Գյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպումը

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ

Հ

ԵՐԵՎԱՆ

ՀՏԴ 631.1 ԳՄԴ

465.9

Գ

(2)

Աշխատանթըհավանության է արժանացելՀԳԱ գիտականխորհրդի կողմից (09.04.2004թ.,արձանագրություն թիվ 11) Աշխատանքըպատրաստվելէ տպագրության ՀՀ գյուղատնտեսական գիտություններիակադեմիայիթղթակից անդամ,պրոֆեսոր Գ.Վ. Դավթյանիընդհանուրղեկավարությամբ ն խմբագրությամբ

Հեղինակայինկոլեկտիվ. պրոֆեսորներԳ.Դավթյան, Լ.Մարգարյանը, դոցենտներՎ.Աբգարյան, Վ.Գրիգորյան, Հ.Ջավադյան, Ռ.Սիմոնյան, Մ.Դանիելյան,Ա.Հայկյան:

Գ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ:

Ռաումնական ձեռնարկ ագրոպարենային ոլորտի տնտեսագիտական, ագրոնոմիականու ճարտարագիտական մասնագիտությունների ուսանողների համար: /Գ. Դավթյան, Լ. Մարգարյան,Վ. Աբգարյան ն ուրիշներ Եր.: Հայկական գյուղատնտեսական աաաաանացոնւվ -

եւ

Ուսումնական ձեռնարկում շարադրված են գյուղատնտեսականարտադրության կազմակերպմանօրինաչափություններնու սկզբունքները, տընտեսավարման տարբեր ձների կազմակերպատնտեսական հիմունքները, դրանց ռեսուրսայիններուժիձեավորումը ն արդյունավետ օգտագործումը, առանձին ճյուղերի ռացիոնալ կազմակերպման, արտադրանքի պահպանման, վերամշակման ու իրացման հիմնախնդիրները: Հատուկ արադրություն Է դարձված խորհրդատվականու տեղեկատվական ՄԻԿ ո Գարգացոանը ՆԱ

ՐՆ

թ. 0173(01)2004 04 կ

ԳՄԴ

Օ Հայկականգյուղատնտեսական ակադեմիա,2004 թ.

4:65.9(2)41 ԹԻ"

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

|

Գյուղատնտեսությունը տնտեսության նյութական բարիքների արտադրության կարնորագույն ճյուղերից մեկն է, որը երկրի բնակչությանն ապահովում է բարձրորակ սննդամթերքով,իսկ թեթն ու սննդի արդյունաբերությանը` հումքով: Գյուղատնտեսությունը ոչ միայն ագրոարդյունաբերական համալիրի, այլն ամբողջ տնտեսության առավել բարդ ու աշխատատար ճյուղն է ն պահանջում է ներկայիս պահանջներինհամապատասխան արդյունավետ կազմակերպում: Գյուղատնտեսությունը վճռական դեր ունի Հայաստանի սոցիալտնտեսական իրավիճակիբարելավման ն պարենային անվտանգությանապահովմանգործում: Դրանով է բացատրվում այն հանգամանքը, որ այդ կարնոր ճյուղում առաջինը սկսվեցին բարեփոխումները: Նախկին կոլտնտեսությունների ու խորհտնտեսություններիհենքի վրա կազմակերպվեցինտարբեր կազմակերպաիրավականկարգավիճակ ունեցող ձեռնարկություններ, հիմնականում գյուղացիական ու գյուղացիական կոլեկտիվտնտեսություններ": Գյուղում ձնավորվեցին նոր արտադրական հարաբերություններ: Սպասվում էր, որ գյուղատնտեսական ձեռնարկությունները, ստանալով լրիվ ազատ գործելու իրավունք ն տնտեսական ինքնուրույնություն, օգտագործելովշուկայի օրենքները ձեռք կբերեն արդյունքային բարձր ցուէ դա տեղի ցանիշներ: Սակայն չունեցավ: փորձիցկարելի Արտերկրների

մանա ձեռ շատ օրինակներ, որ ձեռնարկությունների վ չի պայ բերել ՝

ՀԳս

ակկի

162ԲԱՆ ոթվ ՇՇՀաթ Փո.տարապաոմ

ռեսուրսային

:

'

1ՏՅԻՎ 9994 1-915-9-4

վորված ներուժի

շահութաբերությունը, այլե առկա պայմաններով, ապահովվածությամբ, դրանցարդյունավետօգտագործմամբ: Անցումային փուլում տեղի ունեցած գործընթացները օբյեկտիվորեն հանգեցրին երկրի ամբողջ տնտեսության,այդ թվում գյուղատնտեսության, տնտեսական վիճակի վատթարացմանը, որի բարելավումը երկար ժամանակ է պահանջում: Հանրապետությունումսոցիալտնտեսական դժվարությունների աստիճանաբարհաղթահարումըպայմաններ ստեղծեց, մշակել որոշակի քալ

ն հետագայում «Ձեռնարկություն» հասկացության տակ նկատի Այստեղ

են

առնվում տնտեսավարմանտարբեր սուբյեկտները լ

ղաքականություն ն գործնական միջոցառումներ իրականացնել գյուղատնտեսությունը ծանր վիճակից դուրս բերելու համար: Նոր պայմաններին համապատասխան ընդունվեցին մի շարք օրենքներ, մշակվեցին ու գործողության մեջ դրվեցին տնտեսական հարաբերություններըկարգավորող մեխանիզմներ, զգալիորեն աճեց կապիտալ ներդրումների ընդհանուր ծավալը, մեծացան պետական բյուջեից կատարվող հատկացումները,վերագործարկվեցին ու զարգացում ստացան գյուղատնտեսական հումք վերամշակող ձեռնարկությունները ն այլն, որոնց շնորհիվ զարգացման միտումներ ձեռք բերեց գյուղատնտեսական արտադրությունը: Գյուղատնտեսական արտադրանքի ավելացման ն տնտեսական արդյունավետության բարձրացման համար անհրաժեշտ է յուրաքանչյուր ձեռնարկությունում մշակել հեռանկարային արտադրական ծրագիր, հիմնավորել արտադրության ու կառավարման կառուցվածքը, տնտեսության վարման համակարգը,ստեղծել անհրաժեշտ ռեսուրսներ, որոշել ներտնտեսային հարաբերությունների ձները, կիրառել պլանավորման, հաշվառման ու վերահսկողության արդյունավետ համակարգ, խրախուսել բարձր արտադրողականությանաշխատանքը, աշխատողների համար ստեղծել բարենպաստսոցիալական պայմաններ: Արտադրության արդյունավետ կազմակերպման սկզբունքների, մեթոդների ու ձների մշակման գործում կարնոր դեր է պատկանում գիտությանը: Գյուղատնտեսական գիտությունը ելնելով համապատասխանբնագավառի նորագույն նվաճումներից, մեծ չափով օգտագործելով հայրենական ն արտերկըներիփորձը որոշում է զարգացմանհեռանկարները: Արտադրությանմեջ գիտության նվաճումների իրականացումը հանդիսանում է ձեռնարկություններիմասնագետների,ղեկավար աշխատողնեըրին կառավարման մարմինների կարեոր խնդիրներիցմեկը: Գյուղատնտեսության մասնագետը ն, հատկապես տնտեսագետը պետք է լավ իմանա ոլորտի արտադրության զարգացման օրինաչափությունները, ձեռնարկության արտադրական ու կազմակերպականկառուցվածքի հիմնավորման գիտական մեթոդները, տնտեսության վարման համակարգերը,տնտեսավարման ձների կազմակերպատնտեսականհիմունքները, աշխատանքի ռացիոնալ կազմակերպմանսկզբունքները ն մեթոդնեըը, աշխատանքի խթանման ձները, ինտենսիվ տեխնոլոգիաները, ռեսուրսային ներուժի ձնավորման ու արդյունավետ օգտագործմանկազմակերպման հիմնահարցերը:Ժամանակակիցմասնագետըպայմաններում պետք է տիրապետիձեռներեցիորակական հատկանիշներին,կանխատեսիշուկայի իրադրությանփոփոխությունները,ճիշտ կողմնորոշվի արտադրատնտեսական բարդ իրավիճակներումն կարողանա ընդունել հիմնավորվածկազ4

գիտելիքներ պետք է ունենան ճան բավարար Տնտեսագիտական Առանձին ճյուղերի, արտադրական տեխնոլոգմասնագետները: գործընթաց-ների կազմակերպման ժամանակ կանոր է հաշվի առնել կազմակերպական որոշումների տարբերակների տեխնոլոգիական ու տնտեսական արդյու-նավետությունըն ժամանակին մտցնել անհրաժեշտ ճշգրտումներ:Այսօր-վա մասնագետներից պահանջվումէ, որպեսզի նրանք ունենան գյուղա-տնտեսականարտադրությանմասին խորը գիտելիքներ, մոտեցում, աշխատանքումհանդես բերեն ստեղծագործական նախաձեռնություն, նորի փնտրտուք, ձեռներեցություն ն կոլեկտիվի

աշխատանքիկազմակերպմանունակություններ: Տնտեսագիտականգիտելիքների իմացությունը հանես է գալիս որպես կառավարման կատարելագործման,տնտեսավարման առաջադիմաու կան ձների կիրառման, ձեռնարկատիրականգործունեության, փոքր նաու ակտիվության մարդկանց միջին բիզնեսի զարգացման, գործարար խաձեռնությանբարձրացման ն տարբեր ժամկետների համար մշակված սոցիալտնտեսականզարգացման պլանների իրականացման կարնորագույն պայման:

|

|

|

|

լ

«Գյուղատնտեսական արտադրությանկազմակերպում»ուսումնական ձեռնարկի ճպատակնէ պատրաստել այդպիսի մասնագետներ: Ձեռնարկը գրված է ՀԳԱի տնտեսագիտական ֆակուլտետի մեթոարտադական խորհուրդի կողմից երաշխավորված«Գյուղատնտեսական տճւտեարտադրության առարկայիԱգրարային դրության կազմակերպում» մասսագիտություն ու կառավարում մասնագիտությանդիպլոմավորված համապատասխան: ճագետներիպատրաստմանհամար ծրագրին Ուսումնական ձեռնարկը պատրաստելէ Հայկական գյուղատնտեսական ակադեմիայի «Ագրոբիզնեսիկառավարման» ամբիոնի հեղինակային կոլեկտիվը: Առանձին գլուխները ն հատվածները շարադրել են` 23ն Պրոֆեսոր Գ.Դավթյան՝ Ներածություն, գլուխներ 1, 5, 8, 9, 13, 6 (6-1, 6-2, 6-3, 6-5, 6-6 հատվածները), ՊրոֆեսորԼ.Մարգարյան՝ գլուխներ 12,14, թեկնածուներ,դոցենտներ Տնտեսագիտության Վ.Գ.Գրիգորյան` գլուխներ 2, 7, 6 (6-4, 6-7, 6-8, 6-9 հատվածները), 24 (24-4, 24-7, 24-8 հատվածները), 25 (25-1, 25-2 հատվածները), Հ.Ս.Ջավադյան` գլուխներ 3, 4, 24 (24-1, 24-2, 24-3, 24-5, 24-6 հատվածները),25 (25-3, 25-4, 25-5 հատվածները), Վ.Հ.Աբգարյան՝ գլուխներ 10, 13,

Ռ.Հ.Սիմոնյան՝ գլուխներ 15, 16,26, . Ս.ԱԴանիելյան`՝ գլուխներ 11, 17, 18, ԱՏ

զոփմներ 18.20.21. այկյան:

ԲԱԺԻՆ

ԳԱՈՐոմա

ցույց

'

ԳԻՏԱԿԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

82.

Ուսումնական ձեռնարկի հրատարակման նախապատրաստմանը տված օգնությանհամար շնորհակալությունենք հայտնում տնտեսագիտության թեկնածու Հենրիկ Մկրտչյանին: Ձեռնարկի համակարգչային շարվածքը ն էջադրումը կատարել են Մարինե Հովհաննիսյանը,Հայկանուշ Հովհաննիսյանըն Նայիրա Հարությունյանը: Հեղինակայինկոլեկտիվը շնորհակալությամբկնդունի ուսումնական ձեռնարկի վերաբերյալ դիտողություններըն ցանկություններըձեռնարկի վերահրատարակման ժամանակ հաշվի առնելու համար:

1 ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ

ԳՈՒ

ՄԱՏԵ

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

ԱԱԱԻ"ԱՆՐ

(134

ԴԱՍԱԵՏՅԵՆ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ԱՌԱՐԿԱՆ,

ԵՎ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

|

Լ.1.

Հասկացությունգյուղատնտեսականարտադրությանկազմակերպմանմասին, դրա առանձնահատկությունները:

Արտադրությունըէկոնոմիկայի նյութական հիմքն է: Էկոնոմիկան ծագում ն զարգանումէ արտադրությունից: Օրինաչափ ն տրամաբանական է, երբ «Գյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպում»գիտությունը ուսումնասիրությունըսկսում է արտադրությունից: Արտադրությունը մարդկանց միատեղ գործունեությունն է, որի միջոցով նրանք բավարարում են իրենց պահանջմունքները: Բնությունը պատրաստի վիճակով մարդուն չի տալիս համապատասխանբարիքներ, դրանք պետք է արտադրել: Ահա թե ինչու արտադրություննօբյեկտիվ անհրաժեշտություն է: Արտադրությունը, մարդկային հասարակության գոյատնման ն զարգացման հիմքն է: Այստեղ բացառիկ դեր ու նշանակություն ունի գյուղատնտեսական արտադրությունը,որը մարդկանցտալիս է պարենամթերք, իսկ թեթն ու սննդի արդյունաբերությանը` բարձրորակ հումք: Ներկա պայմաններում հանրապետությանգյուղատնտեսությանմեջ է ստեղծվում համախառն ներքին արդյունքի 26,090-ը (2002թ.): Առանձին տարիներին (1998թ.) գյուղատնտեսությանը բաժին է ընկել համախառն ներքին արդյունքի ավելի քան 30074-ը: Նյութական բարիքները ստեղծվում են ձեռնարկություններում, այդ թվում` գյուղացիական (ֆերմերային) ու գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեն կազմակերպաիրավականտարբեր կարգավիճակունեցող սություններում

'

տնտեսավարման սուբյեկտներում: Այստեղ տեղի է ունենում արտադրութմիացում ն իրականացվումէ արտադրանքի յան միջոցների ու աշխատուժի արտադրության գործընթացը:Կարնոր է կոլեկտիվիդերը: ԿՇոլեկտիվը,ձեռնարկության աշխատողների միավորումը, հասարակության սոցիալտնտեսականսկզբնականօղակի ն սոցիալտնտեսական հարաբերություններիգործունեությանոլորտն է:

Արտադրվող արտադրանքի տեսականին ն ծավալները որոշվում է ն ձեռնարկության հիմք ընդունելովառաջարկը, պահանջարկը արտադրական ռեսուրսները: Չափազանց կարնոր է այդ ռեսուրսներիլրիվ ու արդյունավետ կազմակերպումը:

Արտադրության կազմակերպումը` տնտեսավարող սուբյեկտի աշխատողներիհամաձայնեցվածգործունեությանսկզբունքներին մեթոդների միասնությունն է, որը ուղղված է արտադրականռեսուրսներիառավել ռացիոնալ ու արդյունավետ օգտագործմանը, ճպատակ ունենալով ավելացնել արտադրանքի արտադրության ծավալները ն նվազեցնելարտադրանքիմիավորիհաշվով աշխատանքայինու նյութականծախսումները: Գյուղատնտեսականարտադրության ռացիոնալ կազմակերպումը պետք է ներառի հողի, աշխատանքային, տեխնիկական, նյութաարտադրական ու ֆինանսական ռեսուրսների խնայողաբար օգտագործումը ն բարձրորակ արտադրանքի արտադրության ավելացումը: Բարձրորակ ն ցածը ինքնարժեքովարտադրանքիարտադրությունը կարնոր ճախապայման է մրցակցությանը ունենադիմակայելու,շուկայում իր հատվածամասը լու ն հետագայում ընդլայնելու տեսակետից: Գյուղատնտեսականարտադրության կազմակերպումըունի յուրօրինակ կողմեր, որոնք պայմանավորված են բուն գյուղատնտեսության

|

՝

առանձնահատկություններով:

Գյուղատնտեսությանառավել բնորոշ առանձնահատկություններից գլխավորներնեն` Գյուղատնտեսությունը կազմված է մի շարք ճյուղերից, որոնք իրարից տարբերվում են բնական գործոններով,արտադրության տեխնոլոգիայով, անհրաժեշտ մեքենաներիհամակարգով,աշխատանքին աշխատանքային գործընթացներիկազմակերպմամբ:Ամեն մի ճյուղ ունի իր վարման

Հ

համակարգը:

Հողը, գյուղատնտեսականարտադրությանհամար անփոխարինելի արտադրամիջոցէ ն ի տարբերություն մնացած հիմնական արտադրամիջոցների ոչ միայն չի մաշվում այլն ագրոտեխնիկականն կազմակերպատնտեսականմիջոցառումներիկիրառմանշնորհիվ տարեցտարի բարձրանում է նրա բերրիությունը:Ի դեպ, գյուղատնտեսությանմեջ հողը ունի երկակի բնույթ, մի դեպքում արտադրության գլխավոր միջոց է, իսկ մյուս դեպքում` աշխատանքիառարկա: Գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների գործունեության վերջնական ցուցանիշներըկախված են ոչ միայն կազմակերպատնտեսական, այլն տեղի բնական գործոններից (հողի բերրիություն, կլիմա ն այլն), որոնք հաճախ անկառավարելիեն մարդու կողմից: Որպես կանոն անբարե8

)

)

նպաստպայմանները խիստ վնասում են արտադրությանը,իջեցնում են ոչ միայն դրա արդյունավետությունը,այլն առաջարկի ու պահանջարկի միջն ստեղծում են անհավասարակշռվածություն: Գյուղատնտեսությանմեջ աշխատանքային ժամանակաշրջանըչի համընկնում արտադրանքիարտադրության ժամանակաշրջանի հետ (այսինքն այն ժամանակահատվածիհետ, որի ընթացքում ելակետային նյութը վեր է ածվում պատրաստի արտադրանքի):Սեզոնայնության հետնանքով, հատկապեսբուսաբուծության ճյուղերում, տարվա ընթացքում աշխատանքային ռեսուրսներըն գյուղատնտեսականտեխնիկանօգտագործվումեն ոչ համաչափ, կապված արտադրանքի իրացմանհետ, դրամական միջոցները նույնպես ստացվումեն ոչ համաչափ: Բուսաբուծական ն անասնաբուծական ճյուղերում արտադրված ար-տադրանքիմի մասը (սերմացու, տնկանյութ, անասունների մատղաշ ն այլն) հանդիսանումեն ելակետային նյութեր ն ընդգրկվումեն գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության հետագա գործընթացներում,ինչպես նան բնական ձնով հանդես են գալիս որպես արտադրամիջոցներ:Այդ պարագայում բացառիկ կարնոր նշանակություն է ստանում ագրոբիոլոգիական օրինաչափությունների ն բնական գործոններիխելացի ու նպատակաուղղված օգտագործումը: Գյուղատնտեսականարտադրանքըքիչ փոխադրահարմարու շուտ փչացող է, այդ իսկ պատճառով արտադրանքի պահպանման, վերամշակման ն իրացման համար պահանջվում են հատուկ պայմաններ: Ուստի կարնոր նշանակություն է ստանում գյուղատնտեսության ն վերամշակող արդյունաբերականձեռնարկություններիինտեգրացումը: Գյուղատնտեսությանմեջ ձնավորվում է դիֆերենցիալ ռենտա, որը փաստորեն համարվում է հավելյալ եկամուտի աղբյուր ն հողատերը հողի հարկի ձնով մուծում է համայնքի բյուջե: մտնում չի խոշոր մենաշնորհների Գյուղատնտեսություն համակար-գի մեջ, որի պատճառով շարունակաբար գտնվում է տարբեր մրցակից ուժերի, հատկապես, նյութատեխնիկական ապահովման, արտադրական սպասարկման նե վերամշակող ձեռնարկությունների Գյուղացիական ն (կազմակերպություն-ների)|ազդեցության տակ: քանակը որոնց գյուղացիական կոլեկտիվ տն-տեսությունները, գերազանցում է 335 հազարից ի վիճակի չեն ներազդել արտադրանքի գների վրա: Գյուղատնտեսության մեջ արտադրությունըգլխավորապեսկազմակերպվումէ բաց երկնքի տակ, մեծ հողատարածության վրա, որտեղ արտադրության տեխնոլոգիայի ն արտադրանքի տեղափոխման համար պա9

ձեռնարկություններըե նրանց միավորումները Գյուղատնտեսական ն

հանջվում են լրացուցիչ ծախսումներ: Գ.յուղատնտեսության մեջ թեն տարեցտարի ավելանում է հիմնական Ֆֆոնղերի արժեքը, այնուհանդերձ, աշխատանքի ֆոնդազինվածությամբ ցածր Լ արդյունաբերականարտադրության համեմատությամբ: Ցածր է մսն Ֆոնդահագեցվածության մակարդակը: Մինչդեռ հայտնի է, որ գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքի ն արտադրության ռացիոնալ կազմակերպման պայմանները ավելի բարդ են, դժվար ն միաժամանակ

տեխնոլոգիականտեխնիհանդիսանումեն մի շարք տնտեսագիտական, արտադրութն «Գյուղատնտեսական այդ թվում կական գիտությունների, Հայտնի է, օբյեկտը: գիտությանուսումնասիրության յան կազմակերպում»

արտացանկացած արտադրություն,այդ թվում գյուղատնտեսական ն դրությունը, ունի տեխնոլոգիական-տեխնիկական համար ուսումնասիրության տնտեսականկողմեր, որոնցից յուրաքանչյուրի

որ

ճյուղեր: համապատասխան գոյությունունեն գիտության ու տեխնիտեխնոլոգիական արտադրության Գյուղատնտեսական

սեզոնային: Առանձնահատկություններ կան ճան մեքենայական միջոցների ն աշխատանքիառարկաներիօգտագործմանոլորտում: Գյուղատնտեսության վերոհիշյալ ն մի շարք այլ առանձնահատկությունները էական ազդեցություն են թողնում արտադրության կազմակերպման վրա, դրա համար էլ պահանջվում է առավելագույնչափով հաշվի առնել տեղի կլիմայական ու տնտեսական պայմանները, ստեղծագործական մոտեցում ցուցաբերել ինչպես բնական, այնպես էլ տնտեսական

օրենքները կիրառելիս:

անասկական կողմն ուսումնասիրում մի շարք ագրոկենսաբանական, ու տեխնիկական գիտություններ: նաբուժական կողմը հանդիսանում են

է

րացումը:

ու բնությանզարգացման Այս գիտությունըելնելով հասարակության ձեռնարկութէ գյուղատնտեսական

օբյեկտիվ օրենքներիցբացահայտում արտադրությամբ արտադրանքի յունների, ավելի ճիշտ գյուղատնտեսական ունեցող սուբկարգավիճակ զբաղվող տարբեր կազմակերպաիրավական սահմանման, արտառացիոնալ կառուցվածքի յեկտների,արտադրության ն ու մեթոդները սկզբունքներն դրության արդյունավետկազմակերպման հաայն դիտարկելովագրոպարենային վարման օրինաչափությունները, մեջ: փոխներգործության մակարգիմեջ մտնող բոլոր ձեռնարկությունների

ցանիշների այս համակարգը արտացոլում է կառուցվածքային տեղաշարժը ն որակական փոփոխությունը, ինչպես կոնկրետ ճյուղում, այնպես էլ տնտեսության մեջ ամբողջությամբ:

կազմակերպում» արտադրության «Գյուղատնտեսական Այսպիսով, ձեռնարկութօ բյեկտը գյուղատնտեսական ուսումնասիրության գիտության ձեռնարկութ-

ճնե տեղը ղը մյո մյուս գիտությունների համակարգում

րկ

ն

կազմակերպումը յունն է, իսկ առարկան`արտադրության լունոու

Գյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպումը բարդ բազմակողմանիհասարակական-տնտեսականկատեգորիա է: Այդ կատեգորիայի էությունը ն բովանդակությունըճիշտ գիտենալն ունի տեսական ն գործնական կարնոր նշանակություն, թույլ է տալիս օբյեկտիվ գնահատել նրա դերը տնտեսության զարգացման գործում: Արտադրության կազմակերպման մակարդակով մեծապես կանխորոշվում է ձեռնարկության գործունեությանվերջնականարդյունքները:

գիտությունը կազմակերպում արտադրության Գյուղատնտեսական եխնիկայի, տեխնոլոտարրերիտ̀ երեք ուսումնասիրումէ արտադրության

ու

գիտության ռացիոնալ կազմակերպմ արտադրության Գյուղատնտեսական աշխաէ առարկայացած

ու կենդանի հանդիսանում չափանիշը գլխավոր բարձարտադրողականության տանքի տնտեսումը, այսինքնաշխատանքի

|

առարկան

հասարակական-տնտեսական Արտադրության

«Գյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպում»

ուսումնասիրությանառարկան:

Արտադրության կազմակերպման կատարելագործման առանձին ուղղություններիբնութագրմանհամար կարելի է օգտագործել այնպիսի ցուցանիշներ, ինչպիսիք են էներգազինվածություն, ֆոնդազինվածություն, ֆոնդահատույց, ֆոնդատարություն, տնտեսության ապահովվածությունը էներգետիկ ռեսուրսներով, արտադրության մեքենայացման մակարդակը, քիմիացումը, մասնագիտացումը, համակենտրոնացումը, արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցումը, արտադրության շահութաբերությունը ն այլն: Ցու-

1.2.Գիտության իտությ

հասարակակա

«Վ

միասնությունը:Այդ տարրերի միջն կա փոխագիայի ն կազմակերպման իրացումըպահանջումէ կատարեդարձ կապ: Այսպես նոր տեխնոլոգիայի գործընլագործել մեքենաներիհամակարգը, կիրառել աշխատանքային ձեռնոր եղանակներ,համապատասխանեցնել թացների կազմակերպման կազմակերպման ա շխատանքի կառուցվածքը, նարկությանարտադրական կապերը: ձները ն արտադրական

նիկայի վերաբերյալ:

Այդ իսկ պատճառով նախքան արտադրական գործընթացների սկսելն անհրաժեշտ է կատարել հետնյալ քայլերը՝ հստակեցնել նպատակըու խնդիրները, աշխատանքների կատարման համար ձնավորել աշխատանքային

խնդիրներըն 113.Գիտության

կազմակերպում»գիտութարտադրության «Գյուղատնտեսական հանրապետության

կոլեկտիվներ,

որոշել ինքնակառավարմանձեր, մշակել արտադրական առաջադրանքնե,

պայմաններ,

ն

յունն ուսումնասիրումլուծում է այն խնդիրները,որոնք են գյուղանտեսության օրենսդիր ու գործադիր մարմիններիկողմից դրվում առջն նոր խնդիրառջն՝ նրա զարգացմանտարբեր փուլերում:Գիտության բարեկատարված ներ ծառացան հատկապես 1991թ. հետո, երբ գյուղում սեփականաշնորհփոխումների,հողի ն արտադրությանմյուս միջոցների

պայմանագրային

ընտրել աշխատանքի բաժանման ու կոոպերացման ձենը, աշխատողներին զինել արտադրության միջոցներով, մշակել արտադրանքիարտադրության տեխնոլոգիաներ, հիմնավորել աշխատանքի կատարման ն աշխատատեղիռացիոնալ կազ-մակերպմանձներն ու մեթոդները, ընտրել աշխատանքի նյութական խթանման արդյունավետ

համակար-գերը, սահմանել վերահսկողության առաջա-դրանքների ն

համակարգեր,

հարաբերութհետնանքով արմատապեսփոխվեցինարտադրական ձներ: յունները, ձեավորվեցինտնտեսավարմանբազմապիսի ման

ն փորձի Գիտության խնդիրն է ուսումնասիրությունների պրակտիկ օ րինաչահամապատասխան առնելով հիման վրա, հաշվի ընդհանրացման ն գործնական փություններնու սկզբունքներըմշակել գիտականդրույթներ աշխատողառաջարկություններ,դրանով իսկ օգնել գյուղատնտեսության

արտադրական

պայմանագրայինպարտավորությունների

հիմնահարցերը՝ ընտրությունը, գիտականորեն ձների տարբեր կոոպերացիայի կազմակերպումըն զարգացումը,որպես առկա, իրենց հիմնավորված խոշորացման չափերով շատ փոքր, գյուղացիական տնտեսությունների

լուծելու ներին

կատարման նկատմամբ: «Գյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպում»գիտությունը տնտեսագիտական գիտություն է, որի տեսական ու մեթոդոլոգիական են հիմքը կազմում տնտեսագիտության տեսությունը ն գյուղատնտեսության

,

հետնյալ հույժ կարնոր

հիմնականուղիներիցմեկը, ն ֆերմերայինտնտեսությունների դրանց արտադրականստորաբասահմանումը հիմնավորումը, ժանումների օպտիմալչափերի ճյուղերի ռամասնագիտացման, նորովի դիտարկել արտադրության հարցերը, ն համակենտրոնացման ցիոնալ զուգակցման ու արտադրական տարբեր ձների տնտեսավարման

էկոնոմիկան: Գիտությունը սերտորեն

կապված է մի շարք տնտեսագիտական, մասնավորապես աշխատանքի կազմակերպում ն վարձատրություն, հաշվապահականհաշվառում ն աուդիտ, վիճակագրություն, տնտեսական գործունեության վերլուծություն, ֆինանսներ ն վարկ, մաթեմատիկականմոդելավորում, արտադրության կառավարում ն տնտեսագիտական այլ գիտությունների հետ: Գիտությունը սերտորեն կապված է ճան ագրոկենսաբանական,զոոանասնաբուժական ն տեխնիկական գիտությունների հետ, որովհետն գյուղատնտեսությանմեջ արտադրական գործընթացներիկազմակերպումըմշտապես կախված է ցանկացած արտադրանքի արտադրության տեխնոլոգիայից ու կիրառվող տեխնիկայից: Այդպիսի գիտություններից են` բուսաբուծությունը, երկրագործությունը, ագրոքիմիան, բանջարաբուծությունը, խաղողագործությունը, պտղաբուծությունը, անասնաբուծությունը, գյուղատնտեսական մեքենաները ն այլն: Այդ կապը պահանջում է, որ ագրոպարենային ոլորտի տնտեսագետ կադրերը ունենան բավարար գիտելիքներ գյուղատնտեսականմշակաբույսերի մշակության տեխնոլոգիայի ու տեխ-

բովանդակությունը դասընթացի

ն

հիմնավորում, արտադրության պայմաններում շուկայական հարաբերությունների ն պլանավորման նոր մոտեցումներիմշազարգացմանկանխատեսումների տեսակները ն վերակում, քանի որ փոփոխվելեն դրանց սկզբունքները, սահմանում

ռացիոնալկառուցվածքի կազմակերպական

Գ

ու

հսկողությանհամակարգը, համար աշխատուժի վարձատրությանու ճյութական խթանման մշակել նոր երաշխիքներ, հողի արդյունավետօգտագորհողային տարածքի կազմակերպում, կազմակերպում, միջոցառումների ծում, հակաէռոզիոն ն առանձին ճյուղերի վարման նոր պայմաններումտնտեսության է զգում Կատարելագործման կարիք համակարգերի մշակում: :

.

Դ-

բուսաբուծական ն անասնաբուծական արտադրանքի արտադրության. կազմակերպման նոր ձների ու մեթոդների տնտեսականգնահատման մեթոդիկան: Գիտության կարնորագույն խնդիրներից է տնտեսավարող սուբյեկտների համար մշակել արտադրության զարգացման մոդելներ, որոնք լավագույն ձնով կդրսնորվեն շուկայի պայմաններում: Բոլոր դեպքերում, որպես արդյունավետության չափանիշներ պետք է ընդունել արտադրանքիարտադրության աճը, արտադրական ծախսերիտնտեսումը ե սոցիալտնտեսականպայմաններիբարելավումը: հատուկ նշանակություն է ստանում արտադրված արտադրանքի ժամանակին ու շահավետ իրացման հիմնահարցը: Նոր պայմաններում ն կատարելագործման կարիք են զգում արտադրանք արտադրող վերամշակող ձեռնարկություններրի միջե, եղած պայմանագրային

հարաբերությունները,

շուկայական հարաբերությունների պայմաններում դադարել է նյութատեխնիկական միջոցների մատակարարման կենտրոնացված համակարգի գործունեությունը, տնտեսավարող սուբյեկտներն անցել են ինքնաապահով-ման,երնան եկան նյութատեխնիկականապահովման նոր ձներ՝ մեծածախ ու մանրածախ ազատ առնտուր, ապրանքային բորսաներ, աճուրդներ, վարձույթ, լիզինգ ն այլն: Էական փոփոխություններ տեղի ունեցան արտա-դրական սպասարկման ոլորտում: Երնան եկան տրակտորների ու գյուղա-տնտեսական մեքենաների տեխնիկական սպասարկումների ու նորոգում-ների նոր ձներ: զատարելագործվում են ագրոքիմիական, մելիորատիվ, անասնաբուժական, տրանսպորտային, տեղեկատվական, խորհրդատվա-կան ն սպասարկման մյուս ձների կազմակերպումը: Այդ ոլորտներում գի-տության խնդիրը կայանում է

որոշումների կազմա-կերպատնտեսական ձեռնարկատիրական հիմնավորումը,

կարնոր խնդիր է ռեսուրսաապահովվածության մակարդակի ն ձեռնար-կության ռեսուրսային ներուժի արդյունավետ օգտագործման սկզբունքների հիմնավորումը: Ռեսուրսային ներուժը` նախ պետք է համապատասխանի արտադրութան հեռանկարային «զարգացման ծրագրերին ն երկրորդ նշված գործոններից յուրաքանչյուրը օգտագործել առավել արդյունավետ ն արդ-յունքում ապահովել արտադրության աճ ն շահութաբեր գործունեություն: Արտադրությանարդյունավետ կազմակերպմանարդիականխնդիրների ուսումնասիրման ն լուծման ուղիներ գտնելուց բացի գիտությունը, ինչպես տնտեսագիտականմյուս գիտությունները, մեծ դեր ունեն կրթության ոլորտում: Գիտության կարնորագույն խնդիրներից է ագրոպարենային

մասնագետներինզինել տնտեսագիտականանհրաԱյսօր, ավելի քան երբնէ, անհրաժեշտ է, որ գյուղաժեշտ գիտելիքներով: տնտեսության տնտեսագետները կատարելապեստիրապետեն արտաունենան դրության կազմակերպմանու կառավարման արդի մեթոդներին, նորի զգացումը, տեսնեն ինչպես առանձինճյուղերի, այնպես էլ ամբողջ ն տնտեսության էկոնոմիկայի զարգացմանհեռանկարները կարողանան խնդիրներիլուծման առավել արդյունավետուղիները: գտնել գործնական (ագրոնոմ, զոոտեխնիկ, անասնաբույժ, Տեխնոլոգ-մասնագետները ճան ն տնտեսություններիղեկավար աշխատողները ինժեներ այլն), ինչպես գիտելիքլավ պատրաստվածություն, պետք է ունենան տնտեսագիտական ձեռնարկություններն ների անհրաժեշտ պաշար, հատկապես հիմա, երբ

համակարգի `

բոլոր

ու պայինքնաֆինանսավորման աշխատում են ինքնածախսածածկման մաններում: առաջընթացը, արԱյժմ, երբ արագացվումէ գիտատեխնիկական նորի, են մասնագետները, նվաճումները, դրա տադրությանմեջ ներդրվում է գնահատել այն կարողանան առաջ պետք առաջավոր փորձի ներդրումից տեսակետից: Այսպես, օրինակ, հայտնի է, որ կազմակերպատնտեսական քիմիացումը հսկայական դեր ունի գյուղատնտեսագյուղատնտեսության կան մշակաբույսերի բերքատվությանբարձրացմանգործում, բայց քիմիատնտեսապես ցումը, մասնավորապես օգտագործվածպարարտանյութերը, շահավետ կարող են լինել միայն այն դեպքում,երբ պարարտացմանշնորէ հիվ ստացված լրացուցիչ բերքի արժեքը գերազանցում պարարտանյութերի ձեռք բերման ու պարարտացմանհետ կապված ամբողջ ծախսերի զոոտեխնիգումարից:Դրա համար էլ յուրաքանչյուր ագրոտեխնիկական, ու արտադրության միջոցառում կազմակերպական կական, տեխնիկական պայմաններում,մասմեջ ներդնելուհամար, տնտեսության արտադրական

ուսումնասիրվի, ստուգվի ճագետներիկողմից պետք է բազմակողմանիորեն է նպաստումարտաորքանով փորձով, տնտեսապես հիմնավորվի, թե այն բարձրացմանը: դրության արդյունավետության Գիտության նվաճումներին առաջավոր փորձի տնտեսական արդունենայունավետության ապահովմաննշանակությանմասին համոզմունք մշակեն միջոցառումլուց հետո մասնագետներըպետք է մանրամասնորեն

այն ներդնելուհամար: ճեր տնտեսություններում տնտեսաԱյսօրվա մասնագետը պետք է լավ իմանա կառավարման

գիտականմեթոդները,գիտական հետազոտությանմեթոդներըու եղանակկարելի է գրագետու ները, որովհետնմիայն այդ դեպքում գործնականորեն լուծել բարդ ու դժվարինխնդիրները: որակով Ինչպես տնտեսագիտականմյուս գիտությունները,այնպես էլ այս `

՞

ընդհանրացնել նոր երնույթները, մշակել վարման առավել նպատակահարմարեղամակներ, որոնք կապահովեն արտադրանքի արտադրության կայուն աճ ն ռեսուրսային ներուժի արդյունավետ օգտագործում: Անշուշտ անհնար է մշակել առաջարկություններ ն հանձնարարականներ, որոնք ընդունելի լինեն բոլոր ձեռնարկություններին բնճատնտեսական գոտիների համար: Պրակտիկան վկայում է, որ չի կարող լինել միասնականդեղատոմս: Գիտությունը բացահայտում է միայն հիմունքները նուղղություն տալիս գյուղատնտեսական արտադրությանկազմակերպման հիմնահարցերըլուծելու համար: Դասընթացը կազմվածէ 26 թեմայից, որոնք խմբավորվում են հետնյալ բաժիններում` Գյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպման գիտական գիտությունը կոչված է

տնտեսա-

)

|

հիմունքները.

ւ.

Գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների կազմակերպատնտեսական հիմունքները. Գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների ռեսուրսային ներուժի օգտագործմանկազմակերպումը. արտադրության Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում ռացիոնալ կազմակերպմանհիմունքները. Բուսաբուծական ու անասնաբուծական ճյուղերի ն օժանդակ արդյունաբերական արտադրությանկազմակերպումը. Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններիարտադրատնտեսա-կան կապերը ԱՊՀ-ի ոլորտի մյուս ձեռնարկությունների (կազմակեր-պությունների) հետ: Թվարկած բաժինները ն դրանց մեջ ընդգրկվածհիմնահարցերըըստ էության կազմում են կուրսի բովանդակությունը:

1.4.Գիտությանուսումնասիրությանմեթոդներըն եղանակները Բնության ու հասարակության հետազոտման ն ուսումնասիրության միակ գիտական մեթոդը դիալեկտիկական մեթոդն է: Դիալեկտիկան, որպես ճանաչողության ընդհանուր մեթոդաբանություն, կիրառվում է բոլոր բնագավառներում, դրա համար էլ բոլոր գիտությունների համար այն համարվում է գիտականուսումնասիրության համընդհանուրմեթոդ: Առանց դիալեկտիկականմեթոդի հնարավոր չէ գիտականորենլուծել այս կամ այն հարցը: Ուստի «Գյուղատնտեսական արտադրությանկազմակերպում» գիտությունը օգտվամ է դիալեկտիկական մեթոդից: Դիալեկտիկանեղել ն Ք

միջոցը: ճանաչողության միակ ու անփոխարինելիմեթոդաբանական մեթոդի հիման վրա են ուսումնադիալեկտիկական Մատերիալիստական կարեոր հիմնահարցերըդրա զարսիրվում ն լուծվում գյուղատնտեսության գացմանտաբեր փուլերում: կապի մեջ պահանփոխադարձ դրանց ուսումնասիրել Երնույթները առանձին ճյուղերի է արտադրության ջը վերաբերվում գյուղատնտեսական հողատաՕրինակ, ու գործոններիփոխադարձպայմանավորվածությանը: ն աշխաքանակը միջոցների րածությունը, հողի որակը, արտադրության արտաեն արտադրանքի տնտեսության տանքային ռեսուրսները որոշում գործոնայլ չափը հողատեսքերի դրության ծավալը: Գյուղատնտեսական ն ների հետ մեկտեղ, ազդում է տնտեսության զարգացմանուղղության նրա ն ճյուղերի զուգակցմանվրա: Իր հերթին,տնտեսությանմասնագիտացումը հողատեսքերի ճյուղերի զուգակցումը պահանջում է գյուղատնտեսական ցանմշակաբույսերի գյուղատնտեսական հարաբերակցություն, որոշակի ն այլն: Կախվածություն կառուցվածք ո րոշակի քատարածությունների գոյություն ունի ճան արտադրությանծավալի ն տնտեսությանդրամական մուտքերի մեծության միջն: Այսպիսով, տնտեսավարման տարբեր ձներում հարցերը հնարավոր արտադրությանկազմակերպման գյուղատնտեսական կապի ու փոխադարձ է ճիշտ լուծել միայն նրա տարբեր գործոնների հաշվառմանդեպքում: պայմանավորվածության ասում է, որ զարգացԴիալեկտիկայի հիմնական օրենքներիցմեկը վերածվումեն որաման գործընթացում քանակականփոփոխությունները կական փոփոխությունների,իսկ վերջինիս առանձնահատկություններից փոփոխումները է: Հասարակականբոլոր մեկը աստիճանականությունն ն նոր մահացման են աստիճանական տարրերի հին որակի կատարվում տնտեսաորակի տարրերի ծագման ձնով: Ինչպես նշեցինք յուրաքանչյուր կան երնույթ գտնվում է փոխադարձկապի մեջ, որի հետազոտության ն դեդուկցիա: ժամանակ օգտագործումեն երկու եղանակ` հնդուկցիա հետնություն: է` ընդհանուր դեպի մասնավորից շարժն Ինդուկցիան ճտքի

մնում է

ՀՀ

Հ

ՀԶ ՀՑ ՀՏ

երնույթներիցդեպի մասնակի որոշումները: Դեդուկցիան-ընդհանուր

Օգտվելով համընդհանուր գիտական դիալեկտիկայի մեթոդից, համապատասյուրաքանչյուրգիտությունիր առանձնահատկություններին ու խան, ունի հետազոտությանիր մեթոդներն եղանակները: «Գյուղատնտեսականարտադրությանկազմակերպում»գիտության առավել արդիականհիմնահարցերիուսումնասիրությանժամանակ կիրառում են,հետազոտությանայն բոլոր մեթոդներըն եղանակները,որոնք ընդհանուր առմամբ օգտագործվումեն տնտեսագիտությունում: Աբ պուշաւով Հաաա ց -ՔՀ., ՀԳ

ԲԱՐԵԼԻ Ն Ն .

Հաքեաչե.....,

`

«

ձՆ4 Լք»

ավեր

ԼՍ

ԴՄ ԴԿպվոՐ ԿԻՆ ջո

ԵՈ». Հ.

ՆՐ

Կգնամ

| ,

՞-

գտել ուսումնասիրմանհետնյալ մեթոդԱռավել լայն տարածում ները՝ վերլուծության (անալիզ), տնտեսագիտա-վիճակագրական,մենագրության, հաշվարկա-կոնստրուկտիվ, վերացական-տրամաբանական, փորձնականն մաթեմատիկականմոդելավորման: Գիտական իմացության գլխավոր ն առավել տարածված մեթոդնեեն

րից մեկը մերյուծությունն երնույթը տրոհվում են բաղադրիչ մասերի, որպեսզի մանրակրկիտ ձնով ուսումնասիրվենյուրաքանչյուր մասը ն պարզենդրանցմիջն եղած փոխադարձ կապը, բացահայտվի գործընթացների խորությունը, այս կամ այն օղակի, ճյուղին բնորոշ գծերը ու առանձնահատկությունները: Վերլուծության հիմնական եղանակը՝ տնտեսությանմի շարք տարիների կամ տնտեէ նույն սության պլանային ու փաստացի ցուցանիշների համեմատումն բնատնտեսականպայմաններում գտնվող առաջավոր տնտեսության նույնանման ցուցանիշների հետ: Վերլուծության ժամանակ շատ կարնոր է սահմանել առանձին գործոնների միջն եղած կապը ն փոխկախվածությունը: Առանձին ճյուղերի ն ամբողջ ձեռնարկության գործունեության գնահատման համար կարող են օգտագործվել արժեքային ու բնեղեն ցուցանիշներ: Ելակետային են համարվում տարեկան ու եռամսյակային հաշվետվությունների ն սկզբնական հաշվառման փաստաթղթերի տվյալները: Սակայն վերլուծությունը լրիվ պատասխան չի տալիս հետազոտվող հարցին, դրա համար էլ այն պետք է լրացվի սինթեզով: Վերլուծության ն սինթեզի միացությունը` դիալեկտիկայի իմացության կարնորագույն մեթոդներից մեկն է: Առանց խոր վերլուծության չի կարող լինել սինթեզ, ինչպես ն առանց սինթեզի հնարավոր չէ վերլուծել ու հասնել բնության ու հասարակության բարդ երնույթների լրիվ իմացության: Տնտեսագետների ն գյուղատնտեսականմյուս մասնագետներիհամար վերլուծությունն ու սինթեզը հզոր միջոց, զենք են, որոնց օգնությամբ հնարավոր է դառնում բացահայտելու արտադրության կազմակերպման ն թերությունները, չօգտագործված ռեզերվներն ու հնարավեորությունները մշակել միջոցառումներ ձեռնարկության ֆինանսատնտեսական գործունեությանբարելավմանհամար: Գործունյա տնտեսագետըպետք է ուսումնասիրի փաստերը ու թվեըը ն նոր ասի սխալն այսինչ տեղն է, այն պետք է ուղղել այսպես: Տնտեսագզիտա-վիճակագրականմեթոդր օգտագործվում է շատ օբյեկտներիառկայության, զանգվածային տվյալների ուսումնասիրության ժամանակ, որը թույլ է տալիս սահմանել այս կամ այն գործոնի ազդեցությունը արտադրությանվերջնական արդյունքների վրա, հնարավորություն է է: Այս մեթոդի կիրառման դեպքումառարկան ն

ընձեռում բացառել ոչ տիպիկ դեպքերը: Այս մեթոդի հիմնականտարրերն են` դրված խնդրի հստակեցումը, ուսումնասիրվող օբյեկտների ընտրութխմբավոյունը, զանգվածայինդիտարկումները,ելակետայինտվյալների րումը, ցուցանիշներիփոխադարձկապի հայտնաբերումը:

խմբավորումընշանակումէ ուսումնասիրվող ցուՎիճակագրական դասակարգումորոշակի խմբերի մեջ: Խմբացանիշներիկանոնակարգված ցուցանիշէ բերվում արտադրատնտեսական հայտ վորման ժամանակ ի այդ կապերի առկայությունը, ների միջն եղած փոխկապվածությունների

ուղղությունները:

Յուրաքանչյուր դեպքումանհրաժեշտ է հանգամանորենհաշվի ինտենսիվության արտադրության նել ձեռնարկությանմասնագիտացումը, հողատեսքերի կառուցվածքը ն հողի մակարդակը, գյուղատնտեսական առանձբերրիությունը,կադրերի որակավորումըն այլն: Արտադրության հետաճահատկություններըօբյեկտիվորենհաշվի առնելու դեպքումմիայն զոտությանարդյունքներըկարելի է համարել հիմնավորված: բաՎերլուծությանժամանակ օգտագործվումեն վիճակագրական ցուցանիշտարբերակի ն մեծություններ, միջին ցարձակ հարաբերական, են կիրառվում չափով լ այն ինդեքսներ, ներ, դինամիկշարքեր, տնտեսական հիմունքները: Այս եղանակովկատարվածուսումռեգրեսիոն-կոռելյացիոն նասիրություններիհիման վրա կարելի է հանգել բավականստույգ եզրակացություններին անել համապատասխանառաջարկություններգյուղատնտեսականարտադրությանհետագա զարգացմանուղղությամբ: Սենագրությանմեթոդը կիրառվում է այն դեպքում, երբ մանրաու մասնորեն ուսումնասիրվումէ տիպիկ, առաջավոր ձեռնարկությունների է միավորումների փորձը: Ուսումնասիրությունը պարզ պատկերացում ն այլն) շնորտնտեսական տալիս, թե ինչ միջոցների (կազմակերպական, է այդ հիվ է ձեռք բերել բարձր արդյունքներ,ինչ հեռանկարներ խոստանում բնատնտեսական նույն առաջավորփորձը, որը կարո՞ղէ օրինակ ծառայել մեծամասնության համար: պայմաններումգտնվող ձեռնարկությունների Մեթոդի հիմնական տարրերն են` ուսումնասիրվող օբյեկտի ընտրություն, ն վերլուծություն, տվյալների հավաքում, դասակարգում աշխափաստացի ու մեթոդներիուսումնաձ ների ն կ ազմակերպման տանքի արտադրության ն արտադրության մեջ ներդրման սիրություն,գիտականընդհանրացումներ օգտագործմեթոդի ա յս Հետազոտության մշակում: հանձնարարականների ն են արտադրութուսումնասիրվում ման դեպքումերնույթներնավելի խորն հարցերը դիտարկվումեն համեմատաբար տնական յան կազմակերպման ժամանակաշրջանիհամար: առ-

`

:

Դ-

Հաշվարկա-կոնստրուկտիվկամ երբեմն անվանում են տարբեէ ձեռնարկության արտադրության կազրակային մեթող-օգտագործվում

մակերպման առանձին կողմերի կամ ամբողջ համակարգերիհեռանկարային զարգացմանհարցերի մշակման ժամանակ: Մեթոդի հիմնական տարրերն են` նպատակների ու խնդիրների որոշում, արտադրության վիճակի կազմակերպատնտեսական վերլուծություն, արտադրական հզորությունների առավել արդյունավետ օգտագործելու պայմանների նախանշումներ, տարբերակների տեխնիկատնտեսական ու կազմակերպական գնահատում, նախագծի իրականացման համար միջոցառումների մշակում ու հիմնավորում ն այլն: է Այս մեթոդի առավելությունը կայանում նրանում, որ այն թույլ է տալիս այս կամ այն կազմակերպատնտեսականխնդրի լուծման ժամանակ նախագծել ու համեմատել մի քանի տարբերակներ ն դրանցից ընտրել այն տարբերակը, որը մյուս հավասար պայմանների դեպքում ապահովում է առավել մեծ արդյունավետություն: Տարբերակային մեթոդը մեծ չափով օգտագործվում է ցանքաշրջանառություններիհիմնավորման ու ընտրման, ցանքատարածությունների լավագույն կառուցվածքի սահմանման, ձեռճարկությանճիշտ մասնագիտացմանու ճյուղերի ռացիոնալ զուգակցման, նոր տեխնոլոգիաներին այլնի առավել արդյունավետ տարբերակների ընտրությանժամանակ:

Վերացականության (աբստրակցիայի) ն տրամաբանության մեթոդ. Այս մեթոդի կիրառման ժամանակ հետազոտվող երնույթից,

գոր-

ծընթացից մաքրում է պատահականը, ոչ էականը, ժամանակավորը ն մշակման համար ընտրում են տիպիկը: Գիտական վերացության մեթոդի օգնությամբ ձնակերպվում են տնտեսական կատեգորիաները,որոնք արտահայտում են ուսումնասիրվող օբյեկտի էական կողմերը ն դրանցօգնությամբ կառուցում են տնտեսականմոդելներ: Տնտեսական կատեգորիաները («Ապրանք», «Փող», «Վարկ», «Աշխատավարծ» ն այլն) կազմում են տնտեսագիտության «Կմախքը»: Արդյունքում ուսումնասիրվող առարկան պարզեցվում է տրամաբանության օգնությամբիրագործվում է իմացաբանական

գործունեություն:

Մեթոդի հիմնական տարրերն են.-նճպատակների խնդիրներիորոշում, գործընթացի (երնույթի) դիտարկում, գիտական վերացականություն օգտագործելով վերլուծությունը, սինթեզը, ինդուկցիան ու դեդուկցիան, տեսական ընդհանրացումներ ն հետնությունների օգտագործումն արտադրության կազմակեպմանժամանակ: ու

Փորձնականմեթոդը.-Սահանդիսանումէ գիտականիմացության կարնոր մեթոդ: Սեծ չափով կիրառվում է աշխատանքի ն արտադրությանկազմաէ կերպման առաջադիմականձների հիմնավորմանժամանակ: Ապահովում հետազոտությանբարձր որակ ն մեծ ճշտություն: Մեթոդի հիմնականտարրերն են` ճպատակի, արտադրականփորձերիմեթոդիկայի որոշում, ստացված նյութերի մշակում, արդյունքների հավաստիությանգնահատում, գիմեջ ներդրմանհանձճնարարականտական ամփոփումներ,արտադրության ճերի մշակում նայլն:

Փորձի հաջողությանգլխավոր պայմանըգիտականորենհիմնավորված մեթոդիկան է որը ընդգրկում է տվյալ հիմնահարցի լուծման բոլոր տարրերի ամբողջ համակարգը (տիպիկ տնտեսությունների ընտրությունը, փորձիարդյունքներիհամեմատական գնահատմանհամար ցուցանիշների համակարգի սահմանումը ն այլն):

մեթոդի (որպես Սաթեմատիկականմոդելավորմանմեթոդրը.-Այս

մեկի) օգնությամբ առավել հետազոտության համակարգային մեթոդներից ճշգրտությամբ են լուծվում բարդ տնտեսական խնդիրները: Կիրառվում է արտադրությանօպտիմալացմանհարցերի լուծման ժամանակ: Տնտեսական տարբեր իրավիճակներումառանց մաթեմատիկականօպտիմալացման եղանակների կիրաոման անհնար է ակնկալել գյուղատնտեսական արտադրությանկազմակերպմանու կառավարմանարդիական խնդիրների լուծմանլավագույնտարբերակիընտրությունը:Շուկայի մրցակցայինպայմաններումօպտիմալացմանխնդիրներնառաջանում են բոլոր տնտեսվաձեռներեցների գործունեությանընրող սուբյեկտների,այդ թվում անհատ մեթոդներիկիրառումը անհրաժեշտ է ինչպես թացքում: Մաթեմատիկական գործող, այնպես էլ նոր կազմակերպվողձեռնարկություններիարտադրական ծրագրերի մշակման, ռեսուրսների ն ներդրումների նպատակային լավագույն կառուցվածքիհիմնաբաշխման, ցանքատարածությունների միջոցների կազմի ընտրության, մեքենայական աշխատանքի վորման, չափերի որոշման ն բազմաթիվ ռացիոնալ ֆերմաների անասնաբուծական այլ

խնդիրներիլուծման ժամանակ:

մեթոդներըկոչված են Էկոնոմիկա-մաթեմատիկական

գյուղատնտեհամար, հաշը նտրության տարբերակների սության զարգացմանօպտիմալ ու ճան տեխնիկական առանց որ քանի միջճյուղային կապերը, վի առնելով արտադրությանդինամիկ ճյութականմիջոցներիհնարավոր չէ ապահովել աճը:

Արտադրականբարդ խնդիրներըկարելի է լուծել միայն համակարգային մոտեցմանպայմաններում,որի բաղկացուցիչ մասերից մեկն էլ էկո21

մոդելներիհամակարգնէ: Այդպիսի համակարնոմիկա-մաթեմատիկական գերի մշակման համար կառուցում են տարբեր մասնակի մոդելներ,այնուհետն լուծում նրանց միացման խնդիրները: Մաթեմատիկայիկիրառումն

արտադրության կազմակերպման ն մի շարք

է

այլ գիտությունների մեջ, թույլ տալիս ճիշտ որոշել տնտեսական գործընթացերի օրինաչափությունները

հանգելհիմնավորվածեզրակացությունների: Այս մեթոդիկիրառման ժամանակ անհրաժեշտէ ունենալ բարձր որակավորումունեցող աշխատողներ ու մասնագետներ, քանի որ լայնորեն օգտագործվումեն ն

էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենաներ(ԷՀՄ): Կախված ուսումնասիրությաննպատակիցու խնդիրներիցկիրառվում է հետազոտությանայս կամ այն մեթոդըկամ դրանց ամբողջությունը: Արդյունքներիօբյեկտիվություննամենից լավ է գնահատելարտադրական փորձարկմանմիջոցով, եթե դա հնարավորէ:

Ստուգողական հարցեր 1. Ի՞նչն է հանդիսանում «Գյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպում»գիտության առարկան: 2. Ո՞րն է գիտության խնդիրներըճերկա պայմաններում: 3. Որո՞նքեն գիտության ուսումնասիրության մեթոդները:

ԳԼՈՒԽ

2. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՕՐԻՆԱՉԱՓՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԵՎ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

2.1.Գյուղատնտեսական արտադրության օրինաչափությունները Օրիճաչափություն ասելով հասկանում են հասարակականկյանքում կամ տնտեսական գործընթացներում կրկնվող էական կապերը: Գործնականում, հատկապես բնական գործընթացներումմիշտ չէ, որ հաջողվում է սահմանազատել օրինաչափությունները ն օրենքները (մշտական կայուն կապը): Գյուղատնտեսության մեջ բացահայտվել են արտադրության ճյուղերի զարգացման ն արտադրության կազմակերպման օրինաչափություններ, որոնցից շատերը ըստ էության կրում են մշտական բնույթ, գործում են որպես կանոն: Օրինաչափություններիմիջոցով հայտնաբերվում են օրենքները: Իր հերթին, օրենքներիիմացությունը թույլ է տալիս սահմանել զանազան օրինաչափություններ, որոնց պայմաններում ընթանում են հետազոտվող գործընթացներըն երնույթները: Գոյություն ունեն մի շարք օրենքներ, որոնք անմիջականորենկարելի է վերագրել գյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպմանը: Թվարկենք դրանցիցմի քանիսը: Հարաբերականնվազագույնների օրենք: Դրան համապատասխան արտաքին մեծության կամ համակարգի կառուցվածքային վիճակի փոփոխության ն հարաբերականդիմադրության միավորից ցածր մակարդակի դեպքում տեղի է ունենում «քայքայման գործընթաց»: Այդ օրենքի գործողության հետ է կապված կազմակերպականհամակարգերում այսպես կոչված «Փույլ օղակի» կամ «նեղ տեղերի»հիմնախնդիրը: Աճի գործոնների միատեղ գործողության օրենք: Համաձայն այս օրենքի բերքատվության մեծության վրա ազդում է մեկից ավելի գործոնների միագումարը:Փոփոխության դեպքում աճի յուրաքանչյուր գործոն վրա ազդում է անկախ այն բանից, նվազագույն է այն, թե ոչ: բերքատվության

Հարաշարժ (դինամիկ) հավասարակշռության օրենք Սրա

էությունը հանգում է նրան, որ համակարգիվրա ներգործության ժամանակ, հավասարակշռությանպայմաններից որնէ մեկի փոփոխությունից, ծագում են որոնք հակազդում են այդ փոփոխություններին: գործընթացներ,

Ը

Արտադրության

Թամվելացմանօրենք:

Հողատարածության

միավորի ն մեկ գլուխ անասունի հաշվով ճյութական ն աշխատանքային նորդրումնե-րի աճի Պետնանքջովմեկ հրակոր պրտադրանքի ճախսհրը փոքրանում են, սակայն օպտիմալ համամասնության հասնելու դեպքում ծախսերի հետա-գա ավելացումը նպաստում է արտադրանքի ինքնարժեքի բարձրացմանը: Գյուղատնտեսական արտադրության օրինաչափություններըկարեՍԱ աին Բնապատմական օրինաչափություններ-Այստեղի հայտ է գալիս գյուղատնտեսության պայմաճավորվածությունըբնական գործոններից: Տվյալ տարածքի (գոտու) հողակլիմայական պայմանները, կենսաբանական ներուժը կանխորոշում են արտադրության մասնագիտացումը: Սասնագիտացման, որպես կազմակերպական ն տնտեսական կարնեորագույն գործոնի, ճիշտ ընտրության դեպքում առավել լավագույն ձնով են օգԲրա ԱԵ ՅԻ 1ք Բրո" Այս հարցում սկզբունքը պետք է լինի մեկը, այն է` բույսերի ն կենդանրմերի դեջ՝ կենոպբանակաը հատկությունները, ն. ֆիզիոլթգյական պահարգրունքները բ. ոլզրանե ներդրված եմ ինական ձեոն, որոնք աղաք է ճարդու կողմից բազմակողմանիորենհաշվի առնվեն ն բավարարվեն: թռարկը կենդոտը օրգանիզեները Ժառանդական ռատկանիրները կարող են բարելավվել շնորհիվ բույսերի ճոր սորտերի ն անասունների նոր ԲԱՐ Տորնի լեո Շուկան նույնպես իր պահանջներն է ներկայացնում, հետնապես լայնորեն անհրաժեշտ է օգտագործել նան դիվերսիֆիկացումը:

Ը Ա

ՀԱ

րոանոր

ն

ասխան

ուն

Հրատա

ի իմ-

մապատասխան մակարդակի տեխնիկական հագեցվածությունը, արտադրական գործընթացների մեքենայացումը մնացած հավասար պայմանճերի դեպքում, իջեցնում է աշխատատարությունը, տանում է ձեռքի աշխատանքի կրճատմանը:Սակայն արտադրության արդյունավետության բարձրացումը պահանջում է տեխնոլոգիականգործընթացներիմասնակի մեքենայացման փոխարեն կիրառել համալիր մեքենայացում, իսկ դրա համար հիմնական արտադրատեսակներիարտադրության գծով պետք է ունենալ Ամինի Համալիր մեքենայացման արդյունավետությունը բարձըէ լինում այն դեպքում, երբ տնտեսությունը, ստորաբաժանումներըճիշտ են մասնագիտացված, ունեն օպտիմալ չափ ն արտադրանքիարտադրությունը կազմակերպվումէ ինտենսիվտեխնոլոգիաներկիրառելով:

են

այն դեպօգտագործվում,

ը ռացիոնալ միջոցներ Տեխնիկական են մեխանիզաապահովված տնտեսութ) ուններըբա վարար չափով

քում, երբ

սկսելուց

ունեն նորոգմանբազա, աշխատանքները տորականկադրերով, պատրաստականություն ունեն բարձըտեխնիկական առաջ մեքենաներն են առաջադիմա-

երբ կիրառվում հատկապես, պարագայում, մշաբար ձրանումէ գյուղատնտեսական տեխնոլոգիաներ կան ինտենսիվ զուգահեմթերատվությունը, անասունների բերքատվությունը. կաբույսերի միավորիինքնարժեքը: ռաբար իջնումէ արտադրանքի պայՆման

օրինաչափություններ: Կազմակերպական ու արտադրական սուբյ եկտնճերում տնտեսավարող մանների դեպքում որոնց ղեկաուղեկցումէ այն կոլեկտիվներին, հաջողությունը տնտեսական է ն լիարժեք է կատարում պրոֆեսիոնալ որակավորում, վարը ունի բարձր Երբ հավասար

պարտականությունները: ն կառա(լիդերի) առաջնորդի կազմակերպական Այնուհետնկարնոր է ձեռնարկության ծառայութգործառնական ճիշտ ընտրությունը, կառուցվածքների վարման

յուններիօպտիմալկազմը չափերը: ինքստորաբաժանումների առանձին Մյուս կարնորհանգամանքը ն

կայունությունը: է ն կոլեկտիվների նուրույնությունն դրանց է: օգտագործումն ճերուժիռացիոնալ ռեսուրսային Հաջորդը, Կարնոր

ունի նշանակություն

նան

ենթակառուցարտադրական

վածքներիձնավորումը:

արդյունաանառարկելի է, որ գյուղատնտեսության Վերջապես, է գիտության, ն պայմանավորված մեծապես բարձրացումը

վետության

ճիշտ ն ժամանակինօգտագործումով: նորույթների տեխնիկայի Այս-

օրինաչափություններ: ն սոցիալական Տնտեսագիտական են գա լիս արտագր ավական հանդես

տեղ, որպես արդյունավետության

ուժերիմփոխպայմանաարտադրողական

դրականհարաբերությունները ն

ու փոխներգործությունը: վորվածությունը ունի մանրի նկատմամբ Հանրահայտէ, որ խոշոր արտադրությունը բարեփոսակայն մեր հանրապետությունում

մի շարք

առավելություններ, ն.

սեփականաշնորհարտադրամիջոցները

սկզբում, երբ հողը խումների արդյունապախոշորացվեց, արտադրությունը գյուղատնտեսական վեցին, արտաորոնց տնտեսություններ, մանը գյուղացիական ճերքումձնավորվեցին Զարգացման ցածրմակարդակ: դրություննունի ապրանքայնության տնտեսությունչափեր ունեցող ֆերմերային կա փուլում,հատկապեսմիջին միտում,որը կստեղծի խոշորացման ն արտաներում,նկատվումէ արտադրության զարգացման արտադրության ապրանքային ռեալ պայմաններ համար: բարձրացման արդյունավետության արտադրության : դրանքի

Բնապահպանական օրինաչափություններ:

Գյուղատնտեսական արտադրությունն իր էությամբ հակապահպանակամն է, կեղտոտում է օդը, ջուրը, հողը: Հողի ն ջրի որակի պահպանմանհամար պահանջվումէ ըստ գոտիների մշակել փոխկապակցված, իրար լրացնող ագրոտեխնիկական ն կազ-

մակերպատնտեսական միջոցառումների համակարգ: Էկոլոգիապեսճա-

արտադրանքի արտադրության ավելացումը պայմաններէ ստեղծում հեշտությամբ գտնել շուկա ն ստանալ մեծ եկամուտներ: Պատահական չէ, որ աշխարհի, հատկապես զարգացած երկրները, անա արուի են անում բարվոք իրավիճակ ստեղծելու ուղղությամբ, որովհետն էկոլոգիայիհիմնախնդիրը, ըստ էության, վերածվումէ մարդու կենսագործունեության անվտանգության հիմնաքուր

բնապահպանական

խնդրի: Շուկայական հարաբերությունների օրինաշչաւիություններ:

Մպրանքային

արտադրության գոյությունը ն արտադրողների մասնագիտացումը, նրանց միջն անխուսափելիորեն առաջ բերեցին

փոխանակման ն կյանքի անհրաժեշտություն կոչեցին շուկան, որպես փոխանակման հակազմակերպման ասպարեզ: Հետնապես շուկան արտադրանքներիվաճառքիու գնման գործարքների է: ամբողջություն Շուկայի կարնորագույն տարը երից են պահանջարկը ն առաջարկը: Պահանջարկը: Հասարակության վճարունակպահանջմունքէ, այրինքը գումարը, որ գնորդը կարող է նպատակային վճարել իր համար անհրաժեշտապրանքներիհամար: Բնական է, եթե արտադրանքիգինը իջել է, ապա մարդիկ կարող են ձեռք բերել

Սոր արոմների

ավելի

հակառակը: Առաջարկը: Ապրանքների ամբողջությունն է, է

շատ

արտադրանք ն

որ արտադրողը պատ-

վաճառելձնավորվածգնով: Հասկանալի է, որ վաճառողները շահում են, երբ մթերքներիգինն աճում է: Որքան բարձը է գինը, այնքան մեծանում է ապրանքներիառաջարկը ն հակառակը: Առաջարկիու բնութագրումէ հավասարակշռությունