Գենդերային սոցիալականացում. գործընթացն ու արդյունքը

ԳԵՆԴԵՐԱՅԻՆ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆԱՑՈՒՄ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆ ՈՒ ԱՐԴՅՈՒՆՔԸ

Լիլիթ Գարգրցյան Ինգա Հարությունյան

ԳԵՆԴԵՐԱՅԻՆ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆԱՑՈՒՄ

Գործընթացն ու արդյունքը

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

Logo CGLS

ԳԵՆդԵՐԱյԻՆ

ՍոցԻԱԼԱԿԱՆԱցուՄ Գործընթացն ու արդյունքը

Լիլիթ Գարգրցյան Ինգա Հարությունյան Սույն հրատարակությունը ստեղծվել է Ամերիկայի ժողովրդի աջակցությամբ` ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալության միջոցով: Այստեղ արտահայտ­ ված տեսակետները (կամ նյութի բովանդակությունը) միմիայն հեղինակներինն են և պարտադիր չէ, որ արտահայտեն ԱՄՆ ՄԶԳ կամ ԱՄՆ կառավարության տեսա­ կետները։ Շնորհակալություն ենք հայտնում ԵՊՀ Գենդերային հետազոտություննե­ րի և առաջնորդության կենտրոնին այս հետազոտության իրականացմանը և գրքի տպագրությանն աջակցելու համար:

ԵՐԵՎԱՆ ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉուԹյուՆ

ՀՏդ 316.346.2 ԳՄդ 60.54 Գ 347 Հրատարակության է երաշխավորել ԵՊՀ փիլիսոփայության և հոգեբանության ֆակուլտետի գիտական խորհուրդը Խմբագիրներ՝ հ.գ.դ., պրոֆեսոր Ս. Հարությունյան սոց.գ.թ., դոցենտ Գ. Շահնազարյան Գարգրցյան Լ. Ա. , Հարությունյան Ի. Կ. Գ 347 Գենդերային սոցիալականացում. գործընթացն ու արդյունքը/ Լ. Ա. Գարգրցյան, Ի. Կ. Հարությունյան.­Եր., ԵՊՀ հրատ., 2016 , 94 էջ: Գրքում վերլուծված են հայաստանյան հասարակությունում գենդե­ րային սոցիալականացման գործընթացի տարբեր եզրաշերտերը, այդ գործընթացի վրա ազդող և դրա միջոցով փոխանցվող հիմնական գեն­ դերային պատկերացումներն ու կարծրատիպերը, այդ գործընթացի ար­ դյունքում ձևավորվող գենդերային կարգավիճակները: Գրքում շարադըր­ ված գենդերային կարգավիճակների և գենդերային սոցիալականացման հիմնախնդիրների տեսական վերլուծությունը, ներկայացված հետազո­ տության արդյունքները կհետաքրքրեն սոցիոլոգներին, հոգեբաններին, մանկավարժներին, հարակից մասնագետներին և ուսանողներին:

ՀՏդ 316.346.2 ԳՄդ 60.54

ISBN 978­5­8084­2069­4

© ԵՊՀ հրատ., 2016 © Գարգրցյան Լ.Ա., 2016 © Հարությունյան Ի. Կ., 2016

Բովանդակություն Նախաբան.......................................................................................................... 5 1. Գենդերային կարգավիճակների վերարտադրությունը գենդերային սոցիալականացման գործընթացում .......................................... 8 1.1. Կանանց և տղամարդկանց կարգավիճակները հասարակությունում ......................................................................................... 8 1.2. Կանանց նկատմամբ բռնությունը և սեռով պայմանավորված հղիության արհեստական ընդհատումները որպես անհավասար գենդերային կարգավիճակների հետևանքներ ............................................. 14 1.3. Գենդերային կարգավիճակները, նախապատվությունները և նորմերը հայկական ընտանիքում: Պատմաազգագրական ակնարկ ........ 17 1.4. Գենդերային պատկերացումների փոխանցումը սերնդեսերունդ. գենդերային սոցիալականացում .................................................................... 22 2. Գենդերային սոցիալականացման գործընթացի վերլուծություն ............ 33 2.1. Հետազոտության մեթոդաբանությունը ................................................... 33 2.1.1. Հետազոտության իրականացման մեթոդները .................................... 35 2.1.2. Հետազոտության ընտրանքը ................................................................ 35 2.2. Հետազոտության արդյունքները ............................................................. 37 2.2.1. Գենդերային պատերացումներ, կարծրատիպեր և տարբերակված վերաբերմունք. «Աղջիկը գնացող ա...», «Տղեն տան սյունն ա...» .............. 39 2.2.2. Խրախուսվող, պարտադիր համարվող որակներ .............................. 50 2.2.3. Կնոջ և տղամարդու վերաբերյալ կրոնական պատկերացումներ «Տեր ու հնազանդ» ........................................................................................... 61 2.2.4. դաստիարակչական պրակտիկաներ ................................................ 66 2.2.5. Վարքի և դրսևորումների սահմանափակումներ ............................... 71 2.2.6. Սեռատիպիկ վարքի մոդելավորում ..................................................... 79 2.2.7. Ապագայի ակնկալիքներ....................................................................... 81 Վերջաբան ....................................................................................................... 84 Gender socialization. The Process and Result (Research summary) ................. 87 Գրականության ցանկ .................................................................................... 91

Նախաբան Մարդու վարքի և բնավորության գենդերային առանձնահատկություն­ ները ձևավորվում են հասարակությունում գերիշխող սեռադերային սպա­ սումների, սեռային դերերի մոդելների ազդեցությամբ, որոնք, բեկվելով անձի հոգեկանում, ներքնայնացվում և դրսևորվում են անհատական մակարդա­ կում: Սոցիալական ազդեցություններով պայմանավորված սեռային դերերի և սեռատիպիկ վարքաձևերի ու առանձնահատկությունների ներքնայնաց­ ման գործընթացը գենդերային սոցիալականացումն է կամ սեռադերային սոցիալականացումը: Եթե սոցիալականացումը մարդու կողմից սոցիալա­ կան փորձի, դերերի, հարաբերությունների համակարգի, հասարակայնորեն ընդունելի վարքի նորմերի, ստանդարտների յուրացման գործընթաց է, ապա գենդերային սոցիալականացումը դրա այն մասն է, որի ընթացքում մարդը յուրացնում է տղամարդկայնության և կանացիության սոցիալ­մշակութային պատկերացումները և ձևերը: Գենդերային սոցիալականացման արդյուն­ քում են ձևավորվում կնոջը և տղամարդուն բնորոշ հակազդման ձևերը, հա­ սարակությունում սեփական տեղի և դերի մասին պատկերացումները, հա­ մապատասխանաբար՝ կյանքի պլանավորումը և ապագայի հեռանկարնե­ րը: Գենդերային սոցիալականացումն այն գործընթացն է, որի արդյունքում ձևավորվում է կնոջ և տղամարդու այն տիպը, որն ամենատարածվածն է տվյալ հասարակությունում և հանդիսանում է այդ հասարակության պա­ հանջարկը և արդյունքը: Երբ քննարկում ենք կնոջ և տղամարդու գենդերային կարգավիճակները, նրանց ձեռքբերումներն ու ներգրավվածությունը հասարակական գործըն­ թացներում, հարկ է հաշվի առնել ոչ միայն այն, թե որքանով է տվյալ հասա­ րակությունն աջակցում կամ խոչընդոտում կանանց առաջխաղացմանը, այլ նաև այն, թե ինչպիսի որակներով և մոտիվացիայով անձ է հասարակությու­ նը ստեղծում կնոջից և տղամարդուց: Հասարակությունը երկու տարբեր ուղղություններով իրականացնում է գենդերային կարգավիճակների սերնդեսերունդ վերարտադրության գոր­ ծընթացը։ Մի կողմից, այն շարունակաբար նպաստում կամ խոչընդոտում է կնոջ և տղամարդու ինքնիրականացմանը, ձեռքբերումներին ու ներգրավ­ վածությանը հասարակական գործընթացներում՝ հստակ սահմանելով յու­ րաքանչյուրի սոցիալական տեղայնացումն ու գործառույթը: Մյուս կողմից, տվյալ հասարակությունում իրականացվող գենդերային սոցիալականացու­

մը, սնվելով առկա գենդերային կարծրատիպերից և գենդերային դերերի վե­ րաբերյալ պահպանողական պատկերացումներից, նպաստում է կանանց ավելի համեստ հավակնությունների ձևավորմանը և սեփական սեռադե­ րային գործառույթներում այնպիսի առաջնայնությունների հաստատմանը, որոնք չեն ենթադրում բարձր հասարակական դիրք կամ մասնագիտական ձեռքբերումներ: Գենդերային սոցիալականացման ընթացքում վաղ ման­ կությունից երեխային փոխանցվող կարծրատիպերը, պատկերացումները ստեղծում են գենդերային դերերի, կարգավիճակների բնականոն տրվածու­ թյան պատրանք թե՛ կանանց, թե՛ տղամարդկանց շրջանում, ինչն առաջաց­ նում է դրանց հետ համակերպվելու անհրաժեշտություն և բացառում է իրերի դրությունը փոխելու որևէ հնարավորություն: Այդ պատճառով կարևոր է հասկանալ, թե գենդերային սոցիալականաց­ ման ընթացքում ինչ ձևերով և ուղիներով են փոխանցվում այն գենդերային դիրքորոշումներն ու կարծրատիպերը, որոնք նպաստում են ընտանիքում և հասարակությունում կանանց և աղջիկների թերարժևորմանը, անհավասար գենդերային կարգավիճակների ձևավորմանը և ամրապնդմանը: Այս հետազոտությամբ փորձ է արվել բացահայտել Հայաստանում գեն­ դերային սոցիալականացման հիմնական առանձնահատկությունները, այդուհանդերձ, հետազոտությունը չի ներառել գենդերային սոցիալակա­ նացման գործընթացի բոլոր կողմերը: Հետազոտության նպատակն է եղել բացահայտել գենդերային սոցիալականացման՝ հասարակությունում տղա­ մարդկանց և կանանց անհավասար դիրքերի ձևավորմանը և ամրապնդմա­ նը նպաստող առանձնահատկությունները: Հետազոտությունը հիմնակա­ նում անդրադարձել է գենդերային սոցիալականացման այն կողմերը, որոնք կապված են ընտանիքում և կրթական համակարգում առկա գենդերային կարծրատիպերի և դաստիարակչական գործընթացների, ինչպես նաև կնոջ և տղամարդու վերաբերյալ եկեղեցական գաղափարների ընկալման հետ: Գրքում ամփոփված են ԵՊՀ Գենդերային հետազոտությունների և առաջնորդության կենտրոնի 2014 թ. փոքր դրամաշնորհային ծրագրի շր­ ջանակներում իրականացված «Գենդերային սոցիալականացման գործըն­ թացի վերլուծություն. կանանց և աղջիկների կարգավիճակն ու հեռանկար­ ները հայկական ընտանիքներում» հետազոտական ծրագրի, ինչպես նաև գենդերային կարգավիճակների և գենդերային սոցիալականացման վերա­ բերյալ տեսական աղբյուրների վերլուծության արդյունքները: Գրքի տեսա­ կան մասը ներկայացված է մեկ գլխով՝ «Գենդերային կարգավիճակների վերարտադրությունը գենդերային սոցիալականացման գործընթացում», որտեղ քննարկվում են գենդերային կարգավիճակների ձևավորման վերա­ բերյալ մոտեցումները, տղամարդկանց դոմինանտման պատճառները, այդ կարգավիճակների սերնդեսերունդ փոխանցման մեխանիզմները: Տեսա­

կան վերլուծությամբ բացահայտվում են գենդերային սոցիալականացման էությունը, դրանում ներգրավված գործիչների շրջանակը, ցույց են տրվում տղաների և աղջիկների սոցիալականացման տարբերությունները: Գլխում նաև անդրադարձ է կատարվում Հայաստանում պատմական տարբեր ժա­ մանակահատվածներում կանանց և տղամարդկանց նկատմամբ վերաբեր­ մունքի, գենդերային նորմերի և նախապատվությունների հարցերին: Գրքի երկրորդ՝ «Գենդերային սոցիալականացման գործընթացի վերլու­ ծություն» գլխում ներկայացված են հետազոտության մեթոդաբանությունը և արդյունքները: Հետազոտության արդյունքներում նշանակալի տեղ է հատ­ կացվել դուրս բերված գենդերային կարծրատիպերի (որպես գենդերային սոցիալականացման վրա ազդող հիմնական գործոն) ու գենդերային կար­ գավիճակների վրա դրանց ազդեցության քննարկմանը: Բացի գենդերային կարծրատիպերից, հետազոտության արդյունքները ներառում են նաև դաս­ տիարակչական պրակտիկաների, վարքի և դրսևորումների սահմանափա­ կումների, խրախուսվող որակների և ապագայի սպասելիքների գենդերային տարբերությունների քննարկումը: Գիրքն ամփոփվում է վերջաբանով, որ­ տեղ շարադրված են հետազոտության արդյունքներից արված եզրակացու­ թյունները, շեշտադրված են գենդերային սոցիալականացման այն հիմնա­ կան առանձնահատկությունները, որոնք պայմանավորում են գենդերային կարծրատիպերի վերարտադրությանը և գենդերային անհավասար կարգավիճակների ձևավորմանը: Այս գրքում շարադրված գենդերային կարգավիճակների և գենդերային սոցիալականացման հիմնախնդիրների վերլուծությունը, ներկայացված հե­ տազոտության արդյունքները կհետաքրքրեն սոցիոլոգներին, հոգեբաննե­ րին, մանկավարժներին, հարակից մասնագետներին և ուսանողներին:

1. Գենդերային կարգավիճակների վերարտադրությունը գենդերային սոցիալականացման գործընթացում

1.2.Կա­նանց­և­տղա­մարդ­կանց­կար­գա­վի­ճակ­նե­րը­ հա­սա­րա­կու­թյու­նում Հասարակության մեջ կնոջ և տղամարդու կարգավիճակների հարցը, որպես սեռերի միջև հիերարխիայի երևույթ, եղել և մնում է գենդերային հե­ տազոտությունների ուշադրության կենտրոնում: Գենդերային հիերարխիան հաճախ կապում են գենդերային դերերի հետ: Գենդերային դերերը տվյալ հասարակության մեջ կնոջը և տղամարդուն ներկայացվող մշակութային սպասումներն ու վերագրումներն են, իսկ գենդերային հիերարխիան պայ­ մանավորված է նրանով, թե այդ հասարակության մեջ նշյալ վերագրումները որքանով են արժևորվում և որքանով են ազդում իշխանության, ռեսուրսների, հեղինակության բաշխման վրա: Գենդերային կարգավիճակների վերաբե­ րյալ քննարկումները հիմնականում վերաբերում են տղամարդկանց գերա­ կայությանը և դրա պատճառների պարզաբանմանը: Տղամարդկանց գերակայությունը մեկնաբանող «մասնավորի և հան­ րայինի» դիխոտոմիայի տեսությունում որպես տղամարդկանց գերակա­ յության պատճառ դիտարկվում է կնոջ մայրական և տնային տնտեսուհու դերը, որը պակաս իշխանություն և հեղինակություն պարունակող դեր է, քան տղամարդու ապրուստ վաստակողի դերը1: Ի հակադրություն այս տե­ սության, Էռնեստին Ֆրիդլը համարում է, որ գենդերային կարգավիճակների ձևավորման հիմնական գործոնը տնտեսականն է. կանանց և տղամարդ­ կանց իշխանությունը կախված է ռեսուրսների բաշխումից, ավելի շատ իշ­ խանություն ունի այն սեռը, որը վերահսկում է տնտեսական ռեսուրսները2: Սեռերի փոխլրացնող բնույթի տեսանկյունից են գենդերային կարգա­ վիճակներն ու դերերը մեկնաբանել կառուցվածքային ֆունկցիոնալիստ­ ները: Ըստ Թ. Պարսոնսի, սոցիալական դերերը բնական անհրաժեշտու­ թյուն են, որոնք բխում են օրգանիզմների սեռական երկձևությունից և ունեն փոխլրացնող բնույթ: Ընտանիքում կա երկու հիմնական դեր՝ էքսպրեսիվ, Amstrong C., Squires J., (2002). Beyond the Public/Private Dichotomy // Contemporary Political Theory N1, (pp. 261­283).

Friedl E., (1978). Society and Sex Roles.// Human Nature. April (pp.149­158).

որի գործառույթը ներընտանեկան հարաբերությունների կարգավորումն է, և ինստրումենտալ, որի գործառույթն ընտանիքի և հասարակության միջև հա­ րաբերությունների կարգավորումն է: Մանկածնության և խնամքի կնոջ կեն­ սաբանական հնարավորությունը նրան դարձնում է ավելի հարմար էքսպրե­ սիվ դերի կատարման համար, իսկ ինստրումենտալ դերը բաժին է ընկնում տղամարդուն3։ Գենդերային (սեռագենդերային) համակարգերի տեսանկյունից է փոր­ ձել մեկնաբանել սեռերի հիերարխիայի երևույթը Գեյլ Ռուբինը, որն իր գա­ ղափարները կառուցել է Զ. Ֆրոյդի հոգեվերլուծական և Կ. Լևի­Ստրոսսը ստրուկտուրալիստական մարդաբանության տեսությունների համադրմամբ: Ռուբինի կարծիքով, յուրաքանչյուր հասարակությունում առկա սեռ/գենդեր համակարգի միջոցով վերարտադրության կենսաբանական առանձնահատ­ կությունները, վերափոխվելով սոցիալական համակարգի ազդեցությամբ, դառնում են մարդկային հարաբերությունների կարգավորման միջոցներ: Կանանց և տղամարդկանց անհավասար կարգավիճակները պայմանավոր­ ված են ոչ թե ուղղակիորեն սեռի կենսաբանական առանձնահատկություն­ ներով, այլ այդ առանձնահատկությունների հետ զուգորդվող սոցիալական իմաստներով: Այդպիսով, արական սեռական առանձնահատկություննե­ րը (ֆալոսը) դառնում են իշխանության և հասարակական ակտիվության խորհրդանիշ, իսկ կանայք, որպես այդ խորհրդանիշից զրկված էակներ, հանդես են գալիս դրա փոխանցողների դերում: Ռուբինի տեսությունում նաև ընդգծված է ազգակցական համակարգում սեռական­ամուսնական հարա­ բերությունների կարգավորման մեխանիզմների հետևանքով առաջացած տղամարդկանց կողմից կանանց «տիրապետելու» և փոխանակելու երևույ­ թի ազդեցությունը կանանց ստորադաս կարգավիճակի ձևավորման վրա4։ Համանման գաղափարի է հանգում նաև Մ. Գոդիլիերը, որը գենդերային անհավասար կարգավիճակների գլխավոր պատճառներից մեկը համարում է այն, որ տղամարդիկ վերահսկում են ոչ միայն արտադրության նյութական գործընթացը, այլ նաև կանանց վերարտադրողականությունը5: Գենդերի սոցիալական կառուցակցման տեսությունում (Կ. ուեսթ և դ. Զիմերման) գենդերը վերլուծվում և մեկնաբանվում է առօրյա հարաբերու­ թյուններում իրականացվող գործողությունների և պրակտիկաների համա­ տեքստում: Գենդերի կառուցակցման գործընթացը հասկանալու համար տարբերակում են կենսաբանական սեռը (կենսաբանական հատկանիշների

Parsons T., (1964) Social Structure and Personality. New York: Free Press.

Рубин Г. 2000. Обмен женщинами: заметки о “политической экономии” пола // Хрестоматия феминистских текстов. Переводы / Под ред. Е. Здравомысловой и А.Темкиной. СПб.: Д. Буланин. (стр. 89-139).

Godelier M., (1981). The origins of male domination. – New Left Review, 127, 17.

համակցությունը, որը սոսկ նախադրյալ է անհատին այս կամ այն սեռի հա­ մարելու համար), սեռի վերագրումը (սոցիալական կատեգորիզացիան ըստ սեռի) և գենդերը (ձեռքբերովի կարգավիճակ, որն ամենօրյա փոխազդեցու­ թյունների հետևանք է): Գենդերը չի ձևավորվում մեկընդմիշտ, այլ մշտապես զարգանում և վերարտադրվում է հաղորդակցական իրադրություններում: Գենդերը միջանձնային փոխազդեցության համակարգ է, որի միջոցով կա­ ռուցվում, ամրապնդվում, հաստատվում և վերարտադրվում են տղամարդ­ կայինի և կանացիի վերաբերյալ պատկերացումները՝ որպես սոցիալական կարգի հիմնարար կատեգորիաներ: Գենդերի կառուցակցումը տեղի է ունե­ նում անընդհատ միկրոմակարդակի բոլոր հաղորդակցական իրավիճակնե­ րում՝ ամենօրյա «այստեղ և հիմա» փոխազդեցություններում ձևավորելով և վերարտադրելով սեռերի անհավասար կարգավիճակները: Ըստ որում, անհատներին ըստ սեռի այս կամ այն կատեգորիայի դասելը համարվում է կարևոր պայման սոցիալապես կոմպետենտ վարքի և հաջող հաղորդակց­ ման համար: Վերագրումը որևէ սեռի տեղի է ունենում տվյալ հասարակու­ թյունում ընդունված գենդերի կառուցակցման կանոնների հիման վրա և պայմանավորված է գենդերային դիսփլեյով6։ Գենդերային դիսփլեյ հասկացությունը ներմուծել է Ի. Հոֆմանը, որը ևս դիտարկում էր սեռային տարբերությունները սոցիալական փոխազդեցու­ թյան տեսանկյունից: Գենդերային դիսփլեյը սեռական պատկանելության սոցիալապես պայմանավորված դրսևորումների բազմազանությունն է դե­ մառդեմ հաղորդակցական իրավիճակներում. այն հանդիսանում է գենդերի ստեղծման մեխանիզմը: Միջանձնային հաղորդակցումը կոնկրետ իրավի­ ճակում ուղեկցվում է զրուցակցին կանանց կամ տղամարդկանց կատեգո­ րիային դասելու չգիտակցված գործընթացով, ինչը տեղի է ունենում ստաց­ վող բազմաբնույթ ինֆորմացիան (մարմնական տեսք, սիմվոլիկա, ձայն, հաղորդակցման ոճ, բովանդակություն և այլն) ավանդական «իգական» կամ «արական» ստանդարտներով տարբերակելու միջոցով: Քանի որ սե­ ռի վերագրումը հաղորդակցման անխուսափելի հիմնարար պրակտիկան է հանդիսանում, գենդերային դիսփլեյը որոշիչ նշանակություն է ունենում մի­ ջանձնային հաղորդակցման հաջողվածության համար: Գենդերային դիսփ­ լեյը համընդհանուր չէ, այլ պայմանավորված է մշակույթով և իշխանական հարաբերություններով7։ Այսպիսով, գենդերի սոցիալական կառուցակցու­ մը միջանձնային հաղորդակցման ամենօրյա պրակտիկաներում գենդե­ րային առանձնահատկությունների ստեղծման, պահպանման և դրսևորման երևույթն է, որը ենթադրում է նաև անհավասար կարգավիճակների ստեղ­ Уэст К., Зиммерман Д., (1997). Создание гендера // Гендерные тетради. Труды СПб филиала ИС РАН (cc. 94 – 124).

Goffman E. (1979). Gender Advertisements. New York: Harper and Row.

ծումն ու վերարտադրումը: Առավել ամբողջական է Ռ. Քոնելի «գենդերային կոմպոզիցիայի» մոտե­ ցումը, որի շրջանակներում գենդերային հարաբերությունների հիմնահարցը դիտարկվում է որպես գենդերային պրակտիկաների և սոցիալական կառուց­ վածքների փոխազդեցության գործընթաց: Ամենօրյա պրակտիկաները կա­ ռուցում են սոցիալական փոխհարաբերությունները (միկրոմակարդակ), իսկ սոցիալական կառուցվածքները սահմանափակում և կարգավորում են այդ պրակտիկաները (մակրոմակարդակ): Այստեղ կարևոր է այն, որ պրակտի­ կաների սուբյեկտը համարվում է այնպիսի գործիչ, որը սահմանափակվում է կառուցվածքների կողմից, սակայն միաժամանակ կարող է ազդել դրանց վրա և փոփոխել8։ Ռ. Քոնելը գենդերը համարում է հարաբերական հասկա­ ցություն, կանացիությունը և տղամարդկայնությունը պրակտիկաների հա­ մախումբ են, որոնք սահմանվում, ոչ թե ամբողջությամբ պարտադրվում են սոցիալական հարաբերությունների կառուցվածքի կողմից: Կանացիությու­ նը և տղամարդկայնությունը հանդես են գալիս ոչ թե որպես մեկընդմիշտ տրված, այլ որպես մշտապես ստեղծվող նույնականություններ: Գենդե­ րային կոմպոզիցիան սոցիալական իրականություն է, հին և նոր գենդերային պրակտիկաների կառուցվածքային հնարավորությունների համակարգ, որն ընդգրկում է երեք հիմնական ոլորտ՝ աշխատանք և տնտեսություն, քաղա­ քականություն և հուզական հարաբերություններ: Կառուցվածքային հնա­ րավորությունների այս երեք ոլորտները սահմանում են կոնկրետ սոցիալա­ կան ինստիտուտում (ընտանիք, պետություն, կազմակերպություն և այլն) գենդերային փոխազդեցությունների «խաղի կանոնները»9։ Ռ. Քոնելը պնդում է, որ հասարակությունը տղամարդկանց ներկայաց­ նում է ագրեսիվ, ռիսկային, հուզականորեն սառը և կանանց հանդեպ դոմի­ նանտ լինելու պահանջներ, և տղամարդկության այս տեսակն անվանում է «հեգեմոնիկ տղամարդկություն»: Տղամարդկանց սոցիալական դիրքը մա­ սամբ կախված է նրանից, թե որքանով նրանք կհամապատասխանեն տղա­ մարդկայնության այս ստանդարտին: Եվ չնայած տղամարդկանց մեծա­ մասնությունը չի կարող լիարժեք համապատասխանել «հեգեմոնիկ տղա­ մարդու» կերպարին, այս ստանդարտը շարունակում է գոյություն ունենալ, քանի որ տղամարդկանց համար շահեկան է կանանց նկատմամբ իշխանա­ կան և դիրքային առավելություն ունենալը10։ Այսպիսով, գենդերային կարգավիճակների պատճառները տարբեր կերպ են մեկնաբանվել՝ կենսաբանական նախադրյալներով պայմանավոր­

Connell R. (1987). Gender and Power: Society, the Person, and Sexual Politics, Satnford, Stanford University Press.

Connell, R. (2002). Gender. Cambridge, U.K.: Polity Press, p. 10.

Connell, R. (2005). Masculinities (2nd ed.). Sydney: Allen & Unwin Australia.

վածությունից մինչև զուտ մշակութային, սոցիալական կառուցակցման ար­ դյունք: Պետք է նաև նշել, որ գենդերային կարգավիճակները շատ տարբեր­ վում են տարբեր մշակույթներում և նույն մշակույթում տարբեր պատմական ժամանակահատվածներում: դժվար է գնահատել որևէ կոնկրետ հասարա­ կությունում կնոջ և տղամարդու կարգավիճակների հավասարությունը/ան­ հավասարությունը, քանի որ չկա միանշանակ կարծիք այն չափանիշների վերաբերյալ, որոնցով պետք է գնահատվեն և համեմատվեն այդ կարգավի­ ճակները: Գենդերային հավասարության եվրոպական ինստիտուտի կողմից մշակ­ ված գենդերային հավասարության ինդեքսում (ԳՀԻ) առանձնացված են գենդերային հավասարության/անհավասարության դրսևորման հետևյալ հիմնական բնագավառները` աշխատանք, փող, գիտելիք, ժամանակ, իշխա­ նություն, առողջություն: Իսկ բռնությունը համարվում է գենդերային հավա­ սարության արբանյակային բնագավառ: Արբանյակային բնագավառ է հա­ մարվում նաև «համակցված անհավասարությունը», որը ցույց է տալիս սեռի և այլ զուգակցվող գործոնների (օրինակ, ազգություն, տարիք, ռասա, կրոն և այլն) համակցված ազդեցությունը գենդերային հավասարության վրա:

Նկ. 1. Գենդերային հավասարության ինդեքսի բաղադրիչները11

The European Institute for Gender Equality (EIGE)., (2013). Gender Equality Index Report.

Գենդերային հավասարության ինդեքսի առաջին բաղադրիչը՝ աշխա­ տանքը, վերաբերում է աշխատաշուկայում (վճարվող աշխատանքում) կա­ նանց և տղամարդկանց կարգավիճակների տարբերությանը: Երկրորդ բաղադրիչը՝ փողը, վերաբերում է կանանց և տղամարդկանց ֆինանսական ռեսուրսների և տնտեսական իրադրության տարբերություն­ ներին. կանայք սովորաբար ֆինանսապես ավելի անբարենպաստ վիճա­ կում են լինում, ինչը մեծացնում է նրանց սոցիալական մեկուսացման վտան­ գը: Երրորդ բաղադրիչը՝ գիտելիքը, առնչվում է կրթության համակարգում և գործընթացում կանանց և տղամարդկանց տարբերություններին: Եթե ասիական և աֆրիկյան երկրներում անհավասարությունը դրսևորվում է կա­ նանց և տղամարդկանց կրթական մակարդակում, ապա եվրոպական այն երկրներում, որտեղ կրթությունը հավասարապես հասանելի է երկու սեռին, գենդերային տարբերությունները դրսևորվում են առարկաների, մասնագի­ տությունների ընտրության և ուսումնառության, ինչպես նաև կանանց ակա­ դեմիական կարիերայի և առաջխաղացման մեջ: Չորրորդ բաղադրիչը ժամանակն է, ոլորտ, որում չափազանց արտա­ հայտված է գենդերային անհավասարությունը, քանի որ կանայք անհամա­ մասնորեն շատ ժամանակ են հատկացնում խնամակալության գործունեու­ թյանը, քան տղամարդիկ: Գործունեությունների բաժանումը արդյունավետի (նյութական ռեսուրսների հայթայթում) և վերարտադրողականի (խնամք), ինչպես նաև վերջինիս արժեզրկումն առաջինի համեմատ, գենդերային ան­ հավասարության հիմք է ստեղծում: Հինգերորդ բաղադրիչը՝ իշխանությունը, վերաբերում է քաղաքական, սոցիալական և տնտեսական ոլորտներում որոշումներ ընդունող մարմին­ ներում կանանց և տղամարդկանց ներկայացվածության տարբերություննե­ րին: Վեցերորդ բաղադրիչը՝ առողջությունը, ներառում է, առողջության կեն­ սաբանական տարբերություններից զատ, առողջության վրա ազդող այն գործոնները, որոնք ունեն գենդերային պայմանավորվածություն՝ առողջա­ պահական ծառայությունների հասանելիություն, առողջության պահպան­ մանն ուղղված վարք և առողջական վիճակ12։ Այսպիսով, գենդերային կարգավիճակները ձևավորվել են դերերի և աշ­ խատանքի սեռային բաշխման, ռեսուրսների և իշխանության անհավասար տիրապետման հետևանքով: Չնայած գենդերային պատկերացումների մի շարք փոփոխություններին և որոշ երկրներում առկա հարաբերական հա­ Italy, p. 19.

The European Institute for Gender Equality (EIGE)., (2013). Gender Equality Index Report. Italy, p. 18­33.

վասարությանը, մշակույթների մեծամասնությունում կնոջ և տղամարդու անհավասար կարգավիճակները շարունակում են մնալ որպես ընդունված կարգ և վերարտադրվում են յուրաքանչյուր հաջորդ սերնդում: Գենդերային անհավասարության հարցը հատկապես հրատապ է համարվում, քանի որ հասարակությունում կնոջ հարաբերականորեն ցածր կարգավիճակն ունե­ նում է մի շարք անցանկալի հետևանքներ, այդ թվում գենդերով պայմանա­ վորված բռնությունն ու սեռով պայմանավորված հղիության արհեստական ընդհատումները:

1.2.­Կա­նանց­նկատ­մամբ­բռ­նու­թյու­նը­և­սե­ռով­պայ­մա­նա­վոր­ված­ հղիու­թյան­ար­հես­տա­կան­ընդ­հա­տում­նե­րը­որ­պես­ան­հա­վա­սար­ գեն­դե­րային­կար­գա­վի­ճակ­նե­րի­հետ­ևանք­ներ Գենդերային հավասարության ինդեքսում գենդերով պայմանավորված բռնությունը (կանանց նկատմամբ բռնություն) դիտարկվում է որպես կա­ նանց նկատմամբ մասքուլին իշխանության դրսևորում13։ Գենդերով պայ­ մանավորված բռնությունը (ԳՊԲ) տարածված երևույթ է, որը բազմազան դրսևորումներ ունի՝ սեռական, ֆիզիկական և տնտեսական բռնություն, աշ­ խատանքային ոտնձգություններ, արժանապատվության ոտնահարում, մանկամուսնություն, կանացի սեռական օրգանների անդամահատում և այլն: Համաշխարհային առողջապահական կազմակերպության 2013 թ. հե­ տազոտությունում բացահայտվել է, որ ողջ աշխարհում 35 տոկոսից ավե­ լի կանայք ենթարկվել են զուգընկերոջ կողմից ֆիզիկական կամ սեռական բռնության կամ սեռական բռնության իրենց զուգընկերը չհանդիսացող անձի կողմից14: Գենդերով պայմանավորված բռնությունը հիմնված է իշխանության անհավասար գենդերային բաշխումից սկիզբ առնող գենդերային դերերի և նորմերի վրա, հետևաբար, կանայք ավելի հաճախ են ենթարկվում ԳՊԲ­ ն15: Ըստ որում, դեպքերի մեծամասնությունում կանանց նկատմամբ բռնու­ թյունը կատարվում է ընտանիքի անդամի կամ զուգընկերոջ կողմից: «Տղա­ մարդկանց և գենդերային հավասարության միջազգային հետազոտության»

The European Institute for Gender Equality (EIGE)., (2013). Gender Equality Index Report. Italy, p. 31.

Garcia­Moreno, C., Pallitto, C., Devries, K., Stockl, H., Watts, C., & Abrahams, N. (2013). Global and regional estimates of violence against women: prevalence and health effects of intimate partner violence and non­partner sexual violence. Geneva: World Health Organization.

Շօrտոո Մ.Շ.. (2013). Տճxuո1 ոոմ Gճոմճr-BոՏճմ V1օ1ճոcճ: Մհոt 1Տ tհճ Մօr1մ Bոու 0օ1ոջ. ոոմ Մհոt հոմճ Մճ Lճոrոճմ? A Տtrոtճջ1c Rճմ1ճw. Մօr1մ Bոու: Տօc1ո10ճմճ1օքտճոt. Washington, ք. 7.

(IMAGES) տվյալներով՝ զուգընկերոջ կողմից կատարված բռնության տա­ րածվածությունը տատանվում է 25­ից 40 տոկոսի սահմաններում տարբեր երկրների տվյալներով: Ըստ որում, գենդերային անհավասար դիրքորոշում­ ներ ունեցող տղամարդկանց շրջանում մեծ է զուգընկերուհիների նկատ­ մամբ կատարված բռնության հաճախականությունը հետազոտության մեջ ներգրավված բոլոր երկրներում16։ Այսինքն՝ գենդերով պայմանավորված բռնության պատճառականու­ թյան մեջ նշանակալի դեր ունեն գենդերային հավասարության վերաբերյալ պատկերացումները: Այս փաստն ապացուցվում է նաև նրանով, որ գենդերի և գենդերային հարաբերությունների վերաբերյալ դիրքորոշումների փոփո­ խությունը հանդիսանում է գենդերով պայմանավորված բռնության կան­ խարգելման որոշիչ գործոն17,18: Գենդերով պայմանավորված բռնության յուրատեսակ դրսևորում է սե­ ռով պայմանավորված հղիության ընդհատումը, որի հետևանքով շատ երկրներում արհեստականորեն խախտվել է սեռերի համամասնությունը19: Հայաստանում 2011 թ. ՄԱԿ բնակչության հիմնադրամի կողմից իրակա­ նացված հետազոտությունը ցույց տվեց, որ մեր երկրում նորածինների սեռե­ րի համամասնությունը կազմում է 100 աղջիկ/114­115 տղա, որն աշխարհում երրորդ տեղում է արական սեռի նորածինների գերակշռման առումով և զի­ ջում է միայն Չինաստանին (100/118) և Ադրբեջանին (100/116)20։ Վերլուծությունները ցույց են տալիս, որ հղիության ընտրողական ընդ­ հատումների աճը պայմանավորված է երեք հիմնական պատճառներով. 1. Հայրիշխանական մշակույթներում, որտեղ կանայք ունեն մարգինալ սոցիալական և տնտեսական կարգավիճակ և սահմանափակ իրավունքներ, արու զավակը համարվում է ավելի նախընտրելի, քան իգական սեռի զավա­ կը: 2. Պրենատալ ախտորոշման տեխնոլոգիաների զարգացումը, որոնք Barker, G., Contreras, J.M., Heilman, B., Singh, A.K., Verma, R.K., and Nascimento, M., (2011). Evolving Men: Initial Results from the International Men and Gender Equality Survey (IMAGES). Washington, D.C.: International Center for Research on Women (ICRW) and Rio de Janeiro: Instituto Promundo. p. 44­45. Heise, L. (2011). What works to prevent partner violence? An Evidence Overview: London: London School of Hygiene and Tropical Medicine. Ricardo, C., Eads, M., & Barker, G. (2011). Engaging boys and young men in the prevention of sexual violence: A systematic and global review of evaluated interventions. Pretoria: South Africa: Oak Foundation. UNFPA. (2012). Sex Imbalances at Birth. Current Trends, Consequences and Policy Implications. – Bangkok.

Գիլմոտո Ք. Զ., Նորածինների սեռերի անհամամասնությունը Հայաստանում. ժողովրդագրական տվյալներ և վերլուծություն: ­ Երևան, 2013, էջ 9։

թույլ են տալիս ծնողներին իմանալ իրենց չծնված երեխայի սեռը և դիմել հղիության օրինական կամ անօրինական ընդհատման: 3. ցածր ծնելիությունը. երեխաների թվի սահմանափակումը և պարտա­ դիր տղա ունենալու ցանկությունը բերում են ընտանիքին հղիության արհես­ տական ընդհատման որոշման, եթե պտղի սեռն անցանկալի է նրանց հա­ մար21: Այս երեք գործոններից առանցքային է արական սեռի երեխա ունենա­ լու ձգտման ուժգնությունը, քանի որ, օրինակ, Արևմտյան Եվրոպայի մեծ մասում ցածր ծնելիությունն ու արդիական վերարտադրողական տեխնո­ լոգիաների հասանելիությունը չեն հանգեցրել սեռերի հարաբերակցության շեղումների այն պատճառով, որ բացակայում են նշանակալի գենդերային նախապատվությունները22։ ՄԱԿ բնակչության հիմնադրամի հետազոտությունների, ինչպես նաև Վորլդ Վիժն Հայաստան կազմակերպության հետ համատեղ անցկացրած մեր հետազոտության արդյունքները ցույց են տալիս, որ հայաստանյան ընտանիքներում արու զավակի նախապատվության հիմքում ընկած են հե­ տևյալ հիմնական պատճառները. 1. Տղաները համարվում են գերդաստանի շարունակողներ: 2. Տղաները դիտարկվում են որպես ընտանեկան ունեցվածքի ժառան­ գորդներ: 3. Տղաներն ընտանիքի ֆինանսական բարեկեցության ապահովող­ ներն են: 4. Տղաները թե՛ սեփական տան, թե՛ հայրենիքի պաշտպանն են: 5. Տղաները շարունակում են ապրել հայրական ընտանիքում, իսկ աղ­ ջիկներն ամուսնությունից հետո լքում են հայրական տունը և դադա­ րում են պատկանել հայրական ընտանիքին (պատրիլոկալ ընտանի­ քի մոդել): 6. Աղջիկների/կանանց հոգսաշատությունը և ծնողների մտահոգվա­ ծությունը նրանց ճակատագրով, քանի որ նա «ուրիշի ձեռքում» է23,24։ UNFPA. (2012). Sex Imbalances at Birth. Current Trends, Consequences and Policy Implications. ­ Bangkok, p. 10.

