ELIB – Էլեկտրոնային Գրադարան | Գրքեր, նյութեր, հոդվածներ

Հ.Ա. ԲԱԲԱՅԱՆ,Պ.Ա-ԷէՖԵՆԴՅԱՆ,

Վ.Ա, ՄԵԹԱՆՋՅԱՆ

ԳԵՈԴԵԶԻԱ

ՄԱՍ Ս ՁԵՌՆԱՐԿ

ՈՒՒՈՒՄՆԱԿԱՆ

ԵՐԵՎԱՆ

ԵՐԵՎԱՆԻ

ՊԵՏԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

Հ.Ա. ԲԱԲԱՅԱՆ,Պ.Ս. ԷՖԵՆԴՅԱՆ,

Վ.Ա. ՄԵԶԱՆՋՅԱՆ

ԳԵՈԴԵԶԻԱ

ՄԱՍ ||

ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿ

ԵՊՀ

ՎՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ

ԳՄԴ

528(07 26.12 973

ՀՏԴՂ

ԳԼՈՒԽ ԵՊՀ

է երաշխավորել Վրատարակության ն երկրաբանության աշխարհագրության խորհուրդը

ՏԵՂԱԳՐԱԿԱՆ

Գրախոսներ՝

ՀՀ

անշարժգույքի

առընթեր կառավարությանն աշխատակազմի

կոմիտեի պետական

կադաստրի տեսչության պետական ն գեոդեզիական գեոդեզիայի

ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ

պետ, տ.գ.Բվարչության

ԼՆ

տ.գ.թդոցենտ, ամբիոնի

ուրիշ. ԲԱԲԱՅԱՆ ն

Գեռդեզիա:

Ուստ ւմնական ձեռնարկ.

ՊՍ.

Բաբայան,

լ.

Մաս

Հ.Ն.

Բ., 186

էջ:

կընագեՆԳ Կոնան

երկրաբանության համաաշխարհագրության ուսումնականծրագրին ն

«Գեոդեզիա» առարկայի

պատասխան: է օգտակար Այն կարող

լինել հումա

առարկ

«Գեոդեզիա» ԲՈՒՀ-երում

նողներին:

որ

Սանր

խարարական կոնֆերանն

անկան Խան ար խրր Մա

ՄԴ

աաա ԲԱ

ակ ԱԱ Առպանացացակ Ար: քարտեզի

Էլ Նագտայի

դարան

ոսոքնական ֆակուլտետի

պք

ՍՅՈՒՆԱԿՈՒՄԸ

հեշտ օգտվելու համարանհրաժեշտէ տարբերմասշտաբիքարտեզներին հ րակալյմանլավ մտածվածհամ Թռ Հաշվառման այդպիսի համակարգըկոչվում է անվանացու ու ք8), որը կազմվածէ տառերիցն թվերից: է քարտեզների սյունակումը,այսինքն` մանըմասշտաբի աժ րիբաժանումըխոշորմասշտաբիքարտեզիթերթերի:Մյունակմանհամար 1:1000000 որպեսելակետայինընդունվումէ 1:1 ատեվիրեոր կազատայիճքերոնգու Ան տեղի ունեցավ 1891թ.Բեռն քաղաքում, որոշում կայացվե յացվեց կազմել երկսի քարտեզիկազմման րագնդիքարտեզը 1:1000000 մասշտաբով:Այդպի կանոններըմշակվեցին 1909թ.Լոնդոն ոն աշխարհագրամ ա կան կոնֆերանսում,որոնք 0 Մ/ մա վեցինՓարիզյանմիջազգային Տն ղագրականն միջինմասշտաբիքարտեզներն օգտագործվումեն ն ինժեներական գիտակիրառական աշխատանքնեգործում, որի պատճառովնրանց առաի քարտեզներին:ՊաԱն աա բարձը ճշտությամբ ունեցողքարտեզները: Ընդարձակ պատկերման դեպքումցանկացած պրոյեկցիագարուն ջ9 Ան Ա նը ան արը կկրի ակնարկայինբնութագիր:Ակնարկային որի աշոոքը է: փոփոխականմեծություն Խ մասշտաբներիքարտեզներիվրա մեծ տարածքներ պատկ ր ոչ թե ամբողջությամբ, այլ մասերով:Որպես `

Վ.Ա Մնթանջյան. Եր. Էֆենդյան,

ԵՊՀ-ի հրատ., 2009

ԵՎ ՀԱՏԱԿԱԳԾԵՐԻ

յԱ.

1.1. ՔԱՐՏԵԶՆԵՐԻ

ԵՎ ՀԱՏ

Մեծած ավալ քարտեզագրականնյութերիցարագ

հողայինկադաստրի

ՀՊԱՀհողաշինարարության

Է. Կ. ՍՈՒՐԱԴՅՆՆ:

ԱՄԵՆԵՆ ԱՏՈՒ

ՔԱՐ ՏԵԶՆԵՐԻ

ԱՆՎԱՆԱՑՈՒՑԱԿԸ

ֆակուլտետի

ԵՊՀ

2009 թ. հրատարակչություն,

թեո

բրանա

ային ենաաա ր կամ կատարումն ան. արարի

Մր արմ

այդպիս

մասեր վերցնում են աշխարհագրական ցանցի սեղանները, որոնց խտությունը կախված է քարտեզիմասշտաբից: Սեղանները պատկերվում են առանձինթերթերիվրա: Բազմաթերթքարտեզների կազմմանժամանակ երնակայումեն, որ ցանցի յուրաքանչյուր սեղան այս կամ այն եղանաաշխարհագրական կով փոխված է հարթ սեղանի, իսկ ամբողջ երկրի մակերնույթը` ներգծած կամ արտագծածոտուցիկ բազմանիստի:Քարտեզների ստացման այդպիսի եւլանակը կրում է բազմանիստպրոյեկցիա անվանումը: Աշխարհագրականցանցի սեղանների չափերը սահմանվումեն այնպես. որ նրանցիցյուրաքանչյուրի սլատկերման աղավաղումները գործնականում լինեն աննշան: Նման եղանակովստեղծվածքարտեզներիմասշտաբը

հաշվում են

հաստատուն

մեծություն:

Այսպիսով, խոշոր ն միջին մասշտաբներիյուրաքանչյուր քարտեզ կազմված է մի շարք թերթերից,որոնց վրա համապատասխանխտությամբ պատկերվում են աշխարհագրականցանցի սեղանները: Քարտեզի առանձին թերթերի կամ սեղամճների բաժանման համաէ կարգը կոչվում սյունակում: ԱՊՀ երկրնելիի հիմնականբազմաթերթ վերաբերումեն. քարտեզներին Լ. 1:1000000 պետական մասշտաբիքարտեզր, 2. 1:500000 գլխավոր մասշտաբիքարտեզը, 3. 1:300000 մասշտաբիքարտեզը, 4. 1:200000 մասշտաբիքարտեզը, 5. տեղագրական1:100000, 1:50000, 1:25000 ն 1:10000 մասշտաբսերիքարտեզները: Տեղագրականքարտեզի թերթն ընդգրկում է ոչ նշանակալի տաըւսծք: Ամենամեծ մակերեսըպատկերվումէ 1:100000 մասշտաբի տեդագրական քարտեզիթերթիվրա` միջօրեականիուղղությամբ 20՛ ն զուգահեռականիուղղությամբ 30: չափերով: Միջօրեականի ն գուգահեռականի աղեղների նրանց շոշափողներովփոխարինմանհետնանքով առաջացած աղավաղումները, իրենց մեծությամբ ավելի փոքը են սմվորական տեղագրականաշխատանքներիժամանակ թույլ տրված չափումներիսխալներից:Աշխարհագրականցանցի յուրաքանչյուր սեղան հաշվում են հարթ, որի կողմերնուղիղ գծեր են ն իրենցերկարությամբղավասար աշխարհագրականցանցի սեղանի կողմերին: Վերոհիշյալ ընդունման աղավաղումը մասշտաբի սահմանային ճշտությունից փոքը է, հետնաբարսեղանը պատկերվումէ որպես հատակագիծ: Դա վերաբերում է նան 1:200000 մասշտաբի քարտեզին: Մվելի մանը` 1:300000.

1:500000.ն 1:1000000 մ

քարտեզների թերթերիստացման ասշտաբներ| համար, աշխարհագր գրական ցանցի

վԱԱ

յուրաքանչյուր սեան լան

էհարթության

պրոյեկցիաների միջուով: աանրիքարտեզագրական Եր աղավաղումները առանձին թերթերի սահմանկե մոր սահմանային ճշտությանը հետնաբար րակտիկ ւ աամտաքի վաղոււմն ոււմներնարհամարհվում է

ոմ

ի ատանքնե

Արսպիսով,

ներլ

են: երկրիմակերնույթի պատկերումը բազմաթերթ քարտեզոր այդ պատկերման մասշտա|

դիսանում ես այդ քարտեզնելր| կարնորագույն

հատկանիշը, որի շնորհիվ բազմաթերթ քարտեզներնա Անփոխարինելի են տարբեր ինժեներական աշխատանքներ իրականաց քարտեզների մասշտաբի րացումը ն, հետնաբար, խոշղմանլ ւամաննությունների րոր ավելացումը, տեսակա-

ո «ր

միայն ն րակի կապված ատի աշխարհա անափակվու րի նվազեցումից: Վերջինս ն

ոի պատկերման անհրաժեշտորպեսզի առակին աղավաղումներ ր

է,

ղանմների

0,«..

քարտեզիմասշտաբի

սւսհմանային ճշտությունը: հետ Վերոհիշյալ արժանիքների միասին Նո ճան ազմաթերթ քարտեզներն նշանակալի

ունեն

նրա

թերություն`չեն

ալիս

երկրի կամ մշանակալի մասերի ամբողջական մակերեույթի տ

աար ացնարո

Նթե բազմաթերթ սեղանները միացնեն կից կողմերով, ապա կս ռուցիկ բազմանիստ| Հարթության վրա մակերնույթ: )ներով են խզումներ առաջանում աղղությամբ,|հր հացնելով միջօրեականներ սեղանները նան խզումն միջօրեականներով` կառար քարտեզիբոլրւը

եր

զուգահեռականների ուղությամբ (նկ. 1.1):

Եկ. 1.1.

Բազմաթերթ Քարտեզների ճղավաղումները

ազնական

մ ԵՐ

մեծանո չափերը Խզումների

ո հարթությա Ա նից հեռանալիս, սակայն միացնելիս,

սեղաողունված եղան

ավել բան ինը լում ստացեու ւմնե խզումները

ոյա

են

փոքր.

որ

մակերնու)ճարկային,միայն երկրի համար, որոնց թի այնպիսի մասերի այդ չեն գերազանցում մակերեսները

մակերեսը: ինը սեղանների քարտեզի քարբազմաթերթ Ի տարբերություն քարտեզները տեզների,ակնարկային տալիս ցանկահնարավորություն են

ցած

Նկ. 1.2.

Սիջազգային

պատկերելամփոքրացմամբ ա-

կամ ճրա բողջ երկրի մակերնույթը ռանձին խոշոր մասերը: 1:1000000 քարտեզի մասշտաբիտեղագրական է միջօթերթնիրենիցներկայացնում սահմանափակ46 աղեղներով

սյունակում

6" Ն զուգահեռականների րեականների սեղանիպատկերում որոշակիսֆերոիդական մակերնույթի ված երկրի

վրա (նկ. 1.2): հարթության

սլաքի պտտման հակառակ ուղղութ-

180.

է 30

միջօրեականից մինչն 1800 սյուն, գրույական ընղամենը60 սյուն, լայնությամբ 6" ընդմիջումներով:Ռրնէ սեայսինքն, դիրքը որոշվում է այդ սեղանի շարքի տառով ն այղպիսի նշանակմանհամակարգըկոչվում Օրինակ, նկար 1.2-ում նրբագծված սեղանը սյուն

միջօրեկանը` նս 30

(

պրակտիկորեն Հենրանց կարելի է արհամարհել: քարտեզները տնաբար, բազմաթերթ որպես ակկարող են օգտագործվել

արնելք, ժամացույցի խուր Այսպիսով, միջօրեականից մինչն զրոյականը ստացվում յամբ:

հետնաբար,

է միջազգային, հանդիսանում

Ար

ար աաա

Ա ացուցան: ունենա ւր անվանացուցակ:

հայտնիէ միլիռնանոց քարտեզի սեղանի անվանացուցակը,աէ գտնել նրա գագաթների աշխարհագրականկռորդինատիմանալով սեղանի գագաթներիաշխարհագրական : րդիճատները,կարելի է որոշել անվանացուցակը: Այսպես, ենթադրենքպահանջվում է որոշել 1:1000000 մասշտաբի Ե թե

րամոնո

ոերաո

եղանի հարտեզի այբուբենի տառի Լատիներեն րրԱնան հեր հետնաբար Փ,-47»11-44:, իսկ Փլ-44"-4'-40": արը եր միջօրեականիցղեպի արնելք ` զրոյական վում զագաջների աշխարհագրականկորդինատները, երե է Բ-32:

ԵՎ

է 11,

ն դրա

գտ

7,-6»«(32"-30")-12",իսկ 7.յ-12"-6--Շ': Ենթադրենքպահանջվում է գտնել 1:1000000 մասշտաբի քարտեզի անվանացուցակը,եթե հայտնի են այդ սեղանի գագաթներիաշէ

ամար

Փյ-44",Փշ-48',լ-18" 2-24": պր կռորդինատները՝ ԻՐ Սարան գտնելու համարը նպատակով աարար ամի ի

Շարքի սեղանի հյուսիսային 12: վրա Ն ստանում ն

յնությունը՝

48,

բաժանում

են

4-ի

ր նպատակով, ոնանան 6"-ի վրա բաժանում Այդ թիվը տալիս ն ղն համարը սկսած Գրինվիչի կամ զրոյական սեղանների միջօրեականից: միջն պարփակված ռականների նշանակվում լ Նոր յնություն ունեցող միջօրեականիցհաշված, սյան համարը շարքերը բնեռները Սկսած հասարակածիցդեպի էեն, Բ, Բ, Ե, ք, 44, 8, Շ, 4 բաՀետնաբար, մեծատառերով` իլինի մասշտաբիքարտեզի վերոհիշյալ լեզվի յբուբենի լատիներեն տառի Այբուբենում ունեցող սեղանի անվանացուցակըկլինի Շարքի ԱԽԵԽՕԵԳԵԽ ՏՂՍԾԴ հաջորդականությամբ: տառով Վերջինը համար: աան երբեմնդրվում այն կիսագնդի որում գտնվում համարը հանդիսանում շարքի հերթական ի լայՀոր համարն կիսագունդընշանակվում տառով, իսկ հարավայիէ Ջուգահեռականի ի ` յուսիսային շարքնէ, դրի հերթական նշանակված հավասար 88 քարտեզը

ցանցը ճույնպես է աշխարհագրական զուգահեսահմանակից սյուճակման Միջազգային սյունակում: կոչվումէ ջազգային ամբողջությունը Քանի

որ այդ

կոչվումմի-

վերոհիշյալխտությամբ

են

շարք:

րեն այբուբենի տասներկուերորդտառը Լ-ն է: Սեղանի սյան այղ սեղանի արնելյան կողմի երկայնութ-

է գտնվողսեէ այղ շարքը բնեռից, նությունը,որը բաժանում միջն կից միջօրեականների սյուճակման

Միջազգային կոչվումէ սյու ն: ամբողջությունը ղանների Նրանց թվերով: են 1, 2, 3, 4 ն այլ բնական նշանակվում Սյուները 180. միջօրեականից է Գրինվիչի հակադիր կատարվում համրումը

4-34:

1:1000000

Լ-34:

ցույց

22:

Իս

ն ստանում

են

տառը,

է սե-

է Վ

Օրինակ, անվանացուցակըցույց է տալիս, որ սեղանը գտնվում է հյուսիսային կիսագնդում,ճրաշարքն Է, սյունը՝ 33: ը`

Տ:

ՎԵՔ-33

տեզի զի նեղանի `

1:200000, 1:100000, 1:25000 ԵՎ 81.2. 1:500000, 1:300000,

1:10000 ՄԱՍՇՏԱԲՆԵՐԻ

ՔԱՐՏԵԶՆԵՐԻ

ոկ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՍՅՈՒՆԱԿՈՒՄԸ

ծառայումէ սյունակումը Միջազգային

հիմք

բոլո

քարբազմաթերթ

համար: Այսպես, 1:500000,

տեզների սեղաններիսյուճակման

1:300000,

սեղաններիսյունակումը քարտեզների մասշտաբների վրա: հիմնվածէ միջազգային սյունակման անմիջականորեն 1:500000 մասշտաԱՊՀ երկրներիգլխավորքարտեզհանդիսացող --Ղ0. Հետնաբար, Լ.50 Ճ-3 ն է ՃՓ-2 բի քարտեզիթերթերիհամար ընդունված սեղանը բաժանվումէ 11000000 մասշտաբի քարտնզիյուրաքանչյուր նշանակվում 500000 մասշտաբիքարտեզիչորս սեղանի: Վերջիններս ն ճերքն վերնից աջ ձախից են ռուսական այբուբենիմեծատառերով` սեղանի անվանացուցակը (նկ. 13): 1:500000 մասշտաբի քարտեզի 200000,

շարքն է, 36 թիվը այդ սեղանի սյան համարն է, իսկ -ն 1:500000մ ասշտաբիքարտեզիսեղանիտառն է: կնհայտ է, որ 1:500000 մասշտաբիքարտեզի սեղանի անվանա ցուցակով կարելի է գտնել այդ սեղանի գագաթներիաշխարԼ րհագրական կոռրդինատներըն հակառակը: կը: Օռին րինակ 1: Ենթադրենք1:500000 մասշտաբիքարտեզի սեղանիան-

1:100000

են

առաջինը ն երկրորդըցուց կազմվածէ երեք նշաններից,որոնցից իսկ երրորդըհանդիսաանվանացուցակը, 1:1000000 մասշտաբի

վանա ա

Արենինկոորդինատները: որոշում ՍնԿան անվանացուցակունեցող միլիոնանոց է Ի-40-8:

Պահանջվումէ գտնել այդ սեղանի գագաթների ՛

են

զբում

ԿՊ-40

ան

մասշտաբի քարտեզի սեղան ղանի նապները:

գագաթներիաշխարհագրական կոորդիԱյդ կռորդինատներն են՝Փյ-52",Փչ-Տ56", 1-54" ն 1-60: Այ1.4-իհեշտ է նկատել,որ 1:500000 մասշտաբի նկ.

ուհեոբոտ Կ

Ն քարտե Պ

անվանացուցակունեցող սեղանի գագաթներիաշխարհար լ կոռրդինատները կան կլինեն Փլ-52",Փշ-54:,7.լ»54:ն 1չ-57":

ց.»686

տալիս ճում է

1:500000 մասշտաբիքարտեզիսեղանի տառը:

1-40

Վ 38

ՈՂ:

Չչ

7)»

777727

/11:2

22222222

77777777

Հ)

Փատ2օ.22

Դ.

Նկ.կ. 1.4. 1.4. 1:500000 1:

| |

Խշ-6505

մասշտաբի քարտեզիսեղանիգագաթների կոորդինատների որոշումն

աշխարհագրական նրա անվանացուցակի

ՆՀ66

սեղանի անվանացուԵնթադրենք 1:500000 մասշտաբիքարտեզի 1:1000000 մասշտաբիքարՃ(-ը ցակնէ Ճ(-36-Է: Այդ անվանացուցակում

)))7

1:554"

77772

քարտեզիսյունակումը Նկ. 1.3. 1:500000 մասշտաբի

ըստ

րինակ 2: 1:500000 մասշտաբիքարտեզի սեղանի գագաթներիաշխաըհագրական են` Փյ»50", է Փ.-52:. 1-30 ն 1-33 ւբ

գոնե մրնանվանացուցակը: հրաժեշտ ար `

սեղա

սեղանի անՍկզբում որոշում են 1:1000000 մասշտաբիքարտեզի սեղանը: որում գտնվումէ 1:500000 մասշտաբիքարտեզի վանացուցակը, Փշ լայնությունըբաժաԴրա համար տվյալ սեղանիհյուսիսայինկողմի ստացվածառանց մնացորդիքանորնում են 4:-իվրա: Այդ բաժանումից հասեղանիշարքի հերթական դը կլինի 1:1000000 մասշտաբիքարտեզի մնացորդ, ապա շարքի մարը: Եթե Փ:-ի 4"-իվրա բաժանելուցստացվի քանորմեծ քանորդից:Մեր օրինակում հերթականհամարը կլինի մեկով ոԽԸ համարն Սյան տաոր կլինի դը կլինի 526:4-13,հետնաբալ շարքի Առանց մնացորդիբաեն րոշելու նպատակով7շ-ը բաժանում 6-ի վրա: են 30 ն ստանում սյան համաժանման դեպքումքանորդինավելաց ճում ավելացէ մնացորդ, ապա քանորդին րը: Եթե բաժանումիցստացվում 33:-ը6-ի վրա բաժանելիս, նում են մեկ, այնուհետն 30: Մեր օրինակում սյան համարը քանորդումստացվում է 5, իսկ մնացորդում34,հետնաբար Այսպիսով 1:500000 մասշտաբի քարտեզի սեղանը կլինի 5Ւ1Ւ30-36: ունեՃ/-36 անվանացուցակ գտնվումէ 1:1000000 մասշտաբիքարտեզի Համաձայն նկ. 1.5-ի արդեն հեշտ է որոշել, ցող սեղանի սահմաններում: է Ճ տասեղանընշանակվում դը 1:500000 մասշտաբիքարտեզիտվյալ կլոնիհ/-36-/8: դով ն, դրա համար, վերջինիսանվանացուցակը

մասշտաբի քարտեզի թերթերն անեն ՃՓ-1:20 ն Ճ.-2": ի:1000000 մասշտաբի քարտեզի յուրաքանչյուր սեւլան ըն ւ հ 1:300000 մասշտաբի քարտեզի ինը սեղան (նկ. 1.6): 1:300000

ի կում

Վերջիններ նակվում ներքն: 00000 վերնից ը աննե մասշտաբի քարտեզիթերթի անվանացուցակը կազմված երե, տալիս րից. որոնցից առաջինը աստաբի քա: ւտեզի են

հռոմեականթվերով` ձախից աջ ն

ցույց

ար

1529'

1100000

Մ-:36:

152ց'

Կն

1:300000

սեղանի համարը: Երկրորդ ն երրորդ նշանները կազմում են մասշտաբի քարտեզի սեղանիանվանացուցակը,օրինակ

1-86

ՓշաԾ26

Նկ. 1.6. 1:300000 մասշտաբիքարտեզիթերթի սյունակումը

աթ

1:200000 մասշտաբիքարտեզի թերթերնունեն

սեղանի կողմերի աշխարհագրականլայնությունների ն երկայնություններիհետնյալ տարբերությունները՝ ՃՓ-40՛ ն Ճ.Հ1": 1:1000000 մասշտաբի քարտեզի յուրա-

12530

3Լ

ՑՆ

սեդանի

աթների ոիմատների

Նկ. 1.5. 1:500000 մասշտաբիքարտեզի մրա ո արաւտ Աա

Կա

ական ր

քանչյուր սեղան իր մեջ ընդգրկումէ 1:200000 մասշտաբիքարտեզի 36 սեղան (նկ. 1.7): Նրանք ճշանակվումեն հռոմեականթվերով`ձախիցաջ ն վերնից ներքն: 1:200000 մասշտաբիքարտեզիսեղանի անվանացուցակը է երեք նշաններից,որոնցից առաջինը ն երկրորդր 1:1000000 քարտեզիսեղանի անվանացուցակնէ, իսկ երրորդը` 1:200000 ասշտաբի քարտեզիսեղանի համարնէ, օրինակ,Լ.-36-2:2:

մազեվո

մանշտաբի

լ1

ՃՓ-20՛ ն Ճ.-30մասշտաբիքարտեզի սեղանումընդգրկվումէ 1:100000 մասշտաբի քարտեզի 144 սեղան: Վերջիններս նշանակվում են արաբական, այսինքն, սովորական թվերով` ձախից աջ, վերերց ներքե (նկ.1.8): Նրանց անվանացուցակնունի երեք նշան` առաջին երկուսըկազմումեն 1:1000000 մասշտաբի քարտեզի սեղանի անվանացուցակը,իսկ երրորդը՝ 1:100000 մասշտաբիքարտեզիսեղանիհամարը, օրինակ, ԷՎ-40-18: 1:100000

մասշտաբի քարտեզի թերթերն ունեն

1:1000000

40'

Գն

40'

ճն

Ռ-Յ8-143-Ք

Կ-40-18 10՝

ԷԸ

ծ.

15' 51:30

սյունակումը թերթի քարտեզի Նկ. 1.7. 1:200000 մասշտաբի Ա-40

ՉօԾ'|

Չ0'|

Չ5

Չ0"|

Չ20"|

Չօր

20'|

Չ0'|

20'|

30'

Յ0'

30.

Նկ. Էճ. 1:100000

.30'

Յ0'

30:

Յ0

ՃՆ ՎՑ:

Նկ. Լ 10. 1:25000 մասշտաքի քարտեզիթերթի սյունակումը

Միջազգայինսյունակման վրա հիմնված 1:100000 մասշտաբի քարտեզի թերթի սյունակումը, իր հերթին, անմիջականորենծառայում է որպես հիմք 1:50000 մասշտաբի քարտեզիսեղանի սյունակման համար:

Չ4 ՅՑ

Չ0

Նկ. 1.9. 1:50000 մասշտաբի քարտեզիթերթիսյունակումը

614"65

սյունակումը թերթի քարտեզի մասշտաբի

1:100000 մասշտաբի Այդ քարտեզի թերթերն ունեն ՃՓ-10՛ ն Ճ.Հ15՛: քարտեզի յուրաքանչյուր սեղան ընդգրկումէ 1:50000 մասշտաբիքարտեզի չորս սեղան, որոնք նշանակվումեն ռուսականայբուբենի մեծատառերով` ձախից աջ ն վերնիցներքն(նկ.1.9): 1:50000 մասշտաբիքարտեզի սեղանիանվանացուցակըկազմվածէ չորս նշաններից,որոնցից առաջին երկուսը ներկայացնումեն 1:1000000 մասշտաբի քարտեզիսեղանի անվանացուցակը, երրորդ նշանը ցույց է 1:100000 տալիս մասշտաբիքարտեզի սեղանի համարը, իսկ չորրորդը` 1:50000 մասշտաբիքարտեզիսեղանի տառը, օրինակ,Վ-40-18-Լ: 1:50000 մասշտաբի քարտեզի սեղանը ծառայում է հիմք 1:25000 մասշտաբիքարտեզիսեղաններիսյունակմանհամար,որոնք ունեն ՃՓՀ5' ն Ճ-7,5: 1:50000 մասշտաբիքարտեզիսեղանումընդգրկվումէ 1:25000 մասշտաբի քարտեզիչորս սեղան:Նրանք նշանակվումեն ռուսական այ13

կարգով,ինչն ընդունված այլ մասշտաբի բուբենիփոքրատառերով սեղանիան1.10 ): 1:25000 մասշտաբիքարտեզի սեղաններիհամար (նկ. որոնցից առաջին երկուսը կազմվածէ հինգ նշաններից, վանացուցակը սեղանի անվանացուեն լ:1000000 մասշտաբիքարտեգի ներկայացնում հերթականհա1:100000 մասշտաբիքարտեզիսեղանի ցակը, երրորդը համարնէ, իսկ 1:50000 մասշտաբիքարտեզիսեղանի մարն է, չորրորդը սեղանիտառը: 1:25000 ճասշ1:25000 մասշտաբիքարտեզի

հինգերորդը` ի/-38-143-Ե-8: կլիճի՝ անվանացուցակը սեղանի տաբիքարտեզի քարտեզի

մասշտաբի է սեղանի սյունակումըհանդիսանում անմիջականհիմք 1:10000 մասշտաբի քարտեզիսեդանի սյունակման համար: 1:25000 մասշտաբիքարտեզի յուրաքանչյու սեղան բաժանվում է 1:10000 մասշտաբիքարտեզի |:25000

(Ո-38-143-6-8

Մ2.5

ունեն սեղանի (նկ. 1.11), որոնք են ՃՓ-2.5 ն Ճ4-3,15ն նշանակվում

չորս

սղվորականթվելուվ: լ:10000 մասշանվատաբի քարտեզիսեղանների ՇԻ: 7,5 է նշաննեճացուցակըկազմված վեց Նկ. ԷԼԼ 10000 մասշտաբի ըից, օրինակ՝ԽԼ38-143-Ե-8-2: քարտեզիթերթիսյունակումը բաԸնդունված է քարտեզները 8.75

3:75

ժանել ըստ

Աղյուսակ

նռ ւյն

ի հետնյալ կերպ. մասշտաբներ

(տեխոշորամասշտաբային

(ակնարկային-տեմիջին մասշտաբային ն մանը մասշտաբային՝ 1:200000-ից մինչն 1:1000000 ղագրական)՝

Քարտեզի Մասշտաբի

Շրջանակի չափերը

աի ԴԿ 0

ոո եղանակո վ ճուլնպես | ն համանման Հատակագծերը կ

Գ:

ըստ

լայնության

100000

|1սմ-լկմ

Ի-47

որ

(5.8.1)

Պ-47-4

5--

|սմ-20մ

թը

-ը00

|:2000

թերթի

20՛

-- Ր»

Քարտեզի թորոի հիր անվանացուցակը

իսմտոմ |

|երկայնության

իոմշկմ

Է5000

Հոտ

200000

ԳԱ» ՀԱԱՒՏՒԻՆ

Հ-Է- ոի ՀԱՐԹ

ոդ

Կ-471-Ճ-2-1

03,4

0-256)

Ի-47-)-Ո), (6,

Ի-7-1-2-ռ

8. ու չԼ

203.1)

1:100000

մասշտաբի քարտեզի թերթը բաժանվում է 1:5000 մասշտաբի քարտեզի 256 թելւթերի, որոնք նշանակվում են արաբական թվերով 1-ից մինչն 256, օրինակ, Ճ-37-1-(256): 1:5000 մասշտաբի թերթըբաժանվում է 1:2000 մասշտատ բի դրոնք նշանակվում են ռուսական այբուբենի փոքրատաթերթերի, ռերով՝ 2, 6, 8, Բ Ն Շ 253, 8, օրինակ, Վ-37-1-(256-4):

քարտեզի

Ընդունված է 1:5000, 1:2000,

կաա աալ ըը ն

1.2-ում

ուսակ

ում:

1:1000 ն 1:500

խոշորամասշտաբ հա-

սյուքառակուսային շրջանակների

ԱԻ

բերված է պլանշետնե

անվանացուցակը:

Աղյուսակ 1.2 Պլանշետի Էոոշ

թվային

ասշտաբի Շրջանակի չափը (սմ) ՝

մեծությունը

մասշտաբը

հատակագծեր հետնյալ կերպ. մանը մասշտաբի ըստ մասշտաբների 1:10000-ից մասշտաբիհատակագծեր` 1:50000-ից մինչն 1:10000, միջին ԼՈՏ

մմ

1:2000 ն հատակագծեր`

թերթերիանվանացուցակը: րի քարտեզների

Կ Լր |լսմ-5

են վ 1 բաժանվում

ավելի խոշոր: մինչն 1:2000, խոշոր մասշտաբի ավելի խոշոր մասշտաբիքարտեզՄանը մասշտաբիքարտեզների, մասշայսպիսիհամակարգը տարբեր բաժանման ների ն հատակագծերի միանէ մոտավորապես թերթերիհամար ապահովում տաբի քարտեզների տեսակետից: օգտագործման ման չափեր, որը հարմայ է նրանց է տարբեր մասշտաբնեԱղյուսակ 1.1-ում ամփոփ կերպովբերված

500000

մինչն 1:200 000, ղագրական)` 1:1000000 ն ավելիմանը:

մեծությունը

Ն"

1:2000

1-10

1-5

1:500

Դոատանցք

1:5000

Պլանշետի թերթի

անվանացու

ար: ՀՏՐ: Էր -

25512251

625138

Ը500

ետու մ Անո աի

յին

րեականի

ուղղանկյուն կոորդինատներովարտահայտված պլանէ Գրինվիչից հաշված առանցքակազմվում մեծությամբ, կիլոմետրերովարտահայտված պլանշե15

տի շլլջանակի հարավարնմտյան անկյան կոռլյլինատներով ն հանույթի մասշտաբով: Ընդ որում, 1:5000 պլանշետի շրջանակի հարավասընմտյան անկյան կոռրդինատներըպետք է վերջանան զույգ կիլոմետրերով. 1:2000 մասշտաբի լեպքում` ամբողջ կիլոմետրերով, 1:1000 մասշտաբի դեպքում`

2-34-72-8-ն

կիլոմետրերովկամ կես կիլոմետրերով:

ԵՎ ՀԱՏԱԿԱԳԾԵՐԻ

81.3. ՔԱՐՏԵԶՆԵՐԻ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ԵՎ ԿԻԼՈՍԵՏՐԱՅԻՆ

ԱՐՏԱՇՐՋԱՆԱԿԱՅԻՆ

ՑԱՆՑԸ:

ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄ

Ինչպես ցույց է տրված նախորդ պարագրաֆում, առանձին թերթերով կազմված միջին ու խոշոր մասշտաբների քարտեզներն ընդգրկում են տարածքներ, որոնք ըստ լայնության ն երկայնության սառմանափակվում են որոշակի սառմաններով: Քարտեզների թերթելւի համար որպես սահմանննլր (շրջանակներ) հյուսիսում ն ռարավում ծառայում են զուգահեռականներիհատվածների, իսկ արնմուտքում ն արնելքում` միանջօրեականների: Այսպես, օրինակ, 1:25000 մասշտաբի Հ-34-37-8-8

վանացուցակւվ քարտեզի թերթը հարավից ն հյուսիսից սահմանափակվում է 5440 ն 5445 լայնություն ունեցող զուգահեռականներով,իսկ արնմուտքից ն արնելքից 18"00՛ու 18"07,5երկայնություն ունեցող միջօրեակաճներով: Հետնաբար, նշված քարտեգի թերթր կունենա լայնությամբ 5՛ ն երկայնությամբ 7,5 չափեր: ունեցող Քարտեզի վրա տրված աշխարհագրական կոռրդինատնելր կետի տելլադրման կամ նշված կետի աշխարհագրականկոորդինատների որոշման հարմարության նպատակով, քարտեզի վրա անց են կացնում նկ.1.12-ում պատկերված(1) աստիճանային ցանցը: Աստիճանային ցանցի կառուցման հւսմար, քարտեզի թերթիհանույթային սեղանի շրջանակից 6մմ հեռավորության վրա անց են կացնում իրարից 2մմ-ով հեռացված երկու զուգահեռ ուղիղներ: Այդ ուղիղների երկարությունը, որը ռամապատասխանում է սեղանի շրջանակի չափերին, ըստ լայնության ն երկայնության բաժանում են րոպեինղամապատասխանինտերվալների: Ռրնեէկետի աշխարհագրական կռորդինատներըքարտեզի վրա որոշելու համար, այդ կետով տանում են երկու ուղիղներ, մեկր մռտակա (արնմտայան կամ արնելյան) միջօրեականին զուգահեռ, մյուսը` մւտակա զուգահեռականըին:Այնուրետն, այդ ուղիղների աստիճանային ցանցի հետ հատումներից հաշվում են կետի աշխարհագրականլայնությունը ն երկայնությունը:

ՅՑ,

Ֆւ. 2

(1 սմում

ոք

Սա

հոժ

Նկ.

2...

Հաա

աաչպաւ

2507. «աաա

յն «աեւ:

հորիզ.անց են կացվում 5 մընդմիջ.

1.12.

ցանց Աստիճանային

ն 72-18-0543 աշխարհագրաԱյսպես, քարտեզիվրա Փ-54:4126՛ ունեցող 9 կետը գտնելու համար, նախ արնեմտյան կան կոորդինատներ վրա գտնում են 54'41՛ լայնությունուն արնելյանաստիճանացանցերի ն ստանում նշված լայնեցող կետեր, միացնումայդ կետերը ուղիղով հատված:Նույն եղանակովհարավայինն նությամբզուգահեռականի վրա գտնում են 18:05 երկայնություն հյուսիսայինաստիճանացանցերի ն ստանում նշված երկայնությամբ ունեցող կետեր, միացնումուղիղով րոպեինհահատված: Հետո չափումեն միլիմետրերով միջօրեականի ու տ լայնությունն ինտերվալների մապատասխանող

լ-

Սղ

հլ5

Լո

ն երկայնությունը

հաշվում դոլ նոլ բանաձներով

մեծությունըն |

(3)(2)-ի ն միջօրեական Վերջիններստեղադրումեն զուգահեռական ն վերն աջ: Այնուհետն ի հատման ԽԼ կետից համապատասխամաբար ն գծայինհատումներիեղաոլ շառավիղներով ստացված կետերիցուլ

րը:

նակովստանում են թ կետը: ն հատակագծերի վրա բացի աստիճաքարտեզների Տեղագրական են ճան հարթ ուղղանկյունկոորդինատների ճային ցանցից,կառուցվում զուցանց: Տվյալ գոտու առանցքայինմիջօրեականին քառակուսիների են որպեսՃ-երի գահեռտարված ցանցիուղղաձիգ(4) գծերնընդունում (5) գծերը`4՛-նեզուգահեռհորիզոնական առանցք, իսկ հասարակածին րի առանցք:

վրա քարտեզների ավելիմանը մասշտաբիտեղագրական են մ իջոցով: ամբողջ կիլոմետրերի ցանցիգծերընշվում կոորդինատային ցանցիգծեեն Կիլոմետրային Այղպիսիցանցնանվանում կիլոմետրային: ն ցանցիմիջն: են (6) սեղանիշրջանակի (1) աստիճանային ըը գրառվում գրառվում թիվը ամբողջական կիլոմետրերի Ընդորում 3Հ-երիուղղությամբ գծերիվրա, իսկ միջանկյալգծերի է մրայնճերքնին վերնիհորիզոնական թիվը: Հեռավորությանլրիվ վրա` մինչն հարյուրն եղած կիլոմետրերի ն հարյուրական թիվըգրում կիլոմետրերի դեպքումհազարական գրառման սահմանում են շրիֆտով,երկու անգամավելիփոքր, քան մինչնհարյուրի " 65 գրառումը եղած կիլոմետրերը:Օրինակ, նկ. 1պ12-ւմ ցույց տրված 6065կմէ: ունեցածհեռավորությունը է, որ հասարակածից նշանակում հաշվումըկատարվումէ առանցքայինմիջօԿետերի օրդինատների Բացարեականիցդեպի արնելք (դրական)ն արնմուտք (բացասական): առանցգոտու համար, ազատվելու սականնշանունեցողօրդինատներից ավելացնումեն Է500կմ օրդիպայմաճականորեն քային միջօրեականին հաշվումորպեսնրանցիրաճատ ն կետերիպայմանական օրդինատները 1:10000 ն

ն --500կմ-իհանրահաշվական գումար:Օրինակ,եթե կան օրդինատների տրվածեն իրականօրդինատներնամբողջականկիլոմետրերով--193կմն -193կմ, ապա նրանցհամապատասխանող պայմանականօրդինատները կլինեն--500-193--693կմն 500-193-307կմ: Պարզ է, որ այդպիսիօրդիճատներ ունեցող կետերըկլինեն երկրագնդիտարբերհամարիգոտիներում: Որպեսզիորոշել, թե որ գոտում են գտնվումկետերը,պայմանական առջնումնշում են գոտու համարը:Այսպես,եթեվերոհիշյալ օրդինատների օրդինատներ ունեցողկետերըգտնվումեն չորրորդ գոտում,ապա պայմամականօրդինատները վերջնականտեսքովկլինեն4693 ն 4307: Կիլոմետրայինցանցիուղղաձիգգծերնունեն պայմանականօրդիճատներինհամապատասխանգրառումներ:Ամբողջ կիլոմետրերընշում են արնմտյան եզրայինուղղաձիգգծերի վրա, իսկ միջանկն սահմանում վրա` եղած կիլոմետրերիթիվր: Եթե գծերի հարյուրի յալ ապա գոպայմանականօրդինատնմերը տրված են լրիվ կիլոմետրերով, տու է համարը գտնելուճպատակովբավական աջից ձախ անջատելերեք նշան ն ստորակետիցձախ կարդալ գոտու համարը: Այսպես, 4307 օրդինատում 4-ը գոտու համարն է, իսկ 307 կիլոմետրըիրական` 307պայմանականօրդինատը: 500Հ-193կմ-ինհամապատասխանող Քարտեզի վրա կետի գտնելը հեշտացնելունպատակով,ընդունված է նշել հարավարնմտյանանկյանաբսցիսին օրդինատիլրիվ կիլոմետրի երկու վերջին թվերը այն կիլոմետրային քառակուսու,դրում գտնվում է որոնվող կետը: Այսպես, օրինակ,նթե բնակելի վայրի դրությունը քարտեզիվրա ցույց է տրվում 72-12 քառակուսիով,ապա առաջին երկու թվերըտալիս են հորիզոնականգծի վերջինկիլոմետրերը,իսկերկրորդները՝ուղղաձիգգծի(ճկ. 1.13): Տեղագրական վրա կիլոմետրային ցանցիուղղաձիգգծեքարտեզների րը թերթիմիջօրեականի մինկատմամբ թեքվածեն արնելքկամ արնմուտք՝ ջօրեականիմերձեցմանանկյան չափով: Եթե քարտեզնընղգրկումէ առանցքայինմիջօրեականից դեպիարնելքընկածտարածք,ապա միջօրեականիմերձեցումն արնելյան(դրական)է ն ցանցիուղղաձիգգծերըթերթիմիջօրեկանինկատմամբ թեքվածկլինենարնելքն հակառակը: Բացի աստիճանայինցանցից, տեղագրականքարտեզներիվրա անց են կացնումճան ձնավորմանշրջանակ,որն իրենիցներկայացնում է աստիճանայինցանցինգուգահեռ,նրանից1մմ-ովհեռացված ն 1մմ սն հոծ գիծ: Ձնավորմանշրջանակիսահմաններից հաստությամբ դուրս գտնվողգրաֆիկներըն գրառումներըվերաբերումեն արտաշրջաճակային ձնավորմանը:

արնելյան

ՆՏ

«21

«ՀՅ

ՀԱննվԺ-

ԼՂ

Հաաի

Թերթի մեջտեղում, ձնավորման հյուսիսային շրջանակի վերնււմ, նշվում է թերթի անվանացուցակը,իսկ կողքին (փակագծերում)` քարտեզի տվյալ թերթումտեղաբաշխված ւսմենամեծ բնակելի վայրի անվանումը: Ներքնում ցույց է տրվում հրատարակմանհամարը ն տարին: Մեջտեղում, ձնավորման հարավային շրջանակից ներքն գրում են թվային մասշտաբն ու նրա մեծությունը: Օրինակ, 1:25000 նշանակում է, որ քարտեզի վրա 1սմ-ին համապւստասխանումէ տեղանքում 250մ: Այնուհետն կառուցում են գծային մասշտաբի գրաֆիկ ն նշում ռելիեֆի կտրվածքի

բարձրությունը: Գծային մասշտաբի մի կողմում ցույց է տրվում հիմքերի մասշտաբր, իսկ մյուս կողմում` իսկական, մագնիսական ն առանցքային միջօըեականներիփոխադարձ դասավորությունը,միջօրեականների մերձեցման անկյունը ն մագնիսական սլաքի խոտորումը: Ներքնի անկյուններից մեկում տրվում է թերթի կւսզմման տարեթիվը, քարտեզը, հանույթ, կատարման տարին, ինչպես նան նշվում են հրատարակմանպատասխանատուանձանց ամունները: Աստիճանային ցանցի մեջտեղի խզումմերում ցույց է տրվում կից թերթերի անվանացուցակը: Օրինակ, Ճ-34-37-8-» թերթին (նկ. 1.12) ռարավում որպես կից հանդիսանում է Կ-34-49-Ճ-8 ւսնվանացուցակով քարտեզի թերթը:

81.4. ՏԵՂԱԳՐԱԿԱՆ

ՔԱՐՏԵԶՆԵՐԻ

ՇՐՋԱՆԱԿՆԵՐԸ

Բազմաթերթ քարտեզի սեղաններիպատկերներըսահմանափակող գծերը կոչվում են շրջանակներ: Տարբերում են հիմնական կամ ներքին. րոպեի ն արտաքինշրջանակներ: Ներքին շրջանակն իրենից ներկայացնտւմ է

զուգահեռականներին միջօրեականներիգծերը, որոնք հանդիսամակերնույթը պատկերող թերթի սեղանների կողմեր: Մեղանների անկյուններում նշվում են նրա գագաթներիաշխարհագրական ըսյնությունները ն երկայնությունները՝ արտահայտված աստիճաններով ն րոպեներով: Րոպեի շրջանակը կառուցվում է հիմնական շրջանակից որոշակի ն գծվում է երկու զուգահեռ ուղիղներով: Նրա կողմերի հեռավորությամբ մասերը,որոնք պարփակվում են հիմնական շրջանակի գծերի շարունակություններիմիջն, բաժանվում են հատվածների, որոնք համապատասխանում են զուգահեռականիկամ միջօրեականի մեկ րոպե աղեղին: Եթե ձիացմնենք րոպեի շրջանակի հյուսիսային ն հարավային կողմերի համասում են երկրի

պատասխանբաժանումներիծայրերը ուղիղ գծերով. ապա կստացվեն ոտղությունները.երկայնությանմեկ րոպե ընդմիջումմիջօրեականների ներով: Միացնելով րոպեի շրջանակի արնելյան ն արեմտյան կողմերի համապատասխանբաժանումներիծայրերը ուլիղ գծերով. ուղղությունները,լայնության մեկ րոպե ընդմիջումզուգահեռականների ներով: Ըոպեր շրջանակը ծառայամ է որպես հիմք սելանների տարբեր նան կետերի աշխարհագրական կոորդինատներիորոշման, ինչպես կոռրդինատներովկետերի նշման համալ: տրված ւսշխարհագրական Արտաքինշրջանակնեզրապատումէ րոպեի շրջանակին:Նրանից

կստանանք

գրաֆիկներ

ե դասավորումեն տարբեր գրառումներ.սխեմաներ, ձնավորումը:Սեղանի հյուայլն, որոնք կազմումեն արտաշըջանակային է սիսայինկողմի վերնումցույց տրվումտարեթիվը,հանույթնիրականացանվանումը.սեղանի անվանացուցակը.հանրանող կազմակերպության պետությանըն մարզը. որի տարածքինԼ վերաբերումքարտեզի թերթը: Սեղանի հարավայինկողմից ներքե կառուցվումեն գծային մասշտաբ, մերձնցմանն մագնիսականսլաքի հիմքերիմասշտաբ,միջօրեականների խոտորմանսխեմաները,ռելիեֆի կտրվածքը, նշվում է հանույթ կատարոմերձեցմանու մագնիղը նայլն: Հիմքերիմասշտաբըն միջօրեականների սականսլաքի խոտորմանսխեմաներըտեղադրվումեն գծայինմասշտաբի ն հարավայինշրջանակիներքնիտեքստերիմիջնսիմետրիկ:

դուրս

81.5. ՊԱՅՄԱՆԱԿԱՆ

ՆՇԱՆՆԵՐ

Քարտեզների ն հատակագծերի վրա պատկելվում են տեղական ն բոլոր առարկաներին օբյեկտներիբազմատեսակեզըւսգծերը, ռելիեֆը այլն. որի համար կիրառումեն տեղագրականպայմանականնշանների համակարգ: Քարտեզներին հատակագծերիվրա պատկերվածառարկաներիընթերցմանհամար, մասնավորապես բնակավայրերի,հաղորօբյեկտդակցմանուղիների,արդյունաբերականն գյուղատնտեսական է ն ների, ջրագրության,ռելիեֆի այլն, անհրաժեշտ լավ գիտենալ պայմանականնշանները:Վերջիններսպետք Է լինեն պարզ ն իրենց ուրվագեն: ծերով հիշեցնեն այն առարկաները,որոնց նրանք պատկերում Միննույն ժամանակ պայմանականնշանների կիրառումնիր նճպատադեպքում, այսինքն` եթե կին կարող է հասնել միայն միատեսակության վայրի առարկաներիյուրաքանչյուր խումբըկամ տեսակը,տրվածմաատաբի դեպքում, հատակագծի կամ քարտեզի վրա պատկերվի միշտ միննույն պայմանական նշանով: Պայմանական նշանների այդպիսի

միատեսակությունը հնարավորություն է տալիս հեշտ կերպով հասկանալ. թե յուրաքանչյուր պատկերվածառարկա իրենից ին: է ներկայացնում, այլ կերպ ասած` հեշտ կարդալ հատակագիծըկամ քարտեզը: Պայմանական նշանները լինում եմ մասշտաբային (եզրագծային) ն արտամասշտաբային: Մասշտաբային նշաններին վերաբերումեն նրանք. դրոնք ըստ մասշտաբի պատկերում են որոշակի մակերես ընդգրկուլ տեղական առարկաները(անտառ, վարելահող, ճահիճ ն այլն), պահպանում են իրենցեզրագծերըն նմանությունըբնականին: Կան տեղականառարկաներ,որոնք իրենց փոքը չափերի հետնանքով, տվյալ մասշտաբով չեն կարող պատկերվելհատակագծիկամ քարտեզի վրա. սակայն ունեն կարնոր մշակութայինկամ ժողովրդատնտեսական մշանակություն:Այդպիսիառարկաներըպատկերվումեն ոչ մասշտաբային կամ արտամասչտաբային պայմանականնշաններով,օրինակ, ճանապարհները,գետակները,հուշարձանները,ջրհորներընայլն: Ըստ բնութագրիե նշանակության, պայմանականնշանները բաժանեն հետնյալ խմբերիկամ տեսակների:Գեռդեզիական, վում բնակավայրերի. արդյունաբերական ձեռնարկությունների ն կոմունալ տնտեսության, ճանապարհների (երկաթուղային ն ավտոխճուղային). կամուրջների ե կամրջային անցումների,հիդրոտեխնիկականն ջրային տրանսպորտի կառուցվածքնելի, ռադիո-հեռախոս-հեռագրության,գյուղատնտեասկան հողահանդակների, այգիների ն տնկարանների,բուսածածկույթի, սահմանների ե այլ առարկաների: Ինչպես ելնում է պայմանական նշանների թիվը բավական մեծ է, այսպես. 1:1000 մասշտաբի հատակագծի համար 400-ից ավելի: Նկ. 1.14-ի վրա ՛պատկերվածեն մի քանի պայմանական նշաններ 1:5000 մասշտաբիհատակագծերիհամար: Պայմանական նշաններինյուրահատուկ են երեք հիմանականհատկանիշներ՝ձեր,մեծությունըն գույնը: Դրանցիցառաջինըվերաբերումէ օբյեկտի էությանն ընդհանրապես,մեծությունը ցույց է տալիս քանակական իսկ գույնը՝ որակական:Օրինակ,օգտակարհամածոմերի հատկանիշները, քարտեգիվրա ածուխըցույց է տրվումքառակուսուձեով: Նրա մեծությունի բնութագրումէ քարածխիպաշալները, իսկգույնը`ածխի որակը: Գւյություն ունեն պայմանական նշանների աղյուսակներ տարբեր սասշտաբի հատակագծերի ն քարտեզների համար: Խոշոր մասշտաբի (1:5000. 1:2000, 1:1000: ն 1:500) տեդագրականհատակագծերի համար 1966թ.նորից հրատարակվեցինհատուկ պայմանականնշաններ, որոնք պարտաղիր են գեոդեզիականն տեղագրականաշխատանքներիրականացնուլբոլղր կազմակերպություններիհամաը:

Եռանկյունավ.կետ

Հլ

-ջ-

նո

Բնակելի շինութ

: :

Նավթայինաշտար.

Ծ-

Օդափոխմանհոր

|օ9Փ

Ուղղանկյուն կտրվ.

