ՂԵՎՈՆԴ.ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Հարգելի՜ ընթերցող. ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, իր կայքերում ներկայացնելով հայագիտական հրատարակություններ, նպատակ ունի հանրությանն ավելի հասանելի դարձնել այդ ուսումնասիրությունները: Մենք շնորհակալություն ենք հայտնում հայագիտական աշխատասիրությունների հեղինակներին, հրատարակիչներին:

Մեր կոնտակտները` Պաշտոնական կայք՝ http://www.armin.am Էլ. փոստ՝ [email protected]

'

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Պեր Ժու-իդ" (րգմա նու-րյունը, Շր ե.Գր"- 7 ունները ծանոթա Մ

ԱրամՏեր անի -Մեվնդլ

..

«ՍՈՎԵՏԱԿԱՆ

ԳՐՈՂ» ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ,

ԵՐԵՎԱՆ--

ՓՓծՓՀՓՀ22Հ24242

ՊՓՓՓՉՓՓՓՓՓՓՓՓՓՓՉՓ4ՀՀՓծ

(24)

ԳՄԴ 63.3

Ղ 617

ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ

ԿՈԼԵԳԻԱ՝

Ա. Ա. Ա., Աբբանամյան Աբբաճամյան Գ. Ս. Խ., Մ., Դեբիկյան Աբնչատյան

| թաշիկյան Լ.Մ.|,

Գ.,

Վ. Մ. Նալբանդյան

Խմբագիր՝Ս.

Ս.

ԱբնշատյաՊ

ՂԵՎՈՆԴ ՊԱՏՄԱԳԻՐԸ,ՆՐԱ

ԺԱՄԱՆԱԿՆ

«ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ»

լ

:

ի

ի

Ղեոնդ Ղ 617 Պատմություն թարգմ.,ն բաժ:րած.ն ծանո (մշխարչաբար Ա. թագր. Տեր-Ղնոնդյանի, խմբ. Ս. Ս. Արնչատյան.-1982.-184 եր.. Սովետ. էջ.-դրող, |

անո-

Հեղինակը Հարուստ փաստեր է Հաղորդում 7-8-րդ

անան,

ին, խալիֆաթի

կլանի,

կարնոր

4202080100

(01)

էհն

անական

ժանը վիճակի

|

չա-

Հա

Ղեռնդի Հայտնած տեղեկությունները արաբաւան

դեմ Հայ

ժողովրդի մղած պայքարի մասին: ԳՄԴ

(825)

ւ

դդ.

«

63.3 /5-)

(Ը3,.

`

՛

«Սովետականգրող» Հրատարակչություն, թարգմանության, 5. ներածության, ծանոթագրություններին ձնավորման ճամար: 1985:

ՈՒ

Ղեոնդպատմագիշը,որն ընդնանբապես եբեց էլ էՐ կոչվում, ծնվել ե է Ը դաբում: Հայտնիչէ նբա վախշչանվել ծննղավայոր, սակայն կողմնակի տվյալներըենթադւել են տալիս, Ղեռնդը մանուկ հասակում պետք Ե ապրած լիներ Գողթն գավառում, իսկ իո հիմնականուսումն ոբ

ստացած ճետ սերտորեն Դվինիճայբապետանոցում: Կյանքի շփում ունեցող էՐ նա ն, ինչպեսինքն է անձնավոբություն վկաչում, շատ դեպքեւիականատես է եղել ե որոչ բաներ էլ անձամբէ լել քշնամե գոբանույնիսկ կանների ինչպեսեբնում է Պատմության բերանից: մեջ եղած ակնաբկնեբից, նա Երկար ժամանակ ապոել է Դվինում: Մոտավոբապես թվականին նա աբդեն ավաբտածկամ հիմնականում շաբադբած է եղել իբ պատմականերկը: է. Հավանական այցելել է նան Կոստանդնուպոլիս, Ղեոնդր ոբտեղ Հանռթացելէ այն նամակնեբին, որոնք զետեղելէ իո մատյանի մեջ: ԱմբողչՊատմության մեջ Ղնոնդն իբ մտածելակերպով ե ճամակոանքո է, Ն Բենց իբ Բագրատունիներին գովածքի մեկենասըՇակողմնակից էՐ՝ Սմբատսպաբապետի սլունԲագրատունին որդին: լիներ

ոբ

դառմանալի էբ վիճակվածՂեոնդի նակատագի» պատմական մատյա-

նին թե՛ միջնադառում, թե՛

նոր

Նոան ժամանակնեբում, ճաջուղող

ե Հովհաննես նեբան Թովմա Արձբունին Դ՞ասխանակեբտցին չեն հիշում, թեե

ՀովճաննեսԴբասխանակերտցին հազիվ թե օգտված չլիներ նբանիլ: Առաջին չին նբան ճիշում պ ատմիչը, չն է, երկու դ ն Ստեշ ապրած ապ փաննոս Տաբոնեցի Ասողիկնէ: Ապա նբան հիշում են Սամոփլ Աճեցին. ՄխիթարԱնեցին.ՄխիբաբԱյբիվանեցին, ե ԿիբակոսԳանձակեցին ուշիչներ: ոբ

,

դար

ուշ

ԺԸ դաբում ճայկական Այնուամենայնիվ նոր պատմագիտության ճիմ-Տ8--

ճադիր ՄիքայելՉամչյանըիբ եռաճատոր «Հայոցպատմության»մեջ, ութ ի մի են բերված ոչ միայն նայ, այլե ճույն. ասոբի ն այլ պատմիչնեոի հարուստ վկայությունները,տաբօբինակկեբպով չի ճիշում Ղեոնդ պատ-

|

մագոին:

ՂեռնդիՊատմությունըճայագիտությանմեջ առաջինանգամ դեռ ձեռագիր վինակումօգտագործելն նշանից մեջբերումներէ առել հ. Ղուկաս Լ բեճիճյանը, պատմական Հայաստանի տնճտեսական-ճասաբակական Համշակութային կյանքին նվիրված «Հնախօսութիւնաշխարբճագբական յաստանեայցաշխարճի»՝ 1835 թվականինլույս տեսած եռաճատորբ ուսումնասիրությանմեջ: Գրեթե նույն ժամանակլույս տեսած «Նոր Հայկազեան

թոռան» ԱԻ բառարանը» տաի դի է

ո

տյա

ագոր

օգ տեսած

ա

զ

Վ

-

)

| :

'

Հոգու ՂՑԳթոագի» Ր

ց

զ-

Ղեոնդըաղբյուրներ քիչ ունի, քանզի, իՐ իսկ վկայությամբ, ճաճախ ականատեսնե ականջալու-է եղել իբ նկարագբածանցուդարձեբին: Հենց

առա

մանբամասն -

Է

ոտոռոօու ՄԼ ր. ԼՇոօտտճ ԱՇրօքողտ չճտաֆՓօՔհճքոշոօւն ՇՈՇ, 1862, «շք. ԼԱ--1Լ /Է. Ոտոուժոմ, Հայկականճին դպրութեան պատմութիւն (Դ--ժԳ ղար), Վենետիկ,

--

1886,

41.

էչ Ւ.

478--480:

Ալիշան, Հայապատում,Վենետիկ, 1901, հօքմտշհլոո, 16 1ռոճտօո 2ստէձոցմՇ

ՃՏօէ |, ԷԼ,

ՈՆ

ՅՐ հունս,

ք. 84. 88. Ս.

չ

»

Ս.

1904, Տ, Օհճշտոո,

էչ

76--ջ2:

օո

Ճոօոլո

սոէօք

4:

ՃՈՌՇոլո

սո

ռելտոհօռ

ԷԼՐՒՏՇիճէէ,

-

Լոսոշոէ, ԼՃոոճուծ

872ճոշծ

շու

օէ 1715,

Քուլտ, 1919

,

Մառկուաոտ, թարգմ. Հ. Հայ Բագրատունեաց ճիւղագրութիւնը,

Մ. Արեյան Հարց ճին տուկանոցյան պատմություն, Ա. (էոներ նան.

Վիեննա, 1911,

ճառռատ Սակայն, բնականէ, ոբ վաղ միջնաղառիպատմագբական ժառանզությունը պիտի ազդեր նբա վբա ե, իշոք, նբա եբկի մեջ ակնբախ հետքեր են ե՞շնում մանավանդԱգաթանգեղոսի պատմության:Հայության պայքաորը աբաբական խալիֆայությանանաոգլծի դեմ ճիշեցնումէ Հռիխն սիմյան կույսեբի ամառ դիմադբությունըչաբ բոռնապետին, պատմիչը քամեմում է իո աճախ նա եզիդ խալիֆայիճալածանքների մասին խոսելիս՝ Ղեռնդընշում է, ձգտում էՐ դնել ն ճամբառնալընդ վիմին ճաստատնոյ,վիմին ինչ ոչ կարէր ստնանել, բայց ինքն վիժին խորտակեցաւ2։ Սա գրեթե բառացիկոկնություն է Ագաթանգեղոսի խոսքերի: Ղեոնդըճավանաբար օգտագործելէ նան վկայագբական գբվածքներն Բենց Սաճակ Համազասպ Արծոունի եղբայբնեոիվկայաբանություն իբ պատմությանէչեչում սեբտ ճետ: Մեֆ է կապ ունի նման գոբվածքնեոի Աստվածաշն ոճական ազդեցությունը Ղնոնդի վոա։ Թեե մի ժամանակկասկածելիէ թվացելՂեոնդիկապընորա նախօոդ Սեբեոսիճետ, այսոմանդերձայժմ կառելի է համոզիչճամարել Հ. Թոփնյանի ն Ն. Ակինյանիայն տեսակետը,որ Ղեռնդըծանոթ է եղել Սեբեռսի պատմությանր:Ղեռնդըշաբունակողնէ Սեբեոսի, բայց մոտ քսանամյա մի ժամանակաջշոջան (040--660 մոտավորապես) կոկնվում է եբկուսի մոտ, ե ճենց այս տաբինեբիդեպքեբըշաբադբելիս՝Ղնոնդը ցույց է տալիս իբ ծանոթությունըՍեբեոսին:Ղեռճդն այստեղ ոչ միայն օգտվում է

-

րեան, 1968, էչ 493-499. 10 Ն. Ակինեան,Ղնոնդ հրեց պատմագիր, Մատննադրական ՀետազոՀտ. Գ, Վինննա, 1930, է, 34-43. տութիւններ, իէ, --4ձ.-

շաբաղբանքը: 0-ինակ ոբ

«ուս

առ

ու

`

Ց),

կիրճ է:

Ագաթանգեղոսի խոսքեով

-

Արշաւանք արաբաց ի Հայս, արարեալ Ղնեոնդվարդապետի Հայող, Կ. ՇաՀի լոյս ընծայնաց կ. Վ. Շաճշնազարնանց, Փարիզ, 1857, էչ 10--18: նազարյանցը Փարիզում ճրատարակեցճայ պատմիչների մի ամբողջ շարք:

է, հետնանքովէ, ռր Ը ղաբի այն ղեպքեոը, ոբոնց ժամանակակից ե ճշգրիտ է նկաբագում, իսկ է դառիմասինիբ խոսքը ճա-

սբա

պարզաբանելու ենԳ. Վառպարժանվույն գնահատել օզտագոոծել

|

ճամենայն Ակինյան

կան:

Իոսսես

.

1849-ին լույս Վոբացտարեգրությանֆոբանսեբենթարգմանության առաչին հատոոի ծանոթագշությունների մեջ: բնա բի Ղեռնդի մասին Դ չի" ին զ գնաճատականները յ : տալիս են նբա բոազ կ. Շաճնազաոյանըէ ե ոուսեբենի հբատաբակիչ բարգմանողՔ. Պատկանյանըշ իրենց առաջաբաններում: Ծբկուանէլ թե՛՞ առաջաբանում,թե՛ մանավանդ ծանոթագճոություններում շատ արժեքավոբ դիտողություննե»են անում ճամար: Ղեոնդիբնագրինառնչվողհարցեր Ղեռնդի Ն պատմություննըստ հանալյանըչ,Ղ. Ալիշանը Հ. Թոփճյանըծ,Մ. Ղազառյանը",Ժ. ԼոռանըԴ, 8. Մաբկվարբտըրճ ե Մ. Աբեղյանը: ուսումՂեռն Դի մասին ի» մանբամասն լ : ՄՔողյանը նասիրության մեջ Ն. ԱկինյանըՒննության է առնում եբրա կենսագբու-

թյունը, ձեռագրբեւը,աղբյուրնեոը ե այլն: Հանգամանորենճետազոտված են 0մաբի ե Լեոն կայսեր նամակնեոը:Ոսումնասիոության եբկոոոդմասում Ն. Ակինյանըայն միտքն է Բայտնում, թե Մովսես ԽոբենացուՈղբը ՂեռնդԵբեցի Պատմությանվերջաբաննէ եղել։ Ավելի առաջ գնալով` նա ե Ղեռնդ նույնիսկ նույնացնումէ Մովսես Խոբենացուն եռեցին։ Ինչքան են էլ անճավանական այս տեսակետնեոը, ղեպս Ն. վերլուծումը Ղնոնդի Պատմությանուսումնասիոմանճամաշ ճետարքբքրական չատ էջեր ունի։ ե մանավանդ Նռբազույնուսումնասիբությունը, ՂեռնդիՊատմության կբա գոքում զետեղվածթղթերի Ա. է մասին, պատկանում Ջեֆոիին, որի դիտողությունները հիշյալ թղթեոի մասին արժեքավորեն ե ճետաքոքբա-

ո

1.

ՍՀՈաց, Օհօօուտ

մոտ

11 տոմ Լօօ

111, Յոժ

էօ

օէ Լիճ

ԸՕԼոծՏթօոմտուծեծէածծո 37 (1944), ք. 269--

՛Լհիծօ1091631 864167,

՝

Յ

ՊատմութիւնՂնոնդնայ,Ս. Պետերբուրգ,1887, էջ Ճայոց, Ագաթժանգեղալ Պատմութիւն -ծ-5.-

1909,

պարբ.

100. 80--81:

(արաբ խալիֆաների նվաճումները դեպքերի Լ

առաջինարշավանքնեոր

լ Հայաստան) այլե ե՞բեմե ոճական նմանությունկա նկարագբությունից, կ երկուսի միջե, թեն, ընդնանոապես, | ճարտառությամբ օգտվելովիր նաՂեռնդըձգտում է աննկատելի խոոդից, դարձնել իբ կախումը Սեբեոսից:ի Ն.

| Ակինյաննայն ենթադրությունն է անում, թե Ղնեոնդն իր ձեռքի տակ ունեցել է նան խալիֆաների մի ժամանակագբություն (ըստ եբեուչթին առաբեոեն),սակայն ընդճանբապես ճայ պատմագոության աբաբաճետ կանի ունեցածառնչության դեռ մշուշապատ է: Արաբպատմաճաոցը Ը գրությունը դաբում դեռ չէՐ կազմավոբված ն դժվար է ասել, թե ինչպիսի աոքայացանկ կամ ժամանակագբություն կաբողէբ ծանոթլինել ճայ

րո

ռ

`

Ղեոնդը ապրել ն ստեղծագործել է պատմական իբադառձություննեբով հարուստ երբ Աշնելքի ժամանակաշոջանում, մեջ մեծ պ ատմության ճեղաջոջում

կատարվեց: Ծնոնդ առավ մի մաբտականկոոն ն մի նոր ա իում է դարում քաբոզածնոբ կբռնի դրոշի տակ միավոովեՄուճամմադի ցին Աբաբիայիվաշկատունցեղեր ե սրբազան պայքարի(ջիճադ) դուս | եկան ընղդեմ դբացի եշկբնեբի։ Անապատի զեղեոր նեբխուժեցին բարեբեր Ասորիք Միջագետբ: ժամանակն այնքան հաշմարբ ԷՐ. առանց մեծ դժվարությաննրանք իշականացբին ԵՐիրենցցանկությունները: կաբատեպատերազմներից ուժասպառէին եղել Իրանն Բյուզանդիան: "ի

Փայությունը:

ու

որ

ու

Օմար

խալիֆայի (634-644)իշխանության տասը տարինեոըր Քաղթանակնեբիմի շբջան դարձան: Իբաբ ետեից նվաչշվեցին Պաղեստինը. ե Ասորիքը, Միջագետքը, եգիպտոսը մի մասը: Նբա ճաջորդ0սԻՐանի չո ա իրանի բոլոր

ԱՐՑ)«վառվեցին

ինչպես նահանգները, Հայաստանը (ժամանակավորապես): Աբաբնեորը Եգիպտոսից անգան ն

նան

Լիբիա

ապա՝ հյուսիսային Աֆոիկա:

Ալի խալիֆայի (656--661)ե Ասորիքի կուսակալ միջե Մուավիայի

պայքաբր դանղաղեցոեց արշավանքների հոսանրը, սակայն Մուավիայի դառնալուցճետո աբաբնեոն արդեն լուրջ` բախումներ ունեցան խալիֆա ճետ: 669 թվականին Քյուզանդիայի նբանք արդեն բախում էին Կ. Պոլսի դոնեբը Քաղկեղոնի կողմից:Մուավիայի մաճվամբթեն Օմայան պետուքյան մեջ եԵբկպառակություններ սկսեցին, սակայն Աբդ ալ-Մալիքր (655--

705)

ղեմ

ե կազմակեոպեց վերջնակաճապես խալիֆայությունը Բյուզանդիայի ճետո հաղթանակներից նվաճեցՀայաստանը ԲՔաբեան Ե՞կոներով: Աշաբական խալիֆայության լուծը ղարհբ շարունակմաշեց հպատակ

ե ժողովուոդնեբին, պատահական չէ, ոբ նբանց ղեմ մղած պայքարում ծնվեցին մի շաք ժողովուրդների դյույազնավեպեր՝ այկական ՀՍասնա ծռերը», բյուզանդական «Դիգենիս Ակոիտասը», ֆոանսիական «Ռոլանդի Երգը» ե վերջապես «իմ սպանական Սիդի երգը»:

--6--

"

"

առբաբնեւն իշենց առաջին աբշավնեոնէին կատարումՀայասկ կկայսբությանն Սասանյան Բյուզանդ կ Եբկիոր բաժանվածէբ Բյուզանդական ճետռ աոնմտյան բաժինըկաականի ճաշտությունից ա աալիսյ ա ունենալով Դվինն քաղաքը), իսկ առնելյանը՝ Հայոց մաոզպանը,

եր. ՈՒ տաճ.

ճ

ԽԱ ճ

են ( ԻԳ

Լ:

։

աինԱ ա Բո

Բեոոն:

ն

Սառա լախջախվեց աղբառշավից լուքեւի արֆայւթյան բաժնիցվեռացավիշաՔլոպանդիան։Հայաստանի

բայնռր

Տա աաա,

Իր ԽՆԱ

առնելյան

մատու թոկայավ,բապանգաՀայոց իշխան Թեռմիավորբվեց թվականինՀայաստանը լոՓը, արաբների Նեղվելով Ռշտունու ղոբոս գլխավոբությամբ:

կան

ն

հերխո ւմնե ի: խալիֆա իշխանապետ

Թեռդոբոսշտու նենգ քաղաքականությունից, բից ե Բյուզանդիայի կնքելով վճռական քայլի դիմեց,652 թվականինդաշինք ճետ ե Հայաստանը չեզոք ըստ էության վեբածելով ճառձակումնիր ԹեպետկոկեվեցինԵռկու մեֆ պետությունների

ը."լ:

(52 վեբաճաստասեզց սուքանդերձՄուավիա խալիֆան661 թվականին ն Հայոց իշխանղարձավԳոիգոր Մամիկոնյանը: բվականիդաշնագիրը, Նբա բարգավանեց Հայաստանը տաբինեբին քսանամյա իշխանության տարիներին զարգացավ:Դեռ աբաբականառշավանքներիխոովաճույզ Ներսես ավառտելէբ Զվաբթնոցտաճառի Տայեցի կաթողիկոսի Արունում կառուցեց բությունը, իսկ Գոիգոր Մամիկոնյաննիջ նստավայր ու

շինաբա

տաճար" իշխանական պալատ: կողքին փառաճեղ էՐ, որի տիբակալ

մի իշխանապետություն ղաբում Հայաստանը ժողովում ն ապա ճաստատվում լոց իշխանը ընտրվումէՐ նախաբաբաց ստանում ե կայսրից կամ խալիֆայից։Մշտական նստում ԷՐ իշ տիամեն իշխանապետ չուներ Հայոց իշխանը, քանի ոբ Համազասպե Արուճում, Աշոտ Քագբատունին՝Դառույնքում,իսե էր ՀաՄառմետում Ներսեն Կիսանկախ Կամսաբականը՝ (Եովանդաշատ): վեոբջին ԳոիգոբՄամիկոնյանի իսկ յոց իշխանապետությունը, ՀաՆ նբա ճաջոող Աշոտ էր վայելում: է դառի եբկբորդ կեսում տիյաստանըլոիվ անկախություն մեծապես նպաստեցտնտեսականկյանքի զառգացբող իբանի ն Փոք Ասիայի միջե անցնում էո Տաբանցիկառնտութը մանը: Ն Արաքսի ճովտով. ճող ստեղծելովճին քաղաքներիզարգացման նոբեոի Աէ նամար, Վաղառչապատը, Դվինը, ոռոնցից կառելի ճիչել ստեղծման Ն Կառնո ճայՍտեղծվեցին քաղաքը: (Մառմետ) Բունը. Ծբվանդաշատը դասականկոթողները,ն ծաղկեց ճայ մակական ճաբտաբապետության ն 1տենագբությունը,տալով այնպիսիդեմքեո, ինչպիսիքէին Սեբեոսը նանիա Շիբակացին: ե մշաէբ քաղաքական, է դառումընթանում տնտեսական Հայաստանը նվաճումը վեբասլաց ուղիով, սակայն աբաբական կութային զարգացման Հա-

է

նստավա տիտղոսներ Աղթամառում, Գոիգո Ռշտունին՝ Թեոդորոս -ույբներում. Մամիկոնյանները՝

իշխանության

օրերին (685--689) Քագոատունու

տարիներին

խաղաղությունը

նբա ընդհատեց

բնականոն աճը ե բարգավաճումը: Անա պատի խոբշակի անցանաբաբական զորքերր701 թվականին ճ այկական լեռնաշխարճով: ԶոբավաբՄուճամմ ադ իբն Մոուանը Ջեմաձոբից Մոկսից մինչե Սեան ղավ նույնիսկ

նյութում

բնաջնջելու ճայ նախաբաբական

Նենգ ոսոխիոբոգայթիցհեռացող հայ նախարարների խումբըՍմբատ ճազբատունու ակամա պայքառի զլխավոոությամբ բռնվեց հետապնդող Բշօեմի գնղերի ճետ, սակայն Երտում Վաբդանակ պարտության փսոնեց աբաբնեռին, ապստամբության այնպիսի ալիք բարձրացավամբողչ լեռնաշխաորճում: Հայերն սպանեցին աբաբ ոստիկանին: ճնշվեց ընդվզումը, սակայն Դամասկոսի արքունիքը զգաց դիմաղբության ուժը ե զիջեց: Նոր ետ ոստիկան Աբդ ալ-Ազիզը ձեռաճբավիրեց ցած նախառոաբներին, վեբստին ճանաչելով նրանց ձողատիբական իբավունքները: նոր Շինականը համակեւպվեց իշխանությանը, լծվեց աշխատանքի. վճառելովգլխաճառկ ճռղահաոկ, ե կատարելով մարռդաճառկ այլ պարճակներ:Տասնճ ինգ հազարանոց այրուձին նախառճաբների գլխաում վորությամբ էր մասնակ խալիֆայության մանապատեբազմներին, վանդճյուսիսից խազաբների ղեմ: Նվաճված ճողերից մի ընդարձակ կազմվեց նաճանգ, ոբի մեջ մտնում էէն Հայաստանը, ն Վիրքը,Աղվանքը, Շիովանը Դարբանդը: Պատաճական չէր, այս նոր վաշչական կոչվում էր Արմինիա, միավռոր քանի գլխավորբաղկացուցիչ մասը Հայաստանն էր, ն նրա մայբաքաղաքն էբ Գվինը: կար փողեբանոց, Այստեղ ոբր դրամներ էր թողաշկում՝ արծաթ ե պղինձ, Հայաստան (Աբմինիա)ե Դվին(Դաբիլ)մազավոուոր

ու

սպառնաց

ոբ

ոբ

թյամբ: Դեռես

է

դարի սկզբից Հայաստանում Բամաճ առաջնության

մաբտնչող ժառանգաբար իրենցձեռքում էին պաե իշխանիպաշտոնը, երբ Սմբատ իշՔագբատունի Բետո խանից Հայռցպատոիկ Աշոտ Քագբատունին, ճանաչվեց ընդվզեե ցին Գոշիգորջ ԴավիթՄամիկոնյան եղբայբնեոը, չկամենալով ճբաժաբվել Ե--է դարերում իբենցտոճմի վայելած բացառիկ իբավունքներից: Աճա այսպիսի լարված Ը դարում Քազբատունիները ճում

Հայոց

իշադռության մեջ սկիզբ առավ 747--750 թվականների ճայկականապստամբությունը Օմայանխալիֆայության դեմ: Շաոժումը տաբածվեցամեն կողմ, ոտքի կանզնեց Սասունը: Սակայնմիջե նախարարական ե՞կպառակությունը շինականների ընդվզումըանմիաբան

-

դեմ որոշեցինայս շարժման ճախարաոնե՞ի անճաջող վախճանը: Նորիցծանբացավ բռնակալության լոծը նոր տիբակալների` Աբբա»ձեռքի տակ: Սանբ, յանների անճանդուժելի հարբկապաճանջությունը ժասպառէՐ անում շինականին, քանզի Աբբասյան ԱբուՋաֆարոչ (իտյն ու-

ավելացբեցճառկեբր,այլե կանխիկարծաթովէր տու՞քր

պաճանջում: Ասպատակության ենթաոկվեց ոբի իշխան ԳագիկԱՐՀՎասպուբականը, ունին, ի

վերջո չդիմանալով անհավասար պայքառին, փակվեց

նկան ամոռցում: Սպանվեց Հայոց իշխան ՍաճակՔագբատունին ե ճարքունիս նբա գրավվեց ճառստությունը: 8.

ինչպես Բայ նախարարն չինականը քաչ զիտ Աբբասյանխալիֆայությունըիբ ճզոբությանզագալ ու

Սյունիքասպ ատակեցու ավերեց:Նբա թողած տեղակալը՝ ոստիկանը, էր

տոճմերը:

եԻը՝ Հորոզոգի ա կոզմից: ֆիրրա քանդեն

Քաբկաճաննեբի խոշտանզումնեոը

ու

ու

ա

Ղեոնդի նկաբագոածսբտանմլիկ

նման

նախընտոբեցին Մի Մուշեղ կաններին

զտնվում. նակետին թվաՆ

էբ

իկն առի հաաակ ուսեկան անճավազոտեմաբտի։ իբն հազաբանոց Աաաազուք թայի զորքի դիմաց հայ ապստամբների հինգ Ագնի ճաՄա

սաբ

ծ

ա-ի

նքը

774-715

ն

ԳԼ

Ամբ

դ եբեսուն

Վ

`

նե կատամաոտում կենաց ն մաճու պայքարմղեց, ռազմի դաշտում թողնելով երեք ճազաբ քաջարինաճատակների, եղ Մամիկոնամիկ շ յանը, սպարապետՍմբատ Քագոատունի ճաջոբդող ծանո տաբինեոին,եբբ Հայոց իշխաեն Ապստամբությանը էր Աշոտ Բագբատունին, խալիֆայության այ տոբում ոա էին ժողովոդին, ձգտելով Ն դ ուժը: Աբմինիայիոստիկանըխազար Մ կվ ձին այնպիսի ղդժվառին բ պայմաննեջի մեջդբեց, ՆԸ Րր, զոնճվեցին Հայոց իշխանը՝ Տաճատ Անձնացին,ճայոց սպաբապետըե այլ զորավարներ:

որոց Ն որին,

Կական աինՎ հար այկական Աա եի Նր պատժիչ Բզաաները Կ

ԿՆ

Ըմբոստլեռնաշխաոհըընկճելու ե Բյուզանդիայիդեմ ղացնելու նպատակովխալիֆայությունըայկական աբաբ զաղթականցեղեբով, ոբոնց շնորհեց զոհվա բետնոոդնեբից խլված ճողեբը: Մանո ավ ալնպիսի աստիճանի, աբաբ պատմիչնեոիվկայությամբ Բուն ալ-Ռաշիդամիրապետիօբոք բ տաբեհկան Արո լիոն աշծաթ դբամ նառշկ,մինչդեռ սովորաբարչորս Ճնշումներիհետնանքով առավել ես ուժեղացավնայ տագաղթը Քյուզանդիա,ոբր չափազանցաղետալի ճետնա նեցավ Հայաստանիճամար: կեշպաբանափոխվեց հայ կազմը ն նբանց տիբույթնեբիքաբտեզը: Ասպաբեզիցղուոս կա այեպիտներ, ոբոնք թե՛ սի նախաբաբական Արշակունյաց մանակաշոջանում,թե՛ Ե--Է ղդարեբումկառբնոբդեւ էի աղ քաղաքական կյանքում: Գբեթե չքացանՄամիկոնյանները, Կամսաբականները, Ռշտունիներ Նե այլն: :

Լ

ոո Արան Ն ո

ոբ

որկազաճանբությո չա միճիան Ին

միր" ո Ցաբում: իմ" հի աբո ե լան տեե՞ի րվա ԱՐ

իոն

Ի. Յո

եոկ-ի

Մղձավանջային դբությունը մասամբմեղմացավ,եբբ Թ ղառբիսկզբի: Քայ նախաբաբական տնեբր նոբից ճնաբավոռություն գտան ասպարեզ նելու: Դեռ Հարուկիօբոք խալիֆայությանմեջ սկիզբ էին առել նեոքի խլոտումներ,իսկ նբա մաճվանից(809) հետո եբկու ոբդինեբիմեր, քաբբ շունչ քաշելու ճնաբավոբությունտվեց ճնշված ժողովուրգճերին: ոբոնք Ասպաշեզիջան Քագբատունինեբը, ճայտնի էին դեռ Արսւաչեսյան իսկ Առշակունյայ ժամանակաշշջանից, Հայաստանի թագադիրասպետներնէին: Տի՞բանալով Հայաստանիճողերի զգալի մասին` Շիբակիցու Աշոցքիցմինչե Մոկք ե ԱյբաբատիՈստան գավառից մինչե ՉորբորդՀայք, նբանք ղարձան Հայաստանի ամենազոր նախաբաբական տունը, լոիվ մեկռաացնելովմբցակից Մամիկոնյաններին:

ԷԷ

Վայ

թագավոոության

--Տ8--

Աշոտ Մսակեր դեռ 90 թվականից(մռտավոբապես) Բագրատունին Հայոգ բնորոշվումէ որպես Մաճմեղիե աշաբագ իշխանի դերբէջ կատարում, իսկ 804 թվականինամիբապետր ճագիոը,ուր նրա աշխատանիր ճանաչեց նրա իշխանությո թվում է թե բուն վեբնագիորչէ: Հետապատմություն, նը: Նա զսպեց աբաբ ամիբա Ջաճնաֆին,ոբն արշավանքների են Ղնոնդի գոքի մասին: ուներ: թյան ճավակնություններ փառավորէր Աշռտիոբդին` ԲաԱռավել քրորբականճայ պատմիչներիվկայություննեոր «Պատմուճամառոտում` է նրա ա յսպես գաբատ բովանդակությունը իշխանացիշխանը (պատոբիկնեբի պատրիկ), ոռի իշխանությանը Ասողիկը Ն անցից Հայոց ի նոելիցն ինչ վասնՏանկաց ենթակաէբ ամբողջԱռմինիանաճանգը,քանզի նա ճամառվումէՐ ոստիթիւճ "Ղեւոնդեբիցու, Գանձակեցինայն կոչում է. «Ղեւոնդ կանի տեղակալը:Ըստ աբաբ պատմիչ Թաբառիիվկայության, նա պագունց բռնութենէ»,իսկ Կիրակոս նոբա ե աթոռակալք Մաճմետ նան ոբ էբ հանչել զոբ ինչ գործեցին Պատմութիւն, ոստիկանիպաշտոնը: Ասպաշեզ Առմինիայի իջան նան եբիգու ե առաւել նս րնդ ազգս Հայոց»: Արծբունիե Սյունի իշխանները,ոբոնք ավելի ամբացանՎասպուրական ամենայն ընդ աշխաոքճս ե պատճառրՆ. Ակինյանըճամառում է ՂեռնՍյոնյաց նաշանգնեբում.ինչպես նան Աբցախիիշխանական Վեբնագրիփոփոխվելու տունը: Ըստ նբա՝ նամար Դժվար էբ Աբբասյանների ճաշտվել նման իբադբությանճետ. դի մեզ ճասած քնատզույնձեռազոիառաջինէջի կորած լինելը: Տ50 առաջինէչի բովանդակությունը վեբստին րնդօբինակել թվականին ամիբապետը Լատո:կհանձնաբաբու-գրիչը,կամենալով Մուտավաբքիլ ճին վեբնագիբը: Թվում է, թե պատմության թյամբ ՀայաստանուղառշկեցԱբու Սաիդ ոստիկանին:ՍակայնՔագաբատ վերականգնել չի կաբողացել անունը՝ է լինի նշա հիշատակառանում պաճված պետք Քագրատո.նու նբամանով նբան դիմավորեցին վեբնագիոր բուն նաբավայինսաճմանների տանս ն Թոորգոմայ»: ետ վբա Ղեւոնդի վասն ժամանակագոաց մի կեռպ ուղառկեցին:Հաչորջդտառին ուղառկվաձ նբա որդի «Վարդապետութիւն Պետք է նշել, Ցուսուֆր, էՐբ նենզոբեն ձերբակալեցիշխանացիշխանին,խութեցի լեռՂեռնդի Պատմության սկիզբը ես վնասվածէ: Այս եբբ Սամուհլ Անեցին քաղվանականներրՀովնան Խութեցուգլի սվոշությամբ բանո եբնում է մանավանդայն դեպքում, գրոհեցինՄուշ քաղա քը, ոբոնք Ն Ղնոնդի մոտ ավելի ճամի լեռնակաձ աչտեով խոցեց եկեղեցում թաքնված ոստիկանին: ձաբաբ մեջ է բերումՂեոնդից տողեր, է լներ մի ընծայական են: ունեցած մեծ Ղեոնդը պետք տիբապետության հալիֆայության վերչին կիրճ Հավանաբաբ աղետն է Քուղա զոե ոբոշ Այս առթիվ Հ. Բ. մասին: Մաճմեդի մուտք տողեր "ավարի բազմա՞ազար գլխավոռությամշ զոբքի նեջխուժումըՀայաստան: (նեբածական) Աւաջեն ո՞ր ղարբձանՍասո.նի ՍարգսյանըեույնիսկփորձեցԱնանունի (կեղծ Սեբեոս)արքայացանկը լեռնականները: Աշռտ Արբծբունու ճեբոոբ գտնվել է նրա ղա նախապես սազան դիմաղոություն,Նկան ամբոցում նեքին գժտություննեւիճ'տեվեբագոելՂնեոնղերեցին. ենթադոելով, վանբով վերջացավ կամավոր սկզբում4: Գազանաբարո անձնատվությամբ: Պատմության քշնամին Բակիրճ է. մանավանդ րեպետ ասպատակսփոեց ճայկական գավառներում. այսունանդերձշատ ճատվածր Ղեռնդի Պատմության սկզբնական Թեն պետք է նշել. ոբ ճետ տարիները: անզոր գտնվեց Աբցախական աշխաոճում, պատմության ճամրնկնող եսայի իշխանըզսպեց նա Սեբեոսի նե հնաբավորէ զոռ՞ները: Նորից ոտքի կանգնեց ՎասպուրականըԳ̀ուրգեն Ապուպելնի Ղեռնդբ այստեղ լբացնում է իո նախոողին ղդոա շնոբճիվ աբաբական քաղել մանբամասն տեղեկություններ Սասունի. Վասպուրականիե Առցախի նշգրիտ գլխավորությամբ: Քեբոսակա՞ ղառնում իո փայլուն պայքարը առաշինաշշավան գտավ հայ ճեշոսականվեպի՝Սճասաճշտացոլումը քներիշրջանիմասին: նա առաջին (Զորապահակի ծոհբի. հեբոսապատումոբվագնեբում: Ղեոնղըխոսում է 640 թվականիաբաբական եոբկբոբդը:նա մանհամարելով այն միայն Հայ ժողովողիԼամառ պայքարըհասավ իբ տբամաբանական մ ասին, արշավանքի վբայլով) վախնաեկող աոբամասն Ատոպատականից եին: Մուտավարբիլի նկարագրումէ 642/43թվականների (861) թուլացավ խալիֆայական սպանությամբ լուԹեոդոռբոս իշխան Հայոց արշավանքը: ծը. ն դիվանագիտական ճմտությամբ օժտված Աշոտ Քագբատունին շավանքը,այն ճամառելով առաջին կաթշնակազմակեբպել էՐ պաշտպանություն Բողացավ ազատազբելՀայաստաննօտար եանոնավոր ձգտում Ռշտուին լծից վեբականգնելՀայոց մու զոբավաբիանբարչացակաՊբոկոպիոս անկախ պետականությունը՝ բյուզանդացի սակայն դեմ, Քազբատունյաց թագավոռբությունը: Աճա այս մության պատճառովհնարավոր չեղավ ետ մղել թշնամուն: շՐշանից մոտ մեկուկես դար տեող մի ժախոովանույզ Զորա պահակինաէ նկաբագբումՂեռնդի ի մանակաճատված ԱբաբներիԵբոոբդ արշավանքըՂեոնդը դնում է պատմության մեջ: 650 թվականին: տասը տառիանց, այսինքն նապաբճովեկած արշավանքից

իչխանու-

ոո

ո՞ր

ուր

ու

ու

` :

.

ՂեռնղիՊատմության դատելովնրա մասին պատՀ բովանդակությունը. միչնեբի վկայություններից,ճիմնականում անաղաբտէ մեզ ճասել: Ոբոչ վենեի առառկա է դարձել միայն նոս Պատմությանվեբնա-

Գիրը: Ղեռնդի Պատմության այժմ ձեռագրերում --10.--

՝

գոյություն ունեցող վեշ-

ՏարօնեցւոցԱսողկան.Պատմութիւն Տինզերական, աչխՍտեփանոսի

էջ Պետերբուրզ, Մալխասձանց, կիբակոս Գանձակեցի. Պատմութիւն Հայոց, 1885,

Ս. Հ

չջանյանի, երնան,

1961,

էջ

7:

աշխ.

կ.

Մելիք-0Ճան-

7:

ե 464։ երեց ոդվատմադիր, Սիմէոն Ապարանեցին ն կեղծ Սեբէոսի առեղծուաՍարգիսեան, 1915, էջ 348։ ծը» Բաղմավեպ, ՅՆ.

Ք,

Ղնոնդ Ակինեան.

--11--

Աթ Խանն Ա

ազյալնեո պարագան այբուձի են

նում

ատ-

լ նա տալիս է Աբաբնեբը ԿոգովիտգավառիԱրծափամբոցը ե պաշառեցին գւաարդեն աղորղած Իբն ալ-Նսիր աբառշի, Ե՞բ ն էին, միչնեբի (Յակուբ վելուվբա ե հասավԹե ողոբոս Ռշտունին ջախջախելով աբաբա-խազաբական ճանդիսանում |

այ Ան վբա

ինի

:

661 թվականից,այսինքն նետո

լուց

նուրույնէ

է

՞

աոնում,

օմայանների գախ անցնե իշխանության

պատաճած դեպքեոր Ղեռեղն առավել մանբամասն ե չէ նկաբագոում, քանի Սեբեռսիպատմությունըայստեղ կանգ ոբ

աղբյու» կառեոո ,

,

`

ՏՈՑ ան

ն

ոտ

ուսումնասիբելուճամար, մասնակցումէր ն ձանատ րձնաջու ժամմ Բագրատունու պատիկ մ ոբին Ղեոնդը ականատես-ժամաԱռաջին կարնոր է ադառձությունը. է թվաւաննեոիճայկական ապստամբությունն նակակիցէ. 747-150 լ

"Վ

շաբադոումէ բացաճայտորեն աբաբնեբիղեմ: Այստեղ պատմիչը իբաղբությո-նից՝ կամենում էր Բյուզանդիայի Մուավիան ի ՄԲի Բագբատու ճամակբանքը ա թաքցնում պայքարում ապաճովելիբ թիկունքը կողմնոբոշումը ղաքական Հայկականլեռնաչխարճում ի Աշռտ է հայոց իշխան վեշաճաստատելով թվականինԹեռդոբոսՌշտունու զգույշվարքագծին:Ղնոնղը արդաբագնումՔամաձայնչէ Ն կնքած իր Գբիգոր բոլոբովին բատունու Բաղաժքականությունը (ռբի մասին միայն Սեբեռսն է խոսում)՝ .գայմաճագիոը ճանաչեցԳբիգոր Նախաճախուռն գոբծելակեոպին: Քամաջձակ Մամրկոսչանին Հայոց իշխան: Նոա իշխանության վիթ Մամիկոնյանների բո վերջին փորձումէ դիվանագիտական դեմ

Ելնելով նոր

Քետ

ե ձակվլցին խազա-նեոը,

Աշոտ հազբատունին,ոբի

տաբում

այղ

օրոք

պայքառումնա

ն

ե

բան ապանվեց: աշուղն թե՛բյուզան ի խան Հայոց

նարձակումներ գոռծեցին ղացիք, թե՛ աբաբնեոը: Զառմաճալիոբեն Ղեոնդըչի Տիշում ՆեԵՐսեչ ոբր Կամսարականին, նաջոբդելէ՞ Աշռտ են Ղեռեղի կողմիցՀայաստանի վեշջնականնվաճման որի է բյուզանդա հաստատվում Թեռփանես) Ն աբա

Հ

Բազբատունուն:

Ն

ճզոապատամբո

ժողովում Աշոտ Քագբատունին բաբաց ճոբաժառվել ից. ճութրյամբճամոզել նախաբշաոբնեբին` «ա ոբ անօգուտ է. ստիպվածէ լինում միանալու բայց տեսնելով, Գբիգոռի Շուտով սԿոբիցեն սբվումԼաբաբեբությունները խորճողին»: Գա է ն ողբեբգական վ ախճան ոռը միջե, նամառու ազ այոց պաշտումէ Գրիգորիընթացքը,իսկ Աշոտին

գուտ

Հատկապես Աշոտի արժերավու տեղեկությունները Աաբաբնեջի

ն ամոլ:

Ան

ալ-Ասիր) պատմիչների

գբում է աբաբ զորավարՄումճամմաղ իբն

տատն

Դեղը արաք

մասին,ճավաստիուրյունը .

աշշավանքը ե Մբուանի

ար

երկա-

կռիվներըՀայաստանում ճառնան ճաճանզներում:703 թվականին հայկական ապստամբությունը կաբադեմ խալիֆայության գրում է ժամանակակից ճշգոտությամբն ականատեսի թյամբ: նա մանբամասն է նկաբագոումնան սլաաբաբա-բյուզանդական ե դա տեբազմնեոր, նա Փոքր կարծել է տալիս, Ասիայում եղել է Է ու

Ղեռնդր

Դա-

փառքը: ճստակ երբնան են գալիս նան տբամադբությունները Պատմիչիայս մեջ: նկաբագոության 1--115 ապստամբության թթ. էր ճասցոել, հառկահանքայքայման երկիոր դաժանքաղաքականությունը Ն աճա ապըսշինականին. գավառ,կողոպտելով նեբր շոջում էին զավառե Պատգլխավոռությամբ: Մամիկոնյանի տամբությունէ բոնկվում Մուշեղ տան նեռկայացուցիչ Աշոտ Քագբատունու իշխանական միչի իբ պաշտպան ճետ Քամաձայն է, անիմաստէբ ապստամբելայն ժամանակ, եոբ նա հաէր ճասել: Այսուճանդեոձ գագաթնակետին ոսոխն իո հզորության այլ կամ ապստամբության չի ԲիշումՄուշեղՄամիկոնյանին կակոբանքով ՍաՔագբատունին: Սմբատ էո սպաբապետ մեջ ոբոնց ղեկավարներին, է առջ կայն սոսկ այս ապոտամբնույթն մ ունը, ն «յլ ճամաժողովոդական տրամադոություը վոնդի Ն խոճեմության ուղին զգուշավոր ության: Ըմբոստության առյունոտ թ) բ բութ) տաոբեոմիչոցներէին, տաբբեր գործունեության դիոՒոբոշումը

խաիֆայո

մանբամասերս

ոբ

անցուղառձերին: Դանորացել Աշաբների հույների ի կ ե

ե՞րկաբատե պայքարր քար: ծավալվում էՐ Փոքր աբնելյանմասերում: Արաբներն Ասբայի ունեին ձատուկ վարչականմիավոր. որը կոչվում էՐ սաճմանային գոտի (հկլիմ ալ-սուղուր ե բաժան ում ե մ էՐ վ հոկու միավորիԱսորիքի (Շամ) սառմանայոն գոտի Տարսոն ե կենաբոնով Միչագետքի (Զազիրա) սաճմանային գոտո Մելիտինե վոր քաղաքով: ընղգոկում էՐ Կիլիկիան, Առաջինն Հայքը ն որոշ մասեր Քարձր Հայքի ե Չոբբորբդ Հայքի (Ծոփք) նաճան Գ -

`

Ր

՛

|

ար Կիաիսկ -

նեռից: նոն խա

արագու է

եռկու ճզոբ ախոյանները Փորբ գոտեմաբտր "

հեղինակնե Կ րեր նացնում հուն, ոպոոդում դարի սակայն դարի վեբաբեբյալ իդրարումների Բարի նկարբագոելով Իսբավբա մղված լ

Ը

ղեզություններ

են

Խա

տալիս,

ինչպեսնան պատերազմները,

արաբ

նա

Լեռն

Գ

ճաբուստ

տիչ

Խալիֆայության

ԴՔագբատունի իշխանի մասնակցությունը բ,թ այլ

Սարին

պաճպանումը: ինքնուշույնության սակայնճպատակըմեկ էՐ՝ Հայաստանի աճա ի վերջո այս սբբազան Եվ գաղափարն մարռական է ճայ ռազմիկներ Բակառակոբդ ր Ղնոնդին: Երբ մոտենում եւա է իեն, կառցեում ադեն անոր ոապ մեջ է: Աշխատության կողմն ապստամբնեոի ճամակբանքըամբողջովին կոքոտությամբ ե գեղաով ենց կոքոտությամբ զեղաբվեստական տեղ ունեն իբենց

ոիաար Ֆ աոնայուն

մա ական

մ

յր ԱԱ ուզ

:

վեբջին կոիվր Ղնոնդըոգեշնչված եկառբագոում հատամներըը (Արձնի) զաբանոցաբաբականզորքի դեմ, Քագոնանդի

ցու

ժամանա

ղաբի եբկոբոոդ կեսի տ Խազարնեջի ղեմ աբաբնեբի մղած պատերազմները Ղնոնդի ուշադոության առառկանեն: սաճմանային կաբնոր ամբու Րություն Դաբբանդի շուրջը տեղի ունեցած այս

--12--

ե

է

ոբ

ճատուկ

կռիվները նկաբագելիս՝

ճայոց

է

Եբեսուն

ճա

լ

ազատամ " "«

թվականիճբոտիցամսի 14-ին, այսինքն`ապբիլի 25-ին: իջար բախվեցինախ Եբբ ճակառակոողներն գին սկսվեց պատերազմը:

-

չ

--18--

ազում բազ

տվեց այոց գունդը ե փախուստի մատճեց ստացած քշնամու թվականգեւա-

ուժեղ ճար ուժեղ հարշվածներ :

օգնականուժ թշնամիներին: Սակայն

զանցությանառջե ճայ ռազմիկները դժվարինկացությանմեջ են ե Դաջալերում մեռնենք

ընկնում

խոսքեռով. «Քաջությամբ հետնյալ իրար ազգի ճամար, աչքեոը չտեսնեն ար խարհի ների րիԱ փառավորման մեբ

ն

մեբ

ե

ե

մեր

թող

Աստուծո

մեր

մե

սբ

ոտից կոխան վայբեբի

պղծվելը, սուր թող այլ թշնամիների անեն՝ ինչ կկամենան»:

նախ ն

թող

առաջ մեր

դ դեմ

ոս

է

իո

ղղվի,ապա

այլ ճանապառրձով զարգացավ էին բունարեթարգմանում դաբեբում Տան նախորդ ղառեոում: էր բագմակո լման,մատենագոություն զարգանում ասորերենից. ձից նան եկեզեցաղաինչպես փիլիսոփայազան, բնագոտա՝ ան, պատմական, ե ճյուփիլիսոփայական Ը դարումբնագոտական ապա են: վանաբանական, սաճմանափակվում մ. երը չեն զաոգանոիսկ թարգմանություննեոը Միակ գրականությունը: է եկեղեցական-ղավանաբանակած հայ ղարում

Ը

մատենագոռ թլո.նը

Եթե

Ե-

Է

-

'

ու

Տիջապետում

ճելլենասեբտբամադբու-

ղաբեբի որր դեռ Նապված մատենագիոը, հաջոողողտասնճինգամյա Ապստամբությանը դեպքերի եկաբագոու է: Սյունեցին Ստեփանոս թյունը Ղեոնդիմոտ մռայլ է ե չոր: Նոբից սկսում են ո թյուններին. տվյալ դաբոնություննեւ, սաճմանափակությունից, այս եե

աղետնեոըիրենց " քի բի դառնությունները եկեղեցական վբա: մտածողնեւի արի

կողոպուտի Ց

վեռջաբանի: հատուկ հովիկ Ղեոնդըառաջին հայ պատմիչն օգտագործում է.

է

ոբ

այկական

աո ոբոշում էին ըստ աքանեշի ժամանակագբությունը ամ

թվականը:Նբանիցառաչ ճայ պատմիչնեոը, սկսած Ե դաոի

ԱՎՈ կում օտաո) իշխանության տաբինեռի: Ղեոնդը դեպքերիժամանակ

կայսբեի Բյուզանդիայի

է

կեք

աւինե՞

խալիֆանեբի իշխանության միաժամանակ, թեկուզ մի դեպքում պատմելովԱՐծբունյաց Հայք

շում

թու աա

ն

Համազասպեղբայբներինահատակության մասին,

.

նա

:

ավելայ-

«Գործեցաւ այս յիշխանութեանն Մուսէի, յազգապետութեանն Խազմա

Մու

յայտնութնաննտեառն, յորում էր թուականսՀայոց ե ռեդը հիշում է նախ օովա խալիֆայի Արմինիայի ոստիկաճի աքո ազա նշում է այգ օվա տոնը ն վերջապես աե բոտ հայական Ղեռնդիլեզուն ե ոնը տարբեր գնահատականների են աբժանացելմեշ Կ. Վ. մեչ: ՆՐա առաջին Բբատաբակիչ

Արո Ղը Ըն

ճամապատասխանող

աա

ԿԻՎԻ

թվականության:

Շահնազաբյանդը Բանասիրության այն «հասարակ հայախօս», այսինքն ճակառակ սովորական, լ

"

այն

այն

է

բանին,

ոբ

"ողին ասաբակացխոսից

յին

ոչ

հան

ն մի

նիսկ չոր,

հետք

է

բնորոշումը,թե «գոեթէ Զառշպճանալյանի

Գ.

ոնէն չտարբբեւիո»:.քանզի Ե՞կր Ղեռնդի

Ն ՂԿոն, զար բ զուն Տոտալ ն

"ի

այսուհանդերձ

բաբբարա-

մաբութ այնուհանդերձ զուսպ

է, եոբեմե

ե

շատ

հարմար

գշա-

նովիբ

հարազատզավակնէ մտայնությամ Ղեռնդը տածելակեւպով լ

ԹԲ8

ե

մ

իշ

Շաճնազաբյանց, էջ 15: Նոր

բառգիրք Հայկազեանլեզո, Հ Հայկականին Զաբպճանալեան, լբան, դար), Վճնետիկ,1886, Լջ 429։

ԺԳ

Գ.

-

-14--

Ա, վենետիկ, 1836, էջ 14: ռո դպրութեան թեան պատմութիմն, (Դ-

Հտ.

կնիքն

Են

դնում ժամանակի

կամ աղետ նախախնաէ։ Ամեն մի արաք ճակատագբապաշտ Ղեռնդրը է` ըստ ամեն ինչ նախասահմանված սահմանված. Ե մության կողմից ղժբախբոլոր Մաոշդկանց կամ մոլոբության: մաոդկանցառաքինության են վատ աբաորն բր. իսկ նշանց ճատուցումն պառզապես տությունները են: վարձատռությունն ճաչո ՝

նշանցառաքինության լությունները տեղ ունի ճայ է, նա պատվավոր լուտջ պատմիչ Ղնեոնդը Այսուճանղերձ, նրա առավել ես

արժեքը մեջ: եվ դառնո ցայտուն պատմագճության քաղաքակա նրա ապրած ժամանակաշոջանը ենք ունենում է

եբբ նկատի

Ն այս միջավայճանճացումմշակութային անկում, մտավոր բռնություն. միջնադաոի վաղ պաճպանել է բան

Ղեռեդ եբեցը կառողանում շատ

բում

Քազմավոդով ողբեոռհաբուստ ավանդույթներից: պատմագբոության ճաճախ նա գոի է առել շատ պատմությունը զական ժամանակաչշոջանի «Ամուր են ճանգիստ տբամաղբությամբ: սառնասբտությամբ Ն

ճայ

առնական ն ձեոք պետք էո.-գոում է ն. Ակինյանը,-- տեսնելու սիրտ ն անղողդոջ պատքաջաբի Ղեռնդ այդ պատմությունը: աշյլունոտ գոիառնելո:քամար մագիոր կր

հանդիսանա»-:

ճեղինակնե՞ը

նուն այեոեն ժամանակաշչոջանը արտացոլելու ղառի:

ե

նբանիցառաջ Նոր Հայկազյան բառարանի «լստակ ե ընտիբ հայկաբանութհամբ» օժտված:Բա

բամառել անճավանական է չ. են

մեչ Քացի մատենագբության

'

են կողոպուտ,նահատակվում Սաճակե Համազասպ ԱՐծբունիեղբա որ, մերժելովուբանալ քբիստոնեական հավատը:Հայ նկաբագշությամբ էլ ավաբտումէ Ղեռնդրիբ դառն '

է Ե--է

`

:

ձեռագրերովէ մեզ

ճա-

ճամեմատաբար քիչ Պատմությունը Ղեոնդի Մաեն եւշնանի Մաշտոցյան

գտնվում

ճնագույնր (Պ առարընդաժի են մեզ ճաոբից ընդօրինակված օորնակը, վում է այն նախագաղափար 1869. 5501, չոոսը Հ սած մտագբչագոոբը:ԵՐեանի ձեռագոեոից «Ազու: Փարիզի ավելի 300. 4553) Ժէ ղաշից են. իսկ մնալածները՝ ըեղօբինակությո երկու կան անցյալ ղառի ենշգայինգբադաբանում» երե եղած չոբս ձեռազոերիցքը պակասավոր (Ս. Ղազաբ) Վենետիկում

ել՝

Հագեր:

Սբան

ութը

1902) ԺԴ դարիցէ

Ն

Բամար-

'

էջ Ղեռնդ Երէց պատմագիր,

706:

Ղնոնդի

ւոնդ երեց

մասինտֆ՛ս նկարագրության ձեռագրերի

էջ 34-43. պատմագիր»

9.

--15--

ն.

ԱԿԻՆՅԱՆ.

Ղե-

ՔնենութիւսոեՎ. ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ,

Դժբախտաբար Ղեռնդի չունի ոչ միայնառավել ճին պատմությունը ձեռագրեր,այլե չկան ճին պատառիկներ, ոբպեսզիգեթ դրանց միջոցով

Միանի աարի անյ Պետերբուրգումտեսավ եբեն ման

ո

նր3:

ծ

ովաժա

Պատկանյանի

ք.

լոյս

հետո

'

լեզուներովթարգ-

օտար

է: օգտվել նբատաբակությունից,

Բաո Բ 02 Գոա լանօրինակ,ճայկականՆախաանԸ ագիբ օբինակում ձեով է տրված, իսկ ո բեք ձեռազոիՆԱԽԴԱՒԱՆԸ,ռորպատմականոխոխոոթ ԻԻ» աբյանի(թե հայեբեն. բնագբում, ռե ֆոանսեբեն " ւյն տքՂեռնղիՊատմությունըբաժանված գլխի, ոճի վեռնագոհբով.իսկ Բ զան վեբնագրեբով: դայա, Ախ Գատկանյաձր անան «ոշեյով՝

ստուգչնք մեզ հասած գոչագոեբի ներ հան ճաբազատությունը: առաջինճայերենհրատարակությունը է կ. ՇաճՂեոնդի տեղա ճավան իոսկանացբել 1857 ք. նազառյանցը Նա իո Փաբիզում|: ձեռքիտակ է ունեցել մենք էջմիածնի ժէ դարի մի ձեռագիր մատենադաբանի (Բ 3070) ընդօբինակությունը: Դեռ մեկ բեն տաբիառաջ Կ. Շահնազաբյանցը Բնա էր Ղեռնդի հբատաբակել ֆոար"ո երեն ման ճըշ:

ՖՐճճիշյալ

ՆԱԽՋԱՒԱՆ

Ի

լ

ոբ

ույն գույ

ւ

մոտ

է ութ

թարգոանով

Բաբմաբեզված

է`

ի

ռ

'

՝

58:

՝

Ք.

ձեռագոի, Ղեռնղի Ս. Մոզխաայանը՝ մինչդեռ մյուս 2)իակաոաթյամբ

մանվելը առագորբեն ճայտնի ղարձրեց Ղեոնդին բանասիրական

ճամար

աաա րն չի արշտաճայտվել: կոնդի իտի" բա գլխի բոատարակությունը' նբատաբակության ատար եղած վեբնագոբեոի, բ սաաՆ աոհաաա հաա րոն ճամաբից »Ն աեր զամ բա վելն թե ի ԿԱորակա ագույ Ժ: մի ա" (1584), թե օբինակիմեչ մտցվել Այս ձեռազբիցտպագիոբ Ղեոնդի պատմության մեջ եղած կարանը շոջաննե-

բում:

Բազ"

Եզյանի

ջանքերով,

ավելի

սակայն

տեսավ.Գ.

Լոխ

բնագիր

էր

պատբաստե

դ.

ղաբ

թվաճամաոր

կոող

՛

գոչագիո:

0մաշի Լեոն կայսեբ նամակները Ա. Ձեֆոիիտ անգլերենի կողմից: Սակայն մինչեայժմ Ղեոնդը չէՐ ունեցել աշխարձաբարբ քաոգմանություն: Սույն ենք Ստ. թարգմանությունը կատառբել Մալխասյանի պատբՐաստած բնագոից,հարկ եղած ե

են թարգմանված

Րեն,

ոուսերեն

Ը

ռագրաց

ծին,

հ լոյս

Ճայ Հեղինակ Ղենռն դ երիցու էչ 38--45.

Արշաւանք արաբաց կ. ընծայեաց

թյան 1861,

Մ,

առթիվ Տ.

տես՝

Վ.

էԼ

ռաջ

Է նան

նր:

|

պատմագրութեան, էջմիա -

Հայս,արարեալ Ղեոնդ վարդապետի Հայոգ, Շաճնազարնանց, 1852: Այս ։պագրուչ Փարիզ,

թօ

ոճոռ,

26.

Շբ

ճսկտշհճղ

ՒՈՏԷՕ1ՒՇմ6Տ ԹԱՇՈՒՑՏ 6է մօտ Ըօո

զԱՇէԼՇՏՄՇՏ ՃՅԵՇՏ

4ոզմ. Օիտածոմ,

քու

Օ.

Օ65. ՈՂ10-ք.

օղ

Ճոոճուծ,

Օհճիճոոշոոլտո, ՔՅո15,1856.

Ֆրանսերեն Թարգմանության առթիվֆրանսիացի արնելագետ Մոլըգրեց զեկուցում, Մասսնաց 1856, էջ 243-544. Աղաւնի,

մի կարճ

Շւօքրգ ՃՀուՓօ8

(Ի. Ոռեն ավ, '

18827:

մր

ՇԱՇ, 1862.

շքոճոթոը

--

ՈԽԸաւու,

Պատմութիւն Ղնոնդեայմեծի վարդապետի Հայոց,Ս.

Այս ճրս տարակության առթիվ տես`

ՐՇՅՕԱՆԱՅ

Սսղմճ

մօՏ

1888. ՌԼ0րքճոլզոմ:տ,

Բ. ՌՂԱԱՇը,

Նո

բարդմ.,

Մ

ոբոնք

նեոքն,

է

ի

39398:

քճր Իօոլոծու

իջեցշել "Դ

|

դեպքում նկատիունենալովնան ֆոշանսեանգլերեն վեոոճիշյալ թարգմանությունները:

ե

դարու

1972,

ԲՎՅ

։

«գ

-

մի

3070, 5501, 3583) ն մեջ) ճբատարակությա

8.

ՊետերբույԴ, 261էտոկուէ

Հանդէս ամսօրեայ, 1888, էջ 128--129. 4. Ս6ՌԹոջ,Շի6մ օոմ՝Տ Էճչէ օք էիճ Շ0ՐՒՇ6ՏքճոմՅո6շ6 Եօէաճճո Օոշր 11 Յոմ Լ6օ 111, ԷԼոՄոմ Ղհ6օ1օ9168| Ք6:1Ը, 37 (1944), ք. 269-332. Պ-

«-14-Հ

Փատժություն Ք--Ղնոնդ,

:

բնազիոր բնագիոը

եոնղի

|

ձեռա-

ացի խա

ռբպես ն նշա

ա

գ»

ե

րա

գլխի

ս-

հիշատանի

տրված է երկրի պարարտությունը,կնրբնք Փրկրիընտրյալներիմիսը ն խմեցեք զորավորներիարյունը»: 1, որոնք, էին նան Հրեաները նրանց սադրում ն առաջնորդում «Աստէին նրանց. ասել բանակատեղին՝ Մադիամիշ դնալով ծառայեցված Աբրաչամինխոստացավ երկրի բնակիչներին որդիներն ենք: նել, իսկ մենք նաշապետի ժառանգներն ն Մեզանից ձանձրացավԱստված մեր չար ընթացքի Համար մատվերացրեց մեր միջից թագավորականդավազանը

Համար "փայնլելու

ու

ու

Արղ, դուք Աբրաճամի ստրկության: կեց մեզ ծառայական ճետ ն մեզ ելեթ նաճապետիորդիներ: զավակներ եթ ն միասին փրկեցեք մեղ չունաց արքայի ծառայությունից, կվերցնենք մեր իշխանությունը»: ես

ու

Հրեասլսեցին, քաջալերվածՀարձակվեցին տանի վրա: Ապա այս բանը ճայտնի ղարձավ Հունաց թագավորին, որը գրեց Հրեաստանիզորավարին. «Ասեցի,որ Հարձակման են անցել ձրնաստանի ռառակինոսները մարտնչիր Ասորեստանիվրա։ Արդ, գումարիր քո զորքը, ն արգելք եղիր, ռրպեսղի չասպատակենմեր երնրանց դեմ կիրը ն սուր ու կոտորած չբերեն նրան. արդ, սպառաղինվե

երբ

-

ԳԼՈՒԽ

Ա

այս

նա

ու

նախ ն

առաջ

կոչվեցին:

(նրանց մասին),որ ամիր ալչմումնիքշ

Քսան տարիիշխանությունըձեռքում պաճելուցճետո

մե-

ռավ ՄաՀմետը):ԴրանիցՀետո

Մաչմետի իշխանությունը ՀոռոժնեԱբու Բաքրը', Ամրըճն 0Օթմանը:,

փոխանորդեցին

եվ երբ բ

Հար՝ »որ

կաիաաաաթանին 5:

ի րակլեսի, ակնա

Աաօրքատա-

րում".

զորքը»:

Մադիամի բանակը, որն անթիվ էր ու բազմամարդ,ն ժորեխի պարսերինման էր ուղտերի ձինրի անզորքերը, մեծ անդիտուՃաշիվ բաղմությունը: Ապա Հճունաըց

ը

քազավորեցորդին, դրանից «ետո տերը զարթնեցրեցչար մարդկանց սիրտը, որպեսզի նրանց միջոցով մեր քրիստոնյաազդից վրեժ առնի, քանի որ մեղանչել էինք մեր Տեր Աստծու առջե: Սկսեցին գունդ կազմել ե զորք գումարել կոստանդնիիշխանուու թյան դեմ (ճարձակվել) Հրեաստանի Ասորեստանի վրա, Քանզի զորավիգ ունեին իրենց օրենսդրին պատվերը, նա որոմ սերմանողներինպատվիրել էր, թե «ելեք ամբողջ աշխարճի դեմ, նվաճեցեր նրանցըձեր ձեռքի տակ, քանզի մեղ

ջո

Իսկ նա, ստանալով օգոստական ճրամանը, գրեց իր իչխանության տակ եղած զորազլուլւներին, որ ուր էլ լինեն՝ ժեժ իր մուտ ճասնենւ Շուտափույթ միատեղ ավաբվելով, բանակ կազմեցին ն առաջ չարժվելով՝ գնացին ավազակներիտ դեմ, որոնք զորք կազմած գալիս էի նրանց դեմ: Գնասաճմաննեցին միմյանց ճանդիպեցին ԱպառաժԱրաբիայի

բի՛ աստվածընկալ են բարեպաշտ թագավորՀերակլեսի տասնմեկերորդ տարում, (ն իշխեցին) երեսունութ տարի Քանի դեո կենդանի էր աստվածապսակյալՀերակլեսը, նըբանք չէին կարողանում ասպատակ տիռել Հրեաստանի վրա, երա քաջության ճամբավը տարածվածէր ն ղարճու-

ոմ րծԱր

կազմիր

լով,

տնսան

ու

ե փոխարե

:

մ րե ն զոււավը բազա արգա բանակի ցուցարձրոլով, նան ն ճամբարում թողնելով

. րով իրենցից անջատեցին ն

գնաիրենց երիվարները՝ իրենք Ճճետիոտն,սղառավինվաժ՝ տապի ջերցին նրանց դեմ պատերազմելու: Արեգակնային

ավազի դժվարությունից ժությունից, չոր ապառաժների ն Ճճարձակվեցին Ճոգնաժ զենքի ժանրությունից ուժասպաոռ՝ Քշնամու վրա' ու

«19.

|

Քսկ

վրա, որի անունն զորավարի Հունաց

նրանք, քանզի ճանգստացել էին, շուտափույք «Հեչ իրենց երիվարները ն ճարձակվելով՝Հույների զորքին բազում Հարվածներ ճասցրին. մնացածներին փախուստի մատնելով ն Հետապնդելովմինչն Հունաց ճամբարը՝շատե բին առչասարակ կոտորեցին: Մնացորդները,Հեծնելով երիչվարները, փախստական ընկան իրենց երկիրը: իսմայելացիք«Հույներիգանձերը ավար վերցնելով ն կոդոպտելով սրից ընկածներին, խնդությամբ վերադարձան իրենց երկիրը։ Այնուճետնտիրեցին Հրեաստանին Ասորեստանին, Հարկատու դարձրին այդ երկրները ն սուրբ ծրուսաղեմ քաղաքի եկեղեցիները: Այդ ժամանակվանից «ունաց արքայինդադարեցինճարկ վճարել Հրեաստանն Ասորիքը» քանզի Հունաց զորքը չկարողացավ դիմադրել հսմալելին, ն

ավարառու թե` իսմայելիշշ զորավարին, դալիս է

Բ

«զրաճավորվեցեքն ելեք իսմայելի դեմ: նրանք, իրենց երիՀեծնելով՝ դարանամուտ հղան այն Բլրի ծհտնում, վարները

եղբարք էին կոչում: կիրճերի մուտքը կտրելով նրանցից (արաբներից)շատերին կոտորձցին ն կողոպտելով որը

արքայի դեմ, զորքի բազմություն եկան Հարձակվեցին պարսից արքայի վրա, որի անունն էր Հազկերտ, Խոսրովիթոռը: Հազկեիոր նույնպես իր զորքը ժողովեց՝ սրանք գոմ, Բայց դիճագրել չկարողացա, 7: սրով կոտորվեց, իսկ թագավորին

անեին Ի ժն

հորից մա

Հէ

«րտո

Մ

խփեցին-

Հաֆմէ է կործանվեց վերացավ պարսից թագավո -

ընկածներին, թողեցին (Պռոկու) Գառնիշճգավառը:

զորավարին

դնացին

ու

Ապա Պոռկոպըես

իր զորքին Հրաման տվեց Հարձակվել զորքը նրանց վրա արթշնամու վրա. սակայն իսմայելի ձակվեց, Հույների մեծ մասին կուռորեց ն, այլոց փախուստի մատնելով, Հետապնդեցմինչե ճամբարը, իսկ իրենք ն ալով՝ Հանդըսվե են ն եղին վերադառ նն Հանգըս իրենց բանակատեղին (արաբները)

րությունը, որի իշխանությունը 481 տարին էր տնել: հսմայելացիք, ավարի առնելով երկիրը, արքունի գանձերն ըրենց երկիրի տարան: Զորքի մի մեծ Հատված բաժանվելով Պարսկաստանի կողմից ասպատակնցՀայոց երկիրը ն գերեց ժարաց ավան9, ները: Փողքն դավառը ն նախճավանդաստակերտը:Տղամարդկանցշատերին սրի քաշեցին, այլոց գերեվարեցին կան նանցով չջուերասխ գետից, մանուկներով անցկացրին ղայի՞ճՃունով։ Այս զորքը ծհրկուսի բաժանվեց. մի մասը գերիներին վերցնելով դարձավ իր երկիրը, իսկ մի գունդ էլ առանձնանասով՝ ասպատակեց

`

զորքի թեվբ վեց բյուրից ավելի էր, իսկ իսմայնլացիք նվազ, քան մեկ բյուր: Հաջորդ

տայցան:։Ասում

են, թե ճունաց

ճամբարում կուտակված ավարը Հավաքելով (արարնեըը) վերադարձան, գնացին իրենց երկիրը: օրը

Այս բանը կատարվեցհսմայելի իշխաններ Աբու Բաբրի, 0թմանի ն Ամրի քսաներկուհրորդ տարում: նրանքհրնք րի դաղարեցին չայոց աշխարի վրա ճարձակվելուց: Ապա

ու

տա-

Արտազ գավառր, (Հարձակվեց)

--20--

մեր դեմ:

երրորդում էր իր խոսքը: Գորավարը,բարկանալովիշխանի վրա, իր ձեռքում եղած գավազանընետեց նրա ետնից' դուրս եկավ նրա մոտից ն իսԹեոդորոսը զայրացած կույն Հրամայեց իր իշխանության տակ եղած ղորքերին՝

Հավաքեցին ն

ոռ

ու

ն

հսկ մի տարի անց նրանք սկսեցին խրոխտալ պարսից

ա"

է

ՀամարչկարողանալովՃամբերել,այլ մոնելով՝երկրորդում

Հրեաստանին: ԳԼՈՒԽ

ելել

սա

ու

տիրեց

ղորքը

իսկ դա զորքի բազմությաննապավինելովն ոչ՝ Աստծուն, որը Ճաջողություն է տալիս պատերազմներում, այոց իշդառնացած խանի խոսքերին կարնորություն չտվեց. ն ն զորավարի անտարբերության աշիխարչի կորստյան Ճալոց

ու

շա

էր Պոռկոպ: Սա բանակ

էր գրել Կոգովիտ գավառում, Բազուձորի ե Մարդուցայրի որ Ռշտունյաց տո՞իշթանը, Թ եոդորոս ռաշմանի՛՞ վրա: .լինելով,ազդարարեցՊոոկուղ մից էր, եղելությանն իրազեկ

ծան

'

իրենց իշխանության քսանվեցերորդ տարում ծանր զորքով դարձյալ Հարձակվեցին Հայոց աշխարՀի վրա:. --21.-

`ԳԼՈՒԽ

|

Հոռոմոց կայսեր Հերակլեսիթոռ կոստանդնի երկրորդ տարում Թեռդորոս իշխանը տեղեկացավ,որ թշնամին ճար ձակվել է մեր երկրի վրա՞՞։ Վերցնելով իր զորքը նա կամենում էր Ձորաճ ճանապարճի կիրճերը գրավել, սակայն չկարողացավ նրանցից քնավոր օձերինման, ժամանել, քանզիքշնաժիները, առաջ թողեօգաթն արագությամբ ՃՀարձակվելով, իրենց նտնում ն առաջանալովընքացան ղեպիԴվին ցին Հայկական զորքը պատերազմելու քնդունակ Մայրաքաղաքը: նրանք քաղաքը գտան, քանզի ամենքը Թեոդորոսիշխանի ճետ գնացել էին, կ միայն կանայք, մանուկներ ն այլ խառնիճաղանջ (բազմություն)կար, որի մեջ ւպատերաղմելու ընդունակ այրերչկային: ասան քաղաք,անմիջապես գրավեցին ամրոցը հ այնտեղ դգանվողտղամարդկանց կոտորեմանուկներին՝երեսունչինդ Հազար 4ոցին, իսկ կանանց դի, գերեվարեցին: Արդ, ո՞վ արդյոք կարող է արժանավորապնսողբալ աղետի թշվառությունը, քանդի ամեն կողմից անելանելի ծանր դրության մեջ էին։ Սուրբ եկեղեցիները, ուր Հեքանոսները չպետք է մտնեին, քանդված քայքայված, անօրենների ոտից կոխան էին դարձել: Քաճանաներըսարկավագներով պաշտոնլաներով Հանդերձ ժպիրճ ն անողորմ թշնամիների սրով խողխողված էին: Բազում փափկասուն տիկնայք, որոնք նեղության փորձանքի չէին ենթարկվել, գանաճարության տանջանքներկրելով՝ քարչ էին տրվել Հրապարակները,ողբ կոծ էին անում վրա Ճասած օրճասի ճամար: Այլն դերյալների բազմությունը, ուստրհրով ու դուստրերով, նույն տազնապի, Հեծության ն Հառաչանքի ժեջ էր, Քանզի չգիտեին, ո՞ր մեկին առավելողբալ՝անօրենի սրով խողխողվածներե՞ն, թե՞ կենդանի մնացած ուստրերին դուստրերին, որոնց խլել տարել էին՝ Քրիստոսի Հավատքին ու Հոգնոր աստվածային փառատրություններին օտարացնելու Համար: Շատերըթեպետ ողբով լաց էին լինում ողորմելի տեսքով իրար վրա ընկած արյլունաքաքավդիակների Համար: կայն ի վիճակի չէին նրանց մարմիններըՀավաբել ն զերեզ-

այրերից քափուր

|

ու

ու

ու

ու

ու

սա-

--4--

ողմանին Հանձնել:ի դեպ այստեղ Հարմար մարգարեի ժամտան քո բե խոսքերը. «Ով Աստված, ճեթանոսները ծառաների տաճարը, քո սուրբ քո պղժեցին տանդությունը, շպրտեցինորպես երկնքի թոլունների կեր, իսկ քո դիակները ն արբերի մարմինները երկրի գազաններիառջն (նետեցին), նրանց»7:Այս ամեն սպատուճասային մարդ չկար որ թաղեր՝ անցքերը, որոնք այն ժամանակ Հրեաստանումէին եղել,

են

Փ

մեծ տագնապ պատճառելով: այժմ մեղ մուտ կատարվեցին՝ (Թեոդորոս) իշնախարարներով իսկ Հայոց զորքը, տեսան, ավազակները ինչպես թե խանով մեկտնղ, երբ թուլաձեռքերը սաստիկ նեղում են, նրանց ռազմիկ այրերի ցան ն չկարողացան ավարառու Ձշնամու վրա արձակվել, էին իրենց կանանց ն մանուկներին քանզի թեպետ տնռնում գերի տարված, բայց, քանի որնվազ էին թվով, չկարողացան կոծով ավաղում նրանց դեմ, այլ նստած ողբ գալ դուրս ն մանուկներին: իսկ Հագարացիքնրանց էին իրենց կանանց Հատարան Ասորիք ն այլես տասը տարի չճարձակվեցին ու

ու

աշխարճի վրա: Ապա նրանց իշխանության երեսունվեցերորդ տարում Հայոցերկրի վրա, Հավաքելով, դարձյալ ծարձակվեցին զորք ն նրանց գլխավորներն էին 0թմանն 0գբան: Երբ Հչայաստանի սաճմանները չասան, երեք խմբիբաժանվելով՝ պատակ սփռեցին: Մի խումբը, գնալով Վասպուրականի կողմը, գրավեց ավաններ ն ամրոցներ, որոնք ձգվում էին մինչն նախճավանքաղաքը:Մի խումբը գնաց Տարոնի կողմները, իսկ մի խումբն էլ, Հասնելով կոգովիտ,՝ պաշարեց Արծափ'" ամրոցը: Բերդի մուտքը գտնելով, (Թշնամիները) դիշերը գաղտադողինրա վրա բարձրացան,քանղի պաճապլաններըջնաժ էին, ն գրավեցին ամրոցը: Այնտեղ գտնվող տղամարդկանց կապանքների տակ դրեցին, այնուճետն իրենց սանձարձակության տալով՝սկսեցին ղազրելիպողծությամբ խառնակվել կանանց Հետ: Աստված գթալով՝ չլքեց իր անվան Սակայնամենատեսն Հավատացողներին,այլ գործված չարիքների վրեժն առնելու

յոց

ու

աս-

. "հ

ՍաղմոսՀԸ, 1--3: Քնագշում՝Արծափաց:

--93.--.

ղինավառ Համար ուղարկեց Թեոդորոս իշխանին, որը 600 նման անմիարծվի Հարձակումով արագաթնե ռազմիկներով ջապես խոլացավ ավարառու քշնամու վրա, կոտորեց մո ըշնամու, կապվածներինարձակեց, իսկ ւտռավորապես ոսոխի փոբրաթիվ մնացորդներին փախուստի մատնեց: (ծայ վերադարձրինն թշնամու ավարն գեներալներին ռաղժիկները) փախնդությամբ վերադարձան՝ կողոպուտը ժողովելով՝ Սոտծժուն, թշնամիներից: որ վրեժը լուծեց իրենց ռավորելով իսկ այն (արաբական)զորքը, որի մասին նախապես պատՀ մել եմ, առնելով ավարը ն գերիներին, գնաց Ասորիք ն դրաերկու տարի դաղար նից Հետո տվեց: Այս չարիքները գործելով իրենց (իշխանության օրոջ՝ իսմալելի իշխաններ Աբու Բաքրը, 0քմանը ն Ամր չվախճանվեցին: ու

ԳԼՈՒԽ

"

Դ

նրանցիցճետո իշխանությունն անցավ ոմն որն իշխեց տասնինն տարի չորս ն

Մուավիայի՞ն,

ամիս ու վախճանվեց: Այն մասին, թե ինչպես նրա օրոք կար Գրիգոր իշխանը ինչպիսի անցքեր տեղի ունեցան մեր Հայոց աշրարճում, ն

"4

իշխանների մաճը:

Սրա իշխանության առաջին տարում

ն

թոռ Հերակլեսի

կոստանդին կայսերքսանճինդերորդ տարում տաճկաց իշխանն սկսեց զորք զումարել Հայոց դեմ: Այս մաաշխարտճի սին տեղեկանալով՝ կոստանդին թագավորը ճրամժայեց Կիլիկիայի կողմերում գտնվող զորավարին՝ ելնել նրանց դեմ: նա իշխանությունից Հեռացրեց Թեոդորոս իշխանին՝ ղորավարի ճանղեպ գործած նենգության պատճա-չ Գոռոկուղ ռով ն նրա փոխարենկարգեց ոմն Սմբատի Քագրատունյաց տոճմից ն նրան ուղարկեց իր զորավարիՀետ: նա գրեց Թեոդորոս Ռշտունուն, որը նախապես(Հայոց) իշխան էր, ասելով՝ «քո ձեռքի տակ եղած զորքով մեղ ճետ ելի սպատեՀ նա հրկրորդ րազմի»: Սա չկամեցավ պատերազմի ելնել անգամ գրեց՝ «եթե մեղ Ճետ չելնես թշնամու դեմ, ապա այնտեղից վերադարձինքո տունը կյնջենք մեր ազգատոտճմերի ժիջիզ»: -9.-:

'

սպլառազինեց Թեոդորոսը) սպառնալիքից՝ վախենալով

իր որդի Վարդին, որպեսզի գնա Սմբատ իշխանի ճնտ,

սա-

դեմ նենգությունգործել բարեկամների կայն պատվիրեց

Աա գնաց ունաց զորավարի միաբանել ըշնամու Հետ. ն մուտ, չվեցին Ասորիքի կողմերը, անցնելով նվիրաբոլորը ղորավաորդին,մերձենալով Թեոդորոսի տի ծանծաղուտը: կ արգել, ե պածճապան իրեն րին, խնդրեց նավակամուրջների ճրամայնց նրան պաճպանել ծանծաղուտի խելերը: երբ միմյանցդեմ պատերաղմ սկսելով՝նրանք բախվեցին իրար, ն երկու կողմերից էլ Հարվածներ տեղացին, տաճկաց զորքը դարձյալ զորացավ զատկի մեծ շաբաթ օրը, ճունաց գունդը: Թեոդորոսիորդին փախուստիմատնելով ճենց որ տեսավ իսմայնլի ճաղթանակը, Համարձակ գետի որպեսզի այն կողմն անցավ ն կտրեց կամուրջի լարերը, փախստականներըչփրկվեն, իսկ նրանք (արաբները),շրջապատելով ճունաց զորքը, ոմանցգետավեժ արեցին, ոմանք էլ աղատվեցին՝չունաց երկիրը փախչելով: Այնուճետն4ունաց արքան Հուսալքվեց, քանզի գիտակցեց, որ Տիրոջից էր Քր իշխանությանը Հասած ձախողությունը, ն այլես չճարձակվեց հսմայելի վրոո։ եհ

ւա

իսկ իսմայելի իշխանը չրովարտակ գրեց Հայոց աշխարՀը, ասելով՝ «նթե ինձ «արկ չվճարեք ն իմ իշխանության լծի տակ չմտնեք, ամենքիդ սրով կկոտորեմո: Այն ժամանակ Ներսեմիասին ժողով գումարեցին ճալոց քաչանայապետ արշ» Սուրբ Գրիգոր(եկեղեցու) շինողը, մեր երկրի իշխաննախարարները ն Հանձն առան իսմայելցիների բրոչներն ու

նապետությանը Հարկ վճարել: Սրանցից պատանդներ խրնդրեցին ն տվեցին Հայաստանի երկուսին՝ նախարարներից ն տնից Սմբատին Բագրատունի Գրիգորին՝ Մամիկոնյան տնից, Սրանց տարան տաճկաց իշխան Մուավիայի մոտ, ձայոց աշխարճին տարեկան 500 դաչճեկանՀարկ նշանակեց, որի (փոխարեն)աներկյուղ ապրելու էին իրենց բնակավայրերում: որի

հշխանությաներկրորդ տարում Մուավիանիր մոտ կանչեց Գրիգորինու Սմբատին, որոնք պատանդ էին արբունի դռանը կ Գրիղորինտալով ճայոց իշխանի (Հայաստանի իշ-շը...

մէր Հայոց աշխարձը՝ բազում ներին. Ասպատակափոնլով ն ապա վերցնելով ավարը ն դրավեցին, ավաններ դավառներ

առաբեցժեր խանություն)պատիվը՝բազում մեծարանքով '

Հայոց աշխարճը:

"

Սրա իշխանության օրերին խաղաղությունն էր իշխում: Նրանից Հետո իշխեց Մուավիայի որդի եզիտը:: նա ապրեց երկու տարի ն Հինգ ամիս վախճանվեց: նա Ճալոց աշխարճիցնույն (վերոճիշյալ) Հարկի սակր (ճարկաչաիը) վերցրեց: նրանից ճետո (էշիծեց) Մրուանի որդի Աբղլ-Մելիքը",

դերլալներին՝գնացին իրենց երկիրը:

ու

քսանմեկ տարի մնալուց

որբ

Այսպիսինէր նրա վարքը.

`

| լ

ի | ւ

«ետո

նա

ԼՈՒՑ

վախճանվեց:

ժանտ

անձնավորություն

էր ն կատաղի պատերազմող: նրա իշխանության երկրորդ տարում տաճիկներիմեջ սաստիկ խոռվություն ու պատերազմ ծագեց ն նրանց միջն շատ արյունաճեղություն ձղավ: նրանց մոտ պատերազմը երեք տարի սաստկացավ, ն անՔիվ սպանություններ եղան նրանց մեջ, այնպես որ իրականացավԴավթի մարգարեությունը, որն ասում է. «նրանց են որերը խրվելու իրենց սրտերի մեչ, ն աղեղները փշրվեենո": լու Քանզի ՄերՔրիստոնյա ազգերի մեջ թափված անպարտ արյան ն անողորմ կոտորածներիփոխարեն իրավացիորեն թափվեց վրիժապարտ արյունը, ն Աստված Հենց նրանց ձեռքով առավ իր ծառաներիանարգանքների վրեժը: իսկ Հայոց Գրիգոր իշխանը իր տիրության օրերին մեր Հայոցաշխարճը խաղաղեցրեց ամեն տեսակ քշնամություննճրից ճարձակումներից: Նա աստվածերկյուղ մարդ էր» հղբայրասեր, օտարասեր, աղքատների դարմանիչ ն վածաղպաշտության ճավատքի մեջ կատարյալ: նա Արագածոտն գավառի Արուճննավանում չինեց մի տուն Տիրոջ անվան փառքի տաճար, գեղեցիկ վայելչակազմ զարդարված՝ ի Հիշատակ իր անվան: Տաճիկներիմիջն տեղի ունեցող պատերազմիժամանակ ՀարկատվությունիցդադարեցինՀայաստանը,Վիրքն ու Աղվանքը, երեսուն տարի ծառայելուց Հետու նրանք երեք տարի ապստամբըմնացին հսկ չորրորդ տարում մեր չայոց աշխարճին տիրեց ճյուսիսային ազդր, որ կոչվում էր խազիրներ:/: Նրանք պատերազմում սպանեցին Գրիգորիշխաեին, բաղում նախարարներին վրաց ու աղվանից իշխան-

`

պերճ իշխանությամբ, իսկ երկրային վարքով էր, առաքինասեր, ամենքիը ավելի աղզնվամիշտ ն ծանոթ Աստուծո երկյուղին, Ճճոդատարէր ամեն տեկան սակ բարեգործության, ջանասեր՝ուսումնառության մեյ: Զարդարում էր Աստուծու եկեղեցիները ճարտասան վարդա-չ ոլետներով ն եկեղեցական պաշտոնյաների բազմությամբ: իր դանձերից վերցրած երնելի էր Լնկեզեցիները) Պատվում ռստանում եկեղեցին ն շինեց սպասքներու: հր Դարյունից

:

:

աղոթից,

Քրիստոսի մարդեղության

դորությամբ՝կննդամեծասքանչ՝

նագիր պատկերըբերեց արնմուտքից ն զետեղեց նրա մեջ ն հրա անվամբ" էլ կոչեց եկեղեցին: տեսքով նրա իշխանության առաջին տարումզարմանալի վարսավոր աստղ երհաց, որի ետնեից սյոււաձն փայլով ճաճանչ էր փողփողում, ն որը կոչում էին գիսավոր աստղ: Սա նշան եղավ «ովի, սրի ն եժ սասանության: Հուստիանու (չուստինիանու)" կայսրը իր քագավորության երկրորղ տարում ն Աշոտ պատրիկիիշխանությանժամանակ բազում զորքեր առաքեց մեր Հայոց աշխարճի դեմ, որոնք ավերեցին մեր երկիրի ավարառությամբ:Բազում 4ոյակերտ շինվածջներ ճրէ մառնելով՝ ավերեցին ն ապա վեբաղարձան իրեն երկիրը: Է

Քշնամանալովայս մհծամիծներք, Հունաց ն

կտրհցին նրա քիթը (Հուստինիանոս)

Հուստիանոսին,

աքսորհցին ու

նրա

փոխարեն թագավորեցրին 1եռնին"լ, Ափսիմերոս Տիբերին"1 "

«-90--

ն

զգաստ

աստ-

Սաղմոս, Լէ, 15:

Աշոտի իշխանության,Հոռոմների պատճառած ճրդեճների ն Աշոտի մաճվան մասին: Հետո անցնում է իշխանություն Գրիգորիմաճվանից Աշռտ պատրիկին, որը երեելի այր էր, Հայաստանի նախարարների մեչ՝ նախամեծար: նա Քազրատունյացտոճմից էր, ճոխ

ու

՛

Ամենափոկիչ: --217--

գնալով Թնոդոսին8:իսկ չուստիանոսը,(ծուստինիանոսւ) խազարաց աշխարճը, Խաքանի՝խազարաց արքայի դատերը խնդրելով:մա կնության առավ, նրանիցքօգնական զորք ճետ ն Հուստիանոսի(Հուսզորքի բազում զորք ուղարկեց, Հզոր որը աներ Տրունղին4, անձնավորություն տինիանոսի) ճաչէր: չասնելով կոստանդնուպոլիս՝ ԼՀուստինիանոսը|

ԳԼՈՒԽ

ն

ԵՈ

կատամարտտվեց ու Հաղթեց Ճակառակորդներինն վերստին ճաստատեցիր թագավորությունը: Տրուհղը պատերազմիմեջ խազարներիմնացած զորքը մեռավ, իսկ լՀուստինիանոսը| բազում պարգններովն պատվականիրերով ուղարկեցիրենց

երկիրը:

Աշոտն իշխանությունը չորս տարի պաճեց, իսկ իշխամի գունդ :»որդիների տարում հսմայնլի ՑՕ նության չորրորդ ասպատակությամըՀարձակվել մեր Հայոց աշխարճի վրա: Սրանք Հանցանքի որդիներ էին, անօրենության զավակներ ե անիրավություն էին գործում Մարաց (լոչված) ավաննեներում՝ Խրամում, Ջուղայում ն Խոշակունիքում: Տղամարդխոշտանգում էին, իսկ կականց Հարկապաճանչջությամբ նանց զազրելի պղծուցյամբ կամենում էին խայտառակել, ըստ իրենց անօրենության: ՀամբավըՀասավ Աշուտիշնրանցչարագործությունների խանին, որն անմիջապես ճրաման տվեց զորքերին ելնել նրանց դեմ. Աժենքին Հարվածելով՝ (ճայնրը|սրով կոտո-

րեցին մնացորդներին փախուստի մատնեցին: Սակայն սատանայի խորամանկ որդին, երբ տեսավ, որ թշնամու Հարվածը սաստիկ է, Հրամանտվեց իր զորքերին՝Հավաքված Սրանք գանձը (ավարը) դաշտում մ ցրել..« ճայոց զորքի առջե,կ. Սրան անխոչեմորեն ընկան ավարի ետնից՝ թուլացնելով նրանց Հետապնդումը: Միայն Աշոտ իշխանը սակավ մարդկանցով իրենց Հետապնդելով՝դնում էր նրանց նտնից: Թշնամժիները, զորացած զգալով, ղարձան նրա կողմը ն Հարվածելով վիրավորեցին Հայոց իշխանին: Ապաճիչ բարձրացավզորքի մեջ, կ շուտափույք Հասան թշնամուն Ճարվածելով կոտորեցին: իշիանին՝նրանք բերեցին կարեվեր Վերցնելով Կոդովիտ՝ խոցված վիճակում: Այնտեղ մաճճում փառավորապեսվախճանվեց ու թաղվեց իր ծանգստյանկացարանում՝ Դարյունք

:

ու

:

գյուղում:

՛

--28--

Դաշճճուտի կովի մասին: Մեր պատմածիցճետո, դարձյալ զորք ուղարկեց Հունաց արքան, որին Ափսիմերոս էին կոչում, Հուստիանոսկայսեր Հաջորդը, ն Հրամալեց բոնել Սմբատին, «Վարազտիրոցի որդուն, որն իբր քինախնդիրէր եղել Հունաց զորքից ոխ պաճելով իր Ճոր՝ Վարաղտիրոցի, մաճվան ճամար, որին սպանելէին Հոռոմները։ Գալով՝ պատերազմեցին նրա դեմ բազում Շայիկկոչված ճաճճուտ դաշտում: Հայոք զորքը ճարվածներ կրեց, քանզի փոքրաթիվ էր, ճունաց զորքից էլ շատերն ընկան: երբ Սմբատը տեսավ, ռր չի կարող դիմադրել ճունաց զորքին, փախուստի դիմեց են սակավ մարդկանցով Ճեռա-չ ցավ,իսկ չճունաց զորբը դարձավ իր երկիրը: ՝

՝

ԳԼՈՒԽ

է

կպատմեմդարձյալ այն անտանելի աղետներիմասին, որ մեզ Հասան իսմայելի տոշճժից: Աբդլ-Մելիքի իշլչանության տասնվեցերորդ6 տարում դարձյալ նրա սիրտը չարասեր սատանայից դգրգովեց,ն նա ճրամալեց իր զորքերին Ճարձակվել մեր երկրի վրա: Սրանց

ու

ը4

աա Կո բ իրենց Բարիշխանի որը Իո"կնքել դաշինքն բդմամբ արաց: ն

"

ՄԶ

ն

անօրինության

Հժնտր"ւ,

էր

իր սուրբը պատյան չդնել մինչն մեր երկրի սիրտը ներնա Ջերթափանցել. : խրոխտալով գնաց Հասավ մինչն ր մաձոր գավառի ն ում որ ճանդիպում էր՝ սուրը դործի դնելով անխնա կոտորում էր, ըստ իրենց խոստման: Շատերը, առաջվանից տեղյակ լինելով, քաշվել էին, ապաստանելով բերդերի ամրոցները: նա բազում ամրոցներ խաբեությամբ դրավեց, քանզի կեղծ խոսքերով խաղաղությանկոչ էր անում, սակայն երբ վատաճելով՝իջնում էին ամրոցներից, սուրը դործի դնելով կոտորում էր տղամարդկանց,իսկ կանանց ու մանուկներին գերեվարում: նա բաղում նեղություն ն տաղճետ՝

|

ն

"

Հովճ. Ը,

44:

--29.»

նապ պատճառեցմեր երկրին, այնքան որ մարդիկ (քաճը |

: երաապրելուց՝ նախընտրելով այսպիսի տառապանքներով այվմաճվամբ խաղաղ ռրոնք նի էին տալիս մեռյալներին, խարճից Ճեռացել էին: դաղաքնակետին ամբարշտության երկու տարի ճետո, ն մաճ էր նյուՀասնելով, իր մաճաբեր թույնը դուրս տվեց

Գրիգորիութտիճ դեմ. Քանզի նրանք (արաբնեբը) տեսել էին երեելի ն պատվականսպասքներիվայելչունաթյունը, որ ժեր երկրի թագավորների,իշխանների ն քաճանայաՏեսան խարարներիձեռքով էին Ճավաքված: ինչպես հան կան դասի 4րեշտակակերպկարդավորությունը, պաշտոնյաներիբարեկարվարդապետների Լճկեղեցու| ե երդերը:նըերկրի վրա Հրեշտակային լանհցին. դությունը ման րանց սրտերը նախանձովխոցվեցին դավաճանաբար Հաբեր կորստյան որոգայթնյութեցին նրանց դեմ: Անօրեններիմի դունդ գնաց օթնանելու նրանց «արկի թում

սուրբ

ու

ու

:

իրենց ծառաներից մեկին խեղդատակ: Գիշերը զարթնելով՝ ու մաճ նետեցին խոր փոսի մեջ: Առավոտըլուսաարեցին ծանալուն պես գնալու նվատակով ելան ն Հարցրեցինայն ն ու բուլգտան ռայի մասին, որին իրենք խողխողել էին,

տառապանք պատճառեցին եկեղեցու զում նեղություն խոր փոսի մեջ, ուր գցել էին, փնտրելովգտան ուխտին: Ապա կ անմիջապնս մեղադրանքի պատրվակ դարձնելով՝ ձերբակալեցին ամենքին, փոքրից մինչե մեծամեծները, Մաճբանտ նետեցին, նրանք նամակ գրեցին արյունարբու ետին, թե այս ն այս արեցին մեղ, արդ, որպիսի՞մաճվամբ է| պետք է պատժվեն»: իսկ նա, իմանալով, Լմչրամայում ն եկեղեցու ունեցնրանց դատել ըստ իրենց կամեցողության վածքը ավարի տալ: Անիրավ ճրամանն ստանալով՝դաճիճճրաները իրար ճետ մրցելով ելան իրենց Հոր՝սատանայի, մանը կատարելու, որն ի սկզբանե մարդասպանէր ն ճշմարտության մեջ չմնաց", ինչպես Տիրոջից սովորել ենքո ԱմենՔին բանտից շղթայակապ դուրս բնրելով նախ ոտքերն ու ձեռքերը ծայրակոտոր արեցին ն ապա փայտից կավխելով՝ նրանց կյանքից զրկեցին: Արդ, ո՞վ կարող է առանց արտասուքիպատմել անտանեչ ու

սուտ

ու

'

:

.

Հ-ն րովի, Է, 44

:

ւՀ

--80--

.

` ,

լի աղետները,որ նրանց Հասան. սուրբ եկեղեցինզրկվածէր ն լոնլ էր աստվածայինփառատՀբեմի բարեղզարդությունից ճետ Նրա լռել էին Ճոդնոր ն բանավոր պարության ձայնը: տարագներիկարգերը, որ սրբերը ջանասիրությամբմատուցում էին միակ մաքրագույնին: Շիջել էր ն լապտերների լուսավորպայծառությունը,որով գիշերը ցերեկվա նման վում էր: Դադարելէր ն անուշաճոտ խունկերի բուիմունքը ե Փաճանաներիմաղթանքը: որով ժողովրդի փառատրությունը նվիրում էին արարչին ն մարդասեր Աստծուցխաղաղություն էին Հայցում: կարելի է միանգամայն ասել, որ տիրոջ խորանն ամենայն վայելչությունից դատարկվելէր: Ո՛վ Քրիսթքուլլ տվեց տոսի երկայնամտություն, ինչպե՞ս արղյոք ե դաոն մաճիր փառավորիչներին անօրեններին՝զրպարտել նա ժամանակավոր մաճվամբ վան (րղատապարտելի Այլ կամեցավ Հավիտենական կլանք պարգենլ, ռրպեսզի նրա չարչարանքներին կցորդ լինելով՝ նրա փառքին էլ ճաղորդակից լինեն, ն քանի որ Քրիատոսիխաչակից եղան, նրա Հետ էլ կքագավորեն։ նրանք, որ մեռան նրա ճետ, նրա ճետ ե էլ Ճարություն կառնեն ճավիտյանս ճավիտենից կժառան-չ դեն խոստացված երանություն: հսկ սատանայի գոիծաչ կալները նրա ճետ կժառանդեն իրենց ճամար պատրաստված բազմատեսակտանջանքներիդառնությունը, ճուրը, խավարը, անվախճանորդը, աչքերի լացը ն ատամների կրճտոցըչ որոնց տեսակներիգիտի նա, որ պատրաստել է դրանք: Այս ամենը գալու է բոլոր նրանց վրա, որ անօրինություն են դորժում: Իսկ Մաճմետը, որի մասին պատմեցինք,այս ամեն չաիխքները գործելուց Հճետո բաղում ավարով, գնաց Ասորեստանյ, իսկ մեր երկրիբնակիչներըմնազինիբրն կրակից ծխաե խողերի ոտքերի տակ փխրված ցորենի ող խուրձ: `

ԳԼՈՒԽ

Ը.

նրբ.Մաչմետզորավարը Ասորիքգնաց, Հայոց աշխարճի վրա իր փոխարենիշխան թողեց իսմայելացիներիցմեկին. Սա վատ խորճուրդ ճղացավ՝ Հայոըաշխարճից նախաբարական աղատախումբ տոճմերը, իրենը --81--

ճեծյալներով

Հանդերձ,մեջտեղիցվերացնել:նրա նենգ խորճուրդը անմիչ ջապես Հայտնի դարձավ Սմբատին,որը ԲագրատունիտոՀճմիք էր, ն այլ նախարարների նրանց Հեծյալներին: նրբ

| :

ու

կանչեց աղատանի դասից տոճմակիցներին՝ Աշոտ իշրսանի որդի Սմբատին, Աշոտին, ե Թեոդորոս իշխանի որդի Վարդին, իր եղբորը՝ նախարարների: Խորչճում էր շնար գտնել, որով կարելի այլ կդառնարիրենց անձերը փրկել: Վերջապեսխորճրդաժողովը որոշեց Հեռանալ երկրից ն դնալ Ճունաց քագավորի մոտ, Ապա Վասպուրականերկրիճ նախարարներից ոմանք բաժանվելով՝ գնացին Վասպուրականիկողմերը, այն դայ| տավայր մարզը, որն Առնստակողմէ կոչվում: Այնտեղ գնացին գործի բնակվում էր ոմն միայնակյաց, որի մոտ որպիսության մասին ճարցնելու, քանզի սուրբ այր էր, ընն լի Հոգնոր իմաստությամբ: Սակայննա ողբալով ու տրրյալ : ավաղելով մեր երկրի կորուստը, եկեղեցիների կործանումը ն նախարարականտոչմերի վերանալը, ոչինչ չկարողացավ Հանձնարարել, այլ միայն |խորճուրդ տվեց|խթոճեմլինել ն զգուշանալ նենգությունից։ Ապա նրանց վրա աղոթք կարդալով Հանձնեց Տիրոջ շնորչներին ն բաց թողեց երանց նրանք, ընթանալով Երասխդետի եզերքով, անցան Ուղայնի սաշմանը ու ճասան Ակոռի մեծ ավանը: իսկ իսմալելի զորքերը, որոնք նախճավանքաղաքում էին, ընկան նրանց | ՝ հտնից ն ճետապնդելուցլղադարեցին, քանզի Հինգ Ճազարից ։ ավելի էին ն կամենում էին կենդանի կլանել նրանց: երբ Հայոց զորքերը տեղեկացան ավարառու թշնամու մասին, ռրը շարժվումէր նրանց դեմ, վեր կացան, անցան լ նրասխ դետը,բանակ դրեցին Վարդանակերտ ավանում, իսկ տաճկաց զորքերըՀետապնդում էին նրանց, չայոց զորՔերը պատգամ 4ճղեցինտաճկաց ղորքերին՝ ասելով. ինչո՞ւ եք մեղ ճետապնդում, ինչո՞վենք մեղավորձեր առջե: ԱՀա: վասիկ մեր երկիրը ձեր առջե է, ձեղ ենք թողել մեր բնակավայրերը, մեր այգիները, անտառներն ու անդաստանները: Արդ, ինչո՞ւ եք նան մեր անձերը պաճանջչում: Թույլ տվեք : մեզ Հեռանալ մեր սաչժաններից»։: լ նա

դավադրությունը, իր իմացավ

մոտ

,

:

:

:

իսմալելի զորքերը չկամեցան լսել նրանց, քանՍակայն զի Տերը կարծրացրելէր նրանց սրտերը, որպեսզի սրի բերան

-39-.

ն

ավանիփողոցնեընկնեն: իսկ Հայոց զորքերը, ամրացնելով կարգեցին մինչն առավոտը լուսանալը ե պաճապաններ ըը, իրենք ամբողջ գիշերը աղոթքի «սկումի մեջ էին, չայցելովլ ն Տիրոչից նրա մեծազոր աջի օգնականությունը ամենայնի դատել իրենց ն թշնամիների միջա Արնածագին,երբ արդար ժամերգությունը վերջացավ, իսկույն Հոգնոր առավոտյան մատուցեցին, ն արժանավորներըՀչաղորդվեցին պատարագ մարմնով Տիրոջ

արյամբ, այն Համարելով իրենց անձերի քեթն կերակրով իրենց մարմինները զորացրինն անմիջապես վեր կենաճակատ, ու գունդ ն ճակատ լով՝ Հարդարեցին գունդ Աստվածնօգնուպատներազժնսկսվեց: Այնտեղ Մեծաղզոր թյան ճասավՀայոց գնդին, ն թեպետ երկու Հազարից նվազ սրի քաշեցին: Ցրտաէին, սակայն շատերին Հարվածելով՝ շունչ սառնամանիքի օրեր էին, ն դառնաշունչ օռբ առավել հս սաստկանալովզրկեց իսմժայելիզորքին իր արի զորությունից, քանզի ամբողջ գիշեթը ձյան վրա էին օթագայել (անցկացրել),իսկ լուսածագին ընկան սրի բերանը: Ովբեր ընկան Երասխ գետը, որն օդի խատուարից ազատվեցին՝ թյունից սառել էր, ն երբ զորքի բազմությունը ելավ սառույցի վրա, սառույցն անմիջապես չարդվեց, խորասույզ խեղդվեցին բոլոր: սրից փախածները ն ճեղձամաչճ եղան, Մի փոքր մասը՝ մոտավորապես300 մարղ, փախուստի դիմելով ապավինեց տիկին Շուշանին. Սրանց իր «զորԱշոտի որղի Սմբատը,կամենալով փախըսքով Հետապնղդեց տականներին սրի անցկացնել: նրան ընդառաջ ելավ տիկին Շուշանը: ն բազում աղերսանքով խնդրանքով փրկեց նըրանց՝ մերկ, բոկոտն, ճետիոտն ն վիրավոր վիճակում, որոնը, վերցնելով Լիր մոտ |, վերքերը կապեց, առողջացրեց ն ՀճանդերձներՀազցրեց: Տվեց նան գրաստ իր հրամամոտ, որի Հակից ն առաքեց իսմայելի իշխան Աբդլ-Մելիքի մեծամեծ մեծ ն պատիվների մար նրանիչ շնորչակալության ու

նկատմամբ վերջինանձճրաժեշտՀոգսը: Աա

առ

առ

ու

արժանացավ:

իսկ ծժայոըզորքերը՝ լիացաժ թշնամու ավարով, իրենց Հաղթության ավետիսնառաքեցինՀունաց թագավորին: Ավարից նրան ընժա ուղարկեցին արաբական ձիեր՝ ընտիր հրիվարներ ն ընկած դիակների ջթերը կտրելով նրան «ղեցին --33. 8--

մեծապես դո» կայսրը, այս նվերն ստանալով չնորչակալուչ չություն մատուցեց Արարչին, ինչպես նան

ընծայի թյուն

Հետ.

ն նրա Հայտնեց Սմբատին

| |

: եղած նախարարներին ու նրանց զորքերին: Ըստ թագավորականօրենքի՝ ճրա-. նայ նրան հսկ պատիվ տալ, կուրապաղատության մայեց ' ն Տակայսրից պատիվստանալով, առավ իր զորքի գնաց մտավ Թուխարք կոչված ամրոցը ն ղդույոց:շ աշխարճը, շանում էր իսմալելի որդիներից: Այդ ժամանակ դարձյալ ավարառու թշնամին մի այ Հարձակում գործեց Վասպուրական նաճանգի կողմերում ն դեմ. գտնվող |Հայոց|զորքի գալով իրար Հանդիպեցին ' գավառի Գուկանք կոչված դյուղում: Այստեղ նրանք իրար բախվեցին: երբ տեսան, որ նրանք (ճայերը) սակավաթիվ են, սաստկապես ճարձակվեցին նրանց վրա, սակայն ողորմածն Աստվածայս անդամ նս գթալով՝ անժիջապես նրանց թիկունք դարձավ, օգնության Հասավ: լՀ«յերբ| ամենքին սրի քաշեցին, Բայց Ժիայն երկու Հարյուր ութսուն մարդ փախուստի դիմելով՝ ընկավ եկեղեցի, եվ որովճետե (ճայծրը| չկարողացան որեէ այլ միջոց գտնել), : խորճեցին սրբարանը Հրկիղել, սակայն Վասպուրականի իշխան Սմբատը,Աշոտ իշխանի որդին, չթողեց այդ բանն անել, թույլ չտվեց այդ ապիրատությունըգործել, նա ասում էր ' «Քավ լիցի, որ ձեռք չտանք Տիրոջփառքի բնակարանին, որը նման Հաղթություն պարգնեց մեզո: եվ պաչապաններ կարդեցին նրան ճսկելու մինչն որ ինքը՝ սրբարանը,նրանց ստիպի իրենից դուրս գալ: Քիչ անց իսմալելի ղորականներից մեկը, ռր նրանց գլխավորն էր, ճաշտություն խնդրեց իր անասեձի ճամար, որպեսզի չոպանվի' Դիմեց Ճճայոց ղորբին՝ լով. «ալ ենք, որ Քրիստոնյաներիազգի ողորմած է, երբ է վշտի մեջ, գթում է ն ողորմում. մեկին տեսնում Արդ, ողորմեցեք մեղ ն մեր անձերը մեղ պարդենցեք,իսկ մեր ինչՔը ավարի մատնեք»: Պատասխան տվեցՍմբատզորավարը ն ասաց. սովորել ենք Տիրոջից, Թե ողորմությունը

Ճ5տ

Ռշտունյաց

:

Հանձն առան չսպանել նրան, ձեր ձեռքը կճանձնեմոսնրանք ն ասաց՝ «օգուտ չկա մեր այստեղ մնաիսկ նա ներս մտավ

(ուց, քանզիտեսնում

եմ,

ռր

անողորմ են մեր

նկատմամբ:

Արդ,դուրո ելնենք նրանց մոտս եթե սպանեն մեղ, կմեոմեր օրենսդիր ՄաՀշմետըմեզ դրախտնէ խոսնենք,քանզի տացել, իսկ եթն խնայեն'՝ կապրենք»: նրանք ամենքը ղուրս ելան Այս խոսքերիցքաջալերվելով՝ նկ անմիջապեսսրի բերան ընկան: իսկ այն մարդուն, որին խոստացելէին չսպանել, կենդանի ուղարկեցինծովի խորքը, իրենք՝ առնելովսպանվածներից Հավաքված ավարն, իսկ իրենց միջն բաժանեցինն տարբեր տեղեր սփովեցին:

'

լ: |

«Մենք

ողորմածներինէ արժանիցույց տալ,. իսկ դուք անողորմ ազգ եք արժանիչեք ողորմածության,ե ոչ էլ ժենք այդ բանը կանենք»: երբ իսմայելացին այս խոսքը լսեց, ասաց. «Արդյ գոնն իմ անձր խնայեցեք ե մի սպանեք,իսկ մնացածներին

"

|

Թ

լսեց ԴրանիցՀետո, երբ իսմայելի իշխան Աբդլ-Մելիքը մոտ զորջերի կանչեց իբ զորքերի պարտությանլուրը, իր Հրամայեց մեծ զորք Հավաքել Մաշմետին Հրամանատար գերեու Հարձակվել ձայոց աշխարճի վրա, սրի քաշել ու

ու

վարել:

խրոխշուտափույթ զորք Հավաքեց նեսաստկապես կատարել: տալով սպառնում էր իրենց իշխանի ծրամանը Թշնամու նախարարներըլռեցին զորավոր երբ Հայաստանի ժալոց (կաթողիկոսՍաճակին"" պատրաստեցին գալուստը, ն նրա ճետ ոմանց,որպեսզի մեր երկրի եպիսկուլոսներից զորավարիճետ նրանց ընդառաջ գնան իսմալելի զորքերին, նրանց ճպամասին բանակցելուն ընդունելու խաղաղության մեր երկրի միջով, ընկնելով տակության լուծը: Ճանապարտճ օրճնում նա ամենքին ողջունում էր սիրալիր աջաճամբույրով, Սա

լոկնղեցականներ էր իրեն վստաճվածճոտը, Հովվակից երբ» Հանդերձ, Հանձնելով նրանց Տիրոջողորմածությանը: խառան քաղաքը, այնՀսավ բազում օքնաններ անցնելով ժամատեղ Հիվանղացավն, նախքան Մաճմետ զորավարի Անդարձ մաչվանից առաջ նելը, մերձեցավ նրա վախճանը: իսմայելի զորավարին. խոսքերը գրեց իր վերջին «ես, ասում է, առաքված հմ քնզ մոտ իմ ազգի կողմից, նաեմ խորճուրդներըքո առջն պարզելու, որ ծձայաստանի

նա

ու

--Տ34--

ԳԼՈՒԽ

--88.-

լարարներն

ու

ռամիկներըմիաբանխնդրում

էն

|

քեզանից:

կյանքի չտեժարանապետնէ, ինձ վաղաժամ | խլեց իր մոտ ժամանակչտվեց ճանդիպելու ն խոսելու քեզ ճետ: Արդ, ն դաշինք երդվեցնում եմ քեզ կենդանի Աստուծով " 1մ կնքում Հետ, քեզ րստ ձեր նախաճայր իսմալելի Հետ Առտուծու կնքած ուխտի, ռրով տալ տիեզերքըի խոստացավ ծառայություն ն ի Հնազանդություն,որպեսզի իմ ժողովրդին խաղաղությունտաս, ն նա քեզ կճպատակվի Ճարկատվուու քյամժբ: ետ պաճիր քո սուրը արյչունաճեղությունից քո ձեռՔը՝ ավարառությունից,ն քեզ (ճնազանդվեն| այերը| իրենց ամբողջ սրտով: հսկ մէր Հավատքի Հարցում թող մենք ունենանը պաճպանելուայն, որին ճչավաճնարավորություն ' տացել ն խոստովանելենք, ն թող ձերոնցիցոչ ոք չՀխոշտանգի : մեզ՝ ստիպելով Հավատափոխլինել Արդ, նքն իմ խնդրածը կատարես, Տերը կամրապնդիքո իշխանությունը ն քո ցան-

նակայննա,

որ ու

կությունները կկատարվեն,ն Տերը ամենքին կՀնազանդեցնի Քեզ: հսկ եքն չկամենաս լսել իմ խոսքերի ն Հակառակ դըրանց Հարձակվես իմ երկրի վրա, Տերը քո մտաղրությունը կցրի, քո ոտբերի ընթացքը չի Հաստատի,թո զորքի սիրտը շուռ կտա, որպեսզիչկատարենքո կամքը, ամեն կողմից քեզ ճամար նեղիչներ կճարուցի, ն Հաստատուն չի լինի քո իշխանությունը: Արղ, անտես մի առնի իմ խնդրանքները, ն

քեզ վրա էգան իմ

օրճնությունները»:

Խառան ճասավ, Երբ ՄաՀշմետը պատմեցին նրան Հայոց կաթողիկոսիմասին ն մատուցեցինգրվածքը: երբ կարդաց, Ճարցրեց նրա վախճանիմասին, ն պատմեցին նրան, թե՝

«զեռ չի դրված գերեզման», քանզի նոր էր վախճանվել: երբ լսեց, անմիջապեսվեր կացավ ն այնտեղ գնաց. նանգնելով

:

' |

:

հսկ եթե քո խոսքերից որնէ մեկը չկատարեմ, թող իմ վրա դան այն բոլոր նզովջները, որ կարդացի քո մատյանի մեջ»: Այս ասելովդնաց իր իջնանը: Իսկ ովքեր Սաճակ կաթողիկոսի Հետ դնացել էին Հայոց աշխարճից, առնելով երանյալ Հայրապետիմարմինը, բան գերեզման ե փառավորապես տապանի մեջ դրեցին: Նրանք հսմալելի ղորավարիքգրավոր նրդման խոսք վերցերբ մեր երկրի բին ն վերադարձան Հայոցաշխարճ: ն տեսան գրավոր խոսքը, խոստումի երդման բնակիչները ն ծառայությամը ստրկական այնուճետն ճավատացիննրան տա-

իսմայելացիներին: ծառայեցին

՝

Մաճմետ

Աբդլ-Մելիք իշխանի տասնութերորդ տարում զորավարը մեժ զորքով երկրորդ անդամ ելավ Հայոց աշվատ ոչ ոք մի խար4ճըն երեք տարի Հանդարտ սպասեց պատաճեցիհ որոնք մասին, բան չէր Հիշեցնում այն անցքերի Հաստաճկաց զորքի ճետ Վարդանակերտավանում, այլ տատուն էր պաճում այն գրավոր երդումը, որ ինքն էր տվել ն միայն թաքուն Հետնում էր Հայաստանինախարարներին: Աբդլ-Մելիքը վախիր Այս ձնով վարելով իշխանությունի ու

ճանվեց:

| |

-

մարմնի մոտ՝ ողջույն տվեց, ըստ իրենց սովոննջեցյալի բության։ ինչպես լաել ենք ճշմարտախոսմարդկանցից,նա երկրորղեցն երրորդեց նույն խոսքերը Ապա նրա ձեռքը բոնելով որպես կենդանի մարդու, խոսնը՝ ասելով. «Ժանա-չ | չեցի բո իմաստությունը այն մատյանից, որ ընթերցեցի, քանզիըստ օրենքի, որպեսքաջ 4ովիվ Հոդալով քո Հոտի մասին,փութացիր ընդառաջ դգալ իմ խրոխտացող սրին: : եմ իմ ետ Համաձայն սուրը պաճել անմեղ մարդկանցից: Արդ, կկատարեմն կանեմ ամեն ինչ, որ այնտեղ Հայցել ես :

ն քհ բարեպաշտ թող իջնի իմ վրա։ օր4նությունը փնձանից,

Ժժ

ԳԼՈՒԽ

նրանիցՀետո որպես իսմայելի իշխան չաջորդեցնրա որդի Վլիթը լն տիրելով|տասը տարի ութ ամիս՝ վախճան-

վեց:

Հ

Այսպիսինէ նրա վարքագիծը: խորճեց մեր չաիր իշխանությանառաջին տարում տոշմերը իրենց նախարարական աշխարչից վերացնել յոց ճետ որ նրանք պատճառով, քենի միասին, այն Հեծյալների Նա ասում դեմ, ունեին Սմբատկուրապաղատի (արաբննրը) սա

ե կլինեն էր, քեն «նրանք միշտ խոչընդոտ գայթակղություն Իսկ մինչդեռ այս չարություն էին ժեր եշխանությանըդ55: ժամանակ Սմբատը, երկնում իրենց սրտերում, ճենց այդ Հունացարքայինն գրեց որի մասին խոսել ենք, անմիջապես

|

նրանից օգնական զորք խնդրեց: կայսրը,Հավանձլով կաչ տարեց նրա խնդրանքը, բաղում զորք գրեց մի զորավարի ճրամանատարության տակ ն որպես օգնություն առաքեց նրան: Սմբատըն ճունաց զորավարի միանալով եկան 4ասան : է կոչվում: Վանանդ գավառր,այն դյուղըչ որ Դրաշպետ Այնտեղ նրանք բանակ դրեցին: : երբ հսամայելի զորքի իշբանը՝ Մաճմետը,լոնց այղ մասին, ճավաքեց իր զորքը նե մեծ պատրաստությամբ նրանց դեմ պատերաղմիելավ: հրարմուտ Հասնելով՝ նրանք գունդ առ դունդ ն ճակատ ճակատ դասավորվեցին ն պատրաստվեցին պատերաղմի։ Այնտեղ շուտով Տիրոջ բարկությունը նրանց վրա ճասավ, ճունաց պատերազմող ռազմիկների | սիրտը թուլացավ ն, փախուստիդիմելով, ընկավ իրենց ամ) բացված բանակատեղին:իսկ Թշնամիներըղորանալով, շատերին սրով կոտորեցին, ն ասում են, թե ավելի քան 5 բյուր" սուսերամերկ ոաղզմիկներապանվեցին։ (Մաշմետը) մեր երկրից փալխթատանրանց սակավաթիվ մնացորդներին կան դարձրեց ն, Ճճավաքելով իր ղորքը՝ դարձավ Դվինքաղաք: երբ հսմալելի իշխանի տեսավ, թե ինչպես չայ նախարարները Ճճունաց զորքի առաջնորդներ եղան,Մաճժետին Հրամայեցնույն նենգ խորճուրդը | ի կատար (մտադրությունը) ՏՈՐ

առ

:

| ածել: անիրավ Հրամանը, Մաճժետը կարգադրեց Ստանալով | ոմն որը ճրամանատար էր նախճավան կասիմի, քաղաքի կողմերում, իր մոտ կանչել Հայաստանի լ նախարարներին, '

իրենց ճեծյալներովմեկտեղ, չկպատճառաբանելով, թն իբր արքունի մարդաճամարից պետք է անցնեին, Հռողմ նային ե վերադառնային: իսկ նրանք, սովորական պարզա-

՛

ստա-

' մտությամբ, ճավատալով գաղտնի դավող-որսողներինենգությանը,անմիջապես այնտեղ ժամանեցին: երբ Հավացվեցին, նա ճրամայեց նրանց երկուսի բաժանել. ոմանց `

ճավաջեցիննախճավանի եկեղեցում, իսկ մյուս կեսը ուղարկեցին Խրամ ավանը ն նրա եկեղեցին նետելով՝ նրանց վրա

պաճապաններ կարդեցինն խորճում էին, թն ինչպես ոչըն-

չացնեն նրանք: ԲոլորինՀավաքելով,աղատատոչմ մարդչ "

Հիսունհազար:

-

«-38...:

:

կանց դուրս բերեցինարգելարանից,իսկ նրանց, որ սրբարանում տոչորեցիկ արգելափակվածէին, Հչրկիզեցին նման դաժան տակ: Գոնվելով խորանիկամարների վածային ռպառնալիքիառջն ն տեսնելով, թե աժեն կողմից զրկված հն մարդկային օգնությունից, ձերբակալվածներն ապավիու

աստ-

նեցին բոլորի Աստծուն ն միայն նրան էին օգնության կանչում, ասելով. «Դու, որ նեղյալներին ապավեկ ես, վտանգանդորրիչ, «ասիր օգնական,տանջվածներին՝ վածներին՝ վտանգնեօգնության նեղյալներիս, փրկիր մեղ շրջապատող աճա ն է Քանի աղասում: որ մեղ մաճվանից, դառն բից ե տոչորում է առավել խիստ զորանում մեր վրա բոցի տապը է մեզ, չրջապատելով լոքնապատիկ, քան Բաբելոնյանբոցի Այլ ինչպես երեք մանուկներին օգնության բորբոքումը: առաքեցիր Հրեշտակի սպաճպանող զորությունը, մեզ եռ անտես մի առնի քո գթությունից, քանզի մենք ես քո ծաբարռաներն նենք, թեպետ բազում անգամներ մՄեղանչելով՝ կացրել ենք քո քաղցր մարդասիրությունը: Թող քո բարկության ժամանակ ճիշես ողորմժությունըքո ծառաների նկատմամբ: ԱՀա քո սրբարանը են քո անվան փառքի վայրը մեզ ճամար գերեզման դարձավ: Դրա Համար մենք էլ գոճանաաճեղ անունից, քո ձեռքն ենք «անձնում Հոգին, մեր շունչը ն մեր մարմինները»: Այս ասելով, այս օրՀչներգությունըի բարձունս վերառաքելով, ամենքն

լով մեր

քո

սուրբ

ու

ճնռացան: աշխարտճից իսկ ազատանինախարարներինբանտի կապանքներիմեջ ենթարկեցին, անճանդուրժելի խոշտանգումների դրին, ն կշոով արծաթ: Խոսնրանցից պաճանջելով բաղում ոսկի տացան, որ երբ արծաթի սակը վճարեն, նրանց կենդանի կարձակեն Այս բանի Համար նհրդումով դաշինք կնքելով՝ Հաստատում խոստումը: իսկ սրանք նեղուէին իրենց մթժերված գանձերը, որ մեջ իրենց բազում թյան վտանգի նեղիչներից թաքցնելով պաճեստի էին դրել թե ծովի մեջ, թե ցամաքի վրա, տվին թշնամու ձեոքը, որ գուցե կարողանան իրենց անձերը փրկել: երբ իրենց գանձերիցզրկվեցին, անօրեններըձեռք զարկեցին նրանց ն սպանեցին |կախաղանի) փայտից կախելով։ Այնտեղզոչվեցին Աշոտի որդի Սմբատը Բագրատունի տոՀճմից,Գրիգորըն Կորյունը ԱրծրունիոՀսուտ

--39--

|

ժից, ՎարազՇապուճն եղբայրը Ամատունիտոչմժիցն չատ ուրիշներ Հայաստանինախարարներից, որոնց մեկ առ մեկ չեմ կարող ճիշել։ նրանց բոլորին լ կյանքիցզրկելով մեր երկրում նախարարներից ժառանդորդներ չմնացին: | Այդ ժամանակ ժեր Հայոց աշխարձը քափուր մնալով նախարարականտոճժերից, գայլերի մեջ մնացած ոչխարնեչբի նման նղավ։ Թշնամիներըամենօրինակ չարիքներ ւզատճառեցին, ն մեր Հայոց աշխարձի բնակիչներին այնպիսի անճուն, չար աղետների մեջ էին պաՀում, որ տանջվելով ' : անդադար նեղություններիը երկինք էին բարձրացնում ճառաչանբների ն Հեծության աղաղակները: հսկ Սմբատկուրապաղատըն նրա ճետ եղող նախարարչ ները գնալով մեկնեցին մեր երկրից ն անցնելով լսաշմանը)՝ Հունաց քագավորից խնդրեցին բնակության քաղաք ն արոտավայրերիրենց ոչխարների Հոտերի չամար, ն նա տվեց այն քազաքը, որ Փույք է կոչվում ենգեր աշխարտի կողմերում, նրանք այնտեղ բնակվեցին 6 տարի: Այս ամեն չարիբները կատարվելուց Հետո մեր երկրից բողոք բարձրացավ, Հասավ իսմայելի իշխանի ականջը, որի անունն էր Վլիթք։ Սա շուտափույթ ձրովարտակ ուղարկեց, : նրան (ՄաՀշժետին) իր մոտ կանչեց ն փոխարենը առաքեց ոժն լ որը լսողությամբ խուլ էր, սակայն՝ Աբոլ-Ազիզի, խոբագետ, լի երկրոր ն ճՀեքիաթասաց իմաստությամբ, | ու

լ

այսօր,

իրենց սովորության: երբ (Վերջիններս | վոատաճեղան նրա ուխտադրությանը, զրավեցին իրեսց բնակված քաղաքը» քաղաբի գանձերն եկեղեցու սպասքը ճափշտակելովավարի տվին ն վերադարձան Հայաստան, Հունաց անջատվելով կայսրից: հակ կայսրը մորմոքեց՝ լանհլով եղած ապիրաբոտ

: ,

ու

:

ն տությունը կանչելով եկեղեցիների մետրաառաջնորդներին, ե ւլոլիտին արքեպիսկոպոսներին, ձրամալեց նրանց նզովք գրել մատյանում ն կարգադրեց Զատկիտոնի կատարման ժամանակ կարդալ այն ապիրատություն դգործողների վրա, քանզիայն տոնին էր կատարվել անօրեն գործը:

Ռրոշվեցնույն տոնին ամեն տարի այդ հղզովբըկարդալ մինչն --40--

' '

' ։

ն

ազդեցնրանց վրա ն եղավ նրանց կորստյան

պատճառը:

խաղա-Հ ձայոցաշխարձին՝ անիրավ Հարձակումները մեր

իսկ Աբդլ-Ազիզըտիրելով մեր

բոլոր ղեցրեց (դադարեցընց)

որդիների խրոխտացող անզգամուՓրկրում ն փհամայելի Վերստինշինեց մեղմացրեց: թյունը սաստիկ կշտամբանքով ն Դվին քաղաքը մեծությամբ առավել Հզոր ընդարձականիսո, ն քան եղել էր նախկինում, ամրացրեց դռներով ղոնափակեբով, պարսպի շուրջը ջրով լցված խրամատ անցկացրեց քամաղաքի ապաճովությանճամար: Աբդլ-Ազիզնասում էր իր ձհոիմ աին. «Դվինի առաջին ավերածությանժամանակձճ քով կատարվեցքաղաքի կործանումը, ե աճա ես վերականդհնրի այն ես տասներկու տարնկան մանուկ էին ունեի կարմիր զենջակ, ն երբ տաճկաց զորքը մարտնչում էր քաղաքի դեմ, ես մտա խողովակի մեջ ն ելա պարիսպն ի վեր իմ լեզվով ուժգին ձայնով գոռացի մեր զորքին, ն նույն ժամին անմիջապես առաջապաճ զորքերը, որոնք պարիսպն էին պաճշպանում,թուլացան կ փախուստի դիմեցին: իսմա-` վելը վճռական Հաղթանակ տարավ, ն կործանեցինքքաղա-չ Քը»: Ասվում է, որ այս բանը ինքն էր պատմում իր մասին: ու

ԳԼՈՒԽ

երբ իշխանության առակախու: մեջ Հաստատվեց, Հրովար-

տակ գրեց Հայաստանի ծամժովելովվերանախարարներին՝ դառնալ իրենց երկրները ն երդումով պայմանազիրճ տվեց

որը

ԺԱ

Այդ ժամանակներում զորավար ՄաՀշժետիսիրոոր դարձ-

գրգովեց Ճենաց աշխարՀի վրա, ե նա մեժ զորք խնդրեց իշխանից՝ խոստանալով նրան Ճենաց արքային իսմալելի Հնազանդ ծառայության բերել: Սա (խալիֆան) բազում զորք ճավաքեց ն տվեց նրա 200000: կողՄաչճմետը Դամասկոսի ձեռքը՝մոտավորապես մերից զորքերի բազմությամբ շարժվեց արնելքի կողմերը, Պարսիցաշխարճը, Խորասանը գնաանցավ Ասորեստանը, լով ճասավ Օննաց աշխարճի մի մասը, ն բանակ դրեց Բոտիս կոչված ճղզորագուլնգետի ափին: Հրովարտակ գրեց Ճենաց արքային. «Ինչո՞ւ, ասում է, միայն դու հս որ ինդտակ, վզելովչես մտնում մեր իշխանի Հնաղանդության մինչղեռ բոլոր ազգերը մեզանից սարսափեցին։ Դու ո՞ւմ

յալ

ու

--ՎԼ--

մեզ չես Հնազանդվում, չլինի՞ թն Կոպավինելով

մեզ

քո

ուղարկեց ՄաՀմետ զորավարին, թե 30000 աղչիկխնդրեցիր ռր ինձանից այն, եկ (Վ8րտրու| ները՝ որոնց նեա ընտրեցի իմ ամբողջ իշխանությունից քո ճամար: Արդ, վերցրու քո զորքի պատվապատվականների ե կաններիցըստ իմ աղջիկներիթվի, անցիր գետի այս կողմը ում հս կտամ իմ ինչ որ աղջիկներին վիճակ գցելով, Նա Հասնի, որպեսզի խռովություն չլինի քո զորքերի մեջո: նավեր ուղարկել տվեց գետի այն կողմը, որպեսզի միանդամից բոլորն անցնեն նրա կողմըչ իսկ նրանք միամիտ 30000 մարդ ընտրեզորքերի պատվականներից՝ դատնվելով Հենց որ անցումը վերցին ն անցկացրին գետի այս կողմը: ջացավ, ճննաց արքան ճիաման տվեց ճարձակվելու իս-

րեզ այն կողմ:

աղ»

ջիկների տեղ դրել, որոնց մեջ պճնված Արդ, եթե մեր ծառայության տակ չմտնես, գիտցիր, որ քո երկիրը անապատ կդարձնեմ (տնկելով) բնակիչներից ն քո թագավորությանըվերջ կտամ: Բայց չլինի քն անճոգաբար Ճապաղեսիմ նամակին պատասխանել,այլ արագ ուղարկիր ես

ՀՃոխորտումեռ:

ի

լ

|

այն»: երբ

Ճենաց Ճենբակուրն կոչված արքան նամակը կար. իր մոտ կանչեց բոլոր փշտիպաններինե Ճամչարզնեչ բին՝ խորճելու, քե ի՞նչ պատասխան Խորճրդակցելով։ ճետ, միմյանց նրանք Հետեյալ պատասխանն են գրում. «Արդյոքդու ավելի՞ Հզոր ես, քան բոլոր թագավորները, | որոնք սկիզբներից մինչն օրս տիրել են աշխարճին. Բաբելացիների թագավորը, որ տիեզերքին տիրեց ն մակեղոնացիների պարսից |քագավորները| ինչպե՞ս չկարողացան տիրել մեր երկրին: Գիտցիր, որ դու ավելի լիրբ ես, ն քան որնէ չուն, քո ռունդը խենեշություն է սիրում, որի ճետնանքովքո չար ցանկությունը ն իմ գեղեցիկ կույսերի ճամբավը քեղ ճարկադրեց ցո անձը ն քեզ ճետ եկած զորբնրի անձերը ղզոճել. կարծես թե ձեր անձերի ճամար գերեզղմաններչկան Դամասկոսում: Արդ,գիտցիր, որ մեր երկիրը ոչ ոբի «պատակչի եղել, ն ես նս այդ բանը չեմ ընդունիչ Բայցեթե ինձանից ընծա ես խնդրում, ըստ թագավորական օրենքի, կտամ քեզ, ն խաղաղությամբ կերթաս քո երկիրը»: իսկ Մաչմետը դարձյալ լուր ուղարկեց Ճենբակուրին՝ «տուր ինձ, ասում է, 30000 աղչիկներ, նե ես խաղաղությամբ կշեռանամ քեզանից, ապա թե ոչ, պատերազմովկելնեմ քո Ա ճենաց արքան ուղարկված պատգամինե դեմ»: չամաձայնեց լուր ուղարկեց, ասելով. «Մնա ՄաՀժետին Քո բանակում, մինչն կատարեմ քո պաճանջը»:։ նա անմիջապես Հրամայեց իր զորքերին դիպակով ծածկված սայլեր կազմել ն իր ընտիր ճեծյալներին, կուռ սպառազինությամբ, սայլերի վրա ի բառնալ աղջիկներիփոխարեն, որ խնդրել էր, որպեսզի կարողանա նրանց որսալ իր որոդայթի մեջ: Գալով գետի եզերՔը՝ նրանց դիմաց բանակեցին։,Սայլերի վրա կային ավելի Քան 40000 Հեծյալներ։ Իինքը՝ճննբակուրը,սակավաթիվ բանակ դրեց նրանցիցՃեռու մի քանի ասպամարդկանցով դաց,

տաւ

ու

։

՝

նա

լուր

մայնլի զորքի վրա։ երբ պատերազմումիրար բախվեցին, անմիջապես դուրս հկան ծածկույքների տակ քաջքնվածներբ ն շրջապատելով՝ արով կոտորեցին, այնպես ռր նրանցից ոչ ռք չազատվեց նավերի լարերը կտրեցին, նույնիսկ փախուստի դիմելով: ն ոչ ոք չապրեց: Միայն ոչ ոք չփրկվի, որպեսզի նրանցից ՄաՀմետը, սակավ մարդկանցով, երխիվարհերըՀեծնել"վ՝ դեն անցան, ապաստանելովիրենց երիվարների ուժին:

Այսպես կորագլուխ Ճենացարքայիկողմիցխայլտառակված, դնացին իրենց երկիրը ն այլես չճամարձակվեցինպատերազմի դուրս գալ Ճենաց աշխարճիդեմ: հսկ |իսմայելիիշխանը|10 տարի ն 8 ամիս ապրելով՝

վախճանվեց:

`

։

--4ջ--

ԳԼՈՒԽ

:

Հետո նրանից

(ճիրից|

ժԲ

ժառանդեցՍուլեյմանը իշխանությունը

ամիս ն վախճանվեց: Այս Է նրա վարքագիծը: Իր իշխանության երկրորդ տարում նա բաղում զորք գումարեց, տվեցՄալիմ:ճ:զորավարինն առաքեց կասպիցդոնեՍրանք ղալով մարտնչեցին Դարբանդքաղաքում գտնվող րը: Հոնաց զորքերի դեմ, ճարվածեցին, չալածեցին ն քանդելով ավերեցին ամրոցի դղլակապարիսպը Մինչդեռ ամրոցի պարիսպն էին քանդում, նրա ճիմքում գտան մի մեծ վեմ

տարի

-«43.--

«Մարչ դրոշմվածուներ Հետնյալ արձանագրությունը՝ ն շինեց քաղաքը կիանոս ինքնակալ կայսրը այս աշտարակ» ննըը, իր գանձերից բազում տաղանդծախսելով, իսկ Հետաորդիներըքանդելու են այն ն ապա իրենց գայումիսմայելի գանձերով վերստին են շինելու»: երբ քարի վրա դրոշմված գտան,պարիսպըքանդելուց դադարեցին արձանագրությունը կ վերակացու գործավարներ նշանակելով՝ վերստին շինեցին կործանված պարիսպը: քար,

որ

անիր զորքի բաղմությունը, Ինջը՝Մսլիմը,վերցնելով

ցավ Ճորասպլաճակը, ասպատակսփոելով Հոնացաշխարճում կ ապա գնաց բանակ դրեց Ճոնաց Թարգու քաղաքի մուտ: հսկ երկրի բնակիչները, երբ տեսան գիշատիչ քշնամուն, որը ելած էր իրենց դեմ, շուտափույթ իմաց տվին Խազարաց արքային, որ Խաքանէ կոչվում: իր բազմամարդ զորքը ն Հաղքանդղամ «սկայազուններին վերցնելով, որոնց բոլոր նա Հզոր արիությունը Հոչակված էր ամեն ազգերի մոտ, եկավ բանակ դրեց նրա առջե: Շատ օրեր միմյանց դեմ մարտբնչում էին, սակայնոչ թե գունդը դնդի դիմաց, այլ ըմբշամարտ կովով։ ԽաքանըՀապաղում էր կովի մեջ ժտնել, սպասելով Ալի Թարխանիգալստյանը, որին օգնության էր կանչել: երբ Մոլիմը տեսավ անչուն զորքերի բազմությունը, ինքն թե ին Հնա տնի իր մեջ վարանեց ն խորճում էր, կրանցից ազատվելու ճամար: կատեղիում ուժեղ կրակ գցել ն թողնելով բանակի աղխր, Հարճերը, ծառաներն ու աղախինները ն այլ լառնիճաղանջ ամբոխ, ճանապարճընկավ դեպի Կովկասլեռը, կոտորելով անտառները ն ուղի բացելով, մազապուրծ ազատվեցթշնամու ձեռքից: Այսպես ամոթով լի, կորագլութ վերադարձավ Հոնաց աշխարչՀից: ամենը կատարելով՝

արան ս

| Է լ

լ ւ

:

:

ի լ

|

| |

որան| |

լ

'

"նրանցից Հետո իշխանությունըժառանգում է

որն

|իշխում) է

տարի

Տ

ամիս

ն

2, 0ժարը

վախճանվում: Սրամասին ասում են, թե ազնվագույնէր, քան իր ազգաստոճմիբոլոր մարդիկ. նա վերադարձրեցայն գերյալներին,. ու

--ձ4--

իշխանության տակ գտնվող երկրները խաղաղեցրեց:

Սույն 0մարը նամակ դրեց՝ Հոռոմոց

կայսր

Լնոնինը3,

Հավատացելոց իշխան 0մարիք «ո-

Բազում անգամներ կամեցանք իմանալ ձեր կարծիքը ձեր Հավատի ուսմունքի մասին ն Հաճախ ձգտել ենք գիտենալ, թե արդյոք ի՞նչ եք խորճում այդ մասին, սակայն երբեք մեզ Հնարավոր չեղավ վերաճասու լինել: ինչու Հ Հիսուսասաց քեե ինչու մերկ էլ «մերկ քզաք Հիսուս ջ ինչո՞ւ չես ընդունում այն ինչ ասաց

Արդ, ստույգ ,

ւ

ի նձ,

առա

ն ախ

աշ

ա-

իմ կերտներին: Արհագանաքո ոսի ի ի լ Ա ամա աքԳոմ ո) ա Մարգարտոնրի մեջ եկար արա կույսի աաա րն ԱԱ անձի բավականչճամարեցիր էիր "ասին, ասածին: րի Մար Հավատացիր«քր,Հոու ,

որ

մարգար

այլ

"ՍակայնՀիսուս արդարն արժանի էր Հավատալու,

ժոտէր

Աստուծո

ն

ավելի լավ գիտեր

(այն) գրքերը, որոնք փոփոխված ն

նտ

քան ինքնիրը, են

ազաղավաղված"

գերի կողմից, որոնց դուք չգիտեք: կամ ինչո՞ւ նք արդարացՃետկում նում նրանց այն (մտքերին |, որոնք ձեղ գրքերը ասում են եջ, թե Օրենքները ճշմարտանման թվում։ Դուք որբաղում անգամներ դերվեցին ն այն կորցրեցին իսրայելի ու

:

ԺԳ

ուղարկելով

դերիներին,

«Անվամբն Աստուծո ռոմոց կալսր Լնոնին։

։

ԳԼՈՒԽ

ու

նրանում կային որպեսզի ճանաչի մեր Հավատի էությունը Ճճամառուռ կարձանազրեմ ստորեւ ռրոնք բաղում Հարցերը,

Սուլեյմանը վախճանվեց,

Այս

գերել էր՝ մեր երկրի նաորոնց ՄաՀմետը Հայոց աշխարՀից նա բաղում ամրոցներ էր խարարներինայրելուց Հետո ն երբ Օմարը գրավել տղամարդկանց կանանց գերեվարել: իշխանությանմեջ Հաստատվեց, ազատ արձակեցբովանդակ | ն իր իր տեղը յուրաքանչյուրին

ի

| '

դիներից նրանք, որոնք ընթեռնում էին ն գիտեին: եղան որոշ ժամանակներ, երբ դրանցից ոչինչ չկար նրանց մոտ, մինչն ռր Հետագայում մարդկանցից ոմանք, ըստ իրենց իմաստության, գրի առան՝ ազգը ազգի ետնից ն ցեղը՝ ցեղի: Սակայննրանք մարմնեղեն էին Ադամի որդիներից ե տարակարծիքլինել, քանդի նրանց կարող էին մոռանալ ու

««-45.-

մոտ

են

թյամբ

գտնվումսատանան նման

են

նրան:

ն

նրանք, որոնք իրենց Թշնամու

0մարին՝սառակինոսների առաջնորդին: ինչպիսի՞խոսքերով կարելի է ուղղագույն

ինչո՞ւ Մովսեսի օրենքների մեջչնն Հիշվում արքայությունը, ղժոխքը, դատաստանն ճարությունը: Այդ մակամ

դույն ձեռովպատասխանելայն

ու

սին ձեզ պատմել նրանք, որ իրենց «նարամտությամբ ավետարանը գրեցին Մատթեոս, Մարկոս, Ղուկաս ն ՀչովՀծաննենս։ Մխիթարիչը,որի մասին ավետարանումասվում էԼ, Քրիստոսըպետբ է ուղարկի, ոչ այլ ռոք է, էթե ոչ մեր որ կամ ինչո՞ւ աշակերոներիցՀեւո ՔրիսՄաՀճմետը: Քրիստոսի անզուցեղերի բաժանվեցին:Աստուծն տոնա ազգերը դական զորությունը զուգակցում եք ճավասարն նման՝ընկեր Բոլոր օրենքները ընդունելով երեք աստվածություններին: ջանում նջ կամայականորեն փոփոխել, թլփատությունը ժկրտությամբ փոխարինելով, զոճերը՝ օրչնության Հացի բաժակի ճաղորդությամբ նե կիրակին շաբաթի տեղ պատվեմարմնի ն պեսլով: Ինչպե՞սկարող էր Աստվածարյան պես աղտեղություններիմեջ արգանդումբնակվել եվ կամ քնչո՞ւ առաքյալների մարգարեներիոսկորները պաշտում նթ, կամ խաչի նշանը, որն ըստ օրենքի |պատժի| դառապատկերները, որ պարտությանգործիք էր, ինչպես նան պաշտում նեք.եսայիմարդարեն վկայում է մեր օրենսղրի մասին որպես Հիսուսիընկերոջ, որը Հավասար է նրան, քանզի մարգարենիր տեսիլքի մեջ տեսավնրանց որպես ուղեկիցների, ընդ որում մեկին էշի վրա Ճճեծած, իսկ մյուսին՝ ուղտիւ ի, կ դուք ինչո՞ւ չնք Ճավատում: Այս ամենի մասին վերաչասու դարձրու ինձ, որպեսզի կարենամ ձեր ուսմունքի էությունը ըմբոնել»: Այս ամենը ն սրանից էլ ավելի ընդդիմաբանությունգրեց իսմազելիիշխան 0մար (նոն թագավորին, որի պատճառով Լեոն կայսրը եղավ պատասխանգրել ճետնյալ Ճարկադրված ձնով:

|

են

'

լ :

: լ

| :

| ։

ու

ու

|

ի

| '

| |

'

ԳԼՈՒԽԴ

«ՓլաբիոնԼեոն՝ կայսը ճավատացյալ ի տոնր Հիսուս Թրիստոս՝մնր ճշմարիտ աստված ն իրեկ ճանալոզներիկոգավոր:

ճշմարտա-

Աստծուց սովորել ենք Հեզությամբ խրատելընդդիմակացներին,որ թերնն նա ժամանակ ապաշխարության:Թադավորական օրենքներըչեն (զաճանչում ) խրտնեցնող խոսքերով, քարի արվածների նման խփել այնպիսիներին, որոնք կամենում են լսել ճշմարտության սքանչելի խորճուրդը: Բայց քանի որ քո գրության ակիղզբըճշմարտության գոնե փոքրագույնկերպարանքնիսկ հս Հարկավոր է ոչ ճշմարիտի մասին չուներ, ապա ալն տա

ու

՛

Ժեզ։Մանավանդ որ

ն

|, որն առաքել ես (նամակին

չասել,

արդար

է:

ձեր ճավատի ուսմունքի մասին»: Այսպիսիբան չէր կարող լինել ն ոչինչ չէր կարող մեզ ստիպել նման բաներ անելու Քանզի չենք սովորել մեր վարդապետից (ուսուցչից) ու տիրոջիցմեր միակ աստված դիտությունը օտար ուսումնականներիառաջը ղնել որպես ծաղրինյութ ն մանավանդ այն մարդկանց, որոնք մարգարե-

ների կանխասացությանըն առաքյալների քարողությանը տեղյակ չեն, Այս կույնը մենք այլոց նս սովոր ենք պատվի-

րել: Այո, մենք

բաղում անդամներ գրել ենք բեղ ե դարձյալ կգրենք, եե կարիք լինի, բայց |սոսկ|աշխարՀիկգործերի ն ոչ մասին աստվածայիննյութերի շուրջը: Եվ մենք, որատված աստվածայինձայնից, թե «տվեք պատասխան ամեն ինչի, որ ճարցնեն ձեղջ", իսկ եթն մեկը չՀարցնի, նրան չպատասխանեք: Մենք այլես չենք կամենում իմանալ ձեր կարծիքի զորությունը, այլ Աստվածէ մեղ |րաուցանում|: Այս

ենք, քե առքիվխրատված

«ամեն ինչ քննեցեք, իսկ ինչ ընդունեցեք»"": Արդ, մենք ունենք պատմությունները՝ բարի է՝ գրված մեր երանելի եհպիսկուլոսների կողմից, որոնք այն Բ`

Առ. ""

'

քե

Քանզիքո գրվածքում ասում էս, քե «բազում անդամներ դրել ենք ձեղ մեր՝ քրիստոնեաներիս, աստվածայինխորճրդի մասին» ն քե կամենում ենք գիտենալ ինչ հեքխորճում

Սող.,ԻՋ.

Թեսաղ.է,

21:

Սիրաք,Ե,

14:

են ապրել. ժամանակներում

նույն ժամանակը եղել է կան ն ալդ ձեր օրենսդիր կարիք չկա տանչել նման Հարցերով.Բայց մի կարծիր, թե կամալենք

ՄաՀմետը պատճառով

քեզ

վկայելէ

իր անձի մասին, երկմտեցիր ն տարակուսնցիր»: երանի Թե, ինչպես դու ասում ես, իրոք ՀավատայիրԱվետան անսխալ րանին, որպես Հաստատուն պատմության, քան որեէ մեկ ուրիշին: Մենք Ճակասությունչենթ գտնում Հինե նոր (լտակարանների | միջն ն ոչ էլ Հնարավորէր, որ բաբության մեկ աղբյուրը,այսինքն աստվածությունը բաներ չարիք ե բարիք, ճշմարտություն կ ստություն։ եվ որպեսզի գլուրընկալ դարձնի ճրեից անօրեն ազզին իր խոսքի (Բանի) գալուստը մարժնով՝ առակներով, օրինակներով ն առավել ճայտնի պատվիրաններովիր մարգարեներիմիջոցով զդուէր այղ ազգը, որպեսզի ըստ իրենց ռվորության շացնում Քրիստոսիգալստյան նկատմամբ անչավատ չմնան: նրանց

մեր սքանչելի աստվածագիտությանՀամար. կափր, ապա եթե ախորժես ն ինձ ունկնդրես, երկրի լնս, ինչպես ասել է եսայիասը:

բարիքները կվայե- )

Հույժ դժվար է,

մարդ, սուտը երը լիակատար Հերքել,

ով

Հակառակորդը խորՀում է միայն Հակառակվել: Այսպիսին է Հետելալը՝ եքհ երկու Հոգի կրակին մերձենալով նրանցից մեկը այն Հուր կոչեր, ինչպես իրոք է, իսկ մյուսը ճակառա-չ կելով ասեր, քն չրի աղբյուր է, ՀայտնապեսկերնարՀակառակասերի ստությունը: Արդ, ասում էս, ք: մեր Տերն ասել է ավետարանում. «Մերկեկաք ն մերկ էլ կվերադառնաք»:Մեր Տիրոջ ավետաոչ մի տեղ չենք գտնում այս րաններում թեպետ ն խոսքերը, | | է խոկալ մաճվան մասին:Այլ այն Հոբի միշտ Հրամայում սա

`

|

Տերը վկայեց միջոցով

իր մասին ավետարաններում ն այն, բնրանով անմարմնաբար (Հոգեպես) մարգարեների խոսեց, չի Հակասում այն բանին, որ ճենտագաժամանակեոԱսրում մարմնանալով՝ ճայտնապես խոսծնց։ Այս բոլորը տուծո ամեն շնորճիվ ինչ իր տեղում ցույց կտանք այս եւսժակում՝ ընդունելով բարձրագույնը, որպես գերմարդկային, իսկ խոնարճագույնբ իբրն մարդկային խոստովանեուն որ

խոսքն է, նրբ արդարին սատանայական փորձություններիլ ենթարկեցին, նա ասաց.«Մերկեկա իմ որ | որովայնից մ այստեղից մերկանդամ կդառնամ, Տերը տվեց ն Տերն առավ 0րչնյալ լինի Տիրոջանունը»": Քայց դուք սովորել եք թաբել՝ | կցկտուր քաղելով սուրբ Գրոց վկայություններից, որոնք ոչ ընթերցել եք ն ոչ էլ կընթերցեջ:Զեզ մոտ գտնվող աստվա| այսինքն Ճճավատավաճառները, ձեր տրա:ժավաճառները, ասար՝ մադրությունը որսալով,աստվածային խոսքով գրքերի ինչ որ իրենց պետք է, այն են շաղակրատում: Բայց թեպէո Հպարտացածես բոնապետությամբդ,լսիր իմ պատասխաները: Ասացիր,թե մենք Դավքիսաղմոսներում ն Ժարգարտների գրքերում. վկայություններ ենք գտնում մեր տիրոջ մասին Այժմ նոր չէ, որ նկատել ենք սուրբ Հոգու նման ասացվածքները, որոնք մարգարեներիմիջոցով ասված են. Աստուծո շնորչքով ու կամքով քրիստոնեական քարոզությունն սկսեց, չենց նրա միջոցով էլ կատարվեցն աճեց ու կաճի | նույն արարչի ն Աստուծո ես, Գրել թե «բավական Համարեցիր Հավատացիրալդ բոլորին, անուշադիրթողնելով այն, որ ծիսուս Քրիստոս

|

Պատասխան. ճշմարտությունը չի պարող է-ն չէ ասել ե չէ-ն՝ է, իսկ սուտը դյուրությամբ աժեն ինչի վրա Հարձակչում է, քանզի կարող է ուրանալ ոչ միայն երնեելիարարաժ-

ներին,այլե նույն ինքն արարչի մասին ասել, թե Աստվածչէ' Ուստի զարմանալի չէ, թե սուտը աստվածային գրվածքները նույնպես կարող է ուրանալ կամ նրանց մեղավոր սկիզբ վերագրել:

զորությամբ,

Արդարն Հիսուսարժանի էր

են Արժանաչավատ

:

Յով, Ս,

21-22:

`

«Հավատքի ոլ որպես յ

մարդ, զուրկ իմաստությունից, այլ աստվածային կողմից կատարյալ Քն որպես աստված, ն որպես

ու

"

նա

Երկրորդ,գրել ես, թն «արդարն Հիսուս արժանի էր «ավատքի ն մերձավոր էր Աստուծո ու ավելի լավ գիտեր ինբն իրեն, քան գրվածքները, որոնք աղավաղված նկ փոփոխված էին ազգերի կողմից,որոնց չգիտեր»:

:

:

:

նան

Մարգարեների միջոցով

ասված Հաժար, որովչծռն նրանք

ոչ նույնխոսքի(Բանի)ասացվածքները, այն բանի

որ

մարդիկ խոսել

են

նրանց մասին, --4Վ0-

Ց- Դեռնռ,Գատժուժյուն

այլ

սոսկ երկու մարդս,

ստելով իրեն ճշմարտախոս կարծողի (ըոնսակետը |: Աչա այս է ստելով ճշմարիտ խոսելը: Քո Մաճչժետըռովորեցրել է՝ ձեղ ընդունել վերոգրյալ սբբերին, Աստուծո ծառաօիրելիներին, սակայն չի ընդունում ն այլոց սովոներին ընցրեց չընդունել այն, ինչ նրանց միջոցով խոսեց Աստված: Ասացիր, թն «ինչդե՞ս եթ արդարացնումՀրեաների գրբեն ընդունում եք նրանցում ձեզ Համոդիչ թվացող (1տջեըբ ասում ծք, թե ալդ օրենքները բաղում անգամ բը |: Թեն դութ գերվել են, կորել են, խարայելիայն որդիները, որ կարդում

Միջոցով ճոգեպքեսխոսեց Աստուժո խոսքը(Բանթ), նրանք խառն են թե Հին, թն նոր (լատակարաններում | ն այդ պատճառով իրար չեն ճակասում: Դու ասում նս, քե |ճուրբ|գրքերը աղավաղված էն. էքն այդ բանը քո ուսմունքի առաջնորդն է սովորեցրել, ապտ ինքն իրեն մոռացել է |ճիշատակել|, իսկ եթն այլ ոք է ասել, առավել նս ստել է: Արդ, լաիր ն լավ խորճիր» քո ուսմունքի առաջիորղբ չի՞ ասել, քե որնք բան կարելի է Հաստատէլ միայն վկաներով ն նմանապես ասել է, թե օրենքը Հրաժալում է, որ «ամեն ինչ երկու ն երեք վկաների բերեռվ պետը է Հաստատվին":Գիտենքոր Աբրաճամը ամենից առաջ է ննդունել Քրիստոսի մասին ավետիսր, երբ Աստվաժ ասել էր նրան. «Քո զավակի միջոցով քող օրչնվեն երկրի բոլոր ազզերբ»"" ն Սաճշակը(իսաՀչակ)այսպիսի Հույսով օրձնել է Հակոբին,իսկ Հակոբը նույնպես օրՀնել է իր որգուն՝ Հուղալին, «Հուդա, ջեղանից կժնվի մեկը, որ կլինի իշբան ն նրա պետը, մինչն դան գալիքները, ն նա է Հեքանոսների ակնկա

մացի

ու

էին, գիտեին նրանցում եղածը ն եղան ժամանակներ, երբ նրանցից ոչինչ չէր մնացել նրանց ժոտ, մինչն ռր դրանից ե Հեռո մարդկանցից ոմանք ըստ իրենց Հասկացողուժյան ե կամթի գրեցին ազգը (սձրունղը) ազգի ետնից ցեղը՝ ցեղի" Նրանք ժարժնեղեն էիֆ՝ Աղդամիորդիներից, որոնք մոռանում են ն տարբեր կարծիքներ են ունենում, քանզի սատուհն նրանց իխրենցթշնամունան ն նրա նմաններթ մոտ

լությունը":

Քանզի Մովսես նրա մասին օրենսդրեց ն պատվերներ տվեց Հեսուին, Դավթին, Սողոմոնինն տասներկու մարզա-չ

եղիա, եղիսե, եսայի,երեմիտ, Դանիել: րեներին՝ Սամուել, Լինչպես նան)արդար ճանդերձ, (մարգարեներով| Եզեկիել

Հոբին, Զաքարիայիորդի ՀովճաննեսՄկրտչին: Սրանցվրա ավելացրու մեր տիրոջ տասներկու աշակերտներին,ինչես նան լոքանասունին ն միանդամժից«ներին ու նորերին՝ Հոգի: Արդ, դու Համամայն չե՞ս այսքան սրբերի ն Աստուծո սիրելիների ճետ, որոնք խոսել են Քրիստոսի գալստյան մաե սին որոնց մասին քո ՄաՀչմետը վկայել է, թե Աստուծո ու սրբեր ծառաներ են: Դու քո Մաշմնտինավելի ես Հարդում, ն Աստուծո որ խոսեց նրանց Հետ քան Աստված, խոսքը որ երնաց մարմնով: (Բանը), Արդ, Համառոտ եմ Հարցնում, աղտչում եմ, աստ, ո՞րն է ճշմարիտը՝Աստուծո 111 ծառաների վկայությո՞ւն,, որոնք նույնն են ասում ն նույնի մասին, թե մի այլախոտի,այլի"

Մատթ.ԺԸ,

Ծեեղ. ԻՔ,

ու

16: '

18:

--880.--

թյամբ»: Փատասխան.դարմանում եմ ե դարմանում, ոչ քն ձեր անշչավատության վրա, այլ թե քնչպե՞ս չեք ամաչել այն Հայտնել, այլ դեռ դրով էլ ավանդել եք, որպեսզի առավել հա ծիծաղելի ղառհաթ: Դուք կարծում եք, որ կարող եք մեր Քո թղթի գլութը սկսելով մեր խոսքերով մեղ դայթակղեցնել: ես, ռր կշավատացնես, թե դուք կարծում ասացվածբներով, եք ասել: Արդ, եթե Մեր առացվածթներըընդունելի են ձեզ, ես ջանղի ոչ որ ամբողջովին Հավատալ, դու սպլարտավոր դա նշանակում է վկայության ժի ռւռով վկայություն չի մերժել: Բայց ոբովճեւն մասր րբընդունել,քբսկ մետացածը՝ սովորիր: Մենք ասում թեղյակ չես այո բաներին, լսիր ենք, քն Հրնաները օտարության ժեջ ոչ թե երննպիցստեղծել Ֆն զրույցներ, այլ տեղեկացել են եբրայեցի աստվածասեր ինչպես նան չենը մարդկանցստույգ ոչաոմվությունհերին, իրենը մարդարեներիգրքերին: Առտուծո առաչին վեց օրում առեղծված արարածներիթիվր ՀՀ է, 22 են նան աստվածաԹե՛ հբրայեցիների, թե՛ մեզ մոտ, նույնքան յեն գրքներբոց, է նան նրանց այբուբենի թիվր, թեպետ ն նրանցից «ինգը ունեն կրկնակներ, ն սա առանց մեծ խորչրդի չի արված: Այս բանը Աստվածիր մարգարեների միջոցով Հայտեծլ ե տա.

ԱԶ.

"

ե

|

--Ջ1--

մարգարններիգրքերին ն այսպիսով նրանքչչավատացին Աստուծո

կարգքլ է, որպեսզի նրանցմեջ հղած մճշմարտությունները երեան։ Այս 22 գրքերից ճինզը օրինաց"|զրքերն| են, որ իսկ մենք Նուոս ենք Թորա,ասորիները՝ Օրաքա, եբրայեցիք՝ էուկոչում: Սրաձք պարունակում են աստվածագիտության Քյունը ն աշխարձճիաստվածայինարարչագործությունը, Ճեքանոսական կուռքերը չպաշտելու պատվերը, Աբրաճամի մոտ Քրիստոսն է ն եղած ուխտը իր ղավակի մասին, որբ ն ճրամաններ դատաստանների զոճերի մասին, այլ պես-լես սովորուորպեսզի նրանց ճրաժարեցնեն Հեքանուսկան թյուններից, որոնք սովոր են, Հեսուի Դատավորաց,Հռութի, լորս գրքերը ն Մնացորդացըըստ ժամաԹագավորությանց հակի պատմում են Աստուծո արարչագործությունը, արդարչ ների անսխալ որ գալիսկարգով իջնում տոճմաբանությունը, է մինչե Քրիստոս, Լ(ճազորդում են) հսրայելի քագավորների պատմությունները,թե ո՞ր մեկը Առտուծոն Ճաճելի էր եղել ն որը՝ ոչ, ինչպես նան նրանց անցանքների պատճառով Լ1րձա| ժողովրդի բաժանումը երկու քագավորության՝հս-

րայել

ու

Արդ, որպես որդի Քրիստոսինչեն խոստովանում Հասայսպիսի է լինում, որ գրքերիապականիչները ինչպե՞ս թողել են Օն անտարակուսելի վկայությունները տատուն են նրանք ավելացրել, երբ գրքերումն կամ ինչպե՞ս իրենց այդ

ասածը

տալու,

Հաստատուն

հ

թն

ոչ

այլ

բանի

դրանք իրեն Հակառակչեն,

վկաներնեն

նրա

իր

այլ

մարդեղության

ու

գերությունից

ժամանակները: Դրանց ասին Տերը

ու

բազումվկայություններ

ուսուցանելու ճամար անչավատ է բերում ավետարաններում Հրեաների ազգը գերի տարվեց Նաբուգոդոնո-

Հրեաներին:

նախախնամությունը սորի կողմից, սակայն աստվածային ճետ կատարվի այն, ինչ ալժմ պաթույլ չտվեց, որ նրանց

շվոքելով ապականեր, ապա այդ գրքերը ամբողջական չէին մնա, քանզի չարագործները նախ գրքերի թիվը կջնջեին ն մեկ կամ րկու նհ կամ թերնս երեք գրքի մեջ կճավաքնճին։նրանք կարող էին չավելվածները վերացնել, քանզի ջնջելը նրանց շատ ճամար դյուրին էր: Դարձյալ կարծում եմ, որ անտեղյակ չես այն թշնամությանը, որ քրիստոնյաներիս ու Հրեաների միջն կա, ն դա սոսկ այն բանի ճամար է, որ մենք խոստովանում ենք Հիսուսին, թե նա է Քրիստոսը, որ մարգարեներիկողմից քաչ րոզվեց որպես որդի Աստուծո: իսկ Հրեաները նրան չեն կոչում Քրիստոս, այլ ընդունում են, թե Քրիստոսըպետք է գա

տածում

է

գերյալների ճետ,

այլ

բովանդակ ազգը բնակեցռ

էին նան գրքերը Նրանց մոտ վեցիր ուղած տեղերում: ասում է ինքն ոմանք, ինչպես եզեկիելը, որն մարգարեներից ափին": գետի Քոբար իր մասին. «Ես գերությանմեջ էի Ճնոցի մեջ ընԲաբելոնում ն մյուս եհրանելիննրը Անանիան ն մարգարհ դարձավԲաբելոնումայնկան ն մեծն Դանիելը ն տեղում էր, որ տեղի տեղ առյուծներիգուբն ընկավ նույն մու» Հետ կապվածդեպքերը: Բայց որ նրանց եսթերի ունեցան Հժոդուն,որը մար գրքեր, |այդ մասին|լսիր սուրբ

կային

Ւ

--92--

արձց

նա

եե ոչ խործրդի:Ինչպիսի՞նէին Հրեաներիկտակարահները, կրկնակի Հուդայի գրբերը, որոնք հարայելի մարգարեների Հետո Հրեաննրի մոտ կային մինչն մնր փրկչի

ենք կոչում, ինչպես նան տասներկու մաբդա-

Հնզամատյանչ/

ն ցույց

են սիրելի

Եսայի, ենրեմիա, Դանիել եզնկիել. այս բոլոթ գրքերը Քրիստոսի գալստյան մասին մարգաեն։ բեություններ Արդ, նքե ճրեաներից որեէ մեկը

"

ու

Այս բանը կատարեց: ավետարանների միջոցով մարգարեների ճամար, քան արդարացնելու

Հուդա, պատմությունը նրանցգերության:իսկ

կ

ժամանակ «Հաստատուն

րոջ,թլփատության

ու

բեներբ

այլ

կային նետաճարը ինչսլես դա Հայտնի ն կտակարաններն քաշանայությունը, ես Տին որպեսդու իսկ վկայել է սուրբ ւսվետարաններից նա ըստ ն այն ժե ինչի մասին, որ

ղեռ նրա ինչպե՞ս

ն

Մամատան

ոչ

բերել, թեկուզ մեկն այն որդու: մարմնացյալ գերուՀրեաների Ընդունիր ն իմ հրրորդ պատասխանը: Արդ, գալուստը: մարմնով Քրիստոսի եղավ նախքան թյունը

Դավթի սաղմոսները, Սողոմոնի գիրքը, որբ նբրայեցիների մոտ կոչվում է կոչեղեք Շիրաթշիրիմ"ն մենք Պառիմոն ու

բանիչեն կարող վերաքան «ենց Աստուծո բռնադատի,

ժի | (Լլայությունները

Ծն կզեկ. ն, լ:

--58..

էլ մեկ անես թն Ձբըինչոր Աստվաժպատկարծում, դամ,ինչպես դու ցեղին՝ամենըՄովսեսի միջոցով ճաղորվիրեց մարդկային նրան պատվիրեց. չէր որ դեց. Ո՛լ, այդպես լէ, քանզի ինլ նրանց, որ նոլից առաչ էին, իսկ ինչ պատվիրեց

մարդկանց միջոցովխոսեցԱստված

Հետ

դարեի միջոցով Սաղմոսիմեչ խոսում է ճրեաների գերու-

թյան մասին, որը թեպետ տակավին չէր պատաճել սակայն անսխալ ճիչատակվելէր զալիք դեպքերը ՃԼԶ (136) սաղմոսում, էինջ ն ասելով «Բաբելոնիգետերի մոտ նստում լալիս՝ Հիշելով Սիոնը։ նրանց մեջ ուռիների վրա կախում էինք մեր քնարները, քանզի ժեղ գերողներըէրդ էին խնդրում ն մեզ կողոռլտողները՝ օրչնության խոսքերդ: հսկ որ ասում ես, թե օմանկային իմաստությամբ գրված : դրջեր են», գիտեմ որ կամենում ես բամբասել եզրի երկրորդ Հարցը |: Նրա վրա իջել էր սուրբ Հոգու շնորճԼ(րխժբագրման նենա առանց վրիպումների ամեն ինչ գրեց: Եվ երբ ամՔը, բողջ |Հրեավժողովուրդը այն երկրներից, ուն ափովածէր, վերադարձավ երուսաղեմ, իր ճետ բերելով գրքերը, այնտեղ երետցին Աստուծո ճրաշալի գործերը, քանզի (ճաժեմատեՀէւռ՝ լով) Հին գրքերը եղրի (իժբագրած| պատմության ,

ն պատվիրելնոյին,նույնպես Մովսեսինը ն Հեսուինը չէր պատվիրելՄովչէր պատվիրելԱբրաճամին, ն այլ մարգարեներին իրենց Դավքին Սամուելին,

չէր Աբրաչամին,

իսկ անեսին,

սակավ ծանոթացնել մարդթյունը ն իր կամբը սակավ միանգամիցբմկային ցեղին, բանզի մարդիկ էին էլ կարող ուսմունքը: բրոնել նրա սքանչելի միջոցով ամեն ինչը մեկ մարգարեի Արդ, եթե Աստված նան մարգարենեայլ պետք է ուղարկեր ասած լիներ, ինչո՞ւ ամեն էնչ աղավաղել, կամ թույլ էր տալիս նրանց եքն րի: առ

լ

է

Ի

մի պակաս չգտնվեց: ես, քե «մարդիկ էին ն կարող էին մոռանալ». մարդիկ միշտ ամեն ինչում տկար են, պակասամիտ ն մոէ ղոոացկոտ, սակայն Աստված չավիտենական է, ժե) ն եզր չունի ն ռրի րությամբ, նրա իմաստությունը սաչման չկա տարակուսանք մոռացման ախտ, խոսեց Հետ ժարգարեների՝ իր ծառաների միջոցով: նա արդկանց խոսեց մարգարեների միջոցով, որոնց նա առանը մարդկա

,

դու

ում

'

գ.

ասում,

կս

ուռ-

նրա մոտ էլ Աստված նշեց ճարուգույնը, ալսուճանդերձ ն դժոխքը: Հարության մասինասում թյունը, դատաստանը ինձան Աստված, է՝ «տեսե՛ք, ես եմ Աստվածը, չկա :

ի

նից: Սղանում

Դ

ինչո՞ւխոսեց նրանցբերնով:Թե-

Մովսեսի միջոցով Աստված միայն նախնական կատարելամարգկանցն ոչ տակավին մունքն էր ուղարկել

:

Է

ու

դու

ն

պետ

յին իմաստության չի թողել: հսկ քո Մաշմժետը, արդյոք դու չե՞ս Համարում, որի խոսքերով միայն դու արես Աստուծո ամարճում այսքան սրբերի վկայությունները: մոտ Դու ասում ես, քե «սատանան է Աստուծո ծառաներին, իսկ Աստված՝ամենեին ոչ»: Սակայն տրամաբանողմարդիկ չգիտի, ապա որ էն մեկըգրբերի վկայությունները գիտծն, ն ն ոչ այն սուրբ նրա՛ն է մերձենում սատանան առստվածաՀամո մարդկանց: Գրքերիմասին այսքանըբավականէ, իսկ որ ասում ես, քն «Մովսեսի օրենքների մեչ չենք դժոխքի, դատաստանին Հարության գտնում արքայության ւ կամենում չես չես կա Հասկանալ, որ Աստվածուսումասին», դու ցանումէ մարդկանց այնքան,ինչքան մարդիկ կարող Ւ ընկալել աստվածային գիտությունը Ոչ թե մեկ մարգարեի

Հ արը

ինչպես

Ր

կամ`

ոո

Հեսուի:

լպատվիրածը | չէր սլատվիրել էուժամանակներում ասել ենք, Աստված կամեցավ իր ինչպես նախապես

:

Ասում

ոչ

պատվիրել

Ւ

ոչ

ե

եմ

ն

բացի

եմ ն բժշկում, Հարվածում ապրեցնում,

մասին ձեզ" հսկ դատաստանի իմ ձեռքից չի փրկի ն վրեժանդրունման ասում է՝ «կարեմ սուռերը ն դարձյալ «դատատոկարձակեմիմ աջը»'" Համար թյան ն իժ ատելիները կճանի վրեժ կխնդրեմիմ թշնամիներից, ուրը տուցենջ"""ւ հակ դժոխքի ժասին՝ «իմ բարկուցյան սակայն բորբոքվածէ ն կայրի մինչն ներքին | այս մասին Լուսմունքը առավել կատարյալ ն ղզարդացած ասված էս մարգարեներիմիջոցով ավելի բացաճայտ այլ Դուկաս ն Մարկոս, իսկ որ ասում նս, քե «Մատթեոս, դիտեմ, որ մեր քրիս-

ն ոչ

ոք

Փայլակի

դժոխքը»

դրեցին ավետարանները», Հովճչաննես ԱրթՔ. ո

ՍՏ: ոո"

Քո":

Ք,

Բ,

39: օո.18, 1ը |Բ,

օբ.

օբ.

41:

1Բ, 41:

Երեմ. Ժէ, 4:

--Տ6..-

տրնեականճշմարտությունիցդու նեղվում ծես ն կամենում Փո ստության ընկեր գտնել, որոլեսզի մենք ասեինք, թէ Եստված այն գրված իջեցրեց երկնքից, ինչպես դու քո մասին ասում ես: Թեպետմենք անտեղյակլենք, Փուրկանի՞շ որ այն գրեցին 0մարը, Աբու Թուռաիր3 կ Սալմանպարսիկը, իսկ դուք ստելով ճայտարարումեք, թե Աստվածհրկընքից իջեցրեց: Արդ,իժացիր մեր՝ Քրիստոնյաներիս, ճշմարտությունը, քանզի եթե այդ այդպես լիներ, ինչպես ղու զրպարտում հս, թե իբր ճետագայումեն ավետարաններըՀձորինվելմեր կամ այլ մեկի կողմից, ի՞նչը կարող էր մեզ արգելել վերացնելու ավետարանիչներիանունները ն գրել, թե Աստված երկնքից քած է իջեցրել: Արդ, այս նս նկատիր, որ Աստվածչկամեցավ աննյութական, դեմ Հանդիման ասված խոսքերով նե ոչ էլ Հրեշտակներինմարդկանց մոտ ուղարկելով՝ խրատել նրանց:Սակայն նրանց միջից մարգարեներընտրեց ն նրրաց առաքեց: Դրա Համար Տերը, կատարելովիր նախօրոք որը մարգարեներիժիջոցով խոսել էր նախքուն սամմանածը,

Սուրբ Հոգու մասին Տերն ասաց. գրքերիգիտությունից: սուիբ--Հո«Լսիր նրանց էսկ ասածներին», իսկ մխիքարիչը՝ նա գին, ասում է. «Ում որ իմ ճայրը կուղարկիիմ անվաժբ, ն է, որ ձեզ ամեն ինչ կսովորեցնի ձեզ կճիշեցնի ՁԹե՝սովոանբեցրիձեզ»". Ասում է. «Ում որ իմ ճայրը կուղարկի իմ Հանուն մեր Տիրոջ, այլ իր վամբ», իսկ քո Մաշմետը չեկավ «սրբերին, այլ ասաց, անունով: Սուրբ Հոգին ոչ թե մարդկանց

:

՝

ժարժինառնելը

"

Մուտթ.ԺԲ, 31:

Հավիտենական արդարության գալուստը: երեք մարգարնի միջոցով Աստված բացաճայտեց

Դանիել

փովոխ-

մունքները, որոնցով մարդիկ կարող էին Հասնել ճշմարտա-չ-

'

խավարից կռապաշտության դույն աստվածագիտությանը՝

ճաճանչը, դրանից դեպի լույսի օրենքների չափավոր լույսը Հճզորագույն տոսիավետարանի

հ ապա

Քրիս-

ավետարանից

Չորրորդ փոփոխումը» ղեպի Հանդերձյալ անմար լույսը: այլ մարդիկ մարդարեկամ խոստումը, վարդապետությունը ինքն նույն նրանք Հակառակ ներից չստացան, այլ դրան

,

նրա աշակերտնեընդունեցին՝ փրկչից Հաճախակի պատվեր րից բացի չրնդունել ոչ մի մարգարենկամ առաքյալ: Հետո մենք իսկ որ ասում ես, թե Տիրոջ աշակերտներից յոթանասուներկումասի բաժանվեցինք, ապա այդպես չ' ես օրինակ Ստությամբինքդ քեզ մի մխիքարիր, թե կարող է քո բերել մեր սխալները Արդարն նախատինքիարժանի ինԱստուծո նման վիճակին: ծառաների չէ վիճակը, քանզի

Ւ

`

|

Է

--88--

դու

մինչն

որ գիտենալով,

մարդիկ Աստուժ»օգնա-չ կանությանը կարոտ էն, խոստացավնրանց ուղարկել սուրբ Հոգին,որպես պառակղիտոս, այսինքն մխիթարիչ, քանզի տրտմում էին ու սդում՝ լսելով իրենց վարդապետից ն տիրոջից, թե թողնելու է նրանց:Ինչպես ասացինք, նա այդ պատճառովսուրբ Հոգինկոչեց պառակղիտոս,որպես իսկան կան մխիթարիչըիր ՀամբարձմանՀամար լտրտմժողների| որպես ճիշեցնողը նրա բոլոր ասածների ն նրանց առջն գործածների, որ նրանք պետք է գրեին (տարածեին) ամբողջ տիեզերքում։ Արդ, գիտցիր, որ պառակղիտոսըմխիթարիչ է կոչվում ն ոչ Մաչմատծ, այսինքն գոճանափ եվքառիստե մեր լեզվով, ռրը«պառակղիտոսը չէ: Արդարն, այս ճայձոյություններըչեն կարող թողության արժանանալ, ինչպես Տերն ասել է ավետարաններում,թն «ով սուրբ Հոգուն Հայճոյի, նրան չի ներվի»"։ Սրանից ավելի չար ի՞նչ Հծայճոյություն կարող է լինել, քանզիսուրբ Հոգի նք անվանում մի մարդու, որը զուրկ է աստվածային ն

տիրոջ ինքդ գիտես, որ Մաճմետին: տեսել քո չեն երբեք առաքյալները ամեն մի Արդ, ինչպես վերնում ասացի, մեր արարիչը առ աստվածաժամանակ իր ժամանակ մարդարեի միջոցով նա միայն մարյին գիտությունն էր ուսուցանում: Սակայն ամեն ինչ, որ անելու էր դարեների միջոցով չկատարեց աշակերտներին,ն այսինքն

չո՞ւ է այդպես, նս կասեմ քեղ. ձեր վարդապետությունը ն դրա երնան գապատկանում է մի ժողովրդի ն մեկ լեզվի է կամ ասում, տարի՛՞ եք դուք ինչպես ժամանակը, լու ժամակարճ Արդ, այդքան պակաս: փոքր-ինչ ավելի կամ նակում մեկ ժողովրդի ուսմունքը,տեսնում ենք, որ բազում Դրանից ինչ որ մեղ Հայտնի է աղանդների է բաժանվել: կնտրի, Թուրապի, ՔավղզիչՍաբարիչ դարձել, Հետնյալն է.

ՐՑովն. ԺԴ,26:

--97--

Մութի, Բաղի,

անաստվածՓաչդի,որոնթ ուրանում էն մատուժո էությունը, ճտրությունը ն Փո ասած մարգարնին, Քելպես նան Հարլուբի' Ալս Հարյուրինձրկու մասի է բաժանվուսրմի մասը թոռրճվարար չէ, իսկ մյուս մասը ձեր Հանդնպ ալներանՀակառակությունն ատելություն ունի, որ Վել «պանքլը ավելի լավ է Համարում, քան ամեն մի արն կոչելով զաբ զարժ, ձեզ Համարելով անաստված թշնամի: ու

երանք ձեզանից ուղանվելը ամենագլխավսր բարեզոիծությունն են շամարում: Այս արվում է, բանի որ զու ջեղ մի

փոջբ տարակարծիքեղողներինարով կատորելըԱռտուժո ղեմ | մեղանչն: չնս Համարում: ԱՀա ջեզ ժոտ նման ծն կատարվում,մինչդնո դուք բաներ մի ազգ նք, մի լնզու, (ոննքիմի ազգապետ, որն իշխան է, ն ՔաՀանայապետ դաչճապետ:ծթե արդարնմարդկային ր կազմավորվածքրիստոնեական իմաստությամբ Հավատը, : պարմանալիլէ՞ր լինի, Թե մեր Հավատբ ձերից վառթարադույն լիներ. 800 տարի է, փոքր-ինչ պակտս կամ ավելի տյն ժամանակից, որ Քրիստոս նբնաց, ավետարանըտարածվեց բոլոր ազզերի մեջ ն մարդկային բոլոր լեզուներով, տիեզճրՀե մեն 4ձայրիցժյուսը՝ Հունաց Հոոմալեցոց տնրություննձրում ն Հնոատվար բարբարոսներիմոտ: ծվ նքն որեէ տարբնրություն է զգացվում, ապա լեզուների տարբերությունից է, Քնչպճս առացի, դա փոբր է ն ոչ այնպես աններող թըշչնս՝ նամություն, ինչպես ձեզ ժոտ կա: Դու տսում (»յանդներ ունենք|: 9լենի՞ թն Մեզ Համարում նո Հեթանուներ, նմանեցնելով այնպիսիննրին, որոնք պիզժ ն աղատնղի ՛ Հեն Հեշտասիրությանմել, Աստուծո նկառմամբ՝ ամբաթնչ" նհ իրեեց զարչությամբ ձգտում էին Քրիստոսիամենաուրբ անվան աակ քաքնվելով՝ քրենք իրենց Փրիոտոնյակոչե Սրանց չավատջի «ալձոլություն (ր, մկրթությունը՝ "լծուքյուն, «րոնց՝ պղժությունից դարձի գալուց Հետո, ռուրը եկեղեցին մկրտում էր որալնս «էքանոսների ն որոնց Աստված վազուց ոլելացրել էր, ն Հետքըչէր մնացել: Մենջ՝ թբիոառնյաներս, լոաթանասունժողովուրդներ ենը, ն ամենթո էլ ընդունել ննք ժկրտությունը,օրոլնա սուրբ ն Հավիոննական կյանքի գրավականը: հակ եծ լինեն այնպիսիները, որոնք մասամբ այլ կերպ են տածում, ապա դրանց ((գանննք| ի ու

--ՏՏ--

մանաՀատկ ապրողներիժեջ: Սակայն վանդ ձեր բոնակալության ն պեռք չունեն վերստինմկբբեն սրանթ ես Քրիստոնյաներ տության: նվ դարմանալիչէ, որ Ճէհռավարներն այլալեղուավանդերին, ներթ այնթանէլ տեդյակ չեն ճշմարտության ավետարածը, դիբքը՝ նույն էչ Սակայն ինչպես որ Հարկաղոր

մեջ այլթլեղումարդկանը Հեռավոբ Խրկթեէթում,

ե

ու

առանց սյթաամբողջականէ պաճված, բոլորչեղուներում այց աթունթթոնցով Արդ,չշիշելով շու լեպուներ, լանջնեթրթ:

միայն

ատթածվեց, չելի փրկչոոկանառավածադիտությունը Ճունաց, երկրոբդ՝ մեբ առուցին՝ կՀչիչեմ, քչերին

ճոռմույեցոց, ծեդկաղ, լոթերորդ՝ հթովաացոց» թորդ՝ ութերոթը նհրոթդ սրաթաիջ,

րբորդ՝ եբբայեցոց, չոբբորդ՝քաղդեացոց,Հինգերորդ առոբ-

վոջ,էջե

ձեր՝ տառաիինունհրքդ, ինձնրոթդ՝ ն աղվանից ճալոց» տասնմեկերորդ վրաց, տառներկունրորդ՝ ոա

|" (լեզուները

առածի Լլճնթադրենը |, որ մէի կամ եբիու են: Իսկ խնչպե՞ռ Լ85թրոբ, գրթերն աղուվաղդել ապի մոա նռ, որոնք, ե ն թադրել|,որ աղավապվէլ այլ ազդերի են ինչես դիտեթ, ՀույժՀեռու էն մեզանից ն իրորիդ օատար նման ե Բայց դութ ռավոր եջ լեղդուներով սովորություններով: եբկՀաջաջբ մանավանը այն ը, որը Գարախըց բաններահել, ձեր Հավաթնը կտրգված, էր րում ձէր կողմից կառավարիչ գրեբաներ ն, այլ բատ իր ցանկության ճին գրթերբ բոլոր

Աբդ,

րա

բո

մտ,

լով, ձեր ամբողջ ժոգովթդի մեջ բաշիւնց: Քանզի չատ դյուրին էր մեկ տղդի ե մեկ լեվի մէլ այստիսիբան կատարեյ, ինչպես եղավ ձեղ մոտ: Այսպիսով սակավ բան մնաց Աբու լ չխարողացավ ամեն քանպի (4թջաջբ Թուռաբի դգրթէրիըտ, ինչ ոչնչացնել: հեկ մենթ նախ Սոառաիկ «Հրաման ծնթ Առտծու`՝ չճՃանդգնելայդպիսի բան աֆել ն ապո օթտաթել նրա ճքամանին,աղա եթէ որեէ մէկը Հանդգներ թնդդիմանալ դարձյալ անչնար էր մի աէղ Հավարնլ այդքան լեգուներով տարածված գիթերի ն խնամբով բռատ լութաթանչյութ լեղվի ոբթարդմանիչների, ստուգել, փնտրել կ նշանակել այդջան

էջչ պեսզի գրքերից ջնջեն՝ ինչ որ կամենան ե ավելացնին՝ ն դու որ իրենց ախորժելիէ։ Այն էլ մի անգիտացիր,ինչպես Հակառակուինքդ ասացիր, որ մեր քրիստոնյաներիիչն շությբ» կարնհորագույն ոչ խնդթբների թյուններ կան, թեպետ --Տ8.-

Ապա,ինչպես տարբերազգերիգրքերը,չեն փոխել ըստ իրենց' ն` քրիստոնյաներիս,ոչ Ճեռավորների Սակայն ցանկության: մոտ ոչ ել մերձավորների, այսպիսի բան տեղի չի ունեցել, իսկ դու մի կրկնիր քո ստերը, որպեսզի |ջեզ մոտի գտնվող չնչին չափով արդարամտությունն էլ անարժնքչդարձնեն ես: նո այն բանին եմ Բայց

Տույժ զարմանում,

մերժում նես գրքերը, ասեմարգարծների լով Թե մարդիկաղավաղելեն դրանք, ն գրել` ինչ կամեցելեն: անչաստատ Քայց |միաժամանակ| քո կարծիքներիվկայությունը այնտեղից ես ջանում Հավաքել: Դու աղավաղում ես այն խոսքերը, որոնք որպես վկայություն մեջ ես բներում, քանզի ուր որ գրված է այր, փոխարձնըգրում ես Տեր կամ ես փնտրում, եթե արդարություն ետք է ՃավաԱստված: տաս ն գրքերին ապա դրանցից վկայություն մեջ բերես: Իսկ հթն մերժում ես, իբրն (որջեր |, ապա չպետք աղավաղված չ նրանցից պարտավոր ես բերես:երբրորդ՝ ն տերունականավետարանները

նան

որ

վկայություններ

քո

ինչպես

սնոտի հ անճչիմնՀամարել Ո՞ւմ կարող էին ասվել այս խոսքերը, եքե ոչ նրա խոսքին ն նրա փառքի (Բանին), որը նրա էության կերպարանքնէ նան Հոգուն, որն ամենքին սուրբ լույսի ճառագայթը, ինչպես նկ եք մեզ իբրն է: զրպարտում դեռ եվ արբում լուսավորում

գրքերը բեզ Կաստվածային

ի

որ Աստուծո մենք աչքով կարող ենք տեսնել, ստեղծվածն է, այսպես մաքուր, ախտից վերծ ծնվում է, գիապա առաչ ետեը ծաձկվում, շերը չքանում էն շինվածքների

լույսը, :

ձմ

ն

թե. ն

։

Է Հավատում ն այնպիսիներինպետք է ալհրեք աստուծո Աստլացեղ հ այլասկղբունք ճամարել: իսկ մենք միայն մեկ ված ենք ճանաչում` արարիչը երկնքի ու երկրի, ոչ խոսքից ղուրկ, այլ ամենասուրբ ն իմաստուն իր խոսքով (Բանով), որով ստեղծել ն պաճպանում է արարածներին:նրա Խոսքը (Բանը) նման չէ մեր խոսքին, որն ասվելուց Ճեւտո պարզվում ոչ էլ ոչ լսված, է ն անչետանում, իսկ ասվելուք առաջ

՛

ըստ մեր պատկերի կամ. «եկեք իջնենք ն խառնվենցհրանց»""" ճուր տեղաց Սոդոմին Գոմորի վրա Տիրոջ

նմանության»""

կամ էլ

«Տերը

կողմից, Տերը Տիրոջ Այս բոլորը Մովսեսի գիրկողմից"""": են, որոնք ոչ դու, ոչ էլ քո չեք ընթերցել: օրենուսույցը

ա

ճանաիմացված է: Հենց այն է Աստուծո Խոսքը (Բանը),որ չում ենը՝ անփոփոխ լույսի անխավար ճառագայթը, որը ձի ծնվում արեգակի ճառագայթների նման, ն մարդկային կարողությունից վեր է այն արտաճայտել: Աստվածայինդգրքեէ ոչ թե ախտավոր րը սրան են կոչում Որդի, որը ծնունդ

ասված ծրեշտակԵ աան կարող տեսնելկողմից նրան, Մենք չենք կարող

տ րին,

""

"Հ

ՈՊ

սա

որոնք

Աստուծո

է

չեն

ելից, Գ. 6: Ծննդ.Ա, 267 Ծննդ.ԺԱ, 7: Ծե, Ժ», 28

"

ի

--90-.

որը

ինքնաստեղծ, ժել նս մաքուր պիտի Համարես աստվածային եւս ն Հարկադրվածեղա ինքնաբավական չխավարող լույսը: կողմից քանզի Աստուծո տալ, բանը օրինակով ցույց այս դրբքերիմեջ տրված պատվիրաններինչես Հավատում, այլ քո կամքը նրանցից ավելի բարձր ես Համարում: հնչ կամհնում ես գրում ես նրանց մասին, րսկ ինչ չես կամենում՝ ժմերժում ես ն ժխտում, Անիծյալ է այն մարդը, որ երկու կամ

Հույժ

Լխոսձլ)։ «ես հսաճակիՀակոչ Աբրաճամի, Աստվածն խոսքերը» բի» նկամ Եկեք մարդ ստեղծենք ե

ն ապա պատասխանիր, հրեք աստվածություն ճանաչող:սիր ն եմ. հրա մճառաչ բան՝ այլ բան է արեգակը այլ ողաչում ն առանց ճառագայթների են, դայթները, թեպետ արեգակից ճառաարեգակը արեդակ չէր լինի եվ եթե մեկն ասի, որ դայթները ծնվում են արեգակից առանց ախտի կամ իգաճառագայթը կան էության, չի ստի: եվ թեպետ արեգակե արեգակներ որ երկու տարբեր բաներ են, այդ Հէ նշանակում, կան։ բայց քեզ արդյոք այդպեսՀե՞ թվում: Արդ, եթե այդ ու

բերած վկայությունները չշրջել քո ցանկությամբ, այլ որ դրքում կան, այնպես էլ ներկայացնել դժվար է Աստուծո ծառաներին, որոնք նրա ծրաՀչ

մաններինճնազանդեն, ձեզ Հետ խոսել, քանզի Ճճեթանո-Հ ները, նրբ լսում են մարգարծների կամ առաքյալներիանունները, ուժգին ծաղրում են. իսկ դուք, Թեն անունները չեք անարգում, այսուճանդերձ նրանց խոսքերը արճա-չ մարճում եք, մանավանդնրա խոսքերը, որը նրանց միջոՑով է Ապաթե ոչ, ի՞նչ անենք Մովսեսինասված

նման

տենչանքի են աղտեղի ցանկությունների, այլ եռ ճառագայթներըարեգակից,լույսը «րից --61-7

լրագելէ|, ն

ինչ-

խոսքը մտքից:

ԱՀա քե որչափ մարդկայինլեզուն կարող է բացատրել այն, Ապտուժո ռր Խոօբը ծագում է Աստծուց,

եվ բանի

(Բանբ)

Աստուծո

արարածներից ոչ մեկը ավելի պատվականչէ, քան մարդը, դրա Համար էլ դու խոստռվանում նս, քե Աստված Հրեշտակներինճթամայեց եթկրպագել քեպետ ե աստվածային Ադամին, գրքերի մեջ այս բանը գըրված չենք գոնում. Արդ, Ադամ մարդ էր, ն գու գեղեցիկ վկայծցիր, այպանելով ջո Հպարտությունը:նրանը, որ ժարդկանց չեն երկրպագում,թող իմանան, թն որ դասի մեչ պետք է դասվեն, ինչպես դու էլ ասացիր: Արդ, ճայանի է, ռր Ասի ատուժո պատկերով ստնղծվեց Ադամը,իսկ չլինի՞ թե գու ն ներճակ մարժնի կարծում ես, որ մեր ախտավոր մասին է ասում քե իր պատկերն է: Ոչ, այլ նա դրեց նրա Աստված, Խոսքի (Բանի) ուիր Հչոդգու նմանությունը՝Հոգին, մէլ ն իր միտջը ն խոսքը: Միացնելով ալս բոլորը նրա մեջ, վերաեց " ն աալով նրան ինթնիշխանություն, կամք, Աստված ավեց նրան իր պատկերը: Սակայննա բանսարկու (սատանայի | Խարբկանքջով զրկվեց պատվից, որ նրան Արարիչնէր տվել, եր ստեղծողին ն ապրելով անառակ վարքով, գարմոռացավ շելի ցանկությամբ պիղծ ն պես-պես գիջությամբ, միմյանց ատելով ու անարգելով,սզանություններով ն, որ ամեն չաբիբների սկիզբն է վերջն է, կռապաշտությամբն այնպիչ սի պոռնկությամբ, որ ասել չնմ Համարձակվում: Քանզի ոչ միայն զոլություն չունեցողներին ն կամ երնացող արարածներին աստվածներ կարծեցին, այլե իրենց իսկ ախերը՝ պոռնկությունն արվամոլությունը աստվածներ կարծելով՝ պաշտեցին, Այդպիսիներին բանսարկու (րատանան| երկիր| պազուներ դարձրեց ն ուրախանում էր, տեսնելով, թե ինչպես իրենց իսկ կերտած կուռքերի արձաններին չարաչար ախատալի ծեսեր են կատարում, ն ճորդորում էր նույնը շաոր

:

'

ու

ու

:

րունակել:

Արդ, Աստվածտեսնելով իր պատկերը՝անարդվածբանաարկուիերկրպագությամբկ նրան Հաճելի դործերի կատարմամբ, որպես բարերար ն արդարն մարդասեր, ողորմեց մեզ: եվ ջանի որ փրկություննայն էր, որ ճանաչեինիրենց արարչին ն ետ կանգնեինքշնաժուց, այս բանի «ամար նա ժաժամանակ կռապաշտության մանակ խավարի մեջ որպես առ

-8-.

լ '

)

ժարգարենեճրազ վառում էր իր դիտությունը իր ծառաների՝ էին կուրացած մտքերը մարդկանց որ եվ քանի րի միջոցով: բովանդակ ե չէին կարող բնդունել աստվածադիտության ասացի, իր չաայդ բանի Համար, ինչպես կանխավ լուլար, մինչե մարդկանը Բիչ-բիչ էր Հայտնում գիտությունը փավոր էր խբաՀ աշխարճիվախճանը, որչափ որ Աստված կամենում ժիջոցով խոսռել մարդկանց: իսկ նախապեսմարգարեների Խռոքի (Բանի) մարմնով գալուստը: խոասթբ (Քանբ)պետք է բնդուներ մարՔանզի է՝ բացի մեղբթերիցը, ն ամեն ինչ, որ մարդկային Հոգիչ Մին կ քանի որ մարդկանցից ոչ ոք չէր կարող իջնելխռնարճունա իջավ, գրա ճամար թյան այնպիսի աստիճանի, որքան ամեն ինչ վերաբերող մենթ գիտենք, որ թոնարձչության մարգու ն որոես ված է նրա մասին, արոլեսխոնարճադույնի՝ էր իր

ացել

Աստուծո

ու

աս-

մասին: Հբշո՞ւմ եռ արդյոք ասացվածքը Խոսքի (Բանի)նույն բնքն մեբ ՀիշածՄովսեսի Աստուծո Հետ Հավասարության մասին»:Լաիրնույն Մովսեսին

րոք Աստուծո, բարձրադույնի՝

մարդապես երեման մասին. «Աստված ձեր եզբայրներից կբերի ինձ նման, նրան լոէցեք ստ ամենայդուր մարբգարթե նի՝ ինչ էլ որ խոսի ձեզ: եքն որեէ մարդ չլաի այն մարգաանձնավորությունը քող ապանվի իր ժողովբդի րեին, այդ երնտն եկան Ոչ թե մեկ, այլ բաղումմարգարեներ կողժից»": միայն Մովսեսից ճեառ, սակայն այս պատվերը իսրայելում ն դժվարաճտվաէր մեկի մասին էր, որն ամենավորավորն տալի բաներ էր խոսելու այսուճետն Քրիստոսիդալսայան Արդ, թեզ կմատուքեմ մասին մարգարեներիվկայություններիմի Հույլլ Բայց նախ ձեռվ ասված է նրա մասին: լսիր այն, ինչ խոնարձագույն

ախորժելով կլսես, Թերնս կարողանամ տանել ընդճուպ ճասցնել քեղ բարձրագույն ըլլայություններին),երե նրա կամքը լինի Դավիքը, մար-

կարծում եմ,

որ

սանդուղթի նման

ն ոչ մարդը: եմ որդը դարհանալովնրա ժասին, ասում է. «ես Ամենարձամարծանք: մարդկանց նախատինքն ժողովրդին՝ էին, շրթունքներով էին ինձ, այպանում Քը, ովքեր տնսնում նա Ճուսաց ն շարժում: իրենց գլոււներն էին խոսում էին ն նա ն կապրեցնի նրան: կփրկի կապբեցնինրան, Տիրոջը,

արքու

Դ

ժ՞,

15:

-83.-

|

Քանզի կամենում է նրանջ»',Այս բանը երբեք իՎպատաճեց այլ՝ մեր Ցիրոջը, Դավթին, խաչելունյան ժամին: Արդ, լսիր նույն Դավթին,որ նրա մասին բարձրագույն Լխոսքերն | է ասում. «Տերն ասաց ինձ՝ դու իմ որդին ես, ն այսօր ծնեցի քեզջ""չ իսկ ամեն ֆ 4եքանոսներիմասին, որոնը նրան պետք է Հավատալին՝ ն ասաց. «Խնդրիր ինձանից՝ ճեթանոսներինքեզ կտամ որպես ժառանգություն տիրություն մինչն աշխարճի ծագերը"""սեվ դարձյալ թէ՝ «ասաց տերն իմ տիրոջը՝ նստիր իմ աջ կողմը, մինչն որ քո ըշնամիներին քո ոտքերի պատվանդան դարձնեմ», «քեղ Հետ է զորության սկիզբը, քո սրբերի պայծառությունը, արգանդից նախքանարուսյակը բնղ ծնեցիջ""""" հսկ երկնքում աստվածային բնության Ժեկ լինելու մասին դարձյալ նշեց Դավիթը՝ ասելով. «Երկիրը լցվեց Տիրոջ ողորմությամբ, Տիրոջ լսոսջով երկինքը շաստատվեցն նրա բերնի Հոգով՝ նրա բոլոր զորությունները""ո իսկ Երնեժիան"""""" Թն, «Տերն ուղարկեց ինձ ն նրա Հոդին»: եվ Խոսքի (հանի) մարմնացման «նա է մեր Աստմասին լսիր դարձյալ երեմիային վածը, որին ոչ ոքի չեմ նմանեցնի, սավ գտավ իմաստուն այն թյան բոլոր ճանապարչՀները տվեց իր ծառա Հակոբին Հետո իր սիրելի իսրալելին, երնաց երկրի վրան Դրանից շրջեց մարդկանց մեջ: Սրանք են Աստուծո Հրամանների դրքերը ն Աստուծո օրենքները, որոնք ճավիտյան կմնան: |

ու

:

ու

ն բոնիր նրան իր Հակոբ, Դարձիր,

լույսի առաջին ծագման ժամանակ»: Մարգարեն ցույց է տալիս նրա լույսի նրկու ժագում, նախ անբացատրելի խոնարձճությունը,որով նա լուսավորեց տիեզերքը առստվածագիտության ճառագայքնեբով, իսկ երկրորդ՝ Տամաշխարձալին Ճարությունը, որի մասին մարգարեն զգուշացնում է եբրայական ազգին ու խրատում, որ ենց առաջին ծագմանըՀավատանն չլինեն ապըոՀ

ե

|

Հ Սաղմ. ԻԱ, 7-8,

թու

Հոր Բոոոո4

ոան ք ԻՊւ լատ.

.

9,

Սաղմ. 18, 6 Իմա՝ նսայի, հէ, իո

`

«ետամբներ, ինչպես եղել էին, իսկ օտարները, այսինքն ն ծձակոբ, բրովայելեն նրա փառքը: «Դարձիր, թանոսները, ժամանակ: ծագման Այլոց նիր նրան նրա լույսի առաջին

մի

քո օդուտը»: փառքը ն ոչ էլ օտար ազգին՝ Ունկնդիր եղիր ասված խոսքերին. ոչ միայն Աստուծո

տուր

այլե ձայտնամարդարնացավ, Խոսքի (Բանի)մարդացումը ըմբոստ ապստամբությունը: Մեզ պես գուշակեց իսրայելի ոչինչ չի խանգարիլսելու որեէ օտար մարդու մարգարեուէ թյուն, որը Մովսեսը դրել է իր գրքերի մեջ. «ինչ գեղեցիկ ն տունը, ծակոբ, քո վրանը, հսրալել». Ապա փոբր-ինչ քո Հետո. «Մի այր կելնի նրա տոչմից, կտիրի բազում ազգերի Փողիցավելի կբարձրացնիիր թագավորությունը, կաճի «Ցույց կտամ նրան, եվ դարձյալ՝ երա թագավորությունը»: աստղ մոտերս. կծագի սակայն ոչ այժմ, կզննեմ, բայց ոչ Մովաբի Հակոբից, ն հսրայելից մի այր դուրս կգա, կՀաղթի իշխանին եհ Սեթի բոլոր որդիներին գերի կտանի»"։Արդ, Թեու

հ

բաները նրա մասին ասաց իբրն մարդու, սակայն տվեց նրա տիրելը ամեն ճեքանոսնետես, թե ինչպես ցույց

պետ

16,

36,

Դ,

«-84--

Ֆ

ո

այս

րեն:

գիտենալ, թե որն է նրա տիրելը բոլոր են նրան, ինչպես դու ազգերին. այն, որ ամենքը Հավատալու ն Մովաբի իշխանին, իսկ տեսնում ես: կարող եմ ցույց տալ է դնենրիճետ միասին, որոնց Քրիստոս Հծարդա սատանան վածեց:նրանք մարդկանցմեջ ղորացնումէին կուռքերի մոկաժենո՞ւմ

ես

Մովաբացիներին նրանց լորություն, ե պաշտամունքը: առավել գարշելի էր, ջան գրացի ազգերի կռապաշտությունը ազգերինը,քանզի նրանք պաշտում էին առնական բոլոր այլ ե կանացի անդամները, որոնցով իրենց անառակ ցանկու թյուններն էին կատարում: Տես, թե ինչպես նրա թագավորություն, Գոգից ավելի բարձրացավ, քանզի նրանը երկրավոր է, իսկ Քրիստոսի |՝ երկնավոր: իսկ ի՞նչ է Քրիստոսի թա(թագավորությունը դարձրու սուրբ Հոգու Դավթի ուշադրություն դավորությունը. ասած քո «Աստված, խոսքերին. միջոցով յին

Գ, Բարուքայ

քո

տուրն

քո

ՀՈԳ Թուոց, ԻԴ,8, 2, "

Սաղմ.

արքաիրավունքը Չէ

որդուն» ". արդարությունը՝ թագավորի 17,

ՀԱ,6

Տ--Ղնոնդ, Պատմություն

--65--

ռր

երկնավոր Զրիստոս

երկրավորթաղավորի որդի է, ըստ աստվածության՝Աստուծո որդի ն ըստ մարդկության՝Դավթի ու

որդի, ինչպես բազում անգամներ ասել ենք, Դարձյալավելացնում է. «Մնալու է արնի տակ նախքան լուսինը, ազգից ե մինչն աղգ տիրելու է նա ծովից ծով ն գետերից մինչն տիեզերքի ծագերը: նրան երկրպագելու էն Երկրի բոլոր ազգերը ն ծառայելու են, ամեն ժաժ աղոթելու ն Հանապազօր օրճեելու են նրան: Օրճնյալ լինի Տիրոջ անունը, քանզի նրա անունը արնից առաջ է: նրանովթող օբչնվեն երկրի բոլոր ազգերը ն երանելի դառնան նրանով": Արդ, ո՞վ կճամարձակվիայս բաները վերադրել սոսկ

մարգ-Դավթիորդուն ն ոչ թե րոտ մարմնի՝ Դավթիորդուն, իսկ ըստ աստվածության՝Խոսքին ն Աստուծո որ(Բանին)

դուն, որբ խաղաղականճավատովէ տիրում ե ոչ սրի կուոորածի ն անողարմ արյունաձեղությունների միջոցով: Այդ մասին նույն սաղմոսում Հայտնապեսասում: |՝ «նրա օրոթ արդարություն կժագի ն բազում խաղաղություն կլինի մինչն լուսինն սպառվի՞՞ւ ու

|

ու

նակներում»"":

/

չնստեց Դավթի աթոռին ն Իսրայելի թագավոր քանզի ոչ քն անցավոր աքոռի մասին է ասում, չդարձավ, «ճաայն աթոռի, որի մասին Աստվածխոսեց Դավթին. այլ ն վիաձնույուն նմ պատրաստելունրա դավակներիՀամար ազգն ազգ պաճպանելուհմ քո աթոռը, ինչպես երկնքի օրե-

Արդ,

|

|

։

Հայտնի է,

տարվելու

Բայց հսրայել է կոչում ոչ անճչավատ այլ նրանց, Հրեաներին, որոնք տեսան Խոսքն (Բանն) Առտուծո ն ճավատացին,թն ԱստվածԱստուծո է, քանզի իսրայել (ռնունր | հբրալերենից Սարգմանելովնշանակում է արատեսող։Արղ, Աստվածկամենում է, որ հարայելըտեսնող լինիս

|

նրա արքայությունը դեպի վեր՝ երկինք, Հավիտենականի Դու պետք է դարձնես անձճասանելումոտո ուշադրություն նհ կծնվի «աճա կլինի մեջ նան եսայիին՝ ճղության կույսը ճետ է աստ-չ որդի, ու նրան կկոչեն Էմմանուել,այսինքն Մեղ

աժր""""ն Ունեմ

|

։

|

"Սաղմ. ՀԱ, 7. Սաղմ. ՀԱ, 7. Միջիա, է, 2. նրեժ. ժէ, 9--13:

Հ."

"

ո

«Բ

|

ն մեծ

ոլ, ճա» այլ վկայություններ, քանակությամբ ձանձ-

բույքով չտարվեն: եթե կամենում ես, լսիր Հ"

ն

մառոտելը օգտակար Համարեցի, որպեսզի լսողները

Հ"

ո

մարմնով Դավթի որդի Քրիստոսի փառավոփոխադրեց քադավորությունը ղորավորագույն

որ

բադույն ն

աղբյուրը"

դարձավ

այժժվանից ճավիտյանժամանակներում»4 արդարությամբ

«Մարդ ո՞վկճաեն

որ

Հավիտյան,ինչպես երկնքի օրերը, եթե ոչ երկնավորքագաէձ, ոու վորությունը մարմնով Դավթի որդու, որը Քրիստոսն ն րազամասին էլ ասել է. «կնստի Դավքի աթոռին նրա ու կփառավորվիե կզորանա իրավացզիորեն վորությունը

յան մարդուն Հնարավոր չէ ելջ ունենալ աշխարձի սկզբից: միջոցով ասել է Աստված. երեմիայի է, ե նաչի նրան, Տերը իսրալելիակնկալությունն է: Բոլորնրանք,

լքեցին թեզ, կամաչեն, ճեռացաժներըգերի երկիր. քանզի թողեցին Տիրոջը՝ կենաց ջրի

նա

բըջ"'ւ Ապաինչպե՞ս ն ի՞նլ Դավքի աթոռ էր,

«եվ

որ

նա

ու

գէրությունների

Դարձյալ Միքիէ մարզարնի միջոցով ասել է Աստված. դու, Բեթղեչեմ, տունդ եխրաքա, ցեպետ սակավավոր էս Հուդայիճազարավորների մեջ, բեզանից կելնի նա, որ ինձ կլինի առաչնորդ, կչովվի իր ժողովրդին՝ հսրայելին, ն նրա ելքը աշխարձչիսկզբնական օրերից էռ"""ւ իսկ սոսկա-

Եսայիի միջոցով. «Մի մանուկ իր ուսերի վրա է, ն նրա ծնվեց մեղ, որի թշխանությունը խորչրդաՀչ սքանչելի անունը կոչվեց մենծ խորչրդի Հրեշտակ, ն իշխան ճանդերձյալ խաղաղության կից, Հզոր Աստված, աշխարճի Հայբո":Հրեշտակ կոչեց նրան, քանզի չուներ ն Աստմարդկային ժեղթերը, իսկ սքանչելի խորճրդակից նա դեռ ճղզորկոչեց աստվածությանանվան Համար: ված ն ավելացնումէ. «Մեծ է նրա իշխանությունը: նրա խաղաՀ ն նրա ղությանը սաճման չկաս Նստելու է Դավթի աթոռին, արդարուխրավունքով կփառավորվի, թագավորությունը ն ճավիտյանս ժամա-Հչ այմվանից նրան, թյամբ կզորացնի

Լիր, թե ինչ է ասել

Եսայի Բ,

6:

նսայի Բ, 7: Սաղմ. ՋԸ, 29: նայի է, 14: --01--

նան

չարչարանք-

ների ժամանակ նրա ունեցած անճառելի մաԽոնարձության ռին, այն, որ նա կամավորկերպով.կրեց, Համբերեց,ինչպես կանխավգուշակել էին մարգարեները:եսայիի միջոցով ասաց

|

Հոգին՝ «նս չեմ խստանում ն ոչ էլ ընդդիմանում եժ. իմ թիկունքը ճարվածներիցուցառրեցի, իմ ծնոտը՝ ապտակների ն իմ ձրեսը չեմ չրջել թբնելու ամոթից": նույնպես ն միջոցով ասաց Աստված. «նթե ձեր աչքին բարի Զաքարիայի է թվում, տվեք իմ վարձը, ապա քե ոչ՝ ղանց առեք: եվ կշռեցին իմ վարձը՝ երեսուն արծաթշ"", Այս բանը իրոք կատարվեց փրկչի Հետ, երբ նա իր աշակերտիցվաճառվեց՝ մաչվան մատնվելով: Տիրոջ վրա կատարվեցիննան այլ մարդաբճություններ, որոնց մասին պատմում են սուրբ ավետա-չ բանները, եթե կամենաս,կարող բաները կգտնես, բաղում այոց

կյան-

/

ընթերցել, ե ուշադիր շարքում Դավիթն էլ մարգարեհությամբ ասաց այս ամենի մասին. նա, որ իմ ճացն էր ուտում, իմ դնմ բարձրացրեց իր դարշասլարը»"""չ իր կ մյուս ազդումը եսայիի միջոցով. «ՍՀավասիկ, իմ ծառան իմաստուն կղառնա, կմեծանա, կբարձրանա ն շատ փառավորյալկդառնա, ինչպես որ շատ ազգեր զարմացան քեղ վրա, ն թագավորները իրենց բերանը պիտի փակեն նրա ոջ, քանղի, ինչ Հի պատմվածնրա մասին,ոլիտի տեսնեն, իսկ ինչ չեն լսել՝ պիտի իմանան: Տե՛ր, ո՞վ Հավատաց մեր տված լուրին ն Տիրոջ բազուկը ո՞ւմ Հայտնվեց, Քանղի նա պես դուրսեկավ կ արմատի նման՝ ծա մատաղատունկի

սուտ

Քո Համարում,լճավատալով| միայն

նս

ոչ

լ

արդարն մարմնեղեն է

'

չարչարանքներ ստացած: Բայց նա վիրավորվեցմեր մեղբերի Համար ն պատժվեց մեր անօրինության պատճա ռով: Մեր խաղաղության պատիժը նրա վրա Հասավ, ն նրա. Հ"

ո"

ու

սայի Ս, 5-6. ԶաքարիաԺԱ,

Խ, Սաղմ.

քո

հրեսը

ն

ոչ

է անցել, 32,

Բ1

քարեղեն, ամաչիր

ճետու ճայտնի ստություններդայսքանբացաճայտելուց

Քան-

էր, որ Քրիստոսիգալուստըկլինի խոստացել Աստված 95ն դուստրն էր Ղնիի ցեղից Ամբամի Հուդայի Մարիամն

դի

ղից ն, ինչպես ասացի, այնքան Հնագույն ժամանակներում չք ապրում, Քազմաթիվ ն բացաճայա ստերի պատճառով Հետնել, սակայն ինչքան էլ որ անչնար է ձեր լաոսքերին) խորն են, քո անսաճման ստության անճիմն փոքր դույլով այն ցամաենթ մենք կարող

|

առասպելները

ու

հեր

քո

մինչն Տիրամայրը տարի Այն ժամանակներից ԼՔին է) Ֆրեսունտարի ճանած, իսկ ահրունդների

էլ՝

նրա. կերպարանքիավելի անարգ էր ն ավելի վատ, քան մարդկայինցեղի որեէ որդու: Մի այր, որ Հարվածներ ընդունեց ն գիտեր ցավերին Համբերել, այնպիսին էր, որից երես էին դարձնում, անարգվեց ոչինչ ճամարվեց: նա մեր մեղքերը տարավ ն մեզ Համար չարչարվեց, ն մենք նրան ՀամարեցինքԱստծուցցավեր, Հարվաժ-

Մաճշմետի խոսքերին:

օրենադրիառանց երկու վկայի չչաստատելու ճրանս մանը, նույնիսկ ճույժ փոքրագույնբաները: իսկ ինչպե՞ս անել միայն Հանդգնում այսպիսի աճադին Հալձճոյություն մոՔո օրենսդրի աճագին ստությունը նրա խոսքերը լսելով: թեն չգիտես իսկ, թն Մարիամը ոչ թե Ամրամի ռացար, նա մեր Տիրոջ մայրն է' այլ դուստրն է ե Աճարոնի քույրը,

Ո՞ւր է

:

գեղեցկություն, այլ

բայց

ազգատոճմիմասին ո՞վ կարող է պատմել, քանզի նրա նա իմ ժողովրդի անօրինության Քը երկրից վերացվեց. նա անօրինություն պատճառովմաչվան տարվեց, բանի ն նենգություն չկար նրա բերանում»"։ չգործեց, Սուրբ ճողին խոսնց որ Արդ, այսքան վկայությունները, ես ն իր ծառաների՝մարգարեներիմիջոցո, ուրանում

այս

րբավուտ երկրից:Տեսանքմենք նրան՝ոչ տեսք ուներ,

պես`մոլորվեոչխարների

մեկս իր ճանապարճինմոլորվեց, Տերը նրան ցինք, նա վշտի մեջ իր մատնեց մեր մեղքերի պատճառով, ն իբրն մատարվեց սպանդի բերանըչբացեց: իբրե ոչխար ն այնպես իր բերանը քի` խուզողի առջե անմոռուկ մնաց չբացեց, նա խոնարչությամբ դատապարտվեց,իսկ նրա ամեն

սուրբ

ն

վերքերովբուժվեցինը։Ամենքս

|

10.

|

ֆենցնել: Ասում

ճշմարտության

ես, թե

դուք

ե

օրինաց Հրեաները Գիրքը, ավետաես, ն

ավելացնում աղավաղել եք բանները ն սազմոսները են: նքե մերը չփոքված Աստծուց եմ, դրանք որ թե վկայում նս: Է ն ապականված,որտե՞ղ է քոնը, որի մասին վկայում ն Դավթի ձապացույց տուր ինձ Մովսեսի, մարգարծների --69.-

սաղմոսների այլ գբթերբ ն կամ այլ Ավետարան, որպեսզի | տեսնենք: Ռ՛4, ամոթի արժանիէ թո ստությունը ն ամեն ինձիդ առավել առասպելական թաությունը:։ Գոնե ավելատնեիր, ԹԵ նս այդտեղ չէի, ե դուք ժի Հավատացեք:Ո՛վ մարդ, քոռ ժկայություններք, որոնբ թեպետ մեր ավետարաններիը ես վերցրել, ասում խեղաթյուրել ալլայլել էս ե աակադվին : հս, թե դրանթ ձեթ կազմից են աղզավազվաժ։ՀառղաԽոռիթ այն Ավետարանից, աբ թռ օրենոդիրի տէսէլ է, ն կիմանա, ես ՔԷ ճշմարիտ խոսում: Որ ասում ես, թէ Հավատըմի է, աբդարե ժի է Հավատթ ն մի է ժկրաությունթ, ն չհ» Առաժուըավածցված այլ Հա' վատ ն կամ այլ պատվեր, ոթ տրվածլինի ժարդկածը։ Առու հս թե |ճՃէրբ) ըստ օրէնքի չէին աղոթում այն կողմի վրա», ուր դութ ուղղվում եք աղոքելիա ն չէթՖ Հաղորդվում ձկթ ճաղորդությավբ:Ս» աճեթեթոաւթյունէ ն դատարկխնդիրների Հույլ, թանի չի նշվաժ, Թէ ժարգարենձթբոբ կողմն էին ուղղվում աղոթելի»։ Դու սաթգդաաէսկամենում էտ էբկըբպագել Հեթանոսական ղոճարաններին, որոնք դու Այրաճաժի տուն ես անվանում: Աշատվածային գրթերում ոչ մի

պաշպանվածեն

ու

:

'

հե

ա

դ Է է այն ոխդչու ոիբ Է օրենադիրըուսուցանեց ձեր ազտինմիշա էրկրաագել, իսկ Հաղորդությանխորճիդի մասին հր տեղում կատտմսպատատսխանը: Այժմ եսեէնը, Թե արդյաթ տվեատրանահած առավածբներն այնպե՞ս են, ինչպեռ դու հ՛ կարֆում: Հիտուսաթդաթե աղոթեց մարդհային ձեվ, որբ մժեղանիջ էր վէրջբել, ոբպեսղթ մէզ ուսուցանի, սակայն ասավածային կողմից նա կարոտ չէ աղոթբի: Աշոթբի ժամանակ նա չէր տսում աչն, ինչ դու հա գրում, այլ (ասում էր|. «Հու՛ եթէ 4ՀՃարավո» լթ, է, անցկացրու ինձանից այս բաժակբ՝, ցույց տալով, թէ ճթշմարիտ մարդ է: եթե որեէ մեկը Աստուծո խոսքը աստվածուորդ մահալի, իր կյանբի ճայ Էկրջնի, Աշ ն Ֆա, ով նրան մարդկայնության մէջ կատարյալ չի ,

Քո

ՔՈ" Ից

Աա ու

Բայց տեսնո՞ւժ

ես

ավետարաններիճշմ շմարաությունը, որին ժնենթՀավատում Եբ. քանդի ավետարաններիմեջ "

Դու.

ԻԲ, 42,

'

|

|

| |

|

ասել. «Աստված ինձ տիեզերք ուղարկեց, ն ես նրան կվերուինչպես դու բնբդ գրել ես,այլ նա ասում է. «Հայդառնամջ, կ ղարձյալ Ժե. «նլա որ ինձ ուղարկեց, ինձ ճետ էդ" րըչ եժ աշխարՀը ն Ճորից ն եկա աշխարճ. դարձյալ թողնելու երթալու Ճոր մոտ""""": Բայց ուր որ Հայր է գրված, ղու Տեր կամ Աստված ես շրջում ն կարծում, քն ինքդ քեզ արդարացնում

եռ

Բազում անիրավ կարժիքների մեջ միայն մեկը լես ստել հ քեն վկայությունը ուղիղ ես բերել, չես ուզում Հավատալ «ով որ ինձ Հավատա, ոչ քն ինձ կշավատա, այլ հրա:

ատամ առաշ Էր,

դու

թե՛ խոնարձճագուլնը, Քն՛ բատրձրագույնը:

ձքմ մենք կամ մեր նախորդները այն ապակունհինք,ինչչէինբ յնի նրա մասին խոսքերը, որպե՞ս ավեատրաններիը պն. խոնտրՀագույնի: Ասել4` «մարդու որդին լի կարող անոչինչ ստեղծել, այլ ճայրը, որ իմ մեչ բնակձամբ իր կողմից նա՛ է, նթե Հավատում ես որ գորժ է կատարումո": ված է, Հետնյալգրվածքին՝«չեմ կարող ինքս անձամբ ոչինչ ստեղծել», ապա Հավատանան այն Լեոսբին |, Թն «Հայրը, որիմ հավ մեջ բնակվաժ է, նա ք գործեր կատարում»: ձավատա քենարար մածվան ժամի երկյուղին ու քրտինքին, ոո Ադամի բրտինքի փոխարեն թափեց, քանզի նաս անմարմնաԱդաժին՝ «թող քո երեսի թրտինքով ուտես քո ասաց բար Հացը»"": նրան ղորացրեց Հրեշտակը, որը սակայն ճայտնը«աստավեց ոչ նրան անձամբ զորաղնելու, այլ որպեսզի տուն դարձնինրա աշակերտներիճավատը, քանզի նրան նայում էին որպես լոկ մարդու ն նրան սոսկ մարգ էին կարժում, որպեսղի զոնե Հրեշտակի Հետ խոսակցությամբ նրան տա, քան սոսկական մարդ առավել բարձր ցույց Արդ, եթե սարակ ճավատում ես, Հավատա նան այն բա«ծս ինքս դնում եմ իմ աննին, որ ասել է նույն գրքերում. ն

ձու

Իր

"

Ե, 19,

Ծննդ. Գ,

19:

ԺԴ, 10,

Յովշ. ժ, 12--18: տովչ. ԺԶ, 33 Յովչ. ժ2, 28: -ղ.-

ինձ առաքել է", այսինքն ոչ քե երնացող՝ մարդուն, այլ աներնույթ Աստուծո խոսքին: Դարձյալասում է՝ «ով որ ինձ անարգի, կանարգի ինձ ուղարկողին» ն «ով որ ինձ տեսնի, նրան՝ որ ինձ է ուղարկելջ"": է իբրն կտեսնեի: Ուղարկվում ժարդ կ իբրն Աստված(այլոց) է ուղարկում: Ասել է աշաէ ինձանից»""", կերտներին. «իմ Հայրը մեծ այսինքն մեծ է, ավելի քան մարդկությունը, ն չէ՞ որ դարձյալ ասաց. «ես ն իմ Հայրը մեկ ենք»"""". Ասել է իր աղ"նչե մեց, ինչպես որ դու գրել նս՝ «միայն քեզ թող ճանաչեն ճշմարիտ Աստված, որ առաքեց իր Հիսուս Քրիստոսին""""ճ ԱՀա նույն աստվածայինպատվի աստիճանինդրեց Հիսուս Քրիս-

տոսին: Արդ, եթե սոսկ մարգարե լիներ, ապա պետք էր ասել, որ ճանաչեն միայն ճշմարիտ Աստծուն, Մովսեսին ե այլ մարգարեներինն տպա' Հիսուսին: Բաց թքողցնդաբանություննեչով լի քո մտքերը, բանզի նա կատարյալ Աստվածէր ն մարդեղությամբ դարձավճշմարիտ մարդ' Ինչպես բազում անգամներասել եմ, նրա մասին |դրքե| գտեում եեք խոնարձճագույնը՝ իբրն մարդու ն բարձրում Աստուծո: րազույնը՝ իբրն արդարն Սատանայիկողմից իորձության ենթարկվեցնրա ծածկույքը, այսինքն մարմինը, քանզի սատանան լսելով աստվածային ձայնը մկրտության ժամանակ՝ «դա է իմ սիրելի որդին, որին էս Հավանել եմ," զարչուրեց, սոսկաց ն չգիտերում վերագրել այս ձայնը: Իսկ Տձրը,քառասնօրյա պածքի ձեռնարկելով» բացաայտորեն է տալիս, որ ձայնը իրեն է վերաբերում, այնպես որ ցույց չարը միշտ նախանձում է ն տրտմում՝ տեսնելով առաքինուէ քյան փութացողներին, ն մարդը մերձենալով տեսնում նա, իբրն ամեն ինչի գիտակ, պատասխանում է Իսկ Տիրոջը: նրան որպես մարդու, իսկ մեր քշնամուն արժանի չի ճամարում իր կատարելության խորձչուրդը Հայտնելու։ Ինչպե՞ս է Հետո ռո դու չես կարդացել, թե փորձության ենթարկվելուց ւատանան մի առ ժամանակ Հեռացավ նլանից, ն Հրեշտակնա

ՐՅԱՆ ր

"Հ

ՀԸ

Բա

Բար

| '

| լ

|

ները մոտեցան ն ծառայում էին նրան", իռկ Հրեշտակները ռւոսկ մարդուն լեն ծառայոսն ինչպես հրնում է, ճշմարտուփախչում ես ե այչնս ոչինչ չես կամեթյունից պլարղապես ես Աստված ճանաչել նում: Այս ենք ասում` ընդդիմանում ես ն օրինակ բերելով Համարում, մեր Տիրոջը սոսկ մարդ նա էլ Աստծուց էր ծնվել առանց ծնողների: Ադամին,քե կենարարմաճվան մասին լսել ես ն դեռ ասում ես, թե

սոսկ մարդկանցիցոչ ոք կարող էր սպանել նրան. եթե կայ բան ղարմանալի ի՞նչ ապա մարդ էր, ըստ քո կարծիքի, ն մեռնում այս խորճիր մտածիր էս Արդ, լավ եթե մարդր մասին, ն ինչու ես ղու Հեշտությամբ ընդունում խոնարճա-չդույնը, որ ասված է Տիրոջ մասին, իսկ բարձրագույնը,քողնում ես ն մերժում: սիր այդ մասին Հենց նույն ավետա-Հ նա

| | |

|

ո՞ւմ մասին է ասոսՐ ավետարանիչը Հովճաննես բաններին: կյանք կունենա, ճավիտենական «ով որ ճավատա Ռրդունչ Որդուն, կյանք չի տեսնի, ալլ Աստուչիսկ ով չի Հնաղանդվի ծո բարկությունը նրա վրա կմնաջ"": Դարձյալ Զաջարիայի

Աստուծո գառը, որ որդի չովճաննեսնասում է՝ «աշա Հիսուս տանում է աշխարչի մեղքերը»""":եվ Հենց Հովճաննուավեն տարանի սկիզբը: «Սկզբից կար Խոսքը (Բանը), Խոսքն նա ե մուռ ակզբից Աստուծո Աստվածինքը Խոսքն էր էր, ն առանց նրան մոտ Աստուժո էր, Ամեն ինչ նրանով եղավ

| լ

ոչինչ չեղավ»"""" ասում էր Հենց ինքը, մարմին առած Աստուծո Խոսքըչ հ «ով ինձ է տեսել, տեսել է իմ Հորը»""""" «ինլպես ճայրն ն «ճայրը, որ ինձ առաես էլ Հորը գիտեմ»"""""", ինձ գիտ, Հետ էջ""""'", «հլնում եմ իմ չորմոտն ձեր ճոր ինձ քեց, մութ" Աստուծո մոտ կ ձեր """ո մոտ, իմ Աստուծո մերը, շնորչքով՝ «քանզի իսկ Բնությամբ նրա Հայրն

|

|

"

|

«"

Հ»:

ժի, 44,

Յո ը. ԺԲ, 45, Յով. ժԴ, 5: Չժով:, ժ. 59, տովե ժե, 3.

Հ

45:

ԹՀ" իո:

աաա

աա

Մատթ. Գ, 12,

--48--

Մատթ. Դ, 11: Ղուկ. Դ. Տովչ. Գ, 10:

13:

Տովչ. Ա, 29: Ցովչ. Ա, Է-Յ: Ցովճ. ժԴ, 9: Յովճ. ժ, 15.

21117 --18--

կրոնք

ընդունեցին երան, իչխանուքյուն տվեց նրան) սրդն լինելու, որոնք Ճճավատացել նն նրա անվանը»":Աստված րստ մարմնի մեզ ետ նույն բնությունից է: Ուղարկվումէ որպեռ մարդ ն ինքն (այտ3| ուղարկում որպես Աստվաժ՝ շինչպծս ինձ առաբել է Հայրը, ես էլ ձեզ եմ առաքումո"": Ալս բանին ճամաձայնեն բոլոր որ

Աստուծո

|

խնդրող դուարդարություն

'

ենք մկրտությամբ, փոթարինել

էս, քն մենը կամայականորենքլփատությունը փոու

|

վերհում

ն շաբաթը տպա Շրիստոսը, չվերացներ ճշմարիտ օրենքներիուսուցիչ ի՞նչ նոր ուխտ կնքաՓ կլիներ: Արդ, այս բանի Համար քեզ վայել էր ամաչել, ջանզի ապրելով նոր ժամանակներում, երբ Աստված մարդկային կապանքներից, ապա ղու ցեղը ազատել է այդ օրենքների

նոր ուխտ կնքել: Եվ եքե թլփատությունը,զոճը

Ի

ես ճույժ խայտառակում պաճանջելով՝ թլիատություն

ծձնում Աստված Ճճրամժայել էր

Ք...

«Լ...

12.

(նորածին |

ու

ն

ն

`

Ռրդու ն

սուրբ

Այսպիսով կատարվեցմարգարեի Հոգուջ"""

18:

Երեմ.ԼԱ, 31:

ելեց,ժԲ,

նրան:

կարբվեք ձեր բոլոր ւվղծություննեկցանեմ, ձեր բոլոր կուռքերից կմաջրեմ ձեզ": նույնը Տերն իր րից, «Գնացեք այսուճետն աշակերպատվիրեց» ավետարանում Հանուն Հոր Հեքանոսներին,մկրտծեցեքնրանց տեցեք ջուր

սուրբ

բոլոր

Մատթ. ԻՐ,

թլիատել

ամեն

զավակին ութերորդ օրում, իսկ դուք ոչ միայն տղաարու ամոոր Հասակում էլ որ լինեն, մարդկանց, այլն կանանց"9, թալիխայտառակությանեք ենթարկում: մասին Աստված ենզեկիել մՄկրության Ար աստվածային մարգարեի միջոցով կանխավ դուշակեց՝ասելով. «Զեղ վրա

ու

Ցովչ.

ծա-

առ

ու

«"

իւ խորթլփատության եռ,

ունեցած Հավատի ու սիրո նշան՝բնդուԱստված որպես Բայց ինչպեսվերնում գբել էինք, նեց թլիատությանՀրամանը: Իսկ չգիտես ինչու է դա վերաբերումծածուկ անդամին, դու սրտի Հրաման ստացանք կատարել մենթԼթրիստոնյաներս ըստ կ ռչ արտաքին ժարմնի, այլ թլփատություն Հոդնոր էր խոստացել Աստված Համաձայն Հիշվածի, որի

ու

Ա, 12.

ապա

ասում

կամեցավ այդ Հուրդբ դու չգիտես, թե ինչո՞ւ Աստված ն ավելի փառավոր ոչ այլ ն, ծուկ անդամին դնել իր ուխտը Աբրաչգիտես, էլ որ ա՞յն Արդյոք վրա անդամների Հայտնի ե արդեն սխրեչիէր Աստածո Համը նախքան թլփատությունը

խարինձլ ձնք մկրտությամբ ն զոճնրը՝ օրչնության Հաջի բաժակի ճաղորդությամբ: Այգ ոչ թե մենք, այլ նույն ինքը՝ ճշմարիտ օրենջներով, Տերը,ճին պատվերներըփոխարինեց ըստ նրեմիայի մարգարեության, որ ասում է՝ «աշա գալիս նն օրերը, ասում է Տերը, ն իսրալելի տան Հուղայի տան նման, ճամար նոր ութտ կուխտեմ, ոլ այն ուստի որն ուխտել էի նրանց չայրերի Հնտ այն օրերին, երբ ճանեցի նրանց ծգիպտացոց երկրից»՞"". եվ ինչ ուբտ դրեց նրանց Ճճայրծրին ճգիպատացոց երկրում, եթե ոչ գառան արյունը |քափել| սպասքային,այսինքն զատկին, որի մասին ասաց՝ զայս օրենքը թող մնա ձեր ազգի մեջո"՞՞ Արդ, անլեզու գառան արյամբ հարայելիորդիներըփրկվեցին սատակչից, իսկ մի՞թե անարատ գառան արյամբ մենք չենք փրկվի Հավիտենական մաճվանից։ Աստուծո անբիֆ գառը չարչարանքներիժամանակ առավ Հացը օրչնեց, կրեց ն տվեց աշակերտներին, ինլպես նան գինու բաժակի, ասեն են, լ"վ, քն իր մարմինն արյունն պատվիրեց այս բանն աննլ իխրեն՝ ի ճիշատակ խորճրդանչելու ճամար էր՝ որպես անբիժ անարատ գառան, մորթվելը: Քանզի այն ճշմարիտ դառը նկատի ուներ 4իշելով գառր: իսկ ղու չնս կարդացել դրբերը ն Ոգիոնսյանունները, որոնցով կոչում են աստվածային գրքերը: Բան (Խոսք), Որդի, ճառագայ, Աստուծո կերպարանք, Սառայի կերպարանք, Աստված, Մարդ, ՀրեչԾառա, Գառն, Ոչխար տակ, Մարգարիտ,կարթ, Տեր Տերանց, ք

ես:

որն քլիատությանը,

Ինչ վերաբերումէ

ավնտարանները: Ասում

.

Անդրանիկը: չովիվ, եղբայրներիցԱնդրանիկը,մեռյալներից ամեն բացատլրել,, մեկը ինձ ոչինչ չի արգելի այս անուններից որ եթե միայն իմանայի, թե ինչու այդպես անվանվեցին,

լ |

"

«"

Եզեկ. 1ՋՁ։25: Մատթ. ԻՐ,

19:

այնխոսքը թե

ձեռքերով իր փչլենակարող, ամենասուրբ, ստեղծագործ կենդանացրեց: Հոդի տվեց, լո Արդ, Աստուծո ճամար պիղծ չէր մեր բնության կաղզմըն

«քեզ 4ճեթանոսների լուլռ դարձրի», ն դարձ-՝

22 «խավարում նստած ժողովուրդը մեծ լուս տնսավ»':. հսկ կիրակին մենք շաբաթի փոխարենչենք գրել, ինչպես դու սովոր նս կարծել անխոճեմաբար։ Դու անխոչեփորեն ուրբաթը ժողովի օր եա կարգել, առանց որնէ իկրավացի պատճառի հսկ մենք Լլիրակին|տոնում ենք որպես Տիրոջ՝ մարմնով Ճճարության օրը, որով մեզ ես Հարություն խոստա-Հն ցավ, աղոքում ենք գոճանում Արարչից այսպիսի արՀ դարն մեծ խորչրդի Համար: Քանզի սկզբում այն օրը, երբ Աստվածասաց՝«թող լինի լույսն ծղավ լուլս»""2, այլդնույն օրը ճարուցյան ավետիսի լույսի ծագեց մարդկային ցեղին իր միածին Բանի (Խոսբի)մարմնով չարությամբ: Մենք Ճրյալ

ձեռբերով վածքը,որն ստեղծվեց նրա արարչադործ

վորվեցստեղծող արարչի պատկերով:Ուստի մի Հայճոյիր չէլ որ բարիարարչին, քանզի Աստուծո ճամար ոչինչ ոլիղծ որոնք Աստված իր կողմից է «ստեղծված, բացի մեղքերից, է այն: Սակայն ն պատվիրել ոչ էլ մարդու մեջ չի ստեղծել որի ճամար մարդը, արարած, քան չկա պատվականագույն ատեղծվեցամեն ինչ: Այսքան պատվի արժանի դարձնելուց առնել ու ճետո ամոթ չճամարեց նրա սչատկերը Լմստված| բնուսիրկել նրան: Քանզի, ինչպես ասացի,մարդկային դու ինչ իսկ մեղքերից, թյան մեջ ոչինչ աղտեղի լէ, բացի ես ճամարում, այն ճարմեր բնուքյան մեջ աղտեղագույն

ու

բաման չստացանք

օրը դատարկ մնալու ճրեաների նըմինչն անդամ Հրեական կերակուրներ չեն պատրաստում:Բայց դու որովճետն չես Հավատում մարդարեներին ն իր իսկ տիրոջը, ինչպե՞ս կարող ես կարնորուչ թյուն տալ մեր՝ ջքրիստոնյլաննրիս, ճշմարիտ ավանդություններին:Քանզի քո ն քեղ նմանների մասին է ասել Աստված մարգարեի միջոցով.«Տեսեք արճամարճողներ ն արձճամարՀեցեք ու եղժանեցեք, իսկ ես ձեր օրերում այնպիսի գորժ նեմ ատարելու, չնք ճավատա, եթե մեկր որնէ աաաորին " " ։ " ձեն17 աՀ

ման, ռրոնք

այդ

այդ

ցեղի օդտադործման ժարղկային դարել է Լ(մտված| մարդկային ծննդաբերուչ ամսականը՝ կանանց մար, ինչպես ն ըժելիքների արկերակուրները թյան Համար ավելորդ ու

տաճանման

մաքրագույն է՝ երկինքն ու ներկնավորները, արնեգակով: լուսնով, աստղերով, երկիրը բուսականությամբ ն ամեն կենդանիներով, իսկ այն կենդանիները, որոնք դու աղտեղի կոչեցիր, Աստվածստեղծել է ոչ սոսկ Ճրամանով,այլ իր ամե-

մար

"

Հ

|

ի

ն

ությունը, զիջությ այսպիսի աղտեղու-

ե է` սիրելի

քե քեղ

այլ

որոնք ինքը սաճմանել վերոճիշյալները, թյուններ, ն Հանգստության Համար: ծննդաբերության մարդկանց ն ոչ

թե

Ար ա ակմտ մ:ր աըի ա ի խոռորամրի ճավասիկ ԳՆ կ

է: չունեցավ Ք Մարգգոին մակե' աղտեղություն կոչո' -

:

որոնք դու ախտերի ճանդեպ, "

|

է

Այս բոլորից բացի այն էլ իմացիր, որ եքե Մովածսիաոջն չրով ն չծրկիզեց, Աստվածմորենին վառեց իր աստվածային ն ամեմարդը առավել պատվականէ, քան մորենին ապա որոնք մարդնայն արարածները:քանգի ն մեյ նրանց «Սբնակվ Աստլված. կանց մեջ էին, ո ործ ն է «ո դարձյալ առել կգնամ նրանց մեջ»" Մ թ վեմ, էքե ոչ ճեզերի, ծ որոնք կդողան իմ խոսքերից»: բնակարան կոչ մարդկանց իր աստվածության դար նա խորչշանքկամ թշնամանք

Ի

-76.-

նչ աղտեղի է| այն, ինչ ւ

Դ, 16: Մատթ. Եննդ.Ա,3Ֆ

Ամբակ, Ա,.5:

թվում։հսկ աղտեղություն

ն Հայչոյությունը յչոյ սպանությունը,

ն

..

Համար: կյանքի պաճպանության խողովակները՝ ճաԱստուծո

թն ինչն է քեզ

ԱՀա

ար

մոռացել այն, ռր ասացիր, Թ: «ինչպե՞ս կարող էր Աստվածբնակվել մարդկային արդանդի մնչ արյան, մարմնի ն պես-պես աղտեղությունների մեջ». Ինչքան գիտեմ՝ տեղյակ ես, որ բազմաթիվ են Աստուծոարարածները,որոնց իր Հրամանով անգո վիճակից խոսքով լինելության Հասցրեց, ն ասելով 148 սաղմոսում՝ օնա ասաց, (ամեն ինչ| եղավ: ն նա ինքը ճրամալեց, շինվեցին»: (լ ստեղծեց |, հ այն բոլորը, որ թերնս ըստ քո կարծիքի մարդուց ավելի պատվական

նրա

Հայ-

օրը

Չեմ

ն պատ-

Բ. Կորնթ. Զ, եսայր ԿԶ, 4:

.

-37--

ղի վայել էր ն կքնդանունլինել տաճար միշտ կենդանիիՀամար: Այս բոլորը քեզ ներկայացնում եմ մանավանդ այն բանիճամար,որ խանդում ես Աստուծոսրբերի պատվին ե նրանց եշխարննրին,որոնց մեջ Աստվածէ բնակվում, ինչայլեսինքն է ասել:ելքնԱստվածբոլոր մարդկանցոսկորների ժասին Հողում է ՀասարակացՀարության ճամար, առավել հս պետք է նա բաիր սրբերին Լճոգ տանի |, որոնց Մասին ն փառավորագույն զում անգամենր մեծամեծ խոսքեր է ասել, մանավանդ այնպիսիների մասին, որոնք իր Համար մաճվան Համբերեցին: Հենց այս մասին էլ սուրբ Հոգինասաց Դավքի բերնով՝ ոպատվական է Տիրոջ Համար իրր սրբերի «արդարները բաղում նեղություններ են Դարձյալ՝ Մաճրջ": քաշում. նա ամեն ինչից կփրկի նրանց, կպաշպանի նրանց ոսկորները, ն նրանցից ոչ մեկը չի փշրվի»"": նա ասում է՝ «չեն փշրվի», ակնարկելով աստվածային զորությանը, որը արբերիմեջ բնակվաժ է. Սակայն չատ սրբերի ոսկորներ փշրվեցին ն Հրով կիզվեցին: Դու բնավ չնս կարող նման բաննրը ճառկանալ, այլ մանուկի նան միայն ծձրնացողին կնայես, Դարձյալասել է՝ ճաքանչելի է Աստվածիր սրբերի Մեջո"""։ Ասել է նան Սողոժոնթ՝ ճարդարներբ ավիտյան են ապրում, ե Տիրոջիցէ նրանը վարձատրությունը, քանզի թեպետ նրանք մարդկանց աչքին մձռաժ են, սակայն նրանք Հճանգատյան ժեջ ենջ"""" Գիտեժ որ այն էլ տեղյակ չես, թե սպանված անքցլիատ այլաղգին դրվեց եղիսն մարգարեի գերեզմանը ն ճենց որ դիպավ ժարդգարեի ոսկորներին »անժիջառպեսՀարություն առավ: Արդ,եթն աստվածային դորությունը բնակված չլիներ սուրբ մարգարեի ոսկորների մեջ, ինչպե՞ս կարող էին սոսկ մեռյալ մարդու ոսկորները մեռած մարդուն Հարություն տալ: Աստվածըիր աստվածուքյան Համաի աղտեղուկենդանի թյուն չճամարեց բնակվել մեռյալների գերեզմանում. սա ինձ կ քեզ աղանղի է թվում, սակայն Աստուծո ճամար՝ ընդճակառակը: Բայց քեզանից սրբերի նկատմամբ ի՞նչ պատիվ "

"»

Հո Է

որ

Սաղմ. Ճժե, 15: Սաղմ. (Գ, 20, Սաղմ. կէ, 36. իմաստ, Սող. ն,

Ն

4եկարելի է պաճանջել, երբ դու այժմ ըստ քո սովորական Բոչքանոստկանմոլորության Տիրոջիցերկլուղածեերին տանգում ես, որ ուրանան (Վատծուն |, իսկ չենքարկվողներին սպանելով, քո անձն ես Հավիտենականմաճվամբ ոպանում, ըստ մեր Տիրոջկանխրասացության, քէ «կղզաժամանակ երբ ամեն ոք, որ ձեզ սպանի, կշամարի, որ Աստուժո պաշտոն է մատուցումը":Ինչպես քո Հորեղբայր ՄաՀմետիըճ3 այն օրը, նրբ անաստված զոչաբերություն էր մատուցում, սպանված ուղտխ արյուն, խառնում էր Աստուծո ծառու դբլխատված քրիստոնյաների արյանը: Իսկ դու ալն բանից ես դժզոՀ, 8Լ Առտուժո սրբերին, որոնք նրան խոստովանելու ճամար նաչատակվեցին, Աստծուն նվիրաբերված տեղերում

ենք դնում: որ հսկ ինչ վերաբերում է խայի նանին ն պառոկերինճը, մենք այն պատվում ենք ի «Հիշատակմսդու Հիջնցիրբ,ապա տոաւժո մարմնացյալ Խոսթի (Բանի) խաչի վրա կրաժ չարչարանբեերի: Այդ մենք իմանում ենք Աստուծո Մովսնաինտված

մարգարեների բարողության միչոցալ: Աստված Մովսեսին ճրամայեց առնել ն ղենել(Իճչի| կնիքը քաճանաե նվիրական յապետի ճակատին, անվանելով այն սուրբ Քեքեղ։ Թիքնղի ձեր այնպես է, ինչպես կենդանի արարածն է երնում: Քանզի խաչի նշանով կնթվում են մեր քրիստոնյաների ճակատները, Աստուծո Խութի (Բանի)մարմնով մեղ ճամար չարչարվելու պատճառով: իսկ եսայիաս մարդուրեն ճարտնապեսճիչել է փայտը, որից պատրաստելեն խաչը ե որով պսակվաժ՝միշտ պարժենում է եկեղեցին: «Մայրի ժաիժ ռով, ասում է, սոճիով ե կիպարիսով2 կփառավորեմ ն հսկ Սողոռրբավայրերը իմ ոտքի տեղը կփտռավորեմ»"": ասում ոնն է՝ «օրՀնյալ է փայտը, որով արդարություն է ն լինումո""", դարձյալ«նա կնճնացփայտն է բոլոր նրանը, ճասոր ապաստանում են նրան ն նրան են չճենվումորպես Հրամանի

Տիրոջո""ո Իսկ պատկնրի մասին մենք այսպիսի կարծիջ չունքնը։

տատուն

"

ա Հ.»

16, Գ,

3-8:

Բու

--48--

ն

ՏովՀ. ԺԶ,

4:

իմաստ.

ԺԳ,

Լռակաց Գ,

7:

18:

49...

որովճետն սուրբ գրբերից այսպիսի պատվերներչննք ցել, քնպետ հ գտնում ենք, որ Հնում ԱստվածՀրամայլել է Մովսեսին վկայությանխորանում քնրովբեների նմանուքլամբ |ատկերներ|դնել Այսպեսն մենք, Հետնելով Տիրոչ աշակերտներին ե խանդավառվածմարմնացյալ Տիրոջ սիրով, պաճպանել ենք ձավաստի կննդանագրությունն ն պատճենները,որոնք այն ժամանակներիցմեզ են ճասել, որՀպես նրանք իսկական կերպարանքները,Ճրճվելով փառավո-չ րում ենք Աստծում՝ մեր փրկչին, որն այդպիսի նմանությամբ չէ իր միածին որդուն՝ իր սրբերի փառավորո-չ վզդգեստավորել զին: Սակայն ժենք չենք երկրպաղում փայտին կամ փայտի Արայի ներկին, Բայց դու չես ամաչում ղոճերով պատվել քո այն տունը, տուն, թԹեռր Ծարարըես կոլում ն Համարում ես Աբրաճամի պետ Աբրաճամըայղ արդարն անջրդի անապատը երազում անգամ չէր տեսել Այդ տուր նախքան Մաշճմետն էլ ձեր պաշտում աղզը Լր, ձեր այղ սովորությունը ձեր Մաչմետը չվերացրեց, այլ միայն Աբրաճամիտուն կոչեց: Այլ որպեսզի քեզ ճախուռն նախատողչերնամ, այդ մասին սուրբ ավեՀ տարաններից ն քո իսկ պատմություններից կբացատրեմ: Փերը շատ անգամներ դների բազմություն է ուղարկել այն անապատը, ինչպես ասվում է Ավետարանում«շրջում են, ասում է, անջրդի տեղերովո": իսկ գները այնտեղ բնակվելով ն ձեր աչքին երնալով երբեմն օձի նմանությամբ ն երբեմն ն աղտեղի վավաշոտ ցանկությամբ, ըստ իրենց սովորության խաբելով ձեղ, ամուսնանալու ցանկություն եկ առաջացնում: Իսկ դուք անընտրողաբարնրանց պատրանքներովտարվելով` այստեղ կճանդերձյալկյանքում ճավասարվումեք երանց, Այն էլ չգիտեք, քե Հանդերձյալում, ըստ Փրկչի Ավետարանի, նրանք չեն կարող ոչ ոքի մերձենալ, այլ նիանց ըմբոստ կաբողությունը թեպետն չարասեր է իրենց այր սատանայի նման, մարդացյալ |Քրիստոսիի զորությամբ կապված լինելով, չի կարող Հալտնապեսվնաս Ճասցնել: Քանզի եթե կաբողանային ն ուժ ունենային, ապա մի օրում 4ճրովտոչորեչլով ձեզ կսոլանեին, սակայն նրանք սոսկ գողաբար խաբեությամբ ճրապուրում են՝ կորցնելու Համար ձեր Հոգիները:

սկ

Րա

նո,

6»

քարը,

որ

ես կոչում, որին ինքղ ոսքունձձ

էլ չգիտես, թե

երկրպագելով Ճճամբուրում,նույնպես Ըճիտես| փնչու ն թոչունները Թե դիվական կոտորածը, որից գազանները դարշում են ն միոտանի փախչում, ն քարաձղությունը, փաԽխուստը,ն գլութ սափրելը ն այլ ամոթալի գործեր, որ կատարում են (ինչ բանի ճամար ձն|: Չեմ Հիշելու ձեր օրենսդրի աղտեղի Ճրամանըտղամարղամականց՝ կանանկ մոտենալու վերաբերյալ, որի մասին չում եմ ասել, ն կա օրինակ բերեց անդաստաններըարորով ձեզանից շատերը սովովարելը, ե այսպիսի ապլղծությամբ կամ ի՞նչ ասեմ ձեր կեղծ մարրեցին կանանց մերձենալ: մասին 0ՋԶեդիկնոջ գարեի անողջախոչ վարկեշտության (պերշ պղծությունը, հակ այս աղտեղուցյան պատճառը վծեն Աստծուն, որի ճետնանքով այդ այլանդակ օրենքբագրում են ձեր ազգի մեջ: կա՞ արդյոք ավելի չար ճայմտել երր ամարպատճառր պղծության որ Ճոյություն, քան այն, ն կին առավ Ո ւրիալին Վում է Աստված:Օրինակ, Դավիթը Աստուծո պանրան դեմ, որի Համար էլ Ասաված մեղանչեց ճակառակվում եք տուճասեց: հսկ քո Մաճմետը ն դուք անում: ի՞նչն է ավելի վատ, քան |, լավ եք Լ2շմարտությանը Ոչընդունելը, որ դա մեղք է, ոչ թոմեղքգործելը չարագույն ն Թողություն մեղքերի անամոթ ղություն խնդրել ոչ էլ

ստա-Հ-

լ

ես

ն

ստա-

նալ:

որ տղամարդը Աստվածճրամայել է ավետարաններում, չթողնի կնոջը, բացի :զոռնկության պարագայից:հսկ դո'ր, `

|

`

Ճադենալով ձեր կանանցից, որպես կերակուր, երբ կամենաք թողնում եք. նքե Հնար լիներ ծածկել այդ ամոթը, չէի առի քանզի դուք նախ այլոց հք տալիս կնոջը, որ պղծվի, ապա առնում եք նրան: Ինչպե՞ս խոսեմ ձեր Հարճերի անխիղճ պոռնկության մասին, որոնց Համար մարդկանց ամռողջ ստացվածքըն կոլոպուտը ծախսում եք: Մեժագին ստացվածՀետո անաչ քով թանկ գնում եք ն սվղծությամբՀագենալուց են մի օձի մասին, որ տունի նման վաճառումեք. Պատմում

էր ծովի ղեռուն մյուռինես էր ծովի եզրին, իր ժաՀա(ձգան |, սակայն երբ մերձենում ն այսպես կատարումիր ցանկուցու թույնը բաց էր քողնում իսկ դուբ Հենց ալդ նույն շձոց ավելի թունավոր եր

մնրձննում խառնակությամբ

Լ

|

թյունը:

6--Ղեոնդ,Փատմուքյուն

աշ

Է առավել նենզավոր, քանզի ձեր նենգ չարությունը մարմնաչ վոր մերձավորությամբչի ոչնչանում ն նույնիսկ ձեր ժեղանչ ական մաճվան ժամանակ չար դեից ներշնչվելով, խեղդաչ մաճ անելով ոչնչացնում եք լներ կանանց |: Հիշելով սատանալի ն արդարների Հոգիների մասին՝ ասում էիր, քե մենք սատանայինԱստուծո դանձապաչ ենք ճամարում, ապա զու չատ սխալ կարծիք ունես մեր լթաոճասատանան կանության մասին: (Ընդճակառակը| ուրախ էր այն անճուսալի վիճակի Համար, որ մարդիկ ունեին մաՀվանից Հետո ն կարծում էր, թն արդար ննջեցյալները կորած են ն Աստուծո կողմից մոռացված: Տեսնելով Աստուծո Խոսքը (Բա) մարմնով ն անբավ խոնարճությամբ, կարծեց, թն նա էլ իրեն նման է ն ճորդորեց նրա աշակերտներին՝մատնել նրան, իսկճրեաներին ներշնչեց սպանության խորճուրդը: ՏնանելովՏիրոջ կաժավոր երթը դեպի խաչի մաճը, վախեցավ ն սկսեց արճավիրքներովկշտամբել (տանջել) ղատավորի կնոջը՝ խափանելու ճամար մարդկային ազգի փրկությունը: Սակայն նա մարդկային ձնով ճաշակել մաճշր, անմաճ մնաց իր առստվածությամբ,լինելով անբաժանելի իր իբրն ճշմարիտ Աստվաժ՝ ճշմամարդկությունից (ճագած| բիտ Աստծուց: Հարությու առավ, մանավանդ «Հարություն տվեց իր մարդկայնությանը,ըստ Դավթի մարգարեության, քե «կշառնի Աստված, ն նրա բոլոր թշնամիները կցրվեն»":

հսկ տասնեցկկու մարդարեներիցմեկը,Թէ` «ինձ

է իմ իր ճամար: քանզի նա անմարմին էր, անմաՀ ն անապական, այլ մարդկային ազգի ճամար, մարդկային |կերպարանք| առավ ե նրանով մաճվան ճամբերեց,նա իր Ճարությամբ մարդկանց Ճարություն շնորճեց ե ննջեցյալ մարմինների մեչ՝ վերստին ճոգի ներարկելու Հույսը, ազատելով անմարմին Հոդիները Քշնամու անտեսանելի ազդեցությունից. Քանզի Հոգիները Խոսքի(Բանի)ի Քրիստոս մարմնավորման 4եհտնանքով ոչ փոքրըխնամք են ստանում. Արարչից Արդ, կապված իր ախ անչուսությամբ, տկարությամբ ե իր դնեերիկորստյամբ՝

Հարության օրըջ""ւ

Նա

առավ ճարություն

Խ...«..Դ,8. «Վ.

մաիսն.

-

է մարդկանց օտարոտի Լոնսավ),որ անկարող Աստուծո «ամար անցան բոնաղատել, որն պաշտամունքի Ճու-

տանան

կալի է, ն նրան մնում էր միայն Հավիտենականդեչենի ժառանգելու Հույսի: րի մոտ Չեմ մոռացել ն այն, որ ասել էիր եսայի մարգարեի այդ պատմվող էշի ն ուղտի վրա Հեծյալների մասին: Արդ, տնսարանը տեսիլքի իմաստն այս է. «Ծովային անապատի է ն դրացի ծովեղերյա անապատն է, որը սաճմանակից քո

Ապաքիչ իշխանությանը»: բաբելացոց

ասում

էի երկու Հեծյալների, մինը Հեծյալ էչի վրա նույն երկուսը մի Ճեծյալ էին, կխնչպես ուղտի»":

նում

է. «Տես-

ն

մյուսը՝

տեղում մարասում է կոչում է: էշ Բայց մարգարենպարզ կերպով մարդարեն Հրեա ժողովրդին,որը կարդում էր օրենքներն դարեները, սակայն Հավանելով սատանայի վարդապետուԱվեաոթյունը չընդունեց ն չչնազանդվեցտիեղերափրկող է դատապարտում սկզբում բանին: ինչպես ինքն էլ իր գրքի ն էշն էլ՝ իր տիրոջ նրան ասելով՝ «եզր ճանաչեց իր տիրոջը, իսկ ուղտ կոինձ չճանաչեց»: մասուրը, սակայն իսրայելն ն բաբելացիներին այն բանի ճամար, չեց մադիանացիներին են մոտ աճախ լինում: նույն որ այդ կենդանիներըձեղ մոանվան օրինապաճության տակ Թշնամին, որ Հրեաներին մեջ գլորեց: իսկ ինչ վելորեցրեց, ձեզ նս կռապաշտության պարզ րաբերում է երկուսի մեկ լինելուն, տես, թե ինչպես «Տեսնում էի ն դարձյալ ասում. է տալիս մարգարեն ցույց ԱՀա մեկ է երնում որ գալիս էր երկձի»""": Հեծյալին, քանղի նտչ որ առաջ երկու էր երնում։ հսկ ինչո՞ւ երկձի. Հպատակեցրեց: ն Հեթանոսներին, որոնց տիրեց Հրեաներին «Գալիս էր, ասում էր դալիս ն Ի՞նչ էր խոսում, Եվ ասում` ն աղաղակբարձրացնելով «րնկավ Բաբելոէ, ԱՀա թշնամին է նը, ն կործանվեցիննրա ձեռքի դործերը»: ն փախստյան այլ վայի ռա, իր ամայությունը որ ողբաց նա քո ազգին բերեց իր ամչգտավ, բացի քո անապատից: երկուձինրին,այսինքն ճրեական անչաստաՀչ բարշտության Այս երկուսը անառակությունը: տությունը ե Հեքանոսական ու

մնում

ոչ

՝

նույն

ինչո՞ւ երկձի

ԲՈ:

ճ""

Պետո

բա ռայի,

ԻԱ, 9. 88..`

ժիասին տվեց ձեզ նենգորեն խաբեությամբն ոչ բռնությամբ որպեսզի Հրեաների նման թլիատվեք ն ճանաչեք աստվա գոյություն ունեցող ն արարչական Խոսքի դու: իսկբախաին, ճակատագրինն դեերին, որոնք են, Հեթանոսների նման ճավատում եք: դզեճենի (ծառաներ) ճետ ն նրանց նրանց նման աղտեղի կյանք հք վարում անզ ասելի գիջությամբ: Աստուծո ճանապարճ եք կոչում ձեր ասպատակությունները,անողորմ սպանություններովն մարդ կանցգերությամբ: ԶերՀավատը ն վարքը այսպիսին են, իսկ ն ձեր վարձը պարծանքը |իբր) Հրեշտակային կյանքն է: հոկ մենք գիտակ ն ծանոթ լինելով մեր սքանչելի փորձ կության խորճրդին, մեր Հույսը դնում ենք մեռյալների Հա« րության, երկնքի թագավորության մեջ վայելքի վրա, քանզի մենք Հնազանդվել ենք Ավետարանի քարողությանը, ակնկագ լում ենք այնպիսի բարիքներ, շոր աքը չի տնսել նե ականչ ջը չի լալ, որ Աստվաժպատրաստելէ իր սիրելիների ն ճավատացյալներիճամար", ե ոչ թե գինու, կաթի ն մեղրի աղ բյուրներ միշտ կույս մնացող կանանը Հետ խառնակու« թյուն, որդիների ծնունդ ն այլ այսպիսի «Հեքանոսականե ճիմարության անդունդների (դժոխքի) շաղակրատանքներ: Վերջ տուր առասպելական զառացլանքներիդ,«քանզի արՔայությունք կերակուր ն ըմպելիք չէ թ"", ինչպես ասել | սուրբ Հոդին, «այլ արդարություն է նե սրբություն», «քանզի ճաբության ժամանակոչ կին են առնելու ն ոչ ել՝ մարդու գնաեն լինելու, ինչպես երկնային Հչրեշտակնելու այլ այնպես բե՞"՞: Սակայկքանի որ դուք գիջությամը ն աղտեղի ցանկությունների ճետնանքրվերբեք չեք Հագենում ն բացի դրանից այլ որհվ լավ բան չեք ճանաչում, այդ պատճառով էլ երկնքի արքայությունը առանց դրանք ոչինչ նք Համարում ն դրանցով եք կամենում զարդարել այն: ԱՀա քեզ Համառոտ պատասխաններ.Մենք Հնում մեր անսասան ն անխախտ ճավատի ճամար նեղություն ենք կրել ն Հիմա էլ նեղվում եք չեքանոսմնրից, են ՀանաՀչ ձեղզանից՝ մեռնում պազօր ենք պասվական սուրբ եհ անզուգական անչ

մարգասե վան Համար, որը մեզ Հայտնվածէ կանխադուշակ որոմ կոչի, պիտի ծսայիի միջոցով, թն «քեզ նոր անունով Տերը, քատերը թեզ անվանելու է»։ Այսպես է պատվիրել աշխարճում էր, ասելով «հթե նի դեռ ժարմժնապես ե կչալածեն, եթե իմ խոսքը պաճնձեզ Հալածեցին, ապա ն նույնը կանեննան ձեզ, ջանձերն էլ կպաճեն։ ցին, ապա Դարձյալ ասել է` ինձ առաքողինջ"": ուղիզ«այստեղ աշխարճում, նեղություն կունենաք»: ձորը աշխարճում՝ ված աղոթքի մեջ ասել է՝ «ինչ որ տվեցիր ինձ ե աշխարճիցչեն, ինչպես ոնն էին ն տվեցիր ինձ» հ «այս չեմ, քանդի եթե աշխարձիցլինեին, աշխարես այլ Հը իրեններին գուցե սիրեր. բայց աշխարձիցչեն, ատեր. աշխարձից,որի պատճառովաշխարձճն

ինձ

Աա

զիՀՀավատացին

., աշխարձից ընտրեցի նրանց նրանց»""", -

""

"

Ը

Կորնք. Բ,

Աո.

8.

ու

քնեք,բանղի ոչ քե ժեր

30:

կփրկի մեղ,այլ՝

սուրբ

դուք

տանջում եջ մոզ

ենք Հույս աղեղին

Տիրոջ

աջը,

դնում

ոչ

կ նրա երհնրա բազուկը

փոխարեն, սի լուսավորությունը:Ձեր տված նեղությունների կ վարձատհքե կամենա ն Հաճի տակավին այս աշխարձչում ն երբ րի մեզ ն կամ՝ Հանդերձյալում, ինչպես որ կամենա ձեր կամենա: իսկ դուք ճուլս ունենալով նույնը վայելել որ ն կողոպուտի միջոցով, կարծում բոնակալության

Աստուծո

Համար

Հաճելի

գործ

պարսիկներիօրինակը, որոնք

|

եք,

որ

եք կատարում, չտիշելով

տարիճ բոնակալեցին,

Աստված գիտի՛ Միայն քն ոչ իրենց որի պատճառր միայն ճամար: ուղիղ Հավատքի վշտերի ենք նեղությունների իսկ մենք ուրախանում են Հիսուս Փրկչի Տիրոչ մեր Համար, որոնք մեզ Հասել Հանորպեսզի ճամար, անվան փառավորյչալ Քրիստոսի, ետ բարիքներըձեռք բերենք նրանց

|

ու

ու

դերձյալ (լյանջի)

մեծ

դատավորու-

երնելի Հավասար, որոնք սիրեցին ն ի զովնստ հրա անվան սիրողների փառս թյան օրը ի "

'.

|

ծռովմ.ՎԴ, 16.

Մատթ. ԻՐ,

ճամար

մաՀվամբ: Սակայն մենք Համբնրում սպառնալիքներով ն էլ մեր

ու

"

Հույսի Արդ,այսպիսի

հսայի ԿՐ,

ժծ, Ց8»շվչ.

Սովչ. ԺԶ.

«ոո: Յովչ,ժէ, ՝

Աստուծո

8,

20--21. 20.

9--17 ..ՔՓ--

ժան

ելու

Նրանց Հետն մեն

աԱ Րո)ո սուրբ ԱԵ աատվածությանը Հոգուն, այժմ

միշտ

ն

Հավիտյանսճավիտենից,

ն

Ու

:

մ

ամեն:

Անան

ատճառով

րբեմիտ

հս

ն

ցույց

'

կատարելուց ճետո

վախճանվեց:

ԳԼՈՒԽ

մարդ էր

ե

մարտնչում

երբ

էր մե

տակել մեր տիրոչ

ու

ա

Ժէ

խորչուրգ

իշխանության

բարեմտությունից, 0ժարի

եմ,

'

մ Բ" րել քան

ժ

ե աշակերտներիկենդանագիր պատկերները» խորտակեց Քրիստոսիտերունականխաչի նշանը, որը շատ տեղերում կանդեեցվաժէր Հանուն ճամագո հրրորդությանն նրա երկըրպագության Համար: Չար ողու մոլորությունը «ույժ ստիծաստաՀչպում էր նրան ընդվզել ե դեմ կանգնել Լեկեղեցու|

վեմին։ Վեմին ոչինչ չկարողացավ անել, բայց ինքը Հասվեժի վրա խորտակվեց:Մոլորության դագաթնակետին նջե եց նն բկրից չնջել Հրաման -նփլով՝ թամ թ ությ 1ով՝«։թողասալանության սովց

ԳԼՈՒԽ

ԺԸ

Այդ ժամանակ դարձյալ Հուզումներ եղան ճյուսիսիկողՀ

փրկչի ճշմարիտ մարդեղության ն նրա

Լր լումերում, քանզի մեռավ խազարացարքան,որը խաքան Փալրսբիրթ, էր որի վում: նրբ այդ տեսավ նրա մայրը, բազում զորք ճրաման վեց Թարմաչ կոչված աշխարճիվրա: չա յաքճավաքել ն ճարձակվել մեր չայոց Հոնաց աշխարճիմիջով, ապա ված զորքերը

անունն

:

:

մա

զորավարին շարժվեցին գո«այասպատակեցին պաճակի միջով, երկրի Մազբնաց անցան երասխ գետը դեպի Պարսից աշխարճը, ն

ւուսկարան

տուն

-6-.

թ:

մաճվամբ:

սոտոնյա

Հ

Հայոց աշխարճիվրա:

Ժ9

րարհար տ առաղությամբ ով

նրան:

տարի տիրեց ոն եզիտճ.,որը ղամոլեգին կատաղությամբբազում չարիքնե-

իսկ նրանից ճետո ժան

չաս-

Հեշմն է, 18 տարի' որը տիրեց Շամ, նրա փոխարեն Սա իր առաջին տարում, վատ Հերթը անունով մի զորավարուղարկեց աշխարճղանալով, որպեսզի տեսակ-տեաշխարճում, ճադիր անելու մեր Հայոց լուծը, իբրն թե սակ չարիքներովծանրացնիՀարկատվության որն ապօրինի դժգոճ լինելով էին նախորդ մթերված որոնք ծախսել էր այն գանձերը, մեր երկպատճառեց տիրակալներիկողմից: Բազում վիշտ նեղությունդառն րին, մինչն որ ամենքը սկսեցին Հառաչել ազատՀ տագնապներից ներից, ն չկար ոչ մի «նար անտանելի ես ծանրացավնրա ձեռքը մեր վելու: Դրանից ճետո առավել :

ղզորականնեչ

Այս բոլորը

բաղ-

», գե

անին

ն

՛

բա-

Քանզի, ինչպես էր տալիս իր բարեճաճությունը: ամեննախապես ւլատմել էինք, գերիներինվերադարձրեցն Քին ներում էր իրենց Հանցանքներըձրի թողությամբ (առանց ցուցաբհփրկագնի): հր ազգին նույնպես բարեճոգություն րեղ, առավել քան իր նախորդները, որոնք իրենից առաջ իշխում էին: Գանձարաններըբացելով ձիավոր բին (սպա) Ճոոդ (ռոճիկ) էր բաշխում: թիվ

մ.

ԳԼՈՒԽ

ան իր

բարյացակամ

անինԿր

այ

պես սատկեց դառն

ո ԱԱ

առավել

ն ան

վախճանինմ մոտեցավ, ն նրա մառը մերձնար քավ, այնպեսխեղդամաճսատկեց դնի բռնությունից, գտնելով բոլորի տիրոջից: ել այսժանավոր դատաստանը

Այս պատասխանիպատճենը գրելով՝Լնոն կայսրը իր Հավատարիմ ծառաներիցմեկի ճետ առաքեց իսմայելիՕմար սմա մեծ շառ պատկառանքով, իշխանին, որը, երբ կարդաց չեզ։ Այս թղթ

հի ալ ն

ցրեց

ժե

ԳԼՈՒԽ

ւ.

տվեց անսուրբ անասունների խոտաճարակ խոզերի

ո

,

,

մեկ

ենք

ավերեցին ժն

ծրկիրը,: Թշիբագուանկոչված

| |

գավառը,

իա» Մպատար

Հ

Փորոզը

ն»

"Բ /4Դ

էր որի դորավարն զորքին, իսմայելի Հաղթեցին Փերողը:ու -8--

մեծ զորքով ուղարկեց զայրացաժիր եղբորը՝Մսլիմին, Սա իր բաղմամարդ զորքով կիլիՀունաց աշխարճի դեմ։ որը կիայի միջով անցավ Ասորից՝ Միսիգիոն (Միւսիգիոն), Հասավ քարգմանաբարնշանակում է Միջերկրեայք,գնաց

նա

Սառայի ւսնունով ոմն զորավար: Ամենքին կոտորեցին սրբ գավառը, պաՀ թաշելով ն իրենք ասպատակեցին ԶՋարնանդ շարեցին Ամպրիոտիկկոչված ամրոցը, իսկ բանակի աղխը ն սրով գերվաժներին թողեցին Արտավետ բաղաքի ուծ

Սադաաշխարճը ե բւասնակեց ) (Բիւթանացւոց Բիթքանացոց գետի եզերքին: Պատրաստվեցին ռիս կոչված ծզորագույն ամն գաղթեցրին նան Հուհտց ղորքերը երկրի բնակիչներին իսկ քաղաքները, իսմայելի դեմ պաշտպանված րոցներն

ամրոցի դեմ մարտնչում էին, ճան Էնչդեռ Ամպոիոտիկ մի դունղ, սակավ մարդկարժակի իսմայելացոց զորքից էր Սեր կանցից բաղկացած, իր զորավուրով, որի անունն ն շատերին որի Հարաշիջշ,ընկավ նրանց բանակի վրա քաշելով կոտորեց ն ազատեց նրանց սրով գերվածներին: Շուտով պարտության զույժը ճասավ Ամպրիոտիկ ամրոցը քողեսլաճող զորքին, ն երբ լսեցին նրանց Ճասած չարիքը՝ ցին բերդը, որ պաշարել էիէ, ն շտապեցին իրենց բանական

ու

իրենք նրանց դեմ բանակեցինգետի մյուս

այնպես նստած Հակում էին երկար Հասնում թագավորիցօրըստօրե բազում զզուշացումներէին մեջ Հունաց զորավարին,որ լինի քե նրանց նենգ որոգայխի պատերազ» առանց ընկնի, այլ միայնանշարժ ճոկի նրանց հ

մելու Բանն հսկ նա կայսեր չրամանի Համաձայն լղգուշացավ: որ այն է, որ հսմայելի զորավարը կոչ էր արել իր զորքին, գեառնեն, շատերին ա վարի ամեն կողմ ասպատակսփոռնն, իրենց երկիրը' Այս լսհլով՝ ճունաց զորեն ն վերադառնան Հարձակվել նրանց րավարը Հրամայեց իր զորքին զինվել իսմայելի զորքի վրա, (Լերջիններո| վրա: նրբ Հարձակվեցին ն զգացին նրանց գալուստը իրենց ետեչ տեսան անմիջապես վից, քանզի նրանց փոշու մեգ էր պատել: նրանք Հեռացնեն երեք մասի քաժանլով իրենց բանակիաղխը զորագնդերը ն ինքը ն այնտձղ դարանամուտդարձրին, վելով, այստեղ զորքի մի մասը նրանց դեմ ճակատեցին, իսկ Մոլիմը,

եղբորը՝

ու

ու

դարձրեր՝

ու

ԳԼՈՒԽ

նրանցՃեւոչ ընդճարվելով ռրանք, անպատրաստ վիճակում մեջ: ԴարաաղխովՀանդերձ, ընկան թշնամիների բանակի

կա-

գալով՝ պաշարեդուրս եղածների թաքստոցներից սփոռնՀ ա ցին ճունաց զորքը, իրենք այդ կողմերում սպատակ ն գրավեցին այդ երկրի Լով՝ չատերին սրով կոտորեցին են թն ասում գավառներն քաղաքները:Գերյալներիթիվը, ն բազում խնդությամբ իրենց երկիավելի քան 8 բյուր էր, նամուտ

:

ու

ժԹ

|

88.

ու

ն վերամտադրություններն

քաչ

սպառնալ Հունաց սկսեց (խալիֆան գավորին ն դեսպան Հղեց Հոռոմոց Լնոն կայսրին, լպաճանջելով| Հարկատու-Հպատակ դառնալ. երբ Լեոն կայարը ճանձն չառավ ուղարկվածպատդամի պաճանչի կատարել, Հետո Դրանից

իրենց

փոսով, խրամատի շրջապատելով ամրացրին, բանակատեղին ժամանակ: Ապա Լոն

տեղիի վրա Հարձակվողթշնամու դեմ: նրանք (արաբները) Հարձակվեցինայդ զորբի դեմ, բազում ՀարվածներՀասցրին ն Հափշտակեցին նրանց դրոշի զինանշանը՝ մի պղնձե պատ-Հէ իբրն իր մոտ` դեռ պաչում կեր, որը ժարաշիի գունդը իրենց նախնիների քաջության պատվո նշան, Դրանից Հետո հսմայելի իշխանը ուղարկեց իր Մ«լիմին, զորքի բազմությամբ օգնական լինելու Հարաչիի տեսավ, որ ինքը չէր կարողացել դնդին։ երբ Մալիմը եկավ ն ստացել է Սեթը, շաՀաղթությունն սոյատերազմին, Հասնել փախստական տերին սրով կոտորեց, մյուսներին ավարն գերլալներին վերցնելով: Ապա բազում քշնամանքով կշտամբելով՝ խոշտանգեց նրան ն նույնիսկ կամենում էր սպանել, սակայն չկարողացավ բացաճայտ Հրաման տալ, աղմուկ-աղաՀչ քանզի նրա տոչմակիցները ոտքի կանգնելով՝ կամբը իր չՀամարձակվելով ղակ բարձրացրին: Այսպես, տարել, նա, լռելով, կասեցրեցիր ղարձավհսմալելի եշխանի մոտ:

ափին,

|

|

ՐԸ

վերադարձան:

նաշ

իշխանը, տեսնելով Հաղքությունը, իր ն մեծամեծ մեկտեղ մեծ ուրախություն ապրեց իխարարներով նրա ճաղքությունը չանչ, պատվեցիր եղբորը պատիվներով իսմայելի

մեժ

ու

|

--89--

դերՀ Բերվածավարը ղորքերինբաժանեց, գիսավոր տոնեց": Ն ր ծառաներ իբրն յալենրին վերցրեց ու

՝ տարին Հանգիստ

եա 9

արնԾր

Ֆախո լ.)

ն չկործանեմ թագավորությունը ես: քաղաքիդ,որին Ճուսացել րությունըպարսպավոր

ա

Է

,

Մյուս տարում դարձյալ տարում,

երդումով ուխտ եմ մժինչեչվերացնեմ

աղախինեե

ԳԼՈՒԽ.Իի

տվել

զորք

Մսլիմ

զորավա

շատ,

Բան

քան

աթ Բը արի

ղ՝

ձնով. Հետեյալ

ո՞ւմ

ապասազգերը սարսափածդողացինմեզանից, իսկ դու տանած՝ այդպես ընդդիմանումես մեղ: Արդյոք չե՞ս լսել այն քաղավորուչարիքների մասին, որ պատճառնցինքբոլոր ժեր թյուններին, որոնք դիմադրեցին ն մեր ձեռքն խորտակելովփշրեցինք խեցեղեն անոթի նման Քանզի կատարվեց ճարոտությունները: ընկան երկրի բոլոր

--0-.

օր

ա

ոփիալում: էղրդաց վայրում ըստ քաղաքը, Հավաքվելով նան ինքը թագավորը, եկավ ժամակայսեր Հրամանի: նհ ձեռքում պաճելովնախատինքի քավարանը նեց նման եզեկիայի ընկավ Տիրոջ դրությունըերեսնիվայր մեր Փրկչի, որն ի բաղմախնամներողությունը խնդրելով աղերսում Արտասուքով ողորմելէ իր սկզբանե ե վրէժխնդիրլինել չարասեր Աստծուն` օղնել էր տիեղերքի

ամբողչ

սուրբ

Հնեչլունները

մոլա

Սուրբ

պաշտամունքի առջե,

սիրելիներին

ըշնամուց:Հիշեց

ն

անօրենիանաբղանքը»արտասանելով

իշնամին քո սրբարահավքի խոսքերը. «Արչափ նը, պարծեցանբո թշնամիները իրենը տվին ն ի վերուստ եկած այմեջ, իրենք իրենց

ապականոց :

ւ

նման

երեք օր մնալով առանց ճաշելու որչլեսխոստովանություն:

ճետո համայհլիՄօլիմ կատարումէր աղոթքի ուխտը: Դրանից ճրովարտակգրեց. ով ճզորդ անբո «ինչո՞ւ պարծեցար ն օրինության մեջ, ածելու կման արեցիր քո նճնդությունը

այսօրինակ զորավարին չարագործությամբ,

ե բոլոր

լ

լ

ամենակալի դեմ

մեծամտաբար ընդվվելովՀոխորտացիր, տե-

նրա աթոռի ապիրատությունծրադրեցիրմեր փրկիչ Քրիստուիդեմ: Սրա ճամար մենք ճուսազել ենք նսա վլակալ ու

|

'

|

օրձնեցը

քաղաքի

ն

նրանց իշխանությանը.

մությունը: րագրում է Գ

Հետ

բարեկձնդանո ճաղքություն չճանաչեցին» ցելությունը բազում խոսքեր Տիրոջ առջն արտասա Այս

քո Համառությունը, որին ապաստանաձ՝ «ի՞նչի չեկար մեզ Հնազանդ Ճճարկատուդառնալու: Մինչդեռ բոլոր

է նման

թաղավորություններին

Քո

նախատինքներգրել էր Լեոն վատթարագույն ց

ու

խոստումը մեր Հոր՝ իսմալելին, Հաղթելով՝Հպատակեցրինք:կամ թե ա՞լն էլ չտեսար, թե որչափ պատուչաս եկավ երկրիդ բո օրոք:ես իմ ձեռքով եմ ավերել քո բաղմաքագավորության թեվ քաղաքներըն իմ սրով եմ կոտորել քո զորքերի բազ-

կ

նա,

կայսեր:

վերածել: Այ. աղխով ամբողջ խրոխտալով իսկույն Հրոնոն արքայի դեմ, դեսպան ուղարկեց՝ վիրավորական ծանակ ծաղր կար՝ բազում մեջ վարտակ գրելով, որի

ու

ամ-

շուԱլոեի վիրավորական գրությունը, «կ կարդալ Հայրապետին սինկղիտոսի "4 աոմըՀրաման Գրք հգաղա րոքբազմովամբ, աԱ լ փառատրության

-

բորը՝ չվերաղառնալ նրա մոտ, մինչե չկատարի նրա ցանկությունը, քանղի ութտել էր վերացնել (ճունաց) թագավոբությունը, Հիմբից կործանել կոստանդնուպոլիսկոչված քան փառաճեղ կառուցվածքը սուրբ Սուփիայի,որը երկրի ղաքը որպես Աստուծո իմաստնությամբ, Վրա չինված էր վերին տուն, պղծալից դիցապաշտության տեղի ամենը իր միտքը դնելով, առաջ խաղաց գորքի բազՀասավ Հունաց աշխարձը ն իր ժությամբ, բանակ դրեց Պոնտոս ծովի եղերքին։

Տիրոջ Հրամանն

քո

տունն է, իմ ղորանվանի Սուիիան,որը քո երկրպագության ն խաչափայտը, որին պիտի վերածեմ, քերի լվացարանի պիտի չախջախեմբո զլխին, ես, խորտակելով հրկրպագում մեր Հավատի փառբը մեծ է Տիրոջ առջե, որը (օգնի

.

գումարեց ավելի

տակ չմտնես եթե իմ Հարկատվության ծնած երկիրը, արել, որ չեմ տեսնելու իմ

Արղ»դիտցիր, որ

'

ազմ.

44, 3-5: -Ի-

ն

:

տվեց իր զորքերին գայթի մեջ, որին արժանիէր: Հրաման

ողորմածությանը, որր դու նախատեցիր,թե կչաոուցի բեզ ո չարության փախարձնն րո պիղծ բերանը, որ բացիր քագավորաը թագավորի, նիա քաղաբի, նրա անվան փառքի տաճարի ն իմ դեմ, որ պղաճապաննեմ Քրիստոսի աթոռի, ապա

-

նավնր

իստ նզովքի, Դավիթմարդարհի տերըկպապանձեցնի

ասում

ո

.

տարածում էր բարձրացնում ի վեր (ճրկինք) Հնչյունները մոմակալնեբուրմունքն էր խունկերի անուշաճոտության առջնից ետնից որոնք րիչ ջաճերիպայծառությունը, ե պատվական խաչի Բացելով նում էին ի պատիվՀաղթող ե

ու

ու

տա-

ջրերի ելան ամբողջ բազմությամբ, մեզ, «օգնիր ասելով, խաչի նշանը, վրա բարձրացրին

դուոը՝դուրս քաղաքի տոս,

Քրիս-

աշխարի փրկիչ». Ալս խոսքերը երեք երկինքուղղելուց ճետո խաչի նշանը

որդի Աստուծո,

անգամ դեպի վեր՝ տերունական սուզեցին ծովի չրերի մեջ, այնտեղ դրոջժելով (րաչի| ուրվագիծը: ղորություԱնմիջապեսծովի խորքը դղրդաց սուրբ խռւ:չի նավասաստիկ եռացին» նից, ալիքները ուժգին շարժմամբ մեծ մինչե խորտակում: զորքի եղավ ն իսմայելի բեկություն ն փարավոնմեջ ծովիջրերի զորքի մեծ մասը ընկղմվեց

Քորճաշակեց:

որ

|

լ լ

ՅՈ

--ցջ9..

բա նթ

ն ցանց պատրաստել կողպել երկաթե վանդակապատ չտվեց պատերազմե բոցի շղթայակապդուռը, ոչ ոջի թույլ սպասում էր օգնություն վերուստ ճե, ի քանզի քշնափու Համար վրեժխնդրություն ն գործերի նրանց կատարած սինկղիտոսով Հայրապետին Հրամայեց իսկույն ակնկալում: ե կատարլչալ Հանդերձ ն քաղաքի ամննայն բազմությամբ Հետ մարտակիցվերցնել Քրիստոսի ջերմ Հավատովիրենք ինքը՝ քագավորը» անչաղթելի ն պայծառացյալ խաչի նշանը: Հետ իր ուսերի վրա կրում էր անպարամբողջ բազմության ն ժողովուրդը փառաբանությա ահլի Հաղթության ամի

քո

Սաղ. ԽԳ,

,

տեսավ

է,

կողմից նախատվեց: Արդ, եթե վերաղառնալովՀեռանաս ինձանից, բարին քն ոչ, շուտաքո անձին քո ղորքի ճամար, առյա կոնտրես նս: իսկ աներըկկատափույք կատարիրայն, ինչ մտադրվել րի այն, ինչ բարի է ե նրա Համար ճաճելիյ կանի իր դատաստանը, կփրկիիր ժողովրդին, իսկ մեր նծղիչներին կորագլութ, ամոթապարտ ետ կդարձնի մեզանից»: երբ այս Հրովարտակը կարդաց իսմայելի զորավարը, առուսվելնս բորբոքվեց նրա բարկությունը ն զայրացած գավեմի զանաբար ելավ մարտնչելու |նկեղեցու) Հաստատուն դեմ: Տերը խստացրելէր նրա սիրտը, որպեսզի ընկնի որո-

այսօր

աաա

բաղում օրերից ի հր նավերը պատրաստ մե երձե ն մերձոՀ մեչ՝գնաց երի հրենց ւսմբողջաղխովմտնելովնավերի ծովի վրա զորքի ցավ քաղաքի Երբ Լնոն կայսրը պարսպիվր" տվեց անտառի նման բազմությունը,Հրաման ամ-

թե անօրենություն խոսողների բերանը թող փակվի, իսկ մենք «ոչ մեր աղեղով ենք պարծենում հ ոչ էլ մեր սրով ենք ապրում, այլ Տիրոջ աջը, նրա բազուկը ն նրա երեսի լույսը պաճպանող զռրությունը»" կարող են խորտակել այնպիսիներին, որոնք քեզ նման պարծենում են իրենց ն հրբեք մյքովդ չի անցել, թե ջե ամբարտավանությամժբ, ղանից արյան վրեժ կպաճանջվինրանց Համար, որոնց խողխողեց քո Կուրը, ն կամ գերի տարվեցինիմ երկրից: Քանզի ոչ թե քո արդար գործնրի ճամար, այլ մեր անօրենությունների պատճառով թույլ տվեց, որ մեղավորների գավազանը ճասնի մինչե արդարներիշրջանը, որպեսղի ճանաչենք մեր տկարությունը ն Համողվենք գնալ Արարչի կամեցած ճանաւլղարձով։ իսկ դու մի փորձիր մեր տեր Աստծուն, քանզի նա կարող է քեզ քո ամբողչ բազմությամբ ծովի խորքերը ննտել, ծովի ջրերը ալեկոծելով, ինչպես խստասիրտ փարա-չ վոնին նետեց Կարմիր ծովի խորքերը, Մովաեսի գավաղզահով էր, որ ջուրը շրջվեց եգիպտական զորքի դեմ ն խորաանելով՝ կորցրեր նրան, իսկ այն զավազանընույնօրիսույզ նակ էր, ինչպես Քրիստոսի խաչի ամենազոր նշանը, որն որն

կատարվեց

կաղմել:

|

բարկությունը յան զորքի նման ծովապատիժ քջեցին վրա (ալիջները) քի մնացյալ մասը տախտակների ն ոմանք ճեաշխարըչ տարան ծովի այն կողմը՝ թրակացոք ավելի եր, բազմությունը ռավոր կղզիներ ընկան:Զորքերի փորձու որ, վտանգավոր բան 50 բյուր արդ: հսկ նրանք, | վրա, Թյունից աղատվելով, մնացին ցամաքի անողորմարիմատնել: այլ ճրաձեռնամուխ չեղավ նրանց

(կայսրը

-98.-՛

զ լէրտալի պատասխան հարամ ո: ր

լ

:

մի տ ոտուծո կով էր: «Չէիկարող չկապեց ն մեջքին տուրն իր տունը գնաց :

լով,

մեջ պաճել, որպեսզի ոչ ոք Հնարա» տվեց պաշարման ճարելու Համար դուրս ելնել: կերակուր չունենա վորություն Մեծ սով եղավ նրանց բանակում, մինչե որ սպառվեցին ձեռնամուխ եղան ար ջորիները: Դրանիցճետո ձիերն ն ուտելու, որվեսզի իրենց ծառաները փողոտելու ճերն սովածությունըՀաղեցնեն. Ապա բազում աղերսանքով ողորմել նրան ն բաց ԼՄոլիմը)խնդրում էր Լեոն կայսրին՝ պաշարումից, քանլի շատերից քչերն չին ողջ մնա-

ման

ն ոչ

|

Հարց

ւ,

խոսքերով իր առեր տնից, Քաղրատաւկյաց Արոտինն, Վասակի ո տ կանչելով իշխանու"րդի ւլ, իկուք Հեշմի առպատիվե ա մ վրան Հոաարով ոը ն իմանալովԱշոտի որգինն ր Իր ոք տք «աու » անձը բարձրացել , սին ք ք. ք ո ատելությամբ ավարի, առջին, Լ երմի Ն, հո

ր

Հետ ք

ո

ա

| լ

՛.

| |

մոտ

ն

խաղա

մեծ

աո

լցվեցին նրա դեմ, մինչե որ |Մրոսի ամա մաճմետի որու ն մայեց ձերբակալելնրանց Դավքին, մոտ Գրիգորին

իան

|

ասել քեզ այդ մասին, քանզի արդարն կյանքի արրող ժանի չեմ. սակավ չեն իմ Հանցանքները, որ քո երկրի դոմ տվեցիր իմ դու մեծ ողորմություն ցույց դործել եմ: լ անձր կենդանի թողնելով, որովճետն իմ սխալների մասին ինքս եմ վկայում: Բայց քանի որ քո սրտում կարեկցանք առաջացավիմ նկատմամբ, ապա արձակիրինձ իմ երկիրը, կուստեմ ն Վ ատերաղմի: բազմի 11չելնե 1 դեմ այլես Ք կուխ իսկ նա խնդրանքը, նրա գոճչացնել Հրամայեց լրազսարի| նավ մտավ, զգուշորեն անցավ Միջերկրաոլատրաստվելով մեծ ն իր երկիրը նրան դիմաամոթով վերադարձավ կանը | վորում էին տարբեր քաղաքներումվայով ու ճչով ճակալ մեծ նա ամոթով տին խփելով ն վրան մոխիր ածելով: հսկ կորագլուս ճանդիպում էր նրանց, բաղում կշտամբանքլոե։

ակայն բո

|

|

|

«

նըը

Վ

ե Կի բանի ' Մ Հի,քե, ի «արմ ռ բա տվարա աադեմ, գրեց նրանց Ամբաստանություն ն» նկատո ո Աշոտի Հնազանդ իլխանուքաար ով ւ նրանց տանել նման կոչված րկիրը»

:

լ

մ

ու

.

--94--

ն րան

չտ, բչեան

Բո

։

:

զգի նշանակեց վրա (լառավարիչ| "Բռի թանի Մարտի ի երե յարա Բլրիմել որոր հմայելի

ամանակ

մ»

ք

:

.

եմ

ր

ԻԱ

ԳԼՈՒԽ

|

|.

աափաս աա ատա լուծել թշնամիներից, ողորմություն Ցույց տվեց նրանց, հր ն խոսեց նրա Հետ բազում դատափ-. մոտ կանչեց |Մալիմին| տումներով։ Հիշեցնում էր նան նրա անամոթ լրբությունըչ կամեցար ճարձակվել մեր երկրի ասելով. «ինչո՞ւ արդյոք ն իմ քա« անխնա կոտորեց իմ զորքը, սուրբ քո վրա, ղաքների բնակիչներինգերեվարեցիր: Արդ, կննդանի է Տեորդի ես ն արժանիչես կյանքի, այլ որովրը. իսկ դու մաճու Հետկ իմ դատաստանը Տերը կատարեց, քո անօրենությունը ն մարդկանց արյունը քեզնից պաՀ անմեղ գլխին բերեց քո ես իմ ձեռքը չեմ բարձրացնիքեզ վրա ն ջեզ Հանջեց, ապա ն ըստ արժանվույն չեմ դատի: Աճա քո անձը իմ ձեռքում է, եմ մեւնելու, քեզ սպանել կամ ապրեցնել, բայց չես կարող Աստուծո մնծամեծ Հճրաշքները,որ նեսար»: այլ զնա պատմիր «ի՞նչ կաՊատասխանտվեց Մսլիմը կայսրին ն ասաց.

Լիազցառաո

իր

վան:

ու

ու

Ա

Ք

Լ օրն մինչն

ան

ւ

են

անա

-

Մա

"

զ

: մինչնիրենցկյանքի վախճանը: որ

յեց

մեջ պաճել բանտի կալանքի երբ Աշոտի պատրիկության մուտ մեր երկրի ծա վի իշխանի գնաց իսմալելի վ չէր վեր ճառով,քանզիհրեք տարուց ի ներռոճիկը": ն տանի նախարարների նրանց Հճծյալների ն իմասՀետ պատկառելի ե խոսեց երա կայացավ չեշմին կատարեց Սա ըստ արժանվույն, նրան տուն մեծարեց ձնով: հրե ել նկ Հրաման նրա խնդրանքը աշվո տարեկան տարվա լարծաթը| Ր գալիս եր ւ խափան րը տարիներին Հետո նրա իշխանության

արարք իլխանությունը Ա» արուՀր"

ռ

ար ր

'

ա

արծաթիռակը սաՀչմահված Հ

ՔԲնաղբոսի՝ փածիքայ:

բոլոր

--Տ5--

-

Լ րոք

մ 5

ճամար: Հեծյալների,

ԳԼՈՒԽ

Ւճ

|

ՊափաքեցՄրուանը, Փրանիցետո բազմաթիվ զորք Հետ ն վերցնելով Աշոտ իշխանին՝նաորդին, իր Մաշմետի ն նրանը Հեծյալների ճետ մեկտեղ ասպատալբարարների կեցին Հոնաց աշխար4ը։ Մարտեչելով քաղաքի" դեմ՝ ճաղքեցինքաղաքայինկայազորինն գրավեցին քաղաքը: նրբ բնակիչները տեսան, որ թշնամին Ճաղթեց իրենց ե փաղաքի շատերը իրենց ինչքը ծոքաղաքացիներից Խոավ քաղաքը, վի խորքը թափեցին, իսկ իրենք իրենց գցելով ծովաճեղձ խեղդամաճ եղան: իսմայելի զորքը վերցրեց մնացած բազ մությունն ու ավարը, ե Մրուանը Աշուռ իշխանի Հետ մեկճաղքությամբ ն տեղ վերադարձավՀոնաց կողմերից մեծ բազում ավարով: նրբ Հասավ Պարտավչշաճաստանը,գերլալներից ավարից անջատեցմեկ ճինգհրորդը " ն ուղարկեց իրենց ձեշմ իշխանին՝տեղեկացնելովՃաղթանակիմա-

|

)

արքայականտոճմից:

ու

սին:

ստանալովավարի ընծաները, մեծապես շնորԻսկ նրա զորքերին ն նաՀակալություն Հայտնեց Մրուանին խատնց իր եղբորը Մալիմին, օրինակ բերելով Մրուանի գես Հերոսական Հաղթանակը: Սա պատասխանելովասաց. Աստուծո, իսկ ոչ քն մարդկանց դեմ էի պատերազմում,այլ նա՝ անբան անասունների դեմ»: Մնացյալ ավարը, գնրյալննրով Հանդերձ, Մրուանը բաշխեց իր զորքին, մի մասը Հատկացրեց Աշոտին ն այլ պատվական նախարարներին, (տալով|ծառաներ ն աղախիններ: հսկ ինքը, տիրելով մնր երկրին, վերջ տվեց ամենտեսակ Ճարձակումենրին,ն անիրավություն գործողների, ավազակների,գողերի ն բարեձեռքերը ծայրակոտոր կարգության թշնամիների ոտքերն դատապարտեց: անելով փայտի վրա՝ մաճվան նա,

մուտ էր բերել կա, Մարդուղարկելովիր մի ուժի տեր Լանձ| էր տալիս, որպեսզի իր ուժը փորձի: Բացի այդ, զբաղվում Հարբեցողությամբե սանձարձակ վավաշոտ իզամոլության նախարարները, տեսնելով իրենց գիջությամբ: Համատոչմ վարքը անպիտան զազրելի պղծությունը, Ճաւրց իշխանի որոնք տվեցին իրենց ճավատի վստաճելի լգիտուններին), են խորճում հրա են կոչվում, Թե ի՞նչ նրանց մոտ կուռաջ տվեցին, թն «որովճետն անարպատասխան մասին, Սրանք զանց առավ ժեր օրենսդրի պատիվը, գեց մեր տերության ն ղաղրելիւլղծությամբ,արժանի ճրամանը զբաղվեց ստամաՀվան, թող մեռնի»։ իսկ նրանք, ըստ կուռաներից դտան նշան ցած Հրամանի, մտան արքունի ապարանքը, ն սրով սւլանեցին: զինեզերությամբթմրած ոմն Սուլեյմո-նի, նույն Հաստատեքին նրա փոխարեն

լ

ԳԼՈՒԽ

'

ԻԴ ՛

ու

մատը, շո" իսկ Մրուանը, երբ լսեց իրենց իշխան Վլիթի մեր չայոց աշխարչում իր զորքը, կազմակերպեց տափույթ ն զորքի ամբողջ բաղզինքը թողեց Մսլիմի որդի իսաճակին իր ժողովրդի դեմ, Հանդերձ գնաց պատերազմելու

մությամբ

| :

ու

եվ

տարի

իշխելով՝Հեշմը ԳԼՈՒԽ

--96-.

Ռուսփա

սատակեց: .

ԻԳ

ներափոխարենիշխեց Վլիթը մեկուկես տարի Սա պնդակազմ, զորեղ մարդ էր, սիրում էր զբաղվել մենամարտությամբն ուր որ (լսում էր, քե կորոբժմբշական

էր լինում Վլիթի ն որդո' մաճվան որպես քե բինախնդիր ռիրաչարեց, թեվ. Սպանվածներիտոճմից ոմանց գանելով մոտ ձավաքեչ' ի ր տղամարդկանց իր ազգատոծմիբոլոր մեծ զորթ նս միաբանելով՝ ուրիշ շատեր որդիներից իսմայելի մեծ գետը: նփրատ լերն առաջ կւաղալով՝ անցան կազմեցին Դամասկոսի սաճմանի Հանդիպեցին իրար կուկողմերը| բախվել" / կոչված վայրում: Այնտեղբազում օրեր առ-

մու»,

երբ օրը երեկո դարձա՛|, Հասցրին: իրար մեծ Հարվածներ մոտեցել էր, նրանք պաժամը հ նտին (երեկոյան) աղոթքի ն նստած էին լինում միմյանդ լաց դադարեցրին տերաղմը էին Հանձդերեզմանին ղզոչերիվրաւ ԴիակներըՀավաքելով՝ ն մեկ իշխա«մեկ ազգ ենք, մեկ լեղու նում, ասելով իրար՝ սրով էլ ինչո՞ւ նություն ունենք, այլն եղբայրներ ենք, օրը պատերազմը իրար խողխողում:: Այս ասելով, մյուս

եեք

Գատժություն 7--Ղեոնգ,

նրանցմիջն երկարեց: Մրուանը վերակսնցին,ն պատերազմը ն ինքը վերցրեց ճաղթեց մյուսներին, սպաննց Սուլելմանին տարի: իշխանությունը նրա իշխանությանժամանակ համալելիորդիների պատերազմը չդադարեց, քանզի Մրուանը պաշարեց Դամասկոս ն կովելով երկաթե դոները: Քաղաքի քաղաքը խորտակեց բնակիչներին, հիսմայելի որդիներին, որոնք արդեն ճասուն տղամարդիկէին, չորս ցցի մեջ պրկելով՝դեմքերը տաշում էին լուսնի սուր զորժխիքներովն այնպես դառնությամբ չին. զրկում էին կյանքից: Հղի կանանց մեջտեղից սպլատոում ձին մանուկներին պատերի մեչ դնելով վրան պատ արու ն իսկ սատակում էին, չարամաճ շարում այխղես (ճրանք | աղջիկներին, որոնք տղամարդու անկողին չգիտեին, նույն-

|

մարգարնի ձայնի: ըստ Քենինչպե՞ս է, որ մարգարենամեն ճարցնել, արժի Բայց ն տեսակ ամբարշչտություններըերեքի է բաժանում չորբորզն բուն է (մեյն | Համարում Տիրոջ բարկության պատճառը: ինձ թվում է, որ ամբարիշտներիքաղաքը լցված էր բազմա-

տեսակ չարությամբ, քանզի մտքով, ղզացումներովու սըրզգացումնեոք տով ապականվածկատարում էին մտքի ն ծնունդ առսատագույն արգյունք չարություն այլասնոման ճափրչունեցվածքի |՝ սպանություն, Ճանդիսացող (գործեր ու

Իզաշվո 4,

3-8.

--Ց8.-

որ

Աստուծո

քաղցը

ԻԵ

Մինչդեռ իսմայելի որդիներիմիջն չարաղետ պատերազմի շարունակվում խոռվաճույզխառնաշիոթությունը պատճառով (Վիճակից) պատանդի կալանավոր որդիները էր, Սմբատի բանտից Հրամանով Վլիթի արձակվել ազատվեցին,քանի ն սպանվեց, Վլիքն գալը՝ Ասորիք էին: Բայց նախքաննրանց ելնել այդ նրանք այնտեղբոնվեցին, նրանց թույլ չտվեցին ) միջն (արաբների նրանցը Ապա երբ պատերազմը երկրից: դիմեցին այնժամանակ նրանք ազատվելով՝ շարունակվեց, Հասան, կարճ ժամանայ Հալաստան։երբ Հայոց աշխարճ

:

ու

|

կորժանումբ

էր,

ԳԼՌՒԵ

ճետ:

պատժից այն բանի փոխարեն, որ նրանք գաղաադացոց Հղիներին երկաթե սղոցներով ճերձեցին: Հուր եմ ուղարկելու Աղզայէլիտունը, որ կոչնչացնի Աղերի որդիների ՀիմՔերը։ Պիտի լխորտակեմԴամասկոսի նիգերը, սատակեցնեչեմ Ովնի դաշտերի բնակիչներին, կոտորելու եմ խԽառալու եմ ընասորոց նի ամբողջ ազգի տղամարդկանց,գերելու իքոք Խառանի բնակիչներիցճասավ նրա տիր ժողովրդին»":

անդառոներողամտությունը ճան-չցասման ամբարշչտության շարժմամբ վերածեց

ԱՀա ալս

նալի դեպ:

ն

`

բազմության պես գերեվարում էին այլ խառնիճաղանջ Քանզի տիրոջ վրեժխնդրությունը քաղաքի վրա էր ճասել նրանց չարագործություններիՀաճախությանպատճառով: Այստեղ կատարվեց Ամովսի ժմարգարհությունը,որն ասում է՝ «այսպես ասում է Տերը Դաժասկոսիերեք ամբարըշետ չեմ կանգնետությունների մասին, իսկ չորրորդի Համար լու

վավաշոտցանկություն,հսկ չորրորդ լամբարըշԱստուծո տությունը | այն էր, որ ոչ մբայն չէին վախենում այլն իրենց դործած չարիքների պատճառը այցելությունից, աղբյուրն է' նրան էին Համարում, որն ամենայն բարիքների

տակում

կողմերը՝ խոշտանդգումն գնալով Վասպուրականի ճարուցեցին: Բոնի ճարն երկրում մեծ տագնապ գործեցին որ մեր աշխարճի նեղեցին նրանց, այնքան կապաճանջությամբ Մոլիմի որդի (կառավարիչ) ճասավ Հրամանատար բողոքը գորժել: իսաՀակին, որն արգելեց նրանց ապիրատություն

անց, |

.

ի

'

Ւ

Սակայն երբ տեսան մարտամբոխ կովի ելքը, վերստին կ էին սկսեցին Հակառակվել Աշռտի իշխանությանը ջանում Հ արԳիշներանց դեմ: անձի ամենուրեք որոգայք լարել նրա ն իր զորքը ձակվելով նրա վրա, երբ Հանգստանում էր էին սպանել կամենում սփոնհլ էր տարբեր դավառներում՝ զգուշացրինիշխազգալով՝ պաճապաններն սակայն նրան, ն նա փախչելով ազատվեցնընին վրա Հասնող թշնամուց, րանց ձեռքից: նրանք լիանալով Աշոտ իշխանի գանձերի իսկ Հրաժարվեցիննրան Հետապնդելուց: ավարով՝ բաղում խաղս'քանզի նա Հասկանալով նրանց դավաճանությունը, էին լավա) դության ժամանակ չարամիտ վրեժանդրությամբ նրա դեմ, որոշ ժամանակ անձնապաճ էր լինում նրանցից: `.-99.-

ունհցվածքը, տիկնոջը ն ամբողջ ընտունիրը ճավաքեց Դարյունը ամրոցում ն ամրոցի վրա պաճապան թողեց պաշտպանելու Համար: ինքն անցավ գնաց Ասորիք, իշխան Մրուանի մուչ զեկուցելու Ճճամարիր ն նաիսմալելի խարարներիմիջն եղած խոռվության մասին երբ սյատրիկնիր զորբ"վ Հասավ կովի վայրը, Մրուանի ղորքերը մեծ Հաղքանակ տարան, ն Հակառակորդներըխորտակվեցին, քանզի լռել էին նրա գալատյան ճամբավը, թե Հասել է Հայոց պատրիկըօգնություն ցույց տալու ն իր Հետ ընտիր Հեծյալներ: Այս ունի զինված մարդկանցից 15000 լսելով՝ Մրուանի «Հակառակորդներըպատերազմում Ճուսալբվեցին, այդ օրը մեծ պարտություն կրեցին ե պատերազմից Հոգնելով՝ կռիվը մի փոքր դաղարեցրին: Այն ժամանակ, երբ Աշոտ իշխանը Ասորիքում էր, Մսլիմի որդին ճայոց զորքի վրա Աշոտի փոխարենիշխան նջշահակեց Գրիգորին՝Մամիկոնյան տնից, իսկ Մրուանը, տեղեկանա« լով Սմբատիորդիներիմասին ամբաստանությունը,թե ինչ էր արել նրան Դավիթ՝ Գրիգորի եղբայրը, սուրչանդակ Հղեց Մոլիմի որդի իսաճակին, որը մեր Հայոց աշխարճիկա». ռավարիչ էր ն Հրամայեց նրան՝բոնել Դավքին ն «Հանձնել նրան ոմն 0քբայի ձեռքը որպեսզի սա դատաստան տեսնի նրա Հետ այնպես, ինչպես Հրամայված էր երա ասին: Իսկ նա, երբ Հրաման ստացավ, չկարողացավ «ապաղել, այլ անմիչապես նենգությամբ կանչեց, ձերբակալեց Հանձնեց անողորմ դաշճի ձեռքը, որ դառն կապանքներով կապեց նրան ն մի քանի օր բանտում կալանջի տակ պաճեց։ Ապա դրեց Մրուանին, թե ի՞նչ կճրամայի: Լնա էլ| Հրաման տվեց ձեռքերը ն փայտի վրա ոՀ ծալյրակուռորանել ոտբերն վան դատառարտել: Ալոոլես ողորմելի ե ամոթալի մաճվամբ անչաճո էր միմյանց ամար մեռավ, քանզի Աստուծո ն արդարն ինչունեցած նրանց ատելությունը. նկատմամբ պես ասվում է՝ չար սերմերը չար սլտուղ են տալիս: երբ այս չարադործությունները կատարվեցին, Մրուանը դարձյալ Հաստատեց Աշոտիիշխանությունը ն նրան մեծամեծ սլատիվներով ուղարկեց չայոց երկիրը: Այնուճետն Գրիգորը չէր դադարում թշնամություն երկնենլուց իր եղբոր մաճվան փոխարենքինախնդիրլինջլու Համար: Թեպետբոնակալներից

Ապա իր

Մեջ էր ունհցած երկյուղի պատճառովխաղաղ Հարաբերության Աշոտի Հետ, բայց միայն խոսքերով, իսկ սրտով չէր ճաշտն սպասում էր այն ժամին, երբ. վել նրա իշխանությանետ կկարողանար իր նպատակն իրագործել:

տան

-

ԳԼՈՒԽ

Այն ժամանակ, երբ տակավիներկարում էր պատերազմը նրանց (արաբների)միջն, մեր երկրի բոլոր նախարարները ե խորչեցին դեն նետել Հնաղանդությանլուծը, ապստամբել Այս խորճուրդը Հպատակությունից: իսմայելի ազատվել հ խորամահայս Մամիկոնյան տոճմից, տվել էր Գրիգորը՝ խլելու նպակությունը նյութել էր Աշոտի իշխանությունը գալով Աշոտ նախարարները, բոլոր տակով, իսկ Հայաստանի դառնալ ե կողմնակից նրան իշխանի մոտ, Համոզում էին միաբանել անօգուտ խորճրդին: ն իշխանը, տեսնելով նախարարների նրանց Հեծյալների

լ

ն որ նրանք բոլորը միաբանությունը, ն

ոգնորված էին

անօ-

մեկխործրդով՝իր մեջ վարանեց նախարարներին թախանձումէր չձեռնառմեկ կանչելով՝բազում խոսքերով գուտ

|

|

ու

| |

ու

--100.--

ԻՋ

ասում էր. «Ո՛վ եղբայրներ, ապիրատ գործը:նա եսնում դործի մեջ, այլ այս անխոչեմ խոչական միտք չեմ ն անպիտանխոսքեր: Մեր ղորմիայն՝ անուղղելի խորճուրդ բոնության դեմ, չենք կաՔերը սակավաթիվ են իսժայելի ն ոչ էլ մեր երկիրը փրկել նրանցղորքերին բող դիմադրել կենվիշասլի բերանից, այլ միայն տանջանքի վտանգի խրատնընդուիմ եք կամենում թարկենք նրան: Բայց եքե ն ինչպես նել, այս բանը մի անեք Հարկ վճարենքնրանց, այն ստացվածքները, մեր անում սլաճաղլանենք էինք, ցարդ

կել

այս

ու

Սակայն անտառներն անդաստանները» գիները, չկամեցան ընդունելիմաստուն նախարարները յաստանի 13:

ու

լ

չա-

խրատը, այլ դիմաղարձլինելով՝ ասացին. «եքե չմիաբանհես մնա քեզ ճետ, չենք քո զորքից ոչ ոք չի մեր որոշումին, որոնց մեջ է մեր ծչակարող ժուժկալել այն տագնապներին, Հաերկիրը». Այդ ժամանակ Աշոտ իշխանը ակամայից յոց ճետ ն ն մաձայնեց միաբանել Գրիգորի այլ նախարարների հրար Հետ ուխտի դաշինք կնքեցին տերունականխաչի միջ-, --101.-

Խորդութ:ամբ՝ Հավատարմոսեն բյածպանելու միաբոաւնությած ավ

երբ այս դաշինքը ճաստատեցին, ճեռացան մեր աշխարճի Հրամանատարից կ գնալով ապաստանեցին Տայքի աւ իրճնց ամբողջ ընտանիքներով ն ունեցվածրություններում, քով ճանդերձ, մանավանդ ապավինելով Հունաց արքայի ղորքերին, որոնք Պոնտոսի կողմերում էին, քանզի նրան միջն խաղաղության ուստ կար կռստանդին կայսեր Ճոս-

դատաստանը

-

«ճան մանով: եվ ապստամբների գնդին խառնվեցին բոլոր որդիները 4, որոնը ոչ Աստուծո երկյուղն էին ճանացանքի ոմ, ոչ էլ իչխանենրի աճն ժեոնրի պատիվը, այլ իբրն ե օտարացաժներ, ասպատակ սփռելով, գերեայլազգիներ ազգակիցներին ն բավարում էին իրենց եղբայրներին ղում ավարառություն կատարում, խոշտանդումներով ն գանաչարությամբ տանջելով իրենց եղբայրներին: Այս պատճառով Աստվածղղջաց իր ներողամտության ճամար բանդեց նրանը միաբանությունը, քանզի մի ամբողջ տարի էլ չճաջողվեց նրանց ապիրատ գործեր կատարել, իսկույն նրանցիղ Հնոացավ Աշոտ իշխանը նախարարայլ ներից ոմանց ճետ եկավ Հասավ Բադրնանդ գավառի Հազր դյուղը, կամենալով միաբանել իսմայելի որդիների ետ: Այն ժամանակ նախարարները, որոնք նրա ճետ էին, նենգելով զեկուցեցին չարասեր Գրիգորին այդ մտադրության մասին: հակ սա, կամենալով զլուխ բերել վաղուց մտածված ն նրա դավադրությունը, շուտափույթ կաղմեց իր զորբը նման ճետամուտ լեռների վրա ըրնետնից լինելուՐառռավի բանալով, գիշերը վրա ճասավ ն դաշարեց նրա ճանզստյան նրա ղորբի երկմտության մասին,որն կայանը,դիտենալով իրոք չեկավ նրան օգնության: Բոնելով նրան՝ Հանձնեց Դավըի ծառաների ձեռքը ն ճրամայեց աչքի լույսից զրկել:Ստվոբամած խավարով նսնմացավմեր ամբողջ երկրի պարծանն խոր տխրության մեջ պարփակվեց ոչ միայն նրս: տնքը, ձի, այլն իր ազդի ամենայն ճամատում նախարարները: 4ետո նրանք իրազեկ դառնալով՝ ոչնչով չկարողացան օգտակար լինել, այլ միայն նատած ողբով վայնասունով լացում էին, քանզի ընկել էր, կործանվել իրենց գլխի պերճության պաակը, ն վերացել էր մեր ճայոց ազգի փառքը

հսկ ուխտադրուժ ֆրիզորի,իբրն քե մեծ քուջ'ողործուն այնտեղից քլունից վերադարձած, գնաց կարնո քաղար օրեր առարեց: Բաղում ամեն կողմ իր Հաղթության ավեւտիորը Հասավ նրան՝ իր դործերին արանց Աստուծո որովայնը Նրա ուռեց,ուժգին ցավերով տայումժանիձնով: ն վերանաչ նա մեռավասձիշատակ այնուես չարաչար պեց լով

Ժեջտեղից:

Մուշեղի, նրա փոխարեն իշխան դարձրին նրա նեզբորը՝ կարճ ժամանակով: ավելի փառավոր, քան բոլոր Աշոտը, 17 տարի իշխելով, նենգության ճանդիպեց: դավադիր նախորդ իշխանները, 13 տարի ապրելով՝ վախճանվեցխոր ՖերուՀետո Դրանից տապանի մեջ դրվեց իր |տո»թյան ժեջ ն փառավորապես

ու

ու

գյուղում: (Դարիւնք) Դարյունք միկ)գերեզմանոցում՝

|

ԳԼՈՒԽ

ԻՒ

ու

մեր նախկին շարաՄենբ պետք է նորից վերադառնանք կարգ պատմությանը: ն մարտնչում էր Մինչդեռ Մրուանը հսմայելի իշլսանն էր իր ազգի դեմ, ղարձյալ մի ուրիշ մոլեկան Հրդեչի «ուր

Խորասան երկրից:Քանզի կողմերում՝ արնելյան բորբոքվեց

լ

բոլոր

նախարարները, երբ տեսան,

որ

անձանդուրժելիբրո-

իրենց վրա ուժեղացավ յուրայինների նությունը, ջանում էին իրենց անձի Համար փրկություն ց շատերը,որոնք իրենց օրենսդրի տոծջմ դատնել: Նրանցից ն երկիոր Խորասան փախան էին, նուլնպես բաժանվելով Ճճետո, վիամոժամանակ թաքնված մնացին:Դրանից

որոշ

րելով Խորասանիղորքերը, նրանց վրա զորավար կարգերն էր խորամանկ սպաՍրանք միաբանելով՝

15, կ ումն Աբու Մսլիժին կաՀաթբային

աղանդի մեջ: աստղագիտական

լ |

'

ու

|

Ր

որը

ե նեցին երկրի կառավարչին իրենց կողմը դարձնելով նրա ն այլ մարդկանցբաղժություն, որոնք ղորքը խառնիճաղանջ անտանելի բռնությունից նեղված էին, Հարկաղաձանջների սկսեցին արդեն ՀարձակվելԱսորեստանիկողմերը: Մրուանի

զորքը

..

-102--

հսժալելի որդիների

'

նրա դեմ երքալով՝ չկարողացավդիմադրել

բոխին, քանզի Տիրոջից էր

այդ

ամ-

նրա իշխանուլսաշմանվաժ)

--105--

թյան խորտակումը Շատերին սպանեցին եկուրիշներին Ր, փախստականդարձրին գնդերը Աբդլաննրի որոնք Հեշմի են որդիներ կոչվում. հրենք առաջ դալով անցան Տիգրիս

ե նվաճեցին, ն բազումքաղաքներ Հեազանդեցնելով՝ զորբերը, որ Մրուանհըուղարկում էր իրենց դեմ, խորչ չախջախեցին ն մինչն տաճկաց մեծ բանակա տակելով տեղի Ակողան 68 ամենքին Հնազանդեցրին: հսկԱնողային Բասրայիբնակիչները, տեսնելով նրանց ղորության ուժգնությունը, օգնեցին ն Հարեցին նրանց զոր» Քին։ Այս զդալով՝ Մրուանը մեծ տագնապի ժեջ էր, ն բացելով արքունի դանձարանները՝բաժանեց զորբերին, ինքն էլ ճետ ելավ նրանը սպառազինված, զորքերիբազմության մոտ Հասան ե առ դեմ: երբ իրար Ճակատ ճակատ դասա-չ վորվեցին, ու պատերազմնսկսվեց, երկու կողմերից շատերը վիրավորվեցին, ն անթիվ դիակներ դաշտերում փովեցին: երկուսի միջն երկարաձգվեց մինչն տարվա Պատերազմը վերջը: հսկ Մրուանիիշխանության վեցերորդ տառվա վերջին նրա վրա ճասավ Աստուծո վրեժխնդրությունը, պաճանջելու ճամար իր աղղակիցների մեջ քայվկածարյան Հատուցումը: Աբդլայի զորքերը Հզորացած՝ գազանաբար Հարձակվեցին Մրուանիվրա, դիմեցին նրա բանակատեղին,ն շատերը սպանվեցին նրանց սաստիկ Հարվածներից: Ասում են, որ միայն այս անդամ ընկածներիթիվր 300 000 Հեծյալ էր, այնպես, որ արյունը առվի վտակներով էր Հոսում, իսկ արյան գոլորշուց առաջացավ մեգ ն ուժեղ մթություն: Զորքի մնացորդներին քշելով Մրուանի բանակատեղին՝նրանք Հասան մինչն դղյակաձն շարված զորքն ու Մրուանի վրանը ն նրան խփելով՝ սպանեցին: Այսպիսով6 տարի այս բոլոր չարիքները, սատնրազմների դղրդյունը, քաղաքների գրավումը ն

ինչն իսկ մեռյալներից: պաճանջելով թյան Հասցրեց,Հատիկ չարալլուկտառապեցայրիների բազմությունը Որբերի նում էր խոշտանգումներով, այպանելի խարազանումներով ու

դետը

է

վախճանյալների

ու

---104...

ացտ-

Հայտնեն

անունները: Խոշնրանց ընտանիքների հ դառն ճարն բոռնագույն երկրի բնանիչներին տանգում էր Ըստ արծաթ բազում գլխին առնելով կապաճանջությամբ: ղուզն՝ ամենքի պարանոցինկապարե կնիք էր դնում: հսկ նախարարականտոՀմերը կամա թնե ակամա ընծա-

ներո

|

'

' |

|

ԻՐ

նրա փոխարեն տիրեց Աբղլան 09, որն ուղարկեց եղբորը, մյուս Աբդլային,շրջելու իր իշխանության բոլոր երկրներում: Սա նախ ն առաջ ելավ Հայոց աշխարճը, բազումվշտեբով նեղությամբ ամենքին տանջեց ն չքավոր տնանկու-

ու

ն

արլունաճեղությունը կատարելով՝ վախճանվեց: ԳԼՈՒԽ

չարչարում էր քաչճունաննրին դանաձՀարությամբ

մածային խորանի պաշտոնյաներին, ռրսլեսզի

բոլոր

| :

մ լ

Հանդերձներյ, պատվական

ջորիներ,

կարողաոսկու դանձերչորպեսզի արծաթի ինչպես էր հրկիրն Հարձակվում նային լցնել վիշապի բերանը, որը անճագուչՀ ապականելու: կյնելով իր չարընկալ որովայնի Խոթյունը, նա անցավ Պարսից ն Մարաց կողմերը, մինչն ն եգիպտոս Պենտապոլսական բասան աշխարճըն այնտեղից՝ Ամեն տեղ, ուր Հասնում էր նա աշխարՀը, մինչն Ափրիկե, ուռկան ձդելով՝ իր ագաճ Հափշտակողցանկությունը իբրն անորսում էր մարդկանց կյանքի պարագաները,ե մինչն դամ իր ազգը անիրավության Համար կոչեց նրան դանդի Հայր: Քանզի, ինչպես խոսքի կարգն է ասելու, դանգը (դրա4եմը) Աստուծուց ավելի էր մեծարում: երբ երկրից գնաց աշթրարճիվրա դատավորությանն ճարկառացավ, Հայոց Ուսադի որդի եզիթողեց Հրամանատար պաճանջության նան

ու

տին:

եղիտը մեր երկրի վրա իշխան նշանակեց Հա լաստանի 8, իշխան Բագարատի որդի իսաճակին նախարարներից Սա գեւնէր։ Հորեղբորորդին Աշոտինույն տնից, որի նրա ցիկ տղամարդ էր, բարձր Հասակով, ազնվական բնությամբ ն աստվածավախ:Ուր էլ նրան ուղարկում էին, ակամայից էր առաջնորդումիր զորքը մարտի դժվարություններիպատզորքը այլճառով, քանզի ալդ ժամանակվանիցՀայաստանի արծաթի սակը, որն ամեն տարի գալիս էր արքունիքից: Հեժելազորի Հաշիվը (նույնությամբ | նշխանն նրանք Հարկադրված էին զորաներից էին պաշանջում, ճանղզերձելն պաչ կան դնդերը իրենց սհւիական միջոցներով նես

|

էինտալիս՝ ձիեր,

Հել

չէր

ստանում

բոլոր

ընթացքում: ղրավաստակաշխատանքների 2-105...

-

ՀաՔելիարի՛ որդիները ամենուրեքչէին թողնումիրենց

Աբդլան իր իշխանության երիորդ տարին լրացնելով" մախճանվեց,ն իշխանությունն առավ նրա հղբայրը ժյուս

տուկ չարադործությունը։ նրանցից իժաբար ի ճայտ եկավ ճետ ունեանաստվածժեկը, որի անունն էր Սուլեյման, ն իր Ճճանցադործ մարդկանց, նալով սլարսից կողմերիցհկած իր չար սերմերի ոննդակիցՎասպուրականը՝ ասպատակեց անարժան արարքներ գործելով: ների նման

քսաներկու տարի: Աբդլան|14,

.

ԳԼՈՒԽ

ԻԹ

նրա օրերում Հունաց թաղավորը բազում

ն

նրանց դեմ դուրս եկան Արծրունյաց տան նախարարներ Համազասպըն սակավ մարդկանցովընկան ԹրշՍաՀակն մեջ, իսկ սրանք, մտածելով, որ քիչ նն, շրջապանամիների տելովուղեցինսպանել:Սաճակն ձամաղասպըւոնսնելով, ն քանի որ փախուռուի որ գիշատիչ քշնամին շրջապատելէ, բազմությունը Հնար չկար, սուրը գործի դնելով՝ ըքշնամիների ե իրենք ամբոխից մի կողմ դիտելով ջանում խողխողեցին էին ազատումգտնել: Այստեղ սաստիկ խոցվաժ՝Համաղասպնընկավ երիվաբից, ն թշնամին, շրջապատելովնրան, սպանեց:Սաճակը հիբ տիսավ եղբոր սպանությունը, նրա նկատմամբ ունեցած մեծ սիրո պատճառովիր անձը մաչվան մատնեց ն երիվաբից ցած իջնելով նրա ջղերը կտրեց9, իսկ ինքը զայրագին որ իր մենամարտում էր ն շատերին դիաթավալգցեց, մինչե եղբոր արյան վրեժը լուծեց: Ապա կովում պարտվելով՝ վախճանվեց:Այսպես իրենց կյանքր տվեցին ընտիր նախաբարները, որոնք Վաշան Արծրունու որդիներն էին: ճետ Ասա իմաց տրվեց նրանց եղբորը՝ Գագիկինն նրա ճչով ելան մարտի հղած այլ նախարարների,որոնք վայով ն ղարվայրը, սակայն չկարողացան թշնամիներինՀասնել ձանողբով լացով՝ թաղելու մեռյալներին Թշնամիները ժամավերադարձաննույն ճանապարճով, սակայն սակավ ձեռքը ն բա-չընկավ Գագիկ Արծրունու նակ անց Սուլեյմանն զում ուրիշների Հետ սպանվեց:

ծանրազեն

ու

զորքով շարժվեց՝ կայսերական արքունիքից եկավ ճասավ 15, որ կոչվում է Թեոդուպոլիս: կարնո քաղաքը Երբ 1նոնի

ու

որդի կոստանդինարքան գրավեց, մի ակնթարթում կործաննեցամրոցի պարիսպը ն բացելով գանձատունը՝ոսկու ու

արծաթի շատ կշիռ վերցրեց. գանձի մեջ գտավ նան տերուկական խաչի նշանը, որն առնելով իր ճնտ՝ տարավ: նա քաղաքի զորքը ն այնտեղ բնակված սառակինոսներինիրենց ընտանիքներով տարավ Հունաց աշխարձճի, Գավառիբնո կիչներից շատերը արքայից խնդրեցին, որ լթույլատրի | իրենց վրայից թոթափել համայելի ծառայության լուծը ն գնալ նրա հտնից։ նրանից ճրաման ստանալով:շուտափույթ պատրասսէցին իրենց ունեցվածքը, առաջ խաղացին՝ապավինելովտերունական խաչի զորությանը ն կայանը փառքին, Թողեցին իրենց ծննդավայրը ն բաժանվելով ընկան բարեպաշտ արչ քայի կողմերը: հսկ մյուս տարում նզիտը իր ձեռքի տակ եղած զորքը կազմակերպեց գնաց Հասավ կարնոքաղաքը, մարդաճարկո դրեց երկրի վրա ն անթիվ բազմություն Հավաքելով՝ գործավարներ նշանակեց աշխատանքինճսկելու ու փութաջանորեն սկսեց շինել քաղաքի ճեղքվածք ունեցող պարիսպը: իսՀ մայելի որդիներից բերեց այնտեղ բնակեցրեցիրենց ընաաքաղաքը պաճպանելու ն թշնամուն 4ճսկելու 4ւնիջներով՝ նա մար: կարգադրեց, որ Հայոց աշխարճիցնրանց կերակրի պարեն ճայթայթվի։

ԳԼՈՒԽ

|

ԼՈՒԽ

Ս

ի

.

`

--106.-

ու

| "

Լ

Այդ ժամանակներումչէր դադարում անօրեն աղգի խատոնակիչ ամբոխի խոռովարարությունը մեր աշխարճում, բանղի

ու

|

|

1Ա

ուննցաժ բչեանությունն

ժամանակ եզիտը Տկառավարչի են կոչում26, որին Խաքան դեսպան Հղեց Ճյուսիսի արքային, Հեւտ, այղ նե ոկեսզի ճաստատել նրա լբնդրեց -«խնամություն ո-

խսղլաղության ուխտ աստատի իր ն խաղզարաց մՄիջողով արքան, Հավանելով նրան, կնության զորքի միջն: խաղզարաց անունն որի էր Խաթուն ն նրա ճետ իր քրոջը, տվեց ծառաներ: Սակավ քեղ բաղում նկաժիշտներ,աղախիններ ժամանակ ապրելուց ճետո Խաքունը վախճանվեց, ն ընդճատվեց նրանց միջն եղած խաղաղության ուխտը, քանզի նրա ժաճը ճամարեցին դավի, նենդության արդյունք: Բազում զորք դումարելով՝ (Խաքանը) ճանձնեց ղորավարներից եկին, որի անունն էր Ռաժքարխան՝Խաթիրլիթբերտոճմից, հ առաքեց մեր աշխարճի վրա, որը եղիտի ձեռքում էր: Ասպատակ ափոռելովկուր կոչված ճզոր ռետի ճլուսիսային կողՀեջար, Քաղա, Ոստան մերում, առան բաղում գավառներ՝ Հաբանդ,Գեղավու,Շաքե, Բեր, Խենի, կամՄարղպանյան, Աղվանիցաշխարճում են: Այս գավառները խԽողմազ բեխճան, ն որտեղից անթիվ Վերցրին Քաղասականցանկալի դաշտը, ն կովերի նախիրներ ավարիտարան բաղմություն Հուտերի ն Առան վրաց շի անության երկրից յոթ դավառ՝Շուչք, Խուեշկափոր (Քունչ կափոր), Ձելթղդ(Զելթ) Սուջթեթ,Վելիսդերիների բազձավաքելով ցիխե, Թիանեթ ն Երկ(Խերկ): կ բաղում ավար՝ դարձան իրենց բնակավայրերը: մությունը իսկ այն պոռոտախոս Ճողակապավորը,որն ուներ մեր Հաաշխարճի 4րամանատարությունը, չկարողացավ դլութ յոց բարձրացնել, այլ միայն իբրն անբան կծկվել-թաքնվել էր, կործանումը: նրան ոչինչ էր թվում ծճձրկրի անց ժամանակ Ապա սակավ նույն վայրագ բոնակալը, իսմաորը խավարեցրեցԱղվանիցերկիրը, եկավ միաբանեց ն 4ետ իր որդուն պատանդ ուղարկեց Ասորիք, յելի իշխանի սակայն շուտով ինքը սրով սպանվեց Աղվանիցդոների մերձակայքում:

անօրեն էր ն արյունարբոպորից շատերը զգուշանալով անձնապաճ էին լինում, քանզի չէին կարող այսպիսի նեղության դիմանալ: Հայ նալարարներից ոմանք ճրաժարՍա

առաՀ

ու

վելով, լքելով իրենը ժառանգությունը, փախան Հունաց աշխարձճը,ապավինելովկոստանդին կայսրին: հսկ Արծրունյաց տանուտեր Գագիկը, երբ փախուստի տեղ չգտավ, իսկույն Նկան կոչված ամրոցը ն իր մոտ Հավաքելով տեղափոխվեց իրենցՀեծյալներով, ելավ առպաերկրի նախարարներին՝ Զարնանդ դավառը, կողմերը՝ տակ սփռեց Ատրպատականի ն Որմի, Սուրննապատ Գազնակ, Զիղոո, Տասուկ, Բուտակ անձճաճո գոր հ այլ մճրձակա գավառներ, որտեղ Աստուծո ծներկատարեց,անօրենների նման, որը վալել չէ քրիստոնՆան ճարկ էր ոլաճանջում երկրից՝բազում նեղույաներին: գավառը, ուր եկավ Հեր չասավ "թյուններով խոշտանգելու: ոմն զորավարՌուճր ն Հայոց ղորքից շատեիսմալնլացվոց մատնեց մինչն փախուստի բին վիրավոր դցեց ն այլոց էր Վասպուրականի գանրան որսալ իր որոգայթի որպեսզիկարողանար վառներըչ տեսավ իր զորքի խորտաՀ տերը Արծրունյաց մեջ: Ապա երբ գործի Համար դուրս անօրեն կումի, այլես չկարողացավ

Նկան ամրոցը: իսկ ինքը շրջում

մի Քիչ դաղար առավ: Հետո այլ զորք եկավ նրա դեմ, որի զորագլուխնէր Մուսեն, ն մի տարի պաշարվածպաճեց աժրոցը: ծրբ ոչինչ չկակոչեց խաղաղության րողացավ անել դավով, նենգությամբ Սա, ն բոնելով Հանձնեց հսմայելի իշխանի ձեռքը: նրան ելնել,

"

նան

Բնադրում՝աւզստամբ:

ն

անարգ բանտի տառապանքներից, իսկույն վախճանվեց վիճակում: մարդկանց

1Բ

ԼիչալիՍաճակին, նրա որդիներին՝Համաղզասպին «ետո, երբ պ աճելուց կապանքներում ժամանակ երկար ֆան|

այն Սալեշ կոչված աժբարիշտի" մասին, Աբղյան էր առաբջել չայոց աշխարչըո որին Օ մսեմ

ամրոցում փակվեց

կապանքներիմեջ դնելով, բանտ ննտեց նրան անճանդուրժելի նեղության մեջ ն նրանիցպաճանջումէր այն արծաթը, Հավաքել էր Պարսից երկրում: ռր Հարկապաճանջությամբ հսկ նա գանձ չխնայեց, որչափ որ իր ձեռքում կարկ որ ն թերնս կարողանաիր կյանքը փրկել, բայց ոչինչ չօգնեց

"

ԳԼՈՒԽ

այլ

ու

են չարաշուք դաճճի կամքը, զիտեսավ որ արձամարձճում ու Հետ մեր չայոք առաբեց ն պատվով ջեց Հաշտվեցնրանց |

--108--

ո

երկորը:

Է10ց..1

ԳԼՈՒԽ

որդին, որպեսկառա-. եկավ Հասավչասանը՝կաշաթբայի ճետ ն բազում դնեդեր նրա վարիչ մեր Հայոց երկրի վրա, Խորասանաշթսարճից, որոնք առավել դառնությամբ Հաճախ վազրագարծությոմ,էի, կատարում ն: ազմացնում մեր էրե-

1Գ

Այս ժամանակներումծզիտի23 կառավարչությանն Ժյուս Աաաա աթուա Աթա պաճանջությանլուծը04մեր Հայոց աշխարձի վրա, քանզի դաժան թշնամու ղժոխաձն ագաճությունը չդոճաղզավՔրիս-

ու

տոսի ճուռի ընտրյալների մարմինն ուտելով ե, անարդանքով ըմպելով արյունը իբրնջուր, Հայոց Համայն երկիրը դրեց անճանդուրժելիթշվառության մեջ։ Երկրում վերջացավ արծաթի Հանումը, ն ամեն ոք, տալով ունեցած ամբողջ ինչքը, իր անձի փրկության դինը չէր գտնում, ն չարաչար կտտանքով գելարանենրով կախաղաններով դառն տանջանքով մարդկանց կեղեքում էին: Սրանիցփախչելով՝ շտտերը երկրի քարայրներում փապարներում փակվելով՝ թաքնվում՝ էին, Ոմանց ձյունաձեղմ ն գետավեժ էին լինում անտանելի աղետներիպատճառով, քանզի չէին գտնում այն, որ պաՀանջվում էր: ՊաՀանջումէին Հարկը վճարել արծաթով, այն էլ ըստ ամեն մի գլխի, որի Հետնանքով զրկվում էին ամենայն ունեցվածքից: Հայոց երկիրը տնանկությանկապանքու

ու

ու

ներով էին կապում, ն բոլոր նախարարներնու մեծամեժերը ճաշակում էին աղքատության Հնոցից: Թեպետկբազում անգամ բողոքել էին Սաշակ իշխանը ն 25, որի Վանանդգավառի նախաճայրապետ տներՏրդատը մե Հի Հարրարական տնից էր, սակայն յն.նղիտը, նղիտը,որըորըմեր Հար աշխարչի կի վնրակացունը16 էր, չլոնց նրանց աղաղակը: Տրտունչի

Լլճավասարապես|

բարձրանալով՝Հասավ Աբդլային, ն խրոխտալով իր կանչեց նզիտին նրա փոխարեն առաքեց Մսլիմի որդի Քագարին:։ Ոչ շատ ժամանակ Հետո, դեռ Բաղարիմեկ տարին էլ չլրացած, (Աբդլան | նրան իր մուտ կանչեց առանց 7, քանզի նենդամիտ որնէ պատճառի ն առաքեց չասանին խորամանկությունընրան դրդում էր Հայոց երկիրը չարչարանքի վայրի վերածելու: Մանավանդոչ թե կրա, այլ իշխանների Ուղղիչ Լմստուծո| կամքն էր կատարվում, որի բարկություն ժարախվկայությունն էր ի վճրուստ եկած ների բազմությունը, առաջացած)երաշտը: Սրանքբարկությաննշաններնէին մեր մուտ

վրա

ու

ճան-

ու

էլ

Թ

ԳԼՈՒԽ

սա

ազգիկատաԱյստեղկպատմեմ իսմալելի վայբենամիտ

ու

անմո Մայ աա, --110.

ճայրապետներ

՛

,

բողոք

նախապե

Ճեծությունը, քանզի, ինչպես րի աղետներն տերը կարծրացրել էր նրանց սրտերը՝ մեր չար պատմեցինք, գործերից վրեժխնդիր լինելու ճամար, ն արդարն սով, սուր ն խոովություններ եղան նրա ազգապետությանժամանակ: Այս բոլորից բացի նրանք ավելացրին արձամարձելը, եպիսկոպոսներին այպանելը, քաճանաներին դանաձճարելն խոշտանգելը, իշխաններին ու նախարարնեքայքայելը, որոնց չկարողանալով րին չարչարելն էին նե ճադուրժել, մեր աշխարչծիղզորագլութներըճեծում հաչում անչանդուրժելի տագնապից, նրանջ ռամիկների բազմությունը խոշտանգում էին տեսակ-տեսակ չարիքներով, ոմանց փոկաճարությամբտանջում էին դառն «ճարկապաճանջության պատճառով, ոմանց գելարաններով ու կախոադառնաշունչ ձմեռվա օրերին ղաններով, իսկ ոմանց զգեստներից մերկացնելով՝ նետում էին լճերի մեջ ու պաՀապաններ կարգում, որպեսղի չարչարեն կրանց ն այնպես չարալլուկ կտտանքներով էին կեղեքում, որ պատմել չեմ կարող այդ աղետների պատմությունը:

Ի--

րած խատասիրտ լարագորժության մասին: Քանզի, երբ ձայաստանինախարարներըտեսան իրենց վրա կախված սարսափելի վտանգը, մաճը ճանձն առան ն ձեռնամուխ եղան մի բանի, որը չէն կարող իրագործել վասնզի փոքրաթիվէին. Սակայնլավ ամարելով քաջությամբ մեռնել, քան աղետալի կյանք վարել, ձեռնամութ իսմայելին Հնազանդվեր եղան ապստամբությանե մերժեցին ձեոսկիզբը կատարվեց Արտավազդի Սույնղեպքերի բով, որ Մամիկոնյան տնից էր' Գնալով Դվին իր-զորքը, ստացավ զենք ու լավով կազմակերպեց

մայրաքաղ

--111--

՛

գործիքներ, զինվեց կրաճով ու սաղավարտով, պատերազմի ղաԱյդ ժամանակ նա 260 Հոգու Հետ գնաց Բագրնաֆղդ ամենայն սպառազինությամբն իրեն մտերիմ ձնացրեց իւ| ն, Ապու Մճուր կոչված Հարկաճաններին, բոնելով վառը մայելի պզորքերին իբր թե կամենում էր մարտնչել նրանց կ ովքեր նրա Հնտ էին՝ սպանեց սրի քաշելով, (ճի թշնամիներիդեմ: դադարեցրեց Հարկի պաճանջումը Այսպիսովմիառժամանակ Քաժանվելով նրանց շրջանակից՝նա Հասավ Շիրակ գամեր երկրից: երբ լգործն| այսպիսի ընթացք ունեցավ, նրա ու վառի Կումայրիգյուղը ն սպանեց գլխավորՃարկաճանին" մուտ ձճավաքվեցին բոլոի վշտացյալները ու ճոդգով տառանրա մոտ նղած ամեն ինչը վերցնելով՝ ամբողջ տնով գնաց պածները։ Դրանից Հետո նրա դեմ կանգնեցին թշնամիներն Վրացաշխարճի կողմերը՝իր ճետ տանելով ժեր հրկրի բալամեն կողմից, նախքան այդ հսմայելի որդինէրից մոտավոնախարարների: րապես երկու Ճարյուր մարդ կարնո քաղաքից կուռ սպառաՆուրՀասավ Դվին քաղաք, թե Հմայնկի որդիներըայդղինությամբ վրա Ճճասան։ նրանց ղեմ նա գրշնրանց սակապիսի դառն ոճիր էին գործել: Մաճմետըշուտափույք բազում որտեղ այգեստանվաթիվ մարդկանցով գնաց խարս գլուղի, զորք Հավաքեց,(Լրցնելով)նան Աշոտիորդուն՝ Սմբատին, ների մեջ էին բանակ դրել, ն շրջապատելով նրանց, փլեցրին ՀէՀայոց սպարապետինե այլ նախարարներիու նրանց այգեստաններիթույլ պատերը, որոնք առանց ծոզի բարէրով տապնդելովՀասավ Վրաց աշխարճի այն գավառը, որ կոչէին շարված. Ուժեղ դղրդումով գլորվող քարերի Հարվածի վում էր Սամցխերտ:Գրավելովկիրճերը՝նա ավարի մի մա-. տակ ընկած հրիվարներըլմարդկանցից | շատերին ոտքի տակ սր խլեց ն նրանց Ճալածձելով փախցրեց չայոց աշխարձից: առնելովսատակեցրին. իսկ |Մուշեղը|ընկածների զենք իսկ նրանք գնացին պատսպարվնցիննգերաց 29 աշխաարչ կողոպուտը, ինչպես նան երիվարները ն զենքի ամբողջ սար4ում, ն նա (Արտավազդը| ստանձնեցնզերաց իշխանուՔը առնելով, տվեց իր զորքին, ն ինքը շարժվեց գնաց իր թյունը, ինչպես նան Վեռիայի, այսինքն Վիրքի: ամրոցի կողմը: Այս դեպքերի Հետնանքով առավել զայրացավ կառա-չՃճասավ՝իսմալելի երբ այս աղետի լուրը Դվին քաղաքը հ վարիչ(ճրամանատար) շուտավույք մարդ ուղարՀասանը ռորավար ՄաՀշմետին,ամեն կողմից տագնապալի Լբողոքկեց իր իշխանության բոլոր կողժերը՝ ճրամայելով Հարկը ներ ստացավ նա ն Դվին քաղաքի զորքը Հավաքելով՝ մեծ բռնությամբ Հավաքել, Հույժմւսստկացավմեր աշխարՀ ավեց մի զորագլխիձեռքը, որի անունն էր Ապունճիպ,սպան4ի Հեժեծանքը ճարկապաճանջների ձեռքից: Քանզի արժծախժի վերցրեց մովածների արյան վրեժը լուծելու Զորավարը ճանումը Հայոց աշխարում բոլորովին նվազել էր: լ տավորապես ընտիր ճեծյալներ, ուշադիրանցավ արե արդեն նախարարներիցմեկի սիրտը ցասումով Այստեղ Բագավան քունի պողոտայով ճասավ Քագրնանդ գավառի ավեց:Սա Մամիկոնյան տնիցՀրաճատկոմսի որդին էր, դյուղը'Այստեղնրանց վրա ճասավ Մուշեղը նրա ետ որի անունն էր Մուշեղ. հր կողմը գրավելով Հայաստանի 200 մարդ։ Մարտնչլեցին իրար դեմ, Տիրոջից արադ շուրջ | նախարարներիցոմանց, նա իսմայելիՀնաղզանդությունից | օգնություն ճասավ Մուշեղի գնդին, ն բազում Հարվածներ դուրս եկավ ն իր գավառում ու իր տանը իսմայելի «ոդիչ Ճասցնելով՝ սատակեցրին իսմժայելիզորքերին: Մնացյալնեննրիը մի քանիսին գտնելով, որոնք եկել էին իրենց տոՀմից րին փախուստի մատնելով «ետապնդեցին մինչն Արուճ մի բանի սպանվածներիարյան գինը պաճանջելու, խողխո-չ ավանը, իսկ շատերին բոնելով, նույնիսկ Հենց իրեն՝ զորաղեց նրանց սրի քաշեց, իսկ ինքը իր տնովտեղափոխվեց Հարվածների տակ սատակեցրին: ՄեԵժ Հաղթությամբ Հալասին, Արտագերս լ ամրոցը: վերագառնալովնրանց մոտից՝ քշնամու ավարով մեծապես

ավորին|

|

մաթիվ""

.

|

ու

ու

:

լ

՝

|

| "

|

ու

ու

"

"

Է"

Ոնադրում՝ճրամանատոաթ Տարկին: /նակրու՝

ամենոյեւ

|

միայն բչերը որպես փախսոսկան ճասան Դվին Շատերից Ապա նրանց ընդառաջ ելան ճամազդգիտղամարդիկ Փաղաքը:

|

8--Ղեոնդ, Պատմություն

)

ԵՈ:

լիացան:

)

ի

'

ՀԱԹ-

-119--

ճչոցով, Հողը գլխներին թոռինլով՝ իրես ճակատին էին խփում, օձիքը պատառոտում, ն նրանց ողբԵ

վայով կանայք

ու

ու

Մեծ

ու

կոծը լցրել էին լայնանիստ ջաղաքի ամեն աչ բնկավ սառակինոսնձրի գնդի վրա,

դուրս կությունչունեին քաղաքից

քաղաքի

գալու,

ամրությանը:

Հայաստանի

նախարարնե

փողոցները: 4Ճամարձա-չ

էիշ այլ աւզավինել

քաջը: նման, րնաաաան

հ

գործի

Հաջո

ն-

ործքրԱն լացելՄանավանդ ավելի ված

դին,

այլս

քանզի կարծում էին, թե իսմալելի իշխանության ժաշատ խաբ չին մի է։

կարծիքով, ոբբ, մոլոթությած սազովաաշբժիայնակյացի՞ ված, մարգարեանում էր սնոտի ն ունայն խոսջձրով: «ԱՀա մոտեցել է ձեր փրկուքյան ժամանակը, քանդի այժմ շչուտով թագավորության գավագանթ կրկին կվերադաթձվիԹորգոմի տանը՝ ձեր միջոցով վրէժ լուծելու հսմայելի աղգիը: Իսկ գութ մի վախնեցեջնրանցից ֆոքրաքիվ լինելու պատճառով, քանզի ձեզանից մէկ մարդը Հաղզարներիկչաղթի ն է բյուրավորների, քանի որ ձեր պատերազմը Տերն ծրկուսը՝ ն մի սուտ Լ ղ զորացեք օրթստօին մղելու, վախեցեք»: Այսպէս ե Ճասրտի բաղձալի տեսիլք էր պատմում, րանք բոլորթ, վատալով նրան տեսանոդ (մարգարէ) էին կոչում։ Այս խոսքճրից բոլորը խաբվելով՝ գրգոնցին մեծ սպարապետ Սմբատին՝ Աշոտի որդուն, այս խորչրդին Ճճավանությունտալոս ե անընկիսկ նա ակամայից դավաճանեց իր Հաստատուն ճելի գաղափարներին դնաց այդ խաբեբա ն մոլեկան մարդու ետնից։

ու

իսկ Հայաստանի ամենայն նախարարներըի մի վայր 4ավաքելով՝ իրար երղում տվին ն ութտի դաշինք դրին՝ միասին ապրելու ն մեռնելու Այսպեռբոլորի միաիխուռնՀավաբվածժ՝5000 մարդ դարձան, ջանզի ոամիկ ժողովրդից շատեեկան խառնվեցին նրանց գնդին. Ապա այդ բբ կողմերից ելան գնացին պաշարելու Թեոդուպոլիս քաղաքը, որը կարնո քաղաքն է, ն այն պաշարեցին խրամատներով""ե ամբոդջ

կռվում էին նրանց դեմ, ձմեռային ժամանակը մարտնչելով կանգնեցրին ն անցքեր բացեցին քաղաբը աշտարակներ" արտաքին պարսպի կողմից: Սակայն ոչինչ չկարողացան քարերով քաղաշի անել, բացինրանից,որ ժեքենաների

մարդկանցսպանեցին:

հիոշ

հսկ Աշոտը, Բաղրատունյացտնից, Սաճակ իջիյանի որդին, որ խոչական Ճանճարով այր էր, չմիաբանեց վնասակար աղետալի գործին, այլ նրանց նս խրախուսում էր Հրա ժարվել մոլեկան միայնակյացի վնասակար խրատենրից լինել իրենց անձի ն ընտանիքիՀամար, քանզի, զգույշ դիտեմ, եք նե տարիքով կրտսերադույն, էր, «նրիտասարդենր որ չեք. կարող դիմադրել բաղզմագլութվիշապի ղորությանը, ն որ Հզոր է նրա ուժը ("րքի) անթիվ բաղժություն ու անչափ պաշար՝նրա պազենքերի կա նրա ձեռքի տակ Հեստներում: Քոլոր թագավորությունները,որոնք Ճակաու:կ կեցան նրա իշլանությանը, փշրվեցինկբրուտի ան"քէ նուի, քանզի ճռոժայեցոց թագավորություննէլ չկարողացավձեռբ բարձրացնել,այլ սարսոալով դողաց նրա առջե ն չճանդգնեց Դուքնս անտեղյակչեք Հուդեմ գնալ տերունականկամբին: անձնական քաջության ե նաց արքայիամբողջզորության, ու պատրաստությանմասին, սակայն ղորքի բազմության Հայոց աշլարճը հրա ամեննին մտքից անգամ չանցկացրեց ձեռքից առնել: ԱՀա Լնոնի որդի Կոստանդինը,որը մի որ

ասում

քանի

առյուծին սպաուներ, այնղորությունն Այդ, նել էր ուլի գազանի չ արաքուլն պե՛ռ է ընկճված երկիրն Կառլականող ն ում նք ապավինել կամ ինչպիսի՞ զոաճից: հակ դուք ն ուժով կարող եք նրանց անձճաղթաճարելի իշչբությոմբ խանության դեմ կանգնել: Արդ, եթե Հաճելի թվա ձեզ, ըն-

աճավոր գազաններիճետ, մենամարտելով նման:

նա, որ այո

եմ ձեր ես տեսնում դունեցեք իմ խրատը, քանզի նրա մեջ Քանղիայսմ շաճը ն մեր երկրի անդորրությունը: օգուտն ճնաետ է դառնաք հլք ունի. կամ պետք զորժը Լճրկուվ ե խաղաղ ապրեք ձեր երկրում պանդվեքնրանցը Հանդարտ ն կամ փախուստովՀեռանաք ձեր երկրից ամբողջ ընտանիթողներ ձեր Հայրերի ժառանգությունը, ձեր, Քով, լքեք ու

ու

ու

ու

"

Քնադրում`մոնոզոն: Բնագրում պատնիշծք:

Աա :

Վ4--

՛

"

Ոնագրուվ՝ժաճարձա:

անտառները, անդաստաններն դ բնակավայրերը, բ

ու

ձերբ Հայ- «այ

բերի գերեզմաններըե տրքաք որսլես պանդուխտ բնակվեք Ճունացարքայի մուտ: կամ եբե նույնիսկ անմիջապեսչրնկնեք ձեզ նեղողների ձեռքը ն դաժան մաչճվամբձեր կլանքը ես գիտեմ իսմալելի չտաք, ապա իշխանի անաստված բարնա չի դադարի, մինչե իր ք անգի վրեժըչլուծի»: Քերը, իսկ նրանք չընդունեցին նրանից լսած խրատական օգտակարխոսքերը, այլ քմծիծաղ տվին, նենգ խորչուրդ Համարելով, քանզի ճույժ Հավատացածէին այն մոլորյալ սլատում մարդուն, որն օրըստօրե ճորդորում էր նրանց՝ պինդ կառչել առաջադրվածդործին նե երկմտությամբիրենց չկորցնել, Իսկ անմիտ խորճրդի նկատմամբ նրա անուղղելի կասնանկությունը շուտով երնաց, քանզի, անմակորության միաբան դառնալով, իրարից ճնռացան: Արծրունյաց տան նախարարները՝ չամազասպնու իր եղբայրները,ն նրոս զորՔը մնացին Վասպուրականում, իսկ Վասակը՝ Աշոտի որդին, կ Տրունյաց տոչմի ինչպես նան Ամատունյաց անդամները, նույնպեսայնտեղ մնացին, ոմանք Դարյունք (Դարիւնք) ն գլուղի ամրոց-բերդում ձորում ոմանք էլ ԱրաՄակվի գեղտի ձորում ամրացած՝ շրջում էին շրջակա գավառները կերակրի պետջը Հոդալու ն ապա դառնում էին իրձնց ամստա-

ու

րությունները:

հսկ տաճկացղորքերը, որոնք Դվինքաղաքում էին, գուրս գալով` ասպատակում էին շրջակա գավառները, ավարի էին

արյուն թափում Գաղունք, Թալին, Կողբգյուղեբաղում տեղերում սուրը գործի դնելով շատերին դիաթավալ էին թողնում: Սրբ գարունը եկավ, իսմայելի իշխանը գունդ կազմեց Հայոցերկիրը ուղարկելուՀամար:Նա Խորասանի գնդերից 30000 ու ընտիր 4եծյալներ Ճճավաքեցընտիր ձրիվարներուվ ե կուռ սպառաղինությամբ տալով մի զորավարի ձեռքը, որի անունն էր Ամր,ճանապար դրեց նրան այն լայնանիստ ու ճռչակավորքաղաքից, որը շինել էր Ճենց ինքբ՝ Աբդլան, ապածովությանճամար ամրացնելովճզոր ու անառիկ պարըսպով ն որի անունն էր Բաղդադ: տալիս

ն

րում

այլ

ն

Տեղից շարժվելով՝ կողմերով եկավ զորսվարը Ասորիքի մեծ զգուշությամբ քաղաքը --316--

ճասավ Հայոց աշխարը, Խլաթ

ն

ն մտավ, դենքե ատրաստությամբ: րբ.քաղաջ դենքերի լավպատր աղաք

ա

այն/

տեղեկացավ այոց զորքի որպիւուտեղիքաղաքացիներից

նն զորադլուխները, իրար Քյունը, թն քանի՞Հոգի ճն, որո ՞նք են, են, քաջաճա՞ղբ տարակարծիք, թե՞ միաբա՞ն սիրով Ճետ

Թե՞ անարի

ն

կամ

Թե՞ ունե՞ն, պատրաստություն զենքերի

ըստ այնմ պատրաստեց իր Այս ամենըտեղեկանալով՝ զորքի .զորագլութներին: հսկ Աշոտը՝ Սաչակի որդին, որն ալդ քաղաքում էր, Քոշնամիների գալստյան մասին ղեկուցեց ձայաստանինախաոչ:

մի վայր Հավանքվեն, հսկ նրանց Համար, մեռնելու միասին միասին ապրելու տեղեկուցյունները, նամակի անչավատալի թվացին նրա կամենում է փրկել կարծելով, որ դավող խորամանկությամբ պաշարումից, որպեսզի իրեն իսմայելաքաղաքը (նարնո| տա: Այսպիսիբաներ մտածելով, նրա ցույց մտերիմ ցոց մտածում էին իրենց խուցերը չընդունեցին, այլ տակավին

որտեղ էլ լինեն՝ի որպեսզի րարներին, ն

Հետո Արծրունյաց նախկին ձեռնարկն իրագործել: Սրանից ու Համազասպն եղբայրները, ծավոնախարարները՝ տոշճմի նույն ձնով նան Վասպուրականաշխարճի զորքը, քնեցին ն Ամատունյացտոչմի նախարարները իրենց զորբը։ Սպիության կանչեցին Աշոտի որդի Վասակին, Սմբատսպարապենրա զորքր ն առաջ ստիեղբորը՝ Բագրատունյացտոճմից քանդելու Արճեշավանի վրա, այն Հիմնաչճատակ խաղացին ն սրի քաշելու ճամար: նրա զորքի մնացին, Առբերանիգավառի Բերկրիգյուղը, երբ ասան շատ(շինականներից) Հավաքվեն Ռամիկներից տր բոլորը պաՀ տարան ճետիոտն նտնեից իրենց տերինՀրառլուրելով՝ ծրագիրն ուղում էին իրագործել, այս տերազմի: Մինչդեռ ծասավ իսմայելիղորքի մասին, քանզի լուր շուտափույի պատմեց նրանց, թե իսմայելի որդիների մեկը եկավ բազմամարդ զորքը Հասել ն սպասում է ձեզ: նրան չլսեց տեր ձամաղասպը,այլ ծարվածներովտանջեց Արծրունյաց սուտ տարածողի, իսկ ինքը խրոխտացած՝ լուր նրան իբրն մոտ իր զորքով գիաց Արճեշ ավանի դեմ: երբ գյուղաքողաքի Արին Խլաթ քաղաքումՀսյտնեցքին Հասան, բնակիչները նա իի զորքնը: բաղզմուՀայոց նախարարներիգալուստը: Թյան Հնտ առաջ խաղաց ե, գալով, դարանամուտնղավ Արու

ու

--117--

:

ճեշ գյուղի մուտ: Մինչդեռ Հայոց գունդը մարտելում էր. աժրոցի դեմ, դարանամուտ եղածները անմիջապես նլան թաՓըստոցից։ թափվեցին ծայոց զորքի վրա ն, փախուստի մատնելով, կոտորեցին ճետնակ զորքի մեծ մասը, որ ռամիկ" (շինական) մարդկանցից էր բաղկացած, որոնք մերկ էին, առանց զենքի են պատերազմի մեջ՝ անչճմուտ: Սրանք այդ օրվա ղառն լույսին Հանդիպելով՝ անժիջչապես անողում սրով կոտորվեցին, իսկ ոմանք, վախենալով անորոշ ճակատագրից, գետավեժ ն ծովաճեղձ եղան: նախարարական տոճմերից վախճանվեցին 4 Հոդի, որոնցից երեքը Տրունյաց տոչճմից էին ն մեկը՝ Ուրծա գյուղից, իսկ ոամիկ ժողովրդից վախճանվեց 1500 մարդ: Ուրիշները, փախուստի դիմելով, ճաղիվ կարողացան իրենց անձերը փրկել Այս դժոխային չար աղետը տեղի ունեցավ ճրոտից ամսի չորսին, շաբաթ Հետամուտ օրը:Թշնամիները

սա-

`

ու

ռպանելով՝ դաշտերի վրա փռեցին: իսկ քաջաճաղք նաշատակննրը, թեպետն սակավաթիվ որսողների մեջ, սակայն դառնաշունչ օրճաէին չարաշուք

միաճամուռ ռական րոպեին աճի չմատնվեցին, այլ բոլորը խրար քաջալերում էին «ետնյալ խոսքերով` 2Հավաքվելով՝ «քաջությամբ մեռնենք մեր աշխարճի ն մեր ազգի ճամար ն թող մեր աչքերը չտեսնեն մեր սրբարաններին մեր Աստուծո փառավորմանվայրերի ուռից կոխան լինելն ու պղվելբ, ն դեմ ուղղվր, մեր առաջ թող նախ այլ Թշնամիների սուրը ապա թող անեն, ինչ կկամեխան։Մեր անձերը զոճենք ճշմ բիտ Հավատի փոխարենն ոչ քե երկրավոր կյանքի սիրուն, քանզի այս ժամանակավոր մաճվան դիմաց կա Հավիտենա-

Լ(բճապաշարել,

քանզի

ճասցրել, սաստկաՀ ցել էր քաղզաջիսովը, ն նրանք ստիպվածպատրաստվումէին քաղաքը ճանձնել: Սակայն երբ Լլճայկական| գնդի պարտության լուրը Ճասավ Կարնոքաղաք, այն ժամանակ ճայոց պատերազմող զորքերը ճուսալքվեցին ն քաղաքի պաշարումը վերացրին, նրանք թեպետն կարող էին Հունաց կողմէռը մեկնել ն իրենց անձերը փրկելկեղեքիչներիչարասեր ապի"

ՔնագրուՐ աշխարճաբնակ:

'

--118--`

Հեռու

ելան նրանց դեմ բազում պատրաստությամբ: Արեգակըծադելուն պես պատնրաղմնսկսվեց: երբ իրար նախ այոց գունդը ուժգին բազում Ճարվածներ բախվեցին, թշնամիներին կ , փախուստիմատնելով,շատերին տվեց կրկին ուժ առնելով նրանք փասատակեցրեց: Լ(մակայն| ն ետ դարձան զայրագին ցասմամբ դիմադ»ելով՝ խուստից արճավիրքով լցրին ոամիկ ժողովրդի բազմությունը, փախուստի մատնեցին նախարարներից Հեծյալներից ոմանց ն նրանց ճետ եղած ռամիկներին, քանզի նրանցից շատերին

դենքերիարճեստավորներ,որոնք պատրաստում էին պատե-

կիչներին | ճուսաճատությանէր

|

նե

ձակվեցին, ԱպաՀունիքիմիջով ուղղվեցին դեպի արքունի ն ոչւղոտան: ձասան Բագրնանդ դավառի Արձնի գյուղր այնտեղ բանակ դրեցին գետի եզերքում, որը նրա միջով է անցնում: նրանը ճետ կային զինադործներ ամեն տեսակ րավմի զենքեր ու սարքեր(անոթներ): հսկ այն ղորքը, որ կարնո քաղաքն էր

Հարձակվեցին, (նախապեսիրենց

ադխը Թող(ունեցվածքը)երիվարները երկու ասպարեզ թըչպատրաստվեցին նելով ն իրենք Հետիոտն, ղզայրադին Հետ պատերազմի: Թշնամիների գնդերը նույնպես նամու թշնամու վրա

լինելով՝ Ճալածեցին Ճճայոց

մինչն այն տեղը, որ կոչվում է Տայգյուղ ն ապա դադարեցին կրանց Ճետապնդելուցհ մեծ ուրախություն եղավ նրանց բանակատեղիում: Այն ժամանակ մեր Հայոց աշխարչը ժեծ տառապանքի մնջ էր, իսկ անճավատ թշնամիները ցնծություն ն Հրճվանք էին ապրում, նրանք շունչ Քաշելուց Ճճետո դարձյալ արզորքը

մարատությունից,սակայն լավ ճամարեցին իրենց անձերի Հը, քան մեր երկրի կորուստը ն Քրիստոսի եկեղեցիների անպատվությունըտեսնել: Այսպես մտածելով, քեկուղն ինքնակամ Հոժուրուչ կավաթիվ էին, քան թշնամիները, ն, թյամբ դեպի տառապանքդիմեցին Հավաքելովիրենց զընդերը, որոնք 5000 Հոգուց էին բաղկացած, Հեռացան կարնո դեպի Բագրնանդգաանցան Բասենի սաճմանը քաղաքից, գետը, սրտի արիությամբ վառը:Հենց որ անցան Արածանի

ա-

կան կյանք»: իրար Այսպես

ր

աչքերն ի բարձունս կարկառեցին,բարձրյալից օգնություն էին Հայցում, չսսնլով՝ «Աստվա՛ծ,քո Հայացքը մեզ ուղղիր ն փուքա մեղ օգնու-

իրենց քաջալերելով

119...

թյան:Թո՛ղ մեծապես ամաչեն նրանջ,

-Այն ժամանակ սաստկաջավ` Հաճախակի ողբն ու կոծը ե Հայոց աշխարճում, քանզի մեծ առաջնորդները պատվա-

մեր անձերն եֆ ուղում |զոճնլ|, իսկ մենք, Տեր, քո անունն ենք արտասածում մեր նեղության մեջ ե քոանունն ենք փառավորում մեզ պաշարող անձկությանմեջ, քանզի աճա ժեզ շրջապատվածեն պաճում չարերը, որոնց թիվ չկա, ն մաճվան երկունքն է մու տենում մեզ: ն Այս դեո ավելի աղերսականխնդրանքներու փսվազելի մաղթանքներէին մատուցում Սրանից Հետո ՔԲարձրլալին: դարձյալ դպորանալովՎերնայինի օգնականությամբ, հտ չկանգնեցին նախապեսընդունված որոշումից, թեն Հազար Պոզուց ավելի չէին երեսուն Հազարի դիմաց: եվ ինչպես Հենց թշնամուց իմացանք, նրանք (ճայերը) ասում են իրննը ճետ մարտակիցունեին Հրեշտակներիբազմությունը, որոնք որ

-

-

օգնականությունից զուրկ մնալով՝ մատնվեցին գազանաբաիրենց ենղության րո ն անողորմ թշնամու ձեռքը: Լմարդիկ| նան պաշտպանԱստձուն, որի ողորմությունը մեջ ճիշում էին անոււակղզբիցէլ պաճել է մարդկային ազզը կ մանավանդիր

:

նը փառաբանողներին:Հայցում էին նրա ճոգատար ներողամտությունը, որպեսզի այլս աշխարչի կյանքում տարակուսյալներին ն Հուսակտուր եղածներին զորավիգ լինի, աճա ետո քանզի Արճեշ ավանում պատաճած աղետից վրա Հասավ այս չարիքը նույն Հրուռից ամսի 14-ին31. հր-

մարդկային կերպարանքովերնացել էին թշնամիներին: Նըրանք Հավաստում էին նան, որ տեսնում էին երեցների ու ջաճանաների",որոնք ավետարաններով,մոմերով ու խնկով առջեից երթալով՝ քաջալերում էին երանց: անխնա կոտորելով, վրեժխնդիր էին լինում ԼՀայնըը|, Քշնամուց, մինչն որ նրանց ձեռքերը միանգամայն ՀոգնիՋին զենքերի ծանրությունից: Ոժանքառանց զենքի մնալով՝ ընկան նրանց ձնոքը ն իսկույն Հրաժեշտ տալով. մեղանչական կյանքին՝ դիմեցին ճանդերձյալՀույսի

Այդերանելի

ն քաջ

կուշաբթի օրը: պատճառով,

Հետնյալ զորագլուխներն նաճատակները

միժ առույգ, որբ գեղեցկությամբ սալարապետի հ աներձագն"" էր, Գնունյացտնից Դաշույն Վվաճանը բազում ե նախարարներ ռամիկներ,որոնց մեկ մեկ անունով առ

Հիշել չեմ կարող: Տոդի ընկան, որոնց մաշը սորտաճժլիկէր ու վախճանը՝անագորույն, ե Հողը նույնիսկ րավական չէր պատերազմի Թշվառ զոճերի դիակները քադելու, այլ ընկած էին բացօթյա վայրում արնի ու փոչու անձրնի ն Հողմերի մրրիկի դիմաց: Մոտռ 3000

'

'

--120--

:

ն

Բնկադրում՝օւզապասո: Բնտռրում՝ աներ:

ԳԼՈՒԽ

ակեկալությանը:

սպարապետը ե նրա բարձակից նիզակակիցՍաՀակըւՄամիկոնյանտնից Մուշեղ զորավարըն Մամիկոնճից տեր Սամուելը, Մատազաճա-չ

7"

ողբալու

'

ու

"

Առավել նս դժնդակ էր նեղությունը նան այն որ ննջեցյալներին նույնիսկ «Ճամարձակոբեն

«Հնարավորություն չկար, ոչ էլ իրավունք՝ սգո Հաց կտրելու կամ վախճանցալներին իրենց տներում գերեզման դնելու ն

լալու

տնից. Ամբատ էին՝Քազրատունյաց

սակ

ն ամբողջ վերացան, մի վայրկյանում ղզորագլուխների մեծապեսկո3ում էր Քրկիրը։ խոր տխրությամբ վարակված, որոնք հ. ողքում Հզոր ն քաջ նախամարտիկների վախճանը.

վան

Իսկ թշնամիները, ասպատակ սփռելով Բագրնանդումնե նրան սաշմանակից գավառներում,մեծ տագնապ պատճաոնցին երկրի բնակիչներին: Համառորենմտածում էին աղոքկործանել ն ապականել Քրիստոսի եկեՔի տաճարները" Խորտակում էին Քրիստոսի պայծասրբությունը: ղեցիների խաչի նշանը, որն իբրն ապավեն ու Հովանի կանգխեցրած էր (եկեղեցիների | ելքի ու ժոււոքի առջե32 երրորդությանը երկրպագելու Համար ն դրանք «րկիզելով մեջտեղից վերացնումէին, կատաղի դաժանությամբ էին վարվում քաճանաներիու մոնոզոնների (միայնակյացների)ն նրանց պաշտոնակիցների ճնտ, նրանց ճամարելով պատեռացյալ

րազմում զոչված ։

Համագ

Զանա| առաջնորդներ: (ապստամբների

Բնադրում՝ քաւարանա: --121--

զան տեղերում ճափշտակումէին ենեղեցու

ուծո

սպասքը

կին՝ մի քաշանայի, նրտ կյանքի վախճանից սակավ օրեր

Ա.-

ն

ր

արբերի նշխարները վերցնելու ավարի էին տալիտ: երբ անօրեն զորքերի ուռճացան ծայոց աշլարչի ավարհց, հլան ամրոցների 1 դնեմ ե նվաճում էին ամրությունննրում ր / ապաստանածներին, կոչ էին անում խաղաղության ն երզման գիր տալով, իջեցնում էին ամրոցենրից: Ինքը Լմժբ զորավարը | կարծես պանծալի ն քաջ Հաղթություն տարած լիներ, թողեց գնաց Հայոց աշխարճից, անցավ Պարսիցաշխարճը, կաժենալով ճանդիպել իսմայելի իշխանին, որպեսզի իր Հավատարիմ ծառայության փոխաստանա: րեն լվարձատրություն| Սակայն նույն ժամանակ նրա վրա իջավ իրավադատԱստուծո դատաստանը ն սատա կնց Պարսիցերկրում: նա չարաչար պավերով տանջվելով սատակեց հ ըստ արժանվույն ստացավ վրեժխնդրության ճատուցումը, քանզի նրա ձեռքով թափված անժեղ արյան ՛

՝

`

Նի ուր

ն

ն սրով, Քարձ մարդկային այլ Հրամանով Քարձրյալի Տրամանով, աներնույթ սրով, որն ամեն սրից «ատու է, աղղդու թափան ցող զորությամբ ն ծակում է Հոգին, շունլը, ողերն ուղեղները: Այդ սրով |Տերը| իր որդիների արյան վրեժը լուծեց ն իր ատելիներիՀատուցումը տվնց, սիբեց իր ժողովբրդի երկիրը, խնայեց իր ժողովրդին ն նրանից ճեռացրեց ժողովրդի |խրատի| գավազանը, ն |մարդիկ|նորից ապաՃով եղան իրենց բնակավայրերում: ն

ոչ

մ

ու

ԳԼՈՒԽ

ՕՁ

Այդ ժամանակ հսմայելի իշխանը չալոց աշխարՀի վրա

(զառավարիւ) կեց եզիտին։ հսկ ինքը՝ Աբդլան, իր չարասեր կամբի

շուտ

նի

փոխարեն

ն

Հրաման ր

աոար

ողոր

-

ամե-

նայն ցանկությունները կատարելով ն իր Հոգին ճնշված արծաթասիրության բաղձանցջիախտով իր ցեղին Հատուկ չար աղզաձճությամբ՝ ենթարկվեց մարգարեի նզովքին ն իսկույն ճուսակորույս սատակեց ուլն տարում: նրա վրա գալիք Հանդերձլալ դատաստանի մասին բոլոբին ճատուցողըՃայտնել էր իր արժանավործառաներիցմե`

-

--122--

մոր Ի միգ, ոէ. հոաաար աթ զեր մեջ

տե

բ

գուք

ր

Թթանգումնե

երն

եղը,

ո

երկու զինվոթ նրան բերերանին դրված էր երկաթե դուու մոտ ե, բաց լով կանգնեցրին գուբի բերանի անելովվիչի տեսավ, որ վիչից բոցը ելնում էր վեր, մինԼո կափարիչը |

չն երկինք: Այնտեղ նետեցին չարի նԼամակատարինն դարչԻ Թոդելկին անտաիւլի նբա վրա փակելով նույն դուռը յալ կապանքների մեջ՝ ընդունելու արժանի չատուցումբո: Տեսիլ4

`

Վ

դուշակեջ նրա մասին, որն ությունը իսի 4 աի» հություն ն ճամար այոպիսի 4ոարդարն արժանի էր իր չար ընքացջի Ճճամա դաթողից: տուցում բնդունել արդար

Փիի

այսր

|

ԳԼՈՒԽ

փոխարեն իրավացիորեն արյունթափվեց,թ:մեղավորի ետ պետ

րան

|է

իշխանությունը ժառանհվեց Արոր ոթրին՝ Նթանխիը«Հեռ Մաճադին,

Մաչմետ

էր ն ավելի բով Համեմատությամբ ազնիվ ՔՔ արքով 33: Բացեց բոլոր դանձատնեիր, որոնք կոդպված էր ամրա Մ իշտ Աբդլան, ն 1 պարգններո Բ բալխեցիր զորմ արգորի ազի ՛ վաճա Քին Որձաղոց Հ ռականները կարողանան վաճառքի Հանել իրենց ապաոնը-ք ների ն կարույալների ռ։լետքերբ դոճացնեն, երկրում առ.ստություն եղավ, արծաթ գտնելը ճեշտացավ, հ հրկրի բնաՍա

Ա

իր

Բ

ո ոմ ի

՞

ր

Հորր

'

ի

ոզ

ո ե

Լր ո ո

ս

-

կիչները բոնի ճարկառպաճանջությունիը թեքնացան։Թեռետ ն նա ճարկային լուծը ծանրացրեց, սակայն քանի ռր արժաթը ճարվում էր, երկիրը փոքր-ինչ ճանգստացավ չարաչար տառապանքներից: նրա թշխանության օրոք Հայոց աշխարՀում փողերանոցՀ արծաթիլեռներ (չանքեր)ճայտնվեցին, ներում" սկսեցին զուռ արծաք դրամներ Հատանել մարդ-

պետքոր Բոր աա թանխարաաաարաւ Համ Ի

իի

իշխան"՞ւճավաքելովդորավարնշանակեց իր եղբորք, աշխարձը: էր Աբաս ն նրան առաջեցջ Հունա ագ

թյանը, գոր որի անունն լ

Ծրաապրում`խանուքս արժավոյ: ւ

չ

--128-,

ալ

Հունաց: րն,

"Քանզի: նույնտարում,

երը սատակեց Արդլան, վախճանվեց Կոստանդին կայսրը, ն նրա որդին՝ Լեոնը, փոխանորդեց. իր Հորը: Ու մինչդեռ նա մտածում էր զորքով Հունաց.աշ-. խարճն ասպատակել, արքան շուտավփույք բազում զորք. առաքեց Քասանաստանի վրա, որը Բիշան է կոչվում: նրանց վրա երեք վորավար նշանակեց, որոնցից երկուսը չայասչ Տաճատ էր Անձետանի նախարարներից էին՝ մեկի անունը վացյաց տնից ն երկրորդինը՝Արտավազդ՝ Մամբկոնյանտնից, իսկ մյուսը ճունաց զորավարներիցէր: Բազում զորքով առաջ ն նրանք ճասան Կիլիկիայի լխազալով՝ կողմերը ե, Բիշանի հրկրում ասպատակ սփոնլով, բազմաթիվ քաղաքներ, գավառներ ու գյուղեր գրավեցին: նրանց, որոնք իրենց դեմ դուրս եկան, մանր փոշու նման փշրեցին ն, իրենք առնելով բաղմությունը՝ գերեվարեցին,ն դերյալների խառնիճաղանջ թիվը ասում են թե 15 բյուրից ավելի էր, որոնց քշնլով բան չունաց աշխարճը: նրանք երթալով ներկայացան4ունաց կայսեր՝ բազում ավարով Հանդերձ, Լնոն կայսրը շատ ժեծամժեծ գովեստներով ընդունեց իր զորքը պատիվնե՞ ընծայեց իր զորագլուխներին, "ծվ այդ տարին դադար տվեցին, հան

տա-

ու

Ը

ԳԼՈՒԾ

,

հսկմյուս կեց, մեծ-մեծ

տարում

դնսպաններուղարիսմայելի իշխանը

փքվում էր՝ կամենալով խրոխտանքջով զար-

ճուրքցնել, լսեցինք, ինչպես

պատդամավորիՀետ ուղարկել էր երկու գրվանի չափ մանաննխիսերմ ն գրել Հունաց թազավորին, թն «շուտով քո երկրի դնեմուղարկելու եմ իմ զորքեբի բազմությունը քո տեսած մանանեխի «Հատիկների թվի չափ, (տեսնենք) թե ջո երկրի Հողը կբավի՞ իմ զորքերի անչափ բազմությունը ընդունելու: Արդ, եթե քո ձեռքին զոբություն կա, պատրաստվիրիմ դեմ պատերազմի: կարդալովնամակը կայսեր խորճուրդներր տակնուվրա

չեղան,այլ դիկ,

ասաց,

նա

Հաստատուն

իրենք չեն,

մտքովպատասխան գրեց. են ձեռք որ Հաղթություն 4-7

«Մ

առ-

րերում,

է

նրանց Աստվածէ պարգնում,քանզիԱստվածկարող իմ զորքերին կերակուր դարձնել, քո ուղարկած քո զորքը ես մանանեխի առակի նման, իսկ դու ինչ որ խոստանում Աստուծո»: անել, արա՛, հ թող կատարվիայն, ինչ ճաճելի է այլ

նույն ժամին Հրաման ելավ կայսրից գյուղի"բնակիչներին ե ամուր աշտադաղթեցնել քաղաքները, ամրությունները իսկ համայելի իշխանը անթիվ զորք ճավաքեց, րակները: նրա վրա զորավարնշանակեց նույն մարդուն, որին վերնում Հետ առաքեց Հունաց երկրի բազմության Հիշեցինք, ն նրան երկիրը ն պաշադեմ,Սրանք գնալով Հասան Գաղատացոց որ Ամուրիա է կոչվում: Ձորքերի րեցին լայնանիստքաղաքը, պատեցին նատելով, այն պաշարված այսբազմությամբ հրեք ամսվա չափ, սակայն չկարողացան գրավել, քանզի պարսպով ամրացված էր,

իսկ շրջակայքը

դիմադրություն ցույց նպաստում

ոչ

պակաս էր

տալուն:Քանզի քաղաթի

բխում էր Սագառիսգետի ակունքը, որով ճաճճախուտ շուրջը անառիկ էր դարձնումամուր դիրք ունեցող քաղաքը'. տիղմը

եվ

մի կերպ չկարողացան վնասել,

ոչ

այլ

միայն

նստաժ

էին: պաշարում

Մ

Հավաքեց նան եղիտը, որը մեր Հայոց ալխար41ուճի Հրամանատարնէր, Աբաս զորավարինօգնության նելու Համար: Գնալով Պոնտոսի կողմերը, ճասավ կԿողոնիա

Քր

զորքը

բերդ-քաղաքը։ Գովաթան,

գակաստիղոնը ն Մարիթենես

վառը, որի գեմ մարտ մղեցչ սակայն ոչ մի արդյունք չոտանալով՝ մեծ ամոթով դարձավ ձայոը աշխարճը Իսմայելի

պորթերընույնպես քողեցին Ամուրիա քաղաքի պաշարումը կ գնացին իրենց

երկիրը: բնակության ԳԼՈՒԽ

1Թ

պատժելնան ճետեյալ դեպքը Լեոն կայքրը ՄաՀմետի լոթերորդ տարումվախճանվեց մոաուսկոստանդինիորդին, ն նրա փոխարենթագավորեց Մեզ մնում

է

:

-

"

նագրում" աշխարձին: --125--

զածաս պատանի որդին՝ կոստանդինը: երբ փսմայելը իշխան Մաճշմնտը լսեց Հունաց արբայի մաճը, բաղում զոքնր Հավաթեց, նրանց վրա զորավար կարգեց իր որդուն՝ նկ առաքեց Հունաց աշխարճիդեմ: երբփաժայնլի Աշարոնին, զորբերը Հունացաշխարճ ճասան, Հունաց զորբերը անմիջապես նրանցդեմ ելան ն սկսեցին Հակել նրանցվրա, փակելով ճանապարչճները: իսմայելիզորքերը չկարողացանդուրս գալ կերակուր ճարելու, ն մեծ սով հզավ հսմայելի բանակում: հոկ Գրիգորիորդի Տաճատըո3ն, Անձնացի տնից, որի նախապես պատմեցինք, մի ժամանակ փախուստ էր մասին տվել իսմալելի իշխանից Կոստանդինկայսեր մոտ՝ Հունաց աշխարճ,ն խնդությամբ ընդունել էր նրան, մեծ շքնղուչ թյամբ մեծարել նրա քաջության ճամար, քանզի նախապես լանլ էր նրա արիության Համբավը: նա իր արիությունը իսկույն ապացուցեց արքային՝ կոլմերում, որը Սարմատացոց ն դարձավ մեծ կոչում են Քուլղարք, Հաղթությամբ: Տեսնելով նրա քաջասրտությունը, կայսրը նրան զորավար կարգեց 6 բյուր մարդկանցվրա, ն նա 22 տարի ծառայեց արքային: սա

ն որդու՝ 1եոնի, իսկ կոստանդինի վախճանվելուց Հետոխք երբ թագավորությունը վեցրեց կռոտանտինը, նրա ճետ արչամարճանքով էր վարվում Թագուճին, որը կոստանդին կայսեր մայրն էր։ ԱՀա այս սլատճառովէլ նա ձեռք մեկնեց

իշխանին: իսմայելի

երբ հսմայելիզորքերըճույննրից պաշարման մեջ ընկան, այն ժամանակ նա երդման գիր խնդրեց նրանից՝ իր երկիրը դառնալու ն խոստացավնրանց պաշարումից Հանել հ տանել իրենց բնակավայրը: իսմայելի իշխանը լսելով՝ արագորեն կատարեց խնդիրքըն երդմամբ տվեց նրան ամեն ինչ, որ խնդրում էր վատածչելովայս երդման գրին՝ ելավ Հունաց երկրից իր ամբողջ տնով ն իսմալելիզորքը այդ պաշարումից ճանեց։ Աճարոնը՝ հսմայելի կշխանի որդին, նրան ճայր անվանեց ն մեծամեծ պատիվներ ընծայեց: երբ Տաճատըներկայացավհամայելիիշխանին, ընդունեց նրան բաղում չնորչակալությամբ ն արքունի գանձարանից բաղում ստացվածքներովլիացրբեցնրան, Հայոց երկրի վրա իշիւանությանպատիվ տվեց ն ժեժ շքեղությամբ առացնց նրան իր երկիրը: ու

սա

-128.--

նրբ Տաճատ իշխանըիսմայելիիշխանիՀրամանովճասով ու աղ(կառավարիչ) ձայոցաշխարձճը,երկրիս ծրամանատար 0թմանը38չուղեց ընդունել նրան, չկատարելով իր դապետ նա ճապաղեց ն դեսպաններ Հղեղ,իրենց Հրամանը, իշխանի միանախարարները Հայաստանի թե իշխանին Հայտնելով, ճպաենթակա ձայն չեն կամենում, որ քո իշխանության

"`

։

իշխանուտակների վրա իշխան դառնա մի մարդ, որը քո թյան դեմ ապստամբել է, ձեռք է մեկնել Հունաց արքային հ որը գուցե նորից դավաճանիմեր զորքին: Թեպետ Տաճատըբազում անգամներ կամեցավ հսմայելի իշխանի ականջին Հասցնել իր իշխանությանխանգարումը, սակայն չկարողացավ, քանզի ամենուրեք պաճպանումէին անցքերը ն բռնելով նրա ուղարկած րեսճՃանապարճների պաններին՝բանտ էին դնում, նրա բողոքը մաճմետ իշիանրա որդուն` ԱՀարոնին, չճասավ մինչն այդ տարվտ ձին ՄաճՎՏրջը:ԴրանիցՃետո, երբ տրտնջմանբողոքը Հասավ ու

մեծ անախորժությու իշխանին հ նրա ԱՀարոն որդուն, ճասավ ժեր երկրի Հրամանատար0թմանին։ իսմապնլիիշտվեցՏաիշխանությունը: խանի ճրամանով նա ակամայիտ ճատին: նաԱպա որոշ ժամանակ անց 0թմանը Հավաքեց ծչայոց խարարներիզորքը տարավ Աղվանիցերկիր, կասպից դոնե-

մոա

բի մոտ, Դարբանդկոչեցյալ քաղաքը, որը պարիսպ ամխաղզարացզորքերին բության պատվարէ շինված ճոնաց Տաճատ իշխանին, սպարապետ դիմադրելու Համար: կանչեց ն այլոց կամսարականին ձայաստան ներսեչ Քագարատին, ծաղտապախառն Հեփեստոսի ճրագագաք նախարարներից ն ման դաշտում, կոլված Քերան օրերին իր բանակը դրեց ջերմության ներանճանդուրժելի խորշակի դժնդակ տապ Ամառայինբոլոր օրերը անցկացրեց ՀնոցանմանապաՔու ռաժ դաշտում: Չկարողանալով գիմանալ, Հայոց նախարարու

ու

ու

չարաբքախտո տապախարռրն օդից վախճանվեցին, Տաճատ իշխաՎախճանվեցին զրկվելով երկրայինկյանքից: ն նը, Քագարատսպարապետը,ներսնճ կամսարականը ուրիշ ղորականներ: հսկ իսմայելի իշխանը, Հույժ զայրացածլի-

ներ

ն նրան ընկերացող նախարարների իշիխոսնը եղերական ժաշվան առթիվ, խափանեց նրա (նքմանի)իշ-

նելով Տաճատ

-127--

խանությունը ն նրա փոխարենառաքեց ոմն ՌոչիԾ որպես իշխան ու ծիամանատար ՀայոցաշխարՀի 9 տարի պաչելուց Հետո իշխանությունը Մաճմետր տակեց Ռոչի գալստյան ժամանակ: սա-

:

ԳԼՈՒԽ

Խ

մպա նրանից Հետո մեկ տարովիր Հոր իշխանությունը վերցրեց նրա որդին՝Մուսեն: Սա ժանտ մարդ էր, անսանձ ն դիվաճար: իր մեջ եղած դնը այնպես էր նրան գրգռում, որ զվարճանում էր անարժան բարքի խաղերով՝ նպատակակետիփոխարեն մարդկանցէր կանգնեցնումն վարժությանՃամարխփում սպանում էր նետեր արձակելով:

իր իշխանությունը Հաստատելուց Հետո նա Հայոցերկիրն առաքեց Ռոչի փոխարեն ոմն Խազմի՛ն, որն արդարն իր անվան նման խաղմարար էր ն դժոխաբարուեիբ ծասավ նաՀքաղաքը, երան Դվին ընդառաջ ելան Հայաստանի բոլոր նան խարարները, ընդառաջ ելան Արծրունյակ իշխաննքր Սաճակըն Մերուժանը, Համազասպը,

Իսկ բարին ատող թշնամին՝ տեսնելով նրանց փառքը, գնղատես վայելչությունը ն երանց ազատախումբ գնդի բաանմիջապես բոնելովկտրիճ բեզարդությունը, քաջ զորաբանտարկել տվեց ն 3 ամիս կապանքներումկավարներին՝ լանավոր դարձրեց: նրանց դեմ ամբաստանություն ուղարկեց իսմայելի իշխան Մուսեին ն նրանից Հրաման ստացավ կյանքից զրկել նրանց: Ապա մաճվան ճրամանը ն ցասման անիրավ վճիռր ուղարկեց բանտ, ուր բռնված պատված էին երանելինաչատակները: Երբ ինքերցվեց նրանց մաշվան վճիոր, կապվածները մեկին ՔԹուբնդա ճարցրեցին նրանցից անունով, որը շատ աէրելի էր նրանց ն բարեկամ. «ասա՛ մեզ, ի՞նչ Հնար կա ազատվելու անիրավ մաշվանից, որն սպառնում է մեղեւ Ասացնրանց. «Ձեղ ոչ մի Հնարչ(ա ազատվելու նրա ձեռքից, եթե միայն Հանձն առնեք մեր ճավատքինդառնալ ն բայց մեր մարգարեիխոսքին",այդ դեպքում կազատվեք ճավանել ու

"

Բնագրում"ձայնի,

"

դավադիրմաճից»: կսելով այս Հրամանը՝Մերուժանը զարՃճուրեցվայրկենականմաճից ն իրեն մատնեց ճավիտննական դեչենի կորստյան, խորտակեց Քրիստոսի ճավատքի քաղցը լուֆը, անջատվեցՏիրոջ Հոտից, Հագավ գայլի կերպարանք ն պարտավորդարձավ տիեզերականատյանին, քաՍակայն նբ որ ոչ կամքով, այլ վերաճաս մաճվան երկյուղից արեց այն, թերնս Քրիստոս գթա նրա սրտանց զղջումին: կլ հսկ քաջ նաճատակները, ճադնելով Հավատքի զրաՀը ամրացնելով սաղավարտով, գլութներն փրկության փրենց ասում էին նրան. «Քավ լիցի՛, Թե Աստուծո ճշմարտությունը փոխանակենք ստության ճետ, կամ Հավիտենական կլանքը՝ ճետ, կամ մշտնջենավոր կյանքը՝ անցավորի վայրկենականի՝ Հետ, կամ բոլորի Ճույսը Քրիստոսինկատմժամբ՝ մել անարժեք արյան Հետ»: Այսպես իրենց բանտարկության ժամավանակ միմյանը մարզում էին, ասելով. «Բավականաչափ յելել ենք անցավորփառքը, ո՛վ եղբայրներ, արղ, այսուծետն մեզ չեն խաբի ոչ մեծությունները, ոչ անցավոր փառքը, ոչ մեր շքեղության ոսկեճուս պատմուճանները, ոչ մերձավորՖԽնրիսերը, ոչ մանուկների գութը ն ոչ այլ ինչ մերձակա բարիքներից, որոնց ցանկանալով շատերն անվերադարձկոփուստը ժառանդեցին». Այսպես միմյանց քաջալերելով բանտի վշտերի ժամանակ աղոթքով Աստծուն միավորվաժ՝Հալքում էին Ճճանդերձյալճույսի ակնկալություն ժառանգել: Հայտնության սուրբ ն փառավորյալ օրերին, Քրիստոսի որն ութօրյա տոնախմբությամբ երգաբանում են Քրիստոսին դասերը, երբ փորձության ժամը ճասավ Հավատացողների նաշատակությունը կատարելու, անիրավության գործավարը իր ատյանի առջն կանչել նրանց: Առաջվանից Հրամայեց ծանոթ լինելով նրանց սրտի արիությանը ն ի Քրիստոսունեցած ճավատքի ջերմությանը, վերոճիշյալ առաջարկը չկրրվծվ ենց, այլ նախ ասպարեզ մտցրեց երանելիիսաՀակին: էր, քանձնով նորագույն տանջարանը, որ պատրաստեցին, ղի երկճյուղ փայտ էին ցցել գետինը, պինդ Հճաստատված աջից ու ձախից: նաճատակինկանգնեցնելով նրանը միջն երկճղի փայտերը գցեցին անութներիտակ, նրա ձեռքտրը "

Բնագրում՝ առօրնալ:

«(28

--199.-.

Ձ--Ղնոնդ, Պատմություն

պրկելով՝ պնդագույն կապեցին փայտին: ն չալոտներ" լ`

եվ

Հեչ

տանջեցին, մինչն որ ծելով նթա թիկունքը՝սաստկագույն մա`արմիննառձչասարակ բղզկտվեց: իսկ երանելի Համազասպինկապանքներով պաճում էին դրսում, նա իր սրտում աղոթում էր Տիրոջը, նրա շրթունքը չեր շարժվում, ն խոսքը լսելի չեր, այլ միայն իր սրտից գոչում էր ճառաչանքով, օգնության էր կոչում Տիրոչը այք տառապանքի ճամար, որի մեջ քնկել եր երբ այնպես սաստկագույն ձեով տանջել էին, քանդեցին բերին նրա դառն կապանբների ե երանելի Համագասպին տանջանքի վայրը' նույն օրինակով կապեցին կրան երկու փայտերի միջն ն դառնագույն ձնով նրա թիկունքը նս տանջեցին։ երք նա նա արիաբար Համբերեց տանջանքներին,առա Հրաման տվեց նրանց սրով սպանել, նհ դաճիճները, լսելով դատավորի Հրամանը, շուտափույթ նրանց վիա սուր բարձրացնելով՝ կատարեցին գլուխները Այսպես ճոդիներն ավանդելով՝ Հրաժեշտ տվին այա աշխարճին "2: Հենց մյուս օրը | ազմը) Հրաման տվեց նրանց մարմինները փայտից կախել ն զինվորներ կարգեց, ոք քրիստոնյաներից ոչ ոք չգողանա ն թաղի նքանց մարմինները: հսկ անօրնն դատավորը, որ սրտով անզիջում էք, նրանց չարաչար մաճվանից Հետո էլ արտի դառնությունը չքաղցրացավ, այլ, վառեց երանելի զորավարների փայտից իջեցնելով, րով մարմիններն ոսկորները: նուլնիսկ փոշին չՀամաձայնեց գերեզման Ճճանձնել,այլ գետի ջրերին «անձնեց: Քանզի ըստ առաքելական խոսքի այս աշխարճում նրանց կրաֆ ժանը տառապանքներիփոխարեն պարդգնատուիվարձատրությունները Հարյուրապատիկ Ճճատուցումկտան: նստ Տիրոջ խոստումի, քե «ամեն ոք, որ թողել է այր կամ մայր, կին կամ որդիներ, կամ աղգարակներիխիմ անվան ամար, Հճարլուրապատիկկառնի այկ աշխարճում ն 4ավիտենական կյանք կժառանդի»""ս Այս բանը պատաճեցՄուսնի իշխանության,Խաղմի ազժամանակ, Տիրոջսուրբ Հայտնությանօրերին, դաղպետության երբ Հայոց թվականնհրչ «'

Ղուկ. ԺԸ,

29--30:

--130--

իշխանությունը

վեց:

տարի պաճելով վախճան-

Սրա օրոք չարաչար մածճվամբսպանվեց նան Վրացիշխանը, քանզի, բարձրացնելով նրա ոտքերից ու ձեռքերից՝ մատաղ Ճատակըմեջտեղից կտրեցին: Այսպես, իբբն սպանդի տարվածդառն, նա Հրաժարվեցայս կլանքից: Այս ամեն չարիքները գործելուց Հետո (Մուսնն) մեկ տարի անց ստատակեք:

ԳԼՈՒԽ

ԽԱ

Սրանիցճնտո եկավ Մուսեի եղբայր Աճարոնը 44 Մաճմե-

տի որդին, ագաճ

ն

արծաթասեր:

Սրա իշխանության օրերին նրան ճակառակորդ էր եղբայրը՝ Ովբեդլան, ն միմյանց նկատժամբ եղած Հակառակուքյան պատճառովնա բաժանեց ն տվեց եղբորը Ատիպատա5: կանն իր ձայաստանը՝Վիրքով ԱզվանքովՀանդերձ ն չար բարքի Համաձայն, մեր երկրի վրա կարգեց անսանձ ժանտաբարո անաստվածությամբ Հճրամանատարներ,որոնը Աստուծո երկյուղը նույնիսկ միտք չէին ածում: նախ Մղդեի ոմն որդի նզիտի, նրանից բիչ Հետո՝ Աբղալքբիրին,որը ոչ բարի դործ արեց ն ոչ՝ չար, այլ լավ ճույսնր էր ներշնչում: նրանից Հետո լեկավ| ոմն Սուլեյման, ամենից ժանտը ն նրանից Ճեւտո ինքն իսկ Ովբեդլան եկավ Պարչարագործը: տավճ քաղաքը ն Սուլեյմանին 41 Հաստատեց մեր երկրի իշխան նրա ձեռքը Հանձնեց Տիրոջ ժողովրդին՝ իբրն ոչխարներ՝ ապականիչ գայլերի մեջ: հսկ նա այնպիսի անբառնալի ծանր Լլճարկային | լու ու

ու

ՀՈԳ Ծեծի գործիք,

Մուսեն

ու

ու

ի

դրեց մարդկանցվրա, որ չէին կարող տանել, ն հքե ամբողջ ձեռքում եղածը տայինյ բավական չէրիրենց անձը ազատելու: Այս Սուլեյմանըճղեց մի անօրեն ու վատթարազգի մարդու՝ աղախնի որդու, որն ազգությամբ ճոռոմ էր, ն իր փեսան՝ իբն Դոկն անունով: Գալով Դվին քաղաքը՝ սաստիկ դաժա-չնությամբ սկսեց խոշտանգել մեր աշխարճի բնակիչներին Սրա մոտ ճավաքվելով բոլոր նաՃարկապաճանջությամբ: խարարներնու ռամիկները՝եկեզեցականներովու կաբողի-181-,

արնվուտք, անցնելով Սգերաց ճրկիրը՝ մտնում է .Պոնտովս. Ֆրբ գետն անցան, շուտափույթ իմաց տվեցին Հունաց. կոստանդինարքային, Սա իր մոտ կանչելով նրանց նախաչ ն մնացյալ պատիվներ շնորչեց րարներին Հեժյալներին՝ խառեիճաղանջժողովրդին բնակեցրեց բարվոք արգավանդ երկրում: Սակայնժողովրդի կեսը, որ մնաց |Հայրենիքում |, սաստիկկարոտության պատճառով ստրկական ծառայության եղավ, փալտաճատ ջրաբեր դարձավ գարավոչ անձնատուր

կոսով Հանդերձ, որի անունն էր եսայի, աղաչում էին թոՔնեացնելտուրքերի(սակ) ծանրությունը, որ պաճանջումէր, ռակայն ո) մի օգուտ չտվեց, քանզի Տիրոջբարկությունը անօրեններիձեռքն էր տվել Քրիստոնյա ազգը: նա իսկույն

ու

մեր աշխարճի տարբեր կողմերի Հղեց ն ՀրաՀարկաճաններ ման տվեց ամենակարճժամկետում՝ Հավաքելկրկնակի,քան ամբողջ տարում պաճանչվածը,ե ճրամանըկատարվեց:հսկ երբ այն գլուխ եկավ, սատանայի որդին շուտափույթ այլ չարիք խորամանկեց, նա կարգադրեց կապարե կնիք դնել ամենքիպարանոցին ն ամեն մի կնիքի Համարբաղում զուզա էր պաճանջում,մինչն որ մարդիկ Հետին տնանկությանՀասան չարաշուք ղդաճճի անտանելի նեղություններից:

ու

ու

առ

. `

ԳԼՈՒԽ

ԻԲ

գալու Ռվբեդլայի

ժյուս տարում նույս ծանր դժբախտությունները առավել նս շատացան, քանզի դրանից Հետո ոչ ոք իր ինչքի տերը չէր, այլ ամեն ինչ ավարի էին տանու: Շատերնինքնակամ թողնում էին Հոտերն ու նախիրները ե փախստականէին դառնում, չկարողանալովաղետների ծայրությանը դիմանալ, իսկ թշնամիները քշում էին անասուններն ավարիմայիս ունեցվածքը: Ապա երբ այսպես ունեցվածքից զուրկ մնացին, մերն, բոբիկ ու սովամաճ ն, իրենց ապրուստի միջոց չգտնելով, քաշվեցին փախստականգնացին46չունաց աշխարՀը: նրանց թիվը ասվում է թե 12 Հազարից ավելի էր, կանանցով ու մանուկներով Հանդերձ, ե նրանց առաջնորդներնէին Ամատունյաց տոճմից Շապուձճը, նրա որդի Համամը ն ուրիշներ նախարարներից նրանց Հեծյալներիը: Անօրեն ձայաստանի չարաշուք թշնամին փախստականների ետնից իր զորքով Հետամուտ լինելով՝ Հասավ Վրաց սածմանը՝Կող գավառը: Ընդ որում մարտի մեջ մտնելով, մատնվեց, ն ոմանը փախուստի սատակեցին, իսկիրենք (փախստականները) անցան Ակամսիս գետը, որը, Տայքի կողմերից բխելով, գնում է Հյուսիս ու

ու

| լ |

| |

|

ու

"

Բնագրում՝ի միում վայլրկենի:

--192--

նացիների" Դարձյալնոր չար խորչուրդ |Հղացավ| Սուլեյմանիկողմից Դվին քաղաքի կառավարիչ նշանակված ղդժոխաբարոու չարաշուք ամբարիշտ մարդը Քանզի այդ ժամանակ ն կւղղաչավատ Քրիստոս էր փոխադրվել երանելի սուրբ 30. Հայոց կաթողիկոսեսայիասը ԼԻբնԴոկեն | խորճեց Համարբակալել քննել եկեղեցու ամենայն ունեցվածքն սպասՔը' հր մուտ կանչելով բոլոր կղերիկոս սպասավորներին,ուժգին սպառնալիքով զարճուրեցրեցնրանց՝ «տեսեք, ասաց, ոչինչ չծածկեք ինձանից, այլ ամեն ինչ ի Հայտ բերեք: Ապա քե մեկը որեէ բան թաքցնի ն Հետո ի Հայտ գա, ինքն իր անձի կորստյան ճամար մեղապարտ կդառնաջ: իսկ նրանը, վախենալով սպառնացող պատուճասից,ամեն ինչ նրա ձեռնման,

|

|

տվեցին ն ամեն ինչ, որ ծածուկ գանձարաններում կար, ցույց տվեցին ն ծածուկ բան չմնաց, որ չդննին նրա առջե՝ պատվական սպասքներ ոսկուց ն արծաթից ն պատվական քարերով, թագավորական ճանդերձներ, որոնք Տիրոջ սուռբ ն փառավորյալ աստվածընկալ խորանին էին նվիրաբերել: երբ այս բոլորը տեսավ, խորճեց ամբողջն ավարի տալ, սակայն նտ կանգնելով ալդ մտբից՝ առավ գանձերից, պատվական ճանդերձներից ն այլ սպասքներիցինչ որ իր անձին ցանկալի էր թվում: հսկ ինչ որ մնաց, Հանձնեց եկեղեցու ունեցվածքի ավանդապա՞ներին,մինչն որ ճայրապետական աթոռին ճաջորդեց Ստեփաննոսը,որ բազում կաշառքով Հաաթոռին, վատնեց ամեն ինչք ն ունեցսավ Հայրապետական վածք, մինչն որ Լեկեղեցու գյուղերը, ծառաները ազատեց Քը

ու

|

ու

|'

պարտքերը |վճարեց

-183--

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

-

1. Ղնոնդիզոքի վերնագոբի Րառրցում բանասեբնեբիմոտ կան որոշ տաբակառծություններ: Եբնաճի Մատենադարբանում գտնվող Ղնեռնդի ճնազույն գբչագիոը 1502, ԺԳ դ. էջ Յ ա) այսպեսէ սկսում. (ձեռ. Ղեոնդեամեծիվաբդապետի «ՎՓատմաբանութիւն Հայոց, յաղագս ե՞նելոյն Մաճմետիե զկնի նորն, թէ ոբպէս ե կամ ոբով օբինակաւ որ

տիբեցինտիեզեբացես առաւելթե Հայոց ազզիս»:

Նչջատիունենալով,որ այստեղ թեն ասվում է, ոջ Մահմետի(Մուճամմաղ մարգաբեի) մասին է պատմվեւու, այսունանդերձշաբաղդոանքն սկսում է Մանմետիմաճվամբ,ապա ռբոշ բանասերներ(օո. Ն. Ակինյանը) եզբակացոելեն, թե պատմության մատյանի սկիզբը պակասէ (ն. ԱՅՇԻՆՅ ԱՆ, Ղեռնդ եՐոց, էջ 47-48): մենի պահպանելենք ըստ Կ. նզյանի ե Ս. ՄալԳլխակարգությունը խասյանիճբատաբակության (Ա--Խբ), ոբի առաջաբանումնշված է, թե գլխակա"գությունը նշանակվածէ ըստ իբենց մոտ եղած՝ 4584 (1668 թ.)

ՀԻՇԱՏԱԿԱԲԱՆ

ՎձրջացավՂեռծգի վարդապետությունը Թորդոմի տան 5|, ժամաւսակագրության մասին Տեր Շապու«Բագրատունու 4րամանովի փառս ն ի գովեստ ամենասուրբերրորդության,

որն

է օրՀնյալ

Տերր

Հ

Համա Լավ

այժմ

ն

Մամ

միշտ,աժեն: իկ» քան ,

պատվավոր տոչմից,

ցանկանալով (որինակ արանից | ունենալ, իր արդար ունեցվածքիցտալով անպիտան գրիչ Սարգսիս՝ Հրամայեց ընդօե բենակել։Աղաչեմ,Հիշեցեք ինձ ողորմած Աստուծո առջե. նրան չհառք

ամեեւ ճավիտյանա,

ւ նշել, գլուխների բաժանման: Անճբաժեշտ գոշազոի

ոբ

ժԳ ճնագույն՝

Ժ: ղառբի3070 դարի ձեռագիոը(1902, Յ ա--130 բ) ն ընտի» ճամարշված (233բ--300 թ) ինչպեսնաե 5491 (1683 թ.) ե 3583 (ԺԸ զ.) ձեռագրեԱ--Խ՛ "ր ունեն հետեյալ (18):

Պլիագարգությոաը՝

ալ-մումեիքը,

9. Ամիր (իշխանճավաարաբերեն ամիրալ-մումինին տացելոց). այսինքն՝ խալիֆա աբշտահայտությանճայկական ճոռզնակի վերջավորությունընդունած ձեն Լ: Ղեոնղն օգտագործումէ նան իչխան տաճկաց նե իշխան հիսմայելիաբտաճայտությունները: Հետագայում Հովճաննես Գոասխանակեոտցին ճնաբեզ ամոբապետ ն պատմագրության բառր, մեջ ամիբ ալ-մումնիճը մոուագությանտովեց: Տե՛ս Ա. Տեբ-Ղեոնդյան,Գիտողություններ«ոստիկան»բառի մասոն, Պատմաբանասիրական հանդես. 1964, Ճ: 2, էջ 216 (նչ 18)։

Մաճմետըկամ Մուճամմադիբն Արդալլահը, ծնվել է Աշաբիայի 570 թվականինԿուբայշ ցեղին պատքաղաքումմոտավորապես նամեստ կանողմի ընտանիքում:Ծբիտասաող հասակումնախ եղել է ճոՑ.

Մեքքա

ճետ է Ասորիք վիվ, ապա առետբական քարավանների նանապաբհոողդել

ծանոթացելքոիստոնեական մովսիսական (ճբեական) կոոննէրնն: Ամուսնացելէ հարուստ այի Խաղիչայիճետ Ն վարել նբա առետբանան 610 լվանանեն սկսեց քաբոզելմի նոբ միաստգործերը: Մոտավոբապես էՐ անվերապանճնազանգություն ոբը պաճանչում վաձյան կոբոն, ալլաճին: ե

--ո54-.

ու

ՍակայնՄեքքայումընդունելությունչզտնելովն նեղվելու իշխող Ցմայան տոճմից՝ 6022 թվականինիր Բետնռողներիճետ փախավկամ ղաղռեգ (աշաբ. նիջոա) Ցասոիբ (ճնտադայոսՐՄադիչա). ոբտեղ ճիմնեց նավատացյալներինոր քամայնր: Նա պայքար սկսեց Մեքքայով Ասոիք գնացող քառշավանների դեմ նե վերջապեսմեքքագիները,նեղվելով, 630 թվականինՄուճամմաղինիշավունք տվին ազատ մուոք գաբծել ՄՆՐքա լտ.

ե

նա քարոզել.նոր կրբոնը:: ճապուղելէ Ղուբածը Մեռավ 632 թվականին

ճավատացյալՆԵՐիծ: րա-

նավոր ձեվ:

Մուճամմադի գովել է կենսագոությունը

-

՝

ւ

ճետթ

ոբ

յություն:

Բոր

ԲԱ Լե, Ւրտէօրջօ

է

արաբներն լՅԵՏ, Ա ք.

178.

:

նվաճումնեոի:

Սմար

հոգնած պատերազմներից

ու քայքայված Քյուգանդիայիե Սասանյան թվականինաբաբնեոըմտել էին Փաղեստին.իսկ 635-ին զ-ավել էին Դամասկոսը:Վճռականճանդիպումըբյուղանդական զորքերի հետ տեղի ունեցավ636 քվականին, Հորդանանի վտակ Յառմուքի ափին: Հեբակլ կայսեր եղբալբ Թեողոբոսի ճրամանատաբության տակ կովող 50 ճազաբանոց զուքը չախջախիչպառտություննեց ե նահանջեց մինչե Կիլիկիա:Այս ճակատամաոտում մասնակցումէին նաե հայկական գնդեր: Հույն պատմիչ Թեռփանեսըճիչշում է ճան Վաճաը զոբավառին: Աշորիքի նվանմանժամանակաչքի ինկան զոբշավարներ Խալիդ Իբն ալ-Վալիդբ ե Աջու Ռւբայդա իբն ալ-Տա:աճը: Միչագետքը նվանոդզորքի Բրամաշատար Սաադիբն Աբի Վակկասը 637 թվականին Կաղիսիյյայիճաղզատամաոշաում նաղթեցպարսիցՌոստամ զոբավառին:Այս անճաջողկովին պաոսիցկողմից մասնակցումէին Մուերեք շեղ Մամիկոնյանը հազարանոցզոՐքով ե Գրիգոր Սյունին` ճազաբ ճոգով (Սեբեռս, զլ. Խ. էջ 108)։ Այս պարտությունից հետո թշնամու ձեռքն անցավ Սասանյանների Տիզբոն մայրաքաղաքը, ոբբ կողոպտվեցե քանդվեց:

Իբանիզոոքեոը:Դեռ

Շարունակելով իբենց

«810

--1936.--

«»

Ծգիպտոսի հաղախադնե» տահավ յազանդիայի դաղաքը Գոթ մ եր (ԳԴՒՎԻ»): թաք

Արան "անոիիղ կաոնիզար է Մո, ում: 0սման աշտոննեբի "Դ ր Տոնի որ բե 9 իրեր տՇլաննեոե. Ւ ան ք թվով ակ ԿԵՐ բ են իվեր լ" մ ի, Ն այլ պատճառներով բ սպանվեց վեց ետ

ոնի

ՀԱԿ

տՑ Դեւի կամի թաբզմանության "

տաբբե

Հոռոմ

նշա-

)

ն

ժ

մ

ուն

առաջա

0ս

բառը ամբողչ է

:

մեջ պահպանելենք անչկա փոխարինողռոբնէ ճաբմար բառ: Դա ծագում է ինարգեՀոոմ (ճոռոմայեցի) թառից ե առբաբնեի ու մաճմեգտկանայլ ոում ժողովուղների մոտ օգտագործվելէ ձեռվ: Ըստ էության փոխա"ինում է այժմ գիտությանմեջ ընդունվածթյուզանղացի բառին (էլ 18)։ 8. Հեբակլ կայսոը (610--641) թեե Սասանյանիբանի դեմ ճաչող պատեբազմներմղեց. սակայն աբաբականխալիֆայությունից խիստպաշ տություն կբեց ե նրա օրոք կայսբությունըկորցոեցՊաղեստինը, Ասորի ե Ծգիպտոսը: Լը, ՎեբինՄիջագետքը ՖԸՀՕթոռՑատճւ՞ոռ, |, 363--368. Ա6չ18)։ 9. է կոչում ԿոստանդԲ-ին Ղհիռնդը Կոստանդին (641--668),որի ՓԲոՐ պատեբազմեեր տեղի ունեցան Բյուզանդիայիե խալիֆայությա միչե Հայստանումե այլուր (էջ 18)։ 10. ՕՐենսղի՞ր ասելով նկատիունի Մունամմաղին, որթ ճամաովում էբ մաճմեդական օբենսղբությանճիմնադիոը,քանիոբ մաճմեղական իբա-

փոփոխ, քանի

'

|

ք. 3--4.

11. Հայկականաղբյուբնեբում (Սեբեոս,Ղեռնդ) ճատկապեսրենղգծվում է ճՃոեանեի աջակցությունը աբաբնեբին,նշանց ճամառբելով նույնիսկաբաբ նվաճողների առաջնոողները: Բանը այն է. ու Պաղեստինի,Ասոբիքիե նգիպտոսիքբիստոնյա Բետա ազգաբնակչություն, զզված Բյուզանդիայիկոոնական նեղմիտ քաղաքականությունից, ղիմադոություն չցուցաբեբեց եվանողնեջին,ոռի շնորճիվ վեբջիններսճեշտուրյամբնվանեցինայդ երկիրը: ՆույնիսկՀաճետ՝ յոց իշխան ԹեողորոսՌշտունին ղաշինք կնքեց խալիֆայության ոբ

Հայաստան:

թվականինԱմո ի՞ն ալ-Աս զորավաբրմտավ Եգիպտոս, ոռի ղպտի միաբնակազզաբնակչությունը զզված էր Բյուզանդիայի կբոնական

ՄՈ:

ւ,

վագիտության (ֆիկճ) ճիմքըՂուրանն է ճամաբվել: Նշո մշո Ծշց, Քոլոշքքօտ ձս մոօքէ տստսիոճո, Ճ1ք6ւ, 1896, Ռչ 18)։

ճանապարհը Ասորիքիկողմից` նվաճողները բվականինմտան ՎԵբին Միջագետք իսկ 640 թվականին (Ցագիոա), նջանց մի գունդը ներխուժեցնան

:

Ւ...

`

ո՞ր

իբն ալ-Խաթթաբի (634--044) իչխանության տասնամյաթեետ աբաբնեորմեծ նվաճումներկատարեցին` թացքում մղելով եբկարատե 5.

"Ո

:

մահվանիցշատ Իբն Իսճակի(մեռ. 768) կողմից, սակայն նշա տեղեկություննեոր մեզ ճասել են Իբն Հիշամի (մեո. 834) վեշամշակումով: Առաջինօտաուզապա-.. տում պատմիչը. խոսում է նրա մասին Սեբեռսնէ, իբ ժամանակակիցը: Հետագապատմիչնեւիցնբա մասին տեղեկություններ են ճաղոբդելԳովմա Արծրունին. Մովսես Կաղանկատվացին ե ուրիշներ: ՆՐբա կենսագրությամբ զբաղվելեն բազմաթիվաոնելազետներ,ինչպես օբ. Գ. Վայլը, Մ. Գողֆոուա-Դրմոմբինր Ն ուբիչներ (էչ 18)։ 4. Արու Քաքբըր(632--634)հաջորդեց Մունճամմադ մաոզառեին ն կոչվեցխալիֆա՝ ճաջոոդ: Նբան ընտրեցին ճամայնքիմեմաճմեդական ծամեծնեոը:նբա օբոք նախկինումձնականոբենմաճմեգականություն բեդունած աբարական ցեղեոըապստամբեցին, բայց Հիջազումկենտբոնացած մանմեղական ե համայնքըկառողացավ խեղդել ըմբոստությունը ապաճովել Առբաբիայի միասնականությունը ոբպես մեկ պետությունխալիֆաճրա

ե ապա նա Քալածանքնեւից: Աբաբնեոը դյուրին Շվաճեցին.ե՞կիոջ մայբաքաղաքԱղեքսանդոիան՝ ոռբոշ դժվարությամբ մարն օցժպանվեց պարսիկ ստոոկի ձեռքով: հոն 2». էնչ օ77 օէ էհօ ՃՅԵՏ, ք. է39--168. (է: 18)։ 'Փ. 0սման (գթման) իբն Աֆֆանի (644--856) .օՐոք ժմաբիսկսած նվատումնեոր իբենց ավաբտինճասան: Ավաոշտվեց իշանականճանանգնենե Վերին Միջատի նվաճումընե ՀազկեոտԳ սպանվեց:Ատոշպատականի գետքինվանումիցճետռ աբաբականզորքը Հաբիբ իբն Մասլամայե զիլ65-ին ժամանակավորապես խավորությամբ նվաճեցՀայաստանը:Ասո"իմի Մուավիան049-ին գբավեցկ Կիպոոս կղզին ե ծովի կռաակալ կառավառիչ Աբդեմ: ա իօբ քնապես փխոուն էր: 0օու բր Ի բաո

--187--

մաշտում

ի ճեճովս Բյուպանգիայի: Սակայնայս ԵՐնույթ: ՍեբնոսիՆ Ղնոնդիմոտ նկաբագովում ճբետնեբիՄանա կողմ Եղած այակցություն է որպես միայն

կանեին (ե թ

(հաճտոռ)

1շ. Մադիամը կամ Մաղիանը Ճին դաբերումգանվումԷԲ Կաշմիջ ծովի ճյուտիսառեելյանկողմը: Մաղիամացիասելով Ղեռնդը պաշզապեսնկատիունի աբաբնեոին։Սա վբանաբնակճեթանոսցեղ էո Աբաբիայում:Քառաբան սուբ գրոց, Կ. Պոլիս, 1881, էջ 331: ԱՅՀոՅԱՑմ,Լօոօրղ, օք. 120, ոքսխ. 8. (է 19)։ 13. Հունացարքա կամ թագավոբաբտաճայտությունը ճայ պատմիչների մոտ վեբաբեբումէ Բյուզանդիայի կայսոին։ Տվյալ դեպքում ԿոստանդՔ կայսբնէ (641--668) (էչ 19)։ ԱՎ. Հայ պատմիչները տարբեր անուններովեն կոչել աբաբնեբին: է ճայ մատենագբուԱմենատաբածված ձեր տաճիկբառն է, ոբրը ձճատուկ թյանը: Այս բառը ծագում է իբանական (պաճլավեռեն)էո ձեից է աբշաբ ն վազան (Հ. Աճառյան,Հայոց լեզվի պատմուո՞րը նշանակում թյուն, Ա, Եբեան, 1940, էջ 287)։ Այդ բառիցեն Տաճկացեբկիո ն Տանկաստան (Աբաբիա) ձները: են նաե Սգտագործվել բոլոր քբիստոնյաժողովուրդներինճատուկ Ն եբբեմճ հետեյալ ձնեբբ՝ իսմայելացիք (Իսմայելիոբդիք), ճագաբացիք նան սառակինոսներ է ձեեոը: Սառակինոս ձեր գալիս ձին ճունական ն ճռոմեականմատենագբությունից։Իսկ ճագաբրացին իսմայելացի են կոչվել առաբնեոը,ոբովնետեըստ Աստվածաշնչինբանք ծագում են ԱբբաճամիՀագարկնոջիցծնվածԻսմայելից (իսկ ճրեաները՝նբա Սաշա

կնոչիգ):

ՎեՐոնիշյալչորս բառերի (տանիկ, Իսմայելիոբգիք, նագարագիե սառակինոս)ճայ մատենագիոնեոի (Սեբեոս, Անանիա Շիբակացի, Մովսես Կաղանկատվացի, Ղեռնդ, Թովմա Արծբոնի, ՀովճաննեսԴբասխաճակեոտցի,ՍտեփանոսՏարոնեցի,Գոիգսբ Մագիստրոս,Մատթեոս Ոտճայեցի ե այլն) եբկեռշումառաբ նշաճակողճիմնակատն բառերն են: Իսկ աբաբ կամ աբաբացիբառեորքիչ չափով օգտագործվածենք գտնում Թովմա Արծրունու, ԳրիգորՄագիստոոսին ՄատթնոսՈտճայեցու մոտ (էլ 19)։ լթ. Ղեռնղիգրաբար բնագոբում «նէն» բառը, ոբով ճեղինակրճանախ է կոչում աբշաբնեբին, ըստ նաբմաբշության թառգմանելենք կողոպտիչ (ինչպես թառզմանել է Ք. Պատկանյանը՝ կամ ավազակ ե

ԼՔՅՆԱՒՇՈԵ)

ավառառու(էջ 19)։ 16. Հավանաբար էչ ՑՏարմուքի ճակատամաշտինկաբագոությունն 636 թվականիօգոստոսի20-ին աբշաբական զորքր ճաղթեցբյուղանդացիՇԵբին Հոբդանանիվտակ Տարմուիի ափին: Իբոք, սաստիկտապը մեծ ՂԵչափով թովացոել էՐ ճույների Ն դաշնակիցների մառշտունակությունը: նկաշագրածդեպքեր Ցառմուքիճակատամառտին վեբաբեռելու նա նշում է, թե մյռա տարում օգտինէ խոսում նան այն, աբաբնեոը Իբոք 037 թվականինԿտդիսիյյայիճակատանազթեցինպասիկնեբին: սա

վոնդի

(չ

ոբ

ՀՀո...

,

19)։

տւաբնեռը ճաղթեցին:ՒՐԼէ, ԷՈՏԷօ17օք

էհօ Ճ:2Ե5, թ. 152--153.

17. Սա ՀազկերտԳ է, որբ Մերվի մոտեւքում սպանվեց651 թվաքեած ժամանակսպանեց մի ջաղացպան, կանին:նոբան որբիմոտ ապաստանելէՐ (էչ 20)։ 18. Ճիշտ է նկատումԿ. Շաննազարյանցը, թե այս թիվը (481 տառի) չի հճամապատասխանում Սսսանյաննեբիիշխանությանժամանակաշոչանին, ռբը տնեց 224--651 թթ., այսինքն 427 տաբի: Ըստ նբա, այս թիվր ճաշմաբում է Արշակունյաց տիբապետության շոչանին(250 մ. թ. ա.--224, նրա մոտ 356 մ. ք. ա.-226), սակայն այս դեպքումես ստացվումէ 474 տարի: Լոն կայսեբ նամակիվեբջումճիշվում է, ոբ պարսիցտիբապետություն, տնեց 400 տառի: ՂեոնղինհախոողողՍեբեսսիպատմությանմեյ տրվածէ ՇԽԲ (542) տառի(Սեբեոս,140) (էչ 20)։ 19. Մաբացավաններ (աւանսՄաբաց) ճավանաբաբ Աբաքսիցձաբավ ընկածշոջանումեն, Կաբմիրզետիշուոչը, Մաբակեբտ քաղաքիկողմեբում (էլ 20)։ 20. Հետաքբքբական է ՋՁոպայի հիշատակումը,քանի ոբ Ղնռնվին մոտ չի հիշված: Հավանաբաշ նախոողողձայ մատենագիրների այդ ծամանակ առնտաբական ճանապարճների ոբոչ ճանգույցէ եղել այս ճինավուրց հայկական ավանը(էջ 20)։ 21. ԹեողոբոսՌշտունինէ դարի ճայոց պատմության ե ընդճանբապես ճայ միջնադարիկարկառունդեմքերիցէ: է դաշի 20-ականթվականնեոինեղել է Հայաստանիպարսկական ժաճատվածիսպաբճապետ Քագբատունումարզպանության Վաբազտիբոց ուներ, ոբ նրա առաջաոկությամբ մանակ: նա այնքան ճնեղինակություն 628 թվականինընտովեցՔբիստափոր Գ կաթողիկոսը: արեՎաբազտիոոցի մուտք ճեռանալուցճետո նա դարձավմաբզպանական իբաՀայաստանի կածկառավա՞իչը:

639 թվականինօգտվելովԲյուզանդիայի նե հբանիարբաբնեբից կբած ե արբեմտյան պարտություններից Հայաստանի Հայոց պատոիկ Դավիթ Սանառունու նա միացոեց Հայաստանի արբտաքսումից` բյոպանղականե ե պարսկականճատվածնեոը ստեղծեցՀայոց իշխանապետություն: Այդ է է՞իվանկախ յ : յոց իչխանիկողմից: Սակայն ԹեռղոբոսՌշտունուկազմակեբպածպետականությունբ՝ իշխանապետությունը ղեռ թուլաճոդ էբ, քանի ոբ ճայ նախառշաբները չէին կամենում եբկոում տեսնել կենտոոնաձիգ իշխանություն640 թվականին, եշբ առբաբնեոը իոենց առաջին արշավանքը կատարեցին,Հայաստանը պեաք եղած դիմադրությունը ցուցաբեբել։ Այսուճանդերձ չկարողացավ Կոստանդկայռոր առբաբների առաջխաղացումը կանգնեցնելուճպատակո ԹեռղոբոսՌշտունունտվեց պատոիկտիտղոսը:Թովմա ճույն զորավառշը նրան ե խարդախությամբ կալանավորեց տաբավԿ. Գոլիս, սակայնշուտով Ն պատվովվերադարձավ: արդարացվեց Թեպետաբաբներիդեմ մի քա-

աաա

8 Նոր

--139--

Ի

մերթ

մի փոխարեն(ժամանակավոշապես) Վարբազտիոոցի (ն ռչ Սմբատի) Հայոց իշխաննշանակվելը դնում է 640-ական թվականներին: Այս Սմբատը հավանաբար 800-ականթվականճեբին ապոածանձնավորություն է (էջ 24)։ ՅԼ. Թեռդոբաս Ռշտունինայս դեպքերի ժամանակ(000-ականթվականնեոին)արղեն վաղուցվախճանված էր, ն Ղեռնդը, մեջ է: շփոթության Ֆա Սեբեոսից կամ գուցե այլ աղբյոչբից քաղած տեղեկությունը սխալ է տեղադբում(էչ 24)։ 32. Հայոց կաթողիկոսՆեբսես Գ Տայեմինկամ Իշխանեցին (641-061) մեծ ճեղինակությունէՐ վայելում Հ այաստանի քաղաքական կյանքում: եողմնակիցլինելով բյուվանդական կողմնորոշմանե քաղկեղոնաչ կանության,նա ճանախհակասության մեջ էր ԹեռղոբոսՌշտունուճետ: Ս. Գոիգոո Կառուցելէ Վաղարշապատից ոչ հեռու եկեղեցին,որր Բայտբի է Զվաբթնոց(ճբեշտակնեբի եկեղեցի) անվամբ:Եկեղեցուայս եբկակի բացատովումէ Սեբեռսիայն տեղեկությամբ, անվանումը բե եկեղեցին կառուցվելէ ճանուն Ս. ԳՐիգորիճայտնիտեսիլքումեբնացածճոեշտակների (զոսաբթունք նչանակումէ ճեշտակներ): Ըստ Սեբեռսի սա այն վայրն էր, ՏՐդատթագավորրընդառաջելավ Գոբիգորին, ո՞ր զաութ

իս ԷՐ Վաղարշապատ (Սեբեռս, 120)(էջ25): 33.

ճշ

Ծզիդ (Ցազիդ)Ա խալիֆանիշխել

26)։

է

680.083

Կասպիցծովի ճյուսիսա-առեմտյան կողմերում: է ղառում կազմնցինպետություն, որր կոչվում էՐ խաքանություն: Մինչե Բ դարի սկիզբընոանց էբ Սամանդւաոը մայրաքաղաքն (ԴՊաղառտանում), իսկ ճետո Իթիլը` Առոբին Վոլզայում: Խազաբշական պետությունըընդնարբումնեի մեջ էՐ Սասանյանիբանի հետ` դաջնազիցլինելով ԲՔյուզանդիային. Հետազայում նա պայքարում էՐ աշաբակածխալիֆայության դեմ, ղարձյալ դաշնակցելովյուզանդիային: Խազարներըգբավել էին ամբողչ ճյուսիսային Կովկասը, Ղբիմի մի մասը: Հաճախէին նեշթափունցումԿովկասյանլեռներից ճառշավ, ասպատակելովմեոձկասպյան շշջանները(Շիբվան): է դարում ՀսԿյոշ իշխան Գբիգո Մամիկանյանը Իաբայհլ վառդապետիգլխավոբությամբ պատվիբակություն ուղարկելով ձոնեբի Ն խազաշնեռիմոտ, փորձեցքթիստաճեռ»թյան դարձի բերել այղ վայլբենիգեղեբին, սակայն սոսկ ժամանակավոր առդյունքնեւի ճառավ: Քրիստոնեություն, տաբածելու գործում ռոոչ ճայոդության ճատավ Բյուզանդիան,որը նույնիսկ 7 եպիսկոպոսական վիճակնեբիցբաղկացած 'մետոշոպոլիտություն հաստատեց,ոշոնցից մեկն էՐ Իթիլի եպիսկոպոսական աթոռը: Մյուս կողմից խալիֆայությունը պայքաշ կո մղում խազառշնեբրին ստիպելու ընդուել մանմեղակաճությունը:։ Սակակն խազարներնըստ էության այս եկու կբոննեոից ռչ մեկր չբնդունեցին, Դ այլ նախընտրեցինմովսիսական.(ճբեական) կոռնը, ռո դարում նրանը խաքանի կողմից պետականկբոն ձհայտաբառրվեց: Ամեն կողմից ճարռձակումնեոի ենթարկվելովՆ ունենալովնեջքնապես կառուցվածք, թույլ խազաբական պետությունըԺ դարիվեշջում քայքայվեց: ՇՕ8. 8ՇԼ տեռ. 1. 158, Լ. 1974, Ճքո2ԱՕ808,Ճ232քշդնն Խշրճքշլ, ՇՐք. 483--484. (նչ 26)։

աջարական

թվականնեին

34.

Աբղ ալ-Մալիքխալիֆան(685--705) աբաբական նճզորխալիֆայության ի՞ականկազմակերպիչն էր: Վեր տալով իբն ՋուբայԱբդալլաճ նա ոի ապստամբությանը, միաձույլ պետություռ, կազմակեոպեց որի ձգվում էին Ատլանտյան սաճմաննեոը մինչե Հնդվաստան: օ վկիանոսից Նշա օբոք արաբեոենը պետական լեզու դարձավ,սկսեցինճատանիլաշաբատառ դբամներ`ոսկի, արծաթն պղինձ, կանոնավորվեց ե ավելի խիստ դարձավճառկայինդբությունը: ՆԲա »շբոր հայտնի դաբձավաբնելյաննաճանգնեբի դաժանփռխաբքա Հաջջաջը (էջ 56)։ 35. ԽոսքըԱբղալլան իբն ալ-Ջուբայոիապստամբության մասին է, ոբը ծագեցնախքան Աբղ-ալ-Մալիքի իշխանության գլուխ անցնելըեճնշըվեց նբա օբոք (էչ 26)։ 36. Առբուճի տանաշը (Ս. Գբիգոո)ճայկական նշանավորկռթողնեբիցէ: Նբա վբա գտեվող չինաբաբականտարճանտգրությունը ե ճայ մատենագիոնեոի (Ղեոնդ, ՀովճաննեսԴբասխանակեբտցի, ՍտեփանոսՏառռնեցի, Ասողիկ) տեղեկությունները վկայում են, ոբ կառուցվելէ է դաբի 80-ականթվականներին, Հայոց իշխան Գ-իգոր օրոք: Տաճառշը Մամիկոճյանի ՇԵրսիցծեփած է ե ունի ոբշմնանկարներ: 1948--1951 թվականնեջին տաճաոիճառավ-աբնելչան կողմում պեղումն. բի ժամանակբացվեցինԳոիգոբՄամիկոնյանի կառուցածպալատիավն-

38.

Հայոց իշխան Աշոտ Քագբատունու(085--689) տաբինեբինՀայաստանըպանպանեց իբ անկախությունը:Աշոտի նստավայոն էբ ԴաՐույնքր (կամ Դաբիւնք),որը դբանիցճետո մոտավոբապես ճառշյուրտաՐուց ավելի մայբաքաղաքի դեր էբ կատարում,քանի ոբ ՔԲագբատունինեԲՐ. աստինանաբաո ավելի ե ավելի էին իբենց ձեռքում կենտբոնացճում եոկոիիշխաճությունը (էր 27)։ ՅՑ. Ղեռեդի բնագոում ՀՈՌՈՄՈՑ բառր ձ. Շաննազառյանցը ճամաբում է տեղանուն փակայնՔ. Պատկանյանը նշում է, ռո իշավացիոբեն այդպիսիտեղանունչկա ե խոսքը ոռոմնեբի` բյուզանդացինեբի կատաբած չաբազոոծությունների մասինէ: Ոճոատտհ, օոք. 135, ոքոււ. 60. (եչ 27)։ 18. Հոատիանաս (նիջա է Ցռատիքիանաս Ք) կայան իշխեց նախ 085--095-ին, ապա 1706--7էԼ: 692 թվակաճիննա վերսկսհցընդղեմ, բայց պառտությունկրեց (էչ 27): Ճատված պատեշազմըբ առրաբնեբի 41. Քետո ԲյուՀուստինիաճոսին անելուց ե աքառոռելուց գաճընկեց՝ զանդիայիկայս» դարձավէեռնք՝ Լեսնտիոսը(896--698) (էչ 27)։ 42. Սովակալ Ափսաիմաոոսը դառնալովկայս» (688-786) կոչվեց

ճաբտաշապետության

՞

բակնեոր:

-

(Վ. ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՑԱՆ, Վ-Իղ ղառի աշխաբճիկնաբշտաբապետությ-սն ՀԾՀ ԳԱ Բառ. վիտ., 1958, 768) ճուշարձան. Տեղեկազիբ (ե 26): 37. Խազիբներր Ե՞բեան եկան Արնելկամ ավելի ճիչտ՝ խազաբնեբը յան Ծվբոպայում, ճռնեի առշավանքից (Դ դաո) ճետո թափառումէին մի

նոր

149.

-հ..

48. Ըստ Լեոյի, այս վայրր Քազբնանցի Ս. Գբիգորբ վանքն է: Հայով Բ, էջ 325 (էջ 30)։ պատմություն, 49. Աբու Շայխ իբն Աբղալլաճն էր (01-անձնավորությունը ճետագայում709), ոոբնԱյսառաջինոստիկանը դաբձավ Առշմինիայում:Նրա մասին խոսում է Իբն ալ-Ասիոր (1եո ՀԼ-ՃԼԵ, 1, 84)` ճիչելով, սպանվեց ե Ասողիկրնրան ճայերի կողմից: ՀովճաննեսԴբասխանակեբտցին կոչում են պարզապեսԱբղլլա՝ հոբ անունով (Հովճաննես կաթ.. 120, Ասողիկ, են ճջ 31)։ 101): Գուցեսբանք տարբերանձնավոռություններ 50. Ինչպես է, դժգոհ նախաբաբնեոր հավաքվելէին ՎասպուԲականում, ապս Վանա լճի հլուսիսում գտնվող Առեստակողմի վբայով անցնում Հայկականպարի ճարբավային փեշեոով ե ճասնում Ուղհոյ կամ 44. Ուղայոյ (Ուղայեոյ) գյուղը Մասյացոտն զավառում: ԹԵՐվելով դեպի ՏբուեղըՔովղաբիայի խան Տեռւվելնէ ե կապ հասնում Տե՛ս

ԵՐԵՄՅԱՆ,

են Ակոռի զյուղը: չունի խազաբշաց խաքանիճետ: Խազաբնեռի մոտից վերադառնալիս ե Տիբերիոս Պ, այնպես,ոբ մեբ բնազբումԱփսիմերոսը. Տիբեբր(Տիբեռիոս) տարբերանձնավորություններ ճամառելը ճավանաբար ԳՐիչնեբի ձեռքովկատարված աղավաղում է (էչ 27)։ 43. Գ Թեողոսըկամ Թեողոսիոս կայսբ դարձավոչ թե ն Տիբերիոսին, ճաջոոդելով Լեռնտիոսին այլ Հռատինիանոսի երկրորդան. ճետռ: զամ գաճրնկեց առբվելուգ Վերջինիս ճաշորդեցնախ ձայազգիՎարդան Փիլիպպիկը Բ (11713), ապա Անաստասիոս (713-715) ե վերջապես սույն Թեռղոսիոսը, որի ձեռքիցիշխանությունը Տախլեց Իսավոյան Ըըստության ճիմնադիբԼեռն Գ (117--141)։ Ս6ոօքոտՑու 11, Շրք. 46-48. (էչ 28):

Անա)

:

ոբ

երեում

-

(201/702--:8)

Աա

Աա

Հա ք

Բանք Աոախառնմուոր,

րարը

աանի"

բայց Հուստինիանոսի քաշվեցին, կոկին գանրնկեց լինելուց ճետո

Տէ

վելն ասպատակեց մինչե Կ. Պոլիս։ 716 թվականին,երբ աբաբնեւը պաշառչլ էին Կ. Պոլիսը, Տեբվելըճայտնվեցնբանցթիկունքում, ստրպելով ենաճանջել:Ըստ Թեռփանեսի, Հուստինիանոսը խոստացելէՐ Տեբվելին իո տալ, իսկ Ղեռնդը գրում է. թե ՏՐուհղըժուստինիանոսի աներն էր: Սակայն գրաբարումաներ նշանակումէ նան աճերձագ: Ս2րօքու 8232 11, Շք. 45, 46, 50. ՃքոճաՉԱ08, 197 ոքոսւ. 10 ՔՇԼՕքիտ 44389, քք.

ԵՐԵՄՑԱՆ,

Կյան

0. ա

Թեռփանեսի Ժաման : անակագճություն,

է

թաոգմ. Հ.

| |

|

|

Քարթիկյանի (ձեռագիո),

|

45. Սմբատ Քագբատունին Հայոց իչխան էբ դարձելՆեբսեճ ԿամսաՐականիցճետո 693 թվականին, այն տաբում, Եր բ արբաբնեոըր սկսեցին Հայաստան իշենցնոր աշջավանքները ) (եչ 29):3)։ 46.

.

Ա Աբդ

Մալիքիտասնվեցերորդ տառշին 701 բվականնէ,

ալ-

դ.

ճիչի

որք

Դ

Իր

էբ Վաճան

«Ցոթդեյանը»:

29)։ Թաճմետը Աբդ ալ-Մալիքխալիֆայիեղբայբ մամմադ իբն Մու Ր բվականին նշանակվելէր Աշմիճիայի որ է (Մառան):մերձկասպյան շրջաններ Դառբանդ), ՄԻ Վեշին մազե ( փոխարքա: ԱտՐպատակաճնի Իր վ զրա): բվակածին Ժաջոոգ առդեն սկեց Հայկական զ ոդին Լոր" ճ աք նանի պաշտոնում մնաց «ոջ ազանի (ե թ) ո Մ

:

1839, 8. 1,

ք.

ի

ն

ո՞շր

այատռան,

,

ե

,

անումը:

6:

նյգ

նա

էՐ ապստամբ բ ճայ1 նախաբարշնեբի պս

Հայ նախաբաբնեորթեն. սկզբում նպատակունեին պարզապես հեռանալ հողերից, այսունանդերձ.հշենր՝ , աշաբական տիբապետության։ աբաբնեբր,ճետապնղելովնրանց, ստիպեցինճակատելՎաբդանակերտու ԱպստամբությունըտարածվեցՀայաստանիտարբեր շբջաննեբում: Ձարմանալի է, եբբ հայ պատմիչնեորչեն ճիշում, որ ապստամբճայեբն սպանեցինաբշաբ ոստիկանԱբու Շայխին,ինչպեսնաղոողումեն Ժ դարիպատ17, 84)։ միչ Քուֆին Ն ԺԴ ղառի պատմիչԻբն ալ-նսիոր (1եռ «Էիր, տեղի ունեցած դեպքերըցուց են տալիս, թե զավառում Ռշտունյաց ինչպիսիվճռականպայքարիէին դուռս եկել նայ ապստամբնեոր նվաճողներիդեմ (էջ 34):

|

54. ՍաճակԶոբափոշեցի կաթողիկոսր (877--703) Հայաստանի Է կյանքում կաբշնոբ դեր խաղաց: դաշի,վեջի ն Ը դարի սկզբի քաղաքական Աշակերտելէ ԹեռդորոսՔորենավորին: հատ ոբոչ տվյալների,Հուսգեբի տաբավնշան Կ. Պոլիս, ժամանակ տինիանոսկայսոր իո արշավանքի

ի

«-144-Ր

քամար,

,

աբաբ

Ար արի ոզանդացի Հայքը, ոբի իշխանն նվաճեցին որն Ղիօօքհճուջ աե Օհւօոօքոճքուն,Թօոռ,

նտատբմարապաստան պ

54.

օտար

(101--702)թվականին ճպատակեցոեց Հայաստանը: (եռ պատմիչ վկայում է, ԲԸ Թեռփանեսը Խմ

թն հանդեպ

Տայքը չը

աստատվում աղբյուրներիվկայությամբ: ԿբթվականըճպատմիչԻբն ալ-Ասի՞ի, իբն ՄՐուանը Մուճամմադ է նան

Շուշանը

(անի ոբ խալիֆայությանզորոքեբին անմատչելիէբ: Մյուս կողմից, լիննլով Բյուզանդիայինսահմանակից,ճնաբավորէբ այս ճանապարնով վեոչինիս ճետ հաղոոդակցել (եջ 34):

արաբների կողմից Հայաստանը վերջնականապես նվաճելու տարին է: բ ստ

տեղի է ունենում Աբաքսի (նբասխի) ափին մոտ: գտնվող Վաբդանակեբտ գյուղում. այժմյան Մարզաբայիզետանցքրի Աշխարճացոյց, էջ (նջ 32): 51. Ըստ եբնույթին, Կամսարական իշխանունիէր: Նրա ցուգաբեբածվեբարեոմունքը վեճանձնությանմի բագառիկօբինակէր պարտված անարգ ոբր, սակայն, ընղունակ չէր գնարատելու մեծաճոգությունը(էչ 99)։ 52. Տայքր Ը ղարում մեկուսացածվինակում ՆԸ: Թեն պաշտոնապես գտնվում էՐ Արմինիա նանանգիկազմում, այսունանդերձըստ էճւթյան անջատվածէՐ հայկական մյոս գավառննեբից։։:Նբա մեկուսացմանը նպաստումէբ նան նբա հայ ազվաբնակչուքյան մեջ քաղկեդոնականուտարածված լինելը: Վ ան ե ան

--148--

Պատմություն 10--Ղնոնդ,

ակայն երկուտարուց վեշադարձավ:Հովնաննես Դբասխանակեբտցին վկայում է, ռր Աբղալլաճոստիկանըճրան ն Սմբատ Բագրատունուն շրղթայակապտաճել էՐ Դամասկոս(Հովճաննես,էչ 120)։ Եթե նա նույնիսկ տառվել է Դամասկոս, դեպս, 703 թվականի ճամենայն դեպքերիժամանակ արդեն վեբաղարձելէ Հայաստան: Հ.

ԱՃԱՌՅԱՆ,

(նջ 35)։

Հայոցանձնանունների բառարան,

Դ,

եչ 356.-357

՝

ոչ-ման-

55. Աբաբական խալիֆայությունը իո նվաճած եռկոներում մեդականազգաբնակչությանը տալիս էբ պայմանագրեր` ոբոշելու ճամաշ ե երանց հողատերիշխանների ե այլ եկեղեցու կալվաձատիշական իշա-

վունքները: Մունամմադ իբն Մբուանի տված այս

ցան նախկինկայսերականատիբույթներին, իսկ Միջագետքում՝ կալվածներին: առայի Իբանում Ինաոբկե, աբաբնեորբախվեցինպարսիկդեհկաններիճ̀աղատեշ իշխանների,դիմադոությանը, բայց քանի ոբ վերջիննեբիս մի զգալի մասը նվաճումիցմի քանի տասնամյակ անց առանց մեծ դիմադբության աստինանաբաբ աբեց մանմեդականությանը, ստեղծվեցմի յութահատուկ համաձայնություննվաճողներիՆ նրպատակնեբի միջն: Դշությունը բոլորովին այլ ԷՐ Հայաստանում:Գալով Հայաստան՝ վաչկատունառբաբը բախվեց հզո ն ազգային, կբռնականու բավական ունեցող քողատեբ ազեվականությա ինքնութուլնություն որը բացարձակապես տրամադիրչէր ոչ մի զիջում Այս վիճաՖԲ ե առաչին ճակազդեցությունը եղավ հայ ճախաբաբական տոճմեբր իբենց ճեֆյալ գնդերինեա ամեճաբիոտ ձնով բնաջնջելու փորձը: ՍմբատԲՔագշատունուՔառձակումիցե ԴՐաշպետի Օգտվելով Բայերի համաբ անճաջողընդճարբումից, աբյունաբբուփռխաշքաՄումամմադ իբն Մբուանըկամեցավիոշագոբծել ճայ նախարարներին ոչնչացնելուիր ճին ծբագիոր:

արքայ

մշակութային

ճբան եբղման ի ձեռն կոչված պայմանագիոր ապանովումէՐ հայ եկեղեցու ոբոշ իրսվունքներըե առաջին հեոթին գործունեությանազատություն էԸ տաբշվում նայ եկեղեցուն կամ ընղճանուր ձեով «հավատի ազատությում»: Սակայն այս պայմաճնագիոր ղեռ շատ քիչ բան էո ե, ճետաԳբոյ»

կատաթել:

կը խալիֆայության համառ աննախադեպ

տալիս

:

օբոք խալիֆայի (717-720), Հայոց կաթողիկոս Հովճաննես 0ձնեցին՝ երեք Դամասկոս, ուղեոովելով բան խնդբեցխալիֆայից. նախ, հայեբիբոնի ճավատափոխություն չկատառել.Եբկբորդ«զազատու-

գայում,

Օմար

թին եկեղեցոյ ինդ նաբկաւմի դնիցեսն մի ինչ առնուցուսյեբիցանցե

ի սաբկաւագաց»: Այս պայմանըվեբաբեբումէր ճայ

ՆախճավանիՆ Խբամի բաբբաբոսական գոբծողությունների նկաբագոությունըտալիս հն ոչ միայն հայ, այլե բյուզանդացի,ասոոի Ն առաթ

եկեղեցինճառկերից պաճելուն:ԾՐբորդ,խալիֆայության մեջ. էլ լինեն` քշիսթոնյանեբը պաշտամունքի ազատություն ունենան: Խալիֆանկատարեցկաթողիկոսիխնղբանքը,տալով գրավոր պայմանագիբ ե կեքելովիո մատանիով։ ԿԻՐԱԿՈՍ ԳԱՆՋԱԿԵՑԻ, էջ 68: ազատ

ուր

պատմիչները:

Եկեղեցին.վանքերն վանականկալվածները ճաշկեբիցազատ պաչելու հարգում մանմեղական իբավագիտությունը միշտ չէ որջ ճստակէ աբտանայտվում:Վեռջին հաշվով այս բոլորը բաբաբեբական էբ ե անհրաժեշտէբ միշտ կնքվածպայմանազոեր ստանալ հարկատվության շատ հառրզերճշտելու համար: ու

Տե՛ս

Ա.

ու

(/8գսել,

ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՑԱՆ,Հայ ժողովոդիիրավական վիճակըխալի-

ֆայության ներքո, «էբաբեբ», 1975, Բ 4 (նջ տիբապետության 37): 56.Նվաճելով Օմայանխալիֆայությունը Հայաստանը, ուներ նպատակ

ազատվել

ազնվականո

ազնվականություից,

քայ նռզատեր որի գոյության ճետ չէ կաշող ճաշավել: ՆախքանՀայաստանճասնելը` արաբները նվանել էին ազգաբնակչություն ունեցող եգիպտոսը, Պաղեստինը, Ասոբիքր,ն Վերին ոբոնք Միջագետքը. գբեթե չունեին տեղական ճողատեր թյուն: Հիչյալ երկրներում ճարյուրավոբտաբիներ տեող նոոմեականե բյուզանդական տի՞ապետության վաղուց էբ տեղաընթացքում կան ճողատեբդասակարգը,ե ճողեբի մեծ մասը դարձել էին կայսեբական տիբույինքր: Եգիպտոսի բնիկ քՐիստոնյա ազգաբնակչության (ղպտի) ե Առորբիքի Վերին Միչազետքի ասոբինեբիճռղատեբիշխանները այնքան փոքբջաբթիվ ուժ չէին էին. որ քաղաքական Նման ներկայացնում: պաԲազաներբում նվաճելովայդ եբկբնեոը,խալիֆանեոը ճեշտությամբ տիբա-

ՄոմամԱբաբ պատմիչՅակուբին(Թ դաբ) այսպես է նկաբշագոում «նա արշավեցՀայաստան, մադ իբն Մոուանիգործունեությունը. ոռի ժողովոռղը ապստամբելէ. կոտոբեց գերհվաբեց:Ապանամակգոեց եոկՐի ազնեվականնեբին, ոբռեց ազատներ (աճբառ) են կոչում. Եբաշխավոռան Գրո(աման) տվեց պատիվեեՐխոստացավ:Նբանք հավաքվհցինԽլաթ գավառիեկհղեցինեբում:Նա հբամայեցեկեղեցիների չոտչը վառելափայտ ճավաքել, նշանց վբա դոները փակել տվեց. ապա եկեղեցինեոինկբակ տվեց ե բռլոբին վառհզ» 1, 272): Սակայն շուտով խալիֆայությունը փոխեց իո քաղաքականությունը, ե դեպքեթիընթացքըցույց տվեց, ոբ ճայ ճողատեր մեծ կոբուստներ կոբնլովճանդերձ, իո գոյությոնը պանպանեցընդճուպ Թ դաբի մինչե Հայաստանի անկախության վերականգնումը Ե՞կոոբդկեսում:

Ա. ՑԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ,

Հայ նախաբաոբնեբի ճողատիբական իբավունքղդ. «Պատմա-բանասիբական ճանդես»,1974, 76 4 (էչ 37)։ ները 57. Հոռգ բառի փոխառություն է ճունաբենիցե նշանակումէ ոռճիկ: Նույն իմաստով ունի նան խածիթայբառր (զլ. ՀԱ): Սա այն գուՂեոնդը մարն էր, ոբ ստանում հայ նախարբաբները էին իշենց գնդեբր պանելու

ք-իստոնյա

1--8-ող

ազնվականուքայքայվել համառ: Հ.

--146--

ԱՃԱՌՅԱՆ,

Հայերեն աշմատականբառաբան, Դ.

եչ414--415 (չ 38)։ 58.

ու

ւ

Սբնան,

1930,

՝

Նվաճումնեբինենց սկզբից արբաբները տեղականոբոշ հողատեր իշխաննեոիտալիս էին պայմանագրեր (աբաբ. անղ, ակղ, աման), ճանաչելով նբանց ճողատիբական իբավունքները:Ըստ Բալազուբիի, աբաբ --147--

զորավարիյադ իբն Ղանմը Խլաթիպատճիկին (Մամիկոնյան) պայմանագիո տվեց, նրա ճանաչելով ձողատիբական Նման իրավունքները: պայմանազբերիմի ամբողջչարք 654 թվականին Հաբիբիբն Մասլամանտվեց

Ն Մոկաց պատիկին, Վասպուբականի պատոիկին (Արծոունի) Քազրնանդի

տիբոչի (Քագբատունի):

իբավագիտության մեջ Մաճմեղական

(ֆիկճ), եբբ խոսվում է հողի մարսեփականհողերի ճամաբ մեդական հողատեբրվճարում ԼՐ տասանորդ(ոբ): Մաճմեղական նշանավորի՞ջավագետ ԱբուՅուսուֆը զոում է. որ ոչ մաճմեդականը (զիմմի) է կաշող ունենալ հողային այն պայմանով, ոչ թն թեթն տասանո՞ղ,այլ ճողանաոկ (խարաջ): Նման ղեպքում ոչմանմեդական ՛Քողատեր իշխանը ստանում էր քատուկ պայմանագիր: Հայ նախաբաբները տիրում եին իրենց գավառներին՝ նման ստանալով Ժ պայմանագրեր: ղառի առար աշխարճազբագետ Իբն Հառվալը է գրում հայ նախաբառների մասին. «ՆՐանք հենց սկզբիցպայմանագրեր ունեին»: Ապա ճիչում է, ե 0մայաննեբը տվել էին նբանգ նոԱբբասյաննեբը ղային սեփականությունը որի դիմաց նրանք ճանաչող պայմանագբոեո, պոոտավոբվել էին

սեփականության մասին,նշվում

է,

ռբ

սեփականություն

ոո

վճաշի

ոբ

ճառկ վճառել:

ՀԱՇԷօԻ6 1Եղ Է

Օքստ Օ6օՋոքհլսող

1838,11,343.

14:21, Նստմսու ՑՅԵՅՕԼԱՊ,

Աբդալ-Ազիզ ոստիկանի տված պայմանագրերը հայնախաբաբնեոին հոաշխավոբում էին նրանց իրենց ժառանգական իբավունքները ճողերի է վբա: ՀետարբքբականՍամուել հիշած այն պայմանազիոը, Անեցու էՐ Մաճմետը (Մուճամվադ իբն Մբուան): Հավանաբար, ոբ

նայեբին տվել

հենց Արդ ալ-Ազիզի տված պայմանագիրնէ: անմոռացե՞դմամբ կնքեացմուբճակ ճամարՀայոց աշխարճիս՝ ն ձակ ունել զՐՐիստոնէութիւն վաճառեաց նոցա զճաւատսնոցա, յամենայն տանէ. առեալ Դ դրամ ե Գ մոթ խոբբալե ձիատոպոակ մի հ պաբան մի մազէ ե ձեռնաբաբ մի: Իսկի ե ազատաց ն ի նեքաճանայից ծելոցոչ Քբամայեաց առնուլ (Ս ամու զնաոկն: էլ Անեց ի, Հաւաքմունք ի զշոց պատմագոազ, 1892,էջ 82։ ՊԼ Խզո Վաղարշապատ, Թ6րՇհծող,ԼՅ սա

«եւ

թԹոՕքոլծեծէծոլ1էՕՐՁԱԸ օէ 1Դողքօէ 10ոճլծր,

Ա.

Օ6ՈՇԽ6, 1884, ք. 45--59 Տեր»-Ղեռնդյան Հայաստանի բնաճառկըաբաբականժամանա-

ԳԱ, Լրաբեր,1969, 2, էջ 52--60 կաշոջանում, ճջ 40)։ 59. Մբդ ալ-Ազիզ ոստիկանի մանբամաս(705--709)նկարազբած

ները,ամենայն ճավանականությամբ, վեբաբեբումեն 640 թվականի արշավանքինե Դվինիգռավմանը(6 ճոկտ.): Այդ դեպքում 12 տաճշեկան Աբդ ալ-Ազիզը պետք է ծնված փնի 628 ոսիսկ Արմիճիայի թվականին, է ղարձել77 տաբեկան տիկան Քասակում (նջ40։

60. Ճենբակութ անունըհա յ մատենագոության Լ ճեմեջճամառշվում նաց (Զինաստանի) թագավորի Մովսես Խոբենացին տիտղոսը: է. Գրում «ԱՐբոկ ոմն Ճենբակու՞, որպէս ասի ի նոցա լեզու պատիւ թազատբութեան»: Հայոց պատմութիւն, 1913, զիոք Ք, Գլ. ՋԱ, էչ 222։ ՍեբեոսիՊատմության մեջ նո Ճենաստանի (Աճանունի) մասինխո-

տելիս ճիշվում Է «գբազատոն աշխարհինճենբակոտ»,ՍԵԲԵՈՍ, զլ. Դ. էչ 13: ճետ ինչ վեբարեբում է աբաբնեբի ՑՁինաստանի ունեցածընդնաոմանը, ապա այղ մասին աբաբ պատմիչնեւի քոտ «չ մի խոսք չկա: Իսկ Մուճամմաղիբն ՄբուանիՄիջին Ծախայումչինելու կամ Չիճաստան թագավոբիդեմ պատեբազմելու մասին նասճպեսչունենք ոչ մի տեղեկու-

թյուն:

|

ճվան

Ղեռեղբնավանաբար շչտոքումէ Մուճամմադին Միչին Ասհա Կուտայբա իրն Մուսլիմ զորավարիճետ: ըստ Ժ դարի աբաբ պատմիչԹաԱսիաննվաճելու, հետո Կուտայբան կամեցավզ՞բավելնան 96 թվին (74-15) նա անցավգետը (անունըչի իշում) ե աճակներնշանակեց, միայն ճատուկբույլտվությամբթողնեն անդճ Ե՞րբՉինաստանի սաշմանինմռտեցավ.բազավոռընբանիցխնդր որոնք իրբեն մամաորդկանց, տեդեկություններ արաբների կտային Կուտայրանուղաբկեց մի պատվիրակություն, ոբին պատվիոնցասել թագավորին,թե ինքը չի նեռանա, մինչե ոտք չղեի Չինասն Փազավոոը ճողինն ճարկչվերցնի: ընդունեցպատվիոակությո խոսակցությանմեջ առաջարկեցեբան՝ հեռանալՎինաստանի սանման բից: պատվիոակության անդամնեոր ճայտնեցին,թե ինչ է կամենում

աի,Միջին ինառտանը:

Հ"

որ

:

կել ոն, ։

Գինաստանի տանի ԵՐբ

Նա վոբավաբը, բագավորը համաձայնեց: տվեցի»

երկրի ձողից Կուոբպես ճակ ոառկեց ոսկի ու մետաքսաթել: ոտքը դբեց այդ հողին ե, վեոցնելովուղաբկվածըոբպես զլխաճաշկ՝ ճեռացավ (15 Մ1500--503):

արաբ

(մի ամանի մեջ)

տայբան

Ն

Թաբառիի

հետո այս զբույցը ճամառվումէ Կուտայբայիառշավանքից ճյուսված մի ավանդություն: Օպշքոմ պոօքոս

ՇՇՇՔ, ԱԼ

ճո, ո, ՛

1958, «ոք. 425:

է. Քաբառիիզբույցի նախատիպն Հավանաբաբ, ճասել է ԵՐկու ապբածՂեոնղին։Սակայնչենք կառողվստաճասել, բե այն պատերազմը պարտությունը), (Մաճմետի Ղեոնդընկաբագոումէ, ի՞բ է ավելացբած,րե՞ եղել է իո լսած աբաբականնախնայան կողմից բեշակում: ոբ

դաբ առաջ

ո՞ր

տաո-

Այսպիսով,Ղեռնղիմոտ կուտայբայիփոխարեն (ռբի անունը նբա ընդնանբապես ճիշված չէ) ճանդեսէ գալիս Մաճմետը:ինչ վերաբեբում է Քոտիսգետին, ապա ճավաճաբար Ամու-Դարիան կամ Սիո-Դամոտ

ջիան է: Ատոճճիգի,օ7ք. 142, ոքու. 104 (ե 42)։ 61. Հայկական աղբյութներըՄասլամա(Մսլիմ) իբն Մբդ ալ-Մալիրի արշավանքը խազաբաց ղեմ ղնում են 116/17թ., սակայն այդ ժամանակ Մասլամանպաշարում էր կ, Պոլիսը,ուստի Մ. Աշտամռնովը գտնումէ, ռբ այն պետք է տեղի ունեցածլիներ ավելի շուտ՝ թվականին 713/14 Մասլամանգրավեց Այդ Է Ղնոնդը,ճոների (խազարների) ձեռքում ս էՐ գտ մեի, այնտեղկար երեք ճազաբանոց ամիս դիմաղբեզարաբներին:Քաղաքը նվանվեցբնակիչ ց լի զ

տարում

ԱԳ

--149--

Իր խա կամ "հ կիր

ա

խազաւակա Ա ուիաո

որն ստորգետնյաանցքը ԿռտոՀվտանանությամբ, ցույցտվեցարաբներին:

բելով պաշտպաններին, աբաբներըքանդեցինմիշնաբեոդիաշտաբակնեոը, քանիորբ ճույս չունեին, որ կկաբողանանիրենը ձեռքում պանել: 11Ըշօթվտ ոտք, (ջ 43)։ ոք. 203 Ճքյոուօե ժտ, 62. Սմար ե (117-020) խալիֆան ճայտնի է իո բարեպաշտությամբ կբոնականհարդեոինկատմամբցուցաբերածճետարբրբությամբ: նա է ոշ-մաճմեղականներջ Միաժամաճակ նաբունկատմամբ նայտնի ցած նհալաձանքներով, ուստի զարմանալիեն Ղնոնդի զովեստներընբա Քասցեին(էջ 63. Ատե Գ (717-741) կաբողացավ ամբապնղել Բյուղանդական կայսրությունը, ետ մղելով աբաբնեռիճարձակումնեոը(6. 718 թ. Կ. Պոլսիաոջե): Աբշաբնեբի նետ, իո ղեմ պայքարումղաշնակցեց խազարնեոբի ոբղուն ամուսնացնելով խազաբացարքայագստերհետ: Սկսեց պատկեՐամառտությունկռչված պայքարը:

դավանաբանական ճառցերիշուտջը նամակ գոել Լեռն կայսբին: Հայտն նա է, տաբածելուհամար մաճմենղականությունը նամակներէ գրե Մավեբաննանոի (Միջին Ասիա) իշխաննեոին, Սինդի քթազավոբնեի ե այլն: Ըստ ՀյուսիսայինԱֆոիկայի բերբեբներին նա նաՔալազուրիի, մակ է գբում Բյուզանդիայի «տիբակալին»(բաղիյա)` առաջառկելով գեոբ

-

'

բինեոի փոխանակում կատաճել:

Լեռնկայսրը նույնպես ճայանի էբ

41):

որ

ու

3, ՔՅՐԼՏ, 1912 ք. 503.

Հայ պատմիչներից Թովմա Արձոունին, Կիբակոս Գանձակեցինեն Վառդանընույնպեսճիշում են այս նամակներ, սակայն,քնական է, ոբ է: նրանց աղբյուրր ՂՊնոնդն Ա. Զեֆոին բոլորովին զարմանալի չի գտնում, ոբ ՕմարբկաբողէՇ գաց

է»

այն է, ոբ Մինյեիհրատարակած Սակայն նետաքոԲրբականն «Հունական հայբարանություն» շարքում Լեոն Զ կայսեր (880--912) աշխատություններիշառքում ճիշվում է նբա մի

լատիներեն նամակը սառակին

Աաաա

լոիվ ճամընկն րան արէ, կասկած չկա, ած ո բոտ «իիէ արտ "իի, այստեղ -ի խտելիորեն ապացուցյոմ է ան " Ն ի Ղեռեդի բերի բաո մոհազանույու ԵՐկո: է տալիս, Ն ոտը լատինա կական Բամարի ճավանաբաո եղել է մի նագի ոփումն է լատինականը, ոռի ամփոփումն իսկ հայկականը զուցե ամբող2

Գ

որ

Հետագայում,Ք. Պատկանյանը, բյուզանդացիպատվկայակոչելով միչներ Թեռփանեսինե Կեղբենոսին,ցույց է տաղիս,ոբ իբոք Օմարը դավանաբանական նհարբգեբի չուջը գոել է Լեոն կայսոին: Ղեռնղիճամակնեոով ճատուկզբաղվել Են Ն. Ակինյանըե Ա. ՋեֆԲին. ոբոնք ամենայն մանբամասնությամբ ապացուցում են նամակների Նբանք սա վավեբականությունը: գտնում են, առաջին ճականառական զովածքներիցէ քոիստոնյանեւի մանմեղականների միջե ե գոված է 720 թվից առաջ: Վկայակոչում են ԹեռփանեսինՆ Կեղբեճոսին, ոբոնք նշում են, թե Օմառբմի համակգոեց Լեռն կայսբին, փորձելովճամոզել բան մահմեղականությունն ընղունել: ՖՐիստոնյլաառբաբ պատմիչՄաճբուբ(Ազապիոս)ալ-Մանբիչինիո Քիտաբ ալ-Ունուան գոքում ոչ միայն ճիշում է Օմառի նամակը, այլե նշում է, որ» Լենոնըզել է պատասխան, ներքելովնբա փաստառկները, մեջ բե՞ելով փաստեր Ս. Գոքից ե նույնիսկ Ղութանից։ ԹԼեռծ 81-ՍՈԿաո, օմ. Ճ. ՄՅՏԼԱՇՄ, ՔՅԷԻՕ10ք18Օղճուատ, 7,

կրոնակա ձետարքՐքբությամբ

մանկություննանց էբ կացել Մաբաշում,ոռը Ը դաբում ձեռքիցձեռք ե բյուզանդացիների առբաբնեբիմիջն: անցնում

Լեոն Գ

կայսբը կոչվում է Իսավբացի: Համարվումէ ճան ասորի: Ք. Գատկանյանը,ճենվելով Թեռփանեսի մի կողմնակիվկայության վբա, նա գտնում է. նայ էր: Ոռոտճուտո,Շրք. 143, ոքոու 112. (ջ 45): 64. Ղեռնդի մեջբերած -նամակնեոի վավերականության հարգով զբաղվել են շատ բանասեբներ: Դեռես անցյալ դառբիկեսեռինառաջին էր տվել այղ նամակնեորֆբշանհրատարակիչԿ. ճՇաննազառյանը ցույց սիացի բանասերՄոլին, կամենալովիմանալնբա կարծիքը:Վերջինս.զատելով առտաքինից. այն համառել է անվավեր:Սակայնինքը` Կ. Շան. նազաշյանցը.համոզվածէր, ոբ «բուղթն այն է՛ յոյժ վաւեբական»(Շաճնազառյան, էջ 17):

իո

նկատմամբ:Նա լավ ծանոթ էր մանմեդական ճարցերի աշխարնին:Նշա

'

լ

բայց

ն:

ցույց

ճա

չէ,

ի

չություն

է

ոբ

այլ

ոբ

ճունաբնեն

բնինեոկայացնում:

Ն.

ԱԿԻՆՑԱՆ,Ղեռնդերեցպատմագի,էչ 77--103: Ճ. 76167, Օհտմօոմճ'Տ է6շչէ, ք. 269---332 (էջ 45)։

65.«Մեոկ եկաք ն մեռկ էլ կվեբադառնաք» այն առտաճայտությո աղքատ, ճամեստ կյանք էին վաառաջին քբիստոնյանեոը րում ե ընդհանբապես քաբոզում էր խստակեցու քրիստոնեությունը Ն ժուժկալություն,իսկ մասին է,

ոբ

զբան ճակառակմահմեղականությունը վայելք,

ճարստություն, փաբթամությոմէբ խոստանումձավատացյալներին

Մ6116-7, Զետսօոմճ'Տ էօ, ք. 278 (ե 45)։ Աղավաղամնեոի մասին ասվածընենց այն է, ինչ ոբ մանմեղական դավանաբանական գրականությանմեջ կոչվում է «տաճոիֆ»։ Սա ծագումէ ճառաֆա(տառեւրփոխել, աղավաղել)բայից: Ղոտանում (հ, 70, Դ, 48, Ե, 16, 45) նման կա ճոեաների մեղադբանք ճասցեին:Մաճմեդականները ճաճախեն շեշտում, ոբ ճոհաների ե ձեռքրիստոնյաների քումեղած սշբազան ն Նոր (Հին կտակաբան մատյանների կտակաշա կամ կան, չեղումներ այն Ս. ԳՐՐի աղավաղումներ որ բնագոից,Երկնքում է:

Ավետառան) մեջ

Գհօմօոմ'5 էտու ք. 219-280 76116857, (էչ 45)։ Լեոն կայսեր նամակում շատ խոսքերկան, ոբ Օմարին են վեբագբովում, սակայն վեռչինիսնամակումչկան: Ըստ Եբեույթին, Օմաշի նամակըլոիվ չի ճասել մեզ: 118744431,Շէք. 143, ոթոս. 114 (չ 47։ 68. Այս տողեր Աստվածաշնչի Եոկու գշքեբիցվեբցվածճատվածնեբից են բաղկացած: ՄիքիայիԳոքից(է, 2) վերցված«Ցուղայի Ռե ելցէ 67.

«151-

աղալ է կառդալ Ոտոա:ւշժ5 ( (պեորիկլիտռս,փառավոր) ) ոբ

ինձ իշիաճ» նախադասությունը ե նրան կցված Ծննդոց զոքից (եԹ, 10) «ե ե նա ե պետ յեբանացնոբա. մինչե եկեսցեն նմա ճանդեռձեալքն

ազնկալութին նեթանոսավ»: Եբանք (եբաչաց) է մեջք, գրաբարում նշանակում կողեր, անակ (նոր բառգիրքճայկազնանլեզոփ, Վենետիկ,1830. խ աշխարհաբարթառգմանությունների Աշտվածաշնչի մեչ այս վերջին տողը թառգմանվածէ «օբեճսղիոընրա ռտրեոիմեջտեղից»: Ղեռնդիզոաբոր բնագրի տողատակումՍ. Մալխասյանցընշում է, «ճատվածը

էո( Աաաղի որ

մադին

Ւքու

մատենագիտություն. Առակաց

Ո3Ու288Բ, «ք. 143, դքոխ. 119. 161166, Օհօմօոմ'5 էօյւէ, ք. 277--248,

ո. (եջ 82) Շահնազաոյանցը եկատելէր (էջ 217, ծաճ. 24), ոջ Ղնոնզբ Աստվածաշնչի համապտտասխան տեղեր բերում է օչ թե հայկական է այլ (բ ծանոթ բորգմանությունից, ինքն ձունաբենից թարգմանում 72. Փուբկանըկամ ՖուբկանըՂուբանինտրվող մեկն էւ անուններից Սագում է աբաբեբեն ֆառբակա` բաժանել, տարբերել բայից: (զլուխճերից)մենը նույնպեսկոչվումէ այս անվամբ(չ 66)։ օուբաճներից 18. Աբու Քուռաբբ Ալին է, ոշին վեբագովում է նան Կ.

54):

Ղուտանի

Ղուրանը 2"չո-

Ս6115ո5,ԾհշշօոժՏ էե թ. 282, ու 40 (եջ 86)։ հալման ալ-ֆաբբսին (պարսիկը) մաձմեզականավածդությունների ամենաճետաքոքբական դեմքեբիցէ: Սա մի պառսիկստոուվ էՐ Մաե Մուճամմաղի Մբձադինայում. տբն ընղունել էո մաճնմեղականուբյունը վոբնեբից էո: Շ. Լօա1 Գ61ռ Մմճ, Տանոճդ 81-ՔոուպՏ, Տոծոտտ ԹԼ թ. 800--501 74.

Մոմամմադ (Մաճմատ) ծագում է «Ճամաղա»արո Առաբեբեն տից. ոբր նշանակումէ փառավորել: ասվածէ, ոո սլյտառակղիտոս նամակում մածշանակումէ մխիթաբիչ,ուստի այդ խոսքը չեր կարոզ Մուճամմադի սին լինել. ինչպես ճավակնումեն մաճմեղականնեոը: ՔՐիստոնեական

մխիթարիչր(պառակղիտոս)Մուճամմադը ճամառելը գալիս է Ղուբանից (ԿԱ, 18), ու» ճիչվում է, թե Հիսուսն ասել է՝ ինձանիցճետո կգա Աճմադր (Մուճամմաղը): Մաճմեղականնեոը (վեռցնելովքբիստոնյաաղանղավորնեւից) գտնում են, ոո Ավետարանում(րստ Հովճաննու) եղած այնխոսքեոը, թե Քշիստոս ոբ խոստացավ, կզա մխիթաոիչը Բավատացյալներին (պառակղիտոս), աղավաղվածէ Ն ճունաոեն առջձումղաօծ (պառբակլետոս, մխիթարիչ) պե --1ե2--

(եջ 50):

Խրո

ո

ՍԱՀՄ

օո:

ռու

թվականին, "

96068,

.

Ր

(էջ 46)։ 78.

Ս

մ

նառության մեջ դնելը:

26.

օթ.

ԱՀ-

ված:

|

Աստվածաշնչի Հին կտակաբանը (ճրեանեւիսոբազան մատյանը) . 22 գոքեոի ոբոշ գորեր մեկ ամփոփվում մեչ, ա յն ճաշվով, միասին են միավոր կազմում: Սակայնզատ-զատ ճաշվելուդեպքում ստացվումեն ՏՍ գրքեր: Հ- Անասյան,Հայկական հ, Ծբեան, 1976, է 311-312 (է 51)։ 10. Կահեղեթեբբայեբեն նշանակում է գիոք, իսկ Շիջաթ Շիչիմ` Եգ Եռգոց:

եռ

1986.

ճոմաճիչ Հ է

ԵՏԵնկատի ունենանք, ոջ Լեոն կայսեր թուղըտ պետք է գոված փնի 718 ապա իբոՒ այդ տարին լրանում է ճոֆոր բվահանության սկզբից (692) նաշյուր տաբի, լռանային (ճիջբի) տոմառոլ ք,-

ռո

11.

էաոտ

|

նստուկ, 889-820):

» (եչ աղավադյալ 50): 09.

(Մունամմաղ):

Օիտմցոմ'Տ աւե, ք. 295, ու45 (է 57): 77. Հիշյալ մաճմեղսկան ե առանդների Էրյունը պաւանունները ք. զաքանելուփորձերեն կատարելկ. Շահնազարյանը, ւ Դաակաճյա:

ինչպեսնսե

:

տված բաղ Ձեֆբին:ՆՐբանց բոլորի բոթյուններըհ սր նոր բեշելով առեելագիտությաճ տվյալնեւի ճետ՝ կառելի է ճետել նոսանքներ ոջոնք ձեով բնորոշել. էն, սբանք, կոոնաքավաքական իճ:ճանուտ անունովկոչվել են խարիջիներ,չիայակաչներ (չհոճեր) ե այլճ ունի երեք նյուղ՝ սուննա Մաճմեդանանությունն չիթ (ռուննիներ) Աիհնեւ) ե խարհջիներ: Խաբիջի Ըազստամբ)հոսանքը (ճետագայում՝ Տյուղը) առաջ եկավ Աի (058-661) ԼՐ Աորոխալիֆայիժամանակ, Երբ վեշջինս պայքատում քի կուսակալ Սմայաճ դեմ։ խաբիջիկոչվեյիճ ԱԻառք, ճասի ՈՐ դժգոհ էին Ալիի անվեռականությունից՝ Մուավոայինղեմ մղած պայքարում ե ապստամբեցինԱբղալլան իբն Վահբի գլի ամուս Հետագայում սբանցից բաժանվեցին Իրազի (Աբաղի) ւժ. Բակի ե Սոֆոի աղանդները:Միջազետքիու Իրանի փոխարքա Հոչ:աբն նրանցմեֆ ճարվածճասցոնց: Տարբեր տեղեոում խարիջինեոը ճիմնում էին իբենգ իչշխաճությո 0մանումիրենց «իմամությունը»ճնմեեցնն: Բ..Ժ ղաԱյսպես իբաղինեոր Բերում խառիչիներըաստինաճաբաբ տեղափոխվեցին Տյումբսաին Աֆ-իկա, ուբ աշխույժ գոբծունեություն Աճա այս խառիչինյուռին է պատկանել ՂեռնդիՔիշած Ծաուզիաղանդը: Հավանաբար,խաբիչի է եղել նան Հարիի (Հաշութիյյա) աղանդը: եիա ճյուղը (Շիիզմ) առավել ճայլտեիէ ե մինչե օս շիայականությունը իշխում է Իրանում: Շիա (կողմեակից)է կոչում այն նռսանրը, ոբ կողմնակիցէր Ալիի ե նրա սեոնդիխալիֆայական իշխանությունը զոավելուն:Նբանք Ե՞կաբատեպայքար դեմ ճանաի մղեցին,օմայանների Ա.

այ

Մուավիայի

թյամբ:

ծտվալեցին:

ապստամբելով: հան

չիայի չափավորթնի աղանդներ՝քայսանիներ, զայդիներ,իմամիներ: Ը դաբում սբանցիցբաժանվեցին ծայբանեղթեին պատկանող իս-

մայիլինեոը:

ՂեոնղիԼիշած թուբաբիաղանդընավանաբաբ շիայականէ, հանի որ Ալին կոչվում է՞ Աբու Թուբաբ: Սռւննի աստվածաբանության ընդերքում առաջացածմուտազելիկուված նոսանքի ճիմնադիոէ ճամաշվում Հասան ալ-Քասբին (642.728) ե Շշա աշակերտՎասիլ ին Աթան

(699-748): Մուտազիլիները կողմնա

--199.--

Նոբանր ժխտում էին Աստուծռ էին խիստ միաստվածության: այնպիսի հատկանիշներ,ոբռնք նբա էությունից ղուրս էին: Փխաում էին Ղուբանի լինելը, այն ճամառելովստեղծված:Մառդկային ճավիտննական բանակաէին նշմաոտությանչափանիշ: Հետագայումայս զունությունը համաշում պաշտոսական,պարտաղիրբնութ ստայգտվՄաղափաբախրոսությունն մուն խալիֆայր (815--839)օբոր, բայց շուտով Մուտավարիլը(847801) ճալածել նբանց: Ղեոնդի նիշած աղանդնեոից(ճոսանքներից)մուտազիլի են Բսուի (Վասիլի) ե Կետբի (նաղառբի)կոչվածնեոը: Վասիլինեոըզավանում էին ազատ կամքի սկզբունքը: Կաղարինեռը գտնումէին, որ մաբղը ունի ոբոշ իշխանություն(կուղբա) իբ արբարքնեւի

վբա:

կապ ունեին Սաբառի (Ջաբարի) նե Ջաճտի ներնույնպես սուննի աստվածաբանության (Ջանմի) էին։ Ի հակադբությունկադարիյյա ճոսանքի, մեբժում կայացուցիչնեորն էին մարդու կամքի ազատությունը, տարբերություն չդնելով մարդու ե անկենդանբնության միջն. քանի որ նբա աբարբներըենթակա նն Մստուձռ սպաբտաղբանքին (չաբո): էո է Մռ.բջին, որը կատառհճակառակոոյդ Վաղ շբջանի ճոսանքնեբից որ խառիչինեւին: Այս աղանդինետեռբդնեոը էին, մահմեգակառը գտնում մեղքի պատճառովչի կորցնումիո ճավատը(չի դառնումքաֆիբ՝ աննաԻբաբ

նետ

վատ): կ.

' ' '

'

|

սեբաոբեն

ոբոնք նոսանքնեՐբը

'

|

Լջ Շաննազաոյան.

| ի :

'

վ

219--222։

51, ք. 240-249. 534---541. Տհօոէօր Տհլո, ք. Տեօէհոճոո, Թ1, Տեօուօո Բէ ք. 421--427. ԷԼ Տ. ՎջԵՏոՔ, ո1-իԼսէոշրո, Ծ)ՑԵոԼյճ, Տհօուօր Ք, ք. 80. Ճ. 1. ՄՄճոտո«ն, Ի1սոձ)լո, ՏԻօոէօք Ք1 ք.412 (եջ 57:

Ն իբանական 78. Միչազետքի փոխաոքաՀաջջաչըխիստ նաճանգների ե ընդճանբապես բոլոր աղանղավոբնեռի ղեմ: պայքաբմղեց խառբիջինեոի Նշան է վեբագովումՂուբանի բնագրի վեշջնականխմբազճությունը: Շհճնօոց'Տ 6116, է6յւէ, ք. 288, ո.ւ48 (նջ 59)։ 79. Այս փաստըիբավացիոբեն զառմանքէ պատճառել կ. Շարննասակայն Ա. Զեֆոին նշում է, ոբ այս սազաբյանինե Ք. Պատկանյանին, վորությունը եղել է մանմեղականժողովուրդնեւի մեջ: Կ. Շաննազառյան, էչ 296: ւ

Ոոոււոյո, 146, քու. օք. 16816-Ֆ, Շհճսօոմ'ջ էշշւէ,

`

137,

(է 75)։ 80. Սա ճավանաբաո Մունամմաղ իբն Մոուանն է (էջ 79)։ 81. Ըստ հբեույթին, այս թուղթր գոված էր Լեռնի իշխանության ակզբում,եբբ չէՐ սկսիլ պատկեբամառտությունը: Հին ճոեանեոր ոսկե թիթեղ էին ղնում քաճանայապետի խույոին: ԵԼԻՑ, ԻՐ, 36, ԻԹ. 6: ք.

317,

լա.

ու

|

'

:

չ

| լ լ

| |

|

-

ՇԱՀՆԱՑԱԲՑԱՆՑ,

ված

էո:

15ուռ ժու

օ1ք.

148, ոքում. 146.

է

աո-

/

:

էՏյէ, թ. 324, ու0 (էջ 81)։։ 226--6852, ռոլ, սաՆկատիունի սասանյանների իշխանությունը կայն, 400 տաոուց ավելի է Օշ 85): 51. եզիդ խալիֆանիշխել է 720--724 ն ճայտնիէՐ իո թվականներին տարօրինակՒմաճաճույքներով:։(Ըստ ասորի պատմիչ ԴիռեիսիոսՏԵլՄաճբացու,նա սելեկյան 1035 (723--724) թվականինճրամայեցջառղել սբբապատկերներբ ոչ միայն եկեղեցիներում, այլե տներում, պաճանչեց ե կոտորել սպիտակչնեբին. սպիտակաղավնիներին արլոբնեռին: ճշոջտ Գ6 1511 ԽԼհրճ, ք. 17 (Մջ 86)։

Մ6ԷԼ6ո7, ճհճմօոզ'5

'

88.

88.

144, ոքոս. 126, էճ, ք. 295, ո 46. 16116բ7, Օհշմսոժ'5 Շ. Լօտ մ6Աո Մո, Էհճոլմ31165, Տեօրէ6ք ՈՅՀԵՀոՑի, օք.

Ք.

147, ոքում. 139. օք. (7): ՀԾ Աստվածաչեչից վերցվածայս տողը ուղղակիճուճաբենից ւ իճոգ(մայրիւ նե պեկիւ ն պեկիտիսաւ), քանզի հայերենԱստվածա մանված մեջ կա. «ռաողիւնե սօսիւ ե նոնով» (նսայի ն. 13): չեչի Ռռուճաոն 61թ. 147, ոքոխ. 140 (եջ 73)։ 83. Քաբարըդա Քաբանէ, ոռը է Մեքքասոբավայո (սե երկնաքար) 114 (եջ 80)։ էչ 227, ծան. յում: Կ. Նահնազառյանց, 84. Ռոքունը(աբշաբ. ռուքե) նույն եվիբականսե քարն է ՄԵքշայու էչ 227, ծան. 116 (չ 81)։ Կ. Ցօ. Մուճամմադիոբղեգիբ Զայդի (Զեղ) բո կնոչը՝ Զեյնաբին, ձակեց, ոբպեսզի նբան կնությանվերցնի Մարգաբեն, ոբը նբանովտար ՈՅ,

82.

Նամ

Հեշմ ձեերը աղավաղումնեն Հիշամ անվան: Հիշամ խալիֆան (124--148) աչքի ընկնող պետականգործիչ էՐ Օմայաննեւիմեչ: Նբա օբոք առբաբները վեռջնականապես նվաճեցին Միշին Ասիայր (Սողղ, Խոռեզմ,Ֆեողանան այլն) իբանականժողովուրդնեբովբնակեցվածչըւչանները: ե նա Հարկերընբա օբոՒ խիստ ծան՞բացան, միաժամանակ խիստէր ի» նշանակածկառավառշիչնեոի նկատմամբ,եբբ վեբչիններս թույլ էին տալիսապօրինիյուբացումներ(էչ 87): 89. չեբթը՝ ԱրմինիայիկառավարիչՀառիս իբն Ամոու ալ-Թաին է որի կատարածաշխաոճազորի մասինխոսում է նան Մովսես (724--725), Կաղանկատվացին: Ղեռնդը «ոսկ ճիշում է, որ նա աշխաբճագիբ կատաբեց «վասն ծանբացուցանելոյ զանուր լծոյ ծառայութեան»: մոտ ավելի պարզ ասված է, ՄովսեսԿաղանկատվացու թե ինչպես կատաովեցհառշկեբիծանբացումը:Հեբթըբ«էակ զմաոդ ն զանասունն զսաձմանսեբկոի ընդ հարկաւանթիւ ծառայութեան»(ՄՈՎՍԵՍԿԱՂԱՆԿԱՏՈՒԱՑԻ, ՊատմութինԱղուանիչէջ 368): Այստեղակնաոկկա ծխաճառկի փոխաոենգլխաճառկ գանձելումասին, մեծ ռոր չափով ծանբացբեցճայ շինականիվիճակը: Մակայնպետք է նջել, ռբ սա ժամանակավոր միչոցասում է, ռբովե

Բետե աղբյուբնեւի(ճձենց Եբնում է, որբ գլխուՂեռնդի)վկայություններից նե խստագույնս ճաշկբ վեւջնականապես սկսեցինգանձելԱբբասյանների օշոք

(էչ 87)։

-155..:

ճմ. ՓՆՐոզգ

ԳԱ 91.

ե մթյիբագաւան,ՍպատաբՓերով (Սպանդաբան-Պերոժ) Որմիզդ Փեոոժ) ) գավառները գտնվում եծ պատմական Փայտակա։ բ մ Աշխարձացոյց, տե՛ս բնկաեմ աԱոոՅ

«4

( (8ոմիզղ

Ն ԽՆ

ԻՎ

ոի

/

Ի»

Ձառալ զոբավաշըԺոմինիայիե այլ

Ջանաճանգների փոխարքա ռահ իբն Աբղալլահալ-ճաքամին է (122--726. 729-780) (չ 88)։ 92. Սեթ Հաշաչին Առմինիայիռստիկան Սաիդիբն Ամբու ալ-Հաբա: չին է (130-131) 6չ 55)98. Մսլիմ հաչտճի զոոբտվար Մասլամաիբն Աբղ ալ-Մալիքնէ, որք քանիցսհղել է ԱրմինիայիՆ այլ նաճանգների փոխարքա: Ա. ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԳՑԱՆ, Աշմինիայի ոստիկանների ժամանակագոությունը ԳՈՀ. 1977. Ք 1 (է 83)։ `

:

94.

Ակներեորենսա Մասլամայի717-718 թթ. աոլավանքնէ, եւր նա ծռվից ու ցամաքից պաջաբեց կայսբությանմայրաքաղաքը: Աբաբնեոը պարենի մեձ նեղություն ունեցան Ն նեղվելով թիկունժից ճարձակվող մեծ բովղառնեւից` 718-ին նանանջեցին վնասներ Ղեռնղի մոտ զարմանալիորեն այս արբշավանքը ճիշվում է Հիշամի իշխանությանտառիներին,մի թյուրիմացություն, ոռբր նավանաբար բանա վու աղբյու՞ից Լաղած լինելու ճետեանք (էչ 90)։ Տ6. Սինկղիսաս անունովտովում էՐ թյուվանդանան սենատին(ծերա

տալով:

է

է

--186--

նույնիսկ

օկզբին։

Ի ԱՏ-ՑԻ Բն անոնտոի : արորի ւրամիկոնյանները զգում իրան էին, աստիճաո «իտ արդի ի" Հայաստանում ն Գորգ ո յանների անն) Գերիշխող Դերկոց դիոքբ Աչոտ Ա իլ» ր պատո 1. աար, էին նզոր մոցավոր պոռթկումներ տՇՈ) բ Գա

ար

Գոզոբ

ԿԱ

ոբ

դ

ւ պարզապես

գոր

ոռսաճատ

ԴՄ:

(7

7:5):

ՆՀր-ՐՇՏծողնի, ՃքաշոստԲ

Հքոծշոսը ճշտաֆՓոր,«օք.

98.

լ ։

|

121-125

(708-702) նախաբառ

է, Աբդ ալ-Ազիզոստիկանի ինչպես ենում տված մեջ կարգավորվումէին ոչ միայն ձաղատեբականիբավունքներն նառկեռիքանակը,այլի ԼԲ ճայկաորոշվում կան այբուձիո։ զոյավինակը:Խալիֆայության չեր փալսվել այկակա Փոք ԼՐ 15 հազար: հեծելազորիայլ նախկինի(է նման է Սեբեոսը այսպես նկաբագոում այրուձին. «Եւ անցեալք իբոե նազաք ճնգետասանք,իւբաքանշիւո ի ըստ հարիւբատբաց, գունըը նախաբաշաց` ըստ նազաջաւորաց, ըստ գնղեդ. ըստ դբաւշուց իւրեանց»: (ՍԵԲԵՈՍ,գլ. թ.. էջ 38)։ նույն այս կարում-

Կայմանագոերի ու

կույտ):

Դօրօթոզ 8ոտճայտք,1, 133. (էչ 91)։ 96. ԱշռտՔագոատունին Հայոց իշխանդարձավ742 թվականինե իշ0 տար« խեց միեչն 748 թ.: ՆՐանիցառաջ ըստ եբեույթինմոտավոշապես վա դատաոկություն կա, ռոռվճետեՍմբատՔագբատունու (52) մաճվանից ճետո եբկիոըգուցե մի Լանի տաբիՀայոց իշխան շունեգավ: Ա. ՏԵՐ ՂԵՎՈՆԴՑԱՆ. Հայոց իշխանը աբարականտիչապետության ՊՔՀ, 1964, տ 2 (էչ 90): ժամաճակաչոջանում, 9:. Սմբատիոբղիներասելով Ղեռնդընկատիունի Գբիգոբե Դավիթ եղչայոներին Ն ընդճանբապեսՄամիկոնյաններին: թագավոռշության անկումից մինչե է դաւ վեբշը ՄաԱՐշակունյաց միկոնյանները(Ե ղաբում՝ Վաշդան, Վահան, է ղաշում` Համազասպ, Գրիգոր), ռշպես Հայաստանիխոչռբագույնձողատեր իշխաններե միաե ժամանակ սպաբապետներ, մաբզպաններ պատբիկներ, եբկբիկառավարման զործում բայատիկղեր էին խաղում: ԱմբողջԵ--Ջ դարեբումՄյոտյաց իջխաննեոր (Վասակ.Գղիճոնե ուրիշներ)նշանց ղեմ,նանուն առաջնության, պայքաբմղելուց ճետո 571 թվականինճախընտբեցին բաժանե դառնալ վել Հայաստանից ինքնուրույնչաճբ (նաճանգ),քան թե Բանդուժել Մամիկանյաննեւի գեբիշխանությունը: Նույն դարի վեոչին, քսանամյապատեբազմի(612--591) ավաոտից ճետռ, աղեն ասպառշեզ անմիջապես իջան Բագբատունինեբը` ոբպիս Մամիկռնյաննեիգլխավորմոցակիցներ:Նբանք ղեռ 0 դարից Լին մոցում (55.. Տիբոց Քագբատունին դեմ է՞ ՎաբդանՄամիկոնյանին, գտնվելով ՎտսակՄյունու խմբավորմանմեչ) ե մաբշզպանի պաչտոնէին

(Սաճակ

Քազբատունի)։ Սակայնիսկականպայքամ առտաչբերել նության համար սկսեց ՍմբատՔագոշատունի ՎբկանամարզպանիօոոՒ Զ ղարիվեբչջինն է ղ. է դարում աչքի ընկան ե Վաբազտիբո Սջոտ ձեոք

թիվը.

զառի) մնում

հայկական ճանղիսի

վաձքը

կար նան Ը--Թ դարեբում: Ըստ մաճմեղականիբավազիտուքյան, ոչ-մանհմեղզանանձերս իոսվունէ

ճեւու չունեին տեղականզնդեր ունենալու ե ընդճատբապես րո պաճմում զինվորական ծառայությունեց.քանի զլխաճարնկ էին վճառում, որբիղիմաց մաճմեդականպետությունըպարտավոոբվում ԼԸ նբանց պաշադանիել ոբ

թշնամիներից:

Այս վեբացականսկզբունքը գործաղովումէՇ ըստ. պայմաննե եգիպտոսում.Ասորիքում Միջագետքում տեղականԸբիսսոնչաղպտինեու

| /

Րը ն

ե ճոզատեր ասորիներըարդենվաղուցզբոկվելԼին պետակաճությունից ու բնականաբար չէին կարող ունենալ տեղական ազնվականությունից ազգային գնդերկամ այբուձի: Սա, ինարնե,չէՐ խանգառում, ղպտիները ե ասորիները,մտնելովխալիֆայական զորքի մեչ, մասնակցեինպատե՝

ոբ

Րազմների:

Դբությունըայլ

էբ Հայաստանում,ուր

աբաբականնվաճմաննախօանկախ իշխանապետություն: Եոկիոշընվանէլում հետո աբաբներըպաճեցինայրուձին, քանիօբ այն մասնակցումէր թե՛ խազարրեշի, թե՛ Բյուզանղիայիգեմ մղված կռիվնեռին: Հայոց այբոձին ստանում էՐ տաբեկան100 նազար առշձաթդ՞շամ, ո՞րը փորՐբ գումար ԷՐ ե ըստ էության հայ ճախաբառբներն էին հոգում իբենգ գնղերի ծախսեոը:Հայկականգնդերն ստանում էին նան սպառաորի պաճեստնեորը զինություն, գտնվումէին Դվինում Այսպես 714-ի ժամանակԱռտավազդ ապստամբության Մամիկոնյանը իշ գեղի ճետ գաԲեին կար գեթե

--157--

լով Դվին՝ ստաւավզենքեր, . ղատեբազմիզորֆիքներ,զինվեց զբաճովու

ն

սաղավաոտով:

Ք.

Սակայն միշտ չէ, ոջ խալիֆայությունընարգում էՐ իբ պարբտավոօբոք խաբությունները:Թե Սմայաննեբի,թե մանավանդԱբբասյանների լիֆանեբընատախհբաժարվումէին վճարել տաշնկանարծաթընայկական

ճեծելազոոին:

Ղիճ ո1էէօո, Լօոձօո, 1930ք 18-36 Դ

Շուքհտ

ոմ

Գիօբ

ոօո-րոսառ

լ

ՏՎԵ)ՇԸԼՏչ

(եջ 95): Քաղաքս, ոռի անունը Ղեռնդըչի ճիշում, ըստ Մ. Աբտամոնովի պետք է Վաբաչանը(հալանչաո)լինի կամ գուցե Սամանդառը (Սրմրեպատմիչընույն այս չեպքումձիչում դըռ), Կասպիցծովի ափին: Վաոռղան է, ոբ Մբուանըգնաց «ՎաբաչանքաղաքնՀոնաց» (ՎԱՐԴԱՆ,Պատմութին տիեզերական,Մոսկվա. 1501, էչ 102)։ ոճ Ի միջի այլոց նայկականաղբյուրներըշատ ճանախխազաբնեբին են կռչում, թեն նռները ն խազաբները ցեղակից,բայց տարբերցեղերէին: (եջ 96)։ 8832թ, օք. 222 Ճքոոուօհօր,ՄՇուօքոտ 100. Բատ մաճմեդականիբավագիտության, ռազմականավարի (ղաճիմա) մեկ ճինգեբոբղըպատկանումէբ խալիֆային,իսկ մնացյալըբա« միջե (էջ 96)։ ժանվումէո ռազմիկնեոի 101. Ռազմականավառբիմեջ եղած ստրուկներ (ծառայ) ե ստոկուե ճինեբր (աղախին)օդտազոբծվումէին տնտեսության,շինաբարբության մեջ: Խալիֆաչության մեչ ստոկություւր խիստ տնային աշխիատանքնեբի տաբածվածէո ն կային ճարյուր ճազաբավորստրուկներ,մանավանղՄիչագետքում,Ասորիքումե Եգիպտոսում:ՍակայնՀայաստանումտոոովսահմանափակ տառրանեշր սակավաթիվէին, ե ստրոկի աշխատանքը

ուներ

,

'

| է լ

(էջ 96)։

:

Կուտա

"

:

է, Ենթադովում

ռո

գոբղիք ճանցանաց» աբտուէաչտությունը այս

--188.--

պավլիկյա աղա ՈՀՏոտա

(ջ 102)։

ոճ

Ա68

թվականինԽոբասանում Օմայանների ղեմ ծազածապըրս տամբության ղեկավարնէր ԱբուՄուսլիմը(127-սակայն վա155), խենալովնրա օբեցօբ անող ճեղինակությունից՝ Աբբասյանների իմամ (պետ) Իբբանիմըապստամբզորքի ճրամանատար նշանակեց Կաճթաբային: 747--149 թվականներին ապստամբները զբավեցին ամբողջ Իրանը իսկ 750-ին մեծ Զաբի ճակատամաոտում վերջնական ճաբվածրտվեցին ե 0մայաննեբին, իշխանությունն անցավԱբբասյաններին:

Աբու Մուսալիմը մնաց Խոբասանի կառավարիչ, սակայն Մանսուբ խա755 թ. փֆայիճբամանով ձեբբակալվեց սպանվեցճջ 103)։ 100. Աբբասյան որոնք ճիմնադիբԵռկու եղբայբները, խալիֆայության իրար ետեից խալիֆայական զաճը զբավեցին,կռում էին նույճ անունը՝ Աբդալլան: Առաջինըճայտնիէ Աբու-լ-Աբբաս իսկ (150--754), երեբոոդը՝Աբու Ջաֆաչ ալ-Մանսուբ (754--775): Ղեռնդը եբկբոողին առաչինիցտաբբեբելուճամար կոչում է «միս Աբդլա» ճջ 104)։ 107. Տիգբիսիմոտ ՄՐո:անի ճիշյալ չախջախումը այդ գետի վուակ Մեծ Զաբի է վեբաբերում(750, հունվար)(էչ ճակատամառտին 104): 108. Ակողան Միջագետքի ֆուֆա քաղաքն է, որտեղԱբբասյաննե իրենըիշխանությունը նոչակեցին։Սա ծագում է ասոբականԱկռլաձեից:

անվամբ

109.

|

104.

վերաբերումէ

Ւ13ՒՎՇոՑտ 8որօքու

41-51

8. ոկ, 1902, օք. 94

|

(ե օյ,

տտ

ե

ու

:

առբաբեբեննշանակում է Ղուրանի ընթեոյանությամբ նկատի ունի գիտնական-Քոգեռբականզբաղվուլներկամ գբակարդացներ: ներին(էչ 96)։ 103. Այս աբտաճայտությունը Ղեռոնղիմոտ մեկ անգամ նս կշկնվել է ու բնոբոշումէ նախաբաբական ճողատիբությանտեսակնեոը:703 թվաասում են ճետապնդող կանին եռացող նախաշաբնեոր աբաշնեբինլ թե ենք ե զանմեբ, ձեզ թողնում «զբնակութիւնս զայգիս մեր ե վզանտաոռս | դաստանսմեր»: Նույնը կրկնում Է ՄԱշոտ ճագբատունին՝ նախարարների ճետ զբույյի ընթացքումհիշեցնելով. ոբ ձոշաժաբվելով մպստամբությումեո, զայգիս, զանտաոսե զանդաստանս նից` կպաճպանեն«զստացուածս մեռ»: Առաջինդեպքում եղած բնակությունբառի ղիմաց երբկռորդդեպքում կա ստացվածքնե Եբկու դեպքում էլ պետք է ճասկանալնախաբաբականկալվածք-շեները՝գյուղերը: Մնացածեբեքը՝ այգիները, անի ե աառնեորը անդաստաննեբը (դաշտեր) նույնությամբ կոշկնվում են ե են տալիս այն մասեոը,որ ցույց ունեին ճողատեր իշխաննեոը շենի (Գգյողի)չոչակայքում: Դբանցմեչ պետք է ճաշվել նան աբոտավայբերը 102.

որոշակիիմաստունի

Ծռքտուտն,Ռ6ոօգոաաւ հոտ, Էթօոճե, 1961, օք.

105.

99.

ծում

Նան

| |

Խքողմոմ օվծքւ (ե. 104)։

«ռքոնշօն

ոշօքիո

Հայ պատմիչներըաբաբ

ճա1շք817քո,

խալիֆաներիճամար

ունեն

ոճը կարոտ է ուսումնասիրման: ժամանակազբություն, է տալիս, Ղեռնդնէ: Նա Առաջինը,ժամանակագբություն ոբ

ՇԱ6,

ճատով տալիսէ

խալիֆաների (ամիոալ-մումնիք)ճետեյալցուցակը(Մուճամմադից սկսած Մաճմետ Աբու Բաքբ

Ամբ

թման Մուավիա Եզիտ Աբդլմելիք Վլիթ

Սուլեյման եզիտ

Օմար

Հեշմ Վլիթ

Սուլեյման

տառի4 ամիս տաշի 5 ամիս

2լ

տառի8 ամիս տաբի8 ամիս տառի5

1 Ն

կես

տառի

Մբուսն

րը

,

ամիս

Միա Աբդլա Մաճմետ Մակատի

Մուսէ

(

100 հազար նը նտանիցբոնագբավեց ռտբուկ: Նբա դնմ բնդվզեցին բոջնամիներըե սպանեցին:

Աճարոն

Սշուտ մ6 611

Այս ցուցակըգբեթե Լույնությամբկոկնում են ԹովմաԱՐձշունինն ՍտեփանոսՏառռնեցիԱսողիկը,միայն թե վեբշինսայս ժամանակագու-

:

թյամբ խալիֆաների պատմությունը չաբադբելուց

(ԱՍՈՂԻԿ,

ճիտո

մութին տինգեբական,զլախ Դ: Ամիբ ալ-մումնիքն Տաճկացե ոբ ինչ յատտս նոցագործելա». (էջ 118--135) տալիս է մի ոքրիկ գլոխ (ԱՍՈՂիկ, գախ Ե: Յայլմէ սպատմագոէ: Յաղագսամիր ալ-մումնեացնտաճկաց): Դժրախտաբար Ասողիկըչի բացատոում,թե ով է չայլ պատմագիԲը». ոբից ինքը վեբցբել է այս ցուցակը, միայն նշում է, ոբ տաբբեպատմություններումհբաբից տարբեւ է ամիբ ալ-մումնինեւիժամանակագբությունը:։ Ասողիկիտված նոր ժամանակագբությունը ընդգոկումէ Մաճմետիցմինչն Վլիթը: Ն. Ակիճյաճըգանում է, ոբ նայ պատմիչները ձեռքի տակ են ունեցել արաբերենիցըտրգմանվածինչ-որ ժամանակագոություն:

ն. ԱԿԻՆՅԱՆ.

Դեռնղեբել պատմագիո, էջ 75--76:

Տեր

|

Ղեռնդյան, թվականությամբ ժամանակագբոությունը ճայ

/

՝

ի

/

|

ր

Ար

Մխ

բ

։

չ

Ճակատա հո»պայքարի Գաբի Աբբասյանն Նա

չնորնիվ

շիայականների ճնշեց

Շիինե՞ ջառժումը,ըստ ապշշինի տիբակալներէին։ 753 Րր" Աբբասյանճերը գանինԽւբասանում ննչեցՍունբադ մոզի չառշժումը,որն (Սմբաա) առ ղատն էր պաշտպանում: կջսանկախվիճակը: Դաշանոբեն ճնչեց նան 774-775 Յաբաբիստա թթ. ապատամբո'թյունը Հայաստանում: ա

ֆո Մուսլիմի

լ

պատմագբության մեջ: Պատմա-բանասիբական ճանդես,1939, Ք 1, էջ 40-44 (չ 104): 110. Այս նախադասությունը է պարունակաբշնորտեղեկություններ կում ճաբկատվության մասին: Նախ «բստ գլխոյ» այսինքն զլխահաւկ ' (ծխաճառկի փոխառեն)գանձելուսկզբունքըխստագույնս կիբառվեց, ինչ-՝ օոռբ: Հառկըվճարած պես տեսնում ենք, հենց Աբբասյանների շինականի պարշանոյինկապարեկնիք դնելու սռվորությունըբնոբոչ էր Սբբասյան ե ժամանակաչոչաճին չաբունակվեցմինչե Թ դառի սկիզբը: ուզա կամ զուզե բառը ճայեբենումասոբեբենիցփոխառություն է ե նշանակումէ արծաթդբամ։ 1167օբգտ Շրքաի 328ք756ււօ8 ՃՅատ 8 Շբօնուծ ԹԸՐՑ, օ1ք, 142 (էչ 105)։ 111. Ընծան փաստորեն ձե էր: ի ճառրկի ԱՐբաբ աշխարճագշագետ իբճ | Հառչկալըճիշում է Հայաստանի վճաշած ճարկերի շարքում «րնծան»: | Հայ նախաբարնեբըր, բացի պաշտոնապես սաճմանվածճառկեռբից, պոոտավոբ էին լ/"ացուցիչ թանկարժեքիբեր տալ «րեծա» անվանտակ: 1Եռ Բոսեոլ, Ա, ք.354 (չ 105)։ ' 112. Այս հրամանատար դատաաոութեանն հաբկապաճանջութեան» : կոչված աստինանավարր Առմինիայիոստիկանեզիդ իքն Ուսայդալ-/ուլամին է (752--751) (նշ 105): 118. Իսաճակ (Մաճակ)Քազոատունին Հայոց իշխանէՐ (453--770)։ Խոսելովնբա մասին` ԴիռնիսիոշՏել-Մաճբացինվկայում է, որ «Մեծ Հայքի պատոիկը»նսկայական ուներ, ե ճառստություններ խալիֆայությու-

«.180.-

շ

)

:

(ն 105)։

որի Ն» բուէինաղիի բրանու ցել: Գոխ

լ

Համեմատելովայս նոր ժամանակագբությունը բյուղզանղացի պատմիչ Թեռփանեսի տվյալնեբիճետ, գտնում Ենք, ռր բանամապատասխան վական նմանություններկան, Ա.

Աուը: Նր

|

լ

ք.

ամբապեդեց միջոցներով Արբասչանեի է պեռական զ:"իչիոով "իղի» յունը: ԳԱԻ Հզոավելիական 9 Ի որը

'

ատ-

փճհրծ,

կամ Աբո Ջաֆար ալ-Մաճառաը ԱրոՀԱԿ Ծբղլան» (754-779) է առպեսդաժան բռնապետ: հայտնի մել Նա ամ բաբիոտպոատաախյան խալիֆայության Հոդբանաստատ

Նրա օբոք

Վեբացոեց

Սպանիան (աբաբ. Անդալոաս) աողենանկախէՐ Օմայտզ-

ների մի եյուղի իշխանությանտակ:

Մանսուոը ուժեղացրեց պայքառը Բյուզանդիայի դամ,ամբացրեցՆ»ՓոՐՐ Հայքում ե լիտինեն (Մալաթիա)՝ Մասիսան(Մսիս)`Կիլիկիայո: Պետությունը ամճապնդելու նպատակով վեզիբությանսլաշտոն ստեզձեց ե տվեց ղարսիկ Բարմաքյաններին: Նրանցից ԷԸ. առաջինը Խալիդն ոբի ճայւը Քարմաք էբ (բուդդայականքուրմ): Բարմաբյան վեզիրներ մեծ զաբկ տվեցինԱբբասյան պետության տետեսակաձե մշակութային զարգացմանը: Մանսուր խալիֆայիօբոք 762 թվականիննիմնվեցնոր մայբաՐլաղ ոբն Քաղդագը, Ու, Է.

ընդմիշտմնացպետության ոստանը:

օք էիճ ՃՐՈՅԵՏ,

ԲԱ1ՏԷՕԻ»

ք. 290-294.

Թ6Շյգ68,Ճքշծել,

նչ 156):

Սոնա

ը

8թո6ծօտող ողոֆու

:

ԽԼ 1965,

«7ք.213.

թվակաճին Բյուզանդիայի կայսո (նունաց թագավոր) կռստանդինե (741-775) ճառձակվեց խալիֆայության վբա ն գբավեցՄելփտինեն։ Քաղաքի քանդեցու նբանում ապոող պավլիկյան պարիսպները տեղափոխեց աղանդավորներին Թբակիա։նա կարողացավ որոշ նայ նախաբաբնեբիիբ կողմը գոավել, իսկ րյուզանդականզորքը, ՊՐ մտավ Հաաստան, գլխավորում էո ճայազգիԳուսանը(Քուսանալ-Աբմանի),որը Գ Հայքից էՐ։ Սա պաշարեցկարնո քաղաքը (Թեռդոսուպոլիս), որի աբար հրամանատար ԱբուՔաբիման քիչ զոք ուներ: Բնակիչներից երկուեալ եղբայրներքաղաքի պարսպիմեջ ճեղքվածքառաջացրին,ե բյուզանդա կան զորքր մտավ քաղաքու կոտորեցաբաք ռազմիկնեւին: ։ 86լճմտ081. թ. 199 (էչ 106)։ 116. Սզիդը754 Կարնո քաղաքըե թվականինվեռագբավեց կազմակեբպեցնբա վեբակառուցումը: Սոյն նպատակիճամաբ աշխատանք լծեց չոչակայքիճայ չիճականներին, ոջպեսզիձբի, իբոն մաոդաճաոկ, շի-. նաբաբական աշխատանքճեր կատառեն:Այս եբնույթը (խաշաբ) գալիսէշ, 115.

։

11--Ղնոնդ, Պատմություն

--161.-

բուն ՎիոքիցզբավեցինՇուք (Նուշք),Զելթդ (Ձելբ), Ծուքեթ, Վելիսցիին, Թիանքթե Եվ (Խեոկ) գավառները,իսկ այկական Գուգարբքից Քունչկավոր (Քուշափոր):

իսկ աբաբականտիբշապետության դեռ Արշակունյացժամանակաշոջանից, ձեեբից մեկն էր: Քացի մարբդաճ առկադոման զյուղացիության շոջանում պաշեց ճայ ազգաբնակչությանը՝ ճառկից ոստիկանըպաբտավորբեցբեց ճայթայթելաբաբ կայազոբին,որը նովնպեսձարկադոմանձե էճ: 86184501, ք. 199. ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ, Աբարնեբիհառկայինքաղաքականությունը Հայաստանում, «Տեղեկագիր»(ճասոկ.գիտ.), 1954, 2, էչ 84 (Ռչ 106)։

`

'

Հ.

զբում

117. Բելիաշ բառի ճամար Ս. Գոոց բառարանը է. «Այս բառն անգամ մը միայն գոբծածուսծէ Սուբ Գբոց մեչ (Բ. Կոռնթ.,Ջ. 15) ե անտարակոյսսատանայիճամաբ ըսուտծ է»: Քառաբան Մ. Գոոց, Կոս1881, էչ 95 (էջ 107)։ տանդնուպոլիս,

| |

| |.

|

118. Պարսիցկողմեր ասելով պատմիչըայս ղեպքումնկատի ունի ոբն իբանական եբկիբ էՐ ե ունե» իբանալեզուբնակԱտբպատականը, չություն(էչ 107)։ 119. Կովի ժամանակ էբ նա, ով ոոոշել էՐ մինչն ձիու ջղերըկտոբում մաճ կովել, ճբաժաբվելով ձիով փախչելումտքից Օչ 107): 120. Հյուսիսի արքան ազխազաբացխաքաննէբ: Բստ աբշաքական բյուրնե՞ի եզիդ իբն Մագիադը, ինչպես նան Մանսուր, կամենալով որոնցառաջինզատոդառանվեբջաբշավանքնեոից, ազատվելխազաբների նում է՞ Աշմինիա նաճանգը, դիմեցինճետեյալ քայլին. Եզիդ ոստիկանը կնությանխնդրեց:խաքանն ուղաւվեց իբ դրստիբոջ ղստեոբը խազաբաց տեբը՝` (ըստ Ղնոնդի` քբոչը) Խաթունին,նաոուստ օժիտով ե պատվիբաընկեբակցումէին խազաբշականազնվական կությամբ: ԱրՐքայադստեբն տոճմեբից10 ճազաոճոգի: Նբանք բեբում էին 100 հազարարծաթղբա: (դիշճեմ), ճազար ստրուկ, 4 ճազաշ մատակձի, ճազաշ չոբի, 10 նաե բազմաբիվթանկաոժեք իբեբ: Սակայնամուսողտ զաբ խազաշական մանամիայն 2 տարի 4 ամիս նաճալովեզիդի ճետ, Խաթունըապոբեց

' '

'

'

ու

ցավ:

Ըստ Ղեռնդի,խազարնեորը ընդունեցինաշքայաղստեթ տաբավուսանքով մաճվանգույժը ն ճամաբեցինդավի առդյունք: 782 թվականին նբանք խալիֆայական ճողերը Ն կամեցանզբավել Դառշբանդը (Բար ճեոխուժեցին ալ-Աբոաբ) ու թեն չկարողացանհաջողությանՔասնել, այնուհանդերձ մեոձկասպյանշբջանները(Շիբվան)ե 50 ճազար հոգու ասպատակեցին ճեռացան: գեւհվառելով` Ղաքղը այս արշավանքիմասին ճատուկ չի գոում, այլ նկաբտգշում 764 թվականին: է խաշաբնեբիճաչոբդ նեբխուժումը Զորքի Քբամսնատա՞շն էբ Ռաժթաբխանը, իսկ Թառոր Ցակուբիիմոտ կոչվում է Թասթաշխան: մռա՝ Ասթաբշխան: բարու Զոոէր գռբավեցբուն Աղվանքից9 զավառ՝ Հեջաբ (Հեչե՞րի),Քաղա Ոստան Մառշզպանյան (Ոստանի մառզպան),Գեղավու, (Քաղադաշա), ն Խողմազ: Շաքե, Բեխ (Բեղ), Խենի (եղնի), Կամբեխճան (Կամբեճան) Հաբանդր(կազբք), Իսկ մերձկասպյանչոջչաննեբից (Շիբվան)գոբավեցին որը Ղնոնդը Աղվանք է ճամառում: որոնք Վիոքը նույնպեսենթարկվեցխազարներիասպատակությաճը,

-Վ6Տ--

'

| |

| |

չ '

«րնլոստախօսպատագոոս» Ղեոնդը (վՎոռոռախոս ճոդակապա ասելով նկատիունի ոստիկանԵզիդ իբն Ոատալդին, որը չէր կառողա ԵՐկոի պաշտպանությունը կազմակեոպել: Ճքճա0հ08, Ս-րօթյտ 223ճթ, օք. 241-244 (ե 107), 121. Ծալեճը հավանաբարՍալին իբն Սուբայիալ-Քինղիոստիկաձ է (151)։ Այստեղ Ղեռնդըետ է գնում` Եզիդինախորդին ճիշելով: Սաունենանք, Լայն եթե իբար ետեից մի քանի գոբավաբիանուն է ճիշում, որոնք ասպատակեցին ապա գուցե Ծալենինէլ համաբենք սոսկ զորավար:Սակայն ավելի ճավանական Դ, ոբ Մալեռը նրա մասինխոսում է ոստիկանէբ, քանի ոբ Ղնեոնդը որպես Հայաստաձի ճետ գործ բոլոր նախարարների ունեցող անձնավորություն (նչ 108)։ 122. Այս տեղանունները՝ Զարնանդ,Որմի, Սուենապատ,Բուտակ, Ն Ուռմիոլճի Բիղոու, Ցասուկ,պետք է փնտռելՎասպուրականի մեջտեղը Օաոսկաճայք կամ էլ Ուիռ լճի շոսչը: նահանգում, ձավաԳազեակը նաբարԳանձակՇաճաստանն է Ումիռ լճի ճարբավ-աբնելքում (էչ 109)։ 123. եզիդ իբն Ոաայդ ալ-Սուլամինմի քանի անզամ եղել է ոստիկան (752--194, 759--769, 115--180), սակայն Ղեռնդը այս բաձր չի նշում: Այստեղնա խոսում է Շբա եբկոռոոդ անզամոստիկանլինելու չոջանի մասին, ոբովնետեճիշում է, որ նբան հաջորդեցԲազառը(Բաքարբ իբն Մուսլիմ, 768-771) Ն նետռ էլ ՀասանըԿաճաթբայի(կանթաբայի)ոբդին (771-775) (եջ 110)։ 124. Արաբականխալիֆայությաննվաճվածերկբնեւում վարած քաղաքակտնության մեջ ամենից առաջ աչքի է ընկնում ծանո ճաշկապ

նկատի

որ

Վասպուբտկանը,

ճանջությունը: Խալիֆայություն, Օմայան Աբդ ալ-Մալիքի

|

վերջճականա

օԲոք:

էո բոլորի համար անկախկոոնից (խարբայ) պարտադիր Հողաճաշկը էբ մի քանի ձեռվ` ըստ տարածությանն կամ ըստ բերրի վնաբշվում օբոք ճողաճարկր տեսակի քանակի:Օմայաննեռի վճառվումէՐ բերքից, օբոք սակայն Աբբասյաննեբի սկսեցինպաճանչելկանխիկարծաթ ղոսմով։ Անա այս եբնույթն է ակնաոկում Ղեռնդը,եբբ գբում է, թե արծաբի ճանումըվեշջացավ,այխինքնճանքեբից հանվածարբծաթը չէր բավաբաՆ

ու

:

օբոք

որոշեց հարեե,ի տեսակներնու չափեբր: Գլխաճառկը (իզիայ) պարտաՆ վճարվում էՐ դիո ԷՐ բոլո ճնտեՀ ոչ-մասմեղականնեբին ընղանբապես 48 արծաթ դբամ, յալ չափեբով(տարեկան)՝նաբուստները 24, միջակնեոը՝ իսկ աղքատները՝12: Գլխաճաշկը կաբելի էՐ վնառել միայն կանխիկղբամով: ե ոբոջ Հայաստանում այլ եբկոնեբում գլխաճաոկըմինչե Ը ղարի կեսեբր գանձվումէբ ամբողչ ծխից (տճից), Ն դա պետք Լ ծխաճառկ կոչել. իսկ բուն գլխահարկը(ըստ մաբդաթուի),ոբը գանձվումէՐ ամեն մի առողջ տղամառողուց, վերջնականապես աբմատացավ Աբբասյաննե

Բում վնարելուպառանջված ճառկեբը,իսկ խալիֆայությունըճենցկանխիկղբամ է» պաճանջում: Որպես նողաքարկվեորցվումէ» գյուղացու բերքի մեկ ճինգեշոբդից միճչե կեսը: օշոք ինչ վեբաբեբումէ բնաճարբկին, ապա Օմայանների ձիմնականում բաղկացածկո յոբենից: մոորքիկարիքներիճամար տբվում էՐ նան »բոք տոզբակ, պարան ն ձեռնոց: Սակայն Աբբասյաննեբի քնանաոդք 20 գորգ, 580 կտոր կեբպս.բաղկացածէր բոլորովինայլ ահսակնեբից՝ ռեղեն, 10 ռազաբ լիտր (ոաթլ) աղած սուբմաճիձուկ, 10 ճազաբ լիտր (ոաթլ) տառեխ, 30 բազե ն 200 ջորի: տտ« Արմինիայի(Հայաստան, Վիրք, Աղվանք,Շիբվանն Դարբանդ) օբոք ճավանաքաշ 4 միլիոն Շեկանկանխիկվճաշվող ճառկըՕմայանների օբոք, Ը ղարի ԵՐկբոշդ արծաթդբամ եբ, իսկ առաջին Աբբասյանների. էեւում, այն բարձրացավ13 միլիոնի: Թ դարիառաչին կոսում ռոշիյ իջավ4 մրլեորնի:Ըստ ճայագետԺ. Լոռանի,ճիչյալ 13 միլիոնի9 միլիոնը կազմում է» գլխանառկըե միայն 4 միլիոնը ճողանառկ:

բում

՛

ու

ԼոսԼծոէ, 1|Ճոո6ուծ,ք. 161.

Բացի ղոբամտկան ճարկեբից ե բնաձարկից Հայաստանի ժողովուրդը բե՛ քաղաքնեբում,թե՛ գյուղեբում պառտավոբճ էՐ առբաք կայազորներին չալթայթել մթերք ն պառեն:Ռամիկ էր նտե կաժողովուղը պաբտավոր տաշել մարդարարկ(խաշաոր), կ այսինքն ձոի կատարելչինաբաբական ծանո

աշխատանքներ: 1Շք-ՐՇոօաղտը, Ճքաօամտ Յքծշտան տոսը, օք. ւջ 110)։ 125. ՏոդատԱ է 741--764 Ռթմաեցի կաթողիկոսը զաճակալել

այլ

Ճ.

Օշ 110): մոտ Արմինիայիաբար ճամար ճատուկքառ Ղնեոնդի ոստիկանի լի օգտազործված:Տվյալ դեպքումնբա մոտ կա «ռբ ի վերայ ճառկինէր աչխարշճիս»արբտաճայտությունը: Այլ դեպքերում նա օգտագործում ե 126.

ԱԶԴԱՊԵՏ

ն

կամ ՀՐԱՄԱՆԱՏԱՐ

ԴԱՏԱԻՈՐՈՒԹԵԱՆ

ՀԱՐԵԱՊԱՀԱՆՋՈՒԹՆԵԱՆ

արտաճայտությունները: ՈՍՏԻԿԱՆ

բառր»

քաղաքականության մեջ:

Այս փոփոխությունը նբանովէՐ պայմանավորված, Մանսուրի Երկիորուժասպառէին արբել,ե քանի խստություննեոը ամբապնովոՓ էր Սբրասյաննեռբի ապա ավելոբղ էին նոր իսռտություն» իշխանությունը, ոբ

ոբ

ձեռը (էչ 123)։

ճայ մատենագբության մեչ առաջինանգամ Աշմի«

ն:

Ա. ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՏԱՆ,

Դոտողություններ ոստիկանբառի մասին,«Պատ« մաբանասիբական ճանդես»,1962, 2, էչ 121--134 ճջ Է10)։ 127. Սա արդեն Հասան իբն Կանթաբայի կառավաոչության ԵՐկոորդ ջոչանն է (111--115), Եբբ նա իբ վայբագ վեբաբերմունքով առավել եռ դառնացբեց Հայաստանի ժողովողին,ոբը գիմեց ըմբոստության (771--715

ապստամբության) (էչ 110)։ ՍամցխենՎիրքի կազմում եղող գավառներից 6: Այլ ցիխեի չոջանն է: թթ.

128.

ԵՐԵՄՑԱՆ,

129.

որ

ն

է ՀովճաննեսԴբասխանակեշտ« նիայի կառավարչիիմաստովօզտագործել

նլխալ«

Աշխառշճացոյց, էչ 51 Օչ 112)։ Եգեբացաշխաբքէ կոչվում քին ճույներիկողքիսը:Ը--Թ դաշն --164--

ոբ

ստ

193-202

ի

ՀՐԱՄԱՆԱՏԱՐ,

խալիֆայության տիբապետության տակ չէր գտնվում ն մասամթ էՐ ենթակա(էջ 112)։ հյուզանդիային 130. Այս չբջանին ճատուկէ մոնոզոննեբի (միայնակյացներ) մարգա. Թի՛ բնությանըդիմելու սովորությունը: թվականին, թե՛ այս ապրստամբության ժամանակ ապստամբնեոը դիմում են միայնակյացների խոշ» Քրոդին:Մույն ապստամբության ժամանակ մոնոզոնը ճ ամառձակ քաշոզում ե ճայկականանկախ թագավորությունը վեբավանգնելու գաղափ բր, իսլ ջարժմանճաջող ելքին չհավատացող Ղեռնղընբան ճամաճում է մոլորռւթյան ոզով տարվածխաբեբա,իսկ նբա սնռտիե ունայն խոսքերը՝ Աչ 114)։ 131. 775 Հոոտիցամսի 19-ր համապատասխանում թվականի է ապռիլի25-ին:

Հ. ՀԱԴԱԼՅԱՆ,

օբացույցիպատմություն,Եբնան, 1970, էչ 932-333 (եշ 121)։ 132. նկեղեցիների ելքի մուտքի մոտ դոված խաչերը սովռբական էին վաղ միչնադառում: են քաբշե Դվինիպեղումներից հայտնաբերվել խաչԽո, ռբոնք այս նպատակին էին ծառայում, սակայն ՂեռնղիճիշածխաչեԻր րստ Եբեույթինփայտեէին, հանի հբկիզվումէին:

Կ. ՂԱՖԱԴԱՐՅԱՆ.

Դվին քաղաքըն նրա պեղումները, ԵՐեան, 1952, էջ 150-151նկարները ճջ 121): 133. Մաճդիի նկատմամբ Ղեռնդիդովատական խոսքեոը աողյունք են ոչ միայն այն բանի, ոբ ետո վայբազբռնապետությունից Մանսուբի դրական տպավորություն էՐ թողել, այլ իրոք Մաճղդին ճամեմատաբա» մեղմ քազաճականություն էԸ վարում: Թ ղարի աբաբ պատմիչ Յակուբիձ, թեն Մանսուբի մասին լոում է, սակայն գազանությունների Մաճդիիմանբա օրոֆ տեղի սին շեշտում է, ունեցավմեղմացում Աբբասյաննեոի

'

194. Աբաբական դբամնեոըառաչին անզամի ճայո եկան Աբդ ԽլՄալիքիօբշոք (685--706), իսկ մինչ այդ է դարում խալիֆայության մեչ օգտագործումէին բյուզանդական ե ոսկի ղաճեկաննեջը սասանյաճ ծաթ դռամնեոր:Հենց ճիշյալ խալիֆայի -շբոք արաբական դրա 13568 ստացանայն ձեր, ոբր ճայտնիէ դրամագիտության մեջ՝ եբկու կողմում էլ կա գովաչք մեջտեղում,ոբի շուրջը լոիվ շոչանակաձեգոութրյոն է: է խալիֆայի նան Գովում (Երբեմն կառավաոչի) ֆվականը,քաանունըգ ե այլն Աբաբական դբամնեոը լինում էին ոսկի դաճեկան(դինա), ղաքը առբծաթղորամ (դիշնեմ) ե պղնձե` ֆիլս: Աբար պատմիչնեոր վկայում են, արաբական դբամճերբաց թողնելու առիթըճետեյալը եղավ.ընդճանբապես խալիֆանեոը կայսրբերին գբաձ նամակներում զոբումէին. «Չկաաստված,բացիալլաճից,ե Մումամմադ նբա մարգարենէ» նշանաբանը:Կայսր (Հուստինիանոս) իո մի պաա՞շ-

ոբ

--165..

պաճանջումէ այլես չգրել այդ խոսքերըե ճակառակ տասխան-ճամակում դեպքում սպառնում էր դոամներիվբա Մուճամմադի վատ խոսճասցեին եբ գոել։ Եվ աճա Աբդ ալ-Մալիքըորոշում է զուտ աբարականդբամճեր բաց թողնել: 1Եռ 81-Ճէհլր, 1Մ, 53--54,

Բյուզանղացի պատմիչ Թեուփանեսի վկայում

է,

որբ

Բ Հուատինիանոս

Հռւսնփճիանոսը

առաչին աբաբանան ամեն դրամները չբեղունեց, բայցԱբդ ալ-Մալիքը կեբպճամոզումէՐ նբան՝ գսնե կշոռվընդունել: րառզմ. Հ. ժամանակագոություն, (ջ 124):

ԹԵՈՓՆՆԵՍ,

զիո),էջ

82-83

199.

Տիբեբնոս Բ Հուստինիանոս

705--711

Թեոդոսիոս

715--117

ե կոստանդին

741-775

Լեռն Դ

715--180

Գ Կոստանդին

180--197

'

Քարբթիկյան(եռա-

Լնոն Գ

արն էն զիԲոառորած ո ակին Ի

բ

բ

ունեցել: նկաբագբշած «մյուս տարում» վանաբարՀիջոի 162 778--16

Ղեռն ոնդի

լ

մաՀ տեղի ունեցածարշավանքը (28 սեպտ. է եղել, թ վականին սեպտ. 779) ղել որին մասճակցում էՐ ճան Արմինիայի ) ոստիկանԾզիդը՝ դը` ըստ է եբկուպատ«իչների էլ վկայության: Ղեռնդիճիչած Մաճմեդի յոթեբոոդ տառին ճամընկնում է Իբն ալ-Ասիր) ծ 165 բն ալ-Ասիոիտված -(26 օգ. 781--14 օգ 182) թվականին: Եբկուսն էլ ճիշում են, որբ արաբականզորքի նճբամանատաբն էր Հաբուն զանա-

Ս

(782)

լ

մ

ոբ

.

-

ոբ

1Եռ81-Ճէհքը,

Մ, 65 (էչ 125)։ Անձեացին, ռբին Ղեռեղըճիչել ԷՐ ղեռ առաջինառշանքի ժամանակ, ժամա վանքի մոտ ակ, ԻԻբնալ ավելի ուշ է հիշվում (Թազադալ-

|

Ասիշի Արմանի ալ-Բաթոիկ) -

:

Լեո

ո1-Ճէհւ:, Մ, 64 (ե 125)։ Ը դարի ճայոց Ղեռնդրճիշում է իշխաննեոից նուննե Ւ անքաներն տալիս ենք

ԻՊ"

(չճիշած ճետեյալնեբին

մէչ). փակագծերի

ՍմբատՔագոատունի ԱշռտԲագբատունի

739.749

Տաճատ

մ.

749-753

753.

140.

՞

ճետնյալ կայոոնոը 8յուզանդիայի (պակասող անունները ավելացնում փակագծով). րը

Հեբակլես

Ք Կոստանդ (ճոստանդին Դ)

610--641

641-068

՛

668--685

-1660--

Մթ

,

Օք.

8. 383384

Հիշյալ Ռռճը ոսաիկան առում

իբն Հատիմ ալ-Մոտալլաբինէ

Խազմը Խուզայմաիբն Խազիմալ-Տամիմիոստիկաննէ (786-(ջ 128)։ 142. Արծբունյացնկատմամբ եղած այս թչնամական վերաբեշմունքը Ղեսեդիմոտ չի պատնառաբանվում: Կարելիէ միայն ենթաղոել, ԱՐծԲունինեի աբագ հզորացումըԸ դաբում անճանգստացոեց ռստիկանձե իջ: տաճ ԱՐծՐունիներն աստիճանաբար տիբագանՌշտունյացնախաբաբական ե եյե բոլու կալվածնեջին Աղթամարկղզով: Դ Դեռ ավելի վաղ նշանեզ 1էին անգել մաբդապետական հողեոը, ինչպեսնան Ամատունինեոի տիբույթնեբը:Այս-

1)

ու

'

ԻԻ

Կ.

ԱԱ

141.

ւււ

ՏԵր-Ղեոնդյան, աՀայոց իչխանը աշաբական տիապետության ՊԲՀ, 1904

մանակաշոչանում, (եչ 126) 137. Ղեռնդիմոտ ճիշված էն

կք

785-188) (էջ 127)։

775-781 781.

763ԹԱՅՄ642

՝

770--775

Անձեացի

ճետ:

Աո

(էչ տո

'

701/708--726

ՄուշեղՄամիկոնյան Սաճակ Քագբատունի Սմբատհազբատունի (ԱշոտԲագրատունի)

126):

է

։

Տաճատ

ՅՅաոա, Ըոօքու

138.

ժառանգը: 136.

ՂՐ-141

382 (ջ 111, օք. «Ազգապետ 0թմանը»ոստիկան0սման իբն Ումառա իրն հու(783. 785 որի Ն Հայոց այոց իշխան դ ղառրձած Տանատ Արձնացու բայմե ւ (153-785), չի միջե լարված ճառաբեշություններ կային: Ոստիկանիայն ակնառբկը,բհ Հայաստանինախաբաբնեոը միաձայնչեն կամենում, իշխան Տաճնատր դառնա,ճավանաբաբ վեբաբեբումէ Բագբատունիների ճավակնություննեՐին, քանի վեշշիններսձգտում էին Հայոց իշխանիպաշտոնըժառանգաբաո իբենցձեռքում պանել(էչ 127): ուներ 139. Խալիֆայությունը փոստի (աբաբ.բարիտ) լայն յանգ, Ն ամբողչ պետությանմեջ ճանապաոճները գտնվումէին այդ զեբատեսչության նսկողությանտակ: նամակներ տեղ ճասցնելու ճամար օզտագործում էին ձիեր, ուղտերե թղթատար աղավնիներ: Փռստո ճնարբավորություն էր տալիսաբշաբական արքունիքին կապի մեջ փնելու անմիջապես

՛

ն

ի

698-705

(Վարդան 711--714 Փիլիպպեկոս) 713--715 (Անաստասիոս)

:

Ղեռեղիճիշած առշավանքնեւը Բյուզանդիայի ղեմ, ոբոնց թվականներըշի տալիս, նշտվումեն Իբն ալ-Ասիբի Ղեռնդիմոտ տվյալներով: ճիշվա արշա: Հիջրի 161 (9 հոկտ. 777--27 .

685--695 093--698

Լ1եռնտիոս

| յ

,

:

ձակ նաճանգի ահ ե պիսով նբանք դառձելէին Վասպուրական ընդարձակ նաճանգի անհրեոր ճետո Բագբատունինեից ԵՐկբոոդ զոբ իշխանական տունը: Համենայնդեպս Ղնեռնդիայն ակնարկը, թե ոստիկանը, աեսենլով նբանցփառքըՆ գեղատեսվայելչությունը,շաբացավ,մտածել է տալիս, ոո իբոք ԱՐծբշունինեի ճզոբացումնէբ պատճառը նորանց հղած նկատմամբ բշնամականվեբաբերմունքի: ԱՐծբունիեղբայբնեի՝ Մաճակիու Համազասպի,նաճատակությունը

--167--

նյութ

միայն վաոքագշության, այլե նշանց կեշպաբնեորժ դարումքանդակվելեն ԱղթամառիՄՍ. Խաչ եկեղեցու աբշտաքինպատի վոտ (էչ 190): 143. Հայկականմեծ թվականը սկիզբ առնելով Զ դաշում դեռ ոբոչ ժամանակօգտագռոծե:ը չդարձավ:Ե--է դաբերբի հայ պատմիչները պատմական ժամանածազբությունը ճաշվում էին բագավոբնեբի իշխանության տարիներով:է դաբի պատմիչՍեբեոսըչոնի ճայկական թվականություն: Գատնառն այն էր, որ վերջինսղեռ անջարժ չէր, ն աճա Անաստու կաքողիկոսը այս կարնոր աշխատանքը նանձնաբաբեց Անանիաեի՞ակացուն, Եոք սակայն չվեռջացբեցայն: է

տվել

ոչ

Աբգալ-Մալիք

Օմար

եզիդ6 Հիշամ վալիղԲ եզիդԺ իբբահիմ

'

|

Մշուան

-

:

էհօ ԷՂեոնդի ԷՍՏ ԷօԻ7 «զչայս

Եբաբեբում վեշաք

է է)նդնանոապես Պ

օ(

Դի «զչայս

286-509

/.-ռԵտ,

ք.

ճանդերձ Բծ հանդեր Վո

139, 193, 279,297 ե Ա ղուանօէ» ոք

(է 131)։ ։

արտահայտությունը

Արմինիա ոստիկանությանը, յանը, ո՞րճա ճայ կականաղբյուրներում ղբ) ո՞ր

կո' վում է Հայաստան ) (Հայք): Աոմինիա է բաղկացած ռստիկանությունը բ ճետնյալբաժիննե՞ից՝Հայաստան, Վիոք, Աղվանք, ՄԵՐձկասպյան շրջաններ(Շիշվան) է Դառ-

բանդ:

:

Իսկ Խոբ վեբոնիչյալԻՐԵԼ

եռկնեբիցառաչ Ղեռեդըճիշում է ճան որ այս բոլոր Ուբայդալլաճին տրվեցոոպեսմեկ ամբողչություն՝ Ճյուսիսային փոխաշքայություն (էչ 131)» 146. Սովլայմանը էր, ՊարԱրմինիայի առաջին ոստիկանն

ապա նկատի ունի, Ատոպատականը,

ոբ

(Անաբոն)ալ-փաչիղ խալիֆան (786--809) թեն

632-654

Աբու Բաք» :

715-185 785--786

ալ-Ռաշիղ

311 ԷՆ 146.

լ

՛

454--775

Հադի Հարսն

,

634--611

Օմար

644. Բ56 056-661

Սոման

Ալի Մուավիա

՛

ոբ

"բ

680--683 683--684 684--685

Մոուտան Ա

--168.--

Աոոլուց:

՛

քն1ռ

Շրք. ռբր

1Տք-Լ6թօոտաը, Է. 8օոքօօյ Ճքխճկատ, տ Վ6ՇԼԵ օՇօքարա 143-139 (եջ 131)։ թ

Մանմետ

Մոսլիմ (Մասլամա) Ջառայ(Ջառաճ) ՍեթՀաբաչի(Սաիդ)

|

Ն

Օ

Թ031ԱԱԱԾԹ6որպ

ճճճղ,

Լ

ՈՅՒՈՇԵՕՐ0

ՃՆ ՕքճօոսհԼ-.,

տար-

1960,

147. Ղեոնդին ճայտնիէ Արմինիայի միայն մի մասը, ոստիկանների տալիս ենք ստոբն, Աբդլ-Ագիզ

|

նստա-

եբբեք չղդադաշեց

։

Ղ.

լ

061--680

եզիդԱ Ք Մուավիա

նստեց

նըսԿա միք մո" Աա» կոմինիայի սոտիզանի ո Դվինը ոստիկանի Ն, վա ինելո,

ճա-

մեկ գիշերներինեբրիաթնեշում մաբմնավորումէ աշղաբ եագավորի կերպարը,այսուճանդերձնրան ժամանակակից բոլոպատմագբճությունը է տալիս նբա գուծունեությանը:Ղեոնդիայն Բովին այլ գնաճատական խոսքերը,թե նա ազան էՐ ե աբծաթասեր,ակնաշկումեն նբա օբոք զոգություն ունեցող ծանո ճաբշկապաճանչությունը, ռբի նետեանքովխիստ ծանո էՇ ճայ շինականի վինակը: Այստեղկուզենայինքտալ այն ժամանակաշբչանի խալիֆաների ցու» ցակըր,ոբի մասին Ղեոնդը պատմում է իո մատյանում: ն

զոբ

ւ

Հաբուն

750--754

Մահգի

:

ո ճքոնշռող 16ք-ԼՇՑօխղյո, Ճրածոնտ չտտոֆոը, օքք. 230-232

144.

744.750

Ո

Սրբու

|

՝

130)։

743--744

Ջաֆաւ ալ-Մանսուճ

`

ճջ

751..549

բաս ալ-Սաֆֆաճ դբու-լ-Ալ

նիշատանարաններում այկական թվականությունն օգտագործ. վել է է դ. առաջինկեսից, սակայնպատմական դեպքթվագոելուճամաշ ենք զանում առտջինանգամճայկականթվականըօգտագործված Անանիա Շիբակացու վերջին տողում, ու՞ ճիշում է, ոջ ՀԼԳ ժամաճանագջության (885) թվականինսպանվեցՀայոց իշխանը (Գտիզո» Մամիկոնյանը): Դբանիցճետռ հայկականթվականըօգտազործվածենք գտնում «Սանս ղ ծողովով» ց (Գիրքթղթոց) գովածքիմեջ, ու՞ ճիշվում է, ոբ Մանազկերոի ժողովն ՃՀե, ղոզը տեղի ունեցավ ց այսինքն 796 թվականին:Առաջինստույզ ոբն տրձանազջությունը, վիմագիր ունի հայկականթվակաճ,զտնվում Է Թալինիեկեղեցուպատին`Ուխտատուբ ՄԼԲ (783) բվականի վանականի

Գ. ՀՈՎՍԵՓՑԱՆ,

աշձանագոությունը: Քառշտեզ ճայ ճեաղբության.Շողա1918, էչ 176։ կաթ, Վաղարշապատ, Ղեռճղիցքետռ առդեն ճայոց թվականության օգտագործումը օռվոբական է ղառնում: Ճ.

705-715 715--717 7147-7850 7-0--7124

Սուլայման

Թեն

'

085--708

Վալիդ

)

ՄՐուան,որղի Մաճմետի

Իսաճակ, ոբղի Մսլիմի եզիտ,ռոդի Ուսադի

109.

ոողի Մսդիմի Բազար,

Հասան, ռողիԿանաբբայ

151.

Ռոն

հազմ (Խուզայմա) Ովբեդլա(Ուբայդալլաճ) եզիտ,ոոդի Մզդեի(իբն Մազիադ)

Աբղալքբիո

պես

Աշմինիայի էրիվ ցուցակը, ոստիկանների տե՛ս ժամաճակագբությամբ, Ա. ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՑԱՆ, Արմինիայի ոստիկանների ժամանակագբճուբյունը, ԳԲՀ, 1977, 1, էջ 117--128 (էչ 131)։ 148. Հայ տնեբի ն նշանց ենթակաների նախարարական աբտագաղբը արաբական տիբապետության ժամանակսարսափելի չափերի ճասավ: Նախաբաճական տոճմեոի աբտազաղթը (որն ընդնանբապես ճայուքյան աբտազաղթիսկիզբն էո) սկսեց Աոշակունյաց թագավորութ) սն աննումիցհետո: Գաղբումէին Սոշակունյաց տան տարբերճյուղեորե մանավանդ Հայաստանի արեմտյանզավառճերի ոտմիկ տարը: մեֆ ԱՐ՞տագաղթը նասավհատկապես Ը դաբում: ճյուզանդիան չափերի ներծծում էր Հայաստանի ուժերը. ոբոնք ծառայության լավագույն էին մրտնում կ. Պոլսիարքունիքըե բանակը: Բյուզանդական գահիննստեցին մի շարք հայազգի կայսրեր: Նբանցփոխաբեն հաստատվեց արար տաբոր: Ճ. ք.

Ղ6:

29---33.

Բ, էչ Պատմություն,

ՇհշնԽօոմլո,

Դիճ

ՃոռԵ

400--411։

ՔոՂՐՅէ61 1ո Թարոճնձ

Ճորդծում,

Հայության արտագաղթը բոլոր դաբեբում (ննագույնդարեբից այսօր, եղել է ազգայինանկախ պետականության բացակայուբյան անխուսափելի ճետեանքը: Այս բանը հստակերեաց բականտիբապետության դառն շՐջանում:եղան տասնամյակներ, էՐբ մինչե

արա-

Հայատանի նոճյնիսկ ճԵՐքին

ինքնավառությունը ոչնչացման

Վտանգիառջե էր: Հայ ռազմիկ տարբերի արտագաղթը ուժասպառ արեց ե այս Հայաստանը, շատ վատ անդբաղառձավ երեույթը ճետազտյում ճազբատւնյաց թագավոռության վբա (էջ 132)։ ճակատագոի 149.

Գաբավոնացիր Պաղեստինի Գաբավոնքաղաքիքանանացի բնա-

կիչնեբնէին,

որոնր

մոտ եկան հրեաների

խաբեությամբ դաշինք կնքեցին:Նբանց ճետո

Հեռուն

նրանց փայտաճատն

Թ ԳիրքՑեսուայ, (ջչ

ն

նշանց ղեկավարՀեսուի Բետ

խաբեությունը բտցաճայտելույ

ջոկիո ղարձրեց:

138):

նսայի եղիպատոուչեցի կաթողիկոսը գանակալել է Ռ6ջ133): թվականներին 150.

«-170-7

ոբ

սա

որ

Նուլելման

ԼԵՈ. Հայոց

Ն.

Ակինյանըկարծում է, է Ղեոնդի մատյանի իսկական վեւնագիոը՝ տանը «Վաողապետութին Ղնոնդի վասն ժամանակազբայ Ըստ նբա, հին Թոոզոմալ»: սովորություննէ եղելզորության գոչագբերբի նա մատյանիվեոջում դնել: Այս եզոբակացության խոշագիոը հանզում է նկատիունենալով, ն շաբագոքի սկզբում եղած վեբնագիոը Ղնոնղի դրանքիսկիզբըիբար չեն համապատասխանում: Վեբնագշումասվում է, թե խոսելուէ «Մաճմետի» մասին, իսկ շաբաղբանքնսկսում է անմիջա-

Օրման

779--755

՛՞

Ն.

նբա

մաճվամբ:

ԱԿԻՆՅԱՆ, Ղեռնդեբեց պատմագի", էջ 46 (էշ

194),

|

ԼԵռ 1եռ

մ. ԷԼ

ՀԱՄԱՌՈՏԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

| |

ԱԳԻՆՑԱՆ, Ղեռնղերեց պատմագիո--Ն. Ազիճյան, Ղեռնգերեց պատմա»

ՊոՄատենազոական

ՃԻէ, ճետազոտություններ,

Գ.

ճտ.

Վիեննա,

Պետերբուրգ,1885։

ԵՐԵՄՅԱՆ,

Ս. Աշխարճաճոյդ-Երեմյան,Հայաստանը րոտ

ցի, Եբեան, 1988։

մշխարճացոլ-

ԼԵՌ, Հայոցպատմություն--լեռ, Հայոց պատմություն, երկերի ճտ.

Ք.

Եբնան,

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԿԱԹ.--

ժողովածու,

1967։

1867։

| ի

Ւ

ֆննականտեՄանանդյան,

Հ.

ճտ. Բ, մասն Ա, ԵՐնան, 1957: սություն ճայ Ժողովողիպատմության, ՇԱՀՆԱՋԱՐՅԱՆ-- Արշշաւանքաբաբաց ի Հայս աբաբեալ վաշդաՂեռնդ պետիՀայոց, ի լոյս ընծայհացԿ. Վ. Շաճնազարեանը. Փարիզ,1857:

ՍԵՔԵՌՍ--Սեբեոսիեպիսկոպոսիպատմութիւն,Ստ. Մալխասյանց, ԵՐհՏԵՐ

վան, 1939:

ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ, ԱՐ՞աբական Ա. Տեր ամիոայությունները-Ղեոնդյան, Աբաբական տմիբալությունները Քազբատունյագ չայաստանում,կբե--

վան,

1905:

Ճրճխօաօր, 1շքոտ

ճոտտր--

ԽՆ ՖԼ

Ճքղտաօկօը,ԽՇԼքոտՃ238ք, մ16-

Խուքող,

16ոօքոտԲատճուհտ-- ՔՇտօքոտՔտտոուցը,1, 11, 11, Ս1ՇՇտտ:, 1967, ՈՏուճոռւ-16րօքոտճուֆօտ 6տթոտոճն ԼՇՑՕխոտ,ողօուճոր ՄԼ (Բ. Ոռաճտճոտե) ՇՈ,

Աշ

1869.

Ճ. 16ք-ՐՀոօատուՃձքաշատո-4. ՂՇթ-Ի6ՔՑՕԽՈՒ, ո Ճքածոտտ ՅքոճՇճաղ չՅղմֆ1, Էքշտճի,1977. Թ6շլոճ508ո1

80Է1,ՇՎ. ոԼ

--

1. 46

Լ1Եօբ օքսքոմօոյտ

Օօօյճ, Էսքմսոլ

Էօքմօովու ՅԱՀՆՀՐԾ

Թոէճօքսող, 1856.

Ծծոչտ մ6 Ղ6յ ոլահրճ Շհրօուզնճ մօ Ծջոջտ 6 քսԵկճ 6է ծոմ. քոր 1. 8. ՇհճԵօք, Քոոլտ, 1885. --

161167, ԶհշՆօոզ'8 եշյէ Օուո «ՕՐԷՇՏքօոմճոշծ Եօէսծճո ՖՏ16ա, 37 (1944), ք. 269-332.

նեն, Լօոձօռ,

ԷԱ5եօւջ օք էհօ Ճրռետ 1958.

ձ.

--

76116,

11 ռոմ

--

Քհ.

Լօօ

Շիճնօոժ'Տ

111, Էոբնճրձ

ԷնԼԱ, ԷԱՏեօչ

81-86124-

ՂԱ

լիճ,

| է63:է

օք էհօ

Ղեճշօ1681Ը81 օք էհօ

Ճ18ԵՏ,

--

--

Լ6

Տեօոէօո Թ1-Ճ.

օբ

ո1-ՃՀհ,

Յէ-ՊՏԵՈՐԼ,«Հ, օրԼելգսօ Շ81-6, 1960-1969.

Տիօտեօր Թոշ:օ1օքօ18

ՕՇհշաօոմջող, Ղհօ

ՃոճԵ

--

Զ-1-էՅ-չհ, 81-ՕՑիԼոՑ,

Օքսջ ՔԸՕ8ՐՅթելշնոո ՑԱՇԵՕԻՇ Լեռ ԷԼՈԱԱ8), օձ. Լսքձճսոլ Թ8էճՆՕԻսոռ, 1938--1939,

ՃՐճե

1ո 808ոճւօմ Բոու-Յէ6Տ 148եօռ, 1975. Դու. Ֆոգսել Ղհճ

8-նոտը

Դորխհ

|

ԳատմութիւնՀովճաննու կաթողիկոսի,Երուսաղեմ,

ՄԱՆԱՆԴՑԱՆ,

ֆննականտեսություն--

Էլասեր)

1Երռհլու, 1-14,

Ֆոո,

ՏարօնեցայԱսողկան,Պատմութիւնտիեզեբական, ԱՍՈՂԻԿ--Նտեփանոսի

1եռ

--

ԽՐուո6ոՏ, Է-Ն,

ՂՏԵՅՈԼ

լ

|

81-Ճէհլբ

1--12., 1353 (1934--1935),

օք

քո

ԽԼ.

Ճճես-1-Բոլո

151ոոռ,Լ6106ո, 1953

Խողլոճէօտ Ճո Ճոոծոլտ

1--11,86:ոօսէհ. 1960,

էէ.

օբ

Ե, ՒԼ

Օհշաօոմ-

ՕՅԼՏՕԼճո,

132, 138

ԱՆՁՆԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՑԱՆԿ:

նբեմիա(մաոզառե) -- 50, 52, 64,

:

Ա

Ք.

Աբաս-- 124, 125 Աբդալքբիո--131 Աբղլ Ազիզ-- 40, 41 Աբղլ Մելիք-- 26, 29, 34, 35, 37 Աբղլա-- 104, 106 ՍՄոդլա (մյուսը, Արու Ջաֆաո)--

Քագաբ (Մսլիմիռոոդին) -- 110 Քագաբատ (Ռագոատունի) -- 108 քազաբատ(սպարապետ)124 Բելիաո--107

70, 79, 15, 50

մղամ-- 45, 51, 61, 71, Աղեո-- 98

Պագիկ (Աոծոունի) -- 107, -

(Աշծբունի) Գրիգոր

Գրիգոր(իշխանճայոց) -- 24,

60,

Գբիզոր (Լուսավոչիչ) -- 30 ՂԱ Գրիգոր(Մամիկոնյան,

-

95, 100--103

(0մա» խալիֆա) -- 18, 21,

`

էմանուել-'

Յ9 Կոբյուն (Առծոունի) --

Բ:

չ

Թարմազ--87

Թեոդոս -- 28 (կայսբ)

ԲնոդորոսՌշտունի--21--26,

չազկեւտ. 20 Հակոբ--50, 60,

Համամ--

Գ)-աչազրատոնխ ՄԱ

1.

ՔԲազբատունի (ոոբդիՎադ.

կեսեռը) -- 96, 112,

--

Աշոտ(ոբդի Սասնակի)

114,

115, 117

Ասբռննիպ 113 Աբտավազղ ղե(ապստամբության -- 111, 112 կավա») Առտավազդ Մամիկոնյան(վոբա-- 124 Ափսիմեբոս Տիբեո-- 27, 29 --

վաո)

-174.--

օզեկիա--91 նզեկիլ (մառզարն)-

6955... 60.

եզիտ (ռոողիՄզդեի) -եզիտ(Ռոասղի գողի, ոստիկան)-105-110,

122, 125

---- 50, թի" ղիսե (մարգառե) (մառգառե) 50

| |

գ

48, 62, 61, 08, 79, 88, 85

Ծսայիաս(եսայի

-կաթողիկոս)

Հոտա--50,ԲԱՐԻ59,

Խաքան--28, 44,

53,

66, 69

ԳՃ

Ղ

Խազմ-- 128, 130 Խաթուն.--108

Խռսբով...

"Ո

(ճաքառիայի աո""Ի' ԱԵ" Հբաճատ--

-- 27

Ե. :

խալիֆա) .-9596

Արց

9,9

(ոբղի Կոստանղնի) -- 124--

-

մառգաբե) (եսայիաս --48,

ծսայի

Լեոն

8,

-- 86

եզիտ (եզիղ, խալիֆա) եզո-- 84

Գ-45 8. 94, 96, 115 Լեռն (կայսո) կոճ

(Հիշամ

Հեւթ (Հառիա).--87 Հմայեկ--112 Հոբ-- 50 Հի"ոաՅի)-4ծ

ւ

Բ

|

Հառան-. 101112 Հեչմ

ճտնապետ)--Հեբակլես--18, 22, 24

60, 60

Հաջա,(Հաջշա)--

Հեսու-- 50, 55

Իսաճակ(Սաճակ

առ

:

107 '

Համազասպ (Մամիկոճյան)--

Իսաճակ(Մսլիմի ռոդի, ոստիկան)-- 97, 99, 100 Խսաճակ (ՍաճակԲագոատունի)--

Դավիթ(մառշգաբե) -- 26, 48, 50, 582, 55, 03-69, 78, 81, 22:

--

116.-118.

ի

ԻբնԴոկե-- 131,

64,

Համազասպ (Արֆոունի) 109.

ծ

Աշստ-- 32, 33, 34,

100-105,

՛

Ամովս. 99 Աճանիա--53

99.

յ

126, 133 Կոստանդին-18, 22, 24 Կոստանդին--

:

91, 92

ՄԱԼ

դ.)-«

Դանիել(մարգարե) -- 50--53, 57 Դավիթ(Մամիկոնյան)--95,100,

(զոբավաո) -- 116, 117, 122

Աշոտ սակի,

| :

դին)-- 102, 106, 109, 118, 124,

յ

Գ

(Մահմետիոոդին) -- 126,

Ամճշամ--

26, 77

127, 131 Ամբ

՛

--

Կոստանդին(կայս, Լեռնի ոբ-

է

|

ԳՐիզոր (Անձեացի)

Առաճշոն--.69 Ամբ

|

Կասիմ--38

Զաքարիա (մառգաոե) -- 68 Զեղ-- 81

|

|

Քաշխան--44

Աճաշոն

103, Կաճաթբա.-

Ջաքաբիա--73

|

Գ

մզայել--.98 էլի

|

զ

Ջ

108,

Աբու Մճուո-- 114 Աբու Մսպիմ--93 Աբբաճամ--19, 50, 51, 55,

Ծալենճ(Սալիճ) --

66, 74

--

110, 116, 122--124 Աբու Բաքո-- 18, 24 --Ֆ8, Աբու Թռտաբ (Ալի) 106,

Ս

Եսթեո-- 58

.

Ղուկաս (ավետառանիչ) -- 14, Ղեի-- 69 Ղեոնդ--194

107, 108 :

(75

Վ

ւ

Ճենճբակուո--42

մոլ Բվբեդլա(Ուբայդալլաճ)

Վանան Արծբունի-Վաճան (Դաշույն) -- 120

Մ

,

18, 29--31, 48, 5, 96

Մաճմետ--

40--46,

Գոռկոպ--21,

38,

35,

125.-128,

-- 112. (զորավար)

Մաճմետ

Ջ

'

50, 51, 51, 57, 69, 79,

Մաճմետ--

-

-- 68

Մարիամ (տիշամայ) Մառկիանոս--- 48,55 Մաշկոս (ավետառանիչ) Մատթեռս (ավետառանիլ)48, Մերուժան

Մզդե-- 131

Ռաժթաշխան..

Ռոմ

--46.

88.91,

(զորավա»)--

Մոուան.. Բ.-98,

96.98,

100, 104

Մուավիա--24--26 Մուչեղ-- 108, 112, 113, 120. Մուսե--109,

:

պանակ(կաթողիկոս)--35, 37. 85, Սամուկլ (մառզա»ե) Սամուել (Մամիկոնյան) 120 Սարգիս (զոիչ)-Սեթ (Հաբաշի) --65, 95 եթ (Սաիդ)ոի՛ս Սեթ Հաբաշի Սմբատ--95. 99, 100 Սմբատ (Բագրատունի,սպաբա՛

-

--50,

ԾԵ

Ն

ԱԱ

-- 112, պետ)

--1ջ Կամսաբական

114, 117, 120, 128

ՍմբատՔագոատունի-24, 25 Սմբատ նագ ք Բագրատունի (իշխան 37, 40 յոց)--29. 32. Սողոմոն--50, 52, 78, 79 Ստեփաննոս(կաթողիկոս) 189 Սուլեյման--43, 44

՞

Նեբսեն

Տաճատ

34,

Շ

որ

Է

ՌԻ

(Հիշամխալիֆա) --

Շապուն (Ամատունի) -- 40,

Սուլեյման (խալիֆա) -- Ց7, 95 Սովեյման(զոբավաո) -- 107

Շապում (Քագշատունի) -- 134 Շուշան--33

Սուլեյման(ոստիկան) 141, --

«տ

Օմար Բ--

`

,

86, 87

Օքբա--100

| լ

|

Ւ :

|

--

Շամ

-- 23 (զոբավաո) -- 18, 21, 23, (0սման)

Օգբա Օթման

--

Տոդատ (կաթողիկոս) 110 Տբուեղ-- 28

րր մռադ--

124, 126, (Անձեացի)--

--

ը

ֆուբեդա--

Տ

--

128, 180, 131

27, 31, 45, 48, 48--50, 52, 69, 57, 58, 63, 65--67, 69, 70, 72, 73, 75, 82, 85, 86, 91, 92, 93. 109. 119, 120, 129, 193

96, 97, 99

'

128, 129

Ի

ֆՐիստոս (նանՀիսուս) -- 22,

Վաոդ--25, 32 Վլիթ (Վալիդ,խալիֆա) -- 37, 40,

ի

ր

94, 98,

97, 99, 100, 110

Մբուան

|

Սալման պառսիկ--35 Սաճակ (Իսաճակ Աշծշունի)-« 107, 109, 110, 115, 117, 120,

։

|

Ս

50, 54, Մովսես (մառզաբե) 55, 60, 88, 65, 89, 72. 79. 80, 44,

|

:

Միքիծ(մաշզաւշե) -- 66

Մոլիմ-- 43,

|

(97 ոստիկան |

'

`

--128,

(Ա՞ծշունի)

ր

Ռոճ(Ռաոմ

--

ԵՏ

|

առայ(Հառան) -- 88

ջ

Վառազտիոռց.-.

(Մաճղիխալիֆա)--123,

Մաճմետ

Փառսբիթ--

Վասակ--95 Վասակ(Աշոտի -- 116, ոոդին) ՎարազՇապու:մ--

Գ

Մադիամ--19

Փ

--

|

--170.-«-177--

Թ

24,

ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԻՑԱՆԿ

Քասառա---

Ակամսիս--132 Ակողա (Քուֆա) 164 Ակոռի--32 էղվանիցաշխաբճ--108, 127, 131 Աղվանք(Աղվանից դռներ) -- տե՛ս Աղվանիցաշխաոճ Ամպբիոտիկ(ամճոց) 88 Ամութիա (Ամոբիռն) -- 125

`

Բիշան--

Քուբիս(գետ) -- 41

Թիանեթ--105 Թուխաոք--34

--

Գազնակ--109

Ասոբեստան

109, 131 Ատբպատական.Ա՞աբիա.-19 ա

--

Գոմոո--

ԱՐշազածոտն---

Աշծափ-- 23

.

|

41,

42,

բբանդ-- Ցա. Դա "

Ռարյունք Դառյունք (Դառիմք)

լց

97,

109 116

31, 95, 111-119, 128, 131, 133

03.67,

116,

Դբաշպետ--

--

118.120

՛

Բազուձոր--21 Քաղասական (դաշտ) -- 108 Բաղդադ--Քասանաստան.-Քասեն--

եգերաց աշխառճ (եզեբացեոկի») 40, 112, 117 Եգիպտոս --- 105 եղբաոք(բլու) --

--

եման

(եմեն) --

Եբասխ--520, 32, 33, 87 Եփրբաթ-եփոատ(գետ) 29, 97

--

--178--

Հեչա»--

Հայաստան

96. 109,

Հ՞եաստան--

125, 123.

35, 30, 98

(գյուղ)--113

ենի Ա Ա Մաղադ-

Խոբասան--

41,

Զոբա--

103, --

105, տե

11,

ս

ՂՐ

.-

28, 38

որ այ Ճորա

աշխարք. 41 պաճակ--44,

--

Կամբեխնան(գավառ) 108 Կասպիցդոներ-- 43. 127 Կաստիղոն.-Կառմիոծով-- 82

(քաղաք) -- 108, 106,

իլիկի ա--

94. 89. ։

89,

Մ

Մակու-- 116

Մասքթայ եշկիո--

Մարացկողմ՛ (աշխաբճ) 105 Մառդուցայք-Մաոզպանյան զպան) ( գավառ)-125 Մառիթենես--

113,

114, 117-119

Կոգովիտ.21, 23,

"

Կ

Ձելթղ (Ձելթ) Մուեթ--

տեմ եջ աշխարճ.. Խո: »:

Կարնո

116, 117

Խորասան Խշամ--

18--20.

Հունացաշխաբճ-- 25, 89, 90, 106,

Կ

Քաբելոն--38, 54, 83 ԲՔագզավան.--Քագոնանղ(գավառ) 102, 113,

(գավառ) --

Հոնացաշխաոք.--44, 87,

74, 88,

՛ Խոշակունիք--

.

Հայոց եբկիո-- տե՛ս

Հեր

Խողմազ--108

131,

Բ

124.128

վոր

ամբոց-- 28,28, ամբոց--

Դվին-- 22,

Ափոիկե--10»

116. 117. 122.

Խառան.-

ՀԺ,

Աբտավետ (Առդաբիլ)--87885

86.-

111. 114,

Իսբայել--51.58,

Խաս

արո" (Դառիւնք)

Դամասկոս--

'

32--38, 40.46, 103, 106. 108. 109.

87.

104-106.

Խ

--

Գ

Առտագեոս-112 Արտազ--20 26,

ի

Գովաքա--128 Գոկանք--34

Աբածանի--

46,

25, 29.

--

Հարանղ (զավառ).--108 Հազո (զյող) Հայաստան կամ Հայոց աշխաոն-31, 35, 37, ՅՏ, 40. 41, 95, 97, 99. 100, 101, 108--115, 114.-118, 121-128. 131, 132

ի

Իսմայել(Աբաբիա) 20. 21, 24,

Գաղառացոց եռկիո-- 125 Գանձակ--87 Գառնի--21 Գեղավու(գավառ) 108 Գողթն (գավառ) 20

18--20, 24, 26, 91, 41. 89, 99. 100, 103, 108, 116

Հ

21--28.

ի

Ասոբեստան--

--

--

'

Առեստակողմ--

Արուճ--

'

Կարնո

տե՛ս

:

փուլղաոք..

ճուտակ

(գետ)

Կուր

Թալին-- 116 Թառզու--44 Թեողուպոլիս(Բեռղոսուպոլիս) --

--

Ապաճունիք-117 Առբեբանի.-

(ձոո) --

Կովկաս--44 կումայրի-- 112

Թ

Առձեի--118 Աբճեշ--117, 118, Աբտագեղտ

--

28, 90 Կոստանղեուպոլիս--

"

--

Ասոբիք--Տե՛ս

Կողոնիա(բեբղ-Րաղար)

Զիդոռ-- 109

--

--

--

Զարնան"--- 88, 109

Բեթղեճեմ--66 Րեխ(գավառ) -- 108 Քեբկոի(գյուղ) 117 Քիթանացոց(ճիւթանացտց աչ խան) 89

Աքշիբագուան--

Կող (զավառ) Կողբ-- 116

լ

--

'

Միջեշկբական(ծով)--94. Միսիգիոն (Միւիգիոն) Միչերկրբհայք-- 89

լ

Սագառիս(գետ)--89,

Սամցխի--

Մովաբ-՝

Սաշմատացոց կողմ-Սիոն--54 Սոդոմ--00 Սոփիա(տաճաբ)--90, Սպատարբ Փեբոզ--87 Սութենապատ--

Ն

20, 28, 32, Նախճավան-Նկան (ամոոց) 109

|

--

Շ Շաքե

ֆաղա-- 168

Քոբաբ(զետ)

օ9

--

Քուեշկափու

-(Քուծջ կափոո)

38, 110 Վաճանդ--

--

Վասպուրական

'

աշխաոճ--աե՛ռ

Վասպուճական

Ո

ՈվՇ-- 98

--

Վ

--

ոՆ-(գավառ) Ոստան

Մեքքայում) Քաբար (սոբավայո

ՀՐ

(զավառ)

Կու

Ո

Քեբան--

32, 34, 99, 107, Վասպուրական--

(գավառ) --

109, 116, 117

32, 847 Վարդանակերտ-Վելիսցիխե--108 "Վրացաշխարճ(Վերիա, Վիոք)

Ռոմի-- 109 Ոշմի Փեբոզ-- 87

--

26, 112, 131, 132

զ

(դաշտ) Պայիկ --

Տ

Պարսիցեշկիր կամ Պարսիցաջխաշն. 20, 41, 59, 87, 105,

Տայ (գյող)-- 118 Տայք (Տայոցաչխաոն) -- 34,101

109, 122

տե՛ս ՊառսիցԵբԳառսկաստան--

կիո Գաշտավ---06,

ւ

Տասուկ---109 Տիգշիս..-104

Գտղունք--110

Ի

Տաբոն..- 23

աշխարն--105 Պենտապոլսական Պոնտոս (Սե ծով)-- 90, 102, 125,

-

ՈՒ

Ջ

Ուղայե--82 Ու՞ծա

Ջուղա-- 20, 28 Ջերբմաձոո-- 29

(գյուղ) --

զ .

ֆՓ

Ռ

աշխաբն--87 Փայտակարան Փույթ (քաղաք) 40

Ռոսփա (Ռուսաֆա) 97 Ռշտունյացգավառ--94 --

--

--180--

:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ղնոնդ պատմագիրը,նրա ժամանակն

ու

«Պատմությունը»

ՊատմությունՂեոնգի,Ճայոց մեծն վարդապետի

Ծանոթագրություններ

Համառոտագրություններ

Անձնանունների ցանկ

Տեղանունների ցանկ

ՂԵՎՈՆԴ

Պատմություն

ՐՔՏՕՒԷԼԼ

1167օթոտ (Լո

ՅքԿՏԱՇԽՕԽ

830րծ)

111/4161ԵՇ180 «ՇՉՏՇՐՑՒՅԵ Էքօ»

ԷքԵՔու, 1982

Խմբագիր՝ Ռ. Գ. Սաբգսյան նկարիչ. Ան. Վ. Գասպարյան Գեղ. խժբագիր՝ Գ. Խե. Գյուլամիրյան Ս. Մ. Տեխ. խմբթագիր՝ Սիմոնյան

Ք. Վ. Վերստուգող սրբագրիլ՝ Քարսեղյան