր ընտրություններ անցկացնել «հաղթանակի ալիքի» վրա` օգտագործելով բարենպաստ հոգեբանական կլիման: 1945թ. մայիսի 23-ին Չերչիլը հայտարարեց իր պաշտոնաթողության մասին ն խնդրեց թագավորին ցրել համայնքների պալատը: Պահպանողականների նախընտրական կամպանիայի մեջ կենտրոնական տեղը զբաղացնում էր Չերչիլի փառաբանումը: Միննույն ժամանակ Չերչիլի ելույթներում մեծ տեղ էին զբաղացնում հակալեյբորիստական ն հակասովետական հարձակումները: Օրինակ` ելույթներից մեկում նա ուղղակի հայտարարեց, որ «ոչ մի սոցիալիստական համակարգ չի կարող ստեղծվել առանց քաղաքական ոստիկանությանը»: Եթե լեյբորիստները հաղթեն, Անգլիայում կլինի գեստապո: Իսկ Լեյբորիստների ծրագիրը տարբերվում էր իր քաղաքական արմատականությամբ: Նրանք իրենց ներկայացնում էին որպես «սոցիալիստական կուսակցություն», որի վերջնական նպատակն է «Մեծ Բրիտանիայի սոցիալիստական ընկերակցությունը»: Լեյբորիստները կողմնակից էին «խառը տնտեսությանը», կարնորագույն արդյունաբերական արտադրությունների ազգայնացմանը, ինչպես նան ակտիվ սոցիալական քաղաքականության անցկցմանը: Ընտրությունների արդյունքը շշմեցուցիչ էր. լեյբորիստները ոչ միայն հաղթեցին, այլ նան առաջին անգամ համայնքների պալատում ստացան բացարձակ մեծամասնություն` 393 տեղ, պահպանողականնների 213 տեղերի դիմաց:

2. Լեյբորիստական կառավարության ներքին ն արտաքին քաղաքականությունը: «Սառը պատերազմի» սկիզբը: Լեյբորիստների առաջնորդ Կլեմենտ էթլին գլխավորեց երրորդ լեյբորիստական կառավարությունը: էթլիին հաջողվեց կառավարությունում ընդգրկել փորձառու ն պրոֆեսիոնալ քաղաքական գործիչներին: Վարչապետը իր դերը տեսնում էր ոչ թե ղեկավարության, այլ ավելի շատ կառավարության գործունեության կոորդինացման մեջ: Իզուր չէ, որ նոր վարչապետը սիրում էր ասել. «Ե94

թե ձեր մոտ կա լավ շուն, ինքներդ մի հաչեք»: Կառավարությունը սկում է կյանքի կոչել նախընտրական ծրագիրը: Այսպես` 1946թ. փետրվարին ազգայնացվեց Անգլիական Բանկը: 1946թ.-ից մինչն 1948թ. ազգայնացվեցին երկաթուղային ճանապարհները, քաղաքացիական ավիացիան, տրանսպորտը, կաբելային ն հեռագրային կապը, ինչպես նան էլեկտրոտեխնիկական ն ածխահանության արդյունաբերությունները: Արդյունքում պետական սեկտորում կենտրոնացվեց արդյունաբերության 209: Դրա հետ մեկտեղ կառավարությունը բազմիցս կրկնում էր, որ մտադրություններ չունի «տոտալ ազգայնացման» քաղաքականություն անցկացնել: Սեփականության ձնը որոշելու չափանիշը պետք է լինի առաջին հերթին տնտեսական արդյունավետության սկզբունքը: Մեծ ակտիվություն լեյբորիստական կառավարությունը ցուցաբերեց սոցիալական քաղաքականության բնագավառում: Վերականգնվեց արհմիությունների` գործադուլ անցկացնելու իրավունքը: Ընդունվեցին օրենքներ, որոնք երաշխավորում էին ամբողջ բնակչությանը թոշակների (տղամարդիկ 65 տարեկանից, կանայք` 60 տարեկանից) ն գործազրկության նպաստների ստացումը: Նյութական օգնություն պետք է տրվեր նան մահվան, հիվանդության կամ հղիության դեպքում: Բարեփոխման արդյունքում պետության ծախսերը սոցիալական ապահովագրության բնագավառում ավելացան 2, 5 անգամ: Մտցվեց նան անվճար բժշկական օգնություն բնակչությանը: Կարճ ժամանակվա ընթացքում կառուցվեցին ավելի քան 1 մլն. մունիցիպալ շենքեր, որտեղ պետությունը հսկողության տակ էր վերցրել վարձը, որը չպիտի անցներ պատերազմական տարիներին հաստատված չափը: Լեյբորիստական կառավարության գործունեությունը թույլ տվեց արդեն 1948թ. հասնել տնտեսական զարգացման նախապատերազմական մակարդակին ն կայունացնել սոցիալական վիճակը: Արդյունաբերական արտադրության աճը կազմում էր տարեկան 69: Սակայն կտրուկ անցումը լայն պետական կարգավորմանը բարդացրեց մասնավոր ձեռնարկատիրական գործունեությունը ն բերեց մասնավոր ներդրումների կրճատմանը: Գնալով կառավարությունը դժվարությունների է հանդիպում իր ծրագրերի ֆինանսավորման հարցերում: Առնտրական բալանսի պասիվությունը ն կախվածությունը ներմուծումից, ռազմական պարտքերի դիմաց վճարումները արագ կերպով բերում էին երկրի արժութային պաշարների կրճատմանը: Տեղի էր ունենում ֆունտ ստերլինգի արժեզրկում, ինչը իր հերթին բացասական էր ազդում ինվեստիցիոն շուկայի վրա: Այս պայմաններում կառավարությունը ստիպված եղավ փոխառություն վերցնել ԱՄՆ-ից` միննույն ժամանակ իր վրա

վերցնելով ֆունտ ստերլինգի` դոլարի վրա ազատ փոխանակում մտցնելու պարտավորությունը: Դա տեղի ունեցավ 1945թ., սակայն արդեն 1946թ. ԱՄՆ-ում գները բաց թողնվեցին, ինչը բերեց արտահանվող ապրանքների կտրուկ թանկացմանը: Այդ պատճառով Անգլիան, որը ներմուծվող ապրանքների մեծ մասը ստանում էր ԱՄՆից, մեկ տարվա ընթացքում ծախսեց ԱՄՆ-ից վերցրած փոխառությունը: Երկրում սկսվեց սուր ֆինանսական ճգնաժամ: Լեյբորսիտական կառավարությունը ստիպված եղավ 1949թ. սեպտեմբերին անցկացնել ֆունտ ստերլինգի դեվալվացիա 30, 59: Ֆունտի արժեքը իջավ 4, 03-ից մինչն 2, 8 դոլարի: 1950թ. կառավարությունը նույնիսկ ստիպված եղավ հրաժարվել Մարշալի ծրագրին հետագա մասնակցությունից (այդ ծրագրի շրջանակներում Մեծ Բրիտանիան ստացավ 2, 3 մլրդ դոլար), որովհետն ամերիկյան օգնությունը ստանալու համար պարտադիր պայմանն էր արժութաֆինանսական գործունեության բացարձակ ազատությունը ներքին շուկայում, իսկ դա սպառնում էր անգլիական տնտեսության կայունությանը: Իհարկ», այդ ֆունտ ստերլինգի անկումը չի կարելի համարել որպես միայն կառավարության սխալների հետնանք, սակայն ֆինանսական ճգնաժամը կտրուկ բարդացրեց երկրի տնտեսության դրությունը: Լեյբորիստական կառավարության հեղինակությունը ընկնում էր: էթլին ն նրա կառավարությունը, ինչպես նան պահպանողականները, կողմնակից էին «ատլանտիկ համերաշխության» քաղաքականությանը: Եվրոպայի վրա սկսում է իջնել «երկաթյա վարագույրը»: Այդ քաղաքականության սկիզբը դնում է Ու. Չերչիլը իր հայտնի ճառով, որը տեղի է ունենում 1946թ. մարտի 5-ին ամերիկյան Ֆուլթոն քաղաքի Վեսթմիստերյան կոլեջում 30000 մարդկանց ներկայությամբ: Այդ ելույթի առիթը դարձավ Իրանում ստեղծված քաղաքական ճգնաժամը: Համաձայն 1942թ. կնքված պայմանագրի` խորհրդային զորքերը իրավունք ունեին Իրանի տարածքում պատերազմից հետո մնալ նս վեց ամիս: Ժամկետը լրանում էր 1946թ. մարտի 2-ին: Սակայն ԽՍՀՄ-ը հայտարարեց, որ դուրս կբերի իր զորքերը Իրանից, բացի իրանական Ադրբեջանի տարածքից: Արնմտյան երկրները գնահատեցին ԽՍՀՄ-ի այդ քայլը` որպես ադրբեջանական անջատողական ուժերին ռազմական օգնության ն Իրանի տարածքի մի մասում ԽՍՀՄ-ին կողմ վարչակարգ ստեղծելու փորձ: Ըստ Չերչիլի` նոր աշխարհի կարգավիճակի հիմքը պետք է դառնա «ամերիկյան դեմոկրատիան»: Ամերիկյան դեմոկրատիա ասելով Չերչիլը նկատի ուներ Արնմուտքի ընդհանուր մշակութային ն բարոյական արժեքները: Նրա կարծիքով, ամբողջ քրիստոնեական քաղաքակրթությունը վտանգի մեջ էր, ն ամբողջ

աշխարհին սպառնում էր բռնակալության հաստատման վտանգը: Եվ այդ սպառնալիքը գալիս էր ԽՍՀՄ-ից, խորհրդային կոմունիզմից: Չերչիլը կոչ էր անում բոլոր դեմոկրատական երկրներին, որպեսզի նրանք միասնական ուժերով պաշտպանեն իրենց ազատությունը: Փաստորեն խոսքը վերաբերում էր ԱՄՆ-ի ն Մեծ Բրիտանիայի միջն ռազմաստրատեգիական դաշինքի ստեղծմանը, որը «երկաթյա վարագույր» կիջեցներ կոմունիստական սպառնալիքի առջն: «Երկաթյա վարագույր» տերմինը Չերչիլը առաջին անգամ օգտագործեց պառլամենտում 1945թ. օգոստոսի 16-ին իր ելույթի ժամանակ: Ֆուլթոնյան ճառից հետո այդ հասկացությունը դառնում է «սառը պատերազմի» խորհրդանիշը: Չերչիլի ելույթը նան նոր աշխարհայացքային փիլիսոփայության արտահայտումն էր, որը գնալով մեծ տարածում ամբողջ Արնմուտքում: Դրա հիմքում ընկած էր աշխարհի նոր բաժանումը երկու հակադիր համակարգերի, որոնք պատրաստ էին բախվելու իրար հետ: Եվ որպեսզի խուսափեն «տաք» պատերազմից, պետք էր անմիջապես մեկուսացնել հակառակորդին` սկսելով «սառը պատերազմ»: Արնմտյան երկրների համար դա նշանակում էր ԱՄՆ-ի ռազմաքաղաքական գերիշխանության ճանաչումը: Անգլիայի համար «հատուկ հարաբերությունները» ԱՄՆ-ի հետ, ինչպես նան նվիրվածությունը ատլանտիկ համերաշխությանը, դառնում են արտաքին հարաբերությունների համար կարնորագույն ուղղությունները: Անգլիան պետք է գտներ իր նոր տեղը աշխարհում: Չերչիլի կողմից հռչակված կուրսը համապատասխանում էր լեյբորիստների նպատակներին: Ամերիկյան ֆինանսական օգնությունը շատ էր անհրաժեշտ Անգլիային տնտեսական ն ֆինանսկաան ճգնաժամից դուրս գալու համար: Բացի այդ, լեյբորիստները հանգիստ էին ընդունում այն հանգամանքը, որ Մեծ Բրիտանիան գնալով դառնալու է Վաշինգտոնի «փոքր խաղընկերը»: Ի տարբերություն պահպանողականների` նրանք ընդունում էին «Բրիտանիայի մեծությունը»` որպես արդեն պատմության փակ էջ: Արդեն 1946թ. էթլիի կառավարությունը սկզբունքորեն անցնում է ատլանտիկ համերաշխության քաղաքականությանը ն ԱՄՆ-ի նախագահ Թրումենի հետ միասին դառնում է «սառը պատերազմի» նախաձեռնողը: Չնայած ֆինանսական ճգնաժամին` Անգլիան մեծ ուշադրություն էր դարձնում սպառազինության հարցին: Արդեն 1946թ. որոշում ընդունվեց բրիտանական ատոմային ռումբի արտադրության մասին: 50-ական թթ. սկզբին ռազմական ծախսերը կազմեցին ազգային եկամուտի 10-119 (30-ական թթ. կեսերին այն կազմում էր ընդամենը 2, 5 9): 1949թ. ԱՄՆ-ի ն Անգլիայի նախաձեռնությամբ ստեղծվեց ՆԱՏՕ-ն: Գերմանիան բաժանվեց երկու պետություննե97

րի` արնմտյան մասում, որտեղ գտնվում էին Անգլիայի, ԱՄՆ-ի ն Ֆրանսիայի օկուպացիոն գոտիները, 1949թ. սեպտեմբերին ստեղծվեց Գերմանական Ֆեդերատիվ Հանրապետությունը (ԳՖՀ), իսկ արնելյան մասում, որտեղ գտնվում էին խորհրդային զորքերը, 1949թ. հոկտեմբերին` Գերմանական Դեմոկրատական Հանրապետությունը (ԳԴՀ): Բեռլինը նույնպես բաժանվեց արնմտյան ն արնելյան մասերի: Սկզբնավորվում է Բրիտանական գաղութային կայսրության փլուզման գործընթացը: 1946թ. գարնանը լեյբորիստական կառավարությունը ստիպված եղավ Հնդկաստանին տրամադրել դոմինիոնի կարգավիճակ: 1947թ. օգոստոսի 15-ին Հնդկաստանը կրոնական հատկանիշի հիման վրա բաժանվեց երկու պետությունների` Հնդկաստանի ն Պակիստանի, որոնք մտան Ազգերի Բրիտանական համագործակցության կազմի մեջ: Հնդկաստանի անկախությունը բրիտանական համագործակցության զարգացման մեջ նոր փուլի սկիզբ է դնում: «Բրիտանիայի հպատակ» հասկացողությանը փոխարինում է նորը` «Համագործակցության քաղաքացի»: 1947թ. սկսած «դոմինիոն» տերմինը փոխարինվում է «Համագործակցության անդամ» տերմինով («դոմինիոն» տերմինը վերացավ 1952թ.): 1948թ. անկախություն ստացան Ցեյլոնը ն Բիրման, վերջինը, սակայն, դուրս մնաց Համագործակցությունից: 1949թ. անկախություն է ստանում Իռլանդական Հանրապետությունը: Նույն թվականին անկախություն ձեռք բերեց Անդր-Հորդանանը: Անգլիան մեծ հետաքրքություն էր ցուցաբերում Պաղեստինի նկատմամբ, որի վրա նա մանդատ ուներ: Մինչն 2-րդ համաշխարհային պատերազմը Անգլիան իր վրա պատասխանատվություն էր վերցրել հրեա գաղթականներին «պատմական հայրենիքում» վերաբնակեցնելու համար: Սակայն Պաղեստինի անգլիական վարչության փորձը` հսկել հրեա գաղթականների հոսքը, ոչ մի արդյունքի չբերեց: Արաբական բնակչությունը թշնամաբար էր ընդունում հրեաներին: Անգլիական կառավարությունը, ելնելով ստեղծված վիճակից, առաջարկեց բաժանել Պաղեստինը երկու անկախ պետությունների: Սակայն այդ հարցի շուրջ լեյբորիստական կուսակցության մեջ կային լուրջ տարաձայնություններ: Տեսնելով, որ այլնս արաբ-իսրաելական հակամարտության դեմ ուժերը չեն բավարարում, անգլիական կառավարությունը 1947թ. փետրվարի 14-ին հայտարարեց, որ հրաժարվում է միջնորդի դերից ն փոխանցում ՄԱԿ-ին: Ստեղծված դրությունից օգտվում են հրեաները: 1948թ. մայիսի 14-ին հրեաների առաջնորդ` Դավիդ Բեն-Գուրիոնը հռչակեց Իսրաելական Հանրապետության ստեղծման մասին: Դա Անգլիայի ն լեյբորիստական կառավարության արտաքին քաղաքականության նոր անհաջողութ98

յունն էր: Լեյբորիստական կառավարությունը մասնակցեց նան կորեական պատերազմին` ՄԱԿ-ի դրոշի ներքո` կորցնելով 686 զինվոր սպանվածներով ն 2498` վիրավորներով: Այդ պատերազմին մասնակցելը լեյբորիստական կուսակցությանը դրական համբավ չբերեց:

ԳԼՈՒԽ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

ՄԵԾ ԲՐԻՏԱՆԻԱՆ 50-70ԹԹ.