Պտղատու այգի

ոպաառա «՛

Գորժող հանքահոր

Չգործողհանբահհոր

Ապարների լցան,

պտղատու

Ծահիճ

Սանաատծձ.)ը)ՍՓԵՏԵ

մացառուտներ

ՏՏ

կվազնե

Արահետ

հարք, ,

Բ)թմբային

Կմբարտակ

Շուրֆ

Պետականսահմ. :

ԱՆԱ»թ»:»ծ-..-..

ՍԱ րջանայից մա

Տ:

հատակագծերում կիրառվող

Նկ. 1.14. 1:5000 մասշտաբի

պայմանականնշաններ

Ըն Ը

ո:

ար

բնակավայրի

Անանցանելի

Ավտոսայլային

ճե

Օկուննոյի

անտառուղին,

Երկաթուղի

ԵՎ

արնմուտքից դեպի հյուսիս-արնելք բ վում է խոշոր ն մեծ ձորակի ձորակ գետակով,որր թափվում է Սոտ գետը: է միջն կան երկու աղբյուրներ, որոնցից մեկր գտնվում ձորակում, իսկ մյուսր՝ լեռան լանջին: Խոշոր ձորակից հետո, լեռան լանջին, 71-12 քառակուսում գտնվում է պտղատու այգի, որն արահետով միացածէ 71-12 ն 72-12 քառակուսիներում տեղաբաշխված Բիկովո հետ: են մոտենում Հարավարնմտյան կողմից Օկուննո բնակավայրին երկու գրունտային ճանապարհներ: Օկուննո ն Բիկովո բնակավայրերը միացած են փայտե կամուրջ ունեցող գրունտային ճանապարհով, որն անցնում է Սոտ գետի աջ ափով: Քառակուսի 70-12-ի հարավային մասում կա աղբյուր` 170.1մ ջրի մակարդակով:Նույն քառակուսու արնելյան մասում գտնվում է երկրաչափական ցանցի 158.3մ նիշով կետը: Քառակուսի 71-12-ում գտնվում է ն 171.1մ ցախանոց երկրաչափական ցանցի նիշով կետ: Բիկովո բնակավայրըբաղկացած է 25 տնտեսությունից:Այն տեղաբաշխված է ասֆալտե ծածկ ունեցող բարելավված խճուղու մի կռղմում, որը ձգվում է

Արտուր

ԸՆԹԵՐՑՈՒՄԸ

ս: աի ափով կաք , Օկոմելի հարաձակյու հասար ր իր որր` հարավայգիներ: որմի թի աո ից տարա ուղղությա

.6.:4:օ

րեա

Ջրհոր

Հորատմանաշտ.

օօ

Տրմուղ

Հորատմանանցք

ՓօՓօ56:6

քլեկտրակ.գիժ

393»54:4

Խաղողիայգի

Կլոր կտրվածբով

ՀԼ

ԵՐՐ

Օժանդակհոր

հար

|ՓՓՓ

Չետախուզահոր կլոր

վարելահ

ՔԱՐՏԵԶՆԵՐԻ

ՀԱՏԱԿԱԳԾԵՐԻ

Որպեսզի հեշտ ընթերցել քարտեզը կամ հատակագիծը, այսինքն, կարողանալ արագ ն ճիշտ բացահայտել տեղական առւարկանելն ու ռելիեֆը, անհրաժեշտ է լավ գիտենալ նրանց պայմանական նշանները, հատկապես ռելիեֆի պատկերումը հորիզոնականներով: Քարտեզի ընթերցմանմի օրինակի բացատլությունը բերվածէ նկ. 1.13-ի 70-12, 71-12 ն 72-12 կիլոմետրային քառակուսիների համար: Քառակուսիներ 70-12-ի ն 71-12-ի մեջ գտնվում է 22 տնտեսությունից կազմված Օկուննո բնակավայրը: Այն տեղաբաշխված է երկու ձորակների միջն, զառիթափ ափե-

այ

ՀԱրրաաարարը

Վարելահող ԼՆ

Գրունտ. ճան.

Աթ

Բանջարանոց

Գետնիռեպեր

թաթաւ

Նո

կետ Քազմանկյունակ.

91.6. ՏԵՂԱԳՐԱԿԱՆ

դյուսիս-արնմուտքից դեպի հարավ-արնելք: Բիկովոյի հարավարնելյան ծայրամասումգտնվում է թղթի ֆաբրիկա: Բնակավայրում շատ կան բանջարանոցներն պտղատու այգիներ: Բիկովռյի բանջարանոցների անցնում է դաշտային ճանապարհ, որը կատարում է երկարությամբ

շնջադարձ դեպի հարավ-արնմուտք ն հեռանում դեպի դաշտ: Քառակուսի 72-12-ի հյուսիսարնելյան անկյունում գտնվում է ողողվող մարգագե-

տին, ռրը հարում է խճուղուն

ն 114.2մ

ջրի հորիզոն ունեցող լճին:

Քառա-

Սոտ գետը` հյուսիս-արնմուտքից կուսու հենց այդ անկյունից հոսում է արադեպի հարավ-արնելք:Գետի լայնություննէ 285մ, ջրի հռսանքի է 0.1մ/վրկ: Քառակուսու մնացած տարածքըզբաղեցված վա-

գությունը` անկյունումտեղանքի ռելիերելահողով:Քառակուսու հյուսիսարնելյան մասում` կտրտվածէ ֆը համեմատաբար հարթ է, իսկ հարավարնմտյան ն փոքրփոսերով: հեղեղատներով բերված օրինակիցերենումէ տեղանքի գրաՔարտեզի ընթերցման ֆիկ պատկերմանառավելությունըտեքստայինմասի նկատմամբ:ԻԱչքարտեզըտալիս է լրիվ ն սպառիչ պես նկատելի է վերը շարադրվածից, ճան երկրիմակերնույթի պատկերացումտեղանքիբնութագրի,ինչպես

Վերջինս անհթվային նկարագրիվերաբերյալ: խորդուբորդությունների խնդիրներիլուծրաժեշտ է տարբեր տեսակի ինժեներատեխնիկական ման

համար:

ԳԼՈՒԽ ՏԵՂԱՆՔԻ

ԿՈՂՄՆՈՐՈՇՈՒՄԸ

ԿՈՂՄԵՐԻ

ԵՐԿՐԻ

ՆԿԱՏՄԱՄԲ

8 2.1. ԿՈՂՄՆՈՐՈՇՄԱՆ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Որպեսզի ծանոթանալմեզ շրջապատող տեղանքինկամ ուսումնասիրելայն, առաջինհերթինանհրաժեշտ է կողմնորոշվել:Տեղանքի կողմնռրոշումը հանգում է ճրա դիրքի որոշմանն երկրի կողմերի ճկատմամբ՝ հյուսիս, հարավ, արնելք ն արնմուտք: Կողմնորոշել գիծը նշանակումէ ոըոշել ճրա դիրքը սկզբնական ուղղության ճկատմամբ,այսինքն, որոշել վերջինիսուղղության ն կողմնորոշվող գծի միջն կազմված հռրիզոնական անկյունը: Սովորաբար որպես սկզբնական կամ ելակետային ուղղություն ընդունում են իսկական կամ մագնիսականմիջօրեականիուղղությունը, իսկ Հաուս-Կրյուգերիպրոյեկցիայում` գոտու առանցքային միջօրեականիուղղությունը: Ինչպես հայտնի է, երկըի մակերնույթիյուրաքանչյուր կետում հյուսիս-հարավ դրությունն որոշվում է աշխարհագրական միջօրեականի կամ միջօրեի գծի ուղղությամբ, իսկ արնելք-արնմուտքդրությունը` նրան ուղղահայաց զուգահեռականիուղղությամբ: Սովորաբար տեղանքում կողմնորոշվումեն քարտեզով:Այդ տեսակետիցհատկապեսգնահատելի են տեղագրական քարտեզները, որպես առավել մանրակրկիտ: Տեղանքում քարտեզով կողմնորոշմանհամար անհրաժեշտէ. է. համեմատելքարտեզը տեղանքի հետ, 2. քարտեզը կողմնորոշել, 3. քարտեզովորոշել կանգնմանկետը: Քարտեզի համեմատումըտեղանքիհետ նշանակումէ գտնել տեղանքի այն օբյեկտները,որոնքպատկերվածեն քարտեզիվրա: Եթե տեղանքը հարուստէ օբյեկտներով,ապա վերջիններիսհամեմատումը քարտեզի վրա իրենց պատկերներիհետ հնարավորությունէ տալիս շատ հասարակ ն հեշտ կողմնորոշելքարտեզըն որոշել նրավրա կանգնմանկետը: Քարտեզի վրա հյուսիս-հարավ ուղղությունը որոշվում է միջօրեականով,իսկ արնելք-արնմուտքուղղությունը` զուգահեռականով: Տեղա|

գրական քարտեզի յուրաքանչյուր թերթ, վերնից ն ճերքնից, սահմանափակված է զուգահեռականներով,իսկ կողքերից` միջօրեականներով: Թերթի վերնի զուգահեռականըկոչվում է հյուսիսային: Հետնաբարկողմպետք է ուղղված լինի դեպի հյուսիս: նորոշման դեպքում թերթիվերները քարտեզիբոլոր ուղղություններըգուգաԿողմնորոշվածտեղագրական հեռ ենճ տեղանքիհամապատասխանուղղություններին: Դրա համար այդ-

կատարումեն ուղղակիտեղանքիգծերով,ոպիսիքարտեզիկողմնորոշումը բոնք պատկերվածեն քարտեզի վրա: Օրինակ,քարտեզըկարելիէ կողմնորոշել ոմլղագիծ ճանապարհիոսլլությամբ: Այդ նպատակով,ճանապարհի վրա ընտրում են կանգնմանկետ ն կանգնելով այդ կետում, պտտում են քարտեզըհորիզոնականհարթությանմեջ այնքան, մինչն որ ճանապարհի ուղղությունըքարտեզիվրա ն տեղանքումհամընկնեն:Ընդ որում,թերթիվերին, հյուսիսայինկողմըպետք է դարձվածլինի դեպիհյուսիս: Որպեսզիհեշտացնելքարտեզիվրա կանգնմանկետիորոշումը,աներաժեշտ է այն ընտրելորպես երկու գծերի հատման կետ: Այսպես, եթե կանգնել տեղանքիերկու ճանապարհներիհատման կետում,ապա այդ կետի պատկերըքարտեզիվրակհանդիսանահենց կանգնմանկետր:Այդպիսի հնարավորությանբացակայությանդեպքում,կանգնմանկետն որոշվում

կարեհատումներիեղանակով:Տեղանքումառավելճշգրիտ կողմնորոշվել են ն է լի հատուկգործիքներիմիջոցով,որոնցից կողմնացույցը բուսոլը: է

82.2. ԿՈՂՄՆԱՑՈՒՅՑԻ

ԵՎ ԲՈՒՍՈԼԻ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

.Կողմնացույցը ն բուսոլը ներկայացնումեն հարթ գլանաճնարկղ, որի ներսում տեղավորվածէ աստիճանային օղակը: Արկղի հատակին, աստիճանային օղակիկենտրոնում,ամրացվածէ սայը, որի սուր ծայրի վրա դրվում է ձգված ռումբի կամ նեղ ուղղանկյուն թիթեղիկի ձն ունեցող մագճիսականսլաքը (նկ. 2.1):

Սլաքի մեջտեղում ամրացված է պղնձյա փոքրիկ գլխարկ, որով նա հագցվում է սայրի սուր ծայրին: Շփումը նվազեցնելու նպատակով, գլխարկի հատակին հագցվում է կոշտ քարի` ագատի կտոր, որը ճախօրոք հղկվում է գոգավոր գնդային մակերնույթի ձնով: Այսպիսով, սայրի ծայրը ն մագնիսականսլաքի գլխարկն ունենում են մի շփման կետ, որը սլաքին հնարավորություն է տալիս սուր ծայրի վրա ազատ պլտտվել ն երկրի մագնիսականության ազդեցության տակ ընդունել մագնիսական միջօրեականիուղղությունը: Մագնիսականսլաքի ծայրերին կան երկաթին ուժեղ ձգող կետեր, որոնք կոչվում են բնեռներ:Մագնիսական սլաքի բնեռները միացնող ուղիղը կոչվում է մագնիսական առանցք: Ազատ պտտվող մագնիսական սլաքի առանցքն ընդունում է որոշակի դիրք` ճրա մի ծայրը ցույց է տալիս մոտավորապեսհյուսիս, մյուսը` հարավ: Սլաքի հյուսիսային ծայրը պատրաստվումէ արջնած պողպատից, որն ունի կապույտ գույն: Արկղը վերնից ծածկվում է ապակյա կափարիչով: Որպեսզի տեղափոխմանժամանակ ագատը ն սայրի ծայրը շփումից չփչանան, արրետիր կոչվող լծակի միջոցովսլաքը սայրից անջատվում է ն սեղմվում ապակուն: Աստիճանային օղակը կամ լիմբը լինում է երկու տեսակի` ազիմուտային ն ռումբային(նկ. 2.2): Ազիմուտային օղակի դեպքում աստիճաճային բաժանումներն աճում ենճ 0-ից մինչն 360" ժամացույցի սլաքի պտտման կամ հակառակ ուղղությամբ, իսկ ռումբային օղակի դեպքում` 0-ից մինչն 90" ն 90-ից մինչն 07: Կողմնացույցներումաստիճանային օղակի փոխարեն կարող են լինել միայն հյուսիսի, հարավի, արնելքի ն արնմուտքի ցուցիչներ:

,՛ /

Տ. լ

«Վ,

՛ 7 --

Նկ. 2.2. Աստիճանայինօղակներ ը

սայր

Նկ. 2.1. Սագնիսական սլաք

Հ.

ագատ

ՀՀԿմ

գլխարկ

Բուսոլի ն կողմնացույցի հիմնական տարբերությունը կայանում է նրանում,որ բուսոլը միշտ ունի աստիճանայինօղակ ն դիտման հարմա29

րանք, որոնք անհրաժեշտ են մագնիսական ազիմուտների ն ռումբերի չափման համար: Կողմնացույցներում, աւվորաբար, այդպիսի հարմարանքներ չեն լինում (նկ. 2.3): Ռրպես դիտմանհարմարանքբուսոլներում,

ազիմոտղը: Դիրեկտրիսայիառկայության շնորհիվ այդ կողմնացույցը համարյա ոչնչով չի տարբերվում բուսոլից: Բոլոր բոառլնելը, ըստ օգտագործման, բաժանվում են երկու խմբի` ձեռքի ն շտատիվային: Ձեռքի բուսոլներն աշխատանքիժամանակ պահում են ձեռքում, իսկ շտատիվայինը հագցնում են շտատիվ կոչվող եռոտանու գլխին:

առավել հաճախ, ծառայում են դիռպտրները: Վերջիններս ունեն թիթեդի տեսք ն լինում են աչքային ու առարկայական: Աչքային դիոպտրներում արվում է նեղ, ուղղաձիգկտրվածքկամ մի քանի ոչ մեծ կլւր անցքեր բացվում են ուղղաձիգ գծի ուղղությամբ (նկ. 2.4): Առարկայականդիոպտրներն ունենում են լայն, ուդղաձիգ կտրվածք, որի մեջտեղումձգվում է բարակ մագիկ: Հաճախ, հարմարության համար, պատրաստում են կոմբինացված դիռպտրներ, որոնց վերնում արվում է նեդ բացվածք, իսկ ներքնում՝ բարակ մազիկովլայն կտրվածք:

Նկ. 2.3. Կողմնացույց

|լ Նկ.

2.4.

Դիոպարներ

Աչքային դիոպտրովն առարկայական դիռոպտրիմազիկով անցնող հարթությունը կոչվում է կոլիմացիոն: Այն գործողությունը,որի դեպքում հարթությունը համընկնեցնումեն տված կետին, կոչվում է դիտասնեռում: Վերջինիս ժամանակ նայում են աչքային դիռպտրինն առարկայական դիռպտրիմազիկնուղղում տված կետին: Ներկայումս օգտագործվում են Ադրիանովի լուսավորվող կողմնացույցները (նկ. 2.5): Վերջիններիս հիմնական առանձնահատկությունը կայանում է նրանում, որ մագնիսական սլաքի հյուսիսային ծայրը ն աստիճանային օղակի 0-ն մթության մեջ լուսավորվում են: Ապակե կափարիչի վրա կա լուսավորվողուղիղ, որը կոչվում է ուղղորդիչ կամ դիրեկտրիսա: Կողմնացույցի կափարիչը պտտվում է արկղի հատակին գտնվող ազիմուտային աստիճանաօղակիշուրջը: Վերջիններիս բաժանումներն աճում են ժամացույցի սլաքի պտտման ուղղությամբ: Ադրիանովի կողմնացույցում դիրեկտրիսան,ըստ էության, հանդիսանում է դիտասնեռման հարմարանք ն հնարավորություն է տալիս որոշելու գծի մագնիսական

ւ 112

ԱԱ

ատար

2 «5:

Նկ.

2.5.

ՀԱ ար

Հ..«ՀԱ

Ադրիանովիկողմացույցը

Բուսոլի հատուկ տեսակ է հանդիսանում Շմալկալդերի բու սոլը (նկ.2.6): Այդ բուսոլի արկղի ներսում, սայրի ծայրին, դրվում է մագնիսական պաք, որին վերեից ամրացվում է կարտոնիցկամ ալյումինից պատթեթն աստիճանաօղակ: Օղակի վրա աստիճանային բաժանումներնաճում են ժամացույցիսլաքի պտտման ուղղութ-

րաստված ազիմուտային

Օղակի 0-180" '. Սիր անր էՍ առանցքի աագւթյու գտնվում հարավային ծայրում: րում ո՞ր բուսոլի արկղին ամրացվում հոդակապային ոակադերըի առարկայականն ունի սովորական կառուցվածք, որո խկ աՆ իճ հավասարակողմ Նոր զեա: Խր աոդանկյուն Արար իր ան ն:ասի առարկաների մ իջական աւն իսկ Բոոանքով ներքեինի միջոցով, նայելովպրիզմային, օղակի կատարում հաշվեյո ոի ակր պրիզմայիմեջ մեծացված ընկնում

լռ

սլաքի

սագնիսական

նրա

հետ, ընդ

է երկու

ցից

ապա

կատա-

րում են

ր,

ըստ

ցույց: Այյկ

ո-

բաժանումներն

օղ

արի անային

երնում են

են

ուղիղ

տեսթով: Պրիզման ըստ աչքի տեղակայելու համար, աչքային հո պտրը բարձրացնումկամ իջեցնում են Ք կոճակիմիջոցով: Շմալկալդե'

հի

բուսւլը

մեծամասամբ լինում է ձեռքի ն կոչվում է անդրադարձիչ:

Ավելի բարդ շտատիվային բուսղլ է Ստեֆանի բուսոլը: Այն տարբերվում է նրանով, որ ունի սովորականկառուցվածքիհոդային դիռպտրներ. որոնք անմիջականորենամրացվում են Րր լ բուսոլի արկղի ներքնումգտնվող ալիդադայի մետաղականքանոնին(նկ. 2.7): Ալիդադան պտտվումէ հորիզոնական մետաղական շրջանի կամ աստիճանային բաժանումներ ունեցող լիմբի կենտրոնում: Լիմբի աստիճանային բաժանումաճում են 0-ից մինչն 360", ժամաներն ցույցի սլաքի պտտման ուղղությամբ: Նրա երկու ծայրերում տեղադրված են վերներներ Լիմբը ներքնի մասում ի

օժտված է վռանով: Այդպիսի կառուցվածք ունեցող բուսոլը մյուսներից ավելի Նկ.27 Ստեֆանիբուսլը ճշգրիտ է: Գլանաձն արկղով բոլոր բուեն սդլներըկոչվում կլոր, ի տարբերություն մյուս բուսոլների, որոնց արկղերն աստիճանայինօղակի մասով ունեն ուղղանկյան տեսք:

ջօրեականը Հաուս-Կրյուգերիպրոյեկցիայում լինի գոտու առանցքային միջօրեականը,ապա ՛/ անկյունըկկոչվի Հաուսյան միջօրեականների մերձեցում: Կախված տրված կետերովանցնու միջօրեականներիգոտու առանցքային միջօրեականի ճկատմամբ ունեցած դասավորությունից, տարբերում են ւսրընելյան(դրական) ն արնեմտյան(բացասական) մերձեցում: Խ1. կետի միջօրեականի ՇյՕյ ուղղությանը Խ( կետով տանենք ԸԴՕլ' զ'ւգահեռ ուղղությունը:ՍտացվածԸԽԼԸ անկյունը կլինի ԽԼ կետումմիջօրեականներիմերձեցման՛/ անկյուն: Ստացված Ը'Խ/ԼԸ ն ՇՊԼԸլ անկյունները ԽԼն ԽԼ կետերումհավասարեն իրենցբացարձակ մեծությամբ,բայց ճշանով` հակադիր: Այսպես, միջօրեականներիմերձեցումը ԽԼ կետում դրական է, իսկ Խ/լ կետում` բացասական:

82.3. ԳԾԵՐԻ

եռՀր

ԴԻՐԵԿՑԻՈՆ

ԱՆԿՅՈՒՆՆԵՐ,

ԱԶԻՄՈՒՏՆԵՐ,

յց

ՌՈՒՄԲԵՐ

ՀՎ

ԱՐՈ 4: Է՛

ԶՆ

ՆՀ Ե ը

Ի:

«Տ | / Լ Է3) ավ-Հ | ) ( | ԻՎ չ

«ՏՅ

| `

Հ ՀՀ

Հաջ|

ՐԻՆ

ԿՈՂՄՆՈՐՈՇՈՒՄԸ,

ԵՎ ՍԱԳՆԻՍԱԿԱՆ

Ց.

ա)

ԻՍԿԱԿԱՆ

գ)լ

բ)

«7

| :

Էշ ի

միջօրեականինզուգահեռ: Խ/Լ ն

Լլ կետերովտարված միջօրեականների

հյուսիսային ծայրերով կազմված ԸԽԼՇլ անկյունը կոչվում է միջօրեականներիմերձեցման՛/ անկյուն տրված հ/լ կետում: Եթե հ1 կետի Ը1Օ մի32

էլ

լ՛

Ճղ ազիմուտը` հակադարձ:Երկըի մակերնույթիտարբեր կետերի իսկա-

նշանակություն ն տարբերվումեն միջօրեականներիմերձեցման՛/ անկյուճով: հլ կետով տանենք ՇԴՕ' ուղիղը` 1 կետումտարված իսկական (ԴՕ

Ն:

ել

ԽՐ/լ ուղղության Ճ ազիմուտը կոչվում է ուղիղ, իսկ ԽԼՃ/1ուղղության

կան միջօրեականներիուղղություններն իրար զուգահեռչեն: Դրա համար միենույն գծի տարբեր կետերում որոշված ազիմուտներն ունեն տարբեր

Հորիզոնական Ճ անկյունը, հաշված ժամացույցի սլաքի շարժման ուղությամբ, իսկական միջօրեականիհյուսիսայինծայրիցմինչն տրված գծի ուղղությունը, կոչվում է իսկական ազիմուտ (նկ. 2.8): Իսկական ազիմուտճերըփոփոխվում են 0-ից մինչն 360":

Նկ.28

Նկ. 2.8ա-իցկարելիէ գրել.

Ճ Ճ-

Ւ 4--180"

(2.1)

Այսինքն հ/լ կետում հ1ՃԼյլ գծի յ

ուղիղ ագիմուտը հավասար Է նույն

զծի սկզբնական հ/ կետում որոշված/Ճուղիղ ագիմուտինգումարած միջօրեականների մերձեցման՛/ անկյունը: 3/1.

գծի Ճղ հակադարձ ազի-

մուտը հավասալ է իր Ճ ուղիղ ազիմուտին գումարած

Եթե ԽՈՌ/լհատվածը փոքր է, ապա միջօրեւսկաններիմերձեցման "/ անկրոնը կարելի ընդունել հավասար 0-ի, իսկ ԽԼն Խո կետերում տարհատվածները՝իրար զուգահեռ,այսինքն. ված միջօրեականների 4-4

ՎԸ լ

1թըն

(2.2)

4-4Հ180:

ՊԱԼ

ելնում

են ուղիղ. իսկ դպղության Օ' դիրեկցիոն անկյունը` հակադարձ: Նկ. 2.8գ-ից

է. դր.

օ՛-ՕՊԱՏ00.

(2.3)

Երկրի բնական մագնիսականդաշտի ազդեցության տակ մագնիսական սպլաքը ցանկացածկետում դասավորվում է երկրի մագնիսական դաշտի ուժագծերի ուղդությամբ: Հետնաբար, մագնիսական միջօրեականի ուղղությունը տեղանքում որոշում են մագնիսականսլաքի ԸխՕրդ

առանցքի օգնությամբ (նկ. 2.8բ): Եթե իսկական միջօրեականի ուղղության փոխարեն, որպես ելակետային, ընդունել մագնիսականմիջօրեականի ԸՈՕդպուղղությունը(մագնիսական սլաքի առանցքը), ապա Ճ/Ի/լ

այսինքն` հակադարձ դիրեկցիոն անկյունը հավասար է ուղիդ անկյանը գումարածկամ հանած 180":

Երբ օ-256"15.,կունենանք 0'-256:15-180:-76:15գծերի իսկական ն մագնիսական ազիմուտներիու դիրեկցիոռն անկյունների փոխարեն հաճախ օգտվում են նրանց ոււմբերից: Ռումբը միջօրեականի մոտակա ծայրով ն տրված գծի ուղղությունով կազմված սուր անկյունն է: Եթե ԽԼ կետով տանենք միջօրեականի ուղղությանն ողդղահայաց 3ոոձղւ (Արնմուտք) 8օօոօո (Արնելք) գիծը, ապա կստացվեն հետնյալ թառորդները(նկ. 2.9). հյոսիսարնելյան՝ ԸՑ, հարավարնելյան` ՕՑ, հարավարնմտյան`)Օ3,

Դործնականում

Ը`

Շ``

հյուսիսարնմտյան՝ Ը3: ուշ"

գծի կողմնորոշումըկկատարվիըստ /Ճյլ մագնիսականազիմուտի:

Ինչպես իսկական, այնպես էլ մագնիսականագիմուտըհաշվում

Ա.

Ստացված Օռ անկյունը, որը հաշվվում է ժամացույցի սլաքի պտտման ուլղությամբ Ճ-երի առանցքի դրական ուղղությունից մինչն տվյալ Խ/Խ( գծի ուղղությունը,կոչվում է դիրեկցիոնանկյուն: Դիրեկցիոն անկյունները փոփոխվումեն 0-ից մինչն 360":

ա.

ՇՀ

աաա

են

սագնիսական միջօրեականի ուղղության հյուսիսային ծայրից, ժամացույցի սպաքիշարժման ուղղությամբ, մինչն տրված գծի ուղղությունը: Սագնիսական ազիմուտներընույնպես փոփոխվումեն 0-ից մինչն 360": Եթե Հաուս-Կրյուգերիուղղանկյունկոորդինատայինհամակարգում որպես ելակետային ընդունել գոտու առանցքային միջօրեականի ուղղությունը՝ Ճ-երի առանցքը, ապա հարթության վրա գծերը կկողմնորոշվեն առանցքային միջօրեականինկատմամբ: ԽԼ կետով անցկացնենք գոտու առանցքային միջօրեականինզուգահեռ Ճ2 գիծը (նկ. 2.8գ):

(24)

Երբ օ--165՝42-.կունենանք 0'-165"42՛: 180:-345:42-

հակադարձ ազիմուտները, որոշված միննույն այսինքն. կետում. իրարից տարբերվումեն 180"-ով, ԽՈ/( գծի ուղիղ

Ուղղություն Յ/Խ/լ-ի Օ դիրեկցիոն անկյունն անվանում

ՀԼ Հն

ԻԷՎ

ԵՏԸ

ՀՀ» ՏՈՄ»

«3.5

Նկ.29

Գեռդեզիայում այդ քառորդներըհամարակալումեն միջօրեականի ուղղության հյուսիսային ծայրից ժամացույցի սլաքի շարժման ուղղությամբ (նկ. 2.9-ի վրա քառորդներընշանակվածեն Լ, Ա, ԱԼն ԷՄ թվերով): Ռոոմբը նշանակվումԼ ո տառով, որն ունի ինդեքս,օրինակ,168, դօ» Ռօ3 ն ոո, իսկ նրա մեծություննարտահայտվումէ փակագծայինանկյունով ն

ճշանակվում համապատասէ ով:Օրինակ, Խ/Խ/լ,

ՃԽԸ,ԽԱՆնԽԽկ

գծերը ունեն խանաբար հետնյալ ռումբերը՝ շր (է), դօ8 (թ), ոօո(8)ն ոյ(կ) 2.1-ում է տրված ազիմուտների, դիրեկցիոն Աղյուսակ ցույց անկյունների ն նրանց համապատասխանռումբերի միջն կախվածությունը: Ազիմուտների ն դիրեկցիոն անկյունների եռանկյունաչափական են աղյուսակներով, ըստ համապաֆունկցիաների արժեքներն որոշում տասխան ռումբերի: Աղյուսակ2.1 Մգիմուտի զամ ՔՔառորդները |դիրեկցիոն

ը Ծ

էանկյան

գու Նզիճոտի

Ռումբերը

անկյան մեծությունը մեծությունը 0-90

350360

եծ:

դիրեկցիոն անկյան

մեծությունը

ոո(ե)

որր

Ա-Ն

Տոր

ՅԵ

որո

ՆՅԱՐ

- ա)

Երկրի մագնիսականությանազդեցության տակ մագնիսականսլաքի առանցքի ուղղությունըչի համընկնումտրված կետի իսկականմիջօըեականի ուղղության հետ: Նրանց միջն կազմվում է 8 անկյունը, կոչվում է մագնիսականսլաքի շեղվածություն(նկ. 2.10):

ժ) դ լ

ՅՐ Հ

ՅԵՐ

Ի`

ան

(Թ. Հ

որը

Կախված մագնիսականն իսկականմիջօրեականներիփոխադարձ դիրքից, տարբերում են արնելյան (ծր) ն արնմտյան (ծ) շեղվածություն, ընդ որում արնելյան շեղվածությունն ունի դրական նշան, արնեմտյանը՝ բացասական: Երկրի մակերնույթիտարբեր կետերում մագնիսական սլաքի շեղվածությունը տարբեր է: Այսպես, շեղվածության մեծությունը Սոսկվայում 10.5 է, Ռիգայում` -2".6, Պուլկովոյում` Է8:,5, Յակուտիայում` 18.0, Իրկուտսկում -2" ն այլն: Մագնիսական սլաքի շեղվածությունը ԱՊՀ երկրներիտարածքում փոփոխվումէ 10-ից Մագնիսական սլաքի շեղվածությունը միննույն կետում չի պահպանում իր մեծութէ այլ փոփոխվում ն այլգորյունը, կախված ժամանակից, եղանակից ծոններից: Տարբերումեն շեղվածության դաիային, տարեկան ն օրական փոփոխումներ:Այսպես, օրինակ, ԱՊՀ երկրների միջին լայնություննե-

մինչն -15":

հումսլաքիօրական Ը

Նկ.

2.10

շեղվածությունը

տարվա ընթացքումնրանք կարող են հասնել 22:,5-ի: Այն շրջանները, որոնցում սլաքի շեղվածության տեղական փոփոխությունները նշանակալի են, կոչվում են մագնիսականանոմալիայի

շրջաններ: Այդպիսիշրջան է հանդիսանումԿուրսկի մագնիսականանոմալիան: Մագնիսական սլաքը բացի հորիզոնականհարթության մեջ շեղումից, նան թեքվում է ուղղաձիգ հարթության մեջ: Այդ թեքմանանկյունը կոչվում է մագնիսական սլաքի թեքվածություն:Թեքվածությունը տարբեր կետերում ունի տարբեր նշանակություն: կետով տանենք իսկական միջօրեականի Օ1Օ ուղղությունը ն մագնիսականմիջօրեականի ուղղությունը` արնելյան (ՇԿԴՕԽ) ո արնմտյան (ԸՕր) շեղվածություններիհամար (նկ. 2.10ա ն բ): ԽԽՈ գծի իսկականազիմուտը կլինի Ճ անկյունը, իսկ մագնիսականազիմուտը՝ ՃԽ: Արնելյան շեղվածության դեպքումկունենանք` 4Հ

Հծք»

(2.5)

իսկարնմտյան շեղվածության դեպքում`

Վ Դ"

երբեմն ա տարեկան

հասնում է 15՛,

եղի Ա Սեր փոփոխություններ բավական

Քանի

որ

«մկ -6յ:

(2.6)

արնելյան շեղվածությունը հաշվում են դրական (68), իսկ

արնմտյանը՝բացասական (-ծգ), ապա գծի իսկական ազիմուտն երկու դեպքումէլ որոշում են հետնյալ բանաձնով`

4Հ

նյ 6,

(2.7)

այսինքն` գծի իսկականազիմուտը հավասար է նրա մագնիսականազիմուտին, գումարած մագնիսական սլաքի շեղման անկյունը: Ընդ որում, արնելյան շեղումը վերցնում են դրական նշանով, իսկ արնմտյանը՝ բա-

| 5

(2.8)

որտեղ՝ բանաձնով,

07540: էա"190

0՛,540»

Վ ":Ք-ՀՐՅ

ՏՆ// : Տ

Ֆ ք 12.

)

|Հ

ՔՀ3438՛ ռադիանումեղած րոպեներիթիվն է, Խ-6371կմ երկըիմիջինշառավիղնէ: Եթե (-1կմ, ապա 2.9 բանաձնը կընդունիայսպիսիտեսք` -

7՛ Հ0.540-150

Փ-55'51՛

(2.10)

լայնությանհամար՛/-ն կստացվի 0.8: Եթե «ՏՍ, ապա Խն Էլ կետերումմիջօրեականների դիհատվածները տում են որպեսզուգահեռն միջօրեականների մերձեցումՕ-նչեն հաշվում: Նկար 2.11-ի Խլ կետում /Ճլ անկյունը գծի իսկական ազիմուտնէ, 0ւ նրա դիրեկցիռն անկյունը, Ճաղ-ը նրա մագնիսական ազիմուտը:

Հետնաբար՝

Օ-ձալ- Ա -յլ),

(2.11)

այսինքն` գծի դիրեկցիոնամկյունը տվյալ կետումհավասարըէ նրա մագճիսական ազիմուտին գումարած մագնիսականմիջօրեականի շեղվածության ն մերձեցմանանկյան տարբերություննայդ նույն կետում:

ած

մ «լՀ

ԼՅ

Դ" |

Տ |

|զ

1 1.

Տ |8 Ճ ՅՆՏ |

)7 3

ԿԱ լեք 1 :--»

ԹՅՈ4, |

ԼՆ աց

/Հ. -

ՏԻ

Եե.271

(2.9)

Տ|

Միջօրեականներիմերձեցման անկյունը գտնում են՝

ԻՄ.

Մագնիսականազիմուտի Ճո մեծությունը տեղանքում որոշում են բուսոլի օգնությամբ: Մագնիսական սլաքի ծ շեղումը տվյալ տեղանքի համար ստանում են մոտակա օդերնութաբանականկայանից, ինչպես ճան վերցնում են տեղագրականքարտեզից կամ մագնիսական շեղումներիհատուկ քարտեզից: Նկար 2.11-ից երնում է, որ ազիմուտը, դիրեկցիոնանկյունը ն հաուսյան միջօրեականներիմերձեցումը իրար հետ կապված են հետնյալ

հարաբերակցությամբ՝ 4ՀՃԴՅ:

/չ

ցասական:

՝»

Նթե կողմնացույցի մագնիսականսպաքիհյուսիսային ծայրը համընկեցնենք0'-ի հետ, իսկ հարավայինծայրը` 1804շտրիխի հետ, ապա 01807 տրամագիծնիրենից կներակայացնիմագնիսականմիջօրեականի ուղղությունը: Ենթադրենքմագնիսականսլաքի շեղվածությունն արնելյան է ն հավասաըէ 8-ի: Դա նշանակումէ, որ մագնիսականսլաքի հյուսիսային ծայրը շեղված է աշխարհագրականմիջօրեականիցդեպի արնելք 8"-ով:Տեղակայենք կողմնացույցնայնպես, որ մագնիսական սլաքի հյուսիսայինծայրը շեղվի 0'-ից դեպի արնելք 8:-ով:Ենթադրենք, որ գործիքն ունի ազիմուտային աստիճանաօղակ,որի բաժանումներն աճում են սլաքի պտտման ուղղությամբ: Այդ դեպքում աս0-180 տրամագիծը աշխարհագրական 0 շտրիխը ցույց կտա հյուսիս, ընդ 180 -ր՝ հարավ,90'-ը՝ արնելք ն 270 -ը՝ արնմուտք: Գիտենալովվերոնշյալը, հեշտ կլինի գտնել նան միջանկյալ ուղղությունները` հյուսիսարնելք, հարավ-արնելք,հարավ-արնմուտքն հյուսիս-արնմուտք:Հետնաբար,կողմնացույցովճիշտ կողմնորոշմանհամար անհրաժեշտ է մագնիսականսլաքի շեղման անվանումըն մեծությունը: Գիտենալ

ժամացույցի կներկայացնի միջօրեականի ուղղությունը, որում տիճանաօղակի

Տեղագրական քարտեզներիվրա մագնիսական սլաքի շեղումլւ, սովորաբար, ցույց է տրվում քարտեզի յուրաքանչյուր թերթիհամար ոլւպես արտաշրջանակայինձնավորում: Դա հնարավորություն է տալիս, կողմճնացույցի օգնությամբ, տեղանքում կողմնորոշել քարտեզի թերթն ըստ աշխարհագրական միջօրեականի: Ենթադրենք, քարտեզի թերթի արտաշրջանակային ձնավորմանմեջ տրված է, որ մագնիսականսլաքի շեղումն արնելյան է, իսկ մեծությունը՝ 10": Ըստ աշխարհագրական միջօրեականի քարտեզի այդ թերթլ կողմնորոշելու համար, նրա վրա դնում են կողմնացույցն այնպես, որպեսզի գործիքի 0-180" տրամագիծը համընկնի քարտեզի արնմտյան կամ արնելյան շրջանակի հետ, իսկ 0-6 ուղղվի շրջաբատաշաւ

նակի հյուսիսային կողմին: Կողմնացույցի սլաքն ազատելով, պտտում են քարտեզը գործիքի հետ միասին այնքան, մինչն որ սլաքի հյուսիսային ծայրը շեղվի 0"-իցդեպի արնելք 10'-ով (նկ.2.12): Այդ դրությամբ քարտեզը կողմնորոշված կլինի ըստ աշխարհաեկ. 2.12. գրական միջօրեականի: Եթե մագնիսական սլաքի շեղումը անհայտ է, ապա քարտեզի կողմնորոշումըկլինի մոտավոր: Այդ դեպքում կողմնացույցը դրվում է քարտեզի վրա ն սլաքի հյուսիսային ծայրը համընկեցնումեն 0՛-իհետ:

նի հորիզոնական: Չափումներիկարգը ն հաջորդականությունը կախված են գործիքի կառուցվածքից:

Ադրիանովի կողմնացույցովգծի ագիմուտի չափման համար նախ մագնիսական սլաքի ծայրը համընկեցնումեն 05 շտրիխի հետ (նկ. 2.13): Այնուհետն պտտերովկողմնացույցիկափարիչը, դիրեկտրիսան ուղղում են

գծի ծայրին գտնվող առարկային: Դիրեկտրիսայիառարկային ուղղված ծայրով կարդում են հաշվեցույց, որը կարտահայտիազիմուտի մե-

ծությունը: Շմալկալդերիբուսոլով ազիմուտըչափում են հետնյալ կարգով: Բուսոլով կանգնում են գծի սկզբնակետումն պահելով գործիքը հոլիզոնական, ուղղորդում են գծի ծայրին ն դիտելով աչքային դիոպտրի պրիզմայից, կարդում հաշվեցույց: Այդ հաշվեցույցի նշանակությունըհավասար կլինի ազիմուտային անկյանը (նկ. 2.14): Շմալկալդերիբուսողլովաշխատելիս, ստուգման նպատակով,ազիմուտըչափում են երկու անգամ:

Սսգնիսականազիմուտի չափումը Ադրիանովիկողմնացույցով Նկ.

ծ 2.5. ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ

ԵՎ ՌՈՒՄԲԵՐԻ

ԱԶԻՄՈՒՏՆԵՐԻ

ՉԱՓՈՒՄԸ

Կլոր բուսոլները ն աստիճանաօղակու դիտման ռարմարանք ունեցող կողմնացույցները կարող են ծառայել ոչ միայն անմիջականորեն կողմնորոշման, այլն տեղանքի գծերի մագնիսական ազիմուտների ու ռումբերի չափման համար: Եթե կողմնացույցը կամ բուսոլն ունեն ազիմուտային օղակ, ապա չափվում են մագնիսական ազիմուտները, իսկ ռումբային օղակի դեպքում` մագնիսականռումբելլ: Ուղիղ մագնիսական ազիմուտի կամ ռումբի չափման համար, գործիքը տեղադրում են գծի սկզբում այնպես, որպեսզի նրա աստիճամնաօղակի հարթությունը լի-

2.13.

2.44. Սագնիսական ազիմուտի չափումը Շմալկալդերիբուսոլով

Նկ.

Ստեֆանի բուսոլով ազիմուտճների չափման ժամանակ,գծի սկզբում գսրծիքիտեղադրելուցհետո, շտատիվի վրա ամբողջգործիքըպտտում են այնքան, մինչն որ լիմբի 0-ն համընկնիմագնիսականսլաքի հարավային ծայրի հետ: Այնուհետն շտատիվի վրա գործիքի ամրացումիցհետո, ուղղորդում են գծի ծայրին ն աչքային դիոպտրիվերներովկարդումլրիվ հաշվեցույց,իսկ առարկայական դիոպտրիվերներով՝միայն րոպեները: Երկու վերներներով կարդացված հաշվեցույցներիրոպեների ճշանճակություննեհից հանում են միջինը, որը ն գումարումեն առաջին հաշվոցույցի աստիճանների թվին: Գումարը կլինի գծի մագնիսական ազիմուտը:Ստուգման են ազիմուտի նպատակով, մեծությունըչափում երկրորդանգամ:

Բուսոլով ռումբի չափման ժամանակ, ռումբի անվանումն որոշում գծին մոտակամագնիսականսլաքի ծայրի ն սլաքի նկատմամբ ունեցած գծի խոտորմանդիրքի: Օրինակ,եթե գծին մոտակամագնիսական սլաքի ծայրը հյուսիսային է, իսկ գիծը շեղված է սլաքի նկատմամբ դեպի արնմուտք, ապա ռումբի անվանումը կլինի ՇՅ (ձյուսիսարնմուտք) (նկ. 2.15): Ռումբերի աստիճանային մեծությունն որոշում են ըստ պաքի հյուսիսային ն հարավային ծայրերով կարդացված հաշվեցույցների` վերցնելով նրանցմիջինը: են ըստ

Մագնիսականազիմուտներին ռումբերի չափման ճշտությունը Նկ. 2.13. Սագնիսականռումբի հիմնականում կախված է հաշվեչափումը թուսոլով ցույցների ընթերցման ճշտությունից, ինչպես նան մագնիսականսլաքի վրա օրական խոտորման ազդեցությունից: Վերջինս կարող է հասնել մինչն 15: Սխալների վերոհիշյալ աղբյուրները հաշվի առնելով, ընդունում են, որ մագնիսականազիմուտների ն ռումբերիչափմանճշտությունըհավասար է :Է15--ի:

8 2.6. ԿՈՂՄՆԱՑՈՒՅՑԻ

ՍՏՈՒԳՈՒՄՆԵՐՆ

ԵՎ ԲՈՒՍՈԼԻ

ՈՒ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒՄԸ

Կողմնացույցն ու բուսոլն օգտագործելուց առաջ ւսնհրաժեշտ է ստուգել ն հետազոտել: Նրանց ստուգումը ն հետազոտումըկայանում է

հետնյալում.

Մայրը պետքէ լինի բավականինսուր, ագատը՝կոկիկ հղկված ն սլաքը լավ մագնիսացված: Այդ ստուգմանժամամճակ սլաքին թողնում են հանգստանա ն. կատարումեն հաշվեցույց նրա հյուսիսայինծայրով: Այնուհետն սլաքին մոտեցնումեն երկաթիկամ պողպատիկտոր: Վերջինս հեռացնելովնկատում են, թե սլաքը որքան արագ է կանգ առնում ն որ բաժանման վրա: Եթե սլաքը տատանումներիցհետո արագ հանգստանա ն նրա հյուսիսային ծայրով կարդացվածհաշվեցույցը մնա նույնը, ապա առաջադրված պահանջներըկլինեն բավարարված: Հակառակ դեպքում գործիքըպետքէ հանձնելհատուկարհեստանոց`վերանորոգման: 1.

Մագնիսականսլաքը պետք է լինի հավասարակշռված:Ստուգհամար գործիքիաստիճանաօղակիհարթությունըբերում են հորիզոնական դրության: Այնուռետն, չփոխելով աստիճանաօղակի հարգործիքը պտտում են տարբեր կողմեր: թության հորիզռոնականությունը, Նթե այդ ընթացքումսլաքի երկու ծայրերը գտնվեն գործիքիկափարիչի հատակից նույն հեռավորությանվրա, ապա մագնիսականսլաքր հավասարակշռված է: Եթե սլաքի մի ծայրը լինի բարձր, իսկ մյուսը` ցածը, ապա սլաքի թեթն ծայրին հագցնում են նրբաթիթեղից(ՓօոԵոճ)պատրաստված փաթույթ այնպես, ռր սլաքը հավասարակշովի: 3. Սլաքը չպետք է ունենա նշանակալիարտակենտրոնություն:Սովորաբար մագնիսականսլաքը պտտվում է աստիճանաօղակիոչ ճիշտ կենտրոնում:Այդ երնույթն անվանում են սլաքի արտակենտրոնություն: գոյությունըհայտնաբերվումէ հետնյալկերպ. գորԱրտակենտրոնության ծիքի աստիճանաօղակիհարթությունըբերում են հռրիզոնականդրության ն սլաքի երկու ծայրերով կարդում հաշվեցույց: Եթե սլաքը գտնվերաստիճանաօղակի ճիշտ կենտրոնում,ապա ազիմուտային օղակի դեպքում ՀԻ ոորթաւին 2.

ման

հաշվեցույցների Սարա ոզասար կանոն օղակի դեպքում`Սանեն չի պահպանվում: զրո:

Որպես

դա

Ենթադրենք մագնիսական սլաքը գրավում է շԵ արտակենտրոն դրությունը (նկ. 2.16): Տանենք աստիճանաօղակիկենտրոնովանցնող ն ՁԵ-ինզուգահեռ ճեց ուղիլը: Նշաճակելով սլաքի հյուսիսային ն հարավային ծայրերովկարդացվածճիշտ հաշվեցույցներըՃ-ով ն Ճլ-ով, իսկ սլաքի նույն ծայրերով կարդացված փաստացիհաշվեցույցները ո ն ոյ-ով, կարող ն Ճլ-ոլ-ԵյԵ: Այստեղից` Ճ-ՒՃյ-(ոՒու)Ւ(ոօ8-ԵցԵ):Գիենք գրել, որ Ճ-ոՒ:ցո 1807, ն աո-ետե, կարելի է գրել` 22-(ոռյ) տենալով, որ Հե-3ԱԷ180.

որտեղից`

ու ա---Վ-

Հ1805)-: -

(2.12)

Այսպիսով, սլաքի հյուսիսային ծայրով կարդացած ճիշտ հաշվեցույցը հավասար է սլաքի երկու ծայրերով կարդացված փաստացի հաշվեցույցներիկիսագումարին,ռրոնցից սլաքի հարավային ծայրով կարդացված հաշվեցույցը պակասեցվում կամ ավելացվում է 180"-ով: Շմալկալդերիբուսոլով ազիմուտիորոշման ժամանակ կատարվում է միայնմեկ հաշվեցույց, որը հնարավորություն չի տալիս վերացնել սլաքի արտակենտրոնության ազդեցությունը: Այդ բուսոլով աշխատելիս,

արհաարտակենտրոնությունն սլաքի մեկ աստիճանըչգերազանցող է սխալը գերազանցումմեկ ասմարհում են: Եթե արտակենտրոնության են վերանորոգման: տիճանից,ապա գործիքըհանձնում սխալի ազդեՍտեֆանի բուսռլի դեպքում արտակենտրոնության որի գությունը վերանումէ նրա կափարիչիայնպիսի հարմարանքով, դեպքումսլաքովհաշվեցույցներ չեն կատարվում:

սլաքի Նկ.2.16. Մագնիսական

սխալը Նկ. 2.17 Բուսոլի կոլիմացիոմ

ւսրտակենտրոնությունը

հարթությունըպետք է անցնի կոլիմացիոն Բուսղլի դիռպտրների հարկոլիմացիոն 0-1 80" տրամագծով: Նթե բուսոլիդիոպտրների

օղակի նա տրամագծի թությունըչի անցնումօղակի 0-180: տրամագծով,ապա հետ կազմումէ անկյուն, որն աճվանում են բուսոլի կոլիմացիոնսխալ: կամ նվազեցնումէ բուսոլովչափվողմագնիսաԱյդ սխալնավելացնում հարթությունըհաՆկ. 2.17-ում կոլիմացիոն կան պաքի շեղվածությունը: ուղղությանհետ, իսկ ամիջօրեականի մընկնում է աշխարհագրական ռարկայականդիռպտընուղղված է դեպի նյուսիս: Կոլիմացիոն սխալի սլաքի հյուսիսայինծայրով ընդեպքում,մագնիսական բացակայության սլաքի իրականթեքվածությունը: թերցվածհաշվեցույցըկարտահայտեր Տվյալ դեպքում սլաքի հյուսիսայինծայրով կարդացվածհաշվեցույցը 24 սխալի չափով: կոլիմացիոն փոքր կլինի իրականթեքվածությունից Որպեսզի այդպիսի բուսոլով որոշվի մագնիսականսլաքի չեղվածության ճիշտ մեծությունը,անհրաժեշտէ համեմատել այդ բուսոլը նորսխալի 4 մեծությանարժեքը: մալի հետնորոշել կոլիմացիոն

827 ՍԱԳՆԻՍԱԿԱՆ

ՍԼԱՔԻ

ՇԵՂՎԱԾՈՒԹՅԱՆ

ՈՐՈՇՈՒՄԸ

Սագնիսականազիմուտներին ռումբերի իսկականւսզիմուտներով ն ռումբերով փոխարկմանհամար, անհրաժեշտ է գիտենալ մագնիսական սլաքի շեղմանմեծությունը:Վերջինիսնշանակությունըստանում են գծի չափված իսկական ն մագնիսականազիմուտների համեմատման ճանապարհով: Գծի իսկական ազիմուտի չափման եղանակներըշարադրված են եղանակով պրակտիկաստղաբաշխությանկուրսում:Աստղաբւսաշխական են ն արագ ճիշտ: Որոշ դեպքերումիսգծի իսկականազիմուտնորոշում կականազիմուտիչափման համար դիմում են ավելի պարզ, բայց փոքրը ճշտությունապահովողեղանակների: էձ Իսկական ազիմուտի որոշման ժամանակ աշխարհագրականմիջօրեականի ուղղություն, սահմանվում է գծի սկզբում կամ վերջում: Առավել հասարակ եղանակներովաշխարհագրական միջօրեականիուղղությունը սահմանելու համար կիրառվում են հետնյալ երկու եղանակնելոը: Առաջին եղանակի դեպքում կիրառվում է արնացույց: Այն ներկայացնումէ հորիզոնականհարթությունհամակենտ- Նկ. 2.18. Սագնիսականսլաքի րոն շրջանագծերի համակարգով,որոնցՕ շեղվածությանորոշումը կենտրոնում գտնվում ռչ 10սմ-ից պակաս է գնոմոնուլ երկարությամբ ասեղ (նկ. 2.18): Պարզ եղանակինաշխարհագրականմիջօրեականիուղղություննորոշելու համարարնացույցը դնում են տրվածկետում: Այնուռետնամբողջ օրվա ընթացքումհետնում են ասեղիստվերինն շրջանագծիվրա նշում 8, Ե, 6, օյ, Ել ն8լ կետերը,որոնցվրաընկնումէ ստվերի վերջը: Միացնելով ն կետերը յուրաքանչյուրշրջանագծինշանակված84., ԵԵլ, օ6յ լարերով Դրանքկիսելով,գտնումեն ո, ո, է... կետերը,որոնք գտնվումեն Օ կետի աշխարհագրական միջօրեականիհարթությունում:Ստացված կետերով տանում են ուղիղ, որի ծայրերին մտցնելովասեղներնրանց ուղղությամբ դնում են Ճ նշանաձողը:ՕՃ գիծը կներկայացնիաշխարհագրական միջօհեականի միուղղությունը:Նկարագրված եղանակովաշխարհագրական ջօրեականի ուղղությանորոշման սխալըհասնում է 10՛: |

միջօրեականիմոտավոր Երկրորդ եղանակովաշխարհագրական է ուղղությանորոշումըկատարվում գիշերով,ըստ բնեռային աստղի: Այս եղանակիէությունըկայանում է հետնյալում: Փոքը արջ համաստեղութմոտ է երկրի հյուսիյան պոչի վերջումգտնվողԲնեռային աստղը շատ

ԳԼՈՒԽ 3

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

հարթությունը:Քանի որ իսային բնեռին,որով անցնում է միջօրեականի ապա րականումԲնեռային աստլլը ետ է ընկած երկրի բնեռից 1"04-ով, նա առավել ճիշտ արդյունքներայս եղանակըտալիս է այն դեպքում,երբ

հարթությունով:Հայտնի է, որ այդ պահին Բնեանցնում է միջօրեականի Բենետռային աստղը գտնվումէ Մեծ Արջ համաստեղությանվերջին` ճաշ աստղի հետ մեկ ուղղաձիգհարթությանմեջ (նկ. 2.19): Ամրացնելովուղղալարը տրված կետում ն կանգնելովնրանից համաստեՄեծ Արջ քայլ հարավ, սպասում են այն ժամանակին,երբ

դության պոչը կիջնի հորիզոնի նկատմամբբոլորից ներքն: Շարժվելով ոաջ կամ ձախ` գտնում են այն կետը, րից դիտելիս Բնեռային ն Բենետնաշ : Քնեռայինաստղ աստղերը կհայտնվեն ուղղաձիգ գծի վրա: Գտնված ն տրված կետերով անցարան. նող ուղիղը ներկայացնումէ աշխարհագրականմիջօրեականիուղղությունը, | որը տեղանքումամրացնումեն ցցիկնե-

է ահա

"1 Բենետնաշ

բռվ: Եթե գիշերըլինի

Սրան

ԿՆկախում վառվողկովի արն Պոր իսկ են

լամպ:

հետնում

Բենետնաշ աստղերը դաեն Մագնիսական սլաքի սավորվում մեկ ուղղաձիգհարթութշեղվածությանորոշումն յան մեջ ամռանը, լուսաբացից առաջ, ըստ Բնեռայինաստղի իսկ աշնանը՝ կեսգիշերինմոտ:

Նկ.

տնա 2.19

Բնեռային

միջօրեականիուղղությունը. այնուՈրոշելով աշխարհագրական են հետն բուսոլով չափում նրա մագնիսականագիմուտըկամ ռումբը, որը ն կներկայացնի մագնիսականսլաքի շեղումըտրվածկետում: Մագնիսականսլաքի շեղումն առանցքայինմիջօրեականինկատե-

մամբ որոշելու համար. անհրաժեշտէ գիտենալտրված կետից դուրս են կող որնէ ուղղությանդիրեկցիոնանկյունը: Այդ դեպքումբուսոլը դնում տրված կետում ն չափում նշված ուլլության մագնիսականազիմուտը: Ուղղության չափված ագիմուտին նրա դիրեկցիոնանկյան տարբերությունը կներկայացնիմագնիսւսկան սլաքի շեղումը առանցքային միջօըեականինկատմամբ:

ԳԵՈԴԵԶԻԱԿԱՆ

83.1. ԳԱՂԱՓԱՐ

ԾԱՆՈԹՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՆՈՒՅԹՆԵՐԻ

ՀԵՆԱՐԱՆԱՅԻՆ

ՀԱՆՈՒՅԹՆԵՐԻ

ՄԱՍԻՆ

ՑԱՆՑԵՐԻ

ԵՎ

ՍԱՍԻՆ

Գեոդեզիական չափումների ամբողջությունը, որի արդյունքներով կազմվումեն տեղանքի տեղագրականհատակագծերը, քարտեզները ն պրոֆիլները.կոչվում է հանույթ: Սկզբնակետիցհանույթի հեռացմանը զուգընթաց,չափմանսխալներըգնալովկուտակվումեն, ավելանում,իսկ չափման արդյունքների ճշտությունը՝ նվազում: Որպեսզի սխալների կուտակումը կանխարգելել,հանույթը իրականացնում են հանույթային հիմճավորման կետերից, որոնք հավասարաչափ տեղաբաշխված են հաճւյթվող տարածքումն որոշված են բարձր ճշտությամբ: Տեւլագրական քարտեզը ստացվում է հանույթի արդյունքում, որի ժամանակկատարվում են մի ամբողջշարք չափումներ: Քանի որ բոլոր չափումները ուղեկցվում են պատահական սխալներով, ապա յուրաքան հանույթ իրականացվում է այնպիսի կարգով, որը նախազգուշացնում է այդ սխալների կուտակումը ն դրանով հնարավորություն ընձեռում սխալները հասցնել նվազագույնի: Այդ կարգի էությունը կայանում է ընդհանուրիցաստիճանականանցմանըմասնակիին,որի պահպանումը ը հ հատկապեսանհրաժեշտ է երկրի մակերնույթի նշանակալի մասերիհանույթի ժամանակ: Հանույթի կատալման աստիճանական անցումը ընդհանուրից մասնակիինապահովելու համար, հանույթվող տարածքում սկզբում ենտրումեն կետերի շարք, որոնք գտնվենիրարից ճշանակալի հեռավորություններիվրա ն հավասարաչափտեղաբաշխվածլինեն տեղանքում: Շյդ կետերիդիրքը երկրի մակերնույթի վրա համապատասխանձնով ամրացվումէ ն որոշվում մեծ ճշտությամբ: Կետերի ցանցը այճուրետն է մեծաքանակ, բայց ավելի փոքր ճշտությամբ որոշված կեխտացվում տերով:Այս կերպ ստացված կետերըհանդիսանում են հիմնականհենահանայինկետեր, որոնց ամբողջությունըկազմում է հանույթի գեռդեզիա-

չյուր

կան հիմքը: Այդ կետերի հիման վրա հանույթի ժամանակստեղծվում է առավել փոքը ճշտության հենարանային ցանց, ռրը կրում է բանվորական հիմք անվանումը: Օգտվելովվերջիններիցն հիմնական հենարանային կետերից, կազմակերպումեն տեղանքիհանույթը: ն ուղղաձիգբնույՀենարանայինցանցերըլինում են հորիզոնական թի: Հորիզոնականհենարանայինցանցերըհաճախանվանումեն պլանա)ին հիմք, որի ստեղծմանհամարկիրառվումեն հետնյալեղանակները.

եռանկյունավորման, ճշգրիտ բազմանկյունավորման, 3. աստղաբաշխական: հանդիսանում են հեԵռանկյունավորումըն բազմանկյունավորումը նարանային ցանցերիկետերիստեղծմանգեռդեզիականեղամակներ:Ի 1.

տարբերությունվերջիններիս,հենարանայինկետերիդրությանորոշումը աստղաբաշխականդիտումներիճանապարհով, կոչվում է աստլղաբաշխական եղամճակ: Այն կիրառվումէ դժվարամատչելի ն քիչ հետազոտվածվայրերում, որտեղ անհրաժեշտ է արագ կերպով իրականացնելհանույթային աշխատանքներ:Հենարանայինկետերիստեղծմանաստղաբաշխականեղանակի էությունը շարադրված է պրակտիկաստղաբաշխությանդասընթացներում: Հիմնական բարձունքային հենարանայինկետերը ստացվում են երկրաչափականնիվելիրացմանմիջոցով:

832. ԵՌԱՆԿՅՈՒՆԱՎՈՐՄԱՆ

է հա-

վասարակողմին: Անկախպետություններիհամագործակցության երկրներումեռանկյունավորումըտարածվում է նկ. 3.1-ում պատկերվածմոտավորսխեմայով: Առաջինդասիեռանկյունավորման մինչն20կմ կողմ ունեցող եռանկն զույաններըկազմում են շարքեր, որոնք փռվում են միջօրեականների գահեռականների երկարությամբ:Այդ եռանկյուններիկից շարքերի միջն եղածհեռավորություննինչպեսմիջօրեականների, այնպես էլ զուգահեռականներիուղղությամբ,կազմում է մոտավորապես 200կմ: Եռանկյունավռրման շարքերը կազմում են վանդակներ,որոնցից մեկը պատկերված է նկ.3.1-ում:Վանդակիներսումտարածվումէ Ա, Ալ ն 17 դասերիեռանկյումավորմանեռանկյուններիհամատարածցանցը` կազմված ավելի փոքը եռանկյուններից: Այս կարգով ԱՊՀ երկրներիամբողջտարածքըծածկվել է եռանկյունավորման ցանցով, որն այդ երկրճերիհամարծառայումէ որպես պետականգեոդեզիականհենարանային ցանց:

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Եռանկյունավորումնանց է կացվումերկրի ձնի ու չափերի որոշման, հիմնականհենարանայինկետերիցանցերիստեղծման ն տարբեր գեռդեգիական աշխատանքներիճիշտ կազմակերպմանհամար: Այն մշակվել է 17-րդդարիսկզբում, հոլանդացիգիտնականՍնելիուսի կոդմից: Եռանկյունավորումնառաջինանգամկիրառվել է երկրի մակերնույն թի վրա, միջօրեականների զուգահեռականների երկարությամբ`մեծ տեսակի աշխահեռավորություններիորոշման նպատակով: Նման տանքները ստացել են աստիճանային չափումներանվանումը ն կատարվումեն երկրի ձնի ու չափերի ուսումնասիրման ճպատակով:Հետագայում եռանկյունավորումըսկսեց ծառայել նան որպես հենարանային կետերի ստացման հիմնական եղանակ: Եռանկյունավորումըներկա48

յացնումէ եռանկյուններիցանց, որոնցիցյուրաքանչյուրի ձնր մոտ

Նկ. 3.1. 1դասիեռանկյունավորման շարքերի սխեմանն շարքերըխտացնող 1 1ն 11 ն 17 դասերիգանգերը

այդ

Եռանկյունների բոլոր գագաթներներկրի մակերնույթիվրա ամուր կերպով հաամրացնումեն կենտրոններով,որոնց լավ տեսանելիության մար, վերջիններիսվերեի մասում պատրաստում են հատուկ կառուց49

վածքներ, որոնք կոչվում են եռանկյունավորման նշաններ: Նշանները լիճում են երկու տեսակի` ազդանշաններ(սիգնալներ) ն բուրգեր: Եռանկյունավորմանմեջ չափում են եռանկյուններիգծերի 4Ե, ճել, երկարությունները,ռրոնք կոչվում են բազիսներ, ինչպես ճան կողմերի միջն կազմված հորիզոնական անկյունները: Կուղմնորոշմանհամար, աստղաբաշխականդիտումներով, եռանկյունավորմանմեկ կամ մի քա.պ

նի կետերում որոշում են նրանց երկայնությունները ն լայնությունները, ինչպես նան մի քանի ընտրված ուղղությունների ազիմուտները:Այդպիսի կետերը կոչվում են Լապլասի կետեր:

83.3.

ՃՇԳՐԻՏ

ԲԱԶՍԱՆԿՅՈՒՆԱՎՈՐՄԱՆ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մի շարք դեպքերում,հիմնական հենարամային կետերի ստեղծման ժամանակ, դիմում են ճշգրիտ բազմանկյունավորմանը:Վերջինս կազմված է տեղանքում անցկացված բեկյալ գծերից կամ ընթացքներից: Սկզբում փռվում են բարձր կարգի ընՁ թացքներ, այնուռետն` հաջորդ կարԳի: Ընթացքների հատման մասերում ստացվում են ընդհանուր կետեր, որոնք կոչվում են հանգուցային: Արդյունքում ստացվում է անկանոն բազմանկյուննրի կամ ապոլիգոնների ցանց, դրի գագաթներըհանդիսանում են հենարանային կետեր: Նկ. 3.2-ի `

վրա ցույց է տրված ճշգրիտ բազճշգրիտ բազմանկյունավորմանմանկյունավորման սխեման, որտեղ սխեման հոծ գծերով պատկերված են բարձր կարգի ընթացքները,կետագծերով` ցածը կարգի, իսկ 4 ն Ե կետերը կոչվում են հանգուցային կետեր: Հնարավորության սահմաններում բազՆԱ. 3.2.

մանկյունավորման ընթացքներնարվում են ուղղագիծ: Բազմանկյունավորման կետերի կենտրոններըոչնչով չեն տարբերվում համապատասխան կարգի եռանկյունավորման կետերի կենտրոններից: Ընդ րում, վրա դրվում են նույնպիսի նշաններ, ինչպիսիք դրվում են եռանկյունավորմանհամապատասխանկարգերի դեպքում, բայց ավելի

կենտրոնների

փոքրըբարձրությամբ:

Ճշգրիտ բազմանկյունավորմանդեպքումչափվում են բոլոր կողմերըն նրանցովկազմված անկյունները: Ընդ սրում, ն՛ կողմերը, ն՛ անկյունները

չափվումեն նույնպիսիգործիքներովն նույն ճշտությամբ,ինչպիսիքօգտագործվումեն համապատասխան կարգի եռանկյունավորմանժամանակ:

Կախված գծերի չափման եդանակից, բազմանկյունավորումը լիճում է երեք տիպի. լ. տրավերսային, երբ գիծը չափվում է անմիջականորեն, 2. ապարալաքսային, 3. հեռաչափական: Պարալաքսային բազմանկյունավորումըհայտնագործվել է Ռուն մշակվել պրոֆեսոր Վ.Վ. Դանիլովի կողմից: Այս բազսաստանում մանկյունավորման ժամանակ կողմերըչափվում են ոչ թե անմիջականոբեն, այլ պարալաքսային եղանակով, ռրի էությունը կայանում է ռհետնյալում: ՃՑ կողմի որոշման համար (նկ. 3.3), մոտավորապես կենտրոնում, են ն ԽՈՎ նրան ուղղահայաց չափում սիմետրիկ բազիսը: Այնուհետն չափվում են Օյ

ՃՕՀՏլ նՕԹ-5,,

պարալաքսային անկյունները: Նշանակելով ԽՀՀ, կարելի է գրել,

ն ռչ

Օլ

ՏլՀ-Օջ--,

Օ-

Տ--Օջ--

ն48ՀՏ5Տլ3Հ5չ:

Հեռաչափական բազմանկյունավորման դեպքում կողմերը ճշտությամբ չափվում են հեռաչափերով:

(3.1) մեծ

Արա

Բ«ՀՀՅԱ-

աշ

Դ|

ՀՀՀ

ւք

Հ-1--

Տշ՝2 Է»--.8

Սառոմ

Նկ. 3.3. Աշգրիտբազմանկյունավորման կողմի ռրոշումը պարալաքսային

եղանակով

Բազմանկյունավորմանբնագավառում մեծ աշխատանքներ են կատարվել ռուս գիտնական Ա.Ս. Չեբոտարյովիկողմից: Նրա առաջարկով բարդ ռելիեֆային պայմաններում հենակետերիստացման համար օգտվում են կոմբինացիոնեղանակից, որը նախատեսվում Է եռանկյունավորման ն բազմանկյունավորման համակցում:

83.4. ԲԱՐՁՈՒՆՔԱՅԻՆ

ՀԵՆԱԿԵՏԵՐ

վրա կազմակերպված տեղագրական հատարածքների Խոշոր տեղանքի նույթների ժամանակ արտահայտված Արգ մեկ մակերնույթի, ծովի պետք է հարաբերի մասնավորապես, ռելիեֆը են բարձունքային մակերնույթի նկատմամբ: Դրա համար անհրաժեշտ

բնույթի հենարանայինկետեր: ԱՊՀ երկրներումբարձունքային ռենակետերը ստացվումեն երկրաչափականնիվելիրացմանճանապարհով, որը բաժանվում հետնյալ կարգերի. 1 կարգի նիվելիրացում բարձը ճշտության, 11 կարգի նիվելիրացում ճշգրիտ. 11 կարգի ճիվելիրացում. 17 կարգի նիվելիրացում: միջոցով ստեղծվում է հիմնական Նռաջին կարգի բարձունքայինհենարանայինկետերի ցանց, ինչպեսնան լուծվում են մի շարք գիտականհարցեր: Վերջիններիսվերաբերումեն ծովերի ն օվկիա-

նիվելիրացման

տարբերությանորոշումը, ցամաքի դանոսների միջին մակարդակմճերի րավոր շարժումն ըստ բարձրության, մակարդակային մակերնույթի դեֆորմացիաներիուսումնասիրումը կապված ստորգետնյա զանգվածների տեղաշարժերիհետ նայլն: Առաջին կարգի նիվելիրային ընթացքներնանց են կացվում ծովերի խորաչափերի միջն հիմնական ճանապարհային մագիստրալներով: Միսչ այժմ փռված առաջին կարգի նիվելիրայինընթացքների հիմնա-

կան մասը հննված Կրոնշտադիխորաչափիվրա: Առաջին կարգի ճիվելիրացման կետերը տեղանքում նշանակվում են հատուկ նշաններով, դրոնք բաժամվում են դրոշմանիշների (մարկաների) ն ռեպերների:Տարբերումեն դարային, հիմնական ն սովորական կամ շարքային ռեպերնել: Դարային ռեպերները հատուկ կերպով ամնացվում են մայրցամաքային ապարներիվրա` երկրաբաններիկալմից առաջարկված համապատասխան տեղերում: Հիմնական ռեպերներն հանգուցային կետերում ընթացքների յուրաքանչյուր 100-200կմանցումներիցհետո: Հիմնականռեպերներիմիջն 6-10կմ ընդմիջումներովամրացվումեն սոփւրականռեպերները: Երկրորդ կարգի ճիվելիրացումը, որին անվանում են նան ճշգրիտ ճիվելիրացում,ավելի ցածը կարգի ճիվելիրացումներիհամար ստեղծում է բարձունքային հեւարանային ցանց: ճշգրիտ նիվելիրացմանընթացքներն առավել հաճախ ւիռվում նն երկաթուղային, խճուղային ն գրուն-

ամրացվում

են

տային ճանապալրհնելի երկարությամբ` 500-600կմ ւվարագիծ ունեցող փակ բազմանկյունների տեսքով: Լ:)յդ ճիվելիրացումը հենվում է 1 կարգի նիվելիրացմանդրոշմանիշների ն ռեպերների, ինչպես ճան խռրաչափերի վրա: Երկրորդ կարգի նիվելիրացմանկետերը նշանակվում են հիմնա-

կան ն տվորական ռնպերներով: Ինչպես Լ այնպես էլ 11 կարգի նիվելիբացմանդեպքում, հիմնական ռեպերներըդրվում նն հանգուցային կետերում ն յուրաքանչյուր 100-200կմ ընթացքից հետո, իսկ հասարակնեիը՝ 6-10կմ ընդմիջումներով: Առաջին ն երկրորդ կարգի ճիվելիրացումները պետական նճիվելիրացմանհիմնական տեսակներն են: ո Երրորդ կարգի նիվելիրացման ընթացքներըտարածվում ենն կարգի նիվելիրացումներիկետերի միջն: Առանձին ընթացքի երկարությունը չի գերազանցում200կմ-ից: Հետնաբար. ճշգրիտ նիվելիրացման յուրաքանչյուր բազմանկյուն 1Ո կարգի նիվելիրսցման ընթացքներով բաժանվումէ 6-9 բազմանկյունների: Չորրորդ կարգի նիվելիրացոմը կազմակերպվում է ավելի բարձր կարգի նիվելիրացումներիկետերի հիման վրա: Այդ նիվելիրացման կետերը տեղագրական հանույթների, ինչպես ճան ճանապալհային, հիդըոտեխճիկականն այլ տիպի կառուցվածքներիհետախուգական աշխատանքներիհամար ծառայում են որպես բարձունքային հիմք: Չորրորդ կարգի նիվելիրայինցանցի կետերի խտություննորոշվում է հանույթի մասշտաբով կամ կառուցվածքի տեխնիկական պայմաններով: ադ նիվելիրացման առանձին ընթացքի երկարությունը չպետք է գերազանցի 100կմ-ից: Երրորդ ն չորրորդ կարգի նիվելիրացմանկետերը 6-10կմ ընդմիջումներովամրացվումեն շարքային ռնպերներով: Ստորն բերված աղյուսակում ցույց է տրված յուրաքանչյուր կարգի նիվելիրացման ճշտությունը, եղյուսակ 3.1 |

Նիվելիրացման կարգը| 1կմ ընթացքի միջին սխալը| կմ ընթացքիսահմանայինսխալը ՝ ր

որր լ

Հ-4մմ

Ի/

Է10մմ

շոր ։

Էծմմ 220մմ

8 3.5. ՐԴՀԱՆՈՒՐ

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՆՈՒՅԹՆԵՐԻ

ՍԱՍԻՆ

Գեոդեզիական բանվորական հիմքերի ստեղծումից հետո կատարում տեղանքի հանույթ, որի ընթացքումտարբերդաշտային գործիքմերով չափում են գծեր ն անկյուններ: Չափումները,որոնք իրականացվում են գծերի երկարություններիորոշմանհամար, կոչվում են գծային, իսկ անկյունների մեծություններիորոշմանհամարկատարվածչափումեն

ները` անկյունային: Անկյունային չափումներիհամար կիրառվող բոլոր գեռդեզիականգործիքներնունեն այնպիսի կառուցվածք, որ նրանց օգնությամբստանում են անկյուններիհորիգոնականպրոյեկցիաները:Այդ ն անկյունագործիքներըլինում են երկու տեսակի՝ անկյոււնաչափական գծագրական:Առաջիններըտալիս են տեղանքիանկյուններիհռրիզոնական պրոյեկցիաներիմեծությունները,արտահայտվածաստիճանային բուսոլները ն այլն: միավորներով:Նրանց վերաբերումեն թեռդոլիտները, են Անկյունագծագրականգործիքներըտարբերվում նրանով, որ նրանց օգնությամբ տեղանքի անկյունների հորիզոնական պրոյեկցիաները ստացվում են ուղղակի գծագրման ճանապարհով,օրինակ` մենզուլանե-

Հանույթները,որոնք կատարվումեն անկյունաչափականգործիքներով. կրում են անկյունաչափականանվանումը,իսկ անկյունագծագրական գործիքներով կատարված հանույթները` անկյունագծագրական: Նշված հանույթներիցյուրաքանչյուրը ներառում է չափումների կատարում տեղանքում, այդ չափումներիարդյունքներիմշակում ն գրաֆիկական ձնավորում: Եթե վերոհիշյալ գործողությունները կատարվումեն տեղանքի հորիզոնականպրոյեկցիայի միայն պլանային կամ եզրագծային պատկերման համար, ապա հանույթը կոչվում է հռրիզոնական:Հատարը:

կագծի վրա նան ռելիեֆի պատկերմանհամար, հանույթի ժամանակ կատարվում են հատուկ բարձունքայինչափումներ:Այս վերջին չափումնե-

նրանց արդյունքներիմշակումըն գրաֆիկականձնավորումըկոչվում է ուղղաձիգ կամ բարձունքայինհանույթ: Առանձին դեպքերում ուղղաձիգ հանույթը կոչվում է ռարթաչափումկամ նիվելիրացում:Ներկայումս հորիզոնական ն ուղղաձիգ հանույթները միավորվումեն մեկ ընդհանուր հանույթ: Տեղագրականհագործընթացում,որը կոչվում է տեղագրական նույթները կատարվում են տարբեր մասշտաբներով,սկսած 1:100000 ն ավելի խոշոր: Որքան խոշոր է հանույթի մասշտաբը, այնքան ճրանում նշանակալի են չափումների, հաշվումների ն կառուցումներիդերը: Եզըը,

րագծերին ռելիեֆի պատկերումը խոշոր մասշտաբիհանույթի դեպքում համարյա լրիվ ստացվում է երկրաչափականկառուցումներով: Կախված հանույթի կատարմանհամար օգտագործվողգործիքներից ն տեղանքի օբյեկտների բնութագրից, տարբերում են հանույթի հետնյալ տեսակները: Թեռդոլիտայինկամ հորիզոնականհանույթ կատարում են թեոդոլիտ կոչվող անկյունաչափական գործիքով,պողպատյա չափողականժան պավենով այլ օժանդակ գործիքներով`չափերիզ,էկեր, էկլիմետը:Որպես հանույթի օբյեկտ հանդիսանում է միայն տեղանքիիրադրոթյունը:Ըստ կատարվածչափումներիարդյունքների,գրասենյակայինպայմաններում, կազմումեն տեղանքիիրադրությանկամ եզրագծայինհատակագիծ: Տախեռմետրական հանույթ իրականացնումեն թեռդոլիտ-տախեոմետրի օգնությամբ,ընդ որում միաժամանակհանում են տեղանքիիրաղդրությունն ու ռելիեֆը: Հեռավորությունները չափում են թելային հեռաչափով, իսկ հորիզոնական ն ուղղաձիգանկյունները՝տախեռմետրիհորիզոնական ն ուղղաձիգ շրջաններով: Դաշտային չափումներիարդրոնքների հիման վրա, գրասենյակային պայմաններումկազմում են տեղանքի տեղագրականհատակագիծը՝իրադրությանն ռելիեֆի պատկերումով: Մենզուլային հանույթ կատարում են մենզուլայովն կիպրեգելով: Ի տարբերությունտախեոմետրականհանույթի, իրադրությանն ռելիեֆի պատկերումով տեղանքի հատակագիծըստանում են անմիջականորեն դաշտում՝ գրաֆիկականկառուցման միջոցով: Նիվելիրացում տեղանքի կետերիվերազանցումներիկամ հարաբերական բարձրությունների«որոշում: Տարբերում են նիվելիրացման հետնյալ տեսակները. 1. Երկրաչափականնիվելիրացում իրականացվումէ ճիվելիրի հորիզոնական տեղակայվածդիտակիդիտմանառանցքիմիջոցով, 2. տախեոմետրականկամ եռանկյունաչափական նիվելիրացում է թեռդոլիտ-տախեոմետրի կատարվում թեք ճառագայթի միջոցով, 3. ծանրաչափական նիվելիրացում կատարվում է սնդիկային կամ մետաղականծանրաչափիմիջոցով: Վերջինս կոչվում է աներոիդ, որի աշխատանքը հիմնված է ֆիզիկական օրենքի վրա՝ բարձրության փոփոխումով փոփոխվում է նան մթնոլորտայինճնշումը, 4. մեխանիկականկամ ավտոմատնիվելիրացում իրագործվումէ մեքենաների վրա տեղակայված նիվելիր-ավտոմատների միջոցով: Ֆոտոթեոդոլիտային հանույթը կատարվումէ ֆոտոթեոդոլիտով, որն իրենիցներկայացնումէ թեռդոլիտին նկարչականհատուկ խցիկի միակ--

ցում: Բազիսայինգծի ծայրերիցճկարահանումովստանում են տեւլլանքի տվյալ տեղամասիերկու ֆոտոպատկերները:Այնուհետն,հատուկ սարքեգրասենյակային մշակումներովստանում են հորի վրա ֆոտոնկարների

ըիզոնականներովպատկերված տեղագրականհատակագիծ:Ֆոտոթեոդոլիտայինհւսնույթըգտնումէ լայն կիրառությունհատկապեսայն տեղեբում, որտեղ տեղագրականհանույթի այլ եղանակներմատչելիչեն:

Օդալուսանկարահամույթնիրականացվում է օդանավում տելակայված հատուկ լուսանկարչական ապարատներիմիջոցով տեղանքի աւսանկարման ճանապարհով: Աէրոնկառների պլանային ն բարձունքային կապակցմանհամար աշխատանքներըսերտ կերպովհամագոլրծակցվում են գետնիցկատարվողգեոդեզիականաշխատանքներիհետ: Օդալուսանկարահանմույթը լինում է եզրագծային, կոմբիմացված ն ծավալաղիտակայինկամ բարձրունքային:Եզրագծայինօդալոճււսանկարահանույթի միջոցով ստանում են տելղլանքիեզրագծային կամ իրադրության հատակագիծը: օղդալուսանկարահամույթի դեպքումստանում են տեԿոմբինացված ղանքի տեղագրական հատակագիծը,որի վրաիրադրությունըանց է կացփումգրասենյակայինպայմաններում,օգտվելովօդալուսանկարահամույթի նյութերից:Ռելիեֆիպատկերումըկատարվումէ դաշտում`մենզուլայի միջոցով: Ծավալադիտակայինօդարոսանկարահանույթիմիջոցով ստանում են տեդագրական հատակագիծ,որիվրահատուկֆոտոգրամմետրիկ սարքերի միջոցով գրասենյակային պայմաններումաէրւնկարի մշակմամբ անց են կացնումտեղանքիիրադրություննու ռելիեֆը: Աչքաչափականհանույթն իրականացվումէ կողմնացույցովօժտված պլանշետի վրա տեղակայված դիտմանքանոնի միջոցով: Տեղանքի տեղադիտմանժամանակ,աչքաչափականհանույթըհաճախ կիրառում են ծանրաչափականնիվելիրացմանհետ համատեղ:Երբեմն աչքաչափական հանույթ կատարումեն օդանավից,որի դեպքում այն անվանում են օդատեսողական: Հանույթաչափողականաշխատանքնելումմեծ նշանակությունունի կատարվող աշխատանքներիժամանակին ն հուսալի վերահսկումը: Հանույթի մի մասում թույլ տրված սխալն անդրադառնումէ ամբողջհաճույթի արդյունքների վրա: Այդ տեսակետից, աշխատանքմերի ճիշտ կազմակերպմաննամար, անհրաժեշտ է պահպանելորոշակի ընդունված կարգ՝ առանցնախորդգործողություններիստուգման չանցնել հաջորդ գործողություններիկատարմանը:

Հանույթային աշխատանքներըբաժանվում են տեղագրական,հռրհվոնականն հւսրթաչափականկամ նիվելիրային: Տեղագրական հանույթային աշխատանքների կատարման արդյունքում ստանում են տեղանքի հատակագիծը, որտեւլ ռելիեֆը պատէ հորիզոնականներով: կերփում Հորիգոմականհանույթայինաշխատանքներում,դաշտային գեոդեչափումներիարդյունքում ստանում են տեղանքի եգրագծային վզիական հատակագիծը,առանց ճրա վրա ռելիեֆիպատկերման: Նիվելիրային աշխատանքներումորոշում են տեւլանքի կետերի վե-

րազանցումը: Հենակետերի պլանային րությունն որոշում են աշխարհագրական (գեռդեզիական)կռորդինատներով`լայնությամբ ն երկայնությամբկամ ուղղանկյունՃ ն 7 կոորդինատներով,իսկ բարձունքայինդրությունը՝ ո բազարձակ բարձրությամբ: Եռանկյունավորման, տրիլատերացիայի ե տիեզերականեռանկյունավորմանմիջոցովկւսրելի է որոշել հեռակետերի պլանային կւորդինատները:

լաս աստիճանով:Ըյդ աշխատանքներնեն անկյունների ն գծերի հորիվո-

սական պրոյեկցիաներիհաշվումը. ինչպես նան այղ բազմանկյունների կոռրդիւատների ստացումն ընդնանուր պետական զոնալ գագաթների տնական համակարգում: ԸԱյղպիսիաշխատանքների ճշտությունը զամ է կախված բազմանկյուններիգծերի ե անկյունների չափման համար կիգործիքներիցե չափման մեթուղներից: ռառվող

Գ| ՈՒԽ 4

ԹԵՈԴՈԼԻՏԱՅԻՆ

84.1. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԹԵՈԴՈԼԻՏԱՅԻՆ

ՀԱՆՈՒՅԹ

ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՍԱՍԻՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԻ

Թառլոլիտայինաշխատանքներըլինում են երկու տեսակի` թեադոն թեռդոլիտայինհանույթ: լիտային ընթացքներկամ բազմանկյուններ կիրառումնն պետականվեւլեզիա(Ժեոդոլիտայինբազմանկյունները են կան հիմքի խտացմաննպատակովն դրա համար հանդիսանում այդ են ն կոչվում աշխատանքներիգլխավորտեսակը: Դրանք բեկյալ գծեր են ցածր կարգիբազմանկյունավորման ընթացքներ:Մի կետից մյուս կեեն բաց ընթացքներ:Սովդրաբար տր գնացող բազմանկյււններըկոչվում վերաբեայղ ընթացքներըփռվում են ռաստատուն կետերիմիջն, ռդրոնց մեծ ճշտությամբ որում են տեղանքումամրացված ն կոորղինատները րոշված բոլոր կետերը: Հաստատուն կետեր կարող են լինել ոչ միայն

Ն. աման

գեռդեզիականհիմքի կետերը. այլն նրանց հետ դանակներով որի շրջման անկյունները մոտ են 180 -ին (ոչ Բաց պակաս 165"). կոչվումէ ձգված, իսկ մնացած լլեպքերումբւսգմանկյունը հաշվում են կորացված կամ ծռված: Միայն մեկ հաստատուն կետին հենված բաց բազմանկյունըկոչվում Է կախյալ: Կախյալ բազմանկյան փոռմանդեպքում չեն լինի տվյալներ աշխատանքներիվերահսկման, ինչպես նան ճշտության որոշման համար: Դրա հետեւանքովայդպիսի բազմանկյուններ անցեն կացնումամենածայրահեւլդեպքերում: որը սկսվում ն վերջանումէ մինմույն ղաստատուն Բազմանկյունմը. կետում. կոչվումէ մեկ հաստատուն կետինհննված փակ բազմանկյուն: փակ բագմանկյունըկարող է չունենալ դրել հասնԿռանձինղնեպքերում տատուն կետ: Նման դեպքերումբազմանկյունը չի կարող կապվել գեոսին կից մի քանի այդպիսի բազմանկՄեկը

կնտերը՝ կապակցված

բազմանկյունը.

առ

հետ` մյու հիմքի դեզիական կազմում են համակարգ: անկախ յաններ ընթացքներիանցկացման Տարբեր կարգի բազմանկյունավորման աշխատանքներըմիենույնբնույթնունեն

տարբերվումեն միայն ճշտութ-

ՆՍ

4-1

Հորիվուակամ ամկյան«ամմամսկգբումբը .

Ըն

ԼՈԼ

Բազմանկյունների անկրոնների հորիզոնական պրոյեկցիաների որոշման էությունը կայանում է հետնյալում: Եմթաղրեն աճ կան մի հորիզոնականհարթությանմեջ թն Տե ը

տել ոմ

տնվող ըԸ, Մոր աիաներ ն ւ որոշե 4.1):Պահանջվում անկյունը (նկ. հորիզոնական պրոյեկցիան: Պրոյեկտենք րօմ ւի Բու անկյունը կան հարթությանվրա: կար, Դրա համար անցկացնենքերկու որ միկ ո. հություններ՝մեկր ուղղով, մյուսը` 8Ը: բ Վերջիններս լրատեն կազմումեն

ՃՑԸ

Ճ8Ը

Ճ8

հիզոնական հարթությանը ր, ն ԹԸ, աղիղներով, ոլանքք կկազմեն զ . ՂթԸ ակլ Խ8.Ը-բը անկյունը: ' տեղանքը ւրիզո ական պրոյեկցիանԼ. ը-ն հանդիսանում| ի ի իո անկյան գծա-

ՆԱ Վերջինս ր Ննկյուն ին անկյունը,հավասար : անկացած ի որիգագաթը ըր. աղի վրա ակաո6 գտնվում, ԱՆ գտնվում ԿՏ եթ որ րա, ան արբոոբյունների : ըր: ըիզոճական ո ռ շրջան, որի կենտրոնըանում շարունակութ վրա. այսինքն ե թ աստիճանժյակը կամ ի տի վրւս: Ենբադըննը ան, մրն Աաաա յանա ոնի |

որը

են

րաց

յան

որ

որոնք ձը

աճում են ժամացույցի սլաքի պտտմանուղղությամբ: Ուղղաձիգ Շլ8 հարթությունները լիմբի հետ կհատվեննրա Օո ն Օտ շառա-

վիղճերով,որոնցմիջն պարփակվածոՕտ անկյունըհավասար է 8 անկյանը: Ուղիղ Օո-ը ներկայացնումէ 8 անկյան աջակողմյանուղղությունը, իսկ Օտ ուղիղը՝ ձախակողմյան:Եթե լիմբով կարդանքայդ ուղղութ4 ն Ե հաշվեցույցները, յուններինհամապատասխանող ապա թ անկյու-

մը կարտահայտվի ՝

Թ-2-Ե

(4.1)

բանաձնով,այսինքնանկյունըհավասարէ աջակողմյանն ձախակողմյան ուղղություններիհաշվեցույցներիտարբերությանը: Շարադրվածիցբխում է, որ հորիզոնականանկյան չափման համար անհրաժեշտ է հորիզոնականաստիճանօղակ,որի հարթության վրա պրոյեկտվումեն անկյան կողմերըե դիտմանհարմարանք,որի օգնությամբ կատարվումէ այդ պրոյեկտումը:Ակներն է, որ Ց գագաթի վերն կամ ներքնուղղաձիգ գծով տեղափոխումից8 անկյունը չի փոխվի: Այլ կերպ ասած, 4.8 ն ԸՇլՑուղղաձիգ հարթություններիհատումը ցանկացած հորիզոնականհարթության հետ կտա նույն հորիզոնական8 անկյունը: Հետնաբար,անկյունաչափական գործիքը այնպես պետք է կառուցվածլինի, որ հնարավորլինի նրան տալ կողային, բարձրացնող ն պտտող շարժումներն պետք է բաղկացածլինի հետնյալմասերից. լ. անկյունայինբաժանումներով աստիճանօղակ շրջանից, 2. դիտանմանհարմարանքից, 3. ալիդադայից,քանոնի կամ շրջանի ձնով, որի արտաքին եզրի վրա գծվում ինդեքս կոչվու շտրիխը, 4. հարթաչափից,որի օգնությամբկարելի է գործիքի պտտմանառանցքըբերելուղղաձիգդրության, 5. ուղղալարից,որի օգնությամբանկյունաչափական գործիքը տեղակայվումէ չափվող անկյան գագաթիվրա այնպես, որ լիմբի կենտրոնը անկյանգագաթիհետ գտնվիմեկ ուղղաձիգգծի վրա: Թվարկված պահանջներինլիովին բավարարումեն տարբեր կառուցվածքիթեոդոլիտները: ոչ միայն հանդիՆերկայումսթեոդոլիտները սանում են անկյուններիչափմանհամար նախատեսվածանկյունաչափականգործիքներ,այլ նան ճնճրանց օգնությամբկարելիէ չափել հեռավորությունները,ուղղություններիմագնիսականազիմուտները,ինչպես ճան հորիզոնինկատմամբ գծերի թեքմանանկյունները:Այդ իսկ պատճառով ժամանակակից թեռդոլիտըհանդիսանումէ ունիվերսալգեոդեզիականգործիք:

Կախված իրենց կառուցվածքից, թեոդոլիտներըլինում են վերնեն րային օպտիկական: Թեոդոլիտներըդասակարգվումեն նան ըստ անկյուններիչափման ճշտության`բարձր ճշտությանգործիքներ,միջին

ճշտությանն տեխնիկական: Շատ դետալներ,որոնցից պատրաստումեն թեոդոլիտները, հանդիեն սլանում ընդհանուրայլ գեռդեզիական գործիքներիհամար: Դրանցից են` պատվանդանը(տրեգեր), հարթաչափերը ն ցանցաթելելուվ օժտված դիտախողովակը: Բոլոր գեոդեզիականգործիքներըդաշտային աշխատանքներիժամանակտեղադրվումեն եռոտանու վրա, որի հետ նրանք ամրացվումեն դրվածքայինպտուտակիմիջոցով: Թեռդոլիտի պատվանդանն իրենից ներկայացնում է եռանկյան տեսքի մետաղականձուլվածք:Պատվանդանում տեղադրվածեն երեք հարթաբերպտուտակներ, որոնք նախատեսվածեն գործիքն աշխատանքային դիրքի բերելու համար: Պատվանդանիկենտրոնում կա վռան, որի մեջ ագուցված է սեղմիչ պտուտակովամրացվածթեոդոլիտի առանցքը:Պատվանդանը տեղադրվումէ շտատիվիվրա ն նրա հետ ամրացվումդրվածքային պտուտակով: Արդյունքում ստացվումէ շտատիվպատվանդան-թեոդոլիտ կոշտ համակարգը:

8 4.2. ԼԻՄԲ ԵՎ ԱԼԻԴԱԴԱ

Թեռդոլիտիհիմնականմասերիցմեկը լիմբն է: Այն ներկայացնում է բաժանումներունեցող շրջան, որի միջոցով կատարվում է հորիզոնական ն ուղղաձիգ անկյուններիչափումը: Հորիզոնականանկյունների չափման համար կիրառվող լիմբերըկոչվում են հռրիզոնականլիմբեր կամ ուղղակի լիմբեր: Ուղղաձիգանկյուններիչափման համար կիրառվող լիմբերը,սովորաբար,կոչվում են ուղղաձիգշրջաններ:Լիմբի շրջանով անցնող ուսրթությունըկոչվում է լիմբի հարթություն,իսկ շրջանի տրամագիծը՝ ունեն ասլիմբի տրամագիծ:Լիմբի վրայի բաժանումներն տիճանայինարժեքներ: Բաժանումներիչափերը կախված են լիմբի տրամագծի մեծությունից:Սովորականճշտության գեոդեզիականգորորոնք օգտագործվում են տեղագրականհանույթներիժամածիքները, ո ւնեն 120-130մմ տրամագծովլիմբ: Այդ լիմբերի բաժանման գինը նակ, կարող էլինել 1",30", 20" (նկ. 4.2): Լիմբի մեկ բաժանման անկյունային մեծությունը կոչվում է ճրա բաժանման գին կամ արժեք: Լիմբի շրջանը հաճախ բաժանում են աս61

տիճաններին նրանցմասերի, երբեմն`գրադներին նրանց մասերի: Աստիճանների աճման կարգր ժամացույցիսլաքի պտտման ուղղությունն է: Լիմբի բաժանմանգինն որոշում են ըստ աստիճանայինբաժանումների թվագրման:Դրա համար անհրաժեշտ է թվագրված շտիխների ցուցմանքներիտալբերությունը բաժանել նրանց միջն եւլած բաժանումների ծվի վրա: Օրինակ, եթեթվագրված50 ն 40" շտրիխներիմիջն կա 20 բաժանում, ապա լիմբիբաժանմանգինը կլինի. լ-

50-40 0 -

107:

Ինչպես նշվելէ վերեււմ, պատվանդանի վռանի մեջ մտնոա է լիմբի սնամեջ առանցքը, իսկ վերջինիս մեջ` ալիդադայի շրջանի առանցքը:

Առանցքներիմիջն եղած արանքը շատ փւքը է, տասնորդականմասերի:

որը հասնում

միկրոնի

«0

42.

1. 30"ն20"բաժանման

գներով լիմբեր

կամ

Օւ-1):1Հո:7 ն

- ):7Հ ՕՍ

վերների բաժանման գներիտարբելությանն անվանում են

վերների ճշտություն: Նշանակելով այն Էվ,

կարելի է գրել /:ոՀ(.

ոիտեղից՝

ՀՀ ՀՀՎԼեաաաա

(4.2)

ՆկՀՅ

ՍՄԱՊՐՑ ԸՐր

հետ

ալիդադայի

ամրացմանսխեման

Լիմբի ն ալիդադայիառանցքներիայդպիսի կառուցվածքը(ճկ. 4.3) թույ| է տալիս առանցքներինպատվանդանիվռանիմեջ պատվել առանձին կամ միասին,որը հնարավորությունէ ստեղծում լիմբի տարբերմասերով միննույն անկյունը չափել մի քանի անգամ:Դրանով ապահովում են անկյան չափման ճշտությունը ն կատարումստացված արդյունքի հաւսալիստուգում: Աապիդադայի շրջանի արտաքին եզրի վրա գծված է զրոյական են շտրիխ կամ ինդեքսկւչվող գծիկը, որի միջոցովլիմբի վրա կալրդլում հաշվեցույց: Լիմբով կատարված հաշվեցույցըդա լիմբի զրո աստիճաճից մինչն ալիդադայի զրո ինդեքսն ելած աղեղի անկյունային նշանակությունն է: Ակներնէ, ոռ ալիդադայիինդեքսըկարող է ճիշտ չհամընկնել լիմբի որնէ շտրիխի հետ, այլ վերջինսորնէ երկու շտրիխներիարանքում գրավել միջանկյալ դիրք: Նման դեպքերում,բաժանումմերիմասերի ճիշտ գնահատմանհամար, ալիդադայիշրջանի վրա գծվում է վերնեի կոչվող հարմարանքը:

մասերի: Նշանակենք լիմբի մեկ բաժանմանարժեքրԷով, իսկ վերներինը`"-ով: Ըստ վերնյերիկառուցմանպայմանի`

Լիմբի

Հաաա.

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Մետաղականշրջաններով օժտված թեուոլիտներում որպես հաշվնցույց կարդալումիջոց ծառայում է վերները:Վերնճերըմի հարմարանք է. բաղկացած երկու հավասար ն զուգահեռ գծերից կամ աղելլներից. որոնցիցմեկըբաժանվածէ ո թվով բաժանումների,մրոսը՝ ո-1: Լիմբի ո-1 բաժանումներինհամապատասխանողաղեղի երկարությունը վերներիվրա բաժանված է մեկ բաժանումով ավել, այսինքն ո

Նկ.

8 413. ՎԵՐՆԵՐԻ

այսինքն, վերներիճշտությունը հավասար է լիմբի բաժանմանարժեքին բաժանած վերների բաժանումներիթվի վրա: Այսպես, եթե լիմբի բաժանման գինը` Թ20՛, իսկ վերների բաժանումների թիվը` ռ-40, ապա կ կորոշվի այսպես ես` Լ վերների ճշտությունը Հ

05 ՀՅ0՞.

այսինքն,թեռդոլիտը30" ճշտության է (նկ. 4.4): (5

վերներ

մ.

Նկ.44

Դիտարկենք վերնյերի միջոցով լիմբի վրա հաշվեցույցի վերցման սկզբունքը: Ինչպես արդեն նշվել է, վերցնել լիմբով հաշվեցույց, ճշանակում է որոշել լիմբի ն վերնյերի զրոյական ինդեքսներիմիջն պարփակված Ճ8 աղեղի անկյունային մեծությունը (նկ. 4.5): Վերնյերի զրոյական ինդեքսից աջ գտնվող լիմբի շտրիխը կոչվում է կրտսեր, իսկ դեպի ձախ գտնվողը` լիմբի ավագ շտրիխ: Նկար 4.5-ում երնում է, որ Ճ8. վերջնական հաշվեցույցըհավասար է`

Լ-ՃԽՐՀՈ8-Լ0-ՃԼ,

որտեղ` 1,,

ՃԼ

լիմբի կրտսեր շտրիխովկարդացվածհաշվեցույցն է,

ՃԼՀ7ն

մեծությունը միշտ փոքր է լիմբի

վերնյերի

բաժանման գնից, այսինքն`

օգնությամբ: Ինչպես երնումէ նկարից` որոշվում է

Ճ.-ԱՇ-ՑԸՀ-ոԼ-ոՀՀոլԱ-ս)-ոլ.

(4.3)

որտելլ ոլ վերնյերիբաժանումներիթիվն է նրա զրոյական ն համընկած շտրիխներիմիջն:

Վերնյերովկարդացվածվերջնականհաշվեցույցըհավասար է լիմբի կրտսեր շտրիխով կատարած հաշվեցույցին գումարած վերնյերի ճշտության ն նրա զրոյական ու համընկածշտրիխներիմիջն եղած բաժանումներիարտադրյալը, այսինքն` ԼՀԼըՒԷոլ: եց" 628

ձւչ

Հաշվեցույցը

9472" -6"2922"

ՃԼ հաշվեցույցը՝ ընթերցված

ՃԼ-19-30"-9:.5:

ԱվելացնելովՃԼ--9՝.5

կրտսեր շտրիխից մինչն վերնյերի զրոյական ինդեքսը եղած լիմբի աղեղի անկյունային մեծությունն է: ՃԼ

Այսպիսով,լիմբի վրա վերներով հաշվեցույցը կարդում են հետնյալ Վերների զրոյական ինդեքսիցաջ գտնում են լիմբի կրտսեր շտրիկերպ: են խն նրանով կարդում հաշվեցույց (Ն-6:20:): Այնուհետն գտնում (ու- 19): Վերլիմբիշտրիխի հետ համընկած վերների շտրիխի համարը են վերներով ստանում վերների ճշտությանհետ, ջինսբազմապատկելով

(4.4)

մեծությունըլիմբի կրտսեր շտրիխով կարդացեն վերջնականԼ հաշվեցույցը՝

ստանում ված հաշվեցույցինԼ̀ջ»«6:20",

29'.5: Լ-6:20"--9".5-6

Վերների վրա սովորաբար գծվում են րոպեների բաժանումներըն մակագրվումհինգ րոպե ընդմիջումներով:Այսպես, եթե լիմբի բաժանման գինը` 1-20" ն վերների ճշտությունը` Է-30", ապա վերների վրա գծված կլինի 40 բաժանում, որոնցից կմակագրվեն0, 5. 10, 15 ն 20 րոպեները: Այսպիսով, վերներների վրա մակագրված թվերը ցույց են տաթիվը: լիս ռչ թե բաժանումների, այլ րոպեների 30" ճշտությունունեցող վերներիվրա յուրաքանչյուրբաժանում կարճ շտրիխով բաժանվումէ երկու մասի, յորաքանչյուրը 30": Հաճախ վերներճերիվրա վերջինշտրիխիցձախ ն առաջինիցաջ գծվում են մեկ կամ երկու ստուգիչ շտրիխներ,որոնք չեն մտնում վերներներիբաժանումներիթվի մեջ: Ստուգիչշտրիխներըծառայում են վերներիառաջին-զրոյականն վերջին շտրիխներովկատարվածհաշվեցույցներիճշտմանհամար:

8 4.4. ԱԼԻԴԱԴԱՅԻ

ԱՐՏԱԿԵՆՏՐՈՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Լիձբի ն ալիդադայի պտտման առանցքների ճիշտ համընկնման դեպքում, երկու վերներով կարդացված հաշվեցույցների տարբերությունը պետք է լինի 180": Ալիդադայի Ճ կենտրոնի չհամատեղումը լիմբի Լ հետ, անվանում են ալիդադայի արտակենտրոնություն,իսկ կենտրոնի հաշվեցույցում կատարված սխալը` արտակենտրոնացմանսխալ: Ալիդաղայի ն լիմբի կենտրոններըմիացնող 41. ուղիղը ներկայացնում է ար-

տակենտրոնացման գծային տարրը: Լլիդադայի արտակենտրոնացման սխալըլիմբի տարբեր մասերում տարբեր է, այն ընդունումէ ամենամեծարժեքը, երբ վերներների Ճ.Ճճշուղիղն ուղղահայացէ ՃԼ-ին ն ամեէ, երբ նրանք համընկնում են: նափոքըն

Արտակենտրոնացման սխալը չպետք ճշտության կրկնապատիկից,այսինքն` ճիշտ հաշվեցույցնճերը՝

ՃՀ2Լ

գերազանցի վերների

Նկար 4.6-ից ելւնում է,

Օլ -Օճլ-2

(4.5)

Օէշ -Օ4-1 քանի որ ՕԼչ-ՕԼլ-180-«ՕՃՃ, հաշվեցույցը կլինի`

բայց

ոը

ապա

առաջին վերների ճիշտ

ՕԼլ"Օ/-1801-2:

(4.6)

Տ 45. ՕՊՏԻԿԱԿԱՆ

ԹԵՈԴՈԼԻՏՆԵՐ,

ԳԻՐՈԹԵՈԴՈԼԻՏՆԵՐ

Օպտիկական թեռդոլիտները վերներային թեռդոլիտներից տարեն նրանով, որ առաջիններիմոտ լիմբը պատրաստվում է ապաբերվում կուց ն վերներայինհաշվանքային սարքը փոխարինված է օպտիկական հարմարանքներով`ցուցնակայինն գծիկային մաճրադիհաշվանքային տակներով,մանրադիտակ-մանրաչափերով, օպտիկական մանրաչափերովն այլն: Ապակյա լիմբերի վրա գծիկներըդրոշմվում են կամ լիմբի հարթ մակերնույթի վրա արծնման ճանապարհով կամ փորագրվում են շերտիվրա ն շերտածածկում լիմբը: Գծիկների հաստությունըչպետք է 0.002-0.008մմ-ից: Օպտիկականթեոդոլիտներիկիրառումը գերազանցի թույլ է տալիս բարձրացնել աշխատանքի քանի որ լըմարտւադրողականությունը, բի պատկերըդուրս է բերվում օկուլյարի կողթինկամ անմիջականորենդիտակում տեղակայվածդիտուլական համակարգ: Դա հնարավորությունէ ընձեռում դիտտղին, առանց իր տեղից հեռանալու, ընթերցել հաշվեցույց: Այդպիսի թեռդոլիտճերըքիչ են հոգնեցնում դիտողինաշխատանքի ընթացքում: Տարբեր կառուցվածք ունեցող օպտիկականթեռդոլիտներից,սովորաբար, աշխարհագրականն երկրաբանական կիրառում են տեխաշխատանքներում նիկականն միջին կարգի ճշտության թեոդոլիտներ, որոնց համար որպես օպտիկական հարմարանքներ հանդիսանում են գծիկային ն ցուցնակային մանհադիտակները:Տեխնիկական կագփ ճշտության այդպիսի թեռդոլիտ է հանդի- Են. 4.7 Փոքըօպտիկական սանում փոքը օպտիկական թեռդոլիտը Քեռդոլիտ101 ՂՕԽ( (նկ. 4.7): Նրա օպտիկականսխեման ն գծիկային միկրոսկոպիտեսողական դաշտըպատկերվածեն ճկար 4.8-ում ն 4.9-ում: ր

Նկ.