Գիլմոտո Ք. Զ., Նորածինների սեռերի անհամամասնությունը Հայաստանում. ժողովրդագրական տվյալներ և վերլուծություն: ­ Երևան, 2013, 1, էջ 24։ UNFPA Հայաստան. Սեռով պայմանավորված հղիության արհեստական ընդհատումների տարածվածությունն ու պատճառները Հայաստանում, Զեկույց. Երևան: UNFPA, Առողջապահության նախարարություն, ՀՀ Ազգային վիճակագրական ծառայություն, Վերարտադրողական առողջության, պերինատոլոգիայի, մանկաբարձության և գինեկոլոգիայի հանրապետական ինստիտուտ, Երևան, 2011, էջ 32­33։

Գարգրցյան Լ., Հայաստանում արու զավակի նախապատվության պատճառները: ­ Արդիականության մարտահրավերները. Փիլիսոփայական և հոգեբանական հիմնախնդիրներ:

Այսպիսով, պարզ է դառնում, որ տղամարդկանց գերակայությամբ մշա­ կույթներում գենդերային անհավասար կարգավիճակները զուգակցվում են կանանց և իգական սեռի զավակների պակաս արժևորմամբ, ինչն էլ հան­ գեցնում է նրանց նկատմամբ բռնության դրսևորումների նույնիսկ մինչև լույս աշխարհ գալը:

1.3.­Գեն­դե­րային­կար­գա­վի­ճակ­նե­րը,­նա­խա­պատ­վու­թյուն­նե­րը­և­ նոր­մե­րը­հայ­կա­կան­ըն­տա­նի­քում:­Պատ­մաազ­գագ­րա­կան­ակ­նարկ Հայաստանում գենդերային կարգավիճակները տարբեր պատմական ժամանակահատվածներում բավական տարբերվել են՝ կնոջ ակտիվ և տղա­ մարդուն գրեթե իրավահավասար կարգավիճակից մինչև կնոջ խիստ սահ­ մանափակումներ ու կախյալ կարգավիճակ: Տարբերվել են նաև տարբեր գավառների կամ լեռնային ու դաշտային շրջանների կանանց կարգավի­ ճակները՝ պայմանավորված տնտեսության ձևով և ռազմաքաղաքական իրադրությամբ: Գենդերային կարգավիճակների և նորմերի վրա ազդեցու­ թյուն են թողել նաև այն երկրների մշակութային առանձնահատկություննե­ րը, որոնց տիրապետության տակ գտնվել է Հայաստանը: Շարունակաբար սպառնացող վտանգները, կանանց օտարների գերեվարումից պաշտպանե­ լու և հայկական գենը մաքուր պահելու անհրաժեշտությունը հանգեցրել են մի շարք սովորույթների առաջացման, որոնք իրենց ժամանակին ունեցել են ազգապահպանման գործառույթ: Պատմամշակութային որոշակի նախա­ պայմանների հետևանքով ստեղծված ավանդույթներն ու սովորույթներն իրենց հետքն են թողել ներկայիս գենդերային դիրքորոշումների ձևավորման վրա: դիտարկենք այդ նախապայմաններից գլխավորները: Հայրական գծով ազգի՝ գերդաստանի կառուցումը: «Ազգը (այստեղ՝ գերդաստան իմաստով) հայրական գծով հիմնադիր նահապետից սերված վարընթաց և շեղակի կամ հորիզոնական ճյուղավորումներով մերձավոր արյունակից ընտանիքների միավորում է, որի մեջ ընդգրկված են սովորա­ բար վեցից յոթ, երբեմն էլ ավելի սերունդներ»25: Հայրական գծով գերդաս­ տանը շարունակելու կարգը կոչվում է պատրիլինեալություն (լատ. pater հայր + linea գիծ): Ազգի սերնդային հաշվարկը կատարվում է արական գծով, իսկ ազգում տղաների բացակայության դեպքում այն համարվում է անհետացող: Պատմաազգագրական տվյալներով՝ Հայաստանում XIX դ. երկրորդ կեսից XX դ. սկիզբը արյունակիցներից զատ տվյալ ազգի անդամ էին համարվում Միջազգային գիտաժողովի նյութերի ժողովածու.­ Եր.: ԵՊՀ հրատ., 2014, էջ 255­258։

Նահապետյան Ռ. Ա., Հայոց ազգակցական համակարգը (XIX դ. երկրորդ կես ­ XX դ. սկիզբ): Պատմաազգագրական ուսումնասիրություն. ­ Եր.: ԵՊՀ հրատ., 2012, էջ 21։

նաև տվյալ ազգի հարսները, իսկ այն բոլոր աղջիկներն ու կանայք, որոնք ամուսնանալով՝ թողնում էին իրենց հայրական տունը, ազգի շրջանակներից դուրս էին համարվում: Այսպիսով, հարսն իր հայրական ազգի համար դառ­ նում էր լոկ «ցեղակից», իսկ սկեսրայրենց համար` ազգագրված ազգակից26: Սկեսրայրենց ընտանիքի հանդեպ ունեցած պարտականություններից մեկն ամուսնու տոհմանունն ընդունելն էր, որն ուներ անգիր օրենքի կամ սովորու­ թաիրավական պարտականության ուժ27: Այդպիսով, ամուսնացած աղջիկը դադարում է իր հայրական ընտանիքի, իր ազգի ներկայացուցիչը համարվել, ինչը տարածվում է նաև նրա սերունդների վրա. աղջկա երեխաները հայրա­ կան ազգի համար համարվում են արյունակից, բայց ոչ ազգակից: Ընդլայնված ընտանիքը և դրա պատրիլոկալ (լատ. pater հայր + locus տեղ) բնույթը: Հայկական նահապետական ընտանիքը ներառում էր հոր՝ նահապետի որդիներին և նրանց ընտանիքները: Գերդաստանային, նահա­ պետական ընտանիքին բնորոշ էր ոչ միայն համատեղ բնակությունը, այլ նաև համատեղ տնտեսությունն ու աշխատանքը28,29։ Ընդունված կարգ էր, որ հայրական ընտանիքում ապրել շարունակում էին որդին կամ որդիները (թե՛ ամուսնացած, թե՛ չամուսնացած), իսկ հակառակ երևույթը՝ ամուսնացած աղջկա ընտանիքի բնակությունը հոր տանը («տնփեսայությունը»), հազվա­ դեպ էր պատահում, այն էլ միայն տղա չունեցող ընտանիքներում30: Մինչ այժմ հայկական ընդլայնված ընտանիքը ներառում է ծնողներին և նրանց որդու ընտանիքը (տարբերությունը գերդաստանային ընտանիքից այն է, որ հիմնականում ծնողների հետ շարունակում է ապրել որդիներից մեկը, ոչ թե բոլորը): Ընտանիքում և հասարակությունում հայրիշխանական (հուն. pater – հայր, ­arch առաջնորդ, ղեկավար) կարգը: Հայաստանում հասարակական կյանքում առաջնակարգ դերը հիմնականում տղամարդուն էր պատկանում, նա էր մասնակցում հասարակական ժողովների և կարգավորում տանից դուրս կատարվող գործերը, իսկ կինը գլխավորապես տան ներքին գործա­ ռույթներն էր կարգավորում: Այս բաժանումն արտացոլված է «տղամար­ դը տան դրսի պատն ա, կինը՝ ներսի» ասացվածքում: Նույնիսկ այրի կինն ամուսնու մահից հետո չէր մասնակցում հասարակական ժողովներին, նրա

Նույն տեղում։

Նահապետյան Ռ. Ա., Կինը հայոց ավանդական ընտանիքում (ըստ սասունցիների ազգագրական սովորույթների), ՊԲՀ, 2009, 1(180), էջ 71­87։

Թեմուրճյան Վ. Ս., Գամիրքի հայերը, ՀԱԲ, Հ. 1.­ Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1970, էջ

Լիսիցյան Ստ., Զանգեզուրի հայերը.­ Եր., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ.,1969, էջ 184։

110։

Նահապետյան Ռ. Ա., Հայոց ազգակցական համակարգը (XIX դ. երկրորդ կես ­ XX դ. սկիզբ): Պատմաազգագրական ուսումնասիրություն. ­ Եր.: ԵՊՀ հրատ., 2012, էջ 35։

փոխարեն հանդես էին գալիս խնամակալը, հոգաբարձուն: Ինչպես հար­ սանիքի արարողության ժամանակ նորահարսը, այնպես էլ հետագա ողջ կյանքում նույնիսկ հասակն առած կինը փողոցով քայլելիս, որևէ տուն հյուր գնալիս պետք է գնար ամուսնու հետևից31։ Գերդաստանի, ընտանիքի ղեկա­ վարումն իրականացնում էր հայրը, նրա մահից հետո՝ ավագ որդին: Հայրը տան ներկայացուցիչն էր համայնքում, նա էր վարում ֆինանսական և տըն­ տեսական գործերը, իսկ կինը (նահապետի կինը կամ տանտիկինը) ղեկա­ վարում և կարգավորում էր տան ներսի գործերը, ինչպես նաև որոշիչ դեր ուներ երեխաների ամուսնության պարագայում, հատկապես հարս ընտրե­ լիս32։ Չնայած տան գլխավորը համարվում էր տղամարդը, կինը հայկական ընտանիքում հարգանք և հեղինակություն էր վայելում: Կնոջ հեղինակությու­ նը մեծանում էր տարիքին զուգընթաց, տան մեծ տիկինը նահապետից հետո ամենահեղինակավոր մարդն էր ընտանիքում, նույնիսկ տարիքն առած որ­ դիները կարևոր որոշումներ կայացնելիս հաշվի էին առնում մոր կարծիքը33: Քիչ չեն նաև հայ կանանց հասարակական մասնակցության վերաբերյալ վկայությունները: Միջնադարում հայ կանայք երկու ընտրական ինստի­ տուտների՝ վանքերի և մենաստանների հոգաբարձուների խորհրդի և գյու­ ղական համայնքի ավագանու անդամ են հանդիսացել34: Այնուամենայնիվ, համընդհանուր ընդունված կարգը հայրիշխանական էր, ինչը ենթադրում էր մի կողմից տղամարդու գերակա դիրքը հասարակությունում, մյուս կողմից՝ հոր գերակա դիրքն ընտանիքում: Շարունակական պատերազմական իրավիճակը, այլ ազգերի տիրապե­ տության տակ գտնվելը, անկախության և պետականության համար մղվող դարավոր պայքարը մեծացնում էին տղաներ՝ զինվորներ, մարտիկներ ունե­ նալու անհրաժեշտությունը: Համարվում էր, որ ազգն ուժեղ է այնքան, որքան արու զավակներ ունի, ուստի տղաների ծնունդն ավելի մեծ խանդավառու­ թյամբ էր ընդունվում35: Այս գաղափարները պահպանվել են մինչև մեր օրերը և շարունակում են սնել ցանկացած պայմանով տղա ունենալու ձգտումը: Հողագործական և անասնապահական զբաղմունքների գերակշռման պայմաններում ընտանիքը կայուն աշխատուժով ապահովելու անհրաժեշ­

Լիսիցյան Ստ., Զանգեզուրի հայերը.­ Եր., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1969, էջ 221։

Թեմուրճյան Վ. Ս., Գամիրքի հայերը, ՀԱԲ, Հ. 1.­ Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1970, էջ

112։ Նահապետյան Ռ. Ա., Կինը հայոց ավանդական ընտանիքում (ըստ սասունցիների ազգագրական սովորույթների), ՊԲՀ, 2009, 1(180), էջ 71­78։ Բարխուդարյան Ս. Գ., Հայ կնոջ իրավական վիճակը միջին դարերում.­ ՊԲՀ, N 2, 1966, էջ 25­40։

Նահապետյան Ռ. Ա., Հայոց ազգակցական համակարգը (XIX դ. երկրորդ կես ­ XX դ. սկիզբ): Պատմաազգագրական ուսումնասիրություն. ­ Եր.: ԵՊՀ հրատ., 2012, էջ 59։

տությունը: Ընտանիքի անդամների ավելացումը դիտարկվում է տվյալ ըն­ տանիքի հաստատուն աշխատուժի ավելացման կամ նվազման տեսանկյու­ նից, իսկ աղջիկը որպես աշխատուժ օգտագործվելու էր ոչ թե հայրական, այլ սկեսրայրենց տանը36: Այսպիսով, հայրական գծով գերդաստանի շարունակությունը, ամուս­ նությունից հետո որդիների բնակությունը հայրական տանը և ազգի ինք­ նապաշտպանության անհրաժեշտությունը հանգեցրել են հասարակական գիտակցության մեջ տղամարդու գերադասության ամրագրմանը: Այդ պատ­ ճառով տղա երեխայի ծնունդը շատ ավելի մեծ ուրախություն էր պատճա­ ռում ծնողներին, քան աղջկա ծնունդը37,38: Տղայի ծնունդն ընդունվում էր հա­ մընդհանուր շնորհավորանքներով, իսկ աղջկա ծնունդը (հատկապես միայն աղջիկներ ունեցող ընտանիքներում) գրեթե դժբախտություն էր համարվում, ինչպես նաև միայն աղջիկներ կամ մեծ մասամբ աղջիկներ ծնած կինն ըն­ տանիքում հարգանք չէր վայելում39: Միայն աղջիկների տեր ընտանիքները գրեթե հավասարազոր էին համարվում անզավակ ընտանիքներին40: Ինչ վերաբերում է գենդերային նորմերին, ապա դրանք հստակ սահման­ ված էին և սկսում էին գործել մանկության տարիներից: Մինչև 6­7 տարեկան հասակը երեխաները խաղում էին միասին, ունեին միատեսակ հետաքրքրու­ թյուններ, իսկ դրանից հետո տեղի էր ունենում նրանց աստիճանական ներ­ գրավում կանանց և տղամարդկանց զբաղմունքներում: Այս տարիքից սկ­ սած՝ երեխաների դաստիարակությունը կտրուկ տարբերվում էր ըստ սեռի, նրանք սկսում էին նախապատրաստվել իրենց ապագա գործունեությանը, յուրացնել դրա համար անհրաժեշտ հմտություններ և աջակցել ընտանիքի մյուս անդամներին կենցաղային և տնտեսական աշխատանքներում: Աղջիկներն ավելի վաղ տարիքից էին մասնակցություն ունենում տան կենցաղային գործերին, քան տղաները: Սկսած 4­5 տարեկանից՝ աղջիկնե­ րը մասնակցում էին տան ու բակի մաքրության, կրտսեր սիբլինգների խնամ­ քի գործողություններին, ջուր էին բերում, տան մեծերին և հյուրերին սպա­ սարկում, մեծերի հանձնարարականները կատարում, իսկ 8­12 տարեկան աղջիկները սովորում էին բուրդ գզել, ճախարակ պտտել, իլիկ մանել, խմոր հունցել, հաց թխել, այծ ու ոչխար կթել, պանիր մակարդել, լվացք անել, գուլ­ Լիսիցյան Ստ., Լեռնային Ղարաբաղի հայերը, ՀԱԲ, Հ. 12.­ Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1981, էջ 40։

Գևորգյան Գ. Գ., Ղզլար, ՀԱԲ, Հ. 10 .­ Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1980, էջ 46­47։

Լիսիցյան Ստ., Լեռնային Ղարաբաղի հայերը, ՀԱԲ, Հ. 12.­ Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1981, էջ 40։

Նույն տեղում։

Նահապետյան Ռ. Ա., Հայոց ազգակցական համակարգը (XIX դ. երկրորդ կես ­ XX դ. սկիզբ): Պատմաազգագրական ուսումնասիրություն. ­ Եր.: ԵՊՀ հրատ., 2012, էջ 58։

պա, կարպետ, գորգ գործել, շոր կարել, կարկատել, ասեղնագործել և կա­ տարել այն ամենը, ինչ հետագայում նրանց պետք էր լինելու ամուսնությու­ նից հետո41,42։ Տղաները մոտավորապես 8­12 տարեկանից համալրում էին ընտանիքի աշխատավորների շարքերը՝ մասնակցելով անասնապահական, հողագործական աշխատանքներին43,44: Իգական սեռի նկատմամբ գործում էր սահմանափակումների խիստ վերահսկվող կարգ, որը վերաբերում էր թե՛ չամուսնացած աղջիկներին, թե՛ ամուսնացած հասուն կանանց: Վերահսկվում էին կանանց տեղաշարժման, արտաքին տեսքի, խոսքի դրսևորումները: Եթե աղջիկ երեխաների նկատ­ մամբ կիրառվող սահմանափակումները բավական մեղմ էին, ապա սկսած սեռահասունացման տարիքից (որը հիմնականում համընկնում էր ամուսնու­ թյան տարիքին)՝ դրանք խստանում էին: Ամենախիստ սահմանափակումնե­ րին ենթարկվում էր նորահարսը, ինչը տևում էր մինչև նրա մի քանի զավակ ունենալը, այնուհետ սահմանափակումներն աստիճանաբար նվազում էին, իսկ ամենաազատն այս առումով տան «մեծ մայրն» էր: Կնոջ այս սահմա­ նափակ վիճակը հիմնականում հետևանք էր պատմական այն իրադարձու­ թյունների, որոնց ընթացքում հայ կինը ստիպված էր հեռու մնալ հասարա­ կական կյանքից: Նա հաճախ ստիպված է եղել թաքնվել, ծպտվել՝ նույնիսկ տղամարդու կերպարանք ընդունելով: Սրանք երիտասարդ կանանց և աղ­ ջիկներին բարբարոսների գերեվարումից և բռնությունից պաշտպանելու ան­ հրաժեշտությունից առաջացած նորմեր էին45։ Քանզի, ինչպես արդեն նշվեց, միջնադարյան աղբյուրներում արձանագրված են հայ կնոջ նկատելիորեն ավելի ազատ ու ակտիվ և իրավահավասար դիրքերը տղամարդու հետ46,47: Կնոջ սահմանափակումները տարբերվում էին ոչ միայն տարիքային, այլ նաև բնակավայրային առումով: դաշտային շրջանների կանանց իրավունք­ ները, լեռնային շրջանների կանանց համեմատ, բավական սահմանափակ էին, վերջիններս համեմատաբար ազատ էին մասնակցելու ընտանեկան և հասարակական բնույթի խորհուրդներին: Լեռնային շրջաններում կանանց Նահապետյան Ռ. Ա., Կինը հայոց ավանդական ընտանիքում (ըստ սասունցիների ազգագրական սովորույթների), ՊԲՀ, 2009, 1(180), էջ 71­78։

Լիսիցյան Ստ., Զանգեզուրի հայերը.­ Եր., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ.,1969, էջ 218։ Նույն տեղում։

Վարդանյան Լ. Մ., Տղամարդկանց տարիքային խմբերի ավանդույթները հայերի մեջ, ՀԱԲ, Հ. 12 .­ Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1981, էջ 96­97։

Սեղբոսյան Կ. Վ., Արհեստավորական ավանդույթները և դրանց արտահայտությունները լենինականցիների կենցաղում. ՀԱԲ, Հ. 6 ­ Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1974, էջ 236­237։ Բարխուդարյան Ս. Գ., Հայ կնոջ իրավական վիճակը միջին դարերում.­ ՊԲՀ, N 2, 1966, էջ 25­40։

Գոշ Մխիթար, դատաստանագիրք, թարգմ. Մաքսիմ ոսկանյանի.­ Երևան, 2001։

ընտանեկան ու հասարակական ակտիվությունը պայմանավորված էր, մի կողմից, տղամարդկաց տևական բացակայության պայմաններում ինքնու­ րույն խնդիրների լուծման և որոշումների ընդունման անհրաժեշտությամբ, մյուս կողմից՝ նաև ռազմաքաղաքական հանգամանքներով. կանայք, տղա­ մարդկանց ուժերը համալրելու նպատակով, ակտիվորեն մասնակցում էին քրդական և թուրքական հարձակումներից ու կողոպուտներից ինքնապաշտ­ պանության գործին48։ Այսպիսով, պատմական իրավիճակի և մշակութային առանձնահատկու­ թյունների ազդեցությամբ հասարակական գիտակցության մեջ խորն արմա­ տավորվել են տղամարդու գերադասության պատկերացումը, տղա ունենա­ լու և աղջկան սահմանափակելու ձգտումները, որոնք էլ, որոշակի վերափո­ խումներով հասնելով մինչև մեր օրերը, պայմանավորում են այսօր կնոջ ու տղամարդու վերաբերյալ դիրքորոշումները և գենդերային նորմերը հայաս­ տանյան ընտանիքներում:

1.4.­Գեն­դե­րային­պատ­կե­րա­ցում­նե­րի­փո­խան­ցու­մը­սերն­դե­սե­րունդ.­ գեն­դե­րային­սո­ցիալա­կա­նա­ցում Հաշվի առնելով այն, որ գենդերային պատկերացումները, դիրքորոշում­ ներն ու նորմերը սահմանում են հասարակությունում կնոջ և տղամարդու տեղն ու դիրքը, դիտարկենք այդ պատկերացումների և նորմերի միջսերն­ դային փոխանցման գործընթացը: Գենդերային սոցիալականացումն այն գործընթացն է, որի միջոցով տղան կամ աղջիկը յուրացնում են տղամարդ­ կային և կանացի լինելու հասարակայնորեն ամրագրված ձևերը և կառու­ ցում են իրենց գենդերային նույնականությունը, այսինքն՝ սովորում են լինել կին կամ տղամարդ: Ջ. Վուդը համարում է, որ գենդերը ձևավորվում է անգիտակցական և գի­ տակցական գործընթացների միջոցով. անգիտակցական գործընթացներն են նույնականացումը, ներքնայնացումը և Ես­ի սահմանների ձևավորումը, իսկ գիտակցական մակարդակում սեռի մասին գիտելիքների ձեռքբերումը տեղի է ունենում ծնողների, այլ մեծահասակների և հասակակիցների հետ շփման ընթացքում: Գենդերի ձևավորման անգիտակցական գործընթաց­ ները հիմնականում քննարկվում են հոգեվերլուծական տեսություններում, որոնցում բացահայտվում են նույն սեռի ծնողի հետ երեխայի նույնականա­ նալու և նրա սեռատիպիկ վարքաձևերն ու որակները ներքնայնացնելու մե­ խանիզմները: Գիտակցական մակարդակում գենդերային սոցիալականա­

Ռ. Նահապետյան, Կինը հայոց ավանդական ընտանիքում (ըստ սասունցիների ազգագրական սովորույթների), ՊԲՀ, 2009, 1(180), էջ 71­78։

ցումը տեղի է ունենում դաստիարակության մեջ ծնողների, ուսուցիչների և այլ մեծահասակների անմիջական ցուցումների, խրախուսանքի և պատժի միջոցով, հաղորդակցման գործընթացում՝ վարքային մոդելների դիտման և ընդօրինակման, դիրքորոշումների անուղղակի փոխանցման միջոցով49։ Սեռային կարծրատիպերի անուղղակի փոխանցումը տեղի է ունենում երեխաների համար գնվող խաղալիքների, հագուստի և տանը հանձնարար­ վող պարտականությունների միջոցով: Շատ ծնողներ ակտիվորեն հետ են պահում իրենց երեխաներին հակառակ սեռին բնորոշ խաղալիքներով կամ հակառակ սեռին բնորոշ խաղեր խաղալու ձգտումից: Օրինակ, տղաներին կարող են պարսավել տիկնիկներով խաղալու կամ կերակուր պատրաստե­ լու համար, իսկ աղջիկների՝ ակտիվ, մրցակցային խաղեր խաղալը կարող է հավանության չարժանանալ: Ծնողները նաև հաղորդում են գենդերային սպասումներն այն տնային հանձնարարությունների միջոցով, որ նրանք տալիս են որդիներին և դուստրերին: Մոտավորապես 6 տարեկանից սկսած շատ երեխաների տրվում են պարտականություններ, որոնք արտացոլում են նրանց ծնողների սպասումները սեռի նկատմամբ: Տան մաքրության և սննդի պատրաստման հետ կապված հանձնարարություններ տրվում են դուստրե­ րին, իսկ տղաներին կարող են հանձնարարել, օրինակ, պարտեզի խնամքը, մեքենան լվանալիս հայրիկին օգնելը և այլն50։ Գենդերային սոցիալականացումը փորձել են մեկնաբանել մի շարք տե­ սաբաններ: Գենդերային սոցիալականացման այսպես կոչված իդենտիֆի­ կացիոն տեսություններում բացահայտվում և բացատրվում են գենդերային նույնականության ձևավորման մեխանիզմները: Զ. Ֆրոյդը գենդերային նույնականացման գործընթացը բացատրում է «Էդիպի» և «Էլեկտրայի» բարդույթներով: Այս բարդույթները դրսևորվում են հակառակ սեռի ծնողի նկատմամբ անգիտակցական սեռական ցանկու­ թյամբ և նույն սեռի ծնողի նկատմամբ խանդի զգացմամբ ու նրան ֆիզիկա­ պես հեռացնելու ձգտմամբ: Այս ցանկությունները երեխայի մեջ առաջաց­ նում են մեղքի զգացում և պատժվելու վախ, առաջանում է անգիտակցական կոնֆլիկտ, որի հանգուցալուծումը կայանում է նույն սեռի ծնողի հետ նույ­ նականացման մեջ: Այդպիսով ձևավորվում է նորմալ գենդերային նույնա­ կանությունը51։ Գենդերային նույնականացման կարևոր առանձնահատկություններն ընդգծված են հոգեվերլուծող, ֆեմինիստ Ն. Չոդորոուի տեսությունում: Փոր­

Wood J., (2015). Gendered Lives: Communication, Gender and Culture. 11th ed., Cengage Learning. Wood J., (2015). Gendered Lives: Communication, Gender and Culture. 11th ed., Cengage Learning.

Фрейд З., Введение в психоанализ. Лекции. М., Наука, 1989.

ձելով բացահայտել յուրաքանչյուր սերնդում որոշակի ընդհանուր և գրեթե համընդհանուր տարբերությունների վերարտադրությունը, որոնք բնութագ­ րում են արական և իգական անձնավորությունները և դերերը, Չոդորոուն վերագրում է այս տարբերությունները ոչ թե անատոմիական առանձնա­ հատկություններին, այլ այն փաստին, որ կանայք ամենուր ավելի շատ են պատասխանատու երեխայի խնամքի համար: Քանի որ երեխայի առաջին խնամակալը միշտ իգական սեռի անձնավորությունն է, առաջնային նույ­ նականացումը տեղի է ունենում իգական սեռի հետ: Ավելի ուշ, երբ տղա երեխան գիտակցում է, որ ինքն ու մայրը նույն սեռի չեն, նա ստիպված է լինում խարխլել այդ առաջնային նույնականությունը և ձևավորել այլ՝ արա­ կան նույնականություն: Սակայն, քանի որ հայրը միշտ հասանելի կամ ներ­ կա չէ ինչպես մայրը, այս նույնականացումն ավելի շուտ դիրքային է, քան անձնային: Այսինքն՝ տղան նույնականացում է կատարում սոցիալական դե­ րի հետ կամ նույնիսկ կոնցեպցիայի, ոչ թե այն անձի, որի հետ նա կապված է առաջնային հուզական փոխհարաբերությամբ: Ըստ Ն. Չոդորոուի, հոր հարաբերական բացակայությունը և վերացական երևույթի հետ նույնակա­ նացվելու բարդությունը բացատրում են թե՛ կանանց թերագնահատումը, թե՛ ստորակարգությունը: Սա ի հայտ է գալիս, քանի որ բախվելով տղամարդ լի­ նելու սպասումների և պահանջների հետ, բայց չունենալով որևէ մեկը, ումից կարելի է առնականություն սովորել՝ տղաներն այն սահմանում են բացա­ սական չափանիշներով. այսինքն՝ առնականությունն այն է, ինչ կանացի չէ, կամ ինչում որ կին չկա: Հետևաբար, նրանք մերժում են այն ամենը, ինչ թվում է կանացի կամ իգական, և դա անում են թե՛ ներքին, թե՛ արտաքին մակար­ դակներում: Ներքնապես նրանք մերժում են մորը՝ ժխտելով նրա նկատմամբ զգացած կապվածությունը և ճնշելով իրենց կանացի մասը: Արտաքնապես նրանք թերագնահատում են այն, ինչ կանացի է այս աշխարհում: Այս ճա­ նապարհով տղամարդկայնությունը դառնում և մնում է արդյունք տղաների համար՝ ներառելով մոր հետ կապվածության ամբողջական կամ մասնակի մերժումը, կանացիության ճնշումն ու թերագնահատումը52։ Ըստ Է. Բադենտերի, տղամարդկային նույնականությունը ձևավորվում է կանացիության ժխտման, ոչ թե առնականության կայացման հիման վրա53, քանի որ վաղ մանկությունից տղաներին ոչ այնքան սովորեցնում են «լի­ նել տղամարդկային», որքան սովորեցնում են «չլինել կանացի»։ Արական նույնականության ձևավորումը կանացիության (մոր հետ կապվածության) ժխտման միջոցով հանգեցնում է կանացիության արտամղման ու թերագնա­

Chodorow N., (1978). Reproduction of Mothering. Psychoanalysis and the sociology of gender. Berkeley, University of California Press. ք. 169-175.

Бадентэр Э., Мужская сущность. — М.: АО «Изд-во «Новости»», 1995.

հատման խոր հոգեբանական և մշակութային մակարդակներում54, ինչը հիմք է ստեղծում կանանց ստորադասման և գենդերային անհավասարու­ թյան համար: Սոցիալական ուսուցման կամ սոցիալ­կոգնիտիվ տեսության շրջանակ­ ներում ավելի շատ մեկնաբանվում են գենդերային դերերի և գենդերային կարծրատիպերի յուրացման մեխանիզմները, առանձնացվում է այդպիսի երեք հիմնական մեխանիզմ՝ ուսուցում, ամրապնդում և մոդելավորում: Մոդե­ լավորումը, Ա. Բանդուրայի համաձայն, անհատների կողմից սոցիալական վարքի յուրացումն է նշանակալի ուրիշների վարքի դիտման և ընդօրինակ­ ման միջոցով55: Այս դիտարկումներն ու ընդօրինակումները տեղի են ունե­ նում ողջ կյանքի ընթացքում, սակայն առավել կարևոր են երեխաների և դե­ ռահասների զարգացման համար: Սկսած վաղ մանկությունից՝ երեխաներն իրենց ծնողներից սովորում են տղաներին և աղջիկներին համապատասխա­ նող վարքաձևերը, իսկ այդ տարիքում ձևավորված պատկերացումները (այդ թվում և գենդերային) կարող են ազդել մարդու դիրքորոշումների և վարքի վրա ողջ հետագա կյանքի ընթացքում: Բացի ծնողներից, սեռատիպիկ վար­ քի ձևավորման վրա էականորեն ազդում են նաև այլ նշանակալի անձինք՝ հասակակիցները, ուսուցիչները և այլք, ինչպես նաև զանգվածային լրատ­ վամիջոցներով մատուցվող վարքի մոդելները: Մոդելավորումն ունի երկու փուլ՝ յուրացում և կատարում: յուրացման փուլում երեխաները յուրացնում են արական և իգական դերերի բովանդակությունը, սակայն կրկնում կամ իրականացնում են (կատարման փուլ) միայն վարքի այն նմուշները, որոնց մոդելների գործողություններն ունեցել են դրական հետևանքներ: Համաձայն այս տեսության, որքան ավելի հստակ է որոշակի վարք կարծրատիպացվում մի սեռի համար, այնքան ավելի հավանական է, որ այդ սեռի երեխան կըն­ դօրինակի այդ վարքը56։ Կոգնիտիվ զարգացման տեսությունը գենդերային սոցիալականացման գործընթացը դիտարկելիս շեշտը դնում է երեխայի կոգնիտիվ ակտիվու­ թյան, աշխարհը և իրեն ճանաչելու օրինաչափությունների վրա: Այս տեսու­ թյան ներկայացուցիչ Լորենս Կոլբերգը պնդում էր, որ իրենց սեռը յուրաց­ նելու համար երեխաները կախված չեն ո՛չ մեծահասակներից՝ որպես մոդել­ ներ, ո՛չ նրանց խրախուսանքից ու պատժից, փոխարենը նրանք ակտիվորեն Чодороу Н., Воспроизводство материнства: Психоанализ и социология гендера.-М., РОССПЭН, 2006, стр. 225.

Bandura, A. (2001). Social Cognitive Theory: An Agentic Perspective. Annual Review of

Psychology, 52, 1­26.

Bandura, A. (1989). Social cognitive theory. In R. Vasta (Ed.), Annals of child development. Vol. 6. Six theories of child development (pp. 1­60). Greenwich, CT: JAI Press.

դասակարգում են իրենց և ուրիշներին որպես իգական կամ արական սեռի ներկայացուցիչներ և հետո կազմակերպում իրենց վարքը սեռին համապա­ տասխան57: Գենդերի սխեմայի տեսությունում (Սանդրա Բեմ) միավորված են սո­ ցիալական ազդեցությունների և կոգնիտիվ զարգացման մեխանիզմները: Ըստ Ս. Բեմի, սեռի սխեմատիկ մշակումը, որը բնորոշվում է որպես երեխայի ընդհանրացված պատրաստակամություն՝ ընդունել և կազմակերպել ինֆոր­ մացիան (ներառյալ Ես­ի մասին ինֆորմացիան) համաձայն տղամարդկայ­ նության և կանացիության մշակութային բնորոշումների, հանգեցնում է գեն­ դերի տիպականացման: Գենդերային տիպականացումը միջնորդավորված է երեխայի սեփական կոգնիտիվ վերամշակմամբ, իսկ այս վերամշակումը սկիզբ է առնում հասարակության կողմից սահմանվող գենդերային տարբե­ րակումներից. երեխայից դուրս գտնվող աշխարհը տարբերակում է սեռերը և դրանց տարբեր ձևով է վերաբերվում: Աշխարհը բաժանված է կանացի և տղամարդկային կատեգորիաների, այն ի սկզբանե երեխային տալիս է դի­ խոտոմիկ տեղեկատվություն, և երեխան յուրացնում է այս կատեգորիանե­ րը՝ առանձնացնելով իր սեռին վերաբերող տեղեկատվությունն իր սեռին չվե­ րաբերող տեղեկատվությունից58: Այս տեսանկյունից, հասարակությունում առկա կանանց և տղամարդ­ կանց վերաբերյալ գերակշռող կարծրատիպերը և սպասումները մարդկանց տրամադրում են կոգնիտիվ քարտեզներ և տալիս են որոշակիության և օն­ թոլոգիական ապահովության զգացում, այդ պատճառով դրանք լայնորեն տարածված են59։ Գենդերային սոցիալականացումը որպես սեռային դերերի յուրացում է մեկնաբանել Թալկոտ Փարսոնսը, ըստ որի, էական են կնոջ և տղամար­ դու միջև առկա տարբերությունները որպես սոցիալական գործիչներ, և այդ տարբերություններն ունեն փոխլրացնող բնույթ: Գենդերային դերերի տար­ բերակումն անհրաժեշտություն է, այն գործառութային նշանակություն ունի, իսկ ընտանիքում աշխատանքի բաժանումն «ինստրումենտալ» տղամարդ­ կանց և «էքսպրեսիվ» կանանց միջև անհրաժեշտ է երեխայի համարժեք սոցիալականացումն ապահովելու համար: Ընտանիքում, հասակակիցների խմբերում, դպրոցում, սոցիալական խմբերում և հաստատություններում երե­ խաները տեսնում են արական և իգական սեռի վարքաձևերի և հատկանիշ­ Kohlberg L., & Ullian D.Z., (1974). Stages in the development of psychosexual concepts and attitudes. In R.C. Friendman, R.M. Richart, R.L. Vande Wiele (Eds.), Sex differences in behavior, New York. Wiley. (pp. 249­261). Bem S., (1981). Gender Schema Theory: A Cognitive Account of Sex Typing. Psychological Review N88, (pp.354­364).

Howard J. A., Jocelyn H. A. (1997). Gendered Situations, Gendered Selves. Thousand Oaks, CA: Sage, p. 88.

ների բազմաթիվ օրինակներ: Արդյունքում՝ տղաներն ու աղջիկները ներք­ նայնացնում են սեռատիպիկ անձնային գծեր և վարքաձևեր, ձևավորում են գենդերային նույնականություն, որը համապատասխանում է սոցիալական կառուցվածքում կնոջ կամ տղամարդու դիրքին ու դերին60։ Գենդերի կառուցակցման տեսակետից գենդերային սոցիալականա­ ցումը մեկնաբանել են Պ. Բերգերը և Թ. Լուկմանը: Համաձայն այս մոտեց­ ման, տղամարդիկ և կանայք հասարակության մեջ տարբեր սոցիալական աշխարհներ են «զբաղեցնում», երեխայի առաջնային սոցիալականացման գործընթացում նշանակալի ուրիշների դեր կատարելով՝ տղամարդիկ և կա­ նայք այդ տարբերվող իրականությունները փոխանցում են նրան: Իրակա­ նության տղամարդկային և կանացի տարբերակները սոցիալականապես ընդունված են, և այդ ընդունվածությունը հաղորդվում է առաջնային սո­ ցիալականացման միջոցով: Տղայի համար կանխորոշված է տղամարդ­ կային տարբերակի գերակշռումը, իսկ աղջկա համար` կանացի: Երեխան տեղեկանում է մյուս սեռին պատկանող տարբերակի մասին այն չափով, որքան այն միջնորդավորված է հակառակ սեռի նշանակալի ուրիշներով, սակայն նա չի նույնականացնում այն իր տարբերակի հետ: Սովորաբար հակառակ սեռի իրականությունը երեխայի կողմից ներքնայնացվում է, բայց նա «համապատասխանաբար» նույնականացվում է իրեն կանխորոշված իրականության հետ61։ Ա. Ռեպինան միավորել է գենդերային նույնականությունը և սոցիալա­ կանացումը մեկ գործընթացի մեջ՝ դիտարկելով առաջինը որպես երկրորդի մի փուլ: Համաձայն Ա. Ռեպինայի, գենդերային սոցիալականացումն ընթա­ նում է երեք փուլով: Առաջին փուլում տեղի է ունենում գենդերային նույնա­ կանացումը, երբ երեխան, սովորելով տարբերակել կանանց և տղամարդ­ կանց, տղաներին և աղջիկներին ու նրանց բնորոշ վարքաձևերը, իրեն դա­ սում է տղաների կամ աղջիկների խմբին: Երկրորդ փուլում տեղի է ունենում գործունեության և կյանքի տարբեր ոլորտներում գենդերային նախընտրու­ թյունների ձևավորում: Այս փուլը սերտորեն կապված է նախորդի հետ, քա­ նի որ նախընտրություններ ձևավորելու համար երեխան պետք է իմանա, թե որոնք են տարբեր սեռի մարդկանց վարքի տարբերությունները: Երրորդ փուլում տեղի է ունենում գենդերային ստանդարտներին համապատասխա­ նող վարքաձևերի յուրացում և որոշ հոգեբանական գենդերային առանձնա­ հատկությունների ձևավորում62:

Parsons T. (1964). Social Structure and Personality. New York: Free Press.