1. Պահպանողականների կառավարումը (1951-1964 թթ.): 1945թ. կրած պարտությունը ստիպում է պահպանողականներին արդիականացնել անգլիական պահպանողականության գաղափարախոսությունը, ինչից առաջացավ «Նոր պահպանողականություն» հասկացությունը: Դեռ 30-ական թթ. Չեմբերլենի ն Չերչիլի միջն պայքարի ֆոնի վրա կուսակցությունում սկսում էր կազմավորվել նոր «տեխնոկրատ» թնը, որի հիմքը կազմեց «երիտասարդ պահպանողակններ» խումբը Հարոլդ Մակմիլանի գլխավորությամբ: Նրանք կողմնակից էին այդպես կոչված «կազմակերպված կապիտալիզմի» ստեղծմանը, ինչը ենթադրում էր ակտիվ պետական կարգավորում` ինչպես արտադրության, այնպես էլ սոցիալական բնագավառում: Չերչիլը աշխատեց միավորել իր շուրջը կուսակցության նոր գախափարախոսներին: 1946թ. տեղի ունեցավ պահպանողականների կոնֆերանսը, որտեղ բարձրացվեց կուսակցական ծրագրի բարեփոխման հարցը: Չերչիլի ազդեցության տակ «Նոր պահպանողականությունը» ընդունեց ավելի չափավոր բնույթ: Չերչիլը կողմ էր, որ կուսակցությունը կառուցի իր քաղաքականությունը` ելնելով արդի հասարակության իրականությունից, սակայն նա դեմ էր լեյբորիստական ռեֆորմիզմին, ինչի հիմքը հանդիսանում էր պետական կարգավորումը: «Նոր պահպանողականության» չափավոր տարբերակը դարձավ կուսակցության ծրագրի հիմքը: Այսպես` պահպանողականները նս մի անգամ ճանաչում էին մասնավոր սեփականության ն շուկայական հարաբերությունների անանցողիկ սկզբունքները: Սակայն, միննույն ժամանակ, ընդգծվում էր պետական կարգավորման մասնակի պահպանման նպատակահարմարությունը: Պահպանողականները համարում էին, որ լեյբորիստների կողմից անցկացվող ազգայնացման քաղաքականությունը անհրաժեշտ է վերանայել, իսկ ձեռնարկությունների արդյունավետությունը պետք է որոշվի միայն մրցակցության ճանապարհով: Պետությունն իր կողմից պետք է ապահովի ազգայնացված ձեռնարկությունների ն մասնավոր ֆիրմաների միջն արդար մրցակցություն: Լեյբորիստական կուսակցությունը չկարողացավ պահպանողականների նման մշակել երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացման երկարատն ծրագիր, ինչը, իհարկ», թուլացնում էր նրա դիրքերը ընտրությունների շեմին: Պառլամենտական

ընտրությունները տեղի ունեցան 1950թ. փետրվարի 23-ին, որոնց արդյուքնում լեյբորիստները ստացան 315 տեղ, պահպանողականները՝ 298: Այսպիսով լեյբորիստները նորից ստացան կառավարություն կազմելու իրավունքը, սակայն նրանք համայնքների պալատում կորցրեցին 78 տեղ, ինչպես նան բացարձակ մեծամասնությունը: Բացի այդ, լեյբորիստական կուսակցության ներսում սրվում են հարաբերությունները «աջ» ն «ձախ» խմբավորումների միջն, ինչը ն պատճառ է դառնում, որ 1951թ. սեպտեմբերին չորրորդ լեյբորիստական կառավարությունը հրաժարական է տալիս: 1951թ. հոկտեմբերի 25-ին տեղի են ունենում նոր` վաղաժամկետ ընտրություններ, որի արդյուքնում հաղթող են դուրս գալիս պահպանողականները` ստանալով 321 տեղ համայնքների պալատում: Լեյբորիստները ստացան 295 տեղ, լիբերալները՝ 6: Այսպիսով` պահպանողականներին հաջողվեց նան պառլամենտում բացարձակ մեծամասնության հասնել: Կառավարությունը գլխավորեց 77ամյա Ուինստոն Չերչիլը (1951-1955թթ.): Գալով իշխանության ն հայտարարելով, որ անց է կացնելու «հանդուրժողականության ն կոնստրուկտիվության» կուրսը, Չերչիլը, այնուամենայնիվ, արմատական փոփոխություններ կատարեց լեյբորիստների կողմից անցկացված սոցիալ-տնտեսական քաղաքականության մեջ: Հետնելով իր նախընտրական խոստումներին` Չերչիլի կառավարությունը չդիմեց պետական ձեռնարկությունների լայնածավալ մասնավորեցմանը: Ապազգայնացման ենթարկվեցին միայն ավտոճանապարհային տրանսպորտը ն պողպատաձուլական արդյունաբերությունը: Սեփականության ձնի որոշման համար վճռական նշանակություն ուներ արտադրության արդյունավետության սկզբունքը: Արտադրությունը, թեն դանդաղ, աճում էր, նամանավանդ էլեկտրաէներգետիկայի, մեքենաշինության, քիմիական արդյունաբերությունները: Դրա հետնանքն էր գործազրկության նվազումը: Այսպես` 1953թ. գործազրկության թիվը կազմում էր 0, 5 մլն. մարդ, իսկ 1955թ.՝ 298 000: Մեծ Բրիտանիան արդյունաբերության արտադրությամբ դեռ պահպանում էր երկրորդ տեղը ԱՄՆ-ից հետո: Այսպիսով կարելի է ասել, որ Չերչիլի կառավարությունը տնտեսության մեջ ակտիվ խառնվելու սուր անհրաժեշտություն չուներ: Սակայն պետության կողմից այդպիսի պասիվությունը ուներ երկրի հետագա զարգացման համար ն բացասական ազդեցություն: Գիտատեխնիկական հեղափոխության պայմաններում փոխվում էին առանձին պետությունների տնտեսական բարեկեցության չափանիշները: Տնտեսությունում կտրուկ անկումների ն ճգնաժամերի բացակայությունը դեռ երաշխիք չէր համաշխարհային շուկայում

առաջատար դիրքերը պահպանելու համար: Անհրաժեշտ էր տնտեսության աճի տեմպերը մշտապես ուժեղացնել, նորագույն տեխնիկական միջոցներ ներդնել արտադրության մեջ ն այլն: Այդպիսի բարդ խնդիրներ մասնավոր սեկտորը միայնակ լուծել արդեն չէր կարող: Միայն պետությունը իր հզոր ֆինանսական, ինտելեկտուալ քաղաքակական կարողություններով կարող էր իր վրա վերցնել նվազ շահութաբեր, սակայն կարնորագույն ֆունդամենտալ հետազոտությունների շահագործումը, ռազմավարական մեծ նշանակություն ունեցող գիտությանը պատկանող ճյուղերի զարգացումը, որոնք պահանջում էին մեծ ֆինանսական ներդրումներ: Իսկ այդ ժամանակ Անգլիայի պահպանողական կառավարությունը այդպիսի խնդիրների լուծում չէր նախատեսում ն տնտեսության մեջ ակտիվ պետական կարգավորման քաղաքականություն չէր անցկացնում` վախենալով վնաս տալ «ազատ ձեռնարկատիրությանը»: Պահպանողականներին անհրաժեշտ չէր նան սկզբունքային փոփոխություններ մտցնել արտաքին քաղաքականության մեջ: Դեռ լինելով ընդդիմության մեջ` Չերչիլը ն Իդենը (Չերչիլի կառավարությունում նա զբաղեցրեց արտգործնախաարարի պաշտոնը) մշակեցին այսպես կոչված «երեք շրջանակների» կոնցեպցիա, որով բրիտանական արտաքին քաղաքականությունը երկրի աշխարհագրական դիրքի ն պատմական ավանդույթների համաձայն պետք է կառուցվի երեք ուղղությամբ՝ ատլանտյան միություն, Եվրոպա ն Բրիտանական ազգերի ընկերակցություն: 1954թ. նոյեմբերին մեծ շքեղությամբ Անգլիայում տոնեցին Չերչիլի 80 ամյակը: Սակայն տարիքը պահանջում էր արդեն գնալ հանգիստի, ն 1955թ. ապրիլի 5-ին Չերչիլը էլիզաբեթ || թագուհուն իր պաշտոնաթողության վերաբերյալ գրավոր խնդրանք ուղարկեց: Կառավարությունը գլխավորեց էնտոնի Իդենը (1955-1957թթ.), որը միանգամից դիմում է անսպասելի քայլի նա ցրում է պառլամենտը` նշանակելով վաղաժամկետ ընտրություններ: Ընտրությունների արդյունքում համոզիչ հաղթանակ նորից տարան պահպանողականները` ստանալով 345 տեղ, իսկ լեյբորիստները՝ 277: Իդենի կառավարության համար առաջին դժվարությունները սկսեցին արդեն վեց ամիս հետո: Երկրում տնտեսական ճգնաժամի նշաններ սկսեցին դրսնորվել ն կառավարությունը ստիպված եղավ գնալ մի քանի սոցիալական ծրագրերի կրճատմանը, անուղղակի հարկերի բարձրացմանը: Այդ բոլոր ձեռնարկած միջոցները տեղին էին, սակայն հակասում էին պահպանողակնների նախընտրական կանխատեսություններին: Բացի այդ, սրվում է միջազգային դրությունը Մերձավոր Արնելքում: Այդ ռեգիոնը 50-ական թթ.սկզբին դառնում է կարնորագույներից մեկը համաշխարհային քաղաքականության մեջ: Անգլիան ձգտում

էր այստեղ ստեղծել խոշոր արաբական պետությունեերի մասնակցությամբ անգլիամետ ռազմաստրատեգիական բլոկ: Եվ 1955թ. Անգլիայի նախաձեռնությամբ ստեղծվեց ՍԵՆՏՕ կամ Բաղդադի պակտ ռազմաստրատեգիական բլոկը, որի մեջ մտան բացի Անգլիայից, Թուրքիան, Իրաքը, Իրանը ն Պակիստանը (այդ բլոկը գոյություն ունեցավ մինչն 1978թ): ՍԵՆՏՕ-ի կազմում Անգլիան ցանկանում էր տեսնել նան Եգիպտոսին, սակայն Նասերի կառավարությունը, որը Եգիպտոսում իշխանության գլուխ անցավ ազգային հեղափոխությունից հետո, ոչ միայն չմիացավ ՍԵՆՏՕ-ին, այլն 1956թ. հուլիսին հայտարարում է Սուեզի ջրանցքի ազգայնացման մասին, որը Անգլիայի հսկողության տակ էր գտնվում: Դա մեծ հարված էր Անգլիայի ն նրա քաղաքական ու տնտեսական շահերին: Իդենի կառավարությունը աջակցություն չստանալով ԱՄՆ-ից` այնուամենայնիվ Ֆրանսիայի, որը Սուեզի ջրանցքի բաժնետոմսերի տեր էր, ն Իսրայելի հետ միասին որոշում ընդունեց ռազմական գործողություններ սկսել Եգիպտոսի դեմ: Դա ուղղակի ագրեսիա էր անկախ պետության նկատմամբ: Եգիպտոսին անմիջապես պաշտպանեց ԽՍՀՄ-ը, ն Խրուսշչովը Իդենին իր ուղերձում զգուշացնում է, որ եթե ագրեսիան շարունակվի ապա ԽՍՀՄ-ը պատրաստ է նույնիսկ ատոմային զենք օգտագործել: Այսպիսով, Իդենի կողմից ձեռնարկած արկածախնդրությունը երկիրը կանգնեցրեց միջուկային կոնֆլիկտի եզրին: Անգլիան ն Ֆրանսիան ստիպված եղան 1956թ. դեկտեմբերի 22-ին թողնել Եգիպտոսի տարածքը: Անգլիայի ն Ֆրանսիայի հեղինակությունը խիստ ընկավ միջազգային ասպարեզում ն հատկապես արաբական աշխարհում: Անգլիան շատ մեծ տնտեսական ն քաղաքական կորուստներ ունեցավ նավթառատ ն ռազմավարական տեսակետից կարնոր նշանակություն ունեցող Մերձավոր ն Միջին Արնելքում: Իսկ Անգլիայի տեղը շտապեց զբաղեցնել ԱՄՆ-ը, որը չեզոք դիրք էր բռնել այդ պատերազմի ժամանակ: Ինչ վերաբերում է Անգլիայի քաղաքանությանը Եվրոպայի նկատմամբ, ապա այստեղ առաջին հերթին պետք է նշել 1954թ. հոկտեմբերին Փարիզում ստորագրված համաձայնագրերը, որոնց հիման վրա ԳՖՀ-ն մտավ ՆԱՏՕ-ի մեջ (1955թ): Այսպիսով, Անգլիան համաձայնվում էր Արնմտյան Գերմանիայի վերազինմանը: Սուեզի ճգնաժամը ծանր քաղաքական հարված հասցրեց պահպանողականներին, ն Իդենի կառավարությունը հրաժարական տվեց: Մեծ Բրիտանիայի նոր վարչապետ դարձավ Հարոլդ Մակմիլանը (19571963թթ.), որը պետական կուրսի թարմացման կողմնակիցն էր: Նա հայտարարում է «փոփոխությունների քամիներ» լոզունգը, կոչ անելով կուսակցությանը ակտիվացնել դինամիկ ն առաջադեմ ազգային զարգացման մոդելի ստեղծման աշխատանքը: Սակայն նա