46.

Հավասարումների(4.5) համակարգի առաջին հավասարումը գումարելով (4.6) հավասարմանհետ, կունենանք՝

ՕԼէլ-

Օ4լ 04. Հ"

180"

(4.7)

այսինքն,առաջին վերներով ընթերցվածճիշտ հաշվեցույցը հավասար է սխալ հաշվեցույցների գումարին, ավելացրած կամ հանած 180"ն արդյունքը բաժանած երկուսի: Հետնաբար, արտակենտրոնացմանսխալի ազդեցության վերացման համար, անհրաժեշտ է առաջին վերնյերով վերցնել աստիճանմերըն րոպեները(օրինակ՝ 196:18:), երկրորդվերնյերով վերցնել հաշվեցույցի միայն րոպեները(օրինակ, 22"), որոնց միջինը (

18:-22'

220)

զերծ կլինի արտակենտրոնացմանսխալի ազղեցութ-

յունից: Ճիշտ հաշվեցույցը կլինի 196:20::

Լույսի ճառագայթը (1) հայելուց անդրադառնում է, (2) պրիզմայում բեկվում ն անցնում (3) հորիզոնական լիմբի ցուցնակի միջով: Այնուհետն, ճառագայթն անցնում է (4) մանրադիտակի օբյեկտիվի միջով, բեկվում (5) պրիզմայով ե անցնում (6) ուղղաձիգ շրջանի ցուցնակի մի"ոէ.

ջով: Ճառագայթի ճանապարհին տեղավորվում է հարթ, թափանցիկ, փորագրված ինդեքս-գծիկով (8) թի-

թեղը: Անցնելով վերջինի միջով, ճառագայթը բեկվում է (7, 9, 10) ու 11)

777 «2 ց

պրիզմաներովն (12) օկուլյարի միկրոսկոպի միջով երնում դիտողի աչթ ճ քում: Այսպիսով, մանրադիտակի տեսողության դաշտում երնում են Ր հո| րիզոնական շրջանի, Ց ուղղաձիգ շրջանի ցուցճնակներըն ինդեքս-գծիկը: Երկու շրջանների վրա էլ գծիկներն անց են կացված տասը ըոպե ընդմիջումներով,իսկ աստիճանային բաժանումները,որոնք աճում են ժամացույցի սլաքի պտտման ուղղությամբ, մակագրված եւ յուրաքանչյուր աստիճանի համար: Փոքրըօպլ տիկական թեռդոլիտներում շրջանճերի վրա հաշվեցույցները վերցնում են աջից ձախ, ընդ որում րոպեները ի գնահատվում են աչքաչափով` մեկ Ջ ըոպե ճշտությամբ: Նկար 4.9-ում հորիզոնական շրջանով կատարված լ Նկ. 4.6. Ճառագայթներիընթացքը իաշվեցույցը հավասար է 8228",իսկ օպտիկական թեոդոլիտումուղղաձիգշրջանով` 0736":

«025

Եկ.

Սանրադիտակ-գնահատողի տեսողականդաշտը: 828: հորիզոնական շրջանուլ՝ ուղղաձիգշրջանու:՝ Հաշվեցույցը` 0:36՝

ՆՐ

127221

Հաշվանքայինառավել ճշգրիտ հարմարանք հանդիսանում է ցուցճակային մաճրադիտակը,որով օժտված են հայրենական Օ՛1ԼԼլ ն 15 օպտիկական ցուցնակայինթեռդոլիտները(նկ. 4.10 ն 4.11), մարկշեյդերական օպտիկական Օ՛ԼԻ/ թեոդոլիտլ, ՛1-20 թեռդոլիտը,իսկ արտասահման՛1հօօ-020 (Շճքո Լ168օե'" Է71Ք): յաններից՝ թեռդոլիտ-տախեոմետը

ՀԱՆԻ

Լ:

ՕԻԼ Եկ.4.10. Թեոդոլիտ

Նկ. 4.11. Թեոդոլիտ

Տեղագրականգեոդեզիական գործնական աշխատանքներում, սո-

վորաբար, կիրառում են ՛Ի14, 12, 15 ճշգրիտ ն 115 ու 130 տեխնիկական թեռդոլիտները, որոնցում որպես հաշվանքային հարմարանքներ հանդիսանում են

գծիկային

ցուցնակային մանրադիտակները:Թեռդոլիտներ (նկ. 4.12) օգտագործվում են թեոդոլիտային ընթացքների անցկացման, տախեոմետրական հանույթի կատարման, ինչպես նան տարբերինժեներականխնդիրների ըոծման ժամանակ:

114-ը

ն 15-ն

Նկ. 4.14. 115 թեոդոլիտի

թեոդոլիտի ընդհանուրտեսքը

Նկ. 4.13.

Նկ.

4.12.

ընդհանուրտեսքը

Թեոդոլիտ 11-4

Ներկայումս 15 թեռդոլիտնարտադրվումէ երկու տարբերակներով՝ ուղղաձիգ շրջանի հարթաչափով (նկ. 4.11) ն կոմպենսատորովՂՏԲ (ճկ.4.13): Վերջիններսօժտված են օպտիկականմանրաչափովն մանէ րադիտակով: Հաշվարքային մանրադիտակիօկուլյարը տեղադրված

դիտախողովակիօկուլյարի կողքին:

Նկ.

4.15.

թեոդոլիտը

Թնոդոլիտներ 115-ը ակ. 3.3) ման.

Էղյոտակ ժ./

1350-ըտեխնիկականեն: Նրանցից առաջինը կիրառվում է թեոդոլիտային ընթացքներիանկյունների չափե

հանույթային գեոդեվիական ցանցերիստեղծման

տեղագրական

Քնուրագիրը

" `

հանույթների կատարման ժամանակ: Թեռդոլիտ ՛130-ը (մկ. 4.15) կախատեսված է հիսնականում տեղագրական հանույթների կատարման

գինը Բիդադայի բաժանման ա) հորիզոնական շրջանի բ) ուղղաձիգ շրջանի

ռամար: (ԹԲեռղոլիտ 15-ը

կենտրոսավորմանհամար ունի օպտիկական հարմարանք. իսկ թեոդոլիտներում այդ նպատակի համար օգտագործում են դիտախողովակը.որը լիմբի հորիզոնականվիճակի բերելուց հետո պտտվում է ուղղաձիգ դրության, օբյեկտիվով դեպի ներքն ն օկուլյարի միջով դիտասնեռվում կանգնման կետին: Հորիզոնականն ուղլղաձիգ շրջաններով հաշվեցույցները կատարվում են գծիկային մանըադիտակով: Ուղղաձիգ շրջանի վրա հարթաչափչկա: Դիտալխողովակի վրա տեղադրվում են օպտիկական նշանոցներ, որոնք նշանակետին ղիտասնեռումն

01172230

ար

ան

իւ

ՈւրՎ

ՄԱՐ

20104729

ժն

ճը ժմ

արագացնելու հնարավորություն են ընձեռում: ՛Ւ30 թնոհիմքը միաժամանակծառայում է մետաղական պատյանի հիմնակմախք:Դա նվազեցնումէ

դոլիտի

խոշորւայումը րտախողովակի սահմանը իրկուսացման

հարմար է

գործիքը մի կետից մյուսը տեղափոխելու համալ: Նկար 4. 16-ում պատկերված սանդղակային մանրադիտակի տեսողական դաշտը, որտեղ դիէ

տողի

տեսնում

որտեղ Հ,/ Է.

Ի/-կ -ՕԱո|.,

լիմբովկատարած հաշվեցույցն սանդլակի բաժանման գինը, սանդղակի բաժանումներիթիվի.

18` 1ոմ-»

114: ն Լ8

թեռդոլիտներիհորիզոնականկամ ուղղաձիգ շրջանճերով ոլաշվեյույց ընթերցելու համար. այղ շրջանների մռտակա բաժանումներից ռուէ մեկը մտցվում է բիսեկտոր` թափանիվիպատման միջոցով: Կարդատվ բիսեկտորմտցված հորիզոնական(ուղղաձիգ) շրջանի գծիկին համաաստիճաններին ըոպեներիթիվը, այճուհետն կարդում են պատասխանուղ մանրաչափի սանդդակով հաշվեցույց իստ ինդեքսի: Հորիզոնական(ուղդաձիգ) շրջանով կարղացված լրիվ հաշվեցույցիըհավասար կլինի այդ երգումարին: կու հաշ»ջվեցույցների 23:

ՀՅ

լ:

Նմ, զ» արո

Տ Տ

ՆՀ. ԹՀ է

ջ-)

յ ոին

.՛

ոի

Տ.

ԱՅ

Էջ» .

միճշ

ԱՅՐԻ

Դիտակի

պտտման, առ.

92. յարթաչափի --Ը

ՀԵՐ

հորիզոնական ն

ար՛

«գոմ

առանցք. ոբ

(4.8)

Լ.

աչքաչափով գնահատվածսանդղակի տասնորղականներիթիվը:

Ստորնեբերվում է որոշ տեխնիկական բնութագիրը: -3՝

3.9

ՍՐԱ

Էշ

-մ.-.»

416.

Տտ -

54.45 ՀԱ-3-

ուղղաձիգ շրջանների բաժանումսերի առանձնացված սլատկերնան ննիր. ինչպես սանդղակիպատկերը: Լիմբով ն սանդղակովհաշվեցույցնորոշվումէ հետնյալ բանաձեով` Եկ.

ՀՏՆ

35-58

քաշը ւռաղոլիտի

ԲՈՐ

ե քաշը կոմպլեկտի

ԷՏ

օպտիկական թնոդոլիտների հիմնական

Նկ

174ն 14Ժթեոդոլիտների հաշվանթայինհարմարանքը

Նկար 4.17-ի վրա ցույց է տրված մանըդիտակումերնացող հորիգոնական ն տղղաձիգշրջանների բիսեկտորմացված գծիկներիպատկեըը: 4.17ա նկարումպատկերված օրինակիհամար հաշվեցույցը հորիզոճական շրջանովկլինի 32100"--13"42"-321:13"42", իսկ ուղղաձիգշրջապատկերված նով` 178440" Նկար 4.17բ-ում օրինա13'42"-:178:53"42"': կի համար ուղղաձիգշրջանով կարդացվածհաշվեցույցը կլինի 35848: իսկ հորիզոնական շրջանով կարդացված հաշվեցույցը` 70:05": Թեոդոլիտների մեջ հատուկ տեղ են գրավում այսպես կոչված գիրոսկոպիկթեռդոլիտները (գիրոթեոդոլիտները):Դրանք իրենցից ներկայացնումեն օպտիկականթեռդոլիտներ, որոնց հետ, կառուցվածքայինառումով, միակցված են գիրոսկոպները:Վերջիններիս ռոտորո կարող է կատարել 60000 պտույտ մեկ րոպեում: Այդ գործիքնելում գիրոսկոպը հանդիսանումէ աշխարհագրական միջօրեականիուղղության տվիչը, որի հարթությունում տեղավորվում է ռոտորի պտաման առանցքը(նկ. 4.18): Գործիքի օգտագործման նպատակն կ է բծիքի օգտագոր մ աշխարհագրական միջօրեականի ուղղության ավտոմատ որոշումը: Վերջինս հնարավորություն է ընձեռում առանձին վերցրած ցանկացածկետում տարվա ցանկացած ժամանակ, անկախ եղանակային ն այլ պայմաններից, որոշելու գծի իսկական ազիմուտը: Այդպիսի հնարավորության առկայությամբ, գիրոթեռդոլիտներըկարող են օգտագործվել, օրինակ, քարանձավների հանույթների համար, բազմանկյունավորմանընթացքներիանցկացմանժամանակ նայլն: Գիրոթեոդոլիտի կոմպլեկտում մտնում են հետնյալ մասերը. հիմնական :

ՀԱՆՑ

Եկ. 4.18. Գիրոսկոսլ թեողոլիտ

անկյունաչափական հարմարանք, Ն հաշվանքային հարմանակ, լ լրացուցիչ ։ 5 օպՄ մ օպ օժտված րանքով ավառկոլիմատորով տիկականթեոդոլիտ, Լ.

արի

գլանաձն պատյանի տեսքով գիրոբլոկ, որը տեղադրվում է թեռդոլիտիտակ ն որի պատյանի ներսում տեղակայվում է ճոճանակավոր 2.

գիրոսկոպ,

հոսանբլոկ, կազմված ակումուլյատորից, ռաստատուն քը փոփոխականիփոխարկուլլստատիկ կիսահաղորդիչ-վերափոխիչից, չափող սարքերից. ազդանշանային միջոցներից ն ջերմակարգավորիչ 3.

սնման

հարմարանքներից:

Գիրոթեռդոլիտը տեղանքում տեղադրվումէ շտատիվի վրա ն կենտտրված կետում: րոնավորվում Գիրոթեոդոլիտի աշխատանքը, կապված գծերի ագիմուտների ոբոշմանհետ, հիմնված է հետնյալ հատկություններիվրա. 1. կարդանային կեռիկից կախված ազատ գիրոսկոպի հատկությունն է` տարածության մեջ անփոփոխ պահպանել ռոտորի առանցքի

պտտմանուլղությունը, 2. ոռտորի, որից կախված է ճոճանակային բեռ, առանցքի հատկությունն է` երկրի պտտման ազդեցության տակ կատարել պարբերական, համաչափ տատանումներ, որոնց հավասարակշչովածդրությունը համընկնում է աշխարհագրականմիջօրեականիուղղության հետ: Ենթադրենք, երկրի մակերնույթի որեէ կետում տեղադրված է ազատ գիրոսկոպ, որի ռոտորի առանցքը գրավում է հորիզոնական դրություն Օ՝: 4.19): Երկրի

Ան Կ

ջով առանցքը հետզհետ ռոտորի փոխում է իր հորիզոնական վիճակը

ե 9 սմ

տված կետում դառ ոմ ուղղահայաց հորիզոնի հարՆկ. 4.19. Ազատգիրոսկու թոթյան նկատմամբ: Այդ երնույթը տեղիէ ունենում այն պատճառով, որ լ ռռտոր|րի ն առանցքը տարածության մեջ պահպանում է իր վիճակը, իսկ հորիգոնի զոնի |հարթությունը`փոխվում է: Երկրի մակերնույթիվրա համար հորիզոնի հարթության արնելյան մասը միշտ իջնում է, ողի որն ընկալվումէ իբըն հորիզոնից վերն արեգակիբարձրացում ն անցում արնելքիցարնմուտք: )

ոին

հետո

ր`

կանգնած ՀՈՐ

Դիտարկենք ռոտորի առանցքից կախված ճոճանակային բեռ (նկ.4.20), որը ձգտում է պահպանելռոտորի առանցքըհորիզոնականվիճակում: Հետնաբարոռտորիառանցքի վրա ազդում է ուղղաձիգ հարթության մեջ դասավորվածերկու ուժ (նկ. 4.21): Այդ արտաքինուժերը ստիպում են գիըոսկոպիպտտմանառանցքին տեղաշարժվել ուժերի ազդեցությանուղղության նկատմամբուղղահայաց:Ռոտորի առանցքիայդ շարժումըհռրիզոնական հարթությանմեջ կոչվումէ առանցքիառաջընթացություն:Այն սկսվում է զրո արագությունից,այնուհետն արագությունն ավելանումէ ն հասնում առավելագույճնի այն ժամանակ,երբ առանցքը գտնվում է միջօրեականիհարթության

մեջ:

Համակարգիիներցիայիհետնանքով ռոտորի առանցքնանցնումէ միջօրեականի հարթությունըն առաջընթացությանարագությունըսկսումէ նվազել մինչն գրոյականնշանակություն:Դրանիցհետո սկսվումէ առանցքիառաջընթացությունն հակառակ ուղղությամբ, պայմանավորված ուղղաձիգ ուժերի ուղղության փոփոխմամբ: Առանցքը երկրորդանգամկհատիմիջօրեականը, սակայն գործիքումշփման ուժերն առանցքիտատանումները կսկսենմարել միջօրեականի հարթության նկատՆկ.4.20. ճոճանակավոր մամբ, մինչ, որ առանցքըչհամընկնի գիրոսկոպ միջօրեականիհարթությանը:Այն կետերը, որտեղ առաջընթացային արագությունըհավասարվում է զրոյի ն կոչվում են որոնցիցսկսվում է առանցքի հակառակ առաջընթացությունը, 4.22-ում է պատկերված ռոտորիառանցքի դարձափոխման կետեր:Նկար նկատմամբն նրանցպրոյեկվիճակի տատանումները հավասարակշռման ն ցիան թեռդոլիտիլիմբիվրա, որտեղոյ, ոշ, ոչ ո տառերովցույց են տրված դարձափոխման կետերիհաշվանքները:

Էդ-քըէ: Նկ.

4.21.

քէ

Գիրոսկոպիառանցքի

առաջընթացությունը

Ազիմուտիորոշման աշխատանքըկայանում է հետնյալում:Կետի հետո, մոտավոտեղադրելուց ն կենտրոնացումից վրա գիրոթեոդոլիտի են գիհետո են միացնում Դրանից րապես կողմնորոշում ըստ բուսոլի: րոսկոպըն հենց որ նրա ռռտորը հավաքումէ անհրաժեշտպտույտներ, կետերի ոյ, ոշ միջոցով հանվում են դարձափոխման ավտոկոլիմատորի ն ոչ

հաշվեցույցները:

ՐԷ ՀՀՇ. ո.

ւն `

ԲԱ---

կետերիհաշվեցույցները Նկ. 4.22. Դարձափոխման ւթյունն Ի դրությ Հավասարակշռման 1(

//0 ՞2

ոլո,

ում է է հետնյալ վ յալբ բանաձնով՝ րոշվում

ՀԶ.

ոչ-ոլ

(4.9)

Որպեսզիորոշել հյուսիսի տեղը` Ի/1Շ,այսինքն, միջօրեականիուղէ ղությունըդեպիհյուսիս, ստացվածՊԾ մեծությունիցպետք հանել գործիքի Ճ հաստատուն ուղղումը(նկ. 4.23):

ԽԼԸՀԷԹ-Ճ:

(4.10)

Մա

ՇՁ -ՇԱ-

ի)

180"կամ -ՇԱ-ԶՏ-ԶՏ-ՇԱ-180::

թեռդոլիտըուղղաձիգշրջանի ալիդադայիհարթաչափ չունի, ոիի համար անհրաժեշտության դեպքում (եթե ԶՏ մեծ է 2) ԶՏ դարձնում են զրո` կարգավորիչ պտուտակներով,տեղաշարժելով հւրիզոնական ցանցաթելըուղղաձիգհարթության մեջ: Զրոյի տեղի ուղղման համար, ուղղաձիգ շրջանի վրա տեղադրում են ՇՁ-ԶՏ հաշվեցույցը, այնուհետն կարգավորիչպտուտակներիմիջոցով հորիզոնականցանցաթելըհամընկեցնումեն դիտվող կետին, որին դիտասնեռելէին զրոյի տեղի որոշման ժամանակ: Նկ. 1.23. Ագիմուտիորոշումը

Այնուհետե,թեռդոլիտիդիտակնուլղում են օբյեկտին. որի ագիմուանհրաժեշտ է որոշել ե թեոդոլիտիհորիզոնականլիմբով կարդումՃ/ հաշվեցույցը:Ազիմուտըորոշում են հետեյալբանաձնով` տր

Ճ-ՃԼԿԽԸՀ-ԽԸ

Ճ-ՊՎՕ:

84.6. ՕՊՏԻԿԱԿԱՆ

(4.11)

ԹԵՈԴՈԼԻՏՆԵՐԻ

ՍՏՈՒԳՈՒՄՆԵՐԸ

Օպտիկական թեոդոլիտները պետք է բավարարեննույն երկրաչափակաճ պյսյմաններին,ինչ վերնյերայինթեռդոլիտները: Օպտիկական թեռդոլիտների համար լրացուցիչ ստուգվում են կլոր հարթաչափը,կոմպենսատորը. օպտիկականուղղալարը ն դիտասնեռակը: Բացի դրանից, ուղղաձիգ շրջանի թվագրմանտարբերության հետնանքովզրոյի տեղի (Տ) ստուգմանն թեքման անկյուններիորոշման ժամանակօգտագործվող բանաձներնունեն այլ տեսք: Այսպես,14, 15, 15 ն 130 ներիհամար ԶՏ որոշվում է հետեյալբանաձնով` ԶՏ-

թեռդոլիտ-

180"

ՇԱ -ՇՁ

են

Թեքման Ճ անկյունները՛Ւ՛ՒՑ այսպես`

ն 130

բեռդոլիտների հւսմար որոշում

Դրանից հետո կրկնում են կոլիմացիոնսխալի ն զրոյի տեղի ստուգումները: Ուղղված թեոդոլիտըպետք է բավարարիհետնյալ պահանջներին.

Ալիդադայի վրայի կլոր հարթաչափի առանցքը պետք է լինի զուգահեռ թեռդոլիտիողղաձիգ առանցքին:Ստուգման համար հորիզոմականշրջանի ալիդադայի նախապես ստուգված գլանաձն հարթաչափով ն ռարթաբերպտուտակներովթեռդոլիտի պտտմանառանցքըբելում են ոսլղաձիգդրության: Եթե դրանից հետո կլոր հարթաչափիբշտիկը գտնվի ամպուլայի կենտրոնում,ապա պայմանը կլինի բավարարմիջոված: Հակառակ դեպքումկլոր հարթաչափիտղղիչ պտուտակճմերի են ցով բշտիկըբերում կենտրոն: 2. Օպտիկականուղղալարի դիտմանառանցքը պետք է համընկնի թեռդոլիտիպտտմանուղղաձիգ առանցքիհետ: Ստուգման համար թեռդոլիտը բերում են աշխատանքայինդիության,կենտլանավորումեն օպտիկականուղղալարով ն պտտումալիդադան:Եթե օպտիկականուղղալարը տեղադրվածէ ճիշտ, կետը, որի վրա կենտրոնացվածէր թեողոլիտր, չպետք է շեղվի ոււլլղալարի խողովակի համակենտրոնշրջանների կենտրոնից:Եթե պայմանը բավարարված չէ, ուղղումը կատարում են ուղղալարի օբյեկտիվիտելլաշարժով,իսկ ՛՛Ւ5Խ թեռդսլիտներում` ուղղալարի օկուլյարի շրջանակիպտույտով: 3. Թեռդոլիտի ուղղաձիգ առանցքի թեքման դեպքում,կոմպենսատոլւը պետք է ւսպահովի ուղղղլաձիգշրջանով կարդացվածհաշվեցույցի լ.

Ստուգման սահմաններում համար թայլատրելի անփոփոխաոթյունը: են ն հեռվում մի լավ տեսանելի կետ տեղադրում թեռդոլիտն ընտրում այնպես, ղըրպեսգի երկու հարթաբերպտուտակներըմիացնող գիծը լինի ուղղահայաց դիտման ուղղին: Ստուգված գլանաձն հարթաչափով թեո-

դոլիտի պտտմանառանցքըբերում են յողղաձիգ վիճակի: Դիտանում

են

թեռդոլիտիուղղաձիգ շրջանով կատարում /լ հաշվեԸնտրված կետի ուղղությամբ, կռմպենսացիայիսահմաննելում. թեռդոլիտը թեքում են դեպի առաջ ն հնտ: Այդ նպատակով հարթաբնը պտուտակների միջոցով տեղաշարժում են հորիզոնական շրջանի ալիդայլայի գլանաձն հարթաչափի բշտիկն ընտրված կետի ուղղությամբ: Թեոդոլիտի թեքված վիճակում դիտակը նորիցուղղում են տրված կետին ն ուղղաձիգ շրջանով կատարում Ճշ»հաշվեցույցը: Պայմանի բավարարսան դեպքում /Ճլ-Ճշ տարբերությունը չպետք է գերազանցիկոմպենսացիայի սխալին: Դրանից հետո կրկնում են նույն գործողությունները`թեընտրած կետին

ցույցը:

քելով թեոդոլիտըաջ

ձախ:

Օպտիկականդիտասնեռակիառանցքը պետք է լինի զուգահեռ դիտակի դիտման առանցքին: Պայմանի ստուգման համար ղիտանում են մի լավ երնացող կետ ն թեռդոլիտի հորիզոնական ու տպղղաձիգ շրջաններով կատարումհամապատասխանաբար/Ճլ ն 8լ հաշվեցույցները: Այնուռետն այդ նույն կետին դիտանում են դիտասնեռակիմիջով ն նորից նույն շրջաններով կատարում Ճշ ն 8չ հաշվեցույցները: Եթե հա4.

հաշվեցույցների տարբերությունը` Ճլ-Ճշ-8:-8,Հ30-. մապատասխան

պայմանը բավարարված է: Հակառակ դեպքում դիտասնեռակի դիրքըփոփոխումեն ուղղիչ պտուտակներով: ապա

8 47. ԹԵՈԴՈԼԻՏԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

գործողություննանհրաժեշտէ կրկնել մի քանի անգամ: Կարճ կողմեր ունեցող անկյուններում ուղղալարով կենտրոնավորումը պետք է կատարել հնարավորությանսահմաններումճիշտ, քանի սխալները հակադարձհամեմաոր կենտլունավորմանն դիտասնեռման են տական անկյան կողմերին:

Տ 4.8. ՀՈՐԻԶՈՆԱԿԱՆ

ՉԱՓՈՒՄԸ

ԴՐՈՒԹՅԱՆ

միաժամանակ համընկեցվում է ռւղղալարի կենտրոնն անկյան գագաթի

Դրա համար շտատիվը տեղաշարժումեն կետի վրա ն փոփոխում ոտքերի բարձրություննայնքան, մինչն որ ճրա գլխիկն ընդունի հորիզոնական դրություն: Ճշգրիտ կեճնտրոնավորումը կատարվում է շտատիվի

չափ, ապա երկու պտուտակներովնրա բշտիկը կենտրոն բերելուց հետո, ալիդադանպտտումեն 90 ն աշխատելովմիայն երրորդպտուտակով, նորից հարթաչափի բշտիկը բերում են կենտրոն: Սովորաբարլիմբի բերումը հորիզոնականդրության մեկ անգամից չի հաջողվում, որի համար նշված

ՏԵՂԱԿԱՅՈՒՍՆ

Թեոդոլիտի տեղակայումն աշխատանքայինդրության, կազմված է նրա անկյան գագաթի վրա կենտրոնավորումից ն լիմբի հարթությունը հորիզոնական դրության բերումից: Աշխատանքի հերթականությունը հետնյալն է. լ. Անկյան գագաթում, կետի վրա տեղադրում են շտատիվը. որի վրա թեռդոլիտն ամրացնում են դրվածքային պտուտակով: Շտատիվի վերին ոարթությունն աչքաչափով բերում են հորիզոնական դրության, հետ:

գլխիկի վրա թեռդոլիտի տեղաշարժով: Ըյդ ընթացքում թուլացնում են դրվածքային պտուտակը, իսկ հետո, վերջնական կենտրդնավորումնավարտելով, նորից ամրացնում: 2. Հարթաչափի (հարթաչափերի) ն հարթաբեր պտուտակների օգնությամբ յիմբի հարթությունը բերում են հորիզոնական դրության: Դրւս համար հորիզոնականշրջանի ալիդադայիհարթաչափը տեղակայում են երկու կամայական հարթաբերպտուտակներիուղղությամբ ն միաժամանակվերջիններսպտտելովտարբել ուղղություններով, հարթաչափիբշտիկը բերում են կենտրոն: Երկրորդ հարթաչափի առկայության դեպքում, նրա բշտիկը բերում են կենտրոն միայն երրորդ հարթաբեր պտուտակով: Եթե թեոդոլիտիհորիզոնական շրջանի վրա առկա է միայն մեկ հարթա-

ԱՆԿՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԹԵՈԴՈԼԻՏՈՎ

Նախքան հորիզոնականանկյան չափումը, անհրաժեշտ է թեոդոլիտր տեղակայել տվյալ կետում: Տեղակայման մեջ մտնում են գործիքի կենտրոնավորումը,պտտման առանցքի բերումն ուղղաձիգ դրության կամ լիմբի հարթության բերումը հորիզոնականվիճակի ն դիտման համար դիտախողովակիտեղակայումը: իրականացնումեն ուղղալարիմիԹեոդոլիտիկենտրոնավորումն ջոցով երկու փուլով` նախնական (մոտավոր) մինչն գործիքի պտտման առանցքի բերումն ուղղաձիգ վիճակի ն վերջնական` պտտմանառանցքի 1.

ուղղաձիգդրության բերելուց հետո: Մոտավոր կենտրոնավորմանդեպքումշտատիվի գլխիկը տեղակայում են այնպես. որպեսզի դրվածքային պտուտակի անցքը գտնվի կանգնման կետի վրա: Բերելով հարթաբերպտուտակներըմիջին դրութ81

յան, թեոդոլիտլ դնում են շտատիվի վրա ւն յին

Ուղղալարը պ պտուտակւվ:կով: Ուղղալարը

կախում

են

ն թույլ

դրվածքային պտուտակիկե )

են

Աղյուսակ 4.2

տելաշարժելով թեռդոլիտը շտատիվի գլխիկի վրա. կատարում ճշտությամբ մախնական կենմտրոնավոլրում: Թեռդոլիտի վերջնական կենտրոնավորումնիրականացնում են գործիքի պտտման առանցքն ուղղաձիգ դրության բերելուց հետո: Կենտրոնավորմանվերջ-

ռիկից

Չափման մատյան

ամրացնում դրվածքա-

1.5-2սմ

համար, յական հարթաբերպտուտւսկներիուղղությամբ.նրանց միաժամանակպտույտով դեպի հակառակ կողմեր, հարթաչափիբշտիկը կենտրոն: Այնուռետն, թուլացնելովալիդադայիսեղմիչ պտատակը,ալիդադան պտտում են 90" ն դնում երրորդ հարթաբերպտուտակիուղղութ-

ՇՋ

յուն (է

7-8 -

ԼՈՏ

30785

ատ

Մագնիսա-| Գծերի| Թեք-| ՍանոԱ |թություն երկարու մամ կան անկավիմուտ յուն Սումբ:

ՇԱ

բի կամ գործիքիհարթաբերում: 2. Թեռդոլիտի պտտման առանցքն ուղղաձիգ դրության բերելու ստուգվածգլանաձն հարթաչափը տեղակայումեն երկու կամա-

յա

ԻԴ | անկյունը

12184514 Թ : : : :

5 8 5- : -

մար պտտման առանցքի ուղղաձիգ դրության բերումն անվանում են լիմ-

Կեկյոնը -

գերազանցիՀ54մ-ը: Թեոդոլիտի պտտման առանցքի ուղղաձիգ դրության բերելուց հնլիմբի հարթությունն ընդունում է հորիզոնականդրություն: Դրա հա-

բերում են

ները

համարները

մական սխալըչպետք է տղ,

|Հավեցույց-|

Կետերի

307.75 Ն

Վ05

30780

յամբ: Նթե բշտիկը մնա կենտրոնում,ապա պտտմանառանցքն ուլղաձիգ է, իսկ լիմբի հարթությունը` հորիզոնական: Եթե բշտիկը շեղվի

աջ դրություն(ՇԱ): Լիսանվագ-շրջան ՍՄռաջիճ հետեի կետին: Ամրացնամ են լիմբը սեղմիչ լ. Դիտասնեռում հատման կետն պտուտակով ալիդաղայի պտտումովցանցաթելերի կատարումեն ուղղում անկյանհետնի կետին: Սկզբում դիտասնեռումը

կենտրոնից. ապա երրորդ հարթաբեր պտուտակովբշտիկը բերում են կենտրոն: Այս երկու գործողություններըշարունակվում են այնքան,

ղը

մինչն ռր պայմանըբավարարվի: 3. Դիտախողովակի տեղակայումըդիտմանհամարիրականացնում են այսպես: Դիտախողովակն ուղղում են լուսավոր միջավայրի,օրինակ ն են երկնքին, պտտում ցանցաթելերիֆոկուսացնողօղակնայնքան, մինչն որ չստացվի ցանցաթելերի հստակ պատկերը: Դիտակի ֆոկուսացնուլօղակի պտտումովստանում են դիտվող առարկայի ցայտուն պատկերը: Ղիտախողովակի տեղակայումը ցանցաթելերին դիտվող առարկայի պարզ արտացոլմամբ,կոչվում է նրա ֆոկուսացում: Հորիզոնականանկյունների չափման համար թեռդոլիտրտեղակաեն յում չափվող ւսնկյան գագաթում,բերում աշխատանքայինվիճակի, իսկ անկյան կողմերինտեղադրումեն նշանաձողեր: Անկյան չւսփումը Ավագների եղանակով կատարվում է երկու կիսանվագներով:Սնկյան չափման ժամանակդւսշտումվալում են չափումներիմատյան (աղ. 4.2):

իսկ հենց որ նշանաձոմոտավորությամբ,

երնում է չիտակի տեսողությանդաշեն ալիդադային դիտատում, ամրացւում ն կի սեղմիչ պտուտակներըվերջնական կատարումմիկրոմետրադիտասնեռում: դիՄիաժամանակ կան պտուտակներով:

օղակի պտտումով տակի ֆոկուսացնուլ

չշանաձողերիպարզ տեսողությանը: Դիտասնեռման ժամանակ

հասնում

են

հատման կետն ձգտում են ցանցաթելերի Նկ. 424. Դիտասնեռում մոտ, ճշանաձողին ուղղել որքան հնարավոր է գետնին 4.24): է (նկ. ամենալավն ցցիկին հետնի կետով: Առաջին վերներովկարդում են 2. Հաշվոցույցներ ն վայըկյանները` 223:45".5, իսկ երկրորդ աստիճանները,րոպեները 46.0: ն Երկու վերներով վերներով`միայն րոպեները վայրկյանները են միջինը՝ 223`45՝.8.որով վեհանում կարդացվածհաշվեցույցներից սխալի ազդեցությունը: արտակենտրոնության րացնումեն ալիդադայի -

Դիտասնեռում առջնի կետին: Թուլացնում են ալիդադայի սեղմիչ պտուտակը,պտտում են դիտախողովակըն դիտասնեռում առջնի կետին: Հորիզոնականանկյան չափման ժամանակլիմբր պետք է լինի

անշալժ: 4.

Հաշվեցույց առջնի կետին: Առաջինվերներովկարդում են հաշվեցույց` 118"13'.0,երկրորդվերներով` 12':0. միջին հաշվեցույցը կլինի

118"12".5:

Ներքին հորիզոնականանկյան հաշվումը:Ներքին հորիզոնական անկյան մեծությունըհավասար է հետնի ն առջեի կետերիմիջին հաշվեցույցներիտարբերությանը:Եթե ռետնիկետին կարդացվածհաշվեցույցը մեծ է առջնինից,ապա հետնի հաշվեցույցինպետք է գումարել 360" (սղ. 4.2): Դրանովավարտվումէ առաջին կիսանվագը: Երկրորդ կիսանվագ("շրջան ձախ` դրություն ՇՁ): Դիտախուովակն անց են կացնումզենիթով,թուլացնում լիմբը ն տեղաշարժումկա90" ն կրկնում են անկյան մայական անկյունով, ասենք մոտավորապես չափումն երկրորդշրջանիդրոթյամբ: "Շրջան աջ" ն շրջան ձախ" դրություններովչափված անկյան արդյունքներիտարբերությունըչպետք է գերազանցիվերների ճշտության եռապատիկին: ՀակառակդեպքումանհրաժեշտԼ գրի առնված չափումներիարդյունքներըջնջել. իսկ չափումներըկրկնել: Այսպես, հերթականորենչափում են բոլոր ներքին հռրիզռնական,ըստ ընթացքիաջակողմյան, անկյունները:Մատյանումգրառումները կատարումեն հասարակ մատիտովպարզ, կանոնավորն առանց ուղղումների:Ռետին օգտագոլծել չի թույլատրվում: 5.

ծ 4.9. ԱԶԻՄՈՒՏՆԵՐԻ

ՉԱՓՈՒՄԸ

"Շրջան աջ` դրությամբ ազիմուտի չափման համար, ուղղաձիգ շրջանի վրա տեղադրում են բուսոլ, թուլացնում մագնիսականսլաքի սեղմիչպտուտակը.օկուլյարի մոտ գտնվողվերճերիզրոյական շտրիխը համատելլում են լիմբի զրոյի հետ ն ամրացնում ալիդադայի սելլմիչ պտուտակը: Այնուհետն լիմբն ալիդադայի հետ միասին պտտում են (սկզբում կոպիտ. հետո լիմբի միկրոմետրականպտուտակովճշգրիտ) այնքան ժամանակ,մինչնոր մագնիսականսլաքի ծայրերը չհամընկնեն ո բուսոլի 0-180. տրամագծիհետ: Այսպես,դիտակիդիտանման առանցքը կողմնորոշվումէ մագնիսականմիջօրեականիուղղությամբ: Հետո թու|

լացնում են ալիդադայի սեղմիչ պտուտակը,դիտախողովակնուղղում առջնի նշանաձողին ն կատարում հաշվեցույց հորիզոնականշրջանով: Երկու վերներներովկարդացածհաշվեցույցներիմիջինը կլինի առաջին կետից դեպի երկրորդր՝գծի ազիմուտի մեծությունը: Կուվիտ ստուգման համար ստացված հաշվեցույցը համեմատում են բուսոլով կարդացած

հաշվեցույցիհետ: Ազիմուտիչափման ժամանակ անհրաժեշտէ ուշադրություն դարձճել, որպեսզիգործիքիմոտ չլինեն մետաղականառարկաներ:

8 4.10. ՀՈՐԻԶՈՆԱԿԱՆ

ԱՆԿՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՉԱՓՄԱՆ

ՍԽԱԼՆԵՐԸ

Անկյան չափումն ուղեկցվում է սխալներով,որոնք առաջանում են տեղակայմանանճշտությունից,դիտոդիփորձագործիքին նշաճաձողերի ռության աստիճանի պակասությունիցն արտաքինպայմաններից,որոն-

ցում կատարվելէ չափումը: Որպես հիմնւսկան,հանդիսանումեն արտաքին միջավայրիազդեցությունիցառաջացածգործիքայինսխալները: Գործիքայինսխալներ:Հորիզոնականանկյան չափման վրա ազդում են այնպիսի գործիքայինսխալներ,ինչպիսիք են, օրինակ,ալիդակոլիմացիոն սխալը, լիմբի վրա կատադայի արտակենտրոնությունը,

կենտրոնավորած բաժանումներիսխալները,գործիքի ն նճշանաձողերի ն ն լավ ռումը այլն: Գործիքային սխալների բնութագիրը մեծությունները են: Այդ տեսակետից,կիրառելովանկյունների չափուսումնասիրված Աւսն սարոշակի մեթոդ, կարելի է չափմանարդյունքնելում նշանակալիորեն թուլացնելկամ վերացնելգործիքայինսխալները:Այսպես, օրինակ, ալիդադայի արտակենտրոնացմանսխալի ազդեցությունը վերացնում են, վերցնելովերկու վերներներովկատարվածհաշվեցույցներիմիջինը, կոլիմացիոնսլսաղիազդեցությունըվերացնումեն դիտախողովակիերկու դրություններովանկյան կրկնակիչափմանմիջոցով:

Լիմբի վրա բաժանումներըկատարվումեն բարձր ճշտության հատուկ բաժանիչ մեքենաներով:Լիմբի վրա բաժանումներանցկացնելու սխալը չպետք է գերագանցի:է3"-ից: Լիմբի հարթությանն գործիքիպտտմանառանցքիուղղահայացություննապահովվումԷ գռր-

ամենամեծ

ծարանիկողմիցՀէ10' ճշտությամբ,ռրը կարող է առաջացնելԺ0'.5 սխալ անկյան չափմանժամանակ:

Կենտրոնավորմանսխալի մեծությունը չպետք է գերազանցի հաշվեցույցի սխալին, հետնաբար 30" ճշտություն ունեցող թեռդոլիտով չափելով, օրինակ, կարճ կողմերով կազմված բութ անկյունները, թեոդոլիտի կենտրոնավորումըպետք է կատարել ոչ ավել քան Ժ3մմ սխալով: Հորիզոնականանկյունների չափման ժամանակ դիտվող նշաննեըը` նշանաձողերը, պետք է տեղադրվենուղղաձիգ: Վերջիններիս ոչ ուղղաձիգությունն առաջացնում է այսպես կոչված ռեդուկցիայի սխալներ: Այդ սխալները առավել շատ դրսնորվում են կարճ կողմեր ունեցող անկյունների չափումներում: Դրա համար նշանաձողերըպետք է տեղադրել ուղղաձիգ ն դիտախողովակը դիտասնեռելնշանաձողի հիմքին: Դիտասնեռմանսխալներ:Մարդու չզինված աչքը տարբերում է երկու կետ, երբ տեսողության անկյունը փոքր չէ 60"-ից: Այդ մեծությունը կոչվում է տեսողության կրիտիկականանկյուն կամ չզինված աչքով դիտասնեռման

լեռնայինվայրերումթեռդոլիտիպտտման առանցքի սին: Այդ պատճառով բերումըպետք է կատարվիմեծ ուշադրութ յամբ: ուղղաձիգդրության անկյան մեկ կիսանվագովչափման սխալն արտաՀորիզոնական հայտվումէ հետնյալ բանաձեով.

ուց--չու

ոլ:

(4.14)

Է-20. Դիտախողովակի

խոշորացումով ն մեկ րոպե վերների ճշտությունունեցող թեոդոլիտիհամար անկյան չափման սխալը մեկ կիսանվագիհամարկլինի՝ ոոշ--Հ21՞:

սխալ:

դիտախողովակի օգնությամբ, ապա է նվազում դիտակի է խոշորացմանը համեմադիտասնեռման սխալը Եթե դիտումը կատարում

են

տական, այսինքն`

--Է---:

4.12 (4.12)

ապա Օրինակ, երբ դիտակիխոշորացումը՝ Է-207, ոլ,

33:

Վերներով կատարած հաշվեցույցի ոց սխալը, սովորաբար, ընդուհավասար նրաճշտության կեսին,այսինքն`

նում են

ուշ

(4.13)

Այսպես, 17 ճշտություն ունեցող թեոդոլիտիհամար ոոլ--է30"": Համեմատելովդիտասնեռման ն հաշվեցույցի սխալները, տեսնում ենք, որ առաջինն անհամեմատ փոքը է երկրորդից: Հետազոտություններով հաստատվելէ, որ թեռդոլիտիպտտման առանցքիուղղաձիգդրությունիցշեղվելու հետնանքովանկյան սխալը մեծանում է դիտակի դիտմանառանցքիթեքման անկյանմեծացմանհետ միա86

ԳԼՈՒԽ

ԹԵՈԴՈԼԻՏԱՅԻՆ

ԴԱՇՏԱՅԻՆ

ծանւթանալ հանույթի ենթակա տեղանքիհետ,

սահմանել տելլամասի սահմանները,

ՀԱՆՈՒՅԹԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐ

որոշել տեղանքում ն նրան հարակից տարածքում գտնվողպետական գեռդեզիականցանցի կետելի թիվ|ւ.

թեւլւլիտային ընթացքներիկռղմերը ն գագաթներնընտրել այնպիսի վայրերում, որոնք հարմար լինեն գծային ն անկյունային չափումների,ինչպես նան մանրամասներիհամույթի համար, "որոշել անմիջականդրենչափման համար անհասանելիհեռավւրություններիառկայությունը: Տեղադիտման արդյունքներով կազմում են հանույթային աշխատանքներիկատարմանսխեմատիկգծագիրըն հատակագիծը: 3. Թեռդոլիտայինհանույթներիհիմնականգեռդեզիական հենարանն բազմանկյունները, ոմերը հանդիսանումեն թեռդոլիտայինընթացքները են րոնք,որպեսկւսնոն,անց կացվումգլխավորգեռդեզիական հիմքիՃ, 8, Շ ն ք կետերիմիջն բաց բազմանկյունների տեսքով,օրինակՃԵՒՒՈ ԼԵՈՀՕՇ 12345674 տեսքով,օրինակ (նկ. 5.1) կամ փակ բազմանկյունների (նկ. 5.2): Համույթվող տեղանքումգլխավոլւգեռդեզիական հիմքի կետերիբացակատեսընթացքները, փակբազմակկյունների յությանդեպքում,թեոդոլիտային քով, անց են կացվումինքնուրույնանալիտիկցանցերիկետերիմիջն: Գծային չափումներիկատարմանհարմարությանհամար, թեռդոլիտայինընթացքները,սռվորաբար,անց են կացնումհարթ վայրերում,երկաթուղային, խճուղայինն գրունտայինճանապարհների երկարությամբ,որտեղ ապաեն 5" հովվում գծերիմինչն թեքմանանկյուններ: Թեոդալիտայինընթացքներիկողմերիերկարությունըպետք է փոքր չլինի 50 մետրիցն երկարչլինի 400 մետրից: »

35.1. ԹԵՈԴՈԼԻՏԱՅԻՆ

ՀԱՆՈՒՅԹԻ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Թեոդոլիտային հանույթ կոչվում է թեռդոլիտիօգնությամբկատարվող տեղանքի հորիզոնական եզրագծայինհանույթը:Այն կիլլառվումէ քաղաքային ն գյուղական տեսքի բնակավայրերի, երկաթուղային, ավտոխճուլային ն գրոււմտային ճանապարհների, լեռնային արդյունաբեհության ձեռնարկությունների, ն գյուղատնտեսական հողահւսնդակմելի այլնի հանույթներիդեպքերում: Թեռդոլիտայինհանույթի արդյունքումստանում են տեղանքիհատակագիծը՝տեղականառարկաների եզրագծերիպատկերմամբ: Թեղդոլիտային հանույթնընդգրկումէ հետնյալգործընթացները. 1. գրասենյակային նախապատրաստում, 2. տելլանքիտեղադիտումն աշխատանքային պլանիկազմում, 3. թեռդոլիտայինընթացքներին բազմանկյունների տեսքով հանույթայինհիմնավորման ստելլծում. 4. հանույթայինհիմնավորմանպլանայինկապակցումգեռդեզիական հենարանային կետերիհետ, 5. մանրամասների (իրադրության) հանույթ, 6. գրասենյակայինաշխատանքներ` չափումներիարդյունքների մշակում, թեռդոլիտային ընթացքների կետերի կոորդինատների հաշվումն տեղանքիհատակագծիկազմում: 1. Գրասենյակային նախապատրաստման ժամանակ,համաձայնառաջադրանքի,հավաքումեն շրջանի ապագա հանույթիհատական տեղեկատվական գծա-քարտեզագրական նյութելւը: Հավաքված հետո կազմում են նյութերի ուսումնասիրումից աշխատանքների կատարման նախնականպլան ու ճախագիծ,նշում հանույթի օբյեկտները ն սահմանում տեղադիտմանհաջորդականությունը: Տեղանքի տեղադիտման ժամանակաշխատանքներիրականացնողը

ճ8

պարտավորէ`

Թեոդոլիտային ընթացքներում չափում են ընթացքի աջ կամ ձախ անկյունները 30՛ կամ 1՛ ճշտության թեոդոլիտներով,մեկ լրիվ նվագով: Բացի դրանից, ուղղաձիգ շրջանի մեկ դրությամբ չափում են ընթացքի կողմերի մագնիսական ազիմուտները, որոնք հետագայում օգտագործվում են չափված անկյունների ստուգման համար: Ընթացքի կողմերի թեքման անկյունները չափում են մեկ կիսանվագով`ուղիղ ն հակադարձ ուղղություններով: Թեոդոլիտային ընթացքների կողմերը չափում են 20 մետրանոց ժապավենով կամ համապատասխանճշտության հեռաչապողպատյա փերով` ուղիղ ն հակադարձ ուղղություններով, 1:2000 կարգի հարաբերական սխալի ապահովմամբ:Եթե ընթացքի կողմերը մեծ են 100մ-ից, են ձողում: ապա չափումիցառաջ կատաըրում Բաց թեողոլիտային ընթացքները, հնարավորության սահմաններում, պետք է լինեն ուղղագիծ: Եթե փակ թեոդոլիտայինբազմանկյունն ընդգրկում է նշանակալի տարածք, ապա այն բաժանում են մասերի՝ լրացուցիչ կետերի ստացման համար: Այդ նպատակով, օրինակ, փակ բազմանկյան 7 ն 3 գագաթներիմիջն (նկ. 5.2) անց են կացնում անկյուընթացք 7-8-9-10-3: Անհրաժեշտության դեպքում փակ բազճնճագծային մանկյունն անկյունագծային ընթացքներովբաժանում են երեք ն ավելի փոքրբազմանկյունների: Այդ ընթացքներիհամատեղված գագաթները են հանգուցայինկետեր: կոչվում Թեոդոլիտային ընթացքների երկարություններըչպետք է գերազան5.1 ցեն աղյուսակումբերվածմեծություններից. ՛

Աղյուսակ 51 Թեռդոլիտայինընթացքիանվանումը Բարձր ճշտության

Գլխավոր գեռդեզիականհիմքի կետերի միջն փակ բազմանկյունների տեսքով անցկացված

Հանույթի մասշտաբը

15000 1520001000 5կմ

շկմ

1կմ

4կմ

1.ճկմ

լկմ

1.1կմ

0.7կմ

ըրթացքներ թնոդոլի տային Գլխավոր գեոդեզիական հիմքի կետերի միջն

անցկացված անալիտիկ ցանցեր, փակ բազմ- | անկյուններ

բարձր ճշտության ընթացքներ

2.7կմ

Նկ.

3.2.

Յուրաքանչյուր կիլոմետրից հետո թեոդոլիտայինընթացքիգագաթներն ամրացնում են հուսալի կենտրոններով,որոնց անվանում են հիմճադիր կետեր, օրինակ, 1, կետը նկ. 5.1-ի վրա: Ընթացքի բոլոր մնացած կետերնամրացնում են ժամանակավորնշաններով: Մեծ թվով շրջման անկյուններ ունեցող երկար թեոդոլիտայինընթացքներում, չափումների սխալների կուտակումիցխուսափելու համար, ընթացքի մի քանի կողմերից հետո նշում են փոխադարձտեսանելիհիմճադիր կետեր, օրինակ` էԼ, Լ, ն Օ: Այդպիսի կետերը կոչվում են գլխավոր: Ընթացքի մնացած բոլոր կետերն անվանում են միջանկյալ: Այդպիսի են թեռդոլիտայինընթացքներումբացի շրջման անկյուններից, չափում ճան գլխավոր կետերի միջն ուղղություններով կազմված անկյունները: Գլխավոր կետերի միջն շրջման անկյունների նվազմանհետ միասին, բարձրանում է թեռդոլիտայինընթացքի ճշտությունը: Եթե անհրաժեշտություն է առաջանում թեոդոլիտայինընթացքի մի կողմում գտնվող լբացուցիչ Ե հեւակետի որոշման համար, ապա այն որոշում են ոնՕ կետերից, անկյունային հատումների միջոցով(նկ. 5.1): Թեոդոլիտայինընթացքիցհեռացվածլրացուցիչ Օ հենակետի պլաՃՕ ճային դրությունը հաճախ որոշում են ԽՃ գագաթից անցկացնելով կախյալ թեոդոլիտայինընթացքը: Վերջինս անց են կացնումայնպես, որ ճա իր ծայրակետով հարի հենարանային գեռդեզիական ցանցի 4, 8, Շ ն Ծ կետերին կամ գոնե ընթացքի կետերիցորնէ մեկին (նկ. 5.1): 9լ

Թեոդոլիտային հանույթն իրականացնում են համապատասխան հրահանգներիհամաձայն: Իրադրությանհանույթըկատարումեն անմիջականորեն թեոդոլիտային ընթացքի գագաթներից 8 5.3-ում շարադըված եղանակներով: Գծային ն անկյունային չափումների,ինչպես ճան մաճրամասների հանույթի արդյունքներըգրանցում են հատուկդաշտային մատյանում ն ուրվանկարներում(նկ. 5.3): Գրանցումներըկատարում են հասարակ մատիտով:Բոլոր գրառումներըպետք է լինեն պարզ ն ընթեռնելի:Սատյանում սխալ գրանցումներըջնջվում են այնպես, որպեսզիհնարավորլիճի հեշտ վերընթերցել:

Թեռդոլիտայինհամույթի դաշտային մատյանը ն ուրվանկարները հանդիսանումեն առաջնային փաստաթղթեր:Դրանք պետք է խնամքով ձնավորելն կոորդինատների ամփոփագրի,թեոդոլիտայինընթացքների սխեմայի ու տեղանքիհատակագծիհետ միասինհանձնել հանույթային աշխատանքները կազմակերպող կազմակերպությանը:

8 5.2. ՀԱՆՈՒՅԹԱՅԻՆ

ԿԱՊԱԿՑՈՒՄԸ

ՀԻՄՆԱՎՈՐՄԱՆ ՊԼԱՆԱՅԻՆ

ՀԵՆԱՐԱՆԱՅԻՆ

ԳԵՈԴԵԶԻԱԿԱՆ

ՑԱՆՑԻ

ԿԵՏԵՐԻՆ

Եռանկյունավորմանու բազմանկյունավորմանՃ. ն 8 կետերի միջն անցկացվածթեռդոլիտայինընթացքըկապակցում են ելային 'Ճ կետին ն ստուգման նպատակով` Շ ծայրակետին(նկ. 5.1): Դրա համար սկզբնական Ճ կետում չափում են Փո ն Փ՛լ անկյունները,իսկ վերջնականՇԸ կետում` Փ ն Փ'Շ հարակից անկյունները: Ունենալով ելային 8Ճ կողմի դիրեկցիոնանկյունը, Փչ ն Փ՛ղ հարակիցանկյուններով կրկնակի անգամ հաշվում են ՃԷ, կողմի դիրեկցիոն անկյունը սկզբում Փղ անկյունով ն ստուգմաննպատակով`Փ՛ հարակիցանկյունով: Ելային Ճ կետի կոորդինատների,բազմանկյան չափված անկյունների ու կողմերիմիջոցով հաշվում են թեռդոլիտայինընթացքի բոլոր կետերի ուղղանկյուն կոռորդինատմերը: Թեոռդոլիտայինընթացքի վերջում ելային Շ կետի առկայությունը հնարավորություն է տալիս իրականացճել կռորդինատճերիհաշվման հուսալի ստուգում: Եթե փակ թեոդոլիտայինընթացքն անմիջականորենհարում է ելաՃ յին կետին (նկ. 5.2), ապա չափում են աջակողմյանկամ ձախակողմյան հարակից Փչ ն Փ' անկյունները: Երեսուն վայրկյան ճշտություն ունեցող թեռդոլիտովչափելիս, հարակից անկյունների գումարը պետք է բավարարիհետնյալ պայմանին. :

ջ, ԻՓ.է 360:

45",

իսկ 1՛ ճշտություն ունեցող թեոդոլիտիդեպքում`

ք,ԷՕ.-

360` Հ 515

(5.1)

(5.2)

պայմանին: Եթե թեռդոլիտայինընթացքն անմիջականորենչի հարում գլխավոր գեոդեզիականհենարանայինցանցին, ապա ելային ն բազմանկյան մոտակա կետերիմիջն կապակցումնիրականացնումեն հատուկ թեոդոլիտային ընթացքիմիջոցով: Եթե հանույթի կատարմանշրջանում կամ մոտակայքում չկան գեռդեզիականհիմքիկետեր,ապա աստղաբաշխականդիտումներովորոշում են թեոդոլիտայինընթացքիմեկ կամ մի քանի կողմերիիսկականազիմուտը կամ չափում են մագնիսականազիմուտները:Այնուհետն միջօրեականներիմերձեցմանանկյան կամ մագճիսակամշեղման մեծությունների միջոցովորոշում են դիրեկցիոնանկյունը հետնյալ բանաձներով`

կամ

ՕՀ/Ճ-Հի

(5.3)

օ-'-(8-թ:

(54)

Կետերից որնէմեկինտալով պայմանական կոորդինատներ, գտնում

թեռդոլիտային ընթացքիմնացած գագաթներիուղղանկյուն կռորդինատները:Թնողոլիտայինընթացքիորոշ կետերկապակցումեն տեղանքի բնորոշհաստատուն առարկաներին, օրինակ,կիլոմետրայինն հեռագրան այլն: Կային սյուներին,շենքի անկյուններին,կամրջիհենարաններին են կացնում հանույթիուրվանկարների պակցմանարդյունքներնանց մեջ, որպեսզիհետագայումհեշտ լինի գտնելտեղանքիթեոդոլիտային ընթացքի կետերը: են

8 5.3. ՄԱՆՐԱՄԱՍՆԵՐԻ

ՀԱՆՈՒՅԹԻ

ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Հանույթայինչափողական աշխատանքները,որոնց արդյունքներով որոշում են տեղանքիկետերիպլանայինդրությունը հենարանային կետերի ու գծերի նկատմամբ,անվանումեն մանրամասներիհանույթ: Այն կատարվումէ հիմնականն անկյունագծայինընթացքներիանցկացումիցհետո կամ միաժամանակ: Կախված տեղանքի ֆիզիկա-աշխարհագրականպայմաններիցն հանույթվող առարկաներիերկրաչափականձնից,մանրամասներիհանույթը կատարումեն հետնյալ եղանակներից որնէ մեկով. 1. ուղղանկյունկոորդինատների կամուղղահայացների, քնեռային, 3. կամ հատումների, կրկնաբնեռային Հ. Հբջանցմանն Չածկագծերի: Ուղղանկյունկոռրդինատների եղանակիդեպքումթեռդոլիտային ընթացքի կողմերիցմեկն ընդունումեն աբսցիսներիառանցք, իսկ նրա սկզբնականկետը՝ կոռրդինատների սկզբնակետ:Հանույթվողկետերից աբսցիսներիառանցքինտարված ուղղահայացներըհանդիսանումեն օրդինատներ: Ուղղանկյուն կռորդինատներիեղանակը կիրառում են բաց տեղանքներում, ձգված ձն ունեցող եզրագծերի հանույթի ժամանակ, որոնք մոտ են թեոդոլիտայինընթացքի կողմերին: Ենթադրենք, պահանջվումէ հանույթելգրունտայինճանապարհր, որն անցնում է ՇԲ ն ԻՃ անկյունագծային ընթացքիերկարությամբ(նկ. 5.3): Դրա համար

գիծն ընդունում են Ճ-երի առանցք, իսկ Շ կետր` աբսցիսների սկզբնակետ:Ճանապարհի Է ո ն տ բնորոշ կետերիցիջեցնումեն ուղղահայացներՇԲ գծի վրա: Ժապավենովչափումեն օհ, օռլ ն օողյ հատվածների երկարությունները,այսինքն`Տ ռ ն տ կետերի Ճր Ճղ ն դ աբսցիսեն քը, ռոլ ն ողղլ ուղղահայացների չափում Այճուհետն չափերիզով ները: ստանալովնույն կետերիՄբ 7 ն Մո օրդինատները: երկարությունները` ն կոռրդինատները լիովինորոշումեն Ե ոն տ կետերի Ստացված24. պլանայինդրություննընտրվածհենարանայինգծի նկատմամբ: Գրունտային ճանապարհիհաջորդ տեղամասիհանույթի համար, ընթացքիՔ/Ճ գիծնընդունումեն 3Հ-երիառանցք,իսկ Բ անկյունագծային սկզբնակետ:Վերոհիշյալեղանակովորոշում են կետը`կռորդինատների ճանապարհիշրջադարձմանջ, զ ն Ճ կետերի26ցյ,Հգ» Ճյ աբսցիսներըն Մը»զ» ւ օրդինատները: Կորագիծուրվապատկերունեցող կոնտուրներիհանույթի ժամանակբնոըոշ կետերնընտրում են իրարից այնպիսի հեռավորություններիվրա, որպեսզի նրանց միջն եղած կորագիծը կարելի լինի ընդունել որպես ուղիղ: Միճչն 10մ երկարությանուղղահայացները կանգնեցնում են աչքաչափով, դեպքում`էիսկ մեծ երկարությունների կերի օգնությամբ: Տեղանքում ուղիղ անկյունների կառուցումը,կատարում ն հայելայինէկերնեեն անդրաղարձիկ րի միջոցով: Առավել տարածված են անդրադարձիկերկհայելային էկերճերը:Երկհայելային էկերը (նկ. 5.4) կազմված (5) շրջանակիմեջ 450 մետաղական անկյան տակ դրված երկու հարթ (1) հայելիներից Ն ուղղալարի կախման համար (2) կեռիկ ունեցող (3) բռնակից: Շրջանակի մեջ, հայելիների վերնումկամ ներքնում,տեղադրվածեն (4) պատուհաններ: Էկերի օգնությամբլուծում են երկու խնդիր` Ճ8Ց գծին նրա վրա տրվածԻ կետում կանգնեցնումեն ուղղահայաց(նկ. 5.5ա) կամ Ծ կետից իջեցնումուղղահայաց Ճ8 գծին (նկ. 5.5բ): ՇԻ

Նկ,54

Եթե

նշանաձողին դիտասնեռումիցունենանք ԻԾլ ուղղությունը, ապա հայելիների հարթություններիմիջն կազմված անկյունը փոքը կլինի 45"ից, հետնաբար, հայելիները պետք է տեղաշարժել ուղղիչ պտուտակնեբով: Եթե ստանանք Եշ ուղղղությունը, ապա անկյունը մեծ կլինի 45'-ից ն

հայելիները պետք է

մոտեցնել մեկր մյուսին:

Էկերով կառուցված անկյան միջին քառակուսային սխալը

մոտա-

վորապեսհավասար է 2-5": Բնեռային կոռրդինատներիեղանակը կիրառվում է բաց տեղանքում` կետերի պլանային դրությունը փակ բազմանկյան կողմերի կամ անկյունագծային ընթացքի նկատմամբ որոշելու համար: Որպես բնեռային առանցք ընդունում են բազմանկյան ՃԾ կողմը (նկ. 5.3), իսկ Ճ կետը` որպես բնեո: Միացնենք /. բնեռը որոշվող կոնտուրի, օրինակ բանջարաԵկ. 5.5. Ճ8

ուղղի Է կետում էկերի միջոցով ուղղահայաց կանգնեցնելու հա-

մար, դիտողը կանգնում է է, կետում այնպես, որպեսզի Ճ կետր լինի իրեճից ձախ: Այնուհետն 2. հայելին ուղղում է Ճ նճշանաձողինն 7շ հայելու մեջ գտնում նրա պատկերը,որի ծածկագծում դիտողի օգնականըդիտողի ցուցումով կանգնեցնում է /Ճլ նճշանաձողը: Ուղիղ ՃլՔ-ն կլինի ուղղահայաց Ճ8 գծին: Որպեսգի ՃՒ ուղղին իջեցնել ուղղահայաց տրված Ի կետից, դիտողը կանգնելով ՃՑ գծի վրա դեմքով դեպի 8 նշանձողը, 7շ հայելին ուղղում է Վ նշանաձողին, էկերով տեղաշարժվում է Ճ8 գծի երկարությամբ ն հենց որ Ի նշանաձողիպատկերը Հլ հայելում երնա որպես Ց նշանա-

ձողի շարունակություն, ամրացնում է Է կետը, որը ն կլինի ՎԵ ուղղահայացի հիմքը՝ իջեցված Ճ8 ուղղի վրա Պ կետից: Ուղիղ անկյուններիկառուցման ժամանակ անհրաժեշտ է, որպեսզի հայելիների հարթությունների միջն կազմված անկյունը լինի հավասար 456: Այդ պայմանի բա վարարումն իրականացվում է հետնյալ ճանապարհով: Ճ8 ուղղին (նկ. 5.5բ) նրա Ք կետում կրկնակի անգամ կանգնեցնում են ուղղահայացներ, ընդ որում, սկզբում կանգնելով դեմքով դեպի Ճ նշանաձողը, իսկ հետռ` դեպի 8: Եթե հայելիների հարթությունների միջն կազմված անկյունը լինի ճիշտ454,ապա երկու ուղղահայացները կհամընկնեն, հակառակ դեպքում կստացվեն ՔԾյ ն ԲԾշ ուղղությունները:

նսցի, ո»

1 ն 2

/1, -Ճ2

կետերի հետ: Բնեռային 8լ-84Ճ1, 8շ-8Ճ2 անկյուններով ն շառավիղ-վեկտորներովորոշվում է 1 ն 2 կետերի պլանա-

յին դրությունը: Անկյուններ թլ ն թշ չափում են Ճ բնեռում տեղադրված թեռդոլիտով կամ բուսոլռղվ:Կախված պահանջվող ճշտությունից, շառավիղ-վեկտորներըչափում են ժապավենով, չափերիզովկամ հեռաչափով: Որպես բնեռային առանցք ն բնեռ կարելի է ընդունել հիմնական բազմանկյան կամ անկյունագծային ընթացքի ցանկացած կողմը ն գագաթը: Օրինակ, նկ. 5.3-ում պատկերվածբանջարանոցիեզրագծի 3 ն 4 կետերն որոշվել են նույն եղանակով` որպես բնեռային առանցք ընդունե-

կետը: Եզրագծի 5, 6, 7, 8 ն 9 կետերն որոշվել են ԵՑ բնեռային առանցքի ն 3 բնեռի նկատմամբ: Կրկնաբնեռային կոորդինատների կամ ուղիղ անկյունային հալով

8Ճ

ուղիղը, որպես բնեռ`

Մի ն կողմն

ընդունու

Ծո Արո հագան բնեռներ: բագիս, իսկ Կոն: Է կետերը` են

որպես

բաց

կետերում, գետափի որոշվող 4, Ե, 6, 4 ն ծ կետերի ուղղությամբ,թեոդոլիտով չափում են ԷԾ ն ԾԻ, ԷԾԵ ն ԾՔԵ, ԷՇօ ն ԾԷ« ն այլ անկյունները: Այս եղանակըհատկապեսհարմար է անհասանելի կետերի,օրինակ Են ձ, որոշման համար: Հատակագծիկազմման ժամանակ բագիսովն երկու

կից անկյուններով կառուցում են եռանկյան երրորդ գագաթը: Այդպես ստանում են գետի երկու ափերի 4, ծ, օ, մ Տ բնորոշ կետերը: Եթե բազիսի ծայրակետերիցմեկում անհնար է տեղադրել թ է տք, բ կետում, ապա չափում են այցկարելի այն տեղադրել որոշվող ն անկյունները բազիսի մի ծայրակետում որոշվող կետում: Այդպիսի հատումը կոչվում է կողմնային հատում: Վերջինիս դեպքում լավագույնը

եոդոլի97

ստացվումէ. երբ որոշվուլկետում դւրլություններըհատվում են մոտավոլապես ուլիղ անկյանտակ: Եթե որոշվող Հ կետը հասանելիէ ն Ճ ու Ճ1 ելակետերինկատմամբ դասավորվածէ մւտիկ, օգտվում են գծային հատումների եղլաճակից: Դրա համար ժապավենով,չափերիզավկամ հեռաչափովչափում են ՃԻ» ն Վ կետը ստանում` ե ԽՐՀ շառավիղ-վեկտորճերը կառուցելւվ ՃՃՈՎ եռանկյունիներեք կուլմերավ:Գծային հատումներիեղանակնունի լայն կիրառությունբաց տեղամասերիհանույթիժամանակ: Շլրջանցմանեղանակը կիրառում են հանույթվուլ տեղամասիներսում տեղաբաշխված ն ուղղագիծ պատկեր ունեցոլ օբյեկտներիհանույթի ժամանակ: Այս դեպքում եզրագծի սահմաններովանց նեն կացնում ընթացք: թեոդոլիտային Ծածկագծելի եղանակըկիրառումեն լրացուցիչ հենակետերիդիոշման համար: Ենթադրենքպահանծֆվում է որոշել 5 լրացուցիչ հեւճակետի ՇՖ պլանայինդրությունը:Շարունակենք ուղիղը մինչն ՑՃ ուղղի հետ հ1 կետում հատվելը: Այդ ղեպքում Ք կետը կլինի ԸԽԼ ուղղի ծածկագծում: Ակնհայտ է, որ Բ կետը հնշտ է կառուցել, եջն տնլլանքոմ չափվի 8ՃԼն ԽԼ5 ուղիները: Չափված Ճ4/ ն ՇՔ հեռավորություններով ստուգվումէ 2 կետի կառուցմանճշտությունը: Տեղանքի իրադրությանհանույթի ընթացքումկազմում են սխեմատիկ գծագիր`հանույթիկատարմանուրվանկարը:

ԳԼՈՒԽ

ՏԱԽԵՈՄԵՏՐԱԿԱՆ

8 6.1. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ՀԱՆՈՒՅԹ

ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Տախեղմետրիանշանակումէ միաժամանակյա արագացվածհորիզոնականն ուղղաձիգհանույթ: Տեղանքումկետերիդրություննորոշվում է կոռրդինատների բնեռային համակարգում:Բնեռային կոորդինատներ են հանդիսանում հեռաչափովորոշված ք հեռավորությանըկամ մ պրոյեկցիան. ուրլաձիգ Խ անկյունը ն Ճ8 պրոյեկցիայի ն ՃՇ ուղղության միջն կազմված 8 հորիզոնականանկյունը (նկ. 6.1): Ինչպես երնում է նկ.6.1-ից՝ (6.1) ԷԼ-1լլՒհ,

այսինքն,հաջորդ Ե կետի 1 նիշըհավասարէ նախորդձ կետի ԷԼ, նիշին գումարած այդ կետերի հ վերազանցումը:Վերջինս կարելի է որոշել հետնյալ հավասարությունից

ելյԵԵՒՀԻՇ-Շել,

(6.2)

որտեղ «Ել-Օ4-:1 գոլւծիքիբարձրություննԼ, ԷԵ-Պ՛ - չափաձււլի կամ նշանաձողիբարձրություննէ, որին ուղղաձիգ անկյանչափմանժամանակուղղումեն դիտախուղովակը. է: ծԵլ--հ վերազանցումն -

Նկ.

6.1.

Ռորդամկյոն եռանկյուն ՕԲԸ-ից կարելի է գրել :

ԻՇ

ԺԹԽ-Ծ

Տոմ:

Կատարելովտեղադրումնելր, կունենանք`

հ-ժ-Խ-1-Մ-Ծ-ՎՈԽ-1-Ճ:

(6.3) (6.4)

Ստացված բանաձներտախեռմետրական հանույթի հիմնական բաէ: Երբ 1-7, այսինքն գործիքի բարձրությանըդիտակիուղղման դեպքում` նաձնն

հ-մ-քԽ-Օ:51ոՆ:

(6.5)

են Գործիքը. որով դաշտային պայմաններում ստանում կետերի բնեռային կոորդինատները,կոչվում է շրջանային տախեռմետը:Շրջանային տախեռմետրըհեռաչափով ն ուղղաձիգ շրջանով օժտված թեոդո-

լիտ է, որի ճշտությունընույնն է, ինչ հռրիզռնականշրջանինը: Այնպիսի թեոդոլիտ-տախեւմետրերը, ինչպիսիքեն, օրինակ. 1-50,

ԴՕԽԼ ն

այլն, ունեն դիտակի հորիզոնական առանցքի կամ ուիլաձիգ շրջանի վրա տեղակայված դնովի բուսոլ: Բացի սովորական թեռդոլիտ-տախեռմետրից, արտադրությունում լայն կիրառությունեն գտել տախեռմետր-ավտոմատնելրը, րոնք թույլ են տալիս առանց լրացուցիչ հաշվումներիստանալ ինչպես վերազանցումը, այնպես էլ հորիզոնական պրոյեկցիան: Տախեռմետը-ավտոմատները բավականաչափ արագացնում են Ն հեշտացնում տախեռմետրական

հանույթիաշխատանքները:

9 6.2. ՏԱԽԵՈՄԵՏՐԻ

ՈՒՂՂԱՁԻԳ

ՇՐՋԱՆԸ

Ուղղաձիգ շրջանի միջոցովորոշում են բեեռային կոորդինատմերից մեկը` գծի թեքման Խ անկյունը: Բոլոր թեռդոլիտ-տախեռմետլրերում ուլ-

ղաձիգ շրջանը խուլ կերպով ամրացվածն կենտրոնավռրվածէ նրան ուղղահայաց դիտակի պտտման առանցքին, ընդ որում ուղղղաձիգ շրջանի 0՛-ըդասավորված է օկուլյարիմոտ: Դիտախողովակի պտտումից նրա հետ միասին ուղղաձիգհարթութնան է յան մեջ պտտվում ուղղաձիգ շրջանը: Ուղղաձիգ շրջանի բաժանումներիաստիճանավորումը 11-50, 1ՕԽՃԼն ՛ԷԼ-5 թեռդոլիտտախեոմետրերում ճույնպիսիննէ, ինչպես հորիզոնականշրջանինը: Սակայն սեկտոռային աստիճնավորմանժամանակ "Շրջան աջ'' դրությամբ բաժանում100

ժամացույցիսլաքի պտտմանուղղությամբ0-60". իսկ հետո խզում, որից ռետո թվագրումըսկսվում է 300-0": Շրջանի մյուս կե-

ներն աճում

ունեն

են

բաժանումներիաստիճանավորումը սիմետրիկէ ճերքնի կեսին: Ուղղաձիգ շրջանի լիմբի մեկ բաժանման արժեքը լինում է տարբեր:Այսպես. ԼԼ-50 Թ-20', 7ՕԽԼերում` Է՞10' ն այլն: թեռդոլիտ-տախեռմետրերում Ուղղաձիգ շրջանով հռաշվեցույցներկարդալու համար դիտակի պտտմանառանցքի վրա ամրացված է գլանաձն հարթաչափովն երկո վեռներներովօժտված ալիդադայիշրջանը: 11-50 ն 1Ղ-5 թեռդոլիտ-տախեռմետրերում վեռների 1 ճշտությունը հավասար է 30": Դիտախողովակի, ռետնաբար ուղղաձիգ շրջանի, պտտմանդեպքում, ալիդադան մնում է անշարժ: Հաշվեցույցի յուրաքանչյուր ընթերցումից առաջ ուղղաձիգ շրջանի ալիդաղդայիհարթաչափի բշտիկը միկրոմետրականպտուտակով բերում են կենտրոն: Դիտախողովակիտեղակայման, այսինքն, դիտմանառանցքի ն ադրությանմեջ գտնվելու լիդադայիհարթաչափիառանցքիհորիզոնական դեպքում, ուղղաձիգ շրջանով կարդացված հաշվեցույցը կոչվում է զրոյի տեղ` ԶՏ: Չստուգված գործիքներումԶՏ կարող է հավասարչլինել զրղյի: Նման դեպքերում այն անհրաժեշտ է հաշվի առնել ուղղաձիգանկյուննճեբի չափման ժամանակ: Ուղղաձիգ շրջանի զրոյի տեղը անմիջականորեն որոշել հնարավոր չէ: Այն դրոշում են անուղղակի ճանապարհով` ՇԱ ն ՇՋ դրություններով,նույն առարկայինդիտանելումիջոցով: Ուղղղաձիգ շրջանով կարդացած հաշվեցույց ասելովմիշտ հասկանում են առաջին վեռներով ընթերցած աստիճանների, րոպեների ն վայրկյանների թիվը, որը կարդում են, երբ ուղղաձիգշրջանի ալիդադայի հարթաչափի բշտիկըգտնվումէ կենտրոնում: է զբոյի: Գործիքի Ընդունենք, որ ուղղաձիգ շրջանի ԶՏ հավասարը դիտախողովակիմիջին ցանցաթելնուղղենքհորիզոնիցվերն գտնվուլ առարկային: Շրջան աջ դրությամբ (նկ. 6.2) առաջին վեռներով կատասում

րենք ՇԱ հաշվեցույցը, որը հավասար կլինի թեքման անկյանը՝ Խ-ՇԱ: Եթե չափումը կատարենքՇՁ դրությամբն լրիվ հաշվեցույցի կարդանք նդիիցառաջինվեռներով,ապա թեքմանանկյունը կստացվի՝ Խ-ՇՉ-180.

Եթե զրոյի տեղը հավասար չէ զրոյի,

ապա

(66)

շրջան աջով թեքման

անկյունը հավաար կլինի՝

Խ-ՇՋ-ԶՏ,

(6.7)

այն դեպքում,երբ ՇՁ-ի ժամանակ`

180".

ԽՀԶՏ-ՇՁ-

կամ Խ-ԶՏ-(ՇՋ--180 «բ

01,

(6.8) (6.9)

(6.10)

իսկ զրոյի տեղը կլինի հավասար`

տ«ԶԱԻԾՑՈՅՆ),

Օպտիկական ցույցը կատարվում

(6.11

թեոդոլիտներում ուղղաձիգ շրջանով հաշվեգծիկային մանրադիտակի օգնությամբ, որի օկուլյարը տեղադրվում է դիտախողովակի օկուլյարի կողքին: Մանրադիտակի տեսողության դաշտում երնում է գծիկային ցուցիչը: Շրջան աջի դեպքում մանրադիտակի8 գրառումով տեսողության դաշտի վերեի կեսում, բաժանման տասներորդ մասի ճշտությամբ, աչքաչափով կալում են 1ՕԽԼ

Ա-Ի)

(ՇԱՀ

180")

(6.14)

180") ՇՁ

ՋՏԱ-Ը-

Ը:

(6.15)

Սեկտորային աստիճամնավորում ունեցող (նկ. 6.4) ուղղաձիգ շրջանով թեքման անկյան չափման դեպքում կունենանք`

ԸՑ

մԱ

(6.16

ՇԱՒՇՑ

հաշվեցույց (նկ. 6.3):

ՇՋ -(ՇԱ-Հ

ՆՀ

իսկ զրոյի տեղը կորոշվի հետնյալ բանաձնով`

Այստեղից թեքման Խ անկյունը կստացվի`

ՇԱ |ՇՋ --

կամ

(6.17)

Խ-ՇԱ-ԶՏ,

Խ-

(6.18)

(6.19)

ԶՏ-ՇՉ:

Այդպիսի գրառման հարմարությունը կայանում է նրանում, որ

աս-

վայրկյաններով արտահայտված հաշվետիճաններով, ըռպեներով ցույցը կարելի է կարդալ երկու ն

ՇԱ

վերներներիցյուրաքանչյուրով: Եթե զրոյի տեղը հայտնի է, ապա թեքման անկյունը կարելի է որոշել ուղղաձիգ շրջանի մեկ դրությամբ: Դաշտային պայմաններում, սովորաբար, զրոյի տեղն ուղղում են այնպես, որպեսզի այն չգերազանցի ուղղաձիգ շրջանով Նկ.

կարդացված հաշվեցույցի ճշտությունից: Այդ դեպքումհաշվում են,

6.2.

Թեքման անկյունը կլինի հավասար`

Խ-ԶՏ-(ՇԱՀԼՏ0:):

Շրջան ձախի դեպքում թեքման անկյունը կլինի`

ս-ՇՁՉ-ՋՏ.

Նկ.

64.

որ զրոյի տեղը հավասար է զրոյի: Զրոյի տեղն ուղղում են հետնյալ

(6.12)

(6.13)

կերպ: Միննույն առարկային դրություններով,կարդումեն հաշվեցույցներ, տրոնցովորոշում են զրոյի տեղը: Միկրոմետրական Ի պտուտակով հարթաչափի բշտիկը բերում են կենտրոն, իսկ դիտակը դնում ուղղաձիգ շրջանի զրոյի տեղին հավասար հաշվեցույցի վրա (նկ. 6.5ա): կրկնակիդիտասնեռումով,ՇԱ

ն ՇՁ

Պտտելովալխդադայիմիկրոմեւտրականպտուտակը (նկ. 6.5բ), համընկեցնումեն վերներիզրոն ուղղաձնիգշրջանի զրոյի հետ. որի հետնանքով ուղղաձիգ շրջանի գլանաձն հւարթաչափի բշտիկը կշեղվի: Այժմ հարթաչափի ո ուղղիչ պտուտակով բշտիկը բերում են կենտրոն (նկ.6.5գ): Ստուգման նպատակովերկրորդանգամորոշում են զրոյի տեղը ն անհրաժեշտության դեպքումոււղումը կրկնում: ո

"Շրջան ձախ` դրությամբ` 178"44՝: Որոշենք զրոյի տեղը ն Ն թեքման անկյունը: Համաձայն 6.10 բանաձնի,կստանանքթեքմանանկյունը` ՆՀ

աա

360" 1"40՛--

35844

10297.

իսկ 6.11 բւսնաձնով՝զրոյի տեղը.

ըլ». ՁՏ-ՇԱՀ(ՇՁ ՀԱ")1407-358`44՛

Ժ)

ն 6.9

Ստուգիչ հաշվարկները 6.7 արդիւնքները՝

բանաձներովտալիս

են

նույն

5-ՇԱ-ԶՏ--1"40'-012"--1"28`,

5-ԶՏ-(ՇԱ

Նկ. 6.5.

մետրական պտուտակի պտտումով ուղղաձիգ շրջանի վրա դնում են (ՇՋ-ԶՏ)-ին հավասարհաշվեցույցի վրա ն ցանցաթելերիուղղաձիգուղ-

կետր համընկեց-

Ուլղաձիգ անկյունը չափում են շրջանի մեկ կամ երկու դրությամբ: Թեռդոլիտ-տախեռմետլւը կանգնման կետում աշխատանքային դրության հետո են դիտակնուղղում դիտվողկեբերելուց ձեռքիկոպիտպտույւտով տեսողության տին այնպես.որ վերջինսերեա դաշտում:Ամրացնումեն ղիտակի սեղմիչ պտուտակըն միկրոմեւՂրական պտուտակովհորիզոնական ցանցաթելըճիշտ ուղղում կետին: Ուղլաձիգ շրջանի ալիդադայիմիկրոմետրականպտուտակովգլաճաձլ հւսրթաչափիբշտիկըբերումեն կենտրոն ն կարդումհաշվեցույց`առաջին վերներովաստիճաննելը,ըռպեները ն վայրկյանները, իսկ երկրորդովմ̀իւայնրոպեներըն վայրկյանները:Չափելով ոսիղաձիգ անկյունըդիտակիւառաջինդրությամբ,անհրաժեշտության դեպքումդդիտակն անցեն կացնումզենիթովն նույն հաջորդականությամբ կրկնումչափումըդիտակիերկրորդդրությամբ: Ենթադրենքթեքման անկյունը չափվելէ ուլղաձիգ շրջանի երկու իսկ րություններով, ընդ որում «Շրջան ւաջ"դրությամբստացվելԼ1"40",

ԹԵԼԱՅԻՆ

8 6.3. ՕՊՏԻԿԱԿԱՆ

Զիոյի տեղը 1441 թեռդոլիտնել ում ուղղումեն հետեյալ կերպ: Դիեն տախողովակնուղղում դիտվուլ Լլետին: Այնուհետն դիտակի միկրո-

հատման ղիչ պտուտակներիմիջոցով ցանցայթելերի նում են դիտվողկետին:

180")-360"12"-358"44'-1:28`: ՀԵՌԱՉԱՓ

Օպտիկական հեռաչափերումչափողականեռանկյան տարրերից մեկը` անկյունը կամ նիադիմացիկողմը (բազիսը)ունի հաստատուն արժեք: Դրանից ելնելով, օպտիկական հեռաչափերը ստորաբաժանվում նն հաստատումն անկյունով ն բազիսով հեռաչափերի Կախված իրենց կառուցվածքից, հեռչափերը կարելի է

հաստատուն

ստորաբաժանել բելային ն

կրկնակիպատկերման հեռաչափերի: Նթե թելային հեռաչափերը համարվումեն հաստատուն անկ-

Նե. ճճ. Օպտիկական հեռաչափի սկզբունքը (ափռղական եռանկյուն)

յուն ունեցող, ապա կրկնակիպատկերման հեռչափերըկարող են պատկանել ինչպես հաստատուն անկյուն ունեցող, այնպես էլ հաստատուն

թվին: բազիսդվհեռաչափերիի Օպտիկական հեռաչափերիդիտարկումը սկսենք ամենահասարակ, բայց լայն կիրառությունունեցողօպտիկականթելային հեռաչափից: Օպտիկականհեռաչափիսկզբունքըկայանում է հետնյալում: Ենթադրենքպահանջվում է որոշել Ճ8 գծի երկարությունը(նկ. 6.6): Եթե

հայտնի է ք անկյունը ն բազիս հանդիսացող /հատվածը, երկարությունըկորոշվի այսպես.

ապա

Ճ8

գծի

գտնվուլ չափաձողիբաժանումներիթվի կամ բազիսի ն տեղանքի հեռավորության միջն եղած կապը: Ենթադրենք Օ-ն դիտակի օբյեկՓ «ՃՃ տիվի օպտիկական կենտրոնն է (նկ.6.9), ՃԵ-Ք՝ ծայրային ցանցաթելերի | միջն եղած հեռավորությունը, 7Խ` դիտախողովակի պտտման առանցքը, Ի բռ օբյեկտիվի ֆոկուսային հեռավորությու22 -զ-

48-16:

Նկ.

6.7

6.20 (629

-Ծ (էր Հեռաչափակամցանցաթելեր

Թելային օպտիկական հեռաչափերում |ւ անկյունը հաստատուն մեծություն է, իսկ /բազիսը՝`փոփոխական:Այդպիսի հեռաչափերնիրենցից ներկայացնումեն գեռդեզիականգործիքներիդիտախողովակնել,ոըոնց մոնտաժված են հեռաչափականցանցաթելեր: Նրանց օրինակնեըը պատկերված են նկ. 6.7-ում: Թելային հեռաչափերում որպես բազիս ծառայում է հեռաչափական չափաձողը: Վերջինս իրենից նճերկայացնում է փայտե չորսու 3-4մ երկարությամբ,2սմ հաստությամբ ն 10սմ լայնությամբ: Չափաձողը պատվում Լ սպիտակյուղաներկով ն բաժանվում տարբեր երկարությանբաժանումների (նկ. 6.8): Բաժանումները ներկվում են սն ն կարմիր ներկով: Թելային հեռաչափով հեռավորություններիռրոշման համար չափվող գծի սկզբում տեղադրվումէ հեռաչափականդիտախողովակովգործիք, իսկ գծի վերջում` հեռաչափական չափաձող: Նկ. 6.9-ից երնում է, լռւյսի ճառագայթները, հաստատուն |ւ անկյան տակ անցնելով ծայրային ցանցաթելերի միջով, չափաձողի վրա անջատում են ԷՃՑ հատվածը: Դիտողը չափաձողի վըրահաշվում է եզրային թելերի միջն տեղավորված բաժանումներիթիվը ն արտահայտում այդ բաժանումներըտեղաճքի հեռավորության:Եթե չափաձողը տեղաշարժել դիտողինմոտիկ,

ոռ

5շ

Նշ

ԷՅ

շ» թ» ջ» ջջ

7լ

թ» Ե» ջ»

ք»

անկյան հաստատունությանշնորհիվ ճառագայթները չաւիաձողի վրա կսահմանափակեն փոքրըտեղամաս ն եզրային թելերի միջն կհայտնվեն չափաձողի փոքը քանակությամբ բաժանումներ: Հետնաբար հեռաչափի եզրային թելերի միջն պարփակված չափաձողի բաժանումների թիվը համեմատական է չափաձողից մինչն հեռաչափը եղած հեռավորությանը: Դուրս բերենք հեռաչափի ծայրային թելերի միջն

նը, Է` օբյեկտիվի առջնի ֆոկուսը ն ծ՝ դիտակի պտտման առանցքից մինչն օբյեկտիվն եղած հատվածր: Ընդունենք, որ չափվում է հորիզոնի նկատմամբ աննշան թեքություն ունեցող գիծ, որի դեպքումդիտանմանառանցքըկարելի է ընդունել ուղղահայաց հեռաչափականձողին: Նկ. 6.9-ից երնում է, ռր. (6.21) ռ-Ծյլ-Թծ: Տվյալ գործիքի համար քն 8 հաստատուն մեծություններ են: Նշաճակենք վերջիններիսգումարըօ-ով ն անվանենք հեռաչափի հաստատուն, այսինքն` ՇՈՏ (6.22) եռանկյուններՀԵՔ է, որ`

Նման հետնում

Նկ.

չափածողեր

ոջ

Հեռաչափական

ՃԹԷ-ից

ռր

ապա

Է Ի

(6.23)

որտեղից`

Օ-

(6.24)

տվյալ գործիքի համար Բն Ք մեծություններըհաստատուն են, ապա նրանց հարաբերությունընույնպես կլինի հաստատուն, որին անվանենք հեռաչափիհաստատուն: Այն նշանակելովԽ-ով, կունենանք` Քանի

որ

ճառով որոշակի մոտավորությամբկալելի է ընդունել. որ չափվել է գծի

հորիզոնական պրոյեկցիան: Գծերի 5-ից մեծ թեքման անկյունների ղեպքում արդեն անհրաժեշտ է տարբելություն դնել չափված թեք գծի ն նրա պրոյեկցիայի միջն: Թնք գծերի երկարություններիչափման ժամահանղիպել հեռաչափականձողին 90"-իցտարբեր ցանկացած անկյան տակ: Թող Ճ կետը լինի չափվող սակ դիտանման առանցքի կարող

վերջնակետը: Տեղակայենք/Ճ կեկետում` հեռաչափական ձող: Դիտանման ա-

գծի սկզբնակետը(նկ. 6.10), իսկ 8-ն` տում

հեռաչափ, իսկ

ռանցքնորոշակի անկյանտակ հատում

ձողը Օ կետում,իսկ ծայրային թելերով անցնող ճառագայթները` Ե ն 6 կետերում: Չավւաձողի վրա նրանք կանջատնն 12-ին հավասալ ՕԵ ն Օճ հատվածներ: Գործիքի դիտակի պտտման առանցքիօ կետով անցկացնենքօՕյ հորիգոնականու-

Նկ.

ճ.9

դիղը: Անկյուն ՕօՕյ կլինի օՕ-Տ

Թելային հեռաչափում ճառագայթներիընթացքը

Օ-

Հաշվի առնելով վերջինս, օպտիկական թելային հեռաչափի նաձեր վերջնականտեսքով կլինը՝ օ-ԽԺ«:

բա-

(6.26)

ուղւահաառանցքին:Այդ դեպքում ծայրային կպրոյեկտվեն երնակայականչափաձողիվրա օլ ն Ել կետերում ն վերջինիս վրա կանջատեն1յ/2-ինհավասար Օել ն Օօլ հատվածնել: (Թեք գժի

յաց

է օՕ

ժանում:

Այլ դեպքում` Թ-100-100սմ-6-10000սմ-Էօ-100մ-6: Նթե հնեռաչափական թելերը մոնտաժված են ներքին ֆոկուսացու-

Ք-

Խ։:

ցանցաթելե

դիտանման

երկարության մեծության ն ը »34՝ անկյան փոքրությանհետնանքով կարելի է ընդունել, որ Օեել ն Օօշօլ եռանկյունները ուղղանկյուն են ն իրար հավասար: Այդ եռանկյուններումՕ կետի մոտ առաջացած անկյունները, կողմերի ուղղահայացության հետնանքով, կլինեն հավասար Կ

ան

6-0

Նն-

այնպես, որ նա

Աշխատանքիհարմարությանհամար ծայրային ցանցաթելերիմիջե եղած Ք հեռավորությունն ընդունում են հավասար0.01Բ Այս դեպքում Ճ-ն 100: հավասարկլինի Ենթադրենք հեռավորությանչափման ժամանակ ծայրային թելերիմիջն ստացվել է չափաձողի 100 սանտիմետրային բա-

մով դիտախողովակում, ապա կարելի է ընդունել, որ բանաձնըկընդունիայսպիսի տեսք`

չափվող գծի թեքման Խ անկյունը:

թադրենքհնռաչափականձողը տեղադրված Լ (6.35)

թեքմանանկյանը, հետնաբար ԼՈԼ

էլ չորտեղից

Չափվող թեք գծի 5 երկարություննորոշվում է Կատարելովտեղադրում,կունենանք` ՏԱ

հեռաչափի Թեք գծի (2.27)

Րջ

ՏՑ5Ն

ՀԼ

ՏՀ-ԻՒՇ

ԼԸՕՏԽ-ՀՇ:

«057:

բանաձնով: (6.28)

պրոյեկցիան գտնելու համար անհրաժեշտ է նրա Տ

երկարությունըբազմապատկելօօ5Մ-ով,հետնաբար՝ ք-(ՃԼԷՇ0ՏՄԷՇ)-6057,որտելից

8 64.

ԹԵՔ

ՀԵՌԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԹԵԼԱՅԻՆ

ՀԵՌԱՉԱՓ ՉՈՓՈՎ

Նախորդ պարագրաֆում արտածված բանաձնը կարող է օգտագործվել փոքրըթեքման անկյուն ունեցող գծերի համար ն այդ իսկ պատ108

ք-ԲԼՇ0ՏՀԽ-Ը-ՇՕՏՆ:

ՉԱՓՈՒՍԸ

Բանաձն

ներկայացնել այլ տեսքով, որի համար գումարենքն հանենք 6-605-6:Կունենանք՝

6.29-ը կարելի

կավասարման աջ

մատում

(6.29)

հաշվեցույցները(նկ. 6.11): Վերջիններիսգոյության պարագայում ռավորությունըկռրոշվիորոշակիսխալով. նշանակենքայն Ճր-ով:

կամ Խ-ԸՇ05՞Մ"6Շ0ՏԿ-Ը.Ը05-մ 2-(ՀԷ-Շ)605-Ճ--Ը-ՇՕՏԽ(1-Շ05Խ), որտեղից 0-15

«(Ա

ժ)605-

26:

:Տո՞

ՕՆ

Քանի

Վերջին հավասարման աջ մասի երկրորդ գումարելին աննշան փոքը է առաջին գումարելիի համեմատությամբ ն առանց դրնէ սխալ կատարելու այն

կարելի է

պա ւ

կրճատելովնման

ծ լ

հեռացնելհավասարումից:Կունենանք՝

թ-(ԷԼ:Ը)-«05Խ:

որ Ք-Ք)

հե-

ՄԱՅՆ:

ԽՒՃԻ

չի ազդում սխալի վրա. աանդամները,կունենանք` ԷՃր-ԺԽՃլ: Տեղադրելով

հաշվի առնելով, որ

Ք-ն

կստացվի՝

(6.30)

Ճո-3---: Ն

(6.31)

Նկ. 6.11. Հաշվեցույցի սիսալր

Եկ, 2.70 Թր գծի

ՕՊՏԻԿԱԿԱՆ

86.5.

հեռաչափով էրկարության չափումը

ՃՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԹԵԼԱՅԻՆ

ՀԵՌԱՉԱՓՄԱՆ

Օպտիկական թելային հեռաչափով հեռավորության որոշմսանհարաբերական սխալի մեծության որոշման համար դիտարկենք Շ-ԻԼ-Շ բանաձնը: Հեռաչափի Ք գործակիցն որոշվում է համարյա առանց սխա-

հանդիսանումէ հեռաչափական ձողով կարդացված հաշվեցույցի Ճ. սխալը, որն առաջանում է. երբ Ճ ն 8 ճիշտ հաշվեցույցների փոխարենկարդացվել է /Ճլ ն 8: սխալ լի. հետնաբար որպես սխալի հիմնական աղբյուր

Վերջին հավասարումն օպտիկականթելային հեռաչափով գծի չափման բացարձակ սխալի որոշման բանաձնն է, որից երնում է, որ չափմանարդյունքի սխալնուղիլ համեմատականէ չափվուլգծի երկարությանը: Հարաբերականսխալն որոշվում է բացարձակսխալը բաժա-

գծի ք երկարության ճելով երկարութ) լովգծի

վրա:

արը օ

(6:32)

Հեռաչափականձողով վերցված | հաշվեցույցը ստացվում է որպես վերնի ն ներքեի հեռաչափականթելերով կարդացվածհաշվեցույցների փոտարբերություն,այսինքն, Թթոյ-ոյ: Եթե Ճ ն 8 ճիշտ հաշվեցույցների խարեն կարդացվածէ /Ճլ ն 8լ սխալ հաշվեցույցներ.ապա տ-ին հավասար

8.8

ն ՃյՃ

հատվածներըկարելի է ընդունելորպես հաշվեցույցների

սխալներ: Այդ դեպքումչափաձողովհաշվեցույցի ընթերցմանմիջին քառակասային սխալը. որպես թելերով կատարվածհաշվեցույցների տարբերություն. կորոշվիհետնյալ բանաձեւվ՝

ՃՈՀՀո

ՈԳ--Տ Ւու

ՀՀոպՀ:

Սխալի չո մեծությունըկախվածէ դիտմանանկյունայինո սխալից ն 0 հեռավորությունից: Սովորաբար,անզեն աչքով դիտմանանկյունային սխալի մեծությունն ընդունում են մեկ րոպե: Դիտակի Ը խոշորացման դեպքում դիտանման անկյունային սխալը կփոթրանա ե կլինի ՝

ՒՐ-1:/1՝:

Այս ղեպքումկունենանք`

3438.

որտեղ ք-:3438': ըուվե-

ներովարտահայտվածռայլիանն է:

ձր» Քանի

օ:1՛ 1139 Ր

42, որտեղից Ճջ-0

1438Ի

անկյունը

հեռավոլոււթյունը` մեծ,

է:

շատ

ապա

եռանկյունը կարելի

Ճլ8Օ

ուղղանկյուն:Հետեաբար՝ Է-Ծ-ջլւ կամ

(Հ

ընդունել

Բ.

Այսպիսով,վերջնականտեսքովսխալիմեծությունըկլինի՝

լթ

ձջ-Օ

Իա

(6.33)

ՆնթադրենքդիտակիխոշորացումըԷ̀-30 անգամ,իսկ անկյունլ-34`. ապա

Ճյ

-«---Ծ

կամ -----:

Փորձը ցույց է տվել, որ ռաշվառմանչենթարկվողմի շարք ք

գործոնմերի ազդեցությանհետնանքով,ծպտիկականթելայինհեռաչափովգծի չափմանիրականսխալըմեծ է 6.33 բանաձնովհաշվածից: Դրա համար սահմանայինթույլատրելիհարաբերականսխալն ընդունումեն չափվող գծի երկարության1400-ից մինչն 1/500 մասին հավասար: Հետնաբար, չափման համեմատաբարոչ մեծ ճշտության հետնանքով,ընդունվածչէ մեծ հեռավարությունները չափել օպտիկականթելային հեռաչափելուվ, մանավանդ, երբ գծային չափումներից պահանջվում է ապահովել բարձը ճշտություն: :

ՊԱՏԿԵՐՄԱՆ

ՕՊՏԻԿԱԿԱՆ

ՀԵՌԱՉԱՓԵՐ

Կրկնակիպատկերմանհեռաչափելումվերացվածեն թելային հեռաչափի չափման ճշտությունը նվազեցնողմի շարք թերություններ: Այսպես. նրանցումբացակայումէ թելերի ցանցը, որով վերանումէ ծայրային թելերովհաշվեցույց վերցնելու անհրաժեշտությումը:Այդ իսկ պատճառով, արտաքին միջավայրի այնպիսի պայմանները,ինչպիսիք են վերեի ե մերքնի ունեցած վրւս չեն ունետարբելւաստիճանիբեկումները,հաշվեցույցի նթերցման

ճառագայթների մթնոլորտում դիտանման

այնպիսի ւսզդեցություն, ինչպես թելային ռեռաչափելում: Կրկնակի պատկերմանհեռաչափերիցօգտվելիս հեռաչափակամձողով հաշվեճում

ցույցներն որոշվում են նրա երկու պատկերումներիմիջե փոխադարձ սահքի մեծությամբ: Չափաձողի . երկու պատկերներըստեղծվումեն օպտիկական սեպերով. ներքին հ ատվածակող ձման ծ անդրադարձմա

փոքրըէ, մւտավորապես 34', իսկ ք

որ լ,

17/2

8 6.6. ԿՐԿՆԱԿԻ

մե

կ ակենաան` տական մ

կղմպենսատռ

րով: Մյդ օպտիկականհամակարգերը տեղավորվումեն գեոդեզիական գործիքիդիտակիօբյեկտիվի դիմաց ն շատ դեպքերում հանդիսանում են գործիքի դիտակի հետ համատեղ աշխատու օպտիկաերբեմն` որպես կան ագոաւյցներ, ինքնուրույնգործիքներ: Կրկնակի պատկերման օպտիկական կեռաչափերըբաժանվում են երկուհիմնականխմբերի. փոփոխական անկյունով ւ

հեռաչափեր

Նկ. 6.12. Կրկնակիպատկնրման հեռաչափի սեւպավոր օպտիկական սկզբունքը

բազիսովհեռաչափեր: անկյունովն փոփոխական Հաստատուն անկյունով պատկերմանհեռաչափերը,որՍ ' կրկնակի պես կոմպենսատորներ,սռվորաբար ապարովվում են նախապես տրված բեկման0 անկյունուճեցուլ սեպով: Ենթադրենքդիտախողովակի օբյեկտիվիառջնտեղակայվածէ օբյեկտիվիկեսըծածկռղօպտիկական Է սեպը (նկ. 6.12): Այդ սեպըշեղում է նրանովանցնող ճառագայթները `

հաստատուն

ԷՐ-6(ո-1)անկյունով, որտեղ 6-ն սեպիբեկման աննյունն է, իսկ ո-ը՝ բեկման ցուցիչը: Ճառագայթի շեղման հետնանքով, առարկայի պատկերը դիտակի տեսողության դաշտում. դիտողին կթվա օբյեկտիվի սեպով չփակված կեսի միջով անցնող ճառագայթով կառուցված նորմալպատկերից մի կողմ թեքված: Դրա համար դիտակի տեսողության դաշտում դիտողը կտեսնիմինճույն առարկայիկրկնակիպատկերը:Մի պատկերի տեղաշարժը մյուսի նկատմամբ համեմատական է առարկայի ն հեռաչափի միջն եղած հեռավորությանը: Օպտիկականսեպային հեռաչափով Ճ8 հեռավորությանչափման համար (նկ. 6.13), Ճճ կետում տեղակայում են հեռաչափականագույցով թեոդոլիտ,իսկ 8 կետում` սանտիմետրայինբաժանումներ ունեցող ն ինդեքս-շտրիխով օժտված հեռաչափական չափաձող: Ինդեքս-շտրիխը հաշվեցույցների սկիզբն է: Երբ դիտակն ուղղում են չափաձողին, նրա տեսողության դաշտում երնում է երկարությամբերկու կեսի բաժանված չափաձողը: Վերջինիսմի կեսի տեղաշարժիմյուս կեսի նկատմամբ հաշվում են ըստ սանդղակի,ինդեքս-շտրիխով:Այդ տեղաշարժըչափաձողի վրա հավասար է 2լ82-ոզ հատվածին,որտեղզ-ն չափաձողիբաժանման արժեքն է, օրինակ, 1սմ, իսկ ո-ը՝ բաժանումներիթիվը: Նկար 6.13-ից երնում է, որ`

ք-6-ոզ-օէջ ի:

(6.34)

Արտադրյալ զ-օջե-ն հանդիսանում է սեպային հեռաչափի գործակիցը,հետնաբար՝

(6.35)

ԾՀԷ'ոՀՇ:

Աշխատանքներիհարմարությանհամար նպատակահարմար է հե100: է ռաչափի գործակիցը դարձնել Դրա համար անհրաժեշտ հաշվի առնելով չափաձողիբաժանման զ արժեքը ն բեկման ո ցուցիչը, ընտրել որոշակի բեկման անկյունով օպտիկական սեպ: Քանի ռր Է-զ-6էջո, իսկ ԷԹՑ(ո-1), ապա՝ (6.36) Է՞զ:6էջլ6(ո-1)|: Եթե չափաձողիբաժանման գինը՝ գ-1սմ, իսկ սեպի բեկման ցուցիչը՝ 1.5, ապա հեռաչափի ԷՔգործակիցը100 դարձնելուհամար անհրաժեշտ է վերցնել 1:0845'' բեկման անկյունովսեպ: Ամենաշատտարածված հաստատուն անկյունով օպտիկականհեռաչափերհանդիսանումեն նախկինԽորհրդայինՄիությունումարտադրված /Ս1Լ3, 7ՄԼ10, ինչպես ճան գերմանականարտադրության«Դիմես» տիպի հեռաչափերը:Այդ հեռաչափերի չափաձողերումինդեքս-շտրիխի փոխարենտեղադրվածէ վերներ(ճոնիուս), որի ռ բաժանումներըհամապատասխամումեն հիմնականսանդդակիո-1 բաժանումներին:

Է»ք

Նկ. 6.13. Հեռավորությանչափումը սեպայինհեռաչաիուվ

867. ՏԱԽԵՈՄԵՏՐ-ԱՎՏՈՄԱՏ

Ներկայումս լայն տարածումունեցող «Դալտա» տախեռմետը-ավն տոմատը (նկ. 6.14), հռրիզոնականհեռավորությունների վերազանցումներիորոշմանհամար, ունի կորերովդիագրամմա(նկ. 6.15): Կորերը գծված են ուղղաձիգշրջանիվրա ամրացվածապակեթերթիկիվրա: Դիպտտմանժամանակ ուղղաձիգշրջանըմնում է անշարժ: տախողովակի լա

ՅՆ

Հով

Նկ. 615.