Бергер П., Лукман Т., Идентичность. В кн. Психилогия самосознания. /Под ред. Д. Я. Райгородского. Самара, БАХРАХ-М, 2000, с. 567-588.

Репина Т. А., Проблема полоролевой социализации детей / Т. А. Репина. Москва – Воронеж, 2004.

Գենդերային սոցիալականացման գործընթացը գերազանցապես հասա­ րակությունում առկա սոցիալական սպասումների միջոցով են մեկնաբանում «սեռի նոր հոգեբանության» կողմնակիցները: Ջ. Ստոքկարդը և Մ. Ջոնսոնը պնդում են, որ կենսաբանական (բնածին) սեռը կարող է միայն օգնել սահ­ մանել մարդու պոտենցիալ վարքը, իսկ հոգեբանական, սոցիալական սեռը յուրացվում է կյանքի ընթացքում, և դրա ձևավորման վրա մեծ ազդեցություն են ունենում գենդերային դերերի դասակարգային, էթիկական, ռասայական տարբերությունները և դրանց համապատասխանող սոցիալական սպասում­ ները63: Ըստ Ռ. Անգերի, գենդերային առանձնահատկությունների գլխա­ վոր դետերմինանտները սոցիալական սպասումներն են, դերերը և վարքի սեռային համապատասխանության ավանդական պահանջները: Այն սո­ ցիալական պահանջները, որոնց պետք է համապատասխանի անհատի վարքը, հանդիսանում են «ինքնիրականացվող կանխատեսումներ», դրանք այնքան խիստ են սահմանում գենդերային հակազդումների սխեմաները, որ շարունակում են գործել նույնիսկ այն դեպքերում, երբ մարդը մենակ է մնում կամ հայտնվում է այնպիսի իրավիճակներում, երբ անձի սեռական պատ­ կանելությունն էական չէ: Անգերի կարծիքով, գենդերի սոցիալական կառու­ ցակցման հիմքն ամենօրյա սոցիալական ինտերակցիաներն են, իսկ տևա­ կան գենդերային սոցիալականացման ընթացքում ձեռքբերված անձնային գծերն ունեն երկրորդական նշանակություն64: Ի. Կլեցինան գտնում է, որ հասարակությունում գոյություն ունեցող գեն­ դերային կարծրատիպերը (արական և իգական վարքի մոդելների և բնավո­ րության գծերի մասին ստանդարտացված պատկերացումները) էականորեն ազդում են երեխաների գենդերային սոցիալականացման վրա՝ կանխորոշե­ լով դրա ուղղվածությունը: Այդ կարծրատիպերը բաժանվում են երեք հիմնա­ կան խմբի. Մասքուլինության­ֆեմինինության կարծրատիպեր. վերաբերում են ան­ ձի հոգեբանական հատկանիշներին և որակներին, հոգեբանական և վար­ քային առանձնահատկություններին: Սրանք հանդիսանում են սեռերի հո­ գեֆիզիոլոգիական և սոցիալական տարբերությունների բացարձակացման և ընդհանրացման արդյունք, որի հետևանքով մասքուլինությունը նույնաց­ վում է ակտիվ­ստեղծագործական, մշակութային, ֆեմինինությունը՝ պա­ սիվ­վերարտադրական, բնական նախասկզբի հետ: Այդ նորմատիվ պատ­ կերացումները հակադրում են կանանց և տղամարդկանց՝ նրանց տալով

Stockard J., Johnson M.,(1980). Sex Roles: Sex Inequality and Sex Role Development, Prentice Hall.

Unger R. K., (1990). Imperfect reflections of reality: Psychology and the construction of gender. In R. Hare­Mustin & J. Marecek (Eds.). Making a difference: Representations of gender in psychology. New Haven: Yale University Press, (pp. 102 ­ 149).

բևեռային հատկանիշներ և դնելով նրանց հիերարխիկ հարաբերակցության մեջ. տղամարդկանց համարում են դոմինանտ, անկախ, կոմպետենտ, ինք­ նավստահ, ագրեսիվ և տրամաբանող, իսկ կանանց՝ ենթարկվող, կախյալ, հուզական, կոնֆորմ ու նուրբ: Գենդերային կարծրատիպերի երկրորդ խումբը վերաբերում է ընտանե­ կան և մասնագիտական դերերի գենդերային տարբերակմանը: Կանանց համար առաջնային սոցիալական դերերն ընտանեկան դերերն են, իսկ տղա­ մարդու համար՝ մասնագիտականը: Այդ դերերի լավագույն իրականացման համար կանանցից ակնկալվում է միջանձնային հարաբերություններ հաս­ տատելու ընդունակություն, իսկ տղամարդկանցից՝ նպատակասլացություն, ձեռքբերումների ձգտում: Գենդերային կարծրատիպերի երրորդ խումբը կապված է աշխատանքի բովանդակային տարբերությունների հետ: Կանանց վերագրվում է գործու­ նեության էքսպրեսիվ ոլորտը՝ սպասարկման և կատարողական բնույթի աշ­ խատանքը, իսկ տղամարդկանց ինստրումենտալ ոլորտը՝ ստեղծագործա­ կան, արտադրական, ղեկավարման բնույթի աշխատանքը65։ Գենդերային նույնականության և գենդերային սոցիալականացման տե­ սությունները բացահայտում են «արական» և «իգական» անձի կայացման կարևոր մեխանիզմները, իսկ միջմշակութային հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ տարբեր հասարակություններում տղաների և աղջիկների մեջ փորձում են ձևավորել տարբեր որակներ: Ընդհանրապես, տղաներին ավելի կոպիտ են վերաբերվում և խրախուսում են լինել ավելի ագրեսիվ, իսկ աղ­ ջիկներին ավելի նուրբ են վերաբերվում և խրախուսում լինել հուզական և ֆիզիկապես զուսպ: ուսումնասիրելով 110 տարբեր մշակույթներում գենդերային սոցիալա­ կանացման առանձնահատկությունները՝ Հ. Բարի 3­րդը, Մ. Բեկոնը և Ի. Չայլդը բացահայտել են, որ այդ մշակույթների մեծամասնությունում աղ­ ջիկների մեջ ձգտում են ձևավորել հոգատարություն, ենթարկվողություն և պատասխանատվություն, իսկ տղաների մեջ՝ ձեռքբերումների ձգտում և սե­ փական ուժերին ապավինելու ունակություն66: Սկսած նորածնությունից՝ երեխաները ստանում են գենդերացված ու­ ղերձներ հագուստի և սպիտակեղենի գունային տարբերակման, հետագա­ յում՝ սեռատիպիկ խաղալիքների, պարագաների գնման, ինչպես նաև տար­ բերակված ծնողական ինտերակցիաների միջոցով: ողջ հետագա հաղոր­ Клецина И., Гендерная социализация. Учебное пособие.- СПб.: Издательство РГПУ им. А. И. Герцена, 1998.

Barry H. III, Bacon M., Child I., (1962). A Cross­Cultural Survey of Some Sex Differences in Socialization. In J.F. Rosenblith and W. Allinsmith (Eds.). The Causes of Behavior: Reading in Child Development and Educational Psychology. Boston MA, Allyn and Bacon Inc., (pp.253­258).

դակցումը վերբալ և ոչ վերբալ ուղիներով փոխանցում է տարբերակված գեն­ դերային ինֆորմացիա։ Կյանքի առաջին տարիներին այդ ինֆորմացիայի հիմնական փոխանցողները ծնողներն են, ապա երեխայի կյանք են մտնում գենդերացված ուղերձների այլ աղբյուրներ՝ հեռուստատեսությունը, զանգ­ վածային լրատվամիջոցների ուրիշ աղբյուրներ, հասակակիցները, մանկա­ վարժները և այլ մեծահասակներ: Հեռուստատեսությունը տրամադրում է սեռատիպիկ մոդելներ՝ տղաների ակտիվության, ագրեսիվության, դոմինան­ տության և աղջիկների հուզականության, կախյալության շեշտադրմամբ67,68: Մանկական գրականությունը և նույնիսկ դպրոցական դասագրքերը պա­ րունակում են գենդերային կարծրատիպերի բազմաթիվ դրսևորումներ69,70: Հասակակիցների խմբերը նույնպես կարևոր գործիչներ են գենդերային սոցիալականացման գործընթացում. նրանք ակտիվորեն խրախուսում են միմյանց սեռատիպիկ վարքը, ըստ որում, տղաներն ավելի անհանդուրժող են իրենց ընկերների սեռին ոչ տիպիկ վարքաձևերի հանդեպ, քան աղջիկ­ ները71,72: Գենդերային դիրքորոշումների և կարծրատիպերի ևս մեկ աղբյուր է դպրոցը։ Հայտնի է, որ ուսուցիչները տարբերակված ուշադրություն են դրսևորում տղաների և աղջիկների նկատմամբ, խրախուսում են տարբեր դրսևորումներ և ավելի են արժևորում տղաների ջանքերը73: Սոցիալականացման այս բոլոր գործիչների կողմից վերբալ և ոչ վերբալ հաղորդակցման միջոցով գենդերային դիրքորոշումները փոխանցվում են սերնդեսերունդ՝ երեխաների մեջ ձևավորելով մասքուլին և ֆեմինին որակ­ ներ: Աղջիկներին թույլատրում և նույնիսկ խրախուսում են լինել կախյալ, նրանց փոխանցվում է սեփական ուժերի նկատմամբ անվստահությունը, ուրիշների աջակցության անհրաժեշտությունը, միջանձնային հարաբերու­ Smith S., Cook C., (2008). Gender Stereotypes: An Analysis of Popular films and TV, Conference 2008, The Geena Davis Institute on Gender in Media, http://seejane.org/wp­content/ uploads/GDIGM_Gender_Stereotypes.pdf

Կոջոյան Ա., Գևորգյան Ա., Առնականությունն ու գենդերային բռնությունը հայկական հեռուստասերիալներում, Երևան, 2014, http://www.ysu.am/files/Reserch%20paper%20 03.09.2014..pdf Попова Л. В., Проблемы самореализации одаренных женщин // Вопросы психологии. 1996. № 2., стр. 31-39.

Ծատուրյան Ռ., Գենդերային դերերը ՀՀ տարրական դպրոցի դասագրքերում, Երևան, 2014 http://www.osf.am/wp­content/uploads/2014/01/Gender_roles_in_primary_school_ textbooks­2012.pdf

Кон И. С., Ребенок и общество. М., «Академия», 2003.

Wood J., (2015). Gendered Lives: Communication, Gender and Culture. 11th ed., Cengage Learning. Golombok S., Fivush R., (1994). Gender Development, Cambridge University Press, New York & Cambridge.

թյունների կարևորումը, իսկ տղաներին նույն միջոցներով ներշնչվում է սե­ փական ուժերին ապավինելու, ինքնուրույնության և արդյունավետության անհրաժեշտությունը: Ինչպես նաև գենդերային սոցիալականացման ըն­ թացքում վաղ մանկությունից աղջիկների համար շեշտադրվում է արտաքին գրավչության, իսկ տղաների համար՝ ուժի և իշխանության կարևորությու­ նը74,75: Հասարակությունների մեծ մասում գենդերային նորմերը ճնշում են կա­ նանց ինքնադրսևորումը և խրախուսում տղամարդկանց ցուցաբերել այն­ պիսի վարքաձևեր, ինչպիսիք են ագրեսիվությունը, դոմինանտությունը, ին­ չը մեծացնում է կանանց ինքնադրսևորման ճնշումը: Գենդերային նորմերը խստորեն վերահսկում են կանանց և տղամարդկանց վարքը, իսկ դրանց խախտումը պատժի է արժանանում: Միջմշակութային հետազոտություննե­ րը ցույց են տալիս, որ գենդերային առումով առավել անհավասար հասա­ րակություններում կանանց մեծ մասը գրեթե հնարավորություն չունի շեղվե­ լու գենդերային նորմերից առանց լուրջ հետևանքների76: Սակայն, սխալ կլինի եզրակացնել, որ գենդերային սոցիալականաց­ ման նորմատիվ ճնշումը հիմնականում կանանց է վերաբերում: Ավանդա­ կան հասարակությունում տղամարդկանց ներկայացվող առնականության պահանջները ևս բավական խիստ են, իսկ շեղումը դրանցից կարող է բերել մերժման, ծաղրի կամ մեկուսացման: Թե՛ ծնողները, թե՛ հասակակիցները, թե՛ այլ մեծահասակները հիմնականում ավելի անհանգստացած են տղանե­ րի «ճիշտ» գենդերային սոցիալականացմամբ, քան աղջիկների. տղայի կա­ խյալ, հուզական վարքը ծնողների մեջ ավելի խիստ բացասական հակազ­ դում է առաջացնում, քան աղջիկների «տղայական» ագրեսիվ պահվածքը: Համաձայն Ռ. Բրենոնի, ավանդական մասքուլինության հիմնական նորմերը հետևյալն են. տղամարդը պետք է խուսափի ցանկացած կանա­ ցի դրսևորումներից, տղամարդը պետք է հասնի հաջողության և առաջ ան­ ցնի մյուս տղամարդկանցից, տղամարդը պետք է ուժեղ լինի և թուլություն ցույց չտա, տղամարդը պետք է չվախենա բռնությունից77: Ջ. դոյլը նույնպես պնդում է, որ «տղամարդկանց ներկայացվող ամենահիմնական պահանջը Wood J., (2015). Gendered Lives: Communication, Gender and Culture. 11th ed., Cengage Learning.

Клецина И., Гендерная социализация. Учебное пособие.- СПб.: Издательство РГПУ им. А.И. Герцена, 1998.

Fleming P. Barker G. McCleary-Sills J. Morton M. (2013). Engaging men and boys in advancing women’s agency: Where we stand and new directions. Women’s Voice, Agency, & Participation Research Series No.1.

Brannon R. (1976). The Male Sex Role: Our culture’s blueprint for manhood, what it’s done for us lately // The Forty-Nine Percent Majority: The Male Sex Role Reading / Ed. By D.David, R.Brannon. . MA: Addison-Wesley, (pp. 1-48).

կանացի չլինելն է»: Ըստ Ջ. դոյլի, տղամարդկանց նաև ներկայացվում են հաջողակ, ագրեսիվ, սեքսուալ լինելու և սեփական ուժերի վրա հույս դնելու պահանջները78: Մասքուլինության ավանդական սահմանումը, ներառելով կանանց նման չլինելու պարտադիր պայմանը, տղամարդկանց մեջ առա­ ջացնում է դիսֆունկցիոնալ լարվածություն, դրանից շեղումները պատժվում են մերժմամբ, առաջացնում են ամոթի և անհամապատասխանության զգա­ ցում79։ Այսպիսով, թե՛ տղաների, թե՛ աղջիկների գենդերային սոցիալականա­ ցումը սահմանափակում է նրանց որոշ դրսևորումներ և ակտիվորեն խրա­ խուսում այլ դրսևորումներ: Տղաների/տղամարդկանց սոցիալականացումը ճնշում է նրանց էքսպրեսիվ­հուզական կողմը՝ զրկելով հարաբերություննե­ րում լիարժեք դրսևորվելու հնարավորությունից, աղջիկների/կանանց սո­ ցիալականացումը ճնշում է նրանց ինստրումենտալ­ստեղծագործական կողմը՝ նվազեցնելով գործունեության մեջ հաջողության հասնելու նրանց հնարավորությունները:

Doyle J. A., (1989). The male Experience (2nd ed.) Dubuque, IA, William C. Brown Co., ք. 150-155.

Кон И. С., Гегемонная маскулинность как фактор мужского (не)здоровья /Социология: теория, методы, маркетинг, 2008, 4, (стр. 5-16).

2. Գենդերային սոցիալականացման գործընթացի վերլուծություն

2.1.­Հե­տա­զո­տու­թյան­մե­թո­դա­բա­նու­թյու­նը Հետազոտությունը հիմնականում անդրադարձել է գենդերային սո­ ցիալականացման այն կողմերին, որոնք կապված են հայաստանյան ընտա­ նիքներում և կրթական համակարգում առկա գենդերային կարծրատիպերի և դաստիարակչական գործընթացների, ինչպես նաև կնոջ և տղամարդու վե­ րաբերյալ եկեղեցական գաղափարների ընկալման հետ: Հետազոտությունը նպատակ­ուներ բացահայտել գենդերային սոցիալա­ կանացման այն առանձնահատկությունները, որոնք նպաստում են հասա­ րակությունում տղամարդկանց և կանանց անհավասար դիրքերի ձևավոր­ մանը և ամրապնդմանը։ Հետազոտության խնդիրներն էին. պարզել գենդերային սոցիալականացման գործիչների՝ ծնողների, մանկավարժների, հոգևորականների հիմնական գենդերային պատ­ կերացումներն ու կարծրատիպերը, պարզել երիտասարդ սերնդի՝ պատանիների և երիտասարդների գեն­ դերային պատկերացումներն ու կարծրատիպերը (վերջիններս, իրենց հերթին, հանդիսանում են գենդերային սոցիալականացման գործիչ­ ներ հասակակիցների համար), համեմատության միջոցով պարզել ավագ սերնդի գենդերային կարծ­ րատիպերի վերարտադրությունը կրտսեր սերնդում, պարզել գենդերային պատկերացումների և կարծրատիպերի փո­ խանցման ուղիներն ու առանձնահատկությունները, ցույց տալ սոցիալականացման ընթացքում փոխանցվող գենդերային պատկերացումների և տարբերակված դաստիարակչական պրակտի­ կաների ազդեցությունն ընտանիքում և հասարակությունում կնոջ և տղամարդու կարգավիճակների վրա: Վերոհիշյալ նպատակին հասնելու համար տեսականորեն վերլուծել ենք այն ուղիները, որոնցով իրականացվում է գենդերային սոցիալականացումը, և այն գործիչներին, որոնք ազդում են այդ գործընթացի վրա: Սոցիալակա­ նացման (այդ թվում և գենդերային) գործընթացներից են դաստիարակու­ թյունը, ուսուցումը, միջանձնային շփումը, որոնց շրջանակներում տեղի է ունենում գենդերային կարծրատիպերի, դիրքորոշումների, նորմերի ու սպա­

սումների փոխանցումը։ Հիշյալ գործընթացները պայմանավորում են տար­ բերակված սոցիալականացումը՝ աղջիկներին այլ դաստիարակություն, տղաներին՝ այլ, ինչն էլ պայմանավորում է երեխաների մեջ գենդերային դիրքորոշումների և գենդերային նույնականության ձևավորումը, իսկ ավե­ լի հեռահար շրջանում՝ կանանց և տղամարդկանց սոցիալ­հոգեբանական կարգավիճակները հասարակության մեջ։ Այդ գործընթացներում ներգրավ­ ված են, առաջին հերթին, ընտանիքի անդամները, ապա՝ կրթական համա­ կարգի աշխատողները (նախադպրոցական, դպրոցական և այլ ուսումնա­ կան հաստատությունների մանկավարժները), հասակակիցները, զանգ­ վածային մշակույթը (գրականություն, հեռուստատեսություն, կինո և այլն), ազգային մշակույթը (ավանդույթները, սովորույթները, նորմերը), եկեղեցին (հոգևորականները և կրոնական պատկերացումները) և այլն։ Մեր կարծիքով, հիմնական ուղիները, որոնց միջոցով դաստիարակու­ թյան և շփման ընթացքում փոխանցվում են գենդերային սպասումները, դիր­ քորոշումները և ձևավորվում են գենդերային կարծրատիպերը հետևյալն են. դաստիարակության տարբերակված պրակտիկաներ՝ սեռատիպիկ վարքաձևերի անմիջական խրախուսում և ատիպիկ վարքաձևերի հա­ մար պատիժ կամ նախատինք, տարբերակված չափանիշներ վարքի, վարվելակերպի և խոսքի համար, արտոնությունների և սահմանափա­ կումների «տարբերակված ցուցակներ», որոնք գործում են աղջիկնե­ րի և տղաների համար: «Գենդերացված»80 հաղորդակցում. 1) դիրքորոշումների և կարծրա­ տիպերի ուղղակի փոխանցում ցուցումների, խրատների, ուղերձների ձևով, օրինակ. «Տղաները չեն լացում» և այլն, 2) դիրքորոշումների և կարծրատիպերի անուղղակի փոխանցում՝ հանձնարարվող առաջադ­ րանքների, երեխայի համար գնվող իրերի, մեծահասակի գործերի մեջ երեխայի ներգրավման, այլ մարդկանց վարքի մասին արվող արտա­ հայտությունների և այլնի միջոցով։ Երեխայի վարքի և նրա ապագայի վերաբերյալ սպասելիքների ար­ տահայտում, կյանքի սցենարի կազմավորում (տղային՝ «պիտի բիզ­ նեսմեն դառնաս», աղջկան՝ «պիտի համեստ հարս դառնաս… մեզ ամոթով չանես»): Սեռատիպիկ վարքային մոդելներ (սկսած ծնողներից մինչև սերիալ­ ների, մուլտֆիլմերի և համակարգչային խաղերի հերոսներ): Վերոհիշյալ ուղիներով գենդերային ինֆորմացիան փոխանցում են գեն­ դերային սոցիալականացման գործիչները, որոնցից հետևյալ խմբերը՝ ծնող­ ներ, հասակակիցներ, մանկավարժներ, հոգևորականներ, ուսումնասիրվել են այս հետազոտության շրջանակներում:

Տերմինը ըստ Ջ. Վուդի, տե՛ս Wood J., (2015). Gendered Lives: Communication, Gender and Culture. 11th ed., Cengage Learning.

2.1.1.­Հե­տա­զո­տու­թյան­իրա­կա­նաց­ման­մե­թոդ­նե­րը Հետազոտությունն իրականացվել է որակական մեթոդաբանությամբ՝ ֆոկուս խմբային քննարկումների և խորացված հարցազրույցների միջո­ ցով: Իրականացվել են 4 ֆոկուս խմբային քննարկում և 23 խորացված հար­ ցազրույց: Ֆոկուս խմբային քննարկումները և հարցազրույցներն իրականաց­ վել են համապատասխան հարցաշարերի օգնությամբ, որոնք ուղղված էին պարզելու հետազոտության մասնակիցների գենդերային դիրքորոշումները, կարծրատիպերը և դրանց փոխանցման ուղիները։ Հոգևորականների հետ հարցազրույցի հարցաշարի հարցերը, սոցիալականացման գործընթացից զատ, ներառում էին նաև հարցեր Աստվածաշնչի մեկնության ժամանակ գենդերային դիրքորոշումների մատուցման, պսակի խորհրդի բացատրու­ թյան, պսակի ժամանակ տղամարդու և կնոջ կողմից տրվող խոստումների մեկնաբանության, ընտանիքներում կոնֆլիկտների պատճառների վերաբե­ րյալ։ Ֆոկուս խմբային քննարկումների և խորացված հարցազրույցների վեր­ լուծությունն իրականացվել է հետևյալ մեթոդներով. 1. որակական բովանդակային վերլուծություն, 2. իմաստի խտացում։ Վերլուծությունների ընթացքում հաշվի է առնվել նաև խմբերում որևէ առանձնահատկության կամ օրինաչափության դրսևորման հաճախակա­ նությունը։ Արդյունքների շարադրման մեջ տեղ են գտել այն փաստերը, որոնք դիտարկվել են մի քանի խմբերում, առավել շեշտադրվել և մեկնաբան­ վել այն փաստերը, որոնք դիտարկվել են բոլոր հետազոտվող խմբերում։ 2.1.2.­Հե­տա­զո­տու­թյան­ընտ­րան­քը­ Ելնելով գենդերային սոցիալականացման գործիչների սահմանումից՝ ձևավորվեց հետևյալ հետազոտական ընտրակազմը. տղամարդիկ (հայրեր), կանայք (մայրեր), պատանիներ, երիտասարդներ, նախադպրոցական հաս­ տատություններում աշխատող մանկավարժներ՝ դաստիարակներ, դպրոցի ուսուցիչներ, հոգևորականներ (կուսակրոն հոգևորականներ և քահանաներ): Ընդհանուր առմամբ, հետազոտության մեջ ներգրավվել է 63 մասնակից՝ 10­ական մասնակից յուրաքանչյուր ֆոկուս խմբում (տղամարդիկ, կանայք, երիտասարդներ, պատանիներ) և 23 հարցազրույցի մասնակից (8 ուսուցիչ, 8 մանկապարտեզի դաստիարակ, 2 կուսակրոն և 5 ամուսնած հոգևորա­ կան): Ընտրանքի սոցիալ­դեմոգրաֆիական տվյալները ներկայացված են ստորև, աղյուսակներ 1­ում, 2­ում և 3­ում:

Ա­ղյու­սակ­ 1.­ Կա­նանց­ և­ տղա­մարդ­կանց­ խմ­բե­րի­ սո­ցիալ-դե­մոգ­րա­ֆիական­ ցու­ցա­նիշ­նե­րը­(յու­րա­քան­չյուր­խմ­բում՝­10­մաս­նա­կից) Կրթությունը Մասնակից­ ների տարիքը Բարձրա­ Միջնակարգ և մի­ գույն ջին մասնագիտ. 28­45 22­45

Տղամարդիկ Կանայք

Երեխաների քա­ նակը

3 և ավելի

­

Ա­ղյու­սակ­ 2.­ Երի­տա­սարդ­նե­րի­ և­ պա­տա­նի­նե­րի­ խմ­բե­րի­ սո­ցիալ-դե­մոգ­րաֆիական­ցու­ցա­նիշ­նե­րը­(յու­րա­քան­չյուր­խմ­բում՝­10­մաս­նա­կից) Սեռ

Ներկայիս զբաղվածու­ թյունը

Կրթությունը

Իգ. Ար.

Տա­ րիք

Երիտա­ սարդներ

18­25

Պատա­ նիներ

14­16

Բարձ­ Միջնակարգ/ ուսա­ Աշխա­ Գործա­ րա­ միջին մաս­ նող տող զուրկ գույն նագ.

Ավագ դպրոցի աշակերտ

Ա­ղյու­սակ­ 3.­ Ու­սու­ցիչ­նե­րի­ և­ դաս­տիարակ­նե­րի­ խմ­բե­րի­ սո­ցիալ-դե­մոգ­րաֆիական­ցու­ցա­նիշ­նե­րը Աշխատանքային պաշտոն դասվար

Միջին դպրոցի ուսուցիչ

Ավագ դպրոցի ուսուցիչ

33­57

35­64

կրտսեր խմբի դաս­ տիարակ

միջին խմբի դաս­ տիարակ

ավագ խմբի դաս­ տիարակ

­

Տարիք

ուսուցիչ­ ներ դաս­ տիարակ­ ներ

Աշխատանքային ստաժ (տարի) 5­10

10­20 20­ից ավելի

2.2.­Հե­տա­զո­տու­թյան­ար­դյունք­նե­րը Ֆոկուս խմբերի և հարցազրույցների տվյալների վերլուծության հիման վրա առանձնացրեցինք այն հիմնական գենդերային պատկերացումնե­ րը և կարծրատիպերը, որոնք առկա են գենդերային սոցիալականացման գործիչների՝ ծնողների, մանկավարժների, հոգևորականների, ինչպես նաև պատանիների և երիտասարդների շրջանում: Քանի որ վերջիններս, իրենց հերթին, հանդիսանում են գենդերային սոցիալականացման գործիչներ հա­ սակակիցների համար, նրանց գենդերային պատկերացումները կարևոր էին ինչպես հասակակիցների կողմից կատարվող գենդերային սոցիալականաց­ ման առանձնահատկությունները, այնպես էլ սերունդների միջև գենդերային պատկերացումների նմանությունները և տարբերությունները հասկանալու համար: Երկու սերունդների տվյալների համեմատության միջոցով պարզե­ ցինք, որ պատանիների և երիտասարդների գենդերային պատկերացումնե­ րը համարժեք էին ծնողների, մանկավարժների, հոգևորականների շրջանում առկա գենդերային պատկերացումներին և կրում էին կարծրատիպային բնույթ: Այդ պատճառով արդյունքների շարադրման մեջ չենք առանձնաց­ րել ավագ և երիտասարդ սերնդի գենդերային պատկերացումներն ու կարծ­ րատիպերը, այլ քննարկել ենք դրանցից ամենաարտահայտվածները և գեն­ դերային սոցիալականացման գործընթացի վրա նշանակալի ազդեցություն ունեցողները (անհրաժեշտության դեպքում շեշտադրելով, թե որ սերնդում կամ որ խմբում է առավել ընդգծվել տվյալ կարծրատիպը): Գենդերային սո­ ցիալականացման միջոցով գենդերային կարծրատիպերի, պատկերացում­ ների, դիրքորոշումների միջսերնդային փոխանցման ուղիները ներկայաց­ ված են նկար 2­ում:

Նկար 2. Գենդերային պատկերացումների, դիրքորոշումների և կարծրատիպերի միջսերնդային փոխանցման ուղիները

2.2.1.­Գեն­դե­րային­պատ­կե­րա­ցում­ներ,­կարծ­րա­տի­պեր­և­ տար­բե­րակ­ված­վե­րա­բեր­մունք.­ «Աղ­ջի­կը­գնա­ցող­ա...»,­«Տ­ղեն­տան­սյունն­ա...» Գենդերային պատկերացումները և դրանց կարծրատիպացված դրսևո­ րումները՝ գենդերային կարծրատիպերը, պայմանավորում են երեխանե­ րի նկատմամբ համապատասխան վերաբերմունքն ու դաստիարակության պրակտիկաները, ինչպես նաև փոխանցվում են սերնդեսերունդ՝ դառնա­ լով գենդերային սոցիալականացման կարևոր բաղադրիչներ։ Վերլուծելով ավագ սերնդի և երիտասարդ սերնդի ներկայացուցիչների շրջանում առկա գենդերային պատկերացումները՝ պարզ դարձավ, որ նույնիսկ երիտասարդ­ ների և պատանիների խմբերում դրանք հիմնականում կարծրատիպային բնույթ են կրում։ Այդ կարծրատիպային պատկերացումները մասնավորա­ պես վերաբերում են ընդունակություններին, անձնային որակներին և հատ­ կապես սոցիալական դերերին և դրանցից բխող վարքի նորմերին ու իշխա­ նության բաշխմանը։ Գենդերային կարծրատիպերն արտահայտվում են փոխհարաբերությունների տարբեր մակարդակներում և անդրադառնում են երեխաների նկատմամբ վերաբերմունքի վրա՝ սկսած այն պահից, երբ նրա սեռը հայտնի է դառնում (հիմնականում մինչև երեխայի ծնվելը), և հետագա­ յում էլ ուղեկցում են մարդուն մինչև կյանքի վերջ։ Եթե դաստիարակչական պրակտիկաներն ուղղակիորեն են ազդում գենդերային սոցիալականացման վրա, ապա ծնողական վերաբերմունքն անուղղակի ազդեցություն ունի։ Այս­ պես, տարբերակված վերաբերմունքն ընտանիքում և հասարակության մեջ աղջիկների ու տղաների տարբեր կարգավիճակներ է առաջացնում, խթա­ նում կամ արգելակում է տարբեր տիպի վարքաձևեր և դրսևորումներ, տալիս է վերագրումներ, որոնք հիմնականում չեն արտացոլում երեխայի անձնա­ կան արժանիքները, այլ հիմնված են զուտ նրա սեռադերային կարծրատի­ պին համապատասխանության վրա: դիտարկենք հասարակական գիտակ­ ցության մեջ ամենաարմատավորված և գենդերային անհավասարությունը խթանող կարծրատիպերը և դրանցից բխող տարբերակված վերաբերմունքի առանձնահատկությունները։ 1. Աղջիկն ընկալվում է որպես հեռացող, գնացող, ընտանիքի «ժամանա­ կավոր» անդամ, ի հակադրություն տղայի, որը համարվում է ընտանիքի հիմ­ նական անդամ և դրա «բարգավաճման երաշխիք»։ Հայկական մշակույթում ընդունված գերդաստանի պատրիլինիալ և ընտանիքի պատրիլոկալ ձևը փոխում է ծնողի կողմից սեփական զավակների ընկալման տեսանկյունը՝ ստեղծելով գենդերային անհավասարության պայման հանդիսացող «աղջի­ կը գնացող ա», «տղեն տան սյունն ա» հզոր կարծրատիպը։ Այս կարծրա­ տիպը հստակ արտացոլվում է խոսակցական լեզվում տարածված և հաճախ կիրառվող փոխաբերություններում և արտահայտություններում. «աղջիկը

ուրիշի տան պատ ա», «տղան օջախի ծուխը վառ ա պահում», «եթե տղա ունես, տանդ ծուխը չի մարում», «տանը մնացած աղջիկ» և այլն։ Տարբեր սեռի զավակների նմանատիպ ընկալումները գենդերային անհավասարու­ թյուն են ստեղծում ընտանիքի կեցության գրեթե բոլոր ոլորտներում՝ ժա­ ռանգության փոխանցման մեջ. «տ­ղեն­ա­ծնող­նե­րի­ու­նեց­ված­քի­ժա­ռանգոր­դը» (չնայած իրավական տեսակետից ժառանգներն ունեն հավասար իրավունքներ), ծնողներին սատարելու հարցում. «ծ­նո­ղին­ պա­հո­ղը­ տղեն­ ա»,­ «տ­ղան­ ծնո­ղին­ թև­ ու­ թի­կունք­ ա», երեխաների սերունդների նկատ­ մամբ վերաբերմունքում. «տ­ղու­ թո­ռը­ քո­ սե­փա­կան­ թոռն­ ա­ հա­մար­վում», տվյալ տոհմի շարունակականության մեջ. «տ­ղեն­ցե­ղի­շա­րու­նա­կողն­ա» և այլն։ Աղջկա դաստիարակությունն ամբողջությամբ կառուցված է «աղջիկը գնացող ա» գաղափարի շուրջ և ուղղված է իգական դերին ներկայացվող հասարակական սպասելիքներին համապատասխանությանը։ Սա ստեղ­ ծում է, մի կողմից, աղջկա ավելի խիստ վերահսկման, սահմանափակման անհրաժեշտություն. «աղ­ջի­կը­ըն­տա­նի­քի­դեմքն­ա­ներ­կա­յաց­նում», մյուս կողմից՝ նրանից ապագայում ավելի համեստ ձեռքբերումների ակնկալում, քան տղայից, որի ձեռքբերումները կլինեն ընտանիքի բարեկեցության գրա­ վականը։ Այս կարծրատիպը հիմնաքարային է գենդերային սոցիալականացման բոլոր եզրաշերտերի համար, քանի որ ընկած է թե՛ գենդերային առումով տարբերակված վերաբերմունքի, թե՛ դաստիարակության պրակտիկանե­ րում հիմնական գենդերային շեշտադրումների, թե՛ տարբեր սեռի երեխանե­ րի մեջ տարբեր անձնային որակներ սերմանելու ձգտման, թե՛ նրանց ապա­ գայի վերաբերյալ պատկերացումների ձևավորման հիմքում։ որպես տվյալ կարծրատիպի ամենացավալի հետևանք՝ ընտանիքում ի հայտ է գալիս­տղա­երե­խայի­ավե­լի­բարձր­ցան­կա­լիու­թյան­և­տղա­յապաշ­տու­թյան­եր­ևույ­թը։ Քանի որ աղջիկը համարվում է ընտանիքի ժամա­ նակավոր անդամ, ծնողներն ավելի նախընտրում են տղա ունենալ։ Տղայի առկայությունը պարտադիր է համարվում հայկական ընտանիքում, որպես­ զի ծնողները հետագայում մենակ չմնան, որպեսզի «տան ծուխը չմարի»։ Ծնողների խմբում ակնհայտ է տղա երեխայի նախապատվությունը, հատ­ կապես շեշտվում է դրա կարևորությունը տղամարդկանց համար։ Նույնիսկ մայրերը գերադասում են արու զավակ ունենալ, որպեսզի գոհացնեն իրենց ամուսիններին. «Ո­րով­հետև­ ես­ գի­տեի,­ որ­ ամու­սինս­ էլ­ էր­ տղա­ ու­զում»­ (կանանց ֆոկուս խումբ), «Ըն­տա­նի­քում­կի­սուր,­կես­րար,­ամու­սինս,­բնակա­նա­բար,­ առա­ջի­նը­ տղա­ կու­զե­նային»­ (կանանց ֆոկուս խումբ), «Տ­ղեն­ ցան­կա­լի­ա­միան­շա­նակ» (տղամարդկանց ֆոկուս խումբ)։ Այս կարծրատիպի հետևանք են նաև աղջիկների և տղաների վարքի տարբերակված սահմանափակումները, դաստիարակության առանձնա­

հատկությունները, նրանց համար պարտադիր համարվող որակները, ինչ­ պես նաև ակնհայտորեն տարբերվող ակնկալիքները նրանց ապագայից (ավելի մանրամասն տե՛ս «Վարքի և դրսևորումների սահմանափակումներ» և «Ապագայի ակնկալիքներ»): 2. դերերի գենդերային բաշխման վերաբերյալ գերիշխում է պահպա­ նողական կարծրատիպը բոլոր խմբերում. կինը՝ տան կենցաղային հարցե­ րով զբաղվող, տղամարդը՝ ընտանիքի հիմնական ֆինանսական ռեսուրսներ հայթայթող. «էդ­սե­ղան­դնել-հա­վա­քե­լը,­դա­բնո­րոշ­ա­աղջ­կան,­որով­հետև­ դա­հա­մա­պա­տաս­խա­նում­ա­իր­հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րին...»­(երիտասարդ­ ների խառը ֆոկուս խումբ): Սա համարում են բնականոն տրվածություն, որին դեմ գնալը կամ փոփոխությունը չի ողջունվում։ Տղաների կողմից որոշակի (բայց ոչ այն ամենը, ինչ աղջկանից է պահանջվում) կենցաղային գործեր կատարելու իրողությունն ընդունվում է միայն ընտանիքում քրոջ կամ իգա­ կան սեռի ներկայացուցչի բացակայության պայմաններում. «Ես­մոր­քու­րի­ տղա­ներ­ ու­նեմ,­ որ­ իրեն­ցից­ ոչ­ մե­կը­ քույ­րիկ­ չու­նի...­ միշտ­ իրանք­ դնում,­ իրանք­ու­տում­են­ու­դրա­մեջ­վատ­բան­չեն­տես­նում:­Ես­էդ­մի­բանն­էլ­եմ­ սի­րում­տղա­նե­րի­մեջ,­որ­իրանք­դրա­մեջ­վատ­բան­չեն­տես­նում»­(երիտա­ սարդների խառը ֆոկուս խումբ): Այս կարծրատիպն իր արտահայտությունն է գտնում դաստիարակության պրակտիկաներում, երբ աղջկա վրա դրվում են անհամեմատ ավելի շատ պարտականություններ, քան տղայի վրա (ման­ րամասն տե՛ս «դաստիարակչական պրակտիկաներ»): դերերի ավանդական գենդերային բաշխումը պայմանավորում է կնոջ և տղամարդու անհավասար կարգավիճակների ձևավորումը, քանի որ մեր հասարակությունում կնոջ ավանդական դերն ընկալվում է որպես պակաս արժեքավոր՝ տղամարդու ավանդական դերի համեմատ, որը կապված է ռե­ սուրսների հայթայթման և տնօրինման հետ: Ըստ այդմ, տղամարդու կողմից կնոջ դերին բնորոշ գործառույթներ կատարելը որակվում է որպես ոչ պատ­ վաբեր։ Այսպիսով, դերերի ավանդական գենդերային բաշխումը մեծապես պայմանավորում է իգական գենդերային դերի ստորադասումը։ Բացի այդ, դերերի նման խիստ տարանջատման հետևանքով արական դերը, այդ թվում և հայրական դերը, սահմանափակվում է «ապրուստի մի­ ջոցներ հայթայթողի», պրոդուկտիվ գործունեություն իրականացնողի, իսկ իգական դերը՝ «խնամատարի», վերարտադրական գործունեություն իրա­ կանացնողի գործառույթներով: Արական սոցիալական դերի ճնշման տակ տղամարդիկ սկսում են իրենց դիտարկել ընտանիքից դուրս, միայն ընտանի­ քի վաստակն ապահովողի դերում, ավելին՝ առաջանում է ամեն գնով ընտա­ նիքն ընդունելի տնտեսական վիճակում պահելու սոցիալական պահանջը, ընտանիքի տնտեսական բարեկեցությունը «տղամարդու պատվի» խնդիրն է դառնում: Այս պարագայում երեխաների խնամքին և դաստիարակու­

թյանը մասնակցելը, նրանց հետ հուզական հարաբերությունները դառնում են գրեթե անհնար, քանի որ՝ ա. իր ժամանակի գերակա մասը տղամարդն անցկացնում է ընտանիքից դուրս (երբեմն նաև երկրից դուրս՝ արտագնա աշ­ խատանքի հետևանքով), բ. արական դերը չի ենթադրում կամ նույնիսկ բա­ ցառում է հուզականության և հոգատարության դրսևորումները: Իգական սոցիալական դերը, հակառակը, չի ենթադրում ընտանիքի ֆի­ նանսական բեռը կիսելու պահանջ, այլ ուղղում է կնոջը դեպի վերարտադ­ րական գործունեություն՝ շեշտադրելով հուզականության և հոգատարու­ թյան կարևորությունը: Արդյունքում՝ նույնիսկ այն կանայք, որոնք մասնակ­ ցում են ընտանիքի ֆինանսական ապահովմանը և ունեն մասնագիտական ձեռքբերումներ, ներքնապես անբավարարված են լինում դերային կոնֆ­ լիկտի պատճառով, քանի որ համարվում է, որ աշխատանքը խանգարում է կնոջն իր առաջնային դերը կատարելիս: Այս կոնֆլիկտը մասամբ հետևանք է նաև այն հանգամանքի, որ կինը, վճարվող աշխատանքի անցնելով, կիսում է ընտանիքն ապրուստով ապահովելու ամուսնու դերային գործառույթը, իսկ երեխաների խնամքի գործառույթը շարունակում է մնալ միայն կնոջ ուսե­ րին: Այսպիսով, դերերի ավանդական բաշխումը ճնշում է տղամարդու հու­ զականությունը և դնում նրա առջև հասարակական, տնտեսական ոլորտում կայանալու խիստ պահանջներ, սահմանափակում է կնոջ արդյունարար գործունեությամբ զբաղվելու ձգտումը և նրան դարձնում է ընտանիքում հո­ գատարության և խնամքի գործառույթների միանձնյա պատասխանատու: «Կ­նո­ջը­ բեռ­նել­ ին­տե­լեկ­տո­ւալ,­ չգի­տեմ­ ըն­տա­նե­կան,­ կազ­մա­ կերպ­չա­կան­ հար­ցե­րով՝­ պետք­ չի:­ Կի­նը­ իր­ դերն­ ու­նի,­ օջա­խի,­ էդ­տա­քու­թյան,­սր­բու­թյան,­էդ­ձա­գուկ­նե­րի,­որով­հետև­գի­շեր­նե­րը­ էդ­ երե­խա­նե­րը,­ քա­ռա­սուն­քի­ մեջ­ մայ­րը­ համ­ կե­րակ­րում­ է,­ համ­ քնաց­նում­ է,­ առա­վոտն­ էլ­ պետք­ է­ լվա­նա,­ ֆան­տաս­տի­կա­ է­ կին­ արա­րա­ծը:­Աստ­ված­տվել­է­մի­զո­րու­թյուն­այդ­էա­կին,­որին­ուղ­ղա­ կի­պետք­է­գնա­հա­տել»: Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­հոգ­ևո­րա­կա­նի­հետ­

3. Իշխանության գենդերային բաշխման վերաբերյալ պահպանողական կարծրատիպային պատկերացումները՝ որպես դերերի ավանդական բաշխ­ ման ուղղակի հետևանք, գերակշռում են տղամարդկանց և երիտասարդների խմբում։ Նշվում է տղամարդկանց գերակայությունն իշխանության, որոշում­ ներ կայացնելու, դոմինանտության, ֆինանսական ռեսուրսների տիրապետ­ ման մեջ, ըստ որում, որքան տղամարդը դոմինանտ է և իշխող, այնքան նա ավելի «առնական» է համարվում. «Իսկ­տղա­նե­րի­մեջ­միշտ­սի­րել­եմ­իրենց­հա­մա­ռու­թյու­նը,­չնա­ յած­ասում­են,­որ­պետք­չի,­տղա­նե­րի­բար­կու­թյու­նը,­էն­որ­գո­ռում­

են,­էդ­բա­նե­րը­սի­րուն­չի,­բայց­չգի­տես­խի­միշտ­ես­էդ­հա­վա­նել­ եմ­տղա­նե­րի­մեջ,­որով­հետև­էդ­մի­բանն­ա,­որ­տղուն­աղջ­կա­նից­ առանձ­նաց­նում­ա,­դե­որ­իրանք­իրան­ցը­պի­տի­ասեն­ու­աղ­ջիկն­ էլ­պի­տի­լսի»։­ Ե­րի­տա­սարդ­նե­րի­խա­ռը­ֆո­կուս­խումբ­-­աղ­ջիկ­­

Երիտասարդների կողմից կարևորվում է, որ եթե կինը հասարակական կյանքի ոլորտներից որևէ մեկում առավելություն ունի ամուսնու նկատմամբ, ապա դա պետք է մնա միայն ընտանիքի ներսում, և շրջապատը պետք է այդ մասին չիմանա, քանի որ դա «շեղում» է բնական դրվածքից և վտանգ է տղամարդու կարգավիճակի և նույնիսկ ընտանիքի կայունության համար. «­ Ինչ­կապ­ված­ա­կին­տ­ղա­մարդ­հա­րա­բե­րու­թյա­նը,­եթե­նույ­ նիսկ­ըն­տա­նի­քում­կինն­է­շատ­բա­ներ­որո­շում,­ամեն­դեպ­քում­հայ­ իրա­կա­նու­թյան­ մեջ­ ըն­դուն­ված­ չէ,­ որ­ կի­նը­ որո­շի,­ բայց,­ եթե­ նույ­նիսկ­ որո­շում­ է­ կի­նը,­ իմ­ կար­ծի­քով՝­ ընդ­հան­րա­պես­ կա­րիք­ չկա,­որ­եր­րորդ­ան­ձ­տե­ղյակ­լի­նի­դրա­նից,­էդ­դեպ­քում­շատ­ավե­լի­ սա­հուն­ամեն­ինչ­կլի­նի,­ավե­լի­հարթ,­և­իրա­վի­ճակն­այն­պի­սին­ կլի­նի,­որ­փաս­տա­ցի­տղա­մարդն­է­որո­շել,­և­դա­շատ­ավե­լի­ճիշտ­ կլի­նի­տվյալ­զույ­գի­հա­մար,­և­տղա­մար­դու­դե­րը­կամ­բարձ­րու­թյու­ նը­ընդ­հան­րա­պես­չի­ընկ­նի»։ «Տ­ղան­ա­հիմ­նա­կա­նում­էսօր­վա­մեր­հայ­կա­կան­հա­սա­րա­կու­ թյան­մեջ­տան­սյու­նը,­տենց­ասած՝­տու­նը­պա­հո­ղը»։ «­Կան­ըն­տա­նիք­ներ,­որ­կի­նը­ավե­լի­ոնց­որ­ապա­հո­վում­ա­ըն­ տա­նի­քը…­ավե­լի­շատ­ա­աշ­խա­տում,­սյունն­ա,­էլի,­էդ­տան,­բայց­ ճիշտ­ա՝­տղա­մարդն­էլ­իրա­տեղն­ու­նի­ըն­տա­նի­քի­մեջ,­իրա­դիր­քում­ ա»։ «Տ­ղա­մար­դը­ պետք­ ա­ լի­նի­ տղա­մարդ,­ ով­ ամեն­ հար­ցով­ լի­նի­ առա­ջի­նը»: «­ Ա­մեն­ դեպ­քում­ տղա­մար­դը­ պի­տի­ աշ­խա­տի,­ կնո­ջից­ ավե­լի­ աշ­խա­տի,­ թե­կուզ­ գու­մա­րի­ առու­մով­ էլ,­ որ­պես­զի­ էդ­ նույն,­ եթե­ ըն­տա­նի­քում­ իշ­խող­ դե­րե­րը,­ ասենք,­ ֆի­նան­սից­ էլ­ ա­ կախ­ված,­ քա­նի­որ­էդ­իշ­խե­լը­ֆի­նան­սի­հետ­էլ­ա­գա­լիս,­ու­կի­նը­կա­րո­ղա­ նում­ա­իշ­խել,­ու­շատ­դեպ­քե­րում­էդ­իշ­խե­լը­շատ­վատ­ա­անդրա­ դառ­նում­ ըն­տա­նի­քի­ վրա,­ քա­նի­ որ­ տղա­մար­դիկ­ հիմ­նա­կա­նում­ ան­հնա­զանդ­ են­ լի­նում­ և­ ըն­տա­նի­քի­ կորս­տի­ է,­ էլի,­ բե­րում­ դա,­ դրա­հա­մար­տղա­մար­դը­առաջ­նա­հերթ­պետք­ա­ին­քը­շա­հագրգռ­վի­ ըն­տա­նի­քի­ թե՛­ ֆի­նան­սա­կան,­ թե՛­ յու­րա­քան­չյուր­ դե­րում­ առաջ­ նային­տե­ղը­գրա­վի»:­ Ե­րի­տա­սարդ­նե­րի­խա­ռը­ֆո­կուս­խումբ­

Իշխանության գենդերային բաշխման վերաբերյալ կարծրատիպային դիրքորոշումները, տղամարդկանց դոմինանտության գաղափարներից բա­ ցի, ներառում են նաև կանանց ենթարկվողության (հատկապես տղամարդ­ կանց ենթակա լինելու) վերաբերյալ պատկերացումներ։ Այս պատկերա­ ցումներին համահունչ է ընկալվում պսակադրության եկեղեցական արարո­ ղության ժամանակ հնչող «տեր և հնազանդ» պատգամը, որի թերըմբռնման հետևանքներին կանդրադառնանք 2.2.3. Կնոջ և տղամարդու վերաբերյալ կրոնական պատկերացումներ ենթագլխում։ Աղավաղված ընկալման հա­ մաձայն, կինն ընկալվում է որպես տղամարդուն ենթակա անձ, իսկ հավա­ սար կամ հակառակ հարաբերությունը համարվում է բնականոն դրվածքին հակասող բացասական երևույթ։ Եթե կինն ինքնուրույն ինչ­որ որոշում է կայացնում, ամեն դեպքում պետք է ձևականորեն ընդունի և բարձրաձայ­ նի ամուսնու կայացրած որոշումը։ Այդպիսով, «տղամարդը գլուխն է, կինը՝ պարանոցը» արտահայտությունը ցույց է տալիս կանանց ոչ բացահայտ իշ­ խանությունը։ «Չ­նա­յած­աղ­ջի­կը­եթե­խե­լա­ցի­ա,­ասում­են՝­աղ­ջի­կը­պա­ րա­նոցն­ա,­որ­կողմ­ֆռաց­նի­տղայի­գլու­խը,­էն­կող­մը­կգ­նա,­այն­ պես­ որ­ աղ­ջի­կը­ պի­տի­ խե­լա­ցի­ լի­նի...­ տղան,­ որ­ ասում­ ա,­ թող­ միշտ­ասի­հա,­բայց­ամեն­դեպ­քում­ին­քը­իրա­նը­կա­նի»: «­Կի­նը­ իշ­խող­ կա­րող­ ա­ լի­նի,­ բայց­ չա­փի­ մեջ,­ ու­ որ­ ասում­ են­ կա­նա­ցի­ որո­շա­կի­ տե­սա­կով­ պետք­ ա­ մո­տե­նաս­ յու­րա­քան­չյուր­ հար­ցին,­իմ­կար­ծի­քով­ճիշտ­ա,­որ­դու­լի­նես­ինքդ­քե­զա­նով­շատ,­ ավե­լի­ ճիշտ,­ մո­տե­ցում­ներդ­ քո­ պետք­ ա­ ճիշտ­ լի­նի,­ տղա­մար­դուն­ չբար­կաց­նել­կամ­ինչ­­որ­բա­ներ,­նման­բա­ներ­պետք­ա­չլի­նի»:­ Ե­րի­տա­սարդ­նե­րի­խա­ռը­ֆո­կուս­խումբ

Կնոջ ոչ բացահայտ իշխանությունը և ենթադրյալ ճկունությունը նշվում են նաև հոգևորականների կողմից. «­ Ի­րա­կա­նու­թյան­մեջ­կի­նը­մի­քիչ­եթե­իմաս­տուն­եղավ,­ամու­ սի­նը­ինչ­քան­էլ­գո­ռա,­խփի­սե­ղա­նին­բռունց­քը,­կի­նը­իր­ու­զա­ ծին­կհաս­նի»: Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­հոգ­ևո­րա­կա­նի­հետ­

Այս հանգամանքներում կնոջ իշխանությունը հիմնականում տարածվում է իր զավակների վրա, ինչը նրան ամուսնու վրա անուղղակի ազդեցություն գործելու հնարավորություն է ընձեռում։ Միևնույն ժամանակ, կնոջ պատաս­ խանատվությունն է՝ ամուսնու հետ ճկուն հարաբերություններ կառուցել, որոնք կնպաստեն իր ցանկությունների կատարմանը։ «Կ­նոջ­առա­վե­լու­թյունն­էլ­այն­է,­որ­զա­վակ­նե­րի­վրա­իշ­խա­

նու­թյուն­ ու­նի,­ զա­վակ­նե­րը­ իրեն­ են­ պատ­կա­նում,­ տան­ մեջ­ ըստ­ էու­թյան­բո­լոր­խն­դիր­նե­րի­կրողն­ինքն­է­և­ին­քը­կա­րող­է­մի­վայր­ կյա­նում­դրանք­դարձ­նել­յու­րա­քան­չյու­րի­պրոբ­լե­մը»։­ Խո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­հոգ­ևո­րա­կա­նի­հետ

Հուսադրող է, որ երիտասարդների մի մասը գիտակցում է իշխանության, դերերի հավասար բաշխման անհրաժեշտությունը, բայց միաժամանակ ընդգծում, որ դա հայաստանյան իրականությունում բացակայում է. «­Դե­րային­բաշ­խու­մով­նրանք­պետք­ա­լի­նեն­հա­վա­սար,­բայց­ քա­նի­որ­մեր­հա­սա­րա­կու­թյան­մեջ­էդ­դե­րային­բաշ­խու­մը­մի­քիչ­ սխալ­ա­ըն­կալ­վում,­դրա­հա­մար­ան­հա­վա­սա­րու­թյուն­ա­տե­ղի­ու­ նե­նում»:­ Ե­րի­տա­սարդ­նե­րի­խա­ռը­ֆո­կուս­խումբ­

4. Հաջորդ կարծրատիպը, որը փոխկապակցված է դերերի և իշխանու­ թյան բաշխման կարծրատիպերի հետ, վերաբերում է ակտիվության/պա­ սիվությանը. կյանքի, ճակատագրի նկատմամբ աղջիկն ընկալվում է որպես պասիվ, տղան՝ ակտիվ դիրք ունեցող: Տղան համարվում է իր ճակատագ­ րի կերտողը, ավելին, իր ընտանիքի կեցությունը որոշողը. «Տ­ղան­ա­տու­նը­ պա­հո­ղը», իսկ աղջկա ճակատագիրը հիմնականում կախման մեջ է դրվում իր ամուսնական ընտանիքից. «Աղ­ջի­կը­ի՞նչ­տուն­կընկ­նի,­ո՞նց­կպա­հեն»: Այս կարծրատիպի մասնավոր արտահայտումն է «պահող/պահվող» հարա­ բերակցությունը, երբ տղամարդուն վերագրվում է կնոջ նյութական բարեկե­ ցությունը և անվտանգությունն ապահովողի գործառույթը, իսկ կինը տվյալ հարցերում համարվում է տղամարդուց կախման մեջ գտնվող: Կնոջ խնա­ մատարի դերը, չնայած պարտականությունների լայն շրջանակին և կարևո­ րությանը, չի օժտում նրան ակտիվ դիրքով, կամ տալիս է մասնակիորեն՝ երեխաների նկատմամբ: Կնոջ պասիվության կարծրատիպն իր դրսևորումն է գտնում տղամարդկանց կողմից բերվող համեմատություններում, երբ աղջ­ կան նույնացնում են գեղեցիկ, բայց անշունչ առարկաների հետ.­ «Ոնց­ որ­ գանձ­ լի­նի»,­ «Աղ­ջիկ­նե­րը­ ոնց­ որ­ ...էն­ փա­փուկ­ խա­ղա­լիք­նե­րը­ ոնց­ են­ սենց...»: Հատկանշական է, որ հոգևորականների կողմից աղջիկը կամ ապագա կինը նույնացվում է Մարիամ Աստվածածնի կերպարի հետ, ինչը նրան օժտում է սրբությամբ և մաքրությամբ իբրև ապագա մայր՝ միաժամա­ նակ նրան վերագրելով գերագույն զոհողության պատրաստ լինելու հատ­ կությունը և սահմանելով նրա ակտիվության շրջանակներն ընտանեկան կյանքով։ Այսինքն՝ կինը պետք է օժտված լինի առաքինություններով, որոնք լիարժեք կծառայեն ընտանիքի անդամներին լավագույնս խնամելուն և հո­ գալուն։ Սակայն այս գաղափարի համաձայն ևս կինը պասիվ դիրքում է իր կյանքի նկատմամբ, և կնոջ այս կերպարի մեջ դժվար են տեղավորվում հա­ սարակության մեջ բարձր տեղ գրավելու, կարիերա կառուցելու ձգտումները,

քանի որ դրանք շեղում են նրան իր գլխավոր առաքելությունից՝ մայրական ու կանացի պարտականություններից։ Այս կարծրատիպում արտահայտվում է նաև կնոջ և տղամարդու հա­ սարակական ընկալումների տարբերությունն օբյեկտ­սուբյեկտ հարաբե­ րությունում, կնոջ պասիվությունը, կախյալությունը, ենթարկվողությունը ենթադրում են նրա ընկալումն ավելի շատ որպես օբյեկտ, իսկ տղամարդու ակտիվությունը, իշխանությունը տալիս է նրան սուբյեկտի բնութագրեր: Հենց սրանով էլ հետագայում կարող է պայմանավորված լինել հասա­ րակության մեջ կնոջ նկատմամբ պակաս վստահությունը որպես գիտնակա­ նի, ձեռներեցի, կառավարչի կամ հասարակական գործչի՝ տղամարդկանց համեմատ: Այսպիսով, ծնողներն աղջիկներից հաճախ հասարակական ակ­ տիվություն և նշանակալի ձեռքբերումներ չեն ակնկալում՝ շեշտադրելով ար­ տաքին տեսքի, հուզականության, հոգատարության կարևորությունը: Նման պատկերացումն աղջկա դերի մասին, որն, ըստ էության, զրկում է նրան սուբյեկտ լինելու ձգտումից, հետագայում դրդում է կանանց, որ ունենալով բարձրագույն կրթություն և եռանդ, կամավոր հրաժարվեն իրենց ինքնիրաց­ ման իրավունքից և տնտեսական, քաղաքական կամ գիտական դաշտում ինքնադրսևորվելու հնարավորությունից: ուստի, որպես հետևանք՝ կինն իր ինքնիրացման ամենամեծ դաշտը տեսնում է ընտանիքում, և նրա երազանք­ ներն ու ձգտումներն ամփոփվում են միայն մայրական դերի լավագույն կա­ տարման մեջ: Այսպիսի մոտեցմամբ կնոջ ամենահավակնոտ երազանքը սահմանվում է այսպես. «ունենալ այնպիսի աշխատանք, որը չի խանգարի ընտանիքին», այսինքն՝ թույլ կտա նրան շարունակել կրել ընտանիքում իր ուսերին դրված բեռն առանց մեծ կորստի՝ միևնույն ժամանակ նրան հնա­ րավորություն տալով ներգրավվել ընտանիքից դուրս հանրային կյանքում և թուլացնել ֆինանսական կախվածությունն ամուսնուց: Այս գենդերային նորմերին համապատասխանելու պահանջի պայմաններում հայ կինը հա­ սուն տարիքում անցնում է «ինքնանորմավորման» եղանակին՝ ստանձնելով սեփական վարքն ու ձգտումները սահմանափակողի դերը և ձգտում է լավա­ գույն ձևով իրականացնել այն նեղ սոցիալական դերը, որը նրանից ակնկա­ լում է հասարակությունը: 5. Աղջիկն ընկալվում է որպես հուզական, իսկ տղան՝ գործունյա, վե­ րաբերմունքն աղջկա հանդեպ ավելի զգացմունքային/հուզական է, տղայի նկատմամբ՝ գործընկերային (հատկապես արտահայտված է տղամարդ­ կանց խմբում): Աղջկա նկարագրության մեջ, նրա նկատմամբ վերաբերմուն­ քում գերակշռում է հուզականությունը. «Աղ­ջիկ­երե­խու­անու­շու­թյու­նը­լրիվ­ ու­րիշ­ ա»: Աղջկան ընկալում են որպես ջերմ զգացմունքներ, հիացմունք առաջ բերող օբյեկտ, նա նաև ընկալվում է որպես զգացմունքայնության սուբյեկտ, բայց միաժամանակ չի ընկալվում ակտիվության, գործունակու­

թյան տեսակետից, որպես գործունեության սուբյեկտ: Հիշյալ տարբերու­ թյունն արտահայտվում է նաև դիմելաձևում, աղջիկներին բաժին են ընկնում ավելի փաղաքշական, հուզականություն արտահայտող բառեր և արտա­ հայտություններ, որոնք ընդգծում են դրական հուզական վերաբերմունքը նրանց նկատմամբ, միաժամանակ նաև աղջկա պասիվ կարգավիճակը. «Գանձս,­քաղցրս»: Տղաների նկատմամբ դիմելաձևում արտահայտվում են նրանց հետ փոխհարաբերությունների բնույթը և ակտիվությունը. «Ախ­պեր,­ ըն­գեր,­չա­րաճ­ճի»: Առկա է նաև կոպիտ դիմալաձև. «չ­մո»,­«գյա­դա»,­«տո,­ այ­լա­կոտ», որը, սակայն, միտված է «տղամարդկայնություն սերմանելու» երեխայի մեջ: Իգական հուզականության և արական գործնականության կարծրատիպերն իրենց դրսևորումն են գտնում նաև լայն տարածում գտած հետևյալ արտահայտությունում. «Աղջիկ ունենամ, որ վրաս լացող լինի, տղա ունենամ, որ ինձ թաղող լինի»: 6. Մյուս կարծրատիպը, որը վերաբերում է իգական սեռին, այն է, որ աղ­ ջիկներն իրենք են պատասխանատու իրենց նկատմամբ տղաների վար­ վելակերպի համար, ըստ որում, սա ավելի արմատավորված է աղջիկների մտածելակերպում. «Յու­րա­քան­չյուր­ աղ­ջիկ­ ինքն­ է­ ստի­պում,­ թե­ իր­ հետ­ ոնց­ վար­ վի­իր­դի­մա­ցի­տղան,­այ­սինքն՝­աղ­ջի­կը­իր­պահ­ված­քով­պետք­է­ այն­պես­անի,­թույլ­չտա,­որ­իր­դի­մա­ցի­տղան­իրա­հետ­խո­սե­լուց­ ան­գամ­ վատ­ բառ­ օգ­տա­գոր­ծի,­ իրեն­ ավե­լորդ­ շար­ժում­ թույլ­ տա,­ էդ­աղ­ջի­կը­պետք­է­ստի­պի­իր­հետ­ոնց­վար­վեն»: Պ ­ ա­տա­նի­նե­րի­խա­ռը­ֆո­կուս­խումբ

Ստացվում է, որ աղջիկը պատասխանատվություն է կրում ոչ միայն իր, այլ նաև դիմացինի վարքի համար, ինչը հետագայում կնոջ նկատմամբ բըռ­ նության պարագայում դիտվում է իբրև ամուսնուն բարկացնելու համար բնականոն և արդարացված հետևանք.­ «Հ­նա­րա­վոր­ չի,­ որ­ առանց­ առիթ­ ամու­սի­նը­ կնոջ­ վրա­ ձեռք­ բարձ­րաց­նի»։­ Տ­ղա­մարդ­կանց­ֆո­կուս­խումբ

7. Մտավոր ընդունակությունների և անձնային գծերի վերաբերյալ գեն­ դերային կարծրատիպերը, որոնք ընդգծվել են նախադպրոցական հաս­ տատություններում և դպրոցներում աշխատող մանկավարժների հետ հար­ ցազրույցներում, հիմնականում մատնանշում են, որ տղաներն ընկալվում են իբրև ավելի բարձր մտավոր ունակություններ ունեցողներ, ինչպես նաև ավե­ լի ագրեսիվ, իսկ աղջիկները բնութագրվում են որպես ավելի աշխատասեր և պատասխանատու։ «Տ­ղա­նե­րի­ միտ­քը­ մի­ փոքր­ ավե­լի­ ճկուն­ է,­ ավե­լի­ արագ­ են­

մտա­ծում,­ավե­լի­լավ­են­կողմ­նո­րոշ­վում,­լավ­է­կոոր­դի­նա­ցիան,­ ին­չո՞ւ­չէ,­նաև­տրա­մա­բա­նու­թյու­նը,­աղ­ջիկ­նե­րը­մի­փոքր­ավե­լի,­ եր­ևի­թե­նո­րու­թյուն­չեմ­ասի,­աշ­խա­տա­սեր­են,­ավե­լի­պար­տա­ճա­ նաչ­են,­բայց­մի­փոքր­եր­ևի­ավե­լի­թույլ­ըն­դու­նա­կու­թյուն­նե­րով­ տրա­մա­բա­նու­թյան­մեջ»: Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­ու­սուց­չի­հետ ­«Աղ­ջիկ­նե­րը­ավե­լի­հան­գիստ­են,­ասենք՝­էդ­խա­ղային­իրենց­ բա­նե­րը­կա­րո­ղա­նում­են­կազ­մա­կեր­պել,­տղա­նե­րը­ավե­լի­չար­են,­ ավե­լի­ագ­րե­սիվ­են,­իրար­ավե­լի­շատ­հրում­են,­խփում­են,­ավե­լի­ ակ­տիվ­են,­քան­աղ­ջիկ­նե­րը»: Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­ման­կա­պար­տե­զի­ դաս­տիարա­կի­հետ «­ Ո­րով­հետև­ աղ­ջիկ­նե­րը­ սո­վո­րա­բար­ ավե­լի­ հա­վա­սա­րակշռ­ ված,­հա­վաք­ված,­չա­փի­մեջ­են,­քան­տղա­նե­րը»: Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­ման­կա­պար­տե­զի­ դաս­տիարա­կի­հետ

Հետաքրքիր է, որ մանկավարժների մեծամասնությունը համարում է, որ վերջին տարիներին (ի տարբերություն իրենց անցյալ տարիների փոր­ ձի) իգական սեռի աշակերտներն ավելի ակտիվ ու նախաձեռնող են, ավելի ազատ են կարողանում ինքնադրսևորվել և նույնիսկ երբեմն ավելի անկար­ գապահ ու ագրեսիվ են, քան տղաները, որոնք ավելի պասիվ ու չնախաձեռ­ նող են.­ «Խել­քով­ տղա­մար­դիկ,­ էն­ ին­տե­լի­գենտ­ խա­վը­ տղա­մարդ­կանց,­ էն­քան­խեղճ­ա­բնա­վո­րու­թյամբ,­մեջ­տեղ­կո­րում­են:­Լավ­սո­վո­րող­տղանե­րը­էսօր­շատ­ժա­մա­նակ­չեն­ըն­դուն­վում,­որով­հետև­բնա­վո­րու­թյուն­չունեն»­(խորացված հարցազրույց ուսուցիչների հետ): Համարում են, որ շատ կարևոր է, որպեսզի տղաները լինեն ավելի համարձակ, ակտիվ և ինքնավս­ տահ, քան կան. «Հե­տո­տղան­պի­տի­ինք­նավս­տահ­լի­նի­շատ,­հի­մա­շատ­ ա­պա­կա­սում­մեր­տղա­նե­րի­մեջ:­Ըն­տա­նի­քում­էլ­տղան­պի­տի­զգա,­որ­իր­ խոս­քը­մի­բա­նի­տեղ­պի­տի­ան­ցնի­էդ­մի­ջա­վայ­րում­էլի:­Են­թադ­րենք՝­իրա­ կար­ծիքն­ ու­նի­ նշա­նա­կու­թյուն»­ (խորացված հարցազրույց ուսուցիչների հետ)։ «Առ­նա­կան­ տղա­մար­դը,­ հա­մե­նայն­ դեպս­ հի­մա,­ ինձ­ թվում­ է,­ դրա­ կա­րի­քը­ շատ­ է­ զգաց­վում,­ շա՛տ»­ (խորացված հարցազրույց մանկապար­ տեզի դաստիարակի հետ): Եվ այս ամենն ամփոփվում է ուսուցչի հոռետե­ սական արտահայտությամբ. «Տ­ղա­տե­սա­կը­կո­րում­ա...»: Խնդիրն այն է, որ գոյություն ունի տղաների և աղջիկների անհավասար մրցակցություն. «Ես­նկա­տել­եմ,­որ­տղա­նե­րին­ավե­լի­լավ­են­վե­րա­բեր­վում­ թե՛­գնա­հա­տա­կա­նի,­թե՛­ու­շադ­րու­թյան,­թե՛­մյուս-մյուս­կող­մե­րով», և այն հաճախ մատնանշվում է ուսուցիչների կողմից որպես տղաների ջանքերն

ավելի բարձր գնահատելու ձգտում։ Այն, որ ընտանիքում և ուսումնական հաստատությունում աղջիկը պետք է որոշակի դիրք վաստակի, իսկ տղայի դիրքն ամրագրված է իր սեռով, հանգեցնում է մրցակցության մեջ տղանե­ րի ձգտման թուլացմանը։ Քիչ ջանքերով մեծ ձեռքբերումները դպրոցում, առանց ջանքերի արտոնյալ դիրքն ընտանիքում թուլացնում են տղաների նպատակասլացությունը, նախաձեռնողականությունը, ճկունությունը։ «­ Աղ­ջիկ­ներն­ ավե­լի­ ակ­տիվ­ են­ հի­մա­ դար­ձել,­ քան­ տղա­նե­րը,­ ավե­լի­ ըմ­բոս­տա­ցել­ են,­ ավե­լի­ կա­մա­կոր­ են­ դար­ձել,­ քան­ տղա­ նե­րը:­Նույ­նիսկ­պա­տա­հում­ա­շատ­հա­ճախ,­որ­ձեռք­են­բարձ­րաց­ նում­տղա­նե­րի­վրա,­ապ­տա­կում­են,­այդ­պի­սի­եր­ևույթ­ներ­շատ­եմ­ նկա­տել,­առաջ­էդ­պես­չէր»: Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­ու­սուց­չի­հետ ­«Հի­մա,­ասենք,­աջիկ­նե­րը­ավե­լի­հա­մար­ձակ­են,­ավե­լի­կա­ յուն­ բնա­վո­րու­թյուն­ ու­նեն,­ քան­ նախ­կի­նում­ են­ դաս­տիարա­կել­ աղ­ջիկ­նե­րին,­ հի­մա­ էդ­պես­ չի,­ էլի...­ Հան­գիստ­ իրենց­ կար­ծի­քը­ կա­րող­ են­ հայտ­նել­ աղ­ջիկ­նե­րը,­ ավե­լի­ ան­կաշ­կանդ­ են­ հի­մա,­ քան­ տղա­նե­րը,­ կա­րե­լի­ ա­ ասել:­ ...­ Հի­մա­ որ­ նա­յում­ ենք,­ աղ­ջիկ­ ներն­ ավե­լի­ կա­յուն­ բնա­վո­րու­թյուն­ ու­նեն,­ հա­մար­ձա­կու­թյունն­ ավե­լի­շատ­ա­աղ­ջիկ­նե­րի­մոտ»: Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­ման­կա­պար­տե­զի­ դաս­տիարա­կի­հետ

Մեջբերումներում առկա դիտարկումները, առաջին հերթին, աղջիկնե­ րի կողմից մրցակցային անհավասար պայմաններում գոյատևելու ձգտման հետևանք են. քանի որ տղաներն ավելի արտոնյալ դիրքում են գտնվում, աղ­ ջիկները փորձում են իրենց նախաձեռնողականությամբ և ակտիվությամբ հավասարվել տղաներին. «Տ­ղա­ներն­իրանց­իմա­ցա­ծը,­իրանց­ձգ­տում­նե­րը­ չեն­ցու­ցադ­րում,­ավե­լին՝­ամա­չում­են­սո­վո­րեն:­Իսկ­աղ­ջիկ­նե­րը­ցու­ցադրե­լու­խն­դիր­ու­նեն,­շատ­են­ու­զում­իրենց­ցու­ցադ­րեն,­չե­ղած­տե­ղից­էլ­մի­ բան­ստեղ­ծում­են»­(խորացված հարցազրույց ուսուցչի հետ): Մյուս կողմից, մենք երիտասարդ մայրերի խմբում աղջիկներին ավելի ազատ ու համար­ ձակ մեծացնելու միտումներ ենք արձանագրել: Ըստ որում, աղջիկների ակտիվության, լիդերության ձգտումը համար­ վում է բնական դրվածքին հակասող, անընդունելի, և ուսուցիչներից շատե­ րին զայրացնում կամ մտահոգում է. «Պի­տի­հա­կա­ռա­կը­լի­ներ,­պի­տի­աղջիկ­նե­րը­ավե­լի­պա­սիվ­լի­նեին,­այ­սինքն՝­հնա­զանդ,­տղա­նե­րը՝­նա­խա­ձեռնող:­Բայց­մեր­դառն­իրա­կա­նու­թյու­նը­մութ­տա­րի­նե­րից­սկ­սած­բե­րել­ա­ հա­կա­ռա­կը:­Փաս­տը­ցույց­ա­տա­լիս,­որ­մեր­տղա­նե­րը­բա­ցար­ձակ­նա­խաձեռ­նող­չեն,­բա­ցար­ձակ,­էն­քան­ցա­վով­եմ­դա­ասում,­ազ­նիվ­խոսք»­(խո­ րացված հարցազրույց ուսուցչի հետ):

Ընդհանրացնելով՝ կարող ենք ասել, որ գենդերային պատկերացումնե­ րում գերակշռում են կարծրատիպային ընկալումները դերերի և իշխանու­ թյան բաշխման, իգականի պասիվության, արականի ակտիվության և մի շարք անձնային որակների և ընդունակությունների վերաբերյալ: Հայաս­ տանյան իրականության համար բնութագրական է աղջկա ընկալումը որ­ պես ընտանիքի «ժամանակավոր», իսկ տղայի՝ որպես հիմնական անդամ, ինչը պայմանավորում է նրանց նկատմամբ տարբերակված վերաբերմուն­ քը, սպասումները, դաստիարակության հիմնական առանձնահատկություն­ ները: Բացի վերոհիշյալներից, մի շարք կարծրատիպային պատկերացում­ ներ են դուրս բերվել նաև իգական և արական սեռի ցանկալի, պարտադիր համարվող որակների վերաբերյալ, որոնք շարադրված են 2.2.2. «Խրախուս­ վող, պարտադիր համարվող որակներ» պարագրաֆում: 2.2.2.­Խրա­խուս­վող,­պար­տա­դիր­հա­մար­վող­որակ­ներ­ Գենդերային կարծրատիպերը վերաբերում են նաև կնոջ և տղամարդու ցանկալի կերպարին: Այս կարծրատիպերն անչափ կարևոր են գենդերային սոցիալականացումը հասկանալու համար, քանի որ մեծապես պայմանավո­ րում են երեխաների դաստիարակության շեշտադրումները: Թե՛ ծնողները, թե՛ դաստիարակության գործընթացին մասնակցող մյուս մեծահասակները, թե՛ հասակակիցներն ակտիվորեն խրախուսում են այն որակները, որոնք համարվում են տվյալ սեռի համար պարտադիր: Կարծրատիպերի այս խում­ բը դուրս բերելու համար մենք վերլուծել ենք ծնողների, մանկավարժների և հասակակիցների կողմից խրախուսվող վարքաձևերը, նրանց կողմից որևէ սեռի համար որպես պարտադիր նշվող հատկանիշները, որակները, ինչպես նաև տարբեր սեռի երեխաներին տրվող հիմնական ուղերձները՝ խրատների, կարգախոսների տեսքով։ Այս ամենը մեզ թույլ է տալիս հասկանալ, թե ինչ տիպի անձ է հասարակությունը կերտում տղաներից և աղջիկներից, և ինչ գծեր ­ ու հատկություններ է ձգտում ձևավորել նրանց մեջ: Աղջիկների համար կարևորվող որակներ 1. Զսպվածություն: Բոլոր խմբերում միանշանակ համարվում է, որ աղ­ ջիկը պետք է զուսպ լինի թե՛ հուզականության, թե՛ շարժուձևի, թե՛ խոսքի և թե՛ բարոյականության տեսակետից։ Զսպվածությունը հարաբերակցվում է աղջիկների սեռականության սահմանափակման հետ, և դաստիարակու­ թյան մեջ այս շեշտադրումները զուգահեռաբար են հանդես գալիս։ Զսպվա­ ծությունը որպես աղջկա պարտադիր որակ կարևորում են թե՛ իգական և թե՛ արական սեռի ներկայացուցիչները։ Այսինքն՝ սրանով շեշտադրվում է կնոջ կողմից հասարակական նորմերի տիրապետման, նաև վարքն «ինքնանոր­ մավորելու» կարողության կարևորությունը։ «­ Ա­մե­նաա­ռա­ջի­նը­եր­ևի­բա­րո­յա­կան­առու­մով­զուսպ­լի­նե­լը,­

հա­մես­տու­թյու­նը,­ու­չգի­տեմ:­Եր­ևի­աղ­ջի­կը­պետք­ա­լի­նի­էն­պի­սին,­ որ­ար­ժա­նի­լի­նի­մայր­լի­նե­լուն»։­ ­Երի­տա­սարդ­նե­րի­խա­ռը­ֆո­կուս­խումբ «­ Աղ­ջիկ­ներն­ավե­լի­իրենց­զսպ­ված­պա­հեն»։ Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­ման­կա­պար­տե­զի­ դաս­տիարա­կի­հետ «­ Աղ­ջիկ­նե­րին­էլ­միշտ­ասում­եմ,­որ­պետք­է­լի­նել­զուսպ,­ցան­ կա­ցած­պա­հի­չբռնկ­վել,­չար­տա­հայ­տել­այն­ամե­նը,­ինչ­ու­զում­են­ այդ­պա­հին­ասել»։ Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­ու­սուց­չի­հետ «­ Ես­սի­րում­եմ,­որ­աղ­ջի­կը­զսպ­ված­է­լի­նում,­այ,­իմ­աղջ­կա­ մեջ­հենց­դա­սեր­մա­նում­եմ­հի­միկ­վա­նից»։ ­Կա­նանց­ֆո­կուս­խումբ

2. Համեստություն: Համարվում է, որ աղջիկը պետք է համեստ լինի, սա կարևորվել է բոլոր խմբերում, երկու սեռի ներկայացուցիչների կողմից, միայն մայրերի խմբում չի արձանագրվել։ «Աղ­ջի­կը­ինչ­քան­հա­մեստ,­էն­քան­լավ»։ Տ­ղա­մարդ­կանց­ֆո­կուս­խումբ «­Դե,­հայ­ըն­տա­նի­քի­մեջ­ընդ­հան­րա­պես­միշտ­հա­մեստն­ա­լի­ նում,­ էլի,­ իմ­ կար­ծի­քով­...­ Աղ­ջի­կը­ պետք­ ա­ հեզ­ լի­նի,­ չէ՞,­ վսյո,­ դրա­նով­ամեն­ինչ­աս­ված­ա»։ Տ­ղա­մարդ­կանց­ֆո­կուս­խումբ «­Հա­մես­տու­թյուն,­ին­չը­բնո­րոշ­ա­աղջ­կան»։­ Ե­րի­տա­սարդ­նե­րի­խա­ռը­ֆո­կուս­խումբ «Աղջ­կա­ հա­մար,­ պետք­ է­ ավե­լի­ կա­նա­ցի­ լի­նել,­ ավե­լի­ հա­ մեստ,­ավե­լի­բա­րե­համ­բույր»։ Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­ման­կա­պար­տե­զի­ դաս­տիարա­կի­հետ

3. Չափի զգացում: Գրեթե բոլոր խմբերում բառացիորեն կամ նկարագ­ րությամբ ընդգծվում է այդ որակի կարևորությունը, այսինքն՝ կարևորություն է տրվում ինքնակարգավորման կարողությանը կամ, այլ կերպ ասած՝ ինքնա­ նորմավորման ձգտմանը: Ըստ էության, չափի զգացումը, զսպվածությունն ու համեստությունը կազմում են պարտադիր որակների համախումբ, որը բնորո­ շում է աղջկա/կնոջ ինքնասահմանափակող, հարմարվող էությունը: «­Չա­փի­մեջ,­հա­վաք,­հա­մեստ»։ Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­ման­կա­պար­տե­զի­

դաս­տիարա­կի­հետ «­ Աղ­ջի­կը­հա­մեստ­լի­նի,­այ­սինքն­չա­փա­վոր­լի­նի,­զուսպ­լի­նի»։ ­Պա­տա­նի­նե­րի­խա­ռը­ֆո­կուս­խումբ «­ Աղջ­կա­ հա­մար­ կար­ևոր­ են­ հա­մես­տու­թյու­նը,­ խել­քը,­ չա­փի­ զգա­ցու­մը»։ Պ ­ ա­տա­նի­նե­րի­խա­ռը­ֆո­կուս­խումբ­

4. Աղջիկների պարտադիր որակների թվում են մաքրասիրությունը, կոկի­ կությունը. «Ես­կու­զեմ­աղ­ջիկս­մաք­րա­սեր­լի­նի,­կո­կիկ­լի­նի,­իր­ար­տա­քին­ տես­քին­ միշտ­ հետ­ևի,­ դրա­նից­ էլ­ բխող՝­ ին­քը­ կա­նա­ցի­ կլի­նի» (կանանց ֆոկուս խումբ), կենցաղային գործերում հմուտ լինելը. «Ա­վե­լի­ շատ­ եր­ևի­ տնա­րար­լի­նի­աղ­ջի­կը» (տղամարդկանց ֆոկուս խումբ): Ըստ որում, աղջ­ կա մաքրասիրությունը վերաբերում է ոչ միայն սեփական մարմնի և հագուս­ տի, այլ նաև շրջապատի, տան, դպրոցի մաքրությանը հետևելուն։ Այս որա­ կը կարևորվել է բոլոր խմբերում, միայն երիտասարդների խմբում դրսևորվել է ոչ թե ուղղակի, այլ անուղղակի ձևով՝ աղջկան տան մաքրությանը հետևելու գործառույթի վերագրումով։ Այս որակի կարևորումն ուղղակիորեն արտացո­ լում է աղջկա՝ իր ապագա դերի համար պատրաստվածության անհրաժեշ­ տությունը և հստակ մատնանշում է կնոջ տեղն ու դերը հասարակությունում։ 5. Աղջիկների համար պարտադիր են համարվում նաև ենթարկվողությու­ նը, հնազանդությունը, զիջողականությունը (կարևորվել է հայրերի, երիտա­ սարդների, պատանիների, մանկապարտեզների դաստիարակների և ուսու­ ցիչների խմբում): Եթե սեփական ծնողներին ենթարկվելը կարևոր է համար­ վում երկու սեռի երեխաների համար, ապա աղջկա դեպքում նա նաև պետք է ենթարկվի տղամարդու՝ իր ընկերոջ կամ ամուսնու, նաև ամուսնու ծնողների որոշումներին։ Նույնիսկ համարվում է, որ եթե աղջիկը զիջող և ենթարկվող չլինի, նա ապագայում խնդիրներ կունենա: Հետաքրքիր է, որ երիտասարդ աղջիկներն արդեն ընդունել են այս հանգամանքը որպես փաստ, և իրենք էլ կարևորում են կնոջ հնազանդությունը և ենթարկվողությունը տղամարդու որոշումներին։ ­ «Միշտ­ ես­ էդ­ հա­վա­նել­ եմ­ տղա­նե­րի­ մեջ,­ որով­հետև­ էդ­ մի­ բանն­ ա,­ որ­ տղուն­ աղջ­կա­նից­ առանձ­նաց­նում­ ա,­ դե,­ որ­ իրանք­ իրան­ցը­պի­տի­ասեն­ու­աղ­ջիկն­էլ­պի­տի­լսի»։­ Ե­րի­տա­սարդ­նե­րի­խա­ռը­ֆո­կուս­խումբ­(աղ­ջիկ) «­ Աղջ­կա­ հա­մար­ կար­ևոր­ ա­ լսե­լու­ ու­նա­կու­թյու­նը,­ որով­հետև­ յու­րա­քան­չյուր­ տղա­ ցան­կա­նում­ ա,­ որ­ իրա­ կող­քի­ աղ­ջի­կը­ լսի­ իրեն»։­ Ե­րի­տա­սարդ­նե­րի­խա­ռը­ֆո­կուս­խումբ­(աղ­ջիկ)

«­ Աղ­ջիկն­էլ­պետք­է­մի­քիչ­տղային­լսող­լի­նի,­եթե­տղան­մի­բան­ ասում­է,­ես­ասում­եմ՝­հե­տը­կռ­վի­մեջ­մի­մտիր,­դու­զի­ջիր,­դու­աղ­ ջիկ­ես,­քեզ­ավե­լի­հան­գիստ­պա­հիր,­ոչ­թե­հե­տը­մտիր­կռ­վի­մեջ,­ ավե­լի­ իրենց­ զսպ­ված­ պա­հեն:­ Աղ­ջի­կը­ եթե­ զի­ջող­ չե­ղավ,­ իր­ հա­մար­հե­տո­վատ­կլի­նի,­թող­հի­միկ­վա­նից­սո­վո­րեն...»։ Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­ման­կա­պար­տե­զի­ դաս­տիարա­կի­հետ «­Դե,­էլի­ջղայ­նա­նում­եմ,­ասում­եմ.­«դու­աղ­ջիկ­ես,­քեզ­պետք­ է­ավե­լի­հա­մեստ­պա­հես,­հնա­զանդ,­թե­կուզ,­որ­տղան­մի­բան­է­ իրե­նից­ու­զում,­աղ­ջի­կը­չի­տա­լիս,­ես­ասում­եմ՝­չի­կա­րե­լի,­նա­ տղա­է,­եթե­ասում­է,­ոչինչ,­զի­ջիր­նրան,­ես­սո­վո­րաց­նում­եմ,­որ­ աղ­ջիկ­նե­րը­զի­ջեն­տղա­նե­րին,­չգի­տեմ­դա­ճիշտ­է,­թե­չէ»։ Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­ման­կա­պար­տե­զի­ դաս­տիարա­կի­հետ­

որպես հակազդում սեփական ճնշված կարգավիճակին՝ մայրերը փոր­ ձում են զերծ պահել իրենց դուստրերին այդ վիճակում հայտնվելուց, այդ պատճառով կարևորում են աղջկա չենթարկվողությունը, ինչը նույնպես համարվում է աղջկա հետագա բարօրության նախապայման. «Ու­րա­խանում­ եմ,­ որ­ աղ­ջիկս­ թե­կուզ­ հոր­ բնա­վո­րու­թյան­ այդ­ գծե­րից­ վերց­նում­ է,­ թող­մեկ-մեկ,­ոչինչ,­թող­ինձ­հա­կա­ռակ­վի,­բայց­հե­տո­կյան­քում­դա­իրեն­ պետք­է­գա­լու»: Ըստ որում, այս հարցում երիտասարդ մայրերը ձգտում են փոխել պահ­ պանողական մոտեցումները և իրենց ծնողներից ստացած դաստիարա­ կության իգական մոդելները. «Ես­մե­ծա­ցել­եմ­ու­հաս­կա­ցել­եմ­որ­տեղ­են­ ինձ­ իմ­ ծնող­նե­րը­ խեղ­ճաց­րել,­ որ­ ես­ ինչ­-որ­ մի­ տեղ­ եղել­ եմ­ խեղճ,­ քաշվող,­բայց­ես­հի­մա­ինքս­եմ­ինձ­ուղ­ղում­ու­աշ­խա­տում­եմ­այդ­սխալ­նե­րը­ չկրկնել­իմ­աղջ­կա­հար­ցում»: 6. Գեղեցկությունը։ Աղջկա համար պարտադիր են համարվում արտա­ քին գրավչությունը, գեղեցկությունը (կարևորվել է տղամարդկանց, կանանց, երիտասարդների և դաստիարակների խմբում): Եթե հայրերի և երիտասարդ տղաների կողմից կարևորվում է գեղեցկության մարմնական կողմը («­Համես­տու­թյու­նը,­ խե­լա­ցիու­թյու­նը,­ գե­ղեց­կու­թյու­նը,­ ին­չո՞ւ­ չէ»­ (տղամարդ­ կանց ֆոկուս խումբ), «Մեկ­ էլ­ գե­ղեց­կու­թյուն,­ բայց­ գե­ղեց­կու­թյան­ վրա­ ավե­լի­ շատ­ եմ­ ու­շադ­րու­թյուն­ դարձ­նում,­ էդ­ իմ­ հա­մար­ շատ­ կար­ևոր­ ա,­ մնա­ցածն­էլ՝­էլի­չա­փի­մեջ­էլի»­(երիտասարդների խառը ֆոկուս խումբ)), ապա մայրերի և դաստիարակների կողմից ավելի կարևորվում են աղջկա հագուստի, սանրվածքի կոկիկությունը, խնամվածությունը.­«Սա­գե­ղե­ցիկ­է,­ ակու­րատ­նի­հագն­ված­է,­ճա­շա­կով,­ես­միշտ­դա­նշում­եմ­իրենց­մոտ,­միշտ­ խրա­խու­սում­եմ»­(խորացված հարցազրույց մանկապարտեզի դաստիարա­

կի հետ), «Ես­կու­զեմ­աղ­ջիկս­մաք­րա­սեր­լի­նի,­կո­կիկ­լի­նի,­իր­ար­տա­քին­ տես­քին­ միշտ­ հետ­ևի,­ դրա­նից­ էլ­ բխող՝­ ին­քը­ կա­նա­ցի­ կլի­նի»­ (կանանց ֆոկուս խումբ): Աղջկա արտաքին տեսքի շեշտադրումը և տղայի մտավոր հնարավորությունների կարևորումը արտահայտվում են անգամ ծնողների մինչծննդյան պատկերացումներում: դեռևս մինչև ծնվելը, իգական և արա­ կան սեռի երեխաների վերաբերյալ պատկերացումները տարբերվում են ոչ միայն բովանդակությամբ, այլ նաև ուղղվածությամբ. աղջիկների վերաբե­ րյալ պատկերացումները հիմնականում կապված են նրանց արտաքին տես­ քի, իսկ տղաներինը՝ նրանց մտավոր ունակությունների, անձնային հատկա­ նիշների և անգամ ապագայի ձեռքբերումների հետ։ «Աղջ­կաս­ դեմ­քը­ ըտենց­ գծել­ էի,­ հա՛,­ ու­ ասում­ էի­ նույ­նիսկ­ եղունգ­ներդ­ պետք­ ա­ եր­կար­­եր­կար­ լի­նեն,­ քիթդ­ փոքր,­ աչուկ­ներդ­ սի­րուն,­մեծ­մեծ,­նուրբ­պետք­է­լի­նես,­պետք­է­եր­գես,­պա­րես»:­ «­(աղ­ջի­կը)­ սպի­տա­կա­մաշկ,­ գան­գուր­ մա­զե­րով,­ շի­կա­հեր,­ կա­պույտ­կամ­կա­նաչ­աչ­քե­րով»:­ «(տ­ղան)­խո­րը­մարդ­լի­նի,­լավ­մարդ­մե­ծա­նա,­շատ­ու­ժեղ­մա­ թե­մա­տի­կա­իմա­նա»: Կ ­ ա­նանց­ֆո­կուս­խումբ

Սա նաև կնոջ նկատմամբ որպես սպառման օբյեկտ դիրքորոշման դրսևորումներից է. կնոջ գեղեցկությունը կարևորվում է, քանի որ նա պետք է գրավիչ լինի հակառակ սեռի համար՝ ընտանիք կազմելու, «հայրական տնից գնալու» իր պարտականությունը կատարելու և հետագայում ամուսնու բա­ րեհաճությունը վայելելու համար։ 7. Քչախոսություն (կարևորվել է ուսուցիչների և երիտասարդների կող­ մից): Երիտասարդների խմբում թե՛ տղաները, թե՛ աղջիկները կարևորում են այս որակն աղջիկների համար. «Զսպ­վա­ծու­թյունն­ ու­ դրա­ առան­ձին­ մի­հատ­կա­նիշ­քչա­խո­սու­թյու­նը»­(երիտասարդների խառը ֆոկուս խումբ): Քանի որ աղջիկներին ներկայացվող սահմանափակումներում մանրամասն քննարկել ենք խոսքի սահմանափակումները, այստեղ ներկայացնում ենք միայն «քչախոսություն» որակը։ Այն բնութագրում է աղջկա չհակաճառող, խոսքի իրավունքի չհավակնող կողմը, այդ պատճառով պարտադիր է հա­ մարվում: 8. ուժեղ կամ թույլ բնավորություն։ Աղջկա բնավորության վերաբերյալ կանանց խմբում արձանագրվել են հակասական կարծիքներ։ Կանանց մի մասը համարում է, որ աղջիկը պետք է թույլ լինի, ինչն ընկալվում է որպես հակառակ սեռի հետ հաջողակ հարաբերությունների գրավական. «աղ­ջիկը­ոնց­է,­ին­քը­ինչ­-որ­նր­բու­թյու­նով,­թու­լու­թյու­նով­է,­չէ,­որ­հե­տա­գա­յում­ կյան­քում­պետք­է­իրեն­այդ­թույլ­լի­նե­լը:­Ցա­վոք­սր­տի,­երբ­որ­դու­ու­ժեղ­

ես­լի­նում,­կին­տե­սա­կը,­տղա­մար­դը­ան­տե­սում­է,­ես­իմ­փոր­ձից­եմ­ասում,­ իսկ­եթե­դու­թույլ­ես­լի­նում,­ին­քը­անընդ­հատ­ու­զում­է­քեզ­պաշտ­պա­նել,­ու­ դու­քեզ­լավ­ես­զգում:­Ես­կու­զե­նայի­թույլ­լի­նեի­մի­քիչ,­աղ­ջի­կը­իս­կա­կանից­պետք­է­թույլ­լի­նի,­ան­գամ­եթե­ին­քը­ու­ժեղ­մարդ­է,­ին­քը­տղա­մար­դու­ կող­քը­ պետք­ է­ թույլ­ լի­նի»։­ Մյուս մասը հակառակ տեսակետն ունի, հա­ մարում է, որ կինը պետք է ուժեղ լինի, քանի որ ընտանիքում պատասխա­ նատվության մեծ չափաբաժին է կրում. «Ես­չեմ­գտ­նում,­որ­աղ­ջի­կը­պետք­ ա­ ան­պաշտ­պան,­ թույլ,­ անող­նա­շար­ էակ­ լի­նի,­ եր­կուսն­ էլ­ մարդ­ են,­ ինչ­ տար­բե­րու­թյուն:­Որ­ու­զում­եք­իմա­նաք,­մեր­հայ­իրա­կա­նու­թյան­մեջ­ընտա­նի­քի­հիմ­քը­կինն­է,­ին­չի­պետք­է­թույլ­լի­նի,­ող­նա­շա­րը­կինն­է»:­Մի դեպքում շեշտադրվում է կնոջ կախյալ կարգավիճակը, որն, ի դեպ, դրական է գնահատվում կանանց կողմից, մյուս դեպքում շեշտադրվում են կնոջ պար­ տականությունների լայն շրջանակը և ընտանիքի «ծանր բեռը» կնոջ ուսե­ րին, որը կրելու համար նա պետք է ուժեղ լինի։ Երկու կարծիքներն էլ արտա­ ցոլում են ընտանիքում կնոջ կարգավիճակի անբարենպաստ էությունը։ Մեկ անգամ ևս շեշտենք, որ վերոհիշյալ բոլոր որակները համարվում են անհրաժեշտ աղջիկների ապագա կարևորագույն դերի՝ մայրության, ինչպես նաև «հարսնության» համար. «­Դուք­ ո՞նց­ եք­ պատ­կե­րաց­նում,­ եթե­ իմ­ աղ­ջի­կը­ գնա­ցել­ ա­ հարս,­ կես­րա­րը­ աշ­խա­տան­քից­ կամ­ հոգ­նած,­ կամ­ գի­նով­ցած­ եկել­ա,­ասել­ա՝­աղ­չի,­քո­տի­րոջ­մե­րը­կամ­չգի­տեմ­ինչ,­ինքն­էլ­ սկ­սել­ա­լեզ­վին­տա­լը,­ըհը,­չէ՞­որ­խոս­քից­խոսք­ա­բաց­վում:­Ին­քը­ էդ­պա­հը­կա­րա­կուլ­տա­ու­ըն­դու­նի,­ասի՝­«պապ­ջան,­ցավդ­էլ­ տա­նեմ,­այ­մեռ­նեմ­քեզ,­էս­ինչ­լավն­ես,­տա­նի­պառ­կաց­նի,­ահա,­ ինչ­քան­գե­ղե­ցիկ­կլի­նի,­ին­քը՝­էդ­հար­սը,­ինչ­քան­սի­րուն­կլի­նի,­ հարգ­ված­բո­լո­րի­կող­մից,­որ­լեզ­վին­չտա,­բան­չա­նի»: «­ Որ­ծնող­նե­րին­չի­հար­գում,­իրա­կե­սուր­կես­րա­րին­նկա­տի­ու­ նեմ,­իրա­ամուս­նու,­կե­սուր­կես­րա­րի­առաջ­հաց­ու­ջուր­չի­դնում,­ իսկ­ դա­ գա­լիս­ ա­ ու­մի՞ց:­ Ին­ձա­նից,­ մյու­սից,­ մյու­սից,­ որ­ չենք­ դաս­տիարա­կել,­ որ­ին­քը­հնա­զանդ­չի:­Չէ­՞­որ­ինչ­քան­հնա­զանդ­ եղավ,­ էն­քան­ հար­գանք,­ իրան­ էլ­ կհար­գեն,­ իրան­ էլ­ կբարձ­րաց­ նեն,­իրան­էլ­կպա­հեն»: Տ­ղա­մարդ­կանց­ֆո­կուս­խումբ­

Ինչպես երևում է, աղջկա ակտուալ ու ցանկալի հատկանիշների նկա­ րագրության մեջ ավելի շատ գերակշռում են ընտանիքի անդամների նկատ­ մամբ նրա պարտավորություններից բխող հատկանիշները, քան այլ ան­ ձնային հատկանիշներ, որոնք նրան թույլ կտան ինքնադրսևորվել նաև մաս­ նագիտական և հասարակական գործունեության մեջ։

Տղաների համար կարևորվող որակներ Ի տարբերություն աղջիկների՝ տղաների հատկանիշների նկարագրու­ թյան մեջ հստակ երևում է սոցիալական ակտիվության, ընտանիքից դուրս հասարակական կյանքում մասնակցության, կյանքում տեղ գտնելու կարո­ ղության կարևորումը, ինչպես նաև գերդաստանը շարունակողի կարգավի­ ճակի ամրագրումը։ «Տ­ղայի­ծնուն­դը­ըն­տա­նի­քում­կրկ­նա­կի­ու­րա­խու­թյուն­է,­քա­նի­ որ­հենց­նա­է­դառ­նում­տան,­օջա­խի­լույ­սը,­վառ­պա­հող­ճրա­գը­ և­ տոհ­մի­ անու­նը­ շա­րու­նա­կող­ ժա­ռան­գը:­ Նա­ հոր­ կող­մից­ դաս­ տիարակ­վում­ է­ որ­պես­ ավան­դու­թյուն­նե­րի­ կրող,­ պահ­պա­նող­ ու­ զար­գաց­նող:­ Տղան­ պետք­ է­ հնա­զանդ­վի­ ծնող­նե­րին,­ ու­սա­ նի,­գտնի­իր­տե­ղը­կյան­քում­և­հա­սա­րա­կու­թյան­մեջ,­դառ­նա­լավ­ ամու­սին­ու­լավ­հայր»: Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­հոգ­ևո­րա­կա­նի­հետ

Տղաների մեջ խրախուսվող որակներում չկար որևէ որակ, որն ընդգըծ­ վում էր բոլոր խմբերում, տարբեր խմբերում տարբեր որակներ էին կարևոր­ վում, տարբեր տիպի վարք էր խրախուսվում: Այդուհանդերձ, թվարկենք այն որակները, որոնք առավել շատ են նշվել. 1. Համարձակություն (կարևորվել է ուսուցիչների, կանանց, տղամարդ­ կանց, դաստիարակների կողմից): Այս հատկանիշը նշվել է նաև այլ հո­ մանիշներով, մասնավորապես առօրյա խոսակցական լեզվում ընդունված «դուխով» եզրույթով: «­Դուխ»­պի­տի­ու­նե­նա­տղան­ան­պայ­ման,­չգի­տեմ­դրան­հայե­ րեն­ ոնց­ կա­րե­լի­ ա­ ասել,­ իրանց­ հենց­ տենց­ էլ­ ասում­ եմ՝­ դուխ­ ու­նե­ցի,­ տղա­ ես,­ եթե­ ան­գամ­ կցա­վաց­նեն,­ կծե­ծեն,­ մի­ տեղդ­ կցա­վի,­ոչինչ,­բայց­դուխդ­տե­ղը­պա­հի,­դու­խը­գոր­ծի­կեսն­ա,­ ցան­կա­ցած­հար­ցե­րի­լուծ­ման­մեջ:­Ռիս­կը,­հա­մար­ձա­կու­թյու­նը»: Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­ու­սու­ցիչ­նե­րի­հետ ­«Կու­զեմ­տղաս­ավե­լի­հա­մար­ձակ­լի­նի,­սի­րում­եմ,­գնա­հա­ տում­եմ­հա­մար­ձակ­մարդ­կանց»։ Կ ­ ա­նանց­ֆո­կուս­խումբ­

Երբեմն համարձակությունը և նախաձեռնողականությունը նույնացվում են ագրեսիվության հետ, որի բացակայությունը համարվում է «աղջկական»՝ տղայի համար անցանկալի վարքաձև. «­Ծե­ծող,­ կռ­վա­րար,­ ագ­րե­սիվ,­ եթե­ այդ­պես­ չէ,­ երե­խա­նե­րը­ ճն­շում­ են­ նրան,­ այլ­ տղա­նե­րը­ իրենց­ ծնող­նե­րի­ դրդ­մամբ:­ «Քո­ տղեն­ ղզիկ­ ա,­ դրա­ հա­մար­ էլ­ ծե­ծում­ են,­ լավ­ են­ անում»,­ այ­ էս­ մո­տե­ցումն­ա,­էլի»:

Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­հոգ­ևո­րա­կա­նի­հետ

2. Հարգանքն իգական սեռի հանդեպ (կարևորվել է կանանց, տղամարդ­ կանց, ուսուցիչների, դաստիարակների, պատանիների կողմից): Հատկա­ նշական է, որ այս կարևոր որակը նշվում է դաստիարակություն իրականաց­ նող բոլոր նշանակալի անձանց կողմից: Այն շատ ընդգծված է հատկապես նախադպրոցական հաստատություններում ու դպրոցում և ներառում է աղ­ ջիկների նկատմամբ բռնություն չկիրառելը, նրանց նկատմամբ ուշադիր և բարեկիրթ վերաբերմունքը: «­ Երբ­հար­գում­են­աղ­ջիկ­նե­րին,­երբ­սի­րում­են,­երբ­զի­ջում­են,­ երբ­օգ­նում­են»:­ Խո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­ու­սուց­չի­հետ ­«Տ­ղան­պետք­է­հար­գա­լից­լի­նի­աղջ­կա­հան­դեպ,­երկ­րոր­դը,­որ­ չվի­րա­վո­րի­աղջ­կան,­ձեռք­չբարձ­րաց­նի,­եր­րորդն­էլ,­որ­ձեռք­չառ­ նի­աղջ­կան,­աղջ­կա­պա­տի­վը­չգ­ցի»: Պ ­ ա­տա­նի­նե­րի­խա­ռը­ֆո­կուս­խումբ

3. Կամքի ուժը (կարևորվել է տղամարդկանց, կանանց, ուսուցիչների, պատանիների կողմից): Համարվում է, որ տղայի համար կարևոր է ուժեղ կամք ունենալ կյանքում նշանակալի ձեռքբերումներ ունենալու, խոչընդոտ­ ներ հաղթահարելու համար: Կանայք համարում են, որ կամքի ուժը հավա­ սարաչափ կարևոր է երկու սեռի համար, սակայն աղջիկներին այն անհրա­ ժեշտ է հասուն կյանքի դժվարություններին դիմակայելու, ընտանիքում մոր դերը լավագույն ձևով կատարելու համար: «­Կամ­քը,­կա­մային­հատ­կու­թյուն­նե­րը,­որ­ավե­լի­ամուր­կամք­ու­ նե­նա»: Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­ու­սուց­չի­հետ ­«Էդ­կամ­քի­ու­ժը­ամե­նա­վեհն­ա,­որ­երե­խու­մոտ­ձևա­վոր­վում­ ա,­կա­ու­ին­քը­իրա­ու­զա­ծին­ցան­կա­ցած­պա­հին­կա­րո­ղա­նում­ա­ հաս­նի»: Տ­ղա­մարդ­կանց­ֆո­կուս­խումբ

4. Նպատակասլացություն (կարևորվել է երիտասարդների, կանանց, տղամարդկանց կողմից): Ծնողները կարևորում են իրենց տղաների նպա­ տակներին հասնելու ընդունակությունը, ձեռքբերումների ձգտումը. «Որ­ ին­քը­ հա­մո­զիչ­ կա­րո­ղա­նում­ ա­ իրա­ ու­զա­ծին­ հաս­նի,­ ...ն­պա­տա­կաս­լաց­ լի­նի»­ (տղամարդկանց ֆոկուս խումբ): Այս որակի շեշտադրումը, նշանա­ կալիությունը հատկապես ակներև է տղաների և ոչ թե աղջիկների համար, քանի որ տղան է ընկալվում որպես ձեռքբերումներ ունեցող, ինքնակերտող, իր ճակատագիրը կառուցող անձ: Այս տարբերությունն այնքան խորն է, որ ծնողը նույնիսկ ցանկանում է, որ իր աղջկա նպատակասլացությունը պատ­

կաներ իր տղային. «Աղ­ջիկս­ու­ղիղ­գնում­ա­իրա­նպա­տա­կին,­կու­զե­նայի­ տղաս­այդ­պի­սին­լի­ներ...»­(կանանց ֆոկուս խումբ): 5. Արժանապատիվ («թասիբով»), իր խոսքի, խոստումների, արարքների համար պատասխանատու (կարևորվել է ուսուցիչների, մայրերի, երիտա­ սարդների կողմից): «Տ­ղա­նե­րի­մեջ,­երբ­որ­տղան­ար­ժա­նա­պա­տիվ­է,­տե­սեք՝­շատ­ենք­ ասում­թա­սի­բով­տղա...»։­ Խո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­ու­սուց­չի­հետ «­ Ի­րենց­ ասա­ծի­ տե­րը,­ այ,­ իմ­ տղային­ հենց­ այդ­պես­ էլ­ պատ­ րաստ­վում­եմ­դաս­տիարա­կել»: Կ ­ ա­նանց­ֆո­կուս­խումբ «­Դե,­տ­ղայի­հա­մար,­ասենք,­կար­ևոր­հատ­կա­նի­շը­նա­ա,­որ­...­ ասում­ ա՝­ տղա­ ես,­ քո­ ասա­ծին­ տեր­ կանգ­նի:­ Ասենք,­ տղա­մար­դը­ պետք­ ա­ իրա­ տղա­մարդ­կու­թյու­նը­ հենց­ առա­ջին­ հեր­թին­ դրա­նով­ ցույց­տա»:­ Ե­րի­տա­սարդ­նե­րի­խա­ռը­ֆո­կուս­խումբ­

6. Ընկերասիրություն (կարևորվել է կանանց, տղամարդկանց, երիտա­ սարդների կողմից): Համարվում է, որ տղամարդիկ ավելի լավ են կարողա­ նում ընկերություն անել, քան կանայք, և ընկերների նկատմամբ նվիրվածու­ թյունը տղայի, տղամարդու կարևոր հատկանիշ է համարվում. «Այ,­տղու­մեջ­ նաև­ըն­կե­րա­սի­րու­թյուն:­Դա­շատ­կար­ևոր­ա­տղու­մեջ»­(տղամարդկանց ֆոկուս խումբ): 7. Հայրենասիրություն (կարևորվել է տղամարդկանց, ուսուցիչների, մանկապարտեզի դաստիարակների կողմից). «Հայ­րե­նա­սի­րու­թյու­նը­պարտա­դիր»­ (խորացված հարցազրույց ուսուցչի հետ), «Հայ­րե­նա­պաշտ­պան­ լի­նի­ու­ցան­կա­ցած­պա­հի­պատ­րաստ­լի­նի­իրա­ըն­տա­նի­քը­պաշտ­պա­նելու»­(տղամարդկանց ֆոկուս խումբ): Մի շարք որակներ ևս նշվել են, սակայն ավելի պակաս հաճախականու­ թյամբ՝ մեկ կամ երկու խմբում: դրանք են՝ նախաձեռնողականությունը (ու­ սուցիչներ, դաստիարակներ), ինքնավստահությունը (ուսուցիչներ), գաղտ­ նապահությունը (երիտասարդներ), լրջությունը (երիտասարդներ), աշխա­ տասիրությունը (երիտասարդներ), խստությունը (պատանիներ), հանդուր­ ժողականությունը (դաստիարակներ): Ամփոփելով՝ կարող ենք ասել, որ տղաների համար պարտադիր համար­ վող որակները, ի տարբերություն աղջիկների մեջ սերմանվող որակների, հիմնականում ինքնիրացմանը, ձեռքբերումներ ունենալուն, ակտիվ և հաջո­ ղակ գործունեություն ծավալելուն նպաստող որակներ են: Նույնիսկ ընկե­ րասիրությունն ավելի կարևոր է համարվում տղաների համար, քանի որ աղ­

ջիկն ամուսնությունից հետո ստիպված է լինում իր ընկերական շրջապատը նեղացնել և հնարավորինս նվազեցնել շփումն ընկերների հետ՝ ավելի շատ ժամանակ ընտանիքին նվիրելու համար: Այսպիսով, վաղ մանկությունից տղաներին մեծացնում են հասարակությունում բարձր դիրք գրավելու, իր նպատակներին հասնելու, դոմինանտ լինելու, իսկ աղջիկներին՝ զիջող, են­ թարկվող և ինքնազոհաբերությանը պատրաստ լինելու ուղերձներով: Երկու սեռերի համար կարևորվող որակներ Կան որակներ, որ պարտադիր են համարվում երկու սեռերի համար և արձանագրվել են գրեթե բոլոր խմբերում: Սակայն այստեղ տարբերությունը դրսևորվում է տվյալ որակի բովանդակային ընկալման և նպատակային կի­ րառականության մեջ: Միևնույն որակը, օրինակ՝ նվիրվածությունը, այլ բո­ վանդակային նշանակություն է ստանում կնոջ և տղամարդու դեպքում, իսկ կրթվածությունը տարբեր նպատակների է ծառայում՝ կախված այն կրողի սեռից: Նման երկակիություն կրող որակները երեքն են՝ կրթվածությունը, խելացիությունը և նվիրվածությունն ընտանիքին. 1. Կրթված լինելը, բարձրագույն կրթությունը, բարձր առաջադիմությու­ նը: Ծնողները, ուսուցիչները երիտասարդներն ու պատանիներն առաջնա­ հերթ կարևորում են մարդու կրթվածությունը, պատանիներն ու երիտա­ սարդները նշում են նաև դրա կարևորումն իրենց ծնողների կողմից: Այստեղ տարբերություն չի դրսևորվում և թե՛ տղայից ու թե՛ աղջկանից պահանջում են ուսման հանդեպ լուրջ վերաբերմունք, բարձր առաջադիմություն. «Երկուսն­էլ­ու­նե­նան­բարձ­րա­գույն­կր­թու­թյուն­ան­պայ­ման» (կանանց ֆոկուս խումբ), «Լավ­ սո­վո­րի,­ սո­վո­րե­լու­ վրա­ եմ­ շեշ­տը­ դնում» (տղամարդկանց ֆոկուս խումբ), «Ըն­տա­նի­քում­միշտ­ասել­են­սո­վո­րի,­կար­դա,­որ­ինչ­-որ­մի­ բա­նի­ հաս­նես,­ դժ­վա­րու­թյուն­ներ­ հաղ­թա­հա­րես,­ որով­հետև­ էս­ կյան­քում­ յու­րա­քան­չյուր­մարդ­մե­նակ­ա..»­(երիտասարդների խառը ֆոկուս խումբ): Սակայն տարբերություն դրսևորվում է այդ կրթվածության նպատակում: Հաճախ տղամարդու կրթվածությունը կարևորվում է ապագայում եկամտա­ բեր աշխատանք ունենալու, ընտանիքը ֆինանսապես ապահովելու տե­ սակետից. «Տ­ղայի­ հա­մար­ եր­ևի­ ու­սու­մը,­ որով­հետև­ տղան­ է­ ըն­տա­նի­քի­ գլու­խը,­տղան­է­իր­ըն­տա­նի­քը­պա­հում,­եթե­տղան­տգետ­լի­նի,­ին­քը­իր­ ըն­տա­նի­քը­չի­կա­րող­պա­հել,­դրա­հա­մար­իմ­հա­մար­ամե­նա­ռաջ­նա­հեր­թը,­ որ­ կրթ­ված­ լի­նի» (պատանիների խառը ֆոկուս խումբ): Կնոջ կրթվածու­ թյունն ավելի շատ կարևորվում է երեխաների դաստիարակության, նրանց ուսմանը հետևելու, աջակցելու տեսակետից.­«Ըն­տա­նի­քում­ամե­նակրթ­վածը­պետք­է­լի­նի­կի­նը,­որով­հետև­կի­նը­ապա­գա­մայր­է,­ու­ին­քը­պետք­է­ դաս­տիարա­կի­իր­երե­խա­նե­րին» (պատանիների խառը ֆոկուս խումբ): 2. Խելացիություն: Այս որակի տակ հասկացվում են կշռադատված որո­

շումների կայացումը, վարքի ծրագրավորումն ու վերահսկումը: Տարբերու­ թյունն այն է, որ աղջիկների խելացիությունը հիմնականում վերաբերում է միջանձնային հարաբերություններում կշռադատված քայլերին, սեփական վարքի գիտակցական վերահսկմանը.­ «...­պի­տի­ իմա­նա,­ որ­տեղ,­ ոնց­ պահի­ իրեն»­ (տղամարդկանց ֆոկուս խումբ), «Խե­լա­ցի­ վար­քա­գիծ­ հան­դես­ բե­րե­լու,­որ­խառ­նակ­չու­թյուն­չու­նե­նան,­բա­րի­լի­նեն­իրենց­ըն­կե­րու­հի­ների,­ըն­կեր­նե­րի­նկատ­մամբ,­օգ­նեն­մի­մյանց...» (խորացված հարցազրույց մանկապարտեզի դաստիարակի հետ), իսկ տղաների դեպքում՝ ինտելեկ­ տուալ ընդունակություններին և որոշումների կայացմանը. «Խե­լա­ցի­ լի­նի,­ ճիշտ­կա­րո­ղա­նա­դա­տի­տվյալ­պա­հին»­(տղամարդկանց ֆոկուս խումբ): Կրկին տեսնում ենք, որ նույնիսկ աղջկա խելացիությունը կարևորվում է ոչ թե նրա հասարակական գործունեության, մասնագիտական ձեռքբերումնե­ րի, կայացման տեսակետից, այլ մտերիմների հետ փոխհարաբերություննե­ րի պահպանման, ընտանեկան, մայրական ֆունկցիան կատարելու տեսա­ կետից. «Որ­աղ­ջի­կը­լի­նի­աղ­ջիկ,­և՛­ար­տա­քուստ,­և՛­ներ­քուստ,­դրա­հա­մար­ ին­քը­պետք­ա­լի­նի­և՛­խե­լա­ցի,­և՛­գրա­գետ,­և՛­մայր­ապա­գա,­չգի­տեմ,­ամեն­ ին­չով­ին­քը­լի­նի­առան­ձին...»­(երիտասարդների խառը ֆոկուս խումբ): 3. Նվիրվածություն ընտանիքին: Տղամարդու՝ ընտանիքին նվիրվածու­ թյուն ասելով, առաջին հերթին, նկատի են առնվում ընտանիքի կարիքները հոգալը, ընտանիքը անհրաժեշտ ռեսուրսներով ապահովելը. «Ե­թե­ տղամարդն­ըն­տա­նիք­կազ­մած­ա,­պետք­ա­առաջ­նա­հերթ­հոգ­տա­նի­իր­ըն­տանի­քի­մա­սին­ու­հե­տա­գա­մյուս­գոր­ծե­րը,­իրա­հա­մար­մյուս­քայ­լե­րը­պետք­ ա­ երկ­րոր­դա­կան­ թվան» (երիտասարդների խառը ֆոկուս խումբ): Կնոջ նվիրվածությունը, առաջին հերթին, ենթադրում է հավատարմություն ամուս­ նուն, ընտանիքին, նրանց հանդեպ հոգատար և ուշադիր վերաբերմունքի դրսևորում. «(ա­ղջ­կա­ հա­մար)­ Հիմ­նա­կան­ կար­ևոր­ գծեր­ եմ­ առանձ­նացնում՝­ հա­վա­տար­մու­թյու­նը,­ նվիր­վա­ծու­թյու­նը,­ նաև,­ խե­լա­ցիու­թյու­նը,­ իր­ սի­րող­լի­նե­լը,­նա­մա­նա­վանդ­իր­կո­ղակ­ցին»­(երիտասարդների խառը ֆո­ կուս խումբ): Տղամարդկանց պարագայում նվիրվածությունը չի ենթադրում հավատարմություն. «Ցա­վոք­ սր­տի,­ մեր­ հա­սա­րա­կու­թյու­նում­ տղա­մար­դը­ իրա­վունք­ու­նի­սի­րու­հի­պա­հե­լու,­տուն­չգա­լու,­իրա­վունք­ու­նի­ըն­կեր­նե­րի­ հետ­գնա­խմե­լու,­կնո­ջը­չտա­նի­իր­հետ» (խորացված հարցազրույց հոգևո­ րականի հետ), «Տ­ղու­մի­ոտը­տունն­ա,­մի­ոտը՝­դուր­սը» (տղամարդկանց ֆոկուս խումբ): Հատկանշական է, որ աղջիկների համար նվիրվածությունը համարվում է շատ ավելի կարևոր որակ, քան տղաների: Երկու սեռերի համար կարևորվել են նաև մի քանի այլ որակներ, որոնք միանշանակ բնույթ են կրում, ի տարբերություն նախորդների, և ավելի հա­ մամարդկային արժևորվող հատկանիշներ են: դրանք են. 1. «Մարդկայնությունը», որի մեջ միավորվում են բարությունը, կամե­

ցողությունը, մարդասիրական վերաբերմունքը, հիմնականում ձևա­ կերպվում են «լավ մարդ», «մարդկային լինի» արտահայտություն­ ներով, հավասարաչափ կարևորվում է երկու սեռերի համար գրեթե բոլոր խմբերում: 2. Մեծերի հանդեպ հարգալից վերաբերմունքը: Կարևորվել է գրեթե բոլոր խմբերում, ինչպես նաև հաճախ նույնացվում է ծնողներին են­ թարկվելու, նրանց որոշումներով շարժվելու հետ: 3. Ազնվությունը: Կարևորվել է ուսուցիչների, մանկապարտեզի դաս­ տիարակների և հոգևորականների խմբերում: Ընդհանրական որակների թվին են պատկանում նաև սթրեսակայունու­ թյունը, համբերատարությունը, պատասխանատվությունը, կայունությունը, երախտագետ լինելը, բարությունը, ներողամտությունը և այլն: Այս որակնե­ րը կարևորվել են առանձին խմբերում, այդ պատճառով սակավ նշանակալի են: Այսպիսով, ամփոփելով սոցիալականացման ընթացքում տղաների և աղջիկների մեջ խրախուսվող որակները՝ կարող ենք վստահությամբ ասել, որ դրանց միջև գոյություն ունի շեշտադրված գենդերային տարբերակվա­ ծություն՝ որպես հասարակական գիտակցությունում ամրագրված հիմ­ նական գենդերային կարծրատիպերի դրսևորում: «Աղջիկը գնացող ա» և «աղջիկը ապագա մայր ա» գաղափարներն առաջացնում են աղջիկների մեջ զիջողականության, ենթարկվողության, զսպվածության, ինքնասահ­ մանափակման որակների ձևավորման անհրաժեշտությունը, որոնք նրանց դարձնում են «հարմար» ուրիշ ընտանիքում ապրելու և պատասխանատու՝ կրտսեր սերունդ դաստիարակելու համար, այսինքն՝ կնոջն ուղղում են դե­ պի ընտանիք: Իսկ «տղան տան սյունն ա» և «տղամարդը տան գլուխն ա» գաղափարները տղաների մեջ նպատակասլացություն, համարձակություն, հաջողության հասնելու ձգտում սերմանելու անհրաժեշտություն են առա­ ջացնում, ինչի հետևանքով նրանք հասարակական գործունեության մեջ ինքնադրսևորվելու հնարավորություն են ստանում:

2.2.3. Կնոջ և տղամարդու վերաբերյալ կրոնական պատկերացումներ « Տեր ու հնա զանդ» Ընտանիքում տղամարդու և կնոջ դերերի բաշխման, կնոջ դերի նվազման կամ նրա նկատմամբ բռնությունների առաջացման պատճառները հասկա­ նալու համար փորձել ենք ուսումնասիրել «Տեր ու հնազանդ» գաղափարի ընկալումը հոգևորականների կողմից, նաև պարզել դրա տարընթեցումների պատճառներն ու հետևանքները, քանզի ակնհայտ էին տվյալ գաղափարի խեղաթյուրված ընկալումը և շահարկումը որպես կանանց ենթարկվող կար­

գավիճակի ամրագրման գործիք. «Ե­կե­ղե­ցում­աս­վում­ա,­չէ՝­աղ­ջի­կը­հնազանդ­ա,­տղեն՝­տեր:­Էդ­իզուր­աս­ված­չի,­դա­բխում­ա­էդ­Ձեր­ասած,­որ­ մենք­պետք­ա­թվար­կեինք,­այ­էդ­կե­տերն­ա­բե­րում­դրան­հասց­նում,­աղ­ջիկը­պետք­ա­լսող­լի­նի» (տղամարդկանց ֆոկուս խումբ): Հոգևորականներից ստացված տեղեկություններն ընտանիքում կնոջ ու տղամարդու կարգավի­ ճակների մասին, ըստ Աստվածաշնչի ճշմարիտ մեկնաբանության, կարող ենք ձևակերպել հետևյալ կերպ. «Տեր» լինելու գաղափարի մարմնացումը, առաջին հերթին, ենթադրում է պատասխանատվություն միմյանց նկատ­ մամբ: «Կ­նոջ­սի­րելն­է­տեր­լի­նե­լու­պայ­ման,­կնո­ջը­խնա­մե­լը,­կնո­ջը­ մե­ծա­րե­լը»։ «­Կի­նը­կա­տա­րյալ­կլի­նի,­եթե­լի­նի­հո­գե­պես­առողջ­ըն­տա­նի­ քում,­ իր­ տե­ղում,­ գնա­հատ­ված,­ արժ­ևոր­ված,­ չգի­տեմ,­ էն­ ամե­նա­ լավ­բա­նե­րը,­որ­մարդ­կա­րող­է­ինքն­իրեն­ցան­կա­նալ»։ Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­հոգ­ևո­րա­կա­նի­հետ

Հոգևորականների պարզաբանմամբ՝ Աստվածաշնչի ճշմարիտ ընկալ­ ման համաձայն պսակադրվողները խոստանում են հնազանդ լինել իրենց սիրուն, այսինքն՝ հավասարապես պատրաստ են զոհաբերել իրենց եսասի­ րական մղումները հանուն դիմացինի: «­ Այն­տեղ­շատ­հե­տաքր­քիր­մի­բան­է­աս­վում,­եթե­տղա­մար­դը­սի­ րում­է­իր­կնո­ջը,­ինքն­իրեն­է­սի­րում,­այ­սինքն՝­փակ­վեց­այդ­օղա­ կը»։ ­Խո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­հոգ­ևո­րա­կա­նի­հետ­ «­Տեր­ու­հնա­զանդ»­կնոջ­հա­մար­և­«Տեր­ու­պաշտ­պան»­ամուս­ նու­հա­մար:­Պսա­կադ­րու­թյան­ժա­մա­նակ­ամու­սին­նե­րը­խոս­տում­ են­տա­լիս­հնա­զանդ­լի­նել­իրենց­սի­րուն»: Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­հոգ­ևո­րա­կա­նի­հետ­

ու հետևելով այս մեկնաբանությանը՝ ամուսնանալիս ամուսինը պետք է գիտակցի կնոջ հետ հարաբերությունների սրբությունը, և նոր ընտանիքը կառուցելիս առաջնային տեղ տա իր կնոջ հետ հարաբերություններին՝ չթող­ նելով այլ մարդկանց միջամտել և ուղղորդել դրանք: «Աստ­վա­ծա­շունչն­ասում­է.­ամու­սի­նը­պետք­է­թող­նի­իր­ծնող­ նե­րին­և­հետ­ևի­իր­կնո­ջը»։ Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­հոգ­ևո­րա­կա­նի­հետ­ «­Տեր­ ասածն­ ի՞նչ­ ա­ նշա­նա­կում,­ տեր՝­ նշա­նա­կում­ ա­ կյանք­ տալ,­ հոգ­ տա­նել:­ Երբ­ բե­րում­ ա­ տղա­մարդ­կանց­ ասում­ ա՝­ տես,­ ոնց­որ­Քրիս­տոս­իր­կյան­քը­տվեց­եկե­ղե­ցու­հա­մար,­Քրիս­տոս­փե­ սան­ա,­եկե­ղե­ցին­հար­սը,­նույն­ձևով­դու­պար­տա­վոր­ես­քո­կնոջ­

հա­մար­կյանքդ­տալ,­որ­ին­քը­լի­նի­անա­րատ,­սուրբ­և­առանց­որ­ևէ­ արա­տի,­հոգ­ևոր­առողջ:­Էն,­որ­կինդ­պի­տի­կա­տա­րյալ­լի­նի,­էդ­քո­ հո­գա­ծու­թյունն­ու­քո­պարտքն­է­տեր­լի­նե­լու,­ոչ­թե­հրա­ման­տա­լու»։ Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­հոգ­ևո­րա­կա­նի­հետ­

Մեկնաբանելով այս հասկացությունների թերըմբռնումները հասարակու­ թյան գիտակցության մեջ՝ հոգևորականները նշում են, որ երիտասարդները հաճախ ամուսնանում են առանց հասկանալու պսակի խորհուրդը: Ամուսին դառնալու ձգտումը շատ անգամ սահմանափակվում է տղայի կողմից «տի­ րոջ» դեր ստանձնելու պատրաստակամությամբ և ենթակա ձեռք բերելու ակնկալիքով, մինչդեռ այն հեռու է ընտանիքի էության Սուրբգրային ընկա­ լումից: «Եվ­ Պո­ղոս­ առա­քյալն­ ա,­ չէ,­ ասում՝­ ով­ իր­ կնո­ջը­ սի­րում­ է,­ ինք­իրեն­է­սի­րում:­Էդ­թուղ­թը­քիչ­են­կար­դում­սո­վո­րա­բար,­պսակ­ նե­րի­ ժա­մա­նակ:­ Ու­րեմն­ սկիզ­բը­ գնում­ ա­ սենց՝­ կա­նայք,­ հնա­ զանդ­եղեք­Ձեր­ամու­սին­նե­րին,­ինչ­պես­Տի­րո­ջը­կհ­նա­զան­դեիք,­ որով­հետև­ ամու­սինն­ է­ իր­ կնոջ­ գլու­խը,­ և­ կա­նայք­ ամեն­ ին­չում­ պետք­ա­հնա­զանդ­լի­նեն­իրենց­ամու­սին­նե­րին,­էս­քա­նը,­եր­կու­­ե­ րեք­ նա­խա­դա­սու­թյամբ:­ Հա­ջոր­դը՝­ այ­րեր,­ տղա­մարդ­կանց­ ա­ դի­ մում,­սի­րեք­Ձեր­կա­նանց­էն­պես,­ինչ­պես­Քրիս­տոս­սի­րեց­եկե­ղե­ ցին­և­իր­կյան­քը­տվեց­եկե­ղե­ցու­հա­մար,­ով­իր­կնո­ջը­սի­րում­ա,­ ինքն­իրեն­ա­սի­րում,­և­չկա­մարդ,­որ­ինքն­իրեն­ատի,­ամեն­մեկն­ էլ­սնում­և­խնա­մում­է­իր­մար­մի­նը:­Ավե­լի­մեծ­հատ­ված­սրան­ա,­ տղա­մարդ­կանց,­որ­էդ­տեր­լի­նե­լը­զո­հա­բե­րու­թյուն­ա,­ոչ­թե­ինչ­­որ­ մե­կը­քո­հա­մար­պի­տի­զո­հա­բեր­վի»: Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­հոգ­ևո­րա­կա­նի­հետ

Չնայած պսակադրության խոստումների խեղաթյուրված մեկնաբանու­ մը շատ տարածված է և հատկապես շահարկվում է տղամարդկանց կողմից, հուսադրող է, որ երիտասարդները փորձում են ճիշտ հասկանալ պսակադ­ րության խոստումների խորհուրդը, այլ ոչ թե աղավաղել դրանք՝ կնոջ նկատ­ մամբ տղամարդու լիիրավ իշխանության հիմք դարձնելով և նույնիսկ բռնու­ թյուն գործելու ինքնաթույլտվություն սահմանելով: «­Դե­րային­բաշ­խու­մը,­օրի­նակ,­մեր­եկե­ղե­ցին­տա­լիս­է,­որ­կի­ նը­պետք­է­խո­նարհ­լի­նի,­իսկ­տղա­մար­դը­տան­գլու­խը­պետք­է­լի­նի,­ բայց­մեր­հա­սա­րա­կու­թյու­նը­սա­շատ­սխալ­ա­ըն­կա­լում,­ավե­լին,­ տղա­մար­դը,­կորց­նե­լով­իր­գլու­խը,­փոր­ձում­է­բռ­նի­ձևով­են­թար­ կեց­նել­ իրան­ կնո­ջը,­ սա­ կոչ­վում­ ա­ խո­նար­հու­թյուն,­ այս­պես­ ասած,­այ­սօր­վա­լեզ­վով,­բայց­ին­քը­վա­ղուց­ար­դեն­կորց­րել­ա­իր­ կեն­դա­նի­վի­ճա­կը»: ­ ­ Ե­րի­տա­սարդ­նե­րի­խա­ռը­ֆո­կուս­խումբ

Սակայն, ըստ հոգևորականների, միայն սեռերի մասին կրոնական պատկերացումների աղավաղումից չէ, որ կնոջ և տղամարդու հարաբերու­ թյուններում խնդիրներ են ծագում, և նշում են դրանց նպաստող մի քանի գործոններ. 1. Տղամարդու Ես­ի կայացված լինել/չլինելու աստիճանը, ինքնահաս­ տատման կարիքը: 2. Ամուսինների ընտանեկան դաստիարակության մոդելը, ընտանիքից ժառանգված արժեհամակարգը, դերերի բաշխման ու պարտակա­ նությունների ընկալման տարբերությունները: 3. Ամուսինների միջև առօրյա դրական շփման պակասը և կոնֆլիկ­ տային իրավիճակում երկխոսության բացակայությունը: 4. Ծնողների միջամտությունը, ամուսնու ծնողների հետ վատ հարաբե­ րությունները՝ մի հարկի տակ բնակվելու հետևանքով: 5. Ամուսնու շեղվող վարքը՝ խաղամոլությունը, հարբեցողությունը, թմրամոլությունը: 6. Ամուսիններից մեկի վերարտադրողական առողջական խնդիրները, մասնավորապես՝ անպտղությունը: 7. Ընտանեկան սոցիալական պայմանները՝ սոցիալական անապահո­ վությունը, աշխատանքային միգրացիան: 8. Ամուսինների կրթական մակարդակը, որը, սակայն, ունի երկրորդա­ կան դեր, քանի որ առաջնայինն ամուսինների արժեհամակարգի համատեղելիությունն է և ինքնագիտակցության մակարդակը: «­Մար­դուն­որ­պես­զի­դու­հար­գես,­խելք­ու­նե­նալ­պետք­չի,­էլի,­ մար­դը­պի­տի­մարդ­լի­նի,­մարդ­կային­կեր­պար­լի­նի:­Այ­սինքն՝­էդ­ կարծ­րա­տի­պե­րը­ավե­լի­շատ­գա­լիս­են­ներ­քին­ար­ժե­քային­հա­մա­ կար­գի­աղա­վա­ղու­մից,­երբ­որ­մար­դը­չու­նի­վս­տա­հու­թյուն­սե­փա­ կան­ու­ժե­րի­նկատ­մամբ,­էսօր­մեր­հա­սա­րա­կու­թյան­մեջ­ամե­նա­ տա­րած­ված­ եր­ևույթ­նե­րից­ մե­կը՝­ ինք­նա­հաս­տատ­վել­ ու­րի­շի­ հաշ­ վին:­ Էս­ չա­փա­զանց­ տա­րած­ված­ ու­ բա­ցա­սա­կան­ ու­ արա­տա­վոր­ եր­ևույթ­ա»: Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­հոգ­ևո­րա­կա­նի­հետ­

Ըստ հոգևորականների, ընտանեկան խնդիրների հիմնական տեսակ­ ներն ու պատճառները, որոնց հետ նրանք բախվում են առօրյա քահանա­ յական ծառայության մեջ, երբ գանգատը ներկայացվում է կնոջ կողմից, հետևյալն են. «Ըն­տա­նի­քում­ան­տես­ված­լի­նե­լը,­ամուս­նու­կող­մից­մո­րը­չա­ փից­ դուրս­ լսե­լը,­ ամուս­նու­ դա­վա­ճա­նու­թյու­նը,­ զա­վակ­նե­րի­ դաս­տիարա­կու­թյան­հար­ցի­նկատ­մամբ­տղա­մարդ­կանց­ան­տար­բե­ րու­թյու­նը...»։ Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­հոգ­ևո­րա­կա­նի­հետ­

«­Ձայն­ չու­նե­նա­լը,­ անու­շադ­րու­թյու­նը­ ամուս­նու­ կող­մից...­ տղա­մարդ­կանց­ իրենց­ ավե­լի­ ար­տոն­ված­ լի­նե­լու­ դե­րի­ չա­րա­շա­ հու­մը­և­կնոջ­դե­րի­նվա­զե­ցու­մը...»։ ­Խո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­հոգ­ևո­րա­կա­նի­հետ­

Ի տարբերություն սրա, տղամարդկանց կողմից ներկայացվող խնդիրնե­ րի ձևակերպումն առավելապես անձնային հարթության մեջ է և արտացո­ լում է նրանց դժգոհությունը սեփական կարգավիճակից. «­Տա­նը­ ջերմ­ վե­րա­բեր­մուն­քի­ պա­կա­սը,­ աղջ­կա­ ծնող­նե­րի­ խառն­վե­լը­ ըն­տա­նե­կան­ խն­դիր­նե­րին,­ որ­պես­ տղա­մարդ­ չկա­յա­ ցած­լի­նե­լու­հան­գա­ման­քը՝­ապ­րուստ­ահա­պո­վե­լու,­աշ­խա­տանք­ ու­նե­նա­լու­հար­ցում,­ասում­են.­կի­նը­չի­ու­զում­ինձ­ըն­դու­նել­ինչ­ պի­սին­ես­կամ­՝­ուշ­տուն­գալ,­անել­ինչ­ու­զում­եմ,­կի­նը­պի­տի­ նե­րի,­հաս­կա­նա,­հար­մար­վի»: Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­հոգ­ևո­րա­կա­նի­հետ­

Անդրադառնալով բռնության պատճառներին՝ հոգևորականների կար­ ծիքները հաստատեցին այն իրողությունը, որ ներկայիս սեռադերային բա­ ժանումն ընտանիքում ապահովում է տղամարդկանց հոգեբանական հար­ մարավետ վիճակը, այսինքն՝ որպեսզի ընտանիքում խաղաղություն լինի, կինը պետք է հնարավորինս քիչ հավակնի ամուսնու հետ հավասար իրա­ վունքներ ունենալուն, այլապես վտանգի տակ է դրվում տղամարդու սուբյեկ­ տիվ կարգավիճակն ընտանիքի այլ անդամների կամ ավելի լայն շրջապա­ տի ներկայացուցիչների աչքերում: «­ Եր­ևի­տղա­մարդ­կանց­դժ­վար­է­ըն­դու­նել­իրեն­հա­վա­սար­կնոջ­ կեր­պա­րը...»։ «Տ­ղա­մար­դուն­ձեռն­տու­չէ­կնո­ջը­տես­նել­հա­վա­սար­իրա­վունք­ նե­րով­օժտ­ված,­քա­նի­որ­դա­նրան­զր­կում­է­որոշ­առա­վե­լու­թյուն­ նե­րից՝­ դաս­տիարա­կու­թյա­նը­ չմաս­նակ­ցե­լու,­ ազատ­ ժա­մա­նա­կը­ իրեն­տրա­մադ­րե­լու,­այլ»։ «­Կա­նանց­ նկատ­մամբ­ բռ­նու­թյուն­նե­րը­ չեն­ դա­դա­րի­ այն­քան,­ քա­նի­ դեռ­ մայ­րե­րը­ իրենց­ որ­դի­նե­րին­ դաս­տիարա­կում­ են­ որ­պես­ իրենց­ են­թարկ­վող,­ անինք­նու­րույն,­ իրեն­ցից­ բա­ցի­ այլ­ կա­նանց­ չհար­գող»։­ Խո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­հոգ­ևո­րա­կա­նի­հետ­

Այդուհանդերձ, հարկ ենք համարում նշել, որ բռնության պատճառների քննարկումից հանգեցինք այն մտքին, որ գենդերային կարծրատիպերի ազ­ դեցությունից զատ, ընտանիքում կոնֆլիկտների ու բռնության պատճառը հաճախ ամուսինների միջև հարգալից, այսպես ասած՝ «մարդկային» վերա­ բերմունքի պակասն է, որի նախապայմանն է անձի հասուն արժեհամակար­

գը՝ խարսխված համընդհանուր մարդկային արժեքների՝ հավասարության, հարգանքի, արժանապատվության զգացումների վրա: ուստի, ընտանե­ կան բռնության երևույթի դեմ արդյունավետ պայքարի համար գենդերային կարծրատիպերի հաղթահարմանը զուգահեռ՝ պետք է հաշվի առնել այն իրողությունը, որ հասարակության մեջ կանանց դերը ընտանիքում չի կարող բարձր լինել, քանի դեռ հասարակության մեջ մարդու արժեքն ընդհանուր առմամբ նվազեցված է, ու ոտնահարված են նրա հիմնարար իրավունքները: 2.2.4.­Դաս­տիարակ­չա­կան­պրակ­տի­կա­ներ դաստիարակչական պրակտիկաներն ամբողջությամբ հիմնվում են գենդերային դերերի մասին պատկերացումների, հիմնական գենդերային կարծրատիպերի վրա և ծառայում են անձի զարգացմանը զուգընթաց նրան այս պատկերացումներին մոտեցնելուն: Այդ պրակտիկաները ճնշում են ան­ ձի որոշ կողմեր և խթանում այլ կողմեր՝ ձևավորելով նրան հասարակական պահանջներին համապատասխան: Այսպիսի տարբերակված դաստիարա­ կությունն ուղղված է աղջիկներին դարձնել ենթարկվող ու հոգատար, տղա­ ներին՝ նախաձեռնող ու ուժեղ: Ավելին, երեխաների դաստիարակության մեջ մի շարք պրակտիկաներ կարող են հիմք դառնալ ընտանիքում տարբեր սեռի երեխաների անհավասար կարգավիճակների ձևավորման և հետագա­ յում թե՛ հասարակության մեջ և թե՛ ընտանիքում այս կարգավիճակների ամ­ րագրման համար: դաստիարակչական նմանատիպ պրակտիկաներն են աղջիկների ու տղաների պարտականությունների անհամաչափ և չհիմնա­ վորված բաշխումը, աղջիկների ու տղաների միևնույն արարքների նկատ­ մամբ ծնողների տարբերակված հակազդումները, տարբեր սեռի երեխա­ ների նկատմամբ թույլատրելիության տարբեր սանդղակի կիրառումը, որը հանգեցնում է «չվաստակած» արտոնությունների ինստիտուտի ձևավորմա­ նը հասարակության մեջ և այլն: Ստորև առանձնացրել ենք այն դաստիարակչական պրակտիկաները, որոնք առավել ազդեցիկ են կարծրատիպային «արական» և «իգական» անձի ձևավորման գործընթացում, ինչպես նաև հանդիսանում են արական և իգական սեռերի անհավասար սոցիալ­հոգեբանական կարգավիճակների ձևավորմանը նպաստող մեխանիզմներ: 1. Ծնողների կողմից ընտանեկան դաստիարակության ընթացքում արա­ կան սեռի զավակների համար հնարավորինս բարձր, արտոնյալ դիրք ստեղ­ ծելու ձգտում. «Ինձ­թվում­է՝­մի­քիչ­տղային­պետք­է­երես­տաս­որո­շա­կի­տա­ րի­քում»։ Կ ­ ա­նանց­ֆո­կուս­խումբ

«­ Ե­թե­քո­տղան­ա,­ու­րեմն­ին­քը­միշտ­ճիշտ­պետք­ա­լի­նի­քո­աչ­ քում,­որ­դր­սում­կա­րո­ղա­նա­իրեն­դրս­ևո­րի,­եթե­ան­գամ­վատ­էլ­ա,­ սխալ­էլ­ա,­շատ­թույլ,­հա­սա­րակ,­հան­գիստ­ձևով­պետք­ա­նա­խա­ տես,­ոչ­թե­ստո­րաց­նես,­որ­դա­իրա­հա­մար­դառ­նա­սո­վո­րու­թյուն:­ Ու­էդ­մա­մա­նե­րին­միշտ­պետք­ա­աս­վի՝­տղուդ­որ­պես­տղա­հար­գի­ տան­մեջ,­եթե­ան­գամ­ին­քը­միշտ­չի,­որ­ճիշտ­ա»։ Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­ու­սուց­չի­հետ

Տվյալ երևույթը, անկասկած, բխում է «տղան տան սյունն ա» կարծրա­ տիպից, ինչպես նաև դերերի և իշխանության անհավասար գենդերային բաշխումից, այսինքն, եթե տղամարդն ապագա «տան գլուխն է», նա պետք է մանկուց ունենա որոշակի իշխանություն, խոսքի որոշակի առավելություն իգական սեռի ներկայացուցչի՝ մոր և/կամ քրոջ հանդեպ: 2. Թե՛ ուսումնական հաստատություններում, թե՛ ընտանիքում տղաների նկատելիորեն պակաս պարտականությունների առկայություն, իգական սե­ ռի համեմատ: Տղաների պարտականությունները լավագույն դեպքում սահ­ մանափակվում են ինքնասպասարկման, սեփական իրերի կարգուկանո­ նին հետևելու խնդիրներով, սակայն նույնիսկ այս պարտականությունները տղաների դեպքում պակաս պարտադիր և անվերապահ են համարվում, քան աղջիկների դեպքում: Աղջիկներն ունեն պարտականությունների ակնհայ­ տորեն ավելի լայն շրջանակ թե՛ ընտանիքում, թե՛ ուսումնական հաստատու­ թյուններում. նրանց պարտականությունն է համարվում ոչ միայն սեփական իրերի կարգուկանոնին հետևելը, այլև ընդհանուր առմամբ իրենց բնակու­ թյան, ուսումնառության տարածքի մաքրությունը պահպանելը, մորը կեն­ ցաղային գործերում աջակցելը և արական սեռի հարազատների (եղբայր, հայր) խնամքը: «­Հիմ­նա­կա­նում­ տղա­նե­րին­ հանձ­նա­րա­րում­ ենք,­ օրի­նակ,­ սե­ ղան­նե­րը­տե­ղա­փո­խել,­կար­գա­վո­րել,­տե­ղա­վո­րել­և­այլն,­աղ­ջիկ­ նե­րին­հիմ­նա­կա­նում­հանձ­նա­րա­րում­ենք­հա­վաք­պա­հել,­մա­քուր­ պա­հել,­նույ­նիսկ­ դի­տո­ղու­թյան­ ժա­մա­նակ.­«աղ­ջիկ­ներ,­ վատ­չեք­ զգո՞ւմ,­երբ­ձեր­հա­րա­զատ­դա­սա­րա­նը­թափթփ­ված­է»։ Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­ու­սուց­չի­հետ «...ի­րա­եղ­բայ­րը­մի­բա­ժակ­սուրճ­է­ու­զում,­ին­քը­կա­րող­է­զլա­ նալ»։ Կ ­ ա­նանց­ֆո­կուս­խումբ «­ Աղ­ջիկ­նե­րը­անում­են,­տղես­թա­փում­ա,­քու­րիկ­ներն­էլ­գա­լիս­ են,­ճն­շում­են,­ասում­են՝­խի­ես­թա­փում,­խի­չես­հա­վա­քում,­էն­ էլ­ասում­ա՝­դուք­հա­վա­քեք,­աղ­ջիկ­ներն­էլ­հա­վա­քում­են,­դե­բնա­ կա­նա­բար»։ Տ­ղա­մարդ­կանց­ֆո­կուս­խումբ

դաստիարակչական այս պրակտիկան ուղղված է, մի կողմից, աղջկան իր ապագա սոցիալական դերի (որի կարևորագույն բնութագիրն ուրիշնե­ րին հոգ տանելն ու պատասխանատվությունն է) լավագույնս նախապատ­ րաստմանը, մյուս կողմից՝ տղայի արտոնյալ, գերադաս վիճակի (կրկին նա­ խապատրաստումն է իր ապագա սոցիալական դերին և կարգավիճակին) ամրագրմանը: Պարտականությունների նման բաշխումը, անկասկած, ունի իր պատմական հիմքերը. մինչև ուրբանիզացիայի ժամանակակից մակար­ դակին հասնելը, հայկական ընտանիքում մեծահասակների հոգսերը կիսե­ լու համար տղաների և աղջիկների միջև աշխատանքի բաժանում էին անում: Տղաներն աջակցում էին ընտանիքին հողագործական և անասնապահական աշխատանքներում, աղջիկները՝ ընտանիքի անդամների սպասարկման, մաքրության և այլ գործերում (նմանատիպ պարտականությունների բաշ­ խում ներկայումս կարելի է հանդիպել գյուղական մշակույթում): Սակայն, քաղաքային կյանքին անցնելով՝ տղաների պարտականություններն աստի­ ճանաբար նվազել են, իսկ աղջիկներինը՝ հիմնականում պահպանվել: 3. Թե՛ ուսումնական հաստատություններում, թե՛ ընտանիքում աղջիկնե­ րին ներկայացվում են ավելի խիստ պահանջներ՝ վարքի, կեցվածքի, հագուս­ տի նկատմամբ, իսկ տղաների նկատմամբ ավելի պակաս խստապահանջ վերաբերմունք կա: Աղջիկների նմանատիպ խիստ դաստիարակությունն ուղղված է մոր և հարսի ապագա դերերին նրանց նախապատրաստելուն: Այստեղ ակնհայտորեն դրսևորվում է «աղջիկը գնացող ա» կարծրատիպը, որն աղջկա վարքի խիստ նորմավորման պահանջներ է ներկայացնում: Ըստ էության, աղջկա դաստիարակությունն ամբողջությամբ ուղղված է ուրիշի ընտանիքում ապրելուն, մայրական գործառույթին, «հարսի» գործառույթին պատրաստվելուն: Հետաքրքրիր է, որ «կնոջ (կողակցի)» դերն այնքան չի կարևորվում, որքան «հարսի» և «մոր» դերերը: Իսկ «հարսի» և «մոր» դե­ րերը շատ ավելի խիստ պահանջներ են ներկայացնում կնոջը, ավելի մեծ ինքնանվիրում և ինքնազոհաբերություն են պահանջում: Փաստորեն, ծնող­ ներն աղջկան դաստիարակելիս՝ պատրաստում են նրան որպես պոտեն­ ցիալ «հարս» մեկ այլ ընտանիքի համար, պոտենցիալ «մայր» իրենց թոռնե­ րի համար: որքան հաջողված լինի այս նախապատրաստությունը, այնքան հավանական է աղջկա ամուսնությունը, ինչը ևս հայաստանյան իրականու­ թյունում աղջկա համար պարտադիր է համարվում, քանի որ «տանը մնա­ ցած» աղջիկը դժբախտ է համարվում: Այդ պատճառով աղջիկներն ավելի խիստ են վերահսկվում խոսելաձևի, բառապաշարի, կեցվածքի, հագուստի և նույնիսկ համացանցից օգտվելու հարցերում: Աղջիկների ոչ նորմատիվ կամ անկարգապահ վարքը, անկաշկանդությունը, նույնիսկ մեր մշակույ­ թում ընդունված նորմերին չհամապատասխանող կեցվածքն ու նստելաձևը խիստ անհանդուրժելի են, ուստի նշանակալիորեն ավելի խիստ հակազդում

են առաջացնում՝ վրդովմունք, դիտողություն, պատիժ, քան տղաների նմա­ նատիպ վարքը: Ավելին, աղջիկների վարքի վերահսկումը շատ դեպքերում վստահվում է նաև նրանց եղբայրներին, ինչը նպաստում է ընտանիքում տղաների կարգավիճակի էլ ավելի բարձրացմանը՝ նրանց ավելի մեծ իշխա­ նություն ընծայելով, իսկ աղջիկներին դնելով կախյալ վիճակում և վաղ տա­ րիքից սահմանափակելով նրանց դրսևորումները: «­Հիմ­նա­կա­նում­ հա,­ աղ­ջիկ­նե­րին­ սաս­տում­ եմ,­ տղա­նե­րին՝­ ոչ»։ Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­ու­սուց­չի­հետ «Ես­ դպ­րո­ցից­ խո­սեմ.­ մեր­ դաս­ղե­կը­ հենց­ տար­բե­րու­թյունն­ ամ­բող­ջո­վին­դնում­էր­ու­մեր­դի­մաց­էլ­ասում­էր,­որ­ես­տղա­նե­ րին­ավե­լի­շատ­եմ­սի­րում,­քան­աղ­ջիկ­նե­րին:­...աղ­ջիկ­նե­րին­շատ­ էր­վի­րա­վո­րում­տղա­նե­րի­մոտ,­չգի­տեմ­ինչ­էր­մտա­ծում,­որ­տենց­էր­ վար­վում»։­ Ե­րի­տա­սարդ­նե­րի­խա­ռը­ֆո­կուս­խումբ­(աղ­ջիկ) «Պարզ­ա,­որ­իմ­ար­տո­նու­թյուն­ներն­ավե­լի­շատ­ա,­քա­նի­որ­մեր­ պայ­ման­նե­րից­ ել­նե­լով­ հայ­կա­կան,­ հնա­րա­վոր­ չի,­ էլի,­ հա­վա­ սար­եր­կու­սին­նույն­բա­նե­րը­թույ­լատր­վի,­դրա­հա­մար­էլ­տար­բե­րու­ թյու­նը­տես­նում­եմ»։­ Ե­րի­տա­սարդ­նե­րի­խա­ռը­ֆո­կուս­խումբ­(տ­ղա)

Սակայն ստացվում է, որ աղջկան հետագա կյանքին նախապատրաս­ տելիս դուրս է մնում նրա կարևորագույն ընտանեկան դերերից մեկը՝ ամուս­ նական դերը: Հաճախ տղամարդիկ ևս, հատկապես առավել պահպանո­ ղական հայացքներ ունեցողները, ամուսնանալիս ոչ այնքան իրենց համա­ պատասխան կին են ընտրում, որքան իրենց ծնողներին հարմար «հարս»: Իսկ տղաների դաստիարակության մեջ չի ընդգծվում ոչ հայրական դերը, ոչ ամուսնական: Սա ևս ընտանեկան հարաբերություններում աններդաշնա­ կության մի գործոն է ամուսինների միջև փոխհասկացման բացակայության, կնոջ ցանկությունների և հասարակական սպասելիքների անհամապատաս­ խանության առաջացման համար, որոնք էլ կարող են ընտանեկան կոնֆ­ լիկտների և բռնության հիմք դառնալ: 4. Թե՛ ընտանիքում և թե՛ դպրոցում տղաների ջանքերն ու ձեռքբերումնե­ րը սովորաբար ավելի բարձր գնահատականի են արժանանում, ի հակադ­ րություն աղջիկների՝ հաջողությունների հասնելու ճանապարհին ստեղծելով անհավասար պայմաններ աղջիկների համար: «­ Ա՛յ,­իսկ­երբ­տղա­ներն­են­խե­լա­ցի­լի­նում,­դաս­տիարակ­ված,­ կար­գա­պահ,­ նրանք­ մեր­ աչ­քին­ մի­ փոքր­ ավե­լի­ են­ բարձ­րա­նում,­ քան­ նմա­նա­տիպ­ աղ­ջի­կը:­ Չգի­տեմ,­ ակն­կա­լիք­նե­րը­ տղա­նե­րից­ ու­

աղ­ջիկ­նե­րից­տար­բեր­են»։ Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­ու­սուց­չի­հետ «­Մեր­ կուր­սում­ հիմ­նա­կա­նում­ գե­րակշ­ռում­ են­ աղ­ջիկ­նե­րը,­ և­ ես­ նկա­տել­ եմ,­ որ­ տղա­նե­րին­ ավե­լի­ լավ­ են­ վե­րա­բեր­վում­ թե՛­ գնա­հա­տա­կա­նի,­թե՛­ու­շադ­րու­թյան,­թե՛­մյուս­մյուս­կող­մե­րով»։­ Ե­րի­տա­սարդ­նե­րի­խա­ռը­ֆո­կուս­խումբ­

5. Ընտանիքում իգականի ստորադասման երևույթը դրսևորվում է երե­ խաների հագուստի պարագաների ու խաղալիքների սեռային բաշխման գործընթացում: Առաջին հայացքից օրինաչափ և անվտանգ այս հանգա­ մանքը մի կարևոր առանձնահատկություն ունի. իրերի, հագուստի, խաղա­ լիքների սեռային բաշխումն իրականացվում է ոչ համաչափ: Թույլատրելի և նույնիսկ սովորական է համարվում աղջիկներին «արական» հագուստ հագցնելը, եղբոր խաղալիքներով խաղալը, նույնիսկ նրա համար «տղայի» խաղալիքներ գնելը, արական համարվող գույների օգտագործումը, իսկ տղաներին խստիվ արգելվում է որևէ «աղջկական» իրի, պարագայի, խա­ ղալիքի օգտագործումը: Այս երևույթն առաջացնում է ծնողների վրդովմուն­ քը, վախը, և կարող է արժանանալ նախատինքի, նույնիսկ պատժի: Տղայի հետաքրքրությունն աղջիկների համար նախատեսված իրերի նկատմամբ համարվում է շատ ավելի անընդունելի, քան աղջիկների հետաքրքրությունը տղաների համար նախատեսված իրերի նկատմամբ. ­«Մեր­աղ­ջի­կը­շատ­էր­տղայի­նման,­մենք­իրան­հագց­նում­էինք­ տղայի­նման,­իրան­չէին­սա­զում­շո­րիկ­ներ,­դե,­տղային­փոր­ձել­եմ­ տղա­յա­կան­ինչ­­որ­բա­ներ»: ­ «Ին­քը­ լրիվ­ աղ­ջիկ­ է,­ բայց­ հրա­ցան­ կու­զի­ եղ­բայր­նե­րի­ հետ­ խա­ղա,­ես­չեմ­ար­գե­լում»։ «­ Ին­քը­(աղ­ջի­կը)­մե­քե­նա­է­ու­զել,­ու­ես­պատ­րաստ­վում­եմ­գնել,­ որ­ին­քը­խա­ղա,­չեմ­ու­զում,­որ­ման­կու­թյան­երա­զանք­մնա­մե­քե­ նայով­խա­ղա­լը»:­ «Իմ­տղային­կտ­րուկ­չեմ­թույլ­տա­լիս­տիկ­նիկ­նե­րով­խա­ղալ,­ոչ­ մի­աղջ­կա­խա­ղա­լիք­նե­րով­խա­ղալ...»: Կ ­ ա­նանց­ֆո­կուս­խումբ «­ Երբ­ աղ­ջի­կը­ խա­ղում­ է­ տղայի­ խա­ղա­լիք­նե­րով,­ էլի­ բար­կա­ նում­ եմ,­ բայց...­ էդ­քան­ չէ,­ ինչ­քան,­ որ­ տղան­ խա­ղում­ ա­ տիկ­նի­ կով»։ Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­ման­կա­պար­տե­զի­ դաս­տիարա­կի­հետ

Նման պրակտիկաները հանգեցնում են «իգականի» նկատմամբ բացա­

սական վերաբերմունքի ձևավորմանը՝ որպես պարսավանքի արժանի վար­ քագիծ կամ անձնային դրսևորում, միևնույն ժամանակ՝ «արականի» վերա­ բերյալ որպես ավելի գերադասելի, ավելի նախընտրելի, պատկերացում­ ների կայացմանը: Այսպիսով, տղաներին ավելի «առնական մեծացնելու» ձգտումը կամ նրանց «ֆեմինիզացիայի վախը» հարկադրում են ծնողներին, ըստ էության, բացասական դիրքորոշումներ փոխանցել իրենց երեխանե­ րին իգական հատկանիշների, վարքաձևերի նկատմամբ: Այս մեխանիզմով «աղջիկ» բառը տղաների համար դառնում է վիրավորական արտահայ­ տություն, քանի որ «այդպես մի՛ արա, դու հո աղջիկ չես» արտահայտու­ թյունը մեխանիկորեն ամրագրում է «աղջիկ լինելու» բացասականությու­ նը: Գաղտնիք չէ, որ տղաները միմյանց ստորացնելու համար կիրառում են «աղջիկ», իսկ տղամարդիկ՝ «կնիկ» բառը: Եվ լիովին հակառակ՝ դրական բովանդակություն է կրում կանանց նկատմամբ կիրառվող «տղամարդ կին» արտահայտությունը, որը բնութագրում է բարձր կամային որակներով, նպա­ տակասլաց, առաջնորդ կնոջը: Այսպիսով, դաստիարակության հիմնական գենդերային տարբերու­ թյունները կայանում են աղջկան ավելի խիստ և սահմանափակ պահելու, միաժամանակ պատասխանատու դարձնելու, տղային ավելի ազատ, ար­ տոնյալ, «ոչ կանացի» մեծացնելու շեշտադրումներում: Ի հակադրություն այս մոտեցման, կային քահանաների կողմից հնչեցված գենդերային կարծ­ րատիպերից ազատ դաստիարակության գաղափարներ. «Տ­ղա­ներն­ու­աղջիկ­նե­րը­ պետք­ է­ դաս­տիարակ­վեն­ միև­նույն­ կերպ,­ պետք­ է­ նրանց­ մեջ­ խրա­խու­սել­ ազ­նիվ­ ու­ խի­զախ­ լի­նե­լը,­ հո­գե­բա­նո­րեն­ ազատ­ ու­ լիար­ժեք­ մարդ­մե­ծաց­նել...»։­

2.2.5.­Վար­քի­և­դրս­ևո­րում­նե­րի­սահ­մա­նա­փա­կում­ներ­ դաստիարակության կարևոր պրակտիկաներից մեկն է դրսևորումնե­ րի սահմանափակումը, որոշակի վարքաձևերի արգելումը, ինչը համապա­ տասխան որակներ է ձևավորում և ուղղորդում է գործունեությունը, կյանքի պլանավորումը և այլն: Ամենաակնհայտ տարբերությունն այն է, որ իգա­ կան սեռին ներկայացվող սահմանափակումներն ավելի բազմաքանակ են և ներգրավում են տարբեր ոլորտներ՝ սկսած արտաքին տեսքից, կեցվածքից, նստելաձևից մինչև սեռական կյանքի և ապագայում ամուսնական ընտանի­ քում վարքաձևերի պահանջներ: Սահմանափակումներ, որոնց ենթարկվում են աղջիկները «Մի՛ արա, դու աղջիկ ես...»

Աղջիկների ավելի խիստ և սահմանափակող դաստիարակությունը նրանց ապագա սոցիալական դերի և բարեկեցության համար անհրաժեշ­ տություն է համարվում: Աղջիկներին ներկայացվող հիմնական սահմանա­ փակումները հետևյալն են. 1. Սեռականության սահմանափակում: Աղջիկների սեռականության սահմանափակումները տարբեր տարիքներում դրսևորվում են տարբեր կերպ. ­ հավանության չեն արժանանում պատանեկան տարիքում աղջիկների ռոմանտիկ հարաբերությունները տղաների հետ. «Հի­մա­ աղ­ջիկ­նե­րի­ մեծա­մաս­նու­թյու­նը­ըն­կեր­է­ու­նե­նում,­ինձ­թվում­է՝­դա,­ըն­տա­նիք­նե­րում­էդ­ հարցն­է,­էլի,­որ­չեն­թող­նում» (պատանիների խառը ֆոկուս խումբ), ­ անընդունելի է աղջկան սեռականորեն գրավիչ դարձնող հագուստը՝ կարճ, ընդգծող, մեծ բացվածքներով. «Շո­րե­րի­հա­մար­են­շատ­խո­սում,­որ­ կարճ­է­կամ­սի­րուն­չի»­(պատանիների խառը ֆոկուս խումբ), ­ առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում աղջկա նստելաձևին նույնիսկ շատ փոքր տարիքից, աղջկա ոտքերը բացված դիրքով նստելը հա­ մարվում է անվայել և դիտողության կամ պատժի է արժանանում թե՛ ծնողնե­ րի և թե՛ մանկավարժների կողմից: Սա սեռականության սահմանափակման յուրահատուկ դրսևորում է, ­ մինչև ամուսնությունը սեռական կյանքով ապրելը, ինչը հակառակ պատկերն է ստանում տղայի դեպքում, քանի որ տղամարդկանց մեծամաս­ նությունը կարծում է, որ անգամ ամուսնությունից հետո տղամարդու համար նորմալ է արտամուսնական կապեր ունենալը. «Ման­եկող­էլ­պետք­ա­լի­նի,­ տղա­մարդ­ա,­չէ՞», ­ կնոջ ամուսնական դավաճանությունը համարվում է անքննարկելի սարսափելի մեղք, որն արժանի է ամենադաժան պատժի, նույն արարքը տղամարդու դեպքում համարվում է բնական, հատկապես տղամարդկանց շրջանում: 2. Աղջիկների նկատմամբ կիրառվում են հստակ ժամանակային և տա­ րածքային սահմանափակումներ, օրինակ՝ երեկոյան ուշ ժամերի տանից չբացակայելու և որոշակի ժամանցի վայրեր այցելելու արգելքներ, որոնք ընկալվում են նաև որպես նրա բարոյականության պահպանման պայման: «­ Աղ­ջիկ­նե­րին­ չի­ կա­րե­լի­ գի­շե­րով­ տուն­ գնալ,­ ուշ­ ժա­մի­ տուն­ գնալ,­էն­էլ­նենց­տե­ղե­րում,­որ­գե­ղե­ցիկ­չի»։­ «Կ­լու­բեր:­ Ես­ ինքս­ երբ­ևի­ցե­ չեմ­ եղել­ էն­տեղ,­ դրա­ հա­մար­ էդ­ խնդ­րին­ երբ­ևի­ցե­ չեմ...­ իմ­ հա­մար­ խն­դիր­ չի­ եղել,­ ախ­պերս­ չի­ բար­կա­ցել»։­ «Տ­ղա­նե­րին՝­ մեզ,­ ավե­լի­ շատ­ ժա­մա­նակ­ ա­ թույ­լատր­վում­ ու­

կա­րե­լի­ ա­ մեկ­մեկ­ նույ­նիսկ­ կես­գի­շե­րին­ գալ­ տուն­ ու,­ ասենք,­ նույ­նը­աղ­ջիկ­նե­րին­հաս­տատ­չեն­թող­նի,­էլի»։­ Ե­րի­տա­սարդ­նե­րի­խա­ռը­ֆո­կուս­խումբ

Պետք է փաստել, որ այս տարածաժամանակային սահմանափակումնե­ րը գործում են նաև հասուն կնոջ կյանքում, պարզապես փոխվում են դրանց վերահսկող անձինք՝ հայրական ընտանիքում ծնողները և/կամ ավագ եղ­ բայրը, իսկ հետագայում՝ ամուսինը և/կամ նրա ծնողները: Հաճախ փոխվում են նաև սահմանափակումների բնույթը և խստությունը՝ կախված ընտանի­ քի պահպանողականության աստիճանից: Եթե հայրական ընտանիքը եղել է պակաս պահպանողական, քան ամուսնական ընտանիքը, ապա ամուս­ նությունից հետո կնոջ տարածաժամանակային սահմանափակումներն ավելանում են, ըստ որում, դրանցում կարող են ներառվել նաև հայրական տուն այցելելու և ծնողների հետ շփվելու սահմանափակումները: Իգական սեռի խիստ տարածաժամանակային սահմանափակումները հիմնականում առաջացել են հայ ժողովրդի պատմության որոշակի ժամանակահատված­ ներում կանանց գերեվարումից պաշտպանելու անհրաժեշտությունից, այդ սահմանափակումների մի մասը մասնակի փոփոխություններով պահպան­ վել է մինչ այժմ: 3. Աղջիկների համար անընդունելի է համարվում վրդովմունքի, զայրույ­ թի արտահայտումը: Չնայած աղջիկներին խրախուսում են լինել հուզական, սակայն արգելում են արտահայտել զայրույթը հատկապես տղամարդկանց և իրենցից տարիքով մեծերի նկատմամբ: Նմանապես արգելվում է տղա­ մարդկանց և մեծերի խոսքին հակաճառելը, նրանց կողմից ստացված վի­ րավորանքներին պատասխանելը, քանի որ այս երևույթներն ընկալվում են որպես չենթարկվողություն: Նմանատիպ սահմանափակումները փոքր տա­ րիքից աղջիկներին սովորեցնում են ենթարկվողություն, սեփական շահերից հրաժարում, ինքնազոհողություն. «Ին­քը­ (աղ­ջի­կը)­ էդ­ պա­հը­ (ս­կես­րայ­րի­ կող­մից­հասց­ված­վի­րա­վո­րան­քը)­կա­րա­կուլ­տա­ու­ըն­դու­նի»­(տղամարդ­ կանց ֆոկուս խումբ): 4. Աղջիկների խոսքի սահմանափակումները վերաբերում են խոսքի գրե­ թե բոլոր կողմերին. ­ տոնայնությանը. «Չեմ­ սի­րում,­ որ­ աղ­ջիկ­նե­րը­ բարձր­ բղա­վում­ են,­ հիմ­նա­կա­նում­տենց­աղ­ջիկ­չեմ­ու­նե­ցել,­որ...­աղ­ջի­կը­պի­տի­միշտ­հա­մեստ­ լի­նի,­չբ­ղա­վի,­ցածր­խո­սի,­նախ­ասա­ծը­լսի,­էդ­պի­սի­բա­ներ,­էլի» (խորաց­ ված հարցազրույց ուսուցչի հետ), ­ կիրթ և գրագետ ձևակերպմանը. «իմ­մա­ման­ահա­վոր­շատ­ու­շադ­րություն­է­դարձ­նում­իմ­խո­սե­լաձ­ևի­վրա,­ամեն­ոչ­տե­ղին­բա­ռի­հա­մար­ջղայնա­նում­է­ինձ­վրա...»­(պատանիների խառը ֆոկուս խումբ), ­ անպարկեշտ, վիրավորական, հայհոյական բառերի և արտահայտու­

թյունների օգտագործմանը. «որ­կռիվ­է­լի­նում,­աղ­ջիկ­նե­րի­մեջ­վատ­բա­ռեր­ չա­սեն,­որով­հետև­ինձ­թվում­է՝­դա­աղջ­կա­հա­մար­նոր­մալ­չէ»­(պատանի­ ների խառը ֆոկուս խումբ), ­ շատ խոսելուն. «Շա­տա­խոս­ չա­չա­նա­կու­թյու­նը­ չեմ­ սի­րում­ աղջ­կա­ մոտ»­(խորացված հարցազրույց ուսուցչի հետ), «աղ­ջի­կը­պետք­ա­քչա­խոս­ լի­նի»­(երիտասարդների խառը ֆոկուս խումբ), ­ ուրիշների, հատկապես իրենց ընկերների մասին չարախոսելուն. «աղջի­կը­պետք­է­չբամ­բա­սի­սրա-ն­րա­մա­սին»­(խորացված հարցազրույց ու­ սուցչի հետ): Աղջիկների խոսքի տարատեսակ սահմանափակումները մասամբ «հարսների չխոսկանության» ավանդույթի81* վերապրուկներ են: 5. Աղջիկների անցանկալի վարք է համարվում վատ սովորություններ ունենալը, հիմնականում ծխախոտի և ալկոհոլի օգտագործումը, ինչն ըն­ դունելի (չնայած վնասակար) է համարվում տղաների դեպքում. «այն­պի­սի­ աղ­ջիկ­ներ­եմ­տե­սել,­որ­ծխում­են,­դա­թույ­լատ­րե­լի­չի,­կամ­խմե­լը»: Սա կրկին մեկնաբանվում է աղջկա ապագա մայր լինելու և նրա արարքների՝ հետագա սերունդների համար ունեցած նշանակության տեսակետից: Իսկ տղաների պատասխանատվությունն ապագա սերունդների համար գրեթե չի գիտակցվում: 6. Ծնողները նաև փորձում են վերահսկել աղջիկներին շրջապատող մարդկանց, նրանց ընկերների ընտրությունը, հիմնականում սահմանափա­ կում են աղջիկների շփումն այն հասակակիցների հետ, որոնք չեն տեղավոր­ վում ընդունված նորմերի սահմաններում և խախտում են աղջիկների համար նախատեսված սահմանափակումներից մեկը կամ մի քանիսը. «Մայրս­շըրջա­պա­տումս­նկա­տում­է­ընենց­մարդ­կանց,­որ­իրեն­դուր­չեն­գա­լիս,­ասում­ է­դրա­մա­սին,­և­ես­իրեն­լսում­եմ»­(պատանիների խառը ֆոկուս խումբ)։ 7. Աղջիկներին ներկայացվող հաջորդ սահմանափակումն առնչվում է թափթփվածությանը (որի հակադրությունը՝ մաքրասիրությունը, համարվում է աղջիկների համար պարտադիր որակ), եթե տղայի թափթփվածությունը հաճելի չէ, բայց նորմալ է, ապա աղջկա համար դա համարվում է խիստ անընդունելի և ոչ «աղջկական»: Այս սահմանափակումը ևս աղջիկների ապագա դերի կարևորագույն բաղադրիչներից է: «­Կամ­էլ­թե­չէ,­ասենք,­փն­թի­ա,­թափթփ­ված­ա,­մա­զե­րը­գե­ ղե­ցիկ­չի­պա­հում,­անընդ­հատ­քան­դում­ա,­հա­վաք­ված­չի,­աթո­ * Ըստ ավանդույթի՝ հարսը չպետք է խոսեր ընտանիքի տղամարդկանց հետ, բացի իր ամուսնուց, որոշակի ժամանակ նաև չպետք է խոսեր սկեսուրի հետ (օրինակ, Լեռնային Ղարաբաղում մինչև առաջին երեխայի ծնվելը): Հայաստանի տարբեր բնակավայրերում տարբեր խստության չափանիշներ են կիրառվել «հարսի չխոսկանության» նկատմամբ:

ռին­գե­ղե­ցիկ­չի­նս­տում,­ինչ­ասեմ,­սր­բիչն­իր­տե­ղը­չի­կա­խում,­ դրանք­միշտ­պետք­ա...­նու,­կո­կի­կու­թյուն­լի­նի,­մաք­րու­թյու­նը­ավե­ լի­ շատ­ ոգ­ևո­րում­ եմ,­ թափթփ­ված­ բան­ չտես­նել,­ ան­մի­ջա­պես­ դա­սա­վո­րել­ամեն­ին­չը,­ոգ­ևո­րում­եմ,­ահա­սենց­ինչ­­որ­բա­ներ»։ Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­ման­կա­պար­տե­զի­ դաս­տիարա­կի­հետ­

8. ուսուցիչների կողմից աղջիկների անընդունելի վարքաձև են ընկալ­ վում նաև լիդերության ձգտումը, նախաձեռնողականություն ցուցաբերելը, ուժեղ կամքը: Հենց այս հատկանիշներն են դիտարկվում իբրև վտանգավոր, քանի որ կարող են ազդել աղջկա հետագա նորմատիվ վարքի ձևավորման վրա՝ նրան «սուբյեկտի» հատկություններով օժտելով և տղամարդու հետ հարաբերություններում հավասարակից դարձնելով: «­ Ու­ժեղ­են­աղ­ջիկ­նե­րը,­էդ­լավ­չի:­Ու­բո­լոր­ու­սու­ցիչ­նե­րի­ցա­ վոտ­կողմն­ա­էդ,­բո­լո­րը­էդ­կար­ծի­քին­են»։­ «­Սի­րում­եմ,­երբ­որ­աղ­ջիկ­նե­րը­չեն­մտա­ծում­լի­դեր­լի­նել,­այլ­ հա­վա­սար­են­տես­նում­իրենց­շր­ջա­պա­տի­հետ,­ան­կախ­սո­վո­րե­լու­ աս­տի­ճա­նից:­...Բայց­ես­էդ­պես­փոք­րիկ­հա­վաք­ներ­եմ­անում­աղ­ ջիկ­նե­րի­հետ­ու­աշ­խա­տում­եմ,­որ­էդ­հա­վա­սա­րու­թյան­նշա­նը­լի­ նի­ան­պայ­ման»։ Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­ու­սուց­չի­հետ­

Ամփոփելով աղջիկների գենդերային սոցիալականացման գործընթա­ ցում սահմանափակումների առկայությունը և դրանց հնարավոր ազդեցու­ թյունն աղջկա անձի ձևավորման վրա՝ հավելենք, որ աղջիկներին ավելի խիստ սահմանափակումների ենթարկելը հետազոտության մասնակիցների կողմից մեկնաբանվում է մեր մշակույթում աղջիկներին ավելի սահմանա­ փակ պահելու անհրաժեշտությամբ: Այս անհրաժեշտությունը, ըստ նրանց, բխում է կնոջ սոցիալական և ընտանեկան դերի առանձնահատկություն­ ներից, աղջկան «ապագա լավ մայր» դաստիարակելու ձգտումից, իր մտե­ րիմների և սերունդների հանդեպ կնոջ պատասխանատվությունից (կնոջ արարքների հետևանքները տարածվում են ոչ միայն իր, այլ նաև նրա մտե­ րիմ շրջապատի վրա՝ ծնողների, երեխաների, ամուսնու). «­ Աղ­ջիկ­նե­րի­հան­դեպ­ավե­լի­խիստ­եմ՝­պայ­մա­նա­վոր­ված­մեր­ մեն­թա­լի­տե­տով,­մեր­մշա­կույ­թով,­և­մի­դրա­կան­կողմ­եմ­դրա­մեջ­ նա­յում,­ երբ­ աղջ­կան­ դաս­տիարա­կե­լուց­ հե­ռան­կա­րային­ իրան­ նա­յում­եմ­որ­պես­մայր,­ին­քը­որ­պես­մայր­պետք­ա­ձևա­վոր­վի,­դրա­ հա­մար­էդ­խս­տու­թյունն­ավե­լի­կենտ­րո­նաց­ված­ա­աղջ­կա­ուղ­ղու­ թյամբ:­Հայ­րը­իր­պար­տա­կա­նու­թյուն­նե­րով,­էդ­առու­մով­չի­կա­րա­ հա­մա­տեղ­վի­մոր­հետ,­դրա­հա­մար­ավե­լի­խիստ­եմ­վե­րա­բեր­վում­ աղ­ջիկ­նե­րի­հետ:­Ոչ­թե­բռ­նի,­այլ­ուղ­ղա­կի­շատ­հա­վա­սա­րակ­շիռ­

խս­տու­թյամբ,­էլի,­այս­պես­ասած»։­ Ե­րի­տա­սարդ­նե­րի­խա­ռը­ֆո­կուս­խումբ «­ Աղ­ջիկ­նե­րի­ նկատ­մամբ­ հայ­րը­ յու­րա­հա­տուկ­ ու­շադ­րու­թյուն­ ա­տա­ծում,­դրա­հա­մար­բար­կաց­նող­պա­հե­րը­դե­պի­աղ­ջիկ­նե­րը­ կա­րող­ ա­ ավե­լի­ շատ­ լի­նեն,­ քան­ տղայի­ պա­րա­գա­յում,­ քա­նի­ որ­ բաց­թո­ղում­նե­րը­ ապա­գա­յում­ լուրջ­ խն­դիր­նե­րի­ կա­րող­ են­ հան­ գեց­նել...­Դուք­պատ­կե­րաց­նում­եք՝­հարս­ա­գնում,­աղ­ջիկ­չի­դուրս­ գա­լիս­...,­դա­ինչ­քան­ցա­վա­լի­ա­ծնո­ղի­հա­մար»։ Տ­ղա­մարդ­կանց­ֆո­կուս­խումբ

Սահմանափակումներ, որոնց ենթարկվում են տղաները «Մի՛ արա, դու աղջիկ չես...» Տղաներին ներկայացվող սահմանափակումները թե՛ ավելի քիչ են և թե՛ ավելի մեղմ են արտահայտված, դրանք են. 1. Տղաների ամենաանընդունելի և խիստ պատժվող վարքը բոլոր խմբե­ րի կողմից համարվում է աղջկան, կնոջը բնորոշ գործողություններ կատա­ րելը, աղջկական պահվածքը. «Չ­կան­բա­ներ,­որ­աղջ­կան­կա­րե­լի­է,­տղային­ոչ,­միայն.­քս­վել,­ բարձր­կրուն­կով­կո­շիկ­ներ­հագ­նել»։ Պ ­ ա­տա­նի­նե­րի­խա­ռը­ֆո­կուս­խումբ «Տ­ղան­քս­վում­է,­ին­քը­3­տա­րե­կան­երե­խա­էր,­ին­քը­քս­վում­էր,­ մա­մայի­հետ­էր­ամ­բողջ­օրը,­իր­մա­ման­ու­զում­էր­սպա­նել,­այ,­դա­ կար­գե­լեմ,­ես­էլ­կս­պա­նեմ»։ Կ ­ ա­նանց­ֆո­կուս­խումբ «­ Ար­գե­լում­եմ­տղային­կու­կո­ւով­խա­ղա,­խոս­քի՝­աղջ­կա­սար­ քե­րով­խա­ղա»։ Տ­ղա­մարդ­կանց­ֆո­կուս­խումբ

«Կանացի չլինելը» տղաների ամենախիստ սահմանափակումն է, որի խախտումը պատժի, դիտողության կամ ծաղրի է արժանանում: Այս սահ­ մանափակման խստությունը պայմանավորված է «կանացի միջավայ­ րում» «տղամարդ» մեծացնելու դժվարությամբ: Փաստ է, որ ընտանիքում, նախադպրոցական հաստատություններում և դպրոցում երեխաների դաս­ տիարակությամբ զբաղվում և նրանց հետ շփվում են հիմնականում կանայք: Հայրերը և այլ տղամարդիկ թե՛ ժամանակային, թե՛ բովանդակային առումով պակաս մասնակցություն են ունենում տղաների կյանքում, ինչը դժվարաց­

նում է տղաների գենդերային նույնականության կայացումը՝ «տղամարդ­ կայնության մոդելի» հարաբերական բացակայության պայմաններում: Այդ պատճառով թե՛ ծնողները և թե՛ մանկավարժները խստորեն վերահսկում են տղաների վարքի «կանացի դրսևորումները»՝ փորձելով այդ կերպ նրանց մեջ «տղամարդկային գծեր» դաստիարակել: 2. Տղաների հաջորդ ամենաարգելվող արարքը համարվում է ագրեսիան, բռնության կիրառումը, թույլերի շահագործումը, հատկապես իգական սեռի նկատմամբ ֆիզիկական ուժի կիրառումը: «Միշտ­բար­կա­նում­եմ,­երբ­որ­թե­կուզ­տղա­նե­րը­իրար­հետ­ձեռ­ քով­կամ­ու­ժով­կամ­խփում­են­իրար,­այ,­դա­չեմ­խրա­խու­սում­ու­ անընդ­հատ­ բար­կա­նում­ եմ,­ երբ­ որ­ իրար­ հետ­ հար­ցե­րը­ պար­զում­ են­ձեռ­քե­րով,­միշտ­ասում­եմ,­որ­պետք­է­խո­սենք,­զրու­ցենք,­պար­ զա­բա­նենք»։ ­Խո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­ու­սուց­չի­հետ «Տ­ղա­նե­րին­ար­գե­լում­եմ­աղ­ջիկ­նե­րի­հետ­կո­պիտ­վար­վել,­ձեռք­ բարձ­րաց­նել»։ Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­ու­սուց­չի­հետ

3. Տղաների համար անընդունելի է համարվում լաց լինելը, հուզակա­ նություն դրսևորելը: Սա երրորդ ամենաարգելվող վարքաձևն է ընդհանուր առմամբ, իսկ ծնողների խմբերում երկրորդն է: Տղայի լացը հիմնականում որակվում է որպես սեռին ոչ բնորոշ վարքաձև, որպես «իգական» տիպի հա­ կազդում կամ թուլության դրսևորում, իսկ հաճախ էլ այս երկուսի միջև հա­ վասարության նշան է դրվում. համարվում է, որ լաց լինելը բնորոշ է աղջիկ­ ներին, որովհետև իրենք թույլ են: «Ղ­զի­կու­թյու­նը,­որ­լա­ցում­են,­չեմ­ու­չում­են­անում...»։ Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­ման­կա­պար­տե­զի­ դաս­տիարա­կի­հետ «­Լաց­կան­չլի­նի,­եթե­նույ­նիսկ­ցա­վում­է,­տղայի­լա­ցը­ավե­լի­ ա­ինձ­ջղայ­նաց­նում,­քան­թե­աղջ­կա­լա­ցը»: Տ­ղա­մարդ­կանց­ֆո­կուս­խումբ

4. Տղայի մեջ անընդունելի են համարվում ամաչկոտությունը, համեստու­ թյունը, նախաձեռնողականության բացակայությունը, ընկճվող լինելը, դըժ­ վարությունները հաղթահարելու անկարողությունը, բոլորը միասին կարող ենք բնորոշել որպես պասիվություն, թուլություն: «­ Երբ­որ­խեղ­ճա­նում­է­տղան,­ու­ին­քը­չի­կա­րո­ղա­նում,­փա­կու­ ղու­առաջ­է»։ Կ ­ ա­նանց­ֆո­կուս­խումբ

«­Չեմ­ու­զում­իմ­տղային­տես­նեմ­նման­տի­պի­ամաչ­կոտ,­սենց­ քաշ­վող,­չխոս­կան»։ Տ­ղա­մարդ­կանց­ֆո­կուս­խումբ «­Փաս­տը­ցույց­ա­տա­լիս,­որ­մեր­տղա­նե­րը­բա­ցար­ձակ­նա­խա­ ձեռ­նող­ չեն,­ բա­ցար­ձակ,­ էն­քան­ ցա­վով­ եմ­ դա­ ասում,­ ազ­նիվ­ խոսք»։ Խ ­ ո­րաց­ված­հար­ցազ­րույց­ու­սուց­չի­հետ

5. Տղաների սահմանափակումները վերաբերվում են նաև հոգեներ­ գործուն նյութերի, ալկոհոլի, ծխախոտի օգտագործմանը, անօրինական արարքներին, որոնք ավելի շատ նշվում են պատանիների և երիտասարդնե­ րի կողմից որպես իրենց ներկայացվող պահանջներ: Սա միանշանակ թաբու չէ, քանի որ տղամարդկանց և տղաների մեծ մասը ծխելը կամ որոշ չափով ալկոհոլ օգտագործելը տղամարդու համար համարում է նորմալ, սակայն թե՛ հայրերը, թե՛ մայրերը փորձում են սահմանափակել իրենց տղաների կողմից այդ նյութերի օգտագործումը: «Տ­ղա­նե­րի­դեպ­քում­էլ՝­չծ­խեն,­չխ­մեն»։ Պ ­ ա­տա­նի­նե­րի­խա­ռը­ֆո­կուս­խումբ «­Փոքր­ տա­րի­քում­ մայրս­ միշտ­ ասում­ էր,­ որ­ ոս­տի­կա­նու­թյուն­ չընկ­նեմ­ու­ավե­լի­մաս­նա­վո­րա­բար­թմ­րա­նյու­թեր­չօգ­տա­գոր­ծեմ»։­ Ե­րի­տա­սարդ­նե­րի­խա­ռը­ֆո­կուս­խումբ

Տղաների մնացած սահմանափակումները չունեն համընդհանուր բնույթ, այլ ավելի մասնավոր են. մայրերի խմբում անընդունելի է համարվում բամ­ բասկոտությունը, հայրերի խմբում վախկոտությունը, ծնողներին չենթարկ­ վելը, ուսուցիչների խմբում՝ ուսման նկատմամբ անպատասխանատու վե­ րաբերմունքը, մեծահասակներին հակաճառելը, ուսուցիչների և մանկա­ վարժների խմբերում կարգուկանոնին չենթարկվելը և ստելը. «Ե­թե­ ստում­ են,­ տա­նել­ չեմ­ կա­րող:­ Եթե­ ստում­ են,­ դա­ ինձ­ հա­մար­ ամե­նա­պատ­ժե­լի­ արարքն­ա»։ Պարզ է դառնում, որ տղաների դաստիարակության ընթացքում կիրառ­ վող ամենաէական սահմանափակումը, առաջին հերթին, կանացի չլինելն է, որի մաս կարող ենք համարել նաև թուլությունը, ամաչկոտությունը, լացկա­ նությունը, հուզականությունը, նախաձեռնողականության բացակայությու­ նը, զգայունությունը: Իսկ հաջորդ կարևոր սահմանափակումը՝ բռնություն չգործելը: Առաջին հայացքից տարօրինակ է թվում այն, որ տղաներին վաղ մանկությունից սոցիալականացման բոլոր ինստիտուտներում սովորեցնում են կանանց, աղջիկների հանդեպ բռնություն չգործել, բայց հասուն տարի­ քում նրանցից շատերը դա անում են: Իրականում խնդիրն այս երկու սահ­ մանափակումների հակասության մեջ է. երբ տղային պատժում են իրական

կամ թվացյալ աղջկական վարքի և դրսևորումների համար, նրա մեջ իգա­ կան սեռի հանդեպ բացասական վերաբերմունք, ինչպես նաև «իգականի» պատժելիության վերաբերյալ դիրքորոշում են սերմանում: Այսպիսով, պա­ տիժն իգական վարքի համար դառնում է ավելի զորեղ գործոն և ավելի ու­ ժեղ է ամրապնդվում տղայի հոգեկանում՝ հետագայում, հնարավոր է, պայ­ մանավորելով կանանց հանդեպ բռնությունը, քան «աղջիկներին չի կարելի խփել» վերացական արտահայտությունը: Այսպիսով, դաստիարակչական պրակտիկաները, այդ թվում նաև վար­ քի սահմանափակումներն ուղղված են տղաներին և աղջիկներին իրենց հա­ մար նախանշված դերերին նախապատրաստելուն, նրանց մեջ սեռատիպիկ որակներ և վարքաձևեր ձևավորելուն: Տարբերակված դաստիարակությու­ նը միտված է աղջիկներին դարձնելու ենթարկվող, զուսպ, պատասխանա­ տու, հոգատար, արտաքին տեսքը կարևորող, իսկ տղաներին՝ «ոչ կանացի», համարձակ, ազատ, նպատակասլաց, կամային, «աղջիկներին հարգող»: Սակայն դաստիարակչական որոշ պրակտիկաներ ունենում են հակառակ ազդեցություն (տղաներին ավելի մեծ արտոնություններ տալը թուլացնում է տղաների նախաձեռնողականությունը, մեծացնում աղջիկների հաջողու­ թյան հասնելու ձգտումը) կամ բացասական հետևանքներ (իգական դրսևո­ րումների համար պատիժը հանգեցնում է իգականի ստորադասման, իգա­ կան սեռի հանդեպ բացասական վերաբերմունքի ձևավորման):

2.2.6.­Սե­ռա­տի­պիկ­վար­քի­մո­դե­լա­վո­րում Գենդերային սոցիալականացման կարևոր գործընթացներից մեկը սե­ ռատիպիկ վարքի մոդելավորումն է, երեխաները վաղ տարիքից ընդօրինա­ կում են ուրիշների վարքը, սկզբնական շրջանում այդ ընդօրինակումն իրա­ կանացվում է առանց գենդերային տարբերակման. թե՛ տղաները, թե՛ աղ­ ջիկները ընդօրինակում են այն մարդու վարքը, ով ավելի հասանելի է, ում գործողությունները նրանք առավել հաճախ են տեսնում: Աստիճանաբար, պայմանականացման ազդեցությամբ նրանք սկսում են ընդօրինակման հա­ մար ընտրել նույն սեռի վարքային մոդելներ, այս գործընթացը շարունակ­ վում է գրեթե ողջ կյանքի ընթացքում: յուրաքանչյուր տարիքային փուլում տվյալ մշակույթում կամ խմբում իր վարքը գենդերային առումով ավելի տի­ պական դարձնելու համար մարդը ներքնայնացնում է իր սեռի այն մարդ­ կանց վարքը, որոնք հեղինակավոր են իր համար: Մեր հետազոտության ար­ դյունքների վերլուծությունից դուրս բերեցինք հետևյալ հիմնական անձանց կամ կերպարներին, որոնք հանդիսանում են սեռատիպիկ վարքի մոդելներ երեխաների, դեռահասների և երիտասարդների համար, դրանք են. 1. Ծնողները: Թե պատանիները, թե երիտասարդները նշում են, որ ձըգ­

տում են ինչ­որ գծերով, վարքով կամ գործունեությամբ նմանվել իրենց ծնող­ ներին. «Իմ­նպա­տակն­է­իմ­հոր­ճա­նա­պա­րհը­շա­րու­նա­կե­լը,­ես­վս­տահ­եմ­ ազ­գային­ան­վտան­գու­թյուն­կըն­դուն­վեմ,­կսո­վո­րեմ­5­տա­րի­Մոսկ­վա­յում,­ կվե­րա­դառ­նամ­ ու­ կշա­րու­նա­կեմ­ իմ­ հոր­ ճա­նա­պար­հը:» (Պատանիների խառը ֆոկուս խումբ): Ծնողները նշում են փոքր տարիքից իրենց երեխա­ ների կողմից նույն սեռի ծնողի գործողությունները, վարքը ընդօրինակելու միտում. «Տ­ղես­հենց­տես­նում­ա,­ես­գոր­ծիք­նե­րը­հա­նել­եմ,­որ­մի­բան­սարքեմ,­ ին­ձա­նից­ առաջ­ ա­ ընկ­նում...­ չնա­յած­ դեռ­ 3­ տա­րե­կան­ չկա» (Տղա­ մարդկանց ֆոկուս խումբ), «...­դե­ աղ­ջիկ­նե­րը­ միշտ­ էլ­ ձգ­տում­ են­ մա­մայի­ շո­րե­րին,­ կոս­մե­տի­կային,­ էս­ տա­րի­քից­ ու­զում­ են­ կա­նա­ցի­ լի­նել» (Կա­ նանց ֆոկուս խումբ): Անգամ ուսուցիչները ընդգծում էին սեփական ծնող­ ների ազդեցությունը իրենց որպես կին ինքնադրսևորման, հարաբերություն­ ների կառուցման, մայրական գործառույթի ընկալման վրա. «Ինձ­եր­բեք­չեն­ ասել­պետք­է­հա­մեստ­լի­նես,­պետք­է­զի­ջող­լի­նես,­պետք­է­հան­դուր­ժես...­ բայց­միայն­այն,­որ­ես­ու­նե­ցել­եմ­այդ­պի­սի­մայր,­հե­րիք­էր,­որ­ես­դառնայի­զի­ջող­ու­եր­բեմն­էլ­ի­վնաս­ինձ­հան­դուր­ժող...­մտա­ծում­եմ,­որ­եթե­ մայրս­ու­րիշ­բնա­վո­րու­թյուն­ու­նե­նար,­ես­այս­պի­սին­չէի­լի­նի...» (Խորաց­ ված հարցազրույց ուսուցչի հետ) 2. Հասակակիցները և տարիքով մեծ սիբլինգներն ու ընկերները: Բոլոր խմբերում նշվում է հասակակիցների դերը որպես վարքային մոդելներ, առա­ վել ակնհայտ և անմիջական հասակակիցների ազդեցությունը արտահայտ­ վում է մանկապարտեզում. «Ե­թե­մե­կը­մի­բան­անում­ա...­մնա­ցա­ծը­միանգա­մից­նույնն­են­անում,­էս­տղան­աթո­ռը­վերց­նում­ղռ­ռաց­նե­լով­սե­նյա­կով­ քշում­ա,­մեկ­էլ­տես­նում­ես­ար­դեն­բո­լոր­տղա­նե­րը­սկ­սում­են­աթոռ­նե­րը­ հրել...»­(Խորացված հարցազրույց մանկապարտեզի դաստիարակի հետ): Ընտանիքում երեխաներն ընդօրինակում են տարիքով մեծ սիբլինգներին, իսկ այն դեպքերում, երբ մեծ սիբլինգը հակառակ սեռի է, երեխայի վարքում հաճախ ի հայտ են գալիս հակառակ սեռին բնորոշ վարքաձևեր. «Ին­քը­լրիվ­ աղ­ջիկ­է,­բայց­հրա­ցան­կու­զի­եղ­բայր­նե­րի­հետ­կխա­ղա,­կամ­կա­րող­է­էնպես­վա­զի,­ասես.­դու­լրիվ­տղա­ես» (Կանանց ֆոկուս խումբ): 3. Մուլտֆիլմերի և հեռուստասերիալների հերոսները: Երեխաները հակ­ ված են ընդօրինակելու մուլտֆիլմերի հերոսներին, տղաները՝ սուպերհերոս­ ներին (ընդգծված առնական կերպարների), աղջիկները՝ տարբեր իգական հերոսուհիների՝ սկսած ծայրահեղ ֆեմինին գծեր ունեցողներից մինչև ար­ տահայտված մասքուլին վարք ցուցաբերողները: Հեռուստասերիալների հերոսները սեռատիպիկ վարքի մոդելներ են հանդիսանում թե՛ երեխաների, թե՛ դեռահասների համար. «Ե­թե­ հի­շում­ եք­ Ջեյ­դին (բրազիլական հեռուս­ տասերիալի հերոսուհի), իմ­ աղ­ջի­կը­ էտ­ ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նի­ ա,­ ու­ ին­քը­ ըն­դօ­րի­նա­կում­ էր­ Ջեյ­դին,­ բրաս­լետ­ներ­ էր­ դնում­ արա­բա­կան­ պա­րեր­ էր­

պա­րում» (Կանանց ֆոկուս խումբ): Հատկանշական է, որ ընտանեկան դիտ­ ման համար նախատեսված հայրենական արտադրության հեռուստասե­ րիալներում առկա են բազմաթիվ բացասական գենդերային կարծրատիպեր և «անառողջ» սեռատիպիկ վարքաձևեր, այդ թվում, գենդերային բռնություն պարունակող վարքային մոդելներ82: Ակնհայտ է, որ նման վարքային մոդել­ ները ձևավորում են կարծրատիպային պատկերացում կնոջ և տղամարդու, ինչպես նաև նրանց փոխհարաբերությունների վերաբերյալ և խթանում են կարծրատիպային վարքային հակազդումներ տիպական իրավիճակներում, օրինակ կին­տղամարդ տարաձայնությունների դեպքում: Բացի նշյալներից սեռատիպիկ վարքի մոդելներ են հանդիսանում նաև ուսուցիչները, ազգականները, երեխայի անմիջական շրջապատում գտնվող այլ մարդիկ: Քանի որ ներկայումս կրտսեր սերունդը նախընտրում է հեռուս­ տատեսությունը և համացանցը ընթերցանությունից, գրական հերոսները, այդ թվում և հեքիաթների հերոսները ավելի քիչ նշանակալի են երեխաների, դեռահասների, պատանիների կյանքում և պակաս ազդեցիկ են սեռատիպիկ վարքի մոդելավորման գործընթացում:

2.2.7.­Ապա­գայի­ակն­կա­լիք­ներ­ որպես գենդերային սոցիալականացման հաջորդ եզրաշերտ մենք վեր­ լուծել ենք նաև այն ակնկալիքները, որ ծնողներն ունեն սեփական երեխանե­ րից, ինչպես նաև պատանիների ու երիտասարդների ակնկալիքները սեփա­ կան ապագայից: Ակնկալիքների վերլուծությունը թույլ է տալիս հասկանալ, թե ինչ կարգավիճակում, ինչ դիրքում, հասարակական կյանքի որ ոլորտում են տեղակայվում հասուն կինը և տղամարդը: Ծնողների ակնկալիքները հստակ ուղերձներ են հանդիսանում երեխաների համար՝ պայմանավորելով նրանց պատկերացումները կնոջ և տղամարդու առաքելության մասին ընդ­ հանրապես և իրենց սեփական առաքելության մասին՝ մասնավորապես: Վերլուծությունից պարզ է դառնում, որ եթե «լավ­ մարդ» դառնալու ակնկալիքն ընդհանրական է երկու սեռերի համար, ապա կարգավիճակի, ձեռքբերումների, հասարակական դիրքի հետ կապված սպասումները նկա­ տելիորեն տարբերվում են: Ակնհայտ են տղաների նկատմամբ սպասելիք­ ներում նրանց գործուն լինելու, բարձր սոցիալական ձեռքբերումների, ծնող­ ների համար հենարան լինելու արմատավորված գաղափարները հատկա­ պես տղամարդկանց խմբում. «Տ­ղան,­ որ­ ար­ժա­նա­վոր­ տղա­մարդ­ դառ­նա,­ ասենք՝­նենց­մեծ­գոր­ծե­րի­տեր­չենք,­որ­գործ­նե­րիս­շա­րու­նա­կու­թյուն­ու82

Կոջոյան Ա., Գևորգյան Ա., Առնականությունն ու գենդերային բռնությունը հայկական հեռուստասերիալներում, Երևան, 2014, http://www.ysu.am/files/Reserch%20paper%20 03.09.2014..pdf/

նե­նա,­ավե­լի­լավ­աշ­խա­տան­քի,­ճա­կա­տագ­րի­ար­ժա­նա­նա»։­ Տղամարդիկ տղաներից ակնկալում են լուրջ ձեռքբերումներ աշխատան­ քի («...­կոմ­պյու­տե­րային­մաս­նա­գետ­դառ­նա­կամ­էլ­բիզ­նես­մեն»), սպորտի բնագավառում («Առն­վազն­աշ­խար­հի­չեմ­պիոն­եմ­ու­զում­եր­կու­տղերքս­էլ­ դառ­նան»,­ «Ինքն­ ու­զում­ ա­ սպորտս­մեն­ դառ­նա,­ կփոր­ձենք­ սպորտս­մեն­ սար­քենք,­ որ­ հայ­ ազ­գը­ ներ­կա­յաց­նի­ ամ­բողջ­ աշ­խար­հում»), ճիշտ ինք­ նադրսևորում միջանձնային հարաբերություններում: Տղաներին պատկե­ րացնում են ղեկավարող պաշտոններում, ազգի և հասարակության համար կարևորվող գործունեության ոլորտներում: Ակնհայտ է տղամարդկանց կողմից աղջիկներից ավելի համեստ սպա­ սումներ ունենալը, այդ ակնկալիքներն, առաջին հերթին, վերաբերում են նրանց ընտանեկան դերերին, մայրությանը. «Մեր­ բո­լոր­ հայ­ օջա­խի­ աղջիկ­նե­րին­ կցան­կա­նամ­ լավ­ մայր­ լի­նեն,­ լավ­ օջա­խի­ հարս­ լի­նեն,­ լավ,­ առողջ­ զա­վակ­ներ­ բե­րեն­ էս­ պե­տու­թյան­ հա­մար», «Աղջ­կեր­քիս­ հա­մար­ տենց­կոնկ­րետ­բան­չկա,­ցան­կու­թյուն­ու­նեմ,­որ­հա­սա­րա­կու­թյանն­ու­ընտա­նի­քին­պի­տա­նի­մարդ­լի­նի»,­իսկ մասնագիտական սպասելիքները լա­ վագույն դեպքում առնչվում են բժշկության կամ մանկավարժության բնա­ գավառների հետ. «Մե­կը­բժշ­կու­թյուն­ա­սի­րում,­որ­բժիշկ­դառ­նա,­փոքրս­էլ­ ավե­լի­շատ­մինչև­հի­մա­ոնց­որ­ասած՝­ման­կա­վարժ»։­ Եզակի դեպքերում տղամարդկանց շրջանում դրսևորվում է «մասնագի­ տությունների և ձեռքբերումների իգական կարծրատիպի» հաղթահարում. «Իմ­ հա­մար­ տար­բե­րու­թյուն­ չկա,­ հի­մա­ աղ­ջիկս­ կու­զե­նա­ ֆուտ­բո­լի­ աշխար­հի­չեմ­պիոն­լի­նի,­թող­դառ­նա»։­ Աղջկա վերաբերյալ սպասումները տղամարդկանց խմբում նաև կենտ­ րոնացած են նրա՝ տվյալ մշակույթում ընդունված նորմերի համապատաս­ խանության շուրջ, ըստ որում, այդ համապատասխանությունն աղջկա հոր համար պատվի հարց է համարվում. «Աղ­ջի­կը­տղա­մար­դու­պա­տիվն­ա՝­ոնց­ կդաս­տիարա­կես,­վա­ղը-մյուս­օր­ոնց­մար­դու­կտաս,­էդ­քան­չա­փով­դու­քեզ­ կա­րաս­ար­ժա­նա­վոր­մարդ­հա­մա­րես»։­ Տղամարդկանց խմբում տղաների և աղջիկների ապագա ձեռքբերում­ ների, կայացման վերաբերյալ անհավասարությունը լավագույն ձևով բնու­ թագրվում է հետևյալ արտահայտությամբ. «Տ­ղային­ տես­նում­ եմ­ լավ­ պաշ­տոն­ներ,­ բարձր,­ թե՛­ ու­ժային­ ոլոր­տում,­ չգի­տեմ,­ թե՛­ ղե­կա­վար­ման­ ոլոր­տում,­ այ­սինքն՝­ լավ­ գործ,­լավ­մաս­նա­գետ,­լավ­պաշ­տոն,­լավ­մարդ,­իսկ­աղջ­կան­էլ­ մաս­նա­գի­տու­թյուն­նե­րը­ շատ­ ա,­ սկ­սած­ կա­րա­ պա­րի­ մաս­նա­գետ­ լի­նի,­կա­րա­երգ­լի­նի,­կա­րա,­չգի­տեմ,­ման­կա­վարժ­լի­նի»։

Կանայք հիմնականում երկու սեռի երեխաներից էլ ակնկալում են լուրջ ձեռքբերումներ, մասնագիտական կայացում, արժեքավոր անձնային որակ­

ներ ապագայում: Եվ այնուամենայնիվ, ակնհայտ է, որ տղաների ապա­ գայից ակնկալիքներն ավելի բարձր սոցիալական, մասնագիտական ձեռք­ բերումների են վերաբերում. «Ին­քը­ (աղ­ջի­կը)­ ու­նե­նա­ լավ­ աշ­խա­տանք,­ ցան­կա­ցած­ աշ­ խա­տանք,­թող­ին­քը­ընտ­րի:­Ու­զում­էի,­որ­տղաս­բան­կիր­դառ­նա...»։ ­«Ու­զում­եմ,­որ­աղ­ջիկս­ու­նե­նա­լավ­մաս­նա­գի­տու­թյուն,­լավ­ աշ­խա­տանք,­բայց­ինձ­հա­մար­առա­ջի­նը,­որ­ին­քը­լի­նի­լավ­տան­ մայր,­ լավ­ կին,­ ծնո­ղին­ գնա­հա­տող,­ հար­գող­ լի­նի,­ և­ նույնն­ էլ­ տղայիս,­ իհար­կե,­ կու­զե­նամ,­ որ­ ու­նե­նա­ լավ­ մաս­նա­գի­տու­թյուն,­ հե­տա­գա­յում­լավ,­եկամ­տա­բեր­աշ­խա­տանք,­ոնց­որ­ինքն­է­ասում՝­ ես­ բան­կի­ կա­ռա­վա­րիչ­ եմ­ դառ­նա­լու,­ իսկ­ ես,­ որ­պես­ մայր,­ ու­ զում­ եմ­ իրենց­ տես­նեմ­ կա­յա­ցած,­ ինքն­ էլ­ լի­նի­ ըն­տա­նի­քի­ հայր,­ հար­գի­մե­ծե­րին,­հիմ­նա­կա­նում­ինձ­հա­մար­կար­ևոր­է,­որ­լի­նեն­ լավ­ըն­տա­նի­քի­հայր,­մայր»։ «­ Իմ­երա­զանքն­է՝­աղ­ջիկս­պա­րու­հի­դառ­նա,­իսկ­տղաս՝­բիզ­ նես­մեն»։ «Գտ­նում­եմ,­որ­աղջ­կա­հա­մար­շատ­լավ­մաս­նա­գի­տու­թյուն­է­ լեզ­վա­բա­նը,­դու­ան­գամ­տա­նը­նս­տած­կա­րող­ես­քո­հա­ցը­վաս­տա­ կել,­իսկ­տղայիս­հա­մար­կու­զե­նամ,­որ­կա­յուն­աշ­խա­տանք­ու­նե­ նա,­իհար­կե,­եր­կուսն­էլ,­որ­բարձ­րա­գույն­ավարտ­լի­նեն»։

Պատանիների և երիտասարդների խմբերում թե՛ տղաների և թե՛ աղջիկ­ ների ապագայի ակնկալիքները վերաբերում են իրենց անձնային հասունու­ թյան որակներին և մասնագիտական ձեռքբերումերին, որտեղ տարբերու­ թյունները պակաս նշանակալի են: Միակ ակնհայտ տարբերությունն այն է, որ աղջիկների սպասումներում, բացի մասնագիտական կայացումից, նաև ապագա ընտանիքի և ընտանեկան դերերի վերաբերյալ ակնկալիքներն են արտացոլված. «Ինձ­թվում­է՝­ես­պետք­է­սկզ­բից­կա­յուն­մարդ­դառ­նամ,­որպես­զի­ըն­տա­նիք­կազ­մեմ»­(պատանիների խառը ֆոկուս խումբ): Այսպիսով, ծնողների սպասումները և ծրագրերն իրենց երեխաների ապագայի վերաբերյալ կառուցված են «տղան՝ որպես ընտանիքի բարգա­ վաճման հիմք», «աղջիկը՝ որպես այլ ընտանիք գնացող և ապագա մայր» ընկալումների վրա: Համապատասխանաբար, տղաների ապագան ավելի պլանավորվում է մասնագիտական ու հասարակական ձեռքբերումների և դիրքի, աղջկանը՝ ընտանեկան դերերի և հարաբերությունների տեսանկյու­ նից: Ծնողական սպասումներն իրենց արտացոլումն են գտնում երիտա­ սարդների ակնկալիքներում՝ տղաների ձգտումներին տալով միանշանակու­ թյուն, աղջիկների ձգտումներին՝ երկատվածություն: Չնայած աղջիկների շրջանում կայացածություն և ձեռքբերումներ ունենալու ձգտումն առկա է ընտանիք կազմելու ցանկության հետ համատեղ, նրանց մեջ ջանասիրա­

բար սերմանվող նվիրվածությունը, չափավորությունը և կնոջ ընտանեկան դերի գերակայությունը որպես արժեք հաճախ բերում են ապագայի հեռա­ նկարի և առաջնայնությունների փոփոխության, երբ նա ընտրության առջև է կանգնում:

Վերջաբան Գենդերային սոցիալականացման առանձնահատկությունների և գոր­ ծընթացի հետազոտությունը թույլ տվեց առանձնացել կանանց և տղամարդ­ կանց վերաբերյալ հիմնական պատկերացումներն ու կարծրատիպերը, որոնք պայմանավորում են տարբեր սեռի երեխաների նկատմամբ վերաբեր­ մունքի և դաստիարակչական պրակտիկաների տարբերությունները, ստեղ­ ծում են վարքի համապատասխան մոդելներ և ապագայի տարբեր հեռա­ նկարներ: Հիմնական գենդերային պատկերացումները կառուցվում են դերերի և իշխանության ավանդական բաշխման (կինն ընտանիքի համար է, տղա­ մարդը՝ հասարակության), «աղջիկը գնացող ա», «տղան տան սյունն ա» կարծրատիպերի շուրջ, որոնք առաջացել են պատրիլինիալ գերդաստա­ նի, հայրիշխանական մշակույթի և պատրիլոկալ ընտանիքի մոդելների հե­ տևանքով: դերերի ավանդական գենդերային բաշխումը պայմանավորում է կնոջ և տղամարդու անհավասար կարգավիճակների ձևավորումը, քանի որ մեր հասարակությունում կնոջ ավանդական դերն ընկալվում է որպես պա­ կաս արժեքավոր՝ տղամարդու ավանդական դերի համեմատ, որը կապված է ռեսուրսների հայթայթման և տնօրինման հետ: Բացի այդ, դերերի նման խիստ տարանջատման հետևանքով արական դերը, այդ թվում և հայրական դերը, սահմանափակվում է «ապրուստի միջոցներ հայթայթողի», իսկ իգա­ կան դերը՝ «խնամատարի» գործառույթներով, ինչը ճնշում է տղամարդու հուզականությունը և դնում նրա առջև հասարակական, տնտեսական ոլոր­ տում կայանալու խիստ պահանջներ, սահմանափակում է կնոջ արդյունա­ րար գործունեությամբ զբաղվելու ձգտումը և նրան դարձնում ընտանիքում հոգատարության ու խնամքի գործառույթների միանձնյա պատասխանա­ տու: Փոխանցվելով սերնդեսերունդ՝ այս կարծրատիպային պատկերացում­ ներն առաջ են բերում առաջնորդության հատկություններով օժտված տղայի և ենթարկվող, պատասխանատու, հոգատար աղջկա հասարակական պա­ հանջարկ: Այս պահանջարկը բավարարելու համար գենդերային սոցիալա­ կանացման բոլոր օղակներում տարբերակված դաստիարակության, թույ­ լատրելիության և բարոյականության տարբեր չափանիշների կիրառման միջոցով ստեղծվում են «իգական» և «արական» ինքնություններ: Աղջկա դաստիարակության բոլոր եզրաշերտերն ուղղված են նրան

ապագա մոր և «համեստ հարսի» դերին պատրաստելուն: Այս դերերի ան­ բաժան մաս են կազմում ինքնանվիրումն ու պատասխանատվությունը. աղջկա տարածաժամանակային սահմանափակումները, սեռականության, ազատ խոսքի, վարքի սահմանափակումները նպատակ ունեն աղջկա մեջ դաստիարակելու սեփական ձգտումների սահմանափակման և ինքնանոր­ մավորման կարողություն, իսկ ընտանիքում և կրթական հաստատություննե­ րում աղջիկներին առաջադրվող բազմաթիվ պարտականությունները, ման­ կության տարիներից խնամքի և կենցաղային գործերին ներգրավվածությու­ նը նրանց մեջ սերմանում են հոգատարություն և պատասխանատվություն: Տղայի դաստիարակությունը՝ որպես «տան սյուն», ընձեռում է մի շարք «չվաստակած» արտոնություններ և ամրագրում է տղամարդու գերակա դիր­ քը հասարակության մեջ: Սակայն գերակա դիրքը պահպանելու և «արա­ կան» ինքնությանը համապատասխանելու համար տղային/տղամարդուն ներկայացվում են խիստ պահանջներ. ունենալ նշանակալի ձեռքբերում­ ներ, նյութապես ապահովել ընտանիքը, թույլ, հուզական և կանացի չլինել: «Կանացի չլինելու» պահանջն այնքան խիստ է արտահայտվում տղաների նկատմամբ, որ իգական սեռի հետ առնչություն ունեցող ամեն բանի հանդեպ բացասական վերաբերմունք է սերմանում, ինչպես նաև «իգականի» պատ­ ժելիության վերաբերյալ դիրքորոշում է ձևավորում: Մյուս կողմից, պետք է փաստել, որ տղաների՝ առանց ջանքերի արտոնյալ պայմաններ ունենալն նրանց մեջ կարող է թուլացնել մրցակցայնության, նպատակասլացության միտումը: Այդպես, աղջիկներին ներկայացվում են ընտանիքի ներսում հարաբե­ րությունների հաջողվածության և մտերիմների հանդեպ հոգատարության, տղաներին՝ ընտանիքից դուրս տնտեսական և դիրքային ձեռքբերումների պահանջներ: Գենդերային սոցիալականացման բոլոր ինստիտուտներում նրանք ստանում են այդ պահանջներին համարժեք ուղերձներ: Երկու սե­ ռի դաստիարակության մեջ էլ հիմնականում բացակայում է ամուսնական դերին նախապատրաստումը, ինչը հետագայում մեծացնում է ընտանեկան կոնֆլիկտների և համատեղ կյանքով անբավարարվածության մակարդակը: դաստիարակության այս տարբերակված պրակտիկաները, մասնավո­ րապես աղջիկների վարքի, ժամանակային, տարածական, խոսքային, ֆի­ զիկական և այլ ասպեկտների խիստ վերահսկումը և նկատելի սահմանա­ փակվածությունը, նրանց պարտականությունների բազմազանությունը, իսկ տղաների ազատ և արտոնյալ դաստիարակության պայմաններն ամրա­ պնդում են հասարակությունում առկա անհավասար գենդերային կարգա­ վիճակները և երկու սեռերի պարագայում էլ ստեղծում են դրանց բնականոն տրվածության ընկալում: Երեխաների ապագայի հանդեպ ակնկալիքները հստակ արտացոլում

են այն պատկերացումները, որոնք հասարակությունը վերագրում է կնոջը և տղամարդուն՝ տղաներից սպասելով բարձր հասարակական ակտիվություն և մասնագիտական ձեռքբերումներ, իսկ աղջիկներից՝ համեստ ձեռքբերում­ ներ և «իգական մասնագիտությունների» յուրացում, «օրինակելի հարսնու­ թյուն» և ինքնամոռաց մայրություն: Այս սպասելիքները, սկսած վաղ ման­ կությունից, երեխային մատնանշում են իր ինքնադրսևորման սահմանները և բավական հստակ ծրագիր առաջադրում հետագա ողջ կյանքի համար: Փաստորեն, գենդերային սոցիալականացումը, միտված լինելով երե­ խաներին համապատասխանեցնել հասարակությունում առկա գենդերային պատկերացումներին, սահմանափակում է թե՛ կանանց, թե՛ տղամարդ­ կանց ինքնիրականացման հնարավորությունները, ճնշում է առաջինների ստեղծագործ, երկրորդների էքսպրեսիվ կողմը, նվազեցնում նրանց միջև փոխըմբռնումը, ստեղծում պարտականությունների և պատասխանատ­ վության անհավասար բաշխումից բխող լարվածություն: Այս խնդիրների կանխարգելումն ու լուծումը մենք տեսնում ենք ընտանեկան դաստիարա­ կության և կրթական հաստատություններում որոշակի փոփոխություննե­ րի իրականացման մեջ: Մասնավորապես առաջարկում ենք. բարձրացնել ծնողների և կրթության ոլորտի մասնագետների իրազեկվածությունը պահ­ պանողական գենդերային կարծրատիպերի ազդեցության և երեխաներին հավասար և ներդաշնակ պայմաններում դաստիարակելու անհրաժեշտու­ թյան վերաբերյալ, տրամադրել երեխաների սեռատիպիկ և ոչ սեռատիպիկ դրսևորումների նկատմամբ արդյունավետ հակազդման ձևերի վերաբերյալ տեղեկատվություն, հնարավորինս հավասար համամասնություն ապահո­ վել երեխաների դաստիարակության գործընթացում ներգրավված կանանց և տղամարդկանց շրջանում՝ երեխաների գենդերային սոցիալականացման միջավայրում սեռադերային մոդելների բազմազանություն ստեղծելու և ֆե­ մինիզացված միջավայրում երեխաների դաստիարակության հետևանքները մեղմելու համար:

GendeR SoCialization the Process and Result Research summary

In general, the society uses two major channels to shape gender status and maintenance thereof. From one perspective, it either continuously promotes or hampers the self-socialization in men, as well as their accomplishments and integration in social processes. From the other standpoint, being nurtured by actual gender stereotypes and conservative views, gender socialization for that particular society promotes formation of modest ambitions in women and their little interest in obtaining high societal status or professional achievements as part of their gender role. The stereotypes and attitudes, which children receive during gender socialization process, create illusions of being pre-deined realities of gender roles and status both in men and women. This creates a psychological need to cope with those roles and excludes any subjective possibility for change. For this, it is crucial to understand the forms and ways by which gender attitudes and stereotypes transmit, also how these contribute to the downgrading of girls and women in families and society, as well as how these stereotypes contribute to the formation and continuation of their unequal status. The current study explores main psychological causes of gender discrimination because of unproductive gender socialization process in families and Armenian society at large. Based on the desk review of research on gender socialization in various societies around the globe this study attempted to see the root causes of these problems and come up with the analysis of main gender socialization channels affecting status of boys and girls in Armenian society. Interviews with main problem actors have provided for necessary evidence to draw conclusions on laws and gaps in socialization process of children in families. The goal of this study is to reveal the main characteristics of male and female gender socialization in current socio-economic conditions that contribute to and determine the unequal status of men and women in their families. In this respect the study attempted to: 1. Explore and deine the gender attitudes of the main socialization agents to include parents, teachers, clergy as well as to examine those among

teenagers and youth as the latter in their turn become gender socialization agents for their peers. 2. Examine and outline the channels through which gender attitudes pass across generations: differentiated upbringing approaches, different scales of delegation of rights/ privileges, differentiated expectations from boys and girls, nurturing and reinforcement of different personal and individual qualities in boys and girls. Research methodology 1. Desk review of existing research body about gender speciic socialization of males and females in different societies in order to reveal: 1) main patterns and factors which may contribute to male/boy favoritism in the society; 2) understanding speciics of male/female socialization in society and main determinants of their social inequality, including main constrains for women’s utmost eficient self-realization in family and career. 2. Qualitative study with using the method of focus-group discussions (FGD) and deep interviews (DI). There have been 4 FGDs conducted and 23 DI carried out with target groups described above. Research sample: Men (fathers), women (mothers), youth, pre-school and school facility teachers, and clergymen. Overall, 63 persons were engaged in the study, 10 participant in each FGD and 23 DI participant (8 teachers, 8 pre-school teacher, 7 clergymen). Research indings: 1. The main gender attitudes are constructed around traditional roles and power distribution among men and women, whereas men are mostly for the society and women are generally for the family; the current gender discourse is very much shaped by the long-existing patrilineal clan, patriarchal culture and patrilocal family models in Armenia; 2. The church ceremony of wedding with its ritual of exchanging vows of the master (protector) and the one who honors (obedient) is being largely misinterpreted in the society thus creating grounds for abusing power in family and upholding the dominant status of men. At the same time, the ideas of mutual love, humility and honor laid in the essence of the rite, stress the importance of complementarity of spousal roles for harmonic family rather than differences thereof. 3. Passed through generations these images of man and woman create demand for boys who are display features of leaders and girls loaded with traits of submissiveness, ready to self- limitation. Supported by the

4.

5.

6.

7.

8.

practices of differentiated upbringing in all circles of socialization this lays grounds for developing double standard culture in boys and girls based on application of gender-biased morality and permissibility (i.e. what is good or bad for him and for her). The various practices of discerned upbringing, especially the high control and restrictions that apply to girls’ behavior with regard to time, space, verbal and physical activity, the variety of their duties also contribute to the shaping of stereotypical images of men and women. Notably, the freedom and high level of permissibility in upbringing of boys sustain the existing gender inequality and create an illusion of the pre-deined nature of things. The prevailing aspects of rearing girls are based on the assumption of her “to leave the household soon” and directed at raising them as future mothers and humble daughters-in-law, where self-sacriice and responsibility are crucial for these roles. All restrictions of the time-and-space activity, sexuality, verbal activity and behavior are aimed at nurturing high sense of responsibility in girls and ability for self-limitation in personal desires and self-norming. Eventually, these qualities make girls “easy-to-adapt” for living in another family and become important prerequisites for the wellbeing of the people in their environment (husband, children, parentsin-law). The upbringing of boys is built on the presumption of becoming a “pillar of the household” that gives a list of not-earned privileges and beneits to them in the family and society. These not only determine the male dominant position in society but also often limit boys’ pro-activeness and hinder their motivation for achievement. Since boys enjoy many “gender beneits” without high efforts (e.g, easier schooling, higher salary), they become less motivated to aspire and less determined to achieve. At the same time, the same circumstance creates additional motivation for high level of activity in women that is mostly expressed by better school performance, and later, as a result of frustration and limitations, may transform into aspiration to excel in carrying out mother’s and housewife’s role. However, this model leaves no space for developing girls’ competence to become a helpmate/better half for their spouses that creates additional risk for the family conlicts and increased level of family dissatisfaction and psychological isolation. The pre-condition of being/acting non-feminine for boys’ socialization infuses negative attitude in them towards everything that is considered feminine as well as creates distorted perception of the femininity as inferior.

9.

The expectations that parents have in relation to their boys and girls clearly relect the notion that society prescribes to men and women: anticipation of high level of social activity and career achievements from boys and modest achievements from girls, acquisition of “feminine professions”, coupled with “being an exemplary daughter-in-law” and zealous motherhood. Starting from early childhood, these expectations deine the scope of self-realization for children and provide the early plan for their entire life. In fact, gender socialization, being intended to suit children to gender perceptions prevailing in society, limits both women and men opportunities for self-actualization, suppressed the creativity of woman, and the expressiveness of man, reduces the mutual understanding between them by determining the stress raised from the unequal distribution of duties and responsibilities. Prevention and resolution of these problems is possible by making some changes in family upbringing and educational system. In particular we offer. raising awareness of parents and educators about the impact of conservative gender stereotypes and the need to educate children on an equal and harmonious conditions, and provide information on effective responses to children’s gender speciic and unspeciic behaviors, to ensure equal proportion of women and men involved in child raising process to reduce the negative effects of bringing up children in mainly feminized environment.

Գրականության ցանկ 1. 2.

3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

10.

11.

12. 13.

14. 15.

Բարխուդարյան Ս. Գ., Հայ կնոջ իրավական վիճակը միջին դարերում.– ՊԲՀ, N 2, 1966, էջ 25­40։ Գարգրցյան Լ., Հայաստանում արու զավակի նախապատվության պատ­ ճառները: ­ Արդիականության մարտահրավերները. Փիլիսոփայական և հոգեբանական հիմնախնդիրներ: Միջազգային գիտաժողովի նյութերի ժո­ ղովածու.­ Եր.: ԵՊՀ հրատ., 2014., էջ 255­258։ Գիլմոտո Ք. Զ., Նորածինների սեռերի անհամամասնությունը Հայաստա­ նում. ժողովրդագրական տվյալներ և վերլուծություն: ­ Երևան, 2013։ Գոշ Մխիթար, դատաստանագիրք, Թարգմ. Մաքսիմ ոսկանյանի.­ Երե­ վան, 2001։ Գևորգյան Գ. Գ., Ղզլար, ՀԱԲ, Հ. 10.­ Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1980։ Թեմուրճյան Վ. Ս., Գամիրքի հայերը, ՀԱԲ, Հ .1.­ Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1970։ Լիսիցյան Ստ., Լեռնային Ղարաբաղի հայերը, ՀԱԲ, Հ 12 .­ Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1981։ Լիսիցյան Ստ., Զանգեզուրի հայերը.­ Եր., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1969։ Ծատուրյան Ռ., Գենդերային դերերը ՀՀ տարրական դպրոցի դասագրքե­ րում, Երևան, 2014, http://www.osf.am/wp­content/uploads/2014/01/Gender_ roles_in_primary_school_textbooks­2012.pdf Կոջոյան Ա., Գևորգյան Ա., Առնականությունն ու գենդերային բռնությունը հայկական հեռուստասերիալներում, Երևան, 2014, http://www.ysu.am/files/ Reserch%20paper%2003.09.2014..pdf Նահապետյան Ռ. Ա., Հայոց ազգակցական համակարգը (XIX դ. երկրորդ կես ­ XX դ. սկիզբ): Պատմաազգագրական ուսումնասիրություն. ­ Եր.: ԵՊՀ հրատ., 2012։ Նահապետյան Ռ. Ա., Կինը հայոց ավանդական ընտանիքում (ըստ սա­ սունցիների ազգագրական սովորույթների), ՊԲՀ, 2009, 1(180), էջ 71­78։ Սեղբոսյան Կ. Վ., Արհեստավորական ավանդույթները և դրանց արտահայ­ տությունները լենինականցիների կենցաղում. ՀԱԲ, Հ. 6 ­ Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1974։ Վարդանյան Լ. Մ., Տղամարդկանց տարիքային խմբերի ավանդույթները հայերի մեջ, ՀԱԲ, Հ. 12. ­ Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1981։ UNFPA Հայաստան. Սեռով պայմանավորված հղիության արհեստական ընդհատումների տարածվածությունն ու պատճառները Հայաստանում, Զե­ կույց. Երևան: UNFPA, Առողջապահության նախարարություն, ՀՀ Ազգային վիճակագրական ծառայություն, Վերարտադրողական առողջության, պե­ րինատոլոգիայի, մանկաբարձության և գինեկոլոգիայի հանրապետական ինստիտուտ, Երևան, 2011։

16. Бадентэр Э., Мужская сущность. — М.: АО «Изд-во «Новости»», 1995. 17. Бергер П., Лукман Т., Идентичность. В кн. Психилогия самосознания. /Под ред. Д.Я. Райгородского. Самара, БАХРАХ-М, 2000, (стр.567-588). 18. Клецина И., Гендерная социализация. Учебное пособие.- СПб.: Издательство РГПУ им. А.И. Герцена, 1998. 19. Кон И. С., Ребенок и общество. М., «Академия», 2003. 20. Кон И. С., Гегемонная маскулинность как фактор мужского (не)здоровья / Социология: теория, методы, маркетинг, 2008, 4, стр. 5-16. 21. Попова Л. В., Проблемы самореализации одаренных женщин // Вопросы психологии. 1996. № 2., стр. 31-39. 22. Репина, Т. А.. Проблема полоролевой социализации детей / Т. А. Репина. Москва – Воронеж, 2004. 23. Рубин Г., 2000. Обмен женщинами: заметки о “политической экономии” пола // Хрестоматия феминистских текстов. Переводы / Под ред. Е. Здравомысловой и А.Темкиной. СПб.: Д.Буланин. (стр. 89-139). 24. Уэст К., Зиммерман Д., (1997). Создание гендера // Гендерные тетради. Труды СПб филиала ИС РАН. СС. 94 – 124. 25. Фрейд З., Введение в психоанализ. Лекции. М., Наука, 1989, 26. Чодороу Н., Воспроизводство материнства: Психоанализ и социология гендера.-М. РОССПЭН, 2006. 27. Amstrong C., Squires J., (2002). Beyond the Public/Private Dichotomy // Contemporary Political Theory N1, (pp. 261­283). 28. Bandura, A. (1989). Social cognitive theory. In R. Vasta (Ed.), Annals of child development. Vol. 6. Six theories of child development (pp. 1­60). Greenwich, CT: JAI Press. 29. Bandura A., (2001). Social Cognitive Theory: An Agentic Perspective. Annual Review of Psychology N52, (pp.1­26). 30. Barker, G., Contreras, J.M., Heilman, B., Singh, A.K., Verma, R.K., and Nascimento, M., (2011). Evolving Men: Initial Results from the International Men and Gender Equality Survey (IMAGES). Washington, D.C.: International Center for Research on Women (ICRW) and Rio de Janeiro: Instituto Promundo. 31. Barry H.III, Bacon M., Child I., (1962). A Cross­Cultural Survey of Some Sex Differences in Socialization. In J.F. Rosenblith and W. Allinsmith (Eds.). The Causes of Behavior: Reading in Child Development and Educational Psychology. Boston MA, Allyn and Bacon Inc., (pp.253­258). 32. Bem S., (1981). Gender Schema Theory: A Cognitive Account of Sex Typing. Psychological Review N88, (pp.354­364). 33. Brannon R., (1976). The Male Sex Role: Our culture’s blueprint for manhood, what it’s done for us lately // The Forty­Nine Percent Majority: The Male Sex Role Reading / Ed. By D.David, R.Brannon. . MA: Addison­Wesley, (pp. 1­48). 34. Chodorow N., (1978). Reproduction of Mothering. Psychoanalysis and the sociology of gender. Berkeley, University of California Press. 35. Connell R., (1987). Gender and Power: Society, the Person, and Sexual Politics, Satnford, Stanford University Press. 36. Connell R., (2002). Gender. Cambridge, U.K.: Polity Press. 37. Connell R., (2005). Masculinities (2nd ed.). Sydney: Allen & Unwin Australia.

38. Corman W.C., (2013). Sexual and Gender­Based Violence: What is the World Bank Doing, and What have We Learned? A Strategic Review. World Bank: SocialDevelopment. Washington. 39. Doyle J. A., (1989). The male Experience (2nd ed.) Dubuque, IA, William C. Brown Co. 40. Fleming P. Barker G. McCleary­Sills J. Morton M. (2013). Engaging men and boys in advancing women’s agency: Where we stand and new directions. Women’s Voice, Agency, & Participation Research Series No.1 41. Friedl E., (1978). Society and Sex Roles.// Human Nature. April (pp.149­158). 42. Garcia­Moreno, C., Pallitto, C., Devries, K., Stockl, H., Watts, C., & Abrahams, N. (2013). Global and regional estimates of violence against women: prevalence and health effects of intimate partner violence and non­partner sexual violence. Geneva: World Health Organization. 43. Godelier M., (1981). The origins of male domination. – New Left Review, 127, 17. 44. Goffman E., (1979). Gender Advertisements. New York: Harper and Row. 45. Golombok S., Fivush R., (1994). Gender Development, Cambridge University Press, New York & Cambridge. 46. Heise L., (2011). What works to prevent partner violence? An Evidence Overview: London: London School of Hygiene and Tropical Medicine. 47. Howard J. A., Jocelyn H. A. (1997). Gendered Situations, Gendered Selves. Thousand Oaks, CA: Sage 48. Kohlberg L., Ullian D.Z., (1974). Stages in the development of psychosexual concepts and attitudes. In R.C. Friendman, R.M. Richart, R.L. Vande Wiele (Eds.), Sex differences in behavior, New York. Wiley. (pp. 249­261). 49. Parsons T., (1964) Social Structure and Personality. New York: Free Press. 50. Ricardo, C., Eads M., & Barker G., (2011). Engaging boys and young men in the prevention of sexual violence: A systematic and global review of evaluated interventions. Pretoria: South Africa: Oak Foundation 51. Smith S., Cook C., (2008). Gender Stereotypes: An Analysis of Popular films and TV, Conference 2008, The Geena Davis Institute on Gender in Media, http:// seejane.org/wp­content/uploads/GDIGM_Gender_Stereotypes.pdf 52. Stockard J., Johnson M.,(1980). Sex Roles: Sex Inequality and Sex Role Development, Prentice Hall. 53. The European Institute for Gender Equality (EIGE)., (2013). Gender Equality Index Report. Italy. 54. Wood J., (2015). Gendered Lives: Communication, Gender and Culture. 11th ed., Cengage Learning. 55. UNFPA (2012). Sex Imbalances at Birth. Current Trends, Consequences and Policy Implications. – Bangkok. 56. Unger R. K., (1990). Imperfect reflections of reality: Psychology and the construction of gender. In R. Hare­Mustin & J. Marecek (Eds.). Making a difference: Representations of gender in psychology. New Haven: Yale University Press, (pp. 102 ­ 149).

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

Լիլիթ Գարգրցյան, Ինգա Հարությունյան

ԳեՆդերԱյիՆ ՍոցիԱԼԱԿԱՆԱցուՄ Գործընթացն ու արդյունքը

Համակարգչային ձևավորումը՝ Կ. Չալաբյանի Կազմի ձևավորումը՝ Ա. Պատվականյանի Հրատ. սրբագրումը՝ Վ. դերձյանի

Չափսը՝ 70x100 1/16: Տպ. մամուլը՝ 5.875: Տպաքանակը՝ :

ԵՊՀ հրատարակչություն ք. Երևան, 0025, Ալեք Մանուկյան 1

ԳԵՆԴԵՐԱՅԻՆ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆԱՑՈՒՄ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆ ՈՒ ԱՐԴՅՈՒՆՔԸ

Լիլիթ Գարգրցյան Ինգա Հարությունյան

ԳԵՆԴԵՐԱՅԻՆ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆԱՑՈՒՄ

Գործընթացն ու արդյունքը