Գեղազարդ պարտիզագործություն

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

Արծ. Ա. Գրիգորյան

Գեղազարդ Պարտիզագործություն

Երեւան 2010

ՀՏԴ 635.9(075.8) ԳՄԴ 42.37 y73 Գ888 Դասագիրքը տպագրության է երաշխավորել Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի գիտական խորհուրդը

Գրախոսներ` կ.գ.դ., պրոֆեսոր Ժ.Հ. Վարդանյան կ.գ.դ., պրոֆեսոր Գ.Գ.Օգանեզովա կ.գ.թ., դոցենտ Ն.Ս.Քամալյան Մասնագետ-խմ ագիր` պրոֆ. Ժ.Հ. Վարդանյան Խմ ագիր` .գ.թ., դոցենտ Խ.Գ.Վարդանյան

Գրիգորյան Արծ.Ա. Գ888

Գեղազարդ պարտիզագործություն: Դասագրիք արձրագույն ուսումնական հաստատությունների «Անտառային տնտեսություն ն նակավայրերի կանաչապատում» մասնագիտության ուսանողների համար: Ա.Ա. Գրիգորյան.-Եր.: ՀՊԱՀ, 2010, …էջ Դասագրքում գիտականորեն պարզա անվում են գեղազարդ պարտիզագործությանն առնչվող գրեթե ոլոր հարցերը, մասնավորապես գեղազարդ ծառա ույսերի տնկարանների, ծաղկա ուծական տնտեսությունների, կանաչ տնկարկների կառուցվածքը, դասակարգումը ն հիմնադրման առանձնահատկությունները: Պարզա անվում են նան գեղազարդ պարտիզագործության մեջ օգտագործվող տար եր կենսաձնի ուսատեսակների էկոլոգակենսա անական առանձնահատկությունները, նական ն արհեստական գեղազարդ արժանիքները, ազմացման առանձնահատկությունները ն դրանց կիրառման հեռանկարները կանաչապատման նագավառում: Դասագիրքն օգտակար կարող է լինել նան պարտիզագործների ն կանաչապատման նագավառում, ինչպես նան սիրողների լայն շրջանակի համար: ՀՏԴ 635.9(075.8) ԳՄԴ 42.37 y73

IՏ8N 978-9939-54-292-8 Փ Արծ. Ա. Գրիգորյան, 2010 Փ Հայաստանի պետական ագրարային համալսարան, 2010

Ներածություն Բնության պահպանությունը, վերականգնումը ն հարստացումը յուրաքանչյուր երկրի համար եղել ն մնում է առաջնահերթ խնդիր, քանի որ դրանք մեծապես նպաստում են յուրաքանչյուր երկրի հարստությանն ու արեկեցությանը: 20-րդ դարի երկրորդ կեսից սկսած` քաղաքակրթության ուռն զարգացման պայմաններում, ավելի է սրվել նության պահպանության ն նական պաշարների արդյունավետ օգտագործման խնդիրները, խորացվել են էրոզիոն ն անապատացման երնույթները, խախտվել է նության ն հասարակության միջն գոյություն ունեցող էկոլոգիական հավասարակշռությունը, որն էլ վերջին 200 տարիների ընթացքում երկրագնդի անտառների շուրջ 40 տոկոս կրճատման հետնանք է: Բուսական աշխարհին սպառնացող աղետն էկոլոգիական համընդհանուր աղետի մասն է կազմում ն նական է, որ աշխարհի հզոր տերություններն ամեն կերպ ջանում են նական պաշարների խելամիտ օգտագործման ու ֆինանսական խոշոր ներդրումների շնորհիվ պահպանել եղածը ն նախադրյալներ ստեղծել անտառների ընդարձակման ու հարստացման համար: Բնության պահպանության ն հարստացման այս գործընթացում նկատելի դերակատարում ունի նան գեղազարդ պարտիզագործությունը, որի շնորհիվ նույնպես ընդարձակվում են մեր մոլորակի կանաչապատ տարածքները: Գեղազարդ պարտիզագործությունը ուսա ուծության կարնորագույն ճյուղերից մեկն է, որն ուսումնասիրում ն արժնորում է ույսերի նական ու արհեստական գեղազարդ արժանիքները, դրանց փոխհարա երությունը շրջակա միջավայրի հիմնական գործոնների հետ, ացահայտում է դրանց ազմացման մեթոդները, եղանակներն ու կիրառման առանձնահատկությունները կանաչապատման մեջ: Գեղազարդ պարտիզագործությունը սերտորեն կապված է ծառագիտության, անտառագիտության, լանդշաֆտային ճարտարապետության, շրջակա միջավայրի պահպանության հետ: Գեղազարդ պարտիզագործությունը, շնորհիվ տար եր ժամանակներում կերտված շքեղ այգիների, հրապուրել է շատ արվեստագետների ն ներշնչել դրանց` ստեղծել արվեստի նորանոր գործեր: Մատենագրական փաստերը վկայում են, որ պարտիզագործությունը հատկապես ուռն զարգացում է ապրել հաղթական պատերազմներից հետո: Այդպես են ստեղծվել եգիպտական կանոնավոր այգիները, Բա ելոնի կախովի այգիները, հունական էլլադաները ն այլն: Պատմական Հայաստանը, մշտապես շփման մեջ լինելով հարնան հզոր տերությունների հետ, հնագույն ժամանակներից յուրացրել է պարտիզագործության վերջիններիս մշակույթը ն ձնավորել ազգային իր սեփական ավանդույթները: Անտառտնկման, այգիների ու ծառաստանների հիմնադրման ազմաթիվ փաստեր

են հաղորդում հայ պատմագրության ներկայացուցիչներ Փավստոս Բյուզանդը, Մովսես Խորենացին, Եղիշեն, Թովմա Արծրունին` գովեստի խոսքեր ասելով Խոսրովի ու Ծննդոց անտառների, Սոսյաց ու Ծփենիների պուրակների, ինչպես նան տար եր ժամանակներում Հայաստանի մայրաքաղաքների կանաչ տարածքների մասին: Հայաստանում գեղազարդ պարտիզագործության տարածվածության մասին անուղղակի վկայություններ կարող են դիտվել մեր մանրանկարիչների աշխատանքներում լայնորեն կիրառված ուսական զարդանախշերն ու ուսական մոտիվներով ազմա նույթ հորինվածքները: Ավելորդ չենք համարում մատնանշել նան մեր ճարտարապետական հուշարձանները գեղազարդող ուսական մոտիվներով զմայլելի արձրաքանդակները ¥Ախթամարի Սուր Խաչ եկեղեցի ն ուրիշներ): «Գեղազարդ պարտիզագործություն» դասագիրքը չափազանց կարնոր է հատկապես նակավայրերի կանաչապատմամ զ աղվող մասնագետների համար, ովքեր կարող են ավարար տեղեկություններ ստանալ մեր հանրապետության տար եր ուսաաշխարհագրական գոտիներում հեռանկարային գեղազարդ ծառա ույսերի, խոտա ույսերի կենսա անական առանձնահատկությունների, վարքի, ինչպես նան դրանց նական ն արհեստական արժանիքների մասին: Կանաչապատման մասնագետները հնարավորություն կունենան հստակ տար երակել կանաչ տնկարկների կարգերն ու տիպերը, դրանց ֆունկցիոնալ նշանակությունը, կկարողանան կատարել ույսերի ճիշտ ընտրություն, իսկ ռելիեֆային տարա նույթ դրսնորումներում կստեղծվեն պարտեզպուրակային ներդաշնակ գեղարվեստական կոմպոզիցիաներ: Առաջնորդվելով ՀՊԱՀ-ում գործող «Անտառային տնտեսություն ն նակավայրերի կանաչապատում» մասնագիտության առարկայական ծրագրերով, առաջին անգամ մայրենի լեզվով հրատարակվող սույն` «Գեղազարդ պարտիզագործություն» դասագրքում առանձնացրել ենք հետնյալ աժինները. • Ընդհանուր աժնում լուսա անվում են պարտիզագործական տնտեսությունների կառուցվածքը, կանաչապատման գործընթացներում անհրաժեշտ փաստաթղթերը, ճարտարագիտական նախապատրաստական փուլերը, ինչպես նան դրանցում օգտագործվող գործիքներն ու մեքենաները: Համառոտ քննարկվում են նան ույսերի ու շրջակա միջավայրի փոխհարա երությունները ն կանաչապատման նագավառում հաճախակի հանդիպող հիվանդություններն ու վնասատուները: Այս աժնում տրվում է նան անհրաժեշտ տեղեկատվություն գեղազարդ ծառերի ու թփերի տնկարանների մասին: • Ծաղկա ուծության հիմունքները աժնում հանգամանալից նութագրվում են ծաղկա ուծական տնտեսությունների առանձնահատկությունները, գեղազարդ ծաղկա ույսերի կենսաձները, դրանց մշակման ն ազմացման մեթոդներն ու եղանակները, ինչպես նան մշակության մեջ դրանց օգտագործման ձներն ու հեռանկարները: Համառոտակի

նկարագրվում են նան կանաչապատման համար պիտանի առավել գեղազարդ ու հեռանկարային մի շարք ծաղկա ույսեր: • Երկրորդ աժնում, որը նվիրված է գեղազարդ ծառագիտությանը, մանրակրկիտ տեղեկություններ են տրվում ծառա ույսերի ն դրանց գեղազարդ ձների նական ու արհեստական արժանիքների մասին, որոնք չափազանց կարնոր են կանաչապատման մեջ` հատկապես ծառաույսերի ընտրության գործում: • Բնակավայրերի կանաչապատման ն նախագծման հիմունքները աժնում հստակ տար երակվում են կանաչապատման կարգերն ու տիպերը, քննարկվում է դրանց հիմնադրման սկզ ունքներն ու առանձնահատկությունները հանրապետության էկոլոգիական տար եր գոտիների համար, ըստ կենսաձների` տրվում կանաչապատման մեջ լայնորեն օգտագործվող գեղազարդ ծառա ույսերի համառոտ նկարագիրը: • Հավելվածում ներկայացվում են պարտեզպուրակային գեղարվեստական տար եր կոմպոզիցիաների ն տար եր կենսաձներին պատկանող գեղազարդ ուսատեսակների գունավոր լուսանկարները: Դասագիրքը հրատարակության է պատրաստվել Շվեդիայի Գյուղատնտեսական Գիտությունների Համալսարանի Անտառային ճարտարագիտական դպրոցի կողմից իրականացվող անտառային կրթության զարգացման ծրագրի շրջանակներում, որի համար հեղինակը հայտնում է իր խորին երախտագիտությունը: Հեղինակը պատրաստակամորեն կընդունի ընթերցողների կողմից կատարված ոլոր դիտողություններն ու առաջարկությունները:

Ընդհանուր μաժին Բույսերի համառոտ նշանակությունը Կյանքը երկրագնդի վրա անհնար է առանց ուսական օրգանիզմների, քանի որ դրանք են օրգանական միացությունների գոյացման միակ աղ յուրը: Ուսումնասիրություններից պարզվել է, որ Երկրագնդի ոլոր ույսերը միասին տարեկան սինթեզում են ավելի քան 375 միլիարդ տոննա օրգանական նյութ, որը ն սնունդ է ծառայում կենդանական աշխարհի համար: Երկիր մոլորակում աճող ույսերը տարեկան արտաշնչելով շուրջ 40 միլիարդ տոննա թթվածին ն միաժամանակ կլանելով 4-5 միլիարդ տոննա ածխաթթու գազ` ապահովում են կյանքի գոյությունը: Բույսերի կողմից արտազատված թթվածնի մի մասը մթնոլորտի վերին շերտերում ակտիվորեն մասնակցում է օզոնային շերտի ձնավորմանը, որն էլ, կլանելով արնի ուլտրամանուշակագույն գերկարճալիք ճառագայթները, ապահովում է կյանքի նականոնությունը Երկրի վրա: Բուսական օրգանիզմները հարստացնում են օդը թթվածնով, կարգավորում ջերմային ն ջրային ռեժիմները, մեղմում աղմուկն ու քամիները, կանխում հողերի էրոզիան: Որոշ ուսատեսակներ, արտազատելով ցնդող նյութեր (ֆիտոնցիդներ), օդը վնասազերծում են ազմապիսի մանրէներից. մի շարք ուսատեսակներ էլ կլանում են փոշին, մուրը ն թունավոր գազերը: Բուսական օրգանիզմներն ունեն արդյունա երական ն տնտեսական չափազանց մեծ նշանակություն: Միլիարդավոր տարիների ընթացքում երկրագնդի ընդերքում գոյացել ն կուտակվել են օգտակար հանածոներ` գազ, նավթ, քարածուխ, տորֆ, որոնք մինչն օրս օգտագործվում են որպես էներգիայի աղ յուր: Բացի այդ` ույսերից ստանում են շինանյութ, թուղթ, կաուչուկ, եթերային յուղեր, ածխաջրեր, ներկանյութեր, դա աղանյութեր, դեղանյութեր, վայրի ու մշակովի պտուղներ, հատապտուղներ, սերմեր ն այլն: Վերջապես, ույսերը, աչքի ընկնելով սանիտարահիգիենիկ առանձնահատկություններով ու գեղազարդ արժանիքներով, կարնորվում են անտառապատման ն նակավայրերի կանաչապատման տարա նույթ գործընթացներում:

Պարտիզագործական տնտեսության μնույթն ու կառուցվածքը Պարտիզագործական տնտեսությունը մի կառույց է, որը պետք է ունենա իր նյութատեխնիկական ազան ն գիտատեխնիկական աշխատակազմը: Պարտիզագործական տնտեսությունը կազմակերպում ն իրականացնում է նակավայրերի նախագծման ն կանաչապատման ոլոր փուլերն ու ագրոտեխնիկական միջոցառումները: Պարտիզագործական տնտեսությունները խորհուրդ է տրվում հիմնադրել նակավայրերին կամ մայրուղիներին հնարավորության սահմաններում մոտ, որպեսզի ավելի օպերատիվ ն ժամանակին կազմակերպվեն ն իրականացվեն թե՛ մատակարարման, ն թե՛ իրացման գործընթացները: Նպատակահարմար է պարտիզագործական տնտեսությունները տեղա աշխել հնարավորինս հարթ հողատարածքներում, մոտիկ ոռոգման նական ն արհեստական աղյուրներին անհրաժեշտ է, որ դրանք ունենան ավարար հողային տվյալներ ն այլն: Պարտիզագործական տնտեսության աշխատակազմը պիտի համալրվի համապատասխան անիմաց մասնագետներով ն փորձառու տեխնիկական աշխատողներով, որպեսզի ճիշտ կազմակերպվի պարտիզագործական տնտեսության անխափան ն որակյալ աշխատանքը: Պարտիզագործական տնտեսություններում, ելնելով տնտեսության գործառական նշանակությունից, անհրաժեշտ է ունենալ գեղազարդ ծառերի ու թփերի տնկարան, ջերմոց ն ջերմատուն, որտեղ համապատասխան մասնագետների կողմից աճեցվում, ազմացվում ն մշակվում են կանաչապատման գործընթացներին անհրաժեշտ տար եր կենսաձներին պատկանող տնկանյութ, արդեն ձնավորված ուսատեսակներ ն պարտիզային ձներ: Պարտիզագործական տնտեսություններում, ացի վերոհիշյալ հիմնական աժիններից, կարնոր են նան օժանդակ մի շարք արտադրամասեր` տակառագործական, զամ յուղագործական, խեցեգործական, ատաղծագործական, որտեղ կանաչապատման նույթից ու անհրաժեշտությունից ելնելով, ույսերի համար պատրաստում են ազմապիսի տակառներ, տակառիկներ, տար եր ձնի ու չափսի զամ յուղներ, տարա նույթ կավաթասեր, ազմապիսի մետաղական ն փայտե հենարաններ, պերգոլներ, տաղավարներ, նան` նստարաններ, աղ արկղներ, մանկական խաղահրապարակներում անհրաժեշտ կառույցներ, նույնիսկ որոշ մանր ճարտարապետական ձներ, որոնք հաջողությամ օգտագործվում են պարտեզպուրակային տար եր տիպի գեղարվեստական կոմպոզիցիաներում:

Պարտեզպուրակային շինարարությանն անհրաժեշտ տեխնիկական փաստաթղթեր Ցանկացած պետական տարածք կանաչապատելիս անհրաժեշտ է ունենալ հետնյալ տեխնիկական փաստաթղթերը. ճարտարապետական-պլանային առաջադրանք. տրվում է քաղաքի կամ շրջանի գլխավոր ճարտարապետի կողմից, որտեղ նշվում են կանաչապատվող տարածքի չափսերը, սահմանները, իրացման գրաֆիկը ն ձնավորման պահանջները: Տեղագրական պլան, որը պատրաստվում է համապատասխան մասնագետների կողմից գեոդեզիական տար եր գործիքների շնորհիվ: Այս փաստաթղթում պարզորոշ արտահայտվում են տեղանքի հորիզոնական, ուղղաձիգ ն տեղագրական հանույթները, որոնք պարտիզագործին հնարավորություն են տալիս ճիշտ կողմնորոշվել գեղարվեստական համադրումների ու լուծումների ժամանակ: Տեղեկանք - ացատրագիր կլիմայի մասին. սովորա ար այս փաստաթուղթը տրամադրում են մոտակա օդերնութա անական ծառայությունները. այն չափազանց կարնոր է հատկապես ծառա ույսերի ն խոտա ույսերի տեսականու ընտրության ժամանակ: Փաստաթուղթ կանաչապատվող տարածքի ոռոգման ջրի հնարավոր աղ յուրներից օգտվելու, ինչպես նան ջրմուղը ն կոյուղին գլխավոր ցանցին միացնելու թույլատվության մասին: Այս փաստաթուղթը տրվում է քաղաքի կամ շրջկենտրոնի ջրմուղկոյուղի ընկերության կողմից: Փաստաթուղթ կանաչապատվող օ յեկտի ներքին էլեկտրական ցանցն ընդհանուր էլեկտրահաղորդման ցանցին միացնելու թույլտվության վերա երյալ: Այս փաստաթուղթը ձեռք է երվում քաղաքի կամ տարածաշրջանի էլեկտրացանց ձեռնարկությունում: Տեղեկանք - փաստաթուղթ կանաչապատվող տարածքի հողերի կառուցվածքի, հզորության, ֆիզիկական, մեխանիկական ն քիմիական կազմի մասին: Կանաչապատման գործընթացում հողի ցուցանիշների իմացությունը շատ կարնոր է, քանի որ հենց դրանք են պայմանավորում ուսատեսակի նորմալ աճն ու զարգացումը: Այս տեղեկանքը տրվում է հողագիտական լա որատորիաներում հողային նմուշների մանրակրկիտ ուսումնասիրությունների հիման վրա: Տեղեկանք-փաստաթուղթ կանաչապատվող օ յեկտի ջրագրական ն երկրա անական անհրաժեշտ տվյալների մասին: Կանաչապատման գործընթացում անհրաժեշտ է իմանալ մասնավորապես գրունտային ջրերի ն հողակազմող ապարների գոյությունը, դրանց խորությունը, որը շատ կարնոր է հատկապես ծառատեսակների

աճման ն զարգացման համար: Այս փաստաթուղթը պատրաստվում է երկրա անական գիտական կենտրոններում: Տեղեկանք կանաչապատվող տարածքի սանիտարական վիճակի մասին, որը տրվում է քաղաքի կամ մարզի հիգիենայի ն համաճարակա անության ծառայության կողմից: Նախագծային առաջադրանք: Այս փաստաթուղթը մշակվում է տվյալ նակավայրի զարգացման գլխավոր հատակագծի հիման վրա ն համապատասխանում է ճարտարապետական պլանավորման հիմնական պայմաններին: Նախագծային առաջադրանքում պատվիրատուի կողմից մատնանշվում է կանաչապատվող տարածքի նույթը, գործառական նշանակությունը, թվարկվում իրացման աշխատանքների հերթականությունն ու ժամկետները: Բանվորական գծագիր - Պարտիզագործը նախագծային առաջադրանքի պահանջի համաձայն կազմում է կանաչապատվող տարածքի անվորական գծագիրը, որը նրա ամենօրյա աշխատանքային պաստառն է, որի վրա կատարվում են կոմպոզիցիոն-գեղագիտական ոլոր մտահղացումները, ույսերի տեսակային կազմի ընտրությունը ն տեղադրման տար երակները: Բանվորական գծագիրը` կախված կանաչապատվող տարածքի չափսերից, կարող է լինել 1:1000, 1:500, 1:250 ն 1:100 մասշտա ի: Պարտիզագործության ազմամյա փորձը ցույց է տվել, որ ամենահարմարը 1:250 կամ 1:500 մասշտա ի գծագրերն են, եր գծագրի 1սմ-ը համապատասխանա ար, համարժեք է տեղանքի 2,5 ն 5,0 մ չափսերին: Այս պարագայում պարտիզագործն առանց դժվարությունների հնարավորություն է ունենում անվորական նախագծերում ցույց տալ ծառերի, թփերի, ծաղկա ույսերի տեղադրման ոլոր մանրամասները, ընդհուպ մինչն դրանց տարածական-ճարտարապետական դասավորությունը: Նման չափսի գծագրերի վրա ամենակարնորն այն է, որ պարտիզագործը հնարավորություն է ստանում հեշտությամ փոփոխելու, վերափոխելու ույսերի տեղադրման ժամանակ թույլ տրված անճշտությունները, ինչպես նան գեղագիտական համադրումները: ճարտարապետական նախագիծ - ճարտարապետական նախագիծը մշակվում է գլխավոր հատակագծի վրա` հիմք ընդունելով վերջինիս գրաֆիկական տարրերը: Այս փաստաթուղթը պատկերացում է տալիս կանաչապատվող տարածքի սահմանների, ռելիեֆի, տեղադրության, ճանապարհների, ոռոգման, էլեկտրական ն ջրահեռացման ցանցերի ճարտարապետական կառույցների ն կանաչ տնկարկների մասին: ճարտարապետական նախագիծը կազմվում է 1: 5000 ն 1:10000 մասշտա ով: Ծառագիտական նախագիծ - ճարտարապետական նախագծի ն անվորական գծագրերի հիման վրա պարտիզագործը պատրաստում է ծառագիտական նախագիծ, որն ամենակարնոր փաստաթուղթն է կանաչապատման գործընթացներում, քանի որ այստեղ է մատնանշվում կանաչապատման ոճը, տիպը, կարգը, ինչպես նան գեղարվեստականկոմպոզիցիոն տարրերը` տար եր ուսատեսակների մասնակցությամ :

Որպես օրինաչափություն` կառուցվածքային-ծառագիտական նախագծերի վրա օգտագործվող ծառատեսակներն ու խոտա ույսերը համարակալվում են կամ, պայմանական նշանների օգնությամ , տարանջատվում խմ երի, մանրապուրակերների, որոնց ացատրությունը տրվում է ծառագիտական նախագծի աջ կողմում: Պայմանական նշանների օգնությամ առանձնացվում են մանր ճարտարապետական ձները, տաղավարները, քանդակները, պերգոլները ն այլն: Ծառագիտական նախագիծն այն գլխավոր ն վերջնական փաստաթուղթն է, որից կանաչապատող մասնագետներն օգտվելով, իրականացնում են կանաչապատման հետագա փուլերը: Ծառագիտական նախագծերի մասշտա ներն ընդհանուր առմամ նույնն են, ինչ որ ճարտարապետական նախագծինն է: Նախագծային ացատրագիր. այս փաստաթղթում պարտիզագործը մանրամասն շարադրում է կանաչապատվող տարածքում օգտագործվող ուսատեսակների էկոլոգակենսա անական առանձնահատկություններն ու դրանց համառոտ նութագրերը: Նախահաշիվ. այս փաստաթղթում աղյուսակների օգնությամ ներկայացվում ն վերլուծվում են տար եր կենսաձնի ույսերի քանակությունը, միավոր արժեքը, տնկման, ոռոգման, խնամքի ծախսերը ն այլն:

Կանաչապատվող տարածքի նախնական եւ ճարտարագիտական նախապատրաստում Կանաչապատվող ապագա տարածքն առաջին հերթին հարկավոր է մաքրել ավելորդ քարերից, աղ ից, ծառերի կոճղերից ն անպիտան այլ նյութերից: Հարկ է նշել, որ, եթե արեկարգվող հողատարածքում կան գեղեցիկ, հետաքրքիր ֆակտուրա ունեցող խոշոր, ժայռանման եկորներ կամ ծառերի չորացած գեղազարդ կոճղեր, ցանկալի է արդյունավետ լուծումներ գտնել ն դրանց ներգրավել պարտեզպուրակային տար եր տիպի կոմպոզիցիաներում` որպես մանր ճարտարապետական տարրեր: Այնուհետն անհրաժեշտ է փոցխել ամ ողջ տարածքը` հավաքելով չորացած ճյուղերը, խոտը, մոլախոտերը. վերջիններս այրելով` կարելի է հարստացնել հողը: Անհրաժեշտության դեպքում կարելի է կիրառել հեր իցիդներ: Աշխատանքների հաջորդ փուլը հարթեցումն է, որը կախված ռելիեֆի առանձնահատկություններից, կատարվում է ուլդոզերների օգնությամ կամ ձեռքով: Հողամասի հարթեցումից հետո պարտիզագործը, առաջնորդվելով անվորական ն ծառագիտական նախագծերով, ձեռնամուխ է լինում հողամասի տեղագծման աշխատանքներին: Առաջին հերթին ցցափայտերի

օգնությամ նշվում են հողամասի ուրվագծային հիմնական կետերը, որից հետո ակոսների միջոցով ուղղակիորեն նշահարվում են ճանապարհների, հրապարակների ն ճարտարագիտական այլ մանրամասների ուրվագծերը: Կախված կանաչապատվող տարածքի գործառական նշանակությունից ն տեղադրությունից` կառուցվող ճանապարհները, ծառուղիները, խաղահրապարակները կարող են լինել ասֆալտ ետոնե կամ գրունտային: Կանաչ տնկարկների գլխավոր, անուկ ճանապարհները, որոնք նախատեսված են նան տրանսպարտային միջոցների երթնեկության համար, չնայած թանկարժեքությանը` նպատակահարմար է պատել ասֆալտով, մոնոլիտ ետոնով կամ ետոնասալիկներով, որոնք դիմացկուն են ն ավելի երկար են ծառայում: Գրունտային ճանապարհները հիմնականում պատում են մանր խճաքարերով կամ կարմիր ավազով, որոնք յուրաքանչյուր տարի թարմացվում են: Անհրաժեշտությունից ելնելով` կանաչապատվող տարածքներում համապատասխան մեքենաների օգնությամ կատարվում են գեոպլաստիկ փոփոխություններ` հիմնադրվում են լճակներ, լուրներ, դարավանդներ, սանդղաջրվեժներ, դիտակետեր ն այլն: Եթե կանաչապատվող տարածքներում նկատվում է գրունտայն ջրերի արձր մակարդակ կամ մշտական խոնավացման դեպքեր, ապա վերոհիշյալ երնույթներից զերծ մնալու համար, անհրաժեշտ է անցկացնել դրենաժային համակարգ: Ի դեպ, ջրահեռացման ջրատարներն ունենում են փակ ն աց կառուցվածք. առաջին դեպքում, շնորհիվ կատարվող արձր ծախսերին դրանք ծառայում են ավելի երկար, դիմացկուն են ն արդյունավետ, իսկ երկրորդ դեպքում, թեն ծախսերը կրճատվում են, սակայն կանաչ տնկարկների ընդհանուր տեսքը տուժում է, գեղազարդությունը` նվազում: Ուստի խորհուրդ է տրվում փակ դրենաժը կիրառել ներքաղաքային կանաչ տնկարկներում, իսկ ացը` մերձքաղաքային: ճարտարագիտական աշխատանքների հաջորդ փուլը ոռոգման, ջրմուղ-կոյուղու, էլեկտրական համակարգի անցկացումն է, որոնք կատարվում են մեքենայացված կամ ձեռքով: ճարտարագիտական աշխատանքների վերջին փուլը հատուկ հորատող մեքենաների օգնությամ ծառատեսակների տնկանյութի համար նախանշված փոսերի հորատումն է:

Պարտիզագործական տնտեսություններում օգտագործվող գյուղատնտեսական գործիքներ, սարքավորումներ, մեխանիզմներ, մեքենաներ Պարտիզագործական տնտեսություններում կանաչապատման աշխատանքները ժամանակին, որակով ն արդյունավետ իրականացնելու համար անհրաժեշտ է ունենալ սեփական մեքենատրակտորային ավտոկայան` զինված փոքր չափսի համապատասխան մեքենաներով, տրակտորներով ու մեխանիզմներով, որոնք միանշանակ կհեշտացնեն կանաչապատման աշխատանքների իրականացման ոլոր փուլերը, ագրոտեխնիկական միջոցառումները, միաժամանակ կկրճատեն ֆինանսական ծախսերը, որի հետնանքով կնվազի կանաչապատման ինքնարժեքը: Պարտիզագործական տնտեսություններում կանաչապատման գործընթացների իրականացման համար անհրաժեշտ են. Արմատահանիչ մեքենաներ Այս ագրեգատները նախատեսվում են կանաչապատվող տարածքներում կոճղերի առկայության դեպքում` դրանք նահան անելու ն տեղափոխելու համար: Այս մեքենաները, ելնելով կոճղերի մեծությունից, տրամագծից, ագրեգատավորվում են տար եր մակնիշի տրակտորների վրա: Քարհավաք մեքենաներ Այս մեքենաները նախատեսված են կանաչապատվող տարածքներում 20-40 սմ տրամաչափի քարերի հավաքման ն տեղափոխման համար: Այս մեխանիզմի սանրաձն անող հանգույցը տրակտորի առաջընթաց շարժման ժամանակ հավաքում է քարերը, կուտակում ունկերի մեջ, այնուհետն տեղափոխում ն եռնաթափում:

Բուլդոզերներ Այս մեքենաների միջոցով, նահանման ն քարերի հավաքման աշխատանքներից հետո, անհրաժեշտության դեպքում կատարվում է հողաշերտերի տեղափոխման, ճանապարհների ու ծառուղիների

տեղագծման, գեոպլաստիկ աշխատանքներ:

ձնափոխությունների

ն

հարթեցման

էքսկավատորներ Սրանց միջոցով, կապված կանաչ տնկարկների գործառական նշանակությամ , փորվում են ջրային տար եր մակերեսների համար հորեր, խութեր, դրենաժներ ն այլն: Գրեյդերներ Այս մեքենաներով կանաչապատվող տարածքներում կառուցում են դարավանդներ, համահարթում են խճաքարերով պատված ճանապարհները, ծառուղիները ն այլն: Փոքրաչափ տրակտորներ Այս տրակտորները նախատեսված են կանաչապատվող տարածքներում տար եր տիպի ագրոտեխնիկական աշխատանքների համար անհրաժեշտության դեպքում դրանց կցելով գութան, կուլտիվատոր, փխրիչ, գլանվակ ն այլն: Փոս փորող հորատիչ Այս մեխանիզմներն ստանալով իրենց շարժումը, տրակտորից հորատում են մինչն 60 սմ խորության փոսեր` ծառա ույսերի ստանդարտային տնկիները տնկելու համար: Բենզամոտորային ն էլեկտրական սղոցներ Կանաչապատվող տարածքներում այս մեխանիզմների միջոցով իրականացվում են ծառա ույսերի սանիտարական ն երիտասարդացման հատումներ: Հնձիչներ Հնձիչներն ըստ նույթի լինում են ենզինային, էլեկտրական ն մեխանիկական: Այս ոլոր ագրեգատներն էլ ծառայում են կանաչ տնկարկներում սիզամարգերի հնձման համար: Առաջին երկուսը սիզամարգը հնձելուց ացի, հավաքում են կտրած խոտը ն կուտակում հատուկ պարկի մեջ: Ֆրեզներ Այս մեխանիզմները նախատեսված են կանաչ տնկարկներում ծառաթփատեսակների խուզման ն ձնավորման համար: Ֆրեզներն աշխատում են ն՛ վառելիքով (մոտոֆրեզ), ն՛ էլեկտրականությամ : Անձրնացնող տեղակայք Այս սարքավորումների միջոցով կանաչ տնկարկներում` մասնավորապես սիզամարգերում, իրականացվում է արդյունավետ ն որակյալ ոռոգում: Անձրնացնող տեղակայքերը լինում են ստացիոնար ն շարժական,

վերջինս ավելի արդյունավետ է: Այս տեղակայքերն ըստ տիպի լինում են շիթային ն հովհարաձն: Կանաչապատման գործընթացներում նախընտրելի է հովհարաձն անձրնացման տեղակայքը, որն առաջացնում է ջրի գերմանրացված կաթիլներ: Կանաչապատման տար եր գործընթացներում, պայմանավորված աշխատանքների նույթից, անփոխարինելի են գյուղատնտեսական ձեռքի գործիքները` սայլակ, ահ, լինգ, փոցխ, քլունգ, կացին, սղոց, այգու մկրատ, էտոց (ճյուղ կտրելու մկրատ), տար եր խուզող մկրատներ ն այլն:

Բույսերի եւ շրջակա միջավայրի գլխավոր գործոնների փոխհարաμերությունը պարտիզագործության մեջ Շրջակա միջավայրը, որտեղ ի սկզ անե աճել, զարգացել ու ազմացել են ուսական օրգանիզմները, միշտ էլ կամա թե ակամա, շնորհիվ ազմաթիվ ու տարա նույթ գործոնների փոխազդեցության, օրինաչափ կապեր են ձնավորել կենդանական ն ուսական օրգանիզմների միջն` առաջացնելով ազմապիսի համակեցություններ: Բույսերի հա իթուսը (արտաքին տեսքը), երկարակեցությունը, էկոլոգիական ն կլիմայական առանձնահատկությունները ձնավորվել ն կայունացել են էվոլյուցիայի ընթացքում` շրջակա միջավայրի գլխավոր գործոնների երկարատն ազդեցության ներքո: էվոլյուցիայի ընթացքում շրջակա միջավայրի գործոնների երկարաժամկետ փոխազդեցության պարագայում, ուսական օրգանիզմները ձեռք են երել տարա նույթ հարմարողական հատկանիշներ, առանձնահատկություններ, որոնք հնարավորություն են ընձեռում ույսերին հարմարվելու ն գոյատնելու իրենց համար նոր նակլիմայական պայմաններում: Միաժամանակ շրջակա միջավայրի գործոնների հանկարծակի, կտրուկ փոփոխությունների պայմաններում, ույսերը, չհասցնելով հարմարվել նակլիմայական նոր պայմաններին, կրել են կենսական էական խաթարումներ, մահացել են ն վերացել երկրի երեսից: Դրանց վառ ապացույցներն են մի շարք վաղեմի ուսատեսակներ, (սերմնավոր պտերներ, պտերանման ն մերկասերմ մի շարք ծառեր), որոնք այսօր գոյություն չունեն կամ համարվում են ռելիկտներ (սեքվոյա, գինկո երկ լթակ, սագոյենի, կենի հատապտղային, արջատխլենի ն այլն): Բույսերի աճման, զարգացման կենսական փուլերը, ընթանալով շրջակա միջավայրի գլխավոր գործոնների փոխազդեցության պայմաններում, ձնավորել են ազմաթիվ հարմարողական հատկանիշներ: Այդպիսիք են` ույսերի ցրտադիմացկունությունը, շոգադիմացկունությունը, երաշտադիմացկունությունը, գազադիմացկունությունը, աղադիմացկունությունը, փոշեդիմացկունությունը, քամադիմացկունությունը, հողի, լույսի, խոնավության նկատմամ պահանջկոտությունը ն այլն:

Ջերմաստիճան - μույս փոխհարաμերությունը Բույսերի կենսական գործընթացներն ուղղորդվում են միմիայն ջերմաստիճանային որոշակի պայմաններում: Երկիր մոլորակի վրա արեգակից սփռվող ջերմությունը, պայմանավորված ուղղաձիգ ն

լայնական գոտիականությամ , աշխվում է խիստ անհավասարաչափ` առաջացնելով տար եր ագրոկլիմայական գոտիներ: Ուսումնասիրություններից պարզվել է, որ հասարակածից դեպի նեռներ յուրաքանչյուր 110 կմ-ի վրա օդի ջերմաստիճանը նվազում է 0,50,6օՇ ջերմաստիճանով, իսկ ըստ ուղղաձիգ գոտիականության, ջերմաստիճանի նման նվազումը տեղի է ունենում յուրաքանչյուր 100մ արձրության դեպքում: Ջերմության անհավասարաչափ աշխվածության ն ռելիեֆի ազմազանության պարագայում երկրագնդի տար եր աշխարհագրական գոտիներում հանդիպում են նույթով ն տեսակակազմով խիստ տար եր ազմաթիվ ուսական համակեցություններ, որոնք իրենց արենպաստ աճման ն զարգացման համար պահանջում են ջերմության որոշակի քանակություն: Ծառա ույսերը, ըստ ջերմաստիճանի նկատմամ ունեցած պահանջի, աժանվում են 5 խմ ի. Առավել ցրտադիմացկուն տեսակներ, որոնք դիմանում են -35 - 550Շ ջերմաստիճանի պայմաններում: Ծառեր - Կեչի խավոտ, եղննի սովորական, սոճի սի իրական, արդի չինական ն ալն: Թփեր - Սզնի սի իրական, թանթրվենի կարմիր, կարագանա ծառանման, սոճի լեռնային, փշատենի արծաթավուն ն այլն: Ցրտադիմացկուն տեսակներ, որոնք նորմալ աճում ն զարգանում են 25 -350Շ ջերմաստիճանի պայմաններում: Ծառեր - Գիհի վիրգինյան, եղննի կանդական, եղննի կեռիկավոր, ուռենի սպիտակ, կաղնի խոշորառէջ, թխկի սրատերն, թխկի թաթարական, թխկի հացիատերն, թույա արնմտյան, լորենի մանրատերն, ընկուզենի մանջուրական, արոսենի սովորական, սոճի վեյմուտի, թխենի սովորական, հացենի սովորական ն այլն: Թփեր - գերիմաստի, սզնի սովորական, ցախակեռաս թաթարական, ռնչի սովորական, վարդ կնճռոտ, եղրնանի սովորական, եղրնանի հունգարական ն այլն: Միջին ցրտադիմացկուն տեսակներ, որոնք աճում ն զարգանում են -15200Շ ջերմաստիճանային պայմաններում: Ծառեր - հաճարենի արնելյան, ակացիա սպիտակ, գլեդիչիա սովորական, ոխի սովորական, կաղնի խավոտ, կատալպա սովորական, ձիակասկ, թխկի դաշտային, թ.արծաթավուն, լորենի խոշորատերն, լ.ղրիմյան, արդի սն, ընկուզենի հունական, ը.սն, եղնին կովկասյան, սոճի ղրիմյան, սոֆորա ճապոնական, կենի հատապտղային, սոսի արնելյան, արդի կանադական, թթենի սպիտակ ն այլն: Թփեր - վեյգելիա վաղորդյան, խենոմելես ճապոնական, կիպրոս սովորական, դեյցիա շքեղ, դրախտածառ, սրնգենի սովորական, մասրենի, հաղարջենի ոսկեգույն, եղրնանի պարսկական, ար-մավաշուշան թելատու, մահոնիա նեղատերն ն այլն: Նվազ ջերմասեր տեսակներ, որոնք կարճաժամկետ կարող են նորմալ աճել ն զարգանալ -10-150Շ ջերմաստիճանի պայմաններում:

Ծառեր – մետաքսածառ լենքորանյան, կաղնի խցանային, լիքվիդամ ար խեժատու, նոճի մշտադալր, ուռենի ա ելոնյան, մայրի հիմալայան, մ.լի անանյան, դափնեկեռաս, դափնի ազնիվ, կրիպտոմերիա ճապոնական, մագնոլիա խոշորածաղիկ, նռենի, թզենի, խուրմա արնելյան, մելիա հիմալայան, սեքվոյադենդրոն հսկա, սեքվոյա մշտադալար, սոճի հիմալայան, ս.էլդարյան, ս.իտալական, ս.մերձծովյան ն այլն: Թփեր - դրախտավարդ, հասմիկ ուժիչ, ռնչի դափնետերն, լագերստրեմերիա հնդկական ն այլն: Ջերմասեր տեսակներ, որոնք նորմալ աճում ն զարգանում են մինչն 100Շ ջերմաստիճանային պայմաններում: Ծառեր - էվկալիպտ, ակացիա արծաթափայլ, սոճի երկարափշատերն, դափնի կամֆորային, մրտենի, դափնեվարդ, կամելիա մշտադալար, ձիթենի սովորական, իլենի սրատերն, տոսախ կոլխիդյան, տ. ոլեարյան, կիպրոս ճապոնական, օսմանթուս սրատերն, կիտրոն, մանդարին ն այլն: Թփեր - ա ելիա ծաղկառատ, արմավաշուշան հալվեատերն, աուկու ա ճապոնական, իլենի ճապոնական, զկեռ ճապոնական, կիպրոս փայլուն, կծոխուր նր ատերն ն այլն:

Խոնավություն - μույս փոխհարաμերությունը Առանց ջրի անհնար է պատկերացնել ույսերի կյանքը, քանի որ աճման ն զարգացման ոլոր գործընթացներն ուղղորդվում են խոնավության առկայությամ : Անհրաժեշտ է ընդգծել, որ ույսերի համար շատ կարնոր է ինչպես հողի խոնավությունը, այնպես էլ օդի հարա երական խոնավությունը: Առաջին դեպքում ջուրը ույսի արմատների միջոցով ներթափանցում է ուսական օրգանիզմ` ապահովելով ույսերի կենսական գործառույթները, երկրորդ դեպքում` ջրային գոլորշիները կլանելով արեգակնային էներգիայի որոշ մասը` կարգավորում են ջերմաստիճանի տատանումները ն առաջացնում միկրոկլիմա: Տար եր ծառա ույսերի ընդհանուր խոնավության պահանջը խիստ տար եր է. մի դեպքում դրանք պահանջում են արձր խոնավություն, մյուս դեպքում` հարմարվում խոնավության պակասին: Երկու դեպքում էլ ույսերի մոտ նկատվում են անատոմիական ն մորֆոլոգիական փոփոխություններ ու ձնափոխություններ: Ծառա ույսերն, ըստ խոնավության նկատմամ ունեցած պահանջի, աժանվում են 4 խմ ի. Հիգրոֆիտներ - Այս խմ ում ընդգրկված ծառա ույսերը չափազանց պահանջկոտ են խոնավության նկատմամ ն աճում ու զարգանում են գերխոնավ հողերում: Դրանցից են` եռառէջ, հնգառէջ, եկուն, ա ելոնական, սպիտակ, նր ատերն, ծիրանագույն, մոխրագույն ուռենիները, ոլլեյի, սն, կանադական, ալզամային, եռլինյան արդիները, սն կաղամախին ն այլն:

Մեզոֆիտներ - Այս խմ ում ընդգրկված ծառա ույսերը խոնավության նկատմամ ունեն միջին պահանջկոտություն ն աճում են չափավոր խոնավ վայրերում: Դրանցից են` սովորական, սպիտակ, կովկասյան եղնինները, մշտադալար սեքվոյան, հատապտղային կենին, գիգանտ թույան, խավոտ կեչին, հարթ թեղին, կեղծսոսիատերն ն սրատերն թխկիները, մանրատերն, խոշորատերն լորենիները, արնելյան հաճարենին, սովորական արոսենին, խոշորածաղիկ մագնոլիան, սովորական հացենին ն այլն: Քսերոֆիտներ - Այս խմ ում ընդգրկված ծառա ույսերը հողի ն ջրի խոնավության ան ավարար քանակության պայմաններում, ձեռք երելով յուրահատուկ հարմարողական հատկանիշներ, կարողանում են նորմալ աճել ն զարգանալ չափավոր չորային պայմաններում: Դրանցից են` արնելյան կենսածառը, արնելյան խուրման, արնմտյան թույան, կազակական, վիրգինյան գիհիները, ղրիմյան սոճին, արձրա ուն այլանթը, ռո ինիա կեղծակացիան, սովորական կիպրոսը, սրնգենին, գլեդիչիան, նռենին, խոշորառէջ կաղնին, կատալպան, սովորական հոնին, նեղատերն փշատենին, հուրանավոր կելրեյթերիան, դրախտածառը, թզենին, ճապոնական սոֆորան ն այլն: Չորադիմացկուն ույսեր - Այս խմ ում ընդգրկված ծառա ույսերն աճում ու զարգանում են ացարձակ չոր նակլիմայական պայմաններում` անապատներում: Դրանցից են տափաստանային, ավազուտային ակացիան, կասպիական գլեդիչիան ն այլն:

Լույս - μույս փոխհարաμերությունը Բույսերի կյանքում լույսը չափազանց կարնոր գործոն է, առանց որի տեղի չի ունենա ասիմիլացիա, օրգանական նյութերի գոյացում, հետնապես` աճ ն զարգացում: Հատկապես ծառա ույսերի համար մեծ նշանակություն ունի լուսավորվածության ինտենսիվությունը ն երկարատնությունը, ըստ որի էլ ծառա ույսերը աժանվում են 3 խմ ի: Լուսասեր ծառա ույսեր. Այս խմ ում ընդգրկված ծառա ույսերն իրենց աճման ն զարգացման համար պահանջում են ուժեղ լույս ն լիարժեք լուսավորվածություն: Այդպիսի ույսերից են` գլեդիչիան, ռո ինիա կեղծ ակացիան, մետաքսածառը, սոճին, խեժափիճին, կեչին, մայրին, փենսիլվանյան հացենին, սովորական հացենին, մելիան, ճապոնական սոֆորան, սպիտակ թթենին, հացիատերն թխկին, հունական ընկուզենին, կաղամախին, ամառային կաղնին, Բոլլեյի արդին, սն արդին, նեղատերն փշատենին, դափնեվարդը ն այլն: Կիսաստվերատար ծառա ույսեր - Այս խմ ում ընդգրկված ծառաույսերը լույսի ն լուսավորվածության նկատմամ ունեն միջին պահանջկոտություն: Դրանցից են` արծաթափայլ լորենին, վարդակակաչածառը, դեղին կեչին, սովորական արոսենին, քարե կաղնին, տանձենին, սովորական թխենին, հիմալայան մայրին, կոլորադյան եղնինը,

կասկենին, խոշորածաղիկ մագնոլիան, չինական վիստերիան, դեղին ակացիան, կարմիր թանթրվենին, ճապոնական սոֆորան, թաթարական ցախակեռասը, դրախտածառը, սրնգենին, թաթարական թխկին, սովորական սզնին, սն ն մոխրավուն լաստենիները ն այլն: Ստվերատար ծառա ույսեր - Այս խմ ում ընդգրկված ծառա ույսերը կարողանում են աճել ն զարգանալ լույսի ն լուսավորվածության նվազագույն պայմաններում: Դրանցից են` սի իրական մայրին, սովորական եղննին, սի իրական ն եվրոպական եղննիները, հատապտղային կենին, ճապոնական կրիպտոմերիան, մանրատերն ն խոշորատերն լորենիները, խոշորատերն, դաշտային ն սրատերն թխկիները, ձիակասկը, ոխին, հաճարենին, գերիմաստին, մորուքավոր ն ճապոնական իլենիները, սի իրական ն կարմիր ճապկիները, տխլենին, սովորական կիպրոսը, դափնեկեռասը, սն թանթրվենին, տոսախը ն այլն: Ժամանակի ն տարածության մեջ ծառա ույսերը, կապված լույսի ուժի, լուսավորվածության ինտենսիվության ն ինտրոդուկցիոն գործընթացների հետ, ձեռք են երել հատկապես վեգետատիվ օրգանների որոշակի հարմարողական ձնափոխություններ, ըստ որի ծառա ույսերը պայմանականորեն դասվում են մեկ` այս, մեկ` մյուս խմ ում: Այսպես, օրինակ, նեղ տերններից աղկացած արդ տերններ ունեցող կամ կտրտված տերնաթիթեղ ունեցող, ինչպես նան գունավոր, խայտա ղետ տերններով ծառա ույսերը գլխավորապես լուսասեր են: Իսկ ամ ողջական, պարզ տերններ ունեցող ծառա ույսերը հիմնականում ստվերատար են կամ կիսաստվերատար: Պարզվել է նան, որ թափանցիկ, նոսր, ցրված սաղարթ ունեցող ծառա ույսերն ավելի լուսասեր են, քան կոմպակտ, խիտ սաղարթ ունեցողները:

Հող - μույս փոխհարաμերությունը Հողը միակ աղ յուրն է, որ ուսական օրգանիզմներին մատակարարում է ջուր ն հանքային սննդանյութեր, առանց որի տեղի չի ունենա ույսերի աճը ն զարգացումը: Ծառա ույսերի պահանջը հողերի նկատմամ խիստ ազմազան է ու տարա նույթ: Ծառա ույսերի մեկ խում նորմալ աճման ն զարգացման համար պահանջում է օրգանական ն հանքային սննդանյութերով հարուստ հողեր, մեկ այլ խում ` ընդհակառակը, հարմարվել է աճել նույնիսկ ամենաաղքատ հողային տիպերում, մյուսները` ալկալի, աղի, ավազոտ հողերում ն այլն: Ելնելով վերը ասվածից` ծառա ույսերը, ըստ հողի նկատմամ ունեցած պահանջկոտության, աժանվում են հետնյալ խմ երի. Խիստ պահանջկոտ ծառա ույսեր - Այս խմ ում ընդգրկված տեսակները նախընտրում են միայն հզոր, պարարտ, հարուստ ֆիզիկաքիմիական կազմ ունեցող հողեր: Դրանցից են` հաճարենին, ոխին, վրացական կաղնին, իլենին, սրատերն ն դաշտային թխկիները,

խոշորատերն լորենին, մետաքսածառը, եվրոպական եղնինը, սովորական հացենին, սն լաստենին ն այլն: Միջին պահանջկոտության ծառա ույսեր - Այս խմ ում ընդգրկված տեսակները ավարար պահանջկոտություն են ցուցա երում հողերի որակական ն ֆիզիկական առանձնահատկությունների նկատմամ : Դրանցից են` սովորական, էնգելմանի ն արծաթափայլ եղննիները, կովկասյան ն ալզամային եղնինները, կաղամախին, սիրիական հի իսկուսը, խոշորածաղիկ ա ելիան, առատածաղիկ վեյգելիան, թղթյա կեչին, կարմիր, ուռիատերն կաղնիները, հացենիատերն թխկին ն այլն: Քիչ պահանջկոտ ծառա ույսեր - Այս խմ ում ընդգրկված տեսակներն աճում ն զարգանում են աղքատ, թույլ մեխանիկական ն ֆիզիկական կազմություն ունեցող հողերում: Դրանցից են` ցաքին, ռո ինիա կեղծ ակացիան, դեղին ակացիան, կարմրանը, մորուքավոր կեչին, մշտադալար նոճին, սպիտակ ուռենին, նեղատերն փշատենին, նարնջագույն մակլյուրան, լեռնային սոճին, երկարատերն, սովորական ն ազմապտուղ գիհիները, գերմանական ն իսպանական օրոճը, դրախտածառը, թաթարական ցախակեռասը, ձյունաշարուկը, սպիտակ թթենին, սն ն սպիտակ արդիները ն այլն: Պսամոֆիտներ - Այս խմ ում ընդգրկված են այն ուսատեսակները, որոնք էվոլյուցիայի ընթացքում հարմարվել են աճել ն զարգանալ ավազուտներում: Դրանցից են գեղածնկիկը, ավազային կամ սպիտակ սաքսաուլը, ավազային ակացիան ն այլն: Հալոֆիտներ - Այս խմ ում ընդգրկված ծառա ույսերը հարմարվել ն աճում են ացառիկ ան արենպաստ աղի ն աղակալած հողերում, որտեղ նատրիումի քլորիդի պարունակությունը կազմում է 2-39: Հալոֆիտ ույսերում, շնորհիվ ջջահյութի արձր խտության ն ինտենսիվ գոլորշիացման, ույսերի աճն ու զարգացումն ընթանում է նորմալ: Դրանցից են` տափաստանային ակացիան, սն սաքսաուլը, մերձկասպյան աղահասկիկը, ծառանման օշանը, արծաթագույն աղաթուփը, կարմրանը, օճառածառը, Լավսոնի գետնանոճին, էֆեդրան, սովորական ձիթենին, պիստակենին, որակաթուփը, կասպիական գլեդիչիան, գերիմաստին ն այլն: Կալցեֆո ծառա ույսեր - Այս խմ ում ընդգրկված տեսակները չափազանց վատ են աճում կալցիումով հարուստ կրաքարային հողերում: Դրանցից են` մագնոլիաների մեծ մասը, վարդակակաչածառը, կասկենին, կամելիան, թեյի թուփը, մրտավարդը ն այլն: Կալցեֆիլ ծառա ույսեր - Այս խմ ում ընդգրկված տեսակները նախընտրում են կալցիումով հարուստ կրաքարային հողեր: Դրանցից են` հաճարենին, խեժափիճին, լորենին, եվրոպական ձիթենին, հացենին ն այլն:

úդ-μույս փոխհարաμերությունը Բույսերի կյանքում չափազանց կարնոր նշանակություն ունի օդը, որի հիմնական աղադրիչներն են թթվածինը ն ածխաթթու գազը: Ինչպես գիտենք, առանց թթվածնի հնարավոր չէ ույսերի շնչառությունը, իսկ առանց ածխաթթու գազի` օրգանական նյութերի սինթեզը: Անհրաժեշտ է իմանալ, որ ծառա ույսերը վերոհիշյալ գազերի պակաս սովորա ար չեն ունենում, ացառությամ ` ճահճուտային ն խիստ ամրակալած հողերում աճող ույսերի, որոնց շնչառությունը նկատելիորեն դժվարանում է: Անհրաժեշտ է նշել, որ օդի աղադրության մեջ այս կամ այն չափով կան նան մի շարք թունավոր գազեր (ծծմ ային գազ, քլորաջրածին, ֆտորաջրածին, ազոտի օքսիդ, ծծմ ական անհիդրիդ ն այլն), որոնք, ացասա ար ազդելով ծառա ույսերի վեգետատիվ ն գեներատիվ օրգանների վրա, առաջացնում են կենսական պրոցեսների խաթարումներ, եր եմն ույսերի մահվան պատճառ դառնում: Ծառատեսակների աճման ն զարգացման վրա ացասական ազդեցություն են թողնում նան օդում գտնվող մուրը ն փոշին, որոնք նստելով դրանց տերնների վրա, դժվարացնում են ույսերի շնչառությունն ու ֆոտոսինթեզը: Ուսումնասիրություններից պարզվել է, որ լավ զարգացած, հզոր, խիտ տերնային հյուսվածքներ ունեցող ծառա ույսերն աչքի են ընկնում ավելի արձր գազադիմացկունությամ : Դրանցից են հացենիատերն ն թաթարական թխկիները, խոշորատերն, ոլլեյի, կանադական արդիները, արձրա ուն այլանթը, թեղիները, արիզոնյան նոճին, արնմտյան թույան, արնելյան կենսածառը, վիրգինյան ն կազակական գիհիները, սովորական թխենին, սովորական իլենին, ցախակեռասը, շքեղ դեյցիան, գերիմաստին, կատալպան, սալորենին, ռո ինիա կեղծ ակացիան, փշատենին, ասպիրակը, հեռավորարնելյան կենին, ճապկին ն այլն:

Քամի -μույս փոխհարաμերությունը Ծառա ույսերի աճման ն զարգացման վրա էական ազդեցություն են ունենում քամիները, որոնք, շնորհիվ իրենց հարաշարժության ն ուժգնության, փոփոխում են գոլորշիացման ռեժիմը, առավելագույն ն նվազագույն ջերմաստիճանները, որոնք էլ, նականա ար, ազդեցություն են թողնում ույսերի կենսական երնույթների վրա: Ուժեղ ն տնական քամիները եր եմն կործանիչ ազդեցություն են ունենում ծառա ույսերի վրա` ջարդելով դրանց ընձյուղները, ճյուղերը, ընդհուպ մինչն` արմատախիլ անելը: Կանաչապատման գործընթացներում ուժեղ քամիների կործանարար ազդեցությունը մեղմացնելու նպատակով հիմնադրվում են տար եր տիպի հողմապաշտպան կանաչ գոտիներ, որոնք, շնորհիվ իրենց յուրահատուկ կառուցվածքի ու կազմության, ծառայում են առաջադրված նպատակին: Որպես օրինաչափություն, այդ նպատակի համար ընտրվում ն

օգտագործվում են հզոր, խորը գնացող առանցքային արմատներ ունեցող ծառա ույսեր: Հողմադիմացկուն ծառատեսակներից են` ոխին, կաղնին, գլեդիչիան, կասկենին, թեղին, սրատերն ն դաշտային թխկիները, սոսին, սպիտակ ն սն արդիները, մայրին, դափնին, լուզիտանական նոճին, խեժափիճին, եղննին, եղնինը, սոճին, հատապտղային կենին, վարդակակաչածառը, ընկուզենին, էվկալիպտը ն այլն: Հիշատակման են արժանի նան էկոլոգիական որոշակի պայմաններում (հողային) աճող հողմադիմացկուն մի շարք ծառատեսակներ (սոճի, էվկալիպտ, հաճարենի, արդի ն այլն), որոնք, չկարողանալով զարգացնել հզոր արմատային համակարգ, եր եմն տուժում են ուժեղ քամիներից:

Կենսածին (μիոտիկ) գործոնները μույսի կյանքում Ծառա ույսերի աճման ն զարգացման վրա յուրահատուկ, ն՛ դրական, ն՛ ացասական ազդեցություն են թողնում կենդանիներն ու միկրոօրգանիզմները: Այսպես, օրինակ, հողում գտնվող մի շարք միկրոօրգանիզմներ իրենց գործունեությամ օրգանական ծագում ունեցող ազմաթիվ նյութեր (թափված տերններ, ճյուղեր, ընձյուղներ ն այլն) քայքայելով վեր են ածում ծառա ույսերի համար մատչելի սննդանյութերի, միաժամանակ փոխելով նան հողերի որակական կազմը: Հողում ապրող շատ սնկեր համագործակցելով ույսերի արմատների հետ, նպաստում ն կարգավորում են դրանց սննդառությունը (միկորիզա), միննույն ժամանակ հողում ազատ ապրող ակտերիաները, ինչպես նան պալարա ակտերիաները ( ակլազգիներ), համակցելով ծառա ույսերի արմատների հետ, օդից անջատում են ազոտ ն հարստացնում հողը ազոտով, որը չափազանց կարնոր է ույսերի կենսական գործընթացների համար: Ծառա ույսերի արմատների նորմալ գործունեության վրա դրական ազդեցություն են թողնում նան անձրնորդերը, որոնք իրենց տեղաշարժերով ն սննդառությամ , զգալիորեն նպաստում են հողի որակական ն ֆիզիկական կազմի արելավմանը: Մի շարք մանր կենդանիներ, սնվելով ծառա ույսերի սերմերով, պտուղներով, վեգետատիվ օրգաններով, զգալիորեն վնասում են դրանց, սակայն իրենց գործունեությամ ապահովում են վերջիններիս սերմերի, պտուղների տարածումը ն ծաղիկների փոշոտումը:

Անթրոպոգեն գործոնը պարտիզագործության մեջ Մարդը, որպես անթրոպոգեն գործոն, երկակի ազդեցություն է թողնում շրջակա միջավայրի վրա. մի կողմից դրական, մյուս կողմից` ացասական: էվոլյուցիայի սկզ նական շրջանում մարդն իր գործունեությամ էական ացասական ազդեցություն չի թողել նության վրա, քանի որ մարդու

կողմից օգտագործվող նյութերը շատ չէին ն նական ճանապարհով արագորեն վերականգնվում էին: Այնուհետն, երկրագնդի ազգա նակչության արագ ն կտրուկ աճի պայմաններում նկատվում է հակառակ տենդենցը, որի պատճառով հավասարակշռությունը փոխվում է ի վնաս շրջակա միջավայրի` առաջացնելով էկոլոգիական ճգնաժամ: Ներկայումս, մարդ արարածը, քաջ գիտակցելով նությանը հասցրած իր վնասները, ջանք ու եռանդ չի խնայում նորագույն գիտատեխնիկական մեթոդներով ու եղանակներով պահպանել հավասարակշռությունը` կյանքի գոյատնման ն շրջակա միջավայրի միջն: Դրա վառ ապացույցներն են ստեղծված միջազգային նապահպանական ազմաթիվ կոնվենցիաներն ու ծրագրերը, որոնք նպատակաուղղված են կանխել անապատացման երնույթները, վերականգնել, հարստացնել անտառները, արդյունավետ օգտագործել նական պաշարները, ջրերը պահպանել աղտոտումից ն այլն: Մարդն իր գործունեությամ պարտիզագործության տար եր նագավառներում (ծաղկա ուծություն, գեղազարդ ծառա ուծություն, նակավայրերի կանաչապատում) աճեցնում ն ազմացնում է գեղազարդ ուսատեսակների միլիոնավոր, միլիարդավոր ուսակներ, որոնք, հարստացնելով նակավայրերի կանաչ տնկարկները, նականա ար, հարստացնում են նան Երկիր մոլորակը` ընդհանրապես:

Գեղազարդ μուսատեսակների հիմնական վնասատուներն ու հիվանդությունները Կանաչ տնկարկներում, գեղազարդ ծառերի ու թփերի տնկարաններում ույսերի աճին, զարգացմանը ն գեղազարդությանը զգալի վնաս են պատճառում մի շարք վնասատուներ ու հիվանդություներ: Բույսերի վնասատուների ն հիվանդությունների դեմ արդյունավետ պայքար կազմակերպելու համար անհրաժեշտ է առաջին հերթին ճանաչել դրանց` իրենց հարուցիչներով, ն երկրորդ, տեղյակ լինել դրանց զարգացման ու ազմացման առաձնահատկություններին: Իմանալով այս ամենը, հեշտությամ կարելի է ժամանակին ձեռնարկել պայքարի համապատասխան մեթոդներ ու եղանակներ` վնասատուներին ն հիվանդությունները չեզոքացնելու համար: Բազմամյա փորձը ցույց է տվել, որ ուսատեսակների հիվանդությունների ն վնասատուների գերակշռող մասն առաջանում է ույսերի մշակման ժամանակ ագրոտեխնիկական միջոցառումների ժամանակային ն կազմակերպչական թերացումների հետնանքով: Բացի այդ, ներկայիս շուկայական հարա երությունների պայմաններում, ույսերի կարանտին ծառայությունների սակավության, դրանց անհետնողականության ու հանդուրժողականության պատճառով, արտասահմանյան երկրներից հանրապետություն են ներթափանցում ազմաթիվ վնասատուներ,

հարուցիչներ ն սնկային հիվանդություններ` լրացուցիչ դժվարություններ առաջացնելով պարտիզագործների համար: Վերոհիշյալ սպառնալիքները կանխելու կամ մեղմելու նպատակով անհրաժեշտ է նորագույն մեթոդներով ու դեղամիջոցներով ժամանակին, որակով կազմակերպել ն իրականացնել պայքարի համապատասխան միջոցառումներ: Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ հաճախակի հանդիպող ն առավել վտանգավոր վնասատուներից ու հիվանդություններից են. Մայիսյան զեզ - Այս վնասատուի թրթուրները մեծ վնաս են պատճառում ույսերին` հատկապես տնկարաններում, որտեղ մի քանի տարի ապրելով հողում, կրծում, վնասում են ուսակների, սերմնա ույսերի արմատները` խաթարելով դրանց արենպաստ աճն ու զարգացումը: Եթե 1մ2 հողակտորում լինում է 1-2 թրթուր, ապա հողը համարվում է ուժեղ վարակված: Մայիսյան զեզի թրթուրի դեմ պայքարում են ն՛ մեխանիկական, ն՛ քիմիական ճանապարհով: Առաջին դեպքում` գլխավորապես ամռան ամիսներին, վարակված հողը մի քանի անգամ լավ փխրեցնելուց հետո, թրթուրները ձեռքով հավաքում ն ոչնչացնում են: Երկրորդ դեպքում` պատրաստվում է հեքսաքլորանի 129-ոց լուծույթ, որով փոսային տար երակով ախտահանվում է հողը: Իշախառանչ (արջուկ) - Այս վնասատուն նույնպես ապրում ու ազմանում է հողում ն իր ազմակի տեղաշարժերի ժամանակ կրծելով վնասում է ույսերի ստորգետնյա օրգանները` մեծ վնաս հասցնելով հատկապես ծաղկատեսակներին, իսկ տնկարաններում` սերմնա ույսերին ու ուսակներին: Իշախառանչի դեմ պայքարելու նպատակով եգիպտացորենի խաշած հատիկները կամ կոմ ինացված կերը վարակելով մկնդեղով կամ մետաֆոսով, պատրաստվում է գրավչանյութ, որը 2-3սմ խորությամ մտցվում է հող: Այս վնասատուի դեմ պայքարում են նան շատ հասարակ եղանակով, այն է` հողամասն առատ ոռոգվում է ն հողից դուրս եկած իշախառանչները ենթարկվում են հարձակման թռչունների (ագռավ, կաչաղակ) կողմից: Ոստայնատիզ (սարդապատյանային տիզ) - Այս վնասատուները չափազանց մանր են, հանդիպում են ծաղկա ույսերում ն ծառա ույսերում: Ապրում են գլխավորապես տերններում` տերնաթիթեղի ստորին կամ վերին հատվածներում` առաջացնելով սպիտակավուն սարդոստայն: Սրանք, ծծելով տերնների հյութը, առաջացնում են վնասվածքներ, գունափոխություն, հյուծում են դրանց, պատճառ հանդիսանում տերնների վաղաժամ թափվելուն: Տիզերի դեմ պայքարելու նպատակով աշնանը, տերնաթափից հետո, խորհուրդ է տրվում հավաքել տերնները ն այրել, իսկ գարնանը` մինչն ող ոջների ացվելը, ծառա ույսերը սրսկում են կալցիումի պոլիսուլֆիդով կամ թիոֆոսի նոսրացված էմուլսիայով: Տրիպս - Այս վնասատուները նույնպես մանր, երկարավուն սն գույնի միջատներ են ն ապրում են տերնաթիթեղի ստորին մասում, սակայն ձվադրում են նրա վերին մասի հյուսվածքներում: Ձվից դուրս եկած թրթուրներն ունեն դեղին գույն ն հենց դրանք էլ, հյութազրկելով տերնները, դրանց գունազրկում են, վնասվածքներ հասցնում ն առաջացնում

վաղաժամ տերնաթափ: Տրիպսի դեմ պայքարի միջոցառումները նույն են, ինչ որ ոստյանատիզի դեպքում: Լվիճ - Սրանք մանր միջատներ են, հանդիպում են տար եր կենսաձնի ույսերի գրեթե ոլոր վերերկրյա օրգաններում: Լվիճները ազմանում են ավականին արագ խոնավ ն տաք պայմաններում, սեռական ճանապարհով կամ կուսածնությամ ` տալով 10-12 սերունդ: Լվիճները լինում են կանաչավուն, դեղնավուն կամ վարդագույն: Այս վնասատուները, ույսի առանձին օրգաններից հյութը ծծելով գունափոխում, այլանդակում ն ուժասպառ են անում դրանց: Լվիճների դեմ պայքարելու ամենալավ եղանակը քիմիական պայքարն է, որի ժամանակ ույսերը սրսկում են կար ոֆոսի, «8-58»-ի, «Կարատե»-ի, «Արիվո»-ի նոսրացված էմուլսիաներով: Գեղազարդ պարտիզագործության նագավառում առանձին խում ույսերի վնասում են նան որդանները, վահանակիրները, տերնալվերը, կեղնակերները, նեմատոդները ն այլն: Գեղազարդ պարտիզագործությանը, վնասատուներից ացի, հսկայական վնասներ են հասցնում նան հիվանդությունները, որոնք գլխավորապես առաջանում են շրջակա միջավայրի ան արենպաստ պայմաններում` մակա ույծ սնկերից, ակտերիաներից ն վիրուսներից: Հարկ է նշել, որ ույսերի հիվանդությունների գերակշռող մասն առաջացնում են սնկերը, որոնք թափանցելով հերձանցքների կամ ուղղակի վնասվածքների մեջ, ծծում են ջջահյութը, այնուհետն տարածվում են հյուսվածքների մեջ ն վարակում ույսերին, խաթարելով դրանց նորմալ աճն ու զարգացումը: Ալրացող - Այս հիվանդությունն առանձին ծառատեսակների վրա առաջանում է ալրացողային մասնագիտացված սնկերից, որոնք ուրիշ ծառա ույսի չեն վարակում: Հարուցիչ սնկերը տերնների, ցողունների, ընձյուղների վրա առաջացնում են խիտ, սպիտակավուն փառ, որը հիվանդության զարգացման ն ձմեռող սպորների խմ ավորումից գոյացած սն կետերի պատճառով հետագայում դառնում է գորշավուն: Ուժեղ վարակի դեպքում ույսի ցողունը ծռմռվում է, տերնները չորանում են, որին հետնում է ույսի չորացումը: Ալրացողի դեմ պայքարելու համար անհրաժեշտ է, հնարավորության սահմաններում, վաղ գարնանը ծառա ույսերից հեռացնել ն այրել վարակված շիվերը: Նույն ժամանակահատվածում խորհուրդ է տրվում ծառա ույսերը սրսկել 39-ոց երկաթարջասպի լուծույթով, իսկ ավելի ուշ` ծաղկումից հետո` 19-ոց կոլոիդ ծծում ով: Տերնների ծավորություն - Գեղազարդ պարտիզագործության նագավառում ֆիզիկական ն քիմիական գործոնների (ցուրտ, երաշտ, գազային թունավորում) առկայության պայմաններում ույսերը հաճախակի վարակվում են այս հիվանդությամ , որի ժամանակ սնկի տար եր հարուցիչներ առաջացնում են ծավորություն, որն արտահայտվում է տերնների վրա չորացած, սն, կլոր ծերի տեսքով: Բծերը, կրճատելով տերնների ասիմիլիացիոն մակերեսը, պատճառ են հանդիսանում դրանց չորացմանը ն թափվելուն: Տերնային ծավորության դեմ պայքարելու համար, անհրաժեշտ է մինչն ող ոջների ացվելը կազմակերպել սրսկում

որդյան հեղուկի 4 տոկոսանոց լուծույթով, այնուհետն` ծաղկումից հետո` 15 օր ընդմիջումով, իրականացնել 2 սրսկում` որդյան հեղուկի արդեն 1 տոկոսանոց լուծույթով: Պայքարի միջոցառում է նան աշնանը կամ վաղ գարնանը տերնների հավաքը ն այրումը: Ժանգ - Այս հիվանդության հարուցիչներն են տար եր ժանգասնկերը, որոնք վարակում են ազմաթիվ գեղազարդ ուսատեսակներ, այդ թվում նան` ասեղնատերնավոր: Հիվանդության հարուցիչ սնկի սպորները ցողունների ն ընձյուղների հյուսվածքներում հասունանալով` ճնշում են էպիդերմիսի վրա, փոշու ձնով տարածվում ն վարակում շատ ծառա ույսեր` արդի, սոճի, ինչպես նան շատ ծաղկա ույսեր: Ժանգի ինտենսիվ զարգացման դեպքում ույսի կեղնում առաջանում են խոր, երկարավուն վերքեր, որոնք ժամանակից շուտ դադարեցնում են ույսի աճը ն զարգացումը: Ժանգ հիվանդության դեմ պայքարի արդյունավետ միջոցառում է ծծմ ափոշով կամ 19-ոց որդյան հեղուկով սրսկումը, որը կատարվում է, եր ույսերի տերնների վրա նկատվում է ոսկեգույն փոշի: Գեղազարդ պատիզագործության մեջ, ացի վերոհիշյալ հիվանդություններից, ույսերին վնասում են նան սն տոտիկ, քլորոզ, նեխում, քաղցկեղ, ֆուզարիում հիվանդությունները, որոնք համեմատա ար քիչ են հանդիպում:

Գեղազարդ ծառաμույսերի տնկարաններ Տնկարանն ինքնուրույն, մասնագիտացված կառույց է, որտեղ ագրոտեխնիկական նորագույն մեթոդներով ն եղանակներով ծառա ույսերի սերմերից ու կտրոններից, ինչպես նան պատվաստի միջոցով աճեցվում ու ազմացվում է տվյալ տարածաշրջանում կլիմայավարժեցված տար եր ծառա ույսերի ն պարտիզային ձների առողջ, ստանդարտային տնկանյութ: Ըստ նույթի, տնկարանները լինում են անտառային, պտղատու ն գեղազարդ: Անտառային տնկարանները կազմակերպվում ու հիմնադրվում են անտառտնտեսություններում ն նպատակ են հետապնդում սերմերի ցանքսի ճանապարհով աճեցնել ու ազմացնել անտառկազմող հիմնական գլխավոր տեսակներ (հաճարենի, կաղնի, սոճի), որոնք անփոխարինելի են մեր հանրապետության անտառ արելավման ն անտառվերականգնման գործընթացների համար: Պտղատու տնկարանները կազմակերպվում են գյուղացիական համայնքներում ն գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում, որտեղ, ելնելով առկա պահանջարկից, աճեցվում ն ազմացվում են տար եր տեսակի ու սորտի արժեքավոր պտղատու ծառա ույսերի որակյալ տնկանյութ` պտղատու այգիների հիմնադրման ն լրացման համար: Գեղազարդ ծառա ույսերի տնկարաններն, ըստ ֆունկցիոնալ նշանակության, լինում են քաղաքային, մարզային կամ շրջանային ն

հանրապետական: Քաղաքային տնկարանները գեղազարդ ծառատեսակների որակյալ ն առողջ տնկանյութ են մատակարարում կանաչապատման ներքաղաքային ն մերձքաղաքային կանաչ տնկարկներին: Շրջանային կամ մարզային տնկարաններն ավելի փոքր կառույցներ են ն նախատեսված են գեղազարդ ծառերի ու թփերի արժեքավոր տնկանյութով ապահովել տարածաշրջանային ենթակայության նակավայրերի կանաչապատման գործընթացներին: Հանրապետական նշանակության տնկարաններն ամենախոշոր կառույցներն են, որոնց խնդիրն է աճեցնել, ազմացնել առավել գեղազարդ, արժեքավոր, հազվագյուտ ծառատեսակների, դրանց պարտիզային ձների ու վեգետատիվ հի րիդների որակյալ ու առողջ տնկանյութ` ողջ հանրապետության կանաչապատման խնդիրները կյանքի կոչելու համար: Հանրապետական նշանակության գեղազարդ տնկարանները, ացի վերոհիշյալ գործառույթներից, թվարկված մյուս տնկարաններին ապահովում, տրամադրում են հազվագյուտ, առավել գեղազարդ ծառա ույսերի ազմացման համար անհրաժեշտ հումք (սերմ, կտրոն, պատվաստացու, սերմնա ույս ն արմատակալ): Սովորա ար գեղազարդ ծառա ույսերի տնկարանները խորհուրդ է տրվում հիմնադրել նակավայրերին ն գլխավոր մայրուղիներին մոտ, որպեսզի տնկանյութի տեղափոխման, նյութերի ձեռք երման աշխատանքներն իրականացվեն օպերատիվ, անխափան ն ժամանակին: Տնկարանի տեղն ընտրելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել նրա դիրքը, տեղադրությունը, հողային տիպը, կազմը, ոռոգման աղ յուրը, միկրոկլիման ն այլն: Որպես օրինաչափություն, տնկարանը պետք է հիմնադրել հնարավորինս հարթ հողատարածքներում, որտեղ ձմռան ամիսներին օդի սառը հոսանքները երկար ժամանակով չեն կուտակվում: Տնկարանի տեղի հարթ լինելն օգտակար է նան ոռոգման ն մեքենայացման աշխատանքների որակյալ ն ճիշտ կազմակերպման կամար: Հարկ է նշել, որ տնկարանների թույլատրելի թեքությունը չպետք է գերազանցի 2-4 աստիճանը, որպեսզի սերմնա ույսերը կամ արմատակալները գտնվեն մոտավորապես նույն պայմաններում: Տնկարաններում ցանկալի է ունենալ սննդանյութերով հարուստ, հզոր, խորը վարելաշերտով հողեր, որտեղ գրունտային ջրերի մակարդակը լինի ոչ պակաս 1,5-2,0 մ խորության վրա: Պարզվել է, որ տնկարաններում գերադասելի են ավազակավային հողերը, որոնք ոռոգումից հետո չեն կեղնակալում, չորանում են աստիճանա ար ն ույսերի մշակման լրացուցիչ դժվարություններ չեն առաջացնում: Գեղազարդ ծառա ույսերի տնկարանները հնարավոր ուժեղ քամիներից պաշտպանելու նպատակով խորհուրդ է տրվում տնկարանի հիմնադրմանը զուգընթաց հիմնել հողմապաշտպան կանաչ տնկարկներ, որոնք ուսակներին զերծ կպահեն մեխանիկական վնասվածքներից ն զգալիորեն կնվազեցնեն գոլորշիացումը: Տնկարանի տեղն ընտրելուց հետո, ելնելով գեղազարդ ծառա ույսերի տնկանյութի տեսակային ն արտադրական պահանջարկից, անհրաժեշտ է ձեռնամուխ լինել տնկարանի նախագծման ն կազմակերպման

աշխատանքին: Քանի որ գեղազարդ ծառատեսակների տնկարաններում աճեցվում են ծառերի ու թփերի լայն տեսականի, ուստի կատարվող ագրոտեխնիկական ն ազմացման աշխատանքները հեշտացնելու ն ճիշտ կազմակերպելու նպատակով անհրաժեշտ է տնկարանի ամ ողջ տարածքը աժանել համապատասխան աժինների: Ելնելով տնկարանում իրականացվող ագրոտեխնիկական միջոցառումների նույթից ն հաճախականությունից, տնկարանի աժինները մեկը մյուսից տարանջատվում են գլխավոր կամ երկրորդական ճանապարհներով, որոնց լայնությունը սահմանվում է համապատասխանա ար 4-5 ն 2-3 մետր: Գեղազարդ ծառա ույսերի տնկարանները աղկացած են հետնյալ աժիններից: Տնտեսական աժին - որի կազմի մեջ մտնում են վարչական կառույցներ, անշարժ գույքի պահեստներ, նկուղներ, անհրաժեշտության դեպքում` մեքենատրակտորային կայան, որոշակի օժանդակ արտադրամասեր, գյուղատնտեսական գործիքներ, պարարտանյութեր ն այլն: Տնկարանի տնտեսական աժինն ապահովում է տնկարանում իրականացվող ոլոր ագրոտեխնիկական միջոցառումների անխափան աշխատանքը, միաժամանակ հանդիսանում որպես նյութատեխնիկական ազա: Բազմացման աժին - այս աժինը ծառայում է սերմերի ցանքի, կանաչ ն փայտացած կտրոնների արմատակալման ու նոսրացման աշխատանքների համար: Բազմացման աժինն իր հերթին աղկացած է սերմնա ույսերի, կտրոնների, արմատասածիլների ն պատվաստի ենթա աժիններից, որտեղ իրականացվում են անհրաժեշտ միջոցառումներ: Ծառա ույսերի ազմացման սերմնային եղանակը հասարակ ն տնտեսապես էժան է: Սերմերից առաջացած սերմնա ույսերը լինում են առողջ, ունեն ճյուղավորված արմատներ, աճում ն զարգանում են ինտենսիվ, ավելի լավ են տանում տեղափոխումը, դիմացկուն են հիվանդությունների ու վնասատուների նկատմամ ն երկարակյաց են: Սերմնային ազմացման ժամանակ շատ կարնոր է սերմերի արձր կենսունակությունը, դրանց հավաքման, մաքրման, պահպանության ն ցանքի ժամկետներն ու եղանակները: Տնկարանում ծառա ույսերի սերմերի ցանքսը կարելի է կատարել ինչպես գարնանը, այնպես էլ աշնանը: Առաջին դեպքում խորհուրդ է տրվում ցանքսը կազմակերպել ինչքան հնարավոր է վաղ ն արագ (3-4օր), քանի դեռ հողը խոնավ է: Երկրորդ դեպքում` կազմակերպել այն ժամկետներում, որպեսզի սերմնածիլերը հողից դուրս գան հաջորդ գարնանը: Որպես օրինաչափություն, դժվար ծլող սերմերը ցանվում են աշնանը (հոկտեմ եր), իսկ հեշտ ծլողները` կայուն ցրտերից 2-3 շա աթ առաջ: Տնկարաններում սերմերի ցանքսը սովորա ար կատարվում է շարքերով կամ ժապավենաձն` մարգերում: Գեղազարդ ծառա ույսերի տնկարաններում վեգետատիվ ճանապարհով ազմացվում են հատկապես այն տեսակները, որոնք սերմերով

դժվար են ազմանում կամ ճեղքում տալով` կորցնում են ծնողական հատկանիշները: Այս ճանապարհով ազմացվում են նան մի շարք ծառա ույսերի պարտիզային ձները ն վեգետատիվ հի րիդները, որոնք սերմերով գրեթե չեն ազմանում: Տնկարաններում վեգետատիվ ճանապարհով ազմացման ամենատարածված եղանակներն են` փայտացած ն կանաչ կտորներով, անդալիսով, թփերի կիսումով, արմատային ծիլերով ն պատվաստի (աչքապատվաստ, կտրոնապատվաստ) ճանապարհով ազմացումները: Վեգետատիվ ազմացման ժամանակ կարնորվում է վեգետատիվ օրգանների ժամանակին ն ճիշտ ընտրությունը, մթերումը, նախապատրաստումն ու աշխատանքների կատարման արհեստավարժությունը: Ձնավորման աժին - այս աժնում վերատնկում են ազմացման աժնից տեղափոխված 1-2 տարեկան սերմնա ույսերը ն արմատակալած ուսակները: Ձնավորման աժինն իր հերթին աժանվում է 3 դպրոց (շկոլա) հողամասերի: Առաջին դպրոց տեղափոխված ծառերի սերմնա ույսերը խորհուրդ է տրվում տնկել շարքը շարքից 0,8-1մ, իսկ ույսը ույսից 0,3 ն 0,4մ հեռավորությամ , թփերի սերմնա ույսերը` համապատասխանա ար` 0,5 ն 0,3մ հեռավորությամ : Այս դպրոց հողամասում ուսատեսակները` կապված դրանց աճման ն զարգացման առանձնահատկություններից, թողնում են 2-4 տարի: Բնականա ար, այս դպրոցում պար երա ար իրականացվում են ոռոգման ն խնամքի միջոցառումներ, իսկ 2-րդ տարվա գարնանը` նան սաղարթի ձնավորման աշխատանքներ: Մի շարք արագաճ ծառա ույսերի տնկիներ արդեն իսկ այս դպրոցից կարող են մթերվել ն օգտագործվել կանաչապատման նագավառում: 2-րդ դպրոց հիմնականում տեղափոխվում են 2մ ն ավելի արձրություն ունեցող տնկիները, որոնք, աճելով այս հողամասում նս 2-4 տարի, ձնավորում են նորմալ սաղարթ: Դրանք միանգամայն պիտանի են կանաչապատման տար եր կարգերի ու տիպերի համար: Բնականա ար, այս դպրոց-հողամասում տնկիների տեղադրման մակերեսներն անհրաժեշտ է 25-309-ով ընդարձակել նախ` սննդային ռեժիմը կարգավորելու, ապա` ագրոտեխնիկական միջոցառումները ժամանակին ն որակով կատարելու նպատակով: Կանաչապատվող տարածքների խնդիրներից ու պահանջարկից ելնելով` 2-րդ դպրոցից հանված տնկիներից ընտրվում ն առանձնացվում են խոշոր ու արժեքավոր տեսակի տնկիները ն տնկում 3րդ դպրոց-հողամաս: Այս հողամասում խոշոր տնկիները սովորա ար թողնում են 3-5 տարի: Երրորդ դպրոց-հողամասում աճող խոշորածավալ տնկիները կանաչապատման մեջ հիմնականում օգտագործվում են չորացած խոշոր ծառերին փոխարինելու ն կարնորագույն օ յեկտները կանաչապատելու համար: Խոշոր տնկարանների 3-րդ դպրոց-հողամասում խորհուրդ է տրվում խոնավությունից շուտ քայքայվող նյութերից պատրաստված հատուկ տարաներում աճեցնել գեղազարդ ծառատեսակների ն պարտիզային ձների խոշորածավալ տնկիներ, որոնց շնորհիվ կարնոր նշանակության օ յեկտներում կարելի կլինի կանաչապատման գործընթացներ իրականացնել նան ամռան ամիսներին:

Մայրացուների աժին - որպես օրինաչափություն, գեղազարդ ծառաույսերի խոշոր տնկարաններում պետք է ունենալ մայրացուների հողամաս, որը գեղազարդ ծառա ույսերի կանաչ տնկարկ է` նպատակաուղղված տնկարանային տնտեսություններին ապահովելու սերմերով, արմատածիլերով, փայտացած ու կանաչ կտրոններով ն պատվաստացուներով: Հարկ է նշել, որ գեղազարդ ծառա ույսերի տնկարաններում ույսերի ազմամյա մշակության պայմաններում հողն աղքատանում է, փոխվում է նրա ֆիզիկամեխանիկական կազմը, խախտվում օդային ն ջերմային ռեժիմը, կտրուկ նվազում է ույսերի աճն ու զարգացումը, որն էլ պատճառ է դառնում տնկանյութի որակի անկմանը: Այս անցանկալի երնույթները ացառելու կամ կրճատելու նպատակով տնկարաններում անհրաժեշտ է կազմակերպել պարարտացման ն սնուցման համապատասխան միջոցառումներ, իսկ խոշոր տնկարաններում խորհուրդ է տրվում կիրառել ցանքաշրջանառություն, որը միանշանակ կնպաստի հողում սննդանյութերի արագ վերականգնմանը:

Բաժին առաջին Ծաղկաμուծության հիմունքները Ծաղկա ուծությունը գեղազարդ պարտիզագործության կարնորագույն աժիններից մեկն է. այն ուսումնասիրում է տար եր կենսաձների պատկանող ծաղկա ույսերի աճման, զարգացման, ազմացման առանձնահատկությունները, օգտագործման հնարավորություններն ու հեռանկարները կանաչապատման տար եր տիպերում ն կարգերում: Ծաղիկները, խորհրդանշելով գեղեցիկը, քաղաքակրթության զարգացման ոլոր փուլերում եղել ն մնում են մարդու ան աժան ուղեկիցը, ինչպես տար եր հանդեսների, տոնախմ ությունների, հո ելյանների, այնպես էլ սգո արարողությունների ժամանակ: Ծաղիկները հայտնի են մարդկությանը շատ վաղուց: Դեռնս մեր թվարկությունից 3000 տարի առաջ դրանք օգտագործվել են թե՛ կենցաղում (սնունդ, համեմունք, եթերայուղ, օծանելիք, ներկ ն այլն), ն՛ թե գեղազարդ նպատակներով: Այդ են վկայում մեզ հասած պատմական ն մատենագրական տեղեկություններն ու հաղորդումները, որոնցից երնում է նան, որ տար եր երկրներում մի շարք ծաղիկներ հանդիսացել են խորհրդանիշ, պաշտամունքի առարկա ն այլն: Դարերի ընթացքում մարդը, շփվելով ծաղիկների հետ, կամա թե ակամա նպաստել է դրանց տարածմանը, ազմացմանը, ներմուծմանը, նոր սորտերի առաջացմանը, որով էլ պայմանավորված է ծաղկատեսակների չափազանց հարուստ կենսա ազմազանությունը Երկիր մոլորակում: Բարեխառն գոտու երկրներում, այդ թվում ն մեր հանրապետությունում, նակլիմայական պայմանների առանձնահատկություններից ելնելով ծաղկա ուծությունն ըստ նույթի աժանվում է 2 ճյուղի` ծածկած ն աց գրունտի, որոնք սերտորեն կապված են մեկը մյուսի հետ ն գեղազարդ պարտիզագործության մեջ լրացնելով իրար, գործնականում ծառայում են նույն նպատակին` նակավայրերի կանաչապատմանը: Հարկ է նշել, որ գոյություն ունեն նան արտադրական, ծաղկա ուծական տար եր տիպի ու կառուցվածքի տնտեսություններ, որոնք հիմնականում առնտրային են, զ աղվում են կտրած ծաղիկների, թաղարային ույսերի արտադրությամ ն վաճառքով:

Ծաղկաμուծության համար օգտագործվող հողերն ու հողախառնուրդները Գեղազարդ ծաղկատեսակները, շնորհիվ իրենց կենսա անական առանձնահատկությունների, ավականաչափ զգայուն են ն պահանջկոտ, հատկապես հողերի նկատմամ : Նրանց մի մասը ( եգոնիա, սենպոլիա, գլոքսինիա, խորդենի, պտեր, ականջօղ, քրիզանթեմ, արջտակ ն այլն) լավ է աճում թույլ թթվային հողերում, մեկ ուրիշ խում (նազվարդ, մոմա աղեղ, դրախտավարդ, մրտավարդ, կամելիա ն այլն)` նախընտրում է նորոշ թթու հողերը, հաջորդ խում ույսերը (գարնանածաղիկ, ակոնիտ) լավ են աճում չեզոք կամ թույլ հիմնային հողերում, մեկ այլ խում ույսեր (ծնե եկ, մեխակ, շուշան, մոխրածաղիկ ն այլն) սիրում են աճել հիմնային հողերում: Հաշվի առնելով այս առանձնահատկությունները, ծաղկա ու-ծության մեջ ընդունված է (մանավանդ ծածկած գրունտում) պատրաստել ն օգտագործել տար եր հողախառնուրդներ, որոնք այս կամ այն չափով կ ավարարեն ույսերի հիմնային կամ թթվային պահանջը: Ցանկացած ծաղկա ուծական տնտեսություն իր կարիքների համար պետք է ունենա հետնյալ հողերը ն հողախառնուրդները` սնահող, այգու կամ անջարանոցային հող, տերնահող, ճմահող, կոմպոստ, փտած գոմաղ ն ավազ: ճմահող – Սա ծանր հիմնային հող է` կազմված գրեթե ոլոր տեսակի հողերից. ծակոտկեն է, սակայն հակում ունի խտանալու ն ավականին հարուստ է սննդային նյութերով: ճմահողի պատրաստման ամենալավ ժամանակը մեր պայմաններում հունիս ամիսն է, եր մարգագետիններում խոտածածկը ավականին արձր է: ճմահող ստանալու համար մարգագետիններում կտրում են 10-15սմ հաստություն, 25-30սմ լայնություն ունեցող քառակուսի հողակտորներ (ճիմ), ապա տեղափոխում պարտիզագործական տնտեսություն, որտեղ ցանկացած հարթ տեղում ճիմերը շարում են միմյանց վրա այնպես, որ կանաչ կողմերը նստեն իրար վրա, որից հետո առաջին շարքի վրա 2-3սմ շերտով փռվում է թույլ կրային խառնուրդով գոմաղ : Նույն կարգով, մոտավորապես 1,5մ լայնության ճմակույտը արձրացվում է 1-1,5մ արձրության: Ամռան ամիսներին խորհուրդ է տրվում ճմակույտը մի քանի անգամ խոնավացնել: Կույտավորումից 3 ամիս հետո անհրաժեշտ է զանգվածը ահով լավ խառնել ն մանրացնել ճիմերը: Կույտի նման ձնով մշակման դեպքում նոյեմ եր ամսին առաջացած ճմահողը պիտանի է օգտագործման համար: Տերնահող - Հողի այս տեսակը պատրաստում են ծառա ույսերի թափված տերնների փտեցմամ ` նախօրոք փորված փոսերում: Դրա համար աշնանը կամ գարնանը այգիներից կամ անտառից հավաքվում են թափված տերնները, լցնում փոսերը ն խոնավացնում, այդպես թողնում 2 տարի: Փտման, նեխման երնույթները արագացնելու նպատակով խորհուրդ

է տրվում մի քանի անգամ գոմաղ ահեղուկով խոնավացնել տերնային զանգվածը ն եղանով թեթնակի խառնել, որպեսզի օդը թափանցի ներքնի շերտերը: Այս պայմաններում 2-րդ տարվա վերջում տերնահողը պատրաստ է օգտագործման: Տերնահողը շատ փխրուն ու թեթն հող է. լայն կիրառում ունի ծաղկա ուծության մեջ, հատկապես այն ույսերի համար ( եգոնիա, գարնանածաղիկ, գլոքսինիա, արջտակ ն ուրիշներ), որոնք չեն նախընտրում փտած գոմաղ : Տորֆահող - Տորֆահողը նության մեջ առաջանում է ճահճուտներում` տորֆի քայքայումից ու փտումից: Ծաղկա ուծական տնտեսություններում տորֆահող ստանալու համար տորֆից կույտեր են պատրաստում ն թողնում 2 տարի: Քայքայումն արագացնելու նպատակով խորհուրդ է տրվում այդ ժամանակահատվածում հաճախակի կույտը խոնավացնել (եր եմն` կրով հարստացված գոմաղ ահեղուկով) ն խառնել, դրանից հետո տորֆահողը լիովին պատրաստ է օգտագործման: Տորֆահողը թեթն է, փխրուն, թթու: Խառնելով ցանկացած տիպի հողի հետ` արելավում է վերջինիս որակական հատկանիշները: Տորֆահողը անփոխարինելի է մի շարք ծաղկային կուլտուրաների համար. դրանցից են` պտերը, խոլորձը, մրտավարդը, կամելիան, դրախտավարդը, լեռնավարդը ն ուրիշներ: Փտած գոմաղ - Ծաղկա ուծական տնտեսություններում ջերմոցների տաքացման նպատակով երված գոմաղ ն իր գլխավոր նպատակին ծառայելուց հետո ենթարկվում է փտեցման, որի պատճառով էլ այս հողն անվանվում է նան ջերմոցային: Գոմաղ ի փտեցման համար ջերմոցն ամռանը երկու անգամ լցնում են ջրով, որը նպաստում է գոմաղ ի քայքայմանը: Նորմալ այրման պայմաններում ուշ աշնանը գոմաղ ը փտում ն պիտանի է դառնում օգտագործման. հակառակ դեպքում` պատրաստ է լինում հաջորդ տարի: Այս հողախառնուրդը թեթն է, փխրուն ն չափազանց սննդարար: Կոմպոստ - Այս հողախառնուրդը պատրաստվում է զանազան նյութերի (տնային աղ , կենդանական աղ , ուսական մնացորդ-ներ, ոսկոր, մոխիր ն այլն) փտումից: Կոմպոստ ստանալու համար պարտիզագործական տնտեսություններում վերը թվարկված նյութերը խառնելով կրի հետ, անհրաժեշտ է կուտակել հարմար տեղում` 10-15 սմ հաստության շերտով, ապա ծածկել հողի արակ շերտով ն այդպես շարունակելով` կույտի արձրությունը հասցնել մինչն 1-1,5 մետրի: Տարին մի քանի անգամ խորհուրդ է տրվում կույտը խառնել ն խոնավացնել: Այս պայմաններում 2-3 տարի հետո կոմպոստը պատրաստ կլինի օգտագործման: Կոմպոստը նույնպես հարուստ է սննդանյութերով, սակայն ունի սահմանափակ կիրառություն: Ավազ - Ծաղկա ուծության մեջ հողերը թեթնացնելու, խոնա-վությունը կարգավորելու, ինչպես նան ազմացման աշխատանք-ները հեշտացնելու նպատակով օգտագործում են տար եր տեսակի ավազներ (պերլիտ, կարմիր ավազ, գետի ավազ, սպիտակ ավազ ն այլն): Ավազը խառնելով հողին, վերջինս դառնում է փուխր, ջրաթափանց, կարգավորում է արմատների շնչառությունը ն այլն: Ավազի մեջ ույսերի արմատակալումը

զգալիորեն հեշտանում է, շատ դեպքերում ավազը խառնելով մանր սերմերին կատարում են ցանքս, որի շնորհիվ սերմերը ծլում են հավասարաչափ ն կարիք չեն ունենում նոսրացման: Վերջապես, ավազային հողերում շատ սոխուկավոր ույսեր (վարդակակաչ, շուշան, հակինթ) ն պալարասոխուկավոր ույսեր (թրաշուշան, քրքում, հիրիկ) ցուցա երում են առավելագույն աճ ն զարգացում: Ծաղկա ուծության մեջ` կախված ծաղկատեսակների ֆիզիոլոգիական առանձնահատկություններից, հողի ռեակցիան փոխելու նպատակով, հողախառնուրդին հաճախակի հավելում են փայտածուխ: Իսկ մերձարնադարձային խոնավասեր ույսերի մշակման դեպքում, խոնավությունը երկար ժամանակ պահպանելու նպատակով, ույսերի արմատավզիկը պատում են մամուռով, կամ պտերի մանրացված արմատներով: Մեր պայմաններում աց գրունտի ծաղկա ուծության մեջ ընդունված է օգտագործել հողախառնուրդ` պատրաստված հետնյալ աղադրությամ ու հարա երությամ . սնահող 3-4 մաս, տորֆահող 1 մաս, կարմիր ավազ 1 մաս, փտած գոմաղ 0,5 մաս:

Ծածկած գրունտի ծաղկաμուծություն Ծածկած գրունտի ծաղկա ուծությունն ուսումնասիրում է մերձարնադարձային ն արնադարձային ծագում ունեցող մշտադալար, գեղազարդ ծաղկա ույսերի, ծառաթփատեսակների աճման, զարգացման ն ազմացման առանձնահատկությունները, ինչպես նան դրանց օգտագործման հնարավորությունները կանաչապատման արտաքին (էքստերյեր) ն ներքին (ինտերյեր) ձնավորումներում: Ծածկած գրունտում ույսերի մշակման ն պահպանության ոլոր աշխատանքները, որպես կանոն, կազմակերպվում են ջերմոցներում ու ջերմատներում, որոնք իրենցից ներկայացնում են հատուկ կառուցվածքի կուլտիվացման շինություններ: Ջերմոցը մի կառույց է, որտեղ վաղ գարնանն իրականացվում է ծաղկատեսակների սերմերի ցանքս, ծաղկասածիլների աճեցում, նոսրացում, կտրոնավորում, արմատակալեցում ն թաղարային մի շարք ույսերի աճեցում ու պահպանում: Ջերմոցներն ըստ նույթի, լինում են փոսավոր ն վերգետնյա, որոնք էլ կարող են լինել միալանջ, եր եմն` երկլանջ: Մեր պայմաններում պարտիզագործության մեջ հիմնականում օգտագործվում են փոսավոր միալանջ ջերմոցներ, որոնք ջերմության պահպանման տեսակետից ավելի նպատակահարմար են: Ներկայումս ջերմոցները կառուցում են քարից կամ ետոնից: Դրանք քառանկյուն մակերեսներ են, փորված հյուսիսից հարավ կողմնադրությամ : Բազմամյա փորձը ցույց է տվել, որ, եթե ջերմոցներում աշխատանքները մեքենայացված չեն, ապա նպատակահարմար են 20-25մ

երկարությամ ջերմոցները, որոնց լավագույն լայնությունը մոտավորապես կազմում է 2մ, իսկ խորությունը` կախված ջերմային ռեժիմից, տատանվում է 70-120 սմ-ի սահմաններում: Ջերմոցներում ագրոտեխնիկական միջոցառումները ժամանակին, որակով ն արդյունավետ իրականացնելու համար խորհուրդ է տրվում թողնել 80սմ լայնության միջջերմոցային տարածություններ: Փոսավոր ջերմոցները նպատակահարմար է ծածկել 1մ լայնության ապակեպատ շրջանակներով, որոնք ույսերին ապահովում են ն՛ ջերմությամ , ն՛ լույսով, իսկ վերգետնյա ջերմոցները կարելի է ծածկել նան պոլիէթիլենային թաղանթով: Ջերմոցներում, որպեսզի ջերմության ն լուսավորվածության կորուստ չլինի, խորհուրդ է տրվում երկայնական պատերից մեկը` արնելյանը, արնմտյանից արձր լինի 12-15 սմ: Այս դեպքում տեղումների հետնանքով առաջացած ջուրը շրջանակների վրայով հոսում է ներքն ն չի վնասում ցանքսերին: Մեր հանրապետությունում ջերմոցները տաքացվում են էլեկտրական հոսանքով, տաք ջրով, տար եր տեսակի վառարաններով ն գոմաղ ով: Ներկա տնտեսական պայմաններում ամենանպատակահարմարը ջերմոցների տաքացման վերջին եղանակն է, որը տնտեսապես էժան է ն ձեռնտու: Գոմաղ ի միջոցով տաքացվող ջերմոցները լինում են 3 տեսակի` տաք, կիսատաք ն սառը: Տաք ջերմոցների խորությունը կազմում է 90-120սմ, որտեղ գոմաղ ի շերտի հաստությունը հավասար է 70-100սմ-ի: Ընդ որում, փոսերը գոմաղ ով լցնելիս անհրաժեշտ է այն մոտավորապես աժանել 3 մասի. առաջին մասում փռվում է կիսախառը, երկրորդ մասում` տաք, իսկ երրորդ` վերին մասում, սառը գոմաղ : Յուրաքանչյուր շերտը փռելուց հետո խորհուրդ է տրվում այն հարթեցնել ն ամրացնել, որպեսզի գոմաղ ի այրումը կատարվի հավասարաչափ, այլապես հարթեցված հողաշերտը կդառնա խորդու որդ ն կվնասի ցանքսին: Ջերմոցը գոմաղ ով լցնելուց հետո այն ծածկվում է շրջանակներով ն այդպես մնում է 3 օր, որպեսզի աէրո միկրոօրգանիզմների շնորհիվ տեղի ունենա այրում: Իմիջիայլոց, 2-րդ ն 3րդ օրը ցանկալի է կարճ ժամանակով ացել 1-2 շրջանակ` այրման գործընթացն ակտիվացնելու նպատակով: Երեք օր հետո, եթե նկատվում է գոմաղ ի շերտի նկատելի իջեցում անհրաժեշտ է արակ շերտով սառը գոմաղ ավելացնել, որպեսզի այրման ժամանակաշրջանը երկարի ն ջերմոցում ջերմության պահպանումը երկարաձգվի: Ջերմոցն այսպես մնում է նս 3 օր, որից հետո ստուգվում է ջերմաստիճանը: Եթե այն 500Շ է ն արձր, ապա նախապես պատրաստված հողախառնուրդը 15-20սմ շերտով փռվում է գոմաղ ի շերտի վրա, նորից ծածկվում շրջանակներով ն այդպես թողնվում 2-3 օր, մինչն հողի ջերմաստիճանը հավասարվի 15-200Շ-ի: Հենց այս ժամանակ էլ ջերմոցում կարելի է իրականացնել ցանքսը կամ սածիլման աշխատանքները: Օրինաչափ է, եր լցրած հողի մակերեսից մինչն շրջանակը եղած տարածությունը ցանքսի դեպքում կազմում է 10-15 սմ, իսկ սածիլման դեպքում` 15-20 սմ: Նման եղանակով ջերմոցները

տաքացնելիս, ցանքսի համար անհրաժեշտ արենպաստ ջերմաստիճանը պահպանվում է 1,5-2 ամիս: Կիսատաք ջերմոցներում ջերմությունը 12-140Շ է, որը պայմանավորված է լցվող գոմաղ ի շերտի հաստության կրճատմամ ն սովորա ար կազմում է 50-60 սմ: Սառը ջերմոցներում գոմաղ ի շերտն ավելի արակ է (30-35սմ) ն ապահովում է շուրջ 100Շ ջերմություն: Յուրաքանչյուր պարտիզագործական տնտեսություն, ելնելով տարածաշրջանի նակլիմայական պայմաններից, կանաչապատման առանձնահատկություններից ու ուսատեսակների պահանջարկից, յուրովի պետք է ընտրի ջերմոցի այս կամ այն տիպը: Ջերմատները կապիտալ ապակեպատ կառույցներ են, որոնք ծառայում են տվյալ տարածաշրջանում նականորեն չաճող մերձարնադարձային ն արնադարձային ուսատեսակների աճեցման, ազմացման ն պահպանման համար: Ջերմատներում ույսերն աճում ու զարգանում են կլոր տարին, անկախ տվյալ տարածաշրջանի նակլիմայական պայմաններից: Կան ջերմատներ, որոնք ունեն արտադրական նշանակություն ն զ աղվում են առանձին կուլտուրաների (մեխակ, փողաշուշան, գեր երա, վարդ) աճեցմամ : Առաջ անցնելով շեշտենք, որ ժամանակակից շատ ջերմատներ ունեն ավտոմատ կառավարվող էլեկտրական համակարգեր, որոնք անհրաժեշտության դեպքում ապահովում ն կարգավորում են ջերմատան ջերմային ու ջրային ռեժիմները: Ջերմատները նույնպես կառուցում են հյուսիսից հարավ` աննշան (150) շեղությամ դեպի հարավ-արնելք, որպեսզի դրանցում աճող ուսատեսակներն արդյունավետ ն հավասարաչափ ստանան ինչպես ջերմություն, այնպես էլ լույս: Ջերմատների պատերը կառուցում են քարից, ետոնից կամ աղյուսից ն կապված ջերմատան մեծությունից ու տեսակից, կարող են ունենալ երկրաչափական տար եր չափսեր: Ջերմատան պատերի վրա հավաքվում են մետաղական տար եր ձնի հիմնակմախքներ, որոնք այնուհետն ապակեպատվում են: Ջերմատներն ըստ տիպի ու նշանակության խիստ ազմազան են. դրանք կարող են ունենալ 3-10մ լայնություն, 3-ից մինչն 9մ արձրություն ն 15-40(50)մ երկարություն: Այս ամենը պայմանավորված է գլխավորապես ջերմատան կառուցվածքային առանձնահատկություններից ու ջեռուցման համակարգից: Ջերմատներում ույսերի նորմալ աճը ն զարգացումը արդյունավետ ու ճիշտ կազմակերպելու նպատակով անհրաժեշտ է ջերմատանն ունենալ ջրամատակարարման, տաքացման, օդափոխության համակարգեր, ինչպես նան արտադրական հրապարակներ` դարակներ (ստելաժ): Դարակները մետաղից, ետոնից կամ փայտից պատրաստված երկար սեղաններ են, արձրացված կողերով, որոնք տեղադրվում են ջերմատան պատերի երկարությամ , իսկ լայն ջերմատներում` նան կենտրոնական մասում: Ջերմատներում դարակները կարող են տեղա աշխվել 2-ական, 3-ական կամ 4-ական, որոնք մեկը մյուսից անջատվում են 70-80սմ լայնության անցումներով` ագրոտեխնիկական

միջոցառումներն անխափան իրականացնելու համար: Դարակների արձրությունը խորհուրդ է տրվում սահմանել 0,5-1մ, իսկ լայնությունը` կողային դարակներում` մոտավորապես 1մ, կենտրոնականում` 2մ, որպեսզի ույսերի խնամքի ն ոռոգման աշխատանքները դժվարություններ չառաջացնեն: Որոշ դեպքերում գարնանը ն աշնանը ջերմատնային ույսերի պահանջարկից ելնելով, ժամանակավորապես օգտագործվում են նան կախովի դարակներ, որոնք տեղադրվում են ջերմատան սյուների վրա: Հարկ է նշել, որ կախովի դարակները քիչ գործածական են ն ունեն ցածր արդյունավետություն: Դարակներում, ելնելով ույսերի տեսակային կազմից ն աճման առանձնահատկություններից, լցվում է 15-20սմ շերտով նախօրոք պատրաստված հողախառնուրդ: Դարակների տակ ընկած տարածություններում խորհուրդ է տրվում պահպանել այնպիսի ուսատեսակներ, որոնք գտնվում են հարա երական հանգստի շրջանում, կամ նախապատրաստվում են վաղ ծաղկեցման համար, ացի այդ, դարակների տակ կարելի է տեղավորել դատարկ թաղարներ, ծաղկարկղներ, հողախառնուրդ ն այլն: Ջերմատներն, ըստ տիպի, լինում են միալանջ, երկլանջ, ազմալանջ ( լոկային) ն անգարային: Միալանջ ջերմատունը աղկացած է 25-300 միակողմանի թեքության ապակեպատ ծածկոցից (տանիք), որտեղ լուսավորվածությունը աշխվում է անհավասարաչափ, որի պատճառով էլ նման ջերմատները, լուրջ հաջողություններ չունենալով պարտիզագործության մեջ, աստիճանա ար դուրս են մղվել կիրառությունից: Երկլանջ ջերմատունն ունի 30-350 թեքության երկկողմանի ծածկ, ուղղված մի լանջն արնելք, մյուսը` արնմուտք: Այս տիպի ջերմատներում լույսը ն ջերմությունը աշխվում են հավասարաչափ, ն ույսերի աճն ու զարգացումն ընթանում է համաչափ: Ներկայիս երկլանջ ջերմատները հարմարավետ, տնտեսապես ձեռնտու ն արդյունավետ կառույցներ են: Կան երկլանջ ջերմատներ, որոնցում, կապված դրանց գործառական նշանակությամ , ացակայում են դարակները. այստեղ ույսերն աճում ն զարգանում են հողում: Բազմալանջ ջերմատունը մի շարք երկլանջ ջերմատների միացություն կամ շարք է, որտեղ, հարմարավետությունից ելնելով, ջերմատների միջնապատերը փոխարինված են մետաղե սյուներով: Այստեղ յուրաքանչյուր ջերմատուն կարող է մասնագիտացված լինել առանձին մշակա ույսերով (փողաշուշան, մեխակ, վարդ, գեր երա, արմավենի, ծաղկող թփեր ն այլն): Ջերմատան այս տեսակը նորոշ է խոշոր պարտիզագործական տնտեսություններին: Պարտիզագործության մեջ, հատկապես վերջին ժամանակներում, հաճախակի օգտագործվում են անգարային ջերմատները, որոնք ունեն շուրջ 30մ լայնություն ն 100-150մ երկարություն: Այս տիպի ջերմատներում իսպառ ացակայում են դարակները: Բուսատեսակներն աճում են հողում, ագրոտեխնիկական միջոցառումները կարելի է մեքենայացնել: Անգարային

ջերմատներում պատեր նույնպես չկան. ծածկը գոգավոր է, կլորավուն, եր եմն` ուղիղ: Անգարային ջերմատները նման են ձմեռային այգիներին: Հարկ է նշել, որ անկախ ջերմատների տեսակներից, ոլորն էլ, ացառությամ վերջինի, ըստ գործառական նշանակության, լինում են 3 կարգի` ազմացման, վաղ ծաղկեցման ն պահպանման: Բազմացման ջերմատները ծառայում են ույսերի սերմնային ն վեգետատիվ ազմացման համար: Այս ջերմատները նպատակահարմար է նստած լինեն հողում մոտավորապես 1մ խորությամ ն ունենան 2-2,5մ արձրություն, որպեսզի անհրաժեշտության դեպքում կարգավորվի, երկար պահպանվի հողի ու օդի ջերմությունը ն խոնավությունը: Նման ջերմատներում ազմացման արկղները դասավորվում են դարակներում, որոնց տակով անցնում է ջեռուցման ցանցը: Վաղ ծաղկեցման ջերմատների արձրությունը պայմանավորված է վաղ ծաղկեցման տակ դրված ուսատեսակներով, որոնց մի մասը կարող են լինել խոշոր (ծաղկող գեղազարդ թփատեսակներ), իսկ մյուս մասը` կարճահասակ (հակինթ, վարդակակաչ, քրքում), որից ելնելով` ջերմատները կարող են լինել արձր` 4-6մ ն ցածր` 2-2,5մ: Այսպիսի ջերմատներում լինում են առանձին աժանմունքներ, որտեղ, ելնելով յուրաքանչյուր խում ույսերի ծաղկեցման առանձնահատկություններից ու յուրահատկություններից, հնարավորության սահմաններում արհեստականորեն ստեղծվում են իրարից զգալիորեն տար երվող ջերմային ն խոնավության պայմաններ: Բույսերի պահպանման ջերմատները, կախված պահպանվող ույսերի խմ ից, կարող են լուսավորվածության, ջերմության ն խոնավության չափանիշներով խիստ տար երվել մեկը մյուսից, օրինակ` եթե ջերմատանը պահպանվելու են խոլորձներ, սագոյենի, որոշ արմավենիներ, որոնք ն՛ լուսասեր են, ն՛ պահանջում են արձր խոնավություն, ապա պետք է անել ամեն ինչ` ապահովելու այդ միկրոկլիման: Եթե ջերմատանը պահպանվելու են պտերներ, մոմարդ ն այլն, որոնք խոնավասեր են, ստվերատար, ապա ամռան ամիսներին անհրաժեշտ է ստվերարկման եղանակով ստեղծել համապատասխան միջավայր: Եթե ջերմատանը պահպանվելու են արնադարձային ջերմասեր ույսեր, ապա պետք է ապահովել դրանց աճման ն զարգացման համար անհրաժեշտ նպաստավոր ջերմաստիճանը ն այսպես շարունակ: Ըստ օգտագործման առանձնահատկությունների, ջերմատները լինում են` Տաք ջերմատներ, որտեղ ջերմաստիճանը տատանվում է 20-250Շ սահմաններում: Այս ջերմատներում աճեցվում ն պահպանվում են արնադարձային մի շարք ուսատեսակներ, եր եմն էլ` կարճ ժամանակով պահպանվում են վաղ ծաղկեցվող մի շարք ույսեր: Բարեխառն ջերմատներ, որտեղ ջերմաստիճանը կազմում է 10-150Շ: Այս ջերմատներում աճեցվում ն պահպանվում են ջերմության նկատմամ համեմատա ար քիչ պահանջկոտ մերձարնադարձային տեսակներ, ինչպես նան մի շարք մայրացուներ:

Սառը ջերմատներ, որտեղ ջերմաստիճանը կազմում է 3-60Շ: Այս ջերմատներում կարելի է աճեցնել ցիտրուսային ն վաղ ծաղկեցվող մի շարք տեսակներ:

Բաց գրունտի ծաղկաμուծություն Բաց գրունտի ծաղկա ուծությունը պարտիզագործական տնտեսությունների հիմնական ճյուղերից մեկն է. այն զ աղվում է տար եր կենսաձն ունեցող ծաղկատեսակների աճեցման, զարգացման, ազմացման, կլիմայավարժեցման, ինչպես նան նոր սորտերի ու հի րիդների ստացման աշխատանքներով: Պարտիզագործական տնտեսություններում աց գրունտի ծաղկաուծության աշխատանքներն արդյունավետ կազմակերպելու ն իրականացնելու համար ջերմոցային տնտեսությանը կից ընտրվում է առանձին հողա աժին, որը պետք է ունենա հարթ, լուսավոր, ջրով ապահովված, հողային ցուցանիշներով հարուստ տեղադրություն: Հողամասի տեղն ընտրելուց հետո անհրաժեշտ է կատարել հողի մշակման համալիր ագրոտեխնիկական միջոցառումներ: Քանի որ ծաղկատեսակները, ի տար երություն ծառերի ու թփերի, շրջակա միջավայրի գլխավոր գործոնների նկատմամ ավելի պահանջկոտ են, նախընտրում են կնձիկային, հումուսով հարուստ, թեթն ավազակավային հողեր, ուստի վերոհիշյալ ցուցանիշների պակասության պարագայում անհրաժեշտ է արհեստական ճանապարհով արելավել հողերի մեխանիկական, ֆիզիկական ն քիմիական կազմը: Հողի մշակման ն հարստացման աշխատանքներն ավարտելուց հետո, հաշվի առնելով ծաղկային տեսակների տեսակային կազմը ն պահանջարկը, հարկավոր է ձեռնամուխ լինել հողամասի նախագծման աշխատանքներին: Նախագծելիս ամ ողջ հողատարածությունը, կախված տնտեսության ուղղվածության նույթից, նեղ ճանապարհների (1,5-2մ) ու անցումների (6080սմ) միջոցով աժանվում է առանձին հողակտորների, որոնցից յուրաքանչյուրը պետք է նախատեսված լինի ծաղկային այս կամ այն կուլտուրայի համար: Ծաղկա ուծության աց գրունտի պայմաններում նպատակահարմար է ունենալ հետնյալ աժինները. Ծաղկային կուլտուրաների հավաքածու հողամաս, որտեղ աճում ու զարգանում են տեղածին ու ներմուծված օտարածին այն ոլոր ծաղկատեսակները, որոնք գեղազարդ են, հեռանկարային ն ունեն լայն կիրառություն կանաչապատման նագավառում: Այս հողամասը կարելի է անվանել նան մայրացուների հողամաս, քանի որ այստեղ ժամանակին պար երա ար հավաքվում են սերմեր, սոխուկներ, պալարներ, կոճղարմատներ ն կտրոններ` ազմացման աշխատանքներն ապահովելու նպատակով:

Միամյա ն երկամյա ծաղկա ույսերի հողամաս, որտեղ առանձին պատրաստված մարգերում նոսր շարքերով կատարվում է միամյա ն երկամյա ծաղկատեսակների ցանքս` ծաղկային ձնավորումների համար պիտանի սածիլներ ստանալու համար: Իմիջիայլոց, այս հողամասում ցանքսը կատարելով տար եր ժամկետներում, հնարավորություն է ընձեռվում վեգետացիայի տար եր ժամկետներում ունենալ ծաղկասածիլ, որը ժամանակային առումով շատ կարնոր է կանաչապատման մեջ: Այս հողամասում օրինաչափ է սերմերի առաջին ցանքսը կազմակերպել ուշ գարնանային ցրտահարությունների վտանգն անցնելուց հետո: Այս պայմաններում ստացված ծաղկասածիլները, չնայած իրենց որակական հատկանիշներով մասամ զիջում են փակ գրունտում աճեցրած սածիլներին, սակայն կատարվող ծախսերով էժան են ն մատչելի շատերի համար: Բազմամյա ծաղկա ույսերի հողամաս. այստեղ աճեցվում են գեղազարդ ծաղկող ն տերնագեղազարդ ազմապիսի ծաղկատեսակներ, որոնք նույն տարվա աշնանից հետո պիտանի են ծաղկային տար եր տիպի ձնավորումների համար: Այս հողամասում սերմերի ցանքս կարելի է կատարել ն՛ աշնանը, ն՛ գարնանը, նախօրոք պատրաստված մարգերում, սերմերի շարքացան կամ շաղացան եղանակով: Սոխուկավոր, պալարասոխուկավոր ն կոճղարմատավոր ծաղկաույսերի հողամաս: Այս հողամասում տար եր կենսաձների պատկանող ծաղկատեսակների սերմերի գարնանային կամ աշնանային ցանքսի միջոցով նույն կամ հաջորդ տարում կարելի է ստանալ ստորգետնյա վեգետատիվ օրգաններ (սոխուկ, պալար, կոճղարմատ), որոնք 2-3 տարի հետո կարող են ծաղկել: Այս հողամասում անհրաժեշտությունից ն հնարավորություններից ելնելով, կարելի է ծավալել նան սելեկցիոն գործընթացներ: Կտրած ծաղիկների հողամաս: Այս հողամասում` ըստ առանձին հողակտորների կենտրոնացվում են այն գեղազարդ ծաղկատե-սակները (միամյա աստղածաղիկ, շա ո մեխակ, մորուքավոր մե-խակ, երիցուկ, տերեփուկ, չորածաղիկներ), որոնք արժեքավոր են ծաղկային փնջեր կազմելու համար: Այս հողամասում սերմերի ցանքսը կատարում են ն՛ աշնանը, ն՛ գարնանը:

Ծաղկաμույսերի μազմացման առանձնահատկությունները Ծաղկատեսակները ազմացվում են սերմերով կամ վեգետատիվ ճանապարհով: Սերմնային ազմացման ժամանակ կարնոր նախապայման է առողջ, կենսունակ ն թարմ սերմեր ունենալը: Ծաղկային կուլտուրաների սերմերը վեգետացիայի ընթացքում պար երա ար հավաքվում, չորացվում,

մաքրվում ն պահպանվում են թղթից կամ կտորից պատրաստված տոպրակներում: Նախքան ցանքսը, ըստ առանձին տեսակների ն սորտերի, որոշվում է դրանց լա որատոր ն դաշտային ծլունակությունը, ծլման էներգիան, մաքրությունը ն տնտեսական պիտանելիությունը: Այնուհետն, անհրաժեշտության դեպքում, սերմերն ախտահանվում են, ենթարկվում ստրատիֆիկացիայի կամ հատուկ մշակման: Այս ամենից հետո սերմերը լիովին պատրաստ են ցանքսի համար: Ծածկած գրունտի պայմաններում ցանքսը կատարվում է հատուկ ծաղկարկղներում, թաղարներում, դարակներում կամ ջերմոցում հունվարմարտ ամիսներին, ինչը պայմանավորված է ծաղկատեսակով ն աճեցման նպատակով: Որպես կանոն` ազմամյա ծաղկատեսակների սերմերը ցանվում են ավելի վաղ (հունվար), քանի որ դրանց ծլման ժամանակահատվածը երկար է ն տատանվում է 25-40 օր, իսկ միամյաները ծլելով կարճ ժամանակահատվածում (5-12 օր), ցանվում են մարտի սկզ ին: Ծաղկային ույսերի ցանքսը թե' աց, թե' փակ գրունտում կատարվում է 2 եղանակով` շաղացան ն շարքացան: Եթե սերմերը շատ մանր են, խորհուրդ է տրվում դրանց խառնել ավազի կամ հողախառնուրդի հետ ն նոր ցանել: Սերմերը ցանելուց հետո մանր անցքեր ունեցող մաղերով, ելնելով սերմի չափսից, 0,5 -1,0 սմ շերտով ծածկում են հողով, այնուհետն հարթ տախտակով տափանում ցանքսը, որից հետո մանր անցքեր ունեցող ցնցուղով խոնավացնում արկղները: Սերմերի ծլումից հետո, եր առաջանում են 1-2 իսկական տերններ` անհրաժեշտ է կատարել նոսրացում, որն իրենից ներկայացնում է մատղաշ ույսերի նախասածիլում: Նախասածիլման ժամանակ, ճյուղավորված արմատային համակարգ ունենալու նպատակով, խորհուրդ է տրվում ուսակների արմատները 1/3-ի չափով կարճացնել: Սենյակային ն ջերմատնային ծաղկատեսակների ուսակները կարելի է նախասածիլել թաղարներում, իսկ աց գրունտում օգտագործվող միամյա, երկամյա ն ազմամյա ծաղկատեսակներինը` ծաղկարկղներում, դարակներում կամ ջերմոցում: Նախասածիլման ժամանակ արկղներում միջսածիլային տարածությունը, կախված ծաղկատեսակից, պետք է կազմի 1-2 սմ, իսկ ջերմոցում` 2-3 սմ: Բաց գրունտում սովորա ար ցանում են այն ծաղկատեսակների սերմերը, որոնք կամ արագ են ծլում կամ, շնորհիվ զարգացած առանցքային արմատների, վատ են տանում տեղափոխումը (լյուպին, ոջլախոտ, կակաչ), կամ դիմացկուն են (նարգիզ, մլուկխոտ, շահպրակ, էնոտերա), կամ էլ ծաղկում են սկսած 3-րդ տարուց (վարդակակաչ, հիրիկ, նարգես, հակինթ), ինչպես նան տալիս են կտրած ծաղիկներ: Բաց գրունտում սերմերի ցանքսը հիմնականում կատարվում է գարնանը, մեր պայմաններում` ապրիլ-մայիս ամիսներին: Որոշ դիմացկուն տեսակներ կարելի է ցանել նան ուշ աշնանը (նոյեմ եր): Հաջորդ տարվա վաղ գարնանը ծաղկային ձնավորումներում փարթամ սածիլներ ունենալու նպատակով խորհուրդ է տրվում սերմերի ցանքսը կատարել սեպտեմ եր

ամսին. դրանցից են` մարգարտածաղիկը, եռագույն մանուշակը, նարգեսը ն այլն: Բաց գրունտում սերմերի ցանքսը, մանավանդ խոշոր տարածքներում, նպատակահարմար է կատարել շարքացան եղանակով, որն ավելի դյուրին է ն քիչ աշխատանք է պահանջում: Ծաղկա ուծության մեջ ծաղկատեսակների վեգետատիվ ազմացումը նպատակ է հետապնդում մաքուր, միատարր ն վաղ ծաղկող տնկանյութ ստանալու համար, որն իրականացվում է կտրոններով, տերններով, թփի աժանումով, եղիկներով, անդալիսով, կոճղարմատներով, պալարներով, սոխուկներով, պալարասոխուկներով ն պատվաստով: Կտրոնային ազմացման ժամանակ կտրոններ վերցնում են գլխավորապես ցողունից (վարդ, գեորգենի, սանթոլին, ականջօղ, ալտերնանթեր, խորդենի, քրիզանթեմ, սենյակային ու ջերմատնային մի շարք ույսեր), ինչպես նան տերնից (սենպոլիա, գլոքսինիա, եգոնիա, կոլերիա, կլեյնիա) ն արմատից (փողածաղիկ, արալիա, վիշապածառ, նետարմատ): Ծաղկա ուծության մեջ կիրառվում է անդալիսով ազմացման 2 եղանակ` սովորական անդալիս, եր մայր ույսի շիվն իջեցվում է հողում պատրաստված առվակի մեջ (մեխակ, վարդ, կուսախաղող, աղեղ, ձնագունդ) ն օդային (կիտրոն, մանդարին, արալիա, ծոփոր, դրացենա): Ի տար երություն ազմացման նախորդ եղանակի, ծաղկա ույսերից շատերը հաջողությամ ազմանում են ուղղակի թփի կիսումով, որը շատ դեպքերում` հատկապես ծերացած թփերի դեպքում, համարվում է երիտասարդացում: Նման եղանակով ազմանում են ոցենին, երիցուկը, ծնե եկը, աստղածաղիկը, ոսկեշիվը, մարգարտածաղիկը, կուսածաղիկը, գարնանածաղիկը, ոսկեղենիկը, չխիմը ն այլն: Կոճղարմատավոր ծաղկատեսակները` հիրիկ, քաջվարդ, հովտաշուշան, կաննա ն այլն, ունեն ստորգետնյա հաստացած, մսոտ ցողուններ` թելանման արմատիկներով, որոնք 2-3 տարի աճելուց հետո կարիք են զգում թարմացման` ազմացման: Սովորա ար կոճղարմատներով ազմացումը կատարվում է գարնանը, եր ստորգետնյա ցողունների վրա պարզորոշ նկատվում են աչքերը, սակայն մեր պայմաններում ույսերի հարա երական հանգստի շրջանում (օգոստոս-սեպտեմ եր), որոշ տեսակներ նույնպես կարելի է ազմացնել: Կոճղարմատային ազմացման ժամանակ կոճղարմատը սուր դանակով աժանվում է առանձին մասերի այն հաշվով, որ յուրաքանչյուր հատված ունենա 2-3 աչք արմատիկով հանդերձ, որից հետո առանձին հատվածները տնկում են համապատասխան տեղում: Խորհուրդ է տրվում կտրած մասերը մշակել ածխափոշով, վերքերից խուսափելու նպատակով: Հարկ է նշել, որ հնդկական կաննան, ի տար երություն վերոհիշյալ մյուս տեսակների, լինելով շատ ջերմասեր, մեր պայմաններում աշնանը (հոկտեմ եր) կոճղարմատները հանվում են հողից, մշակվում ն հատուկ պայմաններում պահպանվելուց հետո ձմռանը (հունվար) ջերմատներում նախ ծլեցնում են, ն, եր առաջանում է 1-2 տերն` աժանում են հատվածների նույն կարգով, ինչ որ մյուսների դեպքում:

Պալարավոր ծաղկատեսակները` գեորգենի, եգոնիա, հողմածաղիկ, գլոքսինիա ազմացնելու համար փակ գրունտի պայմաններում նախօրոք ծլեցնում են, ն եր աչքերն ուռչում են, դառնում նկատելի, անհրաժեշտ է ույսերը հանել հողից, ապա աժանել առանձին մասերի, այնպես, որ յուրաքանչյուր պալար ունենա գոնե մեկ աչք, որից հետո տնկում են համապատասխան տեղում: Սոխուկավոր ն պալարասոխուկավոր ույսերը շատ ազմազան են ն աչքի են ընկնում մորֆոլոգիական ու կենսա անական մի շարք առանձնահատկություններով (տերնաթափ, մշտադալար, թաղանթավոր, թեփուկավոր ն այլն), որով էլ պայմանավորված է դրանց ազմացման յուրահատկությունները: Սոխուկներով ազմացվում են հակինթը, վարդակակաչը, շուշանը, նարգեսը, ծովանարգեսը, ջրաշուշանը ն ուրիշներ, որի համար աշնանը մայր սոխուկի տակի մասում սուր դանակով խաչաձն կտրվածք է արվում կամ սոխուկի միջնամասն (կենտրոնական ող ոջ) ուղղակի հեռացվում է, որից հետո միայն տնկվում է: Այս պարագայում հաջորդ տարվա գարնանը մայր սոխուկի ծոցաչքերում առաջանում են մեծ քանակությամ մանր սոխուկներ (ձագուկ), իսկ մայր սոխուկն ուժասպառ լինելով` շարքից դուրս է գալիս: Գարնան վերջին կամ ամռան սկզ ին, եր տերնները դեղնում ն սկսում են չորանալ, սոխուկները հանվում են, նոր գոյացած ձագուկ սոխուկներն ըստ մեծության տեսակավորվում ն հատուկ նկուղներում պահպանվում են մինչն հաջորդ տնկումը (սեպտեմ եր): Այս ճանապարհով ազմացման դեպքում 4 -6 տարի հետո ույսերը ծաղկում են: Թեփուկավոր սոխուկներ ունեցող ույսերը (շուշան) ացի վերոհիշյալ եղանակից, ազմանում են նան սոխից անջատված թեփուկների ու օդային սոխուկների միջոցով: Պալարասոխուկավոր ույսերը (թրաշուշան, քրքում) ազմանում են պալարասոխուկներով, որոնք արտաքնապես նման են սոխուկների, իսկ կառուցվածքով` պալարների: Հիշեցնենք, որ պալարասոխուկավոր ույսերը, որպես կանոն, ավելի շատ կոճղեզիկներ են առաջացնում, որոնք ծաղկում են 1 կամ 2 տարի հետո: Ծաղկա ուծության մեջ պատվաստման եղանակով ազմացվում են վարդը, ծառանման քաջվարդը, կակտուսները, ցիտրուսային ու էկզոտիկ մի շարք ույսեր: Այս նագավառում ընդունված է պատվաստ արմատի վրա (վարդ), հեծյալ պատվաստ կամ աչքապատվաստ (քաջվարդ, կիտրոն ն այլն), ինչպես նան հատուկ պատվաստ (կակտուս): Վերջինիս դեպքում պատվաստակալը ն պատվաստացուն, որպես կանոն, պետք է ունենան նույն տրամագիծը, իսկ կտրվածքները լինեն հորիզոնական, հարթ, առանց խորդու որդերի, որպեսզի կապելուց հետո դատարկ տարածություն չմնա:

Ծաղկային ձեւավորումների հիմնական տեսակները Ծաղկային ձնավորումները, շնորհիվ իրենց գեղազարդության ն ազմազանության, կազմում են ներքաղաքային կանաչ տնկարկների ան աժան մասը: Հաշվի առնելով տարածաշրջանի նակլիմայական պայմանները, կանաչ տնկարկների գործառական նշանակությունը, պարտիզագործը, ելնելով միկրոռելիեֆային առաձնահատկություններից, նախ ընտրում է ծաղկային ձնավորման տեսակը, այնուհետն կազմում է նախագիծ համապատասխան տեսականիով: Ծաղկային ձնավորման համար նախատեսված հողակտորը ենթարկվում է ագրոտեխնիկական ազմակողմանի մշակման, որից հետո կազմած նախագծի կոմպոզիցիոն մտահղացումներին համահունչ, ձնավորման նախագիծը տեղագծվում է հողատարածքում: Այս ամենից հետո կատարվում է ծաղկա ույսերի տնկման, ոռոգման ն խնամքի աշխատանքներ` համաձայն սահմանված ժամանակացույցի: Օրինակելի գեղազարդ ծաղկային օջախներ հիմնադրելու համար անհրաժեշտ ն կարնոր նախապայման է ծաղկատեսակների ճիշտ ընտրությունը, որի ժամանակ հաշվի է առնվում ծաղկատեսակների կենսա անական առանձնահատկությունները, հա իթուսը, ծաղկման ժամկետները, երկարատնությունը, գունային զուգակցումները, ինչպես նան ձնավորման աշխատանքների ժամանակին ն որակյալ կատարումը: Ծաղկային ձնավորումների հիմնական տեսակներն են ծաղկաթում ը, պարտերը, ածուն, խառը ածուն, արա անախշը, առանձնյակը, լանդշաֆտային ծաղկանոցը ն զարդերիզը:

Ծաղկաթումμ Ըստ կառուցվածքի, ծաղկաթմ երը երկրաչափական զանազան պատկերներ (օվալ, շրջան, քառակուսի, եռանկյուն, ազմանկյուն, ուղղանկյուն) հիշեցնող տար եր մեծության, ինքնատիպ, հիասքանչ ծաղկային փնջեր են, որոնք գլխավորապես հիմնադրվում են սիզամարգերում ն պարտերային ձնավորումներում: Սովորա ար ծաղկաթմ երի տեսանելիությունը դիտարժան դարձնելու նպատակով նրա կենտրոնը քիչ ավելի արձր է արվում, եր եմն էլ գեղազարդ քարերով կամ այլ շինանյութերով ծաղկաթմ ին տրվում է հարկայնություն: Ծաղկաթմ երում օգտագործվում են միամյա, ազմամյա ն տերնագեղազարդ ծաղկատեսակներ, հաճախ էլ` հարավային ծագում ունեցող ջերմատնային (պերճածաղիկ, արմավենի, վիշապածառ) կամ ներմուծված մշտադալար (տոսախ, թույա, գիհի), մի շարք ուսատեսակներ: Նշենք, որ վերոհիշյալ արնադարձային ույսերը մեր պայմաններում աշնանը` մինչն

կայուն ցրտերի երնալը, վերստին տեղափոխվում են փակ գրունտ: Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ ծաղկաթմ ի կենտրոնում կարելի է տեղադրել նան քանդակ կամ մանր ճարտարապետական այլ ձն: Ծաղկաթմ երը պայմանականորեն լինում են ծաղկային ն գորգային: Գորգային ծաղկաթմ երում օգտագործվում են կարճահասակ տար եր երանգներ ունեցող, հիմնականում խուզվող մի շարք ույսեր (թանթռնիկ, ալտերնանթերա, ախիրանթես, եգոնյա, էխեվերիա, ճռճռուկ, սառնենի ն ուրիշներ), որոնց միջոցով ծաղկաթմ երում ստեղծվում են տարա նույթ նախշեր ու պատկերներ: Բնակավայրերի կանաչապատման նագավառում ոլորից շատ հանդիպում են ծաղկային ծաղկաթմ երը, որոնք առանձնակի շուք են հաղորդում տար եր տիպի կանաչ տնկարկներին: Միամյա ծաղկա ույսերով ծաղկաթմ եր ձնավորելիս անհրաժեշտ է ույսերն այնպես ընտրել, որ, պահպանելով գունային ներդաշնակությունը, ծաղկաթում ը գեղազարդ լինի ամ ողջ վեգետացիայի ընթացքում: Ծաղկային ծաղկաթմ երում, որպես կանոն, արձր ծաղկատեսակները տեղադրվում են կենտրոնական մասում, որից հետո, դեպի դուրս` նվազողական կարգով` տեղա աշխվում են մյուս տեսակները: Բազմամյա ծաղկատեսակներով ձնավորված ծաղկաթմ եր ներքաղաքային կանաչ տնկարկներում գործնականում հազվա-դեպ են հանդիպում, ինչը կապված է դրանց ծաղկման կարճատնությամ : Նման ծաղկաթմ երը նորոշ են անտառպուրակներին ն մերձքաղաքային հանգստի կանաչ գոտիներին:

Պարտեր Կանաչապատման մեջ պարտերը տեղադրվում է հորիզոնական հարթություններում ն աղկացած է մի քանի աղկացուցիչ մասերից` սիզամարգ, ծաղկային օջախ, մանր ճարտարապետական ձներ: Սովորա ար պարտերները լինում են գորգային ն ծաղկային: Կանաչ տնկարկներում պարտերները հիմնականում ձնավորվում են դիտարժան վայրերում, որպեսզի նրա կոմպոզիցիոն մտահղացումները լավ տեսանելի լինեն ազմաքանակ այցելուների համար: Հետապնդելով նույն նպատակը` հաճախ պարտերները հիմնում են արձրադիր միկրոլանդշաֆտների հարնանությամ կամ արհեստականորեն 30-60սմ իջեցնում ն խորացնում են պարտերի տեղանքը: Որպես կանոն` պարտերները լինում են ուղղանկյունաձն, որոնց երկարությունը 4-7 անգամ պետք է գերազանցի նրա լայնությանը: Գորգային պարտերում գերիշխում է սիզամարգը: Այն սովորա ար զուրկ է լինում ծաղկային զարդարանքից, ացառությամ սակավաթիվ ծաղկային սոլիտերների, որոնք հիմնականում զուգակցվելով մանր ճարատարապետական ձների հետ` գեղագիտական յուրօրինակ հմայք են հաղորդում խուզված խոտածածկին:

Ծաղկային պարտերում, ի տար երություն առաջինի, գերակշռում են ծաղկային տարա նույթ էլեմենտներ: Այստեղ սիզամարգն հանդիսանում է ուղղակի կապող օղակ դրանց միջն: Ծաղկային պարտերում օգտագործվում են ինչպես միամյա, այնպես էլ ազմամյա ծաղկատեսակներ, որոնք խոտածածկից անջատվում են ծաղկող կամ խուզվող ծաղկատեսակների զարդերիզներով, եր եմն էլ` կարճահասակ մշտադալար թփերով: Հաճախ պարտերների պարագիծը ծաղկերիզներով տարանջատվում է հետիոտն կամ հանգստի համար նախատեսված հրապարակներից:

Ածու Ածուները միակողմանի կամ երկկողմանի նեղ, երկար, ծաղկային մարգեր են, որոնք տեղա աշխվում են ճանապարհների, հրապարակների, ծառուղիների, կառույցների ճակատային մասերի ն ցանկապատերի երկարությամ : Ածուների լայնությունը կարող է տատանվել 0,5-ից մինչն 2 (2,5) մ սահմաններում, իսկ երկարությունը` նվազագույնը 3 անգամ ավելի, հարկ է նշել որ շատ երկար ածուները աչքի համար դառնում են միապաղաղ ն ձանձրալի, ուստի նման դեպքերում խորհուրդ է տրվում ածուներ հիմնել ընդհատումներով: Ածուները, ծաղկաթմ երի նման, կարող են զարդարվել կամ միայն միամյա, կամ ազմամյա ծաղկատեսակներով, եր եմն էլ` ջերմատնային տերնագեղազարդ ուսատեսակներով: Միակողմանի ածուներում, որոնք տեղա աշխվում են կառույց-ների, ցանկապատերի երկարությամ , անհրաժեշտ է առաջին պլանում տեղադրել կարճ ծաղկատեսակները, իսկ հետին մասե-րում` աճողական կարգով` արձրահասակները, որպեսզի օգտա-գործված ոլոր ծաղկատեսակներն էլ լավ երնան ն ապահովեն ածուի գեղազարդությունը: Երկկողմանի ածուները, որոնք գլխավորապես տեղադրվում են ճանապարհների, մայթերի, ծառուղիների երկարությամ , եթե նեղ են, նպատակահարմար է ունենան հորիզոնական ծաղկաշերտ, լայն ածուների պարագայում խորհուրդ է տրվում ծաղկաշերտի կենտրոնը քիչ արձրացնել, որպեսզի 2 կողմից էլ լինի լավ տեսանելի: Նման ածուներն ավելի գեղազարդ են, եր տեղադրվում են եզրագծից 1մ հեռավորության վրա` սիզամարգի հարնանությամ :

Խառը ածու Խառը ածուները տար եր կենսաձներին պատկանող գեղազարդ ծաղկող ն տերնագեղազարդ ծաղկատեսակներով համադրված ծաղկաշերտեր են, որոնք, շնորհիվ տեսակային ն գունային խայտա ղետության, ապահովում են տվյալ ծաղկային ձնավորման գեղազարդությունը վաղ գարնանից մինչն ուշ աշուն: Խառը ածուները

սովորական ածուներից տար երվում են հիմնականում ծաղկա ույսերի ազմազանությամ ն տնկման խառը եղանակով: Խառը ածուների լայնությունը սովորա ար լինում է 1,5 -3 մ, իսկ երկարությունը` 10-15 (20) մ: Խառը ածուներում շատ կարնոր է ծաղկատեսակների ճիշտ ընտրությունը ն գունային ներդաշնակության պահպանումը, այլապես խայտա ղետությունը կվերածվի անկանոնության:

Առանձնյակ Ծաղկա ուծության նագավառում որպես առանձնյակ կարող են հանդես գալ խոշոր, գեղեցիկ, օրիգինալ ծաղիկներ կամ տերններ ունեցող մենա ույսերը (պերճածաղիկ, արմավաշուշան, լեռնավարդ, նազվարդ, դրախտավարդ) կամ մոնո ծաղկախմ երը (քաջվարդ, վարդ, երիցուկ, խորդենի, գեորգենի, շուշան, թրաշուշան, կաննա, հոստա, եղսպակ, դիցենտրա ն ուրիշներ), որոնք չափազանց գեղազարդ են` հատկապես խնամված սիզամարգերում: Կանաչապատման առավել կարնոր կոմպոզիցիաները շեշտադրելու, ուշադրության արժանացնելու նպատակով օգտագործում են առանձնյակներ, որոնք, շնորհիվ իրենց գեղեցիկ ծաղիկների, տերնադասավորության ն հա իթուսի, գրավում են ազմահազար այցելուների: Առանձնյակներն, ըստ ծաղկատեսակների ընտրության, պայմանականորեն աժանվում են 3 խմ ի` գարնանային, ամառային ն աշնանային:

Արաμանախշ Արա անախշը գորգային կամ ծաղկող կարճահասակ ծաղկա ույսերով ձնավորված փոքր, ձնավոր կոմպոզիցիա է, որը տեղա աշխված է գլխավորապես պարտերների եզրային հատվածներում, սիզամարգերի անկյուններում, ինչպես նան գորգային ծաղկաթմ երի առանձին հատվածներում: Արա անախշերը սովորա ար նմանեցվում են տերնի, ծաղկի, ծաղկաշղթայի, պսակի, սլաքի, տարա նույթ նախշերով ու ոլորաններով հարուստ այլնայլ պատկերների: Արա անախշերով ձնավորում են հատկապես թույլ թեքությունները` դրանց տալով կոմպոզիցիոն ամենատար եր լուծումներ: Այսուհանդերձ, արա անախշերը վերջին ժամանակներս, պայմանավորված ձնավորման արդություններով, կանաչապատման մեջ հազվադեպ են կիրառվում:

Զարդերիզ Զարդերիզը ծաղկային ձնավորումներում հաճախակի օգտագործվող գեղարվեստական տարր է, որի միջոցով տարանջատվում ն ավելի

ցայտուն են դառնում ծաղկային ձնավորումների առանձին կոմպոզիցիաները: Զարդերիզով հաճախ շրջափակում են ծաղկաթում ը, պարտերը, ընդգծում են հետիոտնի անցումները ն այլն: Ծաղկա ուծության մեջ միատարր զարդերիզների համար պիտանի են այն ծաղկատեսակները, որոնք լավ են տանում խուզումը: Դրանցից են պերիլլան, մանրածաղկավոր երիցուկը, մոխրածաղիկը, սանթոլինը ն այլն: Իսկ որպես ծաղկող զարդերիզներ օգտագործվում են վառվռուկը, անծերին, լո ելիան, կարճահասակ ոցենին, թավշածաղիկը ն մի շարք այլ ծաղկատեսակներ: Իմիջիայլոց, այս ույսերի նույն տեսակի տար եր գույների զուգակցմամ կարելի է ստանալ հյուսանման զարդերիզ, որը, միանշանակ, ավելի գեղեցիկ է ն դիտարժան:

Լանդշաֆտային ծաղկանոց Ծաղկային ձնավորման այս տեսակն ազատ է, զուրկ օրինաչափություններից: Այն նորոշ է նական լանդշաֆտներին, որով ն պայմանավորված է անվանումը: Կանաչապատման նագավառում գլխավորապես անտառպուրակներում, հանգստի կանաչ գոտիներում նան զ ոսայգիների որոշակի հատվածներում, աշխատելով նությունը մոտեցնել նակչությանը, հիմնում են նման լանդշաֆտային ծաղկանոցներ: Ձնավորման վերոհիշյալ կարգերում օգտագործվում են հատկապես վայրի ֆլորայի ազմամյա տար եր կենսաձնի խոտա ույսեր, եր եմն նան` ծաղկող թփատեսակներ, որոնք վաղ գարնանից մինչն ուշ աշուն պահպանում են իրենց գեղազարդությունը: Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ, հատկապես ներքաղաքային կանաչ տնկարկներում շատ են պերգոլները ն տաղավարները, որոնք ավելի գեղեցիկ են դառնում, եր ծաղկապատվում են խոտային ն նափայտային ծաղկող լիաններով: Այդ նպատակի համար օգտագործում են փաթաթվող վարդ, վիստերիա, կամպսիս, այծի ցախակեռաս, նունուֆար, որոնք էլ, զուգակցվելով աղեղի ն կուսախաղողի տար եր տեսակների հետ, առանձին շուք են հաղորդում տնկարկներին:

Միամյա ծաղկաμույսեր Այն ծաղկա ույսերը, որոնք մեկ վեգետացիայի ընթացքում սերմից ծլելով աճում, զարգանում ն սերունդ են ապահովում, կոչվում են միամյա ծաղկա ույսեր կամ ուղղակի միամյաներ: Հարկ է նշել, որ իսկական միամյաներից ացի, ծաղկա ուծության մեջ առանձնացվում են այսպես կոչված «պայմանական միամյաներ», որոնք, փաստորեն, հարավային ծագում ունեցող ազմամյա ծաղկա ույսեր են ն արեխառն գոտու կլիմայական պայմաններում ձմռանը ցրտահարվելով` ակամա դառնում են միամյաներ: Այդպիսի ույսերից են կանան, աղավնիճը, ծխածաղիկը, շան երանը, շահպրակը, անծերին, լո ելիան, ալտերնանթերը ն ուրիշներ: Պայմանական միամյաները, ի տար երություն ազմամյա ծաղկա ույսերի, որոնք սովորա ար ծաղկում են երկրորդ տարուց սկսած, արեխառն գոտում ծաղկում են հենց առաջին տարում ճիշտ այնպես, ինչպես միամյաները: Միամյա ծաղկա ույսերը մեր պայմաններում սկսում են առատ ծաղկել մայիս ամսից մինչն կայուն ցրտերի երնալը: Նրանցից շատերը արձակում են դուրեկան հոտ, աչքի են ընկնում ծաղիկների գույների ազմազանությամ , մեծ մասն ունեն լիաթերթ ծաղիկներ, շատերը դիմացկուն են թունավոր գազերի նկատմամ ն այլն: Ստորն համառոտակի նութագրվում են մեր նակլիմայական պայմաններում հաճախակի հանդիպող առավել գեղազարդ միամյա ծաղկատեսակները:

Աղավնիճ - Մ6ոԵ6ոՁ Լ. - ÇÂքՇÂ̇ Աղավնիճազգիների ընտանիքին պատկանող 20-30սմ արձրությամ , ուժեղ ճյուղավորված ընձյուղներով ազմամյա ույսեր են: Մեր պայմաններում մշակվում են որպես պայմանական միամյաներ: Աղավնիճներն ունեն շուրջ 200 տեսակ, որոնք գլխավորապես տարածված են Հարավային Ամերիկայում: Մշակության մեջ առանձնակի հետաքրքրություն են ներկայացնում հի րիդային աղավնիճի սորտերը, որոնք աչքի են ընկնում թփի տարաձնությամ (ուղղաձիգ, սողացող, կարճահասակ) ն ծաղիկների ազմերանգությամ (կարմիր, կապույտ, վարդագույն, մանուշակագույն): Մեր պայմաններում աղավնիճը ծաղկում է մայիս-հոկտեմ եր ամիսներին: Սերմը մանր է, փայտիկանման, ծլում է 12 15 օրվա ընթացքում, ծլունակությունը պահպանում է 3-4 տարի: Աղավնիճը պիտանի է գրեթե ոլոր տիպի ծաղկային ձնավորումների համար:

Անթառամ - Ւ6liՇհոՄՏսո Mill. - ԵÂԸԸÏÂքÚÌոÍ Աստղածաղիկազգիների ընտանիքին պատկանող 40-80 սմ արձրությամ , ուղղաձիգ, ճյուղավորված անթառամ չորածաղիկ-ներ են: Անթառամ ցեղում ընդգրկված են շուրջ 500 տեսակ, որոնց գերակշռող մասը ազմամյա ույսեր են` տարածված Ավստրալիայում, Աֆրիկայում, Ասիայում ն Եվրոպայում: Կանաչապատման մեջ լայն տարածում ունի ավստրալիական ծաղկակիցավոր անթառամը, որը մշակության մեջ հանդես է գալիս որպես պայմանական միամյա: Հատկապես արժեքավոր են անթառամի խոշորածաղիկ սորտերը, որոնց ծաղկի տրամագիծը հասնում է 6-7 սմ-ի: Ծաղկակիցավոր անթառամի ծաղիկները լիաթերթ են, ունեն սպիտակավուն, վարդագույն, նարնջագույն, մուգ մանուշակա-գույն, րոնզադեղնավուն ն այլ երանագավորումներ: Մեր պայմաններում առատորեն ծաղկում են հունիսի վերջից մինչն կայուն ցրտերի հաստատվելը: Սերմերը մանր են, փոքր ինչ երկարավուն, ծլում են 7-12 օրում: Ծլունակությունը պահպանում են 3 տարի: Մշակության մեջ օգտագործվում են խմ ակային ծաղկային ձնավորումներում, անփոխարինելի են ձմեռային ծաղկեփնջերի համար:

Անթառամ հնդկական - Օօոքհո6ոՁ Լ.- ԼÓÏÙքÂ̇ Հավակատարազգիների ընտանիքին պատկանող 15-30 սմ արձրությամ , չոր, գնդաձն ծաղկա ույլերով ույսեր են: Բնության մեջ հանդիպում են Հնդկաստանում, Աֆրիկայում ն Հարավային Ամերիկայում: Մշակության մեջ հիմնականում օգտագործվում են գնդաձն անթառամի սորտերը, որոնք գլխավորպես ունենում են մուգ կարմրավուն ն սպիտակավուն ծաղիկներ: Մեր պայմաններում հնդկական անթառամը ծաղկում է հունիսից մինչն նոյեմ եր: Սերմը երկարավուն է, պատված ամ ականման աղվամազով, ծլում է 8-10 օրվա ընթացքում, պահպանում է ծլունակությունը 2-3 տարի: Հնդկական անթառամն օգտագործվում է փոքրիկ ծաղկային ձնավորումներում, ինչպես նան ծաղկեփնջերի ձնով, որոնք երկար ժամանակ պահպանում են իրենց գեղազարդությունը:

Աստղածաղիկ միամյա - ՇՁlliՏէ6քսՏ ՇՁՏՏ.- Խ‡ÎÎոԸÚÂÙ7Ը Աստղածաղիկազգիների ընտանիքին պատկանող 20-80սմ արձրությամ , ուղղաձիգ ճյուղավորված, գեղազարդ ծաղկա ույս է: Միամյա աստղածաղիկը (Չինական կալիստեֆուս) նության մեջ հանդիպում է Չինաստանում ն Հեռավոր Արնելքում:

Մշակության մեջ գոյություն ունի շուրջ 600 սորտի միամյա աստղածաղիկ, որոնք աչքի են ընկնում ծաղիկների ազմերանգությամ ` սկսած սպիտակից մինչն կարմիր: Միամյա աստղածաղիկներն իրարից խիստ տար երվում են նան ծաղիկների կազմությամ , չափսերով ու ձնով: Ծաղիկները լինում են լիաթերթ, կիսալիաթերթ ն միաթերթ` հավաքված զամ յուղանման ծաղկա ույլերում: Միամյա աստղածաղիկները մեր պայմաններում ծաղկում են ամառվա երկրորդ կեսից մինչն առաջին ցրտահարությունները: Սերմը փոքր է, սեպաձն, գորշ դարչնագույն, ծլում է 7-10 օրում, ծլունակությունը պահպանում է 2-3 տարի: Կանաչապատման մեջ պիտանի է աշնանային ծաղկային կոմպոզիցիաների համար, ինչպես նան կտրած ծաղիկ ստանալու համար:

Անծերի - Ճց6ոՁէսո Լ. - ÑÓ΄ӈ‚ÂÚ͇ Աստղածաղիկազգիների ընտանիքին պատկանող 10-40 սմ արձրությամ , միամյա ն ազմամյա, գլխավորապես ցրված, եր եմն` կարճահասակ ու հավաք թփերով ծաղկա ույսեր են: Գիտությանը հայտնի է շուրջ 40 տեսակ անծերիներ, որոնք տարածված են արնադարձային ն մերձարնադարձային Ամերիկայում: Մշակության մեջ օգտագործվում է մեքսիկական անծերին` իր մի քանի տասնյակ սորտերով: Մեր նակլիմայական պայմաններում մեքսիկական անծերին մշակվում է որպես պայմանական միամյա: Ծաղիկները մանր են, հոտավետ, հավաքված զամ յուղիկներում, որոնք էլ միավորվելով` առաջացնում են հովանոցանման արդ վահան: Ծաղիկներն ըստ սորտերի ունեն սպիտակավուն, երկնագույն, վարդագույն, փիրուզագույն ն կապտամանուշակագույն գունավորումներ: Մեր պայմաններում ծաղկում է հունիսին, որը շարունակվում է մինչն ուշ աշուն: Սերմերը մանր են, մուգ գույնի, ծլում են 7-10 օրում: Ծլունակությունը պահպանվում է 2-4 տարի: Մշակության մեջ խորհուրդ է տրվում օգտագործել ծաղկաթմ երում, պարտերներում, ածուներում ն տար եր ձնի զարդերիզներում:

Ավլաμույս - ՃօՇհiՁ Ջօէհ.- ԽÓıոfl Թելուկազգիների ընտանիքին պատկանող տերնագեղազարդ, միամյա խոտա ույս է: Գիտությանը հայտնի է շուրջ 40 տեսակ ավլա ույս, որոնք նության մեջ աճում են Հյուսիսային Ամերիկայում, Եվրոպայում, Ասիայում ն Ավստրալիայում: Մշակության մեջ լայն տարածում է գտել մազատերնավոր ավլա ույսը, որը, շնորհիվ խիտ, մազմզուկանման աց կանաչ տերնների ն հա իթուսի, չափազանց գեղազարդ է: Ավլա ույսի ծաղիկները մանր են, ունեն սպիտակ գույն ն իրենցից հետաքրքրություն չեն ներկայացնում: Ավլա ույսը շատ լավ է տանում խուզումը ն շնորհիվ արագաճության, շատ շուտով ստանում է նախօրոք կանխորոշված ձնը: Մշակության մեջ հազվադեպ

օգտագործվում են կարմրավուն գունավորվող սորտեր, որոնք առանձնակի շուք են հաղորդում ծաղկային ձնավորումներին: Ավլա ույսը օգտագործվում է առանձնյակներում ն զարդերիզներում, որտեղ գեղազարդությունը ապահովում է մինչն առաջին ցրտահարությունը:

Արկտոտիս - ՃոՇէօէiՏ Լ.- ՃքÍÚÓÚոԸ Աստղածաղիկազգիների ընտանիքին պատկանող, մինչն 70սմ արձրությամ միամյա, երկամյա, ազմամյա խոտա ույսեր կամ կիսաթփիկներ են: Հայրենիքը Հարավային Աֆրիկան է, որտեղ նության մեջ աճում են մոտ 30 տեսակ: Մշակության մեջ քիչ թե շատ օգտագործվում է հի րիդային արկտոտիսը, իր մի քանի սորտերով, որոնք ավականին նման են գեր երային: Արկտոտիսն ունի խոշոր, գեղեցիկ, սպիտակավուն, նարնջագույն, երկնագույն ն կարմրամանուշակագույն ծաղիկներ: Արկտոտիսի թուփն ուղղաձիգ է, տերններն` արծաթավուն, պատված սպիտակ թավով: Արկտոտիսը, լինելով արնադարձային տեսակ, մեր նակլիմայական պայմաններում, որպես օրիանաչափություն, օրվա երկրորդ կեսին ծաղիկները փակվում են, իսկ ամպամած կամ անձրնոտ օրերին ընդհանրապես չեն ացվում: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել հատկապես ծաղկաթմ երում:

Գացանիա - ՕՁ2ՁոiՁ ՇՁ6ոէո.- Լ‡3‡Ìոfl Աստղածաղիկազգիների ընտանիքին պատկանող միամյա ն ազմամյա ծաղկա ույսեր են: Գացանիայի հայրենիքը Հարավային Աֆրիկան է, որտեղ հանդիպում են մոտավորապես 30 տեսակ: Մշակության մեջ լայն տարածում ունի պայմանական միամյա փայլուն գացանիան (G.Տք|6ոժ6ոՏ), որը, շնորհիվ արծաթավուն, կանաչավուն, կտրտված, փետրաձն տերնների ու խոշոր` 4-5սմ տրամագծով վառ նարնջագույն, դեղնանարնջագույն կամ նարնջակարմրավուն ծաղիկների, առանձնակի շուք է հաղորդում ծաղկային ձնավորումներին: Գացանիան ունի ազմաթիվ սորտեր, որոնց արձրությունը կազմում է 20-30սմ: Մեր պայմաններում գացանիան սկսում է ծաղկել հունիս ամսից մինչն նոյեմ երի կեսը: Սերմերը մանր են, երկարավուն, պատված մազմզուկանման թավով, ծլում են 5-8 օրվա ընթացքում, ծլունակությունը պահպանում են 1-2 տարի: Գացանիան օգտագործվում է ծաղկաթմ երում, պարտերներում, փոքրիկ օջախներով սիզամարգերում ն քարապարտեզներում:

Գեորգենի - DՁհliՁ ՇՁv.- ԼÂÓք„ո̇ Աստղածաղիկազգիների ընտանիքին պատկանող ազմամյա արմատապալարավոր ծաղկա ույսեր են: Գիտությանը հայտնի է մոտ 25 տեսակի գեորգենի, որոնք վայրի վիճակում աճում են Կենտրոնական Ամերիկայի լեռնային շրջաններում: Մշակության մեջ լայն տարածում ունի կուլտուրական գեորգենին (ք.շ Շս|էօrսՈ), որը արեխառն գոտում մշակվում է որպես միամյա ն ունի ազմաթիվ սորտեր: Այս տեսակի թփերն ունեն 25-40սմ արձրություն, ճյուղավորված են, աչքի են ընկնում միաթերթ կամ կիսալիաթերթ սպիտակավուն, նարնջագույն, կարմրավուն, դեղնավուն, 4-6սմ տրամագիծ ունեցող ծաղիկներով: Մեր պայմաններում առատ ծաղկում են հունիսի երկրորդ կեսից մինչն նոյեմ երի կեսը: Սերմերը մանր են` նորոշ ընտանիքի մյուս ներկայացուցիչներին, ծլում են արագ` 3-4 օրում, պահպանում են ծլունակությունը 1-2 տարի: Պիտանի են ծաղկաթմ երի, խառը ածուների ն պատշգամ ների համար:

Գիշերածին (զարմանածաղիկ) -MiոՁԵiliՏ Լ.- ԷӘ̇fl Íք‡Ը‡‚ոˆ‡ Գիշերածինազգիների ընտանիքին պատկանող, 70-100 սմ արձրությամ , ճյուղավորված, հաստացած կոնանման արմատ-ներով, միամյա կամ ազմամյա թփեր են: Ցեղն ունի մոտ 60 տեսակ, որոնք նության մեջ աճում են Ամերիկա մայրցամաքի տաք շրջաններում: Մշակության մեջ լայն տարածում ունի գիշերածին յալապա (M.յՁ|ՁքՁ) տեսակը, որը մեր պայմաններում մշակվում է որպես միամյա: Ծաղիկները ձագարանման են, միջին մեծության, ունեն սպիտակավուն, դեղնավուն, ծիրանագույն, կարմրավուն գունա-վորում, որպես կանոն` ացվում են երեկոյան ժամերին: Առատ ծաղկում է հունիսից մինչն կայուն ցրտերի սկսվելը: Սերմերը խոշոր են, ունեն մուգ գույն, ծլում են 10-14 օրում, ծլունակությունը պահպանում են մինչն 3 տարի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել խառը ածուներում ն սիզամարգերում` առանձին խմ երի տեսքով:

Եղեսպակ - ՏՁlviՁ Լ.- Լ‡ÎÙÂԱ Շրթնածաղկազգիների ընտանիքին պատկանող կոճղարմատավոր, ազմամյա, եր եմն` միամյա կամ երկամյա, խոշոր 70-120 սմ արձրությամ ծաղկա ույսեր են: Բնության մեջ աճում են գլխավորապես արնադարձային Ամերիկայում, հանդիպում են նան Ասիայում ն Եվրոպայում:

Մշակության մեջ լայն տարածում է գտել ազմամյա փայլուն եղեսպակը (Տ.Տք|6ոժ6ոՏ), որը մշակվում է որպես միամյա, ունի մի շարք սորտեր: Խոշոր, լավ զարգացած ցողուններով, 50-70 սմ արձրությամ վառ կարմիր կամ մուգ մանուշակագույն ծաղիկ-ներով ույսեր են, նախընտրում են արնոտ հողակտորները, ստվերոտ մասերում թույլ են ծաղկում: Մեր պայմաններում ծաղկում է հուլիս ամսին, որը շարունակվում է մինչն նոյեմ երի կեսը: Սերմերը մանր են, փայլուն, մուգ դարչնագույն, ծլում են 10-15 օրում, ծլունակությունը պահպանում են 2-4 տարի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել ծաղկաթմ երում, խառը ածուներում, ինչպես նան պարտերային սիզամարգերում` խմ երի տեսքով:

Զինածաղիկ - 2iոոiՁ Լ.- ԼոÌոfl Աստղածաղիկազգիների ընտանիքին պատկանող միամյա ն ազմամյա, մինչն 100սմ արձրությամ ծաղկա ույսեր են: Զինածաղիկների հայրենիքը համարվում է արնադարձային Ամերիկան ն Աֆրիկան, որտեղ վայրի վիճակում աճում են մոտավորապես 50 տեսակ: Մշակության մեջ որպես միամյա ծաղկատեսակ լայն օգտագործում են գտել լեզվակավոր (2.ք|6ոiՏՏiՈՁ) ն նր ագեղ (2.6|6ցՁոՏ) տեսակները, որոնք աչքի են ընկնում սորտերի ազմազանությամ : Հարկ է նշել, որ ավելի մասսայականություն են ստացել նր ագեղ զինածաղիկի սորտերը, որոնք, շնորհիվ ծաղիկների ազմերանգության, լիաթերթության, ծաղիկների ու ույսի տար եր չափերի, ավելի գեղազարդ են ն արժեքավոր: Զինածաղիկը մեր պայմաններում ծաղկում է հունիս ամսին, որը շարունակվում է մինչն ուշ աշուն: Սերմը խողովակաձն է, սուր կողերով, ծլում է 4-7 օրում, ծլունակությունը պահպանում է 3-4 տարի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել տար եր տիպի ծաղկային ձնավորումներում (ծաղկաթում , ածու, խառը ածու) ն կտրած ծաղիկ ստանալու համար:

Թավշենի - Շ6lօՏiՁ Լ. - ԼÂÎÓ3ոfl Հավակատարազգիների ընտանիքին պատկանող միամյա կամ ազմամյա, 25-60սմ արձրությամ ծաղկա ույսեր են: Ցեղն ընդգրկում է շուրջ 50 տեսակ, որոնք նության մեջ աճում են Չինաստանում, Հնդկաստանում ն ճապոնիայում: Մշակության մեջ օգտագործվում են աքլորակատարաձն (Շ.ՇriՏէՁէՁ), րգաձն (Շ.քyrՁՈiժՁ|iՏ), փետրանման (Շ.ք|սՈօՏՁ) ն կարճահասակ (Շ.ՇriՏէՁէՁ ոՁոՁ) թավշենիները, որոնցից առավել արժեքավոր ն հետաքրքրություն են ներկայացնում վերջին երկու տեսակների սորտերը: Թավշենիները հաճախ ունենում են կարմրավուն տերններ, որոնք լրացուցիչ շուք են հաղորդում դրանց: Թավշենիների ծաղիկները շատ մանր են, թավշենման, հավաքված կատարանման կամ փետրաձն խոշոր

ծաղկա ույլերում ն աչքի են ընկնում կարմրավուն, նարնջագույն ու ոսկեդեղնավուն երանգներով: Մեր պայմաններում սկսում են ծաղկել հունիսի վերջին, որը շարունակվում է մինչն առաջին ցրտահարությունները: Սերմերը մանր են, կլոր, փայլուն, մուգ շագանակագույն, ծլում են 6-8 օրում, ծլունակությունը պահպանում են 4-5 տարի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել ծաղկաթմ երում, սիզամարգերում, քարապարտեզներում ն չոր ծաղկեփնջեր կազմելու համար:

Թավշածաղիկ - ՛Ձց6է6Տ Լ. - Ե‡քı‡Úˆ˚ Աստղածաղիկազգիների ընտանիքին պատկանող միամյա ն ազմամյա, տար եր արձրությամ (20-100սմ) ծաղկա ույսեր են: Գիտությանը հայտնի է շուրջ 30 տեսակի թավշածաղիկ, որոնք նության մեջ հանդիպում են մերձարնադարձային Ամերիկայում: Մշակության մեջ լայն կիրառություն են ստացել միամյա թավշա-ծաղկի ուղղաձիգ (1.6r6ՇէՁ), ցածրաճ (1.քՁէս|Ձ) ն նր ատերն (1.է6ոսifօ|iՁ) տեսակները` իրենց սորտերի ազմազանությամ : Ծաղիկները կիսալիաթերթ են կամ լիաթերթ, ունեն տար եր ձն ու մեծություն, յուրահատուկ հոտ, աչքի են ընկնում գույների ազմերանգությամ (սպիտակավուն, թույլ դեղնավուն, ոսկեդեղնավուն, նարնջագույն, շագանակագույն, գորշ կարմրավուն, խայտա ղետ): Մեր պայմաններում ծաղկում է հունիսից մինչն ուշ աշուն: Սերմը մանր է, փայտիկանման, փուփուլիկով, ծլում է 5-7 օրում, ծլունակությունը պահպանում է 3-4 տարի: Օգտագործվում է ծաղկերիզներում, ծաղկաթմ երում, ածուներում, խառը ածուներում ն խմ ակային այլ ծաղկային ձնավորումներում:

Ծխածաղիկ - Ք6էսոiՁ յսՏՏ.- 1ÂÚ7Ìոfl Մորմազգիների ընտանիքին պատկանող ուղղաձիգ կամ փռվող, խիտ ճյուղավորված 25-80սմ արձրությամ ազմամյա ծաղկա ույսեր են: Հայրենիքը Հարավային Ամերիկան է (Բրազիլիա, Արգենտինա), որտեղ նության մեջ հանդիպում են շուրջ 20 տեսակ: Մշակության մեջ լայն տարածում է գտել հի րիդային ծխածաղիկը (Ք.հyԵriժՁ) իր ազմաթիվ այլատեսակներով ու սորտերով, որոնք հանդես են գալիս որպես պայմանական միամյաներ: Ծաղիկները միջին մեծության են (4-6սմ), միաթերթ կամ լիաթերթ, միագույն կամ ազմագույն, գծավոր, հաճախ խայտա ղետ, ունեն սպիտակավուն, վարդագույն, աց կամ մուգ կարմրավուն, մուգ մանուշակագույն, հազվադեպ` դեղնավուն գունավորում: Մեր պայմաններում առատ ծաղկում են հունիսի կեսից մինչն ուշ աշուն, ունեն թույլ ուրմունք: Սերմը փոքր է, կլորավուն, մուգ շագանակագույն, ծլում է 7-12 օրում, ծլունակությունը պահպանում է 3-4 տարի:

Ծխածաղիկը համեմատա ար գազադիմացկուն է, խորհուրդ է տրվում օգտագործել գրեթե ոլոր տիպի ծաղկային ձնավորումներում, իսկ կախվող սորտերն անփոխարինելի են ամպելային ձնավորումներում:

Կաննա - ՇՁոոՁ Լ.- Խ‡Ì̇ Կանազգիների ընտանիքին պատկանող կոճղարմատավոր, փարթամ, խոշոր տերններով, ուղղաձիգ, մինչն 3մ արձրությամ ազմամյա ծաղկա ույսեր են: Հայրենիքը Հնդկաստանն է, հանդիպում է նան Աֆրիկայի ն Հարավային Ամերիկայի խոնավ, մերձարնադարձային գոտիներում: Մշակության մեջ որպես պայմանական միամյա լայն տարածում են գտել հնդկական կաննայի (Շ.iոժiՇՁ) հի րիդային սորտերը, որոնք շնորհիվ իրենց խոշոր, վառ կամ մուգ կարմրավուն, նարնջագույն, դեղնավուն, եր եմն` պուտավոր ծաղիկների ու կանաչավուն կամ ոսորագույն տերնների, առանձնակի շուք են հաղորդում կանաչ տնկարկներին: Մեր պայմաններում կաննան ծաղկում է հուլիսի կեսից մինչն առաջին ցրտահարությունները: Կաննաները նպատակահարմար է ազմացնել վեգետատիվ ճանապարհով` կոճղարմատներով: Վերջիններս հանվում են առաջին ցրտահարությունների ժամանակ, մշակվում ն պահպանվում հատուկ նկուղներում: Վաղ գարնանը ջերմատնային պայմաններում կոճղարմատները կիսում ն ծլեցնում են, որից հետո, եր ուսակներն առաջացնում են 2-3 տերն` վերատնկում են ծաղկային օջախներում: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել ծաղկաթմ երում, լայն ածուներում, ուլվարներում, պուրակներում, սիզամարգի ֆոնի վրա ն այլն:

Հինածաղիկ-IոքՁէi6ոՏ Լ. - Ե‡Î¸3‡ÏոÌ Զգայնուկազգիների ընտանիքին պատկանող հյութալի, գորշ կանաչավուն, փայլուն ցողուններով, 50-70 սմ արձրությամ միամյա ն ազմամյա ծաղկա ույսեր են: Գիտությանը հայտնի է շուրջ 190 տեսակ, որոնք հանդիպում են Ասիայում, Աֆրիկայում, Եվրոպայում ն Հյուսիսային Ամերիկայում: Մշակության մեջ լայն տարածում ունի միամյա հինածաղիկը, (I.8Ձ|ՏՁՈiոսՈ)` իր ազմաթիվ սորտերով: Հինածաղիկն ունի կարմիր, սպիտակ, վարդագույն, մանուշակագույն, լիաթերթ, վարդանման կամ մեխականման ծաղիկներ, որոնք խիտ դասավորված են ցողունների ն ընձյուղների վրա: Մեր պայմաններում ծաղկում է հունիսի երկրորդ կեսին, որը շարունակվում է մինչն նոյեմ եր: Սերմը կլոր է, դարչնագույն, ծլում է 8-12 օրում, ծլունակությունը պահպանում է 6-7 տարի: Կարելի է օգտագործել ծաղկաթմ երում, ածուներում ն խառը ածուներում:

Հնդկոտեմ-՛ոօքՁ6օlսո Լ.- Է‡ԸÚ7քˆոfl Հնդկակոտեմազգիների ընտանիքին պատկանող թափվող, խիտ ճյուղավորված կամ փաթաթվող, 25սմ-ից մինչն 4մ արձրությամ ծաղկա ույսեր են: Գիտությանը հայտնի է մոտ 50 տեսակ, որոնք գլխավորապես հանդիպում են Հարավային Ամերիկայում, ինչպես նան Կենտրոնական Եվրոպայում: Մշակության մեջ հիմնականում կիրառվում է միամյա կուլտուրական հնդկոտեմը (1.շ Շս|էօrսՈ), որն իր մեջ ներառում է հի րիդային մի շարք սորտեր, որոնք աչքի են ընկնում փարթամ, գեղեցիկ, կոթունավոր տերններով ու առատ ծաղկող, միջին խոշորության, հասարակ կամ լիաթերթ, ազմագույն` դեղին, նարնջագույն, վարդագույն ուրումնավետ ծաղիկներով: Մեր պայմաններում ծաղկում է հունիսի սկզ ից մինչն ուշ աշուն: Սերմը կլոր է կամ թույլ երկարավուն, խոշոր` մինչն 0,7 սմ տրամագծով, դեղնավուն, ծլում է 8-12 օրում, ծլունակությունը պահպանում 3-4 տարի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել ծաղկաթմ երում, քարա-պարտեզներում, լայն ծաղկերիզներում ն ամպելային ձնավորումներում:

Նարգիզ- ՇՁl6ոմսlՁ Լ.- ԷÓ„ÓÚÍո Աստղածաղիկազգիների ընտանիքին պատկանող, խիստ ճյուղավորված, 25-50 սմ արձրությամ միամյա ծաղկա ույս է: Հայրենիքը Հարավային Եվրոպան է, որտեղ նության մեջ աճում են մոտ 15 տեսակ: Մշակության մեջ լայն տարածում է գտել ուժիչ նարգիզը (Շ.օffiՇiոՁ|iՏ), որն ունի մի շարք սորտեր: Ծաղիկները լիաթերթ են, ունեն մոտավորապես 3սմ տրամագիծ: Հիմնականում ունենում են դեղնավուն ն նարնջագույն գունավորում: Առատ ծաղկում է մայիսի վերջին կամ հունիսի սկզ ին (տաք տարիներին ինքնացանքսի պայմաններում` ապրիլից), որը շարունակվում է մինչն ձյան տեղալը: Հարկ է նշել, որ ամռանը սերմերի մասսայական հասունացման ժամանակ նարգիզը կորցնում է գեղազարդությունը, որի պատճառով էլ խորհուրդ է տրվում այդ ժամանակ ծաղկանոցն ուղղակի հնձել: Նման դեպքում ույսերը 30-35 օր անց սկսում են նորից ծաղկել: Սերմը արակ է, կիսակլորավուն, դրսից ատամնավոր, ծլում է 5-8 օրում, ծլունակությունը պահպանում 3-4 տարի: Կարելի է օգտագործել ծաղկաթմ երում, ածուներում, խառը ածուներում, նան` քարապարտեզներում:

Նունուֆար- Iքօո6Ձ ԼՁո. -Ç˙˛ÌÓÍ Պատատուկազգիների ընտանիքին պատկանող, ուղղաձիգ (հանդիպում են նան մագլցող ցողուններով), միամյա ն ազմամյա խոտա ույսեր են, հանդիպոմ են նան կիսաթփեր ու թփեր: Գոյություն ունի մոտ 150 տեսակ, որոնք տարածված են արեխառն ն մերձարնադարձային գոտիներում: Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ, հատկապես ուղղաձիգ կանաչապատման տարրերում անփոխարինելի են միամյա նունուֆարները, մասնավորապես սովորական (I.քսrքսr6Ձ) խոշորածաղիկ (I.ցrՁոժif|օrՁ) ն եռագույն (I.էriՇօ|օr) տեսակները, որոնց ծաղիկները խոշոր են ն ունեն ձագարի տեսք: Նունուֆարը, փաթաթվելով հենարանին, մեկ վեգետացիայի ընթացքում կարողանում է առաջացնել 2-2,5մ արձրության «վարագույր»` պատված սպիտակավուն, վարդագույն, երկնագույն, դեղնավուն կամ մանուշակագույն ծաղիկներով: Մեր պայմաններում ծաղկում է հունիսի սկզ ից մինչն հոկտեմ եր: Սերմը եռանկյուն է, սն գույնի, ծլում է 5-8 օրում, ծլունակությունը պահպանում է 3-4 տարի:

Շանμերան-Ճոէiոոհiոսո Լ. - Ճ˙‚ոÌÌ˚Ա 3‚ Խլածաղիկազգիների ընտանիքին պատկանող ուղղաձիգ ցողունով, ճյուղավորված, րգանման, 20-80սմ արձրությամ ազմամյա ծաղկա ույսեր են: Գիտությանը հայտնի է շուրջ 40 տեսակ, որոնք նության մեջ աճում են միջերկրածովյան երկրներում, մերձարնադարձային Ասիայում ն Ամերիկայում: Մշակության մեջ, որպես պայմանական միամյա ծաղկա ույս, լայն տարածում է գտել խոշորածաղիկ շան երանը (Ճ.ՈՁyսՏ) իր ազմաթիվ սորտերով, որոնք ըստ արձրության խմ ավորվում են 3 խմ երում` արձրահասակ (60-80սմ), միջահասակ (30-50սմ) ցածրահասակ (20-25սմ): Ծաղիկներն անկանոն են, նստած կարճ կոթունների վրա, նման երախի, որտեղից էլ առաջացել է նրա անվանումը: Ծաղիկներն ունեն սպիտակ, վարդագույն, կարմիր, դեղին, նարնջագույն, որդո գունավորումներ: Որպես կանոն` մուգ գույնի ծաղիկների դեպքում տերնների ստորին թիթեղը լինում է կարմրավուն: Մեր պայմաններում ծաղկում է հունիսին ն շարունակվում մինչն ուշ աշուն: Մեղմ ձմռան պայմաններում ույսերը դիմակայում են ն հաջորդ տարվա ապրիլ-մայիս ամիսներին սկսում ծաղկել: Սերմը փոքր է, խորդու որդ, սն-շագանակագույն, ծլում է 7-8 օրում, ծլունակությունը պահպանում է 3-4 տարի: Կարելի է օգտագործել ծաղկային տար եր ձնավորումներում: Լինելով գազադիմացկուն` խորհուրդ է տրվում կիրառել արդյունա երական գործարաններին կից այգիներում, ինչպես նան փողոցային տնկարկներում:

Վառվռուկ -ՃlՄՏՏսո Լ. - Ե7ք‡˜ÓÍ Խաչածաղկազգիների ընտանիքին պատկանող, խիստ ճյուղավորված, թափվող կամ փռվող նուր ցողուններով, եր եմն արձիկանման, 15-50սմ արձրությամ միամյա կամ ազմամյա խոտա ույսեր են: Գիտությանը հայտնի է վառվռուկի շուրջ 100 տեսակ, որոնք նության մեջ աճում են Կենտրոնական Եվրոպայում, Կովկասում, այդ թվում նան` Հայաստանում: Մշակության մեջ լայն տարածում է գտել միամյա մերձծովյան վառվռուկը (Ճ. ՈՁriէiՈսՈ)` հանձինս գեղազարդ մի շարք սորտերի, որոնք 1525սմ արձրությամ , թփակալած կոմպակտ թփեր են: Վառվռուկն աչքի է ընկնում սպիտակավուն, վարդագույն, մանուշակագույն գունավորում ունեցող մանր ծաղիկներով, որոնք հավաքված են վահանաձն կամ ողկույզանման ծաղկա ույլերում: Վառվռուկի ծաղիկներն արձակում են շատ դուրեկան, մեղրային ուրմունք: Մեր պայմաններում ծաղկում են հունիսից մինչն ուշ աշուն: Ամռան միջնամասում, եր ծաղկման ինտենսիվությունը, կապված ուռն սերմնակալման հետ, նվազում է, կարելի է 4-5սմ արձրության վրա խուզել, որին կհետնի կրկնակի առատ ծաղկում: Սերմերը կլոր են, մանր, դարչնագույն, ծլում են 6-8 օրում, ծլունակությունը պահպանում են 3 տարի: Սերմերի ցանքսը կարելի է կատարել աց գրունտում` աշնանը կամ գարնանը: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել ծաղկաթմ երում, պարտերներում, ալպիական այգիներում ն քարապարտեզներում, ինչպես նան զարդերիզներում:

Փրփրեմ - ՔօոէսlՁՇՁ Ւօօk. - 1ÓքÚ7Î‡Í Դանդուռազգիների ընտանիքին պատկանող գետնատարած, 15-20սմ արձրությամ ազմամյա ծաղկա ույսեր են: Գիտությանը հայտնի են մոտ 100 տեսակ, որոնք նության մեջ աճում են Հարավային Ամերիկայում: Մշակության մեջ, որպես պայմանական միամյա, լայնորեն օգտագործվում է խոշորածաղիկ փրփրեմը (Ք.ցrՁոժif|օrՁ), որն ունի ազմաթիվ գեղազարդ սորտեր: Ցողուններն ու տերնները մսալի են, հյութալի, ունեն կանաչամոխրավուն գունավորում: Ծաղիկները պարզ են կամ լիաթերթ, տար եր գույների` կարմիր, դեղին, սպիտակ, վարդագույն, նարնջագույն, մանուշակագույն 3-4 սմ տրամագծով: Մեր պայմաններում առատ ծաղկում է հունիսից մինչն հոկտեմ եր: Հարկ է նշել, որ ծաղիկները ացվում են միայն արն ժամանակ, մնացած ժամանակ փակվում են: Սերմերը շատ մանր են, կլոր, գորշ գույնի, ծլում են 6-8 օրում, ծլունակությունը պահպանում են 3 տարի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել պարտերներում, ծաղկաթմ երում, քարապարտեզներում ն գորգային ձնավորումներում:

Երկամյա ծաղկաμույսեր Ծաղկա ուծության մեջ տիպիկ երկամյա ույսեր գրեթե գոյություն չունեն. դրանք ոլորն էլ ազմամյա ծաղկա ույսեր են, ուղղակի, ի տար երություն վերջինների, կարող են առատ ծաղկել հենց առաջին տարուց, իսկ երրորդ տարվանից սկսած` ծաղկման ինտենսիվությունը, հետնա ար ն գեղազարդությունը նկատելիորեն նվազում է: Երկամյա ծաղկա ույսերի սերմերի ցանքսը հաճախ կազմա-կերպվում է ամռան վերջին կամ աշնան սկզ ին. այս պարագայում դրանք ծլելով ձնավորում են թփիկներ, որոնք հաջողությամ ձմեռելով աց գրունտում, հաջորդ տարվա վաղ գարնանը սկսում են ծաղկել:

Եռագույն մանուշակ - ՄiօlՁ էոiՇօlօո Լ. Փո‡Î͇ ÚքÂıˆ‚ÂÚ̇fl Մանուշակազգիների ընտանիքին պատկանող, 10-12սմ արձրությամ ազմամյա ծաղկա ույսեր են: Հայրենիքը համարվում են Եվրոպան ն Կովկասը: Մշակության մեջ օգտագործվում է որպես երկամյա ծաղկատեսակ, աչքի է ընկնում չափազանց գեղեցիկ ու առատ ծաղկող միագույն կամ ազմերանգ (սպիտակավուն, դեղին, երկնագույն, կապույտ, սն, խայտա ղետ), 4-6(8)սմ տրամագծով երկար ծաղկակոթունավոր մեկական պարզ ծաղիկներով: Մեր պայմաններում ամառային ցանքսի դեպքում առատ ծաղկում է հաջորդ տարվա վաղ գարնանը, այնուհետն շոգերն սկսվելուն պես ծաղկման ինտենսիվությունը կտրուկ նվազում է ն աստիճանա ար մարում: Իսկ գարնանային ցանքսի դեպքում ծաղկում են ավելի երկար` մայիսից մինչն աշուն, սակայն որոշակի ընդհատումներով ն ծաղկման նվազմամ : Սերմերը շատ մանր են, մուգ դարչնագույն, ծլում են 5-8 օրում, ծլունակությունը պահպանում 2-3 տարի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել գարնանային ոլոր տիպի ծաղկային ձնավորումներում, ինչպես նան ծաղկեփնջերում:

Զանգակածաղիկ միջին - ՇՁոքՁոսlՁ ո6մiսո Լ.

ԽÓÎÓÍÓÎ˙˜ոÍ Ըք‰ÌոԱ

Զանգակածաղիկազգիների ընտանիքին պատկանող ուղղաձիգ, մազմզոտ ցողուններով, 45-90սմ արձրությամ երկամյա ծաղկա ույսեր են. նության մեջ աճում են Արնմտյան Եվրոպայում: Մշակության մեջ սելեկցիոն ճանապարհով ստացվել են մի շարք սորտեր, որոնք ունեն հասարակ, կիսալիաթերթ ն լիաթերթ, զանգականման, մինչն 7սմ երկարությամ , կապույտ, մանուշակա-գույն,

երկնագույն, սպիտակ ն վարդագույն ծաղիկներ: Երկամյա զանգակածաղիկը մեր պայմաններում ծաղկում է հունիս-հուլիս ամիսներին` շուրջ մեկ ամիս տնողությամ : Սերմերը փոքր են, տափակավուն կամ օվալաձն, դեղնադարչնավուն: Ծլում են 12-14 օրում, պահպանում են ծլունակությունը 2-3 տարի: Միջին զանգակածաղիկը կարելի է օգտագործել ածուներում, խառը ածուներում, խմ ակային այլ ձնավորումներում, ինչպես նան կտրած ծաղիկ ստանալու համար:

¾նոտերա-O6ոօէհ6ոՁ Լ.- ԷӘ̇fl Ը‚˜‡ Ապուզանազգիների ընտանիքին պատկանող ուղղաձիգ ցողունով, կոճղարմատավոր, 40-100սմ արձրությամ , միամյա, երկամյա ն ազմամյա ծաղկա ույսեր են: Մշակության մեջ որպես երկայմա ծաղկա ույսեր օգտագործվում են դրումոնդի (Օ.ժrսՈՈօոժii) ն խոշորածաղիկ (Օ.ցrՁոժif|օrՁ) էնոտերաները, որոնցից առաջինը վայրի վիճակում հանդիպում է Տեխասում, իսկ երկրորդը` Կալիֆորնիայում: Դրանք 40-60սմ արձրությամ ծաղկա ույսեր են, որոնց ծաղիկները խոշոր են, հոտավետ, ունեն սպիտակավուն, վարդագույն, դեղնավուն կամ ոսկեգույն գունավորում: Մեր պայմաններում էնոտերան, որպես կանոն, ծաղկում է երեկոյան ն գիշերը, ամպամած օրերին` նան ցերեկը: Մեզ մոտ լայն կիրառություն չունի, սակայն արժանի է դրան, քանի որ շատ գեղազարդ է ն ծաղկում է գրեթե 3 ամիս (հունիս-սեպտեմ եր): Սերմերը մանր են, կլորավուն, աց դարչնագույն, ծլում են 12-15 օրում, ծլունակությունը պահպանում են 3-4 տարի: Երկամյա էնոտերան խորհուրդ է տրվում օգտագործել ծաղկային, խմ ակային ձնավորումներում, խառը ածուներում, նան քարապարտեզներում:

Մատնոցուկ ծիրանագույն - DiցiէՁliՏ քսոքսո6Ձ Լ. Է‡ոÂքԸÚflÌ͇ ո7քո7քÓ‚‡fl Խլածաղիկազգիների ընտանիքին պատկանող ուղղաձիգ, ծայրում թեքված ցողուններով, 80-130սմ արձրությամ երկամյա ծաղկա ույսեր են, որոնք նության մեջ աճում են Եվրոպայում: Մշակության մեջ գլխավորապես օգտագործվում են ծիրանագույն մատնոցուկ, գլոքսինածաղիկ ու ծավոր այլատեսակները, նան մի շարք սորտեր, որոնք ունեն սպիտակավուն, վարդագույն, ծիրանագուն, խայտա ղետ, 3-4սմ մեծության զանգակաձն ծաղիկներ, հավաքված հիմնականում միակողմանի ողկույզանման ծաղկա ույլերում: Մատնոցուկը մեր պայմաններում ծաղկում է հունիս-օգոստոս ամիսներին: Սերմը մանր է, մուգ դարչնագույն, ծլում է 14-16 օրում, ծլունակությունը պահպանում 2 տարի:

Խորհուրդ է տրվում օգտագործել լանդշաֆտային տիպի ոլոր ծաղկային ձնավորումներում, ացառությամ ` մանկական այգիների, քանի որ ծաղիկները, տերններն ու ցողունները պարունակում են թունավոր գլիկոզիդներ, որոնք վտանգավոր են երեխաների համար:

Մարգարտածաղիկ -86lliՏ Լ.- Ճ‡ք„‡քոÚ͇ Աստղածաղիկազգիների ընտանիքին պատկանող վարդակավոր, մինչն 15սմ արձրությամ , ցածրաճ, ազմամյա ծաղկա ույսեր են: Ցեղն ունի շուրջ 80 տեսակ, որոնք վայրի վիճակում աճում են Եվրոպայում, Կովկասում ն Փոքր Ասիայում: Մշակության մեջ, որպես երկամյա ծաղկատեսակներ, օգտագործվում են ազմամյա մարգարտածաղկի (8.ք6r6ոոiՏ), ազմաթիվ սորտեր ու ձներ, որոնք աչքի են ընկնում ծաղիկների հարուստ ազմազանությամ : Ծաղիկները միաթերթ են կամ լիաթերթ, որոշ սորտերի մոտ` գնդանման, ունեն 2,5-5սմ տրամագիծ: Մարգարտածաղիկը, լինելով խոնավասեր տեսակ, առատ ն փարթամ ծաղկում է հիմնականում գարնանը (ապրիլհունիս), ամռանը ծաղկման ինտենսիվությունը նկատելիորեն նվազում է, իսկ աշնանը վերստին ակտիվանում: Ծաղիկները գլխավորապես սպիտակավուն են, թույլ կարմիր երանգներով, լինում են նան սպիտակավարդագույն ն աց կարմրավուն: Սերմը մանր է, գորշավուն, ծլում է 7-10 օրում, պահպանում է ծլունակությունը 2-3 տարի: Մարգարտածաղիկը հաջողությամ ազմանում է նան վեգետատիվ ճանապարհով, մասնավորապես թփի կիսումով, որի ժամանակ ծաղիկների մորֆոլոգիական հատկանիշները լրիվությամ պահպանվում են: Մարգարտածաղիկը մեր պայմաններում եր եմն դրսնորում է իրեն որպես ազմամյա ծաղկատեսակ: Այն խորհուրդ է տրվում օգտագործել ծաղկաթմ երում, քարապարտեզներում, պարտերներում, ինչպես նան փոքրիկ ծաղկեփնջերում:

Մեխակ մորուքավոր - DiՁոէհսՏ ԵՁոԵՁէսՏ Լ. Լ‚Ó3‰ո͇ ՇÓքÓ‰‡Ú‡fl Մեխակազգիների ընտանիքին պատկանող ուղղաձիգ, թփակալած, 4050սմ արձրությամ ազմամյա ծաղկա ույսեր են, որոնք մշակվում են որպես երկամյաներ: Բնության մեջ տարածված են Հարավային Եվրոպայում: Ծաղիկները հասարակ են կամ լիաթերթ, մինչն 2սմ տրամագծով, հավաքված հովանոցաձն, կլորավուն ծաղկա ույլերում: Ծաղկում է առատ կյանքի երկրորդ տարում (հունիս-հուլիս)` մոտ 35-45 օր տնողությամ : Ծաղիկները գլխավորապես կարմիր են կամ վարդագույն, եր եմն` սպիտակ կամ խայտա ղետ: Սովորա ար մորուքավոր մեխակի ցանքսը կատարվում

է հունիսին` աց գրունտում, որպեսզի հաջորդ տարի առատ ծաղկի: Վաղ ցանքսի պարագայում կարող է առատ ծաղկել նան նույն տարում: Վերջին տարիներին սելեկցիոն ճանապարհով ստացվել են մի քանի գեղազարդ սորտեր, որոնք աչքի են ընկնում նր երանգ, թավշյա, պղնձակարմրավուն, գրեթե սն գույնի ծաղիկներով: Սերմը մուգ դարչնագույն է, տափակ, մանր, ծլում է 4-6 օրում, աց գրունտում` 12-15 օրում: Պահպանում է ծլունակությունը 3-4 տարի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել ածուներում, խառը ածուներում, սիզամարգերի ֆոնի վրա, ինչպես նան կտրած ծաղիկ ստանալու համար:

Տուղտավարդ - ՃlէհՁ6Ձ Լ.- ԼÚÓÍ-քÓ3‡ Տուղտազգիների ընտանիքին պատկանող խոշոր, ուղղաձիգ ցողունով, մինչն 2մ արձրությամ ազմամյա ծաղկա ույս է, որը մշակության մեջ օգտագործվում է որպես երկամյա: Հայրենիքը Փոքր Ասիան է: Տուղտավարդն ունի ազմաթիվ սորտեր, որոնց ծաղիկները միաթերթ են կամ լիաթերթ, խոշոր` մինչն 10սմ տրամագծով, աչքի են ընկնում գունային ազմապիսի նր երանգներով` սպիտակավուն, վարդագույն, դեղնավուն, մանուշակագույն ն կարմրավուն: Ծաղիկները դասավորված են ցողունի վերին մասում, մոտավորապես 100սմ երկարությամ : Մեր պայմաններում ծաղկում է հունիս-օգոստոս ամիսներին: Սերմը տափակ է, կլոր, աց դեղնավուն, ծլում է 10-15 օրում, ծլունակությունը պահպանում է մինչն 4 տարի: Մեր պայմաններում խորհուրդ է տրվում ցանքսը կատարել աց գրունտում` ապրիլ ամսին: Գեզաղարդ պարտիզագործության մեջ նպատակահարմար է օգտագործել լանդշաֆտային կոմպոզիցիաներում` խմ երի կամ առանձնյակների ձնով, կարելի է օգտագործել նան որպես կտրած ծաղիկ:

Բազմամյա ծաղկաμույսեր Բազմամյա ծաղկա ույսերն, ի տար երություն միամյաների, նույն տեղում աճում ու զարգանում են երկար տարիներ ն ավելի դիմացկուն են շրջակա միջավայրի կլիմայական գործոնների նկատմամ : Շատ ազմամյաներ ծաղկում են վաղ գարնանը. Դրանց միակ թերությունն այն է, որ ծաղկման տնողությունը ավականին կարճ է: Տար եր ծաղկատեսակների մոտ այն կազմում է 20-50 օր: Բազմամյա ծաղկա ույսերի գերակշռող մասն ունեն գեղեցիկ ծաղիկներ, սակայն կան տերնագեղազարդ տեսակներ, որոնք նույնպես կարնոր դերակատարում ունեն գեղազարդ պարտիզա-գործության նագավառում: Բազմամյա ծաղկա ույսերը ազմա-նում են ինչպես սերմերով, այնպես էլ վեգետատիվ ճանապարհով: Սերմերի ցանքսը կատարվում է աշնանը կամ գարնանը` աց գրունտում: Որոշ արժեքավոր տեսակներ ցանվում են ձմռանը (հունվար)` փակ գրունտի պայմաններում:

Ամրենի (ոսկեշիվ) - ՏօliմՁցօ Լ. - áÓÎÓÚ‡քÌոÍ Աստղածաղիկազգիների ընտանիքին պատկանող ուղղաձիգ ցողունով, մինչն 180 սմ արձրությամ կոճղարմատավոր ծաղկա ույս է: Հայտնի է շուրջ 120 տեսակ, որոնք տարածված են Հյուսիսային Ամերիկայում, Ասիայում ն Եվրոպայում: Մշակության մեջ օգտագործվում են կանադական, կնճռոտ ն հի րիդային մի շարք ամրենիներ, որոնց ծաղիկները շատ մանր են: Լինում են դեղնավուն կամ ոսկեդեղնավուն գունավորման, հավաքված են հուրանանման կամ րգանման խոշոր ծաղկա ույլերում: Մեր պայմաններում ծաղկում են հուլիս-օգոստոս ամիսներին: Ամրենին ազմանում է ն' սերմերով, ն' վեգետատիվ ճանապարհով, հիմնականում թփի կիսումով: Թուփը ինտենսիվորեն աճում է, ուստի խորհուրդ է տրվում 2-3 տարին մեկ աժանել: Նպատակահարմար է օգտագործել խմ ակային, ծաղկային ձնավորումներում` առանձնյակների ձնով:

Աստղածաղիկ - ՃՏէ6ո Լ. - ՃԸÚք‡ Աստղածաղիկազգիների ընտանիքին պատկանող, ուղղաձիգ ճյուղավորված ցողունով, 25-150(180)սմ արձրությամ կոճղարմատավոր ծաղկա ույսեր են: Գոյություն ունեն ավելի քան 200 տեսակի վայրի աստղածաղիկներ, որոնք տարածված են գլխավորապես Արնելյան Ասիայում ն Հյուսիսային Ամերիկայում: Ծաղիկները մանր են` մինչն 1սմ տրամագծով, ունեն

սպիտակավուն, վարդագույն, մանուշակագույն գունավորում ն հավաքված են զամ յուղանման ծաղկա ույլերում: Մշակության մեջ առավելապես օգտագործվում են վայրի աստղածաղիկներից ստացված հի րիդային` նոր անգլիական, նոր ելգիական ն իտալական տեսակները, որոնք աչքի են ընկնում ծաղիկների ազմերանգությամ (սպիտակ, կապույտ, վարդագույն, կարմիր, դեղին, երկնագույն), խոշորությամ ` 3-4 սմ ն ծաղկման տար եր ժամկետներով (գարուն, ամառ, աշուն): Սովորա ար աստղածաղիկները ազմացվում են վեգետատիվ ճանապարհով` թփի աժանումով, իսկ սերմերով` միայն սելեկցիոն նպատակներով: Խորհուրդ է տրվում 3-4 տարին մեկ թփերը կիսել ն ազմացնել, որպեսզի գեղազարդ արժանիքները երկար պահպանվեն: Բազմամյա աստղածաղիկները կարելի է օգտագործել խառը ածուներում, սիզամարգերում, իսկ կարճահասակները` քարապարտեզներում, ինչպես նան` ծաղկեփնջերում:

Բոցենի - Քհlօշ Լ. – 1·ÏÂÌÌոÍ Կապտուկազգիների ընտանիքին պատկանող ուղղաձիգ (30-180սմ) կամ գետնատարած (5-25սմ) ցողուններով գեղեցիկ ծաղկող խոտա ույսեր են: Գիտությանը հայտնի է մոտավորապես 60 տեսակ ազմամյա ոցենի, որոնք տարածված են գլխավորապես Հյուսիսային Ամերիկայում: Ծաղիկներն ունեն 1,5-2սմ տրամագիծ, աչքի են ընկնում սպիտակ, վարդագույն, մանուշակագույն, կարմիր ն աց կապույտ գունավորումներով: Բոցենու ծաղիկները հավաքված են հովանոցանման, րգանման կամ գնդաձն ծաղկա ույլերում: Ըստ ծաղկման ժամկետի` ոցենու հի րիդային սորտերը աժանվում են վաղ ծաղկող (մայիս-հունիս), միջին ծաղկող (հուլիս-օգոստոս) ն ուշ ծաղկող (սեպտեմ եր-նոյեմ եր) խմ երի: Բոցենիները ազմանում են սերմերով ն վեգետատիվ ճանապարհով, մշակության մեջ առավելությունը տրվում է վեգետատիվ եղանակին, այն է` թփերի կիսման, որն ավելի հասարակ է ն էժան: Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ խորհուրդ է տրվում օգտագործել լանդշաֆտային տար եր տիպի ձնավորումներում: Ցածրահասակ սորտերը դիտարժան են պարտերներում, քարապարտեզներում ն ծաղկերիզներում: Որպես օրինաչափություն` ազմամյա ոցենիները մեր կլիմայական պայմաններում լավ են աճում նան ստվերոտ տեղերում, մասնավորապես` ծառերի հովանու տակ:

Գայլարդիա - ՕՁillՁոմiՁ Բօսց. - Լ‡ո·ք‰ոfl Աստղածաղիկազգիների ընտանիքին պատկանող ճյուղավորված, թավոտ ցողուններով, 45-60 սմ արձրությամ

ուղղաձիգ ազմամյա,

եր եմն` միամյա ծաղկա ույսեր են: Գիտությանը հայտնի է մոտ 20 տեսակ գայլարդիա, որոնք նության մեջ աճում են Ամերիկա աշխարհամասում: Մշակության մեջ լայն տարածում ունեն հի րիդային գայլարդիայի պարտիզային ձները կամ սորտերը, որոնք ստացվել են վայրի տեսակների տրամախաչումից: Հի րիդային ծագման գայլարդիաներն ունեն արծաթավուն գունավորման, երկարավուն, լթակավոր գեղազարդ տերններ: Ծաղիկները դեղնանարնջագույն են կամ նարնջակարմրավուն, 5-6սմ տրամագծով, նման լեզվակի, հավաքված 5-8(10)սմ տրամագծով, կիսալիաթերթ կամ լիաթերթ, զամ յուղանման ծաղկա ույլերում: Մեր պայմաններում գայլարդիան ծաղկում է հունիսի վերջից կամ հուլիսի սկզ ից մինչն ուշ աշուն: Գայլարդիան հաջողությամ ազմանում է սերմերով ն թփի կիսումով: Սերմերը միջին խոշորության են, հակառակ ձվաձն, պատված սպիտակավուն մազմզուկներով, ծլում են 18-23 օրում, ծլունակությունը պահպանում 2 տարի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել լանդշաֆտային ոլոր տիպի ծաղկային ձնավորումներում, քարապարտեզներում ն ծաղկեփնջերում:

Գարնանածաղիկ (Գնարμուկ) - Primula L. 1Âք‚Óˆ‚ÂÚ Գարնանածաղիկազգիների ընտանիքին պատկանող փնջարմատավոր կամ կոճղարմատավոր, մինչն 30սմ արձրությամ ծաղկա ույսեր են: Գիտությանը հայտնի են շուրջ 600 տեսակ, որոնք գլխավորապես աճում են հյուսիսային կիսագնդի արեխառն գոտիներում ն ալպյան մարգագետիններում: Նշված գարնանածաղիկներից շուրջ 60 տեսակ, իրենց այլատեսակներով, հի րիդներով ու սորտերով լայն կիրառություն են գտել մշակության մեջ` հատկապես վաղ գարնանային ն գարնանային ծաղկային ձնավորումներում: Գարնանածաղիկների ծաղիկները լինում են միաթերթ, կիսալիաթերթ ն լիաթերթ, ունեն 1,5-3սմ տրամագիծ, հավաքված հովանոցանման կամ գլխիկանման ծաղկա ույլերում, հազվադեպ լինում են պարզ ծաղիկներ: Ծաղիկներն ունենում են աց դեղնավուն, դեղնավուն, դեղնանարնջագույն, վարդամանուշակագույն, սպիտակավուն, նարնջակարմրավուն գունավորումներ: Ըստ նշանակության` գարնանածաղիկները աժանվում են 2 խմ ի` գրունտային ն թաղարային: Բաց գրունտի պայմաններում առավելապես մշակվում են արձրահասակ, գարնանային, մանրատամնավոր, սովորական, տուղտանման, խոշորա աժակ գարնանածաղիկները: Արտադրական նպատակով մշակվում են ջերմատներում աճեցվող հի րիդները ն պարտիզային ձները, որոնք աչքի են ընկնում ծաղիկների խոշորությամ ն գունային ազմերանգությամ : Մշակության մեջ գարնանածաղիկը նպատակահարմար է ազմացնել 2-3 տարին մեկ` թփերի կիսումով:

Գարնանածաղիկները խորհուրդ է տրվում օգտագործել քարապարտեզներում, ալպիական այգիներում, սիզամարգերում ն գարնանային ցանկացած ծաղկային ձնավորումներում:

Երիցուկ - ՔՄո6էհոսո 2iոո – 1ոքÂÚք7Ï (քÓχ¯Í‡) Աստղածաղիկազգիների ընտանիքին պատկանող ուղղաձիգ կամ ճյուղավորված, թավոտ ցողուններով, կիսավարդակավոր, փնջարմատավոր կամ կոճղարմատավոր, մինչն 150սմ արձրությամ ազմամյա ծաղկա ույսեր են: Գիտությանը հայտնի է շուրջ 100 տեսակ, որոնք նության մեջ աճում են Եվրոպայում, Ասիայում ն Հյուսիսային Ամերիկայում, ընդ որում 20-ը` Հայաստանում: Տերնները հերթադիր են, փետրա աժան, եր եմն` ամ ողջական: Ծաղիկները կազմում են միայնակ զամ յուղ կամ հավաքված են վահանաձն ծաղկա ույլերում: Կողքային ծաղիկները լեզվակավոր են, իսկ կենտրոնականը` խողովակաձն: Մշակության մեջ լայն տարածում են գտել խոշորածաղիկ, վարդագույն ն վառ կարմիր երիցուկները, իրենց ազմաթիվ այլատեսակներով, հի րիդներով ն սորտերով: Այս երիցուկները մշակության պայմաններում ունենում են 60-100սմ արձրություն, ծաղիկները կիսալիաթերթ են կամ լիաթերթ, խոշոր` 4-8սմ տրամագծով, աչքի են ընկնում սպիտակավուն, վարդագույն ն վառ կարմիր գունավորումներով: Մեր պայմաններում ծաղկում են հունիս-հուլիս ամիսներին` շուրջ 45 օր տնողությամ : Եր եմն խոշորածաղիկ երիցուկի մոտ աշնանը նկատվում է կրկնակի թույլ ծաղկում: Երիցուկները ազմանում են ն՛ սերմերով, ն՛ թփի կիսումով: Վերջինս կատարվում է վաղ գարնանը` 4-5 տարին մեկ: Սերմնային ազմացման ժամանակ ցանքսը կարելի է կատարել ինչպես աց գրունտում (գարունաշուն), այնպես էլ ջերմոցներում կամ ջերմատներում` վաղ գարնանը: Սերմերը երկարավուն են, դարչնագույն, ծլում են 10-12 օրում, պահպանում են ծլունակությունը 2-3 տարի: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել առանձնյակներում, հատկապես սիզամարգերի ֆոնի վրա, լանդշաֆտային խմ ակային ձնավորումներում, ինչպես նան կտրած ծաղիկ ստանալու համար:

Թրաշուշան - ՕlՁմiօlսՏ Լ.- Լո‡շÌոÍ Հիրիկազգիների ընտանիքին պատկանող պալարասոխուկավոր, ուղղաձիգ, մինչն 1,5մ արձրությամ ծաղկա ույսեր են: Գիտությանը հայտնի է շուրջ 180 տեսակ, որոնք գլխավորապես տարածված են մերձարնադարձային ն արնադարձային Աֆրիկայում, հանդիպում են նան Հարավային Եվրոպայում, Փոքր Ասիայում ու Կովկասում, այդ թվում նան` Հայաստանում (3 տեսակ):

Թրաշուշանի պալարասոխը կլոր է կամ տափակ, պատված ցանցանման թաղանթով, հիմքային մասում գտնվում են քնած ող ոջները, որոնք էլ ապահովում են վեգետատիվ ազմացումը: Ծաղկակիր ցողունը սովորա ար թեքված է մի կողմի վրա, վերջինիս վրա հերթադիր տեղադրված են տերնները ն ծաղիկները: Տերնները թրաձն են, նստադիր ն զուգահեռաջիղ: Ծաղիկներն անկանոն են, ձագարաձն կամ խողովակաձն, տար եր չափսերի ու գույների: Սերմերը կլոր են կամ սկավառակաձն, դարչնագույն, ամուր, ուշ են ծլում, սովորա ար ազմացման սերմնային եղանակը կիրառում են սելեկցիոն նպատակների համար: Մշակության մեջ լայն կիրառություն են ստացել հի րիդային թրաշուշանները, որոնք ստացվել են աֆրիկական ն եվրոպական տեսակների ազմակի տրամախաչումից: Այս թրաշուշանների արձրությունը տատանվում է 30-150սմ-ի սահմաններում, ծաղիկներն ունենում են 6-15սմ տրամագիծ, աչքի են ընկնում ծաղիկների տարատեսակությամ ` հասարակ, լիաթերթ, ոլորված, ծալքավոր, խթանավոր ն գունագեղությամ ` ձյունասպիտակից մինչն սն, ներառյալ ծիածանի ոլոր գույներն ու երանգները: Թրաշուշանները ազմացվում են վեգետատիվ ճանապարհով` պալարասոխուկներով: Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ թրաշուշանները սովորա ար մշակում են արտադրական նպատակով, կտրած ծաղիկ ստանալու համար, միայն որոշ կարճահասակ տեսակներ կարելի է օգտագործել ծաղկային խմ ակային ձնավորումներում կամ էլ առանձնյակներում:

Լուպին - ԼսքiոսՏ Լ. - Ճ˛ոոÌ Թիթեռնածաղկավորների ընտանիքին պատկանող ուղղաձիգ, գրեթե մերկ ցողուններով, խոշոր, մինչն 150սմ արձրությամ , առանցքաարմատավոր, միամյա կամ ազմամյա ծաղկա ույսեր են: Ցեղում ընդգրկված են շուրջ 200 տեսակ, որոնք վայրի վիճակում աճում են Հյուսիսային Ամերիկայում ն Միջերկրական ծովի ավազանում: Մշակության մեջ ազմամյա լուպիններից լայն կիրառություն են ստացել ազմատերնավոր (Լ.քօ|yքհy||սՏ) ն ազմամյա (Լ.ք6r6ոոiՏ) տեսակներն իրենց ազմաթիվ այլատեսակներով ու սորտերով: Տերնները արդ են, թաթանման, երկար կոթուններով, գտնվում են ցողունի ստորին մասում, որից արձր ծաղկակիր ցողունն է, որն իրենից ներկայացնում է մանր, խիտ դասավորված ծաղիկներից կազմված 50-75սմ երկարության, չափազանց գեղազարդ, նեղ, ողկույզանման ծաղկա ույլ: Ծաղիկներն ունեն սպիտակավուն, դեղնավուն, վարդագույն, մանուշակագույն, կապտավուն գունավորումներ: Մեր պայմաններում ծաղկում է հունիսհուլիս ամիսներին: Լուպինը ցրտադիմացկուն է, լուսասեր, տանում է նան կիսաստվերը, նախընտրում է ավազակնձիկային թթու հողեր: Մշակության մեջ ազմամյա լուպինը ազմանում է սերմերով, եր եմն էլ գեղազարդ

հատկանիշները պահպանելու նպատակով` կանաչ կտրոններով: Սերմերը կարելի է ցանել աշնանը` կայուն ցրտերից առաջ ն գարնանը կամ ամռանը (հունիս)` ուղղակի աց գրունտում: Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ խորհուրդ է տրվում օգտագործել լանդշաֆտային կանաչ տնկարկներում խմ երի ն առանձնյակների տեսքով:

Հակինթ - ՒՄՁՇiոէհսՏ Լ. - Լո‡ˆոÌÚ Շուշանազգիների ընտանիքին պատկանող սոխուկավոր մինչն 20սմ արձրության չափազանց գեղազարդ ծաղկա ույս է: Ցեղը մոնոտիպ է, ունի մեկ տեսակ` հակինթ արնելյան, որը վայրի վիճակում աճում է միայն Միջերկրական ծովի արնելյան երկրներում (Սիրիա, Լի անան, Պաղեստին, Հունաստան): Մշակության մեջ սելեկցիոն ճանապարհով ստացվել են արնելյան հակինթի ազմաթիվ սորտեր, որոնք շնորհիվ ծաղիկների ազմազանության, գեղազարդության ն վաղ ծաղկման, լայն տարածում են գտել գեղազարդ պարտիզագործության մեջ: Տերնները երկարավուն են, հյութալի, փայլուն, վարդականման, որոնց կենտրոնում սոխից դուրս է գալիս ծաղկակիր ցողունը` ազմաթիվ ծաղիկներից կազմված խողովակահասկանման ծաղկա ույլերով: Ծաղիկները միաթերթ կամ լիաթերթ են, զանգականման, ունեն սպիտակավուն, մանուշակագույն, երկնագույն, վարդագույն, կարմրավուն, դեղնավուն, կապտավուն գունավորումներ ն նուր դուրեկան ուրմունք: Մեր պայմաններում ծաղկում են ապրիլին` մոտավորապես 20 օր տնողությամ : Մշակության մեջ նպատակահարմար է վեգետատիվ ազմացումը ձագուկ սոխուկների միջոցով, որոնք սկսում են ծաղկել 4-րդ տարում: Խորհուրդ է տրվում հակինթն օգտագործել գարնանային ծաղկային ձնավորումներում, քարապարտեզներում, վաղ ծաղ-կեցման նպատակով, ինչպես նան կտրած ծաղիկ ստանալու համար:

Հիրիկ - IոiՏ Լ.- Խ‡Ը‡ÚոÍ Հիրիկազգիների ընտանիքին պատկանող, վարդակավոր կամ կիսավարդակավոր, 10-100սմ արձրությամ կոճղարմատավոր ծաղկա ույսեր են: Գիտությանը հայտնի է մոտ 200 տեսակի հիրիկներ, որոնք շնորհիվ էկոլոգիական ճկունության տարածված են գրեթե ամենուրեք: Նշենք, որ Հայաստանում վայրի վիճակում աճում են 12 տեսակ հիրիկ, որոնց մի մասն էնդեմ են ն չափազանց գեղազարդ: Մշակության մեջ օգտագործվող պարտիզային հիրիկները պայմանականորեն դասակարգվում են 10 խմ երում` մորուքավոր, հի -

րիդային, ճապոնական, ռեմոնտանտ ն այլն, որոնք ստացվել են վայրի տար եր տեսակի հիրիկներից տրամախաչման ճանապարհով: Հիրիկի տերնները սուր են տափակ, ծաղկակիր ցողունը ուղղաձիգ է, որի վրա դասավորված են միայնակ ծաղիկները կամ նոսրածաղիկ ծաղկա ույլերը: Ծաղիները ուրումնավետ են, խոշոր` մինչն 12սմ տրամագծով, կազմված երեքական պսակա-թերթիկների երկու շրջանից, որոնցից մեկը ուղղված է վեր, մյուսը` հորիզոնական է կամ կիսակախված: Հիրիկի ծաղիկները աչքի են ընկնում գույների ու երանգների խիստ ազմազանությամ ` սկսած սպիտակից մինչն սն, որով էլ պայմանավորված է նրա անվանումը` իրիս, որը հունարեն նշանակում է ծիածան: Մեր պայմաններում ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին: Պարտիզային հիրիկները նպատակահարմար է ազմացնել վեգետատիվ ճանապարհով, մասնավորապես կոճղարմատների կիսումով: Խորհուրդ է տրվում հիրիկները օգտագործել խմ երով` պարկային ձնավորումներում ներդաշնակելով ծառերի ու թփերի հետ, ինչպես նան քարապարտեզներում ու խառը ածուներում: Որոշ սորտեր պիտանի են նան ծաղկեփնջերի համար:

Հովտաշուշան-ՇօոvՁllՁոiՁ Լ.- Ճ‡Ì‰˚¯ Շուշանազգիների ընտանիքին պատկանող կոճղարմատավոր, մինչն 20սմ արձրությամ ազմամյա ծաղկա ույսեր են: Ցեղում հայտնի է 4 տեսակ, որոնք տարածված են Հյուսիսային Ամերիկայում, Կովկասում ն Եվրասիայի արեխառն գոտիներում: Մշակության մեջ տարածում է գտել մայիսյան հովտաշուշանը (Շ.ՈՁյՁ|iՏ) իր մի շարք այլատեսակներով ու սորտերով: Հովտաշուշանն աչքի է ընկնում լայն էլիպսանման խոշոր, եր եմն խայտա ղետ տերններով ն դրանցից դուրս եկող միակողմանի ողկույզանման ծաղկա ույլերով, որոնց վրա հավաքված են սուր, դուրեկան հոտով, զանգականման վեցատամանի հասարակ կամ լիաթերթ ծաղիկները: Հովտաշուշանի ծաղիկները գլխավորապես լինում են սպիտակ գույնի, չնայած կան որոշ հի րիդային սորտեր, որոնք ունեն վարդագույն գունավորում: Մեր պայմաններում ծաղկում է մայիս ամսին, լինելով խոնավասեր ծաղկա ույս, Երնանում լայն տարածում չունի: Հովտաշուշանը սովորա ար ազմացվում է վեգետատիվ ճանապարհով` կոճղարմատների կիսումով վաղ գարնանը կամ աշնան սկզ ում, երկու դեպքում էլ դրանք սկսում են ծաղկել երկրորդ տարվանից: Խորհուրդ է տրվում հովտաշուշանը օգտագործել քարապարտեզներում, ալպիական այգիներում, տար եր տիպի կանաչ տնկարկներում` ծառերի հովանու տակ, նան ծաղկաթմ երում:

Ճռճռուկ - Շ6ոՁՏէiսո Լ. - ՎԸÍÓÎ͇ Մեխակազգիների ընտանիքին պատկանող կոճղարմատավոր, սողացող ընձյուղներով, մինչն 30սմ երկարությամ գորգային ծաղկա ույս է: Գիտությանը հայտնի է շուրջ 100 տեսակ, որոնք տարածված են Եվրոպայում ն Ասիայում, մասնավորապես մերձալպյան ու ալպյան գոտիներում: Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ օգտագործում են մի քանի տեսակ իրենց սորտերով, դրանցից են` Շովիցի, Բի երշտեյնի, թավշոտ ն ծիրանագույն ճռճռուկները, որոնք ունեն սպիտակա-արծաթավուն մանր լանցետանման տերններ ն աստղանման 1-2,5սմ տրամագծով սպիտակ, թույլ հոտավետ ծաղիկներ: Մեր պայմաններում ծաղկում են մայիս-հունիս ամիսներին, մոտավորապես 45 օր տնողությամ , եր եմն նկատվում է կրկնակի ծաղկում` աշնանը: ճռճռուկները ազմանում են սերմերով, ընձյուղային կտրոններով ն կոճղարմատներով: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել քարապարտեզներում, ալպիական այգիներում, գորգային ծաղկաթմ երում, քարքարոտ թեքություններում, ինչպես նան ամպելային ձնավորումներում:

Նարգես-ԱՁոՇiՏՏսՏ Լ.- Է‡քˆոԸԸ Շքանարգիզազգիների ընտանիքին պատկանող, մինչն 40սմ արձրությամ , սոխուկավոր ծաղկա ույսեր են: Գիտությանը հայտնի է մոտ 60 տեսակ նարգես, որոնք առավելապես հանդիպում են միջերկրածովյան ավազանում: Տերնները գծանման են, համեմատա ար լայն 2-4 հատ, որոնք կազմում են մերձարմատային փունջ: Ծաղկակիր ընձյուղը տերնազուրկ է, նրա վրա գտնվում են միայնակ ծաղիկները, եր եմն էլ մի քանի ծաղիկներից աղկացած ողկույզանման ծաղկա ույլերը: Ծաղիկները խոշոր են, հոտավետ, եր եմն` լիաթերթ, ուղղաձիգ կամ խոնարհված, ունեն սպիտակավուն կամ դեղնավուն գունավորում, կենտրոնում վառ կարմիր կամ նարնջակարմրավուն փոքրիկ թագանման պսակ: Մշակության մեջ վայրի աճող նարգեսների տրամախաչումից ստացվել են հազարավոր սորտեր ու հի րիդներ, որոնք աչքի են ընկնում ծաղիկների խոշորությամ (5-9սմ), ձնով ու կառուցվածքով` փողրակավոր, թագիկավոր, խոշորաթագիկավոր, լիաթերթ ն այլն: Մեր պայմաններում նարգեսը ծաղկում է ապրիլ մայիս ամիսներին 15 օր տնողությամ : Նպատակահարմար է ազմացնել սոխուկներով, որոնք նույն տեղում կարելի է թողնել 3-4 տարի: Ծաղիկների մանրացման պարագայում ազմացումը կատարվում է սոխուկավոր ծաղկա ույսերին նորոշ եղանակով:

Խորհուրդ է տրվում օգտագործել քարապարտեզներում, գարնանային տար եր տիպի ձնավորումներում, ինչպես նան վաղ ծաղկեցման ն կտրած ծաղիկ ստանալու համար:

Շուշան- Լiliսո Լ.- ՃոÎոfl Շուշանազգիների ընտանիքին պատկանող կիսավարդակավոր, թույլ ճյուղավորված ցողուններով, ուղղաձիգ, մինչն 3մ արձրությամ սոխուկավոր ծաղկա ույսեր են: Հայտնի է շուրջ 100 տեսակի շուշան, որոնք նության մեջ աճում են հյուսիսային կիսագնդի նախալեռնային ն լեռնային գոտիներում: Մշակության մեջ տրամախաչման ճանապարհով ստացվել են ավելի քան 2000 սորտեր ու հի րիդներ, որոնք լայն կիրառություն են գտել գեղազարդ պարտիզագործության մեջ: Տերնները նստադիր են կամ կոթունավոր, սովորա ար գծավոր կամ նշտարաձն, հանդիպում են նան սրտաձն կամ օվալաձն տերններ: Որոշ սորտեր տերնածոցերում առաջացնում են օդային սոխուկներ: Ծաղիկները կարող են լինել ձագարանման, խողովակաձն, զանգականման, չալմաձն 515սմ տրամագծով, հավաքված ողկույզանման կամ հովանոցանման ծաղկա ույլերում, արձակում են սուր ուրմունք: Շուշանի սորտերը աչքի են ընկնում ծաղիկների ազմերանգությամ ` սպիտակ, կարմիր, դեղին, նարնջագույն, վարդագույն, մանուշակագույն, շերտավոր, պուտիկավոր ն այլն: Մեր պայմաններում ծաղկում է հունիս-հուլիս ամիսներին 15-20 տնողությամ : Շուշանները ազմանում են սերմերով ն վեգետատիվ ճանապարհով` ձագուկ սոխուկներով, թեփուկներով, օդային ձագուկներով ն տերնային կտրոններով: Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ շուշանները մշակում են հիմնականում կտրած ծաղիկ ստանալու համար, ինչպես նան օգտագործում են առանձնյակ ն խմ ակային ծաղկային ձնավորումներում, որոշ տեսակներ պիտանի են վաղ ծաղկեցման համար:

Ոսկեղենիկ (գեղորաշուշան) Ւ6ո6ոօՇՁlliՏ Լ.ՃոÎÂոÌոÍ(Íք‡ԸӉ̂) Շուշանազգիների ընտանիքին պատկանող վարդակավոր, 50-100սմ արձրությամ , կոճղարամատավոր ծաղկա ույսեր են: Ներկայումս հայտնի է մոտ 25 տեսակ, որոնք նության մեջ աճում են Արնելյան Ասիայի տար եր ուսական համակեցություններում: Մշակության մեջ տրամախաչման ճանապարհով ստացվել են ազմաթիվ հի րիդներ ու սորտեր, որոնք ըստ ույսի արձրության դասակարգվում են 3 խմ երում` կարճահասակ (մինչն 30սմ), միջահասակ (3080սմ) ն արձրահասակ (80սմ ն ավելի):

Ոսկեղենիկի տերնները մերձարմատային են, լայն գծանման, սուր, ուղիղ կամ աղեղնաձն: Ծաղիկները խոշոր են` 7-12 սմ տրամագծով` հիմնականում ձագարանման, ունեն դեղնավուն, ոսկեդեղնավուն, նարնջագույն, նարնջակարմրավուն, հազվադեպ` վարդագույն, սպիտակավուն ն կարմրավուն գունավորումներ: Մեր պայմաններում լայն տարածում ունի շիկակարմրավուն ոսկեղենիկն իր մի շարք սորտերով, որոնք սկսում են ծաղկել հունիսի կեսից մինչն օգոստոս: Ոսկեղնիկը առավելապես ազմացվում է վեգետատիվ ճանապարհով` կոճղարմատների կիսումով, որի ժամանակ ույսերը արդեն 2-րդ տարում նորմալ ծաղկում են: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել խառը ածուներում ն լանդշաֆտային տար եր տիպի ձնավորումներում, հատկապես սիզամարգի ֆոնի վրա:

Չխիմ կամ այծոտն - Ճ6ցօքօմiսո Լ.- ԸÌ˚Ú¸ Նեխուրազգիների ընտանիքին պատկանող տերնագեղազարդ, 20-30 սմ արձրությամ , կոճղարմատավոր խոտա ույսեր են: Հայտնի է մեկ տեսակ` սովորական չխիմը (Ճ.քօժՁցrՁriՁ), որը վայրի վիճակում հանդիպում է Կենտրոնական Եվրոպայում, Կովկասում ն Արնելյան Ասիայում: Մշակության մեջ օգտագործվում է միայն վերոհիշյալ տեսակի խայտա ղետ պարտիզային ձնը, որն ունի մինչն 60սմ արձրություն: Տերնները չափազանց գեղազարդ են, հիմնականում երեքական` դասավորված աց կանաչավուն ընձյուղների գագաթնային մասում: Տերնները ատամնաեզր են, սրտաձն կամ նշտարաձն, եզրային մասերում սպիտակավուն, որոշ տերններ կիսով չափ սպիտակավուն են: Ընձյուղների գագաթում առաջանում են հովանոցանման ծաղկա ույլեր, մանր սպիտակ, անշուք ծաղիկներով: Բազմանում է սերմերով ն կոճղարմատի կիսումով: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել համեմատա ար ստվերոտ ծաղկային ձնավորումներում խմ երով, արա անախշերի կամ զարդերիզների տեսքով, լավ է տանում խուզումը:

Պենստեմոն - Ք6ոՏէ6ոօո ՏՇհոiմ6l - 1ÂÌԸÚÂÏÓÌ Խլածաղկազգիների ընտանիքին պատկանող ուղղաձիգ, թույլ ճյուղավորված ցողուններով, մինչն 100 սմ արձրությամ ազմամյա ծաղկա ույսեր են: Գիտությանը հայտնի է ավելի քան 100 տեսակ, որոնք տարածված են Մեքսիկայում, Ամերիկայում ն Արնելյան Ասիայում: Մշակության մեջ տարածում են գտել մորուքավոր, զանգականման ն հի րիդային պենստեմոնները: Տերնները խոշոր են, ամուր, մերձարմատայինները երկարավուն, իսկ վերնինները` նշտարաձն: Ծաղիկները ազմաթիվ են, տար եր մեծության, կախված, երկշրթանի, աչքի են ընկնում սպիտակ, վարդագույն, կարմիր, երկնագույն, մանուշակագույն

գունավորումներով: Մեր պայմաններում ծաղկում է հունիսի վերջին կամ հուլիսի սկզ ին` շուրջ 3 ամիս տնողությամ : Բազմանում է սերմերով ն վեգետատիվ ճանապարհով, մասնավորապես թփի աժանումով: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել քարապարտեզներում, խառը ածուներում, խմ ակային ձնավորումներում ն ծաղկեփնջերում:

Ջղաշուշան - ԲսոkiՁ Տքո6ոց. - Փ7ÌÍոfl Շուշանազգիների ընտանիքին պատկանող տերնագեղազարդ, 2550սմ արձրության կոճղարմատավոր, վարդակավոր ծաղկա ույսեր են: Ներկայումս հայտնի է մոտավորապես 10 տեսակ ջղաշուշան, որոնք նության մեջ աճում են ճապոնիայում, Չինաստանում ն Հեռավոր Արնելքում: Մշակության մեջ լայն տարածում են գտել նշտարատերնավոր, ալիքատերն ն Զի ոլդի ջղաշուշաններն իրենց ազմաթիվ այլատեսակներով ու պարտիզային հի րիդներով: Ջղաշուշաններն աչքի են ընկնում չափազանց գեղեցիկ, խայտա ղետ, ալիքավոր, արծաթափայլ եզրերով, կանաչավուն ն կանաչադեղնավուն խոշոր` 10-15 սմ երկարության տերններով, որոնք գեղազարդ են մինչն ուշ աշուն: Ծաղիկները մանր են, հավաքված ողկույզնման ծաղկա ույլերում, ունեն աց մանուշակագույն կամ կապտամանուշակագույն գունավորում: Մեր պայմաններում ծաղկում է հունիս-հուլիս ամիսներին` մոտավորապես 25-35 օր տնողությամ : Նպատակահարմար է ազմացնել վեգետատիվ եղանակով` թփի կիսումով (գարուն) ն արմատային կտրոններով (աշուն): Խորհուրդ է տրվում օգտագործել կիսաստվերոտ ծաղկային օջախներում, հատկապես սիզամարգերում` խմ երի տեսքով, կարելի է օգտագործել նան քարապարտեզներում, ներքին կանաչ հարդարանքներում ն վաղ ծաղկեցման նպատակով:

Ջրհավաք կամ Ջրնկալ-Ճցսil6ցiՁ Լ. - ÇÓ‰ÓԸՇÓք Գորտնուկազգիների ընտանիքին պատկանող ուղղաձիգ, կոճղարմատավոր կամ առանցքարմատավոր, մինչն 1մ արձրությամ ծաղկա ույսեր են: Գիտությանը հայտնի է մոտ 120 տեսակ, որոնք առավելապես տարածված են հյուսիսային կիսագնդի արեխառն ն լեռնային գոտիներում: Մշակության մեջ սելեկցիոն ճանապարհով ստացվել են ազմաթիվ պարտիզային ձներ ն սորտեր, որոնք հաջողությամ կիրառվում են գեղազարդ պարտիզագործության նագավառում: Տերնները կրկնակի կամ եռակի փետրա աժան են` պատված արծաթավուն խավով, կազմում են մերձարմատային գեղազարդ վարդակ: Ծաղիկները միայնակ են, կանոնավոր, հասարակ կամ լիաթերթ, 2,5-5սմ տրամագծով, դասավորված

ծաղկակիր ցողունի գագաթնային մասում, որպես կանոն` կախված վիճակում: Ծաղիկներն ունեն սպիտակ, վարդագույն, դեղին, մանուշակագույն, կարմրավուն գունավորում: Մեր պայմաններում ծաղկում են մայիսհունիս ամիսներին` շուրջ 1 ամիս տնողությամ : Հաջողությամ ազմանում են սերմերով ն վեգետատիվ ճանապարհով` թփի կիսումով (գարուն, աշուն): Խորհուրդ է տրվում օգտագործել քարապարտեզներում, ածուներում, խառը ածուներում ն լանդշաֆտային տար եր տիպի ձնավորումներում:

Ռուդμեկիա - ՋսմԵ6ՇkiՁ Լ. - ê7‰ՇÂÍոfl Աստղածաղիկազգիների ընտանիքին պատկանող ուղղաձիգ, ճյուղավորված, մինչն 2մ արձրությամ , կոճղարմատավոր, միամյա կամ ազմամյա ծաղկա ույսեր են: Գիտությանը հայտնի է մոտ 30 տեսակ, որոնք նության մեջ աճում են Հյուսիսային Ամերիկայում: Մշակության մեջ ազմամյա ռուդ եկիաներից լայն կիրառություն են գտել կտրտված տերնավոր (Բ. |ՁՇiոiՁէՁ), ալ կարմիր (Բ. քսrքսr6Ձ), շքեղ (Բ.Տք6ՇiօՏՁ), փայլուն (Բ.fս|ցiժՁ) ն հի րիդային (Բ. հyԵriժՁ) ծաղկատեսակները` իրենց ազմաթիվ սորտերով ու պարտիզային հի րիդներով: Ռուդ եկիայի ծաղիկները խոշոր են, մինչն 10 սմ տրամագծով, կիսալիաթերթ կամ լիաթերթ, ուռուցիկ կենտրոնով, որոշ տեսակների մոտ նան գնդաձն: Ծաղիկները հիմնականում ունենում են դեղնավուն, ոսկեդեղնավուն, նարնջագույն, ծիրանագույն ն նարնջակարմրավուն գունավորում: Մեր պայմաններում ծաղկում է հուլիսին, որը շարունակվում է մինչն ուշ աշուն: Ռուդ եկիան կարելի է ազմացնել թփի կիսումով` վաղ գարնանը կամ աշնանը, ինչպես նան սերմերով: Սերմը քառանիստ է, նման փայտիկի, ունի սն գույն, ծլում է 17-22 օրում, պահպանում է ծլունակությունը 2-3 տարի: Ցանքսը աց գրունտում կատարվում է գարնանը (ապրիլ) ն աշնանը (հոկտեմ եր), իսկ փակ գրունտում` ձմռան վերջին կամ վաղ գարնանը: Խորհուրդ է տրվում ռուդ եկիան օգտագործել խառը ածուներում, ծաղկաթմ երում, լանդշաֆտային տար եր ծաղկային ձնավորումներում:

Սանթոլին - ՏՁոէօliոՁ Լ. – Ը‡ÌÚÓÎո̇ Աստղածաղիկազգիների ընտանիքին պատկանող, մինչն 40 (50)սմ արձրությամ , խիստ ճյուղավորված ընձյուղներով, տերնագեղազարդ ազմամյա խոտա ույսեր են կամ կիսաթփեր: Գիտությանը հայտնի է 3 տեսակ, որոնք նության մեջ աճում են Եվրոպայի հարավում: Մշակության մեջ լայն կիրառություն են գտել գետնանոճիանման (Տ.ՇհՁՈՁ6ՇyքՁriՏՏսՏ) ն կանաչավուն (Տ.Կi6r6ոՏ) սանտոլինները` իրենց սակավաթիվ այլատեսակներով ն պարտիզային հի րիդներով:

Սանթոլինն աչքի է ընկնում վառ կանաչավուն կամ արծաթագորշավուն, խիստ ճյուղավորված, կոմպակտ թփերով, որոնք արձակում են դուրեկան հոտ: Ծաղիկները մանր են, սպիտակադեղնավուն, անշուք: Սանթոլինը ազմացվում է վեգետատիվ ճանապարհով` կտրոնների միջոցով, որոնք 15-180Շ պայմաններում արմատակալում են 25-30 օրում: Սանթոլինը լավ է տանում նան խուզումը: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել ծաղկաթմ երում, քարապարտեզներում, ծաղկեփնջերում, գորգային տար եր ձնավորումներում ու արա անախշերում:

Վարդակակաչ -՛սliքՁ Լ. – í˛Î¸ո‡Ì Շուշանազգիների ընտանիքին պատկանող չափազանց գեղեցիկ, ազմերանգ, 10-50սմ արձրությամ , սոխուկավոր ծաղկա ույսեր են: Գիտությանը հայտնի է շուրջ 150 տեսակ, որոնք գլխավորապես աճում են Եվրասիայի կիսաանապատային, տափաստանային ն լեռնային գոտիներում: Նշենք, որ Հայաստանում վայրի վիճակում աճում են 6 տեսակ, որոնցից կեսը էնդեմ են: Մշակության մեջ լայն կիրառություն են գտել տասնյակ հարյուրավոր հի րիդներ ու սորտեր, որոնք խմ ավորված են դարվինյան, տրիումֆ, իզար ն լիաթերթ խմ երում: Հի րիդային վարդակակաչները որպես կանոն ավելի խոշոր են` մինչն 90սմ արձրությամ , ունեն խոշոր, մինչն 10սմ երկարություն ն 5-7սմ լայնություն, ազմերանգ (սպիտակից մինչն սն), ազմաձն կիսալիաթերթ, լիաթերթ միագույն կամ խայտա ղետ ծաղիկներ: Մշակության մեջ օգտագործվում են նան մի շարք վայրի վարդակակաչներ` Կաուֆմանի, Գրեյգի, Սոսնովսկու, Ֆլորենսկու ն ուրիշներ, որոնք ծաղիկների ն տերնների գեղազարդ արժանիքներով եր եմն գերազանցում են սորտային տեսակներին: Մեր պայմաններում վարդակակաչները ծաղկում են ապրիլ-մայիս ամիսներին` շուրջ 15 օր տնողությամ : Վարդակակաչը մշակության մեջ ազմացվում է վեգետատիվ ճանապարհով` սոխուկներով, որը տնտեսապես ավելի շահավետ է: Վարդակակաչները խորհուրդ է տրվում օգտագործել գարնանային ոլոր տիպի ձնավորումներում, քարապարտեզներում, սիզամարգերում, ինչպես նան կտրած ծաղիկ ստանալու ն վաղ ծաղկեցման համար:

Քաջվարդ - ՔՁ6օոiՁ Լ. - 1ոÓÌ Քաջվարդազգիների ընտանիքին պատկանող, ուղղաձիգ ցողուններով, 60-100սմ արձրությամ , կոճղարմատավոր, ազմամյա ծաղկա ույսեր կամ մինչն 2մ արձրությամ ծառանման թփեր են: Հայտնի է քաջվարդի

շուրջ 45 տեսակ, որոնք հիմնականում տարածված են Արնադարձային Ասիայում ն Հարավային Եվրոպայում: Քաջվարդի ժամանակակից արձրարժեք պարտիզային հի րիդները գլխավորապես ստացվել են չինական ն եվրոպական տեսակների տրամախաչումից, որոնց տերնները խոշոր են, փայլուն, մուգ կանաչավուն, եր եմն` կանաչաարծաթավուն: Ծաղիկները հիմնականում լիաթերթ են, խոշոր, հիմնականում մեկական, ունեն 8-15սմ տրամագիծ, հաճախ` սուր, դուրեկան ուրմունք: Ծաղիկները լինում են սպիտակ, վարդագույն, աց դեղնավուն ն մուգ կարմիր: Մեր պայմաններում ծաղկում են հունիս-հուլիս ամիսներին` մոտ 20 օր տնողությամ : Ծառանման քաջվարդը մոնոտիպ է. վերջինիս ծաղիկներն ավելի խոշոր են` 15-20սմ ն ավելի, ունեն սպիտակավուն, վարդագույն կամ մանուշակագույն գունավորում, ուրմունք չունեն, ծաղկում են հուլիսին: Քաջվարդը նպատակահարմար է ազմացնել վեգետատիվ ճանապարհով` կոճղարմատի կիսումով, որը մեր պայմաններում իրականացվում է սեպտեմ երի առաջին կեսին: Քաջվարդը կարելի է ազմացնել նան սերմերով ու անդալիսով, իսկ ծառանմանը` նան արմատավզիկային պատվաստով: Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ քաջվարդն օգտագործվում է առանձնյակներում, խմ ակային ծաղկային ձնավորումներում, խառը ածուներում, ինչպես նան կտրած ծաղիկ ստանալու համար. վերջիններս սենյակային պայմաններում պահպանում են գեղազարդությունը 10-12 օր:

Քրիզանթեմ - ՇոՄՏՁոէհ6ոսո Լ.- Ճքո3‡ÌÚÂχ Աստղածաղիկազգիների ընտանիքին պատկանող ուղղաձիգ, ճյուղավորված ցողուններով, 30-120սմ արձրությամ , միամյա, ազմամյա կամ կիսաթփային կոճղարմատավոր ծաղկա ույսեր են: Հայտնի է ավելի քան 150 տեսակ քրիզանթեմ, որոնք առավելապես հանդիպում են Չինաստանում, ճապոնիայում ն Կորեայում: Տերնները հասարակ են, ամ ողջական կամ կտրտված, լթակավոր, աց կամ մուգ կանաչավուն, եր եմն պատված մոխրավուն խավով: Ծաղիկները մանր են, հավաքված փոքր կամ մեծ զամ յուղանման ծաղկա ույլերում, ունեն զանազան գունավորումներ: Մշակության մեջ տրամախաչման ճանապարհով ստացվել են տասնյակ հազարավոր պարտիզային հի րիդներ ու սորտեր, որոնք օգտագործվում են թե՛ աց, թե՛ փակ գրունտի պայմաններում: Մեր պայմաններում լայն կիրառություն են գտել միայն խոշորածաղիկ ն մանրածաղիկ քրիզանթեմները, որոնցից առաջինը մշակվում է ջերմատներում` կտրած ծաղիկ ստանալու նպատակով: Դրանց ծաղիկները խոշոր են, կիսալիաթերթ կամ լիաթերթ, գնդանման, ճառագայթանման, թելիկավոր, գանգուր, հողմածաղկանման, ասեղնաձն, խողովականման ն այլն: Աչքի են ընկնում գույների ու երանգների աննկարագրելի

ազմազանությամ : Մանրածաղիկ քրիզանթեմները մեր պայմաններում հաջողությամ ձմեռում ն օգտագործվում են աշնանային ոլոր տիպի ծաղկային ձնավորումներում: Մեր պայմաններում սկսում են ծաղկել հուլիս-օգոստոս ամիսներից մինչն ուշ աշուն ն աչքի են ընկնում առատ ծաղկող, մինչն 5սմ տրամագծով միաթերթ կամ ազմաթերթ, տար եր գույնի ծաղիկներով: Քրիզանթեմները, ացառությամ մանրածաղկավոր ներկայացուցիչների, հիմնականում ունեն արտադրական նշանակություն (կտրած ծաղիկ):

Քրքում - ՇոօՇսՏ Լ. - Լ‡Ùք‡Ì Հիրիկազգիների ընտանիքին պատկանող վարդակավոր, մինչն 20սմ արձրությամ , պալարասոխուկավոր, ազմամյա ծաղկա ույսեր են: Գիտությանը հայտնի է շուրջ 80 տեսակ, որոնք տարածված են միջերկրածովյան երկրներում, Միջին Եվրոպայում, Ասիայում, Կովկասում ն Ղրիմում: Քրքումի տերնները նեղ են, երկարավուն, որոշ տեսակների մոտ սպիտակավուն շերտագծերով: Ծաղիկները գլխավորապես միայնակ են, ձագարանման, մինչն 3,5սմ երկարության: Ունեն սպիտակավուն, դեղնավուն, նարնջագույն, մանուշակագույն ն կապտավուն գունավորում, ծաղկում են գարնանը (ապրիլ) կամ աշնանը (սեպտեմ եր)` 20-30 օր տնողությամ : Մշակության մեջ հաճախ օգտագործվում են գարնանային, գեյֆելի, ոսկեծաղիկ, սքանչելի քրքումները ն ազմաթիվ պարտիզային հի րիդներ, որոնք աչքի են ընկնում ծաղիկների ազմերանգությամ ու գեղազարդությամ : Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ քրքումները ազմացվում են սերմերով ն վեգետատիվ ճանապարհով: Սերմնա ույսերը ծաղկում են 3-4 տարում, իսկ պալարասոխուկներով ազմացման դեպքում ավելի շուտ` երկրորդ տարում: Քրքումները խորհուրդ են տրվում օգտագործել քարապարտեզներում, ալպիական այգիներում, գարնանային ն աշնանային տար եր տիպի փոքրիկ ծաղկային օջախներում, ինչպես նան ծաղկեփնջերում, որոշ սորտեր արժեքավոր են վաղ ծաղկեցման համար:

Վարդերի դասակարգումը Վարդերը (ԲօՏՁ Լ.) վարդազգիների ընտանիքին պատկանող ուղղաձիգ, ճյուղավորված, 20-200 սմ արձրությամ , սողացող կամ փաթաթվող, մինչն 10մ երկարության գեղեցիկ ծաղկող թփիկներ են: Ներկայումս գիտությանը հայտնի է շուրջ 400 տեսակ, որոնք գլխավորապես հանդիպում են հյուսիսային կիսագնդում: Ըստ մեզ հասած պատմական տեղեկությունների, վարդը մարդկանց կողմից մշակվել է դեռնս մեր թվարկությունից առաջ ն իրավամ անվանվել է ծաղիկների թագուհի: Դարեր շարունակ մարդը հիմնականում ընտրության ն հի րիդացման շնորհիվ ստացել է վարդի ազմաթիվ պարտիզային ձներ ու սորտեր, որոնք ներկայումս գերազանցում են 25000ը ն լայն տարածում են գտել ամենուրեք: Վարդը, շնորհիվ տեսակային ն սորտային հարուստ ազմազանության, ծաղիկների նուր , դուրեկան ուրմունքի, ազմերանգության, երկարատն ծաղկման ն այլ գեղազարդ արժանիքների, ոլոր ժամանակներում եղել է տար եր ազգերի ամենասիրված ու հարգված ծաղկա ույսը: Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ վարդերի կենսա անական ն էկոլոգիական առանձնահատկությունները կանոնակարգելու նպատակով շատ գիտնականներ ազմիցս փորձել են վարդերը դասակարգել առանձին խմ երում, սակայն դրանց խիստ ազմազանության ն տարա նույթ մորֆոլոգիական նմանությունների պատճառով, ոչ ոքի չի հաջողվել տալ լիարժեք դասակարգում: Այնուամենայնիվ, մինչն օրս առաջարկված դասակարգման համակարգերից ամենաընդունելին ու կատարյալը ուսա ան Կրեպենի կողմից մշակվածն է, ըստ որի, ոլոր վարդերը խմ ավորված են 15 աժիններում, որոնցից առավել կարնորագույնները ներկայացվում են ստորն. Թեյավարդեր. այս խմ ին պատկանող վարդերն ունեն շատ հին ծագում, հայրենիքը համարվում է Հնդկաստանը ն Չինաստանը: Դրանք հաճախ անվանվում են նան չինական վարդեր: Թփերը մշտադալար են, ունեն 50-200սմ արձրություն, փշոտ են, ճյուղավորված, աչքի են ընկնում գեղեցիկ, խոշոր կաշվենման տերններով: Ծաղիկները գեղեցիկ են, խոշոր, խոնարհված, եր եմն` լիաթերթ, հիմնականում` աց վարդագույն կամ դեղնավուն գունավորմամ : Արձակում են թեյի դուրեկան ուրմունք: Կարճահասակ տեսակները ծաղկում են մի քանի անգամ: Մեր պայմաններում ցրտահարվում են, կարելի է աճեցնել փակ գրունտի պայմաններում: Թեյա-հի րիդային վարդեր. այս խմ ի վարդերը, ստացվելով ռեմոնտանտ ն թեյավարդերի տրամախաչումից, ժառանգել են ծնողական զույգ գեղազարդ արժանիքները: Թփերն ունեն 40-120 սմ արձրություն, գեղեցիկ, փետրաձն, կոշտ կանաչավուն կամ կարմրադարչնագույն գունավորում: Ծաղիկները սովորա ար լիաթերթ են. հանդիպում են նան

հասարակ ծաղիկներ, խոշոր են` 8-10 սմ տրամագծով, ունեն դեղին, կարմիր, վարդագույն գունավորում, ուրավետ են: Մեր պայմաններում նորմալ աճում, զարգանում ն առատ ծաղկում են հունիսից մինչն ուշ աշուն: Ռեմոնտանտ վարդեր. այս խմ ում ընդգրկված են այն վարդերը, որոնք վեգետացիայի ընթացքում ծաղկում են մի քանի անգամ` շարունակական: Այս վարդերն առաջին անգամ առաջացել են 1820թ. Եվրոպայում` ուր ոնյան ու թեյավարդերի տրամախաչումից: Այս խմ ի ներկայացուցիչների թփերը խոշոր են` 1,5մ ն ավելի, ամուր, ուղղաձիգ ճյուղավորված, կանաչավուն կամ թույլ կարմրավուն ցողուններով: Ծաղիկները խոշոր են` (8-10սմ), լիաթերթ, սովորա ար վարդագույն ն կարմիր, հազվադեպ` սպիտակ ն դեղին, որոշ սորտեր աչքի են ընկնում դուրեկան ուրմունքով: Մեր պայմաններում առատ ծաղկում են գարնանը ն աշնանը: Բենգալյան կամ ամսեկան վարդեր. այս խմ ի վարդերին կոչում են նան հնդկական կամ չինական վարդեր: Հայրենիքը Չինաստանն է: Թփերը կարճ են` մինչն 50սմ, ունեն նուր , խիտ ճյուղավորված, կանաչավուն ընձյուղներ, որոնց վրա նկատվում են հատուկենտ փշեր: Տերններն էլիպսաձն են, գորշ կանաչավուն: Ծաղիկները մանր են կամ միջին մեծության, ունեն կիսալիաթերթ կամ լիաթերթ սպիտակ, կարմիր ն վարդագույն գունավորում: Մեր պայմաններում տուժում են ցրտերից: Հիմնականում օգտագործվում են ջերմատնային ն սենյակային պայմաններում: Բուր ոնյան վարդեր. հայրենիքը Հնդկական օվկիանոսում գտնվող Բուր ոն կղզին է, որտեղ այն ենթադրա ար առաջացել է չինական ն դամասկոսյան վարդերի խաչասերումից: Այնուհետն դրանց տեղափոխելով Ֆրանսիա, տրամախաչել են ֆրանսիական վարդերի հետ ն ստացել ուր ոնյան վարդը: Թուփը կազմված է ուղղաձիգ կամ աղեղնաձն, մինչն 1,5մ արձրության հաստ ցողուններից, որոնք ունեն դեպի ցած թեքված փշեր: Ծաղիկներն ունեն սպիտակ, վառ կարմիր ն վարդագույն գունավորում: Մշակության մեջ լայն տարածում չունեն: Դամասկոսյան վարդեր. ենթադրվում է, որ այս խմ ի վարդերն առաջացել են ֆրանսիական վարդերի ն մասրենու տրամախաչումից դեռնս շատ վաղ ժամանակներում` Մերձավոր Արնելքում, որտեղից էլ առաջացել է անվանումը: Այս խմ ի վարդերի թփերն ուղղաձիգ են կամ խոնարհված, հոտավետ, լիաթերթ, միջին մեծության (6-8սմ), աց վարդագույն, վարդագույն կամ կարմիր` հավաքված ողկույզանման ծաղկա ույլերում: Ծաղկում են հունիս-հուլիս ամիսներին` 20-25 օր տնողությամ : Օգտագործվում են հատկապես սելեկցիոն նպատակներով: Պոլիանտ վարդեր. ունեն հի րիդային ծագում, առաջացել են ազմածաղկավոր ն չինական վարդերի տրամախաչումից: Թփերը կարճ են (30-50սմ), չափազանց ճյուղավորված ն խիտ, զուրկ փշերից, ունեն մանր տերններ ն ծաղիկներ: Ծաղիկները հասարակ են կամ լիաթերթ, հավաքված ողկույզանման ծաղկա ույլերում, հոտ չունեն, ծաղկում են

առատ ն անընդհատ, աչքի են ընկնում վարդագույն, կարմիր, եր եմն` սպիտակ գունավորմամ : Մեր պայմաններում հաջողությամ աճում ն ազմանում են, պիտանի են պարտերային զարդերիզների համար: Փաթաթվող վարդեր - այս վարդերը նույնպես ունեն հի րիդային ծագում. առաջացել են ճապոնիայում` վայրի վիճակում աճող երկու տեսակների տրամախաչումից: Այս խմ ի ներկայացուցիչները աչքի են ընկնում արագաճությամ , ցողունները կարող են աճել մինչն 10մ: Սովորա ար, փաթաթվող վարդերը աժանվում են խմ ի` ազմածաղկավորներ ն խոշորածաղկավորներ: Առաջին խմ ում ընդգրկվածների ծաղիկները մանր են (2-2,5սմ), ունեն վարդագույն, սպիտակ կամ կարմիր գունավորում, ծաղկում են մեկ անգամ` շուրջ 20 օր տնողությամ , ընձյուղները ավականին փշոտ են: Երկրորդ խմ ում տեղ գտած վարդերն աչքի են ընկնում խոշոր տերններով ու ծաղիկներով (46սմ), ծաղկում են նան երկրորդ անգամ ն ավելի երկարատն: Օգտագործվում են ուղղաձիգ կանաչապատման նագավառում: Մինիատյուր վարդեր. ունեն հի րիդային ծագում, առաջացել են չինական ն պոլիանտ վարդերի տրամախաչումից: Աչքի են ընկնում թփի, տերնների ու ծաղիկների փոքրությամ : Թփի արձրությունը կազմում է 1520սմ, ծաղիկները մանր են, 1-1,5 սմ տրամագծով, լինում են միայնակ ու հավաքված, ողկույզանման ծաղկա ույլերում, եր եմն հոտավետ են, ունենում են ազմերանգ գունավորում, ծաղկում են շատ առատ ն անընդհատ: Օգտագործվում է որպես սենյակային ույս: Վարդ ֆլորի ունդա. առաջացել է թեյահի րիդ ն պոլիանտ վարդերի տրամախաչումից: Թուփը խիտ է, կոմպակտ, ունի 50-120 սմ արձրություն: Ծաղիկները լիաթերթ են, խոշոր, եր եմն ունենում են թույլ ուրմունք, աչքի են ընկնում դեղին, կարմիր, վարդագույն գունավորմամ : Մեր պայմաններում ծաղկում է հունիսի սկզ ին ն շարունակվում է մինչն ուշ աշուն: Ներկայումս, շնորհիվ սորտային հարուստ ազմազանության ն գեղազարդության, այս խմ ի ներկայացուցիչներն առաջին տեղն են գրավում գեղազարդ պարտիզագործության մեջ: Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ վարդերը մշակում են գլխավորապես կտրած ծաղիկներ ստանալու համար, սակայն շատ տեսակներ ն պարտիզային ձներ անփոխարինելի են նան կանաչապատման գործընթացում: Վարդերն օգտագործվում են առանձնյակներում, պարկային խմ ակային ձնավորումներում, սիզամարգերում, ինտերյերներում, ինչպես նան ուղղաձիգ կանաչապատման մեջ: Պարկային ձնավորումներում առանձնակի հետաքրքրություն են ներկայացնում մասուրի երկարացած ցողունների վրա պատվաստված վարդերը (շտամպ), որոնք, շնորհիվ գնդաձն խոնարհվող կոնֆիգուրացիաների, գեղագիտական շուք են հաղորդում կանաչ տնկարկներին: Վարդերը գեղազարդ պարտիզագործության մեջ ազմացվում են գլխավորապես փայտացած (աշնանը) կամ կանաչ (ամռանը) կտրոններով, ինչպես նան պատվաստով:

Ջերմատնային եւ սենյակային գեղազարդ μույսեր Բնություն սիրող յուրաքանչյուր մարդ ձգտում է իր նակարանում կամ աշխատասենյակում ունենալ ծաղկող կամ տերնագեղազարդ ույսեր, որոնք գեղագիտական ավականություն պատճառելուց զատ միկրոկլիմա են ստեղծում ն հանգստացնում են մարդկանց նյարդերը: Ջերմատնային կամ սենյակային ույսեր կոչելը խիստ հարա երական է: Դրանք գլխավորապես արնադարձային ն մերձարնադարձային տար եր կենսաձներին պատկանող ույսեր են, որոնք արեխառն գոտում չձմեռելով, օգտագործվում են ջերմատներում, սենյակներում ն ձմեռային այգիներում: Այսպես կոչված սենյակային ույսերը աժանվում են 7 հիմնական խմ երի: Դրանք են ` Գեղազարդ ծաղկող ույսեր - այս խմ ում ընդգրկված են համեմատա ար քիչ թվով ույսեր, որոնք աճեցվում են գլխավորապես գեղեցիկ ծաղկելու համար: Այս խմ ին պատկանող ույսերի ծաղկումը կարող է շարունակվել 1 շա աթից մինչն մի քանի ամիս, դրանցից են` նռենին, անթուրիումը, սենպոլիան, խորդենին, չինական վարդը, գլոքսինիան, դրախտավարդը, հիպիաստրումը, նազվարդը, շքանարգիզը, կամելիան, փողաշուշանը, արջտակը, ականջօղը, պուանսետիան, ձարաշուշանը ն այլն: Այս խմ ի ույսերը, ծաղկումն ավարտելուց հետո, կորցնում են իրենց գեղազարդությունը: Տերնագեղազարդ ույսեր - այս խմ ում ընդգրկված են «սենյակային ույսերի» գերակշռող մասը, որոնք աչքի են ընկնում տերնների ձնի ու գույնի հարուստ ազմազանությամ : Դրանցից են` արմավենիները, պտերները, եգոնիաները, արմավաշուշանը, անանը, սուրճը, ծոփորը, վիշապածառը, նվիկը, սագոյենին, սանսնյերան, ֆիկուսը, շքածառը, դիֆեն ախիան, ագլաոնեման, աուկու ան, կոլեուսը, կոդիեումը, պիլեյան ն այլն: Ցիտրուսային ույսեր - մշադալար ծառեր կամ թփեր են, ունեն գեղեցիկ կաշվենման, փայլուն, տար եր երանգի կանաչավուն տերններ: Ծաղիկները ուրումնավետ են, գեղեցիկ, աչքի են ընկնում գունավոր ինքնատիպ պտուղներով: Ցիտրուսային ույսերը, ացի գեղագիտական արժանիքներից, ունեն նան արտադրական նշանակություն` շնորհիվ համեղ, վիտամիններով հարուստ պտուղների: Ցիտրուսային ույսերից են` կիտրոնը, արքայանարինջը, նարինջը, գրեյպֆրուտը, թրնջենին, ֆեյխոյան ն այլն: Լիաններ - այս խմ ում ընդգրկված են գեղեցիկ, ծաղկող կամ տերնագեղազարդ նափայտային ու խոտային մի շարք ույսեր, որոնց նորմալ աճի ն գեղազարդության համար անհրաժեշտ են տար եր տեսակի հենարաններ: Լիանների մի մասը հենարանին ամրանում են եղիկներով,

տերններով, ծծիչներով, օդային արմատներով, իսկ մյուս մասը` ուղղակի ցողուններով: Մշտադալար լիաններն օգտագործվում են ինտերյերների տար եր տարրերի (սյուներ, պատեր, պատշգամ ) հարդարման ժամանակ: Այդպիսի ույսերից են` հասմիկը, մոմա աղեղը, ծնե եկը, ցախակեռասը, ուգենվելիան, պասիֆլորան, աղեղը ն այլն: Կախվող (ամպելային) ույսեր - կախվող ույսերն աչքի են ընկնում երկար, նուր , ճկուն, շարժվող ցողուններով ն ընձյուղներով: Որպես կախվող ույսեր, կարելի է օգտագործել նան փոքր լիանները: Կախվող ույսերն ընդհանուր առմամ օգտագործվում են պատշգամ ներում, սյուների վրա, արձր ծաղկամաններում կամ պատերի վրա ամրացված փոքր ծաղկամաններում, որոնց միջոցով կարելի է ստեղծել տարա նույթ գեղարվեստական կոմպոզիցիաներ: Կախվող ույսերը խորհուրդ է տրվում օգտագործել ինտերյերներում նան որպես հողածածկող միջոց: Այդպիսի ույսերից են` ծնե եկը, եգոնիան, լո ելիան, ծխածաղիկը, թանթռնիկը, քլորոֆիտումը, քար եկը, տրադեսկանցիան, սետկրեզիան, դիվաձարը, նեֆրոլեպիսը, հնդկոտեմը, տերնակակտուսը ն այլն: Սուկուլենտներ – տար եր ույսերի ընդարձակ խում է, որոնց վեգետատիվ օրգանները` որպես հարմարողական հատկանիշ, իրենց տար եր օրգաններում կուտակում են ավելցուկ ջուր` անհրաժեշտության դեպքում օգտագործելու համար: Որպես օրինաչափություն, սուկուլենտ ույսերի ցողուններն ու տերնները հյութալի են, մսալի, թավոտ, պատված մոմային շերտով, հաճախ` չափազանց գեղազարդ: Սուկուլենտ ույսերից են` կակտուսները, պերճածաղիկը, հալվեն, իշակաթնուկը, տատասկաթզենին, գաստերիան, հավորտիան, գառանդմակը, թանթռնիկը, էխեվերիան, կալանխոյեն, ստապելիան, կրասուլիան ն շատ ուրիշներ: Մակա ույսեր (էպիֆիտներ) - այս խմ ում ընդգրկված են մերձարնադարձային մի շարք գերխոնավասեր ույսեր, որոնք իրենց աճն ու զարգացումն իրականացնում են ծառերի նի, ճյուղերի կամ քարերի վրա: Հարկ է նշել, որ այս ույսերը մակա ույծ չեն ն ծառերի օրգաններն օգտագործում են միայն որպես հենարան: Մակա ույսերը շնորհիվ իրենց տերնների, օդային արմատների, թեփուկանման մազմզուկների, օդից կլանում են խոնավություն, որն օգտագործում են կենսական գործընթացների ժամանակ: Մակա ույսեր են` խոլորձը, րոմելիան, պլատիցերիումը, ասպլենիումը, կոլումնեան, հնդկաթզենին, որոշ պտերներ ն այլն: Անհրաժեշտ է շեշտել, որ մակա ույսերից շատերը մեր նակլիմայական պայմաններում` նույնիսկ փակ գրունտում, օդի հարա երական խոնավության խիստ պակասի պատճառով դժվարությամ են հարմարվում ն նկատելիորեն կորցնում են իրենց գեղազարդությունը: Սենյակային ույսերի նորմալ աճն ու զարգացումն ապահովելու համար անհրաժեշտ է քաջածանոթ լինել դրանց աճման նական պայմաններին ն փորձել հնարավորության սահմաններում արհեստականորեն ստեղծել նականին մոտ կլիմայական պայմաններ: Դրա

համար առաջին հերթին անհրաժեշտ է ույսերի ճիշտ տեղադրումն ինտերյերներում, հաշվի առնելով դրանց լուսային ու ջերմային ռեժիմը, երկրորդ` ժամանակին ն որակով ագրոտեխնիկական միջոցառումների կազմակերպումը (ջրում, ցողում, պարարտացում, սնուցում, ուժում, էտ, ձնավորում): Սենյակային ույսերի աճման ն զարգացման կարնոր նախապայմաններից է հողախառնուրդի ճիշտ ընտրությունը ն անհրաժեշտության դեպքում` ույսերի տեղափոխման տեխնիկան: Սենյակային ույսերը ազմացվում են ն սերմերով ն վեգետատիվ ճանապարհով: Ստորն համառոտակի նութագրվում են սենյակային այն ուսատեսակները, որոնք մեր պայմաններում գեղազարդ են ն ունեն լայն կիրառություն:

Անթուրիում - Ճոէհսոiսո ՏՇհօէէ -ՃÌÚ7քո7Ï Պատկանում է նվիկազգիների ընտանիքին, հայրենիքը արնադարձային Ամերիկան է, որտեղ հանդիպում են տար եր կենսաձների` լիան, մակա ույս, կիսամակա ույս, խոտա ույս, շուրջ 700 տեսակներ: Մշակության մեջ առավելապես օգտագործվում են Անդրեի ն Շերցերի հի րիդային անթուրիումները, որոնք կարճացած ցողուններով, խոշոր տերններով ու ծաղիկներով մակա ույսեր են: Ծաղիկները պարուրաձն են, ոլորված, ունեն կարմրավուն, աց կարմրավուն, կարմրադեղնավուն, վարդագույն, սպիտակավուն, եր եմն` խայտա ղետ գունավորումներ: Սենյակային պայմաններում անթուրիումը կարելի է աճեցնել ոչ մեծ տարաներում, քանի որ դրանց արմատային համակարգը շատ չի խորանում, միայն պետք է զգույշ լինել, որովհետն արմատները նուր են ն շուտ են կոտրվում: Խորհուրդ է տրվում հողախառնուրդին խառնել փշատերնահող, աղացած ճահճամամուռ ն հաճախակի խոնավացնել: Տարվա շոգ ամիսներին անհրաժեշտ է անթուրիումը պահել արնի ճառագայթներից հեռու, որպեսզի տերնների վրա այրվածքներ չառաջանան: Ջերմատնային պայմաններում ապահովելով լուսային, ջերմային ն ջրային ռեժիմները կարելի է կազմակերպել կտրած ծաղիկների արտադրություն:

Աուկուμա ճապոնական - ՃսՇսԵՁ յՁքօոiՇՁ ՛հսոԵ. Ճ7Í7Շ‡ flոÓÌԸ͇fl Աուկու ան եր եմն անվանվում է նան ոսկեծառ. պատկանում է հոնազգիների ընտանիքին, ունի 3-4 տեսակ, որոնք տարածված են ճապոնիայից մինչն Հիմալայան լեռներ: Մինչն 4 մ արձրությամ , ուղղաձիգ ցողուններով մշտադալար թփեր են: Տերնները շատ գեղեցիկ են, օվալաձն կամ ձվաձն, փայլուն, կաշվենման, մինչն 20սմ երկարության ն 5-6սմ լայնության, ունեն մուգ

կանաչավուն գունավորում` դեղնավուն կետիկներով: Ծաղիկները շատ մանր են ն անշուք: Մեր պայմաններում հաջողությամ հարմարվում է ինտերյերներում:

Արմավաշուշան - ՍսՇՇՁ Լ. - ûÍ͇ Շուշանազգիների ընտանիքին պատկանող մինչն 2մ արձրությամ , մշտադալար, կոճղարմատավոր խոտա ույս է: Հայրենիքը Հյուսիսային Ամերիկան է: Արմավաշուշանի տերնները կաթնականաչավուն են, ծայրում սուր, փշանման: Կոճղարմատի շուրջն առաջացնում են վարդակ: Որոշ տեսակների մոտ տերնները եզրերում ունեն սպիտակավուն թելիկներ: Ծաղկակիր ընձյուղը դուրս է գալիս վարդակի կենտրոնից, որի վրա դասավորված են զանգակաձն սպիտակավուն ծաղիկները` կազմելով խոշոր, հուրանաձն ծաղկա ույլ: Սովորա ար արմավաշուշանները աժանվում են 3 պայմանական խմ ի, որոնք համապատասխանա ար նմանվում են վիշապածառին, հալվեին ն պերճածաղկին: Մեր պայմաններում ոլոր արմավաշուշաններն էլ առանց էական դժվարությունների հարմարվում են ինտերյերներում ն ունեն լայն կիրառություն, դեռ ավելին, դրանց մի մասը` հատկապես թելատու արմավաշուշանը հաջողությամ աճում ու զարգանում է մեր հանրապետության շատ շրջաններում, այդ թվում ն Երնանում, աց գրունտի պայմաններում: Արմավաշուշանները ազմանում են ինչպես սերմերով, այնպես էլ վեգետատիվ ճանապարհով` արմատածիլերով ն թփի աժանումով: Կանաչապատման մեջ օգտագործվում են առանձնյակներում, պարտերային ձնավորումներում, ծաղկաթմ երում ն քարապարտեզներում:

Արմավենիներ - ՔՁlոՁ6 ՍսՏՏ - 1‡Î¸Ï˚ Արմավենիների ընտանիքին պատկանող ուղղաձիգ, չափազանց գեղեցիկ հա իթուսով, մինչն 20մ արձրությամ , մշտադալար ծառեր ու թփեր են: Գիտությանը հայտնի է 200 ցեղի շուրջ 1500 տեսակ, որոնք տարածված են մեր մոլորակի արնադարձային ն մերձարնադարձային գոտիներում: Ըստ տերնների ձնի` արմավենիները լինում են փետրաձն (փյունիկյան արմավենի, կոկոսյան արմավենի, կանարյան արմավենի, կենտիա) ն հովհարաձն (խամերոպս, լատանիա, տրախիկարպուս, էրիտեա, վաշինգտոնիա ն այլն): Արմավենիների տերնները, հատկապես փետրաձն տեսակների մոտ, հասնում են հսկայական չափսերի` 15-16մ երկարության ն 2-2,5 մ լայնության: Արմավենիները սովորա ար ազմանում են սերմերով, որոնց ծլունակությունը պահպանվում է 2-3 տարի: Արմավենու սերմերը, կախված տեսակից, ծլում են 16-22 օրում կամ մի քանի ամսում: Եր եմն սերմի

ծլումը ձգվում է մինչն մեկ տարի: Արմավենիների մեծ մասի սերմերը ծլում են 25-300Շ ջերմության պայմաններում, չնայած առանձին տեսակներ կարող են ծլել նան սենյակային պայմաններում (փյունիկյան արմավենի, խամերոպս): Մեր պայմաններում, հատկապես չոր մերձարնադարձային տարածաշրջաններում` (Լեռնային Ղարա աղ, Տավուշ, Լոռի, Սյունիք) խամերոպսները նորմալ աճում են նան աց գրունտի պայմաններում: Տուժում են միայն երկարաժամկետ ցրտերի դեպքում: Ընդհանուր առմամ , մի շարք արմավենիներ հաջողությամ օգտագործվում են ինտերյերներում` որպես գեղազարդ ույսեր. դրանցից են` խամերոպսը, տրախիկարպուսը, փյունիկյան արմավենին, վաշինգտոնիան ն այլն: Երնանի պայմաններում ցանկալի է մայիսից մինչն նոյեմ եր արմավենիները տեղափոխել աց երկնքի տակ, որտեղ դրանք ավելի լավ են աճում ու զարգանում: Արմավենիների աճն ուժեղացնելու նպատակով ցանկալի է գարնանը ն ամռանը ույսերը սնուցել համապատասխան միկրոպարարտանյութերով: Որպես օրինաչափություն, արմավենիները շատ ջուր են պահանջում: Խորհուրդ է տրվում ամռան ամիսներին ջրել, նույնիսկ օրը 2 անգամ. հատկապես խոնավասեր տեսակներին շատ է օգնում գոլ ջրով ցողելը:

Արջտակ թաղթ - ՇՄՇlՁո6ո Լ. - ԼոÍ·ÏÂÌ Գարնանածաղիկազգիների ընտանիքին պատկանող մշտադալար, 1030սմ արձրությամ , պալարավոր, ազմամյա ծաղկա ույսեր են: Հայտնի է շուրջ 55 տեսակ, որոնք գլխավորապես տարածված են Միջերկրական, Սն ն Կասպից ծովերի ավազանի լեռնային շրջաններում: Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ ներքին հարդարանքներում ն նակարաններում լայն կիրառություն են գտել Եվրոպական ն լանատերն (պարսկական) արջտակերի ազմաթիվ հի րիդներ, որոնք աչքի են ընկնում մի շարք գեղազարդ արժանիքներով: Հի րիդային արջտակերն ունեն խոշոր (4-10սմ), գնդաձն, մուգ շագանակագույն պալարներ, որոնցից աճում են կաշվենման, նախշավոր, ձվաձն, երկարակոթուն տերններ ն կարմարվուն, ավելի երկար ծաղկակիր ցողուններ` ծաղիկներով հանդերձ: Լինում են սպիտակ, վարդագույն, կարմիր, մանուշակագույն, եր եմն արձակում են նուր , հաճելի ույր: Սենյակային պայմաններում արջտակերը, որպես կանոն, 1-2 ամիս հանգստանում են, որից էլ կախված է դրանց ծաղկման ժամանակահատվածը: Մեր պայմաններում նպատակահարմար է ույսերին ստիպել հանգստանալ ամռան ամիսներին, որի համար հարկավոր է ջրումը աստիճանա ար կրճատել, հասցնելով նվազագույնի: Այդ ժամանակ տերններն աստիճանա ար չորանում են, իսկ պալարները` անհրաժեշտ սննդանյութեր կուտակում: Այնուհետն հարա երական հանգիստն ավարտվելուց հետո անհրաժեշտ է վերսկսել ջրումը, այս ձնով մշակելու դեպքում 4-5 ամիս հետո սկսում է ուռն ծաղկումը (15-30 ծաղիկ), որը շարունակվում է սենյակային պայմաններում մոտ 25-30 օր: Ծաղկման

շրջանում հարկավոր է կազմակերպել արհեստական փոշոտում, որից ստացվում են հասուն, առողջ սերմեր, որոնք պահպանում են ծլունակությունը երկուսից երեք տարի: Սերմերի ցանքսը կարելի է կատարել ն՛ ամռանը, ն՛ ուշ աշնանը` 20-250Շ ջերմության պայմաններում: Սերմերը ծլում են 1-1,5 ամսում: Եր սերմնա ույսն առաջացնում է 2-3 տերն, կարելի է տեղափոխել իր մշտական տեղը, ուր նա սկսում է ծաղկել մոտավորապես մեկ տարուց հետո:

Բաղրջուկ (Չինական վարդ)-ՒiԵiՏՇսՏ Լ. ԽոÚ‡ԱԸ͇fl քÓ3‡ Տուղտազգիների ընտանիքին պատկանող 4,5մ արձրությամ , մշտադալար ծառանման թուփ է, ունի մի շարք պարտիզային ձներ: Բնության մեջ աճում է Չինաստանում ն Հյուսիսային Հնդկաստանում: Մեր պայմաններում հաջողությամ աճում է սենյակային ն ջերմատնային պայմաններում: Բաղրջուկի տերնները խոշոր են` մինչն 10սմ, ձվաձն, ատամնավոր, ունեն վառ կանաչավուն գունավորում: Ծաղիկները ավականին խոշոր են` 10-12սմ տրամագծով, միաթերթ կամ լիաթերթ, ձագարանման, հնգանդամանի, որոնց կենտրոնում` վարսանդի ն առէջային թելերի միաձուլումից ձնավորվում է երկար խողովակ: Ծաղիկները լինում են սպիտակադեղնավուն, աց վարդագույն, կարմիր, վառ կարմիր, նարնջագույն, ծաղկում են գրեթե կլոր տարին: Հաջողությամ ազմանում է վեգետատիվ ճանապարհով, մասնավորապես կանաչ կտրոններով` գարնանը:

Բեգոնիա - 86ցօոiՁ Լ.- Ե„ÓÌոfl Բեգոնիազգիների ընտանիքին պատկանող ազմամյա խոտա ույսեր են: Հայտնի է 400-450 տեսակ, որոնք տարածված են Ամերիկայի, հարավարնելայն Ասիայի ն Աֆրիկայի մերձարնադարձային ու արնադարձային շրջաններում: Բեգոնիաներն ըստ իրենց էկոլոգակենսա անական առանձնահատկությունների, աժանվում են 3 խմ ի` պալարավորներ, կախվող թփեր ն գեղազարդ տերնավորներ: Մշակության մեջ, վերջին մի քանի տասնամյակներում, սելեկցիոն ճանապարհով ստացվել են պալարավոր եգոնիաների հարյուրավոր հի րիդներ, որոնք աչքի են ընկնում ծաղիկների ձնի, չափի ու գույների հարուստ ազմազանությամ ն մեծ մասսայականություն են վայելում եվրոպական մի շարք երկրներում: Պալարավոր, հատկապես մանրածաղկավոր, անընդհատ ծաղկող եգոնիաներն ապրիլ-մայիս (հունիս) ամիսներին հաջողությամ աճում են նան Երնանի պայմաններում, սակայն, ցավոք սրտի, օգտագործվում են հազվադեպ: Մեր պայմաններում` որպես սենյակային ույսեր, լայնորեն կիրառվում են տերնագեղազադ

եգոնիաները. դրանցից են` Գրիֆիտի, թագավորական, Գլուար դե Լորենի, մետաղական, Մեսոնի ն շատ ուրիշ եգոնիաներ: Վերը նշված եգոնիաները սենյակային պայմաններում նորմալ աճում ն ծաղկում են, սակայն դրանք գեղազարդ են առաջին հերթին շնորհիվ ազմաձն, նր ագեղ, ազմերանգ, նր երանգ, խայտա ղետ, ծավոր, տար եր մեծության տերնաթիթեղների: Այս խմ ի եգոնիաների մի մասն ունեն կախվող ընձյուղներ ն օգտագործվում են որպես ամպելային ույսեր: Բեգոնիաների գերակշռող մեծամասնությունը, լինելով խոնավասեր տեսակ, անհրաժեշտ է ամռան ամիսներին սենյակներում այնպես տեղադրել, որ արնի ճառագայթները չընկնեն դրանց վրա: Բեգոնիաները խորհուրդ է տրվում ազմացնել գարնան ամիսներին` ցողունային ն տերնային կտրոններով, ավազով հարուստ հողերում: Բարենպաստ ջերմության պայմաններում (20-220Շ) դրանք արմատակալում են 18-22 օրում:

Բուգենվելիա- 8օսցՁiոvill6Ձ ՍսՏՏ.- Ե7„ÂÌ‚ոÎÎոfl Գիշերածաղիկազգիների ընտանիքին պատկանող մշտադալար, փաթաթվող կամ սողացող, հաճախ փշոտ, նափայտային լիաններ են: Գիտությանը հայտնի է 15 տեսակ, որոնք նության մեջ հանդիպում են Հարավային Ամերիկայում: Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ օգտագործվում են մերկ ն սքանչելի ուգենվելիաները ն դրանց պարտիզային ձները, որոնք ունեն 35մ երկարության, փշոտ, ճյուղավորված, սողացող կամ փաթաթվող ընձյուղներ, որոնց վրա դասավորված են փայլուն, կաշվենման, մուգ կանաչավուն, ձվաձն, սրացող տերնները: Ծաղիկները 2-5 սմ երկարության են, միայնակ կամ 2-3 հատ` շրջապատված 2-3 խոշոր, տերնանման, ձվաձն ծաղկակիցներով, որոնք ունեն սպիտակավուն, դեղնավուն, մանուշակագույն, վարդագույն, կարմրավուն գունավորում: Ծաղիկները դասավորված են ընձյուղների գագաթում: Սենյակային պայմաններում ծաղկում են մարտ-հունիս ամիսներին` շուրջ 45 օր տնողությամ : Սենյակային պայմաններում ավարար դրական ջերմաստիճան չլինելու դեպքում հաճախ տեղի է ունենում տերնաթափ: Ինտերյերներում, հատուկ հենարաններին փաթաթելով, կարելի է ստանալ գեղեցիկ կոմպոզիցիաներ:

Դիֆենμախիա-Di6ff6ոԵՁՇհiՁ ՏՇհօէէ - ÑոÙÙÂÌՇ‡ıոfl Նվիկազգիների ընտանիքին պատկանող կարճահասակ, տերնագեղազարդ թփեր են: Գիտությանը հայտնի է շուրջ 40 տեսակ, որոնք տարածված են Հարավային Ամերիկայի արնադարձային շրջաններում: Շատ տեսակներ թունավոր են:

Մշակության մեջ առավել տարածում են գտել կանաչախայտա ղետ տերնավոր դիֆեն ախիաները, մասնավորապես խայտա ղետ ն սեգուինա տեսակները` իրենց ազմաթիվ այլատեսակներով ու հի րիդներով: Վերոհիշյալ դիֆեն ախիաներն իրարից տար երվում են միայն տերնների մեծությամ ն սպիտակավուն պուտիկների քանակությամ : Դիֆեն ախիան աչքի է ընկնում մինչն 1մ արձրությամ , ամուր, կանաչավուն ցողուններով, խոշոր` 25-50սմ երկարության ն 10-15սմ լայնության, երկար` մինչն 30սմ երկարության, կոթունավոր, լայն նշտարաձն, խայտա ղետ տերններով: Ինտերյերներում առանց արդությունների հաջողությամ աճում ն զարգանում են: Առանձնապես պահանջկոտ չեն հողային ն կլիմայական գործոնների նկատմամ : Հաջողությամ ազմանում են ցողունային կտրոններով գրեթե կլոր տարին: Անփոխարինելի են ինտերյերային առանձնյակներում ն գունային կոմպոզիցիաներում:

Դափնեվարդ- Ա6ոiսո Լ.- é·̉ք Շնամեռուկազգիների ընտանիքին պատկանող 3-6մ արձրությամ մշտադալար թփեր են: Գիտությանը հայտնի է 3 տեսակ, որոնք հիմնականում տարածված են միջերկրական ծովի ավազանում: Մշակության մեջ դեռ շատ վաղուց, որպես գեղազարդ տեսակ հայտնի է սովորական դափնեվարդը: Մեր պայմաններում հաջողությամ աճում է նակարաններում, ջերմատներում ն ձմեռային այգիներում: Սելեկցիոն ճանապարհով ստացվել են ազմաթիվ պարտիզային հի րիդներ ու սորտեր, որոնք ունեն տար եր գույնի (վարդագույն, դեղին, սպիտակ), հասարակ, կիասալիաթերթ, լիաթերթ, հոտավետ կամ առանց հոտի ծաղիկներ, որոնք հավաքված են ազմածաղկավոր, արդ վահանաձն ծաղկա ույլերում: Տերնները նույնպես գեղազարդ են, կաշվենման, նշտարաձն, կարճ կոթուններով, հակադիր կամ փնջերով դասավորված ցողունի վրա: Տերններն ունեն 10-15սմ երկարություն ն մինչն 2,5սմ լայնություն, տերնաթիթեղի վերին երեսը փայլուն է, կանաչավուն, կենտրոնում աչքի է ընկնում սպիտակ ջիղով, ստորին երեսը` աց կանաչավուն է: Հաջողությամ ազմանում են ցողունային կտրոններով կլոր տարին: Խորհուրդ է տրվում 2-3 տարին մեկ, գարնանը կատարել էտ, որն ապահովում է առատ ծաղկում:

Դրախտավարդ-ՒՄմոՁոց6Ձ Լ. - ԼÓքÚÂÌ3ոfl Դրախտավարդազգիների ընտանիքին պատկանող, 1,5-4մ արձրությամ թփեր են, հազվադեպ հանդիպում են նան ծառեր (5-6մ): Գիտությանը հայտնի է դրախտավարդի 35 տեսակ, որոնք գլխավորապես տարածված են արնելյան Ասիայում, Հիմալայներում ն Հյուսիսային

Ամերիկայում: Այս ցեղն ունի նան փաթաթվող տեսակ` սողացող դրախտավարդ, որն օդային ծծող արմատների օգնությամ կարող է սյուների կամ պատերի վրա արձրանալ մինչն 20մ: Դրախտավարդի ծաղիկները սպիտակավուն են, հավաքված գնդանման ծաղկա ույլերում: Ծաղկում են հունիսի վերջից մինչն աշուն: Սողացող դրախտավարդը դիմացկուն է, նախընտրում է ստվերոտ տեղադրություն, սննդարար ու խոնավ հողեր, հեռանկարային է մեր հանրապետության հյուսիս-արնելյան շրջանների համար: Հուրանավոր դրախտավարդն ունի 1,5-2մ արձրություն, գեղեցիկ, երկարացած, նշտարաձն, ջղավոր տերններ ն խոշոր` 30-40 սմ երկարության, դեղնասպիտակավուն ծաղիկներից կազմված ծաղկա ույլեր: Համեմատա ար ցրտադիմացկուն տեսակ է, հաջողությամ աճում է Գյուլագարակի ծառայգում: Նախաձմեռային թույլ ծածկոցի պայմաններում կարող է աճել նան Երնանում: Սելեկցիոն ճանապարհով ստացվել են դրախտավարդի ազմաթիվ խոշորածաղիկ հի րիդներ ն սորտեր, որոնք լայն կիրառություն են գտել նակարաններում ն ինտերյերային տար եր տիպի ձնավորումներում ու կոմպոզիցիաներում: Պարտիզային դրախտավարդերն առաջացնում են ճյուղավորված, 50-150սմ արձրությամ կոմպակտ սաղարթ, որոնք աչքի են ընկնում հարուստ գնդաձն կամ հովանոցանման, սպիտակավուն, վարդագույն, երկնագույն կամ կապտավուն ծաղկա ույլերով: Դրախտավարդն ինտերյերներում ծաղկում է գարնանից մինչն աշուն, վաղ ծաղկեցման պարագայում` նան ձմռանը: Դրախտավարդը փակ գրունտի պայմաններում խորհուրդ է տրվում ազմացնել վեգետատիվ ճանապարհով` կանաչ ընձյուղներով կամ արմատածիլերով: Գարնանը, 18-200Շ ջերմության պայմաններում, սովորա ար կտրոններն արմատներ են արձակում 10-15, իսկ ջրային միջավայրում` 7-10 օրում:

Խորդենի - Ք6lՁոցօոiսո Լ. Ւ6ո. - 1·ք„ÓÌոfl Խորդենազգիների ընտանիքին պատկանող, հիմնականում մշտադալար, ցածրահասակ (50-150սմ) արձրությամ թփեր, թփիկներ կամ պալարավոր միամյա ու ազմամյա ույսեր են: Ցեղն ունի շուրջ 350 տեսակ, որոնք գլխավորապես աճում են Հարավային Աֆրիկայում: Ներկայումս մշակության մեջ կիրառություն են գտել տար եր տեսակների արդ տրամախաչման միջոցով ստացված հարյուրավոր հի րիդներ ու սորտեր, ինչպիսիք են` խոշորածաղկավոր, զոնալ, աղեղատերնավոր, սկառլետ ն ուրավետ խմ երում ընդգրկված խորդենիները: Մեր նակլիմայական պայմաններում վերոհիշյալ խմ երին պատկանող շատ խորդենիներ մշակվում են փակ գրունտի պայմաններում, որպես թաղարային ծաղկա ույսեր: Խորդենիներն աչքի են ընկնում տերնների ու ծաղիկների ազմերանգությամ ն խայտա ղետությամ :

Ծաղիկները լինում են միաթերթ, լիաթերթ, հիմնականում սպիտակավուն, կարմրավուն ն մանուշակագույն: Հաջողությամ ազմանում են ցողունային կտրոններով, որի համար անհրաժեշտ է մթերված կտրոնները թողնել ստվերում, որպեսզի թույլ թառամեն, այնուհետն կտրվածքները մշակել փայտածխի փոշով, նոր տնկել: Կտրոնները սովորա ար արմատակալում են 20-25 օրում: Հարկ ենք համարում նշել, որ զոնալ, սկառլետ ն աղեղատերնավոր խորդենիներից շատերը մեր պայմաններում ժամանակավորապես կարելի է օգտագործել ծաղկաթմ երում, պարտերներում ն գորգային ձնավորումներում:

Քլորոֆիտում - ՇհlօոօքհՄէսո Ճ6ո-ՕՁոwl. ՃÎÓքÓÙոÚ7Ï Շուշանազգիների ընտանիքին պատկանող, հաստացած պալարարմատավոր, մինչն 30-60(80) սմ արձրությամ , ազմամյա, տերնագեղազարդ խոտա ույսեր են: Գիտությանը հայտնի է 215 տեսակ, որոնք հանդիպում են Հարավային Ամերիկայի, Աֆրիկայի, Ասիայի ն Ավստրալիայի արնադարձային շրջաններում: Մշակության մեջ օգտագործվում է ընդամենը 2 տեսակ, դրանք են` Կապսի ն փուփուլավոր քլորոֆիտումները, որոնք ունեն սակավաթիվ հի րիդներ ու այլատեսակներ: Քլորոֆիտումն ունի գեղեցիկ, աց կանաչավուն, կենտրոնում սպիտակադեղնավուն շերտով, երկար` 30-60 սմ երկարությամ , նուր , գոտիանման, թափվող տերններ: Որոշ այլատեսակների մոտ տերնները խայտա ղետ են: Ծաղիկները սպիտակ են, մանր, անշուք, գտնվում են երկար` մինչն 1մ երկարությամ , կախվող ծաղկասլաքների գագաթում: Այստեղ առաջանում են նան փոքր ուսակներ ն իրենց օդային արմատիկներով առանձնակի գեղազարդություն են հաղորդում մայր ույսին: Քլորոֆիտումը մեր պայմաններում, խորդենու նման, հաջողությամ օգտագործվում է նան աց գրունտում, յուրօրինակ շուք հաղորդելով ծաղկային տար եր ձնավորումներին: Քլորոֆիտումները նան գեղազարդ ամպելային ույսեր են, հետնա ար կարող են օգտագործվել ուղղաձիգ կանաչապատման առանձին դրվագներում:

Ծնեμեկ - ՃՏքՁոՁցսՏ Լ.- Ըո‡քշ‡ Շուշանազգիների ընտանիքին պատկանող ազմամյա խոտա ույսեր, կիսաթփեր կամ փաթաթվող լիաններ են: Գիտությանը հայտնի է շուրջ 300 տեսակ, որոնք նության մեջ աճում են արնելյան կիսագնդի արեխառն ն տաք շրջաններում: Ծնե եկները աժանվում են 2 խմ ի` ցրտադիմացկուններ ն ջերմասերներ. վերջիններս ունեն տերնագեղազարդ մի շարք արժանիքներ ն

լայն կիրառություն են գտել գեղազարդ պարտիզագործության նագավառում: Որպես ինտերյերային ույսեր` մեր պայմաններում շատ տարածված են փետրավոր ն Շպրենգերի ծնե եկները: Փետրավոր ծնե եկը փաթաթվող կիսաթուփ է, ունի մերկ, խիստ ճյուղավորված ընձյուղներ, որոնք գագաթնային մասերում ձնափոխվելով` վեր են ածվում ինքնատիպ, մանր, թելանման, աց կանաչավուն տերնների, որոնք էլ առաջացնում են խճանկարային, ցանցկեն, չափազանց գեղեցիկ պսակ: Ծաղիկները մանր են, սպիտակ, անշուք, ծաղկումից հետո առաջանում են կլորավուն կարմիր պտուղներ, որոնք գեղազարդ շնորհ են հաղորդում ույսին: Շպրենգերի ծնե եկը սողացող կիսաթուփ է, իսկ մշակության մեջ` սողացող ազմամյա խոտա ույս: Ունի երկար` մինչն 1,5մ երկարությամ կախվող ցողուններ` հարուստ, կեռ փշերով ու զանման, համեմատա ար հաստացած տերններով: Ծնե եկները հաջողությամ ազմանում են ինչպես սերմերով, այնպես էլ վեգետատիվ եղանակով` թփի աժանումով:

Ծոփոր - MօոՏէ6ոՁ ՃմՁոՏ.- ՃÓÌԸÚÂք‡ Նվիկազգիների ընտանիքին պատկանող, մինչն 20մ արձրությամ , մշտադալար թփեր կամ լիաններ են: Հայտնի է շուրջ 50 տեսակ, որոնք գլխավորապես տարածված են Արնադարձային Ամերիկայում ն Հյուսիսային Հնդկաստանում: Մշակության մեջ` ինտերյերներում, լայն կիրառություն են գտել գրավիչ ն թեքված ծոփորները, որոնք մագլցող լիաններ են ն սենյակային պայմաններում կարող են ունենալ մինչն 3մ արձրություն: Ծոփորի տերնները գեղազարդ են, շատ խոշոր` 30-60սմ, փայլուն, կաշվենման, մուգ կանաչ գույնի, սկզ նական շրջանում ամ ողջական, հետագայում` անցքավոր կամ խիստ կտրտված: Նրանք հերթադիր կարգով դասավորված են հաստ, ամուր ցողունների վրա, ցողունի վրա տերնակոթի հակառակ կողմում կախված են օդային արմատները, որոնք յուրահատուկ գեղեցկություն են հաղորդում ույսերին: Ծոփորը նպատակահարմար է ազմացնել սերմերով, ցողունային կտրոններով, արմատածիլերով, եր եմն էլ` օդային արմատներով:

Կակտուսներ - ՇՁՇէ6Ձ6 - Խ‡ÍÚ7Ը˚ Կակտուսազգիների ընտանիքին պատկանող, չափազանց գեղազարդ, մինչն 1,5մ արձրությամ խոտա ույսեր կամ թփեր են: Գիտությանը հայտնի է ավելի քան 3000 տեսակ, որոնք գլխավորապես տարածված են Ամերիկայում: Կակտուսներն ունեն մսոտ, հյութալի, գլանաձն, սյունաձն կամ գնդաձն, փշոտ, հաճախ րդոտ ցողուններ: Սովորա ար կակտուսներն աչքի

են ընկնում ցողունի, փշերի օրիգինալ տեսքով ն հատկապես ծաղիկների աննկարագրելի ազմազանությամ ու գեղազարդությամ : Բնակարաններում ն ինտերյերներում ներկայումս օգտագործվում են տար եր տիպի կակտուսներ` մոմարդ, էխինոկակտուս, տերնակակտուս, էպիֆիլիում, տատասկաթզենի, մամիլարիա ն ուրիշներ, որոնք ոլորն էլ չափազանց գեղեցիկ են ն խիստ տար երվում են իրարից: Կակտուսները ազմանում են սերմերով ն վեգետատիվ ճանապարհով: Սերմերով ցանքսը խորհուրդ է տրվում կատարել գարնանը` մարտ-ապրիլ ամիսներին` 18-200Շ ջերմության պայմաններում: Սերմերը ծլում են 5-7 օրում: Վեգետատիվ ազմացումն իրականացվում է կտրոններով, պտկիկներով, արմատակտրոններով, արմատածիլերով ն պատվաստի միջոցով: Որոշ կակտուսներ` մոմարդ, տատասկաթզենի, ժամանակավորապես կարելի է օգտագործել նան ծաղկաթմ երում, առանձնյակներում, քարապարտեզներում ն այլն:

Մոմաμաղեղ - ՒօՄՁ Ջ.8ո. - 1β˘ ‚ÓԸÍÓ‚˚Ա Թունաթափազգիների ընտանիքին պատկանող, մինչն 6մ արձրությամ , փաթաթվող կամ սողացող ընձյուղներով, նափայտային մշտադալար լիաններ կամ թփեր են: Ներկայումս հայտնի է շուրջ 200 տեսակ, որոնք տարածված են Հնդկաստանում, Չինաստանում, խաղաղօվկիանոսյան կղզիներում ն Ավստրալիայում: Մշակության մեջ օգտագործվում են սքանչելի, մսալի, ազմածաղկավոր ն հիասքանչ մոմա աղեղները, որոնք աչքի են ընկնում տերնների ն ծաղիկների ազմազանությամ ու ազմերանգությամ : Ցավոք, մեր պայմաններում լայն տարածված է միայն մսալի մոմա աղեղը, որի երկարությունը հասնում է մինչն 6մ-ի, ունի կաշվենման, հաստ, ձվաձն, փայլուն տերններ ն աստղաձն, սպիտակ, կենտրոնում վարդագույն գունավորմամ փոքր ծաղիկներից կազմված հովանոցանման ծաղկա ույլեր, որոնք արձակում են սուր հոտ: Մեր պայմաններում առատ ծաղկում է մարտի վերջից մինչն հուլիս ամիսը, հնարավոր է թույլ կրկնակի ծաղկում: Մոմա աղեղը նպատակահարմար է ազմացնել նախորդ տարվա կիսափայտացած ցողունային կտրոններով: Պիտանի է ինտերյերային, ուղղաձիգ ն ամպելային ծաղկային կոմպոզիցիաների համար:

Նազվարդ - Ճ2Ձl6Ձ Լ.- Ճ3‡Îոfl Հավամրգազգիների ընտանիքին պատկանող, խիտ ճյուղավորված, մշտադալար կամ կիսամշտադալար, մինչն 1(2)մ արձրությամ թփեր են:

Ցեղն ունի 1 տեսակ` նազվարդ հնդկական, որը նության մեջ աճում է ճապոնիայում: Մշակության մեջ սելեկցիոն ճանապարհով ստացվել են ազմաթիվ գեղազարդ պարտիզային հի րիդներ ն սորտեր, որոնք լայն կիրառություն են գտել ինտերյերներում: Նազվարդն ունի գծանշտարաձն, մինչն 3,5սմ երկարությամ , մուգ կանաչավուն, փայլուն տերններ: Ծաղիկները մեկական են կամ երկուական, լիաթերթ ն կիսալիաթերթ, ձագարաձն, 5-7սմ տրամագծով, ունեն կարմրավուն, վառ կարմիր, սպիտակ, վարդագույն, դարչնագույն, կաթնագույն, մանուշակագույն, սպիտակադեղնավուն գունավորում: Նազվարդն ինտերյերներում ծաղկում է դեկտեմ եր-հուլիս ժամանակահատվածում, մոտավորապես 30 օր տնողությամ : Նազվարդը կարելի է ազմացնել սերմերով, ցողունային կտրոններով ն պատվաստի միջոցով:

Պերճածաղիկ - ՃցՁv6 Լ.- Ճ„‡‚‡ Շքանարգիզազգիների ընտանիքին պատկանող, անցողուն կամ շատ կարճ ցողուն ունեցող, վարդակավոր, մինչն 3մ արձրությամ , մոնոկարպիկ սուկուլենտներ են: Տերնները հաստ են, մսալի, կողերում ն գագաթում` փշոտ: Ծաղկակիր ընձյուղը, որը յուրաքանչյուր ույսի կյանքում առաջանում է մեկ անգամ, աճելով հասնում է 10-12մ արձրության, որի վրա դասավորված են մոտավորապես 8սմ երկարության ավելի քան 3000 ծաղիկ: Ծաղկումն ավարտվելուց հետո ույսն աստիճանա ար չորանում ն շարքից դուրս է գալիս: Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ լայն կիրառություն է գտել ամերիկյան պերճածաղիկը, հատկապես նրա պարտիզային ձները ն հի րիդները: Այս պերճածաղիկներն ունեն խոշոր, երկարավուն, նշտարաձն աղեղանման տերններ, որոնց վերին երեսը գոգավոր է, ստորինը` կլորավուն: Տերններն աչքի են ընկնում նան գունային ազմազանությամ . հանդիպում են մուգ կանաչավուն, կանաչակապտավուն, աց կանաչավուն տերններ, որոնք հաճախ եզրերում ունենում են դեղնավուն կամ սպիտակավուն գծանման շերտեր: Կան տերններ, որոնք ոլորվում են` առանձին շուք հաղորդելով ույսին: Պերճածաղիկը մեր պայմաններում ազմանում է արմատածիլերով ն սերմերով: Խորհուրդ է տրվում պերճածաղիկները ժամանակավորապես օգտագործել աց գրունտում, հատկապես ծաղկաթմ երում, առանձնյակներում ն պարտերներում:

Պտերներ - ՔօlքօմiօքհՄէՁ - 1‡ոÓքÓÚÌոÍո Պտերները արձրակարգ սպորավոր ույսեր են, հայտնի են մոտ 11000 տեսակ, որոնք ընդգրկված են տար եր ցեղերում ն հանդիպում են ամենուրեք, գրեթե ոլոր ուսական համակեցություններում: Մշակության մեջ սովորա ար օգտագործվում են մերձարնադարձային ն արնադարձային ծագում ունեցող պտերները ն դրանց այլատեսակները (դիվաձար, լեզվապտեր, նեֆրոլեպիս), որոնք ազմամյա կոճղարմատավոր խոտա ույսեր են: Պտերների տերնները չափազանց գեղազարդ են, կանաչավուն, փայլուն, պարզ կամ արդ փետրաձն` ծայրերում խխունջանման ոլորված. տերնների երկարությունը տատանվում է 30-70 սմ-ի սահմաններում: Մշակության մեջ պտերները նախընտրում են թեթն, սննդանյութերով հարուստ, խոնավ հողեր, սիրում են ցողումը: Պտերները մշակության մեջ խորհուրդ է տրվում ազմացնել կոճղարմատներով, արմատածիլերով, հավելյալ ող ոջներով ն թփի կիսումով: Պտերներն անփոխարինելի են ինտերյերային կոմպոզիցիոն ձնավորումներում:

Պուանսետիա - ՔօiոՏ6էէiՁ ՕոՁհհ. - 17‡ÌԸÂÚÚոfl Իշակաթնազգիների ընտանիքին պատկանող մինչն 3մ արձրությամ թփեր են: Հայրենիքը Կենտրոնական Ամերիկան է: Մշակության մեջ սելեկցիոն ճանապարհով ստացվել են ազմաթիվ պարտիզային հի րիդներ, որոնք լայն կիրառություն են գտել ինտերյերներում: Սենյակային պայմաններում պուանսետիան ունենում է 50-60 սմ արձրություն, իսկ ձմեռային այգիներում` 1մ ն ավելի: Պուանսետիայի տերնները ձվանշտարաձն են, ծայրերում սրված, ծաղիկները մանր են, անշուք` հավաքված հովանոցանման ծաղկա ույլերում, որոնք գտնվում են ընձյուղների գագաթնային մասում ն շրջապատված են վառ կարմիր գույնի ազմաթիվ ծաղկակից տերններով, որոնք էլ շուք են հաղորդում ույսերին: Մի շարք պարտիզային ձներում ծաղկակից տերններն ունենում են սպիտակավուն, վարդագույն ն կարմրանարնջագույն գունավորում: Պուանսետիան ազմացվում է ընձյուղային կտրոնների միջոցով` գետի ավազի մեջ: Մինչ կտրոնավորելը, մթերված կտրոններն անհրաժեշտ է դնել ջրի մեջ, որպեսզի կաթնահեղուկը քամվի, հակառակ դեպքում` մազանոթները փակվում են ն դժվարացնում արմատակալումը:

Սագոյենի - ՇՄՇՁՏ Լ. - Ը‡„Ó‚ÌոÍ Սագոյենազգիների ընտանիքին պատկանող ուղիղ, սյունաձն կամ ուռուցիկ, հաստ, կարճ` 1,5-3մ արձրության ցողուններով մշտադալար ույսեր են: Սագոյենին արտաքին տեսքով շատ նման է արմավենիներին, սակայն դրանց հետ ոչ մի կապ չունի: Գիտությանը հայտնի է 10 տեսակ սագոյենի, որոնք տարածված են արնելասիական երկրների արնադարձային գոտիներում: Մշակության մեջ լայն կիրառություն ունի հատկապես խոնարհվող սագոյենին, որն աչքի է ընկնում խիտ փետրավոր, կաշվենման, փայլուն մուգ կանաչավուն, աղեղնաձն խոշոր գեղազարդ տերններով ն կարճ, հաստացած, ուռուցիկ ցողունով: Յուրաքանչյուր տարի ոլոր տերնները գրեթե միաժամանակ փոխարինվում են նորերով: Մեր պայմաններում, հատկապես նակարաններում, սագոյենին տուժում է օդի հարա երական խոնավության պակասից, որի համար անհրաժեշտ է հաճախակի ույսը ցողել գոլ ջրով: Ջրումը նույնպես իրականցվում է գոլ ջրով, այց ոչ հաճախ, որպեսզի վաղաժամ տերնաթափ տեղի չունենա: Սագոյենին մշակության մեջ ազմացվում է սերմերով, արմատածիլերով ն նային կտրոններով: Օգտագործվում է ինտերյերներում խմ երով ն առանձնյակներով:

Սանսեվյերա (աֆրիկական կանեփ) - ՏՁոՏ6v6i6ոՁԸ‡ÌԸ‚˙Âք‡ Շուշանազգիների ընտանիքին պատկանող մշտադալար, կոճղարմատավոր, մինչն 1մ արձրությամ , ազմամյա խոտա ույսեր կամ կիսաթփեր են: Գիտությանը հայտնի է 60 տեսակ, որոնք գլխավորապես տարածված են Աֆրիկայում ն արնադարձային Ասիայում: Տերնները արմատամերձ են, ուղղաձիգ, մսալի, կաշվեկերպ, գծանման կամ նշտարաձն, խայտա ղետ: Ծաղիկները սպիտակավուն են կամ դեղնավուն, նստած երկար ծաղկակոթունների վրա, գրեթե անշուք: Մշակության մեջ տարածված են գվինեական, ցեյլոնյան, խոշոր ն հակինթանման սանսեվյերաները, որոնք ոլորն էլ տերնագեղազարդ են: Հաջողությամ ազմանում են տերնային կտրոններով ն թփի աժանումով, կտրոններն արմատակալում են 35-45 օրում: Բացի ինտերյերային ձնավորումներից, խորհուրդ է տրվում ժամանակավորապես օգտագործել նան աց գրունտում, մասնավորապես քարապարտեզներում ն պարտերներում:

Սինինգիյա (գլոքսինիա) - ՏiոոiոցiՁ Ա6ՏՏ - ԸոÌոÌ„ոfl Գենսերայինների ընտանիքին պատկանող անցողուն, կարճահասակ, պալարարմատավոր, ազմամյա ծաղկա ույսեր են: Գիտությանը հայտնի է շուրջ 20 տեսակ, որոնք վայրի վիճակում աճում են Հարավային Ամերիկայում` գլխավորապես Բրազիլիայում: Մշակության մեջ վայրի տեսակները քիչ հայտնի են, սակայն դրանցից երկուսը` թագավորականը ն հիասքանչը, նյութ են ծառայել մի շարք պարտիզային հի րիդային սորտերի ստացման համար, որոնք գեղազարդ պարտիզագործության մեջ հայտնի են որպես գլոքսինիա: Գլոքսինիան ունի թավշանման, լայն, օվալաձն, աղվամազապատված, խոշոր` 10-20 սմ երկարության, գեղեցիկ տերններ: Ծաղիկները չափազանց գեղեցիկ են, խոշոր` 10-12սմ տրամագծով, երկարավուն, նստած` երկար փխրուն ծաղկակոթունների վրա, աչքի են ընկնում զանգականման ծաղիկների ազմերանգությամ ` սպիտակից մինչն կարմիր: Մշակության մեջ ազմանում են սերմերով, տերնային կտրոններով ն պալարարմատների աժանումով: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել նակարաններում ն ինտերյերային փոքրիկ ձնավորումներում:

Սենպոլիա - ՏՁiոէքՁսliՁ Ւ. Մ6ոմl. - ԸÂÌոÓÎոfl Գենսերայինների ընտանիքին պատկանող, գրեթե անցողուն, ցածրահասակ, մշտադալար, ազմամյա ծաղկա ույսեր են: Ներկայումս հայտնի է 11 տեսակ, որոնք նության մեջ աճում են Արնելյան Աֆրիկայի լեռնային գոտիներում: Մշակության մեջ լայն տարածում է գտել մանուշականման կամ ուզում արական սենպոլիան, որից տրամախաչման ճանապարհով սելեկցիոներները ստացել են շուրջ 1200 տար եր հի րիդներ ու սորտեր, որոնք չափազանց գեղազարդ, սենյակային ծաղկա ույսեր են: Սենպոլիայի տերնները մերձարմատային են, կոթունավոր, կլորավուն, հարուստ մանր մազմզուկներով, մուգ կանաչավուն, տերնաթիթեղի ստորին երեսում` թույլ կարմրավուն: Ծաղիկները մանուշականման են, թավշոտ, հասարակ կամ լիաթերթ, 3-4սմ տրամագծով, 3-7 հատ` հավաքված ծաղկակիր ցողունի վրա. աչքի են ընկնում ծաղիկների նր ագեղությամ ն ազմերանգությամ : Ծաղկում են գրեթե ամ ողջ տարին: Սենպոլիան ազմանում է գլխավորապես տերնային կտրոններով, կարելի է ազմացնել նան դուստր վարդակներով:

Փողաշուշան - 2Ձոէ6մ6ՏՇհiՁ Տքո6ոց. - Խ‡Î· Նվիկազգիների ընտանիքին պատկանող պալարավոր, ազմամյա, մինչն 1մ արձրութամ խոտա ույսեր են: Գիտությանը հայտնի է 8 տեսակ,

որոնք վայրի վիճակում տարածված են մերձարնադարձային Աֆրիկայում, մասամ ` Հարավային Ամերիկայում: Մշակության մեջ հիմնականում լայն տարածում է ստացել եթովպիական փողաշուշանը, որից սելեկցիոն ճանապարհով ստացել են ազմաթիվ գեղազարդ սորտեր: Փողաշուշանի տերնները ավականին խոշոր են (20-30սմ), մերձարմատային, սրածայր, փայլուն, կանաչավուն` նստած երկար տերնակոթունների վրա: Ծաղկակիր ցողունը մշակության մեջ անցնում է 1մ-ից, որի վրա գտնվում են ձագարաձն, խոշոր, կողրավոր, ձյունասպիտակ կամ ոսկեդեղնավուն ծաղիկները: Փողաշուշանի ծաղիկները սովորա ար ունենում են մինչն 10(12)սմ երկարություն ն մինչն 10սմ տրամագիծ: Որպես թաղարային ույսեր օգտագործում են կարճահասակ սորտերը, իսկ արձրահասակները մշակվում են ջերմատներում` կտրած ծաղիկ ստանալու համար, որոնք ծաղկում են ձմռանը ն գարնանը: Փողաշուշանը մշակության մեջ գլխավորապես ազմանում է վեգետատիվ ճանապարհով` պալարների կիսման եղանակով, որի համար ամռանը ույսի հարա երական հանգստի շրջանում, անհրաժեշտ է մայր ույսից անջատել կողքային ընձյուղները, որոշ ժամանակ պահել նկուղում, այնուհետն աշնան սկզ ում վերատնկել ն առատ ոռոգել:

Ֆիկուս - ԲiՇսՏ Լ. - ՓոÍ7Ը Թթազգիների ընտանիքին պատկանող, գլխավորապես մշտադալար, խոշոր, մինչն 30մ արձրությամ ծառեր, թփեր կամ լիաններ են: Գիտությանը հայտնի է մոտ 900 տեսակ, որոնք տարածված են արնադարձային ն մերձարանադարձային երկրներում: Մշակության մեջ` որպես տերնագեղազարդ ույսեր, լայն տարածում են գտել կաուչուկատու, ենջամինի, մանրատերն, խայտա ղետ, ալանման, արմատակալվող ֆիկուսները, որոնք աչքի են ընկնում հատկապես տերնների ազմազանությամ ու գունագեղությամ : Տար եր տեսակներ ունեն շատ խոշոր կամ մանր, կաշվենման, հաստ կամ արակ, սովորական, մուգ կամ աց կանաչավուն, հաճախ` սպիտակականաչավուն կամ խայտա ղետ տերններ: Ֆիկուսները հաջողությամ օգտագործվում են ինտերյերային տար եր կոմպոզիցիոն ձնավորումներում ն վայելում են լայն մասսայականություն: Մեր պայմաններում ֆիկուսները հաջողությամ ազմանում են վեգետատիվ ճանապարհով` ընձյուղային կտրոններով, որոնց կաթնահեղուկը ջրի մեջ անհրաժեշտ է քամել, ապա` ազմացնել:

Ֆուկսիա (ականջօղ) - ԲսՇհՏiՁ Լ. - Փ7ÍԸոfl Ապուզանազգիների ընտանիքին պատկանող մշտադալար, 1-5մ արձրությամ փոքր ծառեր կամ թփեր են: Գիտությանը հայտնի է շուրջ 100 տեսակ, որոնք աճում են Կենտրոնական ն Հարավային Ամերիկայում, ինչպես նան Նոր Զելանդիայում ու Թաիթի կղզում: Շնորհիվ արձր գեղազարդ արժանիքների, ազմաթիվ տեսակներ ն սելեկցիոն ճանապարհով ստացված պարտիզային հի րիդներ լայն տարածում են գտել փակ գրունտի պայմաններում: Դրանցից արժեքավոր են սքանչելի, հի րիդային, փայլուն, նր ագեղ ֆուկսիաները, որոնք հատկապես աչքի են ընկնում գեղեցիկ ն ազմերանգ ծաղիկներով: Ֆուկսիայի ծաղիկները կախված են, հասարակ կամ լիաթերթ, զանգականման, ականջօղաձն կամ խողովակաձն, ինքնատիպ վարսանդներով ու առէջներով, ունեն կարմրավուն, վառ կարմիր, սպիտակավուն, մանուշակագույն գունավորումներ: Ծաղկում են գրեթե ամ ողջ տարին: Ֆուկսիան հաջողությամ ազմանում է ցողունային կտրոններով` վաղ գարնանը: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել նակարաններում ն ձմեռային այգիներում:

Բաժին երկրորդ Գեղազարդ ծառագիտության հիմունքները Գիտությունը, որն զ աղվում է ծառատեսակների ազմակողմանի ուսումնասիրությամ ու հետազոտությամ , կոչվում է ծառագիտություն: Ծառա ույսերը ազմամյա ուսատեսակներ են ն ունեն նափայտային ցողուն ու արմատ: Ըստ ցողունի զարգացման նույթի, դրանք աժանվում են ծառերի, թփերի ն նափայտային լիանների, եր եմն նան` կիսաթփերի, որոնք միջանկյալ տեղ են զ աղեցնում նափայտային լիանների ու խոտային ույսերի միջն: Ծառա ույսերն, ըստ ֆիզիոլոգիական նույթի, լինում են մշտադալար ն տերնաթափ: Մշտադալար տեսակնեն ունեն ազմամյա տերններ ն ասեղնատերններ, որոնք տերնաթափ են լինում աստիճանա ար, փոխարինվելով նորերով: Տերնաթափ ույսերը յուրաքանչյուր տարի վեգետացիայի ան արենպաստ պայմաններում ցուրտ ն արեխառն գոտիներում ձմռանը, արնադարձերում` երաշտի ժամանակ, ամ ողջությամ տերնաթափվում են: Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ տար եր տիպի կանաչ տնկարկներ նախագծելիս ն հիմնադրելիս չափազանց կարնոր է հատկապես ծառատեսակների ընտրությոնը ն ճիշտ տեղադրումը, որի համար անհրաժեշտ է քաջատեղյակ լինել դրանց գեղազարդ արժանիքներին, կենսա անական առանձնահատկություններին, հասակային ն սեզոնային փոփոխություններին, ինչպես նան շրջակա միջավայրի հետ ունեցած փոխհարա երություններին: Գեղազարդ պարտիզագործությունը խորացված կարգով ուսումնասիրում է վերոհիշյալ ոլոր հարցերը ն ուղեցույց է հանդիսանում պարտիզագործների, ճարտարապետների, կանաչապատող մասնագետների համար` քաղաքաշինության, նակավայրերի կանաչապատման, արեկարգման ազմատիպ ու տարա նույթ հարցերի լուծման ժամանակ: Գեղազարդ ծառագիտությունն ուսմունք է ծառա ույսերի, դրանց պարտիզային ձների, վեգետատիվ հի րիդների ու երիտասարդ ձների մասին, որոնք, շնորհիվ հարուստ ազմազանության ն ազմապիսի գեղազարդ արժանիքների, լայն կիրառություն են գտել կանաչ շինարարության նագավառում:

Համառոտ տեղեկություններ գեղազարդ ծառաμույսերի մասին Պարտիզագործության մեջ ծառա ույսերի ընտրության ամենակարնոր նախապայմաններից են դրանց չափսերը, աճման ինտենսիվությունը ն երկարակեցությունը, որով էլ պայմանավորված է տնկարկի ծավալատարածական, կոմպոզիցիոն մտահղացումն ու կայունությունը: Ծառա ույսերի արձրությունը սովորա ար տեսակային, ժառանգական հատկանիշ է, սակայն, եր եմն, կապված էկոլոգիական, կլիմայական որոշակի ազդակներից` օրինաչափությունը կարող է խախտվել: Ծառա ույսերն, ըստ արձրության, պայմանականորեն աժանվում են ` Առաջին մեծության ծառեր, որոնք ունեն 20մ ն ավելի արձրություն. դրանցից են` սովորական եղննին, կովկասյան եղնինը, սովորական սոճին, մշտադալար նոճին, ամառային, շագանակատերն կաղնիները, սրատերն ն սոսիատերն թխկիները, արնելյան սոսին, նր ագեղ, սն, ոլլեյի, սպիտակ արդիները, սովորական հացենին ն այլն: Երկրորդ մեծության ծառեր, որոնց արձրությունը կազմում է 10-20մ. դրանցից են` կանադական եղննին, ճապոնական խիժափիճին, էլդարական սոճին, սպիտակ ուռենին, դաշտային թխկիները, մանրատերն լորենին, օվալատերն կատալպան, ձիակասկը, խոշորատերն մագնոլիան, հուդայածառը, ճապոնական սոֆորան ն այլն: Երրորդ մեծության ծառեր, որոնք ունեն 5-10մ արձրություն. դրանցից են` Վիրգինյան գիհին, արնմտյան թույան, արնելյան կենսածառը, Բանկսի սոճին, թաթարական թխկին, հատապտղային խնձորենին ն այլն: Բարձրահասակ թփեր, որոնք ունեն 2-5մ արձրություն, դրանցից են` դեղին ակացիան, եվրոպական իլենին, ճապկին, կտտկենին, սովորական ռնչին, սովորական եղրնանին, թաթարական ցախակեռասը ն այլն: Միջահասակ թփեր, որոնք ունեն 1-2մ արձրություն: Դրանցից են` ճապոնական խենոմելեսը, Վանհուտտի ասպիրակը, շքեղ դեյցիան, սովորական կծոխուրը, միջին ոսկեզանգը, ոսկեգույն հաղարջենին, սովորական կիպրոսը, պիրականտան, Դավիդի ուդլեյան, գերիմաստին ն այլն: Կարճահասակ թփեր, որոնք ունեն 0,5-1մ արձրություն. դրանցից են` ցածրաճ ն կազակական գիհիները, ճապոնական ասպիրակը, մաուլեյի խենոմելեսը, վաղորդյան վեյգելիան, թելատու արմավաշուշանը, սղոցատերն մահոնիան, մշտադալար տոսախը, ճապոնական իլենին ն այլն: Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ շատ կարնոր է նան ծառաույսերի աճման ինտենսիվությունը, որով պայմանավորված է կանաչ տնկարկների դինամիկ գեղազարդությունը ժամանակի ն տարածության մեջ:

Ծառատեսակների աճը, սովորա ար, ընթանում է 3 ուղղությամ ` սաղարթի արձրությամ , լայնությամ ն նի հաստությամ : Պարտիզագործության մեջ առաջնությունը տրվում է ծառատեսակների աճին ըստ արձրության, սակայն, որոշ դեպքերում, հատկապես ծառուղիներում ն միայնակ տնկարկներում, էական նշանակություն ունեն նան աճման մյուս դրսնորումները: Որպես օրինաչափություն, ծառատեսակների մոտ առավել ակտիվ աճ է նկատվում երիտասարդ հասակում` 10-20 (30) տարեկանում: Ծառա ույսերն ըստ աճման դասակարգվում են` Շատ արագաճ ծառա ույսեր, որոնք տարեկան աճում են 2մ ն ավելի. դրանցից են` արդին, ուռենին, կաղամախին, կեչին, թխկին, գլեդիչիան, ռո ինիա կեղծակացիան, ճապկին, կտտկենին, սրնգենին, անձնին, ծառանման կարագանան, ոսկեզանգը, ասպիրակը ն ուրիշներ: Արագաճ ծառա ույսեր, որոնց աճը կազմում է 1-2մ. դրանցից են` սոսին, ընկուզենին, հացենին, ալ իցիան, կատալպան, մակլյուրան, կաղնին, վարդակակաչածառը, ցախակեռասը, եվրոպական իլենին, ռնչին, հաղարջենին, տխլենին ն ուրիշներ: Չափավոր աճող ծառա ույսեր, որոնց տարեկան աճը կազմում է 0,51մ: Դրանցից են` սոճին, մայրին, թեղին, դաշտային ն սրատերն թխկիները, ձիակասկը, ամառային կաղնին, լորենին, դրախտածառը, եղրնանին, աղրջուկը, ճապոնական իլենին, խենոմելեսը ն ուրիշներ: Դանդաղաճ ծառա ույսեր, որոնց տարեկան աճը կազմում է 30-50 սմ. դրանցից են` եղննին, եղնինը, գիհին, թույան, կենսածառը, մագնոլիան, չիչխանը, մահոնիան, սովորական ն կազակական գիհին, խոշորափուշ սզնին, ձյունաշարուկը ն ուրիշներ: Չափազանց դանդաղաճ ծառա ույսեր, որոնք տարեկան աճում են ընդամենը 5-15սմ: Դրանցից են` հատապտղային կենին, եվրոպական ձիթենին, մշտադալար տոսախը, կարմրանը, ծառերի ու թփերի ոլոր կարճահասակ տեսակները ն այլն: Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ գեղագիտական ն տնտեսական նկատառումներով շատ կարնոր է նան ծառա ույսերի երկարակեցությունը, որը շատերի մոտ դարերի ընթացքում ձնավորել է յուրահատուկ, ինքնատիպ հա իթուս: Սովորա ար արագաճ տեսակները երկար չեն ապրում, սակայն նության մեջ պատահում են նան ացառություններ, եր արագաճությունն ու երկարակեցությունը միաժամանակ նորոշ են լինում նույն տեսակին (սոսի արնելյան, հացենի սովորական, սեքվոյա մշտադալար): Ըստ երկարակեցության` ծառա ույսերը աժանվում են 4 խմ ի. Բավականին երկարակյաց տեսակներ, որոնք ապրում են ծառեր` 500 ն ավելի, թփեր` 100 ն ավելի տարիներ: Դրանցից են` հսկայական սեքվոյադենդրոնը, մշտադալար նոճին, ղրիմյան սոճին, հատապտղային կենին, խեժափիճին, ամառային կաղնին, խոշորատերն լորենին, սովորական գիհին, արնելյան կենսածառը, նռենին ն ուրիշներ: Երկարակյաց տեսակներ, որոնք ապրում են ծառեր` 200-500, թփեր` 50-100 տարի: Դրանցից են` թեղին, թխկին, մանրատերն լորենին,

ընկուզենին, եղննին, փշատենին, գերիմաստին, խենոմելեսը, իլենին, կիպրոսը, ռնչին, կազակական գիհին, տոսախը ն շատ ուրիշներ: Չափավոր երկարակյաց տեսակներ, որոնք ապրում են ծառեր` 100200, թփեր` 25-50 տարի. դրանցից են` գլեդիչիան, ձիակասկը, վարդակակաչածառը, դաշտային թխկին, հատապտղային խնձորենին, արջատխլենին, օճառածառը, կտտկենին, ճապոնական իլենին, տխլենին, ոսկե անձրնը, հաղարջենին ն այլն: Կարճակյաց տեսակներ, որոնք ապրում են ծառեր` մինչն 100, թփեր` մինչն 25 տարի, դրանցից են` արոսենին, ուռենին, արդին, ալ իցիան, դեյցիան, ոսկեզանգը, անձնին, ձյունաշարուկը, ասպիրակը, վեյգելիան ն ուրիշներ: Որպես օրինաչափություն կանաչ տնկարկներում, հատկապես ներքաղաքային կանաչապատման տիպերում, ծառա ույսերի երկարակեցությունը նվազում է` կապված շրջակա միջավայրի աղտոտվածության աստիճանից:

Հասկացողություն ծառաμույսերի գեղազարդ ձեւերի մասին Ծառա ույսերի գեղազարդ ձները (պարտիզային, վեգետատիվ հի րիդներ ն երիտասարդ ձներ), նության ն մարդու երկարատն գործունեության արգասիք են, որոնք մորֆոլոգիապես խիստ տար երվում են նական տեսակներից պսակի, տերնների, ծաղիկների, պտուղների կազմությամ , ձնով, չափսերով, գույնով ն այլն:

Պարտիզային ձեւեր Ծառա ույսերի պարտիզային ձների մորֆոլոգիական փոփոխությունները` ող ոջային, սերմնային տարատեսակության ն վեգետատիվ խաչասերման արդյունք են: Ինչպես նկատում է Դարվինը, նության մեջ ող ոջային տարատեսակությունը ույսերի կյանքում գլխավորապես առաջանում է շրջակա միջավայրի կտրուկ, թռիչքային, հանկարծակի փոփոխությունների ժամանակ, որոնք, դարերի ընթացքում կայունանալով ն ամրապնդվելով, առաջացնում են տեսակի մորֆոլոգիական նոր հատկանիշներ` վեգետատիվ, գեներատիվ օրգանների ձնափոխում, գունափոխում, սաղարթի փոփոխություն ն այլն: Սովորա ար, նմանատիպ հանկարծակի փոփոխությունների ենթարկվում են ոլոր ող ոջները, անկախ դրանք գտնվում են վերգետնյա թե ստորգետնյա ձնափոխված ընձյուղներում (պալար, սոխ, կոճղարմատ): Բող ոջային տարատեսակությունը նորոշ է գրեթե ոլոր ույսերին, սակայն այդ երնույթն ի հայտ է գալիս միայն ույսերի գրգռվածության պայմաններում, որն ըստ Դարվինի, ույսերի երկարատն ն կատարելագործված մշակումն է, որի ընթացքում շատ ույսեր հաճախակի ազմացվում են տար եր հողերում ու կլիմայական պայմաններում: Որպես օրինաչափություն` նության մեջ ող ոջային կամ սերմնային տարատեսակության դեպքեր շատ քիչ են հանդիպում, իսկ պարտիզագործության ն այգեգործության մեջ` հակառակը` ավականին շատ, քանի որ մշակության մեջ մի դեպքում կլիմայական պայմաններն են կտրուկ փոփոխվում, մյուս դեպքում, կիրառելով ագրոտեխնիկական նորագույն միջոցառումներ, ույսերը հայտնվում են գրգռված վիճակում: Երկարատն գիտական ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ տար եր ցեղի ու տեսակի ծառա ույսերի ող ոջային տարատեսակության երնան գալը ն դրա հաճախականությունը խիստ տար եր է: Այսպես, օրինակ, ող ոջային տարատեսակությունը շատ ավելի ուժեղ է արտահայտված վարդազգի ներկայացուցիչների մոտ, քանի որ այդ ընտանիքին պատկանող շատ տեսակներ մարդը մշակում է անհիշելի

ժամանակներից: Հատկապես ծառա ույսերի ներմուծման ժամանակ շատ տեսակներ, աճելով ու զարգանալով իրենց համար նոր կլիմայական ու էկոլոգիական պայմաններում, ավելի շատ են հակված ող ոջային տարատեսակության, որի վառ ապացույցներից է էվկալիպտը, նոճին ն այլն, որոնք տեղափոխվելով իրենց հայրենիքից դուրս, համեմատա ար կարճ ժամանակահատվածում առաջացրել են ազմաթիվ պարտիզային ձներ: Պարտիզային ձների առաջացման վրա չափազանց մեծ ազդեցություն է թողնում մարդը, ով ույսերի մշակության ժամանակ մշտապես կիրառելով ագրոտեխնիկական նորագույն մեթոդներ ու եղանակներ (սնուցում, պարարտացում, ոռոգում, ազմացում), փոխում է ույսերի շրջակա միջավայրը` գերազանց նախադրյալներ ստեղծելով ող ոջային տարատեսակության առաջացման համար: Պարտիզային ձների ստացման ամենաէական ն արդյունավետ եղանակը խաչասերումն է, որն իրականացնում է մարդը` նությունից ույսերի արհեստական ընտրության միջոցով: Միչուրինը պտղատու տեսակների ազմաթիվ նոր սորտերի ստացման ժամանակ խորը ուսումնասիրել ն օգտագործել է ող ոջային տարատեսակության երնույթը: Ըստ Միչուրինի, ծառա ույսերի ող ոջային տարատեսակության նոր հատկանիշների առաջացման արդյունավետությունը հաճախ կապված է ույսի կամ նրա աղկացուցիչ մասերի տարիքից: Ծառա ույսերի երիտասարդ պարտիզային ձներում ընձյուղների ու տերնների գունավորումը, որպես կանոն, արտահայտվում է ավելի վառ ն դրանք ստանում են կարմարվուն ու ոսկեգույն երանգներ: Բող ոջային տարատեսակության ծագումը դարվինիստ-միչուրինականները ացատրում են ույսերի հյուսվածքների տարաորակայնությամ ն ժառանգական առանձնահատկությամ : Վեգետատիվ ու գեներատիվ ող ոջները միննույն ույսում ունեն տար եր ժառանգական հատկանիշներ, դրանք, ինչպես նան դրանց սերմերը կարող են ծնողներից խիստ տար եր սերունդ առաջացնել: Գեներատիվ ող ոջների տարաորակայնության դիտարժան օրինակ է պրոֆեսոր Յա լոկովի կողմից իրականացված արդու ն ընկույզի առանձին տեսակների տրամախաչումը: Այսպես, մանջուրական ընկուզենու տար եր ծաղկաողկույզներ փոշոտվել են զի ոլդի ընկուզենու ծաղկափոշով, որի արդյունքում առանձին պտղաողկույզներից աճեցված հի րիդ սերմնա ույսերն իրարից խիստ տար երվել են. դրանց մի մասը նմանվել է մայրական, իսկ մյուսը` հայրական տեսակին: Նմանատիպ արդյունք է նկատվել նան կաղամախու ն սն ու սպիտակ արդիների տրամախաչման ժամանակ: Եր եմն ող ոջային տարատեսակություն առաջանում է նան պատվաստման ժամանակ: Սերմնային տարատեսակությունն ունի ծագման նույն ակունքները, ինչ որ ող ոջայինը, միայն, ի տար երություն վերջինի` փոփոխված մորֆոլոգիական հատկանիշները հիմնականում փոխանցվում են ժառանգա ար ն ավելի կայուն են, քանի որ կան դեպքեր, եր ող ոջային տարատեսակությունը լինում է թաքնված, ուշ է ի հայտ գալիս, կամ շատ

շուտ կորցնում է նոր ձեռք երած հատկանիշները: Հաճախ շատ գիտնականներ ող ոջային ն սերմնային տարատեսակությունը վերագրում են մուտացիոն երնույթներին, որի մեջ կա որոշակի ճշմարտություն: Որպես կանոն ծառա ույսերի պարտիզային ձները, մայր տեսակների համեմատությամ , նվազ կենսունակ են, ապրում են շատ ավելի կարճ, աչքի չեն ընկնում տեսակին նորոշ աճով ու զարգացմամ , քիչ դիմացկուն են արտաքին պայմանների նկատմամ , առատ չեն ծաղկում ու պտղա երում ն այլն: Պարտիզային ձները չափազանց պահանջկոտ են ագրոտեխնիկական միջոցառումների ու խնամքի նկատմամ : Մի շարք պարտիզային ձներ պտուղներ չեն առաջացնում: Բոլոր պարտիզային ձները, որոնք ունեն լիաթերթ ծաղիկներ, որպես կանոն, սերմ չեն առաջացնում (սզնի, դեյցիա, սրնգենի, եղրնանի): Շատ պարտիզային ձներ, որոնք ունեն գնդաձն սաղարթ, հիմնականում սերմեր չեն առաջացնում, կամ սերմերը կենսունակ չեն լինում. դրանցից են` թխկու, թեղու, ռո ինիա կեղծակացիայի, սոճու պարտիզային մի շարք գնդաձն ձները: Չնայած այս ամենին, ծառա ույսերի պարտիզային ձները շնորհիվ իրենց սաղարթի ազմազանության, տերնների, ծաղիկների, պտուղների չափսերի, ձնի ու գունագեղության` չափազանց գեղազարդ են ն իրենց ուրույն տեղն ունեն գեղազարդ պարտիզագործության մեջ, մասնավորապես պարտեզպուրակային ազմապիսի գեղարվեստական մտահղացումներում ու կոմպոզիցիոն տարրերում:

Վեգետատիվ հիμրիդներ Պատվաստման եղանակով երկու տար եր ույսերի (տեսակ, ցեղ) սերտաճումից առաջացած նոր ույսը կոչվում է վեգետատիվ հի րիդ: Ծառա ույսերի վեգետատիվ հի րիդները` ի տար երություն պարտիզային ձների, կապված ազմացման յուրահատկությունների ու դժվարությունների հետ, լայն տարածում չեն գտել կանաչապատման մեջ: Ի տար երություն վերը ասվածի, պտղա ուծության մեջ, շնորհիվ Միչուրինի, ստացվել են պտղատու ազմաթիվ վեգետատիվ հի րիդներ: Վեգետատիվ տրամախաչման տեսական հիմունքները մշակել է Միչուրինը, ըստ որի ծառա ույսերի պատվաստակալը ն պատվաստացուն միանշանակ փոխազդում են իրար վրա, մի դեպքում պատվաստացուի հատկանիշներն են գերակշռում, մյուս դեպքում` հակառակը, որը գլխավորապես պայմանավորված է միայն դրանց զուգակցման պատահականությունից: Պտղա ուծության մեջ մշակովի սորտերը պատվաստելով վայրի ցեղակիցների վրա, սովորա ար իրենց սորտային հատկությունները չեն փոխում, դա ացատրվում է վերջիններիս օգտագործման վաղեմությամ ն արձր դիմացկունությամ , ինչպես նան վայրի ույսերի երիտասարդությամ : Միչուրինը, իր երկարամյա հետազոտություններից ելնելով, հաստատում է, որ պատվաստի ժամանակ, եր

իրար հետ զուգակցվում են 2 տար եր տեսակներ կամ ցեղեր, առաջացող սերնդում գրեթե միշտ գերակշռում է ծնողական այն կողմի հատկանիշները, որն ավելի ուժեղ է ն դիմացկուն: Ըստ Միչուրինի տեսության, վեգետատիվ հի րիդների ստացման հաջողությունը ապահովելու համար անհրաժեշտ է առաջին` պատվաստացուն վերցնել ույսի ամենավաղ հասակում` մոտավորապես սերմի ծլումից 15-20 օր հետո, երկրորդ` պատվաստակալը պետք է լինի հասուն ու պտղա երող ն երրորդ` պատվաստից առաջացած ընձյուղի կողքին թողնել պատվաստակալից աճած մի շարք ընձյուղներ, որոնք սկզ նական շրջանում դրական ազդեցություն են թողնում ույսի արմատային համակարգի ու տերնների գործունեության վրա: Վեգետատիվ հի րիդի տիպիկ օրինակ է Ադամի մեղվաթագը (ԼՁԵսrոսՈ ՃժՁՈi), որը ստացել է այգեգործ Ադամը իր այգում (Փարիզ 1825թ.)` հետնյալ հանգամանքներում: Ադամը սովորական մեղվաթագի վրա պատվաստել է ծիրանագույն օրոճ. պատվաստված ող ոջը մահացել է, սակայն որոշ ժամանակ անց, պատվաստի կողքից երնացել է հավելյալ ող ոջ, որը աճելով առաջացրել է ընձյուղ տերններով, որոնք իրենց չափսերով միջանկյալ տեղ են զ աղեցրել ծնողական երկու տեսակների միջն: Այնուհետն, վեգետատիվ ճանապարհով այդ նոր ույսը ազմացվել ն անվանվել է Ադամի մեղվաթագ, որն արտաքինից նման է ոսկե անձրնին, սակայն ունի ավականին փոքր տերններ, ծաղիկներ ու հասակ: Այս ույսի վեգետատիվ ազմացման հետագա գործընթացներում, եր եմն նոր հի րիդները, կորցնելով ձեռք երած հատկանիշները, ամ ողջությամ նմանվել են ոսկե անձրնին: Վեգետատիվ հի րիդ է նան ՇrՁէ6ցօ-Ո6Տքi|սՏ-ը, որն ստացվել է ֆրանսիական Մեց քաղաքում` սովորական զկեռի կտրոնը պատվաստվելով միակորիզ սզնու վրա: Պատվաստացուի ն պատվաստակալի ներաճման մասից առաջացած հավելյալ ող ոջներից ստացվել է 2 ընձյուղ, որոնցից մեկը շատ նման է եղել զկեռին, իսկ մյուսը` սզնուն: Ընդհանուր առմամ , դրանք իրենց մորֆոլոգիական հատկանիշներով միջանկյալ տեղ են զ աղեցրել ծնողական զույգերի միջն: Նմանատիպ հի րիդային աշխատանքներ շատ են կատարվել, հատկապես տար եր ուսա անական այգիներում, ներտեսակային ն ներցեղային տար եր ծառա ույսերի միջն: Վեգետատիվ հի րիդներ են` Ամուրական եղրնանի շ սովորական սզնի, Սովորական եղրնանի շ սովորական հացենի, ճապոնական եղրնանի շ սովորական կիպրոս, Եվրոպական ձիթենի շ սովորական եղրնանի, Եվրոպական ձիթենի շ սրապտուղ հացենի, Սովորական եղրնանի շ սովորական հացենի Այսպիսի օրինակներ կարելի է շատ թվարկել. դրանք շատ ազմազան են ն հետաքրքրաշարժ, սակայն կանաչապատման մեջ վեգետատիվ հի րիդները լայն մասսայականություն չեն վայելում ն հիմնականում ունեն գիտական ու ցուցադրական նշանակություն:

Երիտասարդ ձեւեր Ծառա ույսերի երիտասարդ ձները (յսԿ6ոiՁ|) հասուն վիճակում կրում են տվյալ տեսակին ոչ նորոշ տերններ ն շատ նման են նույն տեսակի վաղ հասակի սերմնա ույսերի տերններին: Երիտասարդ ձները շատ են հանդիպում գլխավորապես նոճազգի ծառա ույսերի ներկայացուցիչների մոտ, մասնավորապես` գետնանոճու, թույայի, կրիպտոմերիայի, որոնց մեծ մասը դեռնս շատ վաղ ժամանակներից հաջողությամ օգտագործվել են ճապոնիայում: Այսպես, օրինակ, ոլոռապտղանման ն թատերն գետնանոճիները, որոնք վաղուց հայտնի են ճապոնիայում, իրենց մորֆոլոգիական առանձնահատկություններով զգալիորեն տար երվում են ամերիկյան տեսակներից, այդ պատճառով էլ ճապոնացի ուսա աններ Զի ոլդը ն Ցուկարինը, սկզ նական շրջանում չիմանալով դրանց ծագման մանրամասները, վերագրել են դրանց հատուկ ցեղի` Բ6էiոօՏքօrՁ, որում ավելի ուշ ընդգրկվեցին նան թույայի մի շարք երիտասարդ ձներ: Հետագա գիտական հետազոտությունների շնորհիվ պարզվեց, որ վերոհիշյալ երիտասարդ ձներն ամեննին չեն պատկանում Բ6էiօՏքօrՁ ցեղին, այլ գետնանոճիներ են, որոնք առաջացել ն ամրապնդվել են սկզ նական զարգացման փուլում, վեգետատիվ ճանապարհով, մասնավորապես կտրոնների արմատակալումով կամ պատվաստով: Հաշվի առնելով այս հանգամանքը, խորհուրդ է տրվում արմատակալման համար կտրոնները վերցնել սերմնա ույսերի զարգացման վաղ փուլում, եր դրանք ունեն թեփուկանման կամ թելանման առաջնային ասեղիկներ: Պարզվել է, որ երիտասարդ ձների երկարատն ազմացման պայմաններում ձեռք երած գեղազարդ հատկանիշները ավելի լավ են ամրապնդվում ն կայունանում: Եր եմն դրանք իրենց ճյուղերում առաջացնում են կոներ ն կենսունակ սերմեր: Սովորա ար թույայի ն գետնանոճու երիտասարդ ձներն արտաքինից նմանվում են գիհու որոշ տեսակների, միայն այն տար երությամ , որ ասեղնատերնները փափուկ են, ոչ այնքան սուր ն սպիտակավուն կամ գորշականաչավուն զոլերը գտնվում են ոչ թե ասեղիկների վերին կողմում այլ` ստորին: Ինչ վերա երվում է արնելյան կենսածառի երիտասարդ ձներին, դրանք գրեթե չեն տար երվում գիհու մի շարք տեսակներից: Որպես օրինաչափություն, երիտասարդ ձների ասեղնատերնները ձմռանը փոխում են իրենց գույնը, ընդունելով կարմրավուն կամ մանուշակակապտավուն երանգավորում: Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ ծառա ույսերի երիտասարդ ձները (թույա արնմտյան ձն` հավամրգային, թ.արնմտյան ձն` էլվանգերի, կենսածառ արնելյան ձն` խաչանման, կ.արնելյան ձն` Ռոզեդալի, գետնանոճի ոլոռապտուղ ձն` լայն ացված, գ.ոլոռապտուղ ձն` մանրափետուր, կրիպտոմերիա ճապոնական ձն` շքեղ ն այլն) շնորհիվ իրենց օրիգինալության ն գեղազարդության, խորհուրդ է տրվում օգտագործել առանձնյակներում, փոքր խմ երում, քարապարտեզներում ն պարտերային ձնավորումներում:

Ծառաμույսերի գեղազարդ ձեւերի μազմացման առանձնահատկությունները Գեղազարդ պարտիզագործության պրակտիկայում ծառա ույսերի գեղազարդ ձները սովորա ար ազմացվում են վեգետատիվ ճանապարհով` պատվաստ, աչքապատվաստ, կտրոնավորում ն անդալիս: Հազվադեպ ձներ կան, որոնք եր եմն կարելի է ազմացնել նան սերմերով. դրանցից են` րգաձն նոճին, րգաձն կաղնին, րգաձն ռո ինիա կեղծակացիան ն այլն: Ծառա ույսերի գեղազարդ ձների ճնշող մեծամասնությունը (գնդաձն ակացիա, գնդաձն թխկի, լացող իլենի, լացող սոֆորա) սովորա ար սերմեր չեն առաջացնում կամ էլ առաջացած սերմերը կենսունակ չեն լինում, այդ պատճառով էլ գեղազարդ ձները գլխավորապես ազմացվում են վեգետատիվ ճանապարհով: Այնուամենայնիվ, գեղազարդ ձների ազմացման վեգետատիվ եղանակը զերծ չէ էական թերություններից. այսպես, վեգետատիվ ազմացումը շատ աշխատատար ն արդ աշխատանք է, որի համար հաճախ պահանջվում է ծածկած գրունտ, հատկապես կանաչ կտրոնավորման ժամանակ: Բացի այդ, վեգետատիվ եղանակով ազմացված գեղազարդ ձներն ավելի կարճ են ապրում, քան սերմից աճեցված ույսերը: Բարձրադիրք պատվաստի դեպքում ճյուղերը հաճախակի ջարդվում են:

Ծառաμույսների μնական գեղազարդ արժանիքները Ծառա ույսերը պայմանականորեն աժանվում են երկու մասի. դրանց մի մասը նության կողմից օժտված է գեղազարդ ազմապիսի արժանիքներով, իսկ մյուս մասը, շնորհիվ կենսա անական առանձնահատկությունների, հաջողությամ վերափոխվում է մարդու կողմից` ստանալով իրեն ոչ նորոշ, նոր գեղագիտական որակ: Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ ծառա ույսերի նատուր գեղազարդ արժանիքներից կարնորվում է հատկապես ծառապսակի, նի, ճյուղերի, տերնների, ծաղիկների, պտուղների ձնը, չափսերը, գույնը, երանգները ն ուրմունքը, որոնք ըստ առանձին ենթա աժինների ներկայացվում են ստորն:

Ծառատեսակների մեծությունն ու ծառապսակը (սաղարթ) Պարտիզագործության գործընթացներում, հատկապես գեղարվեստական կոմպոզիցիաներ հիմնադրելիս, չափազանց կարնոր է ծառատեսակների մեծությունը ն ծառապսակի ձնը: Սովորա ար ծառատեսակի մեծությունը պայմանավորված է ցողունի ուղղահայաց ն հորիզոնական աճով, որով էլ ձնավորվում է դրա պսակը: Ծառատեսակների պսակի նական ձները չափազանց ազմազան են ն իրարից խիստ տար երվում են իրենց կազմով ու արդ կառուցվածքով, այդ է պատճառը, որ մինչն օրս գոյություն չունի ծառապսակի գիտականորեն հիմնավորված, ոլորի կողմից ընդունելի դասակարգում: Որպես օրինաչափություն, ծառատեսակների ծառապսակը ձնավորվում է երկու ուղղությամ ` ուղղահայաց (ցողունին զուգահեռ) ն հորիզոնական (ցողունին ուղղահայաց), որոնց հարա երակցությամ էլ որոշվում է ծառապսակի ձնը: Ծառատեսակների ուղղահայաց ծառապսակը կարող է լինել ուղղաձիգ կամ հակադարձ. առաջին դեպքում ծառապսակը կազմող ճյուղերը նի առանցքի հետ կազմելով տար եր աստիճանի անկյուններ` ուղղված են դեպի վեր ն ձնավորում են երկրաչափական կանոնավոր մարմիններին նման ծառապսակ` կոն, ուրգ, գլան: Երկրորդ դեպքում, եր ծառապսակի ճյուղերն աղեղնաձն կամ ուղիղ անկյանը գերազանցող թեքությամ կախված են դեպի ներքն, ապա ձնավորում են ձվաձն, հակառակ ձվաձն, հովանոցաձն կամ այսպես կոչված «լացող» սաղարթ: Չնայած այս դեպքում էլ` մասնավորապես որոշ ասեղնատերնավորների մոտ (եղննի, եղնին) ծառապսակը վարից վեր աստիճանա ար նեղանալով նմանվում է ուրգի: Նշենք, որ ծառատեսակների րգաձն ծառապսակը, պայմանավորված կողքային ճյուղերի թեքության աստիճանից ն երկարությունից, կարող է լինել նեղ րգաձն` եր անկյան թեքությունը կազմում է մինչն 250, չափավոր րգաձն` 25-400 ն լայն րգաձն` 45-700: Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ ծառա ույսերի ն դրանց պարտիզային ձների հարուստ ազմազանության պարագայում, ճիշտ ընտրություն կատարելու նպատակով ընդունված է տար եր ծառապսակներն իրարից տար երակել լատիներեն անվանումներով` Բրգաձն ՔyrՁՈiժՁէՁ (ՔyrՁՈiժՁ|iՏ, ՔyrՁՈiժՁէսՏ), ԲրգանմանՔyrՁՈiժifօrՈiՏ. երկու դեպքում էլ սաղարթը նման է րգի, եթե րգաձն սաղարթը գագաթում սրվում է, օգտագործվում է լատիներեն fՁՏէiցiՁէՁ (fՁՏէiցiՁէսՏ) տերմինը, եր սաղարթն ավելի նեղ է, խիտ, նման իլիկի` օգտագործվում է ՏէriՇէՁ տերմինը, եթե սաղարթը կազմող ճյուղերն ուղղված են դեպի վեր, սակայն նմանվում են րգի, օգտագործվում է 6r6ՇէՁ (6r6ՇէսՏ) լատիներեն տերմինը ն վերջապես, եթե սաղարթն ունի

մոտավորապես նույն լայնությունը վարից վեր, այսինքն սյունանման է (գլանաձն), օգտագործվում է Շօ|սՈոՁriՏ տերմինը: Ծառա ույսերի սաղարթի հորիզոնական կամ լայնակի աճման պարագայում ձնավորվում է 3 տեսակի ծառապսակ: 1. Եր ծառապսակը հավասարապես աճում է ն' ուղղաձիգ, ն' հորիզոնական ուղղությամ , ձնավորվում է գնդաձն ծառապսակ (ց|օԵօՏՁ, ց|օԵօՏսՏ, ց|օԵս|ՁriՏ, ՏքՁ6rօiժ6սՏ): 2. Եր ծառապսակը կազմող ճյուղերն ավելի արագ են աճում ուղղաձիգ, քան լայնակի ուղղությամ , ընդ որում կողքային ճյուղերը կենտրոնական մասում ավելի երկար են, քան վերնում ն ներքնում, ձնավորվում է էլիպսաձն ծառապսակ (օԿՁ|iՏ, օԿՁ|ՁriՏ, օԿՁէսՏ, օԿifօrՈiՏ): Կախված ծառապսակի արձրության ն լայնության հարա երակցությունից` էլիպսաձն ծառապսակը կարող է լինել լայն` եր նրա արձրությունը մոտավորապես երկու անգամ գերազանցում է լայնությանը, նեղ` եր արձրությունը գերազանցում է լայնությանը 3-4 անգամ ն չափավոր, որը միջանկյալ տեղ է գրավում ծառապսակի նշված երկու ձների միջն: էլիպսաձն ծառապսակի տարատեսակ է ձվաձն կամ հակառակ ձվաձն ծառապսակը, որոնցից առաջինում ծառապսակը հիմքային մասում լայն կլորավուն է, իսկ գագաթում` նեղ կլորավուն ն երկրորդում` ճիշտ հակառակը: 3. Եր ծառապսակը հորիզոնական ուղղությամ զարգանում է ավելի ինտենսիվ քան վերընթաց ուղղությամ , ձնավորվում է հովանոցանման ծառապսակ (սՈԵrՁՇս|if6rՁ): Վերջինս ավելի քիչ է հանդիպում, քան ծառապսակի առաջին 2 ձները: Մի շարք ծառատեսակների մոտ ծառապսակի լայնակի ակտիվ աճի պայմաններում հաճախ ծառա ունը որոշ արձրությունից հետո կորցնում է իր սլացիկությունը ն փոփոխակիորեն ճյուղեր է արձակում մեկ մի ուղղությամ , մեկ մյուս` առաջացնելով սիմպոդիալ ճյուղավորություն: Նման ճյուղավորման պարագայում ձնավորվում է արդ, ասիմետրիկ առանցքով, սփռված կամ անկանոն ծառապսակ: Եր ծառապսակը կազմող ճյուղերն ուղղված են դեպի ներքն, ձնավորվում է լացող, խոնարհվող ծառապսակ, որը տար եր ծառա ույսերի մոտ արտահայտվում է տար եր ձնով: Լացող ծառապսակի ամենատարածված ձնն այն է, եր հիմնական ճյուղերը նից ոչ հեռու աղեղնաձն կորանում ն կախվում են վար: Մյուս դեպքում ծառապսակի հիմնական ճյուղերը սկզ ում նի հետ կազմում են գրեթե ուղիղ անկյուն, այնուհետն կախվելով` ձնավորում հովանոցաձն, լացող պսակ: Մեկ այլ դեպքում` ծառապսակի հիմնական ճյուղերը գրեթե չհեռանալով նից, ուղղաձիգ կախվում են դեպի ներքն, առաջացնելով ինքնատիպ, նեղ րգաձն լացող սաղարթ: Լացող ծառապսակներն իրարից տար երվում են հետնյալ լատիներեն տերմիններով` լացող-ք6ոժս|Ձ, ք6ոժ6ոՏ, ք6ոժս|iոՁ, կախված-iոԿ6rՏՁ, շեշտակի ծռված ներքն-r6f|6շՁ: Մի շարք պարտիզային ձներ աչքի են ընկնում սաղարթի ինքնատիպ ճյուղավորությամ , որոնք ավելի շուտ ծառապսակի ձնափոխված

աղավաղումներ են, սակայն արձր են գնահատվում գեղազարդ պարտիզագործության մեջ ն ունեն լայն կիրառություն: Ծառապսակի այդպիսի ձներից են` օձանման-ԿirցՁէՁ, ոլորուն-էօrէսօՏՁ, թելանմանfi|ifօrՈiՏ, հյուսված-f|Ձց6|ifօrՈiՏ, ձողիկաձն-ԿiՈiոՁ|iՏ, պարուրաձն-ՏքirՁ|iՏ ն աղավաղված-ՈօոՏէrօՏՁ: Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ, հատկապես գեղարվեստական կոմպոզիցիոն ձնավորումներում, անգնահատելի են կարճահասակ, գաճաճ ն արձիկանման սաղարթ ունեցող ծառատեսակները, որոնք իրարից տար երվում են հետնյալ անվանումներով` գաճաճ-ոՁոՁ, կարճահասակքսՈi|Ձ, ցածրաճ-հսՈi|iՏ, ցածրահասակ-ՈiոiՈՁ ն արձիկանմանքս|ԿiոՁէսՏ: Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ, հատկապես ուղղաձիգ կանաչապատման գործընթացներում, անփոխարինելի են մագլցող, ամպելային ն սողացող սաղարթ ունեցող ծառա ույսերը, կամ ինչպես ընդունված է ասել մասնագիտորեն` նափայտային լիանները, որոնց ցողունները, ձեռք երելով տար եր հարմարողական հատկանիշներ, ազմապիսի հենարանների օգնությամ աճում են դեպի վեր կամ ուղղակի տարածվում հողի մակերեսով: Այդպիսիք են` մագլցող (փաթաթվող) Կօ|սԵ|iՏ, սողացող- r6ք6ոՏ ն փռվող-քrօՇսՈԵ6ոՏ սաղարթի ձները: Արժե հիշատակել, որ յուրաքանչյուր ծառատեսակ կյանքի տար եր փուլերում կարող է ունենալ սաղարթի տար եր դրսնորումներ, օրինակ` սովորական սոճին երիտասարդ հասակում ունի լայն էլիպսաձն, իսկ ծեր հասակում` հովանոցաձն ծառապսակ: Ծառատեսակներին ներհատուկ, նորոշ սաղարթը սովորա ար ձնավորվում է դրանց միջին տարքում, որն էլ կարնորվում է գեղազարդ պարտիզագործության մեջ: Ծառապսակի տար եր դրսնորումների վրա զգալի ազդեցություն են թողնում քամիները, որոնք սաղարթին տալիս են դրոշակի ձն ն անհավասարաչափ լուսավորվածությունը, որի հետնանքով հաճախ ձնավորվում է միակողմանի ծառապսակ: Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ մեծ նշանակություն ունի նան ծառապսակի խտությունը, որը նույնպես պայմանավորված է ճյուղավորման համակարգով: Ըստ ճյուղավորման խտության` ծառապսակները աժանվում են 3 տիպի` խիտ կամ զանգվածային, եր լուսանցքները կազմում են մինչն 259, միջին խտության, եր լուսանցքները կազմում են 25-509 ն թեթն կամ ցանցկեն, եր լուսանցքները կազմում են ավելի քան 509:

Մի շարք ծառաμույսերի սաղարթի ձեւերը

աղյուսակ 1

Սյունաձեւ

Գնդաձեւ

¾լիպսաձեւ

Հովանոցաձեւ

Լացող

Գաճաճ

úրիգինալ

Սողացող

Լայն μրգաձեւ

Իլիկանման

Սուր րգաձեւ

Բրգաձեւ

Սաղարթի ձեւը

Փշատերեւներ Գետնանոճի Լավսոնի Գիհի կազակական Գիհի վիրգինյան Եղեւին կովկասյան Եղեւնի էնգելմանի Եղեւնի կեռիկավոր Եղեւնի սովորական Թույա արեւմտյան Խեժափիճի եվրոպական Կենսածառ արեւելյան Կրիպտոմերիա ճապոնական Մայրի հիմալայան Նոճի մշտադալար Սոճի սովորական

+

-

+

+

+

-

-

-

+

+

-

-

+ + + + + +

+ +

-

+

+ + +

+ +

-

+

+ + + + +

+ + + + +

+ +

+ -

-

+

-

-

-

-

-

-

+

-

-

+

+

-

-

-

-

+

-

-

-

+

+

-

+

+

-

+

-

+

-

-

-

+

+

-

+ + -

+ + +

+ -

-

-

+

-

-

+ +

+ +

+ -

+

Լայնատերեւ ծառատեսակներ Ալμիցիա լենքորանյան Արոսենի սովորական Բարդի կանադական Բարդի Սիմոնի Բարդի սպիտակ Թեղի տերեւառատ Թխկի կեղծ սոսիատերեւ Լորենի խոշորատերեւ

-

-

-

-

-

-

-

+

-

-

-

-

-

+

-

-

-

-

-

-

+

-

-

-

+ +

-

+ -

-

-

+ +

+ + +

-

+ + +

-

-

-

+

-

-

-

-

+

+

-

-

-

-

-

-

+

-

-

-

-

-

-

-

-

+

-

Լորենի մանրատերեւ Կաղնի ամառային Կատալպա սովորական Կեչի ելունդավոր Հացենի սովորական Հոնի սովորական Ձիակասկ սովորական Մագնոլիա խոշորածաղիկ Մեղվաթագ (ոսկե անձրեւ) Նշենի սովորական Նռնենի սովորական Ռոμինիա կեղծ ակացիա Սոսի արեւելյան Սոֆորա ճապոնական Ուռենի սպիտակ Դրախտածառ Եղրեւանի սովորական Իլենի ճապոնական Կարագանա ծառանման Կիպրոս սովորական Կտտկենի սեւ Չմենի հորիզոնական Տոսախ մշտադալար

+

-

-

-

-

-

+

-

+

-

-

-

-

+

-

-

-

-

+

-

+

-

+

-

-

-

-

-

-

-

+

-

-

+

-

-

+

+ -

-

-

-

-

-

-

+ + -

+ + -

+ -

-

+

-

-

-

-

+

+

-

+

+

-

-

-

-

-

-

-

-

+

-

-

+

+

-

-

-

-

-

-

-

-

-

+

-

-

-

-

-

-

-

-

+

+ +

-

+ -

+

-

-

+

-

-

-

+

+

+

-

+

+

-

-

+

-

-

-

-

-

+

-

-

-

-

-

-

-

-

-

+

-

-

-

+

-

-

-

-

-

-

-

+

-

+

-

-

-

-

-

ԹՓԵð -

-

-

-

+

-

-

-

+

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

+

+

-

-

-

-

-

-

-

+

-

-

+

-

-

-

-

-

-

-

+

+

-

-

+ +

-

-

-

-

-

-

-

+ +

-

-

-

-

-

-

-

--

-

-

+

-

+

-

-

+

-

-

-

-

-

-

-

-

+

-

-

Տերեւների գեղազարդ արժանիքները Տերնը ցողունից աճող կողքային, երկկողմանի վեգետատիվ օրգան է, որի շնորհիվ ուսական օրգանիզմներում տեղի է ունենում օրգանական նյութերի սինթեզ, գոլորշիացում, գազափոխանակություն, մասամ էլ` ազմացում: Տերններն աչքի են ընկնում ամենա ազմազան ձներով, չափերով, դասավորությամ ու գույներով, որոնց շնորհիվ էլ ծառա ույսը ստանում է իրեն ներհատուկ հա իթուսը: Տերնի վերոհիշյալ արժանիքներից յուրաքանչյուրը յուրովի ընդգծում, առավել արտահայտիչ է դարձնում ծառա ույսերի գեղազարդությունը, ստեղծում յուրօրինակ գեղագիտական կոլորիտ, որը չափազանց կարնոր է պարտեզպուրակային կոմպոզիցիաների ձնավորման գործում: Ծառա ույսերի ճնշող մեծամասնությանը նորոշ է տերնների յուրօրինակ ձն, որով դրանք տար երվում են մեկը մյուսից: Տերնը աղկացած է տերնաթիթեղից, տերնակոթունից, տերնածոցից ն տերնակիցներից: Որոշ ծառա ույսերի մոտ տերնի այս կամ այն մասը կարող է ացակայել: Տերնաթիթեղը լինում է տափակ կամ ասեղանման, տար եր երկարության, եր եմն էլ ացակայում է` տեղը զիջելով տերնակոթունին, որի օգնությամ տերնաթիթեղը վերադասավորվում է լույսի նկատմամ : Եր տերնակոթունը ացակայում է, տերնները կոչվում են նստադիր (ցախակեռաս այծի): Նկատվում են դեպքեր, եր ացակայում է տերնաթիթեղը, այդ դեպքում տերնակոթունն աճելով նմանվում է տերնաթիթեղին ն կատարում նրա ֆունկցիան, այդպիսի տերնակոթուններ ունեն որոշ ակացիաներ ն կոչվում են ֆիլոդիումներ (թիթեղաձն տերնակոթ): Տերնակիցները ձնավորվում են տերնակոթունի հիմքային մասում ն ունեն գլխավորապես գեղազարդ նշանակություն: Դրանք եր եմն վերածվում են փշերի (սպիտակ ակացիա) կամ ժամկետից շուտ թափվում են (որոշ ընդավորներ): Սովորա ար, ծառա ույսերի մեծ մասը չունեն տերնակիցներ: Տերնածոցը տերնակոթունի հիմքային լայնացած մասն է, որն ընդգրկելով ցողունը, առաջացնում է ծոց, հանգույց: Ծառա ույսերի տերնածոցը թույլ է արտահայտված. այն նորոշ է հատկապես հովանոցազգի ն հացազգի խոտա ույսերին: Ըստ կառուցվածքի, տերնները լինում են պարզ ն արդ: Պարզ են կոչվում այն տերնները, որոնք տերնակոթունի վրա դասավորված են մեկական ն թափվում են միասին (լորենի, կատալպա, արդի ն այլն), արդ են կոչվում այն տերնները, որոնք տերնակոթունի վրա դասավորված են ազմակի ն թափվում են մեկը մյուսից անկախ (հացենի, արոսենի, գլեդիչա ն այլն): Հասարակ տերնները լինում են կլորավուն (կաղամախի), եր տերնաթիթեղի երկարությունը ն լայնությունը մոտավորապես հավասար են, էլիպսաձն` (դրախտածառ), եր տերնաթիթեղը երկարացած է, սակայն հիմքում ն գագաթում կլորավուն է, ձվաձն (հաճարենի), եր տերնաթիթեղը

հիմքում կլորավուն է, իսկ դեպի վեր աստիճանա ար նեղանում է, հակառակ ձվաձն (թեղի), եր տերնաթիթեղի գագաթնային մասը լայնկլորավուն է, իսկ դեպի հիմք աստիճանա ար նեղանում է, երկարավուն (նշենի), եր տերնաթիթեղի երկարությունը գերազանցում է լայնությանը շուրջ երեք անգամ, նշտարաձն (ուռենի), եր տերնաթիթեղը լայն չէ ն երեք անգամ գերազանցում է լայնությանը (ասեղանման սոճի): Ըստ տերնաթիթեղի ամ ողջականության աստիճանի` հասարակ տերնները լինում են ամ ողջական (կեչի, հաճարենի, լորենի) ն աժանված (կաղնի, թխկի, սոսի): Ամ ողջական տերնների տերնաթիթեղը ամ ողջեզր է` առանց էական կտրվածքների: Բաժանված կոչվում են այն տերնները, որոնց տերնաթիթեղն ունի տար եր աստիճանի կտրվածքներ: Կախված տերնաթիթեղի կտրտվածության աստիճանից, աժանված տերնները լինում են` լթակավոր, որոնց տերնաթիթեղում կտրվածքները չեն գերազանցում նրա 1/3 մասը, աժանված, եր կտրվածքները ավելի խորն են, այց չեն հասնում միջին գծին կամ հիմքին, հատված, եր կտրվածքները հասնում են ընդհուպ մինչն կենտրոնական ջիղը: Բարդ տերններն ըստ առանձին տերնների վերադասավորության, լինում են եռա լթակ արդ (պուէրարիա), եր տերնը աղկացած է երեք տերնաթիթեղներից, մատնաձն արդ (ձիակասկ սովորական), եր տերնը աղկացած է նույն կետում ամրացված մի քանի տերնաթիթեղներից, փետրաձն արդ, եր տերնը աղկացած է կոթունի ամ ողջ երկարությամ երկկողմանի ամրացված տերններից, ընդ որում, եթե վերջանում է կենտ տերնաթիթեղով` կոչվում է կենտ փետրաձն (արոսենի, հունական ընկուզենի, հացենի, ռո ինիա կեղծ ակացիա), եթե վերջանում է զույգ տերններով` կոչվում է զույգ փետրաձն (դեղին ակացիա, ալ իցիա): Եր փետրաձն արդ տերնի առանձին տերնները նույնպես արդ են, ապա այդպիսի տերնները կոչվում են կրկնակի փետրաձն արդ (ալ իցիա լենքորանյան, մելիա հիմալայան, ակացիա արծաթավուն): Եր գլխավոր տերնակոթունի վրա դասավորված են կողքային տերնակոթունները, վերջիններս էլ իրենց կողքային տերնակոթունով ու տերնիկներով, այդ դեպքում տերնները կոչվում են եռակի փետրաձն արդ (արալիա մանջուրական, ունդուկ կանադական): Տերնների գեղազարդ արժանիքների շարքում էական նշանակություն ունեն դրանց չափսերը ն մեծությունը, որոնք կարնոր դերակատարում ունեն տար եր տիպի պարտեզպուրակային գեղարվեստական կոմպոզիցիաներում: Ծառա ույսերն ըստ տերնների խոշորության, աժանվում են հետնյալ 5 խմ երում, ընդ որում` պարզ ն արդ տերնների, ինչպես նան փշատերնների համար դասակարգումը երվում է առանձին-առանձին, քանի որ դրանց գեղազարդության ցուցանիշներն իրարից զգալիորեն տար երվում են:

Պարզ տերնների դեպքում. Շատ խոշոր տերններ - տերնաթիթեղի երկարությունը կազմում է 40 սմ ն ավելի, այսպիսի տերններ ունեն կատալպան, պավլովնիան, հովանոցանման մագնոլիան, ստերկուլիան ն այլն: Խոշոր տերններ - տերնաթիթեղի երկարությունը կազմում է 20-40 սմ, նման տերններ ունեն սոսին, թզենին, խոշորածաղիկ մագնոլիան, կարմիր կաղնին, սն թթենին, սոսիատերն թխկին, խոշորատերն լորենին ն այլն: Միջին մեծության տերններ - տերնաթիթեղի երկարությունը կազմում է 10-20 սմ, նման տերններ ունեն անհարթ թեղին, ամառային կաղնին, սպիտակ թթենին, ղրիմյան լորենին, սն ն սպիտակ արդիները, սովորական ռնչին, գերիմաստին, սովորական թխենին, դափնեկեռասը ն ուրիշներ: Փոքր տերններ - տերնաթիթեղի երկարությունը կազմում է 5-10սմ, նման տերններ ունեն փոքրատերն լորենին, դրախտածառը, նեղատերն փշատենին, սովորական հոնին, սպիտակ ուռենին, թաթարական ն դաշտային թեղիները, տերնառատ թեղին ն ուրիշներ: Մանր տերններ - տերնաթիթեղն ունի մինչն 5սմ երկարություն, նման տերններ ունեն մանրատերն թեղին, ասպիրակը, տոսախը, կարմրանը, ձյունաշարուկը, քարազկեռը, չմենին ն ուրիշներ:

Բարդ տերնների դեպքում Շատ խոշոր տերններ, որոնց երկարությունը կազմում է 40սմ ն ավելի: Նման տերններ ունեն մանջուրական ն չինական արալիաները, կանադական ունդուկը, արձրա ուն այլանթը, հուրանավոր կելրեյթերիան, ճապոնական մահոնիան, հիմալայան մելիան, աղվամազոտ աղտորը ն այլն: Խոշոր տերններ, որոնց երկարությունը կազմում է 20-40սմ, նման տերններ ունեն ընկուզենիները, պեկանը, ալ իցիան, սովորական հացենին, սպիտակ ակացիան, արոսատերն սոր արիան, վիստերիան, սովորական ձիակասկը ն այլն: Միջին մեծության տերններ, որոնց երկարությունը կազմում է 1020սմ, նման տերններ ունեն սովորական արոսենին, սն կտտկենին, ճապոնական սոֆորան, եռատերն պտելեյան, փենսիլվանյան հացենին ն այլն: Փոքր տերններ, որոնց երկարությունը կազմում է 5-10 սմ, նման տերններ ունեն ոսկե անձրնը, սովորական գլեդիչիան, սովորական մասրենին, փշատերն ջոնջոլենին, ծառանման պայթակենին, թփային անձենին, ծառանման կարագանան, արծաթավուն աղաթուփը ն այլն: Մանր տերններ, որոնց երկարությունը կազմում է մինչն 5սմ, նման տերններ ունեն երկծաղիկ մեղվաթագը, օրոճները (դեղնածաղիկ), պալասի դժնիկը ն այլն:

Փշատերն ծառա ույսերի դեպքում. Շատ խոշոր, եր տերնափշերն ունենում են 15սմ ն ավելի երկարություն. դրանցից են` դեղին, մերձծովյան, երկարասեղ, կանարյան, դեղին, ճապոնական ն սն սոճիները: Խոշոր, եր տերնափշերն ունենում են 10-15սմ երկարություն, դրանցից են` ղրիմյան, հիմալայան, պիցունդյան սոճիները, սի իրական ն եվրոպական մայրիները, գլխիկավոր կենին ն ուրիշներ: Միջին մեծության, եր տերնափշերն ունենում են 5-10 սմ երկարություն, դրանցից են` լեռնային, կովկասյան, անկսի, սովորական, էլդարյան սոճիները, հիմալայան մայրին ն ուրիշներ: Փոքր, եր տերնափշերը լինում են 1-5սմ երկարության: Դրանցից են սի իրյան ն կովկասյան եղնինները, սովորական եղննին, հատապտղային կենին, լի անանյան մայրին, կանադական տսուգան ն այլն: Մանր, եր տերնափշերը չեն գերազանցում 1սմ-ը, դրանցից են` գիհին, նոճին, գետնանոճին, կրիպտոմերիան, թույան ն կենսածառը: Անհրաժեշտ է նշել, որ տերնների մեծությունը նույն տեսակի դեպքում` կախված վերջինիս հասակից, աճման պայմաններից ու շրջակա միջավայրի առանձին ազդակներից, կարող է փոփոխվել: Որպես կանոն` երիտասարդ ծառա ույսերի, ինչպես նան ծեր ծառա ույսերի քնած ող ոջներից առաջացած տերնները լինում են ավելի խոշոր: Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ, հատկապես առանձին կոմպոզիցիոն գեղարվեստական ձնավորումներում, տերնների վերոհիշյալ գեղազարդ արժանիքներից ացի, չափազանց կարնոր են դրանց ֆակտուրան, ջղավորությունը, դասավորվածությունը, խայտա ղետությունը, գունավորումը ն աշնանային երանգավորումները, որոնք լրացուցիչ գեղազարդություն են հաղորդում ծառա ույսերին: Տերնների ջղավորությունը ձնավորվում է ազմաթիվ փոխադրող խրձերով, որոնք ապահովում են ջրի, հանքային աղերի, յուրացվող նյութերի տեղափոխումը ն տերնաթիթեղի ամրությունը:

Ըստ ջղավորության, տերնները լինում են. Աղեղնաջիղ, եր միննույն հաստության մի շարք ջղեր աղեղնաձն ուղղված են տերնաթիթեղի հիմքից դեպի գագաթ: Սովորա ար աղեղնաջիղ ջղավորումը նորոշ է միաշաքիլ ույսերին (հովտաշուշան, վարդակակաչ), սակայն հազվադեպ հանդիպում է նան երկշաքիլ ույսերում (եզան լեզու): Զուգահեռաջիղ, եր ջղերը տերնաթիթեղի հիմքից մինչն գագաթ անցնում են գրեթե իրար զուգահեռ, մոտենալով միայն գագաթում: Նման ջղավորություն ունեն հացազգի ույսերը: Փետրաջիղ, եր տերնաթիթեղի կենտրոնով անցնում է տերնակոթունից եկող գլխավոր ջիղը, վերջինից էլ փետրաձն ճյուղավորվում են կողմնային ջղերը` կազմելով փետրանման ցանց ( արդի, ուռենի, թխենի, տանձենի, խնձորենի ն այլն):

Մատնաձն, եր միանման հաստության մի քանի ջղեր տերնաթիթեղի հիմքից տարածվում են տար եր ուղղություններով, որոնք իրենց հերթին ճյուղավորվելով ն միանալով իրար առաջացնում են խիտ ցանց (թխկի, լորենի, կաղամախի, թթենի, թզենի ն այլն): Եր եմն ծառա ույսերի տերնների ջղավորությունն այնքան արտահայտիչ է, որ յուրօրինակ գեղազարդություն է հաղորդում ույսերին (գերիմաստի, ցանցատերն ու կնճռոտ ռնչի ն այլն): Տերնի մակերնույթի նույթը կամ ֆակտուրան նույնպես համարվում է գեղազարդ արժանիք ն հիմնականում պայմանավորված է տերնաթիթեղի ծածկող հյուսվածքների կազմով ու կառուցվածքով, ինչպես նան նրա ջղավորությամ : Ըստ տերնների ֆակտուրայի, ծառա ույսերը աժանվում են հետնյալ խմ երի. Հարթ, փայլուն տերններ ունեցող, դրանցից են` տոսախը, խոշորածաղիկ մագնոլիան, դափնեկեռասը, ճապոնական, չինական կամելիաները, ճապոնական իլենին, չիլիական արաուկարիան, հուդայածառը, արդու որոշ տեսակներ, ալենին, տանձենին ն այլն: Հարթ փայլատ (անփայլ) տերններ ունեցող, որոնք իրենց հերթին աժանվում են 2 ենթախմ ի` ա) գորշակապույտ փառով պատված - որոնցից են սպիտակ ուռենին, դրախտածառը, թխակապույտ կաղնին, մոխրագույն, երկնագույն էվկալիպտները, եվրոպական ձիթենին, ձյունաշարուկը, չիչխանը, կեռիկավոր եղննին, լի անանյան եղնինը, ճապոնական ասպիրակը ն այլն: ) առանց փառի - դրանցից են` դաշտային, սրատերն թխկիները, ամառային կաղնին, մանրատերն, խոշորատերն լորենին, սն ընկուզենին, սովորական եղրնանին, սովորական ռնչին, սովորական կիպրոսը, սովորական կտտկենին ն այլն: Խորդու որդ կամ խավոտ տերններ ունեցող. դրանցից են` գերիմաստին, նեղատերն փշատենին, խավոտ կեչին, խորդու որդ ն տերնառատ թեղիները, խավոտ կաղնին, աղվամազոտ լորենին, սպիտակ, ոլլեյի արդիները, կլորատերն ռնչին, գորշավուն ընկուզենին ն այլն: Ելունդավոր (թմ իկավոր) տերններ ունեցող, որոնք աչքի են ընկնում հատկապես ընդգծված ջղավորությամ , դրանցից են` կնճռոտ ռնչին, խոշորատերն ն հուրանավոր դրախտավարդը, ճապոնական զկեռենին ն այլն: Փշավոր տերններ ունեցող, որոնց տերնները ապահովված են փշերով, դրանցից են` սովորական, նեղատերն, ճապոնական մահոնիաները, փշոտ արալյան, սովորական կծոխուրը, սրատերն փշարմավը, փշարմատերն օսմանթուսը ն ուրիշներ: Տերնադասավորությունը համարվում է ժառանգական հատկանիշ, սակայն ույսի կյանքի ընթացքում` կախված դրա տարիքից (էվկալիպտ) ն շրջակա միջավայրի գործոնների, մասնավորապես լուսավորվածության փոփոխությունից (կաղնի, աղեղ), այն կարող է փոփոխվել ն առաջացնել տերնային մոզաիկա (խճանկար): Տերնային մոզաիկան հարմարողական

հատկանիշ է, որի ժամանակ ույսերի ստորին տերնները տերնակոթունի երկարացմամ , եր եմն էլ ձնափոխմամ , զ աղեցնում են վերին շարքի տերնների լուսանցքները: Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ, հատկապես գեղարվեստական կոմպոզիցիոն ձնավորումներում, չափազանց կարնոր է տերնային խճանկար ունեցող ծառա ույսերի օգտագործումը, որոնք իրենց ինքանատիպությամ ն յուրօրինակությամ առանձնակի շուք են հաղորդում կանաչ տնկարկներին, միաժամանակ խտացնելով ծառապսակները: Տերնային խճանկարը հիմնականում լավ է արտահայտված մագլցող ույսերում ( աղեղ, խաղող, արիստոլոխիա, ակտինիդիա), որոնք կարող են զարդարել ազմապիսի պատեր, սյուներ, ծառի ներ, ինչպես նան պարտեզպուրակային շատ կառույցներ (տաղավար, վանդակ, պատաճաղ, պերգոլ ն այլն): Մի շարք ծառատեսակներ (կաղնի, թխկի, լորենի, թթենի, ոխի) նույնպես աչքի են ընկնում արտահայտիչ տերնային խճանկարով: Ծառա ույսերի մոտ հաճախ հանդիպում է հերթադիր տերնադասավորություն, եր տերնները ցողունի շուրջը դասավորվում են պարուրաձն` հերթափոխելով մեկը մյուսին (կեչի, թեղի, հաճարենի, կաղնի, լորենի, խնձորենի ն այլն): Մի շարք ծառա ույսերի մոտ տերնները դասավորված են երկուական` մեկը մյուսի դիմաց: Այսպիսի տերնադասավորությունը կոչվում է հակադիր (հացենի, թխկի, իլենի, ցախակեռաս, եղրնանի, ռնչի ն ուրիշներ): Ծառա ույսերի մոտ եր եմն նկատվում է օղակաձն տերնադասավորվածություն. այս դեպքում տերնները ցողունի շուրջը դասավորված են փնջերով ն կազմում են օղակ (դափնեվարդ, դափնյակ, դժնիկ): Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ, հատկապես տար եր տիպի կանաչ տնկարկների հիմնադրման գործընթացներում, չափազանց կարնոր է իմանալ ծառա ույսերի տերնների գունավորումները, երանգները ն առանձին գունափոխությունները, առանց որի շատ դժվար կլինի գեղարվեստական կոմպոզիցիաների հորինումն ու կերտումը ժամանակի ն տարածության մեջ: Յուրաքանչյուր ծառ կամ թուփ ունի իր տերններին նորոշ գունավորում, որն արտահայտվում է տար եր պայծառությամ , սկսած աց կանաչավունից մինչն մուգ կանաչավուն երանգները: Տերնի կանաչ գույնը պայմանավորված է դրանում քլորոֆիլային հատիկների քանակությամ , իսկ երանգները` տերնի ծածկող հյուսվածքների նույթով: Որպես օրինաչափություն` կանաչ գույնի պայծառությունն ավելի ուժեղ է արտահայտված տերնաթիթեղի վերին, իսկ խավոտությունը` ստորին կողմում: Այդ պատճառով էլ ծառա ույսերի մեծամասնության մոտ տերնների ստորին մակերեսներն ավելի աց գույն ունեն, քան վերինները: Ծառա ույսերի տերնների գույնը ենթարկվում է հասակային ն սեզոնային փոփոխության, որպես կանոն` ոլոր ծառա ույսերի մոտ երիտասարդ տերններն ունեն ավելի վառ, աց կանաչավուն, եր եմն` դեղնականաչավուն, իսկ զարգացած, ծեր տերնները` կանաչավուն կամ մուգ

կանաչավուն գունավորում: Օրինակ` գարնանը սովորական եղննու նոր առաջացած ասեղնատերնները, ունենալով վառ դեղնականաչավուն գունավորում ն հակադրվելով մուգ կանաչավուն հին ասեղնատերններին, ընդհանուր դիտապատկերում եղննուն հաղորդում են գարնանային շքեղ տեսք: Մի քանի ծառա ույսերի նոր ացված տերնները լինում են վարդագույն կամ կարմրավուն, որոնք աճմանն ու զարգացմանը զուգընթաց գունափոխվում, վեր են ածվում տեսակին նորոշ կանաչ գույնի (կտտկենի կարմիր, թխկի գիննալի, խենոմելես ճապոնական): Մի շարք տերնաթափ, հազվադեպ` փշատերն ու լայնատերն մշտադալար ծառա ույսերի տերններն աշնանը ստանում են ազմազան գույներ ու երանգներ ( աց դեղնավուն, դեղին, ոսկեգույն, նարնջագույն, վարդագույն, կարմիր, ծիրանագույն, շագանակագույն, մանուշակագույն ն այլն)` աննկարագրելի գեղեցկություն հաղորդելով կանաչ տնկարկներին: Տերնների աշնանային գունափոխությունները չափազանց տարա նույթ են. կան ծառա ույսեր, որոնց տերններում հիմնականում գերակշռում է մեկ գույն (օրինակ` կարմիր, դեղին, շագանակագույն): Միատոն գունավորում են ստանում կեչին, վիստերիան, հաճարենին, ունդուկը, ակացիան, կաղնին, ուռենին, կատալպան ն այլն (աղյուսակ 2): Մեկ այլ խում ծառատեսակների տերններ ստանում են աշնանային խայտա ղետ ( ազմերանգ) գունավորումներ, դրանցից են` ծիրանենին, դրախտածառը, հնգատերն կուսախաղողը, տանձենին, թխկին, լիկվիդամ արը, լագերստրեմիան ն այլն (աղյուսակ 3): Տերնների աշնանային գունափոխությունը ն երկարատնությունը հիմնականում պայմանավորված է աշնանային կլիմայական պայմաններից: Այսպես, չոր աշնանային պայմաններում տերնները պայծառ գունավորումներ չեն ունենում ն համեմատա ար շուտ են թափվում: Նույնը կրկնվում է նան ցուրտ, անձրնոտ պայմաններում: Տերնների աշնանային գունափոխումները հեքիաթային ազմազանություն ն գեղազարդություն են ստանում տաք, չափավոր խոնավ ն երկարատն աշնան պայմաններում: Կանաչապատման գործընթացներում տերնների աշնանային գունավորումը չափազանց կարնոր է հատկապես խիստ ցամաքային արեխառն կլիմա ունեցող տարածաշրջաններում, որտեղ ամռան 2-րդ կեսին կանաչ տնկարկները գրեթե զրկվում են ծաղկող ծառերից ու թփերից: Կանաչ տնկարկների վերոհիշյալ ացը հնարավորինս կարելի է լրացնել աշնանը գունափոխվող գեղեցիկ տերններ ունեցող տար եր ծառա ույսերի ընտրությամ : Երնանի կանաչ տնկարկներում աշնանն առանձնակի շուքով են դիտվում դրախտածառը, թխկին, արդին, ծիրանենին, տանձենին, սզնին, ասպիրակը, հնգատերն խաղողը, քացախածառը ն այլն: Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ արձր գեղազարդ արժանիքներով աչքի են ընկնում նան ծառա ույսերի պարտիզային ձները ն վեգետատիվ հի րիդները, որոնք ունեն տեսակին ոչ նորոշ տար եր գույնի ու ձնի տերններ ն հասակային ու սեզոնային փոփոխությունների չեն ենթարկվում:

Ծառա ույսերի պարտիզային ձների տերններն ունեն ոսկեգույն, կարմրավուն, խայտա ղետ, արծաթավուն ն այլ գույներ ու երանգներ, որոնք ամ ողջ վեգետացիայի ընթացքում պահպանվում են: Որպես օրինաչափություն` ծառա ույսերում ամենաշատը հանդիպում են խայտա ղետ տերններով պարտիզային ձները, իսկ միաերանգ` դեղնավուն, ոսկեգույն, կարմրավուն պարտիզային ձները, նորոշ են տերնաթափ ծառա ույսերին, հազվադեպ նան` փշատերններին: Կարմրավուն ն ծիրանագույն տերնագունավորումները նույնպես նորոշ են լայնատերն տերնաթափ տեսակներին ն մասամ ` մշտադալար լայնատերն ծառա ույսերին: Անհրաժեշտ է նշել, որ որոշ փշատերն տեսակների (կրիպտոմերիա, թույա) մոտ ձմռանը ասեղնատերնները ստանում են դարչնակարմրավուն կամ րոնզագույն գունավորում, որը ցրտից պաշտպանվելու հարմարողական հատկանիշ է: Արժանի է հիշատակել, որ կան ծառա ույսեր, որոնց տերնները այս կամ այն պայմաններում արձակում են հաճելի կամ տհաճ սուր հոտ: Վերջինիս իմացությունը նույնպես կարնոր է գեղազարդ պարտիզագործության մեջ, հատկապես ծառերի ու թփերի ճիշտ ընտրություն կատարելիս: Հաճելի ուրմունք ունեն կոծոծավոր կեչու, ամուրյան թավշածառի, հունական ընկուզենու, հոտավետ ու ազմամյա արդու, մի քանի գիհիների ու սոճիների տերններ, իսկ անդուր հոտ են արձակում այլանթի, վոլկոմերիի, էուրիի տերնները: Հոտավետ տերններ ունեցող մի քանի լայնատերն ծառատեսակների ուրմունքն ուժեղանում է հատկապես անձրնից հետո ( արդի հոտավետ, արդի ազմամյա), իսկ փշատերն մի քանի ծառատեսակների դեպքում (գիհի, սոճի)` չոր, շոգ եղանակին. երկու դեպքում էլ շնորհիվ տերններից անջատվող, թռչող անուշահոտ նյութերի: Ծառա ույսերի տերնների վերոհիշյալ գեղազարդ արժանիքների ազմազանության մեջ կողմնորոշվելու ն ճիշտ ընտրություն կատարելու համար ընդունված է լատիներեն անվանացուցակ, որն ըստ ձնի, կառուցվածքի ու գունավորման համակարգում է տերններն առանձին խմ երում: խոշորատերն- ՈՁՇrօքհi||Ձ մանրատերն- ՈiՇrօքհi||Ձ միատերն - Ոօոօքհi||Ձ լայնատերն - |Ձէifօ|iՁ նեղատերն - ՁոցսՏէifօ|iՁ սեպաձն - Շսո6ՁէՁ, Շսո6ifօrՈiՏ գանգուր, գանգրավոր - ՇriՏքՁ նշտարաձն, գծաձն - |ՁոՇ6օ|ՁէՁ, |iո6Ձr6, |iո6ՁriՏ սրածայր - ՇսՏքiժՁէ6 կտրված, ակոսավոր- iոՇiՏ6 թաթակտրված - քՁ|ՈՁէifiժՁ

կրկնակի հատված - ժiՏՏ6ՇէՁ պտերանման- fi|iՇifօ|iՁ: ՁՏք|6ոifօ|iՁ փետրանման - ք6ոոifօrՈiՏ, քՁոէifօrՈiՏ, ք6rՁէՁ փետրաձն - ք|սՈօՏՁ տարատերն - հ6է6rօքհi||Ձ սպիտակ - Ձ|ԵՁ ձյունասպիտակ - ոiԿ6Ձ սպիտակավուն - Ձ|ԵiոՁ Ձ|Ե6ոՏ արծաթագույն- Ձrց6ոէՁէՁ արծաթասպիտակավուն - Ձrց6ոէ6Ձ կաթնագույն -|ՁՇէ6Ձ դեղնագույն - |սէ6Ձ մոխրադեղնավուն - Տս|քհսr6Ձ ոսկեգույն - Ձսr6Ձ, ՁսrՁէՁ նարնջագույն - ՁսrՁոէiՇՁ նարնջակարմրավուն- ՁսrՁոէiՁ կարմրագույն- rսԵrՁ կարմրավուն - rսԵ6||Ձ, rսԵ6ոՏ, rսԵ6ՏՇ6ոՏ վառ կարմիր - ՇօօՇiո6Ձ մուգ կարմիր - fսՏՇiօ-rսԵrՁ պղնձագույն -Շսքr6Ձ երկնագույն - ց|ՁսՇՁ գորշակապույտ - ց|ՁսՇ6ոՏ6Տ կապտագույն- Շօ6rս|6Ձ ծիրանագույն- քսrքսr6Ձ մուգ ծիրանագույն - Ձէrօքսrքսr6Ձ մանուշակագույն - Կiօ|ՁՇ6Ձ մոխրագույն - ցriՏ6Ձ, ցriՏ6ոՏ մոխրավուն ( աց) - Շiո6r6Ձ (Շiո6rՁՏՇ6ոՏ) դարչնագույն – հ6քՁէiՇՁ շագանակագույն - ԵՁժiՁ գորշավուն, մուգ մոխրավուն-Եrսո6Տ6ոՏ fսՏՇՁ մուգ դեղնավուն - fս|ԿՁ սն - Ձէ6rՁ, ՁէrՁէՁ, ոiցriէՁ, ոiցrՁ պտավոր - ՈՁՇս|ՁէՁ խայտա ղետ - ԿՁriՁցՁէՁ, քiՇէՁ, քiՇէսrՁէՁ երկգույն - ԵiՇօ|օr եռագույն - էriՇօ|օr ծավոր - ՈՁrցiոՁէՁ Խայտա ղետ կամ շերտավոր տերններում պուտիկների կամ ծերի գույներին համապատասխան տերններն անվանվում են` սպիտակ ծավոր - Ձ|Եօ ՈՁrցiոՁէՁ, արծաթավուն պտավոր-Ձrց6ոէ6օ ՈՁՇս|ՁէՁ, ոսկեգույն պուտիկավոր - Ձսr6օ ՈՁՇս|ՁէՁ, դեղնավուն խայտա ղետ |սէ6օ-ԿՁriՁցՁէՁ ն այսպես շարունակ:

Տերեւների աշնանային միատոն գունավորվող ծառաμույսեր

Տեսակի անվանումը

Բնորոշ գույնը

Դեղնավուն

Ոսկեգույն

Կարմրավուն

Դարչնագույն

Գորշավուն

աղյուսակ 2

կանաչավուն μաց կանաչավուն կանաչավուն մուգ կանաչավուն

+

-

-

-

-

-

+

-

-

-

+

-

-

-

-

+

-

-

-

-

կանաչավուն

-

-

-

+

-

կանաչավուն

+

-

-

-

-

կանաչավուն

+

-

-

-

-

-

-

-

+

-

+

-

-

-

-

-

-

+

-

-

-

-

-

+

-

-

-

-

-

+

-

+

-

-

-

-

+

-

-

-

+

-

-

-

-

-

+

-

-

-

+

-

-

-

-

-

-

+

-

-

+

-

-

-

-

Անձեւի թփային Արալիա մանջուրական Բարդի Բոլեի Բարդի կանդական Բունդուկ կանադական Գլեդիչիա սովորական Գլիցինիա չինական Ընկուզենի հունական Ընկուզենի սեւ Թավշածառ ամուրյան Թեղի հարթ Թեղի տերեւառատ Թթենի սպիտակ Թթենի սեւ Թխենի սովորական Թխկի μարձրլեռնային Թխկի դաշտային Թխկի սրատերեւ Լորենի խոշորատերեւ

մուգ կանաչավուն մուգ կանաչավուն մուգ կանաչավուն մուգ կանաչավուն մուգ կանաչավուն μաց կանաչավուն կանաչավուն մուգ կանաչավուն մուգ կանաչավուն կանաչավուն մուգ կանաչավուն μաց կանաչավուն

Լորենի մանրատերեւ Խնձորենի հատապտղային Կաղնի ամառային Կաղնի կարմիր Կատալպա սովորական Կարագանա ծառանման Կեչի ելունդավոր Կեչի Լիտվինովի Հաճարենի արեւելյան Հացենի ամերիկյան Հացենի սովորական Հոնի սովորական Ձիակասակ սովորական Մակլյուրա նարնջագույն Մելիա հիմալայան Չիչխան սովորական Ռոμինիա կեղծ ակացիա Սոսի արեւելյան Սոֆորա ճապոնական Սրնգենի սովորական Վարդակակաչածառ Վիստերիա չինական Տխլենի սովորական

+

-

-

-

-

-

-

+

-

-

-

-

-

-

+

-

-

+

-

-

-

+

-

-

-

-

-

-

-

+

-

+

-

-

-

-

+

-

-

-

+

-

-

-

-

+

-

-

-

-

+

-

-

-

-

-

-

+

-

-

-

-

-

+

-

+

-

-

-

-

+

-

-

-

-

-

+

-

-

-

կանաչավուն

+

-

-

-

-

կանաչավուն

-

-

-

-

+

կանաչավուն

-

-

-

+

-

+

-

-

-

-

-

-

-

+

-

կանաչավուն

+

-

-

-

-

կանաչավուն

-

-

-

-

+

մուգ կանաչավուն մուգ կանաչավուն մուգ կանաչավուն մուգ կանաչավուն μաց կանաչավուն μաց կանաչավուն μաց կանաչավուն μաց կանաչավուն մուգ կանաչավուն կանաչավուն մուգ կանաչավուն կանաչավուն մուգ կանաչավուն μաց կանաչավուն կանաչավուն մոխրականա չավուն

μաց կանաչավուն գորշ կանաչավուն

Ուռենի սպիտակ Փշատենի արծաթագույն Փշատենի նեղատերեւ

մոխրականա չավուն

+

-

-

-

-

մոխրագույն

-

-

-

-

+

մոխրավուն

-

-

-

+

-

Տերեւների աշնանային μազմագույն գունավորվող ծառաμույսեր աղյուսակ 3

վառ կարմիր (μոսորագույն)

մանուշակագույն

նարնջագույն

կարմրավուն

դարչնագույն

Բնորոշ գույնը

μրոնզագույն

Տեսակի անվանումը

դեղնավուն

Աշնանային գունավորումը

Ակտինիդիա չինական

կանաչավուն

+

+

-

-

+

+

-

Ամելիանխիեր կանադական

մուգ կանաչավուն

+

+

-

+

+

+

-

Ամելիանխիեր սովարական

մուգ կանաչավուն

+

+

-

+

+

+

-

Ասպիրակ Թունμերգի Ասպիրակ ճապոնական Արոսենի սովորական Բռնչի սովորական

մուգ կանաչավուն մուգ կանաչավուն մոխրականաչավուն

+

-

-

-

+

+

-

+

+

+

-

+

+

-

+

+

+

+

-

-

-

+

-

-

-

+

+

-

+

+

-

-

+

+

-

+

+

-

+

+

+

-

Գերիմաստի Դրախտածառ

կանաչավուն մոխրականաչավուն գորշ կանաչավուն

Թխկի արծաթագույն

Թխկի թաթաձեւ

արծաթականաչ ավուն մուգ կանաչավուն μաց կանաչավուն

Թխկի կարմիր

կանաչավուն

Թխկի սոսիատերեւ Թխկի սրատերեւ Լագեսրտրեմի ա հնդկական Լիքվինդամμար արեւելյան Ծիրանենի սովորական Կելրեյտերիա հուրանավոր Կեչի կոծոծավոր Կծոխուր սովորական Կծոխուր թունμերգի Հնգատերեւ խաղող Մրտավարդ դեղին

գորշ կանաչավուն մուգ կանաչավուն մուգ կանաչավուն մուգ կանաչավուն

Թխկի գիննալա

կանաչավուն մուգ կանաչավուն μաց կանաչավուն μաց կանաչավուն կանաչավուն

Տանձենի սովորական

մուգ կանաչավուն μաց կանաչավուն μաց կանաչավուն մուգ կանաչավուն

Քացախածառ

կանաչավուն

Ոսկեզանգ

+

+

-

+

-

-

-

+

-

-

+

-

-

-

+

-

-

+

+

-

-

+

+

-

+

+

+

-

+

+

-

+

+

+

-

+

+

-

+

+

-

-

+

+

-

+

+

+

-

+

+

+

+

+

+

+

+

+

-

-

+

+

+

+

+

+

-

-

-

+

+

+

-

-

-

-

+

+

-

-

+

+

+

-

+

-

-

-

+

+

-

+

+

+

+

+

+

+

+

+

-

+

+

-

+

+

+

+

-

-

+

-

+

-

+

+

-

+

-

+

-

+

+

+

+

+

Ծաղիկների գեղազարդ արժանիքները Ծաղիկը կարճացած, ձնափոխված ընձյուղ է, որը ծաղկակոթունի միջոցով միացած է ցողունին: Ծաղիկը հանդիսանում է նան ամենակատարելագործված ազմացման օրգանը: Ծաղկի կենտրոնում գտնվում է վարսանդը, վերջինս շրջապատված է առէջներով, որոնք էլ իրենց հերթին պաշտպանված են պսակաթերթիկներով ու աժակաթերթիկներով: Եր ծաղկի կառուցվածքում ացակայում են վարսանդը ն առէջները, այդպիսի ծաղիկները կոչվում են անսեռ (սովորական ռնչի, պարտիզային ձներ): Եթե ացակայում են առէջները (կաղնի), կամ վարսանդը (ուռենի), ծաղիկները կոչվում են միասեռ, իսկ եր լինում են ն առէջները ն վարսանդը, ծաղիկները կոչվում են երկսեռ (լորենի, դրախտածառ, այլանթ, կովկասյան խուրմա): Այն ծառա ույսերը, որոնք միաժամանակ ունեն ն՛ առէջավոր (արական) ն՛ վարսանդավոր (իգական) ծաղիկներ, կոչվում են միատուն (կաղնի, նոճի, հաճարենի, կեչի, գետնանոճի, այլանթ): Եթե իգական ծաղիկները գտնվում են միննույն տեսակի մի անհատում, իսկ արական ծաղիկները մեկ ուրիշում, ապա ույսերը կոչվում են երկտուն (ուռենի, թթենի, գիհի): Պարտեզպուրակային կոմպոզիցիաներում ծառա ույսերի ծաղիկները չափազանց կարնոր, եր եմն որոշիչ նշանակություն ունեն, որոնց օգնությամ կարելի է լուծել ազմապիսի գեղարվեստակոմպոզիցիոն մտահղացումներ (անընդհատ ծաղկող այգի, ծաղկող ցանկապատ, խում , մենածառ): Ծաղիկների գեղազարդ արժանիքներն են դրանց ձնը, չափերը, գունագեղությունը, ուրմունքը, ծաղկման երկարատնությունը, որոշ դեպքերում` ծաղկակիցների առկայությունը ( ուգենվելիա): Ծառա ույսերի մոտ ծաղիկները սովորա ար լինում են միայնակ կամ խմ երով (ծաղկա ույլ), որոնք, ըստ ուսա անական կազմության, ունենում են ընտանիքային կամ ենթաընտանիքային կողմնորոշվածություն, այսպես օրինակ` խնձորենու, արոսենու, ասպիրակի ծաղիկները, չնայած տեսակային տար երությանը, իրար շատ նման են, որը նորոշ է վարդազգիների ընտանիքին, կամ ակացիայի, վիստերիայի, կարագանայի, հուդայածառի ծաղիկներին նորոշ է ակլազգիների ծաղիկների մորֆոլոգիական առանձնահատկությունները ն այլն: Տար եր ծառա ույսերի ծաղիկներն աչքի են ընկնում շնորհիվ ծաղկի առանձին մասերի գեղազարդության, օրինակ` լենքորանյան ալ իցիայի, արծաթավուն ակացիայի, էվկալիպտի ծաղիկներում իրենց ինքնատիպությամ ն գեղազարդությամ աչքի են ընկնում առէջները, ուգենվելիայի, դավիդիայի` ծաղկակիցները, լեռնավարդի, ցելալպինիայի` երկարացված, ծռված վարսանդը` առէջների հետ միասին ն այլն: Ծառա ույսերին առանձնահատուկ շուք են հաղորդում կիսալիաթերթ (Տ6Ոiք|6ոՁ) ն լիաթերթ (ք|6ոՁ, ք|6ոif|օrՁ) ծաղիկները, որոնց առէջները,

նույնիսկ վարսանդը, ձնափոխվում են պսակաթերթիկների (ճապոնական սերկնիլ, աղրջուկ, դեյցիա, սզնի, ռնչի, ձիակասկ, դափնեվարդ, կերիա, ասպիրակ, սրնգենի, եղրնանի ն ուրիշներ): Պարտեզպուրակային տար եր տիպի կոմպոզիցիաներում, հատկապես արժեքավոր են խոշոր ծաղիկներ ունեցող ծառերն ու թփերը, որոնք ինքնա երա ար հայտնվում են այցելուների ուշադրության կենտրոնում: Ծառա ույսերն ըստ միայնակ ծաղիկների մեծության խմ ավորվում են. Շատ խոշոր ծաղիկ ունեցող, եր ծաղիկներն ունենում են 10սմ-ից ավելի մեծություն: Նման ծաղիկներ ունեն խոշորատերն մագնոլիան, խոշորածաղիկ մագնոլիան (20-25սմ), եռապսակ մագնոլիան (18-25սմ), հակառակ-ձվաձն մագնոլիան (14-16սմ), շուշանագույն մագնոլիան (1215սմ), Սուլանժի մագնոլիան (12-15սմ): Խոշոր ծաղիկ ունեցող, եր ծաղիկներն ունեն 5-10սմ մեծություն: Այդպիսի ույսերից են ճապոնական կամելիան, չինական կամելիան, աղրջուկը, չինական վարդը, ծառանման քաջվարդը, պավլովնիան, կամպսիսը, մի շարք վարդեր, ռուգոզա մասուրը ն ուրիշներ: Միջին մեծության ծաղիկ ունեցող, եր ծաղիկներն ունեն 2-5սմ մեծություն: Այդպիսի ույսերից են մրտավարդը, լեռնավարդը, սրատերն ակտինիդիան, նռենին, վեյգելիան, ճապոնական խենոմելեսը, մասրենին, կիտրոնը, ծիրանենին, նշենին, դեղձենին ն ուրիշներ: Մանր ծաղիկ ունեցող, Եր ծաղիկների մեծությունը չի գերազանցում 2սմ-ը: Նման ույսերից են` եկետենին, դազիֆորան, հոնին, ճապկին, ալենին, մաուլեյի խենոմելեսը, ոսկեզանգը, գաճաճ նշենին, սզնին ն այլն: Ի տար երություն միայնակ ծաղկի` ծաղկա ույլը ծաղկակոթի առանցքի ուղղությամ դասավորված ծաղիկների խում է, որը, կախված ճյուղավորման ձնից ու աստիճանից, կարող է լինել պարզ կամ արդ, որոնք էլ իրենց հերթին կազմում են ողկույզ, հուրան, հասկ, գլխիկ, կողր, վահանիկ, հովանոց, զամ յուղ ն այլն: Կանաչապատման մեջ ծառա ույսերը աչքի են ընկնում հետնյալ ծաղկա ույլերով` Ողկույզանման, եր առանձին ծաղիկները մեկական դասավորված են ծաղկակիր առանցքի վրա (թխկի, ակացիա, դեյցիա, ոսկե անձրն ն այլն): Հուրանաձն, եր ծաղիկների փոխարեն ծաղկակիր առանցքի վրա դասավորված են մանր ողկույզանման ծաղկա ույլերը (կատալպա, ունդուկ, վիստերիա, հացենի, ձիակասկ ն այլն): Հովանոցանման, եր առանձին ծաղիկների ծաղկակոթունները դուրս են գալիս մեկ կետից (իլենի, հոնի, սզնի, ալենի ն այլն): Վահանաձն, եր ծաղիկների ծաղկակոթունները ծաղկակիր առանցքի վրա դասավորված են հաջորդա ար (արոսենի, ճապոնական ասպիրակ, կտտկենի, ռնչի ն այլն):

Ծառա ույսերն ըստ ծաղկա ույլերի մեծության լինում են. Շատ խոշոր ծաղկա ույլ ունեցող, եր ծաղկա ույլի մեծությունը կազմում է 20-30սմ ն ավելի, դրանցից են` արմավաշուշանը (մինչն 1,2մ), ունդուկը (մինչն 1մ), վիստերիան, եղրնանին, կատալպան, ձիակասկը, պուեարարիան, ոսկե անձրնը, սոֆորան ն այլն: Խոշոր ծաղկա ույլ ունեցող, եր ծաղկա ույլն ունենում է 10-20սմ մեծություն, դրանցից են` սպիտակ ակացիան, ռո ինիան, արոսենին, ասպիրակը, կտտկենին, լագերստրեմիան, դրախտավարդը, թխենին, հացենին, այլանթը ն այլն: Փոքր ծաղկա ույլ ունեցող, եր ծաղկա ույլն ունենում է մինչն 10սմ մեծություն, դրանցից են` կիպրոսը, դեյցիան, պայթակենին, պարսկական եղրնանին, կելրեյթերիան, գլեդիչիան, հաղարջենին, դեղին ակացիան, կպչուն ակացիան ն այլն: Որպես օրինաչափություն` տպավորիչ, ինքնատիպ, զարմանահրաշ, գեղեցիկ, գունագեղ ծաղիկները նորոշ են արնադարձային ն մերձարնադարձային ծագում ունեցող ծառա ույսերին, որոնցից քչերն են մեր նակլիմայական պայմաններում կարողանում հարմարվել: Արնադարձային որոշ ծառա ույսերում ծաղիկներն առաջանում են ոչ միայն ընձյուղներում, այլն ծառի նում ն ազմամյա ճյուղերում, այս երնույթը կոչվում է կաուլիֆլորիա: Կաուլիֆլորիայի երնույթին կարելի է ականատես լինել նան մեր պայմաններում, մասնավորապես հուդայածառի դեպքում, որի վարդամանուշակագույն ծաղիկներն ապրիլին պատում են ծառը ամ ողջությամ ` առանձնակի շուք հաղորդելով կանաչ տնկարկներին: Մեր պայմաններում շատ ծառատեսակներ, որոնք լայն կիրառություն ունեն կանաչապատման մեջ, ունեն անշուք, անհրապույր ծաղիկներ, դրանցից են` արդին, ուռենին, կաղնին, թեղին, ընկուզենին, թխկին ն շատ ուրիշներ: Ծաղիկների գեղազարդ արժանիքների ամենակարնոր չափորոշիչներից է դրանց գունավորումը, որն աչքի է ընկնում գունային խիստ ազմազանությամ ` (սպիտակ, դեղին, նարնջագույն, կարմիր, մանուշակագույն, կապույտ, երկնագույն, խայտա ղետ ն այլն) ն գունագեղությամ : Ծաղիկների գունային ազմազանությունը պայմանավորված է ջիջներում գտնվող ներկող մի շարք պիգմենտների զուգակցությամ ու փոխհարա երությամ : Այսպես, օրինակ, դեղնավուն գունավորումը պայմանավորված է գունակիրով (քրոմատոֆոր), որը եր ներկվում է քսանտին պիգմենտով, առաջանում է դեղին գույն, եթե ներկվում է քսանտին ն կարոտին պիգմենտներով, առաջանում է նարնջագույն գունավորում: Կարմիր, կապույտ ն մանուշակագույն գույները պայմանավորված են ջջահյութում լուծված անթոցիան պիգմենտով: Եր ջջահյութի ռեակցիան հիմնային է, անթոցիանը ներկվում է կապույտ գույնով, եր ռեակցիան թթվային է, անթոցիանը ունենում է կարմիր գույն, իսկ չեզոք ռեակցիայի դեպքում անթոցիանը ձեռք է երում մանուշակագույն գունավորում: Որպես կանոն` ծաղիկների գույների պայծառությունը ուղիղ համեմտական է լու-

սավորվածության ինտենսիվությանը: Ուժեղ լուսավորվածության պայմաններում ծաղիկների գույները լինում են վառ ու պայծառ: Երնանի կանաչ տնկարկներում հանդիպող ծառա ույսերի ծաղիկների գունավորումները երվում է թիվ 4 աղյուսակում: Կանաչապատման նագավառում տար եր տիպի կանաչ տնկարկների նախագծման ն հիմնադրման գործում էական նշանակություն ունի նան ծաղիկների ուրումնավետությունը, որը, ացի սանիտարահիգիենիկ նշանակությունից, ազմահազար այցելուների վրա դրական ներգործություն է թողնում` նպաստելով դրանց լիարժեք հանգստին: Հայտնի է, որ ուրումնավետ ծաղիկներ ունեցող շատ ծառա ույսեր, միաժամանակ լինելով ֆիտոնցիդներ, նակավայրերում չեզոքացնում են վնասակար միկրոօրգանիզմները, հետնապես` մաքրում օդը: Ըստ ծաղիկների ուրումնավետության ուժի, ծառա ույսերը պայմանականորեն խմ ավորվում են` Շատ հոտավետ ծաղիկներ ունեցող, եր ուրմունքը տարածվում է ավականին հեռու: Այդպիսի ուսերից են սպիտակ ակացիան, կիպրոսը, սզնին, կտտկենին, ուդլեյան, լորենին, փշատենին, եղրնանին, թխենին, կատալպան ն ուրիշներ: Հոտավոտ ծաղիկներ ունեցող, եր ուրմունքը կրում է տեղային նույթ: Այդպիսի ույսերց են լիգուստրինան, ծիրանենին, վիստերիան, ցախակեռասը, մելիան, դափնեվարդը, պավլովնիան, արոսենին, կծոխուրը, սոֆորան, հացենին, ձիակասկը ն ուրիշներ: Թույլ հոտավետ ծաղիկներ ունեցող, եր ուրմունքը զգացվում է միայն շատ մոտիկից: Այդպիսի ույսերից են խենոմելեսը, կարագանան, ոսկեզանգը, անձնին, ունդուկը, դեյցիան, ասպիրակը ն ուրիշներ: Նշենք, որ ծաղիկների ուրումնավետությունը, կապված եթերային յուղերի պարունակությունից, կարող է լինել դուրեկան, չափավոր ն անդուր (տհաճ), ընդ որում ծաղիկների հոտը կարող է փոփոխվել եթերային յուղերի խտության փոփոխմանը զուգընթաց: Դուրեկան ուրմունք են արձակում սպիտակ ակացիան, դեյցիան, սովորական եղրնանին, փշատենին, սոֆորան, թփային հասմիկը, լորենին, մագնոլիան, սրնգենին, լեռնավարդը, քաջվարդը, կատալպան, ցախակեռասը, դափնեվարդը, գլեդիչիան, թխենին ն ուրիշներ: Չափավոր հաճելի ուրմունք ունեն խոշորածաղիկ մագնոլիան, չինական կամելիան, կտտկենին, սզնին, ասպիրակը, մասրենին ն ուրիշներ: Տհաճ ույր են արձակում կասկենին, այլանթը, վոլկոմերիան, ճապոնական էուրիան, սրատամ ֆոտինիան ն այլն: Ծաղիկների կարնոր առանձնահատկություներից են նան ծաղկման ժամկետները ն երկարատնությունը, որոնք չափազանց կարնոր են հատկապես ույսերի ընտրության ժամանակ: Ըստ ծաղկման ժամկետների ծառա ույսերը կարելի է աժանել հետնյալ խմ երի` Վաղ գարնանային ծաղկող տեսակներ, որոնք սկսում են ծաղկել փետրվար-մարտ ամիսներին, դրանցից են` գծատերն նազվարդը, դափնին, հոնին, մագնոլիան, այծուռենին, ոսկեզանգը, նշենին, ծի-

րանենին, հուդայածառը, փայլուն ցախակեռասը, մշտադալար տխլենին, ռնչին ն այլն: Գարնանային ծաղկող տեսակներ, որոնք սկսում են ծաղկել ապրիլմայիս ամիսներին, դրանցից են` ճապոնական սերկնիլը, ա ելիան, հնդկական նազվարդը, անձնին, դեղին ակացիան, սզնին, կտտկենին, գլիցինիան, տանձենին, խնձորենին, սալորենին, ալենին, ցախակեռասը, գերիմաստին, եղրնանին, ոսկե անձրնը, ասպիրակը, սրնգենին, լեռնավարդը ն ուրիշներ: Ամռանը ծաղկող տեսակներ - որոնք ծաղկում են հունիս-օգոստոս ամիսներին, դրանցից են` ալ իցիան, ակտինիդիան, փայլուն կիպրոսը, նռենին, սողացող դրախտավարդը, արմավաշուշանը, կատալպան, ձիակասկը, ճապոնական ասպիրակը, խոշորածաղիկ մագնոլիան, փշատենին, դափնեվարդը, կպչուն ակացիան, հունգարական եղրնանին, սոֆորան, լորենին ն ուրիշներ: Աշնանը ծաղկող տեսակներ - որոնք ծաղկում են սեպտեմ եր-նոյեմ եր ամիսներին, դրանցից են` հուրանավոր դրախտավարդը, ուդլեյան, հնդկական լագերստրեմիան, հոտավետ օսմանթուսը, ճապոնական զկեռենին, աղրջուկը ն ուրիշներ: Ձմռանը ծաղկող տեսակներ - որոնք ծաղկում են դեկտեմ եր-հունվար ամիսներին, դրանցից են` արծաթափայլ ակացիան, մերկածաղիկ հասմիկը, հոտավետ ցախակեռասը, ճապոնական կամելիան, էվկալիպտը ն ուրիշներ: Հիշատակենք, որ մեր նակլիմայական պայմաններում, մասնավորապես Երնանում, ձմռան ամիսներին աց գրունտի պայմաններում ոչ մի ծառա ույս չի ծաղկում (աղյուսակ 4): Սովորա ար տերնաթափ ծառա ույսերի ծաղկումը տեղի է ունենում տերնների ացմանը զուգընթաց կամ նրանից հետո, սակայն կան տեսակներ, որոնց ծաղկումը ավելի շուտ է տեղի ունենում. այդպիսի ույսերից են խենոմելեսը, ոսկեզանգը, հոնին, որոշ մագնոլիաներ, նշենին, ծիրանենին, պավլովնիան, դեղձենին ն այլն: Ըստ ծաղկման երկարատնության, ծառա ույսերը աժանվում են հետնյալ 3 խմ ի` Երկարատն ծաղկողներ - որոնց ծաղկումը շարունակվում է մեկ ամիս ն ավելի, այդպիսի ույսերից են պարտիզային դրախտավարդը (4 ամիս), ճապոնական կամելիան (6 ամիս), աղրջուկը (3-4 ամիս), հնդկական լագերստրեմիան (2 ամիս), հոտավետ մելիան (1,5-2 ամիս), հոտավետ ձիթենին (4-5 ամիս), ճապոնական զկեռենին (2-4 ամիս), ճապոնական սոֆորան, ճապոնական ն ումալդի ասպիրակները, կտտկենին ն ուրիշներ: Միջին տնողության ծաղկողներ - որոնք ծաղկում են մինչն 1 ամիս երկարատնությամ , դրանցից են` ճապոնական խենոմելեսը, ոսկեզանգը, ասպիրակը, լորենին, ոսկե անձրնը, ալ իցիան, ոսկեգույն հաղարջենին, կելրեյթերիան, դրախտածառը, ձիակասկը, կատալպան ն այլն:

Կարճատն ծաղկողներ - որոնց ծաղկումը տնում է 1-2 շա աթ, այդպիսի ույսերից են` դեղին ակացիան, ռո ինիան, եղրնանին, թխենին, հատապտղային խնձորենին, նշենին, ալենին, նեղատերն մահոնիան, հուդայածառը, դեյցիան, ցախակեռասը, այծուռենին ն այլն: Որոշ գեղազարդ ծառա ույսեր վեգետացիայի ընթացքում կարող են ծաղկել երկրորդ անգամ: Այդպիսի ույսերից են` դրախտածառը, հոտավետ աղտորը, վիստերիան, ռո ինիան, ճապկին, Վանհուտտի ասպիրակը ն ուրիշներ: Անհրաժեշտ է նկատել նան, որ ծառա ույսերի ծաղկման ժամկետները ն երկարատնությունը տար եր կլիմայական պայմաններում տար եր է:

Երեւանի կանաչ տնկարկներում հանդիպող ծառաμույսերի ծաղիկների գեղազարդ առանձնահատկությունները (միջին ցուցանիշներ)

Ծառատեսակներ

Ծաղիկների գունավորումը

Բուրմունքը

Ծաղկման ժամկետները (ամիս)

Ծաղկման երկարատությունը (օր)

աղյուսակ 4

ՄII-ՄIII

Ալμիցիա լենքորանյան Անձեւի թփային Ասպիրակ Բումալդի Ասպիրակ ճապոնական Ասպիրակ Վանհուտտի Արմավաշուշան թելատու Արոսենի Հայստանի Արոսենի սովորական Բալենի թավոտ Բաղրջուկ սիրիական Բռնչի սովորական Բուդլեյա Դավիդի

վարդագույն

նուրμ, սուր

մանուշակագույն

եթերային

ՄI

15-20

սպիտակ

ծաղկային

ՄI-I4

վարդամանուշակագույն

ծաղկային

ՄII-ՄIII

սպիտակ

ծաղկային

Մ-ՄI

սպիտակ

կամֆորային

ՄII

սպիտակ

մեղրային

Մ-ՄI

սպիտակ

մեղրային

Մ-ՄI

IՄ

կամֆորային

ՄII-4

ծաղկային

Մ-ՄII

մեղրային

ՄII-I4

65-70

վարդասպիտակավուն սպիտակ, վարդագույն սպիտակ μաց մանուշակագույն

նշային

Բունդուկ կանադական

սպիտակ

սուր

ՄII

Գերիմաստի

դեղնասպիտակավուն

կիտրոնային

Մ

Դազիֆորա թփային

ոսկեդեղնավուն

կիտրոնային

ՄI-4

Դեղձենի սովորական Դեյցիա շքեղ Դրախտածառ Եղրեւանի պարսկական Եղրեւանի սովորական Թխենի սովորական Լորենի կովկասյան Խենոմելես ճապոնական Խենոմելես Մաուլեի Խնձորենի ծիրանագույն Խնձորենի հատապտղային Ծիրանենի սովորական Կատալպա օվալատերեւ Կատալպա սովորական Կարագանա ծառանման Կելրեյրտերիա հուրանավոր Կծոխուր Թունմμերգի Կծոխուր սովորական Կիպրոս սովորական Կտտկենի սեւ Հոնի սովորական Հուդայածառ կանադական Ձիակասկ սովորական Ձյունապտղիկ սպիտակ

վարդագույն

նշային

IՄ-Մ

սպիտակ սպիտակադեղնա վարդագույն

նշային

Մ-ՄI

ծաղկային

Մ-ՄIII

մանուշակագույն

եթերային

ՄI-ՄII

25-30

կապտավուն

անանուխի

Մ

սպիտակ

ծաղկային

IՄ-Մ

սպիտակակրեմագույն

եթերային

ՄI-ՄII

վառ կարմիր

ծաղկային

IՄ-Մ

նարնջակարմրավուն

ծաղկային

IՄ-Մ

գինեկարմիր

ծաղկային

IՄ-Մ

սպիտակ

ծաղկային

IՄ-Մ

սպիտակավարդագույն

ծաղկային

IՄ

սպիտակ

թույլ

ՄII-I4

սպիտակ

թույլ

ՄII

դեղին

սուր

IՄ-ՄI

μաց դեղնավուն

կիտրոնային

ՄII-ՄIII

դեղնավուն

ժավելային

Մ

դեղնավուն

ժավելային

Մ

15-20

սպիտակավուն

կամֆորային

ՄI-ՄII

սպիտակ դեղին վարդամանուշակագույն

նեխած նշային

ՄI-ՄII III-IՄ

կամֆորային

Մ-ՄI

սպիտակավուն

մեղրային

Մ-ՄI

վարդասպիտակավուն

ծաղկային

ՄI-I4

սուր

IՄ-Մ

μաց վարդագույն

ծաղկային

III-IՄ

վառ կարմիր

թույլ

Մ-ՄIII

վառ դեղին

ծաղկային

IՄ-Մ

վարդագույն

ծաղկային

Մ-ՄI

սպիտակ

եթերային

Մ-ՄI

Ռոμինիա կպչուն

վարդակարմրավուն

եթերային

ՄI-ՄII

Սզնի խոշորափուշ

սպիտակ

նեխած

Մ

Սոֆորա ճապոնական Սրնգենի կովկասյան Վեյգելիա հիμրիդային

դեղնասպիտակավուն

նեխած

ՄII-ՄIII

սպիտակ

եթերային

ՄI-ՄII

վարդագույն

ծաղկային

ՄI-ՄII

Ցախակեռաս այծի

դեղին

կիտրոնային

Մ-ՄI

Ցախակեռաս թաթարական Ցախակեռաս Մաակի Փշատենի նեղատերեւ

սպիտակավարդագույն

կիտրոնային

Մ-ՄII

μաց-դեղնավուն

ծաղկային

Մ-ՄI

արծաթանարնջագույն

սուր

ՄI

Մահոնյա սղոցիատերեւ

դեղին

Նշենի սովորական Նռնենի սովորական Ոսկեզանգ միջանկյալ Չմենի փայլուն Ռոμինիա կեղծակացիա

Պտուղների գեղազարդ արժանիքները Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ կանաչ տնկարկներին վեգետացիայի տար եր փուլերում լրացուցիչ գեղազարդություն են հաղորդում պտուղները, որոնք աչքի են ընկնում իրենց ձնով, կազմությամ ն գունագեղությամ : Պտուղները սովորա ար լինում են չոր կամ հյութալի: Վերջինիս դեպքում պտղամիսը հյութալի է (ցախակեռաս, կծոխուր, հաղարջենի ն այլն): Չոր պտուղները իրենց հերթին լինում են ացվող ն չ ացվող (ունդ, պատիճ, սերմիկ, թնապտուղ, տուփիկ): Ըստ ձնի` պտուղները լինում են հատապտուղ, կորիզապտուղ ն հնդավոր: Պտուղների գեղազարդությամ գլխավորապես աչքի են ընկնում պտղատու ծառատեսակները (ծիրանենի, կեռասենի, ալենի, սալորենի, դեղձենի, խնձորենի, տանձենի, նռենի, թզենի, հոնի ն այն), որոնք շնորհիվ պտուղների ձնի ն երանգավորման առանձնահատուկ հմայք են հաղորդում կանաչ տնկարկներին: Կանաչ տնարկներին յուրահատուկ ինքնատիպ գեղազարդություն են հաղորդում նան մի շարք գեղազարդ ծառա ույսեր, որոնք ունեն ազմապիսի հետաքրքիր ու գեղեցիկ պտուղներ: Այդպիսի պտուղներ ունի նարնջագույն մակլյուրան, որի պտուղները իրենցից ներկայացնում են խոշոր, մինչն 15սմ տրամագծով, խորդու որդ մակերեսով կանաչավուն գնդեր, որոնք զարդարում են ծառերը, հատկապես տերնաթափի ժամանակ: Բունդուկի, գլեդիչիայի օրիգինալ, փայլուն, մուգ շագանակագույն, խոշոր ունդերը, հատկապես ամռան երկրորդ կեսին ն աշնանը, զարդարելով ծառերը, գեղազարդ շուք են հաղորդում կանաչ տնկարկներին: Կանաչ տնկարկներին, հատկապես ուշ աշնանը ն ձմռանը, գեղազարդ շուք են հաղորդում ճապոնական սոֆորայի դեպի ներքն կախված դեղնականաչավուն թափանցիկ ուլունքանման պտուղները: Կանաչ տնկարկներում չափազանց գեղեցիկ գունային կոմպոզիցիաներ են առաջացնում արոսենու, սզնու ն մասուրի տար եր տեսակները, որոնք, շնորհիվ պտուղների ազմերանգության ն առատության, կարող են օգտագործվել տարա նույթ կոմպոզիցիոն մտահղացումներում: Գեղեցիկ պտուղներ ունեն նան հատապտղային կենին (կարմրավուն), հիմալայան մելիան (դեղնասպիտակավուն), հնգատերն խաղողը (կապույտ), կիպրոսը (սն), ձյունաշարուկը (ձյունասպիտակ), վիրգինյան գիհին (արծաթակապտավուն), ցախակեռասը (դեղնակարմրավուն), չմենին ն ռնչին (կարմրավուն), պիրականտան (նարնջագույն), մամրիչը (սպիտակ), չիչխանը (նարնջագույն), ձիակասկը (կանաչավուն), սոսին (մոխրականաչավուն), կելրեյթերիան (դեղնաշագանակագույն), կատալպան (գորշավուն), կծոխուրը (դեղնակարմրավուն), հաղարջենին (ոսկեգույն) ն այլն (աղյուսակ 5): Որոշ ծառատեսակների խակ պտուղները գունավոր են ն ծաղկման պատրանք են առաջացնում մարդկանց մոտ. օրինակ` այդպիսի ծառատեսակներից են թաթարական թխկին, որի վարդակարմրավուն

թռչող պտուղները հունիս-հուլիս ամիսներին գրեթե չեն տար երվում ծաղիկներից: Նման պատրանք են առաջացնում նան գինալի ն չինական թխկիները: Ամռան վերջին կամ աշնան սկզ ին ծաղկման պատրանք է առաջացնում նան արձրա ուն այլանթը, որի նարնջակարմիր պտղակիցները խոշոր փնջերով ծածկում են ծառի սաղարթը` այդպես մնալով երկար ժամանակ: Փշատերն մի շարք ծառատեսակներ գեղեցիկ են ոչ միայն հասուն կոներով (եղննի, սոճի, մայրի), այլ նան երիտասարդ կոներով, որոնք գարնանն ստանալով վարդագույն, կարմրավուն, ծիրանագույն գունավորումներ, ինքնատիպ շուք են հաղորդում կանաչ տնկարկներին. դրանցից են` եղնինը, եղննին, կեղծ տսուգան ն խեժափիճին: Գեղազարդ պտուղներ ունեցող ծառա ույսերի ճիշտ ընտրության շնորհիվ մեր նակլիմայական պայմաններում կարելի է ստեղծել առանձին կոմպոզիցիոն խմ եր ու առանձնյակներ, որոնք կարող են զարդարել կանաչ տնկարկները ոչ միայն աշնանը, այլ նան ուշ աշնանը, նույնիսկ` ձմռանը, շնորհիվ պտուղների ու ձյան սպիտակ ծածկոցի համադրության: Պտուղների գեղազարդ արժանիքները չափազանց կարնոր են երկարատն ծաղկող այգիների հիմնադրման ժամանակ, որոնց միջոցով լրացվում է վերոհիշյալ կանաչ տնկարկի գեղազարդությունը:

Ծառաμույսերի պտուղների գեղազարդ արժեքները Երեւանի պայմաններում Աղյուսակ 5 Ծառատեսակներ

Պտուղների ձեւը, մեծությունը, առատությունը

Այլանթ μարձրաμուն Արոսենի սովորական Արոսենի հայաստանի Բալենի մահալեμյան Բռնչի սովորական Բունդուկ կանադական Գիհի վիրգինյան Գլեդիչիա եռափուշ Դրախտածառ

երկարավուն թեւապտուղ, մանր, առատ գնդաձեւ,հատապ տղանման միջին, առատ էլիպսաձեւ,հատա պտղանման միջին, առատ կորիզապտուղ, մանր չափավոր հյութալի կորիզապտուղ,մ անր, առատ լայն տափակ ունդ, խոշոր չափավոր

Պտուղների գունավորումը

Պտուղների գեղազար դությունը (ամիսներ)

սկզμում դեղնակարմրավուն,հե տո μաց դարչնագույն վառ կարմրավուն

ՄIII-4II

նարնջագույն

I4-4I

սեւ

ՄII-ՄII

վառ կարմիր

I4-4II

մուգ դարչնագույն

ՄIII-4II

կլոր կոն, մանր, առատ

մուգ կապտավուն

երկար ունդ, խոշոր, առատ չոր կորիզանման, մանր, առատ

մուգ դարչնագույն դեղնավարդագույն երիտասարդները կարմրավուն հասունները՝ μաց դարչնագույն

Եղեւնի սովորական

գլանաձեւ կոն, խոշոր չափավոր,

Թխկի թաթարական

թեւապտուղ, երկարավուն, առատ

ՄI-I4

երիտասարդները կարմրավուն, հասունները՝ μաց դարչնագույն

գրեթե կլոր տարին

ՄIII-III

ՄI-ՄII Մ-ՄI

ՄI-ՄII

Խենոմելես ճապոնական Խնձորենի ծիրանագույն Խնձորենի հատապտղային Կատալպա սովորական Կելրեյթերիա հուրանավոր Կծոխուր սովորական Կտտկենի սեւ Կուսախաղող հնգատերեւ Հաղարջենի ոսկեգույն Հաղարջենի սեւ Հոնի սովորական Ձյունաշարուկ սպիտակ

քիչ երկարավուն հնդավոր պտուղ, խոշոր,նոսր էլիպսաձեւ հնադվոր պտուղ, միջին, առատ գնդաձեւ հնդավոր պտուղ, մանր առատ երկար, նեղ պատիճ, խոշոր, առատ փուչիկանման տուփիկ, միջին առատ երկարավուն հատապտուղ, մանր, առատ հյութալի, փայլուն հատապտուղ, մանր, առատ գնդաձեւ հատապտուղ, մանր, առատ գնդաձեւ հյութալի հատապտուղ, մանր, առատ գնդաձեւ հատապտուղ, մանր, առատ երկարավուն կորիզապտուղ, միջին, առատ կլոր հատապտղանման, մանր, առատ

դեղնանարնջագույն

I4-4I

կարմրավուն

ՄIII-4

կարմրավուն կամ դեղնավուն

ՄII-4

դարչնագույն

4-III

մուգ դարչնագույն

ՄII-4

կարմրավուն

ՄIII-4

մանուշակասեւավուն

ՄIII-I4

կապտասեւավու ն

I4-4I

սեւավուն

ՄII-I4

մուգ սեւ

ՄII-ՄIII

մուգ կարմիր

ՄIII-4

ձյունասպիտակ

I4-4II

Ձիակասկ սովորական

գնդանման պտուղ, միջին չափավոր

դեղնաշականագ ագույն

ՄIII-4

Մակլուրա նարնջագույն

գնդաձեւ պտուղ, խոշոր չափավոր

կանաչավուն

I4-4

Մահոնիա սղոցատերեւ

երկարավուն հատապտուղ, մանր չափավոր

կապտասեւավուն

ՄII-4

Մամխասալոր Մամրիչ խաղողատերեւ Մասրենի Չիչխան դժնիկանման Չմենի μազմածաղկավոր Չմենի հորիզոնական Պիրակատա վառ կարմիր

Սալորենի կուլտուրական

Սոսի արեւելյան Վարդ ռուգուզա Փշատենի նեղատերեւ

գնդաձեւ կորիզապտուղ, մանր, շատ առատ գնդաձեւ թելանման, մանր առատ տանձանման պտուղ, միջին, շատ առատ հյութալի կորիզապտուղ, մանր, շատ առատ պտուղ, մանր, առատ պտուղ մանր, առատ կլորավուն պտուղ, մանր, առատ կլորավուն կամ էլիպսաձեւ կորիզապտուղ,մի ջին առատ գնդաձեւ պտուղ, խոշոր չափափոր գնդանման պտուղ, միջին, առատ երկարավուն կորիզապտուղ, միջին, առատ

մուգ կապտավուն

I4-4

արծաթասպիտա կավուն

I4-4II

կարմիր

I4-4II

ոսկե-դեղնավուն

ՄII-4I

կարմրավուն

ՄIII-I4

կարմրավուն

ՄII-4II

մուգ նարնջագույն

I4-4II

ոսկեգույն, կարմրավուն, սեւ

ՄII-I4

μացշագանակագույն

ՄIII-Մ

կարմրավուն

I4-4II

նարնջակարմրավուն

4-4I

Բնի գեղազարդ արժանիքները Կանաչ տնկարկների նախագծային աշխատանքներում, կախված տնկարկի նույթից, շատ կարնոր է նան ծառա ույսերի նի ու ճյուղերի ձնը, կազմությունը ն գույնը, որոնք նկատելիորեն ընդգծում ն արտահայտիչ են դարձնում գծային տնկարկները, առանձնյակներն ու խմ երը: Ցանկացած տիպի կանաչ տնկարկներում նախընտրելի են ուղիղ, ձիգ, գլանաձն նով ծառատեսակները, որոնք ավելի դիտարժան են ն գեղեցիկ: Ծառատեսակների ունը լավ նկատելի է ծառի հիմքից մինչն սաղարթը, իսկ ցանցկեն սաղարթ ունեցողների մոտ նան վերին մասերում: Կանաչ տնկարկներում, կախված դրա տիպից, մի դեպքում գնահատվում են արձր ուն ունեցող ծառատեսակները (ծառուղի, մենածառ), մյուս դեպքում (խում , ճապոնական այգի, քարապարտեզ)` կարճ նով, գրեթե գետնին կպած տեսակները: Ծառատեսակների նի ու ճյուղերի ուղղաձիգությունը ն կանոնավորությունը հիմնականում տեսակային հատկանիշ է (եղննի, եղնին, հաճարենի, կաղամախի, հացենի), չնայած որոշ դեպքերում դրանց վրա իրենց ազդեցությունն են թողնում նան շրջակա միջավայրի գործոնները: Չափավոր ուղղաձիգ, կանոնավոր, գլանաձն ներ ունեն հաճարենին, հացենին, այլանթը, թեղին, ակացիան, գլեդիչիան, կաղնին, ձիակասկը, կատալպան, լորենին, եղննին, խեժափիճին, սոսին, արդին, որոշ թխկիներ ն ուրիշներ: Ծառատեսակների նի ն ճյուղերի գեղազարդությունը պայմանավորված է նան տնկարանում իրականացվող էտի ու ձնավորման աշխատանքներով, որոնց շնորհիվ դեռնս դպրոցական փուլերում տնկիներին տրվում է համապատասխան ձն: Ծառատեսակների նի ու ճյուղերի կառուցվածքը ն գույնը, հասակի հետ կապված, փոփոխվում է, որպես կանոն` ոլոր ծառատեսակներն երիտասարդ հասակում ունեն հարթ, փայլուն նակեղն, որը շատ քչերի մոտ է պահպանվում ծեր հասակում: Ծառատեսակների աճմանը զուգընթաց` նակեղնը հաստանում, ծածկվում է ճաքերով կամ շերտազատվում է (սոսի արնելյան, թխկի կեղծսոսիատերն): Ծառա ույսերից մի քանիսի նակեղնն աճելով` վեր է ածվում խցանանման խութերի (թավշածառ, ամուրյան թեղի, խցանային կաղնի): Հաճախ նակեղնը ճաքճքելով առաջացնում է որոշակի զարդանկար. այդպիսի շերտավոր նակեղն ունեն կատալպան, ձիակասկը, սոսին, սոճին ն այլն: Թույլ ճաքճքված նակեղն ունեն ունդուկը, թեղին, եղննին, արձրլեռնային ն սրատերն թխկիները, լորենին, վարդակակաչածառը, թխենին ն այլն: Խորը ճաքճքված նակեղն ունեն սպիտակ ակացիան, ամառային կաղնին, սպիտակ ուռենին, սն ընկուզենիները, սն ն կանադական արդիները ն այլն: Կան հարթ նակեղն ունեցող ծառատեսակներ, որոնք միայն ծեր հասակում են ունենում թույլ ճաքեր,

դրանցից են` գլեդիչիան, շագանակատերն կաղնին, կարմիր կաղնին, կեղծսոսիատերն թխկին, կաղամախին, պավլովնիան, եղնինը, արոսենին, սպիտակ արդին, խնձորենին, էվկալիպտը ն այլն: Մեկ ուրիշ խում տեսակների ունը ն ազմամյա ճյուղերը ծածկված են տար եր խտության ու մեծության փշերով (գլեդիչիա, ռո ինիա կեղծ ակացիա, արալիա, կծոխուր, սզնի, նշենի ն ուրիշներ): Գեղազարդության տեսակետից ծառա ույսերի նի ու ճյուղերի գույները (աղյուսակ 6) շատ կարնոր են հատկապես պարտեզպուրակային կոմպոզիցիոն լուծումների ժամանակ: Բնակեղնի գույնը մի շարք ծառատեսակների վրա լավ նկատելի է հատկապես անտերն ժամանակահատվածում, այսինքն` ուշ աշնանը ն ձմռանը, օրինակ ձյան ծածկույթի վրա շատ հետաքրքիր է նայվում լացող ուռենին իր ոսկեգույն ճյուղերով կամ ճապկին իր կարմրավուն ճյուղերով ն այլն: Կան ծառատեսակներ, որոնց ունը ն ճյուղերը, շնորհիվ իրենց գույների, գեղազարդ են տարվա ոլոր եղանակներին, դրանցից են` կեչին, սոսին, Բոլլեյի արդին, Նեդվեցկու խնձորենին, սպիտակ արդին, արնակարմրավուն ճապկին, կեղծսոսիատերն թխկին ն այլն: Այս ծառատեսակների ճիշտ օգտագործման պարագայում կարելի է ստանալ ազմապիսի գունային կոմպոզիցիաներ, որոնք արձր են գնահատվում կանաչապատման մեջ:

Գեղազարդ ծառաμույսերի μնի գունավորումները Աղյուսակ 6

Դարչնագույն

Սնամոխրագույն

Նարնջագույն

Կարմրավուն

Կանաչավուն

Խայտա ղետ

Մուգ մոխրագույն

Ալ իցիա լենքորանյան Այլանթ արձրա ուն Արոսենի սովորական Բարդի Բոլլեյի Գինկգո երկ լթակ էվկալիպտ Ընկուզենի հունական Ընկուզենի սն Թավշածառ ամուրյան Թեղի ամերիկյան Թխենի Մաակի Թխենի սովորական Թխկի դաշտային Թխկի կեղծսոսիատերն Թխկի սրատերն Լագերստրեմիա հնդկական Լաստենի սն Լորենի խոշորատերն Լորենի մանրատերն Խնձորենի Նեդվեցկու Կաղամախի Կարագանա ծառանման Կեչի դեղին Կեչի ելունդավոր Կեչի թղթյա Կեչի Լիտվինովի Կիտրոն Հաճարենի արնելյան Հացենի սովորական ճապկի արնակարմիր

Բաց մոխրագույն

Ծառատեսակ

Սպիտակավուն

Բնակեղն

Է Է Է Է Է Է Է Է Է Է Է Է Է Է Է Է Է Է Է Է Է Է Է Է Է Է Է Է Է Է

ճապկի սպիտակ Չիչխան դժնիկանման Սոճի ղրիմյան Սոճի ճապոնական Սոճի սովորական Սոսի արնելյան Սոֆորա ճապոնական Ուռենի ծիրանագույն Ուռենի սպիտակ Փշատենի նեղատերն Օրոճ ներկարարական

Է Է Է Է Է Է Է Է Է Է Է

Ծառաμույսերի արհեստական ձեւափոխությունները Կանաչապաման համաշխարհային պրակտիկայում միշտ էլ ուշադրության է արժանացել ծառա ույսերի արհեստական ձնափոխությունը, որը ույսերի խուզման ճանապարհով իրականացվող քանդակագործություն է: Դեռնս Հին Հռոմում Օգոստոս կայսեր տիրապետության ժամանակ, ինչպես վկայում է հռոմեացի գրող Պլինյոս կրտսերը, կենդանի ույսերի խուզելու արվեստը հասել էր մեծ վարպետության. գործում էին ույսերի խուզման հատուկ այգեգործական արտադրամասեր, այսպես կոչված` տոպիարներ, որտեղից էլ հետագայում ույսերի խուզման արվեստն անվանվեց «տոպիար արվեստ»: Հին Հռոմում տոսախը, մրտենին ն հազրեվարդը խուզելով ստանում էին եզրազարդեր, թռչունների, կենդանիների, մարդկանց ազմապիսի պատկերներ, սյուներ, ծաղկամաններ ն այլն: Միջնադարում պարտիզագործության անկմանը զուգընթաց տոպիար արվեստը գրեթե մատնվեց մոռացության, լավագույն դեպքում` ույսերը խուզելով ստանում էին հասարակ կենդանի ցանկապատեր: Այնուհետն, 7VI-7VIII դարերում, Եվրոպայում պարտիզագործությունը վերստին վերածնունդ ապրեց, հատկապես կանաչապատման կանոնավոր ոճը (լյոնոտրյան, արոկո, մեդիցեյա), որն էլ տար եր երկրներում խթան ծառայեց տոպիար արվեստի նոր զարգացումների համար: Այսպես, օրինակ, Իտալիայում վերածննդի ժամանակաշրջանում ույսերի խուզման արվեստը հասավ շատ համեստ հաջողությունների, կանաչապատման տար եր տիպերում առաջ եկան ուղղանկյունանման արձր կանաչ պատեր, կենդանի ցանկապատեր, ինչպես նան երկրաչափական տար եր մարմիններ հիշեցնող ազմապիսի պատկերներ (գլան, գունդ, ուղղանկյուն, ուրգ): Իսկ ահա Ֆրանսիայում, նույն ժամանակաշրջանում տոպիար արվեստը այնքան չափազանցեցվեց, որ ույսերը սկսեցին անխնա խուզել մինչն անճանաչելիության աստիճան` վերածելով դրանց ճարտարապետական ֆանտաստիկ տների, քանդակների, նույնիսկ` շատրվանների: Խուզման արվեստն այդ ժամանակահատվածում ստացավ «կանաչ կերպարվեստ» կամ « ուսական ճարտարապետություն» անվանումը: Անգլո-ամերիկյան պարտեզաշինության մեջ հաճախ տոպիար արվեստը, խախտելով ծառերի խուզման թույլատրելի նորմերը, դրսնորելով անճաշակություն, ազում էլեմենտներ վեր է ածվում անհեթեթության: Նման թեմատիկ մտահղացումներով սփռված էին ոչ միայն զ ոսայգիներն ու պուրակները, այլն պարտերները, նակելի շենքերի հարնանությամ հիմնվող կանաչ տնկարկները ն այլն: Նշենք, որ Եվրոպայում վերածննդի ժամանակշրջանում, ճարտարապետության մոդայիկ դարձած ոճին համապատասխան, ձնավորվում էր

պարտեզաշինության համահունչ ոճը, որը իր արտացոլումն էր գտնում գլխավորապես ույսերի խուզման արվեստում: 18-րդ դարի երկրորդ կեսին ն 19-րդ դարում պարտեզաշինության նագավառում կանաչապատման կանոնավոր ոճն իր տեղը զիջեց անկանոն (լանդշաֆտային) ոճին, որտեղ տոպիար արվեստը գրեթե մատնվեց անգործության, սակայն շուտով, կանաչապատման խառը ոճի ձնավորման պարագայում տոպիար արվեստը նորից կիրառություն գտավ կանաչ շինարարության մեջ: Կանաչ տնկարկներում ծառա ույսերի խուզման, ձնավորման օրինակները չպետք է կրեն պատահական նույթ, ընդհակառակը, դրանք ընդհանուր ճարտարապետական մտահաղացումներում ներդաշնակորեն պետք է լրացնեն մեկը մյուսին: Ծառա ույսերի արհեստական ձնափոխությունները կարելի է աժանել 3 տիպի. դրանք են` Սաղարթի սովորական ձնափոխություն - եր յուրաքանչյուր ծառա ույսի սաղարթ արհեստական խուզման ճանապարհով նմանեցվում է երկրաչափական կանոնավոր մարմնի (գունդ, ուրգ, կոն): Որպեսզի պահանջվող երկրաչափական մարմինն ավելի շուտ կայանա, խորհուրդ է տրվում մի քանի թուփ իրար հետ տնկել, որից հետո իրականացնել խուզման աշխատանքները: Գծային տնկարկների ձնափոխություն - եր գծային տնկարկում 1 կամ 2 շարքով տնկված ծառա ույսերը խուզելով վեր են ածվում արձր պատի, կենդանի ցանկապատի (0,5-2,0մ) կամ կարճահասակ զարդերիզների (մինչն 0,5մ): Սովորա ար գծային տնկարկներին արհեստական խուզման ճանապարհով տրվում է ուղղանկյան տեսք, այսինքն պատերը լինում են ուղղահայաց, իսկ դրանց վերին հատվածը` հորիզոնական: Սակայն չի ացառվում, որ պատերը կարող են խուզվել շեղակի հատումով, այդ դեպքում դրանք կնմանվեն սեղանի: Կախված կանաչ պատի կամ կենդանի ցանկապատի գործառական նշանակությունից` դրանց վերին մասը կարելի է խուզել ատամնաձն, ալիքաձն, գնդաձն ն այլն: Պատկերային ձնափոխություն (զարդաքանդակ) - եր յուրաքանչյուր առանձին տեսակ կամ ծառերի խում խուզվում, վեր է ածվում մարդկային, կենդանական, ուսական, եր եմն` արտասովոր, ֆանտաստիկ պատկերների, կամ էլ ճարտարապետական տարրերի (դարպաս, տաղավար, շատրվան, կամար): Անհրաժեշտ է հիշատակել, որ ույսերի սաղարթի ձնափոխությունների իրականացումը խուզման ճանապարհով դյուրին գործ չէ. այն պահանջում է գեղագիտական արձր ճաշակ, խուզման արհեստավարժություն, ինչպես նան ույսերի մի շարք կենսա անական առանձնահատկությունների խորը իմացություն: Տոպիար արվեստի հաջողության առաջին գրավականը ույսն է: Նշենք, որ տար եր ույսեր տար եր կերպ են պիտանի խուզմանը, այն կախված է դրանց սաղարթի խտությունից, աճման ինտենսիվությունից, նույնիսկ տերնների ֆակտուրայից ն այլն: Հատկապես արձր խուզված պատերում ն կենդանի ցանկապատերում, ույսի հասակի հետ կապված, ճյուղերը

ներքնից վերն աստիճանա ար սկսում են մերկանալ, դրա համար խորհուրդ է տրվում կիրառել երկաստիճան ցանկապատերի հիմնադրում: Ծառա ույսերի արհեստական խուզումը աշխատատար պրոցես է ն երկար ժամանակ է պահանջում: Կերպարը կամ պատկերը միայն ազմակի խուզմամ է սկսում ձնավորվել ն ստանալ իր վերջնական տեսքը: Սովորա ար, տոպիար նուր գործերում ավելի նպատակահարմար է դանդաղաճ միկրոճյուղավորված ու մանր տերններով ուսատեսակների օգտագործումը (տոսախ, թույա, գիհի): Ստորն համառոտակի ներկայացվում են տոպիար արվեստում հաճախակի օգտագործվող ծառերն ու թփերը: Սաղարթի սովորական ձնափոխություններում խուզման պիտանի ծառա ույսեր - թեղի հարթ, թեղի տերնառատ, ոխի սովորական, թխկի սրատերն, թխկի դաշտային, լորենի խոշորատերն, լորենի մանրատերն, ռնչի սովորական, ճապկի սպիտակ, սրնգենի կովկասյան, սոսի արնելյան, հացենի սովորական ն ուրիշներ: Գծային տնկարկներում խուզման պիտանի ծառա ույսեր - հաճարենի արնելյան, թեղի սովորական, թեղի տերնառատ, ոխի արնելյան, ոխի սովորական, կաղնի ամառային, թխկի հարթ, սզնի սովորական, լորենի մանրատերն, լորենի խոշորատերն, չմենի արնելյան, թեղի սպիտակ, խնձորենի հատապտղային, ցախակեռաս թաթարական, կիպրոս փայլուն, եղննի սովորական, նոճի մշտադալար, գիհի վիրգինյան, կենի հատապտղային, թույա արնմտյան, կենսածառ արնելյան, տոսախ մշտադալար, իլենի ճապոնական, կծոխուր Թուն երգի, փշատենի նեղատերն ն ուրիշներ: Կանաչ զարդաքանդակներում պիտանի խուզվող ծառա ույսեր տոսախ մշտադալար, կենսածառ արնելյան, թույա արնմտյան, կրիպտոմերիա, իլենի ճապոնական, կիպրոս սովորական, կիպրոս փայլուն, ճապկի սպիտակ, մրտենի սովորական, թեյ, մրտավարդ ն ուրիշներ:

Բաժին երրորդ Բնակավայրերի կանաչապատման եւ նախագծման հիմունքները Կանաչապատման դերն ու նշանակությունը Բնակավայրերի կանաչապատումը քաղաքաշինության ամենակարնոր ն առաջնահերթ խնդիրներից մեկն է, այն նակավայրերի սանիտարահիգիենիկ պայմանների արելավումից ացի, ունի նան գեղագիտական մեծ նշանակություն: Կանաչապատման շնորհիվ նակավայրերում հիմնադրվում են տար եր տիպի կանաչ տնկարկներ (զ ոսայգի, պուրակ, ուլվար, փողոցային տնկարկներ ն այլն), որոնք տարեցտարի աճմանը զուգընթաց գեղեցկանալով վեր են ածվում « նության հուշարձանների» ն հարյուրամյակներ ի վեր ծառայում նակչությանը: Ահա թե ինչու կանաչ տնկարկների պահպանությունը, դրանց աճման ու զարգացման համար արենպաստ պայմանների ստեղծումն ու ապահովումը ժողովրդատնտեսական կարնորագույն խնդիրներից մեկն է, հատկապես խոշոր նակավայրերում, որտեղ էկոլոգիական պայմանները զգալիորեն զիջում են նականին: Խոշոր նակավայրերում, մանավանդ արդյունա երական շրջաններում, չափազանց կարնոր է ույսերի սանիտարահիգիենիկ նշանակությունը, այստեղ կանաչն առաջին հերթին կատարելով կենսա անական խոշոր ֆիլտրի դեր, մաքրում է օդը փոշուց, ծխից, գազից, մրից ն այլն: Կանաչ տնկարկների շնորհիվ, հատկապես ամռան ամիսներին, գոլորշիանալով մեծ քանակությամ ջուր, օդը զգալիորեն խոնավանում է, զովանում, ստեղծվում է միկրոկլիմա: Սովորա ար, խոշոր կանաչ զանգվածները նակավայրերում կարգավորում են օդաջերմային ռեժիմը, այսպես, ամռան շոգ ամիսներին նվազեցնում են օդի ջերմաստիճանը, իսկ ձմռան ամիսներին մեղմում են ձմռան սառը քամիների ազդեցությունը, նպաստելով տվյալ տարածաշրջանի միկրոկլիմայի արելավմանը: Ուսումնասիրություններից պարզվել է, որ ներքաղաքային խիտ կանաչ տնկարկները 20-25 դեցի ելով մեղմացնում են նան փողոցային աղմուկը: Ներքաղաքային կանաչ տնկարկները սանիտարահիգիենիկ ն գեղագիտական նշանակությունից զատ հանդիսանում են նյութատեխնիկական ազա, որտեղ համայնքային կառավարման մարմինները

նակչության ստվար զանգվածների հանգիստը ն ժամանցը հետաքրքիր ու որակյալ անցկացնելու նպատակով կազմակերպում ն իրականացնում են կուլտուր-կենցաղային ազմապիսի հետաքրքիր ու ովանդակալից միջոցառումներ (հանդես, համերգ, թատերական ներկայացում, մարզական խաղեր ն այլն): Հաշվի առնելով վերոհիշյալ խնդիրները` անհրաժեշտ է յուրաքանչյուր, առավելապես արիդային նակավայրերում հնարավորինս ավելացնել կանաչ տնկարկները, որպեսզի լուրջ էկոլոգիական խնդիրներ չառաջանան: Ներկայումս խոշոր, հատկապես արդյունա երական նակավայրերում, միջազգային չափորոշիչներով, եթե մեկ շնչին աժին է հասնում 40-50մ2 ընդհանուր օգտագործման կանաչապատ տարածություն, ապա կանաչապատման գործընթացները գտնվում են պահանջվող արձրության վրա: Անհրաժեշտ է նշել, որ կապված նակավայրերի մեծության ն դրանց տեղա աշխվածության հետ, վերոհիշյալ ցուցանիշները կարող են փոփոխվել: Այսպես օրինակ, եթե նակավայրը փոքր է ն ունի մինչն 100.000 նակչություն, ապա մեկ նակչին ավարար նակավայրը է 20մ2 կանաչապատ տարածությունը, իսկ եթե տեղա աշխված է անտառապատ շրջանում, այդ դեպքում պահանջվող ցուցանիշները մոտավորապես 2 անգամ կրճատվում են: Ըստ գրական աղ յուրների` (Հարությունյան, 1977), անցած դարի 70-ական թվականներին Երնանում յուրաքանչյուր քաղաքային նակչին աժին է ընկել ընդամենը 5-10մ2 ընդհանուր օգտագործման կանաչապատ տարածություն, որը չափազանց ցածր ցուցանիշ է հատկապես Երնանի նման խիստ ցամաքային կլիմա ունեցող հարավային քաղաքի համար: Նշենք, որ հաջորդ տասնամյակում պետության հոգածության ներքո նկատելիորեն ակտիվացան կանաչապատման գործընթացները, հատկապես մայրաքաղաքի նորակառույց արվարձաններում (ՀԱԹ, Դավիթաշեն, ՆորՆորք, Ավան), որի շնորհիվ մեկ շնչին աժին հասնող ցուցանշը, ըստ Երնանի քաղաքային խորհրդի գործկոմի, կանաչ տնտեսության արտադրական վարչության տվյալների, կազմել է շուրջ 18մ2 (Սահակյան,1993), որը ամենայն հավանականությամ ուռճացված է, կամ կրում է սահմանափակ տեղային կամ մասնավոր նույթ: Այնուհետն` 90ականներին, հայտնի սոցիալ-տնտեսական ն էներգետիկ ճգնաժամի պայմաններում անտառների հատմանը զուգընթաց, նակավայրերում հատվեցին նան տասնյակ հազարավոր գեղազարդ ծառա ույսեր, որի պատճառով խիստ կրճատվեցին տար եր տիպի ու կարգի կանաչ տնկարկները: Բնակավայրերում կանաչ տնկարկների հատման հետագա տարիներին, խնամքի ու ոռոգման միջոցառումների գրեթե ացակայության պայմաններում, չորության մատնվեցին հազարավոր ծառեր ու թփեր, որի հետնանքով կրկին տուժեցին կանաչ տնկարկները: Միայն վերջին 3-4 տարիների ընթացքում (2004-2007թթ.) նակավայրերում նկատվում են կանաչապատման որոշակի գործընթացներ, որոնք չեն ավարարում քաղաքաշինության այսօրվա պահանջները: Արժանի է

հիշատակել, որ ներկայումս Երնան քաղաքում, համաձայն քաղաքապետարանի նապահպանության վարչության կողմից տրամադրած տվյալների, ընդհանուր օգտագործման կանաչ տարածքները կազմում են շուրջ 800 հա, իսկ մեկ շնչին աժին է հասնում ընդամենը 5մ2 տարածք:

Կանաչ տնկարկների նախագծման եւ իրականացման փուլերը Բնակավայրերում, մինչ ուն կանաչապատման աշխատանքների սկսելը, անհրաժեշտ է առաջին հերթին պատվիրատուից պարզել կանաչապատվող օ յեկտի գործառական նշանակությունը (մանկական, հասարակական, մարզական, առողջապահական ն այլն), որից հետո կանաչապատվող տարածքում կազմակերպել տարա նույթ մանրակրկիտ հետազոտական աշխատանքներ: Հետազոտական աշխատանքի միջոցով անհրաժեշտ է պարզել միկրոկլիմայական պայմանները, ռելիեֆը, միկրոգեոմորֆոլոգիական տիպը, ուսական համակեցությունը ն այլն: Կանաչապատման ենթակա տարածքում առաջին հերթին անհրաժեշտ է հողերի հորանների փորման եղանակով որոշել հողածածկույթի հզորությունը, իսկ հողանմուշների լա որատոր ուսումնասիրությունների միջոցով` հողի մեխանիկական կառուցվածքը ն քիմիական կազմը, որոնց իմացությունը միանշանակ կհեշտացնի պարտիզագործի աշխատանքը: Եթե ապագա կանաչապատվող տարածքում հողի ֆիզիկաորակական ցուցանիշները չեն ավարարում կանաչապատմանը ներկայացված պահանջներին, ապա անհրաժեշտ է կիրառել ագրոմելիորատիվ միջոցառումներ կամ ուղղակի հրաժարվել տվյալ տարածքից: Կանաչապատվող տարածքի հետազոտական աշխատանքների հաջորդ փուլը կլիմայական գործոնների պարզա անումն ու ուսումնասիրությունն է, որոնք սովորա ար ձեռք են երվում մոտակա օդերնութա անական կայանից, իսկ վերջինիս ացակայության դեպքում կարելի է օգտվել համապատասխան ագրոկլիմայական թարմ տեղեկագրերից: Կանաչապատման գործընթացներում առավել ուշագրավ են հետնյալ կլիմայական ցուցանիշները` տարեկան միջին ջերմաստիճանը, դրական ջերմաստիճանների տարեկան գումարը, հունվարի միջին ջերմաստիճանը, օդի ացարձակ նվազագույն ն առավելագույն ջերմաստիճանները, գարնանային ուշ ն աշնանային վաղ ցրտահարությունների ժամկետները, մթնոլորտային տեղումների ընդհանուր քանակությունը, նրա աշխվածությունը ըստ առանձին եղանակների, օդի հարա երական խոնավության դինամիկան, հիմնական քամիների ուղղությունը, ուժգնությունը ն կայուն ձյունածածկույթի առկայությունը: Կանաչապաման գործընթացում, ացի վերոհիշյալ կլիմայական հիմնական ցուցանիշներից, որոշակի նշանակություն ունեն նան միկրոկլիմա առաջացնող որոշ գործոններ` միկրոռելիեֆ (գոգավորություն, լուր, ձոր) ն կանաչ զանգված: Այսպես, ազմամյա փորձը ցույց է տվել, որ Արարատյան դաշտավայրի պայմաններում հաճախ, հատկապես դեկտեմ եր-հունվար ամիսներին, սառը օդը ջերմային շրջման ն ծխամշուշի հետնանքով իջնում ն երկար ժամանակով

կուտակվում է ցածրադիր հատվածներում` պատճառ դառնալով ազմաթիվ ցրտահարությունների: Խոշոր կանաչ զանգվածներում, ծառերի ու թփերի ակտիվ ֆիզիոլոգիական գործունեության հետնանքով նույնպես առաջանում է միկրոկլիմա, որն, ի տար երություն մյուս տնկարկների, աչքի է ընկնում զգալի մեղմ կլիմայով: Այսպիսով, միանշանակ կարող ենք հաստատագրել, որ շնորհիվ մի շարք միջոցառումների (կանաչապատում, արեկարգում, մելիորատիվ արեփոխումներ) հնարավոր է նակավայրերում հեշտությամ կլիման փոփոխել ն ստեղծել միկրոկլիմա: Հետազոտական աշխատանքների շարքում չափազանց կարնոր է կանաչապատվող տարածքի ուսական համակեցության ուսումնասիրությունը, որը պարտիզագործին հուշելով տվյալ լանդշաֆտի կլիմայական, էդաֆիկ առանձնահատկությունների մասին, հնարավորություն է ընձեռում ճիշտ ընտրել ուսատեսակները, ինչը արձրորակ կանաչապատման գլխավոր նախապայման է: Եթե կանաչապատվող տարածքում ուսական համակեցությունը անապատային կամ կիսաանապատային է, ապա առանց վարանելու կարելի է առաջարկել չորադիմացկուն ն շոգադիմացկուն ուսատեսակներ, եթե տափաստանային է` չորադիմացկուն, կրիոքսերոֆիլ, էվրիվալենտ, կրիոֆիլ ուսատեսակներ, եթե անտառային է` գլխավորապես խոնավասեր, խոնավաչորադիմացկուն ն չորախոնավասեր ուսատեսակներ: Հետազոտական աշխատանքների ժամանակ անհրաժեշտ է նան մանրազնին ուսումնասիրել տվյալ տեղամասի հիդրոլոգիական առանձնահատկությունները, այն է` գրունտային ջրերի մակարդակը, դրանց քիմիական կազմը, ճահճակալման աստիճանը, ոռոգման ջրի առկայությունը` լիճ, գետ, գետակ, ջրանցք ն այլն: Մեր հանրապետության նակավայրերում կանաչապատման գործընթացներն առանց ացառության իրականացվում են ոռոգման պայմաններում, ահա թե ինչու որքան կարնոր է կանաչապատվող տարածքի ոռոգման ջրով ապահովվածությունը: Հետազոտական աշխատանքների շարքում պակաս կարնորություն չունի նան տեղամասի ռելիեֆը` այսինքն տեղամասի մակերնութային ամ ողջականությունը: Սովորա ար ռելիեֆը լինում է 4 տիպի` մեգառելիեֆ, մակրոռելիեֆ, մեզոռելիեֆ ն միկրոռելիեֆ: Հարկ է նշել, որ ռելիեֆի առաջին երկու տիպերը խոշոր աշխարհագրական միավորներ են (լեռնաշղթա, օվկիանոս, ծով, գետ) ն գործնականում կանաչապատման գործընթացների վրա անմիջական ազդեցություն չեն ունենում: Մեզոռելիեֆը, որն իր մեջ ներառում է հովիտներ, սարեր, ձորեր, շատ կարնոր է հատկապես պարտիզային տիպի խոշոր, կանաչ տնկարկների համար, որտեղ նրա առանձին դետալները կարող են հանդես գալ որպես կոմպոզիցիոն տարրեր (կենտրոն, առանցք): Միկրոռելիեֆը տվյալ լանդշաֆտի ծավալատարածական դրսնորումն է, որը կարող է

արտահայտվել լուրների տար եր կողմնադրության թեքությունների, դարավանդների, փոքր ձորակների, քարա եկորների, ջրային տար եր մակերեսների, ջրվեժատիպ կառույցների ն այլնի տեսքով: Միկրոռելիեֆը պարտեզպուրակային կոմպոզիցիոն մտահղացումների ամենահիմնական նախապայմանն է, որի առանձին տարրերի գոյությամ որոշվում է կանաչ տնկարկի նույթը, դրանց դասավորությունը, կանաչապատման ոճը, ույսերի տեսակաշարը, գեղարվեստական կոմպոզիցիաների տարրերը ն այլն: Հետազոտական աշխատանքներն ավարտելուց հետո պարտիզագործին անհրաժեշտ է ապագա կանաչապատվող հողատարածքի գրաֆիկական արտահայտությունը կամ հատակագիծը, որի վրա էլ նախագծվում է կանաչապատման մտահղացումները` իրենց ոլոր մանրամասներով: Ինչպես գիտենք, հատակագիծը ճարտարագիտական փաստաթուղթ է: Այն կազմում են ճարտարապետները, որի պատճառով էլ կոչվում է ճարտարապետական նախագիծ: Պարտիզագործը, ձեռքի տակ ունենալով ճարտարապետական նախագիծը, վերջինիս վրա նախագծում է ապագա կանաչ տնկարկի գեղարվեստական ոլոր մտահղացումները` ստեղծելով ծառագիտական նախագիծ: Կանաչապատման նագավառում հանդիպում են դեպքեր, եր կանաչապատվող հողակտորի փոքրության պատճառով ճարտարապետական հատակագիծը ացակայում է. նման դեպքերում կանաչապատող մասնագետներն իրականացնում են հողամասի հանույթի աշխատանքներ: Ընդհանրապես, հանույթները լինում են 3 տիպի` հորիզոնական, ուղղաձիգ ն տեղագրական, որոնցից ամենագործնականը կանաչապատման գործընթացներում տեղագրական կամ տոպոգրաֆիական հանույթի եղանակն է: Հանույթի այս եղանակն առաջին 2 եղանակների միագումարն է, որի ժամանակ որոշվում է հողամասի հաստատուն առարկաների եզրագծերը, դրանց ձնը, չափսը, փոխադարձ դասավորությունը` ռելիեֆի ոլոր մանրամասներով: Հողամասի տեղագրական հանույթը հիմնականում իրականացվում է թեոդոլիտի օգնությամ : Եր եմն անվորական գծագրերի համար հիմք կարող է ծառայել նան պարտիզագործի կողմից պատրաստված հողամասի ուրվագծային գծագիրը, որտեղ նշվում է տարածքի ծավալատարածական ձնը ն չափսերը, ինչպես նան նրանում տեղադրված էական նշանակության կենդանի ն անկենդան մարմինների փոխադարձ դասավորությունը: Պարտիզագործը, ձեռքի տակ ունենալով ապագա կանաչ տնկարկի գլխավոր հատակագիծը կամ տեղագրական հանույթը, ինչպես նան հողատարածքի հետազոտական աշխատանքների ցուցանիշները, ձեռնամուխ է լինում ծառագիտական նախագծի պատրաստմանը, որը անվորական գծագրերի ազմակի վերափոխման, մշակման արդյունք է (տես ընդհանուր մաս): Հարկ է նշել, որ անվորական գծագրերը լինում են

նշահարման, որտեղ մանրակրկիտ ձնով նշվում են ճանապարհները, ծառուղիները, կածանները, մանր ճարտարապետական ձները, ջրային մակերեսները, ցանկապատը ն տնկման` որտեղ, ըստ առանձնյակների, գծային ն խմ ակային տնկարկների, նշվում է ծառաթփային յուրաքանչյուր ույսի, սիզամարգի ու ծաղկային ձնավորման տեղը: Կանաչապատվող տարածքի ծառագիտական նախագիծը ն ացատրագիրը կազմելուց հետո, անհրաժեշտ է պատրաստել կանաչապատման նախահաշիվը (սմետա), որտեղ առանձին աղյուսակների ձնով պարզորոշ երնում է կատարվելիք աշխատանքների, օգտագործվող նյութերի, ույսերի գներն ու արժեքներն ըստ առանձին մանրապուրակների, ինչպես նան ամ ողջ տարածքի համար: Կանաչապատվող տարածքի ծառագիտական նախագծի ն ֆինանսատնտեսական հաշվարկի կազմումից հետո կանաչապատող մասնագետները ձեռնամուխ են լինում կանաչապատման աշխատանքների իրականացմանը: Կանաչապատման գործընթացի իրականացման առաջին փուլը կանաչապատվող հողամասի հարթեցումն ու տեղագծումն է (տես ընդհանուր մաս): Ելնելով կանաչ տնկարկի գործառական նշանակությունից, կարնորությունից ն հողի կառուցվածքից, չի ացառվում յուրահատուկ, անհատական մոտեցում կանաչապատման իրականացման առաջին փուլում, այսպես, օրինակ, եթե կանաչապատվող տարածքում ծառուղիների կամ խմ երի համար նախատեսված հատվածները քարքարոտ են, ապա խորհուրդ է տրվում համապատասխան էքսկավատորների միջոցով հորատել խոշոր փոսեր, այնուհետն լցնել համապատասխան հողախառնուրդ ն նոր կատարել տնկման աշխատանքները: Կամ, եթե սիզամարգերի կամ ծաղկային օջախների համար հողը պիտանի չէ, անհրաժեշտ է տեղի հողը 15-20սմ շերտով փոխարինել համապատասխան հողախառնուրդով, ապա կատարել տնկման կամ ցանքսի աշխատանքներ: Կանաչապատման իրականացման հաջորդ փուլը ծառաթփային ուսականության փոսատեղերի ն ծաղկային օջախների ուրվագծերի նշահարման աշխատանքներն են: Կանաչապատող մասնագետները առաջնորդվելով ծառագիտական նախագծից ն նշահարման անվորական գծագրից, համարակալված ցցափայտերի օգնությամ նշում են յուրաքանչյուր ծառի ու թփի տնկման տեղը, իսկ թելերի կամ ժապավենների օգնությամ նշահարում, ծաղկային ձնավորումների կոնտուրները, ուրվագծերը, նախշերը ն այլ մանրամասները: Նշահարման աշխատանքներն ավարտելուց հետո անհրաժեշտ է կազմակերպել փոսերի, խրամատների հորատման, սիզամարգերի, ծաղկային օջախների մշակման, անհրաժեշտության դեպքում հողախառնուրդի պատրաստման ն տնկանյութի ձեռք երման աշխատանքները: Բնակավայրերի կանաչապատման գործընթացներում նպատակահարմար է ծառերի փոսերը ունենան 60-70սմ խորություն ն 40-

50սմ լայնություն: Թփերի փոսերը համապատասխանա ար` 40-50սմ ն 30-40 սմ: Կենդանի ցանկապատեր, եզրազարդեր հիմնադրելիս խորհուրդ է տվում փորել 20-25սմ խորության ն 15-20սմ լայնության խրամատներ, որտեղ տեսակային կազմից ելնելով ույսերը տնկվում են իրարից 1020(30)սմ հեռավորության վրա: Տնկման փոսերում հողի որակական հատկանիշները արելավելու նպատակով խորհուրդ է տրվում յուչաքանչյուր փոսի մոտ կուտակել ուսահող, կարմիր ավազ, տորֆ, փտած գոմաղ ` տնկման ժամանակ օգտագործելու համար: Կանաչապատման իրականացման հաջորդ ն ամենապատասխանատու փուլը ույսերի տնկման աշխատանքներն են, որով էլ հիմնականում պայմանավորված է ապագա կանաչ տնկարկի գեղազարդությունը ն երկարակեցությունը: Կանաչ տնկարկներում ույսերի տնկման աշխատանքները սովորա ար իրականացվում են աշնանը կամ գարնանը, որոնցից յուրաքանչյուրը կապված կլիմայի հետ, ունի թե՛ առավելություն, թե՛ թերություն: Սովորա ար, աշնան տերնաթափը սկսելուն պես, կազմակերպում են տնկման աշխատանքները, որոնք շարունակվում են մինչն կայուն ցրտերի հաստատվելը, այս ժամանակահատավածում, որպես կանոն, հողի ն օդի խոնավության հաշվին ույսերի կպչողականությունը ավելի արձր է լինում: Սակայն, եր աշնանը հաջորդում է ցուրտ, խիստ ձմեռը, ապա նկատելիորեն մեծանում է ցրտահարության վտանգը: Գարնանը տնկման աշխատանքները վերսկսվում են ձյան հալոցքից հետո ն շարունակվում մինչն ող ոջների ացվելը: Գարնանային տնկումների ժամանակ ույսերը, գտնվելով հարա երական հանգստի շրջանում, ջերմության ն խոնավության ավարար քանակության պարագայում սկսում են ակտիվորեն աճել: Մեր նակլիմայական պայմաններում գարնանային տնկումների միակ թերությունը գարնան կարճատնությունն է ն ան արենպաստ կլիմայական պայմաններով պայմանավորված աշխատանքների սեզոնային ձգձգումները: Նշենք, որ որոշ փշատերն ծառաթփատեսակներ (սոճի, եղննի), ունենալով նոսր արմատային համակարգ, մեր հողակլիմայական պայմաններում վերատնկելիս գործնականում լավ չեն պահպանում հողագունդը ն նվազում է կպչողականությունը: Հաշվի առնելով մեր ազմամյա փորձը` խորհուրդ է տրվում նման դեպքերում, հատկապես խոշոր տնկանյութի վերատնկման աշխատանքներն իրականացնել դեկտեմ եր կամ փետրվար ամիսներին, եր հողաշերտը գտնվում է սառած վիճակում: Սովորա ար տնկանյութը աժանվում է 3 խմ ի` սերմնա ույս, ստանդարտային տնկանյութ ն խոշոր տնկանյութ: Սերմնա ույսերը գլխավորապես օգտագործվում են անտառվերականգնման աշխատանքներում, իսկ կանաչապատման մեջ` միայն մերձքաղաքային (անտառպուրակ, կանաչ գոտի) կանաչ տնկարկներում: Բնակավայրերի կանաչապատման գործընթացներում լայն կիրառություն ունի ստանդարտային տնկանյութը, որը պետք է լինի առողջ,

ունենա ձնավորված սաղարթ ու ճյուղավորված արմատային համակարգ: Ստանդարտային որակյալ տնկանյութ կարելի է օգտագործել առանձնյակներում, գծային, ազմաշարք, խմ ային ն համատարած տնկարկներում: Կախված տնկարկի տիպից լայնատերն ծառա ույսերի ստանդարտային տնկանյութը կարող է ունենալ 1,5-3մ արձրություն: Իսկ փշատերնների դեպքում այն կարող է սկսվել 50սմ-ից: Ստանդարտային տնկանյութը տեղափոխելիս անհրաժեշտ է նախօրոք տեսակավորված ն պիտակավորված խրձերը (10-30 հատ) զգուշությամ տեղափոխել մեքենայի մեջ: Որպեսզի խուսափենք արմատների ավելորդ չորացումից ն արնահարումից, խորհուրդ է տրվում արմատային համակարգը ցողել ջրով, այնուհետն ծածկել պոլիէթիլենային թաղանթով կամ րեզենտով: Տնկանյութը հասցնելով կանաչապատվող տարածք, հարկավոր է անմիջապես սկսել տնկման աշխատանքները, հակառակ դեպքում անհրաժեշտ է տնկանյութը ժամանակավորապես թաղել նախօրոք պատրաստված առուներում ն խոնավացնել: Սովորա ար տնկման աշխատանքները իրականացվում են 3 անվորի օգնությամ , որոնցից մեկն այգու մկրատի միջոցով ձնավորում է սաղարթը, արմատային համակարգը, երկրորդը տնկանյութը տեղավորում է փոսի կենտրոնում ն հետնում տնկման որակին, իսկ երրորդը ահի օգնությամ հող է լցնում ն պատրաստում նա աժակ: Տնկումից հետո անհրաժեշտ է նա աժակները ջրել 15-20լ ոռոգման ջրով: Աշնանը ոռոգման աշխատանքներն անհրաժեշտ է դադարեցնել մինչն հողի սառչելը, իսկ գարնանը` շարունակել անհրաժեշտությունից ելնելով: Տնկման սկզ նական շրջանում` անհրաժեշտության դեպքում, հատկապես քամիներից պաշտպանելու նպատակով, ցանկալի է հատուկ ձողերի օգնությամ տնկիները ամրացնել: Կանաչապատման գործընթացներում` հատկապես կարնոր նշանակության օ յեկտների, հրապարակների, փողոցների ձնավորման աշխատանքներում անհրաժեշտություն է առաջանում օգտագործել խոշոր տնկանյութ, որոնք ունեն 3մ ն ավելի արձրություն, ինչպես նան կայուն ձնավորված ծառապսակ: Խոշորածավալ տնկանյութը, եթե գտնվում է հատուկ տարաների մեջ, ապա այն կանաչապատման նպատակով կարելի է օգտագործել նան ամռան ամիսներին: Տնկման աշխատանքներն ավարտելուց հետո, կանաչ տնկարկներում, հաշվի առնելով տվյալ տարածաշրջանի հողակլիմայական պայմանները, կանաչապատող մասնագետների կողմից կազմվում է ոռոգման, քաղհանի, փխրեցման ն ուժման աշխատանքների ժամանակացույց, որով էլ առաջնորդվում են տվյալ կանաչ տարածքի ագրոտեխնիկական միջոցառումներն իրականացնող ծառայությունները:

Կանաչապատման առանձնահատկությունները Հայաստանում Հայաստանը գտնվելով ուսաաշխարհագրական իրարից խիստ տար երվող 3 պրովինցիաների (կովկասյան, իրանական, արմենո-անատոլիական) շփման գոտում, միաժամանակ ունենալով խիստ կտրտված ուղղաձիգ գոտիականություն, աչքի է ընկնում կլիմայական պայմանների ու ուսականության տիպերի խիստ ազմազանությամ : Այդ է պատճառը, որ մեր հանրապետությունում հանդիպում են գրեթե ոլոր ուսական տիպերը` սկսած անապատայինից մինչն ալպիականը` ներառյալ: Բնապատմական նման ազմազանության պայմաններում մեր հանրապետության տար եր նակավայրերում, մի կողմից կարելի է աճեցնել տար եր աշխարհագրական ծագման ազմաթիվ ուսատեսակներ, մյուս կողմից` նույն այդ ազմազանությունը չափազանց արդ ու դժվարին կացության մեջ է դնում կանաչապատող մասնագետներին կանաչապատման գործընթացներում, հատկապես ուսատեսակների ընտրության ն օգտագործման հարցում, քանի որ հնարավոր չէ առաջարկել ծառա ույսերի միասնական տեսակաշար տար եր գոտիների համար: Կանաչապատման գործընթացներում վերոհիշյալ դժվարությունները կրճատելու ն նվազագույնի հասցնելու նպատակով գիտնականներ` Լ.Վ.Հարությունյանը ն Յա.Ի.Մուլքիջանյանը անցած դարի 70-ական թվականներին մշակել ն մասնագետների ուշադրությանն են արժանացրել Հայաստանի ծառագիտական շրջանացման սխեման, որի համար հիմք են ծառայել նախօրոք գոյություն ունեցող ֆլորիստիկական, կլիմայական, ագրոկլիմայական գյուղատնտեսական, տնտեսագիտական շրջանացման սխեմաները (Հարությունյան, 1977): Ըստ Հայաստանի ծառագիտական շրջանացման սխեմայի` մեր հանրապետության տարածքը աժանվել է 3 պրովինցիաների` կովկասյան, արմենո-անատոլիական ն անթրոպատենյան, որոնցից կովկասյանն իր մեջ ներառում է 2 ենթապրովինցիա (կոլխիդյան, հիրկանյան): Պրովինցիաների ն ենթապրովինցիաների ներսում առանձնացվել են 10 օկրուգ, 32 շրջան ն 9 ենթաշրջան, որոնք նակլիմայական խիստ ազմազան պայմանների առկայությամ պահանջում են կանաչապատման յուրօրինակ մոտեցում ն համապատասխան ուսատեսակաշար: Հայաստանի ծառագիտական շրջանացումները հնարավորություն են տալիս կանաչապատող մասնագետներին ըստ առանձին շրջանների ու ենթաշրջանների պատկերացում կազմել կլիմայական միջին ցուցանիշների, աշխարհագրական դիրքի ն առաջարկվող ուսատեսակաշարի մասին: Հարկ է նշել, որ մեր հանրապետության ծառագիտական շրջանացման մի շարք շրջաններ ու ենթաշրջաններ, ունենալով իրար ավականին նման հողակլիմայական պայմաններ, կարող են կանա-

չապատվել ույսերի գրեթե նույն տեսակաշարով: Հաշվի առնելով հենց այս հանգամանքը, նակավայրերի կանաչապատման գործընթացներում ծառա ույսերի ընտրությունը հեշտացնելու նպատակով, ըստ առանձին էկոլոգիական գոտիների, առաջարկում ենք համեմատա ար պարզեցված ն միավորված տեսակաշար: Կիսաանապատային գոտի - գիհի կազակական, գ.վիրգինյան, եղննի կնճռոտ, թույա արնմտյան, սոճի ղրիմյան, կենսածառ արնելյան, ալյանթ արձրա ուն, արդի Բոլլեի, .խոշորատերն, .կանադական, .շքեղ, գլեդիչիա սովորական, սոսի արնելյան, ս.թխկիատերն, ընկուզենի մանջուրական, ը.սն, թեղի գնդաձն, թ.տերնառատ, թ.փետրատերնավոր, թխկի դաշտային, թ.սովորական, կաղնի ամառային, կ.շագանակատերն, կատալպա գեղեցիկ, կ.սովորական, կ.օվալատերն, կելրեյթերիա հուրանավոր, հացենի ամերիկյան, հ.ծաղկառատ, մակլյուրա նարնջագույն, ռո ինիա կեղծ ակացիա, ռ.կպչուն, սոֆորա ճապոնական, ուռենի սպիտակ, փռշնի կովկասյան, քացախածառ, չմենի մանրատերն, չ.հորիզոնական, պիրականտա, տոսախ մշտադալար, ասպիրակ Վանհուտտի, շտիկապտուղ ռնչիատերն, դեյցիա շքեղ, դրախտածառ, եղրնանի սովորական, ե.պարսկական, խենոմելես ճապոնական, կարմրան ծաղկող, կիպրոս սովորական, կծոխուր սովորական, կտտկենի սն, ձյունաշարուկ սպիտակ, ճապկի հարավային, վեյգելիա առատածաղիկ, ցախակեռաս թաթարական, ց.հոտավետ, ց.Մաակի, ց.այծի, սրնգենի խոշորածաղիկ, ոսկեզանգ միջանկյալ, կամպսիս արմատակալող, վիստերիա չինական: Նախալեռնային գոտի - գիհի գարշահոտ, գ.երկարատերն, գ.կազակական, գ.վիրգինյան, եղննի կնճռոտ, ե.էնգելմանի, ե.սովորական, թույա արնմտյան, կենսածառ արնելյան, սոճի կովկասյան, ս.ղրիմյան, այլանթ արձրա ուն, արոսենի հայկական, արոսենի սովորական, արդի Բոլլեի, .շքեղ, .կանադական, .Սիմոնի, գլեդիչա սովորական, ընկուզենի մանջուրական, թեղի հարթ, թխենի սովորական, թխկի դաշտային, թ.թաթարական, թ.կեղծսոսիատերն, թ.հացենիատերն, իլենի եվրոպական, լորենի մանրատերն, լ.կովկասյան, կաղնի ամառային, կ.կարմիր, կ.շագանակատերն, կատալպա սովորական, կելրեյտերիա հուրանավոր, կեչի Լիտվինովի, հացենի ամերիկյան, հ.սովորական, հուդայածառ կանադական, ձիակասակ սովորական, մակլյուրա նարնջագույն, մեղվաթուփ անագիատերն, ռո ինիա կեղծակացիա, ռ.կպչուն, սզնի խոշորափուշ, ս.սն, սոսի թխկիատերն, սոֆորա ճապոնական, ուռենի սպիտակ, քացախածառ, ռնչի հոտավետ, կիպրոս սովորական, չմենի հորիզոնական, ամելանխիեր, ասպիրակ Վանհուտտի, ա. ումալդի, ա.ճապոնական, գերիմաստի, ուդլեյա Դավիդի, դեյցիա շքեղ, դրախտածառ, եղրնանի սովորական, ե.չինական, խենոմելես ճապոնական, խ.մաուլեյի, կարագանա ծառանման, կարմրան ծաղկող, կծոխուր սովորական, կտտկենի սն, հաղարջենի ոսկեգույն, աղրջուկ, ձյունաշարուկ սպիտակ, ճապկի սպիտակ, վարդ գարշահոտ,

ցախակեռաս Մաակի, ց.այծի, ց.թաթարական, ոսկեզանգ միջանկյալ, կուսախաղող հնգատերն, վիստերիա չինական: Մարգագետնատափաստանային գոտի - գիհի սովորական, եղննի ալզամային, ե. սովորական, թույա արնմտյան, խեժափիճի սի իրյան, կեղծ թսուգա թխակապույտ, սոճի Բանկսի, ս.լեռնային, ս.սովորական, տոսախ կոլխիդյան, արալիա մանջուրական, արոսենի հայկական, ա.սովորական, արդի խոշորատերն, .կանադական, .սիմոնի, .սպիտակ, .սն, ընկուզենի մանջուրական, ը.սն, թեղի արձր լեռնային, թ.հարթ, թխենի մահալե յան, թ.սովորական, թխկի արձր լեռնային, թ.թաթարական, լաստենի մոխրագույն, լորենի խոշորատերն, լ.կովկասյան, լ.մանրատերն, կաղամախի, կաղնի ամառային, կ.արնելյան, կ.կարմիր, կեչի Լիտվինովի, կ.թղթյա, կ.ելունդավոր, հացենի ամերիկյան, ձիակասկ սովորական, չիչխան սովորական, սզնի սն, ուռենի սպիտակ, ամելանխիեր, ասպիրակ խամադրիատերն, ասպիրակ Վանհուտտի, ալենի թաղիքավոր, ռնչի սովորական, գերիմաստի, դազիֆորա թփանման, դժնիկ իմերեթյան, եղրնանի հունգարական, ե.սովորական, ե.Վոլֆի, կարագանա ծառանման, կիպրոս սովորական, կծոխուր սովորական, կտտկենի Զի ոլդի, ձյունաշարուկ կլորավուն, ճապկի սպիտակ, չմենի փայլուն, սոր արիա արոսիատերն, ցախակեռաս թաթարական, սրնգենի խոշորածաղիկ: Լեռնատափաստանա-մարգագետնային գոտի - գիհի կազակական, գ.սովորական, եղննի ալզամային, ե.սովորական, խեժափիճի սի իրական, կեղծթսուգա թխակապույտ, սոճի Բանկսի, ս.լեռնային, ս.կովկասյան, ս.սովորական, արոսենի հայկական, ա.սովորական, արդի խոշորատերն, .կանադական, .մոխրավուն, .շքեղ, արդի Սիմոնի, .սպիտակ, .սն, ոխի կովկասյան, ընկուզենի մանջուրական, ընկուզենի սն, թեղի արձրլեռնային, թ.գետնամերձ, թ.հարթ, թ.տերնառատ, թ.փետրատերնավոր, թխենի մահալե յան, թ.սովորական, թխկի արձրլեռնային, թ.արծաթագույն, թ.դաշտային, լաստենի մոխրագույն, լորենի խոշորատերն, լ. մանրատերն, կաղամախի, կաղնի արնելյան, կ.կարմիր, կեչի ելունդավոր, կ.թղթյա, հացենի ամերիկյան, չիչխան սովորական, ուռենի սպիտակ, ամելանխիեր, ասպիրակ խամադրիատերն, ալենի թաղիքավոր, շտիկապտուղ ռնչիատերն, ռնչի սովորական, գերիմաստի, դազիֆորա թփանման, դժնիկ իմերեթյան, եղրնանի թավշանման, ե.հունգարական, ե.սովորական, ե.Վոլֆի, էկզոխորդա Ալ երտի, իլենի ունգեի, խենոմելես Մաուլեի, կարագանա ծառանման, կծոխուր ամուրյան, կ.սովորական, կտտկենի Զի ոլդի, հաղարջենի ալպիական, հ.սն, ձյունապտղիկ կլորավուն, ճապկի սպիտակ, ցախակեռաս Մաակի, սրնգենի կովկասյան, ծառակործան կլորատերն: Կիսաչոր ն չոր մերձարնադարձային գոտի - գետնանոճի Լավսոնի, գ.ոլոռապտուղ, գիհի գարշահոտ, գ.կազակական, գ.վիրգինյան, եղնին ալժիրյան, ե.կովկասյան, ե.հիմալայան, ե.սովորական, էֆեդրա արձրահասակ, թույա արնմտյան, թ.հսկայական, թ.ճապոնական, խեժափիճի սի իրական, կեղծթսուգա գեղձիատերն, կրիպտոմերիա

ճապոնական, մայրի հիմալայան, մետասեքվոյա գլիպտոստրո ային, նոճի արիզոնյան, ն.մշտադալար, սեքվոյա գիգանտ, ս.Բանկսի, ս.էլդարական, ս.ղրիմյան, ս.սն, ս.հիմալայան, տաքսոդիում սովորական, դափնի ազնիվ, էրիո ոթարիա ճապոնական, կաղնի խցանային, կ.միրզինատերն, կ.սղոցատերն, կ.սրավուն, ձիթենի սովորական, մագնոլիա խոշորածաղիկ, մ.կո ուս, տոսախ ոլեարյան, տ.կոլխիդյան, տ.մշտադալար, օսմանթուս տարատերն, ալ իցիա լենքորանյան, այլանթ արձրա ուն, արջատխլենի, արդի Բոլլեյի, . րգաձն, .խոշորատերն, .կանադական, .շքեղ, ոխի կովկասյան, րուսսոնեթյա թղթյա, երկաթածառ պարսկական, էվկոմիա թեղիատերն, ընկուզենի սն, թավշածառ ամուրյան, թեղի գետնամերձ, թ.գնդաձն, թ.տերնառատ, թ.փետրատերնավոր, թզենի, թխկի թավշային, թ.հովհարաձն, թ.ճապոնական, թ. վրացական, լորենի խոշորատերն, լ.թաղիքավոր, լ. կովկասյան, խուրմա արնելյան, խ.կովկասյան, կաղնի ամառային, կ.շագանակատերն, կ.վրացական, կատալպա գեղեցիկ, կ.օվալատերն, կ.սովորական, կելրեյտերիա հուրանավոր, հաճարենի արնելյան, հացենի ամերիկյան, հուդայածառ եվրոպական, հ.կանադական, հունա ի սովորական, հոնի սովորական, զելկովա ոխիատերն, մակլյուրա նարնջագույն, մելիա ացեդարախ, նշենի սովորական, նռենի սովորական, շագանակենի սովորական, պավլովնյա թաղիքավոր, ջոնջոլենի փետրատերն, ռո ինիա կեղծակացիա, ռ.կպչուն, սապինդուս դրումոնդիի, սմախ, սոսի արնելյան, ս.թխկիատերն, սոֆորա ճապոնական, տխիլենի սովորական, ուռենի ա ելոնյան, ու. սպիտակ, փռշնի կովկասյան, քնարածառ վարդակակաչային, ա ելիա ծաղկառատ, ա.չինական արնքուրիկ Հուկերի, արմավաշուշան թելատու, ա.հալվեատերն, աուկու ա ճապոնական, ռնչի հոտավետ, դափնեկեռաս ուժիչ, դժնիկ մշտադալար, իլենի ճապոնական, ի.ֆորչունի, խամերոպս գետնամերձ, կիպրոս ճապոնական, կ.չինական, կ.փայլուն, կծոխուր նր ատերն, մահոնիա սղոցատերն, չմենի մանրատերն, չ.հորիզոնական, պիրականտա, պ.վառ կարմրավուն տոսախ մանրատերն, տ.մշտադալար, աղաթուփ, ասպիրակ ումալդի, ա. կանտոնյան, ասպիրակ Վանհուտտի, ուդդլեյա Դավիդի, դեյցիա շքեղ, դժնիկ սովորական, դրախտածառ, եղրնանի թավշանման, ե. հունգարական, ե.չինական, ե.պարսկական, ե.սովորական, ե.Վոլֆի, զկեռենի սովորական, էկզոխորդա Ալ երտի, խենոմելես ճապոնական, խ.Մաուլեի, խ.չինական, կարմրան ծաղկող, կերիա ճապոնական, կիպրոս քվիխոյի, կ.օվալատերն, կուսածառ չինական, կ. սովորական, հասմիկ թփանման, հի իսկուս սիրիական, ձյունաշարուկ կլորավուն, ձ.սպիտակ, սումախ հոտավետ, ցախակեռաս ճապոնական, ամպելոպսիս ակոնիատերն, ծառակործան կլորատերն, կամպսիս արմատակալող, կուսախաղող հնգատերն, կ.եռածայր, մամրիչ Ժակմանի, մ.խաղողատերն, վիստերիա չինական, վեյգելիա առատածաղիկ: Պարտեզպուրակային կանաչ շինարարությունն իր ինքնատիպությամ խիստ տար երվում է շինարարության մնացած ոլոր տեսակներից, քանի որ միայն կանաչ շինարարության մեջ է, որ նական մոտիվները,

էքսպոզիցիաներն ունեն այդքան կարնորագույն դերակատարում գեղարվեստա-կոմպոզիցիոն մտահղացումների, որոշումների իրականացման գործում: Մեր հանրապետության նակավայրերի ճնշող մեծամասնությունը տեղա աշխված լինելով ազմա նույթ ռելիեֆ ունեցող լանդշաֆտներում, չի կարելի կանաչապատել շա լոն, միօրինակ ծառագիտական նախագծերի հիման վրա, քանի որ կխեղաթյուրվեն գեղարվեստական կոմպոզիցիոն շատ տարրեր ու սկզ ունքներ: Սովորա ար կանաչապատման գործընթացներում լանդշաֆտն ինքն է թելադրում կանաչապատման ոճը: Ելնելով մեր նակլիմայական պայմաններից` մեզ մոտ գերիշխում է լանդշաֆտային ( նական) ոճը կամ խառը ոճը, որը նականի ն կանոնավոր ոճի օրգանական համադրումն է: Մեզ մոտ նակավայրերի կանաչապատման նագավառում կանաչապատման կանոնավոր ոճը, որտեղ գործում են համաչափության կանոնները, կարելի է հանդիպել փողոցներում, ծառուղիներում ն շքամուտքերում` առանձին տարրերի տեսքով: Անկախ կանաչապատման ոճից` անհրաժեշտ է ամենուրեք պահպանել ն հաստատել ներդաշնակություն ու համաչափություն, այլապես պարտեզպուրակային կոմպոզիցիաներն արհեստական նույթ կկրեն ն շատ շուտ կկորցնեն իրենց գեղազարդությունը: Բնակավայրերի կանաչապատման գործընթացներում, ելնելով դրանց գործառական նշանակությունից, ռելիեֆից ու լանդշաֆտի առանձնահատկություններից, անհրաժեշտ է պարտեզպուրակային գեղարվեստական կոմպոզիցիաների միջոցով վեր հանել, ավելի արտահայտիչ ու տեսանելի դարձնել լանդշաֆտային արժեքավոր տարրերը ( լուր, ձորակ, գետակ, լճակ ն այլն), որոնք, նականա ար, գեղազարդ շուք կհաղորդեն կանաչ տնկարկներին: Ներքաղաքային կանաչ տնկարկները, որպեսզի արելավեն շրջակա միջավայրի սանիտարահիգիենիկ պայմանները, դրանցում անհրաժեշտ է ծառերի ու թփերի 70-809 մասնակցություն: Հարկ է նշել, որ ներկայումս քաղաքամայր Երնանում այդ ցուցանիշը չի գերազանցում 509-ը, պատճառը կանաչապատման միասնական ն գիտական ծրագրերի ացակայությունն է:

Կանաչապատման կարգերի եւ տիպերի հիմնադրման սկզμունքներն ու առանձնահատկությունները Կանաչ տնկարկներն, ըստ գործառական նշանակության ն կառուցվածքի, աժանվում են 2 խմ ի` ներքաղաքային ն մերձքաղաքային, որոնք էլ իրենց հերթին աժանվում են 3 ենթախմ ի` ա) հասարակական կամ ընդհանուր օգտագործման, ) սահմանափակ օգտագործման, գ) հատուկ նշանակության:

Հասարակական կամ ընդհանուր օգտագործման կանաչ տնկարկներ Սրանք այն տնկարկներն են, որոնք տեղա աշխված են ինչպես նակավայրերում, այնպես էլ դրանց մերձակայքում ն ծառայում են ժողովրդական լայն զանգվածների հանգիստն ու ժամանցն անցկացնելուն: Ընդհանուր օգտագործման կանաչ տնկարկներից են զ ոսայգիները, քաղաքային այգիները, պուրակները, ուլվարները, փողոցային տնկարկները, անտառպուրակները ն ռեկրեացիոն, հանգստի կանաչ գոտիները:

Մշակույթի եւ հանգստի զμոսայգիներ Զ ոսայգին ճարտարապետա-գեղարվեստական կոմպոզիցիաներով հարուստ կանաչապատ տարածություն է, որտեղ ստեղծված են այն ոլոր պայմանները, որոնք անհրաժեշտ են նակչության հանգստի, մշակութային, ժամանցային պահանջմունքները ավարարելու ն նակավայրերի սանիտարահիգիենիկ պայմանները արելավելու համար: Ըստ գործառական նշանակության, զ ոսայգիները լինում են քաղաքային ն համայնքային: Եթե դրանք հիմնադրվում են քաղաքների կենտրոնական խիտ նակեցված թաղամասերում, ապա կոչվում են քաղաքային, եթե համայնքներում` համայնքային: Առաջ անցնելով նշենք, որ վերջին տարիներին խոշոր քաղաքներում, այդ թվում ն Երնանում, ելնելով քաղաքաշինական դժվարություններից ու անհարմարավետությունից, զ ոսայգիները նախատեսվում են հիմնադրել արվարձանային համեմատա ար ազատ ու նպաստավոր տեղամասերում: Քաղաքաշինական ն պարտիզագործական նորմատիվների համաձայն,

խոշոր քաղաքներում զ ոսայգիներ հիմնադրելիս անհրաժեշտ է յուրաքանչյուր այցելուի համար նախատեսել 50-60մ2 կանաչապատ մակերես կամ տվյալ քաղաքի զ ոսայգիների ընդհանուր տարածությունը հաշվարկել այնպես, որ յուրաքանչյուր քաղաքային նակչին աժին ընկնի 10-12մ2 կանաչ տարածք: Առաջնորդվելով նման հաշվարկներով` քաղաքային յուրաքանչյուր զ ոսայգի պետք է ունենա նվազագույնը 6 հա, իսկ համայնքայինը` 2 հա հողատարածություն: Նշենք, որ այս ցուցանիշները կարող են փոփոխվել` կախված նակավայրերի ուսաաշխարհագրական տեղա աշխվածությունից: Քանի որ զ ոսայգիները նախատեսված են մարդկանց ակտիվ հանգիստը կազմակերպելու ն անցկացնելու համար, ուստի դրանցում անհրաժեշտ է ունենալ գրադարան, ընթերցասրահ, ացօթյա կինոթատրոն, երգի ու պարի, մանկական ու մարզական խաղերի հրապարակներ, ազմապիսի զվարճալի ատրակցիոններ, լճակ, սրճարան, ռեստորան, ուժկայան, ինչպես նան զովացուցիչ ջրերի ու գրավաճառ կրպակներ: Օրինաչափ է, եր զ ոսայգիներում կանաչ տնկարկները կազմում են ընդհանուր տարածության շուրջ 709-ը. դրանք կենտրոնական առանցքային հատվածներում հանդես են գալիս սիզամարգերի ընդհանուր ֆոնի վրա` գլխավորապես գծային կամ գեղարվեստական կոմպոզիցիոն ձնավորումների տեսքով, իսկ մնացած մասերում` խմ երով ու զանգվածներով: Որպես կանոն` զ ոսայգիների մուքերի մոտ նախագծվում են հրապարակներ, որոնք լայն, եր եմն երկկողմանի ճանապարհների կամ ծառուղիների միջոցով կապվում են զ ոսայգու մանրապուրակների ն կարնորագույն կառույցների հետ: Զ ոսայգիների արձրադիր տեղամասում անհրաժեշտ է ունենալ դիտակետեր ( ելդեվեր), որտեղից այցելուները հնարավորություն կունենան դիտել զ ոսայգու ն շրջակա տարածքների գեղատեսիլ միկրոլանդշաֆտները: Զ ոսայգիներում ուսատեսակներն ընտրելիս խորհուրդ է տրվում առաջնորդվել երկար ն ծաղկող այգիների հիմնադրման սկզ ունքներով, որպեսզի գրեթե կլոր տարին զ ոսայգին պահպանի իր գեղազարդությունը: Ժամանակակից զ ոսայգիներում, հատկապես Երնանի նման շոգ կլիմա ունեցող հարավային քաղաքներում, չափազանց կարնոր է տար եր ջրային մակերեսների (գետ, ջրվեջ, լիճ, լճակ, շատրվան) առկայությունը, որոնք գեղագիտական ավականությունից ացի, լրացուցիչ զովություն են ստեղծում կանաչ տնկարկներում ն պետք է զ աղեցնեն վերջինինս 10-15 տոկոսը: Որպես կանոն` զ ոսայգիներում ատրակցիոնները ն մարզական խաղերի հրապարակները տեղա աշխվում են կենտրոնական մասից հնարավորինս հեռու, որպեսզի դրանց աղմուկը չխանգարի հանգստացողների անդորրը: Սովորա ար զ ոսայգու կենտրոնական մասերում` մասնավորապես սիզամարգերում մեծ տեղ են հատկացնում ծաղկային տար եր տիպի ձնավորումներին (ծաղկաթում , սոլիտեր, պարտեր, ածու, խառը ածու) ն պարտիզային

ձներին, որոնք իրենց ազմազանությամ ու գեղազարդությամ առանձնակի շուք են հաղորդում զ ոսայգուն: Զ ոսայգիներում չի թույլատրվում կանաչի վրա կազմակերպել խնջույքներ, հացկերույթներ, մարզական խաղեր, ծաղիկների ու ծաղկած ճյուղերի փնջում ն այլն:

Մանկական զμոսայգիներ Մանկական մոտիվներով ձնավորված համեմատա ար փոքր չափերի կանաչ տարածություններ են` նախատեսված տար եր տարիքի երեխաների համար: Մանկական զ ոսայգիները խորհուրդ է տրվում հիմնադրել նակավայրերի այնպիսի տեղամասերում, որտեղ երեխաների մեծ մասը կկարողանան անվտանգ, ինքնուրույն հաճախել ն անցկացնել իրենց զվարճություններն ու հանգիստը: Մանկական զ ոսայգիները հարկավոր է այնպես նախագծել ն հիմնադրել, որ երեխաները տար եր խաղերից ու զվարճություններից ացի ծանոթանան, ճանաչեն շատ առարկաներ ու երնույթներ, հարստացնեն իրենց աշխարհայացքը ն ձեռք երեն ինքնուրույնություն: Այդ տեսակետից խորհուրդ է տրվում մանկական զ ոսայգիներում մանր ճարտարապետական ձների, տար եր տիպի քանդակների, նկարների, արհեստական եղանակով խուզված ույսերի օգնությամ երեխաներին ծանոթացնել հայտնի մանկական հեքիաթների ու դրանց հերոսների հետ, նույնիսկ հատուկ եմականացումների միջոցով մասնակից դարձնել նրանց: Մանկական զ ոսայգիներում երեխաները միանշանակ կոփվում, ուժեղանում ն ձեռք են երում ֆիզիկական պատրաստականություն: Երնանում մանկական զ ոսայգու օրինակ է Հրազդանի կիրճում հիմնադրված կանաչ տարածությունը` հայտնի «Մանկական երկաթուղի» անվամ :

Մարզական զμոսայգիներ Ֆիզկուլտուրան ն սպորտը արձր հիմքերի վրա դնելու կարնորագույն նախապայմաններից մեկը մարզական կառույցներում ն համալիրներում առողջ սանիտարահիգիենիկ պայմանների ապահովումն է, որն իրականացվում է մարզական զ ոսայգիների հիմնադրումով: Քաղաքաշինության պրակտիկայում, մարզադաշտերը, մարզական համալիրները սովորա ար կառուցվում են կամ խոշոր կանաչ զանգվածներում կամ կառույցները շրջապատում են կանաչ տնկարկներով` նպատակ հետապնդելով ստեղծել միկրոկլիմա ն սանիտարահիգիենիկ նպաստավոր պայմաններ: Մարզական համալիրներում խորհուրդ է տրվում առանձին մարզաձների, ինչպես նան

մարզումների համար, նախատեսված յուրաքանչյուր մարզահրապարակ համապատասխան ծառա ույսերի, կանաչ ցանկապատերի օգնությամ մեկը մյուսից առանձնացնել, մեկուսացնել` իրար չխանգարելու նպատակով: Մարզական հրապարակների կանաչապատման ժամանակ նպատակահարմար է օգտագործել խիտ սաղարթ ունեցող ծառեր ու թփեր` սպորտ հրապարակի սահմանից 5-6 մ հեռավորությամ , որպեսզի ավելորդ ստվեր չգցեն հրապարակի վրա ն չխախտեն լուսային ռեժիմը: Սովորա ար ծառերը տնկվում են մեկ շարքով, իսկ թփերը ցանկալի է երկու շարքով: Որոշ հատվածներում հրապարակների մեկուսացման խնդիրները կարելի է լուծել ուղղաձիգ կանաչապատման օգնությամ : Որպես օրինաչափություն մարզական զ ոսայգիները պետք է ունենան նան հանգստի գոտի, գլխավորապես զ ոսանքի համար: Բացի դա, նման զ ոսայգիներում լայն ծառուղիների միջոցով կապ պետք է հաստատվի մարզադաշտի ոլոր մուտքերի հետ, որպեսզի մարդկանց զանգվածային հոսքերի դեպքում խցանումներ ն ավելորդ դժվարություններ չառաջանան:

Քաղաքային այգիներ Սրանք, ի տար երություն մշակույթի ն հանգստի զ ոսայգիների, չափերով նախ ավականին փոքր են (2-6հա) ն նախատեսված են միայն նակչության զ ոսանքի ու հանգստի համար. այդ են վկայում ծառուղիների կածանների, հրապարակների, տար եր տիպի տաղավարների առատությունը, որոնք կազմում են այգու շուրջ 40-509-ը: Խոշոր քաղաքներում քաղաքային այգիները հիմնադրում են խիտ նակեցված թաղամասերի հարնանությամ , որտեղ գործնականում զ ոսայգի հնարավոր չէ հիմնադրել տարածքի սղության պատճառով: Քաղաքային այգիները եր եմն կարող են փոխարինել համայնքային զ ոսայգիներին: Փոքր քաղաքներում քաղաքային այգիները սովորա ար տեղա աշխված են լինում կենտրոնական հատվածներում ն գործնականում փոխարինում են մշակույթի ու հանգստի զ ոսայգիներին:

Պուրակներ Պուրակները 0,2-2,0 հա մեծության կանաչապատ տարածություններ են` տեղա աշխված քաղաքների հրապարակներում, պողոտաների ու փողոցների խաչմերուկներում, հասարակական նշանակության ճարտարապետական կառույցների (թանգարան, թատրոն, կինոթատրոն, կայարան, ԲՈôՀ, մշակույթի տուն) հարնանությամ , ինչպես նան նակելի թաղամասերում: Պուրակները ներքաղաքային կանաչ տնկարկների

ամենատարածված ն մասսայականություն վայելող տարրերից են ն ծառայում են նակչության կարճատն հանգստի համար: Սովորա ար պուրակները լինում են շրջանաձն, քառանկյունաձն կամ եռանկյունաձն, որոնց չափը ն ձնը պայմանավորված է տվյալ քաղաքի ճարտարապետական հատակագծով, մասնավորապես հրապարակների, փողոցների, պողոտաների դասավորությամ ու չափսերով, ինչպես նան մոտակա շենքերի արձրությամ , որոնք էլ որոշում են պուրակի ձնը ն չափսը: Այսպես, օրինակ, եթե ճարտարապետական կառույցն ունի լայնակի տարածական տեղա աշխվածություն, ապա ներդաշնակությունը չխախտելու համար, պուրակին անհրաժեշտ է տալ ուղղանկյան կամ քառանկյան ձն, եթե հրապարակը կլորավուն է, ապա ճիշտ կլինի, եթե հրապարակամերձ պուրակը ունենա շրջանի ձն: Որպես կանոն` փոքր քաղաքները պետք է ունենան մի քանի պուրակ, իսկ մեծ քաղաքները` մի քանի տասնյակ ն ավելի: Քաղաքաշինության գործընթացներում անհրաժեշտ է պուրակները տեղա աշխել այնպես, որ, չխախտելով քաղաքի ճարտարապետական դեմքը, դրանք հավասարապես օգտակար լինեն ամ ողջ նակչության համար: Այդ տեսակետից պուրակներն ըստ նշանակության, պայմանականորեն աժանվում են 2 խմ ի` պուրակներ հիմնադրված քաղաքի կենտրոնական տեղամասերում ն պուրակներ տեղա աշխված նակելի թաղամասերում: Առաջին խում պուրակները նախ ավելի խոշոր են ն, շնորհիվ իրենց ճարտարապետա-գեղարվեստական ազմապիսի լուծումների ու գեղազարդ ձնավորման, նկատելիորեն տար երվում են երկրորդ խում պուրակներից: Այս պուրակներում անհրաժեշտ գեղարվեստական տարրեր են մոնումենտալ հուշարձանները, շատրվանները, մանր ճարտարապետական ձները, սանդղաջրվեժները, տոպիար արվեստի դրսնորումները, պարտիզային ձները, որոնք ծառուղիների ու հրապարակների միջոցով ներդաշնակորեն կապված են իրար հետ: Նման պուրակներում անհրաժեշտ է զգալի տեղ հատկացնել սիզամարգերին ն ծաղկային տար եր տիպի ձնավորումներին, որոնք միանշանակ լրացուցիչ ավականություն կպատճառեն ազմահազար այցելուների: Նման պուրակների մի մասը (օրինակ` կայարանամերձ պուրակ), ացի իրենց հիմնական նշանակությունից, հետիոտների համար ծառայում են նան որպես անցումային գոտի: Այս տիպի պուրակներում գլխավոր առանցքը կազմող ծառուղիների լայնությունը խորհուրդ է տրվում թողնել 4-8մ: Նպատակահարմարությունից ելնելով` կարելի է ծառուղու որոշ հատվածներ երկարությամ իրարից անջատել նեղ ծաղկանոցներով: Երկրորդ կարգի ծառուղիները կամ կածանները պետք է ունենան 2,5-4,0մ լայնություն, որը լրիվ ավարար է հետիոտն զ ոսանքի համար: Ծառուղիներում անհրաժեշտ է նստարանները հավասարաչափ տեղադրել եզրային մասում կամ ներս ընկած հատվածներում: Այս տիպի պուրակներում տեղադրվում են նան նր աճաղ տաղավարներ, գեղազարդ սկահակներ` ձնավորված տար եր տեսակի փաթաթվող ու ամպելային ծաղկատեսակներով: Սովորա ար խորհուրդ չի տրվում նման պուրակ-

ներում ունենալ խիտ տնկարկներ, ինչքան շատ լինեն աց, համեմատա ար ազատ տարածությունները, այնքան պուրակը կշահի, ինչպես ճանապարհա-տրանսպորտային անվտանգության տեսանկյունից, այնպես էլ գեղազարդության: Այս պուրակներում թույլատրվում է ունենալ սրճարան, զովացուցիչ ըմպելիքների ու գրավաճառ կրպակներ: Խոշոր պուրակներում, որոնք հիմնականում գտնվում են քաղաքի կենտրոնական անուկ մասերում, որտեղ շատ են անցանկալի գազերն ու փոշին, ցանկալի է օգտագործել գազադիմացկուն ն փոշեդիմացկուն ծառա ույսեր: Բնակելի թաղամասերի պուրակներում տնկարկները խիտ են, շատ են ծառուղիները, տաղավարները, քանի որ այս պուրակները նախատեսված են սոսկ հանգստի ու զ ոսանքի համար: Նման պուրակներում թույլատրվում է ունենալ փոքրիկ մանկական հրապարակներ` ազմապիսի մանկական առարկաներով ու խաղերով, նախադպրոցական հասակի երեխաների հանգիստի համար: Քաղաքաշինության պրակտիկայում, հատկապես հրապարակներում ն խաչմերուկներում, հանդիպում են փոքր պուրակներ, որոնք զուրկ են ծառաթփային ուսականությունից, նման պուրակները պայմանականորեն անվանվում են աց պուրակներ: Նման պուրակները ձնավորվում են գլխավորապես ծաղկային ույսերով, մասամ ` ցածրաճ թփիկներով ու թփերով, որի պատճառով էլ նմանվում են պարտերների կամ ծաղկաթմ երի (Խաչատուր Ա ովյանի անվան պուրակը` Երնանում):

Բուլվարներ Բուլվարները ներքաղաքային կանաչ տնկարկներ են` տեղա աշխված մայրուղիների, գետերի, լճերի ու ծովերի երկարությամ ն ծառայում են նակչության կարճատն հանգստի, հետիոտն զ ոսանքի ու անցուդարձի համար: Բուլվարներն ըստ նույթի ն նշանակության աժանվում են հետնյալ հիմնական տեսակների. Բուլվար` տեղա աշխված երկու հավասարազոր մայրուղիների միջնամասում: Սովորա ար նման դեպքերում ճանապարհներն ունենում են միակողմանի երթնեկություն: Այսպիսի ուլվարի օրինակ է Երնանում Վազգեն Սարգսյան փողոցի միջնամասային կանաչապատ տարածությունը: Նման ուլվարներում շատ կարնոր է մուտքերի ճիշտ ն ապահով տեղադրումը ն դրանց համապատասխան կանաչապատումը: Միակողմանի ուլվար, որը տեղա աշխված է մայրուղու մեկ կողմում: Այսպիսի ուլվարները միանշանակ ավելի ապահով են ն գերադասելի: Այսպիսի ուլվարի օրինակ կարող է ծառայել Օղակաձն այգու` Ալեք Մանուկյան փողոցի հարնանությամ որոշ հատվածներ:

Առափնյա ուլվար, որոնք տեղակայված են գետերի, լճերի ն ծովերի ափերի ուղղությամ : Նման ուլվարները, նականա ար, ավելի մեծ մասսայականություն են վայելում, քանի որ այստեղ մարդիկ ավելի լավ են հանգստանում: Առափնյա ուլվարներում հնարավորության պայմաններում կարելի է հիմնադրել կուլտուր-մասսայական որոշ կառույցներ, տեղադրել զովացուցիչ ջրերի ու օրաթերթերի կրպակներ: Բացի այդ, այսպիսի ուլվարներում կարելի է կանաչապատման ժամանակ հիմնադրել այգեպուրակային գեղարվեստական մի շարք ձնավորումներ ու կոմպոզիցիաներ: Ծաղկային ուլվար. այս տիպի ուլվարները խորհուրդ է տրվում հիմնադրել սակավ երթնեկելի փողոցների երկարությամ , քանի որ դրանք ամ ողջությամ աց են, մեկուսացված չեն ճանապարհներից, ունեն արձր գեղազարդություն ն կարող են գրավել վարորդների ուշադրությունը` պատճառ դառնալով անցանկալի երնույթների: Ծաղկային ուլվարներն ընդհանուր նմանություն ունեն ծաղկային պարտերներին ն հաճախ իրարից քիչ են տար երվում: Երնանում ծաղկային ուլվարի օրինակ կարող է ծառայել Ալեքսանդր Թամանյանի արձանի հարնանությամ գտնվող պարտերանման կանաչ տարածքը: Կանաչապատման նագավառում կան նան լայն ուլվարներ, որոնք ունեն 35մ ն ավելի լայնություն: Քաղաքաշինության գործընթացներում ընդունված է ուլվարները նախագծելիս նախընտրել նվազագույն` 8-10մ, չափավոր` 15-16մ ն առավելագույն` մինչն 30մ լայնությունները: Նեղ ուլվարներում (8-10մ) տարածության գրեթե կեսը աժին է ընկնում ծառուղուն, իսկ մյուս կեսը` կանաչապատվում է, կարճատն հանգստի գոտուն նորոշ եղանակով: Չափավոր ն լայն ուլվարներում նպատակահարմար է ունենալ երկշարք ծառուղիներ, առանձին հատվածներում` փոքրիկ հրապարակներ, ջրային մակերեսներ, մանր ճարտարապետական ձներ ն այլն: Այս ամենը, նականա ար, արձրացնում է ուլվարի գեղազարդությունը, ավականություն պատճառում ազմաքանակ այցելուների: Որպես կանոն` նակչության անվտանգությունն ապահովելու նպատակով խորհուրդ չի տրվում ուլվարները տեղա աշխել անուկ մայրուղային ճանապարհների երկարությամ : Բուլվարներում ծառուղիները սովորա ար լինում են ուղիղ` միաշարք կամ երկշարք ն ունենում են 3-6մ լայնություն, ացառությամ լայն ուլվարների, որտեղ ծառուղիները կարող են որոշ հատվածներում ունենալ ոլորաններ: Բուլվարներում նպատակահարմար է ծառուղիները սալիկապատել ն այնտեղ տեղադրել ազմաքանակ գեղազարդ նստարաններ ու աղ արկղներ:

Բուլվարները կանաչապատելիս անհրաժեշտ է ցուցա երել մեծ զգուշություն, որպեսզի հանգստացողների տեսադաշտը, հատկապես անցումներում, որքան հնարավոր է, լինի աց ն տեսանելի: Այդ տեսակետից ուլվարներում խորհուրդ է տրվում մեծ ուշադրություն դարձնել գծային ձնավորմանը, գլխավորապես կանաչ ցանկապատերին, որոնց միջոցով կարելի է ուլվարի եզրային մասերը անջատել մայրուղային ճանապարհից` այդպիսով, զուտ անվտանգության նկատառումներով, կանաչ վարագույր ստեղծել վարորդների համար: Հակառակ ասվածի` ուլվարի որոշ հատվածներում, հատկապես մուտքերի ու անցումների մոտ այնպես պետք է կանաչապատել, որ ապահովվի 1009-ոց տեսադաշտ, ինչպես վարորդների, այնպես էլ հետիոտների համար: Բուլվարներում, մասնավորապես ճանապարհից տեսանելի հատվածներում, խորհուրդ չի տրվում ստեղծել ուշադրություն գրավող գեղազարդ, գունագեղ կոմպոզիցիոն ձնավորումներ, որը նույնպես կարող է առաջացնել ճանապարհատրանսպորտային անցանկալի երնույթներ:

Անտառապուրակներ Անտառապուրակն անտառի ստորին հատվածում հատուկ վերակառուցված մերձքաղաքային տնկարկ է, որը նախատեսված է նակչության ակտիվ հանգիստը ն ժամանցը կազմակերպելու ու անցկացնելու համար: Սովորա ար անտառապուրակները հիմնադրում են քաղաքներից ոչ շատ հեռու, մայրուղիներին մոտիկ, որպեսզի նակիչներն առանց ավելորդ դժվարությունների կարողանան հաճախակի կազմակերպել իրենց հանգիստը նության գրկում: Անտառապուրակի տեղն ընտրելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել միկրոռելիեֆի, նական տեսարանների ազմազանությունը, որոնց խելացի ն արդյունավետ օգտագործելու պարագայում անտառապուրակը է՛լ ավելի գեղեցիկ ու հարմարավետ կդառնա: Փորձը ցույց է տվել, որ շահում են այն անտառապուրակները, որոնք հարուստ են ջրային մակերնույթներով (լիճ, լճակ, գետ, ջրվեժ), ժայռերով, ձորակներով, ացատներով ն այլն: Անտառապուրակներ նախագծելիս խորհուրդ է տրվում յուրաքանչյուր հանգստացողի համար հատկացնել 150մ2 կանաչ տարածություն, այդ է պատճառը, որ անտառապուրակները շատ ավելի խոշոր են, քան ներքաղաքային կանաչ տնկարկները: Այսպես` խոշոր քաղաքների մերձակայքում հիմնադրված անտառապուրակները կարող են ունենալ տասնյակ հարյուրավոր հեկտարներ, իսկ փոքր քաղաքների շրջակայքում` առնվազն 40-50 հա հողատարածություն: Անտառապուրակի տեղն ընտրելուց հետո անհրաժեշտ է այն ցանկապատել, թողնել համապատասխան մուտքեր, այնուհետն, համաձայն

նախօրոք կազմված նախագծի, անցկացնել ճանապարհները, ծառուղիները, կածանները, տեղադրել համապատասխան տաղավարներ, գեղազարդ նստարաններ ն մանր ճարտարապետական ձներ: Տեղին է նշել, որ անտառապուրակներում` ի տար երություն անտառների, թույլատրվում է իրականացնել միայն սանիտարական կամ այսպես կոչված «գեղազարդ» հատումներ, որոնք ամեննին չազդելով անտառային համակեցությունների վրա, նրան նմանեցնում են հանգստի ու կուլտուրայի զ ոսայգիներին: Անտառապուրակներում նպատակահարմար ն ձեռնտու է ճանապարհային ցանցը պատել մանր խճաքարերով կամ տար եր գույնի ավազով: Անտառապուրակներում, հատկապես ացատներում, ինչպես նան ացված ծառուղիներում ու հրապարակներում, խորհուրդ է տրվում օգտագործել ազմաթիվ գեղազարդ ծառատեսակներ` տար եր կոմպոզիցիոն ձնավորումների տեսքով: Անտառապուրակները, ի տար երություն զ ոսայգիների, աչքի են ընկնում ազատ ռեժիմով, այստեղ այցելուները կարող են զ ոսնել ամ ողջ տարածքով մեկ, նույնիսկ կազմակերպել տար եր մարզական խաղեր, հացկերույթներ: Այստեղ թույլատրվում է վայրի ծաղիկներից պատրաստել ծաղկեփնջեր, հավաքել սնկեր, ջրային մակերնույթների առկայության դեպքում` զ աղվել լողով, ձկնորսությամ ն այլն: Անտառապուրակներում, հատկապես աղ յուրների մոտ, կարելի է տեղադրել հատուկ գեղազարդ ձնավորված հարմարավետ տաղավարներ, որտեղ հանգստացողները կարող են պահպանելով հրդեհային անվտանգության կանոնները, կազմակերպել ն իրականացնել ճաշկերույթներ: Անտառապուրակի նորոշ օրինակ է Իջնան քաղաքի հարնանությամ անտառի ստորին հատվածում հիմնադրված շուրջ 35 հա կանաչ տարածությունը, որտեղ, հաշվի առնելով նակլիմայական պայմանները, մի շարք գեղազարդ ծառա ույսերի օգնությամ փորձ է արվում պահպանել ն հարստացնել նական անտառային կենսա ազմազանությունը: Անտառապուրակներ կարելի է հիմնադրել նան անտառազուրկ ուսաաշխարհագրական շրջաններում, որոնց համար հիմք կարող են ծառայել արհեստական ճանապարհով հիմնադրված կանաչ զանգվածները, վերջիններիս ացակայության դեպքում անտառապուրակների հիմնադրումն ավելի դժվարանում ն երկարաձգվում է: Այսպես կոչված արհեստական անտառապուրակների նախագծման ն հիմնադրման ժամանակ անհրաժեշտ է առաջին հերթին ամենօրյա հոգատարության պայմաններում հաշվի առնելով ծառատեսակների էկոլոգակենսա անական առանձնահատկությունները, ապահովել անտառներին նորոշ կայուն համակեցություն, հակառակ դեպքում` անտառապուրակը չի ծառայի իր նպատակին ն շատ շուտ շարքից դուրս կգա: Արհեստական անտառապուրակի օրինակ է «Ջրվեժ» անտառապուրակը, որոշ վերապահումներով նան` Ծիծեռնակա երդ

լուրում գտնվող պուրակը, Երնանի Բուսա անական այգու պուրակային հատվածը:

Փողոցային տնկարկներ Քաղաքների կանաչապատման ամենապատասխանատու գործընթացներից մեկը փողոցների կանաչապատումն է, քանի որ դրանք նակավայրերին արձր գեղազարդություն հաղորդելուց զատ, իրենց էկոլոգիական ն հողակլիմայական պայմաններով խիստ տար երվում են ներքաղաքային մյուս տնկարկներից: Փողոցային տնկարկներում` ի տար երություն ներքաղաքային մյուս տնկարկների, ծառատեսակները ավելի կարճակյաց են, քիչ կենսունակ ն պակաս գեղազարդ: Քաղաքներում հազարավոր մեքենաների արտանետած թունավոր գազերը` մասնավորապես ՇՕ2 գազը, առաջին հերթին ացասական ազդեցություն է թողնում փողոցային տնկարկների վրա: Փողոցային տնկարկների վրա ացասական մեծ ազդեցություն է թողնում նան ասֆալտը, որն ամռան ամիսներին խիստ տաքանալով, իսկ ձմռանը սառչելով` զգալի վնաս է հասցնում ույսերի մակերեսային արմատներին: Փողոցային տնկարկների վրա ացասական ազդեցություն է թողնում նան ձմռան ամիսներին շաղ տված աղը, որի մի մասը լուծվելով` լցվում է ծառերի նափոսերը ն խաթարում դրանց նորմալ աճն ու զարգացումը: Փողոցային տնկարկները սովորա ար տեղա ախշվում են երկու եղանակով. առաջին դեպքում ծառերը տեղադրվում են փողոցի անուկ հատվածի ն մայթերի միջն, մյուս դեպքում` մայթային սիզամարգերում: Առաջին եղանակի դեպքում, որին հաճախ անվանում են աժանական, ծառերը փողոցի անուկ մասից պետք է տեղադրվեն 1,2-1,5մ, իսկ մոտակա կառույցից` առնվազն 5մ հեռավորության վրա: Բաժանական տնկարկում միջծառային տարածություններում խորհուրդ է տրվում աճեցնել ծաղկող կամ տերնագեղազարդ թփեր, որոնք լրացուցիչ գեղազարդություն կհաղորդեն փողոցային տնկարկներին: Բաժանական տնկարկներում հաճախ մշտադալար ույսերով հիմնվում են կանաչ ցանկապատեր, որոնք նույնիսկ ձմռանը պահպանում են իրենց գեղազարդությունը: Մայթային, փողոցային տնկարկներում սիզամարգերի լայնությունը խորհուրդ է տրվում թողնել 3-4մ, որպեսզի հնարավոր լինի ացի ծառերից ու թփերից, լուսավոր հատվածներում հիմնել տար եր տիպի ծաղկային ձնավորումներ` եր եմն մանր ճարտարապետական ձների համադրությամ : Փողոցային տնկարկներում ծառատեսակների ընտրության ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել նան դրանց գազադիմացկունությունը ն փոշեդիմացկունությունը: Փողոցային տնկարկներում որպես կանոն` խորհուրդ չի տրվում օգտագործել ալերգիկ, խոշոր, հյութալի պտուղներ, ինչպես նան մակերեսային հզոր արմատներ ունեցող ծառատեսակներ: Փողոցային տնկարկներում ջրմուղ-կոյուղու կոմունիկացիոն ցանցերին մոտ չի

թույլատրվում տնկել հատկապես ուռազգի ( արդի, ուռենի) ծառատեսակներ, որոնց արմատները, ձգտելով դեպի խոնավությունը, փարթամ աճում ն խցանումներ են առաջացնում վերոհիշյալ ցանցերում` խափանելով դրանց գործունեությունը: Սովորա ար փողոցային տնկարկներում յուրաքանչյուր փողոց կանաչապատվում է մեկ տեսակի ծառատեսակով, սակայն պահպանելով ներդաշնակությունը, կարելի է կանաչապատել նան տար եր տեսակներով: Փողոցային տնկարկներում` հատկապես լայն փողոցներում, երթնեկության անուկ հատվածը եր եմն աժանարար շերտի միջոցով կիսվում է 2 հավասար մասերի (Ա ովյան փողոց, Ազատության խճուղի): Նման աժանարար շերտերը խորհուրդ է տրվում կանաչապատել թփերով ու ծաղկա ույսերով այնպես, որ պահպանվի տնկարկի գեղազարդությունը ն երթնեկության անվտանգությունը: Բնակավայրերում` ճարտարապետական կառույցների ու փողոցների տար եր դասավորությունների պարագայում, խիստ փոփոխվում է հատկապես լուսաստվերային ռեժիմը, որը պարտադրում է կանաչապատման գործընթացներում ցուցա երել գիտելիքների խոր իմացություն ն մեծ զգուշություն` ծառատեսակների ընտրության ն տեղադրման հարցերում: Բնակավայրերում փողոցները սովորա ար լինում են երկայնական (հյուսիսից հարավ) ն լայնակի (արնելքից արնմուտք), որոնցում միկրոկլիմայական պայմանները` մասնավորապես լուսային ն ջերմային ռեժիմները, կախված ճարտարապետական կառույցների ձներից, դասավորությունից ն արձրությունից, խիստ տար երվում են մեկը մյուսից: Երկայնական փողոցներում, որտեղ լուսաստվերային պայմանները համեմատա ար պակաս արենպաստ են, տնկարկները հավասարաչափ ն առատ լույս ստանում են միայն կեսօրին (1200-1500), մնացած ժամանակահատվածում այն խիստ անհամաչափ է, այսպես, օրինակ, օրվա առաջին կեսին առատ լույս ստանում են արնմտյան կողմի տնկարկները, իսկ օրվա երկրորդ կեսին` ճիշտ հակառակը: Տեղին է հիշատակել, որ օրվա առաջին կեսին ն երկրորդ կեսին արեգակի ճառագայթների արդյունավետությունը նույնը չէ. այն ավելի ուժեղ է երկրորդ կեսում: Ելնելով այս ամենից խորհուրդ է տրվում ջերմասեր ն լուսասեր ծառատեսակները տեղադրել երկայնական փողոցի արնմտյան կողմնադրություններում, իսկ համեմատա ար քիչ ջերմասեր ն ստվերատար տեսակները` տեղադրել երկայնական փողոցի արնելյան կողմնադրություններում: Կանաչապատման ժամանակ անհրաժեշտ է նան, ելնելով վերոհիշյալ միկրոկլիմայական առանձնահատկություններից, տար եր կողմնադրություններում հաշվի առնել տնկարկի խտության աստիճանը: Որպես կանոն` լայնակի փողոցներում լուսաստվերային պայմանները արենպաստ են, քանի որ օրվա ընթացքում զգալի տար երություն չի նկատվում: Ինչ վերա երում է ջերմային ռեժիմին, ապա այն միանգամայն

տար եր է: Լայնակի փողոցներում հարավային կողմնադրության տնկարկները համեմատա ար քիչ ջերմություն են ստանում, քան հյուսիսային կողմնադրության տնկարկները, քանի որ օրվա մեծ մասում արնի ճառառագայթներն ընկած են վերջիններիս վրա: Ելնելով այս նկատառումներից, խորհուրդ է տրվում լայնակի փողոցների հյուսիսային կողմնադրության տնկարկներում օգտագործել խիտ, հզոր պսակ ունեցող ջերմասեր ծառատեսակներ, իսկ հարավային մասում` համեմատա ար ցանցկեն ն պակաս ջերմասեր տեսակներ: Բացի այդ, հյուսիսային կողմնադրության տնկարկներում նպատակահարմար է կիրառել ուղղաձիգ կանաչապատում, որը, նականա ար, կնվազեցնի պատերի խիստ տաքացումը` զովություն հաղորդելով նակարաններին, ինչպես նան շրջակա միջավայրին: Ինչ վերա երում է նակավայրերի միջանկյալ ուղղվածության փողոցներին, ապա նախագծելիս ն կանաչապատելիս անհրաժեշտ է ցուցա երել տար երակված մոտեցում:

Ռեկրեացիոն հանգստի գոտիներ Ռեկրեացիոն հանգստի գոտիները մերձքաղաքային կանաչապատ տարածություններ են` նախատեսված ժողովրդական լայն զանգվածների հանգստի ու կազդուրիչ ժամանցի համար: Նպատակահարմարությունից ելնելով` ռեկրեացիոն գոտիները խորհուրդ է տրվում նախագծել ն հիմնադրել էկոլոգիապես մաքուր, քաղաքային աղմուկից հեռու, գեղատեսիլ նական լանդշաֆտներում: Ռեկրեացիոն հանգստի գոտիները սովորա ար գտնվում են կամ քաղաքային իշխանությունների ենթակայության շրջանակներում կամ կազմում են ազգային պարկերի մի մասը (Սնանի ազգային պարկ): Ռեկրեացիոն հանգստի գոտիները գլխավորապես նախագածվում ն հիմնադրվում են գետերի կիրճերում, լճերի ու լճակների առափնյա հատվածներում, որտեղ նությունը աչքի է ընկնում միկրոկլիմայական ն միկրոռելիեֆային ազմապիսի առանձնահատկություններով: Որպես կանոն` հանգստի գոտիները պետք է ունենան առնվազն 20մ լայնություն, որպեսզի հնարավոր լինի արեկարգման ն կանաչապատման շնորհիվ ստեղծել այն նվազագույն անհրաժեշտ պայմանները, որոնք հարկավոր են կանոնավոր հանգստի ու ժամանցի համար: Ռեկրեացիոն հանգստի գոտիներն այնպես պետք է նախագծել, որ հետիոտն զ ոսանքի համար նախատեսված ծառուղիներից, կածաններից, փոքրիկ հրապարակներից, տաղավարներից ու նստարաններից ացի, ունենան նան հասարակական տար եր օ յեկտներ` սրճարան, ռեստորան, մարզական խաղերի հրապարակներ ն այլն: Երնան քաղաքում օրինակելի ռեկրեացիոն հանգստի գոտի կարելի է հիմնադրել Հրազդան գետի կիրճում, որն ունի մոտ 100մ խորություն, 100400մ լայնություն ն շուրջ 10կմ երկարություն:

Հրազդանի կիրճում` հատկապես Հաղթանակ ն Կինյան կամուրջների միջնամասում, կան ազմաթիվ նական լանդշաֆտներ, որոնք, շնորհիվ հարուստ ու գեղատեսիլ ռելիեֆի, միանգամայն նպատակահարմար են ռեկրեացիոն հանգստի համար: Առավել աչքի ընկնող գեղազարդ լանդշաֆտներում որոշակի մելիորատիվ ն գեոպլաստիկ միջոցառումներ իրականացնելուց հետո, կարելի է նական կանաչ գոտիները կանաչապատման տար եր գեղարվեստակոմպոզիցիոն հնարքների օգնությամ վերափոխել ն ծառայեցնել մարդկանց լիարժեք հանգստի համար: Օրինակ, որոշակի լանջերում` հենապատերի օգնությամ , հնարավոր կդառնա ստեղծել դարավանդներ, սանդղաջրվեժներ, ցայտաղ յուրներ ն այլ մանր ճարտարապետական ձներ, որոնք շատ կարնոր են ռեկրեացիոն հանգստի գոտիներում:

Սահմանափակ օգտագործման կանաչ տնկարկներ Սահմանափակ օգտագործման կանաչ տնկարկներից են արդյունա երական ձեռնարկություններին, ուժական հիմնարկներին կից պուրակները կամ այգիները ն մսուր-մանկապարտեզների ու դպրոցների շրջակա ծառաստանները, ուր կարող են հանգստանալ, զ ոսնել վերոհիշյալ հիմնարկ-ձեռնարկությունների աշխատող անձինք ն գործի երումով դրանց հետ առնչվող մարդիկ, որի պատճառով էլ նման տնկարկներն ստացել են «սահմանափակ» անվանումը:

Արդյունաμերական ձեռնարկություններին կից այգիներ Արդյունա երական ցանկացած ձեռնարկություն, անկախ իր պրոֆիլից ու մեծությունից, տեխնոլոգիական գործունեության ընթացքում մթնոլորտ է արտանետում տար եր քանակության ազմապիսի թունավոր նյութեր, որոնք, նականա ար, աղտոտելով շրջակա միջավայրը, վտանգ են ներկայացնում թե' ուսական, թե' կենդանական օրգանիզմների համար: Հարկ է նշել, որ յուրաքանչյուր ֆա րիկա կամ գործարան, վերազինված լինելով ժամանակակից կատարելագործված ֆիլտրերով (զտիչ) այնուհանդերձ ի վիճակի չեն ամ ողջությամ վնասազերծել մթնոլորտ արտանետվող թունավոր գազերը: Այս տեսակետից շատ կարնոր է արդյունա երական ձեռնարկությունների նպատակաուղղված ն ճիշտ կանաչապատումը, որն իրականացվում է ինչպես ձեռնարկության

ներսում, այնպես էլ նրա մերձակայքում` այգիների կամ կանաչ գոտիների հիմնադրումով: Կանաչ տնկարկները, հանդիսանալով նական զտիչներ, արդյունա երական ձեռնարկություններում լրացուցիչ կարգով կլանում են թունավոր գազերի մի մասը, վնասազերծում շրջակա միջավայրը աղտոտումից ն արելավում վերջինիս սանիտարահիգիենիկ պայմանները: Արդյունա երական ձեռնարկություններում կանաչապատման ծառագիտական նախագծեր կազմելիս անհրաժեշտ է ցուցա երել երկակի մոտեցում: Այսպես, ձեռնարկության ներսում, կապված մասնաշենքերի ու արտադրամասերի դասավորությունից, խորհուրդ է տրվում գլխավոր մուտքն ու մասնաշենքերը գծային տնկարկների օգնությամ միացնել այգում նախատեսված հանգստի գոտուն: Արդյունա երական ձեռնարկության գլխավոր մուտքը, որն առանցքային ծառուղիով միանում է վարչական կամ արտադրական մասնաշենքերին, նպատակահարմար է կանաչապատել կանոնավոր ոճին նորոշ գեղարվեստա-կոմպոզիցիոն տար եր տիպի տարրերի կիրառմամ , մասնավորապես ծաղկաթմ երի, պարտերների, սիզամարգերի մանր ճարտարապետական ձների ներդաշնակ համադրությամ : Ինչ վերա երում է այգու մնացած հատվածներին, որոնք նախատեսված են զ ոսանքի ն կարճատն հանգստի համար կարելի է կանաչապատել համեմատա ար պակաս գեղազարդ, սակայն գազափոշեդիմացկուն ծառա ույսերի առանձին խմ երով կամ զանգվածներով: Արդյունա երական ձեռնարկություններում, հատկապես խիստ թունավոր արտադրամասերի հարնանությամ , խորհուրդ է տրվում նախագծել խիտ, ազմաշարք կանաչ տնկարկներ, որպեսզի առավելագույնս չեզոքացվեն թունավոր գազերը: Արդյունա երական ձեռնարկություներում, կախված վերջինիս արտադրական առանձնահատկություներից, օրինաչափ է, եր ընդհանուր տարածության 20-309-ը կանաչ տնկարկներն են: Ինչ վերա երում է արդյունա երական ձեռնարկությունների մերձակայքի կանաչապատման խնդիրներին, ապա այն պայմանավորված է նախ նակելի թաղամասերի հեռավորությունից, քամիների մշտական ուղղությունից ն ձեռնարկության կողմից մթնոլորտ արտանետվող վնասակար գազերի տեսակից ու չափաքանակից: Արդյունա երական տար եր ձեռնարկություններ, պայմանավորված իրենց իսկ աց թողած արտադրանքից, մթնոլորտ են արտանետում տարատեսակ վնասակար նյութեր` (ազոտի օքսիդ, ֆտորաջրածին, ծծմ ական անհիդրիդ, քլորաջրային ն այլն), որոնցից յուրաքանչյուրի համար սահմանված է թույլատրելի չափաքանակ: Առաջնորդվելով վերը նշվածով, խորհուրդ է տրվում արդյունա երական ձեռնարկությունների ն նակելի թաղամասերի պոտենցիալ վտանգված հատվածներում նախագծել ն հիմնադրել սանիտարահիգիենիկ նշանակության հատուկ պաշտպանիչ կանաչ գոտիներ, որոնց լայնությունը, պայմանավորված

աղտոտվածության աստիճանով, կարող է կազմել 50-1000մ: Նման կանաչ գոտիներում ծառա ույսերի ինտենսիվ տրանսպիրացիայի շնորհիվ օդային հորիզոնական հոսանքները փոփոխվելով` վերածվում են վարընթաց հոսանքների, որոնք արդյունա երական ձեռնարկությունից դեպի նակելի թաղամասեր փչող թունավոր գազերով աղտոտված օդը կանաչ տնկարկների շնորհիվ մասամ զտում ն վնասազերծում են: Արդյունա երական ձեռնարկություններում, մասնավորապես արտադրամասերում, որտեղ օդն ամենաաղտոտվածն է, խորհուրդ է տրվում թաղարային ամպելային ույսերի, ինչպես նան ուղղաձիգ կանաչապատման հնարքներով ստեղծել գեղեցիկ կոմպոզիցիաներ, որոնք միանշանակ դրական ազդեցություն կունենան անվործառայողների ինքնազգացողության վրա: Մեր հանրապետության արդյունա երական տար եր ձեռնարկություններում կանաչապատման գործընթացներում խորհուրդ է տրվում օգտագործել գազադիմացկուն հետնյալ ուսատեսակները` գիհի կազակական, գ.վիրգինյան, կենի հատապտղային, եղննի էնգելմանի, թույա արնմտյան, կենսածառ արնելյան, ալյանթ արձրա ուն, աղեղ սովորական, գրեթե ոլոր արդիները, գլեդիչիա սովորական, ունդուկ կանադական, ընկուզենի հունական, թեղի հարթ, թ.տերնառատ, թթենի սպիտակ, թզենի, թխկի սովորական, թ.դաշտային, թ.թաթարական, իլենի եվրոպական, լորենի մանրատերն, լ.խոշորատերն, խնձորենի հատապտղային, ծիրանենի սովորական, կաղնի ամառային, հացենի ամերիկյան, մակլյուրա նարնջագույն, ոսկե անձրն, նռենի սովորական, փշարմավ, ռո ինիա կեղծակացիա, սալորենի սովորական, սոֆորա ճապոնական, ասպիրակ Վանհուտտի, ասպիրակ ճապոնական, տխիլենի սովորական, ռնչի սովորական, ձյունապտղիկ սպիտակ, խենոմելես ճապոնական, կիպրոս սովորական, կտտկենի սն, հաղարջենի ոսկեգույն, ճապկի սպիտակ, ցախակեռաս թաթարական, ց.այծի, սրնգենի, կուսախաղող հնգատերն, տոսախ մշտադալար, խորդենի, չինական վարդ, սետկրեզիա, տրադեսկանցիա, դրախտավարդ ն ուրիշներ:

Բուժական հիմնարկներին կից այգիներ Բուժհիմնարկները` հիվանդանոց, պոլիկլինիկա, առողջարան, հանգստի տուն, ծառայում են մարդկանց առողջական վիճակի պահպանման, վերականգնման ն ուժման համար, հետնա ար պահանջում են էկոլոգիապես մաքուր, իդեալականին մոտ սանիտարահիգիենիկ պայմաններ: Նման պայմաններ կարելի է ստեղծել փարթամ, հարուստ ուսականության միջոցով, ուստի ուժհիմնարկներն անհրաժեշտ է հնարավորինս շրջապատել խիտ, կանաչ տնկարկներով: Բուժհիմնարկներում կանաչ տնկարկները, արելավելով սանիտարահիգիենիկ պայմանները, մեկուսացնում են մասնաշենքերը շրջապատի աղմուկից, ծխից, անցանկալի գազերից, փոշուց, մի խոսքով`

ստեղծում արենպաստ միկրոկլիմայական պայմաններ, որոնք չափազանց կարնոր են հիվանդների համար: Քանի որ ուժական հիմնարկությունները նույթով ն գործառական նշանակությամ տար երվում են միմյանցից, ուստի դրանց ակերի կանաչապատման գործում էլ անհրաժեշտ է ցուցա երել տար երակված մոտեցում: Այսպես, օրինակ, պոլիկլինիկաները, որոնք նախատեսված են մարդկանց ամ ուլատոր ուժման համար, պարտադիր չէ, որ ոլոր կողմերից շրջապատված լինեն կանաչ տնկարկներով, այստեղ ավարար է, եր կանաչապատված է մուտքը ն մասնաշենքի ճակատային հատվածը: Նման այգիները հիմնականում ունեն գեղագիտական նշանակություն ն ծառայում են տար եր այցելուների կարճատն հանգստի համար: Հիվանդանոցները կանաչապատելիս` մոտ 70-759-ն անհրաժեշտ է հատկացնել կանաչ տնկարկներին, իսկ 25-309-ը` աժին թողնել մասնաշենքերին, ճանապարհներին ն հրապարակներին: Հիվանդանոցների կանաչապատման նախագծերը կազմելիս խորհուրդ է տրվում ամ ողջ տարածքը խիտ, հաճախ` ազմաշարահարկ տնկարկների միջոցով մեկուսացնել շրջակա նակելի թաղամասերից, իսկ հիվանդանոցի ներսում անհրաժեշտ է համապատասխան ծառուղիների օգնությամ գլխավոր մուտքը միացնել առանձին մասնաշենքերի հետ, միաժամանակ, ելնելով վերջիններիս ուժական հատկություններից` մեկուսացնել դրանց տար եր խտության կանաչ ցանկապատերով: Հիվանդանոցներում նպատակահարմար է գլխավոր մուտքը մասնաշենքերին միացնող առանցքային հատվածներում արժանի ուշադրություն դարձնել պարտերային ձնավորմանը, որտեղ սիզամարգերը, ծաղկային օջախները, մանր ճարտարապետական ու պարտիզային ձները միմյանց հետ ներդաշնակելով` կստեղծեն գեղարվեստական հիասքանչ կոմպոզիցիաներ: Հիվանդանոցային համալիրներում` ոչ կենտրոնական մասերում պետք է հիմնական ուշադրությունը սնեռել ծառուղիներին, հանգստի տաղավարներին ու նստարաններին, որոնք անհրաժեշտ են հիվանդների զ ոսանքի, հանգստի ու առողջական վիճակի արելավման համար: Առողջարանները, որոնք ծառայում են հիվանդների ապաքինմանն ու կազդուրմանը, նախագծվում ն հիմնադրվում են հիմնականում անտառամերձ, էկոլոգիապես մաքուր կլիմայական պայմաններ ունեցող տարածաշրջաններում: Հաճախ առողջարանները կառուցվում են ուղղակի անտառներում, որտեղ վերակառուցողական միջոցառումների օգնությամ ստեղծվում են այն ոլոր պայմանները, որոնք անհրաժեշտ են հիվանդների համար: Հիվանդանոցների նման, այստեղ նույնպես գլխավոր շեշտը դրվում է խիտ, փարթամ, ազմաշարահարկ կանաչ տնկարկներ հիմնադրելուն, չանտեսելով դրանց գեղագիտական նշանակությունը:

Բուժական հիմնարկություններում չափազանց կարնոր է ծառաույսերի ճիշտ ընտրությունը: Որպես կանոն` խորհուրդ է տրվում առաջնությունը տալ փշատերն ծառատեսակներին, որոնք անհամեմատ շատ թթվածին են արտադրում, քան լայնատերն տեսակները: Բուժական հիմնարկություններում չի թույլատրվում օգտագործել այնպիսի ծառա ույսեր, որոնք ալերգիկ են ն ացասական ազդեցություն են թողնում շատերի վրա: Բուժհիմնարկներում խորհուրդ է տրվում օգտագործել ուղղաձիգ կանաչապատման տարատեսակ տարրեր, ինչպես պարտեզպուրակային գեղարվեստական կոմպոզիցիաներում, այնպես էլ մասնաշենքերի ճակատային մասերում ու ինտերյերներում, որոնք, նականա ար, դրական ներգործություն կթողնեն հիվանդների վրա:

Դպրոցամերձ այգիներ Դպրոցամերձ այգիները, շրջապատելով դպրոցական մասնաշենքերը, մեկուսացնում են վերջինիս շրջակա միջավայրի աղմուկից, փոշուց, վնասակար գազերից, հարստացնում են օդը թթվածնով, մի խոսքով` ապահովում են նորմալ սանիտարահիգիենիկ պայմաններ, որը շատ կարնոր է դպրոցականների ինքնազգացողությունը արելավելու համար: Դպրոցները կանաչապատելիս, առաջին հերթին անհրաժեշտ է նրա տարածքը արձր, խիտ սաղարթ ունեցող ծառերի օգնությամ տարանջատել շրջապատից, այնուհետն ձեռնամուխ լինել ակի կանաչապատման աշխատանքներին: Առաջ անցնելով շեշտենք, որ երեխաների մեջ ույսերի նկատմամ սեր ու հետաքրքրություն արթնացնելու նպատակով ցանկալի է կանաչապատման աշխատանքները` մասնավորապես տնկումը ն հետագա խնամքը կազմակերպել ն իրականացնել արձր դասարանի աշակերտների միջոցով: Դպրոցամերձ այգիները կանաչապատվում են երկու սկզ ունքով: Առաջին դեպքում կանաչապատվում են դպրոցի գլխավոր մուտքը մասնաշենքերին միացնող առանցքային հատվածներն ու կարճատն հանգստի համար նախատեսված տնկարկները, որոնք ծառայում են սանիտարահիգիենիկ պայմանները արելավելու, ինչպես նան կարճատն հանգստի ու գեղագիտական հաճույք պատճառելու համար: Դպրոցամերձ այգու այս հատվածում աչքի են ընկնում կարճ ծառուղիները, պարտերային ու ծաղկային ձնավորումների կանաչ ցանկապատերը: Վերջինիս օգնությամ աղմուկը մեղմացնելու նպատակով նպատակահարմար է մասնաշենքերը մեկուսացնել մարզական հրապարակներից: Որպես օրինաչափություն, դպրոցամերձ այգիներում աշակերտներին հնարավոր վնասվածքներից, տխուր միջադեպերից հեռու պահելու նպատակով, խորհուրդ չի տրվում օգտագործել թունավոր, խոշոր, հյութալի,

պտուղներ ունեցող, ինչպես նան ալերգիկ, փշոտ, տհաճ հոտով ուսատեսակներ: Մյուս դեպքում, կենսա անական առարկաների ծրագրերին համապատասխան, խորհուրդ է տրվում առանձին փոքրիկ հավաքածու հողամասերի միջոցով ներկայացնել պտղատու, հատապտղատու, անջար ոստանային, ուժիչ, ուտելի ն գեղազարդ մի շարք ուսատեսակներ: Նման հողամասերում աշակերտները, պիտակավորելով ույսերը, նախ կճանաչեն դրանց, այնուհետն` վեգետացիայի ընթացքում կարող են մի շարք ծրագրային փորձեր իրականացնել (էտ, ձնավորում, պատվաստ ն այլն): Նման հողամասերում ցանկալի է ունենալ նան փոքր ջերմոց կամ ջերմատուն, որտեղ աշակերտները դպրոցական ծրագրերի շրջանակներում հնարավորություն կունենան ծանոթանալ մերձարնադարձային ն արնադարձային մի շարք ույսերի հետ:

Մսուր-մանկապարտեզային այգիներ Այս այգիները, շրջապատելով նախադպրոցական հաստատությունները, ծառայում են դրանց շրջապատից մեկուսացնելուն, ակի սանիտարահիգիենիկ վիճակը արելավելուն ն ստեղծելուն այն ոլոր պայմանները, որոնք անհրաժեշտ են երեխաների հանգիստը հետաքրքիր ու ովանդակալից դարձնելու համար: Այդ իսկ պատճառով խորհուրդ է տրվում առաջին հերթին մսուր-մանկապարտեզային տարածքը խիտ գծային տնկարկների օգնությամ մեկուսացնել շրջակա թաղամասերից, որից հետո մասնաշենքը շրջապատող հողատարածքում ծառա ույսերի գեղարվեստական կոմպոզիցիոն խմ երի օգտագործումով տարածքը վերածել տար եր նշանակության առանձին մանկական հրապարակների` համապատասխան խաղահրապարակներով, տաղավարներով ու նստարաններով: Մանկական ամեն մի հրապարակ մոտավորապես 1մ լայնության կածաններով անհրաժեշտ է միացնել իրար: Մսուր-մանկապարտեզային այգիներում կտրականապես արգելվում է փշոտ, թունավոր, ալերգիկ, խոշոր պտուղներ ունեցող ուսատեսակների օգտագործումը: Այսպիսի այգիներում խորհուրդ է տրվում մեծ տեղ հատկացնել սիզամարգերին ն ծաղկային օջախներին, իսկ գեղագիտական նպատակներով կարելի է ունենալ նան փոքրիկ, ծանծաղ ջրավազաններ: Մսուր-մանկապարտեզների մասնաշենքերն ավելորդ տաքացումից ն նկուղների գերխոնավությունից զերծ պահելու նպատակով, խորհուրդ է տրվում մեծ տեղ հատկացնել ուղղաձիգ կանաչապատմանը: Նման այգիներում ցանկալի է արհեստական խուզման ճանապարհով որոշ թփատեսակներ նմանեցնել երկրաչափական տար եր մարմինների, հեքիաթներից հայտնի հերոսների, կենդանիների, թռչունների, տար եր ֆիգուրների ն այլն, որպեսզի երեխաների մեջ մեծանա հետաքրքրությունը ն զարգանա նոր աշխարհընկալում:

Հատուկ նշանակության կանաչ տնկարկներ Հատուկ նշանակության կանաչ տնկարկները կարող են լինել ինչպես ներքաղաքային, այնպես էլ մերձքաղաքային. երկու դեպքում էլ դրանք ունեն որոշակի նպատակ ն խնդիրներ: Հատուկ նշանակության տնկարկները պայմանականորեն աժանվում են 2 խմ ի` փակ ն երկիմաստ տնկարկներ: Առաջին խմ ի մեջ դասվող տնկարկները հիմնականում ունեն սանիտարահիգիենիկ ն պաշտպանիչ, հազվադեպ` քողարկիչ նշանակություն: Նշենք, որ վերջին տեսակը խիստ սահմանափակ է շատերի համար: Փակ տնկարկների մեջ ընդգրկված են հողապաշտպան, հողմապաշտպան, ձյունապաշտպան, դաշտապաշտպան, հակահրդեհային, երկաթուղագծային ու ճանապարհապաշտպան ն ռազմա-ստրատեգիական նշանակության տնկարկները: Կանաչապատման նագավառում` հատկապես մերձքաղաքային խիստ թեքություններում, որտեղ մեծ է հողի էրոզիայի վտանգը, խորհուրդ է տրվում խիտ, ճյուղավորված արմատային համակարգ ունեցող ծառա ույսերի օգտագործումով կանխել կամ նվազեցնել էրոզիան: Հողապաշտպան տնկարկների համար պիտանի են կազակական գիհին, լեռնային սոճին, արձրա ուն այլանթը, դաշտային թխկին, մանրատերն թեղին, սովորական հոնին, նեղատերն փշատենին, ասպիրակը, ցախակեռասը, ճապկին, դրախտածառը, խենոմելեսը, կծոխուրը, կտտկենին ն շատ ուրիշներ: Եթե թեքությունները գտնվում են ներքաղաքային կանաչ տնկարկներում, ապա այս դեպքում, գեղագիտական պահանջներից ելնելով, ցանկալի կլինի հողի էրոզիան կանխել գեղազարդ թփերի ու փնջարմատավոր ազմամյա խոտա ույսերի կոմպոզիցիոն ձնավորումների միջոցով: Հողմապաշտպան կանաչ տնկարկները հիմնադրվում են գլխավորապես նակավայրերի ու կարնոր նշանակության ձեռնարկությունների այն հատվածներում, որտեղ քամիները լուրջ վտանգ են ներկայացնում: Նման տնկարկների լայնությունը պայմանավորված է հնարավոր քամիների հաճախականությամ ն ուժգնությամ : Ձյունապաշտպան տնկարկները հիմնականում ծառայում են ձյան անցանկալի հոսքերը կանխելու կամ մեղմելու համար: Կանաչապատման մեջ ձյունապաշտպան տնկարկները նախագծվում ն հիմնադրվում են գլխավորապես արձրադիր շրջաններում, մասնավորապես մայրուղիների ու երկաթուղային գծերի այն տեղամասերում, որտեղ ձնա քերը ձմռան ամիսներին հաճախակի են ն լուրջ վտանգ են ներկայացնում: Ձյունապաշտպան գոտիները, որոնց լայնությունը պայմանավորված է ձյան կուտակման չափից, խորհուրդ է տրվում նախագծել ն ճանապարհի երկու կողմերում էլ օգտագործել հատկապես արագաճ, խիտ ճուղավորվող թփատեսակներ: Նման տնկարկներում ծառա ույսերը տնկում են խիտ ն շախմատաձն եղանակներով:

Դաշտապաշտպան տնկարկները հիմնականում կիրառվում են գյուղատնտեսական նշանակության ցանքատարածություններում` տար եր մշակադաշտերն իրարից անջատելու, ինչպես նան մշակա ույսերը վերահաս տաք, չոր կամ սառը հոսանքներից պաշտպանելու նպատակով: Այս տնկարկները, որպես կանոն, պետք է մշակա ույսերից առնվազն 10մ հեռու գտնվեն: Դաշտապաշտպան տնկարկներում նպատակահարմար է առաջին շարքում տնկել արձր, նեղ սաղարթ ունեցող ծառեր, իսկ հաջորդ երկու շարքերում` թփանման պտղատու ծառեր այնպես, որ դրանք մշակվող կուլտուրաներին չստվերարկեն ն ծառայեն ուն նպատակին: Դաշտապաշտպան տնկարկներում անհրաժեշտ է օգտագործել կենսունակ, հիվանդությունների նկատմամ դիմացկուն ծառա ույսեր, որպեսզի գյուղատնտեսական մշակա ույսերը նրացից չվարակվեն: Հակահրդեհային տնկարկը ծառերից ու թփերից կազմված խիտ, առատ ոռոգվող կանաչ գոտի է, որը սովորա ար հիմնադրվում է հեշտ ռնկվող, պայթունավտանգ նյութերի պահեստների, ինչպես նան գյուղական վայրերում ֆերմերային պահեստների, խոտի դեզերի, չորանոցների հարնանությամ ` նպատակ հետապնդելով փակել հրդեհի ճանապարհը: Հակահրդեհային տնկարկներում չի թույլատրվում օգտագործել փշատերն, խեժերով ու եթերային յուղերով հարուստ ծառեր ու թփեր: Երկաթուղագծապաշտպան տնկարկները երկաթուղային գծերի երկարությամ հիմնադրված կանաչ գոտիներ են, որոնք առաջին հերթին ունեն պաշտպանական, այնուհետն` գեղագիտական նշանակություն: Կախված կլիմայական ն ռելիեֆային պայմաններից, այս տնկարկները մի տեղամասում կարող են ունենալ ջրապաշտպան, հեղեղապաշտպան, մյուսում` ձյունապաշտպան, հաջորդում` հողապաշտպան նշանակություն, որոնք ոլոր դեպքերում էլ կոչված են ապահովելու երկաթուղու անխափան աշխատանքը: Այս տեսանկյունից երկաթուղային ճանապարհները նախագծելիս, ելնելով ճանապարհի առանձնահատկություններից, անհրաժեշտ է ցուցա երել կանաչապատման տար եր մոտեցումներ` հաշվի առնելով նան գեղեցիկ նատեսարանների ցուցադրման անհրաժեշտությունը: ճանապարհապաշտպան տնկարկները ծառերից ու թփերից աղկացած կանաչ շերտեր կամ գոտիներ են, որոնք մի դեպքում ունեն սանիտարապաշտպան, մյուս դեպքում` գեղագիտական նշանակություն: Սովորա ար ճանապարհները, կախված դրանց նշանակությունից, երթնեկության լարվածությունից ու որակական հատկանիշներից, լինում են իրարից տար եր ն նականա ար պահանջում են կանաչապատման տար եր մեթոդներ ու եղանակներ: Այս տեսանկյունից կարնորվում են մայրուղիները, որոնց կանաչապատման նախագծերն անհրաժեշտ է կազմել գիտականորեն խիստ հիմնավորված ձնով: Նմանատիպ մայրուղիներում անհրաժեշտ է ծառերի ու թփերի տար եր կոմպոզիցիաների շնորհիվ ստեղծել այն ոլոր նախադրյալները, որոնք

անհրաժեշտ են մարդկանց գեղագիտական ավականություն ապահովելու համար: Դրա համար խորհուրդ է տրվում մայրուղու այն հատվածներում, որտեղից տեսանելի են գեղատեսիլ նական լանդշաֆտներ, կանաչապատել գլխավորապես ցածրաճ ծառատեսակներով, իսկ մնացած հատվածներում` գծային ն կուլիսային տնկարկներով: Մայրուղիներում, եթե կան աժանարար շերտեր, ապա երթնեկության անվտանգությունից ելնելով, խորհուրդ է տրվում դրանք կանաչապատել գեղեցիկ ծաղկող թփերով ու ազմամյա խոտա ույսերով: Մայրուղիների այն հատվածները, որտեղ էական վտանգ են ներկայացնում ձնա քերը, հեղեղատները կամ հողի էրոզիան, անհրաժեշտ է, պահպանելով տնկարկի նվազագույն գեղազարդությունը, իրականացնել համապատասխան կանաչապատում: Ռազմաստրատեգիական տնկարկները, որոնք գլխավորապես ունեն քողարկիչ նշանակություն, նախագծվում ն հիմնադրվում են խմելու ջրի խոշոր ջրամ արների, ռազմական պահեստների շրջակայքում ն գտնվում են խիստ հսկողության տակ: Նման տնկարկներում կանաչապատման գեղարվեստա-կոմպոզիցիոն մոտեցումները մղվում են երկրորդ պլան. այստեղ կանաչապատումը կրում է սովորական նույթ, թույլատրվում է հիմնել նան պտղատու այգի: Ստորգետնյա ռազմական պահեստները սովորա ար քողարկվում են սովորական թփերով ու խոտածածկով այնպես, որպեսզի տնկարկը հնարավորինս ուշադրության չարժանանա: Հատուկ նշանակության տնկարկի հաջորդ խում ը, այսպես կոչված երկիմաստ տնկարկները մի կողմից կարելի է դասել սահմանափակ օգտագործման տնկարկների, մյուս կողմից` հատուկ տնկարկների շարքում: Նմանատիպ տնկարկներում կարելի է տեսնել, ճանաչել ազմաթիվ ույսեր, կենդանիներ, մեխանիզմներ, մեքենաներ, զ աղվել գիտական աշխատանքով հանգստանալ, սգալ: Դրանցից են` ուսա անական ու կենդանա անական այգիները, ծառայգիները, ինչպես նան ցուցահանդեսային ու հուշահամալիրային տնկարկները: Բուսա անական այգիները տար եր ենթակայության ներքաղաքային կանաչ տնկարկներ են, որոնք սանիտարահիգիենիկ նշանակությունից զատ, հանդիսանում են տար եր ուսաաշխարհագրական ծագման ույսերի պահպանման, դրանց կենսա անական առանձնահատկությունների, հետազոտման, ազմացման, կլիմայավարժեցման ն կանաչապատման մեջ օգտագործման գիտակրթական դար նոց: Բուսա անական այգիներն ընդհանուր առմամ հիմնադրվում են 3 սկզ ունքով` Կարգա անական, եր ույսերն առանձին հողակտորներում հավաքագրվում են` հաշվի առնելով դրանց ցեղային ն ընտանիքային պատկանելությունը: էկոլոգիական, եր ույսերն առանձին հողակտորներում տեղադրվում են ըստ ուսական համակեցությունների` անապատային, կիսաանապատային, տափաստանային, անտառային, մարգագետնային ն այլն:

Աշխարհագրական, եր ույսերը տեղա աշխվում են ըստ աշխարհագրական տեղավայրերի` Եվրոպա, Հյուսիսային Ամերիկա, Կենտրոնական Ամերիկա, Հյուսիս Արնելյան Ասիա, Ավստրալիա, Աֆրիկա, Կովկաս ն այլն: Բարեխառն գոտու ուսա անական այգիներում մերձարնադարձային ն արնադարձային ուսատեսակների հավաքածուները սովորա ար ներկայացվում են ջերմատներում կամ ձմեռային այգիներում: Շատ ուսա անական այգիներ ունեն նան պարտիզային ձների, խուզվող տեսակների ն մոնոկուլտուրաների հավաքածու հողամասեր, որոնք ունեն գիտական, ուսումնական ն գեղագիտական մեծ նշանակություն: Բուսա անական այգիներում` ացի վերոհիշյալ էքսպոզիցիաներից, որոշակի տարածություն կանաչապատվում է պուրակներին նորոշ ոճով, այցելուների զ ոսանքի ն կարճատն հանգստի համար: Համեմատա ար փոքր ուսա անական այգիներ հիմնադրվում են նան արձրագույն որոշ ուսումնական հաստատություններին կից, որոնք ացի էկոկրթական, ուսումնադաստիարակչական ու ճանաչողական նշանակությունից, ունեն նան սանիտարահիգիենիկ ն գեղագիտական նշանակություն: Կենդանա անական այգիները նույնպես դասվում են ներքաղաքային կանաչ տնկարկների շարքում, ծառայում են կենդանական աշխարհի ազմաթիվ, այդ թվում նան տեղական ֆաունայի մի շարք տեսակների պահպանման, ազմացման ն ցուցադրման համար: Կենդանա անական այգիներում կանաչապատման նախագծերը կազմելիս խորհուրդ է տրվում այգու առանցքային ճանապարհները ն հրապարակները ձնավորել զ ոսայգիներին ու պուրակներին նորոշ ոճով, որպեսզի ազմահազար այցելուներ կարճատն հանգստից զատ, վայելեն գեղագիտական մեծ ավականություն: Կենդանա անական այգիների էքսպոզիցիաները, որտեղ ցուցադրվում են տար եր տեսակի կենդանիներ, խորհուրդ է տրվում հնարավորության սահմաններում կանաչապատել, հաշվի առնելով դրանց հայրենիքի էկոլոգիական ն կլիմայական առանձնահատկությունները, որը միանշանակ դրական ազդեցություն կթողնի կենդանիների վարքի ու ինքնազգացողության վրա: Ծառայգիները (դենդրոպարկ) լանդշաֆտային գեղազարդ հատուկ պահպանվող տարածքներ են, որտեղ աճեցվում ն ցուցադրվում են տվյալ տարածաշրջանում հարմարված հազվագյուտ, անհետացող, գիտաճանաչողական արձր արժեք ներկայացնող ծառեր ու թփեր: Սովորա ար ծառայգիներն ունեն նան ռեկրեացիոն նշանակություն. այստեղ այցելուները կարող են զ ոսնել, հանգստանալ ծառուղիներում, հիանալ նապատկերներով, ազմաթիվ, յուրատեսակ, գեղազարդ ծառա ույսերով ն այլն: Ծառայգիներն ընդհանուր առմամ աչքի չեն ընկնում ծառա ույսերի մեծ ազմազանությամ : Այստեղ հիմնական ուշադրությունն ուղղված է տեղածին ու օտարածին արձրարժեք ծառաույսերի ներմուծման, աճեցման, ազմացման ն կանաչապատման մեջ ներդրման ուղղությամ : Մեր հանրապետությունում կայացած ծառայգիներ կան Գյուլագարակում, որտեղ հիմնականում աճում են փշատերն գեղա-

զարդ ծառատեսակներ ն Իջնանում, որտեղ ներկայացված են մերձարնադարձային մի շարք գեղազարդ ծառա ույսեր: Ցուցահանդեսային տնկարկները սովորա ար կազմակերպվում ն հիմնադրվում են խոշոր քաղաքներում ն կազմում են ներքաղաքային կանաչ տնկարկների մի մասը: Նման այգիներում, հատուկ ճարտարապետական կառույցներում կամ ապակեպատ տաղավարներում ներկայացվում է տեղական ու օտարերկրյա արտադրության գիտատեխնիկական ն գիտաարտադրական ժամանակակից ազմապիսի նվաճումներ: Ցուցահանդեսային այգիներում կանաչապատման աշխատանքների իրականացման ժամանակ խորհուրդ է տրվում մեծ տեղ հատկացնել պարտերային ն ծաղկային ձնավորումներին, որոնք ներդաշնակորեն զուգակցվում են ջրային մակերեսների ու մանր ճարտարապետական ձների հետ: Ցուցահանդեսային տնկարկներում նպատակահարմար է գլխավոր առանցքը, որտեղ տեղա աշխված են պարտերային ն ծաղկային կոմպոզիցիաները, երկու կողմից եզրափակել գեղազարդ սաղարթ ունեցող ծառատեսակներով, իսկ անհրաժեշտության դեպքում` մասնաշենքերը մեկը մյուսից մեկուսացնել գեղազարդ ծառա ույսերի կոմպոզիցիոն խմ երով: Հուշահամալիրային տնկարկները կազմում են ներքաղաքային կանաչ տնկարկների աղկացուցիչ մասը ն ծառայում են նակավայրերի սանիտարահիգիենիկ պայմանները արելավելու ու այցելուներին գեղագիտական ավականություն պատճառելու համար: Այս տնկարկներից են հուշահամալիրներում, քաղաքային պանթեոններում հիմնադրված այգիները, որտեղ ազմահազար այցելուներ հարգանքի տուրք են տալիս հիշարժան իրադարձությունների նահատակներին, նշանավոր հերոսներին, գիտնականներին ն պետական գործիչներին: Նման տնկարկներում խորհուրդ է տրվում մեծ տեղ հատկացնել ծառուղիներին, սիզամարգերին ն ծաղկային օջախներին: Հուշահամալիրային տնկարկներում նպատակահարմար է օգտագործել ուղղաձիգ, մշտադալար այնպիսի ուսատեսակներ, որոնք տվյալ տարածաշրջանում համարվում են պաշտամունքի առարկա ն խորհրդանշում են ինչպես տխրություն, այնպես էլ` հաղթանակ: Հայաստանում այդպիսի ույսերից են եղննին, գիհին, թույան, կրիպտոմերիան, տոսախը ն այլն:

Կանաչապատման տիպերի հիմնադրման սկզμունքներն ու առանձնահատկությունները Գեղազարդ պարտիզագործության` մասնավորապես կանաչ շինարարության նագավառում, գեղարվեստակոմպոզիցիոն մտահղացումներն հիմնականում իրականացվում են կանաչապատման տիպերի մասնակցությամ , որոնք, ըստ էության, կանաչ տնկարկների աղադրիչ մասեր են: Կանաչապատման տիպերից են` սոլիտերները, խմ երն ու զանգվածները, գծային տնկարկները, քարապարտեզները, ալպիական այգիները, ոսկետները, ուղղաձիգ կանաչապատումը, սիզամարգերը, սանդղեվանդները, երկարատն ծաղկող, ուրումնավետ, խուզվող, ձմեռային այգիներն ու մոնոմշակույթային մանրապուրակները:

Սոլիտերներ (առանձնյակ, մենաμույս) Սոլիտերները միայնակ հանդես եկող, արձր գեղազարդ արժանիքներով օժտված տար եր կենսաձնի ույսեր են, որոնք կարնոր դերակատարում ունեն պարտեզպուրակային կոմպոզիցիաներում: Սոլիտերները պայմանականորեն լինում են սիզամարգային (մոտակա) ն հեռանկարային: Սիզամարգային սոլիտերները հիմնականում կազմված են ծաղկա ույսերից (որի դեպքում կոչվում է առանձնյակ), թփերից, ինչպես նան ոչ մեծ ծառերից ն օգտագործվում են գլխավորապես պուրակներում ու փոքր այգիներում, սիզամարգերի կանաչ տեսադաշտում: Հեռանկարային սոլիտերները նորոշ են զ ոսայգիներին ն նպատակ են հետապնդում ներդաշնակորեն եզրափակել, կողմնորոշել գծային հեռապատկերները: Որպես հեռանկարային սոլիտեր` սովորա ար հանդես են գալիս հզոր, գեղեցիկ սաղարթ ունեցող ծառերը (մենածառ): Երկու դեպքում էլ սոլիտեր ույսերը շնորհիվ իրենց գեղազարդության, ավելի տպավորիչ են դարձնում կանաչ տնկարկը` հաղորդելով վերջինիս լրացուցիչ գեղազարդություն: Սովորա ար սոլիտերները լավագույնս ընկալվում են, եր նրա ն դիտակետի միջն հեռավորությունը կազմում է ոչ պակաս, քան սոլիտերի կրկնակի արձրությունը: Ընդհանուր առմամ սոլիտերները, շնորհիվ իրենց ծաղիկների ու տերնների, ինչպես նան կեղնի ազմազանության, սիզամարգերում խախտում են կանաչ տնկարկների միօրինակությունը` հաղորդելով դրանց թարմություն ն գեղազարդություն: Փշատերն տեսակների սոլիտերները հրաշալի տեսք ունեն նան ձմռան ամիսներին` մանավանդ ձյան սպիտակ ծածկոցի առկայությամ : Վերջին ժամանակներս, որպես սոլիտերներ, մասսայականություն են ստացել ծառա ույսերի պարտիզային ձները ն ծառա նային (շտամպ) ույսերը,

որոնք, ացի սիզամարգերից, հաջողությամ ներդաշնակում են սողացող, փռվող փշատերն տեսակների ու կանաչ ցանկապատերի հետ` հաղորդելով դրանց շքեղություն:

Խմμեր Երկու ն ավելի ույսեր, անկախ կենսաձնից, աճելով միմյանց հետ, կազմում են խում : Խմ երը սովորա ար լինում են հասարակ` եր կազմված են լինում մեկ տեսակի ույսերից ն խառը` եր կազմված են տար եր տեսակի ույսերից: Բացի այդ, խմ երը կարող են կազմված լինել միայն ծառերից, թփերից խոտա ույսերից կամ լինեն խառը: Մեկ տեսակից աղկացած խմ երը կոչվում են մոնոկոմպակտային, երկու տեսակից աղկացածները` իկոմպակտային, իսկ երկու տեսակից ավելի աղկացածները` պոլիկոմպակտային: Պարտեզպուրակային կոմպոզիցիաներում խմ երը կարող են լինել խոշոր` եր դրանք աղկացած են տասնյակ ծառերից կամ թփերից ն փոքր` եր կազմված են 2-5 ծառա ույսերից: Կանաչ տնկարկներում ցանկացած խում կազմելիս խորհուրդ է տրվում խուսափել երկրաչափական սխեմաներից, փոխարենը` առաջնորդվել նապատկերային անկանոն մոտիվներով, որոնք ավելի պարզ են, հասարակ ն այցելուների վրա ճնշող տպավորություն չեն թողնում: Կանաչ շինարարության մեջ, եր ծառերի խմ երը կազմված են նի ու ճյուղերի գեղեցիկ կառուցվածք ն գունավորում ունեցող տեսակներից, նպատակահարմար է խմ երը լինեն նոսր, որպեսզի ծառերի գեղազարդ հատկանիշները դառնան տեսանելի ն ընդգծված: Որպես կանոն` խիտ սաղարթ ունեցող ծառերից կազմվում են խիտ խմ եր, որոնք օգտագործվում են խոշոր կանաչ տնկարկներում: Պարտեզպուրակներում շատ կարնոր է խմ երի ճիշտ ն ներդաշնակ տեղադրումը: Սովորա ար կանաչ տնկարկներում խմ երը տեղա աշխվում են մուտքերի, ջրավազանների, կառույցների հարնանությամ ն ներդաշնակելով դրանց հետ` ստեղծում ինքնատիպ կոլորիտ: Ժամանակային առումով խմ երը լինում են գարնանային, ամառային ն աշնանային ծաղկման, որոնց դեպքում ընտրելով համապատասխան ծաղկող թփեր կամ ծաղկա ույսեր, կանաչ տնկարկներում հնարավոր է ոլոր եղանակներին ունենալ գեղազարդ խմ եր, որոնք ուրվագծվելով սիզամարգերում` առանձնահատուկ շուք կհաղորդեն կանաչ տնկարկներին:

Զանգվածներ Սովորա ար զանգվածները նորոշ են անտառային մշակույթներին ու զ ոսայգիներին, ունեն սանիտարահիգիենիկ ու պաշտպանիչ նշանակություն: Զանգվածները կարող են զ աղեցնել մի քանի տասնյակից մինչն հարյուրավոր հեկտարի հասնող տարածություններ, կազմված հարյուրավոր, հազարավոր ծառա ույսերից: Ըստ ծառա ույսերի կազմի` տար երում են մաքուր` կազմված մեկ տեսակից ն խառը զանգվածներ` կազմված մի քանի տեսակներից: Ընդհանուր առմամ , զանգվածները լինում են 3 տեսակ` անտառային, նոսր ն պարտեզպուրակային: Անտառային զանգվածներն իրենցից ներկայացնում են արհեստական անտառտնկարկներ, որտեղ անտառաճման պայմաններից ելնելով` նախ ընտրվում է գլխավոր տեսակը, այնուհետն, հաշվի առնելով վերջինիս էկոլոգիական, նական առանձնահատկությունները, ընտրվում են մնացած ոլոր տեսակները: Անտառային զանգվածներում պարտադիր է շարահարկայնությունը ն ենթանտառի գոյությունը: Անտառային զանգվածներ կարելի է հիմնել նան անտառպուրակներում, պաշտպանիչ կանաչ գոտիներում, ինչպես նան խոշոր զ ոսայգիներում: Նոսր զանգվածներում ենթանտառը իսպառ ացակայում է. այստեղ ծառատեսակները հիմնականում լուսասեր են ն տեղա աշխվում են իրարից հեռու, որպեսզի կարողանան ազատորեն աճել ն զարգանալ: Նոսր տիպի զանգվածներում լավ է արտահայտված խոտածածկը, որի վրա պարզորոշ ընդգծվելով ծառերի ները ու հատուկենտ ծաղկող թփերը, աշխուժություն ն գեղազարդություն են հաղորդում զանգվածներին: Նման զանգվածներ հաճախակի են օգտագործվում անտառպուրակներում ն խոշոր զ ոսայգիներում: Պարտեզպուրակային զանգվածները նորոշ են զ ոսայգիներին: Դրանք զ աղեցնում են անհամեմատ փոքր տարածություն ն քիչ են տար երվում խոշոր խմ երից: Այս զանգվածներում իսպառ ացակայում են թփերը, իսկ ծառերը տեղա աշխված են ավականաչափ նոսր ն ընդգծում են իրենց սլացիկ, գեղազարդ ներն ու սաղարթը:

Գծային տնկարկներ Կանաչապատման մեջ մեծ տեղ է տրվում գծային տնկարկներին, որոնք հանդիպում են ծառուղիներում, փողոցային տնկարկներում, պաշտպանիչ կանաչ գոտիներում, պարտերային ն ծաղկային ազմապիսի կոմպոզիցիաներում: Գծային տնկարկները կանաչապատման մեջ հանդիսանում են կանոնավոր ոճի տարրեր ն պայմանավորված տնկարկի գործառական նշանակությունից ու կոմպոզիցիոն մտահղացումից, լինում են միաշարք ն ազմաշարք:

Գծային տնկարկներից են փողոցային տնկարկները, ծառուղիները, կանաչ ցանկապատերը, ծաղկերիզները, որոնց օգնությամ ընդգծվում ու արտահայտիչ են դառնում փողոցները, պարտեզպուրակային առանձին դիրքադրումները, պարտերային կոմպոզիցիաները ն ծաղկային ձնավորումները: Ծառուղիները, որպես կանոն, հիմնվում են ճանապարհների, կածանների երկարությամ : Դրանք կարող են լինել երկկողմանի կամ միակողմանի: Ծառուղիներում` պայմանավորված կանաչ տնկարկի նշանակությամ , օգտագործվում են ինչպես լայնատերն, այնպես էլ փշատերն ծառատեսակներ: Սովորա ար ծառուղիներում օգտագործվող ծառատեսակները պետք է աչքի ընկնեն նի, ճյուղերի ու սաղարթի գեղազարդությամ կամ ծաղկման երկարատնությամ : Երկկողմանի ծառուղիներն, ընդհանուր առմամ , լինում են փակ` եր ծառերի սաղարթները միակցվելով իրար` առաջացնում են կանաչ գետնուղի ն աց` եր սաղարթների կցում տեղի չի ունենում: Փակ ծառուղիների համար պիտանի են արագաճ, հզոր փռված սաղարթ ունեցող ծառատեսակները (սոսի, կաղնի, թխկի), իսկ աց ծառուղիներում` ուղղաձիգ, հավաք սաղարթ ունեցող տեսակները (նոճի, արդի, րգաձն կաղնի): Սովորա ար ծառուղիների միջոցով իրար են միացվում պարտեզպուրակային նական ն մարդածին տեղամասերը: Կենդանի կամ կանաչ ցանկապատերը նույնպես կանոնավոր ոճի կանաչապատման տարրեր են ն օգտագործվում են գլխավորապես ներքաղաքային կանաչ տնկարկների մի շարք տիպերում` մասնավորապես փողոցային տնկարկներում, զ ոսայգիներում, պուրակներում, ուլվարներում ն այլն: Կենդանի ցանկապատերի համար նպատակահարմար են մշտադալար, խուզմանը պիտանի թփեր, որոշ ծառեր, եր եմն նան նափայտային լիաններ: Կենդանի ցանկապատեր կարելի է ստանալ ույսերի արհեստական խուզման միջոցով կամ տար եր նյութերից պատրաստված ցանկապատերը լիաններով կանաչապատելու շնորհիվ: Կենդանի ցանկապատերը, պայմանավորված տնկարկի գործառական նշանակությունից, կարող են լինել տար եր արձրության (16մ): Կենդանի ցանկապատերը սովորա ար ունենում են պաշտպանիչ, անջատող կամ ընդգծող նշանակություն: Կանաչ ցանկապատերի համար մեր նակլիմայական պայմաններում պիտանի են մշտադալար տոսախը, ծառանման թույան, սովորական կիպրոսը, սպիտակ ճապկին, նափայտային որոշ լիաններ ն մի շարք ծաղկող թփեր: Գծային տնկարկների շարքում դասվում է նան ծաղկերիզը, որը ծաղկա ույսերից, եր եմն` թփիկներից ու թփերից կազմված նեղ համատարած շերտ է ն երիզում է կածաններ, ծաղկային տար եր ձնավորումներ ու արա անախշեր: Հաճախ ծաղկերիզների օգնությամ անցում է տեղի ունենում ուղղաձիգ կանաչապատումից հորիզոնականին: Սովորա ար ծաղկերիզի համար ընտրվում են կարճահասակ, երկար ծաղկող, փռվող, արձիկանման, տերնագեղազարդ, ինչպես նան լավ խուզվող ուսատեսակները: Գեղազարդ ծաղկերիզներ կարելի է ստանալ

թավշածաղկի, մարգարտածաղկի, վառվռուկի, երիցուկի, կոխիայի, թանթռնիկի, տոսախի, ոցենու ն շատ ուրիշ ուսատեսակների միջոցով:

Քարապարտեզներ Քարապարտեզը (ռոկարիա) լեռնային լանդշաֆտի փոքրածավալ նմուշ է` վերարտադրված ներքաղաքային տնկարկներում: Քարապարտեզը կարճահասակ, ցածրաճ գեղազարդ ույսերի ու գեղեցիկ, անկանոն քարերի նպատակասլաց կոմպոզիցիոն զուգակցում է: Կանաչ տնկարկներում խորհուրդ է տրվում քարապարտեզները հիմնադրել հարավարնելյան ն արնելյան աց կողմնադրություններում, որտեղ լուսավորվածության պակաս չի նկատվում: Սովորա ար քարապարտեզները տեղադրվում են կանաչ տնկարկի աչքի ընկնող մանրապուրակներում` սիզամարգի կամ ջրային մակերեսների հարնանությամ : Պարտեզպուրակային կոմպոզիցիաներում խորհուրդ է տրվում քարապարտեզներ հիմնադրելու ժամանակ հաշվի առնել առկա միկրոռելիեֆային լանդշաֆտները. նման դեպքերում քարապարտեզը նմանեցվում է լուրի, քարե պատի կամ հորիզոնական քարա եկորների: Կանաչ տնկարկներում, եթե լանդշաֆտը հարթ է, ապա քարապարտեզը ստեղծվում է արհեստական ճանապարհով` հողախառնուրդի, գեղազարդ քարերի ու ույսերի վերադասավորությամ : Սովորա ար մեծ քարապարտեզներ չեն կառուցվում: Դրանց նախընտրելի տարածքը տատանվում է 5-20մ2-ի սահմաններում, իսկ արձրությունը ոչ ավելի, քան 70-80սմ: Քարապարտեզի տեղն ընտրելուց հետո անհրաժեշտ է նշահարել դրա եզրագծերը, անհրաժեշտության դեպքում հեռացնել տվյալ հատվածի հողի երրի շերտը, որպեսզի հետագայում մոլախոտեր չաճեն: Այնուհետն անհրաժեշտ քանակության հողախառնուրդի օգնությամ տրվում է քարապարտեզի ուրվապատկերը ն անձրնացվում է: Որոշ ժամանակ անց, նախօրոք ընտրված գեղազարդ քարերի ներդաշնակ ու նպատակային դասավորությամ , քարապարտեզը ստանում է իր նախնական պատկերը: Քարապարտեզի ավարտական փուլը ուսատեսակների տեղադրման ն տնկման աշխատանքների իրականացումն է: Եթե քարապարտեզները հիմնադրվում են ջրափոսերի կամ փոքիկ լճակների հարնանությամ , ավելի նական ու պատկերավոր դարձնելու նպատակով խորհուրդ է տրվում քարապարտեզի արձունքում տեղադրել ջրի խողովակ, որտեղից ջուրը առվակով հոսելով` լցվում է լճակ: Քարապարտեզներում օգտագործվող քարերն ընտրվում են նությունից: Որպես կանոն` գեղազարդ են համարվում գունավոր, թեթն, մամռակալած, քարաքոսերով պատված, խոռոչներով հարուստ, անկանոն ու գեղեցիկ կառուցվածք ունեցող տար եր չափի քարերը: Քարապարտեզում գեղազարդ քարերը տեղադրելիս անհրաժեշտ է նրա 1/3

մասը ամրացնել հողում, որպեսզի անհրաժեշտության դեպքում կարելի լինի դրանց վրա կանգնելով իրականացնել տնկման կամ խնամքի աշխատանքներ: Քարապարտեզները, որպես կանոն, շնորհիվ ճիշտ ընտրված ուսատեսակների, ապահովում են գեղազարդությունը վաղ գարնանից մինչն ձյան ծածկոցի առաջանալը: Այդ առումով քարապարտեզներում, պայմանավորված տեղի նակլիմայական պայմաններից, անհրաժեշտ է ընտրել այնպիսի ուսատեսակներ, որոնք իրենց ծաղիկների, տերնների ձնով, գունագեղությամ , ծաղկման հաջորդականությամ ու երկարատնությամ ապահովեն վերոհիշյալ պահանջները: Քարապարտեզում ույսերը պետք է այնպես տեղադրել, որ ապահովելով ներդաշնակությունը, դրանք իրար չխանգարեն: Այսպես, եթե քարապարտեզը տեսանելի է մի կողմից, ապա համեմատա ար արձրահասակ ույսերը պետք է տեղադրել հետին պլանում, հակառակ դեպքում` խորհուրդ է տրվում ույսերի խմ ակային կոմպոզիցիոն ձնավորումների միջոցով ստեղծել հավասարաչափ տեսանելիություն: Քարապարտեզներում գլխավորապես օգտագործվում են տեղական վայրի ֆլորայի գեղազարդ ուսատեսակներ, սակայն որպես լրացում կարելի է օգտագործել նան մշակության մեջ ներմուծված, տվյալ պայմաններին հարմարված մի շարք ցածրահասակ ծաղկատեսակներ ու գորգային ույսեր: Երնանի նակլիմայական պայմաններում քարապարտեզների համար պիտանի են վարդակակաչը, նարգեսը, մկնասոխը, ճռճռուկը, արա ախոտը, սաղավարտուկը, քրքումը, պուշկինան, թաղաղուն, արմերիան, մերենդերան, հիրիկը, թանթռնիկը, գառանդմակը, վայրի մեխակը, անթառամը, սոխը, ականտալիմոնը ն շատ ուրիշներ, իսկ ներմուծված տեսակներից` եռագույն մանուշակը, արմավաշուշանը, մարգարտածաղիկը, ոցենին, վառվռուկը, փրփրեմը ն այլն:

Ալպիական այգիներ Ալպիական այգիներն (ալպինարիա), ըստ էության, փոքր տրամաչափի քարապարտեզներ են, որոնց հիմնադրման սկզ ունքներն ու եղանակները նույնն են: Ալպիական այգիներում, ի տար երություն քարապարտեզների, օգտագործվում են միայն ալպյան ու մերձալպյան ծագում ունեցող ուսատեսակներ, որը, պայմանավորված նակլիմայական պայմաններով, զգալիորեն կրճատում է դրանց կիրառությունը: Նշենք, որ Երնանում ալպիական այգի գոյություն ունի միայն ուսա անական այգում, որտեղ հետազոտվում են ալպյան ու մերձալպյան ուսատեսակների կենսա անական առանձնահատկություններն ու վարքը մշակության պայմաններում:

Երկարատեւ ծաղկող այգիներ Երկարատն ծաղկող կամ անընդհատ ծաղկող այգիները դասվում են գեղազարդ պարտիզագործության ամենակարնորագույն գեղարվեստակոմպոզիցիոն էքսպոզիցիաների շարքում: Երկարատն ծաղկող այգիներն այն այգիներն են, որտեղ վաղ գարնանից մինչ ուշ աշուն ծաղիկներ են լինում: Հարկ է նշել, որ արենպաստ կլիմայական պայմաններում երկարատն ծաղկող այգիները կարող են գեղազարդ լինել նույնիսկ կլոր տարին: Երկարատն ծաղկող այգիներ հիմնադրելիս անհրաժեշտ է մանրակրկիտ ուսումնասիրել ն գրառել ծառա ույսերի ծաղկման ժամկետները, տնողությունը, առատությունը, գունագեղությունը, որից հետո կազմել համապատասխան ֆենոտարապատկերներ: Վերջինս պարզ ցույց է տալիս, թե տարվա որ ժամանակահատվածում է զգացվում ծաղկող տեսակների պակաս, որն էլ լրացվում է համապատասխան ծառա ույսերով: Արարատյան դաշտավայրի խիստ ցամաքային կլիմայի պայմաններում նման պակաս նկատվում է վաղ գարնանը ն ուշ աշնանը, որը ն լրացնելու համար խորհուրդ է տրվում ուսատեսակների ընտրության ժամանակ հատուկ ուշադրություն դարձնել վաղ գարնանը ծաղկող խոտա ույսերին ն աշնանը տերնների խայտա ղետ գունավորումներով աչքի ընկնող ու գեղազարդ պտուղներ ունեցող ծառա ույսերին: Մեր տարածաշրջանում վաղ գարնանը (մարտ) ծաղկող ծառեր ու թփեր հազվադեպ են հանդիպում, ուստի երկարատն ծաղկող այգիներում ծաղկման այդ պակասը կարելի է լրացնել միայն վաղ ծաղկող ծաղկա ույսերով (մերենդերա, քրքում, պուշկինիա, մկնասոխ, նարգիզ, եռագույն մանուշակ, մարգարտածաղիկ): Երկարատն ծաղկող այգիներում ծաղկման պակաս զգացվում է նան աշնանը ն ուշ աշնանը, եր ծաղկող ծառա ույսերը կտրուկ նվազում են, մնալով մի քանի տեսակներ ( աղրջուկ սիրիական, ուդլեյա Դավիդի, ասպիրակ ճապոնական): Այս ժամանակահատվածում խորհուրդ է տրվում երկարատն ծաղկող այգիներում ընդգրկել գունագեղ, գեղեցիկ պտուղներով ծառա ույսեր (արոսենի, սզնի, չմենի, կիպրոս, իլենի, մակլյուրա, դեղձենի, խնձորենի, կծոխուր, տանձենի, նռենի, հոնի) ն տերնների զարմանահրաշ գույներ ու երանգներ ստացող ուսատեսակներ (դրախտածառ, տանձենի, լորենի, ճապկի, կծոխուր, թխկի, հացենի, կենի, կուսախաղող): Աշնանը երկարատն ծաղկող այգիներում խորհուրդ է տրվում առանձին կոմպոզիցիոն ձնավորումների տեսքով օգտագործել նան մի շարք ծաղկա ույսեր, որոնք ծաղկման առատությամ առանձնակի շուք են հաղորդում այգիներին (քրիզանթեմ, աստղածաղիկ, վարդեր, քրքում սքանչելի): Երկարատն ծաղկող այգիներ նախագծելիս շատ կարնոր է կոմպոզիցիոն խմ ավորումներում ույսերի արդյունավետ զուգակցումը, որի շնորհիվ կարելի կլինի ստանալ նր երանգային ու դինամիկ ազմազանություն: Այսպես, օրինակ, սիզամարգերում արտակարգ

տպավորություն են ստեղծում հրակարմիր ծաղիկներով խենոմելեսի ու ոսկեգույն ծաղիկներով ոսկեզանգի մոնո կամ պոլիկոմպակտային խմ երը, որոնք ծաղկում են գրեթե միաժամանակ: Նման ներդաշնակություն կարելի է ստանալ սովորական հոնի ն նշենու համադրությամ կամ վեյգելիայի ու ասպիրակի մասնակցությամ ն այլն: Երկարատն ծաղկող այգիներն ավելի տպավորիչ ու գեղազարդ են լինում, եր դրանցում շատ են առատ ու երկարատն ծաղկող տեսակները: Առատ ծաղկող ուսատեսակներից են` ոսկեզանգը, խենոմելեսը, թխենին, ասպիրակը, հուդայածառը, վիստերիան, ցախակեռասը, վեյգելիան, ռնչին, գերիմաստին, դեյցիան, հոնը, նշենին, ծիրանենին, կեռասը, դեղձենին, ծխածաղիկը, անծերին, վառվռուկը, քրիզանթեմը, աստղածաղիկը ն ուրիշներ: Երկարատն ծաղկող (60-150օր) ուսատեսակներից են` վեյգելիան, ցախակեռասը, ալ իցիան, ա ելիան, աղրջուկը, ուդլեյան, ճապոնական ասպիրակը, ռեմոնտանտ վարդերը, զինածաղիկը, թավշածաղիկը, նարգիզը, վառվռուկը ն այլն: Երկարատն ծաղկող այգիների նախագծումը ն իրականացումը ստեղծագործական աշխատանք է, որում մասնագիտական գիտելիքներից ացի, պարտիզագործը պետք է ունենա արձր ճաշակ ու ստեղծագործական երնակայություն:

Բուրումնավետ այգիներ Բուրումնավետ այգիները դուրեկան, հաճելի հոտ արձակող ծառա ույսերով հիմնադրված այգիներ են, որոնք ացի գեղագիտական նշանակությունից, ընդունակ են շրջակա միջավայրում կլանել, հոտազրկել անդուր, տհաճ հոտ ունեցող գազային միացությունները: Մեզ հասած պատմական տեղեկությունների համաձայն` ուրումնավետ այգիներ հիմնվել են հատկապես Հին Արնելքի երկրներում, այդ թվում ն Հին Հայաստանում, որոնք ծառայել են անուշահոտ յուղեր ստանալու ն շրջակայքը ուրումնավետ դարձնելու համար (Բուրաստան): Ինչպես գիտենք, ոչ ոլոր հոտերն են օգտակար. կան ույսեր, որոնց արձակած հոտերը կարող են առաջացնել գլխացավ, ալերգիա, սրտխառնոց ն այլն, ուստի ուրումնավետ այգիներ նախագծելիս անհրաժեշտ է ընտրել այնպիսի ուսատեսակներ, որոնք դրական ազդեցություն կթողնեն մարդկանց ինքնազգացողության վրա: Քանի որ ույսերի ուրումնավետությունը հիմնականում պայմանավորված է ծաղիկներով, ուստի ուրավետ այգիները նպատակահարմար է նախագծել ն հիմնադրել երկարատն ծաղկող այգիների հիմնադրման սկզ ունքներով, գլխավորապես ուսա անական այգիներում ն ծառայգիներում: Բուրումնավետ այգիներ կարելի է հիմնադրել նան ուժական, առողջապահական, արդյունա երական հիմնարկություններին կից կանաչ տնկարկներում, ինչպես նան տհաճ հոտ արձակող մի շարք ձեռ-

նարկություններում (մսի կոմ ինատ, թռչնա ուծական, անասնապահական ֆերմաներ, քիմիական արտադրամաս ն այլն):

Խուզվող այգիներ Խուզվող այգիները գեղարվեստական արձրարժեք կոմպոզիցիոն տնկարկներ են, որտեղ ծառա ույսերն արհեստական ճանապարհով խուզելով, ստանում են ազմաձն ու ազմանշանակ ուսական ցուցադրանմուշներ: Խուզվող այգիներում գլխավորապես իշխում է կանաչապատման կանոնավոր ոճը: Նման այգիներ սովորա ար հիմնադրում են ուսա անական այգիներում` գիտահետազոտական ն գործնական աշխատանքներ կատարելու համար: Խուզվող այգու օրինակելի դրվագներ հանդիպում են նան զ ոսայգիներում ու պուրակներում: Խուզվող այգիները կրում են գլխավորապես ցուցադրական նույթ. այստեղ կարելի է հանդիպել տար եր արձրության կանաչ պատերի, կանաչ սկահակների, զամ յուղների, տնակների, քարանձավների, կամարների, երկրաչափական զանազան մարմինների, կենդանիների, թռչունների, մարդկանց ֆիգուրների, լա իրինթոսների, գետնուղիների, վերացական պատկերների, որոնք ոլորն էլ տոպիար արվեստի դրսնորումներ են: Խուզվող այգիների համար առավել արժեքավոր են խուզումը լավ տանող մշտադալար ծառա ույսերը, որոնք իրենց գեղազարդությունը պահպանում են կլոր տարին: Խուզվող այգիներում հաճախ որպես միջնորմ օգտագործվում են փայտե կամ մետաղե կոնստրուկցիաներ: Խուզվող այգիների համար պիտանի են տոսախը, թույան, գիհին, կրիպտոմերիան, կենսածառը, կենին, լորենին, թեղին, ճապկին, կիպրոսը, պիտոսպորումը, իլենին ն այլն:

Բոսկետ Բոսկետը զ ոսայգիներում, եր եմն` պուրակներում ուղղանկյունաձն կամ շրջանաձն հիմնադրված կանաչապատման կոմպոզիցիոն տիպ է, որը շրջափակված է արհեստական ճանապարհով խուզված, խիտ, միաշարք կամ ազմաշարք ծառա ույսերով: Բոսկետները կանոնավոր ոճի տնկարկներ են, որոնց ներսում կանաչապատումն իրականացվում է երկրաչափական օրենքների համաձայն: Բոսկետի ներսում հաճախ կազմակերպում են հարմարավետ անկյուններ, հրապարակներ` հանգստի, խաղերի ու պարերի համար: Որպես կանոն` ոսկետները շրջափակում են արձրահասակ, լավ խուզվող ծառատեսակներով, դրանցից են` լորենին, ոխին, դաշտային թխկին, թեղին, հաճարենին, սոսին կենին, սովորական եղննին, եղնինը ն վիրգինյան գիհին:

Սանդղեվանդ Սանդղեվանդը (դարավանդ) պարտեզպուրակային կարնորագույն դրսնորումներից է. այն ունի իր ինքնուրույն սահմաններն ու ուրվագծերը: Այլ խոսքերով ասած` սանդղեվանդը փոքրածավալ այգու մանրապատկեր է` լանդշաֆտային կանաչ տնկարկում: Սանդղեվանդների միջոցով լանդշաֆտային տնկարկներում պարզեցվում, ավելի արտահայտիչ ու գեղեցիկ միկրոայգիների են վերածվում միկրոռելիեֆային թեքությունները ն կողմնադրությունները: Սանդղեվանդները հիմնադրելիս օգտագործում են տար եր կազմություն ունեցող գունավոր գեղազարդ քարեր, որոնց դասավորությամ ստեղծվում են տար եր ոճով ձնավորված հարմարավետ անկյուներ: Դրանք փոքրիկ արահետներով ու աստիճաններով միացվում են իրար: Գեղազարդ քարերի շարվածքն ավարտելուց հետո համապատասխան հողախառնուրդով սանդղեվանդները ստանում են իրենց նախնական կոմպոզիցիոն տեսքը, որից հետո ույսերի ներդաշնակ տեղադրմամ ավարտվում է լանդշաֆտային դիզայնի գործընթացը: Սանդեվանդներում ույսերը տեղադրելիս խորհուրդ է տրվում հաշվի առնել միկրոկլիմայական պայմանները` կողմնադրությունը, քամիների առկայությունը, խոնավությունը, ջերմային ռեժիմը ն այլն: Սանդղեվանդներում հիմնականում օգտագործվում են տար եր տեսակի գեղազարդ խոտա ույսեր, կարճահասակ թփեր, թփիկներ ու պարտիզային ձներ:

Ձմեռային այգիներ Ձմեռային այգիներն ապակեպատ, ջեռուցվող, տար եր կողմնադրության` մետաղե, մետաղապլաստե, ալյումինե, փայտե կառույցներ են, որտեղ մշտադալար տար եր ույսերի օգնությամ հիմնադրվում են փոքրիկ գեղազարդ այգիներ, որոնք ծառայում են մարդկանց հանգստի համար: Ձմեռային այգիները հիմնադրվում են գլխավորապես հյուրանոցային, թատերական, մշակութային, գործարանային, կայարանային ն ուժական համալիրներում, եր եմն նան` խոշոր առանձնատներում: Ձմեռային այգիները, եթե կառուցվում են մասնաշենքերին կից, ցանկալի է ունենան հարավային կամ հարավարնմտյան կողմնադրություն, որպեսզի առավելագույնս ստանան լույս ն ջերմություն: Նպատակահարմար է ձմեռային այգիները հիմնադրել առաջին հարկերում` ուղղակի մայր գրունտում, այլապես անհրաժեշտ է կառույցում ապահովել 1009-անոց ջրամեկուսացում: Ձմեռային այգիներում, որպես կանոն, օդի նվազագույն ջերմաստիճանը պետք է լինի Է150Շ, իսկ առավելագույնը` Է350Շ, նման կլիմայական պայմաններում հաջողությամ կարող են աճել ինչպես արեխառն գոտու, այնպես էլ մերձարնադարձային ու արնադարձային

ազմաթիվ ուսատեսակներ: Ձմեռային այգիներում պարտեզպուրակային տար եր կոմպոզիցիաների ու մանր ճարտարապետական ձների համադրությամ կարելի է ստեղծել գեղազարդ անկյուններ` այցելուների հանգստի ու ժամանցի համար:

Ուղղաձիգ կանաչապատում Բնակավայրերի կանաչապատման գործընթացներում մեծ նշանակություն ունի ուղղաձիգ կանաչապատումը, որն իրականացվում է նափայտային ն խոտային լիանների օգնությամ : Մեզ հասած տեղեկությունների համաձայն, դեռնս մեր թվարկությունից առաջ` I7 դարում, Ասորեստանի թագուհի Շամիրամի այգիներում մեծ տեղ են զ աղեցրել փաթաթվող, արձրացող շատ ուսատեսակներ: Հետագայում ուղղաձիգ կանաչապատման կոմպոզիցիոն ձների մասին հիշատակվում է Հին Հունաստանում ն Հռոմում, որտեղ խաղողի ն աղեղի խիտ թփուտներով պատված են եղել ազմաթիվ ծառուղիներ: Ուղղաձիգ կանաչապատումը չափազանց կարնոր է հատկապես հարավային չոր ու շոգ կլիմա ունեցող նակավայրերում, որտեղ արնի կիզիչ ճառագայթները տաքացնելով շենքերի, տների պատերը, վատթարացնում են նակարանների, աշխատասենյակների, արտադրամասերի միկրոկլիմայական պայմանները: Ուղղաձիգ կանաչապատման շնորհիվ ոչ միայն արելավում են սանիտարահիգիենիկ պայմանները, այլն գեղազարդ տեսք են ստանում ճարտարապետական տար եր տիպի շինություններ: Ուղղաձիգ կանաչապատման շնորհիվ հաճախ արեկարգվում են տար եր կառույցների, կանաչ տնկարկների անհրապույր հատվածները: Ուղղաձիգ կանաչապատումը նորոշ է ինչպես էքստերյերներին, այնպես էլ ինտերյերներին. երկու դեպքում էլ փոքր տարածությունների վրա գեղազարդ, ինքնատիպ կոմպոզիցիաներ ստեղծելու նպատակով օգտագործվում են տար եր նյութերից պատրաստված ազմապիսի կոնստրուկցիաներ, որոնց վրա փաթաթվում ն արձրանում են լիանները: Այդպիսի կոնստրուկցիաներից են պերգոլները, պատաճաղերը, ցանցավահանները, հենարանները, ցանցերը, կամարները ն այլն, որոնք հիմնականում պատրաստված են փայտից կամ մետաղից: Ուղղաձիգ կանաչապատման մեջ օգտագործվող կոնստրուկցիաները տեղադրվում են այգու մուտքերում, հանգստի համար նախատեսված առանձին մանրապուրակներում, ինչպես նան տար եր կառույցների ճակատային էքսպոզիցիաներում: Շատ դեպքերում լիանները փաթաթվում են ծառերի ների, սյուների, հենապատերի վրա, հաղորդելով դրանց լրացուցիչ գեղազարդություն: Ուղղաձիգ կանաչապատման մեջ օգտագործվում են մշտադալար ն տերնաթափ այնպիսի նափայտային ու խոտային լիաններ, որոնք աչքի են ընկնում ծաղիկների ու տերնների գունագեղությամ ու գեղազարդությամ :

Լիանները, հենարանին ամրանալու ընդունակությամ , աժանվում են 3 խմ ի. 1. Բույսեր, որոնք հենարանին են ամրանում ծծիչների կամ օդային արմատների միջոցով, դրանցից են` աղեղը, սողացող դրախտավարդը, կուսախաղողը, կամպսիսը ն այլն: 2. Բույսեր, որոնք հենարանին փաթաթվում են եղիկներով, տերններով, փշերով կամ տերնակոթուններով, դրանցից են` փաթաթվող վարդերը, մամրիչը, հնգատերն խաղողը, ամպելոպսիսը, սովորական խաղողը ն այլն: 3. Բույսեր, որոնք հենարանին են փաթաթվում ցողունի միջոցով, դրանցից են` վիստերիան, ակտինիդիան, ցախակեռասը, ծնե եկը, նունուֆարը ն այլն: Պարտեզպուրակային տար եր տիպի կոմպոզիցիաներում շրջապատին առանձնակի շուք են հաղորդում գունագեղ ծաղիկներ ունեցող ն մշտադալար լիանները: Դրանցից են` փաթաթվող վարդերը, մամրիչները, այծի ու ճապոնական ցախակեռասները, վիստերիան, կամպսիսը, նունուֆարը, գեղազարդ դդմիկը, րա իոնը, մաորանդիան ն այլն, որոնք իրենց գեղեցիկ ծաղիկներով կամ պտուղներով արձրանալով համապատասխան կոնստրուկցիաների վրա թարմություն, աշխուժություն են հաղորդում կանաչ տնկարկներին: Ձմեռային այգիներում, նակարաններում ու պատշգամ ներում ուղղաձիգ կանաչապատման տար եր կոմպոզիցիաներում, ացի վերոհիշյալ լիաններից, իրենց գեղազարդությամ ն ինքնատիպությամ աչքի են ընկնում շատ մերձարնադարձային ու արնադարձային լիաններ, որոնցից են ուգենվելիան, մոմա աղեղը, ուժիչ հասմիկը, մեդիոլան ն ուրիշներ: Առանձնահատուկ ուշադրության են արժանի հատկապես ուգենվելիաները, որոնք իրենց շքեղ, տար եր գույնի ծաղիկների շնորհիվ կարող են ստեղծել լանդշաֆտային հեքիաթային կոմպոզիցիաներ: Ուղղաձիգ կանաչապատման մեջ, լիանների ընտրության ժամանակ, շատ կարնոր է իմանալ դրանց աճման արձրությունը, ըստ որի` դրանք աժանվում են 3 խմ ի. Բարձրաճ լիաններ, որոնց ընձյուղները կարող են ունենալ 10մ ն ավելի արձրություն: Դրանցից են` սրատերն ակտինդիան (30մ ն ավելի), արիստոլոխիան (10մ ն ավելի), ամուրական խաղողը (10-15մ), հոտավետ խաղողը (15-20մ), ճապոնական խաղողը (մինչն 20մ), արմատակալող կամպսիսը (10-20մ), չինական վիստերիան (մինչն 20մ), սողացող դրախտավարդը (մինչն 25մ), կլորատերն ծառակործանը (10-20մ), խաղողատերն մամրիչը (12-20մ), հուրանավոր մամրիչը (10մ), հնգատերն կուսախաղողը (30-35մ), եռածայր կուսախաղողը (մինչն 30մ), ենկսի վարդը (10մ), մշտադալարներից` մշտադալար ցախակեռասը (12-15մ), սովորական աղեղը (20-30մ), կոլխիդյան աղեղը (մինչն 30մ), հասմիկանման տրախելոսպերումը (12-15մ) ն այլն: Չափավոր աճող լիաններ, որոնց ընձյուղներն ունեն 5-10մ երկարություն: Դրանցից են` խոշորածաղիկ կամպսիսը (8-10մ), փաթաթվող

ծառակործանը (5-7մ), հնգատերն ակե իան (8-10մ), ազմածաղկավոր վիստերիան (8-10մ), լեռնային մամրիչը (5-6մ), կանադական լուսասերմնին (7-10մ), մշտադալարներից` երկնագույն պասիֆլորան, ճապոնական փաթաթվող իլենին(6-8մ) ն այլն: Ցածրաճ լիաններ, որոնց ընձյուղներն ունենում են մինչն 5մ արձրություն: Դրանցից են` կոլոմիկտա ակտինիդիան (ամրուրյան կոկռոշենի) (3-4մ), այծի ցախակեռասը (3-5մ), մանուշակագույն մամրիչը (2-4մ), փաթաթվող վարդերը (3-4մ), դաուրյան լուսասերմնին, մշտադալարներից` ուգենվելիան, ուժիչ հասմիկը ն այլն: Ուղղաձիգ կանաչապատման գործընթացներում, շատ փոքր հողակտորներում կարելի է ստանալ արձրարժեք գեղարվեստական կոմպոզիցիաներ: Ուղղաձիգ կանաչապատման ժամանակ հաճախ, հատկապես արձրահարկ շենքերում, խորհուրդ է տրվում պատշգամ ներում տեղադրված համապատասխան տարաների մեջ փաթաթվող, ինչպես նան ամպելային (թափվող) ույսերի միջոցով ուղղաձիգ կանաչապատումը տարածել նան վերին հարկերում:

Սիզամարգեր Սիզամարգը (գազոն) հացազգի ազմամյա մի շարք խոտա ույսերով ստեղծված արհեստական կանաչ խոտածածկ է ն համարվում է կանաչապատման կարնորագույն տիպ: Սիզամարգերում ցանկացած գեղարվեստական կոմպոզիցիա իմաստավորվում ն ավելի արտահայտիչ է դառնում: Սիզամարգը, ացի գեղագիտական նշանակությունից, ունի նան սանիտարահիգիենիկ մեծ նշանակություն. այն առաջին հերթին կլանում է փոշին, մեղմացնում տրանսպորտային աղմուկն ու ցնցումը: Ակտիվ գոլորշիացման պարագայում կանաչ ծածկոցի մակերեսին 5-80Շ-ով իջնում է օդի ջերմաստիճանը, իսկ օրգանական նյութերի արագ հանքայնացման պարագայում հողում ն օդում տեղի է ունենում միկրոօրգանիզմների ու շատ ակտերիաների մաքրում, մի խոսքով` ստեղծվում է արեկեցիկ միկրոկլիմա: Ապացուցված է, որ մեկ վեգետացիոն ժամանակահատվածում 1մ2 սիզամարգը գոլորշիացնում է շուրջ 750լ ջուր, որի պատճառով ամառային շոգ օրերին սիզամարգի մակերեսին օդի ջերմաստիճանը 10200Շ-ով ցածր է, քան ասֆալտ ետոնե կամ քարասալահատակային մակերեսներում: Որակյալ, երկարակյաց, գեղազարդ սիզամարգեր ունենալու առաջին նախապայմանը հացազգի որակյալ խոտա ույսերն են, որոնք, ըստ աճման ու թփակալման, աժանվում են 3 խմ ի` արձրաճ, ցածրաճ ն չափավոր աճող: Բարձրաճ տեսակները (ոզնախոտ, ցորնուկ, սեզ) խոշոր, կոպիտ տերններ, կոշտ ու երկար ցողուններ ունեցող, թույլ թփակալող

խոտա ույսեր են, որոնք լավագույն դեպքում կարող են օգտագործվել մարգագետնային սիզամարգերում: Ցածրաճ տեսակները (մարգագետնային դաշտավլուկ, կարմիր շյուղախոտ, սանրախոտ, սպիտակ ն սովորական ագրիխոտուկ) աչքի են ընկնում ցածր աճով, նեղ, նուր տերններով ու ցողուններով ն ինտենսիվ թփակալմամ : Պարտերային ն հասարակ սիզամարգերը հիմնադրվում են հենց այս խմ ի ներկայացուցիչների սերմերով, որոնք ապահովում են որակյալ, գեղազարդ սիզամարգեր: Չափավոր աճող տեսակները (ոլոռնախոտ, մարգագետնային աղվեսախոտ, մարգագետնային շյուղախոտ) միջանկյալ տեղ են զ աղեցնում առաջին երկու խմ ի ներկայացուցիչների միջն ն պայմանավորված էկոլոգակլիմայական պայմաններից, ձեռք են երում մեկի կամ մյուսի հատկանիշները: Այս խմ ի ներկայացուցիչները պիտանի են մարգագետնային մավրիտանական, եր եմն` սովորական սիզամարգերի համար: Սիզամարգերն, ըստ գործառական նշանակության ն խոտակազմի, լինում են սովորական, պարտերային, մարզական, մարգագետնային ն մավրիտանական: Սովորական կամ հասարակ սիզամարգը հիմնականում աղկացած է ցածրաճ, լայնատերն ու զարգացած ընձյուղներ ունեցող ազմամյա խոտա ույսերից (ոլոռնախոտ, դաշտավլուկ, սանրախոտ, սիզախոտ): Պարտեզպուրակային կանաչ շինարարությունում սիզամարգի այս տեսակն ամենալայն տարածվածն է, քանի որ օգտագործվող խոտա ույսերն ավելի դիմացկուն են ն քիչ խնամք են պահանջում: Սովորա ար այս սիզամարգերը զ աղեցնում են կանաչ տնկարկների համեմատա ար քիչ պատասխանատու էքսպոզիցիաները, քանի որ գեղազարդությամ զգալիորեն զիջում են պարտերային սիզամարգերին: Հասարակ սիզամարգերը հենց առաջին տարում առաջացնում են խիտ խոտածածկ, սակայն երրորդ տարվանից սկսած` սկսում են կորցնել իրենց գեղազարդությունը` խոտածածկի խտության կտրուկ նվազման պատճառով: Այս սիզամարգերում խորհուրդ է տրվում խոտածածկը խուզել հաճախակի, այց ոչ խոր, որպեսզի չկրճատվի երկարակեցությունը: Սովորական սիզամարգը տնտեսապես ավելի ձեռնտու է, վերջինս պայմանավորված է սերմերի ցածր գնով ն խնամքի աշխատանքների հեշտությամ : Սովորական սիզամարգերում ավելի արտահայտիչ են դառնում քարապարտեզները, ծաղկային ձնավորումները, սոլիտերները ն այլն: Պարտերային սիզամարգն ամենահմայիչ, խնամված, գեղազարդ խոտածածկ ունեցող սիզամարգն է պարտեզպուրակային կանաչ տնկարկներում: Նման սիզամարգերը սովորա ար հիմնադրվում են տնկարկի ամենակարնոր ու պատասխանատու էքսպոզիցիաներում ն պահանջում են ամենօրյա քրտնաջան խնամք: Պարտերային սիզամարգը աղկացած է ցածրաճ, մանր տերններ ունեցող խոտա ույսերից (դաշտավլուկ, կարմիր շյուղախոտ, ագրիխոտուկ), որոնք աճելով առաջացնում են չափազանց

խիտ, նուր , թավշանման կանաչ խոտածածկ: Պարտերային սիզամարգերում խոտածածկը որպես կանոն պահվում է 2-3սմ արձրության վրա: Պարտերային սիզամարգերը այնքան գեղազարդ են, որ կարիք չի զգացվում դրանցում տեղադրել լրացուցիչ գեղազարդ կոմպոզիցիաներ: Հարկ է նշել, որ պարտերային սիզամարգում ցանվող խոտա ույսերի սերմերը ավականին թանկ են ն խիտ խոտածածկ առաջացնում են երկրորդ տարում: Այս սիզամարգերը խիստ տուժում են տրորումից, որի պատճառով էլ կանաչապատման մեջ ունեն սահմանափակ կիրառություն: Մարգագետնային սիզամարգը, փաստորեն, իրենից ներկայացնում է արհեստական, մշակովի մարգագետին, որտեղ ցանվող սերմնախառնուրդը աղկացած է 6 մաս ազմամյա ոլոռնախոտից, 3 մաս կարմիր շյուղախոտից, 1 մաս մարգագետնային շյուղախոտից ն մինչն կես մաս մարգագետնային ծաղկա ույսերից: Մարգագետնային սիզամարգը վեգետացիայի ընթացքում խուզվում է 2 կամ 3 անգամ մոտավորապես 810սմ արձրությամ , որպեսզի նմանվի նական մարգագետնին: Մարգագետնային սիզամարգերը հիմնականում նորոշ են անտառպուրակներին ն մերձքաղաքային հանգստի գոտիներին, եր եմն նան զ ոսայգիներին ու քաղաքային այգիներին: Մավրիտանական սիզամարգերը լայն մասսայականություն են վայելել միջնադարում. այդ ժամանակ գրեթե ոլոր տները շրջապատված են եղել ծաղկող ացատներով, որոնք էլ կոչվել են մավրիտանական: Այնուհետն, աստիճանա ար մարել է հետաքրքրությունը նման սիզամարգերի նկատմամ ն միայն 20-րդ դարի վերջին վերստին հետաքրքրություն է առաջացել այդ ինքնատիպ գեղազարդ սիզամարգերի նկատմամ : Ընդհանուր առմամ ` մավրիտանական սիզամարգը ծաղիկներով հագեցած մարգագետնային սիզամարգ է: Մավրիտանական սիզամարգերին առանձնակի շուք են հաղորդում տերեփուկը, կակաչը, մեխակը, գորտնուկը, խնկածաղիկը, թավշածաղիկը, աստղածաղիկը ն մի շարք սոխուկավոր ծաղկատեսակներ: Այս սիզամարգերը շատ գեղեցիկ են մինչ ծաղկաթափը, որից հետո աստիճանա ար կորցնում են գեղազարդությունը, նմանվելով չխնամված հողակտորի: Սովորա ար մավրիտանական սիզամարգը հնձվում է տարին մեկ անգամ` աշնանը ույսերի ծաղկման ավարտվելուց հետո: Ներկայումս մավրիտանական սիզամարգ հիմնադրում են անտառպուրակներում, ռեկրեացիոն հանգստի գոտիներում, նան` խոշոր հողամասերում: Մարզական սիզամարգերը սպորտային տար եր խաղերի (ֆուտ ոլ, դաշտային թենիս, գոլֆ) համար նախատեսված կանաչ, խիտ խոտածածկ ունեցող հրապարակներ են: Որպես կանոն` այսպիսի սիզամարգերի հիմնադրման ժամանակ օգտագործում են մինչն 10-12 տեսակի հացազգի խոտա ույսեր, որոնք խիտ խոտածածկ առաջացնում են սկսած երրորդ տարուց: Նման խոտածածկը խնամքի անհրաժեշտ միջոցառումների իրականացման պայմաններում ծառայում է իր նպատակին 10-15, նույնիսկ 20 տարի:

Գեղազարդ պարտիզագործության մեջ սպորտային, պարտերային սիզամարգերի վերանորոգման, ինչպես նան մեծ թեքություն ունեցող հողատարածություններում սիզամարգ հիմնադրելու համար հաճախ կազմակերպվում է գլանափաթեթային եղանակով սիզամարգերի արտադրություն: Դրա համար հարթ տեղանքում նվազագույնը 1,5մ լայնությամ ամ ակաթղթե կտորների վրա լցվում է 5-8սմ հաստության հողախառնուրդ` ամրացված փայտե կամ մետաղե ձողեր` եզրերում: Այնուհետն իրականացվում է սերմերի ցանքս ն ոռոգում: Շուրջ 20 օր անց` գոյացած խոտածածկը 1-2 անգամ հնձելուց հետո պիտանի է դառնում օգտագործման: Ըստ պահանջի` արհեստական սիզամարգը կտրվում, փաթեթավորվում ն տեղափոխվում է համապատասխան վայր, որտեղ գլանափաթեթն առանց ամ ակաթղթե կտորի հեռացման ացվում ն օգտագործվում է: Որպես կանոն` խորհուրդ է տրվում սիզամարգ հիմնադրել գարնանը (մարտ-մայիս) կամ աշնանը (սեպտեմ եր-հոկտեմ եր), այսինքն այն ժամանակ, եր խոնավությունը ն ջերմությունը միանգամայն ավարար են սերմերի համերաշխ ծլման ն հետագա աճման ու զարգացման համար: Նման պայմաններում թարմ, արձր ծլունակության սերմերը կանաչ գորգ են առաջացնում 10-15օր հետո: Հարկ է նշել, որ ամռան ամիսներին նորմալ խոնավություն ապահովելիս, սերմերը ծլում են 4-7 օրվա ընթացքում, սակայն արնի կիզիչ ճառագայթների ներքո սիզամարգը կրում է նկատելի կորուստ ն կորցնում է գեղազարդությունը: Սիզամարգ հիմնադրելիս առաջին հերթին անհրաժեշտ է ընտրել այնպիսի հողատարածք, որը գտնվում է ուղիղ տեղում, օրվա մեծ մասը լուսավորվում է արնի ճառագայթներով ն ապահովված է ոռոգման ջրով: Սիզամարգի տեղն ընտրելուց հետո պատրաստվում է ծառագիտական նախագիծ, որտեղ պարզորոշ նշվում են կանաչապատվող տարածքի սահմանները, հրապարակները, ճանապարհները, արահետներն ու տար եր տիպի գեղարվեստական կոմպոզիցիաները: Արարատյան դաշտավայրի պայմաններում, որտեղ հիմնականում գորշ շագանակագույն հողեր են, սիզամարգ հիմնադրելիս անհրաժեշտ է կանաչապատվող հողակտորում 15-20սմ հաստությամ հողաշերտը փոխարինել հատուկ հողախառնուրդով, որը աղկացած է 4 մաս սնահողից, 1 մաս կարմիր ավազից ն 1 մաս տորֆից: Դրանից հետո անհրաժեշտ է տարածքը հարթեցնել, մաքրել ավելորդ քարերից ու ուսական մնացորդներից ն հատուկ մետաղե գլանվակներով տափանել: Տափանելուց հետո հատուկ սերմնացան գործիքով կամ ձեռքով կատարվում է սերմերի ցանքս: Իմիջիայլոց, համաչափ սիզամարգ ունենալու համար խորհուրդ է տրվում ցանքսը կատարել մեկ մի ուղղությամ , այնուհետն հակառակ ուղղությամ ` շաղ տալով 15-20մ2-ի վրա 1կգ սերմ: Սերմը ցանելուց հետո դրանց վրա շաղ է տրվում մոտավորապես 1սմ հաստությամ հողախառնուրդ, կրկին տափանվում է ն անձրնացման եղանակով ոռոգվում: Մինչն կանաչ գորգի առաջանալն ան-

հրաժեշտ է հողը պահել խոնավ վիճակում, անհրաժեշտության դեպքում` 1մ2- ին մոտավորապես, 10լ ջրի հաշվով: Սովորա ար, սկզ նական շրջանում սիզամարգում եթե հանդիպում են մոլախոտեր, անհրաժեշտ է զգուշությամ սուր դանակով հողի ներսում դրանք կտրել ն հեռացնել: Սիզամարգերի առաջին խուզումը իրականացվում է, եր խոտածածկն ունենում է մոտավորապես 10սմ արձրություն: Երկարակյաց գեղազարդ, կայուն, խիտ սիզամարգ ունենալու համար խորհուրդ է տրվում վեգետացիայի ընթացքում գոնե 2 անգամ խոտածածկը սնուցել` գարնան վերջին կամ ամռան սկզ ին ամոնիակային սելիտրայով ն աշնան սկզ ին` սուպերֆոսֆատով ու կալիումի քլորիդով համապատասխանա ար` 15գ, 50-60գ, 5գ 1մ2-ի հաշվով: Սնուցման միջոցառումների իրականացման առաջին երկու օրում, եթե տեղումներ չեն նկատվում, ապա անհրաժեշտ է սիզամարգն անհապաղ ոռոգել, որպեսզի պարարտանյութերը լուծվեն ն ծառայեն իրենց նպատակին: Այսպիսով, պարտեզպուրակային տար եր տեսակի գեղարվեստական կոմպոզիցիաներում, անխոս, գլխավոր դերը պատկանում է տար եր կենսաձնի ույսերին, որոնք, խելով լանդշաֆտից, միմյանց հետ համաչափ ներդաշնակելով, ստեղծում են տար եր նշանակության ու նույթի կոմպոզիցիաներ: Կանաչ տնկարկներն ավելի արժեքավոր են դառնում, եր դրանցում օգտագործվում են տար եր նշանակության, ձնի ու չափի ազմա նույթ կոմպոզիցիոն տարրեր: Այդպիսի կոմպոզիցիոն տարրերից են մանր ճարտարապետական ձները, արահետները, աստիճանները, հենապատերը, ճարտարապետական տարա նույթ հուշարձաններն ու ջրային ազմապիսի մակերեսները, որոնք ն գեղարվեստական շուք են հաղորդում կանաչ տնկարկներին:

Հասկացողություն կանաչապատման ոճերի մասին Ուսումնասիրելով մարդկության զարգացման պատմությունը` նկատում ենք, որ ոլոր ժամանակներում էլ մարդը միշտ ձգտել է իր նակատեղին ազմաթիվ թելերով կապել նական լանդշաֆտին, որից էլ ծնվել է կանաչապատման գաղափարը: Կանաչապատումը առաջին հայացքից շատ հեշտ, սակայն իրականում` չափազանց արդ գործընթաց է, որի իրականացումը պահանջում է խոր, ազմակողմանի գիտելիքներ ույսերի վարքի, փոխհարա երությունների, ժամանակի ու տարածության մեջ դրանց դինամիկ փոփոխությունների, ոճական առանձնահատկությունների ու յուրահատկությունների մասին: Մեզ հասած տեղեկությունների համաձայն, կանաչապատման գործընթացները տար եր դարաշրջաններում, պայմանավորված մոդայիկ ճարտարապետաոճական առանձնահատկություններով, ընթացել են վերջինիս հետ խիստ համահունչ, որի հետնանքով էլ ընդօրինակել են տարա նույթ ու ազմապիսի ոճական տարրեր: Սկզ նական ժամանակաշրջանում գեղարվեստական այգիները հիմնադրվել են երկրաչափական օրենքների համաձայն` ճշտորեն պահպանելով համաչափության ոլոր կանոնները: Այնուհետն` միջին դարերում, այդ այգիներում աստիճանա ար տեղ են գտել նապատկերային տարրեր, որոնցում երկրաչափական կանոնները չեն կարնորվել: Հարկ է նշել, որ տար եր դարաշրջաններում գերակշռել է կանաչապատման այս կամ այն ոճը, որոնց կիրառման հետնանքով ավելի ուշ նակավայրերի կանաչապատման մեջ ձնավորվել է խառը ոճը` երկուսին էլ նորոշ առանձնահատկությամ ու ոճական յուրահատկությամ : Այսպիսով, պարտիզագործության մեջ ներկայումս գոյություն ունի նակավայրերի կանաչապատման երեք ոճ, դրանք են` կանոնավոր, լանդշաֆտային ն խառը ոճերը: Կանոնավոր ոճ - Կանաչապատման այս ոճն անվանվում է նան դասական, ռեգուլյար, եր եմն` ռոմանական: Կանոնավոր ոճով ձնավորված կանաչ տնկարկներում ամեն ինչ ենթարկվում է էվկլիդեսյան երկրաչափության օրենքներին. այստեղ իշխողը միշտ հանդիսանում է ճարտարապետական կառույցը, որին ենթարկվում են տնկարկի մնացած ոլոր տարրերն ու կոմպոզիցիաները: Այս դեպքում տնկարկի ցանկացած մանրապուրակում գործում են երկրաչափական ֆիգուրներն ու ձները, որոնք ացարձակ համաչափ են իրենց քանակով, ձնով, չափով, ծավալով ն նմանվում են հայելային անդրադարձի: Այս ամենը, նականա ար, տնկարկին հաղորդում է հանդիսավոր, տոնական տեսք, սակայն շատ

դեպքերում թողնում է ճնշող տպավորություն, որն ինչ-որ չափով խանգարում է մարդկանց լիարժեք հանգստանալուն: Կանոնավոր ոճով կանաչապատված տնկարկներին նորոշ է պարտերային ձնավորումը, որը սովորա ար տեղա աշխվում է ճարտարապետական հիմնական կառույցների ճակատային հատվածներում ն իրենից ներկայացնում է սիզամարգերի, ծաղկային կոմպոզիցիաների, ջրային մակերեսների երկրաչափական արդ պատկերների ներդաշնակ զուգակցություն: Կանաչապատման կանոնավոր ոճին նորոշ է նան տոպիար արվեստը, որի շնորհիվ ույսերն անճանաչելիորեն խուզվում ն նմանեցվում են երկրաչափական տար եր մարմինների: Սովորա ար կանոնավոր այգիները հիմնադրվում են ուղիղ, հարթ հողատարածություններում, որտեղ գծային տար եր տիպի տնկարկների, պարտերների ու մանր ճարտարապետական ձների օգնությամ հնարավոր է ստեղծել շքեղ գեղարվեստական այգիներ: Կանաչապատման կանոնավոր ոճը մեծ զարգացում է ստացել Հին Եգիպտոսում, որտեղ եգիպտական դղյակները կանաչապատվել են երկրաչափական, եռանկյունաչափական օրենքներով: Դրանց ապացույցներն են դամ արաններում, որմնաքանդակներում պահպանված պատկերները: Քիչ ավելի ուշ կանաչապատման այս ոճը լայն տարածում է գտել Հին Հռոմում, որտեղ հռոմեացիներն ու հույներն իրենց պալատների ու դղյակների շուրջը հիմնել են ազմապիսի գեղարվեստական այգիներ` զգալի տեղ հատկացնելով տարա նույթ ջրային կառույցներին ու ճարտարապետական տարրերին: Հռոմեական կայսրության անկումից հետո պարտիզագործության նագավաում անդորր է տիրել, որը շարունակվել է մինչն միջնադար: Միջին դարերում, ճարտարապետական գոթական ոճին համահունչ, հատկապես վանական այգիներում, ֆեոդալական ամրոցներում հիմնադրվել են կանոնավոր այգիներ, որոնք նորոշվել են մեխանիկորեն աժանված երկրաչափական հողակտորներով: Այս ժամանակաշրջանի կանոնավոր այգիները հիմնականում աղկացած են եղել պտղատու ն ուժիչ նշանակության ուսատեսակներով, ծաղկաթմ երում եր եմն օգտագործվել են ուտվող ն ուժիչ ույսեր: Նշենք, որ այս ժամանակաշրջանի կանոնավոր այգիներն առանձնապես աչքի չեն ընկել իրենց գեղազարդությամ : Կանաչապատման կանոնավոր ոճը իր զարգացման գագաթնակետին է հասել վերածննդի ժամանակաշրջանում (7IV-7VI): Այս ժամանակաշրջանում արքունիքներում ն պալատներում ուռն կերպով հիմնադրվել են ազմաթիվ գեղարվեստական այգիներ ու զ ոսայգիներ` ազմապիսի հանդիսություններ, հանդիսավոր ընդունելություններ, հանդիպումներ ու տոնախմ ություններ կազմակերպելու ն անցկացնելու համար: Վերածննդի ժամանակաշրջանում գեղարվեստական այգիները հանդես էին գալիս ոչ թե առանձին կոմպոզիցիոն դրվագներով, այլ կազմում էին մի ներդաշնակ միասնություն կամ անսամ լ, որտեղ ացարձակ սիմետրիայի կանոններով համադրվում էին կոմպոզիցիոն ոլոր տարրերն ու մանրամասները:

Վերածննդի դարաշրջանի սկզ ում պարտիզագործության մեջ հայտնի էր կանոնավոր ոճի մեդիչական տիպը, որին հատուկ էին ազմապիսի տաղավարները, քարանձավները, ջրավազանները, սանդղաջրվեժները, սանդղեվանդները, կանաչ ցանկապատերը, որոնք էլ ներդաշնակորեն զուգակցվելով ույսերի հետ` ստեղծում էին յուրահատուկ կոլորիտ: Ավելի ուշ լայն տարածում գտավ արոկկո ոճը, որը կանոնավոր այգիների ու հարակից լանդշաֆտների ձուլման գաղափարի հիմք դրեց, որի ժամանակ նախատեսվում էին հատուկ դիտակետեր, որտեղից պարզ երնում էին մերձակա նապատկերները: Բացի այդ, այգու ծառուղիների, կածանների, արհեստական քարանձավների միջոցով նույնպես կապ էր հաստատվում շրջակա լանդշաֆտների հետ: Բարոկկոյի ժամանակաշրջանում գեղարվեստական կանոնավոր այգիներում աննախադեպ զարգացում ապրեցին լա իրինթոսները, որոնք արտահայտվում էին խճճված ծառուղիներով, կածաններով, արահետներով ն խոշորածավալ պարտերներով: Բարոկկո ոճը առանձնահատուկ էր նան տարատեսակ հակադրությունների ու զարդաքանդակների օգտագործումով: Վերջապես այս ժամանակաշրջանում լայն մասսայականություն ստացան արհեստական ճանապարհով ույսերից ձնավորված քանդակները: Կանոնավոր ոճը զարգացման ամենա արձր աստիճանին է հասել Ֆրանսիայում` Լյուդովիկոս 7III թագավորի օրոք, եր պալատի պարտիզպանն էր Լենոտրը: Լենոտրյան ժամանակներում, պալատական այգիները վերածվեցին ճարտարապետական կոթողների, որտեղ համաչափության կանոնների համաձայն ույսերը խուզելով ստեղծում էին հաղթակամարներ, գմ եթներ, սյունազարդ տաղավարներ, դահլիճներ, քարանձավներ, որոնք ներդաշնակորեն զուգակցվելով ջրային տարատեսակ մակերեսների ու մանր ճարտարապետական ձների հետ, վերածվում էին հիասքանչ ճարտարապետական արժեքների: Այս տիպի կանոնավոր այգիներում գրեթե ացակայում էին ծաղկային ձնավորումները, դրանց փոխարինում էին գունավոր քարերից ու ապակուց պատրաստված խճանկարները: Բնական ոճ - Կանաչապատման այս ոճը կոչվում է նան լանդշաֆտային, պեյզաժային կամ անկանոն, այստեղ իսպառ ացակայում են համաչափության, երկրաչափական, մաթեմատիկական օրենքներն ու կանոնները: Կանաչապատման այս ոճը նորոշ է լանդշաֆտային ճարտարապետությանը, որտեղ գլխավոր դերում են նության տարրերը, որոնց ներդաշնակորեն զուգակցվում են ծառերը, թփերը, խոտա ույսերը, մանր ճարտարապետական ձները` կազմելով արտահայտիչ, տարատեսակ գեղարվեստական կոմպոզիցիաներ: Կանաչապատման նական ոճը մեզ հասած տեղեկագրությունների համաձայն, առաջին անգամ կիրառվել է Չինաստանում` մեր թվարկության 7II-7IV դարերում, եր չինական կայսրերի հովանավորությամ հիմնադրվել են ազմաթիվ խոշոր այգիներ: Այդ հողատարածությունները գտնվելով հարթավայրերում, հաճախ գեոպլաստիկ փոփոխություններ իրականացնելով ստեղծել են լճեր,

լճակներ, գետակներ, լրակներ, քարանձավներ, ջրվեժներ, որոնք ազմաթիվ ասիմետրիկ կապերով իմաստավորել ն համադրել են միմյանց: Չինական լանդշաֆտային այգիների օրինակով քիչ ավելի ուշ նմանատիպ այգիներ կառուցվել են ճապոնիայում, որոնք աչքի են ընկել իրենց փոքրությամ ն ծաղկա ույսերի ու ցածրահասակ ծառատեսակների առատությամ : Այնուհետն, 7VI-7VII դարերում կանաչապատման այս ոճն աստիճանա ար մուտք գործեց Եվրոպա ն 7VIII դարում ուռն զարգացում ունեցավ Ֆրանսիայում ն Անգլիայում (Ելիսնյան դաշտեր, Անգլիական այգիներ): Սովորա ար լանդշաֆտային այգիներին հատուկ են խոշոր միկրոռելիեֆներով հարուստ հողատարածությունները, որտեղ պարտիզագործը, տուրք տալով իր ճաշակին ն մտահղացումներին, կարողանում է ստեղծել տարա նույթ, գեղարվեստական կոմպոզիցիաներով հարուստ լանդշաֆտային տար եր տիպի կանաչ տնկարկներ: Լանդշաֆտային այգիներում մեծ տեղ է հատկացվում սիզամարգերին, որոնցում ներդաշնակորեն տեղա աշխվում են ծաղկային ձնավորումներ, սոլիտերներ, ծառերից ու թփերից կազմված տար եր խմ եր ու ազմապիսի մանր ճարտարապետական ձներ: Լանդշաֆտային այգիներին, հատկապես թեք կողմնադրություններում, առանձնակի շուք են հաղորդում գեղազարդ հենապատերը, սանդեվանդները, սանդղաջրվեժները, անկանոն պերգոլները, տաղավարները, կամրջակները, գեղազարդ նստարանները, որոնք ուղղաձիգ կանաչապատման ազմապիսի դրսնորումներով ստեղծում են գեղեցիկ պարտեզպուրակային կոմպոզիցիաներ: Որպես կանոն` լանդշաֆտային այգիներում տնկարկի կենտրոնի դերը ստանձնում են ոչ թե տար եր տիպի կառույցները, այլ նական տարրերը` լիճ, լուր, որոնք գետակների կամ ձորակների միջոցով միաձուլվում ն ստեղծում են լանդշաֆտային մի ամ ողջություն: Իսկ ճարտարապետական կառույցներն ընդհակառակը` կուլիսային խիտ տնկարկների օգնությամ փակվում ն աննկատելի են դառնում: Լանդշաֆտային այգիներում այցելուներն իրենց ավելի ազատ են զգում, չի նկատվում ճնշվածություն, քանի որ յուրաքանչյուր էքսպոզիցիա, պահպանելով համաչափության կանոնները, չի կրկնում մյուսին, անցումը մի տիպից մյուսին կատարվում է սահուն, իսկ ամ ողջ տնկարկը կարծես միաձուլվում է շրջակա միջավայրին: Վերջապես լանդշաֆտային այգիների հիմնադրումը տնտեսապես ավելի էժան է, քան կանոնավոր այգիներինը: Խառը ոճ - Հարկ է նշել, որ ոլոր ժամանակներում էլ անցումը կանաչապատման մի ոճից մյուսին տեղի է ունեցել ոչ թե կտրուկ, այլ աստիճանա ար, նույնիսկ` տարերայնորեն: Այսպես, օրինակ, կանաչապատման նական ոճը 7I7 դարի երկրորդ կեսին հասնելով մեծ հաջողությունների, աստիճանա ար կանաչ տնկարկներից դուրս մղեց կանոնավոր ոճին նորոշ կոմպոզիցիոն տարրերը, սակայն շատ շուտով` 77 դարի սկզ ին, կանաչապատման մեջ սկսեց օգտագործվել երկու ոճին էլ նորոշ էլեմենտներ, որն էլ ծնեց կանաչապատման խառը ոճը: Ներկայիս

կանաչ տնկարկներում գրեթե հավասարապես օգտագործվում են ն՛ կանոնավոր, ն՛ նական ոճին ներհատուկ կոմպոզիցիոն մտահղացումներ, որոնք մասնավոր այգիներում եր եմն ունեն նան ուտիլիտար նշանակություն, եր պտղատու այգին զուգակցվում է գեղազարդ այգու հետ: Բնակավայրերի կանաչապատման գործընթացներում անկախ ընտրված ոճից, չափազանց կարնոր է պարտեզպուրակային կոմպոզիցիաների առանձին տարրերի ու դրանց զուգակցման օրինաչափությունների իմացությունը: Գեղարվեստական կոմպոզիցիայի տարրերը` կենտրոն, առանցք, ներդաշնակություն, համաչափություն, կերպար, կարգայնություն, հանգստի ու շարժման մոտիվներ, հակադրություններ, լույս, ստվեր, գունային կոլորիտ, հեռապատկեր կանաչապատման գործընթացներում տարածական ու ժամանակային առումով հնարավորություն են տալիս պարտիզագործին իր մտահղացումներում արտահայտչորեն մարմնավորել ու տեղա աշխել կանաչ տնկարկների սյուժետա-թեմատիկ ոլոր մանրամասները:

Կանաչապատման մեջ օգտագործվող մի շարք գեղազարդ ծառաμույսերի համառոտ μնութագիրը Ասեղնատերեւավորներ Գետնանոճի Լավսոնի - ՇՁոՁ6ՇՄքՁոiՏ ԼՁvՏօոiՁոՁ Кипарисовик Лавсона Նոճազգիների ընտանիքին պատկանող 30-40մ, եր եմն` ավելի արձրությամ գեղազարդ, մշտադալար ծառ է: Բնության մեջ աճում է Հյուսիսային Ամերիկայի ն Արնելյան Ասիայի ծովի մակերնույթից մինչն 1500մ արձրության լեռնային անտառներում: Պսակը նեղ րգաձն է, ստորին հատվածներում քիչ լայնացած: ճյուղերը գրեթե հորիզոնական են` ունեն կախված ընձյուղներ: Բնի ն ճյուղերի կեղնը կարմրաշագանակագույն է, երիտասարդ հասակում` հարթ, այնուհետն առաջանում են կլորավուն նուր շերտեր: Ասեղնատերնները թեփուկանման են, փայլուն, կանաչավուն կամ մոխրականաչավուն, խիտ դասավորված ընձյուղների վրա£ Կոները մանր են, կլորավուն, շագանակագույն, պատված թույլ կապտավուն խավով: Երիտասարդ ուսակներն աճում են դանդաղ, 5 տարեկանից հետո աճը նկատելիորեն արագանում է: Չափավոր ցրտադիմացկուն ծառ է, առանց արդությունների աճում է մինչն -250Շ-ի պայմաններում, ավելի ցածր ջերմաստիճանի դեպքում ընձյուղների գագաթները ցրտահարվում ն շարքից դուրս են գալիս: Հողի նկատմամ պահանջկոտ չէ, լավ է տանում ստվերը, չափավոր ջերմադիմացկուն է, հազվադեպ է վարակվում հիվանդություններով ու վնասատուներով, քամիների նկատմամ դիմացկուն է: Գետնանոճին ազմանում է սերմերով, ծածկած գրունտում` նան ընձյուղային կտրոններով: Գետնանոճին ունի ավելի քան 80 պարտիզային ձներ, որոնք աչքի են ընկնում պսակի ձնի ու գույնի ազմազանությամ : Մեր հանրապետությունում Լավսոնի գետնանոճին խորհուրդ է տրվում օգտագործել կիսաչոր մերձարնադարձային ն կիսաանապատային գոտիների կանաչ տնկարկներում` (ծառուղի, մենածառ, խում ):

Գիհի կազակական - Սսոiք6ոսՏ ՏՁԵiոՁ Լ. - Можжевельник казацкий Փռվող կամ գետնատարած, մինչն 1,5մ արձրությամ գեղազարդ, մշտադալար թուփ է: Հայրենիքը Եվրոպան ն Ասիան է: Աչքի է ընկնում փռվող տարածված ճյուղերով, ասեղնատերնները ունեն վառ կանաչավուն գունավորում, պտուղները մանր են, կլորավուն, ունեն գորշ գույն: Չափազանց լուսասեր ույս է, աչքի է ընկնում ցրտադիմացկունությամ , շոգադիմացկունությամ , պահանջկոտ չէ հողի ն խոնավության նկատմամ , դիմացկուն է նան ծխի ու գազերի նկատմամ : Հաջողությամ ազմանում է սերմերով ն ընձյուղային կտրոններով: Վայրի վիճակում հանդիպում է նան մեր հանրապետությունում` Սնանի ավազան, Մեղրի: Կազակական գիհին ունի մի շարք պարտիզային ձներ, որոնք հիմնականում աչքի են ընկնում ասեղնատերնների գունավորմամ (ոսկեգույն, սպիտակ, դեղնավուն): Կազակական գիհին լայն կիրառություն ունի կանաչապատման մեջ, օգտագործվում է խմ երում, սիզամարգերում. այն անփոխարինելի է թեքություններում:

Գիհի վիրգինյան - Սսոiք6ոսՏ viոցiոiՁոՁ Можжевельник виргинский Նոճազգիների ընտանիքին պատկանող մշտադալար, մինչն 25մ արձրությամ րգաձն կամ կոնաձն խիտ պսակով, միատուն, եր եմն` երկտուն ծառ է: Հայրենիքը Հյուսիսային Ամերիկան է: Ասեղնատերնները թեփուկանման են, օղակներում երեքական դասավորությամ , ունեն մուգ կանաչ գունավորում: Պտուղները մանր են, կլորավուն, ունեն սնակապտավուն կամ գորշարծաթավուն գունավորում, առատ պտղակալման պարագայում առանձնահատուկ գեղազարդություն են հաղորդում կանաչ տնկարկներին: Վիրգինյան գիհին ավականին լուսասեր է, ջերմասեր, չորադիմացկուն, աչքի է ընկնում նան ցրտադիմացկունությամ , գազադիմացկունությամ ն ծխադիմացկունությամ , հողերի նկատմամ պահանջկոտ չէ, վատ չի աճում քարքարոտ, ավազային, նույնիսկ թույլ աղի հողերում, ստվերատար է, որի պատճառով հաջողությամ կլիմայավարժվել է մեր հանրապետության գրեթե ոլոր ուսաաշխարհագրական շրջաններում, ացառությամ արձր լեռնային գոտիների: Հաջողությամ ազմանում է սերմերով ն կտրոններով: Գիհու այս տեսակը ունի րգաձն, լացող, գնդաձն, կարճահասակ, ինչպես նան թեփուկների տար եր գունավորման ազմաթիվ պարտիզային ձներ, որոնք անփոխարինելի են տար եր տիպի կանաչ տնկարկների համար: Վիրգինյան գիհին ն նրա պարտիզային ձները խորհուրդ է տրվում օգտագործել սոլիտերներում, խմ երում, զանգվածներում, գծային տնկարկներում ն կոմպոզիցիոն տար եր ձնավորումներում:

Եղեւնի կեռիկավոր - ՔiՇ6Ձ քսոց6ոՏ Բոց6lո. Ель калючая Չափազանց գեղազարդ, 20-30մ արձրությամ , րգանման պսակով մշտադալար ծառ է: Հայրենիքը Հյուսիսային Ամերիկան է: Ասեղնատերնները քառակողմ են, կոշտ, սուր, 2-3սմ երկարությամ , աչքի են ընկնում կապտականաչավուն կամ արծաթավուն գունավորմամ : Կոները գլանաձն են, գեղազարդ, ունեն 5-10սմ երկարություն: Կեռիկավոր եղննին ցրտադիմացկուն է, խոնավասեր, հաջողությամ դիմանում է օդի չորությանը ն ամառային արձր ջերմաստիճանին, հողի նկատմամ քիչ պահանջկոտ է, լավ է դիմանում քաղաքային փոշուն, վնասակար գազերին ն ուժեղ քամիներին: Հաջողությամ ազմանում է սերմերով ն կտրոններով, հատկապես խոնավ շրջաններում: Մեր հանրապետության գրեթե ոլոր շրջաններում հաջողությամ կլիմայավարժվել է ն ունի լայն կիրառություն կանաչապատման մեջ: Կեռիկավոր եղննին ունի ազմաթիվ պարտիզային ձներ` արծաթափայլ, էնգելմանի, կարճահասակ, կապտավուն, դեղնավուն, որոնք սաղարթի ձնի ու գույների ազմազանությամ կարող են զարդարել ցանկացած կանաչ տնկարկ: Կեռիկավոր եղննին ն նրա պարտիզային ձները խորհուրդ է տրվում օգտագործել սոլիտերներում, խմ երում ն փողոցային տնկարկներում:

Եղեւնի սովորական - ՔiՇ6Ձ ՁԵi6Տ Լ. ՃՁոՏէ Ель обыкновенная Սոճազգիների ընտանիքին պատկանող, մինչն 50մ արձրությամ , րգաձն սաղարթով գեղազարդ մշտադալար ծառ է: Հայրենիքը համարվում է Եվրոպան: Ասեղնատերնները մուգ կանաչավուն են, ունեն 1-3սմ երկարություն: Ծաղկում է գարնան վերջին կամ ամռան սկզ ին, որի ժամանակ իգական հասկիկները, շնորհիվ կարմիր գունավորման, առանձնակի գեղեցկություն են հաղորդում ծառին ն տնկարկին: Կոները գլանաձն են, ունեն 10-15սմ երկարություն, դրանք նույնպես գեղազարդ են գրեթե ամ ողջ վեգետացիայի ընթացքում: Սովորական եղննին ավականին ցրտադիմացկուն է, խոնավասեր, ստվերատար, պահանջում է հզոր, պարարտ հողեր, շատ վատ է արձագանքում ծխին, փոշուն, գազին ն օդի հարա երական խոնավության պակասին: Սովորական եղննին լավ է ազմանում սերմերի միջոցով, ունի մի շարք պարտիզային ձներ (կոնաձն, րգանման, լացող, գաճաճ) հաջողությամ կարելի է օգտագործել կանաչապատման մեջ մեր հանրապետության հատկապես խոնավ շրջաններում: Երնանի պայմաններում տուժում է օդի չորությունից ու շոգից:

Կանաչապատման մեջ խորհուրդ է տրվում օգտագործել առանձնյակ ն խմ ակային տնկարկներում:

Թույա արեւմտյան - ՛հսյՁ օՇՇiմ6ոէՁliՏ Լ. Туя заподная Նոճազգիների ընտանիքին պատկանող մշտադալար, մինչն 20մ արձրությամ միատուն ծառ է կամ թուփ: Հայրենիքը Հյուսիսային Ամերիկան է: Պսակը րգանման է` կազմված կարճ հորիզոնական ճյուղերից: Ասեղնատերնները թեփուկանման են, մանր 3-4մմ երկարության, զույգերով ամուր նստած ընձյուղների վրա, ամռանն ունենում են մուգ կանաչ գունավորում, ձմռանը ցրտերից գունափոխվում ն ստանում են կանաչադարչնագույն երանգ: Արնմտյան թույան հաջողությամ ազմանում է սերմերով ու կտրոններով: Բավականին ցրտադիմացկուն ն երաշտադիմացկուն է, վատ չի տանում ստվերը, հողերի նկատմամ պահանջկոտ չէ, հաջողությամ աճում է գրեթե ոլոր հողերում, աչքի է ընկնում արձր փոշեգազադիմացկունությամ : Արնմտյան թույան ունի պարտիզային ձների խիստ ազմազանություն ( րգաձն, սյունաձն, գնդանման, լացող, ցածրահասակ, արձիկանման, արծաթավուն, խայտա ղետ, ոսկեգույն, դեղնավուն, սպիտակավուն ն ուրիշներ), որոնք կարող են զարդարել այգեպարակային տարա նույթ ու տարատեսակ գեղարվեստական կոմպոզիցիաներ: Արնմտյան թույան շատ լավ է տանում նան խուզումը, որի շնորհիվ ստեղծվում են կանաչ պատեր, կենդանի ցանկապատեր, ազմաթիվ երկրաչափական մարմիններ ու կենդանի քանդակներ: Արնմտյան թույան կարելի է օգտագործել մեր հանրապետության գրեթե ոլոր գոտիների կանաչապատման գործընթացներում:

Խեժափիճի ճապոնական - ԼՁոiշ l6քէօl6քiՏ Օօոմ. ՃոԸÚ‚ÂÌÌոˆ‡ flոÓÌԸ͇fl Սոճազգիների ընտանիքին պատկանող մինչն 30մ արձրությամ տերնաթափ ծառ է, հայրենիքը ճապոնիան է: Պսակը լայն կոնանման է, երիտասարդ ընձյուղները ունեն աց գորշաշագանակագույնից մինչն կարմրամանուշակավուն գունավորում, որը յուրօրինակ շուք է հաղորդում ծառերին: Ասեղնատերնները նուր են, նեղ, սրված, ունեն կապտականաչավուն գունավորում: Դրանք փնջերով դասավորված են կարճացած, կլորավուն ընձյուղների վրա: Հասուն կոները կլորավուն են 23,5սմ երկարության: Խեժափիճու այս տեսակը արագաճ է, ցրտադիմացկուն, ստվերատար, հողի նկատմամ քիչ պահանջկոտ, լավ է դիմակայում փոշուն, ծխին ն

վնասակար գազերին, հիվանդանում է հազվադեպ: ճապոնական խեժափիճին ունի մի քանի պարտիզային ձներ, որոնց շարքում առավել արժեքավոր է լացող ձնը: Մեր հանրապետությունում խորհուրդ է տրվում օգտագործել չոր մերձարնադարձային շրջանների ու կիսաանապատային գոտու կանաչ տնկարկներում` սոլիտերների ն խմ երի տեսքով:

Խեժափիճի սիμիրական - ԼՁոiշ ՏiԵiոiՇՁ ՃոԸÚ‚ÂÌÌոˆ‡ ԸոՇոք͇fl Տերնաթափ, 30-45մ արձրությամ ծառ է, նության մեջ աճում է Եվրոպայի հյուսիս-արնելյան ն Ասիայի հյուսիս-արնմտյան գոտիներում (Սի իր): Պսակը ձվանման կոն է հիշեցնում, երիտասարդ հասակում նեղ, հետո` լայնացած: Ասեղնատերնները նուր են, նեղ, գծանման, ծայրում թացած, 3-3.5սմ երկարության, ունեն վառ կանաչ գունավորում, պատված արծաթավուն խավով: Երկար ընձյուղներում ասեղնատերնները դասավորված են մեկական, իսկ կարճերում` խմ երով (30-50 ասեղ): Սի իրական խեժափիճին շատ արագաճ է, լուսասեր, ցրտադիմացկուն, չափավոր երաշտադիմացկուն, լավ է դիմակայում քաղաքային աղտոտվածությանը, հողերի նկատմամ քիչ պահանջկոտ է, նախընտրում է կրային հողեր: Այս խեժափիճին ունի րգանման, լացող, կոմպակտ ն ուրիշ պարտիզային ձներ: Մեր հանրապետությունում խորհուրդ է տրվում օգտագործել լեռնամարգագետնային ն լեռնատափաստանային ուսական գոտիներին հարող նակավայրերի կանաչապատման գործընթացներում (Ապարան, Հրազդան, Սիսիան, Գեղարքունիք, Շիրակ):

Կենսածառ արնելյան - 8iօէՁ օri6ոէՁ|iՏ ք.ժօո. ԵոÓÚ‡ ‚ÓԸÚ˜Ó̇fl Նոճազգիների ընտանիքին պատկանող 5-10(15)մ արձրությամ մշտադալար ծառ է: Հայրենիքը Հյուսիսային Չինաստանն է ն Կորեան: Երիտասարդ հասակում կենսածառն ունի րգաձն, այնուհետն` ձվաձն պսակ: Ասեղնատերնները թեփուկանման են, մանր` 1-2մմ երկարության, շատ նման արնմտյան թույայի ասեղնատերններին: Կենսածառը ն թույան արտաքինից լինելով իրար շատ նման, հեշտությամ տար երակվում են կոներով, ի տար երություն թույայի, արնելյան կենսածառի կոները խոշոր են, մսալի, ուռուցիկ, հատվածավոր, որոնք ծայրերում ավարտվում են փշանման հավելումներով: Կոները մինչն հասունացումը երկնականաչավուն են` պատված արծաթավուն խավով: Կենսածառը նույնպես աչքի է ընկնում պարտիզային ձների ազմազանությամ :

Ի տար երություն արնմտյան թույայի, արնելյան կենսածառը ավելի ջերմասեր է ու ջերմադիմացկուն ն խուզելուց հետո շատ արագ վերականգնվում է, որը շատ կարնոր գործոն է տոպիար արվեստում: Հաշվի առնելով վերը ասվածը, արնելյան կենսածառը ի տար երություն արնմտյան թույայի, նպատակահարմար չէ արձր լեռնային շրջանների նակավայրերի կանչապատման համար:

Կրիպտոմերիա ճապոնական - Շոiքէօո6ոiՁ յՁքօոiՇՁ Криптомерия японская Գետնանոճազգիների ընտանիքին պատկանող, խոշոր, 30-40մ արձրությամ մշտադալար ծառ է: Պսակը նեղ րգաձն է, տերնները եռակողմ կամ քառակողմ են, սրված, մանգաղանման, 6-12սմ երկարությամ ` պարուրաձն դասավորված ընձյուղների վրա: Ասեղնատերններն ամռանը մուգ կանաչավուն են, իսկ ձմռանը դեղնավուն երանգ են ստանում: Կոները գնդաձն են, մանր, 1-3սմ տրամագծով: ճապոնական կրիպտոմերիան արագաճ է, ստվերատար, խոնավասեր, լավ է աճում խոնավ կավային հողերում, կրային հողերում խիստ տուժում է: Բավականին ջերմասեր է չի դիմակայում ցածր ջերմաստիճանին, -150Շ-ից ցածր ջերմաստիճաններում ցրտահարվում է: Հաջողությամ ազմանում է սերմերով ն ընձյուղային կտրոններով: Ունի ազմաթիվ գեղազարդ պարտիզային ձներ, որոնք փոքր ծառեր են կամ կարճահասակ թփեր ն չափազանց արժեքավոր են պարտեզպուրակային տար եր կոմպոզիցիաների համար: Մեր հանրապետությունում խորհուրդ է տրվում օգտագործել միայն չոր մերձարնադարձային շրջանների ցածրադիր հովիտներում:

Մայրի հիմալայան - Շ6մոսՏ մ6օմօոՁ Լօսմ Кедр гималайский Սոճազգիների ընտանիքին պատկանող, մինչն 50մ արձրությամ , լայն կոնաձն պսակով մշտադալար, գեղազարդ ծառեր են, հայրենիքը` Հիմալայան լեռներն են: Պսակը կազմող հիմնական ճյուղերի մեծ մասը թեքված են ներքն` հաղորդելով դրան յուրահատուկ տեսք: Ասեղնատերնները երկար են (2.55սմ), սուր, ունեն արծաթագորշավուն կամ երկնականաչավուն գունավորում: Կոները ձվաձն են, խոշոր` 7-10 սմ երկարությամ : Հիմալայան մայրին լավ է աճում օդի արձր հարա երական խոնավության պայմաններում, միաժամանակ վատ չի տանում օդի ու հողի չորությունը: Հողի նկատմամ քիչ պահանջկոտ է, աճում է տար եր տիպի հողերում: Արմատային համակարգը ճյուղավորված է, սակայն մակերեսային, որի պատճառով էլ աց տարածություններում, ծառերը կարող են տուժել ուժեղ քամիներից: Ցրտադիմացկուն չէ, կարող է դիմանալ մինչն -20-250Շ

կարճատն ցրտերին: Մշակության մեջ արժեքավոր են հիմալայան մայրու րգաձն, լացող ն կարճահասակ պարտիզային ձները: Մայրին հաջողությամ ազմանում է սերմերով, իսկ պարտիզային ձները` կտրոններով կամ պատվաստով: Մեր հանրապետությունում հիմալայան մայրին ունի սահմանափակ կիրառություն, այն կարելի է օգտագործել խմ երում, գծային տնկարկներում ն որպես մենածառ` միայն չոր մերձարնադարձային շրջանների ցածրադիր գոտիների կանաչ տնկարկներում:

Նոճի մշտադալար - Շսքո6ՏսՏ Տ6ոք6ոviո6ոՏ Լ. - Kոո‡քոԸ

‚˜ÌÓ3ÂÎÂÌ˚Ա

Նոճազգիների ընտանիքին պատկանող 20-25(30)մ արձրությամ , չափազանց գեղազարդ, մշտադալար, միատուն ծառ է, ունի 2 պարտիզային ձն` հորիզոնական ն րգանման, որոնք երկուսն էլ հին ժամանակներից ի վեր օգտագործվում են նակավայրերի կանաչապատման մեջ: Հետաքրքիրն այն է, որ վայրի վիճակում` Փոքր Ասիայում, Հյուսիսային Իրանում, Կորեայում ն Կիպրոսում հանդիպում են մշտադալար նոճու միայն հորիզոնական պարտիզային ձները, ինչ վերա երում է րգանման ձներին, դրանք լայն տարածում են գտել Արնմտյան Ասիայի ու Միջերկրածովյան երկրների կանաչ տնկարկներում: Ինչնիցե, մշտադալար նոճու պսակը մի դեպքում կամ նեղ րգաձն է, սյունաձն, իլիկաձն, կամ լայն րգաձն` հորիզոնական ճյուղերով: Ասեղնատերնները թեփուկանման են, մանր, երկար, ռոմ իկանման ն խաչաձն դասավորությամ նստած ընձյուղների վրա: Կոները կլորավուն են, աղկացած 8-14 հատվածանի թեփուկներից` նման գնդակի, ունեն մոխրաշագանակագույն գունավորում ն 2-3սմ տրամագիծ: Սերմերը մանր են, թնավոր, յուրաքանչյուր թեփուկում` մինչն 20 հատ: Մշտադալար նոճին հաջողությամ ազմանում է սերմերով, ինչպես նան կտրոններով: Երիտասարդ հասակում (մինչն 50 տարեկան) աճում է շատ արագ, հետագայում աճը խիստ նվազում է: Երկարակյաց է, ապրում է մինչն 2000 տարի: Մշտադալար նոճին շատ ջերմասեր է, լուսասեր, վատ չի տանում ստվերը, շոգադիմացկուն է, երաշտադիմացկուն, խիստ տուժում է ցածր ջերմաստիճանից (-150Շ ն ավելի): Հողի նկատմամ պահանջկոտ չէ, սակայն ավելի լավ է աճում ու զարգանում փուխր, պարարտ հողերում: Նոճու արմատային համակարգը աղկացած է փնջաձն արմատներից ն զուրկ է առանցքային արմատից, որի պատճառով էլ ուժեղ քամիներից կարող է տուժել: Մեր հանրապետությունում խորհուրդ է տրվում մշտադալար նոճու պարտիզային ձներն օգտագործել միայն չոր մերձարնադարձային շրջանների ցածրադիր գոտիների նակավայրերի կանաչապատման գործընթացներում:

Սոճի էլդարական - ՔiոսՏ 6lմՁոiՇՁ M6մw. Сосна эльдарская Չափազանց գեղազարդ, 12-15մ արձրությամ մշտադալար ծառ է: Բնության մեջ աճում է միայն Կենտրոնական Անդրկովկասի էլդարյան տափաստաններում: Երիտասարդ հասակում պսակը նման է կլորավուն կոնի, մեծանալով` վերափոխվում է լայն հովանոցի: Ասեղնատերնները խիտ են, աց կանաչավուն, ունեն 10-12սմ երկարություն, կոները ձվաձն են` 5-8սմ երկարությամ : էլդարյան սոճին լուսասեր է, լավ է տանում արձր ջերմաստիճանը ն երաշտը, քիչ ցրտադիմացկուն է -200Շ-ից արձր ցրտերից ույսերը տուժում են: Բազմանում է սերմերի միջոցով: Կանաչապատման մեջ ունի սահմանափակ կիրառություն, խորհուրդ է տրվում օգտագործել մեր հանրապետության չոր մերձարնադարձային շրջանների ցածրադիր գոտիներում, Երնանում խիստ ցրտերից անմիջապես տուժում է:

Սոճի կովկասյան -ՔiոսՏ հՁոՁէՁ D.ՏօՏո. Сосна кавказская Սոճազգիների ընտանիքին պատկանող, 25-40մ արձրությամ մշտադալար ծառ է, նության մեջ աճում է Կովկասում, Անդրկովկասում, Փոքր Ասիայում ն Ղրիմի լեռներում: Սաղարթը սկզ ում կոնաձն է, այնուհետն կլորավուն, լայնատարած ձն է ձեռք երում: Ասեղնատերնները սուր են, երկարավուն, կոշտ, թույլ կապտականաչ, ունեն 3-7սմ երկարություն: Կոները օվալաձն են, կեռիկավոր` մինչն 5սմ երկարության: Բավականին լուսասեր է, ցրտադիմացկուն ն երաշտադիմացկուն, շոգից ու օդի չորությունից չի տուժում, հողի նկատմամ պահանջկոտ չէ, լավ է աճում, հատկապես ավազակավային հողերում: Հաջողությամ ազմանում է սերմերով: Լայն կիրառություն ունի հանրապետության կանաչապատման նագավառում, պիտանի է կանաչ գոտիների, զանգվածների, խմ երի, ծառուղիների, փողոցային տնկարկների առանձնյակների, ինչպես նան անտառմշակույթների համար:

Սոճի ղրիմյան - ՔiոսՏ ՔՁllՁՏiՁոՁ ԼՁոԵ. Сосна крымская Մշտադալար, 20-30մ արձրությամ գեղազարդ ծառ է: Բնության մեջ աճում է Ղրիմում, Փոքր Ասիայում, Կովկասի ցածրադիր գոտիներում ն Անատոլիայում:

Երիտասարդ ժամանակ պսակը րգաձն է, այնուհետն` հովանոցանման: Ասեղնատերնները խիտ են, մուգ կանաչավուն, ընձյուղների վրա դասավորված են զույգերով ն ունեն 8-15սմ երկարություն: Կոները ձվակոնաձն են, մեկական կամ խմ երով 5-10սմ երկարությամ : Չափազանց լուսասեր է, ջերմասեր, լավ է դիմանում երաշտին, հողի նկատմամ ցուցա երում է քիչ պահանջկոտություն, ավելի լավ է աճում կավավազային հողերում: Արմատային համակարգը հզոր է, լավ է դիմակայում ուժեղ քամիներին: Հաջողությամ ազմանում է սերմերի միջոցով, չափավոր արագաճ է: Մեր հանրապետության ցածրադիր գոտիներում հաջողությամ կլիմայավարժվել է ն շնորհիվ արձր գեղազարդության, ունի լայն կիրառություն: Ղրիմյան սոճին խորհուրդ է տրվում օգտագործել սոլիտերներում, խմ երում, ծառուղիներում ն փողոցային տնկարկներում:

Լայնատերեւ ծառեր Այլանթ μարձրաμուն - ՃilՁոէհսՏ ՃlէiՏՏiոՁ (Mill.) Տwiոցl6 ՃԱ·ÌÚ ‚˚ԸÓ˜‡Ա¯ոԱ Սիմարու ազգիների ընտանիքին պատկանող, 20-25մ արձրությամ ծառ է: Հաճախ անվանվում է երկնածառ կամ չինական հացենի, հայրենիքը Չինաստանն է: Պսակը լայն ձվաձն է, կիսացանցկեն, տերնները արդ են, կենտ փետրաձն, արմավանման, մինչն 1մ երկարությամ , աղկացած 13-25 տերններից: Ծաղիկներն անշուք են, մանր, դեղնականաչավուն, հավաքված խոշոր հուրանաձն ծաղկա ույլերում: Երնանի պայմաններում ծաղկում է հունիսին: Պտղակալման շրջանում` հուլիս-սեպտեմ եր ամիսներին, պտղա ույլերը ստանում են կարմրավուն երանգավորում ն գեղազարդ տեսք են հաղորդում կանաչ տնկարկներին (ծաղկային պատրանք): Բարձրա ուն այլանթը ավականին չորադիմացկուն, ջերմասեր ն լուսասեր ծառ է, պահանջկոտ չէ հողի նկատմամ , աճում ու զարգանում է ամենուրեք: Հաջողությամ ազմանում է սերմերով ու արմատային մացառներով, ունի մի շարք գեղազարդ պարտիզային ձներ (տերնախայտա ղետ, կարմրապտուղ), որոնք հաջողությամ կարող են զարդարել կանաչ տնկարկները: Բարձրա ուն այլանթը շատ լավ հարմարվում է քաղաքային աղտոտվածությանը, սակայն վեգետատիվ օրգաններն արձակում են տհաճ հոտ, որը խիստ կրճատում է դրա օգտագործումը կանաչապատման մեջ:

Խորհուրդ է տրվում արձրա ուն այլանթն օգտագործել ծովի մակերնույթից մինչն 1800մ արձրության, դժվար կանաչապատվող թեքություններում, ձորակներում, հակաէրոզային ն քարքարոտ հողատարածություններում:

Արոսենի սովորական - ՏօոԵսՏ ՃսՇսքՁոiՁ Լ. Рябина обыкновенная Վարդազգիների ընտանիքին պատկանող 5-10(15)մ արձրությամ ծառ է: Բնության մեջ աճում է Եվրոպայում, Սի իրում, Հեռավոր Արնելքում, Կովկասում ն Ղրիմում: Տերնները արդ են, հերթադիր, կենտ փետրաձն, աղկացած 9-10մմ մուգ կանաչ տերններից: Ծաղիկները սպիտակ են, մանր, հավաքված 1015սմ տրամագծով վահանանման ծաղկա ույլերում: Սովորա ար ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, մոտավորապես 1 ամիս տնողությամ : Պտուղները կլոր են, 0,8-1սմ տրամագծով, հավաքված պտղա ույլերում, ունեն նարնջակարմրավուն գույն: Սովորական արոսենին ավականին ցրտադիմացկուն է, ստվերատար, վատ չի տանում երաշտը, հողի նկատմամ քիչ պահանջկոտ է, սակայն լավ է աճում խոնավ, փուխր, պարարտ հողերում: Տուժում է օդի չորությունից, ծխից ն վնասակար գազերից: Հաջողությամ ազմանում է սերմերով: Արոսենու այս տեսակը ունի րգանման, լացող ն խայտա ղետ տերններով պարտիզային ձներ: Մեր հանրապետությունում խորհուրդ է տրվում օգտագործել նախալեռնային ն լեռնային գոտիների նակավայրերի կանաչապատման նագավառում առանձնյակների, խմ երի ն ծառուղիների տեսքով:

Բարդի Բոլլեյի - ՔօքսlսՏ Եօl6ՁոՁ ԼՁսՇհ6. Լ.Тополь Болле Ուռազգիների ընտանիքին պատկանող, 20-30մ արձրությամ , լայն, ձվաձն կամ րգաձն պսակով, ուղղաձիգ ծառ է: Հայրենիքը համարվում է Միջին Ասիան (Թուրքմենիա, Ուզ եկստան): Բունը ն ճյուղերը աչքի են ընկնում մոխրականաչավուն գունավորմամ : Տերնները ավականին գեղազարդ են, տերնաթիթեղի վերին կողմը փայլուն է, մուգ կանաչ, իսկ ստորինը` պատված արծաթավուն խավով: Բոլլեյի արդին արագաճ տեսակ է, մեկ վեգետացիայի ընթացքում կարող է տալ 1-1,5մ աճ: Հաջողությամ ազմանում է վեգետատիվ ճանապարհով` ընձյուղային կտրոններով ն արմատային ծիլերով: Բավականին խոնավասեր է, ցրտադիմացկուն, լուսասեր, հողերի նկատմամ պահանջկոտ, լավ է աճում փուխր, պարարտ, խոնավ, հզոր հողերում, վատ չի դիմակայում քաղաքային փոշուն, ծխին ն գազերին:

Շնորհիվ արձր գեղազարդության, կարելի է օգտագործել մեր հանրապետության գրեթե ոլոր շրջանների նակավայրերում, որպես առանձնյակ, խում , գծային տնկարկ:

Դրախտածառ սովորական - ՇօէiոսՏ ՇօցցՄցոiՁ ՏՇօք. Скумпия обыкновенная Աղտորազգիների ընտանիքին պատկանող, մինչն 5-6մ արձրությամ կլորավուն կամ հովանոցանման պսակով, ցածրաճ ծառ է կամ խոշոր թուփ: Հայրենիքը համարվում է Ուկրաինան ն Ղրիմը: Տերններն ամ ողջական են, ձվաձն կամ հակառակ ձվաձն` 3-8սմ երկարությանմ ած մինչն 20 սմ երկարությամ նոսր հուրանաձն ծաղկա ույլերում: Ի տար երություն ծաղկա ույլերի, պտղա ույլերը, շնորհիվ վարդածիրանագույն խիտ մազմզուկների, չափազանց գեղազարդ տեսք են հաղորդում դրախտածառին` շուրջ 45 օր: Դրախտածառը չափազանց գեղազարդ է նան աշնանը` շնորհիվ տերնների աշնանային գունափոխության, որի ժամանակ տերնները ստանում են կարմրամանուշակագույն երանգավորում: Դրախտածառը լուսասեր է, չորադիմացկուն, նան ցրտադիմացկուն, հողի նկատմամ պահանջկոտ չէ: Հաջողությամ ազմանում է սերմերով ն արմատային մացառներով: Դրախտածառը խորհուրդ է տրվում օգտագործել հատկապես հակաէրոզային թեքություններում, պաշտպանիչ գոտիներում, ինչպես նան տար եր տիպի կանաչ տնկարկներում` խմ երի տեսքով:

Թեղի տերեւառատ - UlոսՏ fօliՁՇ6Ձ ՕiliԵ. Вяз листоватый Թեղազգիների ընտանիքին պատկանող 20-30մ արձրությամ , ուղղաձիգ ցողունով, կլորավուն կամ լայն րգանման, խիտ պսակով ծառ է: Բնության մեջ աճում է Կենտրոնական ն Հարավային Եվրոպայում, Ղրիմում, Կովկասում: Տերնները կոշտ են, հակառակ ձվաձն կամ ռոմ աձն` մինչն 10սմ երկարության ատամնաեզր: Ծաղիկները մանր են, գնդանման փնջերի տեսքով, անշուք: Բավականին չորադիմացկուն է, ջերմասեր, հողի նկատմամ պահանջկոտ չէ, քաղաքային աղտոտվածությանը լավ է դիմանում, լավ է տանում խուզումը: Հաջողությամ ազմանում է սերմերով: Կանաչապատման մեջ մեծ արժեք են ներկայացնում տերնառատ թեղու պարտիզային ձները (նեղ րգաձն, լացող, գնդաձն, արծաթախայտա ղետ, մուգ ծիրանագույն), որոնք հաջողությամ օգտագործվում են պարտեզպուրակային տար եր կոմպոզիցիաներում (մենածառ, ծառուղի, փողոցային տնկարկ):

Թխենի սովորական - ՔՁմսՏ ոՁՇ6ոօՇՁ ԼՁո. (ՕiliԵ.) Черемуха обыкновенная Վարդազգիների ընտանիքին պատկանող 10-15մ արձրությամ , լայն, խիտ, կախվող ճյուղերից կազմված պսակով գեղազարդ ծառ է կամ խոշոր թուփ: Հայրենիքը Եվրոպան է ն Ասիան: Տերններն էլիպսաձն կամ ձվաէլիպսաձն են, մերկ, մուգ կանաչավուն, մինչն 10սմ երկարությամ , աշնանը ունենում են նարնջակարմրավուն երանգավորում: Ծաղիկները մանր են, սպիտակ, շատ հոտավետ, հավաքված 8-17սմ երկարության հուրանաձն ծաղկա ույլերում: Մեր պայմաններում ծաղկում է ապրիլ-մայիս ամիսներին շուրջ 25օր տնողությամ : Սովորական թխենին ավականին ցրտադիմացկուն է, խոնավասեր, ստվերատար, վատ չի տանում օդի չորությունը, նախընտրում է խոնավ, պարարտ հողեր: Բազմանում է սերմերով, կտրոններով, անդալիսով ն արմատային մացառներով: Ունի տերնախայտա ղետ, լացող, վարդագույն ծաղիկներով պարտիզային ձներ, որոնք ավականին գեղազարդ են: Կարելի է օգտագործել մեր հանրապետության գրեթե ոլոր շրջանների կանաչապատման տար եր տիպերում ու կարգերում:

Թխկի թաթարական - ՃՇ6ո էՁէՁոiՇսո Լ. Клен татарский Թխկազգիների ընտանիքին պատկանող, 8-10մ արձրությամ , լայն օվալաձն պսակով ծառ է կամ խոշոր թուփ. նության մեջ հանդիպում է Եվրոպայում, Ղրիմում ն Կովկասում: Տերնները ձվաձն են, վառ կարմրավուն, ունեն 5-10սմ երկարություն: Ծաղիկներն անշուք են, պտուղները թնանման են 3-4սմ երկարության, ունեն կարմիր գունավորում, որի շնորհիվ ամռանը (հունիս-հուլիս) առաջացնում են ծաղկային իլուզիա ն ինքնատիպ շուք են հաղորդում կանաչ տնկարկներին: Հաջողությամ ազմանում է սերմերով: Թխկու այս տեսակը չորադիմացկուն է, ցրտադիմացկուն, ստվերատար, գազադիմացկուն, հողի նկատմամ պահանջկոտ չէ, որի պատճառով էլ լայն կիրառություն է ստացել մեր հանրապետության գրեթե ոլոր շրջաններում:

Թխկի կեղծսոսիատերեւ - ՃՇ6ո քՏ6սմօքlՁէՁոսՏ Լ. - Клен ложноплатановый Խիտ, լայն էլիպսանման պսակով, 25-30մ արձրությամ ուղղաձիգ ծառ է, նության մեջ աճում է Փոքր Ասիայում, Հարավային Եվրոպայում, Կովկասում ն Կարպատներում:

Բունը շատ գեղազարդ է` շնորհիվ իր մերկության ու աց մոխրագույն կամ մոխրասպիտակավուն գույնի, որն առաջանում է ծեր հասակում, կեղնի անջատման հետնանքով: Տերնները գեղազարդ են, խոշոր` մինչն 20սմ երկարության, հինգ լթականի, վերին մասում փայլուն, մուգ կանաչ գույնի, իսկ ստորին մասում` գորշավուն կամ սպիտակավուն, եր եմն կարմրավուն, որոնք առանձնակի շուք են հաղորդում տնկարկներին: Ծաղիկները մանր են անշուք, գորշավուն կամ սպիտակավուն, եր եմն կարմրավուն: Կեղծսոսիատերն թխկին ցրտադիմացկուն է, խոնավասեր, ստվերատար, տուժում է օդի չորությունից, նախընտրում է սննդանյութերով հարուստ, հզոր հողեր, արագաճ է, հաջողությամ ազմանում է սերմերով: Ունի ազմաթիվ արժեքավոր պարտիզային ձներ, որոնք աչքի է ընկնում տերնների խայտա ղետությամ ու երանգներով ն լայն կիրառություն են ստացել կանաչապատման տար եր տիպերում ու կարգերում: Հայաստանում նպատակահարմար է օգտագործել կիսաանապատային, չոր մերձարնադարձային ն նախալեռնային գոտիների փողոցային տնկարկներում, զ ոսայգիներում, անտառպուրակներում ու հանգստի գոտիներում:

Լորենի կովկասյան - ՛iliՁ ՇՁսՇՁՏiՇՁ Ջսքո. Липа кавказская Լորենազգիների ընտանիքին պատկանող, մինչն 30մ արձրությամ , լայն ձվանման կամ կլորավուն պսակով ծառ է: Վայրի վիճակում աճում է Կովկասում ն Փոքր Ասիայում: Տերնները լայն ձվաձն են, սղոցեզր, գագաթում սրված, 6-10սմ երկարության: Ծաղիկները գեղազարդ են, աց դեղնավուն, հոտավետ, հավաքված կիսահովանոցանման ծաղկա ույլերում 3-7 հատով` թաղանթանման տերնակիցների հարնանությամ : Ծաղկում է առատ հունիս ամսին` շուրջ 25 օր տնողությամ : Պտղակալման շրջանում, շնորհիվ մանր, կլորավուն պտուղների ու տերնակիցների, պահպանում է գեղազարդությունը` մինչն աշնան սկիզ ը: Լորենու այս տեսակը ցրտադիմացկուն է, չափավոր ջերմասեր ու չորադիմացկուն, հողի ն խոնավության նկատմամ պահանջկոտ, ազմանում է սերմերով: Կովկասյան լորենին կարելի է օգտագործել մեր հանրապետության գրեթե ոլոր գոտիների կանաչ տնկարկներում` ծառուղի, խում :

Լորենի խոշորատերեւ - ՛iliՁ ցոՁոմifօliՁ Բհոհ. Липа крупнолистная Մինչն 40մ արձրությամ , խիտ, լայն րգաձն պսակով ծառ է, թյան մեջ աճում է Միջին ն Կենտրոնական Եվրոպայում ն Կովկասում:

նու-

Տերնները խոշոր են մինչն 14 սմ երկարության, կլորաձվաձն, վերին մասում` կանաչավուն, պատված մազմզուկներով, հակառակ կողմում` աց կանաչավուն: Ծաղիկները, կովկասյան լորենու համեմատ, ավելի խոշոր են, սակայն ծաղկա ույլերում` 3-5 հատ. ծաղկում է ավելի վաղ` մայիսհունիս ամիսներին: Համեմատա ար քիչ ցրտադիմացկուն է ն ավելի պահանջկոտ հողի ու խոնավության նկատմամ , ավելի լավ է տանում օդի չորությունը ն քաղաքային աղտոտվածությունը: Ունի րգաձն պսակով ն ոսկեդեղնավուն տերններով պարտիզային ձներ, որոնք ավելի գեղազարդ են ն հեռանկարային կանաչապատման մեջ: Խորհուրդ չի տրվում օգտագործել արձր լեռնային գոտիների կանաչ տնկարկներում:

Կաղնի ամառային - Օս6ոՇսՏ ոօԵսո Լ. - Дуб летный Հաճարազգիների ընտանիքին պատկանող, մինչն 40մ արձրությամ հզոր, խիստ ճյուղավորված էլիպսանման պսակով ծառ է, նության մեջ աճում է Եվրոպայում: Տերնները հերթադիր են, պարզ, լթակավոր, կոշտ, փայլուն, 5-15սմ երկարության: Տերնաթիթեղի վերին մասը մուգ կանաչավուն է, ստորինը` աց կանաչավուն, աշնանային գունափոխությունների ժամանակ տերնները ստանում են շագանակագույն կամ դեղնաշագանակագույն երանգավորում: Ծաղկում է մայիս ամսում, ծաղիկները մանր են ն անշուք: Կաղնու այս տեսակը ցրտադիմացկուն է, ջերմասեր, լուսասեր, հողմադիմացկուն, նախընտրում է պարարտ կավավազային հողերը: Բազմանում է սերմերի միջոցով: Ամառային կաղնին պիտանի է մեր հանրապետության ոլոր գոտիների կանաչ տնկարիների համար: Կանաչապատման մեջ առավել հետաքրքրություն են ներկայացնում պարտիզային ձները ( րգաձն, գնդաձն, տարատերն, լացող, խայտա ղետ), որոնք հաջողությամ կարելի է օգտագործել պարտեզպուրակային տար եր տիպի գեղարվեստական կոմպոզիցիաներում:

Կաղնի շագանակատերեւ - Օս6ոՇսՏ ՇՁՏէՁո6ifօliՁ Շ.Ճ.M. Дуб каштанолистный Մոտավորապես 25մ արձրությամ , լայն, վրանաձն պսակով գեղազարդ ծառ է: Բնության մեջ աճում է Անդրկովկասում ն Հյուսիսային Իրանում: Տերնները գեղազարդ են, խոշոր` մինչն 18սմ երկարության, նեղ էլիպսաձն կամ լայն նշտարաձն` եզրագծված խոշոր, սուր եռանկյունի ատամներով: Տերնաթիթեղի վերին կողմը մերկ է, մուգ կանաչավուն, իսկ ստորինը, մոխրասպիտակավուն` պատված նուր մազմզուկանման խավով:

Ի տար երություն ամառային կաղնու` քիչ ցրտադիմացկուն է, վատ է տանում երաշտը ն օդի չորությունը, այդ պատճառով էլ նպատակահարմար է օգտագործել տաք շրջանների կանաչապատման մեջ, մասնավորապես սոլիտերներում, խմ երում ն ծառուղիներում:

Կատալպա գեղեցիկ - ՇՁէՁlքՁ Տք6ՇiօՏՁ ՄՁո6l6ո. - Катальпа великолепная Փողածաղկազգիների ընտանիքին պատկանող 15-20մ արձրությամ , խիտ, լայն րգաձն պսակով գեղազարդ ծառ է, հայրենիքը Հյուսիսային Ամերիկան է: Տերնները շատ խոշոր են մինչն` 30սմ երկարության, փայլուն, հարթ, ձվանման սրված գագաթով, տերնաթիթեղի ստորին մասը` թույլ թավոտ: Տերնները նստած են երկար (10-15սմ) տերնակոթունների վրա: Ծաղիկները գեղազարդ են, կրեմասպիտակավուն, ծաղկապսակի ներքին թերթիկները ներսից ունեն 2 դեղնավուն ժապավենանման գծեր ն ծիրանաշագանակագույն ազմաթիվ կետեր: Ծաղիկները հավաքված են 15-30սմ երկարության, 6-7սմ լայնության խոշոր հուրանաձն ծաղկա ույլերում ն ունեն դուրեկան ուրմունք: Ծաղկում է հունիս ամսում` շուրջ 30 օր տնողությամ : Պտուղները ավականին երկար (20-30սմ), պատիճանման նեղ տուփիկներ են, որոնք իրենց ինքնատիպությամ զարդարում են ծառերը` ամռան երկրորդ կեսից մինչն ուշ աշուն, եր եմն նան ձմռան ամիսներին: Ցրտադիմացկուն է, լուսասեր, ջերմասեր, լավ է դիմակայում փոշուն, ծխին, գազերին: Արագաճ ծառ է, պահանջում է պարարտ, խոնավ, հզոր հողեր, հաջողությամ ազմանում է սերմերով: Մեր երկրում խորհուրդ է տրվում օգտագործել չոր ու կիսաչոր մերձարնադարձային ն կիսանապատային գոտիների կանաչ տնկարկներում (զ ոսայգի, պուրակ, անտառպուրակ, ծառուղի, մենածառ):

Կատալպա ձվաձեւ - ՇՁէՁlքՁ օvՁէՁ Dօո. Катальпа яйцевидная Կարճահասակ, 6-10մ արձրության, փռված պսակով գեղազարդ ծառ է, հայրենիքը Չինաստանն է: Տերնները լայն ձվաձն են, գրեթե կլորավուն, 10-25սմ երկարությամ , գագաթում սեպաձն սրված, հաճախ ոչ խորը լթակներով: Տերնաթիթեղի վերին կողմը մերկ է ն մուգ կանաչավուն, հակառակ կողմը` կիսամերկ ն աց կանաչավուն: Տերնակոթունները երկար են` 6-14սմ: Ծաղիկները հոտավետ են, դեղնասպիտակավուն, մանր` 0,5-2,5սմ տրամագծով: Ծաղկեպսակի պսակաթերթերը ներսից ունեն նարնջագույն ծեր ն մուգ մանուշակագույն խազեր: Ծաղիկները հավաքված են 10-25սմ երկարության րգաձն գեղազարդ հուրաններում: Ծաղկում է ավելի ուշ (հունիսի վերջ, հուլիսի սկիզ ), սակայն ավելի երկար մոտավորապես 60

օր: Պտուղը նուր , իլիկանման տուփիկ է մինչն 30սմ երկարության ն մյուս տեսակների նման ապահովում է գեղազարդությունը նան ձմռան ամիսներին: Այս տեսակը, ի տար երություն ամերիկյան ծագման կատալպաների, ավելի պակաս ցրտադիմացկուն ու երաշտադիմացկուն է ն ավելի պահանջկոտ է հողի ու խոնավության նկատմամ : Կանաչապատման մեջ ունի նույն կիրառությունը, ինչ որ նախորդը:

Կատալպա սովորական - ՇՁէՁlքՁ Եiցոօոiօiմ6Տ ՄՁlէ. Катальпа обыкновенная Միջին արձրությամ ` 12-20մ, րգաձն կամ կլորավուն պսակով ծառ է, հայրենիքը Հյուսիսային Ամերիկան է: Աչքի է ընկնում ավականին խոշոր (15-30սմ), տերնաթիթեղներով` նստած 10-15սմ երկարության տերնակոթունների վրա: Տերնները ձնով նման են եղրնանու տերններին: Ծաղիկները պակաս հոտավետ են, խոշոր` 3-5սմ երկարությամ նման գեղեցիկ կատալպայի ծաղիկներին ն հավաքված լայն, րգանման գեղեցիկ հուրաններում: Պտուղները նույնպես նման են գեղեցիկ կատալպայի պտուղներին, միայն ավելի նեղ են ու նուր : Ունի կարճահասակ, գնդանման սաղարթով ն ոսկեգույն ու դեղնավուն տերններով պարտիզային ձներ, որոնք մեծ արժեք են ներկայացնում, հատկապես ներքաղաքային կանաչ տնկարկների համար:

Կելրեյթերիա հուրանավոր (օճառածառ) - Ճօ6lո6սէ6ոiՁ քՁոiՇսlՁէՁ ԼՁշո. - Кельрейтерия метельчатая Օճառազգիների ընտանիքին պատկանող փոքր` մինչն 10մ արձրությամ կլորաօվալաձն պսակով գեղազարդ ծառ է, նության մեջ աճում է Արնելյան Ասիայում: Տերնները արդ են, կենտ փետրաձն ավականին խոշոր` մինչն 45սմ երկարությամ ` աղկացած 7-15մ կտրատված եզրերով տերնիկներից: Ծաղիկները սպիտակադեղնավուն են` հավաքված 25-40սմ երկարության, շատ գեղեցիկ, հուրանաձն ծաղկա ույլերում: Մեր պայմաններում ծաղկում է հուլիսի երկրորդ կեսին` շուրջ 20 օր տնողությամ : Պտուղը ձվաձն կամ սրված, փուչիկանման, սկզ ում կանաչավուն, հասունացման շրջանում դարչնագույն տուփիկ է: Պտուղները, մինչն խոր աշուն մնալով ծառերի վրա, ապահովում են տնկարկների գեղազարդությունը: Հաջողությամ ազմանում է սերմերով, երիտասարդ հասակում արագաճ է: Կելրեյթերիան լուսասեր է, ջերմասեր, երաշտադիմացկուն, հողի նկատմամ պահանջկոտ, լավ է տանում օդի չորությունը ն քաղաքային աղտոտվածությունը:

Խորհուրդ է տրվում օգտագործել կիսաանապատային գոտու, ինչպես նան կիսաչոր մերձարնադարձային գոտու հովտային շրջանների կանաչապատման հետնյալ տիպերում` սոլիտեր, ծառուղի, խմ եր:

Կեչի ելունդավոր - 86էսlՁ v6ոոսՇօՏՁ Բհոհ. - Береза бородавчатая Կեչազգիների ընտանիքին պատկանող, մինչն 20մ արձրությամ , հակառակ ձվաձն, եր եմն` անկանոն պսակով, խոնարհված ճյուղերով գեղեցիկ ծառ է, նության մեջ աճում է Եվրոպայում ն Կովկասում: Երկու երեք տարեկան հասակում ունն ու ճյուղերն ունենում են կարմրագորշավուն գույն, այնուհետն, մեծանալուն զուգընթաց, վարից վեր սկսում են սպիտակել, իսկ ծեր հասակում` կեղնը վերստին վերափոխվում, ճաքճքում ն տեղ-տեղ ստանում է սն գույն: Երկու դեպքում էլ ունը ն ճյուղերը չափազանց գեղազարդ են: Տերնները ռոմ աձվաձն են, գագաթում սրված, ունեն 3-7սմ երկարություն: Ծաղիկները կատվիկ են, ծաղկում են ապրիլի վերջին: Սկզ նական շրջանում աճում է դանդաղ, իսկ 5-15 տարեկանում աչքի է ընկնում արագաճությամ , արմատային համակարգը զարգացած է, ունի հզոր առանցքային ն կողային արմատներ: Ելունդավոր կեչին շատ լուսասեր է, ցրտադիմացկուն, խոնավասեր, լավ է դիմակայում նան օդի չորությանը, պահանջկոտ է հողի նկատմամ , ազմանում է սերմերով ն արմատային մացառներով: Ունի րգանման, լացող, ծիրանագույն տերններով պարտիզային ձներ, որոնք անգնահատելի են պարտեզպուրակային տար եր տիպի կոմպոզիցիաներում: Մեր հանրապետությունում խորհուրդ է տրվում օգտագործել նախալեռնային ն լեռնային գոտիների կանաչ տնկարկներում` խում , ծառուղի, մենածառ: Կանաչ տնկարկներում չափազանց գեղազարդ է:

Հացենի ամերիկյան - ԲոՁշiոսՏ Ձո6ոiՇՁոՁ Լ. ՎԸÂ̸ ‡ÏÂքո͇ÌԸÍոԱ Ձիթազգիների ընտանիքին պատկանող հզոր, մինչն 35մ արձրությամ , լայն րգաձն սաղարթով ծառ է, Հայրենիքը Հյուսիսային Ամերիկան է: Տերնները արդ են 5-9 հատ, 7-12 սմ երկարությամ , վերնից մուգ կանաչավուն, ներքնից թույլ արծաթավուն` դասավորված փետրաձն: Տերնները ազմաձն են, հաճախ փոխում են իրենց ձնը: Ամերիկյան հացենին ավելի արագաճ է, չորադիմացկուն ն ցրտադիմացկուն, լավ է դիմակայում քաղաքային ծխին, փոշուն ն գազերին: Մեր հանրապետության կանաչ տնկարկներում լայն կիրառություն է գտել, օգտագործվում է ինչպես ներքաղաքային, այնպես էլ մերձքաղաքային կանաչ տնկարկներում:

Հացենի սովորական - ԲոՁշiոսՏ 6շՇ6lՏiօո Լ. ՎԸÂ̸ ÓՇ˚ÍÌÓ‚ÂÌÌ˚Ա Ձիթազգիների ընտանիքին պատկանող 25-30մ արձրությամ , լայն ձվաձն պսակով ծառ է, նության մեջ աճում է հյուսիսային կիսագնդի արեխառն գոտիներում: Երիտասարդ ընձյուղները մերկ են ն ունեն կանաչամոխրագույն գունավորում: Տերնները արդ են, կենտ փետրաձն` կազմված 7-15 սրածայր ատամնաեզր նշտարաձն տերնիկներից: Ծաղիկները երկսեռ են կամ աժանասեռ, անշուք` հավաքված խիտ հուրանանման փնջերում: Սովորական հացենին արագաճ է, ցրտադիմացկուն, լուսասեր, չորադիմացկուն, պահանջկոտ չէ հողի ն խոնավության նկատմամ , հաջողությամ ազմանում է սերմերով: Ունի ազմաթիվ պարտիզային ձներ, որոնց շարքում առավել արժեքավոր են կարճահասակ, գնդանման, լացող պսակ ն տար եր ձնի ու գույնի տերններով ույսերը, որոնք լայնորեն օգտագործվում են մեր հանրապետության տար եր տիպի կանաչ տնկարկներում:

Հուդայածառ եվրոպական - Շ6ոՇiՏ ՏiliցսՁՏէոսո Լ. - à7‰ոÌÓ ‰ÂքÂ‚Ó Բակլազգիների ընտանիքին պատկանող, մինչն 15մ արձրությամ նոսր վրանանման սաղարթով ծառ է, նության մեջ աճում է Հարավային Եվրոպայում ն Արնմտյան Ասիայում: Տերններն ամ ողջական են, կիսակլորավուն, փայլուն, կաշվենման, մերկ, վերին կողմում` մուգ կանաչ, ստորինում` գորշավուն, 5-8սմ երկարությամ : Ծաղիկները մանր են, 1,5-2սմ երկարությամ ` հավաքված փնջերում: Վերջիններս գտնվում են տերնածոցերում` նի ն ճյուղերի վրա (կաուլիֆլորա): Ծաղիկները վարդամանուշակագույն են, ծաղկում են շատ առատ` մինչն տերնների ացվելը (ապրիլ-մայիս), որը շարունակվում է շուրջ մեկ ամիս, շնորհիվ որի, կանաչ տնկարկները ստանում են ինքնատիպ հմայք: Պտուղը մինչն 10սմ երկարության, շագանակագույն, տափակ ունդ է, որը մնում է ծառի վրա գրեթե ամ ողջ տարին` որոշ չափով գեղազարդություն ապահովելով: Հուդայածառը լուսասեր է, չորադիմացկուն, հողի նկատմամ պահանջկոտ չէ: Հաջողությամ ազմանում է սերմերով, ունի սպիտակ ծաղկող պարտիզային ձն, որը գեղազարդությամ զգալիորեն զիջում է եվրոպականին: Մեր երկրում լավ է հարմարվել ցածրադիր գոտիների (մինչն 1300մ) կանաչ տնկարկներում, նպատակահարմար է օգտագործել առանձնյակներում ն խմ երում:

Ձիակասկ սովորական - Ճ6ՏՇՇսlսՏ հiքքօՇՁՏէՁոսո Լ. ԽÓÌԸÍոԱ ͇¯Ú‡Ì ÓՇ˚ÍÌÓ‚ÂÌÌ˚Ա Ձիակասկազգիների ընտանիքին պատկանող 20-30մ արձրությամ խիտ, լայն կլորավուն պսակով ծառ է: Հայրենիքը Հունաստանն է: Տերնները արդ թաթաձն են` կազմված 5-7 նստադիր հակառակ ձվաձն, գագաթում սեպաձն, մինչն 20սմ երկարության տերններից: Ծաղիկները սպիտակ են, ունեն կարմրավուն խալեր, մինչն 2սմ տրամագծով` հավաքված ուղղաձիգ կոնանման, 20-30սմ երկարությամ գեղազարդ ծաղկա ույլերում: Ծաղկում է մայիսին` շուրջ մեկ ամիս տնողությամ : Պտուղը գնդանման, փշոտ, մսալի կեղնով տուփիկ է: Շատ ցրտադիմացկուն է, վատ չի աճում ստվերում, վատ է տանում օդի չորությունը: Ուժեղ շոգերից տերններն այրվածքներ են ստանում, ընկնում է աճման ինտենսիվությունը: Սովորական ձիակասկը հաջողությամ ազմանում է սերմերով: Ունի գնդանման, րգանման, լացող, կարճահասակ, տար եր գույնի ծաղկող պարտիզային ձներ, որոնք մեծ արժեք են ներկայացնում կանաչապատման տար եր տիպերում: Մեր հանրապետությունում խորհուրդ է տրվում օգտագործել գրեթե ոլոր գոտիներում, ացառությամ չոր մերձարնադարձային ն կիսաանապատային գոտիների:

Ռոμինիա կեղծ ակացիա - ՋօԵiոiՁ քՏ6սմօՁՇՁՇiՁ Լ. êÓՇոÌոfl Îշ‡͇ˆոfl Բակլազգիների ընտանիքին պատկանող, 20-25մ արձրությամ , ցանցկեն, լայն գլանաձն պսակով ծառ է, նության մեջ աճում է Հյուսիսային Ամերիկայի արնելյան տարածաշրջաններում: Տերնը արդ է` կենտ փետրաձն: Բույսն ունի նան փշանման տերնակիցներ, կազմված հերթադիր դասավորված 7-19 էլիպսա-կլորավուն տերնիկներից: Առաջին 10-15 տարում այս տեսակի մոտ նկատվում է արագ աճ, որն աստիճանա ար նվազում է: Ռո ինիա կեղծակացիան ավականին երաշտադիմացկուն է, ջերմասեր, դիմակայում է ուժեղ ցրտերին (մինչն 350Շ): Հողերի նկատմամ պահանջկոտ չէ, ունի հզոր արմատային համակարգ, որոնք օդից ազոտ կլանելով` արելավում ն հարստացնում են հողերը: Ռո ինիան ազմանում է հաջողությամ սերմերով ն արմատային մացառներով: Ռո ինիա կեղծ ակացիան րգաձն, հովանոցանման, գնդանման, լացող պսակ ունեցող ն վարդագույն ծաղկող ու տարատեսակ տերններով պարտիզային ձներ ունի, որոնք լայն կիրառություն ունեն կանաչապատման մեջ:

Մեր հանրապետությունում ռո ինիա կեղծ ակացիան լայն կիրառություն ունի կանաչապատման մեջ. այն օգտագործվում է պարտեզպուրակային տար եր տիպի տնկարկներում (սոլիտեր, խում , ծառուղի), ինչպես նան մերձքաղաքային հատկապես հակաէրոզային հողատարածություններում:

Ռոμինիա կպչուն - ՋօԵiոiՁ viՏՇօՏՁ Մ6ոէ êÓՇոÌոfl ÍÎÂԱ͇fl Մինչն 12մ արձրությամ , լայն, շրջանաձն պսակով, գեղեցիկ ծաղկող ծառ է: Հայրենիքը Հյուսիսային Ամերիկան է: Կպչուն ռո ինիայի ընձյուղները, տերնաթիթեղը ն ծաղկա ույլերը ծածկված են խիտ սոսնձանման նյութով, որտեղից էլ առաջացել է տեսակի անվանումը: Ի տար երություն ռո ինիա կեղծ ակացիայի, փշերը մանր են կամ ացակայում են, տերնիկներն ավելի խոշոր են` (2,5-4սմ) ն շատ (13-25 հատ), ծաղիկները զուրկ են հոտից, ունեն վարդամանուշակագույն գունավորում ն հավաքված են ավելի լայն ողկույզներում: Երնանում ծաղկում է ավելի ուշ` հունիս-հուլիս ամիսներին, մոտավորապես 20-25օր տնողությամ : Կանաչապատման մեջ ունի նույն կիրառությունը, ինչ որ ռո ինիա կեղծ ակացիան:

Սոսի արեւելյան - ՔlՁէՁոսՏ օոi6ոէՁliՏ Լ. Платан восточныий Սոսազգիների ընտանիքին պատկանող, 30-45մ արձրությամ հզոր, կլոր, վրանանման պսակով, ուղղահայաց ու հաստ (2-4մ) նով գեղազարդ ծառ է, նության մեջ աճում է Փոքր Ասիայում ն Բալկանյան թերակղզում: Երիտասրդ հասակում ունը ն ճյուղերը մուգ դարչնագույն են, այնուհետն` մեծանալուն զուգընթաց, կեղնը մեծ շերտերով թափվում է, որի հետնանքով ունը ն ճյուղերը մերկանալով` ստանում են սպիտակականաչամոխրավուն խճանկարային գունավորում` ինքնատիպ գեղեցկություն հաղորդելով ծառերին: Տերնները խոշոր են, 11-25սմ` կազմված կարճ կամ երկար սեպանման 3-7 լթակներից, որոնք հիմքային մասում սրտաձն են, կողերից` խոշոր, ատամնաեզր: Պտուղը փշապատ գլխիկ է : Արնելյան սոսին շատ ջերմասեր է, շոգեդիմացկուն, փոշեդիմացկուն, լավ է դիմանում ծխին ու գազերին, նան չափավոր ցրտադիմացկուն է, 250Շ-ից արձր ջերմաստիճանի պայմաններում ընձյուղները ցրտահարվում են: Երկարակյաց է, նան արագաճ, լավ է տանում խուզումը, կրային հողերում ցուցա երում է ինտենսիվ աճ: Շնորհիվ հա իթուսի արձր գեղազարդության լայն կիրառության ունի մեր հանրապետությունում ցածրադիր ու տաք շրջանների

կանաչապատման նագավառում (մենածառ, ծառուղի, խում , փողոցային տնկարկ):

Սոսի թխկիատերեւ - ՔlՁոէՁոսՏ ՁՇ6ոifօliՁ Մillմ - Платан кленолистный Սոսու այս տեսակն ունի հի րիդային ծագում, այն առաջացել է արնելյան ն արնմտյան սոսիների տրամախաչումից: Հզոր, ճյուղավորված պսակով, 30-35մ արձրությամ , ուղղաձիգ ծառ է: Բնի ն ճյուղերի կեղնը հարթ է, մոխրագույն, ծառերի մեծանալուն զուգընթաց հին կեղնը խոշոր շերտերով պոկվում ն թափվում է` նին ու ճյուղերին հաղորդելով սպիտակավուն գունավորման մերկություն: Տերնները խոշոր են` 5-7 լթականի, ունեն 12-25սմ լայնություն ն մինչն 20սմ երկարություն: Ի տար երություն արնելյան սոսու, տերնա լթակների խորությունն ավելի փոքր է: Թխկիատերն սոսին համեմատա ար ավելի ցրտադիմացկուն է, որը հնարավորություն է տալիս օգտագործել նան նախալեռնային շրջանների կանաչ տնկարկներում: Թխկիատերն սոսին ունի րգանման պսակով ն դեղնախայտա ղետ ու արծաթախայտա ղետ տերններով պարտիզային ձներ, որոնք հեռանկարային են մեր հանրապետության կանաչ տնկարկների համար:

Սոֆորա ճապոնական - ՏօքհօոՁ յՁքօոiՇՁ Լ. - Софора японская Բակլազգիների ընտանիքին պատկանող, մինչն 25մ արձրությամ , լայնասաղարթ ճյուղերով ու կլորավուն, խիտ պսակով տերնաթափ ծառ է, նության մեջ աճում է Չինաստանում ն Կորեայում: Երիտասարդ ընձյուղները հարթ են, կանաչավուն: Տերնները կենտ փետրաձն են` 15-25 սմ երկարության, կազմված 2,5-5սմ երկարության 7-17 հատ, հիմքում կլորավուն, գագաթում սրված տերնիկներից: Ծաղիկները մանր են 1-1,5սմ երկարության, ունեն դեղնավուն կամ դեղնասպիտակավուն գույն, հոտավետ են: Ծաղիկները հավաքված են գագաթնային` 15-30սմ երկարության, լայն ու նոսր հուրաններում: Մեր պայմաներում ծաղկում է հուլիսի երկրորդ կեսին, մոտավորապես 45 օր տնողությամ : Պտուղը` 5-8 սմ երկարության, մսոտ, փայլուն կանաչավուն ունդ է, որի մեջ գտնվում են տափակ կլորավուն մանր սերմերը: ճապոնական սոֆորան երաշտադիմացկուն է, ջերմասեր, նան ցրտադիմացկուն, հողի նկատմամ քիչ պահանջկոտ, աչքի է ընկնում արագաճությամ ն ստվերատարությամ : Քաղաքային պայմաններում հաջողությամ դիմակայում է ծխին, փոշուն ն գազերին: Հաջողությամ ազմանում է սերմերով: Ունի լացող, նեղ րգաձն պսակով ն մանուշակա-ծիրանագույն ծաղիկներով պարտիզային ձներ,

որոնք օգտագործվում են պարտեզպուրակային տար եր տիպի կոմպոզիցիաներում: Մեր հանրապետությունում հաջողությամ օգտագործվում է տաք ու չոր շրջաների տար եր տիպի կանաչ տնկարկներում:

Ուռենի սպիտակ - ՏՁliշ ՁlԵՁ Լ. - Ива белая Ուռենազգիների ընտանիքին պատկանող, մինչն 20մ արձրությամ , լայն, վրանաձն պսակով ծառ է, նության մեջ աճում է Եվրոպայում ն Ասիայում: Երիտասարդ ճյուղերը նուր են, կախված, ծայրերում` արծաթավուն, մազմզուկապատ, ծերերը` մերկ, փայլուն, դեղնավունից մինչն կարմրագորշ գունավորման: Տերնները հերթադիր են, նշտարաձն կամ գծանշտարաձն` 10-15մմ երկարության: Ծաղիկները միատուն են, անշուք: Սպիտակ ուռենին արագաճ է, լուսասեր, ցրտադիմացկուն, շատ լավ է աճում հզոր, ավազով հարուստ խոնավ հողերում, լավ է դիմակայում քաղաքային փոշուն, ծխին ն գազերին: Հաջողությամ ազմանում է ն՛ սերմերով, ն՛ կտրոնների արմատակալումով, ունի լացող պսակով ն գունագեղ տերններով պարտիզային ձներ, որոնք լայն կիրառություն են գտել կանաչապատման մեջ: Մեր հանրապետությունում աճում ն զարգանում է գրեթե ամենուրեք:

Մետաքսածառ լենքորանյան - ՃlԵi22iՁ յսliԵոiՏՏiո DսոՁ22 Альбиция ленкоранская Բակլազգիների ընտանիքին պատկանող, 10-15մ արձրությամ , լայն, ցանցկեն, հովանոցաձն պսակով գեղազարդ ծառ է, նության մեջ աճում է Լենքորանում ն Իրանում: Տերնները չափազանց գեղազարդ են, կենտ, կրկնակի փետրաձն, մինչն 20-40 սմ երկարության` կազմված 30-60 տերնիկներից: Ծաղիկները հոտավետ են, վարդագույն, եր եմն սպիտակադեղնավուն, չափազանց գեղեցիկ գլխիկներով` հավաքված խոշոր, հուրանանման ծաղկա ույլերում: Երնանում ծաղկում է հունիսի վերջին կամ հուլիսի սկզ ին` շուրջ 45օր տնողությամ : Պտուղը երկարավուն, տափակ, ազմասերմանի ունդ է: Լենքորանյան ակացիան ավականին արագաճ է, շատ լուսասեր, ջերմասեր, չորադիմացկուն, պահանջկոտ չէ հողի նկատմամ , հաջողությամ դիմակայում է քաղաքային ծխին, փոշուն ն գազերին, տուժում է ցածր ջերմաստիճանից (-200Շ ն ավելի): Հաջողությամ ազմանում է սերմերով, անդալիսով, կտրոններով ն պատվաստով: Ունի մի շարք պարտիզային ձներ, որոնք աչքի են ընկնում ծաղիկների գունագեղությամ (վարդա-կարմրավուն, ծիրանագույն, սպիտակավուն) ն հեռանկարային են կանաչապատման գործընթացներում:

Մեր հանրապետությունում խորհուրդ է տրվում օգտագործել ցածրադիր ու տաք շրջանների (մինչն 1000մ) տար եր տիպի կանաչ տնկարկներում:

ԹՓԵð Ասպիրակ ճապոնական - ՏքiոՁ6Ձ յՁքօոiՇՁ Լ. - Таволга японская Վարդազգիների ընտանիքին պատկանող, մինչն 1,5մ արձրությամ , հակադարձ ձվաձն պսակով թուփ է, նության մեջ աճում է ճապոնիայում ն Չինաստանում: Տերնները ձվաձն են, հիմքում` սեպաձն, գագաթում` սրված, 3-7սմ երկարության, գարնանն ունենում են վարդա-կարմրավուն, իսկ աշնանը` խայտա ղետ գունավորում: Ծաղիկները կարմրա-վարդագույն են, մանր, հավաքված արդ վահանանման ծաղկա ույլերում: Երնանում ծաղկում է հունիսի վերջին` շուրջ 2 ամիս տնողությամ : Ունի ազմաթիվ պարտիզային ձներ, որոնք աչքի են ընկնում ծաղիկների ն տերնների ազմազանությամ ն գունագեղությամ : ճապոնական ասպիրակը համեմատա ար քիչ ցրտադիմացկուն է, լուսասեր, չափավոր չորադիմացկուն, քիչ պահանջկոտ հողի նկատմամ , աչքի է ընկնում գազադիմացկունությամ ն փոշեդիմացկունությամ : Հաջողությամ ազմանում է ցողունային կտրոններով: Կարելի է օգտագործել մեր հանրապետության գրեթե ոլոր ( ացառությամ լեռնային) գոտիների տար եր տիպի կանաչ տնկարկներում` խմ երի, առանձնյակների ն ծաղկող ցանկապատերի տեսքով:

Ասպիրակ Վանհուտտի - ՏքiոՁ6Ձ ՄՁոհօսէէ6i 2ՁԵ6l Таволга Вангутта Մինչն 2մ արձրությամ , խիտ, աղեղնաձն ճյուղավորված, կլորավուն պսակով հի րիդային (Ա.կանտոնյան շ Ա.եռա լթակ) թուփ է: Տերնները ռոմ աձն են, մինչն 3,5 սմ երկարության, 3-5 լթականի, թույլ ատամնաեզր, տերնաթիթեղի վերին մասը մուգ կանաչ է, ստորինը` կապտականաչավուն: Ծաղիկները մանր են, սպիտակ, հավաքված տափակավուն հովանոցանման ծաղկա ույլերում: Երնանում ծաղկում է շատ առատ, մայիսի առաջին տասնօրյակում` շուրջ 35 օր տնողությամ : Ծաղկման շրջանում ամ ողջովին թուփը սպիտակ է, տպավորություն է ստեղծվում, թե պատված է ձյան փաթիլներով: Վանհուտտի ասպիրակն արագաճ է, ցրտադիմացկուն, լուսասեր, ջերմասեր, չորադիմացկուն, լավ է դիմակայում քաղաքային աղտոտվածությանը: Հողի նկատմամ պահանջկոտ չէ, հաջողությամ ազմանում է ցողունային կտրոններով: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել մեր հանրապետության ոլոր գոտիների կանաչ տնկարկներում:

Արմավաշուշան թելատու - YսՇՇՁ filՁո6ոէօՏՁ Юкка нитчатая Շուշանազգիների ընտանիքին պատկանող, մինչն 1,5 մետր արձրությամ , մշտադալար, կոճղարմատավոր, չափազանց գեղազարդ թփիկ է, հայրենիքը` Հյուսիսային Ամերիկան է: Տերններն ուղղաձիգ են, սրածայր, եզրերում ունեն ոլորուն, արակ սպիտակավուն թելեր: Տերնները կապտականաչավուն են, 50-80 սմ երկարության, վարդակաձն հավաքված կոճղարմատի կամ կարճ ցողունի վրա: Ծաղիկները ազմաթիվ են, շատ գեղեցիկ, զանգականման, սպիտակավուն, չափավոր ուրումնավետ, ունեն 5-8սմ երկարություն ն շուրջ 3սմ լայնություն, հավաքված են ավելի քան 1,5 մ երկարության ծաղկակիր ցողունների վրա` հուրանաձն ծաղկա ույլերի տեսքով: Երնանի պայմաններում ծաղկում է հունիսի առաջին կեսին` շուրջ 25 օր տնողությամ : Մեր պայմաններում չի պտղա երում, այդ պատճառով էլ ազմացվում է միայն կոճղարմատի կիսումով: Թելատու արմավաշուշանը ցրտադիմացկուն է (մինչն-300Շ), լուսասեր, խոնավասեր, հողի նկատմամ պահանջկոտ, լավ է աճում սննդանյութերով հարուստ հզոր հողերում: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել մեր հանրապետության ցածրադիր ն նախալեռնային գոտիների կանաչ տնկարկներում (քարապարտեզ, առանձնյակ, խում , ծաղկային ձնավորումներ ն այլն): Մեր հանրապետության ցածրադիր տաք շրջաններում հաջողությամ կլիմայավարժվել է նան հալվեատերն արմավաշուշանը, որն ի տար երություն թելատուի, ավելի խոշոր է ն ազմացողուն, որոնցից յուրաքանչյուրը կարող է արձակել ծաղկակիր ընձյուղ` կազմված ողկույզանման ծաղկա ույլից: Այս տեսակի տերնները զուրկ են թելերից ն ծայրերում ավարտվում են փշերով: Վեգետացիայի ընթացքում նկատվում է նան կրկնակի ծաղկում: Նշենք, որ Երնանում խիստ ցրտերից վերերկյա մասը ցրտահարվում է:

Բաղրջուկ սիրիական - ՒiԵiՏՇսՏ ՏՄոiՁՇսՏ Լ. - Гибискус сирийский Տուղտազգիների ընտանիքին պատկանող, 5-6մ արձրությամ գեղազարդ թուփ է, հայրենիքը Հնդկաստանն է ն Չինաստանը: Տերնները պարզ են, 9-14 սմ երկարության, սեպաձվաձն, եռ լթականի, թույլ ատամնաեզր: Ծաղիկները միայնակ են, խոշոր, 6-12 սմ տրամագծով, ձագարանման կամ լայն զանգականման, ունեն մանուշակագույն, սպիտակ, կարմիր, ծիրանագույն ն վարդագույն գունավորում: Երնանում ծաղկում է հուլիսի երկրորդ կեսին` 65-70 օր տնողությամ : Հաջողությամ ազմանում է սերմերով ն ցողունային կտրոններով:

Սիրիական աղրջուկը լուսասեր է, չափավոր երաշտադիմացկուն, 270Շ ն ավելի ջերմաստիճանի դեպքում վերերկրյա մասը ցրտահարվում է: Հողի նկատմամ քիչ պահանջկոտ է: Ունի ազմաթիվ պարտիզային ձներ, որոնք արժեքավոր են ծաղիկների լիաթերթությամ , խոշորությամ ն գունագեղությամ : Խորհուրդ է տրվում օգտագործել մեր հանրապետության ցածրադիր ու տաք շրջանների, ինչպես նան կիսաանապատային գոտու կանաչ տնկարկներում` խմ երի ու առանձնյակների տեսքով:

Բռնչի սովորական - ՄiԵսոոսո օքսlսՏ Լ. Калина обыкновенная Ցախակեռասազգիների ընտանիքին պատկանող, մինչն 3մ արձրությամ ճյուղավորված թուփ է, նության մեջ աճում է Եվրոպայում, Ասիայում ն Հյուսիսային Աֆրիկայում: Տերնները լայն ձվաձն են, 3-5 լթականի, 5-10սմ երկարության: Ծաղիկները սպիտակ են, մանր, հավաքված խոշոր, կլորավուն, վահանաձն ծաղկա ույլերում: Հարկ է նշել, որ ծաղկա ույլի եզրային ծաղիկները ավելի խոշոր են, անպտուղ ն ծառայում են միջատներին գրավելու համար: Երնանում ծաղկում է մայիսին, մոտավորապես 25օր տնողությամ : Պտուղը վառ կարմրավուն հյութալի կորիզապտուղ է, թփերի վրա մնում է ավականին երկար ժամանակ` լրացուցիչ գեղազարդություն հաղորդելով տնկարկներին: Սովորական ռնչին ցրտադիմացկուն է, լուսասեր, վատ չի աճում ստվերում, լավ է դիմակայում օդի չորությանը, քաղաքային ծխին, փոշուն ն գազերին, նախընտրում է խոնավ, պարարտ հողեր: Ունի ցածրահասակ, մանր ու խայտա ղետ տերններով ն գնդաձն սպիտակ ծաղիկներով (Բուլդոնեժ) պարտիզային ձներ, որոնք լայն կիրառություն ունեն կանաչապատման մեջ: Սովորական ռնչին հաջողությամ ազմանում է սերմերով, արմատային մացառներով, անդալիսով, ցողունային կտրոններով: Լայն կիրառություն ունի մեր հանրապետության կանաչապատման տար եր տիպերում ու կարգերում: Կանաչապատման մեջ հաջողությամ օգտագործվում է նան ռնչու մեկ այլ տեսակ` գերիմաստին (V.|ՁոէՁոՁ Լ.), որը աչքի է ընկնում հատկապես տերնների ու պտուղների գեղազարդությամ :

Բուդլեյա Դավիդի - 8սմմl6iՁ մՁviմi Լ.Будлея Давида Լոգանազգիների ընտանիքին պատկանող, 2-5մ արձրությամ նատարած, նոսր պսակով թուփ է. հայրենիքը Չինաստանն է:

լայ-

Տերնները ձվանշտարաձն են, ավականին խոշոր, մինչն 25սմ երկարության, ստորին մասում` պատված սպիտակավուն խավով: Ծաղիկները աց մանուշակագույն են կամ ծիրանագույն, արձակում են մեղրային ուրմունք: Ծաղիկները հավաքված են գագաթնային խիտ, ուղիղ կամ կախ ընկած հասկանման` մինչն 25սմ երկարության ծաղկա ույլերում: Երնանի պայմաններում առատորեն ծաղկում է հուլիս-օգոստոս ամիսներին` շուրջ 70օր տնողությամ : Հաջողությամ ազմանում է սերմերով: Դավիդի ուդլեյան արագաճ է, լուսասեր, ջերմասեր, տնական ուժեղ ցրտերից խիստ տուժում է: Ունի մի շարք պարտիզային ձներ, որոնք աչքի են ընկնում ծաղիկների ազմազանությամ ն գունագեղությամ : Խորհուրդ է տրվում օգտագործել մեր երկրի ցածրադիր ու տաք շրջանների կանաչապատման գործընթացներում` առանձնյակների ու խմ երի տեսքով:

Դեյցիա շքեղ - D6սէ2iՁ ցոՁՇilliՏ Տ.6է.Լ. Дейция изящная Քար եկազգիների ընտանիքին պատկանող, 1,5-2մ արձրությամ , աղեղնաձն ճյուղերով թուփ է. հայրենիքը` ճապոնիան է: Տերնները երկարավուն են, նշտարաձն, գագաթում սրված` 3-6սմ երկարության, ունեն վառ կանաչ գունավորում: Ծաղիկները սպիտակ են, 1,5-2 սմ տրամագծով` հավաքված 4-9 սմ երկարության հասկանման ծաղկա ույլերում: Երնանում ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին` շուրջ 25օր տնողությամ : Հաջողությամ ազմանում է սերմերով ն արմատային մացառներով: Շքեղ դեյցիան լուսասեր է, ջերմասեր, խոնավասեր, հողի նկատմամ քիչ պահանջկոտ, ունի մի քանի պարտիզային ձներ, որոնք աչքի են ընկնում տերնների գունագեղությամ ն խայտա ղետությամ : Մեր հանրապետությունում խորհուրդ է տրվում օգտագործել ցածրադիր ն նախալեռնային գոտիների կանաչ տնկարկներում: Նշենք որ, մեր հանրապետության կանաչ տնկարկներում լայն կիրառություն է գտել նան խորդու որդ դեյցիան (ք.ՏՇՁԵrՁ), որն ունի սպիտակավարդագույն ծաղիկներ ն աչքի է ընկնում փոշեդիմացկունությամ , ծխադիմացկունությամ ու գազադիմացկանությամ :

Եղրեւանի սովորական - ՏՄոiոցՁ vսlցՁոiՏ Լ. - Сирень обыкновенная Ձիթենազգիների ընտանիքին պատկանող, 3-6մ արձրությամ , ավականին գեղազարդ թուփ է. հայրենիքը հարավ-արնելյան Եվրոպան է: Տերնները հասարակ են, մերկ, փայլուն, խոշոր, 5-12սմ երկարությամ , ձվաձն կամ սրտաձն: Ծաղիկները հոտավետ են, միաթերթ, մանուշակագույն, հավաքված խոշոր` 10-20սմ երկարության րգանման

հուրաններում: Երնանի պայմաններում ծաղկում է ապրիլի վերջին կամ մայիսի սկզ ին` մոտավորապես 20օր տնողությամ : Սովորական եղրնանին ունի ազմաթիվ սորտեր, որոնք աչքի են ընկնում ծաղիկների ազմազանությամ ու գունագեղությամ , հատկապես արժեքավոր են լիաթերթ ծաղիկներով սորտերը, որոնք տար եր տիպի տնկարկներում օգտագործելուց զատ, ունեն նան արտադրական նշանակություն (ծաղկեփնջերի մթերում): Սովորական եղրնանին, շնորհիվ ցրտադիմացկունության, երաշտադիմացկունության, հողի նկատմամ քիչ պահանջկոտության, լայն տարածում է գտել մեր հանրապետության գրեթե ոլոր շրջանների կանաչապատման գործընթացներում:

Իլենի Ճապոնական - ԲսօոՄոսՏ յՁքօոiՇՁ - Бересклет японский Իլենազգիների ընտանիքին պատկանող, 5-8մ արձրությամ մշտադալար, ուղղաձիգ թուփ է: Բնության մեջ աճում է ճապոնիայում, Կորեայում ն Չինաստանում: Տերնները հակառակ ձվաձն են կամ նեղ էլիպսաձն, ունեն 3-7սմ երկարություն, փայլուն են, թույլ մսալի, տերնաթիթեղի վերին կողմում մուգ կանաչավուն, ստորինում` աց կանաչավուն: Ծաղիկները մանր են, կանաչասպիտակավուն, անշուք: Հաջողությամ ազմանում է սերմերով, անդալիսով ն կտրոններով, շատ լավ է տանում խուզումը: ճապոնական իլենին լուսասեր է, ջերմասեր, չափավոր պահանջկոտ հողի ն խոնավության նկատմամ , խիստ տուժում է -18-200Շ ջերմաստիճանի պայմաններում: Ունի ազմաթիվ գեղազարդ պարտիզային ձներ (սյունաձն, րգաձն, խոշորատերն, ոսկեգույն), որոնք անփոխարինելի են պարտեզպուրակային տար եր տիպի գեղարվեստական կոմպոզիցիաներում: Մեր հանրապետությունում ճապոնական իլենին ունենում է 1-1,5մ արձրություն, այն խորհուրդ է տրվում օգտագործել ցածրադիր ն տաք գոտիների կանաչ տնկարկներում: Երնանում խիստ ձմռան պայմաններում վերերկրյա մասը ցրտահարվում է:

Խենոմելես ճապոնական - ՇհՁ6ոօո6l6Տ յՁքօոiՇՁ (՛հսոԵ.) Լiոմl -Хеномелес японская Վարդազգիների ընտանիքին պատկանող, 1,5-2(3) մետր արձրությամ լայնասաղարթ, գեղեցիկ ծաղկող փշոտ թուփ է, նության մեջ աճում է ճապոնիայում ն Չինաստանում: Տերնները կաշվենման են, հարթ, ձվաձն, ատամնաեզր, փայլուն, ունեն 3-8սմ երկարություն: Նոր ացվող տերններն աչքի են ընկնում կարմրավուն գունավորմամ , հետագայում ստանում են մուգ կանաչ գույն: Ծաղիկները

շատ գեղեցիկ են, մինչն 5սմ տրամագծով, վառ կարմիր կամ կրակակարմիր, 2-6 հատ` հավաքված վահանաձն ծաղկա ույլերում: Երնանում ծաղկում է ապրիլին, մինչն տերնների ացվելը, շուրջ 30օր տնողությամ : Պտուղը գնդաձն է կամ ձվաձն, մինչն 5սմ տրամագծով, ունի կանաչադեղնավուն գույն, հասունացման ժամանակ լրացուցիչ գեղազարդություն է հաղորդում թփին: ճապոնական խենոմելեսը հաջողությամ ազմանում է սերմերով, արմատային մացառներով, անդալիսով ն ցողունային կտրոններով: Ջերմասեր է, լուսասեր, երաշտադիմացկուն, ցրտադիմացկուն, հողի նկատմամ պահանջկոտ, լավ է աճում պարարտ հզոր հողերում, լավ է դիմակայում քաղաքային ծխին ն գազերին: Ունի սպիտակավուն, սպիտակավարդագույն, վարդա-կարմրավուն գունավորման, խոշոր ու լիաթերթ ծաղիկներով ազմաթիվ պարտիզային ձներ, որոնք հեռանկարային են մեր կանաչ տնկարկներում: Մեր հանրապետության գրեթե ոլոր գոտիներում հաջողությամ օգտագործվում է կանաչապատման մեջ` հաղորդելով կանաչ տնկարկներին արձր գեղազարդություն:

Կարագանա ծառանման - ՇՁոՁցՁոՁ ՁոԵօո6ՏՇ6ոՏ ԼՁո. Карагана древовидная Բակլազգիների ընտանիքին պատկանող, մինչն 6մ արձրությամ թուփ է, նության մեջ աճում է Սի իրում ն Մանջուրիայում: Ընձյուղներն ունեն դեղնականաչավուն գույն: Տերնները հերթադիր են, զույգ փետրաձն` աղկացած 8-12 հակառակ ձվաձն տերնիկներից: Ծաղիկները դեղնավուն են, 1,5-2սմ երկարության, մեկական կամ փնջով: Երնանում ծաղկում է ապրիլի վերջում` մոտավորապես 65 օր տնողությամ : Պտուղը գծանման ունդ է: Հաջողությամ ազմանում է սերմերով: Ծառանման կարագանան ցրտադիմացկուն է, աչքի է ընկնում նան երաշտադիմացկունությամ , հողի նկատմամ պահանջկոտ չէ, լավ է դիմակայում քաղաքային փոշուն, ծխին ն գազերին: Ունի լացող ն ցածրահասակ պարտիզային ձներ, որոնք արժեքավոր են պարտեզպուրակային տար եր տիպի կոմպոզիցիաներում: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել մեր հանրապետության տար եր գոտիների կանաչ տնկարկներում, որպես առանձնյակ, խում , կանաչ ցանկապատ, հակաէրոզային տնկարկ ն այլն:

Կիպրոս սովորական - ԼiցսՏէոսո vսlցՁո6 Լ. - Бирючина обыкновенная Ձիթենազգիների ընտանիքին պատկանող, մինչն 5մ արձրությամ թուփ է, նության մեջ աճում է Կենտրոնական ու Հարավային Եվրոպայում, Հյուսիսային Աֆրիկայում, Ղրիմում ն Կովկասում: Տերնները նշտարաձն են կամ երկարաձվաձն` 2-7սմ երկարության: Ծաղիկները մանր են, սպիտակ, հոտավետ, հավաքված, մինչն 7սմ երկարության խիտ րգանման հուրանաձն ծաղկա ույլերում: Երնանի պայմաններում ծաղկում է հունիսի առաջին կեսից, որը շարունակվում է մինչն հուլիսի երկրորդ կեսը: Պտուղը կլորավուն, փայլուն, հյութալի, սն գույնի կորիզապտուղ է` հավաքված րգանման պտղա ույլերում: Պտուղները աշնանը լրացուցիչ գեղազարդություն են հաղորդում կանաչ տնկարկներին: Կիպրոսը հաջողությամ ազմանում է սերմերով ն ցողունային կտրոններով, լավ է տանում խուզումը: Սովորական կիպրոսը լուսասեր է, երաշտադիմացկուն, ջերմասեր, ցրտադիմացկուն, հողի նկատմամ պահանջկոտ, լավ է դիմակայում քաղաքային ծխին ն գազերին: Երնանում, թույլ ձմռան պայմաններում, եր եմն չի տերնաթափվում: Ունի րգանման, լացող, մշտադալար, ոսկեգույն, դեղնավուն ծաղիկներով պարտիզային ձներ, որոնք մեծ արժեք են ներկայացնում կանաչապատման գործընթացներում: Սովորական կիպրոսը խորհուրդ է տրվում օգտագործել հանրապետության ցածրադիր ու տաք շրջանների նակավայրերի կանաչապատման տար եր տիպերում ու կարգերում` հատկապես կենդանի ցանկապատերում: Հարկ է նշել, որ մեր հանրապետության չոր ու կիսաչոր մերձարնադարձային շրջանների, նակավայրերի կանաչապատման նագավառում օգտագործվում են նան փայլուն ն ճապոնական կիպրոսները, որոնք մշտադալար են, ունեն գեղազարդ, խոշոր տերններ ու ծաղիկներ, աչքի են ընկնում ծաղկման երկարատնությամ :

Կծոխուր սովորական - 86ոԵ6ոiՏ vսlցՁոiՏ Լ. - Барбарис обыкновенный Կծոխուրազգիների ընտանիքին պատկանող, մինչն 2մ արձրությամ փշոտ թուփ է, նության մեջ աճում է Կենտրոնական ն Հարավային Եվրոպայում, Ղրիմում ն Կովկասում: Տերններն էլիպսաձն են, 2-4սմ երկարության, վերին կողմում մուգ կանաչավուն, ստորինում` մոխրականաչավուն: Ծաղիկները մանր են, մեղրա ույր, դեղնավուն, հավաքված` ողկույզանման հուրաններում: Երնանի պայմաններում առատ ծաղկում է մայիսին` շուրջ 20օր տնողությամ : Պտուղը հյութալի, էլիպսաձն մինչն 1սմ երկարության, վառ

կարմրավուն կամ ծիրանագույն հատապտուղ է` հավաքված ողկույզանման պտղա ույլերում: Աշնանը, պտուղների հասունացման շրջանում, թփերը, շնորհիվ գեղազարդ պտուղների, առանձնակի շուք են հաղորդում կանաչ տնկարկներին: Կծոխուրը հաջողությամ ազմանում է սերմերով: Այն ցրտադիմացկուն է, լուսասեր, վատ չի աճում ստվերում, լավ է տանում երաշտը, շատ պահանջկոտ է հողի նկատմամ , նախընտրում է սննդանյութերով հարուստ պարարտ հողեր, վատ չի դիմակայում քաղաքային աղտոտվածությանը: Ունի մի շարք պարտիզային ձներ, որոնք աչքի են ընկնում տերնների, ծաղիկների ու պտուղների ազմազանությամ ն գունագեղությամ : Սովորական կծոխուրը կարելի է օգտագործել Հայաստանի ոլոր գոտիների տար եր տիպի կանաչ տնկարկներում:

Ձյունաշարուկ սպիտակ-ՏՄոքհօոiՇՁոքսՏ ՁlԵսՏ 8lՁk6Снежноплодник белый Ցախակեռասազգիների ընտանիքին պատկանող, 1-1,5մ արձրությամ արակ ճյուղերով թուփ է, հայրենիքը` Հարավային Ամերիկան է: Տերնները մանր են, ձվաձն կամ էլիպսաձն, մուգ կանաչավուն: Ծաղիկները մանր են, աց վարդագույն, անշուք: Պտուղները ձյունասպիտակ են, կլորավուն, մինչն 1սմ տրամագծով` հավաքված ընձյուղների գագաթում գտնվող խիտ ողկույզներում, շատ գեղազարդ են, թփի վրա մնում են ավականին երկար ժամանակ` կանաչ տնկարկներին հաղորդելով լրացուցիչ գեղազարդություն: Հաջողությամ ազմանում է սերմերով, արմատային մացառներով ն ընձյուղային կտրոններով: Սպիտակ ձյունաշարուկը լուսասեր է, ցրտադիմացկուն, վատ չի աճում նան ստվերում, հողի ն խոնավության նկատմամ պահանջկոտ չէ: Պիտանի է Հայաստանի ոլոր գոտիների կանաչ տնկարկներում (առանձնյակ, խում , կանաչ ցանկապատ):

Ճապկի սպիտակ - ՇօոոսՏ ՁlԵՁ Լ. - Свидина белая Հոնազգիների ընտանիքին պատկանող, 2-3մ արձրությամ , երկար, ուղիղ շագանակագույն կամ արնակարմրավուն ցողուններով թուփ է, նության մեջ աճում է հյուսիս-արնելյան Ասիայում: Տերններն էլիպսաձն են, սրածայր, կլորավուն հիմքով, 6-12սմ երկարությամ , հակադիր տերնադասավորությամ , տերնաթիթեղի վերին կողմը մուգ կանաչավուն է, ստորինը` մոխրասպիտակավուն: Ծաղիկները մանր են, դեղնասպիտակավուն, անշուք, պտուղները քիչ գեղազարդ են: Հաջողությամ ազմանում է սերմերով, արմատային մացառներով ու ցողունային կտրոններով:

Բավականին ցրտադիմացկուն է, երաշտադիմացկուն ն շոգեդիմացկուն, ստվերում նույնպես լավ է աճում, հաջողությամ դիմակայում է քաղաքային աղտոտվածությանը, հողի նկատմամ պահանջկոտ չէ, պիտանի է մեր հանրապետության ոլոր գոտիների համար: Ունի մի շարք պարտիզային ձներ, որոնք աչքի են ընկնում ցողունների, ընձյուղների ու տերնների գունագեղությամ : Սպիտակ ճապկին ն նրա պարտիզային ձներն արագաճ են, շատ լավ են տանում խուզումը, որի շնորհիվ լայնորեն օգտագործվում են կանաչ պատեր, ցանկապատեր, զանազան ֆիգուրներ ու երկրաչափական մարմիններ ստանալու համար:

Մահոնիա սովորական - MՁհօոiՁ Ձցսifօliսո (ՔսոՏհ) Ասէէ.Магония падуболистная Կծոխուրազգիների ընտանիքին պատկանող, մշտադալար, մինչն 1մ արձրությամ գեղազարդ թուփ է, հայրենիքը` Հյուսիսային Ամերիկան է: Տերնները արդ են, կենտ փետրաձն, կաշվենման, մինչն 20սմ երկարության, կազմված հակադիր դասավորության` 5-9 հատ, մինչն 8սմ երկարության, ձվաձն, սուր ատամնաեզր, գեղեցիկ տերնիկներից: Երիտասարդ տերնները կարմրավուն են, ամռանը ստանում են մուգ կանաչավուն գունավորում, իսկ աշնանը ն ձմռանը` կարմրա րոնզագույն կամ մուգ գորշագույն: Ծաղիկները մանր են, ուրումնավետ, դեղնաոսկեգույն, հավաքված ողկույզանման 5-8սմ երկարության ծաղկա ույլերում: Երնանում ծաղկում է ապրիլի վերջին` շուրջ 20 օր տնողությամ : Պտուղը երկարավուն, կապտասն մոմային խավով պատված գեղազարդ հատապտուղ է, որը հասունացման շրջանում թփին ն տնկարկներին հաղորդում է լրացուցիչ գեղազարդություն: Հաջողությամ ազմանում է սերմերով, արմատային մացառներով, անդալիսով ն ընձյուղային կտրոններով: Սովորական մահոնիան շատ ցրտադիմացկուն է, լուսասեր, խոնավասեր, պահանջկոտ չէ հողի նկատմամ : Պիտանի է մեր հանրապետության գրեթե ոլոր գոտիների կանաչ տնկարկների համար ն շնորհիվ մշտադալարության, արձր գեղազարդության, խորհուրդ է տրվոււմ օգտագործել առանձնյակներում, խմ երում, քարապարտեզներում, պարտերներում ու ինտերյերներում:

Չմենի հորիզոնական - Շօէօո6ՁՏէ6ո հօոi2օոէՁliՏ D6Շո6. Кизильник горизонтальный Վարդազգիների ընտանիքին պատկանող, մինչն 0,5մ արձրությամ , կիսամշտադալար գեղազարդ թուփ է, նության մեջ աճում է Արնմտյան Չինաստանում է Հիմալայներում:

Տերնները մանր են, փայլուն, կլորավուն: Ծաղիկները շատ մանր են, ունեն աց կարմրավուն գունավորում, քիչ են գեղազարդ: Պտուղը կարմիր գույնի, կլորավուն, թույլ մսալի կորիզապտուղ է. առատ պտղա երման շնորհիվ թփին հաղորդում է ինքնատիպ գեղազարդություն: Հորիզոնական չմենին երաշտադիմացկուն է, գազադիմացկուն, չափավոր ցրտադիմացկուն, հողի նկատմամ քիչ պահանջկոտ: Հաջողությամ ազմանում է սերմերի միջոցով: Ունի սպիտակախայտա ղետ տերններով պարտիզային 1 ձն: Հորիզոնական չմենին խորհուրդ է տրվում օգտագործել Հայաստանի ցածրադիր ն տաք շրջաներում` ծովի մակերնույթից մինչն 1500մ արձրություններում: Հորիզոնական չմենին ինքնատիպ գեղազարդություն է հաղորդում քարապարտեզներին, պարտերներին ն թույլ թեքության տնկարկներին:

Պիրականտա - ՔՄոՁՇՁոէհՁ Շո6ոսlՁէ6 (ՋօշԵ.) Ջօ6ո. Пираканта городчатая Վարդազգիների ընտանիքին պատկանող, մինչն 2մ արձրության մշտադալար, փշոտ թուփ է, նության մեջ աճում է Հիմալայներում: Տերնները երկարավուն են, հակառակ նշտարաձն, 2-5 սմ երկարությամ , մերկ, փայլուն: Ծաղիկները սպիտակավուն են, 0,5-0,8սմ տրամագծով` հավաքված վահանաձն ծաղկա ույլերում: Երնանում ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին` մոտավորապես 20 օր տնողությամ : Պտուղները ավականին գեղազարդ են, կլորավուն, ունեն նարնջակարմրավուն գունավորում, մնում են թփի վրա նույնիսկ ձմռանը` հաղորդելով տնկարկներին լրացուցիչ գեղազարդություն: Պիրականտան հաջողությամ ազմանում է սերմերով, ջերմասեր է, երաշտադիմացկուն, չափավոր ցրտադիմացկուն, հողի նկատմամ պահանջկոտ չէ: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել մեր հանրապետության ցածրադիր ն տաք շրջանների կանաչ տնկարկներում, առանձնյակների, խմ երի ն կանաչ ցանկապատերի տեսքով:

Վեյգելիա հիμրիդային - Մ6iց6lՁ հՄԵոiմՁ ՍՁ6ց. - Вейгелия гибридная Գոյություն ունի վեյգելիայի 12 տեսակ, որոնք ունեն արնելա-ասիական կամ հյուսիսամերիկյան ծագում: Կանաչապատման մեջ օգտագործվում են ծաղկող, վաղորդյան ն ծաղկառատ վեյգելիաները` հատկապես դրանց պարտիզային ձները, որոնք էլ խմ ավորված են հի րիդային վեյգելիա անվան ներքո: Կանաչապատման մեջ լայն տարածում են ստացել հի րիդային վեյգելիայի սորտերը, որոնք աչքի են ընկնում ծաղիկների գեղա-

զարդությամ , ազմազանությամ ու գունագեղությամ : Հի րիդային վեյգելիայի ծաղիկները չափազանց գեղեցիկ են, խոշոր` 2,5-4սմ տրամագծով, հավաքված ընձյուղների ծայրամասերում: Ծաղիկները կարող են ունենալ սպիտակավուն, վարդագույն ն կարմրամանուշակագույն գունավորում: Տերնները նույնպես գեղեցիկ են, աչքի են ընկնում գունագեղությամ ու խայտա ղետությամ : Երնանում ծաղկում է մայիսի վերջին կամ հունիսի սկզ ում` շուրջ 1 ամիս երկարատնությամ : Բազմանում է ցողունային կտրոններով կամ պատվաստով: Հի րիդային վեյգելիան ջերմասեր է, չափավոր ցրտադիմացկուն, պահանջկոտ հողի ն խոնավության նկատմամ : Խորհուրդ է տրվում օգտագործել մեր հանրապետության ցածրադիր ն տաք շրջանների կանաչ տնկարկներում, մասնավորապես առանձնյակներում ն խմ երում:

Տոսախ մշտադալար - 8սշսՏ Տ6ոք6ոviո6ոՏ Լ. - Самшит вечнозеленый Տոսախազգիների ընտանիքին պատկանող, մինչն 10մ արձրությամ , ազմաճյուղ, խիտ պսակով, մշտադալար գեղազարդ թուփ է, նության մեջ աճում է միջերկրածովյան երկրներում: Մեր պայմաններում թփերն ունենում են մինչն 2մ արձրություն: Տերնները գեղեցիկ են, կաշվենման, փայլուն, մուգ կանաչ գույնի, մինչն 2,5սմ երկարության: Ծաղիկները շատ մանր են, դեղնավուն, անշուք: Տոսախը հաջողությամ ազմանում է սերմերով, ընձյուղային կտորներով ն թփի աժանումով: Մշտադալար տոսախը ցրտադիմացկուն է, դիմակայում է մինչն -280Շ ցրտերին, լուսասեր է, սակայն աճում է նան կիսաստվերում, պահանջկոտ է օդի խոնավության նկատմամ , իսկ հողի նկատմամ քիչ պահանջկոտ է: Մշտադալար տոսախը շատ դանդաղաճ է, շատ լավ է տանում խուզումը, դրանից արհեստական ճանապարհով ստանում են երկրաչափական տար եր մարմիններ, կենդանիների, թռչունների տար եր պատկերներ, կանաչ ցանկապատեր ն այլն: Մշտադալար տոսախն ունի ազմաթիվ պարտիզային ձներ, որոնք աչքի են ընկնում պսակի տար եր ձներով ն տերնների ազմազանությամ ու խայտա ղետությամ : Խորհուրդ է տրվում օգտագործել մեր հանրապետության ոլոր գոտիներում, ացառությամ ` լեռնային ն արձր լեռնային գոտիների:

Ցախակեռաս թաթարական - ԼօոiՇ6ոՁ էՁէՁոiՇՁ Լ. Жимолость татарская Ցախակեռասազգիների ընտանիքին պատկանող, ուղիղ աճող, խիտ սաղարթավոր, մինչն 4մ արձրությամ թուփ է, նության մեջ աճում է Ասիա

աշխարհամասի հյուսիսային ուսաաշխարհագրական գոտիներում, մասնավորապես Սի իրում: Տերնները երկարավուն են, ձվաձն, սրածայր, մերկ, 3-6սմ երկարության: Ծաղիկներն ունեն թույլ հոտ, աց կամ մուգ վարդագույն, հազվադեպ` սպիտակ գունավորում: Երնանում ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, շուրջ 3 ամիս տնողությամ , որոշակի ընդհատումներով: Պտուղը հյութալի, կլորավուն նարնջակարմրավուն հատապտուղ է, որը լրացուցիչ գեղազարդություն է հաղորդում կանաչ տնկարկներին ամռան վերջում ն աշնան սկզ ին: Հաջողությամ ազմանում է սերմերով, արմատային մացառներով, եր եմն` անդալիսով: Թաթարական ցախակեռասը չափազանց լուսասեր է, ցրտադիմացկուն, նան երաշտադիմացկուն, հողի նկատմամ պահանջկոտ չէ: Ունի մի շարք պարտիզային ձներ, որոնք աչքի են ընկնում ծաղիկների ու տերնների ազմազանությամ : Պիտանի է մեր հանրապետության ոլոր գոտիների կանաչ տնկարկների համար, մասնավորապես խմ երում ն կուլիսային տնկարկներում:

Ֆորսիցիա (ոսկեզանգ) միջանկյալ - ԲօոՏՄէհiՁ iոէ6ոո6մiՁ 2ՁԵ. -Форзиция промежуточная Ձիթենազգիների ընտանիքին պատկանող, մինչն 2մ արձրությամ , ուղիղ կամ աղեղնաձն թեքված, դեղնամոխրագույն, արակ ճյուղերով գեղազարդ հի րիդային թուփ է, որը ստացվել է մուգ կանաչ ն կախված ֆորսիցիաների տրամախաչումից: Տերնները պարզ են, երկարաձվաձն կամ երկարանշտարաձն, 7-10սմ երկարության, տերնաթիթեղի միջնամասից դեպի գագաթ` ատամնաեզր: Ծաղիկները զանգականման են, մեկական կամ խմ երով, ունեն ոսկեդեղնավուն գունավորում, առատորեն ծաղկում են վաղ գարնանը, մինչն տերնների ացվելը` յուրահատուկ շուք ու աշխուժություն հաղորդելով տնկարկներին: Երնանում ծաղկում է ապրիլի կեսին` 25-30օր տնողությամ : Հաջողությամ ազմանում է ընձյուղային կտրոններով, ավականին արագաճ է: Միջանկյալ ֆորսիցիան ցրտադիմացկուն է, ջերմադիմացկուն, լուսասեր, նախընտրում է խոնավ ու սննդանյութերով հարուստ հողեր: Պիտանի է մեր հանրապետության գրեթե ոլոր գոտիների համար: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել առանձնյակներում ն խմ երում:

Բնափայտային լիաններ Բաղեղ սովորական - Ւ6մ6ոՁ հ6liշ Լ. - Плюш обыкновенный Արալիազգիների ընտանիքին պատկանող, մինչն 30մ արձրությամ մշտադալար լիան է. նության մեջ աճում է Կենտրոնական ն Հարավային Եվրոպայում ն Կովկասում: Տերնները պարզ են, կաշվենման, տերնաթիթեղի վերին մասում մուգ կանաչավուն, իսկ ստորին մասում` աց կանաչավուն` 4-10սմ մեծության: Տերններն ըստ ձնի տար եր են. այսպես, անպտուղ ընձյուղներում 3-5 լթականի են, իսկ ծաղկող ընձյուղներում` օվալաձն կամ ռոմ աձն: Տերնակոթունը եր եմն տերնաթիթեղից երկար է, որը հնարավորություն է տալիս տար եր լուսավորվածության պայմաններում ճկուն ձնով վերադասավորվել դեպի լույսը` առաջացնելով տերնային խճանկար, որը արձր է գնահատվում պարտեզպուրակային տար եր տիպի կոմպոզիցիաներում: Ծաղիկները մանր են, աստղաձն, աց վարդադեղնավուն` հավաքված գնդանման հովանոցներում. ունեն թույլ ուրմունք: Երնանում ծաղկում է սեպտեմ երի երկրորդ կեսին` 25 օր տնողությամ : Պտուղները կլոր են, ունեն սն գույն, հասունանում են հաջորդ տարվա գարնանը: Հաջողությամ ազմանում է սերմերով ն կանաչ կտրոններով: Սովորական աղեղն աճում է դանդաղ, ջերմասեր է, ստվերատար, ուժեղ ցրտից խիստ տուժում է, նախընտրում է պարարտ հողեր, լավ է դիմակայում ծխին ն գազերին: Ունի ազմաթիվ պարտիզային հի րիդներ, որոնք աչքի են ընկնում տերնների ազմազանությամ ն խայտա ղետությամ : Խորհուրդ է տրվում օգտագործել մեր հանրապետության ցածրադիր ու տաք շրջանների ուղղաձիգ կանաչապատման մեջ:

Կամպսիս արմատակալող - ՇՁոքՏiՏ ոՁմiՇՁոՏ (Լ.) Տ66ո Кампсис укореняющийся Խլածաղկազգիների ընտանիքին պատկանող, մինչն 15մ երկարությամ գեղազարդ լիան է: Հայրենիքը Հյուսիսային Ամերիկան է: Ցողունի վրա կան ազմաթիվ օդային արմատներ, որոնց միջոցով ույսն ամրանում է հենարաններին ն արձրանում վեր: Տերնները խոշոր են, մինչն 20սմ երկարության, կենտ փետրաձն, աղկացած 9-11 երկարաձվաձն, 3-6սմ երկարության սրածայր, սղոցեզր տերնիկներից: Ծաղիկները շատ գեղեցիկ են, վառ նարնջագույն, երկարավուն 8-9սմ երկարության, գագաթում ձագարաձն` մինչն 5սմ լայնության, հավաքված

գագաթնային ողկույզներում: Երնանի պայմաններում ծաղկում է հունիսին` շուրջ 3 ամիս տնողությամ : Հաջողությամ ազմանում է սերմերով, արմատային ծիլերով ն անդալիսով: Ունի մի շարք պարտիզային ձներ, որոնք աչքի են ընկնում ծաղիկների գունագեղությամ : Պարտիզային ձները ազմանում են միայն պատվաստի միջոցով: Արմատակալող կամպսիսը աճում է արագ, չափավոր ցրտադիմացկուն է, լավ է տանում երաշտը, հողի նկատմամ քիչ պահանջկոտ է: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել մեր հանրապետության ցածրադիր ու տաք շրջաններում, ուղղաձիգ կանաչապատման գործընթացներում:

Կուսախաղող եռասրածայր - ՔՁոէհ6ոօՇiՏՏսՏ էոiՇսՏքiմՁէՁ (Տi6Ե.6է 2սՇ6) ՔlՁոՇհ - Партеноцисус триостренный Խաղողազգիների ընտանիքին պատկանող, ավելի քան 15մ արձրությամ , խիտ տերններով գեղազարդ լիան է, նության մեջ աճում է ճապոնիայում ն Կենտրոնական Չինաստանում: Բույսերը հենարաններին ամրանում ն մագլցում են կարճ ճյուղավորված եղիկների վրա գտնվող ազմաթիվ ծծիչների օգնությամ : Տերններն իրարից տար երվում են ձնով ն չափսերով: Այսպես, փայտացած ցողունների տերնները ավականին խոշոր են, ունեն 10-20սմ լայնություն, կարող են լինել եռա լթակ կամ ան լթակ, եռանկյունաձն, կլորավուն, սրտաձն, իսկ երիտասարդ գագաթնային տերնները շատ մանր` 1-1,5սմ լայնության, գլխավորապես կլորավուն` նման հուլունքաշարի: Ծաղիկները շատ մանր են ն անշուք: Պտուղը գդաձն, կապտասնավուն հատապտուղ է, որը հասունացման շրջանում` աշնանը, տերնների գունափոխության հետ մեկտեղ, լրացուցիչ գեղազարդություն է հաղորդում ույսերին: Ունի մի շարք պարտիզային հի րիդներ, որոնք աչքի են ընկնում ծիրանագույն ն ոսկեգույն տերններով: Չափավոր ցրտադիմացկուն է (մինչն 18-20օՇ), արձր ջերմաստիճանի պայմաններում ույսերը խիստ տուժում ն ցրտահարվում են: Ջերմասեր է, նախընտրում է պարարտ հողեր, լավ է դիմակայում քաղաքային ծխին ն գազերին: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել մեր հանրապետության ցածրադիր տաք շրջանների ուղղաձիգ կանաչապատման մեջ:

Կուսախաղող հնգատերեւ - ՔՁոէհ6ոօՇiՏՏսՏ զսiոզս6fօliՁ (Լ.) ՔlՁոՇհ - Партеноциссус пятилисточковый Բարձրաճ, 15-20մ երկարությամ , լիան է: Հայրենիքը Հյուսիսային Ամերիկան է: Երիտասարդ ընձյուղները թույլ կարմրավուն են, հենարանին ամրանում են եղիկների միջոցով: Տերնները արդ թաթաձն են, 5-8սմ

երկարության` հավաքված գագաթնային հուրաններում: Աշնանը գունափոխվում ն ստանում են կարմրավուն գունավորում, որը արձր է գնահատվում կանաչապատման մեջ: Ծաղիկներն անշուք են, պտուղը մանր հատապտուղ է, մուգ կապտավուն, հասունացման շրջանում լրացուցիչ գեղազարդություն է հաղորդում կանաչ տնկարկներին: Հնգատերն կուսախաղողն արագաճ է, մեկ վեգետացիայի ընթացքում կարող է աճել 2-3մ: Բավականին ցրտադիմացկուն է, լավ է աճում ստվերում, նան` երաշտադիմացկուն է, հողի ն խոնավության նկատմամ պահանջկոտ չէ, լավ է դիմակայում քաղաքային աղտոտվածությանը: Պիտանի է մեր հանրապետության ոլոր գոտիների ուղղաձիգ կանաչապատման գործընթացների համար:

Ցախակեռաս այծի - ԼօոiՇ6ոՁ ՇՁքոօfօliսո Լ. - Жимолость козья Ցախակեռասազգիների ընտանիքին պատկանող, 3-5մ արձրությամ , մերկ ճյուղերով, լիանանման, գեղեցիկ, ծաղկող թուփ է. նության մեջ աճում է Կենտրոնական ու Հարավային Եվրոպայում ն Փոքր Ասիայում: Հենարանների վրա արձրանում է ցողունների ոլորապտույտ աճով: Տերնները գեղազարդ են, կաշվենման, նեղ կամ լայն էլիպսաձն, 5-10սմ երկարության, վերին կողմում` մուգ կանաչավուն, ներքնում` սպիտակածխագույն: Թփի վրա կան մի շարք գագաթնային ցողունի հետ սերտաճած ինքնատիպ սկավառակաձն տերններ, որոնց կենտրոնում նստած են ծաղիկները: Ծաղիկները շատ գեղեցիկ են, հոտավետ, նստադիր, փնջերով հավաքված սերտաճած տերնածոցերում: Ծաղիկներն ունեն 4-5սմ երկարություն, դեղնարնջագույն են, եր եմն` ծիրանագույն երանգավորմամ : Երնանում ծաղկում է մայիսին` մոտավորապես 1 ամիս տնողությամ : Պտուղը հյութալի, կարմրավուն հատապտուղ է, որը նույնպես շուք է հաղորդում թփերին: Հաջողությամ ազմանում է փայտացած ընձյուղային կտրոններով, անդալիսով, նան` սերմերով: Ունի սպիտակ ն վարդակարմրավուն ծաղիկներով պարտիզային ձներ, որոնք հեռանկարային են Հայաստանի համար: Այծի ցախակեռասը ցրտադիմացկուն է, ջերմասեր, լուսասեր, տանում է կիսաստվերը, հողի ն խոնավության նկատմամ չափավոր պահանջկոտ է ն խորհուրդ է տրվում օգտագործել մեր հանրապետության ցածրադիր նախալեռնային գոտիների ուղղաձիգ կանաչապատման մեջ:

Վիստերիա չինական - ՄiՏէ6ոiՁ Տiո6ՏՏiՏ (ՏiոՏ) Տw66է – Глициния Բակլազգիների ընտանիքին պատկանող, 18-20մ երկարությամ , չափազանց գեղազարդ լիան է. հայրենիքը Արնելյան Չինաստանն է: Տերնները արդ են, կենտ փետրաձն, մինչն 30սմ երկարության` կազմված հերթադիր դասավորության 7-13 հատ երկարաձվաձն կամ

ձվանշտարաձն սրածայր տերնիկներից: Ծաղիկները չափազանց գեղազարդ են, աց մանուշակագույն, հոտավետ, 2-2,5սմ երկարության, հավաքված 15-30սմ երկարության ողկույզանման ծաղկա ույլերում: Երնանում առատ ծաղկում է ապրիլ-մայիս ամիսներին, մոտավորապես 25 օր տնողությամ , եր եմն նկատվում է կրկնակի ծաղկում ամռան սկզ ին: Հաջողությամ ազմանում է սերմերով, անդալիսով ն ցողունային ու արմատային կտրոններով: Ունի սպիտակ ծաղիկներով մեկ պարտիզային ձն, որը կարելի է ազմացնել պատվաստման եղանակով: Չինական վիստերիան արագաճ է, ավականին ցրտադիմացկուն, ջերմասեր, լուսասեր, վատ չի աճում նան կիսաստվերում, նախընտրում է խոնավ, սննդանյութերով հարուստ հողեր: Պիտանի է մեր հանրապետության ցածրադիր, նախալեռնային ն միջին լեռնային գոտիների ուղղաձիգ կանաչապատման համար:

Գրականություն 1. Աթոյան Ս.Պ., Հարությունյան Լ.Վ. ճանապարհների ն փողոցների կանաչապատումը, Երնան, 1961, 92 էջ 2. Գրիգորյան Արծ.Ա., Զիրոյան Ա.Ն. Հայաստանի ազմամյա գեղազարդ խոտա ույսերը, Երնան, 1994, 150 էջ 3. Հարությունյան Լ.Վ. Կանաչապատվող օ յեկտների նախագծման հիմունքները, Երնան, 1974, 265 էջ 4. Հարությունյան Լ.Վ. Անտառպուրակներ ն կանաչ գոտիներ, Երնան, 1961, 92 էջ 5. Ղազարյան Ռ.Ս. Բուսանունների առարան, Երնան, 1981, 180 էջ 6. Մկրտչյան Հ.Հ. Դեկորատիվ ծառերի ն թփերի տնկարաններ, Երնան, 1962, 203 էջ 7. Նարինջյան Հ. Ե. Ծաղկա ուծություն ն դեկորատիվ այգեգործություն, Երնան, 1975, 518 էջ 8. Սահակյան Ա.Գ. Կանաչապատման գործը Երնան քաղաքում, Քաղաքային տարածքների կանաչապատման հիմնահարցեր, գիտագործնական կոնֆերանսի թեզիսներ, Երնան, 1993, էջ 55-56 9. Վարդանյան Ժ.Հ. Ծառագիտություն, Երնան, 2005, 370 էջ 10. ՃքÛÚÛÌflÌ /.8., Խ‡ÌÛÍflÌ Լ.8., ԼքË„ՕքflÌ Ճքˆ.Ճ., ԽÍքÚ˜flÌ

8.Ճ. Խ ÏÂÚՕ‰ËÍ ՓÂÌՕÎՕ„˘‚ÒÍËı ̇Շβ‰ÂÌËÈ Ì‡‰ ‰ք‚ÂÒÌ˚ÏË

ք‡ÒÚÂÌËflÏË, ՛ÂχÚ˘ÂÒÍËÈ ÒՇՕքÌËÍ Ì‡Û˜Ì˚ı ÚքÛ‰Օ‚ N3, Էք‚‡Ì,

1980„, Ò 17-27 11. ԵՕÚflÌՕ‚ÒÍËÈ 1.Է., Ե˚քՕ‚‡ ù.Ճ., ԼքˢËÍ /.Փ. Ë ‰ք. ԸÔք‡‚Օ˜ÌËÍ ˆ‚ÂÚՕ‚Օ‰‡, ԽËÌÒÍ, 1985„, 206Ò 12. Ե˚ÎՕ‚‡ 8.Է.,ԽËı‡ÂÎՕ‚ Է./., ԸÛքË̇ Է.1., 9ՕÁ˚, ԽՕÒÍ‚‡, 1988„, 431Ò 13. ԼՕÎՕ‚ÍËÌ Ե.Է., ՎÂ͇ÌՕ‚‡ 8.Է., ò‡ıՕ‚‡ Լ.1. Ë ‰ք. ԽՕÏ̇ÚÌ˚ ք‡ÒÚÂÌËfl, ԽՕÒÍ‚‡, 1989„, 429Ò

14. ԼքË„ՕքflÌ Ճքˆ. Ճ. ԼքË̈ËÔ˚ ÒՕÁ‰‡ÌËfl Ò‡‰‡ ‰ÎËÚÂθÌՕ„Օ

ˆ‚ÂÚÂÌËfl ‚ Ôք‰„ՕքËflı Ճք‡ք‡ÚÒÍՕÈ ք‡‚ÌËÌ˚, Ե˛Î.ԼԵԸ, ‚˚Ô. 133, ԽՕÒÍ‚‡, 1984„, Ò.69-76 15. ԼքË„ՕքflÌ Ճքˆ. Ճ., Լˈ‡ÍflÌ Է.Լ. ԼքË̈ËÔ˚ ÒՕÁ‰‡ÌËfl ͇ÏÂÌËÒÚ˚ı Ò‡‰Օ‚ ‚ Էք‚‡ÌÂ, Ե˛Î. ԼԵԸ, ‚˚Ô. 135, ԽՕÒÍ‚‡, 1985„, Ò.67-71

16. Յ‡ÎÂÒÒ͇fl

/.Յ.,

ԽËÍÛÎË̇

Է.Խ., /‡Ì‰¯‡ՓÚ̇fl ‡քıËÚÂÍÚÛք‡, ԽՕÒÍ‚‡, 1979„, ÒÚք. 235

17. 1‚‡ıՕ‚‡ /.1., ՓÂÒ˛Í Ը.Ը., Ը‡ÏՕÈÎՕ‚ 8.Ը. ԸՕ‚քÂÏ‚ÌÌ˚È Î‡Ì‰¯‡ՓÚÌ˚È ‰ËÁ‡ÈÌ, ԽՕÒÍ‚‡, 2007„, 378Ò. 18. Խ‡Á‡քflÌ 8.é., ՃքÛÚ˛ÌflÌ /.8., ՃÛք¯Û‰flÌ Լ.Ճ. Ë ‰ք.

Է‡Û˜Ì˚ ՕÒÌՕ‚˚ ՕՇÎÂÒÂÌËfl Ë ՕÁÂÎÂÌÂÌËfl ՃքÏflÌÒÍՕÈ ԸԸ9,

Էք‚‡Ì, 1974„ 19. ԽËÒË΂ Լ.Է. ñ‚ÂÚՕ‚Օ‰ÒÚ‚Օ, ԽՕÒÍ‚‡, 1952„, 973Ò

20. ԽՕÎÂÒÌËÍՕ‚ Ճ.1. ÑÂÍՕք‡Ú˂̇fl ‰ẨքՕÎՕ„Ëfl, ԽՕÒÍ‚‡,

1958„, 703Ò

21. ԽՕÎÂÒÌËÍՕ‚ Ճ.1. ÑÂÍՕք‡ÚË‚Ì˚ ՓՕքÏ˚ ‰ք‚ÂÒÌ˚ı ÔՕքՕ‰,

ԽՕÒÍ‚‡, 1958„, 272Ò 22. /˚Ô‡ Ճ./., Խ‡Ò‡ք‚ÒÍËÈ 1.Ճ., Ը‡Î‡Ú˘ Փ.Խ. éÁÂÎÂÌÂÌË ̇ ̇ÒÂÎÂÌÌ˚ı ÏÂÒÚ, ԽË‚, 1952„, 740Ò 23. Խ‡Î¸ÍՕ 1.Խ.,

ՃÎÂÍÒ‚ÒÍËÈ

1.Ճ., ԽÛքՕÔËÈ Ճ./. ÑÂÍՕք‡ÚË‚ÌՕ ҇‰‡‚Օ‰ÒÚ‚Օ, ԽՕÒÍ‚‡, 1960„, 214Ò 24. Խ‡¯ËÌÒÍËÈ /.é. éÁÂÎÂÌÂÌË „ՕքՕ‰Օ‚, ԽՕÒÍ‚‡, 1951„, 254Ò

25. ԼքËıՕ‰ÍՕ Ը.Է., üքÂÈÂÌÍՕ /.Խ., ՎÂք‚˜ÂÌÍՕ ՛.Խ. Ë ‰ք.

ÑÂÍՕք‡ÚË‚Ì˚ ք‡ÒÚÂÌËfl ՕÚÍք˚ÚՕ„Օ Ë Á‡ÍքËÚË„Օ „քÛÌÚ‡, ԽË‚,

1985„, 521Ò 26. 9„ÂÎ Ճ. 1Áfl˘ÌՕ ҇‰‡‚Օ‰ÒÚ‚Օ Ë ıÛ‰ՕÊÂÒÚ‚ÂÌÌ˚ ҇‰˚, ԸԼՇ., 1898 27. ԸÂÏÂÌՕ‚ 8.Է., é˘ÂÔÍՕ‚‡ Լ.Ñ., ԸÏËքÌՕ‚ Է.Ը. Ë ‰ք.

éÁÂÎÂÌÂÌË ÒՕ‚ÂÚÒÍËı „ՕքՕ‰Օ‚, ԽՕÒÍ‚‡, 1954„, 185Ò

28. Ը˚˜‡Â‚‡ Ճ.8. /‡Ì‰¯‡ՓÚ̇fl ‡քıËÚÂÍÚÛք‡, ԽՕÒÍ‚‡, 2006„, 86Ò

ՃÂÒÒ‡ÈՕÌ Ñ.՛. 8Ò Օ ÍÎÛÏՇՕ‚˚ı ք‡ÒÚÂÌËflı, ԽՕÒÍ‚‡,

Հավելված

Բաղեղ սովորական

Խառը ածու

Øագնոլիա խոշորածաղիկ

Ծառուղի

Թխկի հովհարաձն պ.ձ.մանուշակա-ծիրանագույն

Թավշենի կարճահասակ

Անծերի մեքսիկական

üուկսիա սքանչելի

Գնարμուկ հիμրիդային

Արմավաշուշան թելատու

Èանդշաýտային դիզայն

Ալպիական այգի

Աստղածաղիկ μազմամյա

Աղավնիճ μազմամյա

Ծաղկային ձնավորում

Ծաղկաթումμ

Կծոխուր մշտադալար

âմենի հորիզոնական

Ðուդդայածառ կանադական

Դրախտածառ

Գարնանային ծաղկային ձնավորում

Èանդշաýտային ձնավորում

Գիհուտ

Կենդանի ցանկապատ Վանհուտի ասպիրակով

Øագնոլիա êուլանÅի

Ոսկեզանգ միջանկյալ

øարապարտեզ /ռոկարիա/

äարտերային ձնավում

Òնծաղիկ անդրկովկասյան

Գայլարդիա հիμրիդային

Ծառուղի մանր ճարտարապետական ձների համադրությամμ

Ուղղաձիգ կանաչապատման դրվագ

Øկնասոխ կովկասյան

Նարգես հիμրիդային

äերգոլա

øարանձավ

øրքում հիμրիդային

Վարդակակաչ

Խենոմելես ճապոնական

Խենոմելես, ձախից՝ ճապոնական, աջից՝ չինական

Թույա արնմտյան պ.ձ.սյունաձն

Կենի հատապտղային պ.ձն սյունաձն

Գետնանոճի Èավսոնի

êոճի ղրիմյան

Բնակելի շենքի ուղղաձիգ կանաչապատում

Ուռենի սպիտակ պ.ձ.լացող

Վիստերիա չինական

Տոսախ խայտաμղետ

Þանμերան

Եղրնանի սովորական

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹÚՈՒՆ

Ներածություն ............................................................................................... 2 Ընդհանուր աժին ........................................................................................ 6 Բույսերի համառոտ նշանակությունը...................................................... 6 Պարտիզագործական տնտեսության նույթն ու կառուցվածքը ............ 7 Պարտեզպուրակային շինարարությանն անհրաժեշտ տեխնիկական փաստաթղթեր.......................................................................................... 8 Կանաչապատվող տարածքի նախնական եւ ճարտարագիտական նախապատրաստում ............................................................................. 10 Պարտիզագործական տնտեսություններում օգտագործվող գյուղատնտեսական գործիքներ, սարքավորումներ, մեխանիզմներ, մեքենաներ ............................................................................................. 12 Բույսերի եւ շրջակա միջավայրի գլխավոր գործոնների փոխհարա երությունը պարտիզագործության մեջ.............................. 15 Ջերմաստիճան - ույս փոխհարա երությունը................................. 15 Խոնավություն - ույս փոխհարա երությունը .................................. 17 Լույս- ույս փոխհարա երությունը...................................................18 Հող - ույս փոխհարա երությունը ................................................... 19 Օդ- ույս փոխհարա երությունը....................................................... 21 Քամի - ույս փոխհարա երությունը ................................................. 21 Կենսածին ( իոտիկ) գործոնները ույսի կյանքում..................... ….22 Անթրոպոգեն գործոնը պարտիզագործության մեջ…....................... 22 Գեղազարդ ուսատեսակների հիմնական վնասատուներն ու հիվանդությունները........................................................................... 23 Գեղազարդ ծառա ույսերի տնկարաններ ........................................ 26 Բաժին առաջին .......................................................................................... 31 Ծաղկա ուծության հիմունքները .......................................................... 31 Ծաղկա ուծության համար օգտագործվող...................................... 32 հողերն ու հողախառնուրդները ........................................................ 32 Ծածկած գրունտի ծաղկա ուծություն ............................................. 34 Բաց գրունտի ծաղկա ուծություն..................................................... 39 Ծաղկա ույսերի ազմացման առանձնահատկությունները ........... 40 Ծաղկային ձեւավորումների հիմնական տեսակները ...................... 44 Միամյա ծաղկա ույսեր ......................................................................... 49 Երկամյա ծաղկա ույսեր........................................................................ 60 Բազմամյա ծաղկա ույսեր .................................................................... 64 Վարդերի դասակարգումը ..................................................................... 79 Ջերմատնային եւ սենյակային............................................................... 82 գեղազարդ ույսեր ................................................................................ 82 Բաժին երկրորդ ........................................................................................ 100 Գեղազարդ ծառագիտության հիմունքները ........................................ 100 Համառոտ տեղեկություններ գեղազարդ ծառա ույսերի մասին ... 101

Հասկացողություն ծառա ույսերի գեղազարդ ձեւերի մասին ............ 104 Պարտիզային ձեւեր............................................................................. 104 Վեգետատիվ հի րիդներ...................................................................... 106 Երիտասարդ ձեւեր .............................................................................. 108 Ծառա ույսերի գեղազարդ ձեւերի ազմացման առանձնահատկությունները................................................................ 109 Ծառա ույսների նական գեղազարդ արժանիքները…..................... 109 Ծառատեսակների մեծությունն ու ծառապսակը (սաղարթ)............... 110 Տերեւների գեղազարդ արժանիքները ................................................ 115 Ծաղիկների գեղազարդ արժանիքները .............................................. 128 Պտուղների գեղազարդ արժանիքները............................................... 137 Բնի գեղազարդ արժանիքները ........................................................... 142 Ծառա ույսերի արհեստական ձեւափոխությունները ........................ 146 Բաժին երրորդ .......................................................................................... 149 Բնակավայրերի կանաչապատման եւ նախագծման հիմունքները ........ 149 Կանաչապատման դերն ու նշանակությունը ...................................... 149 Կանաչ տնկարկների նախագծման եւ իրականացման փուլերը........ 152 Կանաչապատման առանձնահատկությունները Հայաստանում........ 158 Կանաչապատման կարգերի եւ տիպերի հիմնադրման սկզ ունքներն ու առանձնահատկությունները................................................................ 163 Հասարակական կամ ընդհանուր օգտագործման կանաչ տնկարկներ163 Մշակույթի եւ հանգստի զ ոսայգիներ............................................ 163 Մանկական զ ոսայգիներ........................................................... 165 Մարզական զ ոսայգիներ ............................................................... 165 Քաղաքային այգիներ ...................................................................... 166 Պուրակներ ...................................................................................... 166 Բուլվարներ ..................................................................................... 168 Անտառապուրակներ ....................................................................... 170 Փողոցային տնկարկներ.................................................................. 172 Ռեկրեացիոն հանգստի գոտիներ ................................................... 174 Սահմանափակ օգտագործման կանաչ տնկարկներ ..................... 175 Արդյունա երական ձեռնարկություններին..................................... 175 կից այգիներ .................................................................................... 175 Բուժական հիմնարկներին կից այգիներ ........................................ 177 Դպրոցամերձ այգիներ .................................................................... 179 Մսուր-մանկապարտեզային այգիներ ............................................. 180 Հատուկ նշանակության կանաչ տնկարկներ ...................................... 181 Կանաչապատման տիպերի հիմնադրման սկզ ունքներն ու առանձնահատկությունները................................................................ 186 Սոլիտերներ (առանձնյակ, մենա ույս) ............................................... 186 Խմ եր................................................................................................... 187 Զանգվածներ ....................................................................................... 188 Գծային տնկարկներ............................................................................. 188 Քարապարտեզներ............................................................................... 190

Ալպիական այգիներ............................................................................. 191 Երկարատեւ ծաղկող այգիներ ............................................................ 192 Բուրումնավետ այգիներ ...................................................................... 193 Խուզվող այգիներ ................................................................................ 194 Բոսկետ................................................................................................. 194 Սանդղեվանդ ....................................................................................... 195 Ձմեռային այգիներ .............................................................................. 195 Ուղղաձիգ կանաչապատում................................................................ 196 Սիզամարգեր ....................................................................................... 198 Հասկացողություն կանաչապատման ոճերի մասին ............................... 203 Կանաչապատման մեջ օգտագործվող մի շարք գեղազարդ ծառա ույսերի համառոտ նութագիրը ............................................................................ 208 Ասեղնատերեւավորներ ....................................................................... 208 Լայնատերեւ ծառեր ................................................................................. 216 Թփեր.................................................................................................... 231 Բնափայտային լիաններ...................................................................... 243 Գրականություն .................................................................................... 247 Հավելված ............................................................................................ 249

Արծվի Արտաշեսի Գրիգորյան

ԳԵÔԱԶԱՐԴ

äԱՐՏÆԶԱԳՈՐԾՈՒԹÚՈՒՆ

Երնան 2010 Ãðծã4ðÿ7 Àðöâծ ÀðòՅøՃñ4âծ÷

ÄÅÊԵÐÀÒÈÂÍԵÅ

ÑÀÄԵÂԵÄÑÒÂԵ

ÅðՃâՅ7 2010

Ðամակարգչային շարվածքը ն ձնավորումը՝ Զ.Թարխանյանի

Ստորագրված է տպագրության 03.06.10թ.. Թղթի չափսը 60շ84 /16 , 17,25 տպ. մամուլ, 13,8 հրատ. մամուլ Պատվեր 142: Տպաքանակ 200: ՀՊԱՀ տպարան, Տերյան 74