Դիագրամման ունի երկու բարձունքային «ղոլ

կորեր, ինչպես հորիզոնական հեռավորությոնների ԷԷլ կորը: Դիտախողովակի տեսողության ղաշտում կորերը տեղաշարժվում են կւսվսված թեքման անկյան մեծությունից: Այդ կորերից բացի, դիտակի տեսողության դաշտում երնում են նան ուղղաձիգ թելը ն չափաձողի նիշին ուղղելու համար ջջ տեղակայմանկորը: Շտրիխներ ԾԾ-ն ն ԾյԾյ-ը ծառայում նն թեք հեռավորություններիորոշման համար: Բարձունքային կորերի վրա նշված դրական ն բացասական նշանները համապատասխանում են դրական ն «շՃշ7

ճան

կամ բացասականթեքման անկյուններին: Վերազանցումները ստանալու համար, նշանների մոտ գրված գործակիցները բազմապատկում են չափաձողով կարդացված հաշվեցույցներին: Կորելը, որոնցով որոշում են հորիզոնական ն թեք հեռավոլրությունները,ունեն ռամապատասխանաբար 100 :ն 200 հեռաչափական գոլւծակիցներ: Հորիզոնականն թեք հեռավորությունների,ինչպես նան վերազանց-

ԿՐԿՆԱԿԻ

ՂԷԼ

ՀԱՍՏԱՏՈՒՆ

ՊԱՏԿԵՐՄԱՆ,

ԱԳՈՒՅՑՈՎ

ԲԱՋԻՍՈՎ

ՀԵՌԱՉԱՓ

Տեղագրական հեռաչափական ագույցները (ՒՈՒ) պատկանում են բագիսով ն փոփոխականանկյունով օպտիկական հեռա-

հաստատուն

չափերի թվին: Այդ տիպի հեռաչափերումորպես կոմպենսատորօգտագործվում են հեռաֆոկուսային հավաքող ն ցրող ոսպմյակների զուգակցումներ: Հեռաչափի աշխատանքի սկզբունքը կայանում է չափողական

եռանկյան մեջ թ պարալաքսայինանկյան չափման մեջ, պայմանով, որ Ք անկյան դիմացի կողմը` բազիսային չափաձողը, ունենա հաստատուն երկարություն (ճկ. 6.16):

որոշման համար տախեռմետրիդիրտախողովակն ուղղում են սանտիմետրային բաժանումներունեցող հեռաչափականչափաձողին այնմսն

պես. որւվեսզի ուղղաձիգ թելը համընկնի չսփաձուլլի առանցքի հետ, իսկ տեղակայման կորն ուղղվի չափաձողի նիշին (մարկային): Ուղղաձիգ

ցանցաթելի հետ կորերի ռատումից, չափաձողի վրա կարդացված հաշվեցույցները կլինեն. `

Է`

հորիզոնականհեռավորությունն ըստ ԷԷ կորի` 0.476-100-47.6մ, ֆեք հեռավորությունն ըստ 0Ծ ն Ծլք, շտրիխների՝ (0.872-0.631):200-48.2մ, վերազանցումնըստ

կորի՝ 0,702-(-10)--7.02մ,

«դլ

ստուգիչ վերազանցումնըստ

"շշ

կորի՝ 0.351-(-20--7.02մ:

Ինչպես հորիզոնական, այնպես էլ ոսլղաձիգ շրջանները պատեն ապակուց ն բաժանված աստիճանների: Հաշվեցույցները վերցնում են սանդղակային մանրադիտակով մինչն 1 ճշտությամբ:

րաստված

Թեոդոլիտն ունի դնովի բուսոլ

ավտոմատ կենտրոնավորմանհամար

օպտիկական ուղղալար:

«Դալտա» տախեռմետրով հեռավորություններիչափման ճշտությունը կազմում է 1:400-1:500, իսկ վերազանցումների ճշտությունը` մոտավորապես 4սմ:

Նե.

6. 16.

չափումը2111 հեռաչափով Հեռավորությունների

Նկարից երնում է,

որ

որոշվող Տ: հեռավորությունըհավասար է՝

Ջ-ՏՈՒՇ»,

որտեղ Ըլն Շջ հեռավորությունները տվյալ գործիքի ն չափաձողի համար հաստատուն մեծություններ են: Նշանակենք Ըյ-Ը» գումարը Օ-ով: Պարալաքսային ՅՃԵՃ եռանկյունուց կարելի է որոշել Տ. հեռավորությունը հետեյալ բանաձնով`

Տ.--ԸՏ-:

5-Յ--ՎԸՀծ ք

Պարալ:«սայինթ անկյան փոքրության պատճառով թույլատրելի մոտավորուէմբկարելի է ընդունել,որ` էք

Տ» հետնա՞

նի

չր՝

|ք"

5շՀ--Շ-ՀԸ: ք

Գործնասճում թ անկյունը չափվում է գործիքի սանդղակիմիջոցով ն դրա է.յար արտահայտվումէ ոչ թե անկյունային միավորներով, Որպեսզիստանալ անկյան մեծությունն այլ սանդղա.: բաժանումներով: օրինակ` վայրկյաններով, անիրաժեշտ է ըստ 'ափով, անկյունայի: սանդղակի :-ացված արժեքը բազմապատկելսանդղակի բաժանման բլ արժեքով ռը տվյալ գործիքի համար

հանդիսանում է

հաստատուն

ԷՔ

կարաբերույ

մեծություններըհաստատուն

են

գործիքիհաԸյդ

ձրհանդիսանում է հեռաչափի է գործակիցը,այսինքն` է-

Հետես::ը,

մաձնով`

է. 0՛

որոնելի հեռավոլությունը կորոշվի հետնյալ

տ:

բա-

(6.37)

6.37-ով որոշվող հեռավորություններում անհրաժեշտ է մտցնել երկ. ւղղում` հորիզոնի նկատմամբգծի թեքության ն չափաձողի ու հեռա: Դի սանդղակիջերմաստիճանայինուղղումները:Այդ դեպԲանա..

կընդունիհետնյալ տեսքը՝ քում 6.37 բա:սձներ

են հաստա-

երկարությաներկու հեռաչափականչափաձողեր:Հեռաչափական պատրաստվումէ դյուրալյումինե խողովակից.որին ամրացչափաձողը վում են 4 թերթեր`դիտանմաննիշեր (նկ. 6.17): Որպես չափաձողի երկարություն հաշվում են ծայրային նիշերի գոտիներիկենտրոններիմիջն ելած 1018մմ ռեռավորությունըկամ միջինճիշերիմիջն եղած 400մմ հեռավորությունը: Ծայրային նիշերը ճախատեսվածեն 200-ից մինչն 700մ հեռավորություններիչափման համար, իսկ միջինները` 80-ից մինչն 200մ: Հետնաբար,էմգործակիցըկունենա երկու ճշանակություն: տուն

լ.

ԷՋ

Մ Ի:»

Քանի". էլ տվյալ մար, ապա :-սնց հարաբերությունընույնպես կլինի հաստատուն: ն

«ծ:

7Ա1ԼԸրեռաչափական ագույցի կոմպլեկտում մտնում

-Ը:

ար

(6.36)

.չ

ճ.

մեծություն:չգ դեպքում` 5.-

ձո Նկ.6.17.ՄՐ հեռաշալիի չափի հեռաչափական ատա չ ափամող

ՁՉափաձողը ը հորիզոնական Սորիզ կ

դրությամբ ԻԷ

տեղադրվում լողով

է եռոտանու

վրա՝ ուղղահայացչափվող գծին: Հեռաչափի ոսպնճյակային կոմպենսատորի օգնությամբնիշերիմիջն պարփակվածք պարալաքսային ամկյունը չափվում է մի քանի նվագներով: Ճառագայթներիընթացքը/1ՒԼ հեռաչափումպատկերվածէ նկար6.18-1.մ: Նկարի վրա 1, 2, 3 ն 4 թվերով օբյեկտիվիառջնումհագցվածոսպնյացույց է տրված դիտախողովակի կային կոմպենսատորը:Վերջինս կազմված է տրամագծով հատված երկու ռհեռաֆոկուսացնող դրականն բացասականոսպնյակներից:Բացասական 1 ոսպնյակիվերնի կեսը ն դրական 3 ոսպնյակի ներքնի կեսը միացված են ընդհանուրթմբուկով, ռըը հանդիսանումէ հեռաչափի չափողակւսն մասը: Թմբուկը (1) անիվիկի միջոցով (նկ. 6.19) կարող է որի առաջ է բերում չափաձողի տեղաշարժվել ձախից աջ ն հռակառակ, պատկերիտեղաշարժ:

Դրական (2) ոսպնյակիվերնի կեսը ն բացասական (4) ոսպնյակի ներքնի կեսն ամրացված են մեկ ուրիշ տեղակայման թմբուկով, որն անկախառաջինից կարող է տեղաշարժվել անիվիկ (2)-ի միջոցով: Չափողական թմբուկի հետ կոշտ կերպով ամրացված է հեռաչափական (11) սանդղակը, որի վրա մակագրված է յուրա100 ւյ քանչյուր հինգերորդ բաժանու| մ. լ':11:| Սց մը: Հեռաչափականմսանդղակով հաշվեցույց ընթերցելու համար նախատեսված է օբյեկտիվից (ոսպնյակներ 9 ն 10), (8) հաշվարկային սանդղակից ն (7 յ

կ.

ճ./8

Ճառագայթներիընթացքը /Ա11հեռաչափում

օկուլյարից կազմվածմանրադիտակ: Հաշվարկային սանդղակն

ունի 10 բաժանումներ, որոնք համապատասխանում են հիմնական սանդղակիմեկ բաժան-

Ն.

6.20.

Սանդղակային մանրադիտակի

տեսողության դաշտը ԱՎ ա«2 ոյ)ա ուկ" ռաչափական

սանդդակո

մանը: Հաշվարկային սանդղակըտեղակայված է օկուլյարի կիզակետային հարթությունում ն նրա պատկերը համընկնումէ հիմնականհեռաչափական սանդղակիպատկերին:Նկար 6.20-ում ցույց է տրված սանդղակային մանրադիտակիտեսողության դաշտը:

Թեոդոլիտի դիտախողովակի օկուլյարային ծնկում ցանցաթելերի փոխարեն տեղակայված է 5 երկպրիզման, որն երկարությամբ բաժանում է չափաձողի պատկերն երկու հավասար մասերի: Դիտակի օկուլյարային օղակի վրա հագցվածէ (6) ճեղքավորդիաֆրագման,որը թեոդոլիտի դիտակի տեսողոթյանդաշտում բաց է թողնում միայն չափաձողի

պատկերը:

Պարալաքսային 8 անկյան չափման էությունը կայանում է չափաձողի նիշերի համընկեցմանմեջ: Թեոդոլիտի դիտախողովակիցդիտելով չափաձողը, որին ամրացված է ագույց, տեսնում են վելջինիս պատկերը չափաձողի երկարությամբ 2 կեսի բաժանված: Պտտելով տեղակայման թափանիվը, համընկեցնում են նույնաճուն նիշերը, այսինքն` 2-8: ն ծ-ծ' (նկ. 6.21): Ըստ սանդղակային մանրադիտակի`կարդում են ոլ հաշվնՆկ. 6194

հեռաչափը`

ցույցը:

1-թափանիվը, 2-անիվիկ,3-սեղմիչ պտուտակ

ԴԱՐ

ներգիայի ճառագայթող ն անդրադարձվուլլույսային ճառագայթների ինդունող հարմարանքներից:Չափվող գծի մյուս ծայրում` Ց կետում տեղադրվում է անդրադարձիչռարմարանք: Այսպիսով, լույսային ճառակրկնակիճանապարհ` ճառագայթողհարմարանգայթը անցնում է 2 հարմարանքն հակառակը:Դրանիցելնելով, քից մինչն անդրադարձնող հեռավորությունըկորոշվիհետնյալ բանաձնով`

Հ7.

-: որտեղ`Մ

նը

(6.39)

տվյալ միջավայրումլույսի արագություննէ, ազդանշանիուղարկումիցմինչն ընդունումըեղած կահատվածնէ: է

Եկ. ճ.72Է Ժափաժողի պատկերների համատեղումը,

Ա1Ր հեռաչավում

Այնուռետնաշխատելովչափողականանիվիկով,համընկեցնումեն նիշի վերնի կեսի պատկերը ծ' նիշի ներքնի կեսի պատկերի հետ ն վերցնում ոշ երկրորդ հաշվեցույցը: Հաշվեցույցներիտարբերությունը

կտա 8 անկյան մեծությունը՝արտահայտվածսանդղակիբաժանումներով: Պարալաքսային8 անկյունը չափում են ոչ պակաս 4 անգամ ե որպես վերջնականարղյունք վերցնումճրանցմիջին թվաբանականը:

Տեղանքում հեռավորությանչափումից առաջ նախօրոք անհրաժեշտ է որոշել հեռաչափականագույցի գործակիցը:Դա կատարվումէ` չափելով ճալսօրոքհայտնիգծերի երկարությունները: Չափմանհարաբերականսխալը մոտավորապես կազմումէ չափվող գծի երկարության1:1500 մասը:

/Ն հ

ժամանա-

Ո )

| |

Նկ. 6.22. Լուսահեռաչափիսխեման

Ժամանակահատված Էի չափմամ համարկիրառումեն իմպուլսային կամ ֆազային եղանակ,ընդռրում առաջինեղանակիդեպքումԷՍ

8 6.9. ԳԱՂԱՓԱՐ

ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ

ՀԵՌԱՉԱՓԵՐԻ

րոշվում է անմիջականորեն: Իմպուլսային եղանակով ցանկացած Ծ

ՍԱՍԻՆ

ների կիրառմամբհիմնված է չափվող գծի երկարությամբլուսային ճա-

վրա:

Կախված էլեկտրամագնիսական տատանումներիունեցած հաճախականությունից, այդ սկզբունքիվրա հիմնված բոլոր գսըծիքներըստորաբաժանվումեն լույսային ն ռադիո հեռաչափերի:

Լուսահեռաչափով հեռավորությունների չափման համար (նկ. 6.22) չափվող գծի մի ծայրում տեղադրվումէ գործիքըկազմվածլույսային Է122

հե-

հառավորությանչափմանհամար,լուսային կամ ռադիոդիապազոմում,

Հեռավորությունների չափումը էլեկտրամագնիսական տատանում-

ռագայթի կամ ռադիռազդանշանի անցման արագության որոշման

ո-

տաղորդիչով արձակումեն կարճ իմպուլսներովէլեկտրամագնիսական է տանումներ: Գործիքումմոնտաժված հատուկ հարմարանք-ժամանա-

կի ինդիկատոր,որր նշում է լույսային էներգիայիճառագայթմանն վերադարձածազդանշանների ընդունման պահերը: Ժամանակի այդ երկու պահերիտարբերությամբորոշվումէ 1 մեծությունը,իսկ հեռավորությունը որոշվում է հետնյալ բանաձնով`

ԸՒ

2ո

279792 ՀԺ 0.4 կմ/վրկ անօդ տարածության մեջ էլեկտորտեղ` օ րամագնիսականտատամումներիտարածմանարագությունն է, ո էներգիայի տարածմանմիջավայրիբեկման ցուցանիշն է, Հեռավորություններիորոշման իմպուլսային եղանակը չի տարբերվում բարձր ճշտությամբ ն հաճախ օգտագործվումէ շարժվող օբյեկտների հեռավորություններիտեղայնացման համար, երբ բացի հեռավորությունից որոշվում է նան շարժման ուղղությունը: Դրա համար իմպուլսային եղանակի գործիքները կիրառություն չգտան գեռդեզիայիումն տեղագրության մեջ, որտեղ լայն տարածում ստացած ֆազային մեթոդի գործիքներըընդունակ են տալ առավել ճիշտ արդյունքներ: Ֆազային մեթոդըհիմնված է էլեկտրամագնիսականալիքների ֆագերի տարբերության որոշման վրա: Հեռավորությունըչափվում է նրան համապատասխան առաջագող ալիքների թվով: Նշանակենք Վ-ով ամԿու ճկ. 6.23): 6.23): Կունեբողջականճ ալիքների թիվը, իսկ Էով` Է-ռվկ̀ոտորակային (նկ. -

(6.40)

Գիտենալով,

որ 2. -

-Շ, որ

ճանք էՎ

.Օ--

որտեղ` 7

(6.41)

02.

ռազ

հնդեկատոր

ճառագայք

աաա

Հ:

ընդունիչ

(ԽՄ-

(6.42)

որտեղ Էր տատանումներիհաճախակա-

նությունն է արտահայտվածհերցերով,կունենանք ք-

1շ

շո

Շ., որ

(643)

Երբեմն ֆազային հեռաչափերումառաջադրումեն տատանումների այնպիսի հաճախականություն, որպեսզի 1-ը հավասարվի նախօրոք սահմանված արժեքի, օրինակ` 0, 1/2, Կ4նայլն: Աղյուսակ 6.1-ում բերվածեն մի քանի հեռաչափերիտվյալներ: Աղյուսակճ.1 Լուսահեռաչափի

- շտոթյունը :

Հաճախականությունը

Դիտման եղանակը

ինդեքսը Մոդուլյատոր 2:):2

Կրիստալլ՝

գործիքումալիքներիորոշված երկարություննէ:

(Խ

Ր/1314 աԱ

Կերրիխորշը

սահուն տեսանելի

Լույսադիոդե | գործիքային

Կվարցային

գործիքային գեներատոր

30004

(սմ)

Փոփոխվո

լույս ԷՋԻՆ սահուն տեսանելի |տեսողական լույս Արայ

Կերրի խորշը |տեսողական

Կրող

10ն 0,150:

2-4

2-6

2-10

Հեռաչափի հիմնական հանգույցներից են հոսանքի գեներատորը, ճառագայթիչը, մոդուլյատորը, ընդունիչ հարմարանքը,անդրադարձիչը

Քանի որ ֆազային հեռաչափերումկարելի է նախապես առաջադրել տատանումներիորոշակի հաճախականությունն, հետնաբար, ալիքի 4 երկարություն, ապա

գործը հանգում է կռտորակայինալիքների1 արժեքների որոշմանը,որոնք գնահատվումեն ազդանշաններիարձակման ն ընդունմանֆազերի տեղաշարժով:Ալիքի կոտորակայինմասին համա-

պատասխանում է Փ' ֆազա, որը կաերլի է փոխարինել Փ'/2. կոտորակով: Այդ դեպքում ք հեռավռրությունըկլինի հավասար

Գործիքի բոլոր հանգույցներըսնող հոսանքիգեներատորներ,սռվորաբար, հանդիսանումեն տարբեր տեսակի ուժակուտակիչները, այդ տաորպես էլեկտրամագնիսական թվումավտոմեքենայի:Հեռաչափերում է տանումներիճառագայթիչհանդիսանում շիկացմանլամպը,իսկ ռադիոհեռաչափերումո̀ւղղորդիչ գործողությանպարաբոլայինանտենան: Շիկացման լամպով ճառագայթվողլուսային հոսքը անցնելովօպտիկական համակարգիմիջով, ուղղվում է դեպի անդրադարձիչ:Քանի որ անդրադարձվողլուսային հոսքը պետք է հասնի ընդունիչ հարմարանքինառանց

շոշափելի կորուստների,ապա առաջամում է անդրադարձիչիճիշտ կւղմճորոշման անհրաժեշտությունճառագայթիչի նկատմամբ: Այդ լրացուցիչ աշխատանքից խուսափելու համար, օգտագործում են կողմնորոշման բարձը ճշտություն չպահանջուլ անդրադարձիչներ,օրինակ, անկյունային, պարաբոլային-հայելայինն այլն (նկ. 6.24):

Ֆիզիկական հեռաչափերինտրվող հիմնականպահանջներից մեկը տատամումների հաճախականությանկայունությունն է: Այդ պայմանը բավարարվում է հատուկ հարմարամքների`մոդուլյատորների միջոցով: Ժամանակակից գործիքներում որպես մոդուլյատոր հաճախ կիրառում են կերրի խորշը կամ կվարցային մոդուլյատորը: Լուսահեռաչափերում, սովորաբար,որպես ընդունիչ հարամարանք ծառայում է լուսաուժեղացուցիչը(Փ25)3, որը համեմատաբարթույլ ազդանշանից առաջացող լույսային հոսքի հաճախականությունըուժեղացմում է մոտ միլիոն անգամ: Հեռաչափերիչափիչ հարմարանքները կարող են նախատեսվելինչպես տեսողականմատճմճանշման, այնպես էլ լուսաէլեկտրական: Ֆազային հեռաչափերով հեռավորությունների չափումը կատարվում է մի քանի նվագնելրով,տատանումներիտարբեր հաճախականությամբ: Սահուն փոխելով տատանմումմճերի հաճախականմությունը, նշում են նրանցից այն հ. Ը, հ 2Ծ ժամանակ որոնց հեռավորությունում ստացվում են ամբողջականալիքների Իլ, Իշ, Է. քանակություններ: Այնուհետն լուծում են ք ն Հ երկու սնհայտներով հավասարումներիհամակարգ: Այն դեպքում, երբ տատանումներիհաճախականությունըփոփոխվում է ոչ թե սանուն, այլ թռիչքաձն, ք հեռավորությունըհաշվում են Ւմեծությանընտրմանմիջոցովհետնյալ կերպ.

Նկ.

ճ.24.

Լուսահեռաչամի«Կրիստալ»

շք-ր1-Կ-, .

2ՉօԵ-Ո:յ1-(/»Ս--,

շթ-(4:2421-Թ/42)

նայլն:

Ֆիզիկական հեռաչափերով հեռավորություններիչափման ժամանակ անհրաժեշտ է օդերնութաբանականպայմանների խիստ հաշվառում: Հատկապես մեծ ճշանակություն ունեն օդի ջերմաստիճանի ն մթնոլորտայինճնշման փոփոխությունները:

86.10. ՏԱԽԵՈՍԵՏՐԱԿԱՆ

ՀԱՆՈՒՅԹ

Տախեռմետրականհանույթին նախորդումէ վայրի տելլադիտումը, դրի ժամանակ տեղանքումընտրում ն ամրացնում են տախեռմետիա կան ընթացքներիկետերը, կազմում գոյություն ունեցող գեռդեզիական ռիմքի հետ այդ կետերի կապակցմանսխեման: Տախեռմետրականընթացքներիկետերնանհրաժեշտէ տեղադրելբարձրադիրն բաց տեղանքում, ընդ որում ռարնան կետերի միջն պետք է լինի փոխադարձտեսանելիություն ն նրանք պետք է ծառայեն որպես կայաններ մանրամասների ն ռելիեֆի հանույթի համար: Հեռավորությունըայդ կայանների միջն չպետք է գերազանցի300 մետրից այն մասշտաբներիհամար, որոնցով, սովորաբար, կատարումեն տախեռմետրականհանույթը: Տախեռմետրական ընթացքները փռում են այնպես, որպեսզի ապահովված լինի նրանց կապակցումը եռանկյունավորման կամ բազմանկյունավորման կետերին: Դա անհրաժեշտ է, որպեսզի տախեռմետրականչափումների ի

արդյունքներն օգտագործվեն ընդհանուր քարտեզագրական աշխատանքների ն պլանայինճյութերի հարստացմւսնհամար: Տախեռմետրակաս ընթացքներիկետերը տեղանքում ամրացնում են դաշտային ռեպերներով: Աղյուսակ ճ.2 '

նիշերը

լը

շրջանով

չհ

էլ

1 կայան, 1.35, ԷԼ-135.07, ԶՏՀ359759՛ Լիմբը կողմնորոշվածէ | կետիցՇՆ դրությամբ ըստ 201:30՛դիրեկցիոնանկյան լ

լը

ա |

201:30՛ 238" 15՛ ւՆ

0726՛

162.20

2530գը'

ամ

որ

ՊԱ

-027՛

16220

բոր»

րջ

շոգ

6050՛

42.70

շըր

ման

105.30

ան

«շօլց՛

30957

3ոշ2"

85.10

ՈՄ

|0691

2-0 Վտ

1Կ6: տի

0530Հք 4

| 13066

Տախեռմետրական ոհանույթիցառաջ ստուգում են տախեռմետըը, րոշում ուղղաձիգ շրջանի զրոյի տելը ն հեռաչափիհաստատունները: Շրջանայինտախեռմետրի ստուգումներըկատարումեն այնպես,ինչպես թեռդոլիտներում:Զրոյր տեղը որոշում են աշխատանքներիսկզբում ն պարբերաբարհանույթի ընթացքում: յուրաքանչյուր կայանում տախեոմետրըկենտրոնավորում են, բերումաշխատանքային դրության ն կողմնորոշում: Այնուհետն չափում են գործիքիբարձրությունը,անշարժ նշանում հեռաչափական չափաձողիվրա այնպես, որ այն պարզ երնա դիտախողովակում250-300մ հեռավորության վրա: Դրանիցհետո կայանների միջն գեռդեզիականկապ ստեղծելու նպատակովտախեսմետրիդիտախողովակը ուղղում են ասենք 1 կայանում տեղադրվածհեռաչափական չափաձողինն որոշումբնեռայինկոորդղինատները՝ կանգմանկետիցմինչն | կայանը եղած հեռավորությունը հեռաչափով,ուղղաձիգանկյունը ուղղաձիգ շրջանի ՇԱ դրությամբ ն հորիզոնականանկյունը` հորիզոնական |

աշխատանքներըտվյալ կայաճում ն տախեռմետրըտեղափոխում են հաջորդ, ասենք կայան 1, որտեղ կրկնվում են ճախորղկայամում իրականացվածբոլոր չափումները: Դրանից հետո կայանի շրջակայքում կատարում են առարկաներիեզրագծերին ռելիեֆի մանրակըկիտ հանույթ ըստ բնորոշ կետերի,որոնցում հաջորդաբարտեղադրում են հեռաչափականչափաձողը:Այդ կետերինանվանում են չափաձողային կետեր կամ պիկետներ:Պիկետներըլինում են ուրվագծային,բարձունքայինն բարձունքաուրվագծային: Ուրվագծային պիկետներըծառայում են միայն տելանքի առարկաների երզրագծերիկամ ուրվագծերիհանույթի համար, որի պատճառով նրանցվրա ուղղաձիգանկյուններչեն չափվում:Բարձունքայինպիկետներըհնարավորությունեն տալիս ռրոշելու ռելիեֆի կետերի բարձրությունները,թեկուզն ուրվագծերինկատմամբ այդ կետերը կարող են բնորոշ չլինել: Բարձունքա-ուրվագծային պիկետներըծառայում են ն ն ուրվագծի բարձրությանչափմանհամար: նում

են

Աղյուսակ6.3

չպետք է գերազանցիվերներիճշտությանը: Եթե հենակետլ:գտնվում է տախեռմետրականհանույթիտարածքիցդուրս, ապա դրանովվերջաց-

359442՛ 359"32՛

Ի 58137

շրջանով: Չափումների արդյունքներըգրանցում են տախեռմետրական մատյանիհամապատասխան սյունակներում(աղյուսակ6.2): Այնուհնտն ուղղաձիգանկյունը չափում են ՇՋ դրությամբ: Որպես ուղղաձիգ անկյան չափման ճշտության ստուգում, ծառայում է ԶՏ-ը, որը

(մ) Հեռավորությունը

Հանույբի մասշտաբը

Ուրվագծայինն

Բարձունքային բարձունքաուրվագծա

պիկետներիհամար 1:5000

րր

պիկետներիհամար

Փորձված հանույթողըձգտումէ վերցնելհնարավորինսքիչ պիկետկեր, որը կրճատում է դաշտային աշխատանքներիծավալը ն պարզեցնում դիտումներիարդյունքներիհետագամշակումը,չիջեցնելովսակայն

հանույթի ճշտությունը:Տեղանքում պիկետմերըվերցնելիս,անհրաժեշտ է առաջնորդվել տախեռմետրիցմինչն չափաձողը եղած սահմանային

հեռավորություններից. որոնք կախված են հանույթի մասշտաբից ե չպետք է գերազանցենաղյուսակ 6.3-ում նշված թույլատրելիչափերը: Տեղանքում պիկետմերիխտությունը կախված է ռելիեֆի բարդությունից նե տեղամասի իրադրությունից: Միջին բարդության պայմաններում հատակագծի1 սմ՛ վրա սնհրաժեշտ է ումենալ մեկ բարձունքային կետ: Տարբեր մասշտաբիհանույթներիդեպքումպիկետներիմիջն հեռա-

/-4

(»/578 ,

մասշտաբիհանույթի դեպքում. իրարից ունենան 20մ հեռավորություն, իսկ 1:1000 մասշտաբիդեպքում` 10մ: Ռելիեֆի պարզ արտահայտված խոշոր ձեերի համար, պիկետներիմիջն եղած հեռավորություճը կարող է մեծացվել մինչե 1.5 անգամ: Բարձունքային կամ բարձունքա-ուրվագծային պիկետներիհեռավորություններըռրոշում են ըստ հեն հորիզոնական անկյունները չափվում ռաչափի, իսկ ոսպղղաձիգ

մ."

պիկետներըանց են կացնում ըստ բնեռային կոորդինատնելի հեռավոլրությունները հաշվում են դիագրամի համար ընդունվածմասշտաբով, ըստ համակենտրոնշրջանների, իսկ կողմնորոշմանանկյունները՝ ըստ աստիճանայինօղակի: -

ճ0

27"

շրջանի մեկ դրությամբ: Տախեռմետրականհանույթիյուրաքանչյուր կա-

սա

ՎՈ

են

յանի համար կազմում են ուրվանկար: Ուրվանկարներըպետք է տան տեղանքի հանույթվող տեղամասերիլրիվ պատկերը՝ ինչպես առարկաների եզրագծերիդասավորությամբ,այնպես էլ ռելիեֆի ձեերով:Ուրվանկարներում անց են կացվում բոլոր չափաձողայինկետերը, սլաքներով ցույց տալիս լանջերի ուղղությունները, կետագծերովնշում գլխավոր ջըհավաք ն ջիբաժանգծերը, իսկ ռելիեֆի պարզ արտահայտվածձները սխեմատիկպատկերումեմ հորիզոնականներով:Ուրվանկարներըօգտագործումեն տախեռմետրական հանույթի հատակիգծըկազմելուհամար: Ուրվանկարներըվարում են շրջանային դիագրամով,որը ներկայացնում է իրարից 1 սմ հեռավորությամբտարվածմի շարք համակենտրոն շրջանագծեր ն 10" ընդմիջումներով շառավղային ուղիդներ (նկ.6.25): Դիագրամի վրա կետերը անց են կացնում ըստ բնեռային կոորդինատների:Տախնոմետրականհանույթի կայանը, որից կատարվում են հանույթային աշխատանքները,պայմանականորենընդունվում է դիագրամի կենտրոնում: Դիագրամի ուղղաձիգ տրամագիծըընդունվում է որպես Ճ-երի առանցք,որի վերնի ծայրից կատարվում է դիրեկցիռնանկյուններիհաշվարկը:Ինչպես նշվել է, դիագրամիվրա 1, 2, 3, 4

վորությունըտարբեր է: Այսպես, 1:2000

հանույթվող կետերը տեղանքումպետք է

/"30

շ0

90. /ք'

մմ լ

240"

Ո 7

220"

200"

Նկ. 6.25.

Միննույմ ուրվագծիվրա վերցվածպիկետներըմիացնումեն սահուն պիկետները՝սլաքներով,որոնքցույց են տակորերով.իսկ բարձունքային Դա հանույթի թույլ է տալիս տախեոմետրական լիս լանջերիուղղությունը: հորիզոճիշտ անցկացնել ժամանակ ըստ նիշերի հատակագծիկազման

Ուրվանկարի վարումըշրջանային դիագրամիօգնությամբ ճականնճերը: թույլ է տալիս ճիշտդասավորելպիկետներըմեկը մյուսի նկատմամբ,կայանի շուրջը գտնվող մակերեսըհավասարաչափծածկել պիկետներով, Վերջացնելովհանույթային հեշտ ն ճիշտ անցկացնելհորիզոնականները: են կայան, որտեղ կաանցնում հաջորդ աշխատանքներըմի կայանում,

ինչ նատարում են նույն աշխատանքներըն նույն ռերթականությամբ, ն ճանախորդ կայանում: Որոշ դեպքերում,օրինակ, երկրաբանական նպատակովկատարվուլ մարշրուտային պարհային հետախուզումների լիմբը կողմնոհանույթներիժամանակ տախեռմետրի տախեոմետըրական

րոշում են հետնի կայանի նկատմամբ,ըստ զիղյական հաշվեցույցի: Այնուհետն, տախեռմետրական ընթացքիկետերիմիջե, ուղիղ ն հակադարձ ուղղություններով, չափում են հեռավորությունները ն ուղղաձիգ անկյունը: Կայաններիմիջն չափված ուղիղ ն հակադարձ հեռավորությունների տար-

բերությունը չպետք տարբերությունը2̀

գերազանցի1/300-ը, իսկ ուղղաձիգ

րոպեն:

Նթե տախեոմետրական հանույթըկատարումեն

անկյունների

արդյունաբերական

շինարարությանկամ բանվորականավաններինախագծմանճպատակով, ապա տեղանքում գեռդեզիական բանվորականհիմնավորումը ստեղԳում են հանույթի կատւսրումիցառաջ՝ թեռդոլիտային-նիվելիրային ընթացքի անցկացումով:Ընթացքիկայաններիմիջե եղած հեռավորությունները չափում են պողպատյա չափողականժապավենովկամ կրկնակի պատկերման հեռաչափերով, իսկ հորիզոնական անկյունները՝թեոդոլիտով: Կայաններիբարձրությոնները որոշում են երկրաչափական նիվելիբացումով:Այդպիսիպլանային-բարձունքային հենարանայինցանցը թույլ է տալիս օգտվել

տախեռմետրական համույթի հատակագծից, ինժեներական կառուցվածքների բնությանմեջ տեղափոխմանհամար:

ռավասարապեսցրում են ընթացքի բոլոր անկյունների վրա. կրւրացնելով մինչն մեկ րռպե: Այնուհետն, սկզբնականդիրեկցիոն անկնշանով

ուղղված հորիզոնականանկյունների միջոցով հաշվում են տախեոմետրական ընթացքի բոլոր կողմերի դիրեկցիոն անկյունները: Ընթացքի կողմերի չափված թեք երկարությունների ն նրանց թեքման անկյունների միջոցով հաշվում են թեք գծերի հորիզոնականպրոյեկցիաները: յան

Յուրաքանչյուր կայանից մինչն պիկետները եղած հեռավորությունները որոշում

ԳՐԱՍԵՆՅԱԿԱՅԻՆ

ՀԱՆՈՒՅԹԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԸ

Տախեոմետրական հանույթիգրասենյակայինմշակումներիժամաճակ հաշվում են տախեւմետրական ընթացքներիյուրաքանչյուր կայաճի ուղղանկյուն կոորդինատները, բոլոր կայաններիու պիկետների նիշեիը ն կազմում տախեռմետրական հանույթիհատակագիծը: Կայանների կռորդինատների հաշվարկին նախորդումէ տախեոմետրական հանույթի մատյանի մշակումը` հորիզոնական ն կայաններիմիջն վերազանցումների որոշումով: Փակ տախեռմետրական ընթացքիանկյունային անկապքըհաշվում են հետնյալ բանաձնով`

անկյունների

ր -)8-180(-2), որտեղ` ը ից,

ընթացքիգագաթներիթիվն

է:

Ընկյունայինանկապքըչպետք է գերազանցի որտեղ

(6.44)

(32

ԺՀ- ք

«օ5-Մ բանաձնով, որտեղ

Ճ4-

նան

որոշել

Ժ-»-'ձճժ

ՄՀԸ:

Այդ հեռավո-

բանաձնով, որտեղ

Օտպո՞ս:

Հորիզոնական պրոյեկցիաների արժեքները կարելի է որոշել տախեռմետրական աղյուսակներից, օրինակ, պրոֆ, Դ.Ն. Օգլոբլինի կամ Գ.Գ. Եգոլովի վերազանցումներիաղյուսակից, կլորացնելւվ արժեքները մինչն 0.1 մ: Կայանների միջն եղած հեռավորություններըժապավենով չափելու ԹօօտՆ դեպքում, ոռրիզռնականպրոյեկցիաններըորոշում են 4 կամ -

բանաձներով, որտեղ

Ճ-ն

որոշում

են

ՃՉ-292

Ցո՞2

բանաձնով կւսմ ըստ աղյուսակների: Տախեռմետրական ընթացքի կուլլմերըչափվում են կրկնակի անգամ: Ուղիղ չափված գծերի ուղղություններով ն է գծի 1:300 երերկարություններիտարբերությունը չպետք իսկ ժապավենովչափման դեպքում` 1:2000: Ղրպես գծի

հակաղարձ

կարությունից, նշանակություն վերցնում են

հեռաչափով գերազանցի

վերջնական 7 չափումների միջինը, ընդ են հեռաչափով չափմանդեպքում րում չափման կլորացնում արդյունքը 0.1մ 0.01մ: ո-

ժապավենով չափման

ճշտությամբ, իսկ դեպքում` Որոշում են ուղղաձիգ անկյուններիվերջնական նշանակություննե-

ըը,

որպես նրանց ուղիղ ն հակադարձ չափումներիմիջին թվաբանական:

Այնուհետն հաշվում

կոորդինատային աճերը, կայանների կոռրդինճատները, վերազանցումներըն նիշերը: են

Փակ տախեւմետրականընթացքի դեպքում, որի կուլլմերըմրոշվել հեռաչւսփով, գծային անկապքը չպետք է գերազանցիընթացքի ամբողջ երկարության 1/300-ից: Եթե տախեոմետրական ընթացքի կողմերը են պողպատյա ժապավենով, այա չափվել ընթացքի հարաբերական սխալը չպետք է գերազանցիընթացքի երկարության 1/2000-ից: են

Լ5դ մեծությու-

վերների ճշտությունն է արտահայտված րոպեներով: Անկյունային անկապքի թույլատրելիության դեպքում այն հակառակ ը 1ն

են

րությունները կարելի

4-Զ-ճձռ

8 6.11. ՏԱԽԵՈՄԵՏՐԱԿԱՆ

Ինչպես թեռդոլիտային,այնպես էլ տախեոմետրականընթւսցքներում. կոորդինատային աճերը հավասարակշռումեն կողմերի երկարութ-

յուններին համեմատական:

Կայանների նիշերը գտնում նն

բանաձնով` հետնյալ

Աւ ՀԱղլԻհ,

իսկ երկու

նիշերի միջն ձգվող ընթացքիհամար

հաստատուն

հ-ՀՖո-(Ա.-Ա,),

(6.45)

(6.46)

ՌՀՃՄ.ՐՆ.

որտեղ` Ճ՛

չափաձողիկամ նշանաձողիբարձրություննէ, գործիքիբարձրությունը:

Երբ հայտնի է յունը,

ապա

Մ--

հՀԱՔՆՀԼ-Ն.

երբ 12.

0.04Ի

հարս

վերազանցումնէ կետերիմիջն: Ոսրլաձիգանկյան չափման ժամանակտախեռմետրիդիտակիմիջին ցանցաթելըեթե ուղղվում է չափաձողիկամ նշանաձողի վերնին. ապա վերազանցումը ստացվում է

ջն

ն Խ թեքմանանկհորիզոնականհեռավորությունը վերազանցումըգտնում են լոգարիթմական կամ

հատուկ բարձրություններիաղյուսակից: Հեռաչափովհեռավորությունգծերի հորիզոնական պրոյեկցիաներըհւսշվում են հետեյալբանաձեիմիջոցով

ների չափման դեպքում,

հետնաբար/

4/7

(ԱԻԸ) 605.

բանաձնըկրնդունիայսպիսի տեսք.

Ը)«05-՛"1քի

ոհ-(էՀ

(մ

Շ)Տ/Ը Մ:

(6.47)

ՕՏ»,

կամ հ»

Լա առի

(6.48) "

Վերազանցումների որոշումը 6.48 բանաձնովիրականացնելուհա-

մար կազմված են հարմարտախեռմետրական աղյուսակներ: Տախեռմետրական հանույթի ժամանակկայանների միջե վերազանցումըհաշվում են 0.01մ ճշտությամբ:Ուղիղ ն հակադարձընթացքներով հաշված վերազանցումներիտարբերությունը 1001-ի ամար

չպետք է գերազանցի4սմ-ից:

Փակ տախեռմետրական ընթացքիհ, անկապակցումըղաշվում հետնյալ բանաձնով

են

(6.50)

ընդ որում այն պետք է փոռքը լինի

որտեղ` է1,.: -- ընթացքի նախորդկայանինիշն է, հ

(6.49)

հ «Ֆե,

որտեղ`Ք

(6.51)

Ամ,

ընթացքիպարագիծնէ մետրերով, ընթացքի կողմերիթիվը: Թույլատրելի հ, անկապքըցրում են վերազանցումներիվրա ընթաց--

ռ.

քի կողմերիերկարոււթյուններին համեմատական: Տախեւռմետրական հանույթի չափման արդյունքներիմշակումը դա կայանից մինչե պիկետներըեղած հորիզոնականհեռավորությունների որոշումն է, ինչպես նան պիկետներինիշերի հաշվումը:Պիկետներինիշերը հաշվում են այսպես. ո

ԱԱ որտեղ

Հի

Հի,

(6.52)

որԿԱ որոնիանար ՄիրԱ:41բանաձեվ բազի բերման |

գծ

դեպքում

անկյունը 3-ից փոքըլինելու չափված գծի երկարությունըկարելի է ընդունելորպեսճրա հորիզոնականպրոյեկցիա: Հաշվի առնելովվերազանցումների հաշվմանմեծածավալն աշխատատար հաշվարկները,մշակվել են մի շարք եղանակնելհեշտացնելուն

արագացնելուայդ հաշվողական աշխատանքները:Մասնավորապես, աղյուսակներիե նոմոգրամների խոսքըվերաբերումէ տախեռմետրական ն կիրառմանը,հւսշվիչ քաճոնների այլ հարմարանքներիօգտագործմանը: հաՎերջացնելովհաշվարկները,անցնում են տախեռմետրական ինչնույթի ռատակագծիկազմմանը:Ըստ ուղղանկյուն կոորդինատների, ե պես թեւդոլիտայինհանույթիռատակագծիկազմանժամանակ,անց են կացնում տախեռմետրական ընթացքներիհենարանայինկետերը: Հատակագծիվրա կայաններինշումիցհետո շրջանայինանկյունաչափի կամ քանոնով օժտված ւսնկյունաչափ-քառակոաու(նկ. 6.26) միջոներսում ցով անց են կացնում պիկետները: Անկյունաչափ-քառակուսու կտրված-բացվածէ շրջան` 0-ից մինչն 360 բաժանումներով: չսփր տեղադրում են հատակագծիվրա այնպես, ռր նրա 0-180 ն 90-270" գծերը համընկնեն կայանով տարված կուրդինատայինառանցքների

Անկյունա-

հետ, իսկ ՃԼ կետը, որի շուրջը պտտվումէ ՃԼՎ քանոնը,համընկնիտվյալ

կայւսնի հետ: Բնեռային կուրդինատներովպիկետիկառուցմանհամար, աստիճանայինօղակիվրա տեղադրումեն ուղղությանդիրեկցիոնանկյունը. իսկ քանոնիշեղ եզրովըստ տախեռմետրական հանույթիմասշտաբի` հեռավորությունը:Եթե տախեոմետըի հորիզոնականշրջանիլիմբի 0-180"

առանցքըկուլմնորոշվածէ հետնիկայանիուղղությամբ,ապա հարմարէ օգտվել սովորական կիսաշրջանային անկյոււնաչափից:Հատակագծի վըւս անցկացված յուրաքանչյուր պիկետիկողքինգրվումէ նրահամարը ն նիշը: Տվյալ կայանիցհանույթվածբոլոր պիկետներըտեղադրելուցհետո ուրվագծայինպիկետներիմիջոցովկառուցումեն տեղանքիիրադրությունը, իսկ բարձունքայինպիկետներիմիջոցովանց են կացնումհռրիզոնականները:Հորիզոնականների անցկացումըսկսում են ռելիեֆիհիմնական ձներից` բարձունքներից,թամբաներից,հովիտներիցն այլն, որի համար, մախապես,ուրվանկարներինհամապատասխան,մատիտով անց են կացնումռելիեֆիգլխավորգծերը:Մատիտովհատակագծիկառուցումից ն նրա սրբագրումիցհետո գծագրումեն համապատասխան պայմանական նշւսնները(նկ.6.27):

ն նիշերը: Դաշտային նակետելի հարթ ուղղանկյուն կոռրդինատները է հատակագծիվրա նաաշխատանքներին ճՃախորդում գեռդեզիական ն խագծի կազմումը կապակցումըգեռդեզիականհիմքին.ընդ որում կա-

պակցմանհամար օգտագործումեն ռելիեֆին ուրվագծերինկատմամբ առավելհարմար ուրլությունները:Կապակցմանընթացքիանկյունները չափումեն մեկ լրիվնվագով՛1ՕԽ( կամ 11-50 տեսակիթեռդոլիտով:Եթե ընթացքըունի ոչ ավելի,քան 5-6 գագաթ, իսկ երկարությունըչի գերազանցում 500-800մ. ապա անկյուններիչափումըկարելիԼ կազմակերպել ավելի հասարկ գործիքներով,օրինակ ԵՇ բուսոլով: Գծերի երկարությունները չափում են թնլայինհեռաչափով,ուլլիղ ն հակադարձուղղութչպետք է յուններով, ընդ որում չափմանալյյունքների տարբերությունը 1:2000 մասից: Սովորաբար գագերազանցիչաւիվող հեռավորության գաթներիմիջն լեռավորությունըչի գերազանցում300 մետրից: Նիշերի անցումներկրիմակերնույթիվրա ամրացվածփայտե կամ է երկրաչափական կամ եռանկյուբետոնե նշաններինիրականացվում Ծրկրորդդեպքումուղղաձիգշրջանի երնաչաւիականնիվելիրացմամբ: են կու դրությամբէլ չափում գծերիթեքմւսնանկյուններըուղիղ ն հակադարձ ուղղություններով:

Վերազանցումըհաշվում են հետնւյալ բանաձնով՝ հմ:

քՆ:

Վերազանցումների տարբերությունըուղիղ ն հակաղարձուղղություններով չպետք է գերազանցի0.04, սմ-ից, որտեղձօ-0 գծի երկարությունն է արտւսհայտված հարյուրականմետրերով: Կապակցմանընթացքները սովորաբարլինումեն կախված,որի պատճառովհատով ուշադրություն պետքէ դարձնելկլկնակիչափումներին:

Նկ, 6.26.

3 6.12. ԱՌԱՐԿԱՆԵՐԻ

ՏԵՂԱԳՐԱԿԱՆ

9 6.13. ԱՆՄԱՏՉԵԼԻ

Նկ. 6.27

ԵՎ ՕԲՅԵԿՏՆԵՐԻ

ՀԱՏԱԿԱԳԾԻ

ԵՎ

ՈՐՈՇՈՒՄԸ

հարցել լուծելիս, երբեմն անհրաՊրակտիկայում,ինժեներական ն կետերի բարձժեշտ է լինում որոշել անմատչելի ռեռավորություններ

ԱՆՑԿԱՑՈՒՍԸ

ՎՐԱ

Շրջանի տեղագրականքարտեզիվրա, հանույթվողտեղամասի

մոտ, գտնում են իրար մոտ դասավորվածերկու գեոդեզիական հենարա-

նային կետեր: Ամփոփագրիցկամ կատալոգիցարտագրումեն

ՀԵՌԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԲԱՐՁՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

այդ

հե-

որություններ:Անմատչելիկոչվում են այնպիսի հեռավորությունները, Դիտարրոնքհնարավորչէ չափել գետնիցանմիջականճանապարհով: կենքհեռավորությանն վերազանցման չափմանխնդրիլուծում սռվորականգեռդեզիական գործիքնելով:

Ենթադրենքպահանջվումէ որսշել Ծ կետի նիշը ն ՃՑ գծի հորիգզոնական պրոյեկցիան (նկ. 6.28ա): Բարձունքի գագաթի8 կետում տեղադրվածէ Ճ՛ բարձրությամբչափաձու, իսկ Ճ կետում` ւ բարձրությամբ եռանկյունաց կարելի է թեոդոլիտ-տախեռմետը:Ուղղանկյուն 8)8օ

գրել`

հ»մ'1ջՆ,

|ջ4--2. 14594, ժ-139.94

մ.

