Գյուղատնտեական թափոնների կայուն կառավարում

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԹԱՓՈՆՆԵՐԻ ԿԱՅՈՒՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

Գյուղատնտեսական թափոնների կայուն կառավարում

Երևան, 2021

ՀՏԴ 631.1 ԳՄԴ 40 Գ 680 ­ ույն հրա­տա­րա­կութ­յու­նը տպագր­վել է Եվ­րո­պա­կան միութ­յան կող­մից ֆի­նան­սա­վոր­ Ս վող և Ավստ­րիա­կան զար­գաց­ման հա­մա­գոր­ծակ­ցութ­յան կող­մից հա­մա­ֆի­նան­սա­վոր­ վող «Կա­նաչ գյու­ղատն­տե­սութ­յան նա­խա­ձեռ­նութ­յուն ­Հա­յաս­տա­նում» (EU-GAIA) ծրագ­ րի շրջա­նակ­նե­րում: Հեղինակներ՝ Սամվել Թամոյան Էմիլ Գևորգյան Մարինե Մարկոսյան Սյուզաննա Մաթևոսյան

Գ 680

Խմ­բա­գիր՝ Էմիլ Գևորգյան

Գյուղատնտեսական թափոնների կայուն կառավարում / Ս. Թամոյան, Է. Գևորգյան, Մ. Մարկոսյան, Ս. Մաթևոսյան.- Եր.։ ԶարտՊրինտ, 2021.- 46 էջ

Եվ­րո­պա­կան միութ­յան կող­մից ֆի­նան­սա­վոր­վող «­Կա­նաչ գյու­ղատն­տե­սութ­յան նա­խա­ձեռ­ նութ­յուն ­Հա­յաս­տա­նում» (EU-GAIA) ծրագ­րի շրջա­նակ­նե­րում Ավստ­րիա­կան զար­գաց­ման գոր­ծա­կա­լութ­յու­նը (ԱԶԳ), ինչ­պես նաև ­Հա­յաս­տա­նի ազ­գա­յին ագ­րա­րա­յին հա­մալ­սա­րա­նը, «­Կա­նաչ ա­րա­հետ» ՀԿ-ն, CENN-ը և հե­ղի­նակը սույ­նով ի­րենց հա­մա­ձայ­նութ­յունն են տա­լիս ըն­թեր­ցո­ղին սույն ձեռ­նար­կը բա­ցա­ռա­պես ոչ առևտ­րային նպա­տա­կով, կա­յուն գյու­ղատն­ տե­սութ­յան մաս­նա­գետ­նե­րի շա­րու­նա­կա­կան վե­րա­պատ­րաստ­ման նպա­տա­կով օգ­տա­գոր­ ծե­լու հա­մար: Այս հրա­պա­րա­կու­մը պատ­րաստ­վել է Եվ­րո­պա­կան միութ­յան և Ավստ­րիա­կան զար­գաց­ման հա­մա­գոր­ծակ­ցութ­յան ֆի­նան­սա­կան ա­ջակ­ցութ­յամբ: ­Բո­վան­դա­կութ­յան հա­մար պա­տաս­ խա­նատ­վութ­յուն են կրում հե­ղի­նակ­նե­րը, և ­պար­տա­դիր չէ, որ այն ար­տա­հայ­տի Եվ­րո­պա­ կան միութ­յան և Ավստ­րիա­կան զար­գաց­ման գոր­ծա­կա­լութ­յան տե­սա­կետ­նե­րը:

ՀՏԴ 631.1 ԳՄԴ 40 ISBN 978-9939-9259-2-9 © «Զարտպրինտ» ՍՊԸ, 2021 © Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարան, 2021 © Ավստրիական զարգացման գործակալություն, 2021 Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են Արտոնագիր՝ Եվրոպական միություն

Ծ­րագ­րի դո­նոր­

­ ա­յաս­տա­նում Հ Եվ­րո­պա­կան միութ­յան պատ­վի­րա­կութ­յուն Եվ­րո­պա­կան միութ­յան ան­դամ երկր­նե­րը ո­րո­շել են աս­տի­ ճա­նա­բար կա­պակ­ցել ի­րենց նոու-հաուն, ռե­սուրս­ներն ու ու­ ղի­նե­րը: 50 տար­վա ըն­դար­ձակ­ման ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծում նրանք միա­սին ստեղ­ծել են կա­յու­նութ­յան, ժո­ղովր­դա­վա­րու‑ թ­յան ու կա­յուն զար­գաց­ման տա­րածք` պահ­պա­նե­լով մշա­կու­ թա­յին զա­նա­զա­նութ­յու­նը, հան­դուր­ժո­ղա­կա­նութ­յու­նը և ­յու­ րա­քանչ­յու­րի ան­կա­խութ­յու­նը: Եվ­րա­միութ­յու­նը հանձ­նա­ռու է կի­սել իր ձեռք­բե­րում­ներն ու ար­ժեք­նե­րը իր սահ­ման­նե­րից այն կողմ գտնվող երկր­նե­րի ու ժո­ղո­վուրդ­նե­րի հետ: Ֆ­րի­կի փող. 21, Եր­ևան 0002, Հ ­ ա­յաս­տան +374 (10) 54 64 94 +374 (10) 54 64 95 [email protected] https://eeas.europa.eu/delegations/armenia_en

­

Ավստ­րիա­կան զար­գաց­ման գոր­ծա­կա­լութ­յուն Ավստ­րիա­յի կա­ռա­վա­րութ­յան ա­ջակ­ցութ­յու­նը ­Հա­յաս­տա­նին սկսվել է 1988 թ. ա­վե­րիչ երկ­րա­շար­ժից հե­տո՝ մար­դա­սի­րա­ կան օգ­նութ­յուն ցու­ցա­բե­րե­լով: 2011-ից ի վեր ­Հա­յաս­տանն Ավստ­րիա­կան զար­գաց­ման հա­մա­գոր­ծակ­ցութ­յան (ԱԶՀ) թի­րա­խա­յին երկր­նե­րից է: ­Հա­մա­գոր­ծակ­ցութ­յունն ուղղ­ված է գյու­ղատն­տե­սութ­յան զար­գաց­մա­նը, նպա­տակ ու­նի խթա­ նելու տնտե­սա­կան գոր­ծու­նեութ­յունն ընդ­հա­նուր պայ­ման­ նե­րի բա­րե­լավ­ման մի­ջո­ցով և ն­պաս­տելու գյու­ղատն­տե­սա­ կան ար­տադ­րութ­յան ար­դիա­կա­նաց­մանն ու վե­րել­քին նոուհաուի փո­խանց­ման մի­ջո­ցով: ԱԶՀ-ի գործառնական բաժինը Ավստրիական զարգացման գործակալությունն է, որի հիմ­նա­ կան ուղ­ղութ­յուն­նե­րից է գյուղատնտեսության և գյուղական համայնքների զարգացումը՝ վերջ­նա­կան նպա­տակ ու­նե­նա­ լով կրճա­տել աղ­քա­տութ­յու­նը և ն­պաս­տել բնակ­չութ­յան ե­կա­ մուտ­նե­րի ա­ճին: Ծ­րագ­րերն ի­րա­կա­նաց­վում են կա­րո­ղու‑ թ­յուն­նե­րի զար­գաց­ման և­ ա­ռա­ջա­դեմ փոր­ձի («նոու-հաու») փո­խա­նակ­ման մի­ջո­ցով: Ցե­լին­կա­գաս­սե 2 1010, Վիեն­նա, Ավստ­րիա +43 1 90399-0 [email protected] www.entwicklung.at

Ավստրիայի Հանրապետության դեսպանության տեխնիկական համագործակցության գրասենյակ Վ. Սարգսյան 26/1, 0010, Երևան, Հայաստան «Էրեբունի պլազա» բիզնես կենտրոն + 374 60 654 654 [email protected]

ԵՄ Կա­նաչ գյու­ղատն­տե­սութ­յան նա­խա­ձեռ­նութ­յուն Հա­յաս­տա­նում (EU-GAIA) ԵՄ Կա­նաչ գյու­ղատն­տե­սութ­յան նա­խա­ձեռ­նութ­յու­ն Հա­յաս­ տա­նում (EU-GAIA) ծրագիրը ֆի­նան­սա­վոր­վում է Եվրոպական միության կող­մից (9,7 մի­լիոն եվ­րո) և հա­մա­ֆի­նան­սա­վոր­վում է Ավստ­րիա­կան զար­գաց­ման հա­մա­գոր­ծակ­ցութ­յան (2 մի­ լիոն եվ­րո) կող­մից: Ծ­րա­գիրն ի­րա­կա­նաց­վում է Ավստ­րիա­ կան զար­գաց­ման գոր­ծա­կա­լութ­յան և Հա­յաս­տա­նում ՄԱԿ-ի Զար­գաց­ման ծրագ­րի կող­մից: Ծ­րագ­րի կա­ռա­վա­րութ­յան գոր­ծըն­կերն է ՀՀ է­կո­նո­մի­կա­յի նա­խա­րա­րութ­յու­նը: EU-GAIA ծրա­գիրն ա­ջակ­ցում է կա­յուն, նե­րա­ռա­կան, նո­րա­րա­րա­կան և շու­կա­յա­հենք ագ­րո­բիզ­նե­սի զար­գաց­մա­նը, մաս­նա­վո­րա­պես` Հա­յաս­տա­նի հյու­սի­սա­յին մար­զե­րում` Շի­րա­կում, Լո­ռիում և Տա­վու­շում: Ծրագրի տևողությունն է՝ 42 ամիս: Ծրագիրը մեկնարկել է 2019 թ. հոկտեմբերին: «Էրեբունի պլազա» բիզնես կենտրոնի 7-րդ հարկ, սենյակներ 712-716 Վ. Սարգսյան 26/1, 0010, Երևան, Հայաստան +374 60 655 955 [email protected] European Union-GAIA Armenia

­Հա­յաս­տա­նի ազ­գա­յին ագ­րա­րա­յին հա­մալ­սա­րա­ն Հա­յաս­տա­նի ազ­գա­յին ագ­րա­րա­յին հա­մալ­սա­րա­նը (ՀԱԱՀ) Հա­յաս­տա­նի գյու­ղատն­տե­սութ­յան ո­լոր­տում միակ բարձ­րա­ գույն ու­սում­նա­կան հաս­տա­տութ­յունն է, ո­րը ո­րա­կա­վո­րում է գյու­ղատն­տե­սութ­յան և գ­յու­ղի զար­գաց­ման ո­լոր­տի մաս­նա­ գետ­նե­րի և­այդ­պի­սով՝ ռազ­մա­վա­րա­կան դե­րա­կա­տա­րութ­յուն ու­նի երկ­րի տնտե­սա­կան զար­գաց­ման գոր­ծում: ՀԱԱՀ ա­ռա­ քե­լութ­յունն է Հա­յաս­տա­նում և տա­րա­ծաշր­ջա­նում ա­ռա­ջա­ տար կրթա­կան, գի­տա­հե­տա­զո­տա­կան​ և խորհր­դատ­վա­կան ագ­րո­տեխ­նո­լո­գիա­կան գե­րա­զան­ցութ­յան կենտ­րոն դառ­նա­ լը: ՀԱԱՀ-ն­ ա­պա­հո­վում է ո­րակ­յալ ու­սում­նա­կան ծրագ­րե­րի լայն շրջա­նակ և­իր ա­ռա­քե­լութ­յունն ի­րա­կա­նաց­նում է կրթա­ կան, ա­կա­դե­միա­կան և հե­տա­զո­տա­կան ծրագ­րե­րի մի­ջո­ցով: Հա­մա­գոր­ծակ­ցե­լով գյու­ղատն­տե­սութ­յան ո­լոր­տի դե­րա­կա­ տար­նե­րի, ինչ­պես նաև քա­ղա­քա­կա­նութ­յուն մշա­կող և­ ի­րա­ կա­նաց­նող հաս­տա­տութ­յուն­նե­րի ու մի­ջազ­գա­յին կազ­մա­կեր­ պութ­յուն­նե­րի հետ՝ ՀԱԱՀ-ն­ ակ­տի­վո­րեն ներգ­րավ­ված է ՀՀ գյու­ղատն­տե­սա­կան նո­րա­րա­րա­կան հա­մա­կար­գե­րի մշակ­ ման գոր­ծըն­թա­ցում: Տերյան 74, Երևան 0009, ՀՀ +374 10 52 45 41 [email protected] https://anau.am/

Գ­յու­ղատն­տե­սութ­յան ա­ջակ­ցութ­յան «­Կա­նաչ ա­րա­հետ» հա­սա­րա­կա­կան կազ­մա­կեր­պութ­յուն

«­Կա­նաչ ա­րա­հետ» գյու­ղատն­տե­սութ­յան ա­ջակ­ցութ­յան հա­ սա­րա­կա­կան կազ­մա­կեր­պութ­յու­նը հիմ­նադր­վել է 2004 թվա­ կա­նին։ Կազ­մա­կեր­պութ­յան նպա­տակն է ա­ջակ­ցել կա­յուն գյու­ղատն­ տե­սութ­յան զար­գաց­մա­նը ՀՀ բոլոր մար­զե­րում։

Հե­րա­ցու 24/1, Եր­ևան 0025, ՀՀ +374 10 57 57 79, 57 59 95 [email protected] www.greenlane.am

Կովկասի բնապահպանական կազմակերպությունների ցանց – CENN

CENN-ը (հիմ­նադր­վել է 1998 թվա­կա­նին) հա­սա­րա­կա­կան կազ­մա­կեր­պութ­յուն է, ո­րը աշ­խա­տում է շրջա­կա մի­ջա­վայ­րը պաշտ­պա­նե­լու ուղ­ղութ­յամբ՝ խթա­նե­լով կա­յուն զար­գաց­ումը ամ­բողջ Հա­րա­վա­յին Կով­կա­սում։ CENN-ը մաս­նա­գի­տաց­ված է մի շարք ո­լորտ­նե­րում՝ պայ­քար կլի­մա­յի փո­փո­խութ­յան դեմ, ռե­սուրս­նե­րի կա­յուն կա­ռա­վա­ րում, ա­ռողջ և բա­րե­կե­ցիկ կլի­մա­յա­կա­յուն հա­մայնք­նե­րի կա­ ռու­ցում և զար­գա­ցում, ինչ­պես նաև կա­նանց և­ աղ­ջիկ­նե­րի հզո­րա­ցում։ Բեթլեմի 27, Թբիլիսի 0105, Վրաստան +995 032 275 19 03 [email protected] http://www.cenn.org/

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ներածություն.................................................................................................11 Քուիզ................................................................................................................... 12 Մաս 1. Թափոնները և դրանց դասակարգումը...............................16 Մաս 2. Գյուղատնտեսական թափոնները և դրանց վերամշակման տեխնոլոգիաները....................................................... 33 Քուիզի պատասխանները..................................................................... 43 Էքսկուրս.......................................................................................................... 44

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Այս ձեռ­նար­կը նա­խա­տես­ված է ագ­րա­րա­յին ո­լոր­տի ու­սա­ նող­նե­րի և գ­յու­ղատն­տե­սութ­յամբ զբաղ­վող­նե­րի հա­մար։ Այն կօգ­նի ըն­թեր­ցո­ղին լրաց­նե­լու հմտութ­յուն­նե­րը՝ գյու­ղատն­տե­ սա­կան թա­փոն­նե­րի վե­րաօգ­տա­գործ­ման տեխ­նո­լո­գիա­նե­րի կի­րառ­ման գոր­ծում՝ որ­պես շրջա­կա մի­ջա­վայ­րի պահ­պան­ ման և գ­յու­ղատն­տե­սութ­յան կա­րո­ղութ­յուն­նե­րի զար­գաց­ման հնա­րա­վո­րութ­յուն: Ձեռ­նար­կը կազմ­վել է ժա­մա­նա­կա­կից աշ­ խար­հում այդ ուղ­ղութ­յամբ առ­կա հիմ­նա­կան մո­տե­ցում­նե­րի, մի­ջոց­նե­րի ու մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի նկա­տա­ռում­նե­րով՝ հիմ­քում ու­նե­նա­լով Հա­յաս­տա­նի պայ­ման­նե­րում դրանց ներդր­ման և կի­րառ­ման հնա­րա­վո­րութ­յուն­նե­րը:

Ներածություն

ՔՈՒԻԶ Ս­տորև ներ­կա­յաց­ված հար­ցու­մը՝ քո­ւի­զը1, ստու­գում է ըն­թեր­ցո­ղի ընդ­հա­նուր պատ­կե­րա­ցում­նե­րը թա­փոն­նե­րի, դրանց դա­սա­կարգ­ ման և գյու­ղատն­տե­սա­կան թա­փոն­նե­րի կա­յուն կա­ռա­վար­ման մա­սին։

1. Ի՞նչ է թա­փո­նը՝ ա) ար­տադ­րութ­յան որ­ևէ ո­լոր­տի գոր­ծու­նեութ­յան արդ­յուն­ քում գո­յա­ցած և նույն ո­լոր­տում գրե­թե չօգ­տա­գործ­վող նյու­ թեր. բ) արդ­յու­նա­բե­րութ­յան գոր­ծու­նեութ­յան արդ­յուն­քում գո­յա­ ցած և նույն ո­լոր­տում օգ­տա­գործ­վող նյու­թեր. գ) գյու­ղատն­տե­սա­կան գոր­ծու­նեութ­յան արդ­յուն­քում գո­յա­ ցած նյու­թերն։

2. Թա­փոն­նե­րը բա­ժան­վում են՝ ա) կեն­ցա­ղա­յին. բ) արդ­յու­նա­բե­րա­կան. գ) վտան­գա­վոր։

1. Քուիզի պատասխանները կարող եք գտնել ձեռնարկի վերջում:

Գյուղատնտեսական թափոնների կայուն կառավարում

3. Օգ­տա­գործ­ման

հնա­րա­վո­րութ­յուն­նե­րի

տե­սա­նկյունից­

թա­փոն­նե­րը բա­ժան­վում են՝ ա) ոչ պիտանի. բ) վե­րաօագ­տա­գործ­վող և չ­վե­րաօգ­տա­գործ­վող. գ) օգ­տա­գործ­վող. դ) վե­րամ­շակ­վող։

4. Թա­փոն­նե­րի կա­ռա­վար­ման մի­ջո­ցա­ռում­նե­րից են՝ ա) քա­նա­կի կրճա­տու­մը. բ) վե­րամ­շա­կու­մը. գ) երկ­րոր­դա­յին օգ­տա­գոր­ծու­մը. դ) թա­ղու­մը։

5. ­Թա­փոն­նե­րը բա­ժան­վում են՝ ա) գյու­ղա­կան. բ) գ­յու­ղատն­տե­սա­կան. գ) ­հա­մայն­քա­յին. դ) ­քա­ղա­քա­յին։

6. Արդ­յու­նա­բե­րա­կան և գ­յու­ղատն­տե­սա­կան ար­տադ­րութ­յան թա­փոն­նե­րը կոչ­վում են՝ ա) ար­տադ­րա­կան թա­փոն­ներ. բ) չօգ­տա­գործ­վող թա­փոն­ներ. գ) վ­տան­գա­վոր թա­փոն­ներ։

Քուիզ

7. Գ­յու­ղատն­տե­սա­կան թա­փոն­նե­րը՝ ա) կոշտ և հե­ղուկ թա­փոն­ներ են, ո­րոնք չեն վե­րամ­շակ­վում կեն­ցա­ղում և­ա­ռա­ջա­ցել են մար­դու կեն­սա­գոր­ծու­նեութ­յան արդ­յուն­քում. բ) թա­փոն­ներ, ո­րոնք գո­յա­նում են գյու­ղատն­տե­սա­կան գոր­ ծու­նեութ­յան ըն­թաց­քում. գ) ապ­րանք­ներ և մե­քե­նա­ներ, ո­րոնք կորց­րել են օգ­տա­ գործ­ման հատ­կութ­յուն­նե­րը։

8. Գ­յու­ղատն­տե­սա­կան թա­փոն­նե­րի վե­րամ­շա­կու­մից կա­րե­լի է ստա­նալ՝ ա) կեն­սա­հու­մուս. բ) կոմ­պոստ. գ) ­կեն­սա­գազ։

9. Կեն­սա­գազ ստա­նա­լու հա­մար որ­պես է­ներ­գա­հումք կա­րող են ծա­ռա­յել՝ ա) գո­մաղ­բը, թռչնաղ­բը, բու­սա­կան թա­փոն­նե­րը. բ) պ­լաստ­մա­սսայի, փո­շու, բու­սա­կան թա­փոն­նե­րը. գ) մե­տա­ղա­կան, ռա­դիոակ­տիվ թա­փոն­նե­րը։

Գյուղատնտեսական թափոնների կայուն կառավարում

10. Վ­տան­գա­վոր են հա­մար­վում այն թա­փոն­նե­րը, ո­րոնք՝ ա) ցու­ցա­բե­րում են վտան­գա­վոր հատ­կութ­յուն­ներ և շր­ջա­ կա մի­ջա­վայ­րի ու մար­դու ա­ռող­ջութ­յան հա­մար պո­տեն­ցիալ վտանգ են ստեղ­ծում. բ) ցու­ցա­բե­րում են վտան­գա­վոր հատ­կութ­յուն­ներ, սա­կայն մար­դու ա­ռող­ջութ­յան հա­մար վտանգ չեն ներ­կա­յաց­նում. գ) ցու­ցա­բե­րում են ո­րո­շա­կի վտան­գա­վոր հատ­կութ­յուն­ներ և շր­ջա­կա մի­ջա­վայ­րի հա­մար ո­րո­շա­կի վտանգ են ներ­կա­ յաց­նում։

11. Շր­ջա­կա մի­ջա­վայ­րում օ­րե­ցօր ա­վե­լա­ցող թա­փոն­նե­րի դեմ պայ­քա­րի ա­ռա­վել արդ­յու­նա­վետ ճա­նա­պարհ է՝ ա) թա­ղու­մը. բ) ­կար­գա­վոր­ման ի­րա­վա­կան մե­խա­նիզմ­նե­րի մշա­կու­մը. գ) ­թա­փոն­նե­րի վե­րաօգ­տա­գոր­ծու­մը։

12. Բ­նա­կան գոր­ծըն­թաց­ներ և հատ­կա­պես մար­դու գոր­ծու­ նեութ­յան հետ­ևան­քով շրջա­կա մի­ջա­վայ­րում նոր, ան­տե­ղի նյու­թե­րի հայտն­վե­լու եր­ևույ­թը կոչ­վում է՝

ա) է­կո­լո­գիա­կան ճգնա­ժամ. բ) աղ­տո­տում. գ) ինտ­րո­դուկ­ցիա։

Քուիզ

ՄԱՍ 1

ԹԱՓՈՆՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Հար­ցեր մտո­րե­լու հա­մար • Ի՞նչ է թա­փո­նը • Ի՞նչ դա­սա­կար­գում կա թա­փոն­նե­րի հա­մար • Ի՞նչ է թա­փոն­նե­րի կա­ռա­վա­րու­մը

Ա. ԹԱ­ՓՈՆ­ՆԵՐ

Բ­նա­կան մի­ջա­վայ­րի աղ­տո­տու­մը: Բ­նա­կան գոր­ծըն­ թաց­նե­րի և հատ­կա­պես մար­դու գոր­ծու­նեութ­յան հետ­ևան­ քով շրջա­կա մի­ջա­վայ­րում նոր, ոչ պիտանի նյու­թե­րի և­ է­ներ­գիա­յի հայտն­վե­լու երևույ­թը կոչ­վում է մի­ջա­ վայ­րի աղ­տո­տում: Տվ­յալ տա­րած­քում այդ աղ­տո­տիչ­ ներն է­կո­լո­գիա­կան անհ­րա­ ժեշտ գոր­ծա­ռույթ չու­նեն, ընդ­հա­կա­ռա­կը՝ վնա­սա­կար են, խան­գա­րում են է­կո­հա­ մա­կար­գե­րի նոր­մալ գոր­ծու­ նեութ­յանը, վա­տաց­նում մի­

Գյուղատնտեսական թափոնների կայուն կառավարում

ջա­վայ­րի է­կո­լո­գիա­կան վի­ճա­կը, ազ­դում մար­դու ա­ռող­ջու‑ թ­յան, ապ­րե­լա­կեր­պի և գոր­ծու­նեութ­յան վրա: Շր­ջա­կա մի­ջա­վայ­րի հա­մար պո­տեն­ցիալ աղ­տո­տիչ են հան­դի­սա­նում թա­փոն­նե­րը, ո­րոնք օգ­տա­հան­ման դեպ­ քում կա­րող են վե­րած­վել երկ­րոր­դա­յին հում­քի, իսկ ան­կա­ ռա­վա­րե­լի պայ­ման­նե­րում՝ դառ­նալ աղ­տո­տիչ։ Թա­փոն­նե­րը գո­յա­նում են ար­տադ­րութ­յան որ­ևէ ո­լոր­տի գոր­ծու­նեութ­յան հետևանքով և նույն ո­լոր­տում ուղ­ղա­կիո­րեն գրե­թե չեն օգ­ տա­գործ­վում։ Սա­կայն դրանք ան­վե­րա­պահ օգ­տա­գոր­ծե­լի են այլ ո­լորտ­նե­րում, իսկ վե­րամ­շա­կու­մից հե­տո կա­րող են օգ­տա­գործ­վել նաև այն ո­լոր­տում, որ­տե­ղից գո­յա­ցել են։ Է­կո­լո­գիա­կան բնույ­թի հա­մա­մո­լո­րա­կա­յին հիմ­նախն­դիր­ նե­րից մե­կը կապ­ված է քա­նա­կով ու տե­սա­կա­նիով ա­նընդ­ հատ ա­վե­լա­ցող թա­փոն­նե­րի հետ, ո­րոնց ազ­դե­ցութ­յունն առ­ կա է ինչ­պես մթնո­լոր­տի ու ջրո­լոր­տի, այն­պես էլ քա­րո­լոր­տի վրա: Եվ քա­նի որ կեն­սո­լոր­տի այդ բա­ղադ­րիչ­նե­րի ինք­նա­ մաք­րումն ըն­թա­նում է շատ դան­դաղ, հետ­ևա­բար, մար­դու խե­լա­միտ մի­ջամ­տութ­յունն այդ գոր­ծում անհ­րա­ժեշ­տութ­յուն է դառ­նում: Աշ­խար­հում, ընդ­հա­նուր առ­մամբ, բո­լոր ո­լորտ­նե­րում ա­ռա­ջա­ցող թա­փոն­նե­րի քա­նա­կը մեկ շնչի հաշ­վով տա­րե­ կան կազ­մում է 10-15 տ, ո­րի 5-10%-ը վտան­գա­վոր թա­փոն­ներ են: Թա­փոն­նե­րի հիմ­նախն­դի­րը՝ որ­պես շրջա­կա մի­ջա­վայ­րի ընդ­հա­նուր աղ­տոտ­ման ա­մե­նա­սուր հար­ցե­րից մե­կը, լի­նե­լով հա­մաշ­խար­հա­յին հիմ­նախն­դիր, լու­ծե­լի է ա­ռան­ձին երկր­նե­ րում, տե­ղա­յին մա­կար­դա­կով:

Մաս 1

Բ­նա­կան պա­շար­նե­րի արդ­յու­նա­վետ օգ­տա­գործ­ման հետ մեկտեղ՝ կա­յուն է­կո­լո­գիա­կան զար­գաց­ման կար­ևո­րա­գույն սկզբունք­նե­րից մե­կը հան­դի­սա­նում է թա­փոն­նե­րի կրճա­տու­ մը, ան­թա­փոն կամ սա­կա­վա­թա­փոն ար­տադ­րութ­յան կազ­ մա­կեր­պու­մը: Սա­կայն շատ երկր­նե­րում դեռևս բա­ցա­կա­յում են թա­փոն­նե­րի նկատ­մամբ պատ­շաճ վե­րա­բեր­մուն­քը, սահ­ ման­ված է­կո­լո­գիա­կան և գի­տա­կան մո­տե­ցում­ներն ու կա­ նո­նա­կար­գու­մը: Եվ այդ­պի­սով՝ թա­փոն­նե­րի հիմ­նախն­դի­րը հա­մաշ­խար­հա­յին հան­րութ­յան հա­մար աս­տի­ճա­նա­բար վե­ րած­վում է է­կո­լո­գիա­կան սպառ­նա­լի­քի, և դ­րա ա­հագ­նա­ցող վտան­գից չի կա­րող խու­սա­փել ոչ մի եր­կիր: Դ­րա հետ մեկ­տեղ հետ­ևո­ղա­կան ու հաշ­վեն­կատ մո­տեց­ ման դեպ­քում թա­փոն­նե­րը կա­րող են վե­րած­վել օգ­տա­կար մի­ջոց­նե­րի և ս­տեղ­ծել նոր հնա­րա­վո­րութ­յուն­ներ։ Ա­ռա­ջա­ տար երկր­նե­րում կի­րառ­վում են թա­փոն­նե­րի վե­րամ­շակ­ ման մի քա­նի ա­ռաջ­նա­հերթ մի­ջո­ցա­ռում­ներ, ո­րոն­ցից են՝ թա­փոն­նե­րի նվա­զե­ցու­մը, երկ­րոր­դա­յին օգ­տա­գոր­ծու­մը և վե­րամ­շա­կու­մը, ջեր­մա­յին քայ­քա­յու­մը, թա­ղու­մը, թու­նա­վոր և վ­տան­գա­վոր թա­փոն­նե­րի վե­րա­փո­խու­մը քիչ թու­նա­վոր և հա­մե­մա­տա­բար անվ­տանգ թա­փոն­նե­րի և­այլն: Թա­փոն­ներն ըստ գո­յաց­ման ո­լորտ­նե­րի զգա­լի տար­բեր­ վում են ի­րենց հնա­րա­վո­րութ­յուն­նե­րով, որն էլ նա­խան­շում է դրանց կա­ռա­վար­ման ուղղ­վա­ծութ­յու­նը։ Թա­փոն­նե­րի արդ­յու­նա­վետ կա­ռա­վար­ման պայ­ման­նե­րում ա­ռանձ­նա­կի հնա­րա­վո­րութ­յուն­նե­րով է օժտ­ված գյու­ղատն­ տե­սութ­յու­նը՝ իր և բ­նա­պահ­պա­նութ­յան ո­լոր­տը շա­հե­կա­նո­ րեն սպա­սար­կե­լու ա­ռու­մով։

Գյուղատնտեսական թափոնների կայուն կառավարում

Արդ­յու­նա­բե­րա­կան թա­փոն­նե­րը քի­միա­պես ան­հա­մա­սեռ` բարդ խառ­նուր­դա­յին նյու­թեր են՝ օժտ­ված տար­բեր ֆի­զի­կա­ քի­միա­կան հատ­կութ­յուն­նե­րով: Հենց այդ հատ­կութ­յուն­նե­ րով էլ պայ­մա­նա­վոր­ված են շրջա­կա մի­ջա­վայ­րում դրանց քի­միա­կան, կեն­սա­բա­նա­կան, թու­նա­վոր, քայ­քա­յիչ, հրդե­ հա-պայթ­յու­նավ­տանգ ազ­դե­ցութ­յուն­նե­րը: Ն­ման թա­փոն­ նե­րը լի­նում են ինչ­պես պինդ, այն­պես էլ հե­ղուկ վի­ճակում: Պինդ թափոնների խմբին են դաս­վում մե­տաղ­նե­րի, փայ­ տի, պլաստ­մա­սսայի թա­փոն­նե­րը, հան­քա­յին և­օր­գա­նա­կան ծագ­ման փո­շի­նե­րը, արդ­յու­նա­բե­րա­կան աղ­բը և­այլն: Հե­ղուկ թա­փոն­նե­րի խմբին են դաս­վում տեխ­նո­լո­գիա­կան հոս­քաջ­ րե­րի մաք­րու­մից հե­տո գո­յա­ցած նստվածք­նե­րը, գա­զե­րի թաց մաքր­ման հա­մա­կար­գե­րում օր­գա­նա­կան և հան­քա­յին ծագ­ման փո­շե­շա­ղախ­նե­րը: Աղ­տո­տիչ նյու­թե­րի է­կո­լո­գիա­կան ազ­դե­ցութ­յու­նը կա­րող է դրսևոր­վել ինչ­պես ա­ռան­ձին օր­գա­նիզմ­նե­րի, կեն­սա­հա­ մա­կար­գե­րի, այն­պես էլ ամ­բողջ կեն­սո­լոր­տի մա­կար­դա­կով: Ընդ ո­րում, ե­թե օր­գա­նիզմ­նե­րի մա­կար­դա­կով կա­րող են տե­ ղի ու­նե­նալ ֆի­զիո­լո­գիա­կան գոր­ծու­նեութ­յան և վի­ճա­կի փո­ փո­խութ­յուն­ներ` ա­ճի, զար­գաց­ման, դի­մադ­րո­ղա­կա­նութ­յան ան­կում և­ այլն, ա­պա տե­ղախմ­բի մա­կար­դա­կով կա­րող են փոխ­վել ա­ռանձն­յակ­նե­րի թվա­քա­նա­կը, ծնե­լիութ­յու­նը և մա­ հա­ցութ­յու­նը, տա­րած­ման ա­րեա­լը և­ այլ ցու­ցա­նիշ­ներ: Կեն­ սա­հա­մա­կե­ցութ­յան մա­կար­դա­կով աղ­տո­տումն ազ­դում է հա­մա­կե­ցութ­յան կազ­մի և գոր­ծա­ռույ­թի վրա: Կա­րող է փոխ­ վել կեն­սա­հա­մա­կե­ցութ­յու­նում տե­սակ­նե­րի քա­նա­կա­կան հա­րա­բե­րակ­ցութ­յու­նը, ո­րը կա­րող է հան­գեց­նել տե­սա­կի

Մաս 1

կորս­տի: Ըն­դուն­ված է տար­բե­րել շրջա­կա մի­ջա­վայ­րի աղ­տոտ­ման բնա­կան և մար­դա­ծին ձևեր: Բ­նա­կան աղ­տոտ­ման աղբ­յուր­ ներ են՝ հրա­բուխ­նե­րը, երկ­րա­շար­ժե­րը, սե­լավ­նե­րը, հե­ղեղ­նե­ րը, հրդեհ­նե­րը: Մար­դա­ծին աղ­տո­տումն ա­ռա­ջա­նում է մար­դու գոր­ծու­ նեութ­յան հետ­ևան­քով, և­ այն իր ազ­դե­ցութ­յամբ ներ­կա­յումս մի քա­նի ան­գամ գե­րա­զան­ցում է բնա­կան աղ­տոտ­մա­նը: Օ­րի­նակ՝ մեկ տա­րում մթնո­լոր­տի աղ­տո­տու­մը բնա­կան աղբ­ յուր­նե­րից կազ­մում է` 30-ա­կան մլն տոննա ա­զո­տի օք­սիդ­ներ և ծծմ­բի եր­կօք­սիդ, իսկ մար­դա­ծին աղբ­յուր­նե­րից, հա­մա­պա­ տաս­խա­նա­բար` 35-50 մլն և 150 մլն տոն­նա: Կամ՝ կեն­սո­լորտ ար­տա­նետ­վող կա­պա­րը մար­դա­ծին աղբ­յուր­նե­րից 10 ան­ գամ ա­վե­լի է, քան բնա­կան աղբ­յուր­նե­րից և­այլն: Յու­րա­քանչ­յուր աղ­տո­տիչ նյութ ո­րո­շա­կիո­րեն ազ­դում է բնութ­յան այս կամ այն բա­ղադ­րի­չի այս կամ այն գոր­ծու­ նեութ­յան վրա, այդ պատ­ճա­ռով էլ դրանց ելքն ար­տա­քին մի­ ջա­վայր վե­րահս­կում են նոր­մա­տի­վա­յին հա­մա­կար­գով, որ­ տեղ յու­րա­քանչ­յուր աղ­տո­տիչ նյու­թի հա­մար օ­րեն­քով սահ­ ման­ված են սահ­մա­նա­յին թույ­լատ­րե­լի ար­տա­նե­տու­մը (ՍԹԱ) և սահ­մա­նա­յին թույ­լատ­րե­լի խտութ­յու­նը (ՍԹԽ): ՍԹԱ-ն միա­վոր ժա­մա­նա­կում ա­ռան­ձին աղբ­յու­րից ար­ տա­նետ­ված աղ­տո­տող նյու­թե­րի այն քա­նա­կութ­յունն է, ո­րից ա­վե­լին շրջա­կա մի­ջա­վայ­րում ա­ռա­ջաց­նում է ան­ցան­կա­լի հետ­ևանք­ներ կամ էլ վտան­գում է մար­դու ա­ռող­ջութ­յու­նը:

Գյուղատնտեսական թափոնների կայուն կառավարում

Բ. ԹԱ­ՓՈՆ­ՆԵ­ՐԻ ԴԱ­ՍԱ­ԿԱՐ­ԳՈՒՄ

Թա­փոն­նե­րի դա­սա­կարգ­ման հար­ցում կան տար­բեր նկա­ տա­ռում­ներ՝ ծա­գու­մը, ազ­դե­ցութ­յան բնույ­թը, օգ­տա­գործ­ ման հնա­րա­վո­րութ­յուն­նե­րը և­այլն։ Ա­մե­նաընդ­հա­նուր գծե­ րով՝ թա­փոն­նե­րը հիմ­նա­կա­ նում բա­ժան­վում են ե­րեք խմբի` կեն­ցա­ղա­յին, արդ­յու­ նա­բե­րա­կան և վ­տան­գա­վոր (թու­նա­վոր և ռա­դիոակ­տիվ): Մի ա­ռան­ձին խումբ էլ ներ­ կա­յաց­նում են օգ­տա­գոր­ծու­ մից դուրս ե­կած ա­ռար­կա­ նե­րը, գոր­ծիք­նե­րը, սար­քա­ վո­րում­նե­րը, մե­քե­նա­նե­րը, նյու­թե­րը: Օգ­տա­գործ­ման հնա­ րա­վո­րութ­յուն­նե­րի տե­սա­ նկյունից տար­բեր­վում են վե­րաօգ­տա­գործ­վող և չ­վե­ րաօգ­տա­գործ­վող թա­փոն­ ներ: Իսկ վե­րաօգ­տա­գործ­ ման հա­մար աշ­խար­հում գո­ յութ­յուն ու­նեն վե­րամ­շա­կե­լու

Մաս 1

և տն­տե­սա­կան շրջա­նա­ռութ­յան մեջ ներգ­րա­վե­լու տար­բեր տեխ­նո­լո­գիա­ներ: Շր­ջա­կա մի­ջա­վայ­րում թո­ղած ազ­դե­ցութ­յան տե­սա­ նկյունից թա­փոն­նե­րը դա­սա­կարգ­վում են ըստ վտան­գա­վո­ րութ­յան աս­տի­ճա­նի, ո­րը գնա­հատ­վում է նյու­թե­րի սա­նի­տա­ րա­հի­գիե­նիկ ցու­ցա­նիշ­նե­րով կամ փորձ­նա­հաս­տատ­ման ճա­նա­պար­հով: Այս­պի­սով՝ թա­փոն­նե­րի հա­մար հա­մընդ­հա­նուր ըն­դու­նե­ լիութ­յուն գտած և վերջ­նա­կան դա­սա­կար­գում գո­յութ­յուն չու­ նի: Գործ­նա­կա­նում դա­սա­կար­գու­մը կա­տար­վում է՝ ըստ ծագ­ ման, գո­յաց­ման աղբ­յու­րի, ագ­րե­գա­տա­յին վի­ճա­կի, թու­նա­վո­ րութ­յան աս­տի­ճա­նի, օգ­տա­գործ­ման հնա­րա­վո­րությունների և­այլն: 1) Ըստ ծագ­ման թա­փոն­նե­րը ստո­րա­բա­ժան­վում են ար­ տադ­րա­կան և կեն­ցա­ղա­յին խմբե­րի: ա) Ար­տադ­րա­կան (տեխ­նա­ծին) թա­փոն­ներ են հան­դի­սա­ նում` հում­քի մնա­ցորդ­նե­րը, նյու­թե­րը, կի­սա­ֆաբ­րի­կատ­նե­րը, ո­րոնք մա­սամբ կամ ամ­բող­ջութ­յամբ կորց­նե­լով ո­րա­կը՝ չեն հա­մա­պա­տաս­խա­նում ներ­կա­յաց­վող պա­հան­ջին: Ար­տադ­րա­կան թա­փոն­նե­րը հա­մար­վում են շրջա­կա մի­ ջա­վայ­րը աղ­տո­տող հզոր գոր­ծոն, քա­նի որ պատ­րաս­տի ար­ տադ­րան­քը, ինչ­պես հայտ­նի է, կազ­մում է հում­քի ըն­դա­մե­նը 2-10%-ը, իսկ մնա­ցա­ծը վե­րած­վում է թա­փո­նի, ո­րը փաս­տո­ րեն ի­րե­նից ներ­կա­յաց­նում է հում­քի չօգ­տա­գործ­ված մա­սը: Ար­տադ­րա­կան թա­փոն­նե­րը գո­յա­նում են կի­րառ­վող տեխ­ նո­լո­գիա­նե­րի և­ է­կո­լո­գիա­կան մե­խա­նիզմ­նե­րի ան­կա­տա­ րութ­յան, ար­տադ­րութ­յան ան­բա­վա­րար և­ ա­նարդ­յու­նա­վետ

Գյուղատնտեսական թափոնների կայուն կառավարում

կազ­մա­կերպ­ման հետ­ևան­քով: Այդ թա­փոն­նե­րը կա­րե­լի է խմբա­վո­րել՝ հում­քի և ն­յու­թե­րի վե­րամ­շակ­ման թա­փոն­նե­րի, օգ­տա­կար հա­նա­ծո­նե­րի հարս­տաց­ման և կորզ­ման թա­փոն­ նե­րի (ար­տադ­րա­կան թա­փոն­ներ 70-80%-ը ստաց­վում է լեռ­ նարդ­յու­նա­բե­րութ­յան ո­լոր­տից), հոս­քաջ­րե­րի և­ օ­դի մաքր­ ման ըն­թաց­քում որս­ված նյու­թե­րի: բ) Կեն­ցա­ղա­յին (մար­դա­ծին) թա­փոն­ներն ի­րեն­ցից ներ­ կա­յաց­նում են ֆի­զի­կա­կան ու բա­րո­յա­կան մա­շվածության հետ­ևան­քով պա­հանջ­վող հատ­կա­նիշ­նե­րը կորց­րած ա­ռար­ կա­ներ և ն­յու­թեր (ապ­րանք, ար­տադ­րանք): Շատ հա­ճախ, որ­ պես տար­բեր նյու­թե­րից պատ­րաստ­ված ա­ռար­կա­ներ, դժվա­ րութ­յուն է ստեղծ­վում դրանց վե­րամ­շակ­ման հա­մար: 2) Ըստ գո­յաց­ման աղբ­յու­րի թա­փոն­նե­րի դա­սա­կար­գու­ մը կա­տար­վում է ար­տադ­րութ­յան ճյու­ղին հա­մա­պա­տաս­ խան, այ­սինքն՝ դրանք ա­ռանձ­նաց­նում են, օ­րի­նակ՝ սև և գու­ նա­վոր մե­տա­ղա­կան, քի­միա­կան, է­ներ­գիա­կան, շի­նա­րա­րա­ կան, գյու­ղատն­տե­սա­կան և­այլն: 3) Ըստ ագ­րե­գա­տա­յին վի­ճա­կի թա­փոն­նե­րը բա­ժա­նում են՝ պինդ, հե­ղուկ, գա­զա­յին և մա­ծու­կան­ման խմբե­րի: Դ­րա­ նից ել­նե­լով էլ կա­տար­վում է տե­ղա­փոխ­ման, պահ­պան­ման կամ վե­րամ­շակ­ման մե­թոդ­նե­րի ու մի­ջոց­նե­րի ընտ­րութ­յու­նը: 4) Ըստ թու­նա­վո­րութ­յան աս­տի­ճա­նի թա­փոն­նե­րի դա­ սա­կար­գու­մը կա­տար­վում է՝ ել­նե­լով օր­գա­նիզմ­նե­րում դրանց ու­նե­ցած ազ­դե­ցութ­յու­նից: 5) Ըստ օգ­տա­գործ­ման հնա­րա­վո­րութ­յուն­նե­րի թա­փոն­ նե­րը բա­ժա­նում են՝ ա) երկ­րոր­դա­յին նյու­թա­կան ռե­սուրս­ներ՝ ար­տադ­րա­կան

Մաս 1

և կեն­ցա­ղա­յին հա­մա­խա­ռն թա­փոն­ներ, ո­րոնք են­թա­կա են վե­րամ­շակ­ման՝ որ­պես ար­ տադ­րա­կան հումք օգ­տա­գոր­ ծե­լու հա­մար. բ) տնտե­սութ­յան զար­գաց­ ման տվյալ փու­լում վե­րա‑ մ­շակ­ման հա­մար ոչ նպա­տա­ կա­հար­մար թա­փոն­ներ, ո­րոնք հա­մար­վում են ան­դառ­նա­լի կո­րուստ և նախ­նա­կան վնա­սա­զեր­ծու­մից հե­տո պահ­վում են հա­տուկ պա­հես­տա­րան­նե­րում: Գո­յութ­յուն ու­նեն նաև այլ դա­սա­կար­գում­ներ՝ ըստ վե­րա‑ մ­շակ­ման հնա­րա­վո­րութ­յուն­նե­րի, օգ­տա­գործ­ման ո­լոր­տի, բա­ղադ­րա­կազ­մի և­այլն: Արդ­յու­նա­բե­րա­կան թա­փոն­նե­րը քի­միա­պես բարդ, բազ­ մա­բա­ղադ­րիչ նյու­թեր են, օժտ­ված տար­բեր ֆի­զի­կա­քի­միա­ կան հատ­կութ­յուն­նե­րով: Դ­րան­ցով են պայ­մա­նա­վոր­ված շրջա­կա մի­ջա­վայ­րի վրա թա­փոն­նե­րի կեն­սա­բա­նա­կան, թու­նա­վոր, քի­միա­կան, քայ­քա­յիչ, հրդե­հա­պայթ­յու­նավ­տանգ ազ­դե­ցութ­յուն­նե­րը:

Գյուղատնտեսական թափոնների կայուն կառավարում

Գ. ԹԱ­ՓՈՆ­ՆԵ­ՐԻ ԿԱ­ՌԱ­ՎԱ­ՐՈՒ­ՄԸ

Թա­փոն­նե­րին կա­ռա­վար­ման ա­ռաջ­նա­հերթ մի­ջո­ցա­ռում­ նե­րից են՝ դրանց քա­նա­կի կրճա­տու­մը, վե­րամ­շա­կումն ու երկ­րոր­դա­յին օգ­տա­գոր­ծու­մը, ջեր­մա­յին քայ­քա­յու­մը, թա­ ղու­մը, իսկ թու­նա­վոր և վ­տան­գա­վոր թա­փոն­նե­րի դեպ­քում` վե­րա­փո­խու­մը քիչ թու­նա­վոր և հա­մե­մա­տա­բար անվ­տանգ նյու­թե­րի: Թա­փոն­նե­րի կա­ռա­վար­ման գոր­ծըն­թա­ցը բնու­թագր­վում է մի շարք հաս­կա­ցութ­յուն­նե­րով և սահ­մա­նում­նե­րով: Թա­փոն­նե­րի հետ առն­չութ­յու­նը գոր­ծո­ղութ­յուն է, ո­րի ըն­ թաց­քում կա­տար­վում է գո­յա­ցած թա­փոն­նե­րի հա­վա­քում, օգ­տա­գոր­ծում, վնա­սա­զեր­ծում, փո­խադ­րում, տե­ղա­կա­յում: Թա­փոն­նե­րի տե­ղա­կա­յումն ու­նի եր­կու դրսևո­րում՝ ա) թա­փոն­նե­րի պա­հես­տա­վո­րում, որն ի­րե­նից ներ­կա­յաց­ նում է հա­մա­պա­տաս­խան շի­նութ­յուն­նե­րում թա­փոն­նե­րի պահ­պան­մանն ուղղ­ված հա­մա­լիր աշ­խա­տանք­ներ՝ դրանց հե­տա­գա թաղ­ման, վնա­սա­զերծ­ման կամ օգ­տա­գործ­ման նպա­տա­կով. բ) թա­փոն­նե­րի թա­ղումն ի­րե­նից ներ­կա­յաց­նում է հե­տա­ գա օգ­տա­գործ­ման ոչ են­թա­կա թա­փոն­նե­րի մե­կու­սա­ցում հա­տուկ պա­հես­տա­րան­նե­րում, որ­տե­ղից բա­ցառ­վում է այդ նյու­թե­րի ար­տա­հոս­քը շրջա­կա մի­ջա­վայր: Թա­փոն­նե­րի տե­ղա­կա­յու­մը կա­տար­վում է հա­տուկ կա­ հա­վոր­ված շի­նութ­յու­նում, որը սար­քա­վոր­ված և շա­հա­գործ­ ված է հա­տուկ նա­խագ­ծով: Այդ­պի­սիք են՝ ար­տադ­րա­կան թա­փոն­նե­րի, լեռ­նա­յին ա­պար­նե­րի կույ­տե­րի, մոխ­րա­կույ­տե­

Մաս 1

րի կու­տա­կա­տե­ղե­րը, լճակ­նե­րը և նստ­ված­քա­կու­տակ­նե­րը, խա­րա­մա­կու­տակ­նե­րը և պո­չամ­բար­նե­րը: Թա­փոն­նե­րի օգ­տա­հա­նում նշա­նա­կում է ապ­րան­քար­ տադ­րութ­յան մեջ թա­փոն­նե­րի օգ­տա­գործ­ման նպա­տա­կով աշ­խա­տանք­նե­րի ի­րա­կա­նա­ցում և մա­տուց­վող ծա­ռա­յու‑ թ­յուն­նե­րի կա­տա­րում, է­ներ­գիա­յի ստա­ցում: Թա­փոն­նե­րի վե­րամ­շա­կում նշա­նա­կում է տեխ­նո­լո­ գիա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րի ի­րա­կա­նա­ցում՝ թա­փոն­նե­րի օգ­ տա­գործ­ման, վնա­սա­զերծ­ման կամ թաղ­ման նպա­տա­կով, դրանց ֆի­զի­կա­կան, քի­միա­կան և կեն­սա­բա­նա­կան բնույ­թի փո­փո­խում: Թա­փոն­նե­րի վնա­սա­զեր­ծում՝ տեխ­նո­լո­գիա­կան գոր­ծո­ ղութ­յուն­նե­րի հա­մադ­րում, ո­րի արդ­յուն­քում թու­նա­վոր նյու­ թե­րը փո­խա­կերպ­վում են չե­զոք կամ չտրոհ­վող միա­ցու‑ թ­յուն­նե­րի: Վ­նա­սա­զերծ­ման մե­թոդ­նե­րի շար­քին են դաս­վում թա­փոն­նե­րի այ­րու­մը կամ ախ­տա­հա­նու­մը հա­տուկ սար­քա­ վո­րում­նե­րում: Պետք է նկա­տել, որ ա­ռանձ­նա­կի թու­նա­վոր նյու­թե­րի հա­մար թա­փոն­նե­րի վնա­սա­զեր­ծու­մը շատ թան­ կար­ժեք մի­ջո­ցա­ռում է: Ա­ռան­ձին է­կո­լո­գիա­կան խնդիր է թա­փոն­նե­րի այ­րումն ու է­կո­լո­գիա­պես ան­մա­քուր տեխ­նո­լո­գիա­նե­րով վե­րամ­շա­ կու­մը: Ներ­կա­յումս Եվ­րո­պա­յում ար­գել­ված է թա­փոն­նե­րի այ­րու­մը, և պինդ թա­փոն­նե­րը, երկ­րոր­դային վե­րամ­շակ­ման են­թարկ­վե­լով, նո­րից շրջա­նա­ռութ­յան են վե­րա­դառ­նում: Ընդ ո­րում, օր­գա­նա­կան և կեն­ցա­ղա­յին թա­փոն­նե­րից ստա­նում են կեն­սա­գազ, օր­գա­նա­կան պա­րար­տան­յութ, իսկ շի­նա­ րա­րա­կան և­ արդ­յու­նա­բե­րա­կան ոչ թու­նա­վոր թա­փոն­նե­րի

Գյուղատնտեսական թափոնների կայուն կառավարում

զգա­լի մասն օգ­տա­գոր­ծում են խախտ­ված հո­ղա­տա­րածք­նե­ րը վե­րա­կուլ­տի­վաց­նե­լու (ա­ռա­ջա­ցած փո­սե­րը լցնե­լու) նպա­ տա­կով: Ա­մե­նադժ­վա­րին խնդի­րը մնում է վտան­գա­վոր թա­փոն­ նե­րի վնա­սա­զեր­ծու­մը. ո­րոշ երկր­ներ այդ նպա­տա­կով օգ­ տա­գոր­ծում են աղ­քատ և թույլ զար­գա­ցած երկր­նե­րի տա­րածք­նե­րը, ինչ­պես նաև հա­մաշ­խար­հա­յին օվ­կիա­նո­ սը: Այդ­պի­սի թա­փոն­նե­րից են՝ ժամ­կե­տանց և­ ար­տա‑ դ­րութ­յու­նից դուրս հան­ված թու­նա­քի­մի­կատ­ներն ու դե­ ղո­րայ­քը, մաշ­ված ան­վա­դո­ ղե­րը և­ այլն: Ա­ռա­վել վտան­ գա­վոր թա­փոն­նե­րից ռա­ դիոակ­տիվ թա­փոն­նե­րը շատ երկր­ներ (­Ռու­սաս­տան, ԱՄՆ, Մեծ Բ­րի­տա­նիա, Հո­լան­դիա, Շ­վեյ­ցա­րիա, Բել­գիա և­ այլն) «թա­ղում» են ծո­վե­րում և­օվ­կիա­նոս­նե­րում: Պո­տեն­ցիալ մեծ վտանգ են ներ­կա­յաց­նում նաև ռա­ դիոակ­տիվ թա­փոն­նե­րի և թու­նա­քի­մի­կատ­նե­րի այն գե­րեզ­ մա­նոց­նե­րը, ո­րոնք ճիշտ չեն կա­ռուց­վել և­ ակ­տի­վութ­յուն են ցու­ցա­բե­րում: Ն­ման գե­րեզ­մա­նոց կա նաև Եր­ևան քա­ղա­քի մերձակայքում։

Մաս 1

Դ. Վ­ՏԱՆ­ԳԱ­ՎՈՐ ԹԱ­ՓՈՆ­ՆԵ­ՐԸ, ԴՐԱՆՑ ԴԱ­ՍԵ­ՐԸ

ԵՎ­ ԱՌՆ­ՉՈՒԹ­ՅՈՒ­ՆԸ ԴՐԱՆՑ ՀԵՏ

Վ­տան­գա­վոր են հա­մար­վում թու­նա­վոր նյու­թեր պա­րու­նա­ կող թա­փոն­նե­րը, ո­րոնք ցու­ցա­բե­րում են վտան­գա­վոր հատ­ կութ­յուն­ներ (թու­նա­վոր, հրդե­հա­պայթ­յու­նավ­տանգ, փո­խա­ կերպ­ման բարձր կա­րո­ղութ­յամբ) կամ հա­րու­ցում են գրգռիչ բոր­բո­քա­յին հի­վան­դութ­յուն, ինչ­պես նաև այլ նյու­թե­րի հետ շփվե­լիս շրջա­կա մի­ջա­վայ­րի և մար­դու ա­ռող­ջութ­յան հա­մար պո­տեն­ցիալ վտանգ են ստեղ­ծում: Թու­նա­վո­րութ­յու­նը ո­րոշ­վում է շնչու­ղի­նե­րով, մար­սո­ ղության հա­մա­կար­գով, մաշ­կով մար­դու օր­գա­նիզ­մում դրանց հայտն­վե­լու դեպ­քում հի­վան­դութ­յուն­ներ հա­րու­ցե­լու կա­րո­ ղութ­յամբ: Է­կո­թու­նա­վո­րութ­յու­նը վե­րա­բե­րում է այն նյու­թե­րին, ո­րոնք շրջա­կա մի­ջա­վայ­րում հայտն­վե­լու դեպ­քում վտանգ են ստեղծում կեն­սա­բա­նա­կան (սննդա­յին շղթա­յում) կու­տա­ կման ա­ռու­մով, կամ կա­րող են թու­նա­վոր ազ­դե­ցութ­յուն ու­ նե­նալ կեն­սա­հա­մա­կար­գում: Թա­փոն­նե­րի է­կո­լո­գիա­կան վտան­գը բարձ­րաց­նող հատ­կութ­յուն­ներն են` լու­ծե­լիութ­յու­ նը, ան­կա­յու­նութ­յու­նը, ցնդե­լիութ­յու­նը, փո­շիա­նա­լու հակ­վա­ ծութ­յու­նը: Թա­փոն­նե­րի վտան­գա­վո­րութ­յու­նը շրջա­կա բնա­կան մի­ ջա­վայ­րի հա­մար կախ­ված է դրանց քա­նա­կա­կան ու ո­րա­կա­ կան կազ­մից և­ ա­ճում է, երբ դրանք միջա­վայ­րի բա­ղադ­րիչ­ նե­րում միգ­րա­ցիա­յի են­թարկ­վե­լու ու­նա­կութ­յուն են ցու­ցա­բե­ րում:

Գյուղատնտեսական թափոնների կայուն կառավարում

Վ­տան­գա­վոր թա­փոն­նե­րը բա­ժան­վում են թու­նա­վո­րութ­ յան 5 դա­սի` 1. ար­տա­կարգ վտան­գա­վոր թա­փոն­նե­րը (լյու­մի­նես­ցեն­ տա­յին լամ­պեր, սնդիկ պա­րու­նա­կող սար­քեր, գալ­ վա­նա­կան խա­րամ և­ այլն) բնու­թագր­վում են շրջա­կա մի­ջա­վայ­րում ու­նե­ցած վե­րի­ն աս­տի­ճա­նի վնա­սա­կար ազ­դե­ցութ­յամբ, ո­րի դեպ­քում է­կո­հա­մա­կարգն ան­դառ­ նա­լիորեն խախտ­վում է, և վե­րա­կանգ­նու­մը բա­ցա­կա­ յում է. 2. բարձր վտան­գա­վո­րութ­յան թա­փոն­նե­րը (մարտ­կոց­նե­ րի օգ­տա­գոր­ծած ծծմբա­կան թթու, է­լեկտ­րո­լիտ­նե­րից չդա­տարկ­ված մարտ­կոց­ներ և­ այլն) բնու­թագր­վում են շրջա­կա մի­ջա­վայ­րում ու­նե­ցած բարձր աս­տի­ճա­նի վնա­սա­կար ազ­դե­ցութ­յամբ, ո­րի դեպ­քում է­կո­հա­մա­ կար­գը ու­ժեղ խախտ­վում է, և վ­նա­սա­կար ազ­դե­ցու‑ թ­յան լրիվ վե­րա­ցու­մից անց վե­րա­կանգն­ման տևո­ղու‑ թ­յու­նը 30 տա­րուց ոչ պա­կաս է. 3. չա­փա­վոր վտան­գա­վո­րութ­յան թա­փոն­նե­րը (օգ­տա­ գործ­ված մարտ­կոց­նե­րի ար­ճիճ, բա­նեց­րած յուղ, լվա­ ցող նյու­թեր և­ այլն) բնու­թագր­վում են շրջա­կա մի­ջա­ վայ­րում ու­նե­ցած մի­ջին վնա­սա­կար ազ­դե­ցութ­յամբ, ո­րի դեպ­քում է­կո­հա­մա­կար­գը խախտ­վում է, և վ­նա­ սա­կար ազ­դե­ցութ­յան աղբ­յու­րի բա­ցա­կա­յութ­յամբ վե­ րա­կանգն­ման տևո­ղութ­յու­նը 10 տա­րուց ոչ պա­կաս է. 4. թույլ վտան­գա­վո­րութ­յան թա­փոն­նե­րը (բնա­կա­վայ­ րե­րի պինդ թա­փոն­ներ, օգ­տա­գործ­ված ան­վա­դո­ղեր, փայտատաշեղային սալերի (ԴՍՊ) կտոր­ներ, շի­նաղբ և­

Մաս 1

այլն) բնու­թագր­վում են շրջա­կա մի­ջա­վայ­րում ու­նե­ցած ցածր վնա­սա­կար ազ­դե­ցութ­յամբ, ո­րի դեպ­քում է­կո­հա­ մա­կար­գը խախտ­վում է, և վե­րա­կանգն­ման տևո­ղու‑ թ­յու­նը 3 տա­րուց ոչ պա­կաս է. 5. գործ­նա­կա­նում անվ­տանգ թա­փոն­նե­րը (ար­գե­լակ­ման կոճղակներ, սև մե­տա­ղա­կան ջար­դոն, ան­տա­ռան­յու­ թի, փայ­տամ­թեր­ման մա­քուր թա­փոն­ներ և­ այլն) բնու­ թագր­վում են շրջա­կա մի­ջա­վայ­րում ու­նե­ցած շատ ցածր վնա­սա­կար ազ­դե­ցութ­յամբ, ո­րի դեպ­քում է­կո­հա­ մա­կար­գը գործ­նա­կա­նում չի խախտ­վում։ Վ­տան­գա­վոր թա­փոն­նե­րի հա­վաս­տագ­րում ­ (սեր­տի­ֆա­կա­ցում) Վ­տան­գա­վոր թա­փո­նի հա­վաս­տա­գի­րը փաս­տա­թուղթ է, ո­րը հաս­տա­տում է թա­փո­նի վնա­սա­կա­րութ­յան դա­սին պատ­ կա­նե­լութ­յու­նը, տե­ղե­կութ­յուն է պա­րու­նա­կում դրա բա­ղադ­ րութ­յան վե­րա­բեր­յալ, ինչն անհ­րա­ժեշտ է թա­փո­նին առնչ­ վե­լիս: Վ­տան­գա­վոր թա­փոն­նե­րի հա­վաս­տագ­րում կա­տար­վում է բո­լոր այն ձեռ­նար­կութ­յուն­նե­րում, կազ­մա­կեր­պութ­յուն­նե­ րում, միա­վո­րում­նե­րում, որ­տեղ ար­տադ­րա­կան ցիկ­լե­րում գո­յա­նում, պա­հես­տա­վոր­վում, թաղ­վում, օգ­տա­գործ­վում կամ վնա­սա­զերծ­վում են դրանք: Աղ­բա­նոց թա­ղե­լու տար­ված թա­ փո­նի յու­րա­քանչ­յուր խմբա­քա­նակ պետք է ներ­կա­յաց­ված լի­նի հա­վաս­տագ­րով` թա­փո­նի տեխ­նի­կա­կան բնու­թագ­րի և դ­րան առնչ­վե­լու անվ­տա­նգութ­յան վե­րա­բեր­յալ հա­կիրճ բա­ ցատ­րա­կի հետ միա­սին:

Գյուղատնտեսական թափոնների կայուն կառավարում

Ե. ԹԱ­ՓՈՆ­ՆԵ­ՐԻ ՎԵ­ՐԱՄ­ՇԱԿ­ՄԱՆ ՀԻՄ­ՆԱ­ԿԱՆ

ՄԵ­ԹՈԴ­ՆԵ­ՐԸ

Թա­փոն­նե­րի վե­րամ­շա­կու­մը կա­տար­վում է տար­բեր մե­ թոդ­նե­րով, ո­րոնք դա­սա­կարգ­վում են 8 հիմ­նա­կան խմբե­րի: • Մե­խա­նի­կա­կան մե­թոդ­նե­րը կի­րա­ռում են թա­փոն­նե­ րը վե­րամ­շակ­ման պատ­րաս­տե­լիս՝ ման­րաց­ման և միա­վոր­ման (կազ­մա­վոր­ման) մի­ջո­ցով: Ման­րա­ցու­մը կա­տա­րում են` ջար­դե­լով և­ ա­ղա­լով, իսկ միա­վոր­ման հա­մար օգ­տա­գոր­ծում են բազ­մա­թիվ մե­թոդ­ներ` հա­ տի­կա­վո­րում, «հա­բե­րի», բրի­կետ­նե­րի և պի­լետ­նե­րի պատ­րաս­տում, փո­շու դոն­դո­ղա­ցում, խա­ռը մե­թոդ­ներ: • Ֆի­զի­կա­կան մե­թոդ­նե­րով ման­րաց­րած ֆրակ­ցիա­ ներ բա­ժա­նում են ըստ ֆի­զի­կա­կան (մագ­նի­սա­կան, է­լեկտ­րա­կան) հատ­կութ­յուն­նե­րի: Կի­րա­ռում են պինդ ար­տադ­րա­կան թա­փոն­նե­րի, շար­քից դուրս ե­կած ռա­ դիոէ­լեկտ­րա­կան սար­քե­րի, խա­ռը պլաստ­մա­սսանե­րի, գու­նա­վոր մե­տաղ­նե­րի խա­րա­մի վե­րամ­շակ­ման ժա­ մա­նակ: Այդ մե­թոդ­նե­րի խմբին են դաս­վում` մագ­նի­սա­ կան զա­տու­մը, է­լեկտ­րա­կան զա­տու­մը, բե­կո­րա­վոր և սո­րուն նյու­թե­րի մա­ղու­մը և­ ի­ներ­ցիոն ու­ժե­րով բա­ժա­ նու­մը: • Հիդ­րո­դի­նա­մի­կա­կան մե­թոդ­նե­րի դեպ­քում թա­փո­նի բա­ղադ­րիչ­նե­րի բա­ժա­նող մի­ջա­վայ­րը հե­ղուկն է: Ա­ռա­ վել հա­ճախ օգ­տա­գործ­վում են գրա­վի­տա­ցիոն նստեց­ ման, կենտ­րո­նա­խույս մե­քե­նա­յով բա­ժան­ման, ճնշման տակ ֆիլտր­ման, է­լեկտ­րա­կան դաշ­տի ազ­դե­ցութ­յամբ

Մաս 1

•

•

•

• •

ֆիլտր­ման մե­թոդ­նե­րը: Ջեր­մա­փո­խա­նա­կա­յին գոր­ծըն­թաց­նե­րում օգ­տա­գոր­ ծում են տա­քաց­նող, սա­ռեց­նող, ե­ռաց­նող, գո­լոր­շիաց­ նող, խտաց­նող և­այլ սար­քեր: Ջեր­մա­փո­խա­նա­կութ­յան հի­ման վրա են աշ­խա­տում մա­կակ­լա­նող-ար­ձա­կող, շո­գիաց­նող, թրմող և­այլ սար­քե­րը: Դի­ֆու­զա­յին գոր­ծըն­թաց­ներ են հան­դի­սա­նում թա­ փոն­նե­րի ա­ռան­ձին բա­ղադ­րիչ­նե­րի օգ­տա­հան­ման նպա­տա­կով երկ­փուլ հա­մա­կար­գե­րի տա­րան­ջատ­ման հիմ­նա­կան եր­ևույթ­նե­րը: Այդ խմբին են դաս­վում հոս­ քաջրե­րի և­ար­տա­նետ­ված գա­զե­րի մա­կակ­լան­ման մե­ թոդ­նե­րը: Քի­միա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րի մե­թոդ­նե­րը բազ­մա­զան են, ո­րոնց խմբին են դաս­վում` հե­ղու­կում ընտ­րո­ղա­կան լու­ծու­մը (թրմե­ցում), բյու­րե­ղա­ցու­մը, մա­կար­դու­մը, քլո­ րա­ցու­մը, օ­զո­նա­ցու­մը, այ­րու­մը: Կեն­սա­քի­միա­կան գոր­ծըն­թաց­ները կի­րառ­վում են հոս­ քաջ­րե­րի և նավ­թամ­թեր­քից հո­ղի մաքր­ման հա­մար: Ջեր­մա­յին մշա­կու­մը (անկ­րակ) կա­տա­րում են թա­փոն­ նե­րի ծա­վա­լի կրճատ­ման, վնա­սա­զերծ­ման, ինչ­պես նաև ար­ժե­քա­վոր ար­տադ­րանք ստա­նա­լու հա­մար: Այդ խմբին են պատ­կա­նում` հե­ղու­կի թթվե­ցու­մը, տա­րա­սեռ կա­տա­լի­զը, գա­զա­վո­րու­մը, պի­րո­լի­զը:

Գյուղատնտեսական թափոնների կայուն կառավարում

ՄԱՍ 2

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԹԱՓՈՆՆԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ ՎԵՐԱՄՇԱԿՄԱՆ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐԸ

Հար­ցեր մտո­րե­լու հա­մար • Ո­րո՞նք են հան­դի­սա­նում գյու­ղատն­տե­սա­կան թա­փոններ։ • Ի՞նչ խնդիր­նե­ր է լու­ծում թա­փոնն­երի օգ­տա­հա­նու­մը գյու­ ղատն­տե­սութ­յան մեջ։ • Գ­յու­ղատն­տե­սական թա­փոնն­երի մշակ­ման ի՞նչ տե­ղա­յին տեխ­նո­լո­գիա­ներ կան։

Ա. Գ­ՅՈՒ­ՂԱՏՆ­ՏԵ­ՍԱ­ԿԱՆ ԹԱ­ՓՈՆ­ՆԵՐ

Գ­յու­ղատն­տե­սա­կան ար­տադ­րութ­յան ո­լորտ­ից գո­յա­ցած բո­լոր նյու­թե­րը՝ բու­սա­կան և կեն­դա­նա­կան ար­տադ­րան­քի, ար­տադ­րա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րում օգ­տա­գործ­ված մի­ջոց­ նե­րի մնա­ցորդ­նե­րի տես­քով, ան­վա­նում են գյու­ղատն­տե­սա­ կան թա­փոն­ներ։ Դ­րանք ըստ ծագ­ման խմբա­վոր­վում են բու­սա­կան և կեն­ դա­նա­կան թա­փոն­նե­րի։ 1. Բու­սա­կան թա­փոն­ներ են հա­մար­վում այն ա­մե­նը, ին­ չը մնում է բեր­քի օգ­տա­կար մա­սի արդ­յու­նա­հա­նու­մից հե­տո։ Դ­րանք բա­ժան­վում են հետև­յալ տե­սակ­նե­րի՝

Մաս 2

բու­սա­բու­ծա­կան (բույ­սե­րի ցո­ղուն­ներ, ծղոտ, տերև­ներ և­ այլն). վե­րամ­շա­կող արդ­յու­նա­բե­րութ­յան (կեղև, պա­տիճ, մղեղ և­ այլն): 2. Ա­նաս­նա­բու­ծական կամ կեն­դա­նա­կան թա­փոն­նե­ րի խմբին են դաս­վում՝ գո­մաղ­բը, թռչնաղ­բը, ինչ­պես նաև տոր­ֆը, ծղո­տը և­այլ նյու­թեր, ո­րոնք օգ­տա­գործ­վել են որ­պես ցամ­քար: Գ­յու­ղատն­տե­սա­կան թա­փոն­նե­րը՝ որ­պես օր­գա­նա­կան նյութ, պա­րու­նա­կում են մե­ծա­քա­նակ սննդա­տար­րեր, ո­րոնք բույ­սերն օ­տա­րել են հո­ղից՝ աղ­քա­տաց­նե­լով այն, և, հետ­ևա­ բար, մար­դը պար­տա­վոր է դրանք ի վեր­ջո հո­ղին վե­րա­դարձ­ նել։ Սա­կայն մինչ այդ, այդ թա­փոն­նե­րին պետք է առնչ­վել խե­լա­միտ ու հա­վա­սա­րակշռ­ված մո­տե­ցում­նե­րով։ Բանն այն է, որ գյու­ղատն­տե­սա­կան ար­տադ­րութ­յան ո­լոր­ տում գո­յա­ցող թա­փոն­նե­րը միշտ չէ, որ կա­րող են օգ­տա­ գործ­վել որ­պես օր­գա­նա­կան պա­րար­տան­յութ, կեն­դա­նի­նե­րի կեր, նույ­նիսկ՝ կեն­սա­վա­ռե­լիք: Պես­տի­ցիդ­նե­րով և­այլ վտան­ գա­վոր նյու­թե­րով՝ հո­ղի ու դրա մի­ջո­ցով բու­սա­զանգ­վա­ծի աղ­տոտ­վա­ծութ­յան պատ­ճա­ռով դրանց մեծ մա­սը վտանգ է ներ­կա­յաց­նում մարդ­կանց և շր­ջա­կա մի­ջա­վայ­րի հա­մար: Նույ­նիսկ չօգ­տա­գործ­ված թա­փոն­նե­րը չի կա­րե­լի եր­կար ժա­ մա­նակ պա­հել պա­հեստ­նե­րում կամ ար­տա­նե­տել ոչ պատ­ շաճ վայ­րե­րում։ Հո­ղե­րի ոչ պատ­շաճ մշա­կու­մը, թու­նա­քի­մի­կատ­նե­րի և հան­քա­յին պա­րար­տան­յու­թե­րի ա­նարդ­յու­նա­վետ օգ­տա­գոր­ ծու­մը հան­գեց­նում են գյու­ղատն­տե­սա­կան թա­փոն­նե­րի աղ­

Գյուղատնտեսական թափոնների կայուն կառավարում

տոտ­ման։ Նույն­պի­սի բա­ցա­սա­կան ազ­դե­ցութ­յուն են գոր­ծում տրանս­պոր­տա­յին և­ արդ­յու­նա­բե­րա­կան աղ­տոտ­վա­ծութ­յու­ նը, հո­ղի նկատ­մամբ սպա­ռո­ղա­կան վե­րա­բեր­մուն­քը: Ա­նաս­նա­բու­ծութ­յան թա­փոն­ներն ինք­նին վնա­սա­կար ու վտան­գա­վոր ազ­դե­ցութ­յուն ու­նեն շրջա­կա մի­ջա­վայ­րում՝ քի­ միա­կան վնա­սա­կար միա­ցութ­յուն­նե­րի և ախտածին ման­րէ­ նե­րի ար­տա­նետ­մամբ։ Ա­ռանձ­նա­կի վտան­գա­վոր են խո­զե­րի թարմ գո­մաղ­բը և թռչ­նաղ­բը, ո­րոնք նույ­նիսկ փակ պա­հես­ տա­րան­նե­րում պա­հե­լու դեպ­քում կեն­սա­քի­միա­կան փո­խա­ կերպ­ման են են­թարկ­վում՝ ա­ռա­ջաց­նե­լով վնա­սա­կար նյու­ թեր՝ ա­մին­ներ, ա­մո­նիակ, նիտ­րատ­ներ և­ այլն։ Իսկ գո­մաղ­ բի և գո­մաղ­բա­հե­ղու­կի՝ ջրա­յին ա­վա­զան­ներ թա­փան­ցե­լու դեպ­քում դրանք պատ­ճառ են դառ­նում ջրի «ծաղկ­ման» և­այլ վտան­գա­վոր եր­ևույթ­նե­րի, փո­խում են ջրի քի­միա­կան հատ­ կութ­յուն­նե­րը: Այս նկա­տա­ռու­մով, ար­գել­վում է նույ­նիսկ գո­մաղ­բը լցնել ձյու­նածածկ սա­ռած հո­ղի վրա, քա­նի որ հա­լոց­քի ջրե­րով գո­մաղ­բը կլվաց­վի և կ­հայտն­վի ջրա­յին ա­վա­զան­նե­րում, որ­ տեղ է­կո­լո­գիա­կան էա­կան վնա­սի պատ­ճառ կա­րող է դառ­ նալ։ Իսկ թռչնաղ­բը չի կա­րե­լի տե­ղա­վո­րել բնա­կե­լի շեն­քե­րի և հանգս­տի գո­տի­նե­րի մո­տա­կայ­քում: Տա­րաբ­նույթ և­ ա­նուղ­ղե­լի վնաս են հասց­նում նաև պա­ րար­տան­յու­թե­րի, թու­նա­քի­մի­կատ­նե­րի և գ­յու­ղատն­տե­սա­ կան տեխ­նի­կա­յի ար­տա­նե­տում­նե­րի մնա­ցորդ­նե­րը: Գ­յու­ղատն­տե­սա­կան թա­փոն­նե­րի հան­դեպ ոչ պատ­շաճ մո­տեց­ման, ճիշտ կա­ռա­վար­ման բա­ցա­կա­յութ­յան պայ­ման­ նե­րում ի հայտ են գա­լիս բնա­պահ­պա­նա­կան և­ այլ խնդիր­

Մաս 2

ներ, ո­րոնց հա­մար նաև վար­չա­կան պա­տաս­խա­նատ­վու‑ թ­յուն և տու­գանք են նա­խա­տես­վում։

Բ. Գ­ՅՈՒ­ՂԱՏՆ­ՏԵ­ՍՈՒԹ­ՅԱՆ ԹԱ­ՓՈՆ­ՆԵ­ՐԻ

ՄՇԱԿ­ՄԱՆ ՏԵ­ՂԱ­ՅԻՆ ՏԵԽ­ՆՈ­ԼՈ­ԳԻԱ­ՆԵ­ՐԸ

Գ­յու­ղատն­տե­սա­կան թա­փոն­նե­րի վե­րամ­շա­կում Գ­յու­ղատն­տե­սա­կան թա­փոն­նե­րից կա­րե­լի է ստա­նալ ոչ միայն է­կո­լո­գիա­պես մա­քուր, բար­ձրո­րակ պա­րար­տան­յութ, այլև հե­ղուկ վա­ռե­լիք, այր­վող գա­զեր, ած­խած­նա­յին նյու­թեր։ Ընդ ո­րում, ստաց­վող վա­ռե­լի­քի ո­րա­կը կախ­ված է մշակ­ման տեխ­նո­լո­գիա­յից, կեն­սա­զանգ­վա­ծի բա­ղադ­րութ­յու­նից և­ այլ գոր­ծոն­նե­րից։ Գ­յու­ղատն­տե­սա­կան թա­փոն­նե­րի վե­րամ­շակ­ման ա­ռա­ջա­ դեմ ուղ­ղութ­յուն­նե­րով, ըստ էութ­յան, դրանք են­թա­րկում են երկ­րոր­դա­յին վե­րամ­շակ­ման։ Ա­ռա­ջա­դի­մա­կան վե­րամ­շա­կում են հա­մար­վում՝ կեն­սա­ գա­զա­յին տեխ­նո­լո­գիան, ո­րը թույլ է տա­լիս մե­թան ստա­նալ գյու­ղատն­տե­սա­կան թա­փոն­նե­րից, փոք­րիկ կեն­սա­կա­յանք­ նե­րը, որ­տեղ թա­փոն­նե­րը են­թարկ­վում են ֆեր­մենտ­նե­րի և ման­րէ­նե­րի ազ­դե­ցութ­յա­նը, ին­չը հար­մար է փոքր քա­ նա­կութ­յամբ թա­փոն­նե­րի վե­րամ­շակ­ման հա­մար, ա­նաե­ րոբ և կոմ­պոս­տա­յին մշակ­ման գոր­ծա­րան­նե­րը, ո­րոնց օգ­ տա­կա­րութ­յու­նը սահ­մա­նա­փակ­վում է մեծ տա­րածք­նե­րի և ներ‑ դ­րում­նե­րի պա­հան­ջով, ջար­դիչ-մամ­լիչ­նե­րը, ո­րոնց մի­ջո­ցով թա­փոն­նե­րը ման­րաց­վում և վե­րած­վում են սա­լիկ­

Գյուղատնտեսական թափոնների կայուն կառավարում

նե­րի՝ հե­տա­գա­յում որ­պես հա­մակց­ված կեր կամ վա­ռե­լի­քի բրի­կետ օգ­տա­գոր­ծե­լու հա­մար, այ­րիչ­նե­րի օգ­տա­գոր­ծու­մը՝ ինք­նա­տիպ վա­ռա­րան­ներ, ո­րոնք ամ­բող­ջութ­յամբ այ­րում են թա­փոն­նե­րը և կան­խում գա­զե­րի ար­տա­նե­տու­մը մթնո­լորտ շնոր­հիվ զտիչ հա­մա­կար­գե­րի առ­կա­յութ­յան, իսկ արդ­յուն­ քում ստաց­վում է մո­խիր՝ որ­պես հան­քա­յին պա­րար­տան­յութ։ Վեր­մի­կուլ­տու­րա կեն­սա­տեխ­նո­լո­գիան՝ կեն­սա­հու­մու­սի ար­տադ­րութ­յան հա­մար Ընդ­հա­նուր գծե­րով, կեն­սա­հու­մու­սի ար­տադ­րութ­յան տեխ­նո­լո­գիան հետև­յալ տեսքն ու­նի։ Կեն­դա­նի­նե­րի գո­մաղ­բի, թռչնաղ­բի, ա­նաս­նա­կե­րի և սննդի թա­փոն­նե­րի խառ­նուր­դը տե­ղա­վո­րում են արկ­ղե­րի կամ հա­ տուկ պատ­րաստ­ված կոմ­պոս­տա­հո­րե­րի մեջ: Սննդա­յին

Մաս 2

հիմքի ո­րա­կը բա­րե­լա­վե­լու հա­մար դրան ա­վե­լաց­վում է կրա­ քա­րի և տոր­ֆի խառ­նուրդ` 1 տոն­նա զանգ­վա­ծով են­թա­շեր­ տի հա­մար 20 կգ հա­մա­մաս­նութ­յամբ: Անձր­ևոր­դե­րը հա­վա­սա­րա­չափ բաշ­խում են լցված խառ­ նուր­դի ամ­բողջ մա­կեր­ևույ­թով՝ 1 մ2 են­թա­շեր­տի հա­մար 700-1500 որդ: Արկ­ղե­րը ծածկ­ված են մուգ լու­սաօ­դաան­ թա­փանց թա­ղան­թով, որ­դե­րը պայ­ծառ լույս չեն սի­րում: Շա­րու­նա­կա­կան շրջա­փու­լով կեն­սա­հու­մու­սի ար­տադ­րու‑ թ­յան տեխ­նո­լո­գիան են­թադ­րում է վե­րմիֆեր­մա­յի մշտա­կան խնամք. անձր­ևոր­դե­րով լե­ցուն խառ­նուր­դը պար­բե­րա­բար փխրեց­նել, ինչ պետք է ա­նել զգու­շութ­յամբ՝ որ­դե­րին չվնա­ սե­լու հա­մար։ Որ­դե­րի հա­մար անհ­րա­ժեշտ խո­նավ մի­ջա­ վայր ա­պա­հո­վե­լու հա­մար սննդա­րար են­թա­շեր­տը ջրում են 20-24°C ջեր­մաս­տի­ճա­նի ջրով, ժա­մա­նակ առ ժա­մա­նակ ա­վե­լաց­նում են սննդա­րար են­թա­շեր­տը՝ որ­դե­րին կեն­սա­ պահ սննդով ա­պա­հո­վե­լու հա­մար:

Գյուղատնտեսական թափոնների կայուն կառավարում

Կեն­սա­հու­մու­սի ա­ռանձ­նա­ցու­մը սկսում են այն ժա­մա­նակ, երբ շեր­տում որ­դե­րի խտութ­յու­նը սկսում է գե­րա­զան­ցել թույ­ լատ­րե­լի սահ­ման­նե­րը: Նախ՝ մի քա­նի օ­րով դա­դա­րեց­նում են որ­դե­րին կե­րակ­րել: Այ­նու­հետև սննդա­րար խառ­նուրդ են լցնում վեր­ևում, որ­պես­զի որ­դե­րը տե­ղա­փոխ­վեն դրա մեջ: Մի քա­նի օր անց այդ վե­րին շեր­տը զգու­շութ­յամբ հե­ռաց­նում են (այս ըն­թա­ցա­կար­գը կրկնվում է երեք ան­գամ), իսկ մնա­ցած զանգ­վա­ծը, որն ի­րե­նից ներ­կա­յաց­նում է կեն­սա­հու­մուս, հա­ վա­քում են, փա­թե­թա­վո­րում և­ու­ղար­կում պա­հես­տա­վոր­ման: Անհ­րա­ժեշ­տութ­յան դեպ­քում կա­րե­լի է ստա­նալ կեն­սա­հե­ ղուկ կամ հա­տի­կա­վոր կեն­սա­հու­մուս: Կոմ­պոս­տի (խառ­նաղ­բի) պատ­րաս­տու­մը Կոմ­պոստ պատ­րաս­տե­լու հա­մար յու­րա­քանչ­յուր գյու­ղա­ ցիա­կան տնտե­սութ­յու­նում, բա­կի մի անկ­յու­նում հո­ղի մա­ կեր­ևույ­թին շերտ-շերտ փռում են բու­սա­կան թա­փոն­նե­ր՝ ա­նաս­նա­կե­րի և բու­սա­բու­ծա­կան ար­տադ­րան­քի մնա­ցորդ­ նե­ր, մանր ճյու­ղե­ր, տերև­նե­ր և­այլն։ Կոմ­պոս­տա­կույ­տը պատ­րաս­տե­լիս ա­մե­նասկզ­բում փռում են մանր ճյու­ղե­րը, ա­պա` ցո­ղուն­նե­րը, տերև­նե­րը, բան­ջա­րե­ ղե­նի և մր­գե­րի մնա­ցորդ­նե­րը, առ­կա­յութ­յան դեպ­քում` նաև գո­մաղբ և մո­խիր, հող կամ տորֆ։ Այդ­պի­սի հա­վա­քա­ծուն նույ­նութ­յանբ կրկնում են մի քա­նի շեր­տե­րով, մինչև 1,5 մ­ ընդ­հա­նուր բարձ­րութ­յամբ կույ­տի գո­յա­ցու­մը: Այ­նու­հետև կույ­տը թրջում են գո­մաղ­բա­հե­ղու­կով (կամ կեն­սա­հե­ղու­կով), ծած­կում հո­ղի կամ տոր­ֆի 10-15 սմ հաս­ տութ­յամբ շեր­տով։

Մաս 2

Կոմ­պոս­տա­կույ­տը պար­բե­րա­բար ջրում և խառ­նում են՝ ամ­բողջ ըն­թաց­քում այն պա­հե­լով օ­դա­թա­փանց վի­ճա­կում: Այդ­պի­սով` հո­ղը պա­րար­տաց­նե­լու հա­մար հա­սուն կոմ­պոս­ տը պատ­րաստ կլի­նի ա­մե­նաու­շը 1 տա­րում (բա­րեն­պաստ պայ­ման­նե­րում՝ 3 ա­միսն էլ բա­վա­րար է): Կոմ­պոստ կա­րե­լի է պատ­րաս­տել նաև փայ­տե արկղ­ե­րում։ Կեն­սա­գա­զի ստա­ցում Կեն­սա­գազ ստա­նա­լու հա­մար որ­պես է­ներ­գա­հումք կա­ րող են ծա­ռա­յել ինչ­պես գո­մաղ­բը, թռչնաղ­բը, այն­պես էլ բու­ սա­կան թա­փոն­նե­րը՝ փայ­տան­յու­թը, խո­տը, տերև­նե­րը, ինչ­ պես նաև հա­տուկ այդ նպա­տա­կով ա­ճեց­րած մշա­կա­բույ­սե­ րը (ե­գիպ­տա­ցո­րեն, շա­քա­րե­ղեգ, շա­քա­րի ճակն­դե­ղ և­ այլն): Արդ­յուն­քում ստաց­վում են ջեր­մութ­յուն, է­լեկտ­րաէ­ներ­գիա, տաք ջուր, կեն­սա­գազ` մե­թան և ջ­րա­ծին, ինչ­պես նաև հե­ ղուկ կեն­սա­վա­ռե­լիք՝ է­թա­նոլ (սպիրտ), մե­թա­նոլ և կեն­սա­դի­ զել, ո­րոնք մի շարք երկր­նե­րում օգ­տա­գործ­վում են ներ­քին այր­ման շար­ժիչ­նե­րի հա­մար որ­պես վա­ռե­լիք: Ա­ռան­ձին գյու­ղա­ցիա­կան տնտե­սութ­յու­նում ոչ մեծ ներ‑ դ­րում­նե­րով հնա­րա­վոր է կազ­մա­կեր­պել գո­մաղ­բից կեն­սա­ գա­զի ստաց­ման պար­զա­գույն ար­տադ­րութ­յուն։ Դ­րա հա­ մար անհրաժեշտ են 200 լ ծա­վա­լով տա­կառ­ներ (մե­տա­ղա­ կան կամ պլաս­մա­սսայե), ո­րոնց մեջ լցնում են ջրի­կաց­ված գո­մաղ­բը։ Տա­կառ­նե­րի շուրջն ա­պա­հո­վում են նվա­զա­գույն անհ­րա­ժեշտ ջեր­մաս­տի­ճան, ո­րի պայ­ման­նե­րում մե­թա­նա­ յին խմոր­ման շնոր­հիվ ան­ջատ­վում է մե­թա­նի և­ այլ գա­զե­րի խառ­նուրդ՝ կեն­սա­գազ ան­վամբ։ Այն հա­վաք­վում է մե­տա­ղա­

Գյուղատնտեսական թափոնների կայուն կառավարում

կան ցիս­տե­ռնի մեջ և­օգ­տա­գործ­վում որ­պես վա­ռե­լիք։ Կեն­սա­գա­զի ստա­ցու­մը կար­ևոր մի­ջո­ցա­ռում է է­ներ­գիա­ յի նոր աղբ­յուր­նե­րի օգ­տա­գործ­ման ո­լոր­տում, ո­րով կա­րե­լի է խնա­յել վա­ռե­լի­քաէ­ներ­գե­տիկ ռե­սուրս­նե­րը, իսկ բնա­պահ­ պա­նա­կան ա­ռու­մով այն ա­ռա­ջա­դեմ և խե­լա­միտ քայլ է:

Գ. ԹԱ­ՓՈՆՆ­ՐԻ ՕԳ­ՏԱ­ՀԱՆ­ՄԱՆ ԱՐԴ­ՅՈՒՆ­ՔԸ

ԳՅՈՒ­ՂԱՏՆ­ՏԵ­ՍՈՒԹ­ՅԱՆ ՄԵՋ

ԿԵՆ­ՑԱ­ՂԱ­ՅԻՆ ՊԻՆԴ ԹԱ­ՓՈՆ­ՆԵ­ՐԻ

ԿԵՆ­ՍԱ­ՋԵՐ­ՄԱ­ՅԻՆ ԿՈՄ­ՊՈՍ­ՏԱ­ՑՈՒՄ

Կեն­ցա­ղա­յին թա­փոն­նե­րի պա­րու­նա­կած օր­գա­նա­կան բա­ ղադ­րիչ­ներն ա­ռանձ­նա­հա­տուկ մո­տե­ցում են պա­հան­ջում։ Դա կոմ­պոս­տա­ցումն է, ո­րի հիմ­նա­կան նպա­տա­կը կեն­ցա­ ղա­յին պինդ թա­փոն­նե­րի վնա­սա­զերծ­ման ճա­նա­պար­հով օր­ գա­նա­կան պա­րար­տան­յու­թի կամ կեն­սա­գա­զի ստա­ցումն է: Հիմ­նա­կան մե­թո­դը հա­մար­վում է օր­գա­նա­կան թա­փոն­նե­ րի կեն­սա­բա­նա­կան քայ­քա­յու­մը` թա­փո­նում առ­կա ման­րէ­ նե­րի կեն­սա­գոր­ծու­նեութ­յան շնոր­հիվ: Թթ­ված­նի օգ­տա­գործ­ ման ա­ռու­մով տար­բե­րում են կոմ­պոս­տաց­ման եր­կու ձևեր` ա­նօդ (ա­ռանց թթված­նի) և­օ­դա­յին (թթված­նի առ­կա­յությամբ), ո­րոն­ցից նա­խընտ­րե­լի է օ­դա­յի­նը: Ա­նօդ կոմ­պոս­տա­ցու­մը հան­դի­սա­նում է ցածր` 350С ջեր­ մաս­տի­ճա­նա­յին տեխ­նո­լո­գիա, որն ըն­թա­նում է ոչ մեծ ա­րա­ գութ­յամբ: Օ­դա­յին կոմ­պոս­տա­ցումն ա­ռա­վել ա­րագ է ըն­թա­նում բարձր` 45-650 С ջեր­մաս­տի­ճա­նում (ջեր­մա­հակ կոմ­պոս­տա­ ցում` ջեր­մա­հակ բակ­տե­րիա­նե­րի մի­ջո­ցով) և­ ան­հոտ տեխ­

Մաս 2

նո­լո­գիա: Կոմ­պոս­տաց­ման արդ­յուն­քում օր­գա­նա­կան նյու­թերն օք­ սի­դա­նում են` մինչև СО2 և Н2О, ան­ջատ­վում է ջեր­մա­քա­նակ,

իսկ կոմ­պոս­տը վնա­սա­զերծ­վում է, ո­րի մեջ ե­ղած տար­բեր մի­ջատ­նե­րի թրթուրներն ու ձվե­րը, ախտածին ման­րէ­նե­րը ոչն­չա­նում են: Կոմ­պոս­տա­ցու­մը կա­տար­վում է գոր­ծա­րա­նա­յին պայ­ման­ նե­րում, ո­րի հա­մար թա­փո­նը նա­խա­պես ման­րաց­նում են, ա­պա լցնում 4 մ տ­րա­մագ­ծով և 60 մ­եր­կա­րութ­յամբ պտտվող կեն­սա­ջեր­մա­յին թմբու­կի մեջ, 2/3 օգ­տա­կար ծա­վա­լով: Թթ­ ված­նի մուտքն ա­պա­հով­վում է 600С տաք օ­դով, 0,2-0,6 խմ/կգ հաշ­վով: Թա­փո­նը թմբու­կի մեջ մնում է 2-3 օր, ո­րի ըն­թաց­ քում թմբու­կը կա­տա­րում է 2000 պտույտ: Թմ­բու­կում մե­խա­նի­կա­կան ման­րաց­ման հետ մեկ­տեղ ըն­ թա­նում են կեն­սա­քի­միա­կան ակ­տիվ գոր­ծըն­թաց­ներ, ո­րի արդ­յուն­քում կոմ­պոս­տան­յու­թը ինք­նա­տա­քաց­ման է են­ թարկ­վում: Տեխ­նո­լո­գիա­կան գոր­ծըն­թա­ցի վերջ­նարդ­յուն­քը կոմ­ պոստն է՝ որ­պես է­կո­լո­գիա­պես մա­քուր օր­գա­նա­կան պա­ րար­տան­յութ, ինչ­պես նաև կեն­սա­վա­ռե­լիք, ո­րը կա­րող է օգ­ տա­գործ­վել ջեր­մո­ցա­յին պայ­ման­նե­րում:

Գյուղատնտեսական թափոնների կայուն կառավարում

ՔՈՒԻԶԻ

ՊԱՏԱՍԽԱՆՆԵՐԸ

հարց 1

ա

հարց 7

բ

հարց 2

ա, բ, գ

հարց 8

ա, բ, գ

հարց 3

բ

հարց 9

ա

հարց 4

ա, բ, գ

հարց 10

ա

հարց 5

բ

հարց 11

գ

հարց 6

ա

հարց 12

բ

ՔՈՒԻԶԻ պատասխանները

ԷՔՍԿՈՒՐՍ

Ի՞ՆՉ Է ՊԱՐԵՆԱՅԻՆ ԹԱՓՈՆԸ ԵՎ

ԻՆՉՈ՞Ւ ՆՎԱԶԵՑՆԵԼ ԱՅՆ

Պարենային թափոնը բնորոշում է պարեն արտադրողների, (վերա)վաճառողների, պարենի հետ կապված ծառայություններ մատուցողների (օրինակ՝ սննդի կետեր, ռեստորաններ) և սպառողների որոշումների ու գործելակերպի հետևանքով պարենային մթերքի քանակական և որակական նվազումը: Պարենային թափոնն առաջանում է տարբեր պատճառներով. • Թարմ պարենային մթերքը, որն իր ձևով, չափերով կամ

•

•

գույնով չի համապատասխանում արտադրության և սպառողի պահանջներին՝ առանձնացվում է որպես թափոն. օգտագործման պիտանելիության սահմանված ժամկետին մոտ կամ ժամկետանց պարենային մթերքը սպառողների կամ (վերա)վաճառողների կողմից տեսակավորվում է որպես թափոն. մեծ քանակությամբ պարենային մթերքներ հաճախ չեն օգտագործվում սննդի կետերում, ռեստորաններում կամ տնային պայմաններում և տեսակավորվում են

Գյուղատնտեսական թափոնների կայուն կառավարում

որպես (կենցաղային) թափոն: Բնության համաշխարհային հիմնադրամի (WWF) 2021 թ. տվյալների*1 համաձայն՝ ամբողջ աշխարհում 1,2 մլրդ տոննա պարենային մթերք թափոնի է վերածվում կամ կորչում է գյուղատնտեսական արտադրության փուլում: Ընդ որում, ընդհանուր արտադրված մթերքի շուրջ 40%-ը թափոնի է վերածվում նախքան սպառողին հասնելը, այսինքն՝ արտադրության և դրան հաջորդող հետբերքահավաքային փուլերում: Հետաքրքրական է, որ այդ թափոնների 58%-ը գոյանում է աշխարհի միջին և բարձր եկամուտներ ունեցող երկրներում, չնայած դրանք բնորոշվում են լավ ենթակառուցվածքներով, արտադրական գործընթացի բարձր մեքենայացմամբ և առաջատար գյուղատնտեսական տեխնոլոգիաներով: Բանն այն է, որ մի շարք գործոնների շարքում այստեղ թափոնների գոյացման պատճառ են հանդիսանում պարենային մթերքի գերարտադրությունը և շուկաների (գեր)հագեցվածությունը: Ամբողջ աշխարհում գյուղատնտեսական հողերի շուրջ 28%-ից ստացվող պարենային մթերքն ուղղակի թափոնի է վերածվում, այն դեպքում, երբ մեր օրերում դեռևս ավելի քան 811 մլն մարդ ամեն օր սոված է մնում: Պարենային թափոնների կրճատումը նպաստում է հողերի ու ջրային ռեսուրսների արդյունավետ կառավարմանը և դրական ազդեցություն ունի կլիմայի փոփոխության աճող ազդեցության ու ռիսկերի նվազեցման, ինչպես նաև մարդու կյանքի որակի վրա: * https://wwfeu.awsassets.panda.org/downloads/driven_to_waste___the_global_impact_of_food_loss_and_ waste_on_farms.pdf

ԷՔՍԿՈւՐՍ

ՊԱՐԵՆԱՅԻՆ

ԹԱՓՈՆՆԵՐԻ ՆՎԱԶԵՑՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՈՒ Է ՄԵԶՆԻՑ

ՅՈՒՐԱՔԱՆՉՅՈՒՐԸ

Գյուղատնտեսական թափոնների կայուն կառավարում

Ձեռնարկը նախատեսված է ագրարային ոլորտի ուսանողների և գյուղատնտեսությամբ զբաղվողների համար։ Այն կօգնի ընթերցողին լրացնելու հմտությունները՝ գյուղատնտեսական թափոնների վերաօգտագործման տեխնոլոգիաների կիրառման գործում, որպես շրջակա միջավայրի պահպանման և գյուղատնտեսության կարողությունների զարգացման հնարավորություն: Ձեռնարկը կազմվել է ժամանակակից աշխարհում այդ ուղղությամբ առկա հիմնական մոտեցումների, միջոցների ու միջոցառումների նկատառումներով՝ հիմքում ունենալով Հայաստանի պայմաններում դրանց ներդրման և կիրառման հնարավորությունները:

Երևան 2021