շարունակում էր վարել «Նոր պահպանողականություն» չափավոր տարբերակի քաղաքականությունը: Պահպանողականների համար բարենպաստ տնտեսական պայմաններում 1959թ. տեղի ունեցան պառլամենտական ընտրություններ, որոնց արդյուքնում պահպանողականները նորից համոզիչ հաղթանակ են տանում: Սակայն արդեն 1960-1961թթ. երկրի տնտեսության վիճակը վատացավ ֆունտ ստերլինգի նոր ուժեղ արժեզրկման պատճառով, ինչը տեղի ունեցավ արժութա-ֆինանսական միջազգային շուկայում: Սակայն ֆունտ ստերլինգի նոր անկումը բրիտանական տնտեսության ներքին խորը անհամաչափության հետնանքն էր: Չնայած որ անգլիական արդյունաբերությունը պատերազմից հետո իր զարգացման մեջ բավականին մեծ հաջողություններ էր ունեցել, սակայն նա զգալի չափով զիջում էր ԱՄն-ին, ԳՖՀ-ին ն ճապոնիային նորագույն տեխնիկական միջոցների ներդրումներով, ինչը բերում էր նրան, որ անգլիական ապրանքները ունեին բարձր ինքնարժեք: Բացի այդ, Անգլիան հետ էր մնում ԱՄՆ-ից, ԳՖՀ-ից ն ճապոնիայից նան արտադրության աճի տեմպերով: Այստեղ գլխավոր պատճառներն էին կապիտալի ներդրումների ցածր մակարդակը, ինչպես նան նորից նորագույն տեխնիկական միջոցների թերօգտագործումը: Ինչպես արդեն նշվել է, հիմնական կապիտալի նորոգումը, բարձր արտադրողական տեխնիկայի ն տեխնոլոգիաների ներդրումը պահանջում էին զգալի ծախսեր, ն այդ բարդ խնդիրները մասնավոր սեկտորը միայնակ լուծել չէր կարող, իսկ պահպանողական կառավարությունները տնտեսության պետական կարգավորումով քիչ էին զբաղվում: Անգլիայի արտադրությունը շարունակում էր կախման մեջ մնալ ներմուծումից (հումքից ն պարենից) ն, հետնաբար, պատրաստի արտադրանքի արտահանությունից, որը շատ դեպքերում իր ծավալներով ավելի քիչ էր, քան ներմուծումը, իսկ դրա հետնանքներն էին` բյուջեի դեֆիցիտը ն արժեզրկումը: Պետք է նան հաշվի առնել, որ Անգլիայի տնտեսության համար շատ ծանր հետնանքներ ունեցավ նրա գաղութային կայսրության փլուզումը: Անգլիան չկարողացավ նան լիարժեք մասնակից դառնալ եվրոպական ինտեգրացիոն գործընթացին: Մի կողմից նա վախենում էր, որ, դառնալով եվրոպական տնտեսական համագործակցության անդամ, նրա կապը համագործակցության երկրների հետ կարող էր թուլանալ, իսկ մյուս կողմից, Անգլիան, հանուն եվրոպական շահերի, չէր ուզում հրաժարվել ԱՄՆ-ի հետ հաստատված «հատուկ հարաբերություններից»: Ի հակակշիռ «Ընդհանուր շուկայի»` Անգլիան 1960թ. ստեղծեց «Ազատ առնտրի եվրոպական ասոցիացիան», որի կազմի մեջ մտան այն արնմտաեվրոպական երկրները, որոնք դուրս էին

մնացել «ընդհանուր շուկայից» (Շվեդիա, Դանիա, Ավստրիա, Շվեյցարիա, Նորվեգիա, Պորտուգալիա): Սակայն այդ կազմակերպությունը չկարողացավ արժանի մրցակից դառնալ «ընդհանուր շուկային» ն շուտով լուծարվեց: Շարունակվում էր Մեծ Բրիտանիայի գաղութային կայսրության փլուզման գործընթացը: Անգլիան ճանաչեց Մալայի, Սինգապուրի, Կիպրոսի, Մալթայի, Նիգերիայի, Ուգանդայի, Հարավային Ռոդեզիայի, Հարավային Աֆրիկայի անկախությունը: 1963թ. հոկտեմբերին ծանր հիվանդության պատճառով Մակմիլանը պաշտոնաթող եղավ, ն Անգլիայի նոր վարչապետ դարձավ Ալեկ Դուգլաս-Հյումը (1963-1964թթ.): Դուգլաս-Հյումի վարչապետ դառնալը կապված էր բրիտանական պետականության իրավագիտական հիմքի մեջ տեղի ունեցած կարնոր փոփոխությունների հետ: Դեռ 1958թ. Մակմիլանի կառավարությունը լորդերի պալատի բարեփոխում անցկացրեց: Ընդունվեց ցմահ պերերի մասին ակտը: Այսուհետն ցմահ պեր կոչումի շնորհումը նայվում էր որպես անձնական մեծ արժանիքների ճանաչում: Վերին պալատը համալրվում էր արժանի քաղաքական ն հասարակական գործիչների հաշվին: Այս բարեփոխումը ունեցավ շարունակություն: 1963թ. նորից Մակմիլանի նախաձեռնությամբ ընդունվեց պերերի մասին ակտը, որով ցմահ պերերը իրավունք էին ստանում հրաժարվել այդ տիտղոսից: Բանն այն էր, որ սկսած 22դ. սկզբից` վարչապետը որպես կանոն պետք է լիներ համայնքների պալատից, որովհետն ավանդույթի համաձայն` լորդը իրավունք չուներ մտնել ներքին պալատ: Այսպիսով, հեղինակավոր քաղաքական գործիչները պահպանողական կուսակցությունից, որոնք ունեին պերի տիտղոսը, այսուհետն իրավունք ստացան հավակնել վարչապետի պաշտոնին: Լորդ Դուգլաս-Հյումը առաջիններից էր, ով օգտվեց այս իրավունքից ն, հրաժարվելով պերի տիտղոսից, դարձավ Անգլիայի վարչապետ, ճիշտ է շատ կարճ ժամանակվա ընթացքում: Դուգլաս-Հյումի վարչապետության ժամանակ Բրիտանիայի տնտեսական ն քաղաքական կյանքում էական փոփոխություններ տեղի չունեցան: Անգլիայի տնտեսությունը զարգացման տեմպերով շարունակում էր զիջել արնմուտքի մի շարք երկրներին: Օրինակ` 50-60-ական թթ. Մեծ Բրիտանիայի արդյունաբերական արտադրանքի միջին տարեկան աճը կազմում էր ընդամենը 39, ԱՄՆ-ում` 49, ԳՖՀ-ում ն Իտալիայում` 7, 4 9, Պորտուգալիայում` 6, 29, Իսպանիայում ն Հունաստանում` 7, 59, ճապոնիայում` 15, 29: Արնմուտքի առաջատար երկըրներից Անգլիան ուներ նան կրթության մակարդակի ամենացածր ցուցանիշը: Աշխատանքի շուկայում գոյություն ուներ ցածրորակ աշխատավորների ավելցուկ: Անգլիացիները հիվանդագին էին

ընդունում իրենց երկրի միջազգային հեղինակության անկումը, զարգացման տեմպերի նվազումը, Արնմուտքի առաջատար երկրների մեջ դեպի երկրորդ շարք հետսահումը: Նամանավանդ անգլիացիների համար վշտացուցիչ էր այն հանգամանքը, որ երեկվա հակառակորդները` Գերմանիան, ճապոնիան, Իտալիան, տնտեսական մեծ վերելք էին ապրում: Անգլիացիներից շատերը բոլոր անհաջողությունների մեջ սկսում են մեղադրել պահպանողականներին, իսկ, լեյբորիստները ուղղակի ասում էին որ Անգլիան «իզուր տեղը 13 տարի կորցրեց»:

2. Հարոլդ Վիլսոնի լեյբորիստական կառավարությունը (1964-1970թթ): 50-ական թթ. վերջում տեղի ունեցավ փոփոխություն լեյբորիստական կուսակցության ղեկավարոթյան մեջ: 1963թ. կայացած ներքին կուսակցական ընտրությունների ժամանակ հաղթեց Հարոլդ Վիլսոնը, որը նախկինում Օքսֆորդում տնտեսագիտություն էր դասավանդում: Վիլսոնը «գիտության ն տնտեսական պլանավորման միացման» կողմնակից էր` համարելով, որ դա ոչ միայն կառողջացնի բրիտանական տնտեսությունը, այլ նան միակ ճիշտ ճանապարհն է դեպի սոցիալիզմի իդեալների լիակատար հաղթանակը: 1964թ. հրապարակ իջավ լեյբորիստների նախընտրական ծրագիրը, որտեղ ամփոոփվում էին «տեխնոկրատական հեղափոխության» հիմնական գաղափարները: Պետությունը համարվում էր գիտա-տեխնիկական հեղափոխության հիմնական շարժիչը: Լեյբորիստները ընդունում էին բրիտանական արդյունաբերության բազմակողմանի մոդեռնիզացման ն ֆինանսաբյուջետային համակարգի ամրապնդման անհրաժեշտությունը: Հերթական պառլամենտական ընտրությունները տեղի ունեցան 1964թ. հոկտեմբերի 15-ին, որոնց արդյունքում լեյբորիստները ստացան 317 տեղ, պահպանողականները` 303 տեղ: Վիլսոնը, դառնալով վարչապետ, ընգծում էր, որ կառավարությունը զբաղվելու է տնտեսական զարգացման հարցերով, «ռեալ քաղաքականությունով»: Նա հայտարարեց, որ «վերացավ գաղափարախոսության դարաշրջանը»` հրաժարվելով լեյբորիստներին բնորոշ սոցիալիստական դարձվածաբանությունից (ֆրազեոլոգիայից): Ամենադժվար պրոբլեմը, որի հետ հանդիպեց Վիլսոնի կառավարությունը, վճարային հաշվեկշռի խրոնիկական պակասուրդն էր (դեֆիցիտը) ն սղաճը ìÇ12á7

(ինֆլյացիա): Օբյեկտիվորեն գոյություն ուներ երկու ճանապարհ պրոբլեմը լուծելու համար` ազգային դրամի արժեզրկում (դեվալվացիա) կամ կոշտ դեֆլյացիոն քաղաքականություն, որը նախատեսում էր գործարարական ակտիվության ն դրամային շրջանառության մասշտաբների սահմանափակում: Սկզբից Վիլսոնի կառավարությունը ընտրեց երկրորդ տարբերակը: Դեֆլյացիոն քաղաքականության շրջանակներում կառավարությունը ավելացրեց տուրքեր ապահովագրության ն բենզինի վրա, իսկ 1965թ. գարնանից ավելացավ շահութահարկը: Կառավարությունը դիմեց նան աշխատավարձերի ն գների բարձրացման կասեցմանը: Այսպես` աշխատավարձը տարեկան կարող էր ավելանալ 3, 59, ոչ ավել, իսկ գները` բարձրանալ` 49-ից ոչ ավել: Բայց դեֆլյացիոն քաղաքականությունը կարող էր էֆեկտիվ լինել միայն պետական բյուջեյի սպառման մասի կրճատման պայմանով: Սակայն լեյբորիստները ստիպված եղան հաշվի առնել սեփական էլեկտորատի շահերը ն այն խոստումները, որոնք նրանք տվել էին նախընտրական փուլում: Այս վիճակում Վիլսոնի կառավարությունը չհամարձակվեց կրճատել բյուջետային ծրագրերը: Հակառակը` 1964թ. վերջում կառավարությունը բարձրացրեց թոշակները, սկսեց մեծածավալ մունիցիպալ տների կառուցումը: Կառավարության կողմից անցկացված այդպիսի հակասական քաղաքականությունը կարող էր բերել վճարման հաշվեկշռի նոր պակասուրդի առաջացմանը: Վիլսոնը համարում էր, որ այդ վտանգից կարելի է խուսափել` ունենալով տնտեսական արագ աճ: Բացի այդ, նա ձգտում էր ամրապնդել տնտեսության պլանավորման սկզբունքը: Տնտեսության զարգացման համար ստեղծվեց հատուկ Ազգային խորհուրդ, որը 1965թ. պատրաստեց հինգ տարվա համար «Ազգային տնտեսական պլան»: Նախատեսվում էր տարեկան 4-59 արտադրության աճ, գործազրկության վերացում: Կառավարությանը հաջողվեց 1965թ. ընթացքում պահպանել երկրում կայուն տնտեսական վիճակ, ինչը թույլ տվեց Վիլսոնին 1966թ. փետրվարի 28-ին խնդրել թագուհուն ցրել պառլամենտը ն նշանակել նոր ընտրություններ, որոնք տեղի ունեցան մարտի 31-ին: Լեյբորիստները համայնքների պալատում ստացան 364 տեղ, պահպանողականները` 253 տեղ, լիբերալները` 12 տեղ: 1966թ. երկրորդ կեսից երկրում նորից սկսվում է սղաճ (ինֆլյացիա), ինչը իր հերթին կարող էր բերել ֆինանսական ն տնտեսական ճգնաժամ: Վիլսոնի կառավարությունը փորձ էր անում բոլոր միջոցներով պայքարել արժեզրկման դեմ ն թույլ չտալ ֆունտ ստերլինգի անկումը: 1966թ. երկրորդ կեսին ձեռնարկվեցին մի շարք միջոցներ, որոնք գնահատվեցին որպես «ամենակոշտ դեֆլյացիա 1949թ. հետո»: 409 բարձրացվեցին ավտոմեքենաների

գները, ընդհանուր առմամբ 109-ով ավելացան անուղղակի հարկերը ալկոհոլային խմիչքների, նավթի ն բենզինի, փոստային ծառայությունների վրա: Կրճատվեցին պետության կողմից ֆինանսական ներդրումները ազգայնացված արդյունաբերական ճյուղերի մեջ, մտցվեցին լրացուցիչ սահմանափակումներ աշխատավարձի ն գների բարձրացման համար, կրճատվեցին շատ բյուջետային ծրագրեր ն այլն: Բացի այդ, կառավարությունը փորձում էր լավացնել երկրի վճարման հաշվեկշիռը ապրանքների արտահանման հաշվին: Այստեղ դրական մեծ դեր կարող էր խաղալ Մեծ Բրիտանիայի ընդգրկումը եվրոպական «ընդհանուր շուկայի» մեջ: 1967թ. մայիսին Դանիայի ն Նորվեգիյաի հետ միասին կառավարությունը դիմում պատրաստեց Եվրոպական տնտեսական համագործակցության (ԵՏՀ) մեջ մտնելու խնդրանքով: Սակայն Ֆրանսիան կտրականապես դեմ էր, ն Անգլիան մերժում ստացավ: ԵՏՀին անդամակցելու նոր փորձի ձախողումը ժամանակով համընկավ միջազգային դրության սրման հետ: 1967թ. հունիսին տեղի ունեցավ «վեցօրյա պատերազմ» Իսրայելի ն Եգիպտոսի միջն, որի հետնանքն էր համաշխարհային շուկայի ապակայունացումը: Արաբական երկրների կողմից մի քանի ամիսների ընթացքում էմբարգո դրվեց Անգլիա նավթի ներմուծման վրա, ինչը շատ բացասական ազդեցություն ունեցավ բրիտանական արտաքին առնտրի համար: Այդ ծանր վիճակից դուրս գալու համար Վիլսոնի կառավարությունը ստիպված եղավ գնալ ազգային դրամի դեվալվացիայի: 1967թ. նոյեմբերի 18-ին հայտարարվեց, որ ֆունտ ստերլինգի կուրսը իջնում է 14, 39-ով: Սակայն, մյուս կողմից, ֆունտ ստերլինգի դեվալվացիան կարող էր աշխուժացնել արտադությունը, որովհետն տեղի էր ունենում բրիտանական ապրանքների ինքնարժեքի իջեցում, ինչը իր հերթին պետք է դրդեր արտահանման ծավալների ընդլայնումը ն ներմուծման էժանացումը: Բայց այդ ծրագրի իրականացումը կախված էր բրիտանական արդյունաբերության զարգացման տեմպերն ուժեղացնելուց: Անհրաժեշտ էին նոր, լրացուցիչ ֆինանսական ներդրումներ, ինչը կառավարությունը հնարավորություն չուներ անելու: Այդ պատճառով կառավարությունը ստիպված եղավ դիմել Միջազգային արժույթի ֆոնդին ն կատարել նրա կողմից ներկայացրած մի շարք պահանջներ: Կրճատվեցին բյուջետային ծախսերը ոչ արտադրական պահանջների վրա, բարձրացվեցին հարկերը բենզինի, սիգարետների, վիսկիի վրա: Ֆինանսական ն քաղաքական աջակցություն էին ստանում առաջին հերթին խոշորագույն բրիտանական մենաշնորհները, որոնք կարող էին մրցակցել համաշխարհային շուկայում: Վիլսոնի կառավարության կողմից վարած ճիշտ տնտեսական քաղաքականության շնորհիվ երկրի վճա108

րային հաշվեկշիռի դեֆիցիտը կրճատվեց: 1968թ. վարչապետը նույնիսկ խոսեց ապագա տնտեսական հրաշքի մասին, ինչը, իհարկ», մեծ չափազանցում էր, որովհետն Մեծ Բրիտանիան շարունակում էր տնտեսական զարգացման տեմպերով հետ մնալ Արնմուտքի մյուս առաջատար երկրներից: Պետք է նշել, որ Վիլսոնի կառավարությունը 60-ական թթ. վերջում ընդհարվեց այդպիսի սոցիալական պրեբլեմների հետ, որոնք բնորոշ էին ոչ միայն Անգլիայի, այլ նան ամբողջ արնմտյան երկրների համար: Խոսքը վերաբերում է ուսանողական ն հակապատերազմյան շարժումների ռադիկալիզացմանը: Առաջացավ այլընտրանքային (ալտերնատիվ) երիտասարդական մշակույթ, տեղի ունեցավ այդսպես կոչված սեքսուալ հեղափոխություն: Անգլիայում, օրինակ 1967թ. ընդունվեց օրենք, որով օրինականացվում էին հոմոսեքսուալ հարաբերությունները: 1960-ական թթ. վերջին Անգլիան հայտնվեց հին պրոբլեմի առջն. դա Օլսթերի հարցն էր, ավելի ճիշտ` կրոնաքաղաքական սուր ընդհարում տեղի ունեցավ Հյուսիսային Իռլանդիայում, որը փաստորեն որոշեց Վիլսոնի կառավարության ճակատագիրը: Սկսած 1921թ. Օլսթերում անգլիացիների նպատակասլաց քաղաքականության հետնանքով լուրջ ժողովրդագրական փոփոխություններ տեղի ունեցան: Տեղի բնակչությունը` կաթոլիկ իռլանդացիները, կազմում են բնակչության 1/3, իսկ 2/3-ը` բողոքականներ էին` հիմնականում շոտլանդացիները ն ուելսցիները: Իռլանդացիները Օլստերի համեմատաբար չուննոր ն բողոքականների համեմատությամբ արհամարհված ն իրավազուրկ մասն էին: Այս հողի վրա ծագեց Օլսթերի կաթոլիկ բնակչության պայքարը քաղաքացիական իրավունքների համար, որը, իհարկ», զուտ կրոնական չէր ն ուներ ազգային ու սոցիալական երանգավորում: Կրոնական հողի վրա բախումները հաճախակի են դառնում 1968թ. ն իր գագաթնակետին են հասնում հոկտեմբերին, երբ Լոնդոնդերիում խոշոր ընդհարումներ եղան ոստիկանության հետ: 1969թ. օգոստոսին կառավարությունը ստիպված է լինում Հյուսիսային Իռլանդիայի տարածք մտցնել բանակային զորամասեր: Ի պատասխան դրան` Իռլանդիայի Ազատագրական հանրապետական գաղտնի բանակը ծավալեց ահաբեկչական գործողություններ: Այսպիսին էր տնտեսական ն քաղաքական դրությունը, երբ 1970թ. հունիսի 18-ին տեղի ունեցան պառլամենտական ընտրություններ, որոնց արդյունքների վրա մեծ ազդեցություն ունեցան Օլստերի իրադարձությունները: Հաղթեցին պահպանողականները` ստանալով 330 տեղ, իսկ լեյբորիստները ունեցան 287 տեղ:

3. էդվարդ Հիթի պահպանողական (1970-1974թթ.):

կառավարությունը

Կառավարությունը գլխավորեց պահպանողական կուսակցության նոր առաջնորդ էդվարդ Հիթը, որը պատկանում էր «նոր պահպանողականներ» հոսանքին: Ի տարբերություն լեյբորիստների` «նոր պահպանողականները» չէին տեսնում պետության մեջ այն ուժը, որը կարող էր իր վրա վերցնլ ամբողջ պատասխանատվությունը հասարակական զարգացման պրոբլեմների լուծման համար: ÐÇÃ Նրանք անհրաժեշտ էին գտնում նյութական ն սոցիալական պայմաններ ստեղծել կոնկրետ մարդու բարեկեցության համար: Դրան հասնելու համար, որպես կարնորագույն միջոց, պահպանողականները համարում էին սեփականատերերի կատեգորիայի ընդլայնումը, որովհետն սեփականությունը, նրանց կարծիքով, ապահովում է անձի իսկական ազատությունը ն անկախությունը ն դրա հետ մեկտեղ ստեղծում է նան անհրաժեշտ պայմաններ հասարակության ստեղծագործական զարգացման համար գիտատեխնիկական հեղափոխության ժամանակաշրջանում: Կառավարության առջն խնդիր էր դրվում կրճատել պետական ծախսերն առաջին հերթին սոցիալական բնագավառում ն, միննույն ժամանակ, ամեն կերպ օգնել մասնավոր հատվածին: Հետնելով այդ քաղաքականությանը` 1973թ. անցկացվեց բարեփոխում առողջապահությունում ն երկու սեկտորները` պետականը ն մասնավորը, միավորվեցին` ստեղծելով միասնական ազգային առողջապահության ծառայություն, որտեղ գնալով տարածվում էին շուկայական հարաբերությունները: Մ. Թետչերի գլխավորությամբ անցկացվեց նան բարեփոխում կրթության բնագավառում, որտեղ ուշադրություն էր դարձվում մասնավոր կրթությանը: Նա շարունակում էր մնալ էլիտար, իսկ բյուջետային ծախսերը պետական դպրոցների համար զգալի չափով կրճատվեցին: Կրճատվեցին նան բյուջետային ծախսերը մունիցիպալ շինարարության համար ն, միննույն ժամանակ, զարգանում էր մասնավոր շինարարությունը, ինչի համար կառավարությունը ստեղծում էր բարենպաստ պայմաններ: Սոցիալական ծրագրերի կրճատումը Հիթի կառավարությունը անց էր կացնում «ազատել տնտեսությունը պետության ավելորդ ազդեցությունից» կարգախոսով: Այդ նույն գիծը իրականացվում էր նան արդյունաբերությունում, որտեղ կառավարությունը ապաազգայնացման քաղաքականություն էր վարում: Հիթի կառավարութ110

յունը միջոցներ ձեռնարկեց հարկային համակարգի բարեփոխման գործում: Կրճատվեցին ուղիղ ն ավելացան անուղղակի հարկերը, ինչը պետք էր խթաներ տնտեսության «ռեալ հատվածը»: Իջեցվեց նան խոշոր մենաշնորհների համար սահմանված շահութահարկը: Կառավարությունը հրաժարվեց լայնածավալ ծրագրերից, որոնք ուղղված էին գործազրկության դեմ պայքարելուն: Աստիճանաբար վերացվում էին լեյբորիստների կողմից եկամուտների ն գների վրա վերահսկման մասին բոլոր ընդունված որոշումները: Սակայն Հիթի կառավարությանը այդպես էլ չհաջողվեց գտնել արդյունավետ միջոցներ սղաճի դեմ պայքարելու համար, ինչը նորից բերեց վճարային հաշվեկշռի պակասուրդին: Բացի այդ, Մեծ Բրիտանիայի դիրքերը համաշխարհային շուկայում, չնայած արդյունաբերության արտադրության աճի դրական դինամիկայի, շարունակում էին վատանալ: Նրա բաժինը համաշխարհային արտահանման մեջ 1973թ. իջավ մինչն 6, 69: 1973թ. հուվարի 1-ից Մեծ Բրիտանիան Դանիայի ն Իռլանդիայի հետ միասին դարձավ եվրոպական համագործակցությունների համակարգի լիարժեք անդամ: Սակայն այդ քայլի տնտեսական արդյունավետությունը պետք է երնար միայն մի քանի տարի հետո: Իրավիճակը Հյուսիսային Իռլանդիայում շարունակում էր մնալ բարդ: Անգլիական զորաբաժինը, որը տեղակայված էր Օլսթերում, գնալով ընկալվում էր կաթոլիկ փոքրամասնության կողմից որպես Օկուպանտների բանակ: 1972թ. Հիթի կառավարությունը Հյուսիսային Իռլանդիայում մտցնում է ուղիղ կառավարման վարչակարգ: 1972թ. դեկտեմբերի 30-ին անգլիական զորքերը կաթոլիկների վրա կրակ բացեցին Լոնդոնդերի քաղաքում, ինչի հետնանքով սպանվեց 13 մարդ: Ի պատասխան Իրլանդիայի մայրաքաղաք Դուբլինում զայրացած ամբոխը ներխուժեց ն այրեց անգլիական դեսպանատունը: Այս պահից իրլանդական գաղթնի բանակը հրաժարվում է զինադադարից ն ահաբեկչական պատերազմ է սկսում անգլիական կառավարության դեմ: Միայն 19721975թթ. Հյուսիսային Իրլանդիայում զոհվեցին 475 մարդ: Հիթի կառավարությունը լարվածությունը թուլացնելու համար որոշում է 1973թ. մարտի 8-ին Հյուսիսային Իռլանդիայում հանրաքվե անցկացնել հետնյալ հարցադրումով` համաձայն են Հյուսիսային Իռլանդիայի բնակիչները, որ Օլսթերը անջատվի Մեծ Բրիտանիայից ն միավորվի Իռլանդական Հանրապետության հետ: Սակայն այդ քայլի քաղաքական էֆֆեկտը մինիմալ էր, որովհետն, բնականաբար, բողոքական մեծամասնությունը դեմ քվեարկեց, իսկ կաթոլիկ փոքրամասնությունը ընդհանրապես դիմեց բոյկոտի, որովհետն նախապես ամեն ինչ պարզ էր: Այսպիսով, պահպանողականների

ժամանակ Օլսթերի պրոբլեմը ոչ միայն չլուծվեց, այլ ավելի բարդացավ: 1973թ. վերջում բրիտանական տնտեսությունը նոր ցնցում ապրեց: 1973թ. հոկտեմբերին ՕՊԵԿ-ը աննախադեպ որոշում է ընդունում նավթի գինը բարձրացնելու մասին` 3 դոլլարից մինչն 11, 65 դոլար մեկ բարելի համար: Այդ քայլը արնմտյան երկրների տնտեսությունները կանգնեցրեց գլոբալ էներգետիկ ճգնաժամի եզրին: «Նավթային շոկը» ոչ միայն բերեց հսկայական վնասներ, արտադրության անկում, ներդրումների կրճատում, այլ նան ստիպեց որոշ ժամանակով վերակառուցել արտադրության ամբողջ տեխնոլոգիական բազան: Այդ գործընթացը ձգվեց մոտ տաս տարի ն դարձավ ինդուստրիալ տնտեսական մոդելի կառուցվածքային ճգնաժամի պատճառը: Սակայն առայժմ էներգետիկական ճգնաժամի հետնանքով բարձրացավ համարյա բոլոր արտադրանքի ինքնարժեքը, ինչից հետո կտրուկ բարձրացան մեծածախ ն մանրածախ գները: Բնակչության վճարունակությունը իր հերթին կտրուկ ընկել էր, ինչը վերարտադրության ճգնաժամի սպառնալիք ստեղծեց երկրում: Այսպիսով, Մեծ Բրիտանիան, որը իր նավթի պահանջների 2/3 ապահովում էր Միջին Արնելքից ներմուծման միջոցով, հայտնվում է այն երկրների ցուցակում, որոնք ամենաշատ կորուստներ ունեցան «Նավթային շոկից»: Այս տնտեսական ն ներքաղաքական բարդ վիճակում Հիթը որոշում է ընդունում անցկացնել վաղաժամկետ պառլամենտական ընտրություններ: Ընտրողները պետք է որոշեին, թե ում են իրենք վստահում երկիրը ճգանաժամից դուրս բերելու համար:

4. Հարոլդ Վիլսոնի լեյբորիստական կառավարության (1974-1976թթ.) ն Ջեյմս Քալագհանի կառավարության (1976-1979թթ.) քաղաքականությունը: 1970թ. կրած պարտությունից հետո լեյբորիստական կուսակցության ղեկավարությունը որոշեց վերադառնալ կուսակցության համար ավանդական «ձախ» քաղաքականությանը: Եվ հիմա էլ լեյբորիստների նախընտրական ծրագիրը կրում էր ռադիկալ բնույթ: Ծրագիրը նախատեսում էր անցկացնել լայն ազգայնացում, պետական կարգավորման համակարգի ամրապնդում, ռազմական ծախսերի ø³1³·Ñ³7 կրճատում: Ընտրությունները կայացան 1974թ. մարտի 4-ին ն բերեցին հետնյալ արդյունքներ` լեյբորիստները

ստացան 301 տեղ, պահպանողականները` 296 տեղ: Այսպիսով, ոչ մի կուսակցություն համայնքների պալատում չստացավ բացարձակ մեծամասնություն: Հիթի` լիբերալների հետ կոալիցիոն կառավարություն ստեղծելու փորձերը ավարտվեցին ապարդյուն, որից հետո նրա կառավարությունը հրաժարական տվեց, ն Վիլսոնը կազմում է իր նոր լեյբորիստական կառավարությունը: Ձգտելով ամրապնդել իր դիրքերը` Վիլսոնը մի քանի ամիսների ընթացքում անցկացրեց մի շարք միջոցառումներ, որոնք համընկնում էին նախընտրական խոստումների հետ. բարձրացվեց հանքափորների աշխատավարձը, ավելացան թոշակները, «սառեցվեցին» ժամանակավոր գները պարենային ապրանքների վրա: Օգտվելով երկրում ստեղծված ներքաղաքական ն տնտեսական բարենպաստ պայմաններից` Վիլսոնը խնդրում է թագուհուն ցրել պառլամենտը ն նշանակել նոր վաղաժամկետ ընտրություններ, որոնք ն տեղի են ունենում 1974թ. հոկտեմբերի 10-ին: Ընտրությունների արդյունքում լեյբորիստներին հաջողվում է նվաճել պառլամենտում բացարձակ մեծամասնություն` 319 տեղ, 296 տեղերի դիմաց, որոնք ստացել էին պահպանողականները: Լեյբորիստների ծրագրի մեջ տեղ գտավ միայն մեկ նոր դրույթ, որը առաջարկել էր կուսակցության նախագահ Ջեյմս Քալագհանը: Այն կոչվեց «սոցիալական կոնտրակտ», որը ենթադրում էր արհմիությունների ն կառավարության միջն սերտ համագործակցության վերականգնումը, ինչը մտնում էր լեյբորիստների «Բարեկեցության պետություն» գաղափարի շրջանակի մեջ: Սակայն սկսած 1975թ. ամռանից` Վիլսոնի կառավարությունը ստիպված լինելով պայքարել սղաճի աճի դեմ` բարձրացրեց հարկերը սպառողական ապրանքների վրա, կրճատվեցին սոցիալական ծրագրերի համար հատկացված պետական ծախսերը: Այսինքն` «սոցիալական կոնտրակտ» ծրագիրը ձախողվեց, ինչը ն ստիպեց Վիլսոնին 1976թ. պաշտոնաթող լինել: Անգլիայի վարչապետ է դառնում Ջեյմս Քալագհանը: Քալագհանը, լինելով «սոցիալական կոնտրակտ» ծրագրի հեղինակը, այնուամենայնիվ հայտարարեց դեպի պետական միջոցների խնայողության քաղաքականությունը անցնելու մասին, պայքար սղաճի դեմ, ազգայնացման ծրագրերից հրաժարում: Լեյբորիստական կառավարությունը վերջնականապես հրաժարվում էր իր «սոցիալական կոնտրակտ» ծրագրից: Դա, ինչպես նան լեյբորիստների տնտեսական ն սոցիալական քաղաքականությունը, դժգոհություն է առաջացնում առաջին հերթին բանվոր դասակարգի շրջանում ն դրա հետնանքը եղավ այն, որ կրճատվեց լեյբորիստների ընտրողների խավը: Սակայն 1977թ. կեսից, երբ ճգնաժամային լարվածությունը ընկնում է, արդյունաբերության արտադրության մակարդակը

սկսում է կամաց բարձրանալ, իսկ սղաճը իջնում է մինչն 169, 1978թ.` 89: Սակայն ն այս բարենպաստ տնտեսական վիճակում լեյբորիստական կառավարությունը չի փոխում իր սոցիալական քաղաքականությունը, ինչը բերեց բանվոր դասակարգի դժգոհության նոր ալիքի բարձրացմանը: 1978թ. սեպտեմբերին տեղի ունեցավ Բրիտանիայի տրեյդ-յունիոնների կոնգրեսը, որտեղ կառավարության դեմ ուղղված բանաձն ընդունվեց: Սկսվեցին մասայական գործադուլներ, որոնք ապակայունացրեցին երկրի վիճակը, իսկ տարվա վերջում ներքաղաքական իրավիճակը ավելի է սրվեց: Քալագհանը ստիպված եղավ ցրել պառլամենտը ն գնալ վաղաժամկետ ընտրությունների: Նրանք տեղի ունեցան 1979թ. մայիսի 3-ին ն բերեցին հետնյալ արդյուքների` պահպանողականները ստացան պառլամենտում 339 տեղ, լեյբորիստները` 268 տեղ: Պահպանողականների կառավարությունը գլխավորեց Մարգարետ Թետչերը:

5. Մեծ Բրիտանիան ն 60-70թթ. միջազգային հարաբերությունները: 60-ական թթ. «առանձնահատուկ» հարաբերությունների ինտենսիվությունը Լոնդոնի ն Վաշինգտոնի միջն նվազել էր: Չմերժելով ատլանտյան համերաշխության սկզբունքը Վիլսոնը միննույն ժամանակ սկզբունքորեն հրաժարվում էր ԱՄՆ-ի «կրտսեր պարտնյորի» դերից: Անգլո-ամրիկյան հարաբերությունների համար որոշիչ է դառնում այն հանգամանքը, որ Լոնդոնը հրաժարվում է Վիետնամ ուղարկել գոնե սիմվոլիկ զորաբաժին: Հիթի կառավարության ժամանակ անգլո-ամերիկյան հարաբերություների մեջ փոփոխություն տեղի չունեցավ: 1971թ. Հնդկաստանի ն Պակիստանի միջն երկրորդ պատերազմի ժամանակ ԱՄՆ աջակցում էր Պակիստանին` չնայած Մեծ Բրիտանիայի կողմից ձեռնարկած բոլոր փորձերին չեզոք դիրք պահպանել ն միջնորդի դեր խաղալ: Այդ ժամանակ ԱՄՆ նան առանձին քաղաքական բանակցություններ է սկսում վարել Չինաստանի հետ` հաշվի չառնելով Անգլիայի շահերը հարավ-ասիական ռեգիոնում: Իր հերթին Անգլիան չպաշտպանեց կոշտ հակաարաբական դիրքը, որը Վաշինգտոնը բռնել էր երկու արաբաիսրայելական պատերազմների ժամանակ 1967թ. ն 1973 թթ: Միայն սկսած 1974 թ-ից անգլո-ամերիկյան հարաբերությունները նորից սկսում են ջերմանալ: Անգլո-խորհրդային հարաբերությունները զգալի չափով լավացան վարչապետ Վիլսոնի 1974թ. Մոսկվա կատարված այցից հետո: Անգլիան ակտիվ մասնակցեց համաեվրոպական անվտան114

գության համակարգի կազմավորման գործընթացի մեջ: 1975թ. օգոստոսի 1-ին վարչապետ Վիլսոնը մյուս պետությունների ղեկավարների հետ միասին ստորագրեց Եվրոպայի անվտանգության ն համագործակցության Հելսինկյան խորհրդակցության եզրափակիչ ակտը: Անգլիան գնալով կորցնում էր իր դիրքերը երրորդ աշխարհում: 1965թ. Հնդկաստանի ն Պակիստանի միջն տեղի ունեցավ առաջին պատերազմը, որը Անգլիային այդպես էլ չհաջողվեց կանխել: Երկրորդ պատերազմն այդ երկրների միջն տեղի ունեցավ 1971թ. դեկտեմբերին, որի ժամանակ ԽՍՀՄ-ը պաշտպանեց Հնդկաստանին, իսկ ԱՄՆ-ը` Պակիստանին: Հնդկաստանը հաղթանակ տարավ, որից հետո Պակիստանից անջատվեց ն անկախացավ Բանգլադեշը: Այդ պահից Պակիստանը դառնում է ԱՄՆ-ի դաշնակիցը, Հնդկաստանը` ԽՍՀՄ-ի, իսկ Անգլիայի ազդեցությունը այդ տարածաշրջանում զգալի չափով թուլացավ: Աֆրիկայում Անգլիան չկարողացավ գտնել Հարավային Ռոդեզիայի ն Հարավ-Աֆրիկյան Հանրապետության պրոբլեմների լուծումը, որտեղ սպիտակամորթ փոքրամասնության կողմից հաստատվել էին ռասիստական վարչակարգեր: Դա դժգոհություն էր առաջացնում Բրիտանական ազգերի համագործակցության մեջ մտնող աֆրիկյան պետությունների շրջանում:

ԳԼՈՒԽ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

ՄԵԾ ԲՐԻՏԱՆԻԱՆ 80-90ԹԹ.

1. Մեծ Բրիտանիան Մ. Թետչերի (1979-1990թթ.) ն Ջոն Մեյջորի (1990-1997թ.) կառավարման տարիներին: Մարգարետ Թետչերը ծնվել էր 1925թ. նպարավաճառի ընտանիքում, ստացել է քիմիկոսի մասնագիտություն: Սակայն դեռ քոլեջում Թետչերը արդեն ընդգրկվեց պահպանողականների շարքերում ն ակտիվ մասնակցություն ունեցավ քաղաքական կյանքում: Այդ պահից Թետչերը իրեն լիովին նվիրեց քաղաքական կարիերային: Արդեն 60-ական թթ. վերջում նա մեծ հեղինակություն էր վայելում կուսակցությունում ն 1975թ. ներկուսակցական պայքարում հաղթող դուրս եկավ ն դարձավ պահպանողական կուսակցության առաջնորդը` փոխարինելով سո·³ո»» »»ã»ո Հիթին: Պետք է նշել, որ կուսակցությունը այդ ժամանակ գտնվում էր ճգնաժամի մեջ տարբեր խմբակների մրցակցության պատճառով: Ընկնում էր ընտրողների վստահությունը: Կուսակցության թիվը 50-ական թթ. համեմատությամբ նվազել էր երկու անգամ: Պետք էր համախմբել կուսակցության բոլոր անդամներին: Այդ պատճառով Թետչերը փոխում է ղեկավարության ոճը: Նա համոզված էր, որ առանց հարյուրավոր կուսակցական ակտիվիստների աջակցության հնարավոր չէր ռադիկալ բարեփոխումներ անցկացնել: Կուսակցությանը հարկավոր էր նոր տիպի առաջնորդ՝ կոշտ մարտիկ, վճռական քաղաքական գործիչ: Թետչերը իր վրա վերցրեց «գեներալի» դերը, որը «զորքը ճակատամարտի է տանում» հանուն «ազգի փրկության»: Սակայն, նվաճելով «երկաթյա լեդի» համբավը, Թետչերը մյուս կողմից աշխատում էր պահպանել «մեր մարդը» իմիջը կուսակցության շարքային անդամների համար: Այդպիսի քաղաքական ոճը դառնում է բրիտանական նեոպահպանողականության առանձնահատուկ գիծը: Թետչերը միշտ արհամարհանքով էր վերաբերվում լեյբորիստների սոցիալիստական համարվող պլաներին ու գործողութ116

յուններին: «Հակակոմունիզմն իմ արյան մեջ է», - ասում էր Թետչերը ն իր առջն խնդիր էր դրել կանգնեցնել «Անգլիայի սողքը դեպի սոցիալիզմ»: Թետչերը փաստորեն հանդես եկավ որպես Անգլիան «դասական կապիտալիզմի հիմունքներին» վերադարձնելու վճռական կողմանկից: Թետչերի ն նրա կառավարության կողմից մշակած սոցիալ-տնտեսական ծրագիրը հետագայում կոչվեց «թետչերիզմ»: «Թետչերիզմը» ն նեոպահպանողականությունը հիմնվել էին արդի տնտեսական գաղափարախոսության վրա: Այդ գաղափարախոսության հիմքը կազմեց «մոնետարիստական» տեսությունը, որի հեղինակն էր ամերիկայն տնտեսագետ պրոֆեսոր Միլթոն Ֆրիդմանը Չիկագոյի մոնետարիզմի դպրոցից: Անգլիայում մոնետարիստական տեսությունը իր զարգացումը ունեցավ դեռ 60-ական թթ. Մանչեստերի համալսարանում: Այդ տեսության ն «թետչերիզմի» հիմնական դրույթները հետնյալն են՝ 1. Հրաժարվել տնտեսությունը պետության կողմից կարգավորելու գաղափարից: 2. Պետությունը պետք է հրաժարվի անեկամտաբեր ձեռնարկությունների բյուջետային ֆինանսավորումից: 3. Պետության հիմնական խնդիրներից մեկը պետք է լինի սղաճի դեմ պայքարը: 4. Տնտեսության պետական հատվածի լրիվ ն անվերապահ ապազգայնացում: 5. Տնտեսական բարեկեցության հիմքը պետք է դառնային մասնավոր ձեռնարկությունները, շուկայական ձեռնարկատիրական գործունեությունը: Իսկ պետությունը պետք է ապահովի այդ տնտեսական համակարգի կայուն կենսագործունեությունը: 6. Սոցիալական ծրագրերի համար ֆինանսավորման կտրուկ կրճատում: 7. Արհմիությունների իրավունքների սահմանափակում: Թետչերի ն նրա համախոհների կարնորագույն արժանիքը կայանում էր «մոնետարիզմի» տնտեսական տեսությունը ամբողջական սոցիալ-քաղաքական գաղափարախոսության վերածման մեջ: Բացի շուկայական արդյունավետությունից, որը պետք է տար տնտեսական զարգացման նոր մոդելը, նեոպահպանողականները ձգտում էին վերականգնել անձի սոցիալական ակտիվությունը ն պատասխանատվությունը, աջակցել կոնկրետ մարդու շահերին, որը պայքարում է իր կյանքի բարելավման համար, այլ ոչ թե հույսը դնում է պետության վրա: Թետչերի խոսքերը, որ «Անվճար պանիրը լինում է միայն մկան թակարդի մեջ», դառնում են այդ սոցիալական գաղափարախոսության խորհրդանիշը: Բրիտանական նեոպահպանողական գաղափարի առանձնահատկությունն այն էր, որ մեծ դեր էր հատկացվում անգլիացիների «բնական» կոնսերվատիզմին, բրիտանական հասարակության հոգեկան հարստություններին՝ հարգանք ընտանիքի ն եկեղեցու, օրենքի ն կարգապահության, աշխատասիրության ն խնայողության հանդեպ: «Օրենք ն կարգա117

պահություն» կարգախոսը Թետչերի քաղաքական ծրագրի մեջ զբաղացրեց կենտրոնական տեղերից մեկը: Թետչերի կառավարությանը բաժին է ընկնում շատ բարդ պրոբլեմներ սոցիալական ն տնտեսական քաղաքականության բնագավառներում: Սկսած 1979թ. կեսից տնտեսությունը զգալի անկում է ունենում: Ինչպես ասվեց, «նավթային շոկը» շատ մեծ բացասական ազդեցություն ունեցավ Անգլիայի ամբողջ տնտեսության վրա: Սակայն անախոժությունները Անգլիայի համար դրանով չավարտվեցին: 1979թ. Իրանում տապալվում է շահի վարչակարգը, ն շուտով սկսվում է Իրան-Իրաք պատերազմը, որի հետնանքով ՕՊԵԿ-ը երկու անգամ բարձրացրեց նավթի գինը: Անգլիայում արդյունաբերության արտադրության ընդհանուր անկումը կազմեց 129, ընդ որում թեթն արդյունաբերությունում՝ 279: ճգնաժամը ուղեկցվում էր սղաճի ն գործազրկության կտրուկ աճով: Գործազուրկների թիվը 1980-1981թթ. ավելացավ 1, 5-ից մինչն 3, 3 մլն. մարդ: Սակայն, չնայած այդպիսի անբարենպաստ պայմաններին, Թետչերի կառավարությունը չնահանջեց տնտեսության մեջ ստրուկտուրային բարեփոխում անցկացնելու ծրագրից: Ինչպես ն նախատեսվել էր, պետությունը հրաժարվեց արդյունաբերական ձեռնարկություններին դոտացիաներ տալու քաղաքականությունից: Բարեփոխման ենթարկվեց ն հարկադրումի համակարգը: Իջեցվեց եկամտահարկը, իսկ ուղղակի հարկերը խոշոր եկամուտների վրա կրճատվեցին 3, 5 մլրդ. ֆունտ ստերլինգով, միննույն ժամանակ բարձրացվեցին անուղղակի հարկերը: 89-ից մինչն 159 բարձրացվեց նան ավելացված արժեքի հարկը: Այդ հարկով հարկադրվում էին մի շարք սպառողական ապրանքներ, կենցաղային սպասարկումներ ն այլն: Բոլոր այդ միջոցառումները ուղեկցվում էին ակտիվ պրոպագանդիստական կամպանիայով անձնական սպառման կրճատման ուղղությամբ: Կառավարությունը կոչ էր անում ազգին «ապրել ըստ միջոցների»: Թետչերը կտրուկ կրճատեց պետական ծախսերը կոմունալ ն ճանապարհային տնտեսությունների վրա, մշակույթի ն կրթության բնագավառներում` խնայելով 1980-1981թթ. 4 մլրդ. ֆունտ ստերլինգ: Միննույն ժամանակ կրճատվում էր ն պետական ապարատը: Անց էր կացվում պետական ձեռնարկությունների ապապետականացումը, ինչից բյուջեն մեծ համալրում ստացավ: Հակասղաճային ն կառուցվածքային քաղաքականությունը, որը անց էր կացնում Թետչերի կառավարությունը, թույլ տվեց 1981-1982թթ. հասնել դրական արդյունքների: Սղաճը իջավ մինչն 49, տնտեսության մեջ աճի նշաններ երնացին, իսկ 1983թ. սկսած նկատվեց արտադրության զգալի աճ: Կտրուկ բարձրացան անգլիական խոշոր մենաշնորհների բաժնե118

տիրական տոմսերի կուրսերը, զգալի աճ էին ապրում մասնավոր ներդրումները: Սակայն, մյուս կողմից, «ցնցումային թերապիան» ուներ նան բացասական հետնանքներ՝ ձեռնարկությունների ապապետականացումը ուղեկցվում էր գործազրկության կտրուկ աճով: Միայն 1980-1983թ. ընթացքում գործազուրկների թիվը 2 մլն-ից հասավ մինչն 3 մլն. մարդ: Տեղի էին ունենում մեծ թվով հակակառավարական բողոքի ցույցեր աշխատանքից զրկվող բանվորների կողմից, որոնք հաճախակի ավարտվում էին ոստիկանության հետ բախումներով: Ի պատասխան` կառավարությունը ընդունում է մի շարք օրենքներ, որոնք ուղղված էին արհմիությունների իրավունքների ն գործադուլների դեմ: Թետչերի կառավարության համար մեծ փորձություն եղավ 1982թ. Արգենտինայի դեմ պատերազմը Ֆոլկլենդյան (Մալվինյան) կղզիների համար: Այդ պատերազմը շովինիստական մոլուցք առաջացրեց Անգլիայում, որը Թետչերը կարողացավ հմտորեն օգտագործել: Այդ պատերազմի ընթացքում Թետչերը անձամբ ղեկավարում էր բոլոր քաղաքական, դիվանագիտական ն ռազմական գործողությունները, ավելորդ անգամ հաստատելով «երկաթե լեդիի» համբավը: Հաղթանակն այդ պատերազմում նպաստեց Թետչերի ն նրա կառավարության հեղինակության բարձրացմանը ն դիրքերի ամրապնդմանը: Օգտվելով ստեղծված բարենպաստ պայմաններից` Թետչերը որոշեց անցկացնել վաղաժամկետ ընտրություններ: Ընտրությունները տեղի ունեցան 1983թ. հունիսի 9-ին ն ավարտվեցին պահպանողականների համոզիչ հաղթանակով: Նրանք ստացան 397 տեղ, լեյբորիստները՝ 209 տեղ: Լեյբորիստների այդպիսի անհաջողությունը կապված էր կուսակցության տրոհման հետ, որը տեղի ունեցավ 1981թ-ին: Լեյբորիստական կուսակցությունից անջատվեց Ռոյ Ջենկինսի գլխավորած խումբը, որը ստեղծեց նոր՝ Մեծ Բրիտանիյաի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունը: 80-ական թթ. կեսին Թետչերի կառավարությունը անցկացրեց ամենալայնածավալ ն հետնողական բարեփոխումներ: 19841987թթ. ապապետականացվեց արդյունաբերական հիմնարկների 1/3, այդ թվում հեռուստակոմունիկացիաներ, պողպատաձուլման ձեռնարկություններ, գազի արդյունաբերությունը, էլեկտրաէներգետիկան: Բացի ապապետականացումից, Թետչերի կառավարությունը կտրուկ կրճատեց ամեն տեսակի օգնությունը պետական հիմնարկներին (շուրջ 10 անգամ 1980-1987թթ. ընթացքում): Ընդհանուր պետական ներդրումների ծավալը կրճատվեց 50-ից մինչն 259: Դա հնարավորություն տվեց կայունացնել բյուջեն ն թույլ չտալ տնտեսական վերելքի պայմաններում սղաճի նոր աճ: Միննույն ժամանակ կառավարությունը մեծ ուշադրություն էր հատ119

կացնում անգլիական խոշոր մենաշնորհներին, որոնք ներկայացնում էին անգլիական կապիտալը համաշխարհային շուկաներում, նրանց անհրաժեշտության դեպքում տրամադրելով ֆինանսական օգնություն: Կառավարությունը մեծ ուշադրություն էր դարձնում նան միջին ն մանր բիզնեսի զարգացման վրա: Արդյունքում 19801987թ. ընթացքում սեփական գործ ունեցողների թիվը 1, 9-ից հասավ մինչն 3 մլն. մարդ: Բացի այդ, մասշտաբային ապապետականացումը թույլ տվեց բնակչության լայն զանգվածներին դառնալ բաժնետեր: 80-ական թթ. վերջում Անգլիան բաժնետերերի թվաքանակությամբ զբաղացնում էր 2-րդ տեղը ԱՄՆ-ից հետո: Թետչերի կառավարության գործողությունների հետնանքով Անգլիայի տնտեսությունը այդ տարիներին վերելք է ապրում՝ տարեկան աճը կազմում էր 3-49, իսկ աշխատանքի արտադրողականությամբ Անգլիան զիջում էր միայն ճապոնիային: Կրճատվեց գործազուրկների թիվը՝ 2, 6 մլն. 1979թ. մինչն 1,9 մլն. 1987թ: Տնտեսական վերելքը ուղեկցվում էր անգլիացիների բարեկեցության բարձրացումով: Բնակչության եկամուտները այդ տարիներին աճում էին տարեկան մոտ 59: Այդ ժամանակվա ընթացքում արդեն անգլիացիների 649 ունեին սեփական տներ, 709 -ից ավելին՝ ավտոմեքենաներ, շուրջ 509-ը հնարավորություն ուներ, որ իրենց երեխաները կրթություն ստանան վճարովի ոսումնական հաստատություններում, որոնք ապահովում էին կրթություն ստանալու համար ավելի բարձր մակարդակ: Բնակչության այդ շերտը իրեն անվանում էր «միջին դասակարգ»: Տնտեսական աճի ֆոնի վրա Թետչերը որոշում է ցրել պառլամենտը: Նոր ընտրությունները կայացան 1987թ. հունիսի 11ին, ն ինչպես սպասվում էր, պահպանողականները նորից մեծ առավելությամբ հաղթում են` ստանալով 376 տեղ, լեյբորիստները, որոնց ներկուսակցական ճգնաժամը շարունակվում էր, ստացան 229 պատգամովարական տեղ: 1988-1989թթ. կառավարությունը շարունակում է կենսագործել իր կուրսը. ապապետականցվեցին նոր ձեռնարկություններ, օդանավակայաններ, մունիցիպալ շենքեր: Շարունակվեց նան առողջապահության ն կրթության բնագավառներում շուկայական հարաբերությունների հաստատման գործընթացը: Սակայն 1989թ. ներքին սոցիալ-քաղաքական դրությունը երկրում սրվում է: Դրա պատճառն է դառնում Թետչերի կողմից ձեռնարկած «գլխահարկի» մասին օրենքի փոփոխությունը: Այդ հարկը մունիցիպալիտետները գանձում էին 18 տարեկան լրացած յուրաքանչյուր բնակչից ն հավաքված միջոցները ծախսում էին հասարակական ծառայությունների համար: Եթե նախկինում «գլխահարկը» գանձում էին ամբողջ ընտանիքից՝ հաշվի առնելով նրա

կազմը, եկամուտները, բնակարանի կամ տան արժեքը, ապա նոր օրենքով այդ հարկը սահմանվում էր բոլորի համար հավասարաչափ, ինչից տուժում էին բազմամարդ ընտանիքները, բայց շահում էին մասնավոր տների միայնակ հարուստ բնակիչները: Օգտվելով նոր օրենքից` մունիցիպալիտետները սահմանում էին գլխահարկի բարձր չափեր: Դա տեղիք տվեց բողոքի ցույցերի ն հանրահավաքների տարբեր քաղաքներում, որոնց դեմ սկսեցին կիրառել ոստիկանական ուժեր: Օրինակ` Լոնդոնում բողոքի ցույցին մասնակցեց մոտ 200.000 մարդ, որը ավարտվեց Տրաֆալգարյան հրապարակում բախումով ցուցարարների ն ոստիկանության միջն (անգլիական մամուլը այն անվանեց «Տրաֆալգարյան ճակատամարտ»): Այդ իրադարձությունները մեծ հարված հասցրին Թետչերի հեղինակությանը: Բացի այդ, բարեփոխումների հետնանքով հասարակությունում տեղի ունեցավ խորը սոցիալական բնեռացում՝ ընտանիքների մոտավորապես 209 հայտնվեցին աղքատության պայմաններում: Եվ, վերջապես, անգլիական հասարակության զգալի մասը հոգնել էր Թետչերի քաղաքական ոճից, անհաշտությունից, ավտորիտարիզմից: Դժգոհություն էին արտահայտում նան Թետչերի մերձավոր շրջապատից շատերը: Հասկանալով, որ կուսակցությունը կանգնած է տրոհման եզրին, Թետչերը 1990թ. աշնանը պաշտոնաթող է լինում, կուսակցության առաջնորդի ն վարչապետի դերը զիջելով Ջոհն Մեյջըրին: Մեյջըրը փոխեց պահպանողական կուսակցության ղեկավարության իմիջը: Լինելով երիտասարդ (47 տարեկան), հմայիչ, միշտ բարյացակամ, հանգիստ, ունենալով թույլ ձայն՝ Մեյջորը դուր էր գալիս ընտրողներին, որոնք հոգնել էին «երկաթե լեդիի» ոճից: Մեյջըրը չէր շտապում ցրել պառլամենտը: Մեծ քարոզչական տպավորություն ունեցավ գլխահարկի մասին օրենքի չեղյալ հայտարարումը: 1992թ. ապրիլի 2-ին կայացան հերթական պառլամենտական ընտրությունները, որոնք նորից (4-րդ անգամ) հաղթանակ բերեցին պահպանողական կուսակցությանը՝ 338 տեղ համայնքների պալատում: Լեյբորիստները, որոնք ստացան միայն 271 տեղ, այդպես էլ չկարողացան ձնավորել լեյբորիզմի նոր գաղափարախոսությունը: Պետք է նշել, որ 1988թ. միավորվեցին լիբերալ ն սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունները, ն նոր կուսակցությունը կոչվեց լիբերալ դեմոկրատների կուսակցություն, որը 1992թ. ընտրություններին ստացավ 20 տեղ: 1992թ-ից երկիրը նոր տնտեսական վերելք է սկսում ապրել, որը իր ինտենսիվությամբ մինչն 1997թ. երկրորդ կեսը գերազանցում էր Եվրոպական համագործակցության (ԵՀ) մյուս երկրների զարգացման դինամիկան: Գործազրկության մակարդակը ցածր էր: Նոր տնտեսական վերելքի հիմնական պատճառներն էին՝ 1980-ա121

կան թթ. անցկացված բրիտանական տնտեսության մեջ կառուցվածքային վերակառուցումը, բրիտանական ապրանքների արտահանման ուժեղացումը, նավթի ն գազի արդյունահանման ընդլայնումը Հյուսիսային ծովում ն նրանց արտահանումը: Աշխատանքի արտադրողականության տեմպերը արդյունաբերությունում հասնում է տարեկան 3-49: Մեյջըրի կառավարությունը շարունակում էր վարել փոքր բիզնեսի աջակցության, ինչպես նան ապապետականացման քաղաքականությունը: Ավարտվեց էլեկտրաէներգետիկայի ձեռնարկությունների ապապաետականացման գործընթաց ն շարունակվեց երկաթուղային տրանսպորտի ն հանքահորերի ապապետականացումը: Բրիտանական ապրանքների արտահանումը ավելի է ուժեղանում 1994-1995թթ: Այդ տարիներին ներմուծման աճի տեմպերը կազմում էին տարեկան 4-59, իսկ արտահանմանը՝ տարեկան 109 (դեպի ԵՀ երկրներ՝ 14 9): Եվ, ամենագլխավորը, տնտեսական աճը տեղի էր ունենում առանց սղաճի: Պատերազմից հետո առաջին անգամ տնտեսական աճի տեմպերը կայուն կերպով գերազանցում էին գների աճի տեմպերը: Մեյջըրի կառավարման ժամանակ ակտիվացավ ռեգիոնալ քաղաքականությունը: Այդսպես` 1994թ. Շոտլանդիայում անցկացվեց տեղական իշխանության բարեփոխումը, ինչից հետո կառավարման ռեգիոնալ մարմինները էկոլոգիական քաղաքականության, ճանապարհային ն բնակարանային շինարարության, կրթության ն առողջապահության բնագավառներում ստացան ավելի լայն լիազորություններ ն իրավունքներ: Ուելսում հաստատվեց մայրենի լեզվի արտոնությունը, նրա պարտադիր ուսումնասիրումը Ուելսի դպրոցներում: Ստեղծվեցին մայրենի լեզվով հեռուստաալիքներ ն այլն: Քաղաքական դրությունը Հյուսիսային Իռլանդիայում շարունակում էր մնալ բարդ, Լոնդոնի բոլոր փորձերը, ինչ-որ չափով թուլացնել լարվածությունը, մնացին ապարդյուն: 1997թ. մայիսիսն տեղի ունեցան պառլամենտական ընտրություններ, որոնց արդյունքները շատ անսպասելի էին՝ լեյբորիստները ստացան 419 տեղ, պահպանողականները՝ 165, ինչը այդ կուսակցության համար ամենավատ արդյունքն էր վերջին 90 տարվա ընթացքում: Անգլիայի նոր վարչապետ է դառնում լեյբորիստական կուսակցության առաջնորդ էնտոնի Բլերը:

2. Մեծ Բրիտանիայի արտաքին քաղաքականությունը 80-90--ական թթ.: Թետչերի արտաքին քաղաքականության ռազմավարությունը նախատեսում էր Մեծ Բրիտանիայի` որպես Մեծ տերության կարգավիճակ ունեցող երկրի վերականգնումը: 1979թ. Լուսակայում տեղի ունեցավ Համագործակցության կոնֆերանս, որտեղ ամենասուր պրոբլեմն էր՝ Հարավային Ռոդեզիայի հարցը: Բրիտանական կողմը երաշխավորեց, որ Հարավային Ռոդեզիայում կանցկացվեն սահմանադրական բարեփոխումներ ն ընդհանուր ընտրություններ: Անգլիան կատարեց իր խոստումը, ն արդեն 1980թ. Հարավային Ռոդեզիայի փոխարեն առաջացավ նոր պետություն՝ Զիմբաբվեի Հանրապետությունը, որը դարձավ Համագործակցության անդամը: Սակայն Թետչերը դեմ էր, որպիսզի Հարավ-Աֆրիկյան Հանրապետության նկատմամբ որնիցե պատժամիջոցներ կիրառվեն` չնայած նրան, որ այդ երկրում տիրում էր ապարտեիդի համակարգը: Բայց իրականում Թետչերը առաջնորդվում էր Անգլիայի շահերով, որն առաջին տեղում էր Հարավային Աֆրիկայում ներդրված կապիտալի ծավալով, ն պատժամիջոցները կհարվածեին անգլիական անդրազգային մենաշնորհների շահույթներին: Թետչերի ն Մեյջըրի կառավարման ժաանակ Մեծ Բրիտանիյաի առաջատար դիրքը Համագործակցությոնում ավելի ամրապնդվեց: Արդեն ասվել էր, որ 1982թ. տեղի ունեցավ կարճատն պատերազմ Անգլիայի ն Արգենտինայի միջն Ֆոլկլենդյան (Մալվինյան) կղզիների համար, որոնք գտնվում են Ատլանտիկ օվկիանոսի հարավարնմտյան մասում ն 1833թ-ից անգլիացիների հսկողության տակ են: Պատերազմը սկսվեց 1982թ. ապրիլի 2-ին, երբ արգենտինյան զորքերը ափ իջան ն կալանավորեցին կղզիների նահանգապետին ն կայազորին: Նույն օրը Անգլիան խզում է բոլոր հարաբերությունները Արգենտինայի հետ ն ուղարկում է դեպի կղզիներ 40 նավերից բախկացած ռազմական նավախումբ: Պատերազմը տնեց 10 շաբաթ ն ավարտվեց անգլիացիների հաղթանակով: Արգենտինացիները կորցրեցին սպանվածներով 1300 մարդ, անգլիացիները՝ 250: Ֆոլկլենդյան ճգնաժամը էապես ամրապնդեց անգլո-ամերիկյան դաշնակցային հարաբերությունները: Երբ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդում առաջ քաշվեց բանաձն, որով կողմերը պետք է կանգնեցնեին ռազմական գործողությունները ն սկսեին բանակցություններ վարել, Մեծ Բրիտանիան ն ԱՄՆ վետո դրեցին այդ բանաձնի վրա: ԱՄՆ-ի ն Մեծ Բրիտանիյաի բարեկամական հարաբերությունները պայմանավորված էին նան Թետչերի ն նախագահ Ռեյգանի անձնական ջերմ փոխհարաբերություններով: Անգ123

լիան պաշտպանում էր ԱՄՆ-ին բոլոր տարածքային կոնֆլիկտների հարցերում` Իրանի դեմ պայքարում, ինչպես նան խորհրդային զորքերի դեմ` Աֆղանիստանում: Թետչերը պաշտպանեց մոսկովյան օլիմպիադայի բոյկոտը, կրճատեց տնտեսական ն մշակութային համագործակցությունը ԽՍՀՄ-ի հետ: Անգլիան պաշտպանեց ԱՄՆ-ի ռազմական գործողությունը Լիբիայի դեմ 1986թ, երբ ամերիկյան ինքնաթիռները օգտագործում էին բրիտանական ռազմական օդանավակայանները: Թետչերը մնում էր ՆԱՏՕ-ի հզորության ամրապնդման համառ կողմնակից` դիտելով այն որպես միջազգային լարվածության թուլացմանը նպաստող գործոն: Նա միջուկային զենքը համարում էր խաղաղություն ամրապնդող, համաշխարհային պատերազմը կանխարգելող միջոց ն դեմ էր միջուկային լիակատար զինաթափմանը: Թետչերը չհամաձայնվեց իջեցնել բրիտանական միջուկային հզորության մակարդակը, երբ ԱՄՆ ն ԽՍՀՄ-ը որոշեցին ոչնչացնել իրենց` եվրոպայի տարածքում տեղակայված միջին հեռահարության միջուկային զենքը: Չնայած դրան, որ Թետչերը իր կառավարման առաջին տարիներին բռնել էր կոշտ հակախորհդական դիրք, նա արնմտյան առաջնորդներից առաջինն էր, որը ողջունեց ԽՍՀՄ-ում սկսած վերակառուցման քաղաքականությունը: Թետչերն առանձնահատուկ հարգանքով էր վերաբերվում Գորբաչովին, որի հետ բոլոր պաշտոնական ն անպաշտոն հանդիպումներն անցնում էին սրտագին փոխըմբռնման մթնոլորտում: Ջոն Մեյջըրը հիմնականում հետնում էր իր նախորդի արտաքին քաղաքկանության գծին: Նա հավանություն տվեց երկու Գերմանիաների միավորմանը, սակայն առանց ավելորդ ոգնորության ընդունեց ԽՍՀՄ-ի փլուզումը: Ի տարբերություն Միտերանի ն Քոլի, որոնք դատապարտեցին Չեչնիյաի իրադարձությունները, Մեյջըրը միայն արտահայտեց այդ կապակցությամբ «մտահոգություն»: Անգլիայի կողմից այդպիսի կորեկտ դիրքը Ռուսաստանի նկատմամբ թույլ տվեց երկու պետությունների միջն հաստատել կառուցողական հարաբերություններ, սակայն «բացառիկ» փոխհարաբերություններ Մեյջըրի ն Ելցինի միջն այդպես էլ չհաստատվեցին: Անգլիական զորքերը մասնակցեցին 1991թ. Իրաքի դեմ Պարսից ծոցի պատերազմին: Այդ պատերազմն էլ ավելի սերտացրեց Մեծ Բրիտանիյաի ն ԱՄՆ-ի հարաբերությունները: Անգլիան ակտիվ մասնակցություն էր ցուցաբերում եվրոպական ինտեգրացիայի հետագա խորացման հետ կապված բոլոր միջոցառումներին: Նա պաշտպանեց Մաաստրիխտի պայմանագիրը Եվրոպական Միության (ԵՄ) ստեղծման մասին, սակայն Անգլիան ունի իր «հատուկ» կարծիքը ինտեգրացիայի գործընթացի տեմպե124

րի վերաբերյալ: Օրինակ` երբ 2001թ. հունվարին Եվրոպական Միությունում մտցվեց ընդհանուր արժույթ՝ եվրոն, Մեծ Բրիտանիան չմիացավ այդ որոշմանը: Մեյջըրի կառավարման ժամանակ` 1994թ., տեղի ունեցավ Անգլիայի ն Ֆրանսիայի միջն Լամանշի նեղուցի տակով անցկացված թունելի բացումը, որը կարելի է համարել դարի խոշորագույն կառույցներից մեկը:

3. էնտոնի Բլերը ն «Նոր լեյբորիզմը» Եվ այսպես, 1997թ. մայիսին կայացած ընտրություններից հետո պահպանողականների 18 տարվա իշխանությունը վերջացավ: Իշխանության գլուխ անցան լեյբորիստները էնտոնի Բլերի գլխավորությամբ: Բլերը լեյբորիստների առաջնորդ է դառնում 1994թ., 40 տարեկան հասակում: Բլերը մարմնավորում էր բրիտանական քաղաքական գործիչների նոր սերունդը: Նա իր հիմնական ճիգերը կենտրոնացրեց լեյբորիստական կուսակցութ37»á7Ç ´1»ո յան իմիջի փոփոխման, «նոր» գաղափարախոսության կազմավորման վրա: Այդ հարցերին էր նվիրված 1995թ. կայացած լեյբորիստական կուսակցության կոնֆերանսը: Փոխվեց կուսակցության կանոնադրությունը: Ըստ նոր կանոնադրության` լեյբորիստական կուսակցությունը դառնում էր «դեմոկրատական ն սոցիալիստական», որի գործունեությունը պետք է ուղղված լինի «արդար հասարակության» ստեղծմանը: Իսկ այդ «արդար հասարակության» հիմքում պետք է լինեին դինամիզմը ն մրցակցությունը, որոնք պետք է ապահովեին հնարավորությունների հավասարություն, ինչպես նան երաշխիք դառնային աղքատության դեմ: Պետք է նշել նան, որ դեռ մինչն կոնֆերանսը լեյբորիստները փոխեցին իրենց կուսակցության խորհրդանիշը՝ կարմիր դրոշը փոխարինվեց կարմիր վարդով: Այդ էին հիմնականում «Նոր լեյբորիզմի» դրույթները, որոնք թույլ տվեցին կուսակցությանը հաղթել ընտրություններում:

Բայց ամենահետաքրքիրը այն է, որ Բլերը փաստորեն չփոխեց տնտեսական քաղաքականությունը: Ինչպես ն պահպանողականների ժամանակ, առավելությունը տրվում էր մասնավոր հատվածին, պետությունը համարյա չէր խառնվում տնտեսական ընթացքի մեջ` միննույն ժամանակ ամեն տեսակ աջակցություն ցույց տալով ձեռնարկատիրությանը, արտադրության բազայի տեխնիկական ն տեխնոլոգիական մոդերռնիզացմանը: 22դ. 90-ական թթ. վերջում Մեծ Բրիտանիայի տնտեսությունը պահպանում էր աճի տեմպի կայունությունը, ինչպես նան շուկայի բարենպաստ վիճակը ն լավ պայմաններ ֆինանսական ներդրումների համար: Բոլոր երկրներից, որոնք մտնում են Եվրոպական համագործակցության մեջ, Մեծ Բրիտանիան արտասահմանյան ֆինանսական ներդրումների մակարդակով զբաղեցնում է առաջին տեղը: Անգլիայում գործում են ավելի քան 13 000 արտասահմանյան ֆիրմաներ, այդ թվում նան խոշորագույն անդրազգային մենաշնորհներ` բարձր տեխնոլոգիական արտադրության բնագավառում: Անցկացվող ֆինանսական քաղաքականությունը, որը նույնպես Մեյջըրի կառավարության քաղաքականության շարունակությունն է, թույլ տվեց զգալի չափով իջեցնել պետական բյուջեի պակասուրդը, ինչը, իր հերթին, նպաստեց Մեծ Բրիտանիայի ամբողջ ֆինանսաարժութային համակարգի կայունացմանը: Սղաճի մակարդակը 1999թ. կազմեց ընդամենը 3, 49: 1999թ. Անգլիայում անցկացվեց լորդերի պալատի բարեփոխում, որով պերը (լորդը) զրկվեց իր տիտղոսը որպես ժառանգություն թողնելու իրավունքից: Պերի (լորդի) տիտղոսի շնորհումը մնում է որպես թագավորին տրվող արտոնություն, սակայն թեկնածուների ընտրությունը պետք է կատարի հատուկ ն անկախ հանձնաժողովը: Այդ բարեփոխման հետնանքը եղավ այն, որ վերին պալատի կազմը ենթարկվեց ռադիկալ փոփոխությունների. հեռացվեցին բոլոր ժառանգական լորդերը: 1997թ. Ուելսում ն Շոտլանդիայում տեղի ունեցան հանրաքվեներ տեղական օրենսդիր ժողովների ստեղծման վերաբերյալ: Ուելսում հանրաքվեին մասնակցեց բնակչության 509, այդ պատճառով սահմանադրական բարեփոխումը այստեղ անցկացվեց ոչ լրիվ ծավալով: Ստեղծվեց ասամբլեա, որը իրավունք չունի ընդունել տարածքային օրենքներ ն հարկեր հաստատել: Նրա իրավասության մեջ մտան միայն ռեգիոնալ տնտեսական զարգացման, գյուղատնտեսության, կրթության ն բնապահպանոության (էկոլոգիայի) հետ կապված հարցերը: Շոտլանդիայում սահմանադրական բարեփոխումը հավանություն ստացավ բնակչության 749-ի կողմից: Շոտլանդական պառլամենտը ստացավ լայն լիազորութ126

յուններ, այդ թվում նան տարածքային օրենքների ընդունում, որոնք չպետք է հակասեն կենտրոնական օրենսդրությանը: Պարլամենտը իրավունք ստացավ նան հաստատել ն հավաքել հարկերը: Շոտլանդական պառլամենտի վերականգնումից հետո կարող է հետնել նան Շոտլանդիայի անջատումը Միացյալ Թագավորությունից: Սակայն ընտրությունների ժամանակ շոտլանդական Ազգային կուսակցությունը՝ անջատման կողմնակիցները, առայժմ պարտություն կրեց: Շոտլանդական պառլամենտի պաշտոնական բացումը տեղի ունեցավ 1999թ. հուլիսի 1-ին: Մեծ Բրիտանիայի համար իբրն ծանրագույն քաղաքական խնդիր է մնում Հյուսիսային Իռլանդիայի հարցը: Բլերը համաձայնվեց, որ բանակցություններում մասնակցեն Շին Ֆեյն կուսակցության ներկայացուցիչները, ն 1998թ. ապրիլին ԱՄՆ-ի միջնորդությամբ ստորագրվեց եռակողմ պայմանգիր, որով` 1. վերականգնվում էր Հյուսիսային Իռլանդիայի քաղաքական ինքնավարության կարգավիճակը, 2. ստեղծվեց Հյուսիսային Իռլանդիայի ազգային ասամբլեա, որը պետք է աշխատի «երկկողմանի համաձայնության» կանոններով, այսինքն` ամեն մի որոշում ընդունելու համար պահանջվում է ինչպես կաթոլիկ, այդպես էլ բողոքական պատգամավորների համաձայնությունը 3. Իռլանդիան պարտավորվեց հրաժարվել Օլսթերից. 4. Անգլիան համաձայնվեց համաիռլանդական տեղական ինքնավար մարմինների ստեղծմանը: Հաշտության պայմանագիրը հաստատվեց 1998թ. մայիսի 22-ին` հանրաքվեի ժամանակ: Հյուսիսային Իռլանդիայում «կողմ» քվեարկեց բնակչության 719, Իռլանդիայում՝ 949: 1998թ. հունիսին տեղի ունեցան ընտրություններ Ազգային ասամբլեա, որը պետք է կազմեր կառավարությունը: Սակայն 1999թ. Իռլանդական հանրապետական բանակը հրաժարվեց կատարել իր կողմից տրված զինաթափման խոստումը ն ահաբեկչական գործողությունները շարունակվեցին: Այսպիսով, պրոբլեմը, չնայած բոլոր ջանքերին, այդպես էլ մնաց չլուծված: Արտաքին քաղաքկանությունում Բլերը գնաց ԱՄՆ-ի հետ «առանձնահատուկ հարաբերությունների» էլ ավելի ամրապնդման ուղիով: Բլերը ջերմ անձնական հարաբերություններ ուներ նախագահ դեմոկրատ Բիլ Քլինտոնի հետ: 1998թ. փաստորեն միայն Լոնդոնը պաշտպանեց ԱՄՆ-ի` Սուդանի ն Աֆղանստանի այսպես կոչված «հակաահաբեկչական» ռմբակոծությունները: 1998թ. դեկտեմբերին տեղի ունեցան անգլո-ամերիկյան համատեղ ռազմական գործողություններ Իրաքի դեմ, իսկ 1999թ. Մեծ Բրիտանիան ԱՄՆ-ի հետ միասին Հարավսլավիայի դեմ ամենակոշտ գործողությունների կողմնակիցն էր:

Բրիտանական ռազմական ուժերը մասնակցություն ունեցան Սերբիայի ռմբակոցություններին: Մեծ Բրիտանիանս կողմնակից է «ՆԱՏՕ-ի դեպի արնելք ընդլայնման» գործընթացին: Պետք է նշել նան, որ հաջողվել է անձնական ջերմ հարաբերություններ հաստատել նան ներկայիս ԱՄՆ-ի նախագահ՝ հանրապետական Ջորջ Բուշի հետ ն «առանձնահատուկ հարաբերությունները» երկու երկրների միջն գտնվում են ծաղկման մեջ: 2001թ. սեպտեմբերի 11-ին Նյու Յորքում տեղի ունեցած ահաբեկչությունից հետո Բլերը անձամբ միանգամից ժամանեց Վաշինգտոն` ցույց տալով, որ Մեծ Բրիտանիան միշտ Ամերիկայի կողքին է: Նոր լեյբորիստական կառավարության սկզբում 1997թ. հուլիսի 1-ից, հարյուր հիսունվեց տարվա տիրապետությունից հետո Մեծ Բրիտանիան վերադարձրեց Չինաստանին Հոնկոնգը: Համաձայնությունը Չինաստանի հետ

կնքվեց դեռ 1984թ. Թետչերի իշխանության ժամանակ: Ըստ կնքված համաձայնագրի չինացիները` 50 տարվա ընթացքում անփոփոխ պետք է թողնեն Հոնկոնգի հասարակական կարգը: 1997թ. տեղի ունեցավ իրադարձություն, որը ցնցեց ամբողջ Անգլիան. օգոստոսի 31-ին գահաժառանգ Չարլզի նախկին կինը՝ արքայազնուհի Դիանան զոհվեց ավտովթարում իր սիրեկան՝ եգիպտացի միլիարդատեր Դոդի Ալ Ֆայեդի հետ միասին Փարիզի կենտրոնում: 2001թ. գարնանը տեղի ունեցան պառլամենտական ընտրություններ, որոնք հաղթանակ բերեցին լեյբորիստներին, ն էնտոնի Բլերը նորից գլխավորեց լեյբորիստական կառավարությունը:

Անգլիայի ն Մեծ Բրիտանիայի թագավորները ն արքայատոհմերը Նորմանդական արքայատոհմ 1. Վիլհելմ | Նվաճողը (1066 - 1087) 2. Վիլհելմ || (1087 - 1100) 3. Հենրի | (1100 -1135) բարոնների խռովության տարիները (1135-1153) 4. Ստեֆան (1153 - 1154)

Պլանտագենետների արքայատոհմ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Հենրի || (1154 - 1189) Ռիչարդ | Առյուծի Սիրտ (1189 - 1199) Ջոն | (1199 - 1216) Հենրի ||| (1216 - 1272) էդվարդ | (1272 - 1307) էդվարդ || (1307 - 1327) էդվարդ ||| (1327 - 1377) Ռիչարդ | (1377 - 1399)

Լանկաստերների արքայատոհմ 1. 2. 3.

Հենրի |Մ (1399 - 1413) Հենրի Մ (1413 - 1422) Հենրի Մ| (1422 - 1461)

Յորքերի արքայատոհմ 1. 2. 3.

էդվարդ |Մ (1461 - 1483) էդվարդ Մ (1483) Ռիչարդ ||| (1483 - 1485)

Թյուդորների արքայատոհմ 1. 2. 3. 4. 5.

Հենրի Մ|| (1485 - 1509) Հենրի Մ||| (1509 - 1547) էդվարդ Մ| (1547 - 1553) Մարիա (1553 - 1558) էլիզաբեթ | (1558 - 1603)

Ստյուարտների արքայատոհմ 1. Ջեյմս | (1603 - 1625) 2. Կառլոս | (1625 - 1649) - գլխատվեց 1649 - 1653` հանրապետություն

1653 - 1658` Կրոմվելի պրոտեկտորատ 3. Կառլոս || (1660 - 1685) 4. Ջեյմս || (1685 - 1688)` գահազրկվում է 1688թ.` «փառավոր հեղափոխություն» 5. Վիլհելմ ||| (1688 - 1702) 6. Աննա Ստյուարտ (1702 - 1714)

Հանովերյան արքայատոհմ 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Ջորջ | (1714 - 1727) Ջորջ || (1727 - 1760) Ջորջ ||| (1760 - 1820) Ջորջ |Մ (1820 - 1830) Վիլհելմ |Մ (1830 - 1837) Վիկտորիա (1837 - 1901)

Վինդզորների արքայատոհմ 1. 2. 3. 4. 5.

էդվարդ Մ|| (1901 - 1910) Ջորջ Մ (1910 -1936) էդվարդ Մ||| (1936թ Հրաժարվեց գահից) Ջորջ Մ| (1936 - 1952) էլիզաբեթ || (1952-)

31ǽ³µ»Ã II

Անգլիայի վարչապետները (2|2դ. վերջ - 22դ.) 1.

Բենդջամեն Դիզրաելի (1874 - 1880) – պահպանողա-

կան 2. Ուիլյամ Գլադսթոն (1880 - 1885) – լիբերալ 3. Ռոբերտ Սոլսբերի (1885 - 1892) – պահպանողական 4. Ուիլյամ Գլադսթոն (1892 - 1894) – լիբերալ 5. Ռոբերտ Սոլսբերի (1894 - 1902) – պահպանողական 6. Արթուր Բալֆուր (1902 - 1905) – պահպանողական 7. Հենրի Քեմփբել - Բաններման (1905 -1908) – լիբերալ 8. Հերբերթ էսքվիթ (1908 - 1916) – լիբերալ 9. Դեվիդ Լլոյդ Ջորջ (1916 - 1922) – լիբերալ 10. Սթենլի Բոլդուին (1923 - 1924) – պահպանողական 11. Ռամսեյ Մակդոնալդ (1924) – լեյբորիստ 12. Սթենլի Բոլդուին (1924 - 1929) – պահպանողական 13. Ռամսեյ Մակդոնալդ (1929 - 1931) – լեյբորիստ 14. Ռամսեյ Մակդոնալդ (1931 - 1935) – դուրս եկավ լեյբորիստական կուսակցությունից ն գլխավորեց «ազգային կոալիցիոն կառավարությունը» 15. Սթենլի Բոլդուին (1935 - 1937) – պահպանողական 16. Նեվի Չեմբերլեն (1937 - 1940) – պահպանողական 17. Ուինսթոն Չերչիլ (1940 - 1945) – պահպանողական 18. Կլեմենթ էթլի (1945 - 1951) – լեյբորիստ 19. Ուինսթոն Չերչիլ (1951 - 1955) – պահպանողական 20. Արթուր Իդեն (1955 - 1957) – պահպանողական 21. Հարոլդ Մակմիլան (1957 - 1963) – պահպանողական 22. Ալեկ Դուգլաս – Հյում (1963 - 1964) – պահպանողական 23. Հարոլդ Վիլսոն (1964 - 1970) – լեյբորիստ 24. էդվարդ Հիթ (1970 - 1974) – պահպանողական 25. Հարոլդ Վիլսոն (1974 - 1976) – լեյբորիստ 26. Ջեյմս Քալագհան (1976 - 1979) – լեյբորիստ 27. Մարգարետ Թետչեր (1979 - 1990) – պահպանողական 28. Ջոն Մեյջըր (1990 - 1997) – պահպանողական 29. էնտոնի Բլեր (1997 -) – լեյբորիստ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Գլուխ առաջին Ֆրանսիան 2-րդ համաշխարհային պատերազմից հետո: 4-րդ Հանրապետություն 1. Ժամանակավոր վարչակարգ: 4-րդ Հանրապետության սահմանադրա-իրավական ձնավորումը 2. Քաղաքական զարգացումը 50-ական թթ-ին: 4-րդ Հանրապետության սահմանադրաիրավական ճգնաժամը 3. Ֆրանսիայի սոցիալ-տնտեսական զարգացումը 40-50-ական թթ-ի երկրորդ կեսին 4. Ֆրանսիայի արտաքին քաղաքականությունը հետպատերազմյան ժամանակաշրջանում: Ալժիրյան ճգնաժամը ն գեներալ դը Գոլի իշխանություն գլուխ գալը Գլուխ երկրորդ Գոլիզմը ն 5-րդ Հանրապետության կազմավորումը

1. Գոլիզմի քաղաքական փիլիսոփայությունը: 5-րդ Հանրապետության սահմանադրաիրավական կառուցվածքը 2. Ֆրանսիայի սոցիալ-տնտեսական զարգացումը դը Գոլի կառավարման ժամանակաշրջանում 3. Դըգոլյան Ֆրանսիայի արտաքին քաղաքականությունը 4. 1968թ-ի «կարմիր մայիսը» ն դը Գոլի հրաժարականը 5. Ժորժ Պոմպիդու: Գոլիզմը դը Գոլից հետո

Գլուխ երրորդ Ֆրանսիան 1974-2000 թթ-ի ժամանակաշրջանում

1. Ֆրանսիան 1974-1981թթ-ին: Վալերի Ժիսկար դ` էսթեն 2. 1981թ-ի նախագահական ընտրությունները: «Ձախ էքսպերիմենտ» 3. 1986 ն 1988թթ-ի ընտրական արշավները: «Համագոյակցության» առաջին փորձը 4. Ֆրանսիայի արտաքին քաղաքականությունը 80-ական թթ-ին 5. Ֆրանսիայի ներքաղաքական ն տնտեսական զարգացումը 90-ական թթ-ին 6. Ֆրանսիայի արտաքին քաղաքականությունը 90-ական թթ-ին

Գլուխ չորրորդ Մեծ Բրիտանիան հետպատերազմյա առաջին տարիներին /1945-1950/: «Սառը պատերազմի» սկիզբը: 1. 1945թ-ի «Բրիտանական հեղափոխությունը»: Լեյբորիստների հաղթանակը 2. Լեյբորիստների ներքին ն արտաքին քաղաքականությունը: «Սառը պատերազմի» սկիզբը Գլուխ հինգերորդ Մեծ Բրիտանիան 50-70-ական թթ-ին 1. Պահպանողականների կառավարումը/1951-1964թթ./: Չերչիլի երկրորդ անգամ իշխանություն գլուխ գալը 2. Հարոլդ Վիլսոնի լեյբորիստական կառավարությունը/1964-1970թթ./ 3. էդվարդ Հիթի պահպանողական կառավարությունը/1970-1974թթ/ 4. Մեծ Բրիտանիան Հարոլդ Վիլսոնի/1974-1976թթ./ ն Ջեյմս Քալագհանի/1976-1979թթ/ կառավարման ժամանակաշրջանում 5. Մեծ Բրիտանիան ն 60-70-ական թթ-ի միջազգային հարաբերությունները Գլուխ վեցերորդ Մեծ Բրիտանիան 80-90-ական թթ-ին 1. Մ.Թետչերի/1979-1990թթ./ ն Ջ.Մեյջորի/1990-1997թթ./ կառավարման տարիները 2. Մեծ Բրիտանիայի արտաքին քաղաքականությունը 8090-ական թթ-ին 3. էնտոնի Բլերը ն «նոր լեյբորիզմը»