13.02 հ-«ԺՋՆ139.94195' 19"--

Վերազանցումը8

որտելլ`մ հորիզոնական78օ հեռավորություննէ, ՖԽ տախեռմետիիուղղաձիգ շրջանով չափված թեքման -

ն 'Ճ

մ:

կետերիմիջնկլինի`

հչիՀՆՃ»13.02Հ1.35-2.35--12.02

մ:

անկյունն է:

Եթե հայտնի է գործիքի կանգնմանՃ կետի նիշը,

նիշըկարելիէ

ապա

կետի

որոշել հետնյալբանաձնով`

Ս/ջչՀԱլԻՀիՀ-Ն: Անմատչելի հեռավորություննորոշում են Ճ8(30)Շ

եռանկյունուց

(նկ. 6.28բ)

եՏՋոր "

Տո(Օ

իսկ 8 կետի վերազանցումը /Ճ-ի նկատմամբ՝

հը ց Հ

բանաձնով:

Օրինակ. ենթադրենքՃ կետի նիշը՝ էն -120.50մ, գործիքի բարձրությունը` 51.35մ, իսկ Ց կետումտեղադրված մշանաձողիբարձրությու-

նը` ՄՀ2.35մ: Ուլղաձիգ շրջանով թեքման անկյան չափման արդյունքներն են՝ ՇԱՀՏ 21", ՇՁ-354:43',հետնաբար,թեքմանանկյունըկլինի` Ն

ՇԱ -ՇՋ

ՎՏոլց":

Պողպատյաժապավենովերկու անգամչափվել է ՃԸ բազիսը,որի միջիներկարությունըստացվել է 153.00մ: ՀորիզոնականանկյուններըՃ ն Շ կետերումչափվել են լրիվ նվագովն համապատասխանաբար եղել են հավասար Օ-90:15" ն Թ-42'20'(նկ. 6.28բ): Որոշել բարձունքի բարձրությունը: Լուծելով ՃՑԸ եռանկյունը, կունենանք 18469, |լջԵ--2.

1ջ51ոթ-9.82830,

Նկ. 6.22

1ջ51ո(0--8)»-0. 13295.

ՉԱՓՈՒՍՆԵՐԻ ՄՇԱԿՈՒՄԸ

8 7.2. ԱՆԿՅՈՒՆԱՅԻՆ

ներքինանկյուններիտե8ո,իսկ չափված սականարժեքներըմշանակենք8., 8. գումարըորոշում տեսականանկյունների 8լ', 82'...... 8ղ': Բազմանկյան ո

ԳԼՈՒԽ7

ԳՐԱՍԵՆՅԱԿԱՅԻՆ

մեջ գագաթ ունեցող փակ բազմանկյան

արժեքներ

են

ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐ

հետնյալ բանաձնով

Տ.ւ-ՖՈ- 180-2),

7.1. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

թիվնէ: կամանկյունների գագաթների որտեղ`ո բազմանկյան հետնանքով անկյունների Չափումների սխալների կուտակման

ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Դաշտային աշխատանքներիավարտից հետո կատարումեմ դաշտայինմատյաններիստուգում ն անցում գրասենյակայինաշխատանքիրականացմանը: Լաբորատորային աշխատանքներըկազմված են հաշվարկներիցն գրաֆիկականկառուցումներից: Դաշտային աշխատանքներիժամանակ անմիջական չափումներով ստանում են բազմանկյան կողմերիԾ երկարությունները,այդ կող-

ների

մերով կազմված8

հորիզոնականանկյունները,ինչպեսճան

ուղղաձիգ

2"-ից:Ըստ չափված անկյուններին

անկյունները, եթե նրանք սկզբնականկողմի դիրեկցիռնանկյան, հաշվում են մնացած կողմերի դիրեկցիոնանկյունները: Չափված գծերը ն անկյուններըմիշտ պարունակում են անխուսափելիպատահական սխալներ: Դրա ամար, այդ սխալների կուտակմանհետնանքով,չափումներիարդյունքներըչեն հահետ: Այդ անմապատասխանումիրենց տեսականնշաճնակությունների են համապատասխամության մեծություններինանվանում անկապքներ: Հաշվարկայինաշխատանքներիխնդիրներիցմեկը հանդիսանումէ անկապքներիցրումը չափվածմեծություններիվրա այնպես, որպեսզի նրանց ուղղվածարժեքներըամենամոտըլինեն տեսականին:Անկապքճերի ցրման ն չափվող մեծություններիուղղված արժեքներիստացման այդ գործընթացըանվանում են կապվածությունկամ չափման արդյունքներիհավասարակշռում: Հանույթի ժամանակ կատարվողհաշվողական աշխատանքները են չափված հորիզոնականանկյուններիմշակում, բազմանկյունների կողմերիդիրեկցիոնանկյունների,ընթացքներիկողմերի հորիզոնական պրոյեկցիաների,կռորդիճատայինաճերի ն բազմանկյուննեհաշվում: ըբիգագաթներիկռորդինատճերի մեծ են

ներառում

ՀԹ", չի

գործնականգումարը` Տգոր».|

լինի հավասար անկյունների

Տ տեսկամ

այսինքն`Տոր, տեսականգումարին,

58» Հք |

ն ներքին անկյուններիգործնական տեսական Փակ բազմանկյան ն կոչվումէ անկյունայինանկապք նշատարբերությունը

գումարների մակվում(.. հետնաբար՝ ՛-

ու-2): ՀԹ-Ֆը-3թ-180"

(1.2)

համար

թույՉափմանբարձրճշտությունպահանջողընթացքների են հետնյալ բանճաձնով լատրելիանկյունայինանկապքրհաշվում (1.3) Գլ վո / -

թու

համար չափումների ճշտության իսկ սովորական -ՀՀԵպո,

յ,

04)

բույլ. է, որտեղ`է վերներիճշտությունն թիվը: դ անկյունների բազմանկյան հավասար թույԱնկյունայինը անկապքըպետք է փոքը լինի կամ -

լատրելիից,այսինք`

Մրոյլ:

ապա էրաճկապքըմեծ է թույլատրելիից, Եթե անկյունային

հանգ

ներառելովդաշտայինմատյանմանորեն ստուգումեն հաշվարկները, սխալներ,ապա կրկին չեն հայտնաբերում ները: Եթե հաշվարկներում կամ ճրանցմի մասը: անգամդաշտումչափումեն ամբողջ անկյունները

Եթե անկյունայինանկապքըչի գերազանցումթույլատրելիին, ապա այն հավասարապես բաշխում են բոլոր անկյուններիվրա, անկապքինհակառակնշանով:Դրա համար,հակառակնշանով վերցվածանկյունային անկապքըբաժանում են փակ բազմանկյան անկյուններիՔվի վրա ն ուղղումը կատարումյուրաքանչյուր անկյան համար: Այսպես,եթե

յունային անկապքնէ 8, իսկ բազմանկյանանկյուններիթիվն է

յուրաքանչյուր անկյուն կստանա ծ 8---ւ

180(ո-2)-54000.0

էլ--15

անկ-

կոորդինատների

հաշվարկման ամփոփագրի երկրորդսյունակում (աղյուսակ7.1ա), չափված անկյուններիրռպեներիվերնում: Նրանց գումարը պետք է հավասար լինի անկյումայինաճկապքին հակառակնշանով:Ուղղումներըհամապատասխան անկյուններիհետ գումարելովստանում են ուղղված քլ, 82, Թո անկյունները, որոնք գրառում են ամփոփագրի երրորդսյունակում: Ուղղված անկյուններիհաշվարկման ճշտությունըստուգում են վերջիններիս գումարով,որը պետք է հավասարլինի նրանցտեսական Նղյուսակ

7.Լա-ում

Աղյուսակ 7./բ աճերը Կոորդինատային ն|Ուղղվածկոորդինատային նրանցուղղումները

ւ|

Անկյուններ անկյուններ Ռոբեր Կետերի բոյր չափված ոողղված յուններ | Դիրեկցիոն

ՆՈ

0.5

ԼՅ

բյ

տչ".

ն.

76.5 4.5 Լո:

տչ

լ0լ

հզարություններ Թ)

ննե

՞.050

գլտ

|108:0904

|)Օ3:2905 |Ը3:58215

|Ը

(Ը8:7513

244.26 185.68

267.94

Է|

180347

Հճ

Է|

16100|

119951

10937|

1ո

ԷԷ

| 40348.

11405348

---չ

մաց

83706

է|

104631

1-1

ԷզՀԵՎ(03)(Ս. : (0.

| | 11863 | -

76.06

(Թ

Ի--046 31.34: Բ--0.03:

«ՅԻԻ

որ լ

|Ւ

131835

ժիար.

696.52

--ջ

209.25

շո

11131753

հորի

Ը»

22800

203.

ւ,

110000

«ացու

րն

140350

կ.

209.26 75.6

ՈՑ

թռ

րի

16226

թ-1

ոլ

222.62 210.44

|ա

Է|

141 51.0

Գծերի

ՅԲ

տա

րն

Աղյուսակ7

Է22

աճերը :|

Կե-

Կոորդինատները

աշ

հաշվարկվածհնգանկյունբազմանկյան հաունեն ունենք

|լ

ՃԵ

մար, ը,որըորը ներկայացված է նկար 7.1-ում ներկայացված նկար 7.1-ում

ՀՀՀ.

78Հուլ

գումարին, այսինք` 180'(ըո-2):

վ2:2

ԺՃՊՈ

կատարում են րոպեի տասնորղականմասով ն կլորացնում վերների ճշտության սահմաններում: Ուղղումները գրանցում են

82,

Մորու

ո, ապա

ուղղումը: Ուղդումները

51490585 540000

»0-

լց000|-|1600|

131822

31822

է046.մ ԷՍ.

ԶԵՐ»

Ք լ

'»539585

չ8

-1805(5

0Հ:.

540-00.0 0ՈՐ'

Բազմանկյան կողմերի դիրեկցիոնանկյունների հաշվման համար անհրաժեշտ է ունենալ բազմանկյանըստ ընթացքիաջակողմյան կամ անկյունները,ինչպես ճան սկզբճաձախակողմյանհավասարակշռված կողմի դիրեկցիոնանկյունը: կան կամ ելակետային Ճ8 թեռդոլիտայինընթացքի Ճ1 ելակետային կողմի Ենթադրենք դիրեկցիոնանկյունն է օօ (նկ. 7.2), ըստ ընթացքիաջակողմյանհավա-

ՑԱ

"Ր

մԷ

մշ

ԴԻՐԵԿՑԻՈՆ

ՀԱՇՎԱՐԿԸ

ԱՆԿՅՈՒՆՆԵՐԻ

7ց Հ539:58'5--540"00.0---1:5: ոց

ԿՈՂՄԵՐԻ

8 7.31. ԲԱԶՄԱՆԿՅԱՆ

ՕՐՐ:

աա

սարակշովածանկյուններնեն թ., Թ. մանկյան մնացած կողմերի01, Օշ,

զո

Ցոն պահանջվումէ որոշել բազդիրեկցիոնանկյունները:

ԱՀԶ

-նք

ՆԱ.77

Թույլատրելի անկյունային անկապքըհաշվարկված է 30" ճշտության գործիքիհամար 7.4 բանաձնով,այսինքն

ուլ

չԹՕ2

42'2:

Նկ.

Նկար 7.2-ից հետնում է, որ գլ ՀՕդ

Անկյունային (ք անկապքը փոքը է թույլատրելիից, հետնաբար յուրաքանչյուր անկյանը անհրաժեշտ է

տալ

ծր -Վ--

1.5

» ՊՏ"

Օշ

ուղղում:

Քանի ռր ստացված ուղղումը փոքը է վերների ճշտությունից, ապա ուղղումը կլորացնում են մինչն 0.5: Առաջին, երկրորդ ն հինգերորաեւ.զո21"՛ւ՞ւղեշ. յունները ուղղում են 40.5 րոպեյով։ Արդյունքում չափված անկյունների գումարը կավելանա 1.5 րոպեով ն ուղղված անկյունների գումարը կհավասարվի տեսական գումարին՝ 540:: Կարճ կողմերով անկյունները չափվում են ավելի փոքը ճշտությամբ, քան երկար կողմերովը,հետնաբար, հավասարակշռմանժամանակ նրանք պետք է ստանան ավելի մեծ ուղղումներ:

72.

զլ180"- Թ.

ճգ -Օշ

Ն.

Է180 -լ ԷլՏ00- 8. Ր

Պո «ճով

Յ1Ց0

05)

Է'

-Ք,

հանած կամ 80" հանած ըստ ընթա Ան անկան արած ։ որ ընթացքի թեոդոլիտային գ

"19

ը մյան անկյունը: Եթեե քի աջակողմյան

րն

մյան աջակողմյա

անկյուններիփոխարեն չափված են ձախակողմյան չլ, 7»..... 2. անկյունները, ապա 7.5 բանաձերկընդունիհետնյալ տեսքը

ա-ա3180-ն Օ, ՀՕ 3180"--7.

գծի դիրեկցիոն անկյունը հավասար է 170"56".0: Ստորն բերվում է դիրեկցիոնանկյունների հաշվարկըբազմանկյանմնացած կողմերիհամարըստ հավասարակշռանկյունների: ջակ Ս ի ված աջակողմյան Մեր դիտարկած օրինակում ելակետային

տյ

«03180

ՕՀ.

(7.6)

Էլ '

180"

Օլ»170 :56՝.0,

0շ-170:56".0-180--141:51".0-209:05".0, 0:-209"05:.0-180:-87:26».5-301:387.5, գչ-301:38'.5-180:-101:41".5-19:57" 0, վՕ0Հ-»Ու19ՈՑ 0414»

ՈւԴՀՅԼՎ»

57-.0:180 44".0-75 13.0: 05-19

«2,

Ո-

այսինքն հաջորդ գծի դիրեկցիոն անկյունը հավասար է նախորդ գծի դիրեկցիոն անկյանը հանած կամ գումարած 180" ն գումարած ըն-

կողմի 0: դիրեկցիռն անկյան ն Թյ հավասարակշռվածանկյան միջոցով վերստինհաշվում են ԷԱ կողմի դիՍտուգման նպատակով -1

թացքիձախակողմյանանկյունը: Եթե փոքրության պատճառով հաշվի չառնել մերձեցմանանկյունը, ապա ազիմուտներիհաշվարկմանդեպքում 7.5 7.6 բանաձներըկպահպանենիրենց նշանակությունը: Բանաձն 7.5-ի հավասարումները գումարելովկստանանք

միջօրեականների ե

Տ՝ 23180",

համընկնի ելակնտայինՕլ դիրեկցիոն

հա-

վասարվումսկզբնականդիրեկցիոն անկյան մեծությանը, նշանակումէ դիրեկցիոնանկյուններիհաշվարկմանմեջ թույլ է տրվել սխալ: Հաշված դիրեկցիոնանկյուններըգրանցումեն 7.1ա աղյուսակի4ըդ սյունակում, իսկ վերջիններիս միջոցով ստացված ռումբային անկյունները՝ նույն աղյուսակի5-րդ սյունակում:

կամ Օ-ՕՀ

Եթե ստուգման ժամանակ ստացված դիրեկցիոն անկյունը չի

Ֆ8

րեկցիոն անկյունը, որը պետք անկյան հետ, այսինքն,

այ-75"13".0: 180"-84"17".0-170"56".0:

ճ.Հճլփո180-

ԷԼ

(7.7)

այսինքն, թեոդոլիտայինընթացքիսկզբնական ն վերջնական կողմերի դիրեկցիոնանկյուններիտարբերությունըպետք է հավասալրլինի աջակողմյան ուղղված անկյուններիգումարից հանած կամ գումարած անկյուններիթվի ն 180--ի արտադրյալը:

87.4. ԿՈՈՐԴԻՆԱՏԱՅԻՆ

ընթացքիձախակողմյանանկյուններիդեպքում 7.6 բանաձեր կընդունիայսպիսի տեսք.

Ֆ13ո:180".

(78)

այսինքն, թեոդոլիտային ընթացքիվերջնականն սկզբնականկողմերի դիրեկցիոն անկյունների տարբերությունըհավասար է ձախակողմյան ուղղված անկյունների գումարից հանած կամ գումարածանկյունների թվի ն արտադրյալը: Դիրեկցիոն անկյունների

180'-ի

ՀԱՇՎՈՒՄԸ

Ենթադրենքտրված է 1-2 հատվածը (նկ. 7.3): Այդ հատվածի ծայրակետերից ուղղահայացներ իջեցնելով կոռրդինատայինառանցքների վրա. կստանանք »յ-01', 72-02", 7լ-01" ն 92-02" հատվածները, այսինքն` 1 ն 2 կետերիկոռրդինատները:Տանենք 1 կետով զուգահեռօրդինատների առանցքին, իսկ 2 կետով` աբցիսնելրիառանցքին ն նրանց հատման կետը նշանակենք2լ-ով: Կստանանք 122. ուղղանկյուն եռանկ-

Ըստ

օ, -Օգ-

ԱՃԵՐԻ

հաշվարկների

ճշտությունըվերահսկումեն 7.7 ն 7.8 բանաձներով,թեոդոլիտայինընթացքի հավասարակշռվածաջակողմյան կամ ձախակողմյանանկյուններիմիջոցով:

յունը, որում 22յ էջը 2 ն 1 կետերիաբցիսներիտարբերություննէ, իսկ 12. էջը` օրդինատների: տարբերությունը Հատվածի 1 ն 2 ծայրակետերիկոորդինատների ԽՀ

0.9)

ՃՀյ-)լ |

անվանում հետնում

են

այդ

է, որ

կետերի կոռրդինատայինաճեր: Բանաձն

էճ|, ԻՃ»)

22-4

Հլ

7.9-ից

ԸՕ.10)

այսինքն` հաջորդ կետի կոռրդինատները հավասարեն նախորդկետի կոորդինատներին գումարածհամապատասխան աճեկոորդինատային են րը: Այսպիսով,եթե հայտնի հատվածիսկզբնակետիուղղանկյուն կոռրդինատները, ապա վերջնակետի կռորդինատները գտնելուհամար անհրաժեշտ է ունենալ ն Ճ7 կոորդինատային աճերը:

Ջ.Ջ

4 պրոյեկցիանմիշտ դրականէ: Կախված Հորիզոնական դիրեկցիոն անկյանմեծությունից,րոշում են 6050 ն Տտճլ եռանկյունաչափական ֆունկցիաներինշաններըն, հետնաբար,4»: ու Ճ7 կոորդինատային

աճերի նշանները:

Աղյուսակ 7.2-ում բերված են Ճ» ն Ճ7 աճերի նշաններըդիրեկցիոն համար: անկյանտարբերնշանակությունների Աղյուսակ72

Նռորդինատային Դիրեկցիռնանկյուններնաստիճաններով աճերր --

0-90:

Լքառորդ

ի՛ ի

ՇՑ

ռաշ»

180"

1լքառորդ

1Օ8

180-270

Ալքառորդ

Խ/ քառորդ

ճՃ.

ձչ

270-360:

Շ3 Է

Է--Հ

8()

ԱՅ» ց, /

Նէ.

Հատվածի1 սկզբնակետով աբսցիսներիառանցքինտանենք զուգահեռ 16 ուղիղը:Անկյուն 612-ը կլինի 1-2 գծի Օյ դիրեկցիոն անկյունը,

հավասարկլինի 122, ուղղանկյուն եռանկյան 122 անկյանը:Նշանակելով 1-2 գծի հորիզոնական պրոյեկցիանժ-ով, 122. ուղղանկյուն եռանկյունուցկարելիէ գրել որը

Ճ.Հ մ

:6050լ

ճչ Հ4-ՏՋոճլ

0.11 "

Սկզբում 7.11 բանաձնովհաշվում են Ճո ն յ կոորդինատային աճերը,իսկ հետո 7.10 բանաձնովորոշում են 2 կետի չչ Ն 3» կռորդինատները: Հաջորդկետի շն 7շ կոռրդինատների որոշումը ըստ գծի հռրիզոմական ժ պրոյեկցիայի,Օլ դիրեկցիոնանկյան ն նախորդկետի կոռրդի-

նատների,անվանումեն ուղիղգեռդեզիական խնդիր:

Ճ:չ ն Ճ7 աճերըհաշվում են լոգարիթմական աղԿոորդինատային արժեքնեյուսակներով,եռանկյունաչափական ֆունկցիաներիբնական արի աղյուսակներովկամ 7.11 բանաձնովկազմվածկոորդինատային ճերիհաշվմանհատուկաղյուսակներից: Իրենց կառուցվածքով այդ աղյուսակները հիշեցնումեն լռոգարիթմաեն ռումբերիաստիճանները կան աղյուսակները:Էջերիվերնումտրված 0՛-իցմինչն44",իսկ ճերքնում4̀5--ից մինչն 894:Ձախ էջերիվրառումբերի 0-ից մինչն 44: նշանակությունների համար մակագրվածէ Տո կամ 605, համինչն 89" նշանակությունների իսկ աջ էջերի վրա՝օօ5 կամ 5լռ, 45--ից

մասում մակագրված աջ էջերինճերքնի մարընդհակառակը՝ է Տմո կամ605, մինչն44" ներիհամար իսկ ձախէջերիվրա՝օօ5 կամՏո: Րոպեները0:-ից աջ կողմից: վերցնումեն ձախկողմից,իսկ 45'-ից մինչն89:-ը են Էջերը գծով կիսված երկու մասի. յուրաքանչյուրկեսի համար ն հարյուրերորդական տրվածեն մետրիտասներորդական Եթե աճի մար ուղղումներիփոքը վերնի կեսում, ապա օգտվումեն վերնի աղյուսակով Ը մաԱյդ աղյուսակներիմիջնտրվածէ ճան րոպեներիտասներորդական աճերը վերցվում սերի համարուղղումներիփոքը աղյուսակ: Աբսցիսների է 605, են այն էջից, ռրտեղռումբի աստիճաններիկողքինմակագրված --

ր խորի Ար արանը: ոն ն. առակ

իսկ օրդինատների աճերը` որտեղ ռումբի աստիճանների կողքին կագրված է Տո:

մա-

Յուրաքանչյուր էջ ունի պրոյեկցիայի 10-ից մինչն 90մ (10մ ընդմիջումով) տարբեր արժեքների համար ինը սյունակ: Մի քանի աղյուսակներում, օրինակ Հաուսի աղյուսակում, աճերի արժեքները մինչե մետրի հազարերորդականմասերը տրված են միայն Ժի 10, 20: ն 30 մետրի սյունակներում, մյուսներում, օրինակ Ռադշտեյնի աղյուսակներում, տրված են 10, 20, 30, 40 ն 50 մետրի սյունակներում: Առաջինդեպքում, եթե մ-ն 400 մետը է կամ գերազանցում է 400 մետրից, ապա մ-ի հարյուրականներըբաժանվում են գումարելիների,որոնցից ամ

մենամեծի նշանակությունըչպետք է գերազանցի 300-ից. երկրորդդեպքում՝ ոչ ավելի 500-ից: Ստացված աճերը կլորացվում են մինչե սանտիմետրըն ճրանց առջն դրվում է ռումբային քառորդին համապատասխանող նշանը:

Գեռդեզիականպրակտիկաշխատանքներում,օրինակ, նախագծի տեղափոխումըբնությամ մեջ, հաճախ անհրաժեշտությունԷ առաջանում

որոշելու գծի ՕՕ դիրեկցիոն անկյունը ն ձ հորիզոնականպրոյեկցիան ըստ նրա ծայրակետերիուղղանկյուն կոռրդինատների: Այդպիսի

խնդիրըկոչվում է հակադարձգեւդեզիականխնդիր: Նկար 7.3-ից երնում է, որ ղդըտեղ1̀-0

ոԺ

ոչն

Հու Ճ.

Շ ի, Փ-Ն

(7.12)

աղյուսակային

անկյունն է (ռումբային անկյան մեծությունն է

Ստացված աղյուսակային է անկյանը համապատասխանող քառորդի անվանումըորոշում են կոորդինատայինաճերի նշաններից:Այսպես, օրինակ, եթե Ճ4 ն Ճ7 կռորդինատայինաճերը դրական են, ապա աղյուսակային Լ անկյունը գտնվում է առաջին քառորդում ն տվյալ գծի դիրեկցիոն անկյունը հավասար կլինի Էին: Եթե ՃՃ-ը բացասական է,

իսկ Ճ»-ը դրական. Եթե Ճ. 180» պա Էն

ապա

Լ-ն

գտնվում է երկրորդ քառորդում ն 0-180--

4, բացասական են,

լ. ն, վերջապես, եթե

գտնվում է

չորրորդ

՛-ն

գտնվում է երրորդ քառորդում ե 44-ը դրական է. իսկ Ճ7-ը բացասական, աապա

քառորդում ն Օ»-360:- Է

Կետերիմիջն գտնվող հորիզոնականպրոյեկցիան որոշում են

ոռ-պ) Ճ.

«(0-37

վենԻՃ

-ա

ՇՕՏԶ

Ճ:

1-րդ

Ցոճ

Ջո.

)

Մ.13)

բանաձներով:

Աղյուսակային Լ անկյան ն մ պրոյեկցիայի որոշումը 7.12. ն 7.13 բաճաձներով, կատարումեն կամ լոգարիթմականկամ եռանկյունաչափական ֆունկցիաճերիբնական նշանակություններիաղյուսակներից: `

87.5. ԿՈՈՐԴԻՆԱՏԱՅԻՆ

ԱՃԵՐԻ

ՀԱՎԱՍԱՐԱԿՇՌՈՒՍԸ.

ա) Փակթեոդոլիտայինբազմանկյանհավասարակշռումը. Կոորդինատային աճերը թեոդոլիտայինընթացքիկողմերի հորիզո-

նական պրոյեկցիանների երկարություններն են կոռրդինատային առանցքնելրի վրա: Անալիտիկ երկրաչափությունից հայտնի է, որ փակ բազմանկյւսն կողմերի կոորդինատային աճերի գումարը հավասար է փւսկ թեւդոլիտային ընթացքի կոորդինատայինաճեզրոյի: Հետնեաբար բի գումարը ցանկացած կոռրդինատային առանցքի վրա հավասար պետք է լինի զրոյի, այսինքն`

3-0

ՖՃ: 0:

Չափված գծերի ե անկյունների անխուսափելիսխալներիհետնանքով ստացվում են կոորդինատայինաճերի Ը ն Է անկապքներ կամ սխալներ.

շձ:-Մ.շՃ

ՀԻ:

Այդ անկապքների հետնանքով փակ թեոդոլիտային բազմանկյունը դւսռնում է բաց ընթացք 1-կ( անկապակցումով,որը կոչվում է թեողոլիտային բազմանկյան բացարձակ գծային անկապք` Խա: Վերջինիս պրոյեկցիաները կոորդինատայինառանցքների վրա համապատասխանաբար հավասար են 1, ն 1 (նկ. 7.4): Ուղղանկյուն եռանկյուն 1 Է Ը-ից բացարձակ անկապքիմեծությունը կլինի.

հ ..-Ֆ

(7.14)

մայա ք

(քացխահս:Օրինակ, ի ր ն Ե-3500

հարաբերականսխալի

պարագծիդեպքումբացարձականկապքըկլինի

) ահմ (7 բաց

Նթե կարաբերականանկապքըթույլատրելիէ, ապա թույլատլելի կլինեն նան էչ ն է աճային անկապքները,հետնաբար նրանցռակառակ մշանով կարելի է ցրել կոորդինատայինաճերի վրա` կռղմերի հորիզոնական պրայեկցիաններինհամեմատական կարգով: Հաշվալկնելրի հեշտացմաննպատակովբազմանկյանկուլլմերըն պարագիծը արտաՆկ.

Րացարձակ անկապքըվերաբերում է բազմանկյանամբողջ պա-

րագծին, հետնաբալ միայն նրա մեծությամբ, առանց հաշվի առնելու պարագիծը,չի կարելիգնահատելչափումներիճշտությունը:

Որպես թեռդոլիտայինբազմանկյանչափումներիճշտության գնահատման չափանիշընդունումեն հարաբերական անկապքը՝Լար,բացարձակ անկապքի հարաբերությունը բազմանկյանպարագծին,այսինքն`

հայտում են հարյուրականմետրերով:Սկզբումհաշվում են ծոյ ն ծւ ուղղումներըյուրաքանչյուր 100 մ հորիզոնականհեռավորությանհամար: Այդ նպատակովԷ, ն Է, անկապքներըհակառակնշանով բաժանում նն հարյուրականմետրերով արտահայտվածպարագծի վրա, այսինքս

դրտեղ` 3

լ -

5-7 Ի

բաց.

ն:

(7.15)

բազմանկյանպարագիծնէ: Հարաբերական անկապքըվերացականթիվ է Ն արտահայտվումէ կանոնավորկոտորակով,ռրի համարիչըմեկ է, իսկ հայտարարըՔ պարագծի ն բացարձականկապքի քանորդնէ: Տեղանքի ճպաստավորպայմաններիհամար թույլատրելի հարաբերական անկապքըընդունումեն 1:2000, միջին պայմանների համար՝ 1:1500ն աննպաստպայմաններիդեպքում` 1:1000: Եթե բացարձականկապքըանթույլատրելիէ, ապա մանրակրկիտ ստուգում են դաշտային մատյանը ն ամբողջ հաշվողական նյութերը: Սատյանում ն հաշվարկներում սխալների բացակայության դեպքում կատարումեն բազմանկյանկողմերիերկարություններիստուգողական

ժա

ՀՇոոթ:

(716)

Այնուհետն ծոյ ն ծ7յ ուղղումները հաջորդաբարբազմապատկում են ւ-երոլոըկողմի հորիզոնականպրոյեկցիայիհարյուրականմետրերովն ստւսնում համապատասխանուրլումները.

ծ:

«0.14

ծեղ» Փ'. Հ001ՄՓյ»

ան

չափումներ:

Օգտվելով հարաբերական անկապքիցն բազմանկյանպարագծից, կարելի է որոշել բացարձակ անկապքի սահմանային մեծաթյունը՝

Հ-Տցլթ

մար. ՀԵՐ.

Գեյ»

որոնք կլորացնում են սմ-ի ճշտությամբն գրանցում7.1բ) ալյուսակի ձ

էՈ

7 ն

սյունակներիհաշված աճերի վերնում:

Ստուգմաննպատակովհաշվում են ծչ ն 67 ուղղումներիգամարնեըր, որոնք պետք է համապատասխանաբալյ հավասարլինեն է, ն 1, անկւսպքներինհակառակնշանով: Ուղղված

Ճ:

Ճ7 կոորդինատայինաճերը, ռրոնք ստացվում են

հաշված աճերի ն ուղղումներիհանրահաշվականգումարից,գրանցում են աղյուսակ 7.1բ աղյուսակի9-րդ ն 10-րդսյունակներում:Ուղղված աճերի ճշտության ստուգման համար գտնում են նրանց հանրահաշվական գումարները կոորդինատային առանցքներինկատմամբ. որոնք պետք է հավասարլինենզրոյի, այսինքն Ֆ մ

-0ն

Ֆր

ալյուսակ 7.Լբ-ի մեր դիտարկվածօրինակում1--0.03 անկապքնելը թույլատրելիեն, քանի որ

-0: մ.

ն Ի--046

բաց

Էվ: ԷՀ Հ./(003)՝(0.46)`

ան

ւա

--Ֆ

-Է

Ի:

Սաս -

0.46

11312

«0.46

մ.

Օ.-ճ,-

որտեղ` 2թ

մշակումը. Բաց թեռդոլիտային ընթացքի Ենթադրենքթեռդոլիտային

ընթացքի ուղղված անկյունների գումարն է: Վերջին

բա-

մասում

ՐԾ

ընթացքըփռված է գեոդեզիականհիմ-

նավորման 1 ն ո հենակետերիմիջն (նկ. 7.5). որոնց կոռրդինատներն են ն «թյ. համապատասխանաբար լլ սկզբնական ելային կողմի դիրեկցիոն անկյունն է ա. իսկ վերջնական ոխ/ կողմինը` օղ: Թեռդոլիտային ընթացքըկազմված է ո-1 կողմերիցն ո անկյուններից`ներառելով ե| ն

տո-180":

Հք-ն փոխարինելով7.19 բանաձնինրան համարժեք չ8"-Է մեծությամբ,կունենանք ճաձնի աջ

ը)

լային

Հը

կնտերի հարակից անկյունները:Թող թյ". 8»... թր լինեն թեոդոլիտայինընթացքիչափված աջակողմյան անկյունճերի մեծությունո

ները.իսկ Թ., թ»....., ը նրանցորոնվողհավասարակշռված արժեքները:

որտեղից ռ

Բ -ուտը'

)այսինքն`

շ.8 0-/

աան

-(ա-օ,):

Մ207

գեռդեզիական հիմնավորման նրկու ոննակետերի միջն

փռված թեռդոլիտայինընթացքի էրանկապքը հավասար է ընթացքի ա-

ջակողմյան չափված անկյունների գումարին, հանած անկյունների ո ն հանած թվի ն 180"-ի արտադրյալը սկզբնականու վերջնական ելային կողմերիլլիրեկցիոնանկյուններիտարբերությունը: Եթե թեոդոլիտայինընթացքումչափված են ձախակողմյան Դլ, Ճ.... շո անկյուններն, ապա

ՀՖԶ-ո'180'-(., լ

-օլ):

221)

այսինքն` բաց թնոդոլիտայինընթացքի աճկրոնային Ե, աճկապքը հավասար է չափված ձախակողմյանանկյունների Հմ. գոմարին,

Նկ.

Ինչպես հայտնի

թեռդոլիտային ընթացքիչափված` 58' ն հավասարակշռված Հք անկյուններիգումարներիտարբերությունըտալիս է Է անկյունայինանկապքը,այսինքն

նթ

(7.18)

որտեղից

ն, Ֆ8-յ: -

ն հանած վերջնական ու անկյունների ո թվի ն 180-ի արտադրյալը սկզբնականելային կողմերիդիրեկցիոնանկյունննրիտարբերությունը: Եթե անկյունային (ք կամ Է. անկապքը փոքրըէ թույլատրելիից. մքն այսինք

(ույ

ՀՅԼՑորր.

022)

այն հավասարապեսցրում են բռլոր չափված անկյունների վրա ինչպես փակ բազմանկյանհամար: Այնուհետնհաշվում են թեռդոլիտաապա

յին ընթացքիուղղված անկյունները,իսկ նրանցմիջոցով` բոլոր կողմերի (7.19)

Համաձայն 7.7 բանաձնի, թեոդոլիտայինընթացքը պետք է բավարարի հետնյալ ւպայմանին`

հանած

դիրեկցիոնանկյունները:Որպես անկյունային անկապքիցրման, ուղղված անկյունների ն դիրեկցիոն անկյունների հաշվման ստուգում, ծառայում է Օլ ելայինդիրեկցիոնանկյան ստացումը:

Ստացված դիրեկցիսն անկյունների ն գծերի հորիզոնական եկցիաների միջոցով հաշվում են կուլւդինատային աճերը.

ՃՃե/ՃԽՇ յա

յո

Ճշ, Այնուհետն հաշվում

պրո-

ված աճերի վրա` գծերի պրոյեկցիաներին համեմատական կարգով ն

Ճշ

ԻՃե"3:ոռ ՃԵ

Ճշ:

ս): Հ.

(7.23)

ԽՀԽՀՎՆՃԵՐ),

Ցու

ՀՒ

«լ

ՖԱ ,

հաշված արժեքները պետք

կոորդինատներին: Մակայն կողմերի ն անկ-

ն ը

յունների չափման սխալների կուտակման հետնանքով

ո)

3.:

Ընթացքի ելային հենակետի հաշված տրված կոռիդինատմների տարբերությունը տալիս է անկապքներիարժեքները կոորդինատային2 ն 7 առանցբներիուղղությամբ, այսինքն ն

ՀԽ

-Հ,

ԱՖ. Ֆ. -ֆլ

(1.25)

Բանաձների

7.24

համակարգի միջոցով հաշվելով

յունները, կարող ենք գրել ո

Ֆո-

՛-

(ո,

ԵԱյնուհետն

7.14

կապքը` Խա. իսկ

ՀճՕՐ ՆՄ

7.15

ոյ)

ճ,.3,

մեծութ-

ՀԽՀԿ»

(7.28)

լ:

ցիչ կետելւ ստեղծելու ն ժամանասկինգծւսյին ու անկյունային չափումնե-

գծերի չափումը, անկյունագծային ընթացքի մշակումը, կատարվում է թեողոլիտային ընթացքիհետ միաժամանակ: րի ստուգում իրականացնելու համար: Անկյունների

ինչպես

(7.26)

բացարձակ գծային

ան-

բանաձնեռվ`հարաբեիական անկապքը: Եթե 1 ն Ը աճային անկապքները ցրում են հաշ-

ու

նան

Անկյունագծայինընթացքի համար որպես ելային ընդունվում են հիմնական բազմանկյան կաղմերիդիլեկցիոն անկյունները: Մեր օլինակում որպես ելային ընդունվել են ԷԱ ն Ճ-1 կողմերի դիրեկցիւն անկյունեղել են ռավասար 170:56:0 ն ները. որոնք համապատասխանաբար

են

հաշվարկը. Անկյունագծային ընթացքների անց են կացնում փակ բազմանկյան Ննկյունագծային ընթացքների կետերի միջն իրադրությանհաճույթի կատարմաննպատակով լրացուԳ)

75: 13.0

բանաձնով հաշվում

հարՀ11000-1:1500. ապա 156շ

լինեն հավասար

ՖԽ

(7.24)

ուղղված կոորդինատային աճերի

են

Տեսականորեն ելային հենակետի ո, 2,

բանաձներսվ: Ստուգման համար հաշվում

ՖԽ.

տա

աջ

ոլ

որ

ւմը, Ց, թ

Փ.-

գումարները.որոնքպետք է

Հավասարումների 7.23 համակարգի յուրաքանչյուր խմբի ձախ մասերը գումարելով կստանանք`

ծ ուղղումներնեն, որոնք որոշվում են

ՆԱՐԱ

հավասար լինեն

Հ/Խ

Ճ:

որտեղ ծ.

" -. "

Խ. Էծ.)

Խ-

թոլ:

ընթացքի գագաթներիուղղանկյուն կուրդի-

են

նատննըը.

ուղղված աճերը:

ստանում

Ճել՝

7.20

(աղյուսակ 7. Լա): :

Անկյունագծային ընթացքի անկյունային էը անկապքը հաշվում են բանաձնով, իսկ թույլատրելի (15)ջույ, անկապքը՝7.22: աճերը Ընկյունագծային ընթացքի կողմերիկոռրդինատայինչ,,չ,

նրանց դիրեկցիոն անկյուններով ն հորիզոնական պրոյեկցիաներով: Կոորդինատային աճերի 1, ն Է անկապքները հաշվում են 726 բանաձների համակարգով, ընդումելով որպես ելային հիմնական բազմակկյան կետելի կուրդիւնատնելը: Օրինակ, եթե անկյունագծային հաշվում

են

բազմանկյանԱ՛ն Մ կետերիմիջն աճերիանկապթքները կլինեն

Տ ճ-Ը,չայ),

՛-

Ն. հար

րակի

Կան

ի հար

եր բուի

Խ-ԵՃԽ-Օ,-ջյ): Ի

Համոզվելով ք. ն Ի անկապքների թույլատրելիության մեջ, ցրում են անկյունագծային ընթացքի կողմերի աճերի վրա` նրանց մերին երկարություն համեմատական կարգով: Ուղղվածաճերիմիջոցով են հաշվում անկյունագծային ընթացքի գագաթների վերջնական

ընթացքի դեպքում որպես հաշվարկներ լերի ստուն Ճո ցո կոռրդինատների ստացում ն օրինակում`:«-:1046.3 ային

գորգի

կազմման համար լավ են կացնում 10սմ

ԿԱՌՈՒՑՈՒՄԸ

հաշվումեն

Հա

Նո

Հաշ

ցումից կամ հանու

Ճղ.շ,ջշՀլ ՒՃ)լ,, ԻՃ. յ,» )շ Է 4», Ի

Հ՛-լ

վռրման պետական գե

յ,

լոր

Ֆո

Ֆո-1Դ

(7.29)

Ծ-Ծ»ը

դ)

ՐԻ

ատու

)

ե)

՞1

Ճո,

ման կամ

բազմանկյունա-

յթային

Մեր դիտարկված հիմնավորումից: օրինակում(աղյուսակ7.1բ) 1 նատներնեն Ճ1100.00մ, կետի կոռրդի7լ-Հ161.00մ- Փակ ների բազմանկյան գագաթան կռորդինատների հաշվմ ճշտությունը ստուգվում է վերջի ելային ընթացքի կոորդինատնե բի ստացմամբ (մեր օրինակում ստացվել են 1 գագաթի նորից ՃՐԻ1100.00մ ն 5/---161.004

արին ան զաՍ համա. ւ

կարգի

Թեոդոլիտային ընթացքի գագաթների ուղղանկյուն կոորդինատնեհաջորդաբար, սկսած սկզբն ական ելակետից նականը` ըստ ուղղված մինչնվերջ4 ն ձ), աճերի: Ընթացքի հաջորդ գագաթի կռորդինատները որոշելուհամարնախորդ գագաթի գումարումեն ուղղված կոռրդինատներին աճերը, այսինքն` րը

ո-

նց, որի վրա կառուցում են հիմնական բազմա մոսիների Ցանց' գաթները ըստ ուղղա նկյուն կոռրդինատների, իսկ այնուհետ մ իր իրադրությունը: ձայն ուրվանկարներիտեղադրում մ են Դրոբիշնի քանոնի (նկ. 7.ճա) Կռորդինատայինցանցը աի միջոցովկամ մասշտաբայինքանոնի միջոցով:

կռորդինատները:

ՑԱՆՑԻ

ատա

ու

կոորդինատները):

Նկ.

Ցանցի են աա

գծով տեղադրում ր նում են գիծ (նկ. 768):Ը)

26.

Ա Աա

ական

թղթի թերթի անկյունասրածայր մատիտով տա-

քանոնը տեղաշարժում Այնուրետն տրիխի որպեսգի գծին զուգահեռ աոոնի : Անի որին, Մայրը տամբոննի խի շիզ ոպանոնի վերջի ճակատային Առաջին պատուհանիկի են

տարված

այնպես,

ջինս

եզրով

երկու գծիկներ: Վերջիններիս հատումը անկյումագծով տարված ոսլլի հետ տալիս են Ճ ն Ց կետերը(սկ. 7.6գ): Ճ ն Ց կետերիհեւղավորությունը հավասարկլինի 70.711սմ. այսինքն. 50սմ երկարությամբ էջեր ունեցող ուղղանկյուն եռանկյան ներքնաձիգին:Քառակուսու մյուս գագաթների կառուցման համար առաջին պատուհանիկի շեղ եգրի շտրիխի ծայրը հերթականորենհամընկեցնում են Ճ ն Ց կետերի հետ, 50սմ շառավղով գծում ՃԸ ն 8Ը, ձճքջն 80 ուղիղները.որոնց հատումից էլ ստանում են քառակուսու մյուս` Շ ն ք կետերը:Քառակուսուկառուցման ճշտությունը ստուգում են երկրորդ` Ը անկյունագծով:Անկյունագծեր Ճ8-ի ն ՇԾ-ի երկարություններիտարբերությունը չպետք է գերազանցի 0.3մմ-ից: Ավելի մեծ տարբերությանդեպքում քառակուսու կառուցումըանհրաժեշտ է կրկնել: Կառուցված 50սմ կալմերովքառակուսինքանոնի օգնությամբբագծում

ժանում

են

են 10սմ

կողմերունեցող ավելի փոքըքառակուսիները(նկ. 7.6դ): Դրա համար սկզբնակետումհամընկեցնելով շտրիխի ծայրը առաջին պատուհանիկիշեղ եզրի հետ, իսկ քանոնի առւսնցքըՃՑԸԾ քառակու-

յուրաքանչյուր կողմի հետ, մյուս պատուհանիկներիշեղ եզրելով են գծիկներ: Ստացվումէ 10սմ կողմ ունեցող քառակուսիների ցանց (մկ. 7.6ե):

Քառակուսիների ցանցիկառուցմանճշտությունը ստուգում են այն-

պես. ինչպես վերնումնկարագրվածւսռաջինդեպքում. որից հետո մաքընլովավելորդգծերըստանում են քառակուսիներիցանցը:

87.7. ԹԵՈԴՈԼԻՏԱՅԻՆ

ՀՆՆՈՒՅԹԻ

ՀԱՏԱԿԱԳԾԻ

ԿԱՌՈՒՑՈՒՄԸ

Կոորդինատայինցանցի կառուցումից ն ստուգումից հետո նրա անկյունները նշանակումեն թվերով` համապատասխանթեռդոլիտային ընթացքի գագաթներիկոորդինատների:Դրա համար կոորդինատների ամենամեծ ամփոփագրիցառանձնացնումեն « ն 7 կաորդինատների ն (ոյո) արժեքները,հաշվելով նրանցտարբերությու(ոճւ) ամենափոքրը նր: Մել օրինակումաղյուսակ 7. 1բ-իցունենք Ճո

1100.00,

ու`

199.52.

սու

տանում

Քառակուսիներիցանցի ճիշտ կառուցմանդեպքում փոքը քառակուսիներիգագաթներըպետք է գտնվեն մեծ քառակուսու անկյունագծեհի կամ նրանցտարված զուգահեռ ոսլիդներիվրա: Փոքը քառակուսիների անկյունագծերի տարբերությունըչպետք է գերազանցի0.3 միլրմետհից: Այդ պայմանի չբավարարմանդեպքում քառակուսիներիցանցը կառուցումեն նորից: Կարգինով ն մասշտաբայինքամունով կոռրդինատայինցանցի

կառուցման համար գծագրական թթի թերթի վրա սուր սրած մատիտով սկզբում տանում են անկյունագծերը: Հատման կետից բորւր չորս ուղղություններովտեղադրումեն կամայական, բայց իրար հավասար

հեռավորություններ: Միացնելովանկյունագծերիվրա ստացված

կե-

տերը ուղիղ գծերով, կառուցում են ուղղանկյում: Վերջինիս կողմերը կիսում են ն հանդիպակացկումերի միջնակետերըմիացնում ուղիղ

գծերով. որոնք անպայման կանցնեն անկյունագծերի հատման կետով: Ուղղանկյան կողմերի միջնակետերիցայդ կողմերի ուղղությամբ

տեղադրում են 10 սմ երկարությամբհատվածներ ն հանդիպակաց կողմերի նույնանուն բաժանումներիկետերըմիացնում ուլի ներով:

Ճո-

Է696.24.

Ճո-Ճոտ-

403.76,

Մու-2118.54, ՄուտԷ318.06:

Կոորդինատներիառավելագույնն նվազագույն արժեքներիտարբերությամբորոշում են հատակագծիչափելը 2«-երին »-ների ւղղությամբ ն սահմանում հատւսկագծիկազմմանհամար անհրաժեշտքառակուսիների քանակը:Այսպես, մեր օրինակումանհրաժեշտ է ունենալ կոորդինատայինցանց կազմված 20 քառակուսիներից5̀-ը իքսերի ն 4-ը իգրեկներիուղղությամբ:Կոռրդինատայինցանցի նշանակումնելը ցույց են տրվածնկ. 7.7-ի վրա: Աբսցիսներընշանակվումեն ուղղաձիգգծերի կողքից, օրդինատների գծերինսիմետրիկ,իսկ օրդինատները՝ վերնի ն ներքնիաբսցիսների գծերին սիմետրիկ:Եթե կոորդինատները տրված են ընդհանուրհամակարգում, օրինակ Ճոոչ0350696.24 մ, տպո1499881.46մ. ապա կուրդինատային ցանցի նշանակումը կատարում են նկ. 7.7-ում ցույց տրված տեսքով: Կռորդինատների լրիվ ճշանակությունըգրառում են յուրա-

քանչյուր 1000 մետրիցհետո` ցանցի եզրայինչորս անկյունայինկետերի մոտ, իսկ միջանկյալ կետերիկոռրդինատները գրում են միայն հար161

ցանցից 16 մմ ռեռավորությամբ յուրականմետրերով:Կոորդինատային շրջանակը: գծումեն 2մմ հաստությամբձնավորման

«Մն ՀորՄերը122 2-8. Ճ5/

ճաք

զրշ

ճը

2 0Է

ճըք |

մըր դ «2

քոք

7յջ

ճն

շա

շթ

ճջ

«87

Նկ.27

Կոորղինատայինցանցի թվայնացումիցհետո հատակագծիվրա անց են կացնումթեռդոլիտային ընթացքիգագաթներըըստ իրենցուղղանկյունկոորդինատների: Դրա համարսկզբումգտնումեմ այն քառակուսին,որի ներսումգտնվումէ որոնվողկետը:Այնուհետնկետիաբսցիսից հանում են քառակուսուկողմիփոքրաբսցիսըն ստացվածտարբերությու-

նը, վերցվածհատակագծիմասշտաբով, տեղադրումքառակուսուուղղաձիգգծերիվրա ն ստացվածկետերըմիացնումուղիղգծով:Հետո կետիօրդինատիցհանում են քառակուսուկողմիփոքր օրդինատըն ստացված տարբերությունն ըստ հատակագծի մասշտաբիտեղադրումտրվածգծի վրա ն ստանում թեռդոլիտային ընթացքի որոնվողգագաթը: Նույն եղանակով կառուցումեն ընթացքի երկրորդ, երրորդն մնացածայլ գագաթները:

Ընթացքի գագաթների կառուցմանճշտությունըստուգումեն այդ կետերիմիջն եղած հեռավորությամբ: Դրա համար հատակագծիվրա չան համեմափում են ընթացքիգագաթների միջն եղածհեռավորությունը տում համապատասխան հորիզոնական պրոյեկցիայիհետ: Մտացված անճշտությունը թույլատրվումէ ոչ ավելիքան 0.2մմ հատակագծիվրա:

Թեռդոլիտայինընթացքիգագաթներիկառուցումիցն ստուգումից հետո ձեռնամուխեն լինում օբյեկտների եզրագծերին տեղականահահամապատւսսխան ռարկաներիհատակագծի վրա անցկացմանը՝ նույթի մանրամասների ուրվանկարների: է Տեղավայրիիրադրությունըհատակագծիվրա հետնյալ հաջորդականությամբ: Սկզբումկառուցումեն շրջանցմանն բնեռային ն չափագծման,այնուհետնուղղանկյունկոդրդինատների, հանված եզրագծերը: հատումներիեղանակներով եզրագծերը Ուղղանկյունկոորդինատների առարկաների եղանակով են հատակագծի վրատեղադրում ռետնյալկերպ:Որպես2-երիառանցք կողմի վրա հաընդունվողթեռդոլիտային ընթացքիհամապատասխան

անցկացվում

են ուրփսնկարների վրապատկերված տակագծի մասշտաբով տեղադրում կանգնեցՍտացված կետերում ընթացքի կ ողմերին հեռավորությունները: են երկանում են ուղղահայացներ, տեղադրում որոնցվրա մասշտաբով ն ստանում որոնելիկետերը:Համաձայն րությունները(օրդինատները) այդ կետերըսահուն կոնկ.7.8-ումպատկերված միացնելով ուրվանկարի,

պատկեր

նե րը եզրագծերի րով, ստանում են հանույթվողառարկաների Այնուհետնհա(փայտեբնակելիտուն` ՓԲ ն գրունտային ճանապարհ): են բնեռային առարտակագծիվրապատկերում եղանակով հանույթվող անկյուԱյդճպատակով կաներիեզրագծերը (վարելահող, բանջարանոց): են ռրպեսբնեռներըննաչափիկենտլտնըհաջորդաբարհամընկեցնում

դունվողթեոդոլիտային կետերիհետ, իսկզրոյական տրամագիընթացքի ծը ուղղումսկզբնական-զրոյական այնպես,որպեսզիանկյուուղղությամբ աճեն ժամացույցի սլաքիշարժնաչափովկարդացված հաշվեցույցները են ման ուղղությամբ:Անկյունաչափի բնեռային կ առուցում օգնությամբ տեղադգծումուղղությունները, հատակագծի մասշտաբով անկյունները, ն ստամում որոնելիկետերը, րում շառավիղ-վեկտորները որոնքնույնպես

միացնումեն սահուն կորերով: եզրագծերի Հատումներիեղանակովհանույթվողառարկաների անմատչելիկետերըհատակագծիվրաստանում են կառուցելովեռանկն ձրանցհարողերկուանկյուններով: յուններ՝հիմքերով ն նրանցեզրագծերը հատակագծի Բոլորտեղականառարկաները են համապատասխան վրա մատիտովտեղադրելուցհետո եզրագծում ն նշանակումից կագույնիտուշով: Կախվածհատակագծինպատակից են ձնավորում: տարում համապատասխան արտաշրջանակային

ԳԼՈՒԽ

ԱՉՔԱՉԱՓԱԿԱՆ

8 8.1.

ԱՉՔԱՉԱՓԱԿԱՆ

ՀԱՆՈՒՅԹ

ՀԱՆՈՒՅԹԻ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎՈՂ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ

ՍԱՐՔԵՐԸ

տարբերությունգործիքային հանույթների, տեղանքի աչքաչաէ պարզագույնսարքերիմիջոցով,իսկ երփականհանույթըկատարվում բեմնառանցորնէ սարքի՝օգտվելովմիայնծո7252Հ55 ցատետրիցն մատիտից: Արդեն անվանումից երեում:է, որ դեր է խաղում լավ զարգացած աչքաչափը: Անկյունների,բարձրություններին հեռավորություններիաչքաչափովգնահատումըչի կարող փոխարինելգործիքայինգեռդեզիական չափումներին, քանիոր աչքաչափական հանույթները չունեն մեծ երկրաչափական ճշտություն:Սակայննրանքթույլ են տալիսարագստանալտեղանքիբավականինհասկա- Նկ. 5.1, Թղթապանակնալի ն ակնառուխոշորամասշտաբ պատկերը, պլանշետ է որը հատկապեսկարնոր քիչ յուրացված շրջանների տեղադիտական-աշխարհագրական հետազոտությունների ժամանակ: Բացի դրանից,աչքաչափական հանույթը կատարվում է այնպիսի տեղանքներինախնա«2. Հո կան ուսումնասիրման համար, ոեն րոնք զուրկ տեղագրական նյութերից:Այն դեպքում,երբ այդպիսի հանույթիճշտությունըլիովին բավարարում է առաջադրվածնպատակին, իսկ նախատեսվածժամՆկ. 6.2. Դիտասնեռման կետներըկամ աշխատանքիպայմաններըբացառում են գործիքային հանույթիկատարման հնարավորությունը, ապա աչքաչափական հանույթըհամարվումէ միակօգտավետու հարմարեղանակը:Երբեմն Ի

այնո,

ա հատումների ամեյունային դանակը Լաւ

ՀԱ"

ՏՏ Հ:

Ուղղանկյուն կոոլդի-

ճատներիեղանակը

Չափագծման Ստուգիչ

եղանակչափումներ

ԲՅԱ ՄԵԾ,

Մ1-148.28:մ

/ՔՀՄԶ,32|

Բնեռային եղանակ

կետից

առուն | հիշող կետերի Ռությունը

լիմբի 04-ը ուղղվաժ //

կետը

Էդեսի

աովճռական

Քանոն

ՆԱ

աչքաչափականհանույթը կատարվումէ գոյություն ունեցողքալտտեզի կամ հատակագծիվրա չպատկերվածմանրամասների, ինչւվես ճան

աաա

Լ --ՂՎ

ճշգրիտ հանույթիկատարումիցհետո տնղանքում առաջացած փոփոխությունների լրացման

համար: Բացի վերոհիշյալիցաչքաչափական հանույթիորոշ գործելաձներ կիրառվումեն դաշտային պայմաններում` քարտեզիցօգտվելուժամանակ:Դրա համար աշխարհագետները, երկն րաբանները, հողագետներըայլ մասնագետնեըը, որոնքզբաղվումեն աշխարհագրական միջավայրի ուսումնասիրմամբ, պետք է տիրապետեն աչքաչափականհանույթի կատարմանգործե-

լաձներին:

Աչքաչափականհանույթի համար որպես սարքեր ծառայում նն թղթապանակ-պլանշետը, նրան ամրացվածկողմնացույցը (նկ. 8.1) ն դի-

քանոնը (նկ. 8.2): (Թռղթապանակտ ասնեռման այտին պյանշետի բացակայության դեպքումնրանիցհեշամրացված Նի Ճ3

այանջետ տությամբկարելի է

պատրաստելստվարաթղթի քառակուսի թերթիցկամ25-30 սմ կողմերով Հանրբատախտակից: նույքի կատարմանհեշտացման նպատակով ինքնաշենւպլանչետնամհացնումնն 120-140 սմ երկարությամբ հարթ.սրածայր փայտին.որը կատարում է եռոտանու դեր(նկ. 8.3): Կողմնացույցը ծառայումէ պլանշետըմագնիսական կամ աշխարմիջօրեականով կողմնորոշելու համար, այսինքն կատարում հագրական է բուսոլի դեր: ամրացվումէ պլանշետին այնպես,որպեսզիճրա 0-180" շտրիխներըմիացնողուղիղը լինի պլանշետի կողմերից որնէ մեկինզուգահեռ: քանոնըիրենից ներկայացնում է 25-30սմ երկաԴիտասնեռման րությամբեռանիստպրիզմա,որի կողմնայիննիստերի ստորինեզրերին գծված են միլիմետրային բաժանումներ: Քանռնիվերինկողը ծառայում է ուղղությունների դիտասնեռման համար: հանույթիդեպքումհատակագծի կազմմանբոլոր են դաշտում:Հորիզոնական աշխատանքները կատարվում անկյունները ոչ թե չափվում,այլ գծվում են պլանշետիվրա: Կայաններին կողմնորոչիչներիդրություններիորոշմանհամարլայնորենկիրառումեն գրաֆիկ հատումների եղանակը:Հեռավորությունները չափվումեն քայլերով, աչքաչափով,հանույթողիշարժման արագությամբ ու ե ւայլ ժամանակով հաստ

կողմնորոշիչ

Կողմնացույցը

Եչքաչափական

մոտավորնղանակնելով:Տարբերումեն աչքաչափականհանույթի եր-

կու տեսակ`հանույթթղթիմաքուրթերթիվրան քարտեզիկմւսխքիվրա, այսինքնգոյությունունսցողքարտեզիպատճենիվրա: Աչքաչափական հանույթին կարելիէ վերագրելնան երթուղիներիգրառումներով հանույ-

կազմվում թը.որի հատակագիծը է գրասենյակայինպայմաններում:

ԿԱՏԱՐՈՒՄԸ

82.ԱՉՔԱՉԱՓԱԿԱՆ

ՀԱՆՈՒՅԹԻ

Մինչն հանույթինանցնելըանհրաժեշտէ պատրաստելպլանշետը, որոշել հանույթողիքայլի երկարությունը,ծանոթանալչափվուլլտելլա-

հաջորդականությունը: մասիհետ ն նշել կատարվելիքաշխատանքների են Պլանշետիվրա ամրացնում գշագրաթերթ,որի վրա մատիտով ցանց: գծվումէ մեկ կամերկուսանտիմետրը կողմունեցողքառակուսիների է մագնիսական ապա Եթե հատակագիծը կողմնորոշվում միջօրեականով, ն (եյուսիս հարավշտրիխնեկողմնացույցի լիմբիզրոյականտրամագիծը որնէ մեկի րը միացնողգիծը)պետքէ լինի զուգահեռքառակուսիներից աշխարհագրական միջօրեականով կողմկուլմերիցմեկին:Հատակագիծը են պլանշետի վրաամրացնում այնպես, նորոշելուլեպքեւմ,կողմնացույցը կողմերիցմեկըկողմնացույցի զրոյականտրաորպեսզիքառակուսիների շեղմանըհավասարանկյուն: մագծիհետ կազմիմագնիսական Անհրաժեշտէ

ստուգում:

դաշտ դուրս գալուց

առաջ

կատարելկողմճացույցի

չափումեն տեորոշելուհամարժապավենով Քայլի երկարությունը ղանքում 150-200մ երկարությամբ հատվածն հանգիստու հավասարընթացքովնշվածհատվածնանցնումմի քանիանգամ:Քայլերըհաշվումեն ընթացքների զույգ քայլերի զույգերովըստ աջ ոտքի:Ուղիղ ն հակադարձ են ն հանում երհատվածիչափված քանակներից միջինթվաբանական այդ մեծությանվրա, ստանում են զույգ քայլի երկարությունը բաժանելով Հանույթիընթացքումքայլերովչափվածգծերիերկարութկարությունը: են մետրերով. իսկ հետո գծայինմասշտաբի միյուններըարտահայտում վրա ժամանակ հատակագծի վրա: Հաշվումների շատ ջոցով տեւլլադրում գծայինմասշտաբ՝քայլերի չկորցնելուհամարկառուցումեն անցումային են մասշտաբ:Որպեսվերջինիսհիմք ընդունում կլոր թվովզույգ քայլերի հատվածը(50, 100, 200 ն այլն): Որոշումեն ընտրվածհիմքիերկարությունը հանույթիմասշտաբովն կառուցումգծայինմասշտաբը:Օրինակ,անհրաժեշտէ 1:10000 մասշտաբի հանույթիհամարկառուցելքայլերիմասշ167

տաբ.

նթե զույգ

քայլի երկարություննէ 1.50մ: Որպես մասշտաբի հիմք

վերցնենք քայլերի 100 զույգը: Տեղավայրի 180մ գծի երկարությանը Է:10000 մասշտաբիհատակագծիվրակհամւսպւստասխանի 1.8սմ: Ուղի վրա տեղադրելով 1.80սմ հատվածը մի քանի անգամ ն ձախակողմյան հիմքը բաժանելովտաս հավասարմասերի,կստանանք10 զույգ քւսյլ ունեցողբաժանմանգնով գծային մասշտաբ:Աշխատանքներիհարմարության համար քւսյլերի մասշտաբըկառուցումեն ոչ թե հատակագծիվրա, այլ ստվարաթյթիվրա դրված առանձինթերթիվրա: Հեռավորությունները հատակագծիվրա տեղադիոմ են առանց չափիչ կարգինի օգնության` գծվածմասշտաբիեզրով(նկ. 8.4):

1.9 սմ-ում 380զույգ

Քայլերի մասշտաբը

«ՏՏ «4 ՀՏՆ -Յւ- ւ `- 750զուգ քայ: --Ճ ) Տո6

Ղզ ո

Նկ.

ձ.4.

ՀԱՆ :

ՀոշաՀԼ ԳՀՀ,

Սովորաբարաչքաչափականհանույթիկատարումեն շրջանցելով տեղամասը փակ բազմանկյուններ կազմող երթուղիներով: Այդպիսի բազմանկյուններիւսնկյունների գագաթներըանվանում են կայաններ, իսկկողմերը` ընթացքային գծեր: Տեղամասիհետ ծանոթացմաննժամաճակ հանույթողնընտրում է ընթացքայինգծերի ուղղությունները նշում շրջանցման կարգը: Ընթացքայինգծերն ընտրվում են ճանապալրհնեհով. արահետներով,որտեղհանույթողիշարժման համարչկամ արգելքներ: Ընտրվածընթացքայինգծերից պետք է պարզ երնա շրջակա տեսադաշտը: Կախվածտեղամասիչափերից,տեսադաշտիպայմաններիցն հանույթի հատակագծիմասշտաբից,հանույթը կարող է կատարվելմեկ փակ ընթացքով(բազմանկյունով)կամ ընթացքների համակարգով:Որպեսաչքաչափականհանույթիհանույթային հիմնավորում,ծառայում են ընթացքային գծերիշրջման կետերը(կայանները)ն այդ կետերիցֆիքսվածոողղդրդները:Այդ կայաններիդրությանճիշտ ռլոշումից կախված է ինչպես մասշտաբիպահպանումը,այնպես էլ հանույթվողտեղանքիբոլոր մասերի պատկերման համամասնությունը:Ընթացքի առաջին կետի դրությունը ընտրվում է այն հաշվով, որպեսզիհանույթվւղ տեղամասըամբողջությամբ պատկերվիպլանշետիվրա` նրա եզրերինսիմետրիկ:Առաջին կե:

ուշադիր հետնել կողմնորոշմանըն պլանշետիհռորիզռնականությանը: Դիտասնեռել,պահելովթղթապանակըձեռքով ն միաժամանակհնտնել կողմնացույցիսլաքին,բավականին դժվար է ն դրա համար թղթապանակր դնում են կոճղին, կամրջի բազրիքին, քարի վրա ն այլն: Սակայն բոլորից հարմար է աշխատել փայտի վրա ամրացվածպլանշետով, որի դեպքում.ինչպես արդեննշվել է, փայտը կատարումէ եռոտանու դեր: Իրադրությանն ռելիեֆի հանույթը կատարումեն հատումներից հեգծվում տո, օգտվելով բնեռայինեղանակից,ընդ որում ուղղությունները

դիտասնեռմանքանոնի միջոցով, իսկ հեռավորություններըորոշում աչքաչափով(նկ. 8.5): Սկզբում հանույթում են իրադրությունը,հետո ռելինֆը: Ռելիեֆի աչքաչափականհանույթի դեպքումբնորոշ կետերիբացարձակ բարձրություններիորոշումը անհնար է, որի համար այստեղ հիմնականումծառայում են ռելիեֆի ձնը, տարված հորիզոնականները բնույթը ն լանջի թեքությունըպատկնրելու ճպատակով: Հորիզոնականեն

տեղաղրումըայլերի մասշտաբով Հեռավորությունների

պլանշետըկողմնորոշումեն կողմնացույցով.քանոնով դիտասնեռում նըկրորդ կետիննգծում ուղղությունը:Այնուհետնդիտասնեռումն գծում են առարկաներիուղղությունները,որոնց դրությունըորոշում են հատումների նղանակով: Գծված ուղղությունների վերջում նշվում են ղամապատասանվանումները: խան առարկաների ն ուղղությունների գծման ընթացքում անորաժեշտ ԴՂիտասնեռման

տում

ները անց են կացվումառանցորոշակի հատվածքի: ` Մ

ւ---տ

եղած դրոշելով առարկաներից դրանք հեռավորությունները,

ենգժված ուղղութ- Ռի:

տեղադրում յուններովըստ մասշտաբի -

մանին

ԵԱՐՆ

ամատե արՏԹՀ-Ա

|Փոեաշ

-2-- Գ», ամանն

ՀԱՑԱՐ: առման Հ. որ |

ՄԱՆ Հագար. Է եք ՀԵ» տե

ին

եո Հ

Յ2

ՆԱՆԼ ՓԵՑՆ 22 2 ն.) :

«եԲն Ջ ՅեԱա Լ.կանգնման ԱՄԵՐԻ ԱՆ :

կետ

աՅ

ԹՇ

ԼԱՆՀ. /

Նկ. 6.5. Կետերինշազծումըընեռայինեղանակով

Ռելիեֆիպատկերումըսկսում են հատակագծի վրա անցկացնելով ռելիեֆիբնորոշ կետերըն գծերը:Այնուհետն աչքաչափովորոշում են շրջակատեղանքիամենացածը կետը, այդ կետինկատմամբ բոլոր մնացած կետերիվերազանցումները, հատակագծի վրա սլաքներովգծում են ն նշում նրանց լանջերիուղղությունները թեքությունները (նկ. 8.6): Հորիզոնականների պատկերումըսկսում են ամենացածրը հորիզոնականից, որն անցնումէ գետերին գետակների հովիտներով, բարձունքների ստորոտներով ն այլն: Մնացածհռրիզոնականներն անց են կացնումկատարված նշումներիհիմանվրա,ընդորումշատ կարնոր է ցույց տալ լանջիձնը:

վրա ուղղահայացների Հատակագծի եղանակովօբյեկտիանցկացհամարկատարումեն դադար ընթացքայինգծի այն կետում,ռրտեղիցդեպիօբյեկտիուղղությունըկազմումէ ուղիղանկյուն:Հետո որոշում են հանույթվողօբյեկտից եղած հեռավորությունը ն այն տեղադրումընթացքայինգծինուղղահայացուղղությամբ(նկ. 8.7): ման

--ՀԵԽ4 ւ"

ԾՈ

ՀՐ

րում անցած ճանապարհըշարժմանուղղությամբն պատկերում օբյեկ-

համապատասխան պայմանական նշանով:Ընթացքային գծին մոտ գտնվողօբյեկտներըտեղադրումեն հատակագծի վրա ուղղահայացների, ծածկագծերի (6180ք)ն բնեռայինեղանակներով: տը

Կ.

«ա-

կացգնման կետ ուղղահայացով

Վերջացնելով իրադրությանն ռելիեֆիհանույթըառաջին կայաեն նում, անցնում ընթացքիերկրորդկայան, որի դրությունը հատակագծիվրա որոշում են անմիջականորեն չափելով առաջինկետիցնրա ն տեղադրելով ունեցած հեռավորությունը այն ըստ մասշտաբի: Մի կետիցմյուսինանցնելիսընթացքիերկուկողմերումհանույթումեն ն իրադրությունըն ռելիեֆը:Եթե առարկանգտնվումէ ընթացքային գծի վրա, ապա հանույթողը մոտենալով նրան կարճատնդադար է անում, տեղադ-

ԱՃԵՑ

ակ

Նկ. ձ.7. Կետիտեղադրումն

Նկ. 4.6. Ռելիեֆիպատկերում աչքաչափավկան հանույթի ժամանակ

աո

յ |

Հան... | լ

«ՀՀՀ.

կեռ

Նկ. ձ.8. Կետիտեղադրումը

ծածկագծով

Ծածկագծերիեղանակիցօգտվումեն այնդեպքում,երբհանույթվող օբյեկտըգտնվումէ հանույթողի ն մեկ ուրիշօբյեկտիմիջն,որնարդենանց է կացվածհատակագծի վրա:Այդ դեպքումորոշումեն օբյեկտիցունեցած ն տեղադրում հեռավորությունը ծածկագծիուղղությամբ(նկ. 8.8): ն մեծ ուշադրություն է աԻրադրության ռելիեֆիհանույթիընթացքում ռանձնացվումկողմնորոշիչներին, այսինքնայն օբյեկտներին,ռրոնքկաեն րող հեշտացնելտեղանքիկողմնորոշումը: վրա կողմնոՀատակագծի րոշիչներըառանձնացնելու համարվերջիններսպատկերվումեն մեծացված պայմանական նշաններով:Բացի դրանից,նպատակահարմար է հատակագծիլուսանցքներում կատարելառավելկարնորկողմնորոշիչների հեռանկարայինպատկերումըկամ ամրացնելլուսանկարները:Ինչպես քարտեզների,այնպեսէլ աչքաչափական հանույթիհատակագծիվրա ն որակական նշվումէ տեղանքիէլեմենտների քանակական բնութագրերը (ճանապարհների լայնությունը,անտառների ծառերիտեսակը,զառիթան այլն): Տեղանքինվերաբերող փի բարձրությունը այն տվյալները,որոնք են հնարավորչէ պատկերելգրաֆիկորեն, մտցնում լեգենդայի(պլանշետի լուսանցքներում տեղադրված կարճբացատրագիր) մեջ: .

են

Աչքաչափական հանույթիժամանակ ընթացքային գծերը կազմում փակ բազմանկյուն:Գրաֆիկական ն

կառուցումների, կողմնորոշման

հեռավորությունների որոշմանանխուսափելի սխալների հետնանքով բազ-

մանկյանփակումըկատարվում է որոշակիսխալով կամանկապքով: Եթե անկապքիմեծությունը չի գերազանցում 2 տոկոընթացքիերկարության սից, ապա ստացվածանկապքը կարելիէ արհամարհել ն

բազմանկյան վերջնակետը միացնելսկզբնակետի հետ: Բազմանկյան պարագծի մինչն4 տոկոսմեծությամբ ստաց-

ված անկապքըանհրաժեշտէ ցրել զուգահեռուղիղների եղանակով (նկ. 8.9): Ընդ որում, սկզբում

Հատակագծիվրա տեղականառարկաներըն ռելիեֆը պատկերում են տեղագրականքարտեզներիպայմանականնշաններով, սակայն նշաններիչափերըորոշակիմեծացվումեն: Աշխատանքների հեշտացման նպատակովթույլատրվում է տեղագրականքարտեզների որոշ նշաններփոխարինելու տեղանքին պայմանական հատուկպարզեցված պայմանականնշաններով(նկ. 8.10): ւ

ՃԼՈ)

15.

ա.

ՆՈՅ

աբա աա կանոններ աի» ԿԻոր:

ազերի

գ) ընթացքիգծերիչափումըկատարել հանգիստ,հավասար քայլեհով ն ուշադիրհաշվելզույգ քայլերի քանակը: Բացիվերոհիշ յալիցանհրաժեշտ է հանույթի ընթացքում բոլոր գրաֆիկ կառուցումները ն

տեղանքի պատկերները իրականացնել չոր ն սրա-

ծայրմատիտով, այն հաշվով, որպեսզիփափուկ ռետինով հնարավոր լինի հեշտությամբ ջնջել նկարները: Հատակագծի վերջնական գծագրումը է դաշտում, կատարվում անկապքի ցրումիցհետո:

Գծագրումից առաջ ընթացքի մեկ կամ երկուկետերից համեմատել

հատակին ն ատկեամը ա ատավագիծը տեղանքի

հետ

հա մոզվել,որ

ստացված

բոլոր

օբյեկտները ճիշտեն

ՈՊ

Ճ `

ան

Աա

ՆՅ

ԼՈՅ -

Թ ՆԱԴ 42/

եռ

Ն `

97, 2՛՛

լ//:Ի ռ:

ՇՎ -՛

ոնցովո

27 Լ

Կ/7/Տ24-27

Կ/ՀՈՄԹԴՆՅԻ՞7

Հաշ

.«

Ն2--ԾԵՑՆ.....-Հ-՛ -Պ Ն.

թե

Նշ Հ

///8.-2

/4 ՐԱ. Տ '

Ի ի

Լա

ՀՈՄ

«ա-

ԲՐ--

վ.

Ը`

ծՋ

«Հ

Սոն

ԿՏ.ԷՎ) տիսորով`ՀՀ Մարի"

Լոմովո '

Ֆա

Վ.«աւար

Տամ,

ԳՄ

ՀԱԲ» ԿՀՑՅՆ» -՛9 թե «աեւք

Խ00

«Դ

22 ՆՏԵ,

ՆՆ

Ծ--շի

ՎԵ22

ԶԱ

ՀԱ

են ընթացքի տեղաշարժում գծերը,

նրանցհետ կապված բոլոր օբյեկտները:Եթե անկապքըգերազանցումէ ընթացքի Նկ. 6.9. Անկապքի երկարութՔաշխումը յան 4 տոկոսը, ապա դա նշանակում է, որ աշխատանքում թույլէ տրվածկռպիտսխալ,որն անհրաժեշտ է գտնելն վերացնել: Դրա համարկրկնումեն հանույթը, բայց արդենոչ ուղղությամբ: Անթույլատրելի անկապքի հանգեցո տ սխա մսա խուսափելու համարանհրաժեշտ է պահպանել յալ ա) յուրաքանչյուրկայանումանհրաժեշտ է կողմնացույցով կատարել ն ստուգել կողմնորոշում ըստ կողմնորոշիչների, բ) սիստեմատիկ իկ ճշտե ճշտել կայանիդրությունը ն ծածհատումներով

Հ5 աԱ |

իսկ հետո, համապատասխանա-

բար,

Հ/Պ

թյա

՝Օ.

ՆՊ

«ԱՅՑ

ւջ

Նկ. 8.10.Քառակուսիներու| կազմվածտեղանքիսխեման

ծ 8.3. ՔԱՐՏԵԶՈՎ

ԿԱԶՄՎԱԾ

ՍԽԵՄԱՅՈՎ

ԱՉՔԱՉԱՓԱԿԱՆ

ԻՐԱԿԱՆԱՑՎՈՂ

ՀԱՆՈՒՅԹ

Աչքաչափական հատակագծիպահանջարկ կարողէ առաջանալռչ միայն տեղագրականքարտեզիբացակայությանդեպքում, այլն այն դեպքերում,երբ գոյություն ունեցողքարտեզիմասշտաբըշատ մանը է, կամ ինքը, քարտեզը`շատ հնացած: Քարտեզի առկայությունըշատ պարզեցնումէ աչքաչափականհանույթըն նշանակալիորեն բարձրացճում նրա ճշտությունը,քանի որ քարտեզովհեշտանում է կազմելտեղանքի քարտեզագրական պատկերման"կմախքը" պահանջվողմասշհանույթատաբով,որը կարողէ ծառայել աչքաչափականհատակագծի է յին հիմք: «Կմախքի՛" կազմումըկատարվում հետնյալկերպով:Քարտեզի վրա անց են կացվումպահանջվողտեղամասիսահմաններըն վերջի173

ցանցը՝ կիլոմետրային քառամիս մերսում խտացնում կռորդինատային կուսիների կողմերը հավասար մասերի բաժանման միջոցով: Եթե կմախքը կազմվում է քարտեզիմասշտաբով,ապա բավական է կիլոմետրային ցանցը բաժանել այնպես, որպեսզի քարտեզի վրա ստացվի 1սմ կողմով քառակուսիմերիցանց: Ավելի խոշոր մասշտաբովկմախքի" կազման դեպքում քարտեզի վրա քառակուսիներիչափերը պետք է համապատասխանեն "կմախքի"վրայի 1-2սմ-ին: Օրինակ, ըստ 1:50000 մասշտաբի քարտեզի 1:25000 մասշտաբի հանույթի հիմքի կազման հակողմեմար. կոորդինատայինցանցիբաժանում են 0.5-1.0 սանտիմնետը րով քառակուսիների: Հանույթի համար ճախատեսվածթղթի թերթիվրա գծում են քարտեզի վրա խտացված ցանցին համապատասխանքառակուսիներիցանց: Այնճուհետնաչքաչափով այդ ցանցի վրա անց են կացնումքարտեզի բովանդակությանէլեմենտները,որոնք ն ներկայացնումեն հաջորդհանույթի "կմախքը"(նկ. 8.10): Կմախքի վրա տեղադրումեն քարտեզիոչ բոլոր էլեմենտները,այլ միայն նրանք. որոնք անորաժեշտ են հանույթի ընթացքում կողմնորոշմանհամար: Քարտեզի կմախքի" վրա իրադրության ն ռելիեֆի հանույթի համար կիրառումեն ռատակագծիվրա օբյեկտների են մաքուր անցկացմանայն նույն եղանակները, որոնքոր օգտագոլժծվում թերթիվրա հանույթի կատարմանդեպքում` ռեռավորությւններիչափում քայլելով, Լատումների.բնեռային,ուղլլահայացներին ծածկագծերիեւլաճակները: Սակայն այս դեպքում չկա ընթացքայինգծերի փակման անհրաժեշտություն, քանի որ քարտեզիցհատակագծի վիա տեղափոխված ապահովումեն հանույթվողտեղամասիբոլոր մասերի կողմնորոշիչները ն հատակագծիվրա տրվածմասշտաբի պատկերմանհամամասնությունը պահպանումը:Այդ կողմնորոշիչները նշանակալիորենհեշտացնումնն աչքաչափականչափոմները՝ շնորհիվ հանույթի օբյեկտների միջն հեռավորություններիհամեմատման հնարավորության: Ռելիեֆի հանույթը նույնպես բավականին հեշտանում է: Քարտեգից ռատակագծիվրա անցկացված բնորոշ կետերի բարձունքային նիշերը ն հորիզոնակամճները ծառայում են որպես հատակագծիանհամեճիշտբարձունքայինհիմնավորում,քան աչքաչափականգրառումմատ սերը: Եթջեհատակագծիհետագաօգտագործմանհամալ ռելիեֆի մանրակրկիտ պատկերումը չունի էական նշանակություն, ապա կարելի է ընդհանրապեսչկատարելռելիեֆի հանույթ ն սահմանափակվելմիայն ճիշտ օգտագործմամբ`որպես ռելիեֆի ձնի պատկերմանլավագույն միջոց:

հորիզոնականների

ՏԵՂԱՆՔՈՒՄ

ԺԱՄԱՆԱԿ

ՀԱՆՈՒՅԹԻ

8 8.4. ԱՉՔԱՉԱՓԱԿԱՆ

ՉԱՓՈՒՄԸ

ՀԵՌԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Աչքաչափականհանույթի ընթացքումօգտագործվումեն հեռավորություններիչափմանմի շարք ռասարակ եղանակներ`քայլնրով.,աչքաչափով, առարկաներիգծային ն անկյունային չափերով. շարժման ժամանակի ու արագությանմիջոցով ն այլն: ամենահասարակըն ճշգրիտը քայլերով Վերոհիշյալ եղանակներից չափումն է, որի ժամանակ մի կողմնարոշիչիցմյուսին անցնելիս չափում են զույգ քայլերի քանակր: Մարդա քայլի երկարությունըհիմնականում էմկախված է նրա ռասակիցն մոտավորապեսհաշվարկվումէ հետնյալ պիրիկ բանաձեով՝

ՔՀՀՀՅ.

8.1)

քայլի երկալություննէ. Հ մարդուհասակը սանտիմետընրով. 4 ն37-- հաստատուն թվեր են: Այսպես, 168սմ մարդու հասակի համար քայլի երկարությունը կլինի

որտեղ՝ Ք

գ. ք2168.

158սմ: 7ցսմ. հետնաբար զույգ քայլի երկալությունըկլինի

որոշումը8.1 բանաձնովավելի կռպիտէ, Զույգ քայլերիերկարության քան քայլերի չափումով ն այն կիրառվումէ ծայրահեղդեպքերում,երբ անհնար է չափել գիծը: Քայլերի միջոցով գծի երկարությանչափման ն տեղանքի բնույթից: ճշտությունըկախված է չափողիմարզվածությունից Հարթ տեղանքի պայմաններումհավասար ն ճիշտ քայլերով չափման 2-5

տոկոսը: է գերազանցում անցած ճանապարհի սխալըհազավադեպլ Հեռավորությոնների չափման աչքաչափական եղանակը ամեճաարագն Լ. բայց այն մեծ փորձ ն մարզվածությունէ պահանջում:Մչքաչափի պահպանմանն զարգացմանհամար անհրաժեշտ է տարբել որոշման վարտեղանքնելումկատարել տարբեր ռեռավորությունների `

ժություններ: Առաջին հերթին անհիաժեշտ է սովորել աչքաչափով գնահարյուրականն տասնյակմետրերով:Տեսողահատել հեռավորությունը կան հիշողությանմեջ ամրապնդելովպատկերացումնայղպիսի հեռավոությունների մասին, հետագայում այն կարելի է կիրառել գործնական համեմաչափումճելում:Դրա համար չափվող հեռավորությունըմտքում տում

են

հիշողության մեջ տպավորվածչափանմուշայինհեռավորութ175

Չափվող գծի երկարության աճման հետ միասին մեծանում է նան աչքաչափի հարւսբերականսխալյ: Այդ պատճաոռւվմեծ հեռավորությունների չափման, ստուգման ն ճշտման նպատակովնրանցբաժանում եմ հավասար մասերի ն որոշելով մասերից մեկի երկարությունը. այճուհետն որոշոմ են նան ամբողջ հեռավորությանը: Այստեղ կւսրեռր ճշանակությումունի դիտողի տեսողությանդաշտումգտնվոլ օբյեկտների տեսանելիությունը:Աղյուսակ 8.1-ում բերված են այն սահմանային հեռավորությունները, դրոնց դեպքում նորմալ տեսղղություն ունեցող որոշակի առարկաներու երնույթներ: մարղը կարողամումէ տարբերել

յան

հետ:

ն օբյեկտը ծածկող տե ռատվածի մեծությունը: Եռանկյուններ Օ48Ե-ի ՕՃ8-ի նմանությունիցկարելի է գրել Օգ»

Դիտվող առարկաները

ցք,

«Վ0

10-12

կս

շենքեր ն խողովակներ Գործարանային

Ո: մեծ առանձնատուն

4-5

Տանիքի վրա գտնվողխողովակ

մինչեշկմ

ծկմ կմ

Ատանձինբարձր ծառեր

2-3

Ծառերիբները

Ծառերիոստերը ն ճյուղերը

400-600

կմ

Հեռավրասյուներ

Մարդուընղհանուր ուրվագիծը

է0000:մ

Քայլող

600-700

Մարդուգլուխը

400մ

Մարդուերեսիշրջանակը Դեմբի դիմագծերըն աչբերը

300մ

մարդու ձեռքի ոտքիշարժումները

70-100

Հեռավորության գնահատման վրա ազդում

Ենթադրենքդիտվուլծառի բարձրություննէ իսկքանոնի կունենանք է դեպքում սմ-ի: Այդ հատվածը հավասարը վրա

20մետր.

70-50

Օ4»------

»:500մ: ն

կեցած փորձից:Աղյուսակ 8.2-ում բերված են յին չատերը:

Օբյեկտի անվանումը Լ. -

ՏՏ

թԱԱՐԻ վագոններ արԱռանը

աաաաորություւը

Հարձրութուն

6.4

բ) մարդատարչորսառանցք գ) բեռնատարերգառանցք դ) բեռնատարչորսառանցբ

Վ 5.

Մարդատարավտոմեքենաներ Բեռնատար ավտոմեքենաներ

ու-

8.2 Ադղլուսակ Մանը

լայնություն

երկարությում

3. Երկաթուդային

րազանցում հեռավորության 10 տոկոսից: Հեռավորության մեծացման միասին ավելանում է սխալի մեծությունը:

Տեղավայրում գտնվող առարկաներիգծային չափերի միջոցով հեռավորոյթյուններիորոշումըտալիս է ավելի ճիշտ արդյունքներ,քան աչքաչափը: Այդ եւլանճակիէությունը պարզաբանվումէ նկ. 8.11-ից: Դիտորդը պահում է քանոնը իր առջն, մռտավորապես50 սմ հեռավոռրութճակում ն արոշում դիտվու յամբ, դիտմանճառագայթին ուղղահայաց վիճակ . լիտվող րՀ

Հեղագրասյուն

դիտորդի մի քանի օբյեկտներիգծա-

նն

կախված սխալըՂ կախվ

հարաբերական որոշման Հեռավորությունների հեռավորությանմեծությունից, դիտվող օբյեկտիչափերից

հետ

ՈՐ

ըւսավորությունը, տեղանքիբնութագիրը,օբյեկտներիմեծությունը,քանակը ն այլ գործոնճեր: Վերոհիշյւս, գործոններիազդեցությունը մեղմանում է փորձառուն սիստեմատիկ վարժություններ իրականացնող դիտորդների համար, որոնց մռտ միջին (1.0-1.5կմ) հեռավորություններիորոշմանսխալը չի գե:

10000

մն

շ շամ

որոշումն Նկ. 4.11. Հեռավորությունների չափերի ըստ առարկաները գծային

Հեռավորությունը

Բնակելի վայրեր

)

ՃԵ

Աղյուսակճ.1 Հոն

48:Օռ.

3.2

13.0

շն

4.3

3.2

13.6

3.0

2.0

8.0

Է5

մե-

որոշումը ըստ առարկաներիանկյունային Հեռավորությունների է ծությունների,հիմնված հրետանայինանկյունաչափիվրա: Հրետանային ն հրաձգային գործում մոտավոր հեռավորությանորոշման րագաց.

ման

համար կատալում են անկյունաչափի բաժանումնելուվ ւսնկյունների չափում: Որպես չւսփման է միավոր,ընդունվումէ շրջանագծի երկւսրության 1:6000 մասինհավասարաղեղովձգված կենտրոնական անկյունը: ։

շոր -000լթ.

Աղյուսակ 4.3

այսինքն, անկրոնաչափիմեկ բաժանումը մոտավորւսպես հավասար է շրջանագծիշառավղի երկարությանմեկ հազարերորդ մասին: նում

Անկյունաչափիբաժանումներովարտահայտված անկյան մեծության չափը գրվում ն կարդացվում է այսպես` սկզբումհազարականներըն հարյուրականները, իսկ հետո բաժանումների տասնավորներըն միավորճերը(աղյուսակ 8.3):

Անկյունաչափովհեռավորությունների որոշման էղւթյոնը կայաէ հետնյալում: Դիտորդըորպես կանգման կետ ընդունում է այն

Անկյունաչափիբաժանումներիգրառումը ն ընթերցումը Անկյումաչափի

Անկյունաչափի անկյան բաժանումներով բաժանումներիգրառումը| մեծությունը

շրջանագծի կենտլոնը. որն անցնում է դիտվող օբյեկտով: Այդ շրջանագծի 1/6000 մասը մոտավորապես հավասարէ դիտորդիցմինչն օբյեկտը /1000 ելած հեռւսվորության մասին: Եթե անկյունաչափի բաժամումնե|

րով որոշել տրված օբյեկտի մեծությունը,ապա գիտենալովնրա գծային չափերը դժվար չի լինի հաշվել մինչե այն ելած հեռավորությունը հետնյալ բանաձեռվ.

օռ-

10005

որտեղ` Ծ

(82) -

որոնվողհեռավորություննէ, դիտվող օբյեկտի գծային մեծությունը, 8 օբյեկտի անկյունայինմեծությունը(նկ. 8.12):

25-31

բան

պե

մասը,

Զրո երեսունհինգ -

Զրո- զրո երկու

Անկյունաչափիհարյուր բաժանումը անվանումեն նրա մեծ բաժան նշանակում 1-00: Շրջւասնագիծն ունի վաթսուն մեծ բաժանում, հետնաբար նում

ՀՅ,

այսինքն, անկյունաչւսփի մեկ մեծ բաժանումըհավասար է վեց աստիճանի: Անկյունաչափիմեկ փոքը բաժանումը հավասար կլինի

Լոր

Ինը հիսումճյոթ

0-02

1-00»

ւջ

0-35

ի:

Քսամհինգ երեսունմեկ

9-57

Անկյունաչափի բաժամումներիընթերցումը

0-01Հ

6.0...

3.6:

նս

Դրա համար անկյունային չափումներիցանցումը անկյունաչափի բաժանումներինհեշտ ն արագ կատարվումէ մտքում` 0'-0-00, 30--5-00. 90"- 15-00,180"-30-00, 270"-45-00ն 360":-60-00: 45"-7-00,60"10-00.

Անկյունաչափիբաժանումներովանկյան ճիշտ չափումը կատար-

ՐԸ

իազորությունը ու

մինչն առարկան

Ել. ձ./Հ. Հեռավորությունների որոշումն առարկաներիգծայինչափերում

վում է հատուկ գործիքներով,օրինակ,հասարակհրետանայինհեռադիտակով: Պրիզմաձնհեռադիտակիտեսողությանդաշտում երնում են երկու փոխուղղահայացսանդղակներ` հորիզոնականն ուդղաձիգ անկյունների չափմանհամար: Մանդղակիփոքը բաժանմանարժեքն0-05. իսկ մեծինը՝ 1-00: Սանդղակիբաժանումներիչափերըհնարավորություն են տալիս աչքաչափովվերցնելհաշվեցույցմինչն 0-01 ճշտությամբ: Նկար 8.153-իվրա պատկերվածմեկ ռարկանիգյուղական տունը ու0-20 ճի մեծություն ըստ ուղղաձիգ սանդղակին 0-25` ըստ հրիզոնակա-

նի: Եթե ընդունելտան

ղած

բարձրու թյունը 5 մ, ապա տնիցմինչն եդիտորդը

հնռավորությունը կլինի՝

Լսելիությանսահմանայինհեռւսվորությունը

քաՀՂ`000:

ԱղյուսակԲ4

Եթե հայտնիէ մինչե դիտվողօբյե կտը եղած

հեռավորությունը, անկյունային մեծությունների կարելիէ որոշել նրանցգծային չափերը:Օրինակ,տան լայնությունը կարելիէ պա ըստ

ա-

որոշել այսպես.

«1000 -

օ-

ոով

ԴՐՈ»

Ձայնի աղբյուրը

դեպքում զեր լ

ԱԵԽԱՆԱու

Բեռնատարավտոմեքենաների շարժիչի աղմուկը

Ավտոմեքենայիշչակի ձայնը

Բարձր աղաղակներ

Նա»

կմ

0.5-1 2-3

)

կկմ կմ

աւրն

րոր

ձայնը

որր

Ոչ բարձըխոսակցություն

որա

շարադրված նն

` որոշման բացի վերը Հեռավորությււնների առվում են ճան ավելիճշգրիտգործիքայինեղանակներ: պանակներից կիրառվ յակն

ագր,

2 կմ

խրոդւքով

Յոթ

Լսելիությւսն հեռավորությունը. կս

3-4

ետնի վրա շարժվե

ծ.

բնույթը

Է Տրակտորներն թրթուրավորքարշիչներ:Թրթուրների Սին

5. Անտառահատման

/ Ը

ՀԼԸ

աար

-՛

Են. 513. Օրյեկաի (անկյունային մեծության որոշումըհեռադիտակի 9անցի

միջոցով

Հեռավորությունների

որոշումըըստ ժամանակի ն շարժման միջին արագության կիրառվում է որպես օժանդակմիջոցանցած ճանապարհի ստուգման համար: Դահուկներով, ձիերովկամ անցածճանապարհի երկարությունը ցույց տվող սարքերի

ջոցներովշարժման

շարժման

բացակայությամբ միմեխանիկական

դեպքերում, բոլոր հաշվարկները են կատարվում

ն արագության ժամանակի միջոցով:

Բավականաչափ սխալներով

հեռավուրությունները կարելիէ որդշել խվող բնութագրիչ ձայների միջոցով:Դրա համարանհրաժեշտ է գիտենալ ինչ սահմանային են լսելի հեռավորություններից տարբերձայները: 8.4-ում նշված են Աղյուսակ տարբերձայնային աղբյուրներից եկողլսեփությանսահմանային հեռավորությունն երը:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

Լ.Ն.- Գեոդեզիա: Սանուչարյան «Լույս» հրատարակչություն, Երեան, 1974: ՄՄԽաչատրյան Տոպոգրաֆիւյիհիմունքները:ԵՊՀ հրատարակ:ութ-

յուն, 1974:

Մովսիսյան Ռ.Հ.. «Գեոդեզիա», Մաս 1, Երնան. 2002: ՍինանյանՌ.Ռ.. ԹովմասյանԱ.Կ.: Գեոդեզիայի ն աերոֆոտոհանույթի եիմունքներ:Ձեռնարկ,Երնանիպոլիտեխնիկական ինստիտուտ,1990:

ԼՇՕՃ6ՅԼՆ. ՕԱԾԻՔՅՓԵԿՇԸ

ԹԹՇԵՇԻՈԿ ւ ՇոքմՑ0ՎԵԾԸոօՇօ656. / 1Օ.Խ., Ճո

Է.Շ., Խ53Ա6`08 ՒԼ

ԻԲՕՃԲՅԵՑ/ 8

ՄՌռոճոճքոճը

ՓՏԴԵՃԵՅՒ ք./Մ.

ԽԼԱԸՃ08 Ճ.8.. 2006.

598-.

10ւոյլո

ԽԼ: 8.լԸոց

ոք.

Բ.Ծ., ՔւԸճճճը

ԱոՀՕոձ,

ԽԼ:

ԷՐԲ7ԱԵԼ-

ՒՐԲոքՑ,1991.

ԽԼՏԼ., ԽԱոչօՇթ

2000.

ԼօՕքոճճըՃ.8., ԵոոքմոօտԷՕ.Լ. ԸՇՕճՇՅո,

խ1:

Ճ-Լ.,

ԽՕ'ՊՕԸ,

1օոծոքճՓֆօ-ԻԸՕՂ6ՅԱՎՇՇՅ ԱՅ16քԿՄՅԵԼ Շոքճոօվդու/ ԼճքճԸտ 08

Փ.21., ԽԼՕոՕԽՅՒՑ0Թ

8.1.

ԼՈՔԽՇԵՈՄ Ը,Ո.

10.

ՄԸ1081116

ՅԱՅԺԼ

մթ. 160163. չա

ի..

ռք.

ԽՄՅԵԽՈԼՆԵ.Ը.,

ՒԲրքճ, 1989.

ԼՇՕՂ6323Ղ2-.1995. ԵոքոՐՇՕԱՇՈւք,

1-08

ՂՕԱՕՐքՅՓԱԿՇՇԽԾ:

1:1000. 1:500. ՃԼ. Է1ԹՂթն, 1989.

ԽԼ:

ԿՅԸԼՈՒԸ608 1:5000. 1:2000.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ

ՏԵՂԱԳՐԱԿԱՆ

ՔԱՐՏԵԶՆԵՐԻ

ԱՆՎԱՆԱՑՈՒՑԱԿԸ

Տ Լ). Տ 1.2.

ԵՎ ՀԱՏԱԿԱԳԾԵՐԻ

(ՆՈՄՍԵՆԿԼԱՏՈՒՐԱ)

Քարտեզներին հատակագծերիսյունակումը 1:500000, 1: 300000, 1:200000, 1:100000, 1:25000

ն 1:10000

մասշտաբներիքարտեզներիմիջազգայինսյունակումը Տ 1.3. Քարտեզներին հատակագծերիաշխարհագրականն կիլոմետրայինցանցը: Արտաշրջանակայինձնավորում 4. Տ Տեղագրականքարտեզներիշրջանակները ՏԼ5. Պայմանականնշաններ. Տ 1.6. Տեւլագրականքարտեզներին հատակագծերիընթերցումը ԳԼՈՒԽ

ՏԵՂԱՆՔԻ

ԿՈՂԾՄՆՈՐՈՇՈՒՍԸ

ԵՐԿՐԻ

ԿՈՂՄԵՐԻ

ՆԿԱՏՄԱՄԲ

52.1. Կողմնորոշմանէությունը Տ2.2. Կուլմնացույցի ն բուսոլի կառուցվածքը Տ 2.3. Գծերի կողմնորոշումը,իսկական ն մագնիսական ազիմուտներ,դիրեկցիոնակկյուններ,ռումբեր.............................. 82.4. Կողմնորոշումկողմնացույցիմիջոցով 82.5. Մագնիսականազիմուտներին ռումբերի չափումը 82.6. Կողմնացույցի ն բուսոլի ստուգումներնու հետազոտումը 82.7. Մագնիսականսլաքի շեւլ վածությանդորդշումը

ԳԼՈՒԽ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ՀԱՆՈՒՅԹՆԵՐԻ

ԾԱՆՈԹՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԵՈԴԵԶԻԱԿԱՆ

ՍԱՍԻՆ

Տ3.1.. Գաղափարհենարանային ցանցերին հանույթների մասին 83.2. Նռանկյունավորմանէությունը 83.3. Պշգրիտ բազմանկյունավորման էությունը

53.4. Բարձունքայինհննակետեր 83.5. Ընդհանուրհասկացությունհանույթներիմասին ԳԼՈՒԽ

ԹԵՈԴՈԼԻՏԱՅԻՆ

ՀԱՆՈՒՅԹ

Տ4.1. Ընդհանուր տնղեկություններթեռդոլիտային աշխատանքներիմասին Հ 4.2. Լիմբ ն ալիդադա

ԳԼՈՒԽ

Տ 43. Վերճերի կառուցվաժքը Հ4.4. Լ կիդադայիարտակենտրոնությունը... 4.5. Տ Օպտիկականթեւդոլիտներ,գիրոթեոդոլիտն եր ստուգումմերը Հ 4.6. Օպտիկականթեոդոլիտների 47. Տ Թեողոլիտիտեղակայումնաշխատանքայինդրության............... 80 ՏՃծ. Հորիզոնականանկյուններիչափումըթեռդոլիտով........................ ե

ոո

անա

մաան

նեա

ւ...

Տ 49.

Ազիմուտմերիչափումը...

73.

ԹԵՈԴՈԼԻՏԱՅԻՆ

ՀԱՆՈՒՅԹԻ

Տ5.1. Թեոդոլիտային հանույթիէությունը պլանայինկապակցումը 352. Հանույթային հիմնավորման գեռդեզիականհենարանայինցանցի Տ5.3. Մանրամասնելի հանույթի եղանակները

հա

ԳԼՈՒԽ

ԱԱ

աաա անասնա

Տ 6.1. Ընդհանուրտեղեկություններ... ոա շրջանը. Տախեռմետրի աաա

՝-

ւ.

Օպտիկականթելային հեռաչափ Թեք Տ64. հեռավորությունների չափումըթելայինհեռաչափով..........108 6.5. Օպտիկականթելայինհեռաչափմանճշտությունը.....................110 Տ 6.6. Կրկնակի պատկերմանօպտիկականհեռաչափել.....................113 86.7. Տախեռմետր-ավտդմամտտ 6.5. հաստատուն Տ բազիսով Կրկնակիպատկերման. ՀԱԼԼ ագույցով հեռաչափ անապա Տ 6.9. Ղաղափարֆիզիկականհեռաչափերիմասին........................... 122 Տ 6.10. Տախեռմետրական համույթ. Տ 6.11. Տախեռմետրականհանույթիգրասենյակային աշխատանքները անա նաան ն օբյեկտներիանցկացումը Տ 6.12. Առարկաների տեղագրականհատակագծի վրան 6.13. ն Հ Անմատչելիհեռավռրությունների բարձրություններիորոշումը.

Տ 6.3.

ապական

աաա

արթ»»ի

ՀՈՒՅԹ

ությունըն անույթի

Լ.

որ"

Հոն մարերը ո ըանույթի Նաափական 182. իրակամացվուլ սխեմայով կազմված ՍՈ

անեն

արար

»ժ»»»09թ929թՔթթ5թթծ-.

ՀԱՆՈՒՅԹ

ոությրը

ՆՆ

ՏԱԽԵՈՍԵՏՐԱԿԱՆ

ՏՏ

րակ

կառուցում ցանցի ի հանույթի նատակագծիկառուցումը 577. Թեռդոլիտային

կետերին......................

Բազմա ը

ումը կաորդինատային ատրդինատ աք 376. Կ

րԽ։»թԽ,Խ5:»,5ԽՒ,

ապան

ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐ

ԴԱՇՏԱՅԻՆ

ապսապապատասաջարը

ար ափումների հաշվարկր...... անկյունների Ը Ա Նրկողմերի ղիրեկցիոն Ն Աաաա

ՆՈ

աակ

Տ 4.10.Հորզոնականանկյուններիչափման սխալները............................85

ԳԼՈՒԽ `

ւններ

ՀԱՆՔՆԵ

Տ ին աճերի դաշվումը 7.4. ւանաանարն 3 Կոորդինատայ Նաճերի րավասարակշռումը

ուան

ԳՐԱ ՆԱՐ ԿԱ ն72. Մ Գորան

աաաաւաաան

աաա

183.Քարտեզով

ւր

58.1.

ՅՈՅՈՐՈՆԸ՝

աչափականհանչլյթ Աարրյորթոթոթթ ՄՈ ժամանակ տեղանքում հաճույքի

Աոա հափական ոու՛ղիյ)»»»22թՔ9թթ-09թՔ.հեռավռրությումների

ու...

եո

ոնա

աաա

աթո

թթ

ԱաարրոաթթորյրթոայոաթյյյյյյՐրԻՐՐ Բովանդակություն

ՐՈ

Ր:

ՈՐ Ր

աաաջախաապաաադ

ուա

աաա

ցանկ Գրականության

անա

աան

ուան

աաա

ԲԱԲԱՅԱՆ

ՀԵՆՐԻԿ

ԷՖԵՆԴՅԱՆ

ԱՆՈՒՇԱՎԱՆԻ

ՍԵՐԳԵՅԻ ԱՇՈՏԻ ՎԻԼԵՆ

ՊԱՐՈՒՅՐ

ՄԵԹԱՆՋՅԱՆ

ԳԵՈԴԵԶԻԱ

ՄԱՍ ԵՐԿՐՈՐԴ

ՈՒսումնականձեռնարկ

Հրատ.խմբագիր՝ Տեխ. խմբագիր` Համակարգչային ձնավորող

Մ.Գ.

Յավրյան

Վ.Զ. Բդոյան Լ.Բ. Մելիքյան

Ստորագրվածէ տպագրության 05.03 2009

թ.:

Չափսը՝ 60284715:Թուղթը՝ օֆսեթ:Հրատ. 9.2 մամուլ. տպագր. 11.6 մամուլ- 10.8 պայմ. մամուլի: 200: Պատվեր՝ 13: Տպաքամնակ՝

ԵՊՀ հրատարակչություն,Երնան, Ալ. Մանուկյան 1:

Երնանիպետականհամալսարանի օպերատիվպոլիգրաֆիայիստորաբաժանում Երնան, Լլ. Մանուկյան 1: