Գործազրկությունը և աշխատավարձի անհավասարությունը ՀՀ-ում

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ

Հետազոտական խմբի ղեկավար`

ԱՆԱՀԻՏ ՍԵՐԳԵՅԻ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

տնտեսագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր Հետազոտական խմբի անդամներ`

ԹԵՐԶՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ

ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ

ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ

ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ

ՇԱՀԲԵԿՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ

ՎԱՀԱՆՅԱՆ ԱՆԻ

ԱՎԱՆԵՍՈՎԱ ՄԱՐԻԱ

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀՀ-ՈՒՄ

ԵՐԵՎԱՆ

«ՏՆՏԵՍԱԳԵՏ» ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

ՀՏԴ 331.56/.57:331.21(479.25) ԳՄԴ 65.9(2Հ)245 Գ 820

Հրատարակության է երաշխավորել ՀՊՏՀ գիտական խորհուրդը

Մասնագիտական խմբագիր` Շահբազյան Ա. Վ. ասիստենտ

Գրախոսներ`

Թավադյան Մ. Ն. տ.գ.թ, դոցենտ

Մկրտչյան Թ. Մ. տ.գ.թ, դոցենտ

Խմբագրական խորհուրդ` Աթոյան Կ. Լ. (նախագահ) տ.գ.դ., պրոֆեսոր

Վարդանյան Գ. Ի. տ.գ.դ., պրոֆեսոր

Սուվարյան Յու. Մ. ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս, տ.գ.դ., պրոֆեսոր

Ավետիսյան Ս. Ս. տ.գ.դ., պրոֆեսոր Գ 820

Գործազրկությունը և աշխատավարձի անհավասարությունը ՀՀ-ում / Ա. Մելքումյան և ուրիշներ.– Եր.: Տնտեսագետ, 2014 −84 էջ.-(«Ամբերդ» մատենաշար):

Սույն գիտական հետազոտության մեջ քննարկվում են գործազրկության և աշխատավարձի ոլորտային, մարզային և գենդերային անհավասարության հիմնախնդիրները ՀՀ-ում: Էկոնոմետրիկ մոդելների միջոցով ուսումնասիրվել է գործազրկության վրա մի շարք գործոնների ազդեցությունը: Ներկայացված են նաև աշխատուժի ընտրանքային սոցիոլոգիական հետազոտության արդյունքները Երևանի վեց համայնքում: Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվել ՀՀ մարզերում աշխատավարձի շերտավորման, փոփոխության, ինչպես նաև գործազրկության և իրական աշխատավարձի աճի կախվածության ոսումնասիրությանը: Հետազոտության հիման վրա մշակվել են առաջարկություններ` ՀՀ-ում գործազրկության նվազեցման և աշխատավարձի կարգավորման վերաբերյալ:

ՀՏԴ 331.56/.57:331.21(479.2 ԳՄԴ 65.9(2Հ)245 ISBN 978-9939-61-097-9 © «Ամբերդ» հետազոտական կենտրոն, 2014 թ. © «Տնտեսագետ» հրատարակչություն, 2014 թ

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ներածություն ...................................................................................................... 5 1. 2.

3. 4.

5.

6. 7.

Գործազրկության տարածաշրջանային առանձնահատկությունները ՀՀ-ում և դրա վրա ազդող գործոնները .................................... 7 Մարզերում գործազրկության և մի շարք գործոնների կապվածության ուսումնասիրությունը պանելային փոփոխականներով էկոնոմետրիկ մոդելների օգնությամբ ................................................... 11 Աշխատավարձի շարժը և դրա շերտավորումը ՀՀ-ում ...................... 16 Աշխատուժի ընտրանքային սոցիոլոգիական հետազոտությունը Երևան քաղաքում.......................................................................... 27 4.1. Մեթոդաբանությունը ........................................................................ 27 4.2. Աշխատուժի ընտրանքային սոցիոլոգիական հետազոտության արդյունքները Երևանի վեց համայնքում .................... 28 4.3. Երևանում գործազուրկ լինելու հավանականության վրա ազդող գործոնների հետազոտումը էկոնոմետրիկ մոդելների օգնությամբ ...................................................................... 38 ՀՀ տնտեսությունում գործազրկության և իրական աշխատավարձի աճի տեմպերի միջև կախվծության հետազոտումը էկոնոմետրիկ մոդելների օգնությամբ ................................................... 45 Գործազրկության և իրական աշխատավարձի աճի տեմպի կախվածության հետազոտումը ՀՀ մարզերում.................................. 52 ՀՀ աշխատուժի շուկայական պահանջարկի վերլուծությունը էլեկտրոնային տեղեկատվական աղբյուրների ուսումնասիրության հիման վրա.............................................................................. 58

Եզրակացություններ և առաջարկություններ ............................................... 63 Օգտագործված գրականության ցանկ ........................................................... 69 Հավելվածներ ...................................................................................................... 72 Ամփոփումներ...................................................................................................... 81

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Հայաստանի

Հանրապետության տնտեսության համար կարևորագույն խնդիր է զարգացման բարձր տեմպերի ապահովումը, իսկ տնտեսական զարգացման վրա անմիջականորեն ազդող հիմնական գործոններից է աշխատանքային ներուժի արդյունավետ օգտագործումը: ՀՀ աշխատանքի շուկայում առկա են մի շարք խնդիրներ, այդ թվում՝ բարձր գործազրկություն, ցածր աշխատավարձ, թաքնված զբաղվածություն, ըստ մարզերի աշխատաշուկայի և տնտեսության անհավասարաչափ զարգացում, աշխատաշուկայի ենթակառուցվածքների թույլ զարգացում, աշխատաշուկայի քաղաքականության մեջ ֆինանսական լծակների թույլ կիրառում և աշխատավարձի անհավասարություն՝ ըստ մարզերի, տնտեսական գործունեության տեսակների և սեռերի: Աշխատավարձի խթանիչ դերը տնտեսության շատ ոլորտներում շեշտակիորեն նվազել է: ՀՀ-ում գործազրկության կրճատման և աշխատավարձի կարգավորման այս հիմնախնդիրների քննարկումն ու վերլուծությունը, դրանց լուծման ուղիների որոնումն էլ բնորոշում են հետազոտության թեմայի արդիականությունը: Քանի որ այդ հիմնախնդիրներից շատերը հատուկ են ոչ միայն ՀՀ-ին, այլև ԱՊՀ մյուս պետություններին, Արևելյան ու Կենտրոնական Եվրոպայի երկրներին, ապա այդ հանգամանքն ավելի է ընդգծում թեմայի հրատապությունը: Աշխատաշուկայի, այդ թվում՝ գործազրկության և աշխատավարձի խնդիրների քննարկման ու լուսաբանման գործում ծանրակշիռ ներդրում ունեն տնտեսագիտական տարբեր դպրոցների հիմնադիրները, ինչպես նաև արևմտյան ժամանակակից տնտեսագիտության ներկայացուցիչները: Կատարված հետազոտությունները հենված են տեսական և գործնական մոտեցումների համադրման վրա: Որպես տեսական հիմք ընդունվել են աշխատանքի տնտեսագիտության, տնտեսագիտության առկա հիմնական դրույթները, որոնց շրջանակում կատարվել է աշխատանքի հիմնական վարկածների առաջադրումը: Տեսական աշխատությունների հիման վրա ձևակերպվել են նաև հետազոտության արդյունքները: Երևանի 6 համայնքում կատարվել է աշխատուժի ընտրանքային հետազոտություն, ինչպես նաև էկոնոմետրիկ մոդելների միջոցով գործազրկության ու աշխատավարձի միջև կախվածության ուսումնասիրություն: Հետազոտության արդյունքներն ունեն ինչպես տեսական, այնպես էլ գործնական նշանակություն, քանի որ կիրառելի են գործազրկության կրճատման, զբաղվածության ծրագրերի մշակման, աշխատանքի շուկայի և աշխատավարձի կարգավորման քաղաքականության բարելավման հիմնավորումների համար:

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

Հետազոտության մեջ կիրառվել են գործոնային ագրեգացված վիճակագրական վերլուծության, համեմատական վերլուծության, ընտրանքային վիճակագրական հետազոտության եղանակները: Գնահատումները կատարվել են երկչափ գծային և ոչ գծային էկոնոմետրիկ մոդելների, բազմաչափ գծային և ոչ գծային էկոնոմետրիկ մոդելների, պանելային փոփոխականներով էկոնոմետրիկ մոդելների և երկարժեք ընտրության էկոնոմետրիկ մոդելների միջոցով: Վերլուծության նպատակով օգտագործվել են SPSS և E-Views հետազոտությունների համար նախատեսված ծրագրային փաթեթները: Էկոնոմետրիկ մոդելավորման և տնտեսական վերլուծության ընթացքում օգտագործվել են ժամանակային բնույթի բազմաթիվ վիճակագրական տվյալներ՝ եռամսյակային, տարեկան, տարածական, տվյալներ մարզերի կտրվածքով և այլն: Որպես վիճակագրական տվյալների աղբյուր ծառայել են ՀՀ Ազգային վիճակագրական ծառայության (ԱՎԾ) և հետազոտական խմբի սոցիոլոգիական հարցումների տվյալները, այդ թվում՝ տնային տնտեսություններում ԱՎԾ-ի իրականացրած աշխատուժի ընտրանքային հետազոտության տվյալները:

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԱՅԻՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՀՀ-ՈՒՄ ԵՎ

ԴՐԱ ՎՐԱ ԱԶԴՈՂ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

ՀՀ աշխատանքի շուկայում առկա իրավիճակը մեծապես պայմանավորված է դեռևս 1990-ական թվականներին գործազրկության ներհոսքի բարձր և գործազրկությունից ցածր արտահոսքի գործակիցներով, ինչը հանգեցրել էր գործազրկության միջին տևողության աճին: 2011 թ. գործազրկության միջին տարեկան պաշտոնական ցուցանիշը ՀՀ-ում նվազել է մինչև 6.2 տոկոս, իսկ 2013 թ. մարտի վերջին՝ մինչև 4.3 տոկոս: Սակայն գրանցված գործազրկության վերաբերյալ տվյալները չեն արտացոլում տնտեսության մեջ իրական գործազրկության մակարդակը, որը պետք է ընդգրկի նաև չգրանցված և թաքնված գործազրկությունները: Ըստ տնային տնտեսություններում ՀՀ Ազգային վիճակագրական ծառայության աշխատուժի ընտրանքային հետազոտության տվյալների, գործազրկության իրական մակարդակը ՀՀ-ում՝ հաշվարկված Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության մեթոդաբանության հիման վրա, 2011 թ. կազմել է 18.4 տոկոս, իսկ 2012 թ.` 17.3 տոկոս, ինչը նախորդ տարիների ցուցանիշների համեմատ զգալի ցածր է: 2013 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ ՀՀ «Զբաղվածության պետական ծառայություն» գործակալությունում գրանցված էր 62.4 հազար գործազուրկ, սակայն, ըստ ընտրանքային հետազոտության տվյալների, նրանց միջին տարեկան թվաքանակը գրեթե չորս անգամ ավելին էր՝ 245.5 հազար: ՀՀ-ում գործազրկության ցուցանիշները 1992–2012 թթ. բնութագրվում են հետևյալ տվյալներով՝ Աղյուսակ 1 Գործազրկության մակարդակի շարժը ՀՀ-ում՝ 1992−2012 թվականներին Տարեթիվ 2012*

Ընդամենը, ՀՀ 1,8 6,7 10,7 8,2 16,4 18,7 19,0 18,4 17,3

* 2008−2012 թթ. ՀՀ ԱՎԾ-ի գործազրկության տվյալները՝ ստացված տնային տնտեսու թյունների հետազոտությունների արդյունքում

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

Ըստ հանրապետության մարզերի՝ գործազրկության 2008–2012 թթ. համեմատական վերլուծության արդյունքները վկայում են մարզերի միջև գործազրկության մակարդակի զգալի տարբերությունների մասին: Ընդ որում, այդ տարբերությունները խորանում են՝ կախված մայրաքաղաքից մարզի ունեցած հեռավորությունից: Ինչպես երևում է աղյուսակ 1.2-ից, գործազրկության մակարդակը 2012 թ. հատկապես բարձր է եղել Երևանում (25.8%), Շիրակի (22.4%), Լոռու (20.1%) և Կոտայքի (20.4%) մարզերում: Այդ մարզերում գործազրկության ցուցանիշը գերազանցում է միջին հանրապետական ցուցանիշը: Աղյուսակ 1.2 Գործազրկության մակարդակը՝ ըստ ՀՀ մարզերի (ժամանակաշրջանի վերջի դրությամբ)

Ընդամենը, ՀՀ Երևան Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց Ձոր Տավուշ

Գործազրկության մակարդակը (տոկոսներով) 16,4 19,0 17,3 23,7 29,9 25,8 9,2 8,1 4,1 8,8 6,6 4,9 4,5 10,4 6,7 5,5 8,9 11,1 17,2 19,7 20,1 21,3 19,2 20,4 24,4 22,0 22,4 11,3 12,2 14,8 17,6 13,7 8,7 12,0 10,9 11,0

Աղբյուր` ՀՀ ԱՎԾ տնային տնտեսությունների հետազոտության տվյալներ

Գործազրկության մակարդակի վրա ազդող գործոններից են ՀՆԱ-ի դեֆլյատորի փոփոխությունները, գների ու աշխատավարձի սղաճի տեմպերը: Անկասկած, աշխատավարձ–գործազրկություն հարաբերակցության վրա ազդում են աշխատանքի շուկայի ճկունության և մարզերում դրա զարգացման աստիճանը, այդ թվում՝ նվազագույն աշխատավարձի մասին օրենսդրությունը, արդյունավետ աշխատավարձի սահմանումը և մի շարք այլ գործոններ: Դիտարկենք ԱՊՀ մի շարք պետություններում 2005–2012 թթ. աշխատավարձի, սպառողական գների և գործազրկության ցուցանիշների փոփոխությունները (աղյուսակ 1.3): Գործազրկության կրճատումը Բելառուսում, Մոլդովայում, Ռուսաստանում և Ուկրաինայում ուղեկցվել է իրական աշխատավարձի աճով: Դա հատկապես ակնհայտ էր Վրաստանում, Ղազախստանում, Ղրղզստանում և Մոլդովայում: ԱՊՀ մյուս պետություններում գոր8

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

ծազրկությունը և իրական աշխատավարձը նվազել են սպառողական գների աճի հետևանքով: Միակ բացառությունը Տաջիկստանն է, որտեղ աճել են և´ գործազրկությունը, և´ աշխատավարձը: Աղյուսակ 1.3 Գործազրկության մակարդակը, սպառողական գների և միջին ամսական աշխատավարձի շարժը ԱՊՀ երկրներում (տոկոսներով) Երկրներ

Բելառուս

Գործազրկության մակարդակը

ՍԳԻ (միջին տարեկան)

Իրական միջին աշխատավարձը (տոկոսային փոփոխությունը դեկտեմբերին՝ նախորդ տարվա դեկտեմբերի նկատմամբ)

1.5

0.5

110.9

135.2

Ղազախստան

1.2

0.4

99.5

100.9

Ղրղզստան

3.3

2.4

113.1

95.4

Մոլդովա

1.5

2.1

106.3

100.8

Ռուսաստանի

2.5

1.4

101.8

Տաջիկստան

2.1

2.4

111.9

115.5

Ուկրաինա

4.3

2.5

97.7

110.8

Ադրբեջան

1.3

0.8

Աղբյուր՝ ՀՀ ԱՎԾ և ԱՊՀ միջպետական վիճակագրական կոմիտեի տվյալներ

ՀՀ-ում գործազրկության և սղաճի փոփոխություններն առավել մանրամասն քննարկենք 1992–2012 թվականների տվյալներով: Աղյուսակ 1.4 Գործազրկության, աշխատավարձի և գների սղաճի փոփոխությունները ՀՀ-ում 1992–2012 թթ. (տոկոսային փոփոխությունները նախորդ տարվա նկատմամբ) Տարիներ

2012*

Գործազրկության մակարդակը (տոկոսներով)

Մեկ աշխատողի միջին Սպառողական գների ամսական իրական ինդեքսը աշխատավարձը

U

W

CPI

1.8 11.7 16.4 18.7 19.0 18.4 17.3

414.0 114.2 112.8 106.2 102.2 105.8 109.9

828.7 99.2 109,0 103,4 108,2 107,7 102,6

Աղբյուր՝ ՀՀ Ազգային վիճակագրական ծառայություն: * 2008−2012 թթ. գործազրկության ՀՀ ԱՎԾ -ի տվյալները` տնային տնտեսությունների հետազոտությունների արդյունքում ստացված:

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

Ինչպես ցույց է տալիս աղյուսակ 1.4–ի տվյալների վերլուծությունը, 1992–2000 թթ. աշխատավարձի և գների սղաճի տեմպերի նվազեմանը զուգահեռ աճել է գործազրկությունը: Այսպես, եթե 1992 թ. սպառողական գների ինդեքսի փոփոխությունը կազմել է 829 տոկոս, իսկ միջին ամսական աշխատավարձինը՝ 414 տոկոս, ապա գործազրկությունը կազմել է 11.7 տոկոս: 2008–2012 թթ. տնային տնտեսությունների ընտրանքային հետազոտությամբ ստացված գործազրկության տվյալները ևս վկայում են աշխատավարձի և գործազրկության հակադարձ կախվածության մասին:

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

ՄԱՐԶԵՐՈՒՄ ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅԱՆ ԵՎ

ՄԻ ՇԱՐՔ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԻ ԿԱՊՎԱԾՈՒԹՅԱՆ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՊԱՆԵԼԱՅԻՆ

ՓՈՓՈԽԱԿԱՆՆԵՐՈՎ ԷԿՈՆՈՄԵՏՐԻԿ

ՄՈԴԵԼՆԵՐԻ ՕԳՆՈՒԹՅԱՄԲ

Մարզերում գործազրկության մակարդակի ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ առկա մյուս սոցիալ-տնտեսական խնդիրների շարքում ամենալուրջը գործազրկությունն է1: Գործազրկության 1% աճը հանգեցնում է իրական աշխատավարձի աճի տեմպի նվազման, ինչը նշանակում է, որ անկախ նրանից, թե ինչ քաղաքականություն է վարվում եկամուտների մասով, իրական եկամուտները կնվազեն, եթե գործազրկության մակարդակը միաժամանակ չկրճատվի: Գործազրկության կրճատումը երկարատև և նպատակաուղղված աշխատանք է: Սակայն մարզերում կայուն տնտեսական իրավիճակ ապահովելու նպատակով անհրաժեշտ է անցնել այդ ճանապարհով: Վերն ասվածը հիմք ընդունելով՝ սույն հետազոտությամբ ուսումնասիրվել է, թե գործազրկությունը, իր հերթին, ինչ գործոններից է կախված: Այդ գործոնների շարքում առանձնացվել են մարզերում բնական աճը, զբաղվածությունը արդյունաբերությունում, գյուղատնտեսությունում, շինարարությունում և ծառայությունների ոլորտում: Վերը նշված կապը ներկայացնելու նպատակով դիտարկվել է հետևյալ էկոնոմետրիկ մոդելը. (1) որտեղ՝ րդ մարզի գործազրկության մակարդակն է րդ տարում, րդ մարզի բնական աճն է րդ տարում, րդ մարզում զբաղվածության մակարդակն է, տնտեսության հետևյալ ոլորտներում՝ գյուղատնտեսություն, շինարարություն, արդյունաբերություն և ծառայություններ, րդ տարում, մոդելի անհայտ պարամետրերն են, մոդելի պատահական սխալն է րդ տարում, տարվա ինդեքսն է: Սույն հետազոտությունը ընդգրկում է 2000–2011 թթ. ժամանակահատվածը:

մարզի ինդեքսն է: Աշխատանքում դիտարկվում են ՀՀ տասը մարզը:

http://armstat.am/am/?nid=50

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

Այս մոդելը գնահատելու նպատակով անհրաժեշտ է մոդելը ներկայացնել շեղումներով. (2) որտեղ՝

համապատասխան փոփոխականների միջիններն են:

Մոդելում բացակայում է ազատ անդամը, հետևապես՝ մարզերին հահաշվարկելու նպատակով անհրաժեշտ է դիտարկել տուկ էֆեկտները՝ հետևյալ բանաձևը. (3) Այսպիսով, գնահատելով (2) էկոնոմետրիկ մոդելը փոքրագույն քառակուսիների եղանակով, կստանանք ֆիքսված էֆեկտներով գնահատական2 ները : Գնահատումից առաջ պարզվել է, որ մոդելում առկա է հետերոսկեդաստիկություն, որը հաշվի առնելու նպատակով համապատասխան գործակիցների սխալները ճշգրտվել են: Գնահատման արդյունքները կարելի է տեսնել ստորև ներկայացված աղյուսակ 2.1-ում: Աղյուսակ 2.1-ից պարզ երևում է, որ մոդելը լավն է, քանի որ բոլոր վիճակագրական չափանիշները պահպանված են: Հետևաբար, գնահատված մոդելը կարելի է ներկայացնել հետևյալ տեսքով. (4)

Вербик Марно, Путеводитель по современной эконометрике. Пер. с англ. В. А. Банникова. Научн. ред. и предисл. С. А. Айвазяна. — М: Научная книга, 2008. — 616 с. «Библиотека Солев». ст. 146-148.

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

Աղյուսակ 2.1 Կախյալ փոփոխական: UN 1 Գնահատման մեթոդ: Պանելային փոքրագույն քառակուսիների Ընտրանք: 2002 2010 Ներառված ժամանակահատված: 9 Cross-sections included: 10 Ընդհանուր պանելային դիտումներ: 90 Ուայթի տարածական տվյալներով ստանդարտ սխալներ և կովարիացիա Փոփոխական Գործակից Ստ. սխալ t-վիճակագիր Հավ. SERV1 2.39 0.9896 2.42 0.0177 NG1 -2.87 0.4044 -7.09 0.0000 IND1 2.80 0.9349 2.99 0.0037 CNS1 3.29 0.6637 4.96 0.0000 AGR1 2.66 0.8924 2.99 0.0038 C -0.07 0.3645 -0.19 0.8464 Էֆեկտների հատուկացում Ֆիքսված տարածական (dummy variables) R-քառակուսի 0.51 Կախյալ փոփոխականի 0.008 միջին արժեք 0.49 6.95 Ուղղ. R-քառակուսի Կախյալ փոփոխականի միջին քառ. շեղում 5.81 6.50 Ռեգրեսիայի ստ. Ակայկի տեղ. չափանիշ սխալ 2535.8 6.92 Մնացորդային քառաՇվարցի չափանիշ կուսային գումար -277.94 6.67 Մաքսիամլ ճշմարտաՀաննան-Քուին չափանիշ նմանության ֆունկցիայի արժեք 3.73 1.67 F-վիճակագիր Դարբին-Ուաթսոնի վիճ. 0.000098 Հավ(F-վիճակագիր)

Այժմ՝ օգտագործելով ստացված (4) գնահատված մոդելը, կարող ենք ներկայացնել յուրաքանչյուր մարզին հատուկ էֆեկտները, որոնք ներառում են այն գործոնները, որոնք ժամանակից կախված չեն: Հաշվարկների արդյունքները ներկայացված են աղյուսակ 2. 2-ում:

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

Աղյուսակ 2. 2 Յուրաքանչյուր մարզին հատուկ էֆեկտները Մարզեր (i) 1 – Տավուշ 2 – Գեղարքունիք 3 – Լոռի 4 – Կոտայք 5 – Արագածոտն 6 – Արարատ 7 – Արմավիր 8 – Շիրակ 9 – Սյունիք 10 – Վայոց ձոր

1.14 -2.28 -2.48 -1.56 -0.16 -3.61 -3.13 2.86 4.42 4.82

Ստացված արդյունքների տնտեսագիտական մեկնաբանությունը կարելի է շարադրել հետևյալ կերպ. 1. Բնական 1% աճը, այլ հավասար պայմաններում, հանգեցնում է գործազրկության մակարդակի կրճատման՝ միջինում 2.87%-ով: Հետևապես, բնական աճը խթանող քաղաքականությունների իրականացումը մեծապես կնպաստի գործազրկության կրճատմանը: 2. Եթե գյուղատնտեսությունում զբաղվածության մակարդակը աճի 1%-ով, ապա, այլ հավասար պայմաններում, գործազրկությունը կավելանա՝ միջինում 2.66%-ով: Սա պայմանավորված է նրանով, որ մյուս ոլորտներում կառաջանա աշխատուժի պակասուրդ: 3. Շինարարության ոլորտում զբաղվածության 1% աճը կհանգեցնի, այլ հավասար պայմաններում, գործազրկության աճի՝ միջինում 3.29%-ով: 4. Արդյունաբերությունում զբաղվածության 1% աճը բերում է, այլ հավասար պայմաններում, գործազրկության ավելացում՝ միջինում 2.80%-ով : 5. Եվ, վերաջապես, ծառայությունների ոլորտում զբաղվածության 1% աճը բերում է, այլ հավասար պայմաններում, գործազրկության աճ՝ միջինում 2.39%: 6. Փաստորեն, զբաղվածության ոլորտային կառուցվածում համապատասխան փոփոխություններ կատարելով՝ ևս կարելի է էականորեն ազդել գործազրկության մակարդակի վրա: 7. Մարզերին հատուկ էֆեկտները դիտարկելիս տեսնում ենք, որ գործազրկության ամենամեծ աճ դիտվում է Վայոց Ձորում՝ 4.82%-ով: Սա կարող է պայմանավորված լինել մայրաքաղաքից տվյալ մարզի ունեցած հեռավորությամբ, մարզի տարածքի մեծությամբ: Սա14

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

կայն, եթե ուշադիր լինենք, ապա կտեսնենք, որ Երևանից մեծ հեռավորության վրա գտնվող մարզերում դիտվում է գործազրկության աճ: Գործազրկության ամենամեծ կրճատում դիտվում է Արարատի մարզում՝ -3.61%, որը Երևանի անմիջական հարևանն է: Բացի դրանից Արարատյան դաշտավայրում գտնվելը ևս կարող է խթանել գործազրկության կրճատումը: Սրան կարելի է հանգել, եթե նկատենք, որ հաջորդ մարզը, որում դիտվում է գործազրկության առավելագույն կրճատում, Արմավիրն է՝ -3.13%:

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ

ՇԵՐՏԱՎՈՐՈՒՄԸ ՀՀ-ՈՒՄ

Աշխատուժի գնի և, մասնավորապես, միջին ամսական աշխատավարձի վերաբերյալ տվյալները աշխատանքի շուկայի հիմնական ցուցանիշներից են (աղյուսակ 3.1): Աղյուսակ 3.1 Միջին ամսական աշխատավարձը տարբեր երկրներում (ԱՄՆ դոլար) Շվեյցարիա Նորվեգիա Լյուքսեմբուրգ Դանիա Իռլանդիա Կանադա ԱՄՆ Գերմանիա Իսրայել Հունաստան Չեխիա Էստոնիա Ռուսաստան Ղազախստան Ուկրաինա Հայաստան* Մոլդովա Ղրղզստան

2000 թ.

2011 թ.

Աղբյուր՝ UNECE-ի (ՄԱԿ-ի Եվրոպական տնտեսական հանձնաժողով) տվյալներ, 2012 թ.

Աղյուսակ 3.1–ի տվյալները վկայում են, որ միջին ամսական աշխատավարձը հատկապես բարձր է Շվեյցարիայում, Նորվեգիայում և Լյուքսեմբուրգում, իսկ առավել ցածր է Արևելյան Եվրոպայի և Բալթյան երկրներում: ԱՊՀ պետություններից աշխատավարձի ամենաբարձր մակարդակը գրանցվել է Ռուսաստանի Դաշնությունում, իսկ ամենացածրը` Մոլդովայում, Ղրղզստանում և Տաջիկստանում: Ինչ վերաբերում է ՀՀ տվյալներին, ապա 2000– 2012 թթ. ՀՀ-ում միջին ամսական աշխատավարձն ավելացել է ավելի քան յոթ անգամ՝ 302 ԱՄՆ դոլար:

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

Աշխատուժի գնի ձևավորման վրա ազդում են մի շարք գործոններ, այդ թվում՝ գների փոփոխությունը կամ սղաճը, աշխատանքի առաջարկի և պահանջարկի հարաբերակցությունը, ինչպես նաև աշխատավարձի և եկամուտների պետական կարգավորումը: Սղաճը նպաստում է աշխատուժի գնի կամ իրական աշխատավարձի իջեցմանը: Մինչդեռ իրական աշխատավարձը դիտարկվում է Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության կողմից որպես արժանապատիվ աշխատանքի ցուցանիշ: Ինչպես ցույց են տալիս աղյուսակ 3.2-ի և գծապատկեր 3.1-ի տվյալները, 2010–2011 թթ. իրական աշխատավարձի աճի տեմպի նվազումը պայմանավորված էր սպառողական գների ինդեքսի (ՍԳԻ) աճով: Այնուհետև ՍԳԻ-ի հետագա նվազումը նպաստել է նաև իրական աշխատավարձի աճին: Աղյուսակ 3.2 Անվանական և իրական աշխատավարձերը ՀՀ–ում 2000−2012 թթ.

Միջին ամսական անվանական աշխատավարձը (դրամ) 21 667 23 987 27 324 34 783 43 445 52 060 62 293 74 227 87 406 96 019 102 652 115 451 121 342

Իրական աշխատավարձը (դրամ) 22889 23747 27027 33222 40603 51750 60538 71099 80189 92862 94873 100364 110295

Սպառողական գների ինդեքսի փոփոխությունը նախորդ տարվա նկատմամբ (%) -0,8 3,1 1,1 4,7 7,0 0,6 2,9 4,4 9,0 3,4 8,2 7,7 2,6

Աղբյուր՝ ՀՀ Ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալներ

Ընդ որում, ՀՀ–ում իրական միջին աշխատավարձի տարեկան աճի ցուցանիշը գերազանցում է համաշխարհային ցուցանիշը. 2011 թ. այն կազմել է 5.8 տոկոս` գլոբալ 1.2 տոկոսի դիմաց (առանց Չինաստանի` 0.2 տոկոս)3:

Global wage report 2012-2013, ILO, Geneva, 2011

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

Աղբյուր՝ ՀՀ Ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալներ

Գծապատկեր 3.1 Անվանական, իրական աշխատավարձի և սպառողական գների շարժը ՀՀ-ում 2000–2012 թթ. (փոփոխությունը նախորդ տարվա նկատմամբ, տոկոսներով)

Կարևոր հարց է ՀՀ համախառն ավելացված արժեքի կառուցվածքի մեջ աշխատանքի վարձատրությանն ուղղված միջոցների տեսակարար կշռի նվազումը վերջին տասը տարիների ընթացքում: Այսպես, 2001–2010 թթ. ընթացքում այդ ցուցանիշը նվազել է 46.3 տոկոսից մինչև 41.8 տոկոս, մինչդեռ տնտեսության զուտ շահույթի և զուտ խառը եկամուտների բաժինն ավելացել է 7.7 տոկոսային կետով (36.1 տոկոսից մինչև 43.8 տոկոս, գծապատկեր 3.2): Այս երևույթը կարող է բացատրվել ինչպես արտադրության տեխնոլոգիական վերազինմամբ, այնպես էլ տնտեսության ոլորտային կառուցվածքի փոփոխություններով, հիմնականում՝ աշխատատար արտադրություններից դեպի կապիտալատար արտադրություններ անցումով: Վերջին տասնամյակներին իրական ՀՆԱ-ի աճը ապահովվել է ոչ թե աշխատատար ոլորտների զարգացման շնորհիվ, այլ առավել հումքատար արտադրությունների զարգացման, այդ թվում՝ հանքահումքային արդյունաբերության, թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարերի ու թանկարժեք մետաղների վերամշակման և դրանցից իրերի արտադրության ընդլայնման:

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

Աղբյուր` ՀՀ Ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալներ

Գծապատկեր 3.2 ՀՀ համախառն ավելացված արժեքի մեջ աշխատանքի վարձատրությանն ուղղված միջոցների և զուտ շահույթի ու զուտ խառը եկամուտների տեսակարար կշիռը (%)

Աշխատավարձի կրճատման և շահույթի բաժնի ավելացման միտումը բնորոշ է աշխարհի շատ երկրներին և ունի երկարաժամկետ բնույթ: Դրա բացասական ազդեցությունը սպառողական պահանջարկի վրա այդ երկրներում, ինչպես նաև ՀՀ-ում, փոխհատուցվում էր վարկերի մատչելիությամբ, իսկ առանձին դեպքերում` առևտրային հաշվեկշռի բարելավմամբ: Հետաքրքրական է, որ աշխատավարձի ծախսերն ՀՀ տնտեսության առանձին ոլորտներում ավելացել են, այդ թվում՝ ֆինանսների համակարգում, առևտրում, տրանսպորտի և կապի ոլորտներում: Այս ոլորտներում 2006–2010 թթ. ավելացել է նաև զուտ շահույթի և համախառն ավելացված արժեքի մասնաբաժինը տնտեսությանում ստեղծված համախառն ավելացված արժեքի մեջ: Միևնույն ժամանակ, նվազել է մշակող արդյունաբերության, շինարարության և գյուղատնտեսության մասնաբաժինը երկրում ստեղծվող համախառն ավելացված արժեքի մեջ: Աշխատավարձի ուղղությամբ ծախսերի մեծության վրա ազդում է միջին աշխատավարձի և աշխատանքի արտադրողականության աճի տեմպերի հարաբերակցությունը: Զարգացած երկրներում, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ում և Գերմանիայում, վերջին տասնամյակների ընթացքում աշխատանքի արտադրողականությունն աճել է ավելի արագ, քան իրական միջին աշխատավարձը, ավելի քան երկու անգամ գերազանցելով միջին աշխատավարձի

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

աճը: Մինչդեռ Արևելյան Եվրոպայի, Կենտրոնական Ասիայի և ԱՊՀ մի շարք պետություններում, հատկապես 2008−2009 թթ. ֆինանսական ճգնաժամի հետևանքով, աշխատանքի արտադրողականության նվազման պայմաններում միջին աշխատավարձը կրկնապատկվել և նույնիսկ եռապատկվել է: ՀՀ-ում իրական աշխատավարձը 2011 թ. 2005 թ. համեմատ գրեթե կրկնապատկվել է, սակայն ավելացված արժեքը (ՀՆԱ-ից հանած արտադրության հարկեր) ավելացել է ընդամենը 4.7 տոկոսով, իսկ աշխատանքի արտադրողականությունը` շուրջ 29 տոկոսով (գծապատկեր 3.3): Աշխատավարձի նման աճը վկայում է դրա բազային չափազանց ցածր մակարդակի մասին: Առավել ցածր արտադրողականությամբ է բնութագրվում գյուղատնտեսության ոլորտը, որտեղ 2011 թ. մեկ զբաղվածի հաշվով ավելացված արժեքը ընթացիկ գներով կազմել է ընդամենը 1.7 մլն դրամ կամ շուրջ 4132 ԱՄՆ դոլար, իսկ 2005 թ. գներով` ընդամենը 2680 ԱՄՆ դոլար: Մինչդեռ արդյունաբերության մեջ այդ ցուցանիշը գրեթե երեք անգամ բարձր է՝ 4.8 մլն դրամ (11758 ԱՄՆ դոլար): Նշենք, որ, օրինակ, Ավստրալիայում մեկ զբաղվածի հաշվով ստեղծված ավելացված արժեքը գյուղատնտեսության մեջ 2011 թ. կազմել է 50 672 ԱՄՆ դոլար, Լյուքսեմբուրգում` 42200 ԱՄՆ դոլար, իսկ Իսպանիայում` 30 200 ԱՄՆ դոլար:

Աղբյուր` ՀՀ Ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալներ, հեղինակի հաշվարկներ

Գծապատկեր 3.3 Աշխատանքի արտադրողականության, իրական աշխատավարձի և ավելացված արժեքի փոփոխություններըը 2005−2011 թթ. (2005=100)

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

Տնտեսության ինչպես շուկայական, այնպես էլ կորպորատիվ հատվածներում աճում է աշխատավարձի և եկամուտների անհավասարությունը: Դրա հետևանքով ձևավորվում է աշխատավարձի այնպիսի բուրգ, որի ստորին և վերին մասերում ակնառու են աշխատավարձի տարբերությունները: ՀՀ-ում արագորեն զարգացող տնտեսության կորպորատիվ հատվածի խոշոր մասնավոր և համատեղ կազմակերպությունները, ինչպես և ԱՊՀ մի շարք այլ պետություններում, մենաշնորհային դիրք ունեն արտադրության կամ ծառայությունների առանձին ոլորտներում: Հետևաբար, դրանց ազդեցությունը աշխատավարձի և եկամուտների ձևավորման վրա աճում է: Աղյուսակ 3.3 Ջինի գործակիցը և բնակչության եկամուտների բաշխման դեցիլային ու քվինտիլային խմբերի հարաբերակցությունը ՀՀ-ում 2001−2011 թթ.* Ջինի գործակիցը` ըստ եկամուտների

0,54 0,45 0,44 0,41 0,36 0,37 0,37 0,34 0,36 0,36 0,37

Ամենաբարձր և ամենացածր դեցիլային խմբերի եկամուտների հարաբերակցությունը 26,3 18,1 17,6 20,2 17,8 14,0 15,2 14,4 14,3 13,9 14,5

Ամենաբարձր և ամենացածր քվինտիլային խմբերի եկամուտների հարաբերակցությունը 13,8 4,1 9,4 6,1 6,8 5,3 5,6 5,4 5,0 9,0 5,3

Աղբյուր՝ ՀՀ Ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալներ

Եկամուտների անհավասարության գնահատման առավել ընդունված ցուցանիշը Ջինի գործակիցն է, որի վրա ազդեցություն է գործում նաև աշխատավարձը: Վերջին տասը տարիների ընթացքում Ջինի գործակիցը մեր հանրապետությունում զգալիորեն նվազել է (0.54-ից մինչև 0.37): Սակայն 2008−2011 թթ. արձանագրվել է Ջինի գործակցի աճ 0.03 կետով (աղյուսակ 3.3): Ամենաբարձր և ամենացածր եկամուտ ստացողների միջև անհավասարության գնահատման ցուցանիշներից են դեցիլային խմբերի եկամուտների հարաբերակցությունը, այդ թվում՝ տասներորդ և առաջին դեցիլային խմբերի եկամուտների հարաբերակցությունը: Այն 2011 թ. կազմել է 14.5, գրեթե կիսով չափ նվազելով 2001 թ. համեմատ: Ըստ քվինտիլային խմբերի եկամուտների բաշխման անհավասարությունը գնահատվում է ամենացածր 20

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

տոկոս կազմող քվինտիլային խմբի և ամենաբարձր 20 տոկոս կազմող հինգերորդ խմբի եկամուտների հարաբերակցությամբ: Վերջին տասը տարիների ընթացքում այս ցուցանիշը նվազել է ավելի քան 60 տոկոսով, ինչը վկայում է եկամուտների բաշխման անհավասարության որոշակի նվազման մասին, սակայն նաև կարող է վկայել ամենացածր եկամուտներ ստացողների մի մասի գործազուրկ դառնալու մասին, ինչպես դա բնորոշ է Հարավային Եվրոպայի մի շարք երկրներին: Աշխատավարձի անհավասարությունը կարելի է դիտարկել մարզային, ոլորտային և սեռային կտրվածքով: Աշխատավարձի շերտավորումը՝ ըստ մարզերի պայմանավորված է սոցիալ-տնտեսական զարգացման առանձնահատկություններով, ենթակառուցվածքների զարգացման աստիճանով, ներդրումների և արտահանման ծավալներով: Ըստ ՀՀ մարզերի միջին ամսական անվանական աշխատավարձի դինամիկան և իրական աշխատավարձի փոփոխությունները ներկայացված են աղյուսակ 3.4-ում: Աղյուսակ 3.4 Միջին ամսական անվանական աշխատավարձն ըստ ՀՀ մարզերի 2000 –2012 թթ.

Անվանական Իրական աշաշխատավարձի խատավարձի տոկոսային տոկոսային փոփոփոխությունը փոխությունը 2012 թ. նախորդ 2012 թ. նատարվա խորդ տարվա նկատմամբ նկատմամբ

Երևան 26 144 57 414 114 132 119 347 124 838 Արագածոտն 13 403 39 295 73 127 76 230 78 454 Արարատ 15 754 46 945 81 768 88 056 93 368 Արմավիր 21 283 50 999 94 934 95 699 101 164 Գեղարքունիք 15 067 43 366 84 202 88 395 94 563 Լոռի 16 465 42 818 79 226 85 004 88 110 Կոտայք 21 407 55 053 94 797 95 682 98 736 Շիրակ 14 567 41 222 77 474 81 824 85 552 Սյունիք 23 189 61 467 120 907 131 963 139 061 Վայոց Ձոր 14 063 40 499 75 651 76 614 82 725 Տավուշ 13 571 38 351 74 434 78 622 82 400

4.6 2.9 6.0 5.7 7.0 3.7 3.2 4.6 5.4 8.0 4.8

9.4 9.2 11.6 12.6 12.8 9.2 8.4 9.9 12.3 13.4 10.2

Աղբյուր` ՀՀ Ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալներ

Միջին ամսական անվանական աշխատավարձի առավել բարձր մակարդակ է գրանցվել Սյունիքի, Արմավիրի մարզերում և Երևանում, իսկ առավել ցածր` Արագածոտնի և Տավուշի մարզերում: 2012 թ. իրական աշ22

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

խատավարձի ամենաբարձր աճի տեմպ է արձանագրվել Վայոց Ձորի, Գեղարքունիքի և Արմավիրի մարզերում: Ցածր աշխատավարձի գնահատման առավել ընդունված ցուցանիշն է համարվում տնտեսության միջին աշխատավարձի երկու երրորդը: 2011 թ. ՀՀ-ում մինչև 65 հազ. դրամ աշխատավարձ ստացողների տեսակարար կշիռը զբաղվածների ընդհանուր թվաքանակի մեջ ըստ մարզերի տարբեր էր: Ինչպես երևում է գծապատկեր 3.4-ից, ցածր վարձատրվողների ամենաբարձր ցուցանիշը գրանցվել է Տավուշի (51.3%), Արագածոտնի և Լոռու մարզերում (47–49%), իսկ նվազագույնը` Երևանում (35.6%): Հարկ է նշել նաև, որ Տավուշի մարզը բնութագրվում է ժողովրդագրական խնամառության ամենաբարձր ցուցանիշով՝ բարձր է ծեր բնակչության տեսակարար կշռը:

Աղբյուր` ՀՀ Ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալներ

Գծապատկեր 3.4 Ցածր վարձատրվողների տեսակարար կշիռը՝ ըստ ՀՀ մարզերի 2011 թ. (տոկոսներով ընդհանուրի նկատմամբ)

Ըստ տնտեսական գործունեության տեսակների աշխատավարձի շերտավորումը 2012 թ. ներկայացված է աղյուսակ 3.5-ում: Աղյուսակ 3.5-ի տվյալները վկայում են ըստ տնտեսական գործունեության տեսակների աշխատավարձի զգալի տարբերությունների մասին: Գործունեության մի շարք տեսակներում, այդ թվում՝ կրթության, մշակույթի, առևտրի և սննդի կազմակերպման, գյուղատնտեսության ոլորտներում աշխատավարձը տնտեսության միջին աշխատավարձի մակարդակից ցածր է: Միևնույն ժամանակ, ֆինանսական և ապահովագրական գործունեության ոլորտում միջին աշխատավարձը 2012 թ. 2.6 անգամ գերազանցել է տնտեսության միջին աշխատավարձի ցուցանիշը, տեղեկատվության և կապի, ինչպես նաև հանքագործության մեջ` ավելի քան երկու անգամ:

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

Աղյուսակ 3.5 Աշխատավարձի շերտավորումը՝ ըստ տնտեսական գործունեության տեսակների 2012 թ. Միջին ամսական Աճը նախորդ Տնտեսության միջին անվանական տարվա աշխատավարձի աշխատավարձը նկատմամբ նկատմամբ (%) (դրամ) Ընդամենը Գյուղատնտեսություն, անտառային տնտեսություն և ձկնորսություն Հանքագործական արդյունաբերություն Մշակող արդյունաբերություն Էլեկտրաէներգիայի, գազի, գոլորշու մատակարարում Ջրամատակարարում, կոյուղի, թափոնների կառավարում և վերամշակում Շինարարություն Մեծածախ և մանրածախ առևտուր, ավտոմեքենաների և այլ իրերի նորոգում Փոխադրումներ և պահեստային տնտեսություն Կացության և հանրային սննդի կազմակերպում Տեղեկատվություն և կապ Ֆինանսական և ապահովագրական գործունեություն Անշարժ գույքի հետ կապված գործունեություն Մասնագիտական, գիտական և տեխնիկական գործունեություն Պետական կառավարում և պաշտպանություն Կրթություն Առողջապահություն և բնակչության սոցիալական սպասարկում Մշակույթ Սպասարկման այլ ծառայություններ

113 163

104.7

83 636

119.3

73.9

258 127

108.6

228.1

110 977

109.3

98.1

153 965

101.2

136.1

110 912

98.9

98.0

135 181

98.3

119.5

81 867

104.0

72.3

104 962

101.6

92.8

74 693

111.7

66.0

248 249

108.9

219.4

294 502

104.0

260.2

79 840

110.6

70.6

116 428

98.5

102.9

127 695

105.1

112.8

80 177

103.1

70.9

86 979

103.1

76.9

65 808

105.0

58.2

68 857

99.9

60.8

Աղբյուր` ՀՀ ԱՎԾ, Երևան, հեղինակի հաշվարկներ

Այդպիսով, վերը նշված մի քանի ոլորտներում ձևավորվել է բարձր վարձատրվող աշխատանքային վերնախավ: Սա վկայում է աշխատանքի շուկայի բարձր հատվածայնության (սեգմենտավորման) մասին, երբ աշխա24

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

տավարձի աճը ոլորտում պայմանավորված է տվյալ հատվածում տնտեսական աճով: Մինչդեռ, ինչպես վկայում է «ասիական վագրերի» կամ ՀարավԱրևելյան Ասիայի զարգացած երկրների փորձը, աշխատավարձի աճը պետք է պայմանավորված լինի տնտեսության ընդհանուր աճով և աշխատանքի պահանջարկի աճով: Քանի որ աշխատավարձի ոլորտային շերտավորումը ձևավորվել է դեռևս 1990-ական թվականներին, ապա տնտեսական աճը հնարավորություն կտա որոշ չափով համահարթեցնել աշխատավարձի ոլորտային և ըստ գործունեության տեսակների շերտավորումը: 2008–2009 թթ. գլոբալ տնտեսական ճգնաժամի հետևանքով աշխատավարձի աճը կրճատվել է աշխարհի բազմաթիվ, այդ թվում՝ զարգացած երկրներում: Աշխատանքային ծախսերի բաժինը ՀՆԱ-ի մեջ երկրների մեծ մասում կրճատվել է: Մինչդեռ նվազագույն աշխատավարձի արդյունավետ բարձրացման միջոցով հնարավոր է հատկապես պաշտպանել բնակչության առավել կարիքավոր խմբերին՝ կրճատելով վարձատրության անհավասարությունը: Ըստ սեռի աշխատավարձի շերտավորումը ՀՀ-ում ներկայացված է աղյուսակ 3.6-ում: Վերջին տարիներին կանանց և տղամարդկանց աշխատավարձերի հարաբերակցությունը էապես բարելավվել է, 2002 թ. 40.7 տոկոսից 2012 թ. բարձրանալով մինչև 64.4 տոկոս: Ըստ տնտեսական գործունեության տեսակների՝ կանանց և տղամարդկանց աշխատավարձերի անհավասարությունը հատկապես ակնառու է ֆինանսական գործունեության ոլորտում և արդյունաբերության մեջ: Աղյուսակ 3.6 Աշխատավարձի շերտավորումը ՀՀ-ում՝ ըստ սեռի Միջին ամսական աշխատավարձը (դրամ) Կանայք Տղամարդիկ

Կանանց և տղամարդկանց միջին աշխատավարձի հարաբերակցությունը (%)

16865

41452

40,7

20990

49831

42,1

30485

57043

53,4

37382

67067

55,7

48343

81625

59,2

58101

96802

60,0

68010

116787

58,2

77127

126765

60,8

79919

124757

64,1

84992

131293

64,7

88704

137808

64,4

Աղբյուր` ՀՀ ԱՎԾ տվյալներ

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

ՀՀ-ում աշխատավարձի սեռային տարբերությունը բարձր է: Անհրաժեշտ է միջոցներ ձեռնարկել այդ տարբերությունները կրճատելու համար, քանի որ 2014 թ.-ից ներդրվում է պարտադիր կուտակային կենսաթոշակային բաղադրիչը, որը պարտադիր է 1974 թ.-ի հունվարի 1-ին և դրանից հետո ծնված անձանց համար: Կուտակային կենսաթոշակի մեծությունը կախված է լինելու անձի կատարած խնայողություններից և դրանց ներդրումից ստացված եկամտի չափից: Հետևաբար, եթե աշխատանքային տարիքում կանանց և տղամարդկանց աշխատավարձի տարբերությունները չվերացվեն, ապա դրանք կվերածվեն արդեն կենսաթոշակի սեռային տարբերությունների: Իսկ եթե հաշվի առնենք նաև, որ կանանց կյանքի սպասվող միջին տևողությունն ավելի բարձր է, քան տղամարդկանցը, ապա կենսաթոշակի սեռային տարբերությունները կլինեն ավելի բարձր, քան ներկայիս աշխատավարձի համապատասխան տարբերություններն են:

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

ԱՇԽԱՏՈՒԺԻ ԸՆՏՐԱՆՔԱՅԻՆ

ՍՈՑԻՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՐԵՎԱՆ ՔԱՂԱՔՈՒՄ

4.1 Մեթոդաբանությունը Որպես ընտրանքային հետազոտության դիտարկման օբյեկտ (կամ՝ գլխավոր համակցություն) հանդես է եկել Երևանի բնակչությունը՝ ըստ 2011 թ. մարդահամարի ՀՀ վարչատարածքային բաժանման արդյունքների: Դիտարկման միավորի ընտրության ժամանակ ուշադրություն է հատկացվել այն հանգամանքին, որ հարցվող տնային տնտեսություններում կան ինչպես գործազուրկ, այնպես էլ զբաղված ու եկամուտ ունեցող անհատներ: Ուստի որպես ընտրանքային հետազոտության դիտարկման միավոր ընտրվեց ոչ թե տնային տնտեսությունը, այլ անհատը, բնակիչը: Ելնելով վերոնշյալից՝ մշակվել և կիրառվել է ընտրանքի իրականացման հետևյալ մեթոդաբանությունը: Առաջին հերթին, գլխավոր համակցությունը բաժանվել է 32 շերտի (ստրատայի): Շերտերի և դրանցում ընդգրկված անհատների բաշխումը ըստ Երևանի վարչական կենտրոնների ներկայացված է աղյուսակ 4.1-ում: Աղյուսակ 4.1 Ընտրանքում ընդգրկված շերտերի և հարցման ենթարկված անհատների բաշխումն ըստ Երևան քաղաքի վարչական կենտրոնների Վարչական կենտրոն Նոր Նորք Կենտրոն Արաբկիր Էրեբունի Քանաքեռ-Զեյթուն Ավան Ընդամենը

Շերտերի թիվը

Հարցման ենթարկվածների թիվը

Շերտերի կամ հաշվային տեղամասերի ընտրությունը կատարվել է` հաշվի առնելով հարցազրուցավարների (տվյալ դեպքում՝ հետազոտական խմբի 8 անդամ) համար վարչական ամեն կենտրոնում տվյալ հարցում իրազեկ աջակից ունենալը: îվյալների հավաքագրումը իրականացվել է բավական սեղմ ժամկետում՝ 2013 թ. սեպտեմբերի 5-ից մինչև հոկտեմբերի 15-ը:

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

Երկրորդ հերթին, հաշվային ամեն տեղամասում առանձնացվել է դիտարկման ենթարկվող տնային տնտեսությունների փունջը (կլաստեր). որպես այդպիսին ծառայել են որոշակի շենքերը: Վերջապես, ամեն մի փնջից ընտրվել են տնային տնտեսություններ, և հարցվողների թիվը վարչական առանձին միավորում որոշվել է Երևանի բնակչության ընդհանուր թվաքանակում տվյալ վարչական կենտրոնի բնակչության տեսակարար կշռի համամասնությամբ: Վերջիններիս ցանկը քաղաքային բնակավայրերում ճշգրտվել է համայնքապետարանների աշխատակիցների օժանդակությամբ: Ընտրանքի ամփոփման և վերջնական արդյունքների ստացման համար նպատակահարմար գտնվեց դիտարկված միավորներից թողնել 1000-ը: Այս թիվը Երևանի բնակչության ընդհանուր թվի 0.03%-ն է: Ընտրանքի նկարագրված մեխանիզմն ապահովում է զբաղվածների և գործազուրկների բավական բարձր ներկայացուցչականություն, երբ սահմանային սխալը 0.99 հավանականությամբ հատկանիշի մասի (տեսակարար կշռի) նկատմամբ շեղվում է առավելագույնը 2–4%-ի շրջանակներում: Նման ձևով ընտրված բնակիչները (1000), ենթարկվելով ուղղակի անմիջական հարցման, տեղեկություններ են տվել աշխատանքի շուկայում իրենց զբաղվածության կարգավիճակի վերաբերյալ: Հարցում անցկացնելու համար մշակվել է հարցաթերթիկ՝ բաղկացած հարցվողների բնակության վայրը և սոցիալ-ժողովրդագրական բնութագրիչները (սեռ, տարիք, կրթական մակարդակ, զբաղվածության կարգավիճակ) բացահայտող 15 հարցից (հավելված I):

4.2 Աշխատուժի սոցիոլոգիական ընտրանքային հետազոտության արդյունքները Երևանի վեց համայնքում Հետազոտության արդյունքները վկայում են, որ գործազրկության մակարդակը (չզբաղվածների և գրանցված գործազուրկների տեսակարար կշիռը տնտեսապես ակտիվ բնակչության մեջ) Երևանի ուսումնասիրված 6 համայնքում միջին հաշվով կազմել է 28.6 տոկոս: Ընդ որում, այն հատկապես բարձր է եղել Էրեբունի (41.2%) և Կենտրոն (31.2%) համայնքներում (գծապատկեր 4.1):

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

Աղբյուր` Աշխատուժի սոցիոլոգիական ընտրանքային հետազոտության արդյունքներ, Երևան, 2013 թ.

Գծապատկեր 4.1 Գործազրկության մակարդակը և դրա երկարաժամկետությունը Երևանի վեց համայնքում (տոկոսներով)

Ըստ հետազոտության արդյունքների երկարաժամկետ գործազրկության մակարդակը, որը գնահատվում է գործազրկության մեկ տարուց ավելի տևողությամբ, բարձր էր բոլոր համայնքներում (միջինը` 65.8%), սակայն առավելագույնն էր Կենտրոն և Նոր Նորք համայնքներում՝ գործազուրկների ընդհանուր թվաքանակի 76−84 տոկոսը: Միջին հաշվով, ուսումնասիրված համայնքներում կանանց տեսակարար կշիռը 56.6 տոկոս ավելի բարձր էր տղամարդկանց տեսակարար կշռից (43.4 տոկոս): Ուշագրավ է, որ գործազուրկների գրեթե 67 տոկոսը կանայք էին, ընդ որում՝ գործազուրկների կեսից ավելին (56%) ուներ բարձրագույն կրթություն, իսկ 19.9 տոկոսը` միջին մասնագիտական և թերի բարձրագույն կրթություն (գծապատկեր 4.2) :

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

Աղբյուր` Աշխատուժի սոցիոլոգիական ընտրանքային հետազոտության արդյունքներ, Երևան, 2013 թ.

Գծապատկեր 4.2 Գործազուրկների բաշխումը ըստ սեռի և կրթության

Ընդ որում, կանայք գերակշռում են գործազուրկների կրթական գրեթե բոլոր խմբերում, բացառությամբ տարրական կրթություն ունեցողների խմբից: Հետաքրքրական է, որ հետազոտված համայնքներում միջին հաշվով գործազուրկների գրեթե 70 տոկոսը երիտասարդ կամ միջին տարիքի են (16−44 տարեկան), իսկ տղամարդկանց շրջանում՝ նույնիսկ 73 տոկոսը (գծապատկեր 4.3):

Աղբյուր` Աշխատուժի սոցիոլոգիական ընտրանքային հետազոտության արդյունքներ, Երևան, 2013 թ.

Գծապատկեր 4.3 Գործազուրկների սեռատարիքային կառուցվածքը (%)

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

Գործազուրկների բաշխումը ըստ տնտեսության ոլորտների և զբաղմունքների տեսակների (աղյուսակ 4.2) վկայում է, որ նրանց 42 տոկոսը բարձր որակավորման մասնագետներ և ղեկավարներ են, իսկ գրեթե 43 տոկոսը` միջին որակավորման մասնագետներ և սպասարկման ոլորտի նախկին աշխատողներ: Բարձր որակավորման գործազուրկ մասնագետների բաժինը հատկապես բարձր է պետական կառավարման, կրթության, առողջապահության և շինարարության մեջ: Նշված ոլորտներում գործազուրկները օպտիմալացման արդյունքում կրճատվածներն են, իսկ մյուս մասը` արդյունաբերական ձեռնարկությունների, առևտրի ոլորտի և սննդի հաստատությունների, ինչպես նաև այլ ծառայությունների (ֆինանսական և տրանսպորտի ծառայություններ) կրճատման հետևանքով աշխատանքից ազատվածները: Աղյուսակ 4.2 Գործազուրկների բաշխումը ըստ տնտեսության ոլորտների և զբաղմունքի տեսակների (տոկոսներով) Բարձր Միջին Սպաս. Որակ. որակ. որակ. Որակ. Ղեկավ. ոլորտի ունեցող բանվոր մասնա- մասնաաշխատող բանվոր գետ գետ Գյուղատնտես. Շինարարություն Արդյունաբեր. Առևտուր Տրանսպորտ Անշարժ գույք Պետական կառավարում Առողջապահություն Կրթություն Մշակույթ Այլ Ընդամենը

Այլ

Ընդ.

0,0

33,3

41,7

16,7

8,3

0,0

0,0

0,0

53,8

23,1

0,0

7,7

15,4

0,0

0,0 0,0 0,0 0,0

26,7 17,6 35,7 69,2

13,3 11,8 42,9 19,2

20,0 64,7 14,3 7,7

20,0 0,0 0,0 0,0

13,3 0,0 0,0 0,0

6,7 5,9 7,1 3,8

0,0

66,7

16,7

0,0

0,0

0,0

16,7

4,8

52,4

28,6

4,8

0,0

0,0

9,5

0,0 0,0 0,0 0,4

60,5 50,0 21,1 41,5

23,3 42,9 43,7 30,4

0,0 7,1 12,7 12,3

0,0 0,0 0,0 2,0

0,0 0,0 0,0 1,6

16,3 0,0 22,5 11,9

Աղբյուր` Աշխատուժի սոցիոլոգիական ընտրանքային հետազոտության արդյունքներ, Երևան, 2013 թ.

Զբաղվածների կառուցվածքը ըստ զբաղվածության տեսակների և դիտարկված համայնքների բնութագրվում է հետևյալ տվյալներով (աղյուսակ 4.3):

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

Աղյուսակ 4.3 Զբաղվածների կառուցվածքը ըստ զբաղվածության տեսակների (%) Ավան Արաբկիր Էրեբունի Կենտրոն Նոր Նորք ՔանաքեռԶեյթուն

Վարձու աշխատող 83,6 69,1 83,2 86,7

Գործատու 1,7 9,9 8,8 11,8 6,8 12,2

Ինքնազբաղված 3,3 4,6 8,0 10,9 9,3 -

Այլ 1,9 2,2 8,2 0,7 1,1

Աղբյուր` Աշխատուժի սոցիոլոգիական ընտրանքային հետազոտության արդյունքներ, Երևան, 2013 թ.

Ավան համայնքում գերակշռում են վարձու աշխատողները, իսկ Կենտրոնում համեմատաբար բարձր է նաև գործատուների և ինքնազբաղվածների տեսակարար կշիռը: Ցածր վարձատրվողների (մինչև 100 հազար դրամ կամ ՀՀ միջին աշխատավարձի 2/3-ի չափով) տեսակարար կշիռը աշխատավարձ ստացողների ընդհանուր թվաքանակի մեջ միջին հաշվով 38.1 տոկոս է: Միջին աշխատավարձի 2/3-ը, ըստ միջազգային ստանդարտների, համարվում է ցածր վարձատրության գնահատման ցուցանիշ: Ըստ Երևանի համայնքների այս ցուցանիշը էապես տարբեր է. ցածր վարձատրվողները հատկապես շատ են Արաբկիր, Ավան և Նոր Նորք համայնքներում (գծապատկեր 4.4):

Աղբյուր` Աշխատուժի սոցիոլոգիական ընտրանքային հետազոտության արդյունքներ, Երևան, 2013 թ.

Գծապատկեր 4.4 Ցածր վարձատրվողների տեսակարար կշիռն ըստ Երևան քաղաքի համայնքների (%)

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

Ընդ որում, ցածր վարձատրվողների 60 տոկոսը կանայք են: Վերլուծության կարևոր խնդիրներից է աշխատանքի շուկայի բևեռացման աստիճանի որոշումը: Այդ նպատակով կիրառվել է զբաղվածության բևեռացման ինդեքսը, այսինքն՝ ամենացածր և ամենաբարձր վարձատրվող աշխատանքներում զբաղվածների բաժինը աշխատավարձ ստացողների ընդհանուր թվաքանակի մեջ: Ինդեքսի արժեքը տատանվում է 0-ի և 1–ի միջև: Մասնավորապես՝ մինչև 70 հազ. դրամ և 180 հազ. դրամից բարձր վարձատրվողների բաժինը միջին հաշվով կազմել է 0.39: Սակայն Նոր Նորքում, Ավանում և Արաբկիրում բևեռացման ինդեքսն ավելի բարձր էր՝ հասնելով 0.43–0.49-ի (գծապատկեր 4.5): Դա հիմնականում զբաղվածության կառուցվածքում ցածր վարձատրվող աշխատանքների առկայության հետևանք է: Միևնույն ժամանակ, առավել ցածր բևեռացման ցուցանիշով է առանձնանում Էրեբունի համայնքը (0.24), որը նաև բնութագրվում է բարձր վարձատրվողների ցածր ինդեքսով (0.10), ինչը հիմնականում վկայում է զբաղվածության կառուցվածքի մեջ միջին վարձատրության աշխատանքների մասին:

Աղբյուր` Աշխատուժի սոցիոլոգիական ընտրանքային հետազոտության (շուրջ 1005 ռեսպոնդենտներ) արդյունքներ, Երևան, 2013 թ.

Գծապատկեր 4.5 Զբաղվածության բևեռացման և բարձր վարձատրվողների ինդեքսները Երևանի վեց համայնքում

Միջին ցուցանիշի համեմատ՝ բարձր վարձատրվողների ինդեքսը գերակշիռ էր Քանաքեռ-Զեյթուն (0.27) և Կենտրոն (0.25) համայնքներում, ինչը վկայում է այստեղ առավել բարձր վարձատրվող աշխատանքներում զբաղվածության մասին՝ ոչ բարձր բևեռացման պայմաններում: Ինչպես վկայում են ընտրանքային հետազոտության տվյալները՝ բոլոր համայնքներում ցածր վարձատրությամբ են բնութագրվում զբաղվածության

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

այնպիսի ոլորտներ, ինչպիսիք են առողջապահությունը, մշակույթը, կրթությունը և առևտրի ոլորտը (աղյուսակ 4.4): Այսպես, Կենտրոն և Ավան համայնքներում առողջապահության և մշակույթի ոլորտներում զբաղվածների վարձատրությունը չի գերազանցում 100 հազ. դրամը: Աղյուսակ 4.4 Աշխատավարձը ըստ տնտեսության ոլորտների (տոկոսներով)

Գյուղատնտեսություն Արդյունաբերություն Շինարարություն Առևտուր Տրանսպորտ Անշարժ գույք Պետական կառավարում Առողջապահություն Կրթություն Մշակույթ Այլ Ընդամենը

<45

45−70

70−100 100−130 130−180180−240 >240 Ընդամենը

0,0%

40,0%

0,0%

13,6%

22,7% 22,7%

4,5%

0,0% 3,7% 0,0% 0,0%

8,5% 20,9% 5,9% 8,8%

29,8%29,8% 21,6% 14,2% 13,7% 17,6% 18,7% 22,0%

3,2%

9,5%

7,1%

28,6%

4,4% 0,0% 8,0% 3,3%

0,0% 40,0%

20,0%

0,0%

0,0%

100,0%

18,2% 18,2%

100,0%

12,8% 17,9% 35,3% 23,1%

10,6% 8,5% 16,4% 5,2% 15,7% 11,8% 8,8% 18,7%

100,0% 100,0% 100,0% 100,0%

15,9% 20,6%

27,0%

14,3%

9,5%

100,0%

25,0% 16,1%

8,9%

5,4%

8,9%

100,0%

16,1% 16,1% 16,8% 27,7% 8,0% 4,3% 39,1% 30,4% 21,7% 4,3% 17,0% 15,9% 26,1% 14,8% 10,2% 15,1% 19,7% 20,1% 20,8% 11,2%

10,9% 0,0% 8,0% 9,9%

100,0% 100,0% 100,0% 100,0%

Աղբյուր` Աշխատուժի սոցիոլոգիական ընտրանքային հետազոտության արդյունքներ, Երևան, 2013 թ.

Աշխատավարձի շերտավորումը ըստ սեռի և համայնքների ներկայացված է աղյուսակ 4.5-ում: Ինչպես վկայում են աղյուսակ 4.5-ի տվյալները՝ միջին հաշվով ցածր վարձատրվող կանանց տեսակարար կշիռը (47.3%) գրեթե երկու անգամ գերազանցում է տղամարդկանց համապատասխան ցուցանիշը (27.8%): Մինչդեռ բարձր վարձատրվող կանանց բաժինն ավելի քան 2 անգամ զիջում է տղամարդկանց ցուցանիշին: Տղամարդկանց և կանանց աշխատավարձի տարբերությունները հատկապես ակնառու են Ավան, Արաբկիր և Նոր-Նորք համայնքներում, որտեղ ցածր վարձատրվողների խմբում այդ տարբերությունը ավելի քան 2−3 անգամ է: Միևնույն ժամանակ, Արաբկիր, Կենտրոն և Ավան համայնքներում շատ ցածր է բարձր վարձատրվող կանանց տեսակարար կշիռը՝ 6−12 տոկոս:

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

Աղյուսակ 4.5 Աշխատավարձն ըստ սեռի և Երևանի վեց համայնքի (տոկոսներով)

Ընդամենը

ՔանաքեռԶեյթուն

Նոր –Նորք

Էրեբունի

Կենտրոն

Արաբկիր

Ավան

<45

45−70

70−100 100−130 130−180 180−240

Տղամարդ

0,0%

7,7%

11,5%

11,5%

Կին

11,8%

29,4%

20,6%

5,9%

6,7%

20,0%

16,7%

8,3%

2,9%

8,8%

17,6%

4,8%

27,4%

3,9%

7,7%

23,1%

100,0%

5,9%

5,9%

100,0%

28,3%

6,7%

13,3%

100,0%

16,2%

17,6%

23,5%

13,2%

100,0%

31,0%

13,1%

17,9%

4,8%

1,2%

100,0%

19,1%

25,0%

14,5%

17,8%

13,2%

6,6%

100,0%

0,0%

7,5%

20,8%

35,8%

22,6%

5,7%

7,5%

100,0%

1,8%

17,5%

7,0%

31,6%

35,1%

5,3%

1,8%

100,0%

0,9%

12,7%

13,6%

33,6%

29,1%

5,5%

4,5%

100,0%

0,0%

4,4%

25,0%

17,6%

23,5%

16,2%

13,2%

100,0%

0,0%

20,9%

16,4%

31,3%

11,9%

11,9%

7,5%

100,0%

0,7%

12,4%

20,4%

24,1%

17,5%

13,9%

10,9%

100,0%

2,5%

7,6%

17,7%

15,2%

21,5%

13,9%

21,5%

11,1%

29,6%

18,5%

13,6%

14,8%

4,9%

7,4%

100,0%

6,9%

18,8%

18,1%

14,4%

18,1%

9,4%

14,4%

100,0%

2,2%

4,4%

20,0%

24,4%

17,8%

20,0%

11,1%

0,0%

7,5%

22,6%

24,5%

22,6%

13,2%

9,4%

1,0%

6,1%

21,4%

24,5%

20,4%

16,3%

10,2%

100,0%

1,5%

6,8%

19,5%

20,1%

22,1%

15,3%

14,7%

100,0%

Կին

4,8%

22,6%

19,9%

20,2%

19,7%

5,3%

100,0%

Ընդամենը

3,3%

15,1%

19,7%

20,1%

20,8%

9,9%

100,0%

Ընդամենը Տղամարդ Կին Ընդամենը Տղամարդ Կին Ընդամենը Տղամարդ Կին Ընդամենը Տղամարդ Կին Ընդամենը Տղամարդ Կին Ընդամենը Տղամարդ

38,5%

>240

Ընդամենը

20,6%

7,4% 11,2%

100,0%

100,0% 100,0%

Աղբյուր` Աշխատուժի սոցիոլոգիական ընտրանքային հետազոտության արդյունքներ, Երևան, 2013 թ.

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

Հետաքրքրական է, որ հարցմանը մասնակից կանանց 55.3 տոկոսն ուներ բարձրագույն կրթություն, իսկ տղամարդկանց` միայն 49.2 տոկոսը: Այլ դրամական եկամուտներ ստացողների ամենաբարձր ցուցանիշը գրանցվել է Էրեբունի համայնքում հիմնականում սպառողական և հիփոթեկային վարկերի ստացման շնորհիվ (39%, աղյուսակ 4.6): Մինչդեռ արտերկրից ստացվող դրամական փոխանցումները բարձր տեսակարար կշիռ ունեին Ավանում (42%) և Արաբկիրում (37%): Աղյուսակ 4.6 Այլ դրամական եկամուտներ ունեցողների կառուցվածքը ըստ դրանց տեսակների ( %)

Ավան Արաբկիր Էրեբունի Կենտրոն Նոր Նորք ՔանաքեռԶեյթուն Ընդամենը

Այլ եկամուտներ ունեցողները հարցվածների ընդհանուր թվաքանակի մեջ

Այդ թվում՝ արտերկրից դրամական փոխանցումներ ունեցողներ

Սպառողական և հիփոթեկային վարկեր ստացողներ

Աղբյուր` Աշխատուժի սոցիոլոգիական ընտրանքային հետազոտության արդյունքներ, Երևան, 2013 թ.

Հետազոտության կարևոր խնդիրներից էր նաև ստվերային զբաղվածության, այդ թվում՝ բանավոր պայմանավորվածության հիման վրա զբաղվածության և վարձատրության կազմակերպման ուսումնասիրությունը: Ըստ ստացված տվյալների՝ բանավոր պայմանավորվածությամբ վարձատրվողների ամենաբարձր ցուցանիշներ են գրանցվել Էրեբունու և Նոր Նորքի համայնքներում, որտեղ դրանք եղել են 40–41 տոկոս՝ միջին համայնքային 24.2 տոկոսի համեմատ: Ընդ որում, բանավոր պայմանավորվածությամբ աշխատողների 44 տոկոսը առևտրի և հանրային սննդի բնագավառում է աշխատում, գրեթե 35 տոկոսը սպասարկման ոլորտի աշխատողներ են: Ժամանակավոր, պատահական և սեզոնային աշխատանքներում միջին հաշվով ընդգրկված էր զբաղվածների ընդհանուր թվաքանակի 13.3 տոկոսը, սակայն Էրեբունի համայնքում` մեկ քառորդից ավելին (25.5%) : Աշխատանքի շուկայի կարևոր ցուցանիշներից է աշխատաժամանակի տևողությունը: Այլ աշխատանք չգտնելու պատճառով կամ գործատուի նախաձեռնությամբ ոչ լրիվ աշխատանքային օրվա ընթացքում զբաղվածների տեսակարար կշիռը բարձր էր կրկին Էրեբունի և Նոր Նորք համայնքներում,

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

ինչպես և ստվերային ու ժամանակավոր զբաղվածության ցուցանիշներն էին (աղյուսակ 4.7): Առհասարակ, այս երկու համայնքները առանձնանում են ոչ լրիվ աշխատաժամանակի ցուցանիշով, ներառյալ նաև սեփական ցանկությամբ ոչ լրիվ աշխատաժամանակ ունեցողները (համապատասխանաբար` Էրեբունի՝ 30.9 տոկոս և Նոր Նորք ՝ 23 տոկոս):

Աղբյուր` Աշխատուժի ընտրանքային սոցիոլոգիական հետազոտության արդյունքներ, Երևան, 2013 թ.

Գծապատկեր 4.6 Բանավոր պայմանավորվածությամբ աշխատողների տեսակարար կշիռը (տոկոսներով) Աղյուսակ 4.7 Զբաղվածության կառուցվածքը ըստ աշխատօրվա տևողության (տոկոսներով ընդհանուրի նկատմամբ) Ավելի քան լրիվ աշխատանքային օր զբաղվածները (%) 17,1 26,4 27,2 18,6 27,6

Ոչ լրիվ աշխատան- այդ թվում՝ ոչ սեփական ցանքային օր զբաղված- կությամբ ոչ լրիվ աշխատանները (%) քային օր զբաղվածները (%) 5,0 13,8 1,3 30,9 12,7 13,3 5,2 23,0 11,8 11,2 4,1

Ավան Արաբկիր Էրեբունի Կենտրոն Նոր Նորք ՔանաքեռԶեյթուն 20,8 17,3 6,4 Ընդամենը Աղբյուր` Աշխատուժի սոցիոլոգիական ընտրանքային հետազոտության արդյունքներ, Երևան, 2013 թ.

Միևնույն ժամանակ, ավելի, քան լրիվ աշխատօր ունեցողների բաժինը հատկապես բարձր էր Քանաքեռ-Զեյթուն, Կենտրոն և Էրեբունի համայնքներում, որտեղ այն մոտ է մեկ երրորդին՝ 26–28 տոկոս:

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

4.3 Երևան քաղաքում գործազուրկ լինելու հավանականության վրա ազդող գործոնների հետազոտումը էկոնոմետրիկ մոդելների օգնությամբ Մայրաքաղաք Երևանը ՀՀ մշակութային և տնտեսական կենտրոնն է: Այստեղ տեղի ունեցող գործընթացները իրենց հետքն են թողնում ողջ երկրի և մարզերի վրա: Ցավալի է, սակայն փաստ, որ Երևանը դարձել է այն կենտրոնը, որը ձգում է մյուս մարզերի բնակչությանը, ինչը վտանգավոր վիճակ է ստեղծում հատկապես սահմանային մարզերում: ՀՀ բնակչության կեսից ավելին ապրում է Երևանում: Հետևապես, Երևանը հատկապես կարևոր նշանակություն է ստանում և նրա տնտեսական դրությունից է կախված 1 մլնից ավելի բնակչության սոցյալ-տնտեսական վիճակը: Երևանի տնտեսական խնդիրներից մեկն է բարձր գործազրկությունը, որի դինամիկան կարելի է տեսնել հետևյալ գծապատկերի օգնությամբ.

Գործազրկություն

2008*

Գծապատկեր 4.8 Գործազրկության մակարդակը Երևան քաղաքում

Ինչպես կարելի է նկատել գծապատկերից՝ հատկապես 2008թ սկսած, երբ սկսվեց ֆինանսատնտեսական ճգնաժամը, գործազրկության մակարդակը էլ ավելի է բարձրացել: Հետևապես, անհրաժեշտ է իրականացնել որոշակի քայլեր գործազրկությունը կրճատելու համար: Այդ քայլերից մեկը կա38

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

րող է լինել սույն հոդվածում կատարված վերլուծությունը, որի վիճակագրական տվյալները հենված են սոցիոլոգիական հարցումների վրա: Երևանի 6 համայնքի կտրվածքով իրականացվել է հարցում, որին մասնակցել են ընդհանուր առմամբ 1005 մարդ, որոնց ուղղվել են հարցեր իրենց զբաղվածության, կրթական մակարդակի, գործազրկության տևողության և եկամուտների մասին: Հիմք ընդունելով այդ հարցումները, առանձնացվել են մի շարք գործոններ-հարցեր, որոնց օգնությամբ փորձ է արվել պարզելու, թե դրանցից ամեն մեկն ինչպես է ազդում Երևանում անձի գործազուրկ դառալու հավանականության վրա: Այդ գործոնները դասակարգել ենք ըստ հետևյալ հարցերի. • Եթե գործազուրկ եք կամ չզբաղված՝ նշեք գործազրկության ժամանակհատվածը (d1) Այստեղ երևանցիներին տրվել է հնարավորություն՝ ընտրելու հետևյալ 4 պատասխաններից մեկը. 1. 1−2 ամիս (di11), 2. կես տարի (di12), 3. մեկ տարի (di13), 4. մեկ տարուց ավելի (di14) Այս պատասխաններից ամեն մեկը համարվել է գործոն, որը կարող է ազդել գործազուրկ լինելու հավանականության վրա: Նրանցից յուրաքանչյուրին համապատասխանեցվել է մեկ կեղծ փոփոխական4, որը նշանակել ենք di11, di12, di13 և di14: Նույն գործընթացը իրականացվել է հետևյալ հարցերի խմբերի համար. • Ձեր սեռը (d2) 1. Արական (di21) 2. Իգական (di22) • Երևանի որ համայնքում եք ապրում(d3) 1. Ավան (di31) 2. Արաբկիր (di32) 3. Էրեբունի (di33) 4. Կենտրոն (di34) 5. Նոր-Նորք (di35) 6. Քանաքեռ-Զեյթունն (di36) • Ձեր տարիքը (d4) 1. 16−24 (di41) 2. 25−34 (di42)

Бабешко Л. О. ,Основы эконометрического моделирования: Учебное пособие. Изд. 2-е, испр. М.: КомКнига, 2006, ст. 246-249

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

•

•

•

•

3. 35−44 (di43) 4. 45−54 (di44) 5. 55−63 (di45) Ինչ կրթություն ունեք (d5) 1. Բարձրագույն և հետբուհական (di51) 2. Բարձրագույն (di52) 3. Միջին մասնագիտական, թերի բարձրագույն (di53) 4. Նախամասնագիտական (արհեստագործական)(di54) 5. Միջին ընդհանուր (di55) 6. Հիմնական ընդհանուր (di56) 7. Տարրական (di57) Ձեր զբաղվածության ոլորտը և մասնագիտացումը (d6) 1. Գյուղատնտեսություն, անտառային տնտեսություն և ձկնորսություն (di61) 2. Արդյունաբերություն (di62) 3. Շինարարություն (di63) 4. առևտուր և հանրային սննունդ (di64) 5. տրանսպորտ, տեղեկատվություն և կապ (di65) 6. ֆինանսական և անշարժ գույքի համակարգ (di66) 7. պետական կառավարում և պաշտպանություն (di67) 8. առողջապահություն և սոց. սպասարկում (di68) 9. կրթություն (di69) 10. մշակույթ (di610) 11. այլ ծառայություններ (d611) Ձեր զբաղմունքը (d7) 1. ղեկավար (di71) 2. բարձրագույն որակավորման մասնագետ (di72) 3. միջին որակավորման մասնագետ (di73) 4. սպասարկման և առևտրի ոլորտի աշխատող (di74) 5. որակյալ բանվոր (di75) 6. վարորդ (di76) 7. որակավորում չունեցող բանվոր (di77) Նշեք Ձեր միջին ամսական աշխատավարձի չափը (d8) 1. մինչև 45 000 (di81) 2. 45 000 – 70 000 (di82) 3. 70 000 – 100 000 (di83) 4. 100 000 – 130 000 (di84) 5. 130 000 – 180 000 (di85) 6. 180 000 – 240 000 (di86)

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

7. 240 000-ից բարձր (di87) • Աշխատավարձից բացի ունեք այլ եկամուտներ (d9) 1. Այո (di91) 2. Ոչ (di92) • Այլ եկամուտներ ունենալու դեպքում խնդրում ենք նշել դրանց տեսակները (d10) 1. Դրամական փոխանցումներ արտերկրից (di101) 2. Նպաստներ (di102) 3. Եկամուտներ վարձակալությունից, տոկոսավճարներ (di103) 4. Սպառողական և հիպոթեքային վարկեր (di104) 5. այլ (di105) Որպես բացատրվող փոփոխական`Y, դիտարկվել է «Արդյոք դուք աշխատում եք» հարցի երկրորդ պատասխանը՝ «Ոչ»: «Ոչ» պատասխանը նշանակում է, որ անձը գործազուրկ է: Դա նկարագրվել է Yi կեղծ փոփոխականի օգնությամբ: Այն ընդունում է 1 արժեքը, եթե i-րդ անհատը տվել է «ոչ» պատասխանը, այսինքն՝ իրեն ճանաչել է որպես գործազուրկ: 0 արժեքը՝ երբ անհատը ընտրել է այլ պատասխան: Այսպիսով, բացահայտելով մոդելում ներառված անկախ և կախյալ փոփոխականները5, կարելի է ներկայացնել երկարժեք ընտրության էկոնոմետրիկ մոդելները հետևյալ տեսքով. (1), որտեղ՝ հավանականությունն է այն բանի, որ i-րդ անձը ընտրել է «Ոչ» պատասխանը, այսինքն՝ գործազուրկ է,

գործոնների պայմաններում:

պարամետրից կախված ֆունկցիա է, որը համապատասխանում է որևէ բաշխման ֆունկցիայի՝ստանդրատ նորմալ (Probit-Models) կամ լոգիստիկական (Logit-Models) բաշխմամբ:

Գնահատելով Probit մոդելները` առավելագույն ճշմարտանմանության մեթոդի օգնությամբ, կստանանք հետևյալ արդյունքները.

Я.Р.Магнус, П.К. Катышев, А.А. Пересецкий, Эконометрика, издательство ‘Дело’, Москва, 2004, ст. 266-275

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

Աղյուսակ 4.8 Probit մոդելի գնահատման արդյունքները Կախյալ փոփոխական: UN Գնահատման մեթոդ: ML - Binary Probit (Quadratic hill climbing) Ընտրանք: 1 1005 Ներառված դիմումներ: 1005 Convergence achieved after 6 iterations Covariance matrix computed using second derivatives հանել ընդհանրապես

Փոփոխական Գործակից D14 3.55 D12 3.71 D54 0.44 D105 -0.94 D104 -0.51 D92 -0.57 D76 -1.39 D69 -0.99 D68 -0.92 D67 -1.99 D66 -1.17 D65 -1.19 D64 -1.35 D63 -1.08 D62 -1.14 D611 -0.53 D33 0.51 C -0.09 Մկֆադդեն 0.64 R-քառակուսի Կախյալ փոփոխականի 0.45 միջին քառ. շեղումը Ակայկի տեղ. չափանիշ 0.46 Շվարցի չափանիշ 0.55 Ճշգրտված մաքսիմալ ճշմարտանմանության ֆունկցիայի արժեք LR -վիճակագիր

0-ին հավասար դիտումների քանակը 1-ին հավասար դիտումների քանակը

0.49

759.16

Ստ. Սխալ z-վիճակագիր 0.267760 13.28 0.565101 6.56 0.235228 1.88 0.268802 -3.21 0.258103 -1.99 0.163222 -3.46 0.673765 -2.01 0.266517 -3.75 0.303226 -3.01 0.541296 -3.68 0.288119 -4.04 0.345753 -3.33 0.293342 -4.61 0.325032 -3.31 0.426354 -2.65 0.255094 -2.07 0.178918 2.84 0.252095 -0.36 Կախյալ փոփոխականի միջին արժեք Ռեգրեսիայի ստ. սխալ

Հավ. 0.0000 0.0000 0.0599 0.0013 0.0465 0.0005 0.0397 0.0002 0.0026 0.0002 0.0001 0.0009 0.0000 0.0009 0.0079 0.0384 0.0045 0.7160 0.28

Մնացորդային քառակուս. գումար Մաքսիմալ ճշմարտանմանության ֆունկցիայի արժեք Ճշգրտված Հաննան-Քուին չափանիշ

59.44 -214.06

Միջին մաքսիմալ ճշմարտանմանության ֆունկցիայի միջին արժեք Ընդհանուր դիտումները

0.25

-593.63

-0.21

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

Ստացված արդյունքները վկայում են, որ մոդելը լավ որակի6 է: Այսպիսով, ստացված արդյունքների հիման վրա կարելի է հաշվարկել ամեն մի գործոնի ազդեցությունը գործազուրկ դառնալու կամ լինելու հավանականության վրա: Այդ նպատակով անհրաժեշտ է, նախ, հաշվարկել. + +

+

+

+ +

+

+ +

+

+ +

+

) (2)

Այնուհետև հետևյալը.

բանաձևը7 ցույց է տալիս, թե ինչպես է փոփոխվում գործազուրկ լինելու հավանականությունը, եթե փոփոխվում է այդ հավանականության վրա ազդող գործոնը: Օգտագործելով (2) և (3) բանաձևերը, կունենանք հետևյալ հավանականությունները: Աղյուսակ 4.9 Գործազուրկ լինելու հավանականության վրա ազդող գոծոնների ազդեցության չափը Գործոն D14 D12 D54 D105 D104 D92 D76 D69 D68 D67 D66 D65 D64 D63 D62 D611 D33

Գործազուրկ լինելու հավանականություն 91.03 95.13 11.28 -23.85 -13.08 -14.62 -35.64 -25.39 -23.33 -51.03 -29.75 -29.49 -34.62 -27.44 -28.98 -13.59 13.08

Эконометрика :учеб./под ред.И.И.Елисеевой.-М.: Проспект, 2009, ст.184-185 Вербик Марно, Путеводитель по современной эконометрике. Пер. с англ. В. А. Банникова. Научн. ред. и предисл. С. А. Айвазяна. — М: Научная книга, 2008. — 616 с. «Библиотека Солев».ст. 300-301

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

Հիմք ընդունելով աղյուսակ 4.9-ում բերված արդյունքները՝ կարող ենք գալ հետևյալ եզրակացությունների. 1. Գործազուրկ լինելու հավանականությունը մեծ է 91%-ից, եթե տվյալ անձը արդեն 1 տարի է ինչ գործազուրկ է, և 95%-ից, եթե անձը արդեն կես տարի է գործազուրկ է: 2. Երևանում նախամասնագիտական կրթություն ունենալը հանգեցնում է գործազուրկ լինելու հավանականության աճին՝ 11.28%-ով: 3. Չնշված եկամուտներ և սպառողական ու հիփոթեքային վարկեր ունենալը նպաստում է գոծազուրկ լինելու հավանականության նվազմանը, համապատասխանաբար՝ 23.85% և 13.08%-ով: 4. Երևանում վարորդ լինելը նվազեցնում է գործազուրկ լինելու հավանականությունը 35.6%-ով: 5. Գործազուրկ լինելու հավանականության վրա ազդում են անձի զբաղվածության ոլորտը և մասնագիտացումը: Մասնավորապես՝ պետական կառավարումը և պաշտպանությունը նվազեցնում են գործազուրկ լինելու հավանականությունը 51.03%-ով: 6. Գործազուրկ լինելու հավանականության վրա էական ազդեցություն ունի Էրեբունի համայնքը: Եթե անձը Էրեբունի համայնքի բնակիչ է, ապա վերջինիս գործազուրկ լինելու հավանականությունը աճում է 13.08%-ով Այս եզրակացությունների հիման վրա կարելի է կատարել հետևյալ առաջարկությունները. • Փաստացի, գործազրկության վրա Երևանում մեծ ազդեցություն ունի գործազրկության տևողությունը, հետևապես՝ պետք է գոնե Երևանում մշակվեն գործազրկության ժամանակահատվածը կրճատելու ծրագրեր • Երևանում գործազրկության հարցերով զբաղվելիս էապես պետք է ուշադրություն դարձվի զբաղմունքի ոլորտին և մասնագիտացմանը: • Սպառողական և հիփոթեքային վարկերի համատարած մատչելիությունը կարող է հանգեցնել գործազրկության մակարդակի կրճատմանը: • Գործազուրկ լինելու հավանականությունը մեծանում է հատկապես Էրեբունի համայնքում, հետևապես՝ պետք է լրացուցիչ հետազոտել այն խնդիրները, որոնք կան այս համայնքում:

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

ՀՀ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ԻՐԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՃԻ ՏԵՄՊԻ

ՄԻՋև ԿԱՊԻ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒՄԸ ԷԿՈՆՈՄԵՏՐԻԿ

ՄՈԴԵԼՆԵՐԻ ՕԳՆՈՒԹՅԱՄԲ

Հետազոտության հիմքում դրված տնտեսագիտական խնդիրը Ընդհանրապես, անվանական կամ իրական աշխատավարձի աճի տեմպի և գործազրկության միջև առկա կապերը բացահայտվել են դեռ 1958 թ. Ֆիլիպսի կողմից8: Ըստ Ֆիլիպսի տեսության՝ հակադարձ կապ պետք է լինի աշխատավարձի աճի տեմպի և գործազրկության միջև: Այս երևույթը նա բացատրում է այն հանգամանքով, որ երբ գործազրկության մակարդակը բարձրանում է, ապա աշխատանք փնտրողները որոշակի ժամանակահատվածում պատրաստ են աշխատել նույնիսկ ավելի ցածր աշխատավարձով, քան նախկինում էր: Նկարագրված տնտեսագիտական վարկածը ստուգվել է բազմաթիվ երկրներում, որոնցից մի մասում հաստատվել է, մյուս մասում՝ ոչ: Կարծես թե, բոլոր նախապայմանները կան, որ ՀՀ-ում ևս դիտվի նման կախվածություն: Երկրում առկա է բարձր գործազրկություն, իսկ տնտեսության հիմնական ոլորտները կենտրոնացված են խոշոր գործարարության ձեռքում, որը, օգտվելով առիթից, չի շտապում բարձրացնել աշխատավարձերը կամ մարդկանց ապահովել նոր աշխատատեղերով: Աշխատավարձի աճի տեմպի և գործազրկության միջև կախվածությունը տարբեր երկրներում փորձ է արվել բացահայտել էկոնոմետրիկ մոդելների օգնությամբ: Ընդ որում՝ այդ մոդելները ենթարկվել են զգալի փոփոխությունների՝ ըստ կոնկրետ երկրի սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի: Խնդիրները. 1. Էկոնոմետրիկ մոդելների օգնությամբ բացահայտել, թե ինչպիսի կապ գոյություն ունի աշխատավարձի աճի տեմպի և գործազրկության միջև, 2. որոշել գործազրկության բնական մակարդակը, 3. ստացված արդյունքների հիման վրա տալ առաջարկներ, որոնք կօգնեն մեղմել սոցիալ-տնտեսական խնդիրները ՀՀ-ում:

Эрнст Брендт, Практика эконометрики: практика и современность, -М: ЮНИТИ-ДАНА, 2005, ст. 600-616

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

Օգտագործված ցուցանիշների վիճակագրական նկարագրությունը Ֆիլիպսի կորը կամ դրա ձևափոխությունը (մոդիֆիկացիան) նկարագրելու նպատակով սույն հոդվածում օգտագործվելու են աշխատավարձի իրական աճի տեմպը և գործազրկության մակարդակը նկարագրող ցուցանիշներ: Աշխատանքում դիտարկվում են վերը նշված ցուցանիշների եռամսյակային տվյալները 2000−2012 թթ. կտրվածքով9: Իրական աշխատավարձը անվանական աշխատավարձի բոլոր եռամսյակների և 2000 թ. առաջին եռամսյակի ՍԳԻ հարաբերակցությունն է: 2008−2012 թթ. գործազրկությունը հաշվարկվել է մի մեթոդով, իսկ 2000−2007 թթ.-ինը` այլ: Այս դեպքում կարելի է ասել, որ տեղի է ունեցել կառուցվածքային փոփոխություն, որն անհրաժեշտ է հաշվի առնել: Իրական աշխատավարձի աճի տեմպի և գործազրկության դինամիկայի վերլուծությունը 2000−2012 թթ.-ին Ինչպես կարելի է նկատել իրական աշխատավարձի աճի տեմպի վերաբերյալ առկա վիճակագրական տվյալներից՝ դիտարկվող ժամանակաշրջանում իրական աշխատավարձի աճի տեմպի առավելագույն մակարդակը նկատվել է 2001 թ. երրորդ եռամսյակում՝ 18.4%, իսկ նվազագույնը՝ 2001 թ. չորրորդ եռամսյակում՝ -15.4%: 2012 թ. նկատվել է իրական աշխատավարձի աճի տեմպի նվազագույն մակարդակը՝ -13.05%, 2001 թ. չորրորդ եռամսյակից հետո: Ստացված արդյունքը վկայում է, որ տնտեսությունում առկա են համակարգային խնդիրներ, որոնք թույլ չեն տալիս ապահովելու արտադրողականության աճ, որը, իր հերթին, կխթաներ աշխատավարձերի աճը: Գործազրկության դինամիկան դիտարկելիս անհրաժեշտ է առանձնացնել երկու ժամանակահատված՝ 2000−2007 թթ. և 2008−2012 թթ.: 2000−2007 թթ. ամենաբարձր գործազրկությունը դիտվել է 2002 թ. առաջին եռամսյակում՝ 11.1%, նվազագույնը՝ 2007 թ. երկրորդ և երրորդ եռամսյակներում՝ 7.2%: 2008−2012 թթ. գործազրկության առավելագույն մակարդակը դիտվել է 2012 թ. առաջին եռամսյակում՝ 20%, իսկ նվազագույն մակարդակը՝ 2009 թ. երրորդ եռամսյակում՝ 6.9%: Փաստորեն, 2012 թ. տարեսկիզբը վատ է անդրադարձել դիտարկվող ցուցանիշների դինամիկայի վրա, մասնավորապես՝ հանգեցրել իրական աշխատավարձի անկման՝ -13.05% և, միևնույն ժամանակ, գործազրկության աճի՝ 20%: Սա կարող է պայմանավորված լինել դեռ պահպանվող սոցիալ-տնտեսական ճգնաժամով, պետական պարտքի առկայությամբ, տնտեսությունում օլիգոպոլիաների պահպանմամբ:

http://armstat.am/am/

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

Իրական աշխատավարձի աճի տեմպի և գործազրկության կապվածության ուսումնասիրությունը էկոնոմետրիկ մոդելավորման օգնությամբ Իրական աշխատավարձի և գործազրկության կապը բնութագրելու համար դիտարկվել է գծային մոդել, քանի որ ոչ գծային հատուկացմամբ մոդելները չեն տալիս ցանկալի արդյունք: Բացի դրանից, քանի որ աշխատավարձի իրական աճի տեմպը կարող է ենթարկվել սեզոնային ազդեցությունների՝ մոդելում ներառվել են նաև սեզոնային կեղծ փոփոխականներ, որոնք հնարավորություն կընձեռեն դիտարկելու նաև եռամսյակների ազդեցությունը: Հիմք ընդունելով վերն ասվածը՝ դիտարկենք հետևյալ էկոնոմետրիկ մոդելը. (1) որտեղ՝ իրական աշխատավարձի աճի տեմպն է t-րդ եռամսյակում (%), գործազրկության մակարդակն է t-րդ եռամսյակում (%), կեղծ փոփոխականներ են10, նկարագրում են 4 եռամսյակները: համապատասխանաբար, երբ t-ն վերաբերում է առաջին, երկրորդ, երրորդ կամ չորրորդ եռամսյակին, հակառակ դեպքում՝ 0, մոդելի անհայտ պարամետրերն են, մոդելի պատահական սխալն է t-րդ եռամսյակում:

Նախքան (1) մոդելը գնահատելը, անհրաժեշտ է դիտարկել հետևյալ կարևոր հարցերը. • անհրաժեշտ է ստուգել՝ արդյոք վիճակագրական շարքերը ստացիոնար են11, • ինչպես կարելի է հաշվի առնել այն փաստը, որ 2000–2007 թթ. և 2008–2012 թթ. գործազրկությունը հաշվարկվել է տարբեր մեթոդաբանությամբ: Առաջին հարցին պատասխանելու համար մոդելում ներառված բոլոր շարքերի համար իրականացվել է Դիքի-Ֆուլլերի թեստը 12 : Թեստի արդյունքում պարզ է դարձել, որ բոլոր շարքերը ոչ ստացիոնար են և ստացիոնար են դառնում առաջին կարգի տարբերության օգնությամբ: Հետևաբար,

В.П.Носко, Эконометрика для начинающих, Институт экономики переходного периода, Москва, 2000, ст. 58-63. Я.Р.Магнус, П.К. Катышев, А.А. Пересецкий, Эконометрика, издательство ‘Дело’, Москва 2004, ст. 276-285 Я.Р. Магнус, П.К. Катышев, А.А. Пересецкий, Эконометрика, издательство ‘Дело’, Москва 2004, ст. 266‐275.

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

աշխատավարձի և գործազրկության շարքերը պետք է ներառվեն մոդելում առաջին կարգի տարբերություններով: Երկրորդ հարցի համար անհրաժեշտ է ներմուծել թեքվածության կեղծ փոփոխականը13՝ dt, որն ընդունում է 1 արժեքը 2008–2012 թթ. եռամսյակների համար և 0 արժեքը՝ 2001–2007 թթ. համար: Հարկավոր է նշել, որ այս փոփոխականը մասնակցում է մոդելում հետևյալ արտադրյալի տեսքով՝ : Եթե այս ցուցանիշի դիմացի գործակիցը լինի ոչ նշանակալի, ուրեմն գործազրկության տարբեր մեթոդներով հաշվարկված լինելն էական ազդեցություն չի ունենում: Այսպիսով, նկատի ունենալով վերն ասվածը՝ (1) էկոնոմետրիկ մոդելին տանք հետևյալ ձևը. ,

(2)

որտեղ՝ համապատասխանաբար իրական աշխատավարձի աճի տեմպի, գործազրկության և թեքվածությամբ կեղծ փոփոխականով գործազրկության առաջին կարգի տարբերություններն են, մոդելի անհայտ պարամետրերն են, էկոնոմետրիկ մոդելի պատահական սխալն է:

Գնահատենք (2) էկոնոմետրիկ մոդելը փոքրագույն քառակուսիների եղանակով, որի արդյունքում կստանանք հետևյալ պատկերը Աղյուսակ 5.1 (2) էկոնոմետրիկ մոդելի գնահատման արդյունքները Կախյալ փոփոխական: D(WGR) Գնահատման մեթոդ: Փոքրագույն քառակուսիների Ընտրանք (ուղղ.): 2001Q3 2012Q4 Փոփ. Գործ. Ստ. Սխալ t-վիճակագիր D(UN) -2.41 1.1548 -2.09 D(UNS) -0.009 0.8588 -0.01 D1 22.06 3.1713 6.95 D2 9.04 3.0683 2.95 D3 17.47 2.9785 5.86 C -11.62 2.0876 -5.56 R-քառակուսի 0.62 Ուղղ. R-քառակուսի 0.58 Դարբին-Ուաթսոնիվիճ. 3.07 F-վիճ. 13.54 Հավ(F-վիճ) 0.0000

Հավ. 0.0433 0.9910 0.0000 0.0053 0.0000 0.0000

Бабешко Л. О. ,Основы эконометрического моделирования: Учебное пособие. Изд. 2-е, испр. М.: КомКнига, 2006, ст. 246-249

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

Ստացված արդյունքները հուշում են, որ մոդելում բացակայում են մի շարք կարևոր գործոններ, որոնք հաշվի առնելու դեպքում, նախ, կբարձրանա մոդելի որակը, իսկ ստացված գործակիցները կճշգրտվեն: Բացի դրանից, երևում է, որ մոդելում առկա է ավտոկորելացիա, քանի որ ԴարբինՈւաթսոնի ցուցանիշի արժեքը շատ բարձր է (3.07): Հետևապես՝ առաջարկվում է գնահատել հետևյալ ձևափոխված մոդելը. (3) որտեղ՝ գործազրկության մակարդակն է t¬3¬րդ եռամսյակում, աշխատավարձի իրական աճի տեմպն է ին եռամսյակում, - համապատասխանաբար՝ րդ և ին եռամսյակների գործազրկության և իրական աշխատավարձի աճի տեմպի շարքերն են առաջին կարգի տարբերությամբ, մոդելի անհայտ պարամետրերն են, մոդելի պատահական սխալն է րդ եռամսյակում:

Տնտեսագիտորեն կարելի էր ենթադրել, որ տվյալ եռամսյակի աշխատավարձի աճի տեմպի վրա ազդեցություն կունենան եռամսյակի գործազրկության և իրական աշխատավարձի նախորդ եռամսյակի մակարդակները: Գնահատելով (3) էկոնոմետրիկ մոդելը փոքրագույն քառակուսիների եղանակով՝ կունենանք. Աղյուսակ 5.2 (3) էկոնոմետրիկ մոդելի գնահատման արդյունքները Կախյալ փոփոխական: D(WGR) Գնահատման մեթոդ: Փոքրագույնքառակուսիների Ընտրանք (ուղղ.): 2002Q2 2012Q4 Փոփ. Գործ. Ստ. սխալ t-վիճակագիր D(UN) -2.02 0.7176 -2.81 D(UN(-3)) 1.76 0.4753 3.69 D(WGR(-1)) -0.49 0.1064 -4.57 D(UNS) 0.25 0.5200 0.48 D1 11.90 2.7883 4.27 D2 10.75 2.0198 5.32 D3 12.89 1.9740 6.53 C -8.82 1.4791 -5.96 R-քառակուսի Ուղղ. R-քառակուսի Դարբին-Վաթսոն վիճ. F-վիճ. Հավ(F-վիճ)

Հավ. 0.0080 0.0008 0.0001 0.6335 0.0001 0.0000 0.0000 0.0000

0.82 0.79 2.44 23.94 0.0000

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

Ստացված արդյունքները վկայում են, որ մոդելը լավ որակի է: Ուղղված դետերմինացիայի գործակիցը մոտ է մեկին, իսկ Դարբինի h վիճակագիրը հաստատում է այն վարկածը, որ մոդելում ավտոկորելյացիա չկա: Ինչպես կարելի է նկատել՝ գործազրկության հաշվարկման մեթոդների տարբերությունն էական ազդեցություն չունի, քանի որ այն նկարագրող ցուցանիշի դիմացի գործակցի զրո լինելու հավանականությունը մեծ է՝ 0.6335: Հետևաբար, գնահատված էկոնոմետրիկ մոդելը կարելի է ներկայացնել հետևյալ ձևով. (4) Այնուհետև, ազատվելով առաջին կարգի տարբերություններից` կունենանք հետևյալ գնահատված մոդելը. (5) Ստացված (5) մոդելի տնտեսամաթեմատիակական մեկնաբանությունը • Տվյալ եռամսյակի իրական աշխատավարձի աճի տեմպի և գործազրկության միջև առկա է հակադարձ կախվածություն: Մասնավորապես, գործազրկության 1 % աճը հանգեցնում է իրական աշխատավարձի աճի տեմպի անկման, այլ հավասար պայմաններում՝ 2.02 %-ով: • Աշխատավարձի տեմպի վրա դրական ազդեցություն կարող է

•

•

•

-րդ եռամսյակում գործազրկության մակարդակը: ունենալ Եթե վերջինը աճի 1%-ով, ապա, այլ հավասար պայմաններում, աշխատավարձի աճի տեմպը կկազմի 1.76%: Տվյալ եռամսյակի իրական աշխատավարձի աճի տեմպը կախված է նախորդ եռամսյակի աճի տեմպից: Հետևաբար, այլ հավասար պայմաններում, եթե այն 1 տոկոսով աճի, ապա տվյալ եռամսյակի աճի տեմպը կնվազի 0.49%-ով: Առաջին, երկրորդ և երրորդ եռամսյակներում իրական աշխատավարձի աճի տեմպը չորրորդ եռամսյակի հետ համեմատած ավելի է, համապատասխանաբար՝ 11.7, 10.51 և 12.71%-ով: 2001–2012 թթ, համար հաշվարկվել է գործազրկության բնական մակարդակը: Մեր դեպքում, որպես գործազրկության մակարդակ դիտարկվել է այն գործազրկությունը, որը համապատասխանում է իրական աշխատավարձի աճի տեմպի զրոյական մակարդակին: Ըստ հաշվարկների՝ միջին եռամսյակային բնական գործազրկությունը պետք է լինի 7.62%:

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

Առաջարկություններ 1.

2.

3.

Որոշակիորեն պարզելով իրական աշխատավարձի զգայունությունը գործազրկությունից՝ կառավարությունը պետք է իրականացնի այնպիսի խթանող քաղաքականություն, այնպես կարգավորի գործազրկությունը, որ խուսափենք դրամական եկամուտների անկումից: Գործազրկության կրճատման քաղաքականությունը պետք է ուղղվի հատկապես երիտասարդների գործազրկության հիմնախնդիրներին: Սա կարևորվում է մանավանդ այն պարագայում, երբ ծնելիությունը ցածր է, իսկ արտագաղթի ծավալները՝ մեծ: Ինչպես կարելի էր նկատել՝ ՀՀ-ում ամեն դեպքում գործազրկությունը բարձր է բնական մակարդակից: Հետևաբար, տնտեսական քաղաքականությունը պետք է ուղղված լինի նաև այս տարբերության զգալի կրճատմանը՝ հիմք ունենալով բնական գործազրկության այն մակարդակը, որը ստացվել է մոդելից:

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԻՐԱԿԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՃԻ ՏԵՄՊԻ

ԿԱԽՎԱԾՈՒԹՅԱՆ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒՄԸ ՀՀ

ՄԱՐԶԵՐՈՒՄ

Անկում է, երբ Ձեր հարևանը կորցնում է իր աշխատանքը, ճգնաժամ է, երբ ինքդ ես կորցնում աշխատանքդ: Հարրի Տրուման

Պահանջվում են մինչև 35 տարեկան մենեջերներ՝ 40 տարվա աշխատանքային փորձով: http://www.aphorism.ru/34.shtml

Վերը բերված աֆորիզմը և զավեշտալի տողերը ինչ-որ չափով փորձում են ոչ խիստ տնտեսագիտորեն նկարագրել ՀՀ աշխատաշուկան: Իսկ իրավիճակը, հատկապես գործազրկության տեսանկյունից, բավական ծանր է: Գործազրկության առկայությամբ երկիրն ավելի է խորանում տնտեսական, ժողովրդագրական և սոցիալական խնդիրների մեջ, ինչը հղի է ցնցումային բազում դրսևորումներով: Պետական իշխանությունները դատում են գործազրկության մասին ըստ Երևանի, սակայն էլ ավելի ծայրահեղ վիճակում են մարզերը: Եթե Երևանում 1 մլն-ից ավելի բնակչության դեպքում առկա է 30% գործազրկություն, ապա մարզերում, որտեղ, ինչպես գիտենք, տեղի է ունենում մարդկային ռեսուրսների արագ և շեշտակի արտահոսք, գործազրկությունն էլ ավելի մեծ չափերի է հասնում: Այդ իրավիճակին ծանոթանալու համար բավական է նայել ստորև բերված գծապատկերի մարզային գործազրկության վերաբերյալ վիճակագրական տվյալները14 միայն 2011 թ. համար (2012 թ. տվյալներին անդրադարձ չի արվել, քանի որ մարզային կտրվածքով դրանք տրված չեն):

http://armstat.am/am/?nid=50

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

Տավուշ` 11,9 Վայոց ձոր` 10,6

Արագածոտն` 5,7 Արարատ` 8,1 Արմավիր` 5,8 Գեղարքունիք` 9,5

Սյունիք` 13,6

Լոռի` 18,4 Շիրակ` 19,3 Կոտայք` 19,3

Գծապատկեր 6.1 Գործազրկության մակարդակը մարզերում

Ինչպես կարելի է նկատել գծապատկեր 6.1-ից՝ 2011 թ. գործազրկության ամենաբարձր մակարդակը գրանցվել է Շիրակի և Կոտայքի մարզերում, ամենացածրը՝ Արագածոտնի մարզում: Հատկանշական է, որ գործազուրկների տարիքը ևս իջնում է: Երիտասարդների շրջանում առկա գործազրկությունը հարուցում է ավելի բարդ վիճակներ և, առհասարակ, վտանգվում է ՀՀ ազգային անվտանգությունը, քանզի գործազուրկ երիտասարդները զանգվածաբար լքում են երկիրը: Իհարկե, բերված վիճակագրական թվերը մեղմ թվեր են, գործազրկությունը մարզերում չափազանց բարձր է: Գործազրկության մակարդակի կրճատումը պետք է կատարվի հստակորեն նպատակադրված քաղաքականության շրջանակներում: Այդ տեսանկյունից հատկապես կարևոր է պարզել գործազրկության ազդեցությունը տնտեսական այլ ցուցանիշների վրա: Ըստ Ֆիլիպսի՝ գործազրկության աճը հանգեցնում է իրական աշխատավարձի աճի տեմպի անկման15: Այս վարկածը մարզերի կտրվածքով ստուգելու համար կիրառվել են պանելային փոփոխականներով էկոնոմետրիկ մոդելներ 2008–2011 թթ. ժամանակահատվածում: Որպես բացատրվող փոփոխական դիտարկվել է բոլոր մարզերում 2008− 2011 թթ. իրական աշխատավարձի աճի տեմպը, իսկ որպես բացատրող փո-

Эрнст Брендт, Практика эконометрики: практика и современность, -М: ЮНИТИ-ДАНА, 2005. ст. 600-616

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

փոխական՝ գործազրկության մակարդակը: Գնահատման նպատակով դիտարկվել է հետևյալ գծային էկոնոմետրիկ մոդելը. (1) որտեղ՝ t-րդ տարում րդ մարզի իրական աշխատավարձի աճի տեմպն է, t-րդ տարում րդ մարզի գործազրկության մակարդակն է, մոդելի անհայտ պարամետրն է, որը ցույց է տալիս, թե որքան կփոխվի իրական աշխատավարձի աճի տեմպը միջինում, եթե, այլ հավասար պայմաններում, 1%-ով փոփոխվի գործազրկու թյան մակարդակը, մոդելի ազատ անդամն է, որը ցույց է տալիս աշխատավարձի աճի տեմպի այն միջին մակարդակը, որը ձևավորվում է՝ անկախ գործազրկություն գործոնից:

Գնահատման ընթացքում հաշվի են առնվել նաև մարզերին հատուկ էֆեկտները 16 , որոնք հնարավոր է այս կամ այն կերպ ազդեն իրական աշխատավարձի աճի տեմպի վրա: Այդ դեպքում արդեն ազատ անդամը սկսում է փոփոխվել ըստ մարզի: Այդ պարագայում այն ներկայացվում է գործակցով, որը ցույց է տալիս րդ մարզին բնորոշ, ժամանակից անկախ, բոլոր գործոնների ազդեցությունը աշխատավարձի աճի տեմպի վրա: Մասնավորապես՝ նմանատիպ գործոն կարելի է համարել մարզկենտրոնի հեռավորությունը Երևանից: Պանելային փոփոխականներով մոդելներին բնորոշ է հետերոսկեդաստիկության երևույթը, որը երրորդ դասական պայմանի՝ ցանկացած ի դեպքում, խախտումն է: Այս փաստը հաշվի առնելու նպատակով մոդելի գնահատված գործակիցների ստանդարտ սխալները փոխարինվել են Ուայթի ստանդարտ սխալներով, որոնք ունակային ստանդարտ սխալներ են հետերոսկեդաստիկության առկայության պայմաններում17: Գնահատված էկոնոմետրիկ մոդելի արդյունքները կարելի է ամփոփել ստորև աղյուսակի ձևով.

Я.Р.Магнус, П.К. Катышев, А.А. Пересецкий, Эконометрика, издательство ‘Дело’, Москва 2004, ст. 330-440 Вербик Марно, Путеводитель по современной эконометрике. Пер. с англ. В. А. Банникова. Научн. ред. и предисл. С. А. Айвазяна. — М: Научная книга, 2008. — 616 с. «Библиотека Солев». ст. 146-148.

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

Աղյուսակ 6.1 Ֆիքսված էֆեկտներով էկոնոմետրիկ մոդելի գնահատման արդյունքները Գնահատման մեթոդ: Պանելային փոքրագույն քառակուսիների Sample: 2008 2011 Ներառված ժամանակահատված: 4 Ներառված տարածական տվյալները: 10 Ընդհանուր պանելային դիտումները: 40 ՈՒայթի տարածական տվյալներով ստանդարտ սխալներ և կովարիացիա Փոփոխական գործակից Ստ. սխալ t-վիճակագիր Հավ. C 117.9 3.7471 31.51 0.0000 UN -0.62 0.2928 -2.13 0.0420 Էֆեկտների հատուկացում Ֆիքսված տարածական (կեղծ փոփոխականներ) R-քառակուսի 0.66 Կախյալ փոփոխականի 109.92 միջին արժեք Ուղղ. R-քառակուսի 0.55 Կախյալ փոփոխականի 6.36 միջին քառ. շեղումը Ռեգրեսիայի ստ.սխալ 4.26 Ակայկի տեղ. չափ. 5.96 Մնացորդային 525.31 Շվարցի չափ. 6.42 քառ.գումար Մաքսիմալ -108.25 Հանանն-Քուին չափ. 6.13 ճշմարտանմանության ֆունկցիայի արժեք F-վիճակագիր 5.82 Դարբին-ՈՒաթսոն վիճ. 2.25 Հավ (F-վիճակագիր) 0.000091

Ստացված արդյունքները վկայում են, որ մոդելը լավ որակի է, պիտանի է հետագա հետազոտության համար: Գնահատված մոդելը կարելի է ներկայացնել հետևյալ կերպ. (2) որտեղ՝ աշխատավարձի իրական աճի տեմպի կանխատեսվող մակարդակն է, իսկ փակագծերում նշված են համապատասխան գործակիցների ստանդարտ սխալները:

Ինչպես նշվեց՝ այս մոդելի շրջանակներում նաև հաշվարկվել են մարզերին բնորոշ էֆեկտները, սակայն մինչ այդ դիտարկվել է մի թեստ, որի օգնությամբ ստուգվել է արդյոք այդպիսի էֆեկտներ իրականում դիտվու՞մ են: Նշված թեստի արդյունքները հետևյալն են.

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

Աղյուսակ 6.2 Թեստ այն մասին, որ մոդելում ֆիքսված էֆեկտներ չկան Առանց ֆիքսված էֆեկտների թեստ Հավասարում: EQ01 Թեստ պանելային ֆիքսված էֆեկտներով Էֆեկտների թեստ Վիճակագիր ա.ա, Պանելային F 3.50 (9,29) Պանելային Խի-քառակուսի 29.43

Հավ. 0.0048 0.0005

Վարկածը չի հաստատվում, քանի որ աղյուսակի վերջին սյունակում նշված հավանականությունները ցածր են 0.05 նշանակալիության մակարդակից: Հետևապես, կարելի է գալ եզրահանգման, որ ժամանակից անկախ գործոնները, որոնք առկա են մարզերում, ազդում են իրական աշխատավարձի աճի տեմպի վրա: Այդ արդյունքները համախմբենք հետևյալ աղյուսակում. Աղյուսակ 6.3 Ժամանակից անկախ գործոնների ազդեցությունը ըստ մարզերի Մարզերը, i

Ժամանակից անկախ գործոնների ազդեցությունը աշխատավարձի իրական աճի տեմպի վրա՝

Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց ձոոր Տավուշ

2.45 1.14 4.97 1.14 2.15 -1.20 4.83 -4.84 -5.31 -5.32

Ստացված արդյունքների տնտեսագիտակաn մեկնաբանությունը 1. Ինչպես կարելի է նկատել (2) մոդելից՝ գործազրկության մակարդակի 1% աճը, այլ հավասար պայմաններում, հանգեցնում է իրական աշխատավարձի աճի տեմպի նվազեցման՝ միջինում մոտավորապես 0.6%-ով: 2. Նմանատիպ արդյունք է ստացվում, երբ դիտարկվում է իրական աշխատավարձի տեմպի և գործազրկություն կախվածությունը ընդհանուր մակարդակով18: Տվյալ եռամսյակի իրական աշխատավարձի աճի տեմպի և գործազրկության միջև կա հակադարձ կախ18

Հ. Թերզյան, ՀՀ տնտեսությունում գործազրկության և իրական աշխատավարձի աճի տեմպի միջև կապվածության հետազոտումը էկոնոմետրիկ մոդելների օգնությամբ:

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

3.

4.

վածություն: Մասնավորապես՝ գործազրկության 1% աճը հանգեցնում է իրական աշխատավարձի աճի տեմպի անկման, այլ հավասար պայմաններում՝ 2.02%-ով: Ստացված արդյունքներից կարելի է եզրահանգել, որ ինչպես ընդհանուր, այնպես էլ մարզերի մակարդակով առաջնային խնդիրը գործազրկությունն է: Տնտեսական քաղաքականության առաջնահերթությունը պետք է լինի ոչ թե եկամուտների ավելի բարձր մակարդակ ապահովելը, այլ գործազրկության մակարդակի իջեցումը: Ըստ աղյուսակ 6.3-ի արդյունքների՝ Արագածոտնի մարզում առկա ժամանակից անկախ գործոնները, այլ հավասար պայմաններում, դրական են ազդում իրական աշխատավարձի աճի տեմպի վրա, ապահովելով միջինում 2.45% աճ, օրինակ՝ այստեղ կարող է մեծ նշանակություն ունենալ Երևանից դրա ունեցած հեռավորությունը: Իսկ ահա Տավուշի մարզում բացասական արդյունք ենք նկատում, որի պատճառ կարող լինել և՛ Երևանից ունեցած հեռավորությունը, և՛ արդեն գրեթե 20 տարվա պատերազմական վիճակը:

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

ՀՀ աշխատուժի շուկայական պահանջարկի վերլուծություն էլեկտրոնային տեղեկատվական աղբյուրների ուսումնասիրության հիման վրա Աշխատանքի շուկայի կարևոր բաղադրիչներն են աշխատանքի առաջարկը և աշխատանքի պահանջարկը: Շատ հաճախ՝ պաշտոնական վիճակագրության տվյալները ճիշտ չեն արտացոլում աշխատաշուկայի առկա վիճակը: ՀՀ աշխատաշուկայում աշխատանքի առկա պահանջարկի բազմակողմանի ուսումնասիրություն կատարելու նպատակով կատարվել է համալիր վերլուծություն՝ հիմք ընդունելով «Գինդ» գովազդային շաբաթաթերթի վերջին 6 ամիսների և careercenter.am համացանցային կայքէջում առկա թափուր աշխատատեղերի վերաբերյալ հայտարարությունները: «Գինդ» գովազդային շաբաթաթերթում թափուր աշխատատեղերի տվյալների վերլուծությունը վկայում է, որ Հայաստանում մեծ է ոչ բարձր որակավորում ունեցող աշխատողների պահանջարկը: «Գինդ» գովազդային շաբաթաթերթում այդ 6 ամիսների ընթացքում ներկայացված է եղել 250 թափուր աշխատատեղ (պետք է նշել, որ ներկայացնում ենք բոլոր նոր աշխատատեղերը, որովհետև մի շարք իրար հաջորդող համարներում աշխատանքի հայտարարությունների մեծ մասը կրկնվում է), որոնցից միայն 5.2%-ում էր բարձրագույն կրթությունը պարտադիր պահանջ (13 աշխատատեղ): Միայն 5 թափուր աշխատատեղի (2%) համար է կրթական պահանջը միջին մասնագիտական կրթության: Մնացած թափուր աշխատատեղերում պահանջվող աշխատուժին կրթական պահանջ չի ներկայացվել: Լիովին այլ պատկեր է careercenter.am համացանցային էջում թափուր աշխատատեղերի աշխատողին ներկայացվող՝ ըստ կրթական մակարդակի պահանջները: Այստեղ հիմնականում պահանջվում են բարձր որակավորման մասնագետներ, և հայտարարությունների մեծ մասում պարտադիր է բարձրագույն կրթության առկայությունը (հայտարարությունների 81.4%-ում ): Աշխատանքների պահանջարկն ըստ կրթական մակարդակի՝ հիմք ընդունելով «Գինդ» գովազդային շաբաթաթերթի և careercenter.am համացանցային էջի, թափուր աշխատատեղերում կրթական մակարդակի պահանջը ներկայացված է գծապատկեր 7.1-ում: Ինչպես վկայում են գծապատկեր 7.1-ի տվյալները՝ «Գինդ» գովազդային շաբաթաթերթի և careercenter.am համացանցային կայքէջում աշխատանքի պահանջարկի կառուցվածքը զգալի տարբեր է: Կարելի է նկատել, որ «Գինդ» գովազդային շաբաթաթերթում թափուր աշխատատեղերի

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

հայտարությունները հասանելի են հասարակության լայն զանգվածներին և, ըստ էության, ներկայացնում են Հայաստանի Հանրապետությունում առկա ոչ բարձրորակ աշխատուժի պահանջարկը:

92,8

81,4

5,2

16,6

Կրթություն

չպահանջող

Բարձրագույն

Միջին

մասնագիտական

Միջնակարգ

Գծապատկեր 7.1 Աշխատանքի պահանջարկը՝ ըստ կրթական մակարդակի

Հարկ է նշել, որ «Գինդ»-ի հայտարարություններում հանդիպում են աշխատանքային օրենսդրության խախտումներ, մասնավորապես՝ չի պահպանվում աշխատողի հանգստի համար նախատեսված ժամանակը. հայտարարությունների մեծ մասում աշխատանքային շաբաթվա տևողությունը գերազանցում է 40 ժամը: «Գինդ»-ում աշխատավարձի չափը ներկայացված է հիմնականում օրական կտրվածքով: Սեռային առումով՝ հայտարություների 40%-ում (98 հայտարարություն) նշված է թափուր աշխատատեղում պահանջվող աշխատողի սեռը: Ընդ որում՝ գերակշռում է կանանց աշխատուժ պահանջող հայտարությունները՝ 64.3% (63 հայտարարությունում): Այդ փաստը կապված է այն հանգամանքի հետ, որ «Գինդ» գովազդային շաբաթաթերթում բավական մեծ թիվ են հավաքարարների թափուր աշխատատեղերը, ինչպես նաև երիտասարդ մենեջերների և գործավարուհիների աշխատանք պահանջող հայտարությունները:

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

«Գինդ» գովազդային շաբաթաթերթում հայտարարությունների մեծ մասում ներկայացված է թափուր աշխատատեղերում պահանջվող աշխատողների տարիքային սահմանափակումը, ընդ որում գերակշռում է 20–՝35 տարեկանների աշխատուժի պահանջարկը, և միայն 36% հայտարարություններում չկա տարիքային սահմանափակում: Աշխատաշուկայում առկա պահանջարկի այլ պատկեր ենք ստանում careercenter.am համացանցային կայքէջում ներկայացված թափուր աշխատատեղերի տվյալները վերլուծելիս: Այստեղ հայտարարությունները ներկայացված են միայն անգլերեն, և հայտարարությունների մեծ մասը ներկայացնում են Հայաստանում գործող միջազգային կազմակերպությունները, բանկերը, Հայաստանում գործունեություն ծավալող խոշոր ընկերությունները: Բնականաբար, այստեղ տարիքային սահմանափակում ներկայացված չէ: Չկա նաև սեռային խտրականություն: Հայտարությունների միայն 8.8%ում է նշված աշխատավարձի չափը (9 հայտարարություն, ընդ որում՝ 5–ում տրված է ոչ թե աշխատավարձի կոնկրետ չափը, այլ ակնկալվող աշխատավարձի մեծությունը): Careercenter.am համացանցային կայքէջում հայտարարությունների մեծ մասում պարտադիր պահանջ է աշխատանքային փորձը (84%-ում): Միջինում պահանջվում է 2,5 տարվա աշխատանքային փորձ: Ընդ որում՝ հայտարություններում որոշակիացվում է, թե քանի տարվա աշխատանքային փորձ է պահանջվում: Պետք է նշել, որ ի տարբերություն careercenter.am համացանցային կայքէջում թափուր աշխատատեղերում պահանջվող աշխատողներին ներկայացվող աշխատանքային փորձի պահանջների, «Գինդ» գովազդային շաբաթաթերթում հայտարությունների միայն 18%-ում է (45 հայտարություն) աշխատանքային փորձ պահանջվում, ընդ որում՝ նշվում է՝ կա′մ աշխատանքային փորձը ցանկալի է, կա′մ աշխատանքային փորձը պարտադիր է: Աշխատանքուժի պահանջարկը ըստ աշխատանքային փորձի՝ հիմք ընդունելով «Գինդ» գովազդային շաբաթաթերթի և careercenter.am համացանցային էջի, թափուր աշխատատեղերում առկա պահանջը ներկայացված է գծապատկեր 7.2-ում:

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

84,3

15,7

Աշխատանքային փորձ պահանջվում է

Աշխատանքային փորձ չի պահանջվում

Գծապատկեր 7.2 Աշխատանքային փորձի կարևորումը գործատուների կողմից («Գինդ» գովազդային շաբաթաթերթի և համացանցի careercenter.am կայքէջի ուսումնասիրության տվյալները)

Հիմք ընդունելով «Գինդ» շաբաթաթերթի տվյալների ուսումնասիրությունը, կարող ենք նշել, որ ՀՀ աշխատաշուկայում մեծ է ոչ բարձր որակավորում պահանջող աշխատողների պահանջարկը: Մասնավորապես՝ հայտարարությունների մեծ մասը վերաբերում են հավաքարարի, գործավարուհու, վարորդի, վաճառողուհու, գանձապահի, տնայնագործի թափուր աշխատատեղերին: Իհարկե, ՀՀ աշխատաշուկան կարիք ունի նաև բարձր որակավորում պահանջող տարբեր արհեստագործական մասնագիտություններ ունեցող բանվորների, ընդ որում՝ բավական բարձր աշխատավարձով: Այդպիսի հայտարարությունները կրկնվում են «Գինդ»-ի մի քանի համարներում, ինչը, ըստ էության, նշանակում է, որ թափուր աշխատատեղերի պահանջներին բավարարող աշխատուժ չի գտնվել: «Գինդ» գովազդային շաբաթաթերթում հայտարարություններ հիմնականում ներկայացնում են աշխատանքի տեղավորման գործակալությունները, և շատ հաճախ նշված չէ գործատու կազմակերպությունը: Ի տարբերություն դրա՝ careercenter.am համացանցային կայքէջում թափուր աշխա61

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

տատեղերը ներկայացված են որոշակի գործատուի կողմից, հստակ նշված են պահանջները, և աշխատանքի կարելի է դիմել էլեկտրոնային տարբերակով՝ ուղարկելով կենսագրական տվյալները: Այսպիսով, կարող ենք եզրակացնել, որ Հայաստանի աշխատաշուկայում առկա է տարբեր մասնագիտություն և որակավորում ունեցող աշխատողների պահանջարկ, և շատ հաճախ ոտնահարվում են ոչ բարձր որակավորում ունեցող աշխատողների իրավունքները, մասնավորապես՝ աշխատանքային ռեժիմը:

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

1.

Վերջին տարիներին գործազրկության նվազմամբ հանդերձ՝ այն դեռևս բարձր է հանրապետության մի շարք մարզերում, այդ թվում՝ Լոռիում, Շիրակում և Երևան քաղաքում: Մայրաքաղաքից մեծ հեռավորության վրա գտնվող մարզերում, հատկապես՝ Վայոց Ձորում, Տավուշում և Սյունիքում, դիտվում է գործազրկության աստիճանական աճ: Ընդ որում, ըստ ընտրանքային հետազոտության արդյունքների՝ Երևանի Էրեբունի և Կենտրոն համայնքներում գործազրկությունը գերազանցում է 30−40 տոկոսը: Գործազուրկների կեսից ավելին բարձրագույն կրթություն ունեն, իսկ գերակշիռ մասը կանայք են: Հետազոտված համայնքներում գործազուրկների գրեթե 70 տոկոսը երիտասարդ կամ միջին տարիքի են՝ 16–44 տարեկան, իսկ տղամարդկանց շրջանում` նույնիսկ 73 տոկոսը: 2. Երևանում գործազրկությունը երկարաժամկետ բնույթ է կրում, քանի որ ընդգրկում է, միջին հաշվով, գործազուրկների գրեթե 70 տոկոսը, իսկ Կենտրոն և Նոր Նորք համայնքներում` մինչև 80 տոկոսը: 3. Երկրորդային շուկային բնորոշ ստվերային զբաղվածությունը (հիմնված բանավոր պայմանավորվածության վրա) բարձր է Էրեբունի և Նոր Նորք համայնքներում (40−41% միջին՝ 24%-ի համեմատ): Ընդ որում, ստվերային զբաղվածությունը բնորոշ է սպասարկման ոլորտին, այդ թվում ՝առևտրի և հասարակական սննդի կազմակերպման ոլորտներին: 4. Էրեբունի համայնքը առանձնանում է ժամանակավոր և պատահական զբաղվածությամբ, ինչպես նաև ոչ լրիվ աշխատօրվա պայմաններում զբաղվածությամբ (ավելի քան 30%): 5. Գործազուրկների ընդհանուր թվաքանակի մեջ մեծ տեսակարար կշիռ ունեն առողջապահության, կրթության, պետական կառավարման և շինարարությանոլորտների բարձր որակավորման մասնագետները : 6. Բնակչության աղքատացմանը նպաստում է աշխատավարձի անհավասարությունը և դրա շերտավորումն ըստ տնտեսական գործունեության տեսակների, մարզերի, և տարածաշրջանների ու սեռերի: Ցածր վարձատրվողների տեսակարար կշիռն առավել բարձր է Տավուշի, Արագածոտնի և Լոռու մարզերում: Տավուշի մարզում, որը բնութագրվում է ժողովրդագրական խնամառության ամենաբարձր ցուցանիշով, ցածր են վարձատրվում զբաղվածների ավելի քան կեսը: Ըստ ընտրանքային հետազոտության տվյալնե63

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

7.

8.

9.

10.

11.

րի, Երևանում ցածր վարձատրվողների տեսակարար կշիռը բարձր է Արաբկիր, Ավան և Նոր Նորք համայնքներում (43−48%): Աշխատավարձի շերտավորումը ըստ տնտեսական գործունեության տեսակների վկայում է «էլիտար» ոլորտների և տնտեսական գործունեության տեսակների առկայության մասին, այդ թվում՝ ֆինանսական և ապահովագրական համակարգի, տեղեկատվական և կապի ոլորտի, հանքագործության: Սա նաև աշխատաշուկայի բարձր հատվածայնության արդյունք է, երբ աշխատավարձի աճը տվյալ ոլորտում պայմանավորված է միայն դրա տնտեսական աճով, այլ ոչ թե ընդհանուր տնտեսական աճով: Ըստ հարցման արդյունքների՝ բոլոր համայնքներում ցածր վարձատրվողների բաժինը բարձր է առողջապահության, կրթության, մշակույթի և առևտրի բնագավառներում: Աշխատավարձի անհավասարությունը բնութագրող զբաղվածության բևեռականացման ինդեքսն առավել բարձր է Արաբկիր, Ավան և Նոր Նորք համայնքներում (0.43–0.49 միջին 0.39-ի համեմատ): Մինչդեռ բարձր վարձատրության ինդեքսով առաջատար են Քանաքեռ-Զեյթուն և Կենտրոն համայնքները, որոնք նաև բնութագրվում են արտաժամյա աշխատողների ամենաբարձր ցուցանիշով: Կանանց և տղամարդկանց աշխատավարձի տարբերությունները դեռևս պահպանվում են: Ըստ հարցման արդյունքների՝ ցածր վարձատրվող կանանց տեսակարար կշիռը 2–3 անգամ բարձր է տղամարդկանց համեմատ Արաբկիր, Ավան և Նոր Նորք համայնքներում, մինչդեռ բարձր վարձատրվողների շրջանում՝ չի գերազանցում 6–12 տոկոսը: Աշխատավարձից բացի, այլ դրամական եկամուտների բարձր ցուցանիշով առանձնանում է Էրեբունի համայնքը (56%)՝ շնորհիվ սպառողական և հիպոտեքային վարկերի (39%): Իսկ արտերկրից դրամական փոխանցումների բաժինը բարձր էր Ավան (42%) և Արաբկիր համայնքներում: Զանգվածային տեղեկատվության միջոցների («Գինդ» շաբաթաթերթ և careercenter.am կայքէջ) վերլուծությունը վկայում է այն մասին, որ հասարակության լայն շերտին ներկայացվում է հիմնականում ցածրորակ աշխատուժի պահանջարկ, այդ թվում՝ հավաքարարների, գործավարուհիների, վարորդների և այլն, ընդ որում, մինչև 35 տարեկան տարիքային սահմանափակմամբ, ավելի քան 40 ժամ աշխատանքային շաբաթվա պայմաններում, ինչը աշխատանքային օրենսդրության խախտում է: Իսկ բարձրորակ աշխատ-

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

ուժի պահանջարկը հասանելի է բնակչության ավելի նեղ շերտին, հիմնականում տեղեկատվությունը էլեկտրոնային եղանակով և օտար լեզվով ներկայացնելու պատճառով: Ելնելով վերը նշված եզրակացություններից, հնարավոր ենք համարում հետևյալ առաջարկությունները. 1. Զբաղվածության ընդլայնումը և գործազրկության կրճատումը կարող են պայմանավորված լինել միայն տնտեսության ամբողջական պահանջարկի աճով, այդ թվում՝ ներդրումների և արտահանման կանոնավոր աճի ռազմավարությամբ, առևտրային հաշվեկշռի բարելավմամբ: Դրա մասին են վկայում այդ ոլորտում հաջողության հասած երկրների, առաջին հերթին՝ Չինաստանի փորձը: Ազգային վերականգնման և առաջընթացի միջնաժամկետ (5-ամյա) ծրագրի մշակումը հնարավորություն կընձեռի սահմանելու տնտեսության զարգացման նպատակները և դրանք իրագործելու քայլերը: Մասնավորապես՝ անհրաժեշտ է կրճատել մեր երկրի արտահանման և ներմուծման եռակի տարբերությունը: Դրան կարող են նպաստել մրցունակ տնտեսության և մարդկային կապիտալի ձևավորումը՝ շնորհիվ արդիականացման, նոր տեխնոլոգիաների կիրառման ու մարդկային կապիտալի մեջ ներդրումների: Վարկավորման մատչելիությունը կարևոր է հատկապես նոր աշխատատեղերի ստեղծման և բնակչության կենսամակարդակի բարձրացման տեսանկյունից: 2. Տնտեսական քաղաքականության առաջնահերթությունը պետք է լինի գործազրկության բնական մակարդակը (7.6%) գերազանցող գործազրկության ցուցանիշի իջեցումը, քանի որ գործազրկության կրճատումը նպաստում է իրական աշխատավարձի ավելացմանը. գործազրկության մակարդակի 1% աճը, այլ հավասար պայմաններում, հանգեցնում է միջինում իրական աշխատավարձի աճի տեմպի նվազեցման՝ մոտավորապես 0.6%-ով: Միևնույն ժամանակ, աշխատավարձի մակարդակը չպետք է ցածր լինի արդյունավետ աշխատավարձի այնպիսի մակարդակից, որն ապահովում է շահագրգռվածություն և աշխատանքի արտադրողականության աճ: 3. Անհրաժեշտ է կարգավորել, մի կողմից, իրական աշխատավարձի և, մյուս կողմից՝ աշխատանքի արտադրողականության ու ավելացված արժեքի աճի հարաբերակցությունը: Հարկավոր է հաշվի առնել մանավանդ գյուղատնտեսության մեջ ցածր արտադրողականության մակարդակը, որը 2011 թ. եղել է ընդամենը 4132 ԱՄՆ դոլար մեկ զբաղվածի հաշվով՝ եռակի ցածր արդյունաբերության ցուցանիշի համեմատ, ավելի քան յոթ անգամ ցածր Հարավային Եվրոպայի երկրներում գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքի արտադրողականությունից: Տեխնոլոգիապես ցածր մակարդակի գյուղատնտեսությունը ստեղծում է նաև գործազուրկների մեծ բանակ:

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

4. Երկրում առկա հիմնական խնդրի լուծման` գործազրկության կրճատման նպատակով նպատակահարմար է հետևյալ միջոցառումների իրականացումը` ա/ Դեռևս նորդասական տեսաբանները ապացուցել են, որ գյուղատնտեսության մեջ զբաղվածների եկամտի չափը կարող է ավելանալ միայն ոչ գյուղատնտեսական զբաղվածության միջոցով: Նպատակահարմար է Հարիս-Տոդարոյի մոդելի կիրառումը, որը նախատեսված է հատկապես գործազրկությամբ և աշխատավարձի շերտավորմամբ բնութագրվող աշխատաշուկաների համար: Քաղաքներում, հատկապես Երևանում բարձր գործազրկության խնդրի լուծումը կայանում է մարզերում գյուղատնտեսության զարգացման մեջ: Ինտեգրված գյուղատնտեսական զարգացման ծրագրի ներդրումը, այդ թվում՝ մարզային կամ տարածաշրջանային գյուղատնտեսական քլաստերների ստեղծումը գյուղատնտեսական մթերքների արտադրության, դրանց վերամշակման, ինչպես նաև զբոսաշրջության, մեծածախ և մանրածախ առևտրի զարգացման ուղղությամբ կարող է նպաստել գործազրկության կրճատմանը և′ քաղաքում, և′ գյուղում, զբաղվածության կառուցվածքի արդյունավետության բաձրացմանը, գյուղատնտեսության սեզոնայնության կրճատմանը: Քլաստերների ֆինանսավորումը կարող է իրականացվել տարբեր աղբյուրներից, այդ թվում՝ պետական բյուջեից, առևտրային աղբյուրներից, տեղական համայնքների միջոցներից: բ/ Տարածաշրջանային քլաստերների զարգացման ծրագրերով պետք է նախատեսվեն ենթակառուցվածքների արդիականացում, տեղերում ձեռնարկատիրական գործունեության աշխուժացում, փոքր և միջին ձեռնարկությունների ստեղծում, լիզինգի և բանկային արտոնյալ վարկերի ստացման պայմանների թեթևացում՝ տեղական գործատուների և ձեռներեցների համար, այդ թվում՝ անտոկոս վարկավորում և հատուկ վարկավորում առանց գրավադրման պայմանների՝ բնակչության առավել չքավոր խմբերի, այդ թվում՝ գյուղացիական տնտեսությունների համար, որի հնարավորությունը պետք է ապահովի ՀՀ կառավարությունը: Ուսանելի է Չինաստանի փորձը, որը դեռևս 1990-ական թվականներին, փորձելով կանգնեցնել 60 մլն բնակչի գյուղից քաղաք հոսքը, առաջնահերթ համարեց աշխատատեղերի ստեղծումը գյուղական վայրերում՝ դրանց ազատելով հարկերից: Արդյունքը հազարավոր աշխատատեղերի ստեղծումը և աղքատների կենսամակարդակի էական աճն էր: ՀՀ-ում հնարավոր է, կարծում ենք, տնային տնտեսությունների հիման վրա կազմակերպված միկրո ու փոքր ձեռնարկությունները որոշակի ժամանակով ազա66

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

տել բոլոր հարկատեսակներից՝ ընձեռելով դրանց ամրապնդման և եկամուտների հնարավորություն: 5. Գործազրկության կրճատման քաղաքականությունը պետք է նպատակաուղղված լինի հատկապես երիտասարդների գործազրկության խնդիրների լուծմանը: Սա կարևոր է մանավանդ ցածր ծնելիության և արտագաղթի պայմաններում: Երիտասարդ և միջին տարիքի բարձր որակավորում ունեցող գործազուրկների համար անհրաժեշտ է ըստ Երևան քաղաքի համայնքների զբաղվածության ծառայությունների և համայնքապետարանների, ինչպես նաև մարզերում՝ մշակել և իրականացնել զբաղվածության ակտիվ ծրագրեր, ուղղված թափուր և բարձր որակավորում պահանջող աշխատատեղերի մասին տեղեկատվության ապահովմանը, վերապատրաստմանը, փոքր գործարարության ստեղծմանը, սուբսիդավորվող և տնային պայմաններում համակարգչային միջոցների կիրառմամբ աշխատատեղերի ստեղծմանը, համայնքներում աշխատատեղերի տոնավաճառների կազմակերպմանը: Անհրաժեշտ է կանխարգելել երիտասարդ «ուղեղների արտահոսքը», մասնավորապես՝ բարձր վարձատրվող բարձրորակ երիտասարդ մասնագետների համար, նրանց տրամադրելով հիփոթեքային վարկավորման որոշակի արտոնություններ: 6. Հաշվի առնելով, որ Երևանում գործազուրկների զգալի մասը առողջապահության, կրթության, պետական կառավարման և շինարարության ոլորտների բարձր որակավորման մասնագետներ են, իսկ ՀՀ մարզերում բարձր է հատկապես բարձրորակ մանկավարժների և բժիշկների պահանջարկը, առաջարկում ենք մշակել և կիրառել զբաղվածության արդյունավետ և խթանիչ ծրագրեր՝ ուղղված առկա մասնագետների մարզերում վերաբաշխմանը և աշխատանքի տեղավորմանը: 7. Կարևոր է գործազրկության տևողության կրճատումը, քանի որ գործազուրկ լինելու հավանականությունը աճում է, եթե տվյալ անձն արդեն կես կամ մեկ տարի գործազուրկ է: Նմանապես, Էրեբունի համայնքի բնակիչ լինելիս աճում է գործազուրկ լինելու հավանականությունը, ինչը վկայում է այդ համայնքում զբաղվածության հավելյալ ծրագրեր իրականացնելու անհրաժեշտության մասին: 8. ՀՀ-ում զգալի ռեզերվներ կան ծառայությունների ոլորտի զարգացման համար: Բնակչության ծերացման գործընթացը մեզ հիմք է տալիս կանխատեսել անհատական և սոցիալական ծառայությունների պահանջարկի աճ, մասնավորապես՝ ծերերի խնամքի, տնային աշխատանքների կատարման, տրանսպորտային ծառայությունների մատուցման, հանգստի կազմակերպման և այլն: Կոմունալ աշխատանքների բնագավառում հավելյալ աշխատատեղերի ստեղծումը հնարավոր է ինչպես մասնակի սեփականաշնորհման, այնպես էլ «կանաչ աշխատատեղերի» ստեղծման միջոցով, այդ

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

թվում՝ թափոնների արդյունավետ օգտագործման կառավարման, էներգիայի վերականգնվող աղբյուրների օգտագործման: 9. ՀՆԱ-ի մեջ վարձատրությանն ուղղված միջոցների տեսակարար կշռի նվազումը պետք է փոխհատուցվի աշխատատար արտադրությունների, այդ թվում՝ սարքաշինության, թեթև արդյունաբերության, ներառյալ՝ տրիկոտաժի, մետաքսի, բրդի վերամշակման արտադրությունների զարգացմամբ, ինչը կնպաստի գործազուրկ կանանց աշխատուժի ներգրավմանը: 10. Երևանում անհրաժեշտ է բարելավել հատկապես երիտասարդ աշխատուժի պահանջարկի և առաջարկի հարաբերակցությունը ինչպես քանակական, այնպես էլ որակական առումներով՝ շեշտը դնելով պահանջարկի կառուցվածքում բարձրորակ աշխատուժի և համապատասխան ունակությունների համար նախատեսված աշխատատեղերի վրա: Այդ նպատակով կարևոր է բուհ-արտադրություն-գիտություն քլաստերի ձևավորումը և զարգացումը:

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21.

Աշխատանքի շուկան ՀՀ-ում, Երևան, ՀՀԱՎԾ, 2012 թ., 2011 թ.: ՀՀ Սահմանադրություն 1995 թ., փոփ. 2005 թ.: Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք. Երևան, ՀՀ ԱՎԾ, 2004 թ., 2007 թ., 2008 թ, 2010 թ., 2011 թ., 2012 թ.: «ՀՀ սոցիալ-տնտեսական վիճակը 2012 թ. հունվար-դեկտեմբեր», Երևան, ՀՀ ԱՎԾ, 2013 թ.: Հայաստանի Հանրապետության մարզերը և Երևան քաղաքը թվերով, Երևան, ՀՀ ԱՎԾ 2012 թ.: Հայաստանի ժողովրդագրական ժողովածու, Երևան, ՀՀ ԱՎԾ, 2011 թ., Հայաստանի կանայք և տղամարդիկ, Երևան, ՀՀ ԱՎԾ, 2011 թ.: Հայաստանի կանայք և տղամարդիկ, Երևան, ՀՀ ԱՎԾ, 2012 թ., 2013 թ.: Մելքումյան Ա.Ս. Աշխատանքի շուկա, Եր. «Զանգակ», 2009 թ.: ԱՊՀ միջպետական վիճակագրական տվյալներ: OECD-ի, Eurostat-ի տվյալներ: UNECE-ի (ՄԱԿ-ի Եվրոպական տնտեսական հանձնաժողով) տվյալներ: Андросова Л.А., Экономика труда, УП, 2005, Бабаев Б. Д., Карякин А. М., Терехова Н. Р., Оплата труда на предприятии Вопросы теории и практики, 2001. Бабешко Л. О., Основы эконометрического моделирования: Учебное пособие. Изд. 2-е, испр. М.: КомКнига, 2006. Баркалов С.А., Новиков Д.А., Попов С.С., Индивидуальные стратегии., М.: ИПУ РАН, 2002. Беркли, Трансформация труда и занятости., Калифорния. Май 1999. Бизюков П.В. “Практики регулирования трудовых отношений в условиях неустойчивой занятости” «Центр социально-трудовых прав», 2013. Блинова Т.В.,Русановский В.А. Экономическая политика, структура занятости и безработица в российских регионах, EERC, 2002. Боровик В.С. Занятость населения. Ростов-на-Дону «Феникс» 2001. Буланов В.С. Волгин Н.А. Рынок труда: Учебник - 3-е изд., перераб. и доп.

Изд.: Экзамен 2010. 22. Вербик Марно, Путеводитель по современной эконометрике. Пер. с англ. В. А. Банникова. Научн. ред. и предисл. С. А. Айвазяна. М: Научная книга, 2008. 616 с. 23. Ветлужских Е. Мотивация и оплата труда - инструменты, методики, практика. Альпина Бизнес Букс, 2007. 24. Волгин Н.А. Оплата труда: производство, социальная сфера, государственная служба. Анализ, проблемы, решения. М., Экзамен, 2003. 25. Генкин Б.М. Экономика и социология труда., Учебник, 7-е изд, 2007. 26. Джейн Пиллинджер /Отчет об Исследовании ЕФПОО, посвященном уровню заработной платы в секторе здравохранения и социальных услуг по сравнению с другими секторами и гендерной дискриминации в оплате труда в различхый странах Евросоюза 2010.3

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

27. Дискриминация женщин в современной России. /Доклад. Московская Хельсинская группа. 2003. 28. Егорова Е.А., Кучмаева О.В. Экономика труда., МФПА, 2004. 29. Егоршин А. П.. Мотивация трудовой деятельности. УП, НИМБ, 2003. 30. Калина А.В. Организация и оплата труда в условиях рынка. УП, МАУП, 4-е издание, 2003. 31. Какаулин С.П. Экономика безопасного труда -. Альфа-Пресс, 2007. 32. Кастельс М. «Информационная эпоха: экономика, общество и культура. М.: ГУ ВШЭ, 2000. 33. Кокин Ю.П., Шлендер П.Э., Экономика труда. 2-е изд., М., 2010. 34. Кязимов К. Г. “Рынок труда и занятость населения” Изд: Перспектива 2005. 35. Лебедева С.Н., Мисникова Л.В. Экономика и организация труда. Мисанта, 2002, 36. Магнус Я.Р., П.К. Катышев, А.А. Пересецкий, Эконометрика, издательство Дело, Москва 2004, 37. Овсеевна В. А., Владимирский П. А. Секреты успешной карьеристки, изд. Диалектика. 2004. 38. Остапенко Ю.М. Экономика труда. 2-е изд., перераб. и доп. -М.: Инфра-М, 2007. 39. Ощепков А.Ю. Гендерные различия в оплате труда в России.

ЭКОНОМИЧЕСКИЙ ЖУРНАЛ, ВШЭ 2006.

40. Панфилова Н. Ю., Медведева Ю. Н., Марков М. В., Организация нормирование оплата труда - Альбом наглядных пособий –2005. 41. Пашуто В.П. Организация, нормирование и оплата труда на предприятии. учебно-практическое пособие. –М.: КНОРУС, 2005, 42. Подоровская. М.М. Организация труда. Конспект лекций, 2-е издание, 2004. 43. Рощин С., Зубаревич Н. Гендерное равенство и расширение прав и возможностей женщин в России в контексте целей развития тысячелетия /Доклад UNDP/ 2005, 44. Рощин С.Ю., Разумова Т.О. Экономика труда. Инфра-М, 2001, 45. Райзберг Б.А., Лозовский Л.Ш., Стародубцева Е.Б.. Современный экономический словарь. — 2-е изд., испр. М.: ИНФРА-М. 1999. 46. Саркисянц Е.А., Щур-Труханович Л.В. Оплата и организация труда.. Финпресс, 2006. 47. Содружество независимых государств в 2011 году. Статистический ежегодник Москва, 2012. 48. Трунин С.Н. “Экономика труда. Учебник. Изд. Экономика 2009, 49. Фролова Т.А. Последствия безработицы и регулирование уровня безработицы.Таганрог: ТТИ ЮФУ, 2009, 50. Хейне. П. Боуттке П., Причитко Д. “Экономический образ мышления”. Издательский дом “Вильямс”. 2007, 51. Чукреев П.А., Корытова Е.В. Занятость населения и её регулирование: Учебное пособие. –Улан- Удэ: Изд-во ВСГТУ, 2010. 52. Шапиро С.А Мотивация. Гросс Медия, 2008. 53. Шариков Л.П., Сборник инструкций по охране труда. 2007.

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

54. Эконометрика: учеб./под ред.И.И.Елисеевой.-М.: Проспект, 2009. 55. Эрнст Брендт, Практика эконометрики: практика и современность, -М: ЮНИТИ-ДАНА, 2005. 56. Anna Lukyanova, Wage Inequality in Russia, EERC, Moscow, 2006. 57. Damian Grimshaw, What do we know about low-wage work and low-wage workers?, ILO, 2011. 58. Global Employment Trends, 2013, ILO, Geneva, 2013. 59. Global wage report 2010-2011, 2012-2013, ILO, Geneva, 2011, 2012. 60. Janina Seputiene, The estimation of the relationship between wages and unemployment in the European Union// International Journal of social sciences and humanity studies, Vol. 3, No 2, 2011. 61. Marva Corley, Yves Perardel and Kalina Popova. Employment Trends Unit. Employment Strategy Department. Wage inequality by gender and occupation, 62. The Hourglass and the Escalator. Labour market change and mobility, The Work Foundation, July 2011. 63. The Skills Dilemma. Skills Under-Utilisation and Low-Wage Work, The Work Foundation, January 2012. 64. World of Work, Report, 2013, ILO, Geneva, 2013. 65. Wage inequality and employment polarisation in British cities, The Work Foundation, May 2013. Համացանցային կայքեր 1. www.employment.am 2. www.oecd.com 3. www.Eurostat.com 4. www.globaliinovationindex.org 5. www.clusterobservatory.eu 6. www.mojazarplata.kz 7. http://www.owl.ru 8. http://www.weforum 9. www.evrokatalog.eu

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

ՀԱՎԵԼՎԱԾՆԵՐ

Հավելված I

Հարցաթերթիկ 1. Նշեք Երևանի որ համայնքում եք բնակվում. 1. Ավան 3. Էրեբունի 5. Նոր Նորք 2. Արաբկիր 4. Կենտրոն 6. Քանաքեռ-Զեյթուն 2. Նշեք Ձեր տարիքը. 1. 16–24 2. 25–34 3. 35–44 4. 45–54 5. 55–63 3.Նշեք Ձեր սեռը. 1. արական 2. իգական 4.Նշեք ի±նչ կրթություն ունեք. 1. Հետբուհական և բարձրագույն

4. Նախամասնագիտական (արհեստագործական)

2. Բարձրագույն 3. Միջին մասնագիտական թերի բարձրագույն

5.

7. Տարրական

5. Միջնակարգ ընդհանուր

Նշեք, թե արդյո±ք Դուք աշխատում եք.

1. այո

6.

6. Հիմնական ընդհանուր

2. ոչ

3. զբաղվածության ծառայությունում գրանցված գործազուրկ եմ

Եթե գործազուրկ եք կամ չզբաղված, նշեք գործազրկության (զբաղված չլինելու) ժամանակահատվածը. 1. 1–2 ամիս 2. կես տարի 3. մեկ տարի 4. մեկ տարուց ավելի Եթե գործազուրկ եք կամ չզբաղված, ապա անցեք հետևյալ հարցերին` 10, 11, 13,14:

7. Եթե աշխատում եք, ապա նշեք Ձեր կարգավիճակը. 1. վարձու աշխատող 2. գործատու 3. ինքնազբաղված 4. այլ ________________

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

8. Նշեք Ձեր աշխատանքի բնույթը. 1. մշտական 2. ժամանակավոր, սեզոնային 3. պատահական, միանգամյա 9. Նշեք Ձեր աշխատանքային օրվա տևողությունը. 1. լրիվ աշխատանքային օր 2. ոչ լրիվ աշխատանքային օր (սեփական ցանկությամբ) 3. ոչ լրիվ աշխատանքային օր (այլ աշխատանք չգտնելու պատճառով, գործատուի նախաձեռնությամբ) 4. ավելի քան լրիվ աշխատանքային օր 10. Նշեք Ձեր զբաղվածության (մասնագիտացման) ոլորտը. 1. գյուղատնտեսություն, 6. ֆինանսական և անշարժ գույքի անտառային տնտեսություն և համակարգ ձկնորսություն 7. պետական կառավարում և 2. արդյունաբերություն պաշտպանություն 8. առողջապահություն և 3. շինարարություն սոցիալական սպասարկում 4. առևտուր և հարային 9. կրթություն սննունդ 5. տրանսպորտ, 10. մշակույթ տեղեկատվություն և կապ 11. այլ ծառայություններ 11. Նշեք Ձեր զբաղմունքը. 1. ղեկավար 2. բարձր որակավորման մասնագետ 3. միջին որակավորման մասնագետ 4. սպասարկման ոլորտի աշխատող 5. որակյալ բանվոր 6. որակավորում չունեցող բանվոր 7. այլ ------------------------------------12. Նշեք Ձեր միջին ամսական աշխատավարձի չափը (դրամ). 1. մինչև 45 000 2. 45 000 – 70 000 3. 70 000 – 100 000 4. 100 000 – 130 000 5. 130 000 – 180 000

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

6. 180 000 – 240 000 7. 240 000–ից բարձր 13. Նշեք աշխատավարձից բացի, այլ եկամուտներ ունե±ք.

1. այո

2. ոչ

14. Այլ եկամուտներ ունենալու դեպքում խնդրում ենք նշել դրանց տեսակները (մեկ և ավելի պատասխաններ). 1. դրամական փոխանցումներ արտերկրից 2. նպաստներ 3. եկամուտներ վարձակալությունից, տոկոսավճարներ 4. սպառողական և հիպոթեքային վարկեր

5. այլ ______________________________ 15. Ինչպե՞ս է կազմակերպվում Ձեր վարձատրությունը. 1. գրավոր պայմանագրի հիման վրա 2. բանավոր պայմանավորվածության հիման վրա Շնորհակալություն հարցմանը մասնակցելու համար:

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

Հավելված II Աշխատաշուկայի վերլուծությունը ըստ համայնքների Ավան Ավան համայնքում հետազոտությանը մասնակցել է 79 անձ, որոնցից 16–24 տարիքային խումբը կազմել է 8,9%, 25–34-ը` 19%, 35–44-ը` 22%, 45–54-ը` 18%, իսկ 55–63-ը` 33%: Հետազոտվող բնակչության 59,5%-ը իգական սեռի ներկայացուցիչներ են, իսկ 40,5%-ը` արական: Վերոնշյալ համայնքում զբաղված են բնակչության 76%-ը, իսկ գործազուրկ` 24%-ը (կանայք 68%, իսկ տղամարդիկ 32%): Ընդհանուր գործազուրկների թվաքանակի մեջ ամենամեծ տեսակարար կշիռը բարձրագույն կրթություն ունեցողներինն է՝ 63,2%, երկրորդ տեղում միջին մասնագիտական թերի բարձրագույն կրթություն ունեցողներն են` 15,8%, իսկ նախամասնագիտական (արհեստագործական) և միջնակարգ ընդհանուր կրթություն ունեցողները միասին՝ 21%: Գործազրկության պատկերը ըստ զբաղվածության ոլորտների հետևյալն է. ֆինանսական և անշարժ գույքի համակարգ՝ 26,3%, կրթություն՝ 21,1%, առողջապահություն՝ 15,8%, շինարարություն՝ 10,5%, առևտուր և հանրային սնունդ՝ 10,5%, մշակույթ՝ 5,3%, պետական կառավարում՝ 5,3%, այլ ծառայություններ՝ 5,3%: Գործազուրկների թվաքանակի մեջ բարձր որակավորման մասնագետները կազմում են 63,2%, միջին որակավորման մասնագետները` 21%, սպասարկման և առևտրի ոլորտի աշխատողները` 10,5%, իսկ որակավորում չունեցող բանվորները` 5,3%: Ավան համայնքում լճացած գործազրկությունը բավական բարձր է. գործազուրկների թվաքանակի 42,1%-ը լճացած գործազուրկներ են, քանի որ մեկ տարուց ավելի է չունեն աշխատանք, իսկ երկարաժամկետ գործազուրկների թվաքանակը` 5,3%: Այսինքն՝ գործազուրկների ընդհանուր թվաքանակի 47,4%-ը մեկ տարի կամ ավելի չունեն աշխատանք: Սա հրատապ հիմնախնդիր է, քանի որ հետազոտվող գործազուրկ անձանց 42,1%-ը 55–63 տարիքային խմբի են, այսինքն՝ դեռևս կենսաթոշակային տարիքի չհասած, բայց արդեն գործազուրկի կարգավիճակում են և հույս էլ չունեն, թե կընդունվեն աշխատանքի: Զբաղված անձանցից 1,7%-ն ունի ժամանակավոր, սեզոնային աշխատանք: Հետազոտության արդյունքների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Ավանի բնակիչների 95%-ը աշխատում է լրիվ աշխատանքային օրով, իսկ բնակիչների 5%–ը՝ ոչ լրիվ աշխատանքային օրով՝ սեփական ցանկությամբ: Ամսական աշխատանքի վարձատրության ուսումնասիրությունը վկայում է, որ համայնքում զբաղվածների 6,7%-ը ստանում է նվազագույն աշխատավարձ, ցածր վարձատրվողները կազմում են հետազոտված անձան 20%-ը, այսինքն՝ վարձատրվում են 45000–70000 դրամի միջակայքում, բնակիչների

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

8,3%-ը ստանում է միջին ամսական աշխատավարձ, իսկ բարձր վարձատրվողները, այսինքն՝ 240000 դրամ և ավելի, նշել են 13,3%-ը: Նվազագույն աշխատավարձ նշած անձինք` իգական սեռի ներկայացուցիչներ են, ովքեր ունեն միջին մասնագիտական թերի բարձրագույն կրթություն և զբաղված են կրթության և առողջապահության ոլորտում՝ որպես միջին որակավորման մասնագետ: 45–70 հազ. դրամի միջակայքում աշխատողների շուրջ 83,3%-ը կանայք են, իսկ 16,7%-ը` տղամարդիկ: Ընդհանուր ցածր վարձատրվող անձանց մեջ ամենաբարձր տեսակարար կշիռը բարձրագույն կրթություն ունեցողներինն է` կազմելով ցածր վարձատրվողների 58,3%-ն, ովքեր եղել են առողջապահության և սոցիալական սպասարկման, ինչպես նաև կրթության ոլորտի աշխատողներ: Հետազոտության ժամանակ համայնքի բնակիչների 31,6%-ը նշել են, որ աշխատավարձից բացի ունեն այլ եկամուտներ: Այլ եկամուտ ունեցողների շուրջ 48%-ն գործազուրկներ էին: Ընդհանուր հետազոտվող բնակչության 16,5%-ը ստանում են դրամական փոխանցումներ արտերկրից. այլ եկամուտներ ունեցողների` 52%-ը: Ինչ վերաբերում է սպառողական և հիպոթեքային վարկերին, ապա դրանցից օգտվում են ընդհանուր հետազոտված բնակչության 6,3%-ը կամ այլ եկամուտներ ունեցողներիª շուրջ 20%-ը: Բանավոր պայմանավորվածության հիման վրա վարձատրվում է Ավան համայնքում զբաղվածների 8,3%-ը: Արաբկիր Արաբկիր համայնքում իրականացված հետազոտությամբ պարզվեց, որ դրա շրջանակներում ընդգրկված 195 անձանց մեջ չզբաղվածները կազմում են 22,1 տոկոս, որոնց մեջ 46,5-ը՝ տղամարդիկ, 53,5-ը՝ կանայք, չզբաղվածներն ըստ զբաղմունքի տեսակների՝ 7 տոկոսը ղեկավար անձնակազմից, 39,5%՝ բարձր որակավորման մասնագետներ, 30,2%՝ միջին որակավորման մասնագետներ, 7%՝ սպասարկման և առևտրի ոլորտի նախկին աշխատողներ և 14%-ը՝ այլ մասնագիտություններ: Չզբաղվածների մեջ հետբուհական և բարձրագույն կրթությամբ անձանց տեսակարար կշիռը 14 տոկոս է, բարձրագույն կրթությամբ մարդկանցը՝ 48,8%, միջին մասնագիտական (թերի բարձրագույն) կրթությամբ անձանցը՝ 23%, նախամասնագիտական (արհեստագործական) կրթություն ունեցողներինը՝ 2,3, միջնակարգ ընդհանուր կրթություն ունեցողներինը՝ 7,0, հիմնական ընդհանուր կրթությամբ անձանցը՝ 0, իսկ տարրական կրթությամբ՝ 4,7 տոկոս: Փոխարենը՝ երկարաժամկետ չզբաղվածների (32 մարդ) տեսակարար կշիռը բոլոր չզբաղվածների 74,4 տոկոսն է: Համայնքում կան ժամանակավոր և սեզոնային զբաղվածներ, որոնց տեսակարար կշիռը զբաղվածների ընդհանուր թվաքանակի 15,8 տոկոսն է:

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

Զբաղվածների ընդհանուր թվաքանակում կան ինչպես ոչ լրիվ աշխատանքային օրով, այնպես էլ ավելի, քան լրիվ աշխատանքային օրով զբաղվածներ, որոնց տեսակարար կշիռները զբաղվածների ընդհանուր թվաքանակում կազմում են, համապատասխանաբար՝ 12,5 և 17,1 %: Զբաղվածների մեջ քիչ չեն ցածր վարձատրություն ունեցողները՝ 48,0 տոկոս: Նրանց մեջ տղամարդիկ 27,4 տոկոսն են, կանայք՝ 72,6, 41,1 տոկոսը բարձրագույն կրթությամբ են, 25 տոկոսն ունեն միջին մասնագիտական (թերի բարձրագույն) կրթություն, 4,0 տոկոսը՝ նախամասնագիտական (արհեստագործական), 8,0 տոկոսը՝ միջնակարգ ընդհանուր: Ցածր վարձատրություն ունեցողների թվաքանակն ըստ զբաղվածության ոլորտի՝ արդյունաբերության մեջ՝ 4,1%, շինարարության ոլորտում՝ 8,2%, առևտրի և հանրային սննդի ոլորտում՝ 24,7%, տրանսպորտի, տեղեկատվության և կապի ոլորտում՝ 1,4%, ֆինանսական և անշարժ գույքի համակարգում՝ 9,6%, պետական կառավարման և պաշտպանության ոլորտում՝ 6,8%, առողջապահության և սոցիալական սպասարկման ոլորտում՝ 4,1%, կրթության բնագավառում՝ 16,4%, մշակույթի ոլորտում՝ 4,1%, այլ ծառայություններում՝ 20,5%: Համայնքի բնակիչների եկամուտների մեջ մեծ են փոխանցումներն արտերկրից, վարձակալությունից ստացվող եկամուտները, տոկոսավճարները, սպառողական և հիպոթեքային վարկերը: Այլ եկամուտներ ունեցողների տեսակարար կշիռն ընդհանուրի 53,4 տոկոսն է, իսկ չզբաղվածների եկամուտները ամբողջովին ձևավորվում են այլ եկամուտներից: Ընդ որում՝ այլ եկամուտներ ունեցողների թվաքանակում դրամական փոխանցումներ ունեցողների տեսակարար կշիռը 37% է, նույն ցուցանիշն ընդանուրի մեջ՝ 20,0%: Սպառողական և հիպոթեքային վարկեր ստացողների տեսակարար կշիռն ընդհանուրի մեջ 5,6% է, իսկ այլ եկամուտներ ստացողների՝ 10%: Ընդ որում, ինչպես ամբողջ Հայաստանում, այնպես էլ Արաբկիր համայնքում բավական թիվ են կազմում այն քաղաքացիները, ովքեր աշխատավարձի հետ միասին ունեն նաև այլ եկամուտներ՝ հարցվածների 12,3 տոկոսը: Զբաղվածների 25,0 տոկոսն աշխատում է բանավոր պայմանավորվածության հիման վրա, և միայն 58,5 տոկոսը՝ գրավոր պայմանագրի հիման վրա: Համայնքում եկամուտների բևեռացման գործակիցը 0,7 է: Ամենացածր եկամուտներ (աշխատավարձ) ստացողները հարցման ենթարկվածների 37,4 տոկոսն են, ամենաբարձր եկամուտներ (աշխատավարձ) ստացողները միջին եկամուտներ ստացողների 45,5 տոկոսն են, ընդհանուրի՝ 0,5 տոկոսը: Էրեբունի Էրեբունի համայնքը ընդգրկել է հարցման 18,6%-ը: Հարցմանը մասնակցել են տարբեր տարիքային խմբերի ներկայացուցիչներ, մասնավո77

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

րապես՝ հարցման մասնակիցների 8,6% պատկանում էր 16–24, 30%-ը՝ 25–34, 40,6%-ը՝ 35–44, 13,9%-ը՝ 45–54, 5,3%-ը՝ 55–63, իսկ 1,6%-ը՝ 63-ից բարձր տարիքային խմբին: Էրեբունի համայնքում հարցվածների 58,8%-ն իգական , իսկ 41,2%–ն արական սեռի էր: Պետք է ուշադրություն դարձնել, որ Էրեբունի համայնքում գործազուրկ է հարցվածների 41.1%-ը, սակայն զբաղվածության պետական ծառայությունում գրանցված գործազուրկները գործազուրկների ընդամենը 2.6%-ն են: Ընդ որում՝ պետք է նշել, որ Էրեբունի համայնքում գործազրկության տևողությունը մեծավ մասամբ 1 տարուց ավելի է (59,7%) և այս երևույթը հիմնականում առկա է կանանց շրջանում: Դա կարող ենք բացատրել այն հանգամանքով, որ կանանց մեծ մասը ժամանակին ստացել է բարձրագույն կրթություն, սակայն այնուհետև ամուսնանացել և երեխաներ ունենալով, ժամանակի ընթացքում կորցրել են ուսման ընթացքում ձեռք բերած գիտելիքները և հմտությունները. հատկապես կանանց 35–54 տարեկանների խումբն այժմ դարձել է բավական խոցելի Էրեբունի համայնքում: Էրեբունի համայնքում առկա էր նաև հպանցիկ գործազրկություն, մեծավ մասամբ տղամարդկանց շրջանում՝ կապված շինարարական աշխատանքների հետ: Էրեբունի համայնքում հարցման մասնակիցների 58.8%-ը աշխատում էր: Աշխատողների 69%-ը վարձու աշխատող էր, կային նաև ինքնազբաղվածներ և գործատուներ՝ համապատասխանաբար 10.9% և 11.8%: Հարցման արդյունքները վկայում են, որ աշխատողների մեծ մասը ունի մշտական աշխատանք՝ 74.5%, սակայն այդքան էլ բարձ տոկոս չեն կազմում այն մարդիկ, ովքեր աշխատում են լրիվ աշխատանքային օրով՝ 42.7%: Սակայն առավել ցավալի էր այն փաստը, որ կային աշխատողներ, ովքեր աշխատում էին ավելի, քան լրիվ աշխատանքային օրով, սակայն չէին ստանում նույնիսկ միջին աշխատավարձ: Հաշվի առնենք այն հանգամանքը, որ 2012 թ. ՀՀ-ում միջին աշխատավարձը կազմել է 157651 դրամ ու հաշվարկենք այդ աշխատավարձի 2/3-ը, ահա այն մարդիկ, ովքեր ստանում են 105100 դրամից ցածր աշխատավարձ դասվում են աշխատող «աղքատների» թվին, հետևաբար էրեբունի համայնքում աշխատողների ավելի քան 27,2 %-ը իր աշխատավարձով չի կարող հոգալ առօրյա կոմունալ-կենցաղային խնդիրները: Հարցման մասնակիցների ընդամենը 29%-ն էր, որ ստանում էր Հայաստանում սահմանված միջին աշխատավարձ: Էրեբունի համայնքում հարցվածների մեծ մասը ուներ կողմնակի եկամուտ՝ 56.14%, ընդ որում՝ ցավալի փաստ է, որ կային մարդիկ, ովքեր ունեին միայն մեկ տեսակի կողմնակի եկամուտ, և դա էլ սպառողական կամ հիփոթեքային վարկն էր: Կողմնակի եկամուտներ ունեցողների գրեթե 60%-ը ուներ սպառողական կամ հիփոթեքային վարկեր: Այս ամենը հաշվի առնե-

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

լով՝ զարմանալի չէր նաև այն հանգամանքը, որ աշխատողների 40.9%-ը աշխատում էր բանավոր պայմանավորվածության հիման վրա: Այսպիսով, ինչպես ցույց են տալիս հետազոտության արդյունքները՝ Էրեբունի համայնքում շատ հրատապ է աշխատող «աղքատներ» և 35–55 տարեկան կանաց՝ որպես հասարակության առավել խոցելի խմբի, խնդիրները:

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13.

14.

Նոր Նորք չզբաղվածների տոկոսը ընդհանուրի թվում՝ – 28,25% երկարաժամկետ չզբաղվածների տոկոսը չզբաղվածների ընդհանուր թվաքանակի մեջ՝ – 67.7% ժամանակավոր և սեզոնային զբաղվածների տոկոսը զբաղվածների ընդհանուր թվաքանակի մեջ՝ – 13,1% ոչ լրիվ աշխատանքային օր ունեցողների տոկոսը զբաղվածների ընդհանուր թվաքանակի մեջ՝ – 59,38% ավելի, քան լրիվ աշխատանքային օր ունեցողների տոկոսը զբաղվածների ընդհանուր թվաքանակի մեջ՝ – 18,75% ցածր վարձատրություն ունեցողների տոկոսը զբաղվածների ընդհանուր թվաքանակի մեջ՝ – 58,13% ցածր վարձատրություն ունեցողների կազմը ըստ սեռի, կրթության, զբաղմունքի և ոլորտի այլ եկամուտ ունեցողների տոկոսը ընդհանուրի թվաքանակում` – 23,77% այլ եկամուտ ունեցողների տոկոսը չզբաղվածների թվաքանակում` – 84,13% դրամական փոխանցումներ ստացողների տոկոսը հարցվածների ընդհանուր թվաքանակի մեջ` – 8,07% դրամական փոխանցումներ ստացողների տոկոսը այլ եկամուտներ ստացողների թվաքանակում` – 34% սպառողական և հիփոթեքային վարկեր ստացողների տոկոսը հարցվածների ընդհանուր թվաքանակում` 1,8% սպառողական և հիփոթեքային վարկեր ստացողների տոկոսը այլ եկամուտներ ստացողների թվաքանակի մեջ` 7,54% բանավոր պայմանավորվածության հիման վրա աշխատող ների տոկոսը զբաղվածների ընդհանուր թվաքանակի մեջ` – 64,5

Չզբաղվածների ընդհանուր թիվը` 63 մարդ, որի 27%` տղամարդ է, 73% -ը` կին:

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

Ըստ գործունեության ոլորտների չզբաղվածների բաշխվածությունը Գյուղատնտեսություն Արդյունաբերություն Շինարարություն Առևտուր և հանրային սնունդ Տրանսպորտ, կապ ֆինանսական, անշարժ գույքի համակարգ Պետական կառավարում և պաշտպանություն Առողջապահություն և սոց. սպասարկում Կրթություն Մշակույթ Այլ

0% 1.59% 0% 1.59% 3.17% 1.59% 1.59% 4.76% 15.9% 0% 4.75%

Չզբաղվածների բաշխվածությունը ըստ կրթական մակարդակի Բարձրագույն հետբուհական կրթություն Բարձրագույն Միջին մասնագիտական Նախամասնագիտական Միջնականրգ ընդհանուր Հիմնական ընդհանուր Տարրական

8% 39.68% 26.98% 7.9% 17.46% 0% 0%

Չզբաղվածների բաշխումը ըստ զբաղմունքի տեսակների Ղեկավար Բարձր որակավորման մասնագետ Միջին որակավորման մասնագետ Սպասարկման և առևտրի ոլորտ Որակյալ բանվոր Որակավորում չունեցող բանվոր Այլ

0% 7.93% 6,35% 3.17% 0% 0% 14.28%

Ցածր վարձատրվողների ընդհանուր թիվը՝ 93 մարդ: Ցածր վարձատրվողների բաշխվածությունը ըստ գործունեության ոլորտների Գյուղատնտեսություն 0% Արդյունաբերություն 3.2% Շինարարություն 3.2% Առևտուր և հանրային սնունդ 23.7% Տրանսպորտ, կապ 7.53% Ֆինանսական, անշարժ գույքի համակարգ 8.6% Պետական կառավարում և պաշտպանություն 8.6% Առողջապահություն և սոց. սպասարկում 10.8% Կրթություն 14.0% Մշակույթ 3.2% Այլ 17.2%

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

Հետազոտական խմբի ղեկավար`

ԱՆԱՀԻՏ ՍԵՐԳԵՅԻ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

տնտեսագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր

Հետազոտական խմբի կազմը`

ՀԱՐՈՒԹ ԹԵՐԶՅԱՆ

տնտեսագիտության թեկնածու, դոցենտ

ՄԱՐԻՆԵ ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ

տնտեսագիտության թեկնածու, դոցենտ

ԱՆԱՀԻՏ ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ

ասիստենտ

ԼՈՒՍԻՆԵ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

դասախոս

ԱՍՏՂԻԿ ՇԱՀԲԵԿՅԱՆ

ասպիրանտ

ԱՆԻ ՎԱՀԱՆՅԱՆ

մագիստրոս

ՄԱՐԻԱ ԱՎԱՆԵՍՈՎԱ

մագիստրոս

Գործազրկությունը և աշխատավարձի անհավասարությունը ՀՀ-ում

Աշխատության մեջ քննարկվում են գործազրկության, ինչպես նաև աշխատավարձի ճյուղային, մարզային ու գենդերային անհավասարության հիմնախնդիրները ՀՀ-ում: Երևան քաղաքում աշխատուժի ընտրանքային սոցիոլոգիական հետազոտության հիման վրա բացահայտվել են գործազրկության կառուցվածքն ու տևողությունն ըստ համայնքների, զբաղվածության բևեռականացման աստիճանը, բնակչության ցածր վարձատրվող խմբերի առանձնահատկությունները և աշխատանքի շուկայի մի շարք այլ ցուցանիշներ: Երկարժեք էկոնոմետրիկ մոդելի միջոցով գնահատվել են Երևանում գործազուրկ լինելու հավանականության վրա ազդող գործոնները: Պանելային փոփոխականներով էկոնոմետրիկ մոդելի միջոցով բացահայտվել են մարզային գործազրկության վրա ազդող գործոնները, ինչպես նաև մոդելավորվել է ՀՀ-ում գործազրկության և իրական աշխատավարձի աճի տեմպի միջև կախվածությունը, բացահայտվել բնական գործազրկության մակարդակը: Հետազոտության հիման վրա մշակվել են առաջարկություններ ՀՀ-ում գործազրկության կրճատման, աշխատավարձի կարգավորման վերաբերյալ:

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

Руковадитель исследовательской группы

АНАИТ СЕРГЕЕВНА МЕЛКУМЯН

доктор экономических наук, профессор

Состав исследовательской группы

ТЕРЗЯН АРУТ

кандидат экономических наук, доцент

НИКОГОСЯН МАРИНЕ

кандидат экономических наук, доцент

ШАХБАЗЯН АНАИТ

асистент

КАРАПЕТЯН ЛУСИНЕ

лектор

ШАХБЕКЯН АСТХИК

аспирант

ВАГАНЯН АНИ

магистрант

АВАНЕСОВА МАРИЯ

магистрант

Безработица и неравенство заработной платы в РА

В работе исследуются вопросы безработицы и неравенства заработной платы по отраслям экономики, регионам и гендеру в Республике Армения. На основе выборочного обследования рабочей силы в городе Ереване выявлены структура и продолжительность безработицы по общинам, степень поляризации занятости, особенности оплаты труда по отдельным категориям населения, и ряд других показателей рынка труда. С помощью эконометрической модели бинарного выбора получены оценки факторов, влияющих на вероятность быть безработным в Ереване. С помощью эконометрических моделей с панельными данными выявлены факторы, влияющие на уровень безработицы в регионах. А также исследована зависимость между безработицей и реальной заработной платой в РА, определен естественный уровень безработицы.

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

Head of research team

MELKUMYAN ANAHIT SERGEY

Doctor of Economics, Professor

Members of research team

TERZYAN HARUT

PhD in Economics, Associate professor

NIKOGHOSYAN MARINE

PhD in Economics, Associate professor

SHAHBAZYAN ANAHIT

Assistant

KARAPETYAN LUSINE

Lecturer

SHAHBEKYAN ASTGHIK

PhD student

VAHANYAN ANI

Master

AVANESOVA MARIA

Master

Unemployment and wage inequality in the Republic of Armenia The problems of unemployment and wage inequality by regions, sectors of economy and gender in the Republic of Armenia are considered in this paper. The results of the labour force sample survey in Yerevan were used for the analysis of the unemployment structure and unemployment duration in the communities of Yerevan. A number of other indicators of labour market were defined as employment polarization indicators, characterisitics of low-paid categories of population. The factors influencing the probability of being unemployed in Yerevan city were estimated with binary choice econometric model. The factors influencing unemployment in regions were revealed by means of panel data econometric models. And the natural rate of unemployment was determined based on the revelation of interrelation between the unemployment and real wages in RA. The results of conducted research led to several suggestions that might contribute to accurate implementation of unemployment reduction policy and wage regulation.

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 9

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ

Հետազոտական խմբի ղեկավար`

ԱՆԱՀԻՏ ՍԵՐԳԵՅԻ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

տնտեսագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր

Հետազոտական խմբի անդամներ`

ԹԵՐԶՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ

ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ

ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ ԱՆԱՀԻՏ

ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ

ՇԱՀԲԵԿՅԱՆ ԱՍՏՂԻԿ

ՎԱՀԱՆՅԱՆ ԱՆԻ

ԱՎԱՆԵՍՈՎԱ ՄԱՐԻԱ

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ

ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՀ-ՈՒՄ

Խմբագիր` Վ. Միրզոյան Տեխնիկական խմբագիր` Ն. Խչեյան Էջադրումը և սրբագրումը` Ս. Բոյաջյանի Ձևավորումը` Ն. Խչեյանի

â³÷ë՝ 70×108 /16: 5,25 ïå. Ù³ÙáõÉ: îå³ù³Ý³Ï՝ 100:

ՀՊՏՀ «ՏՆՏԵՍԱԳԵՏ» հրատարակչություն Երևան, Նալբանդյան 128 010 59 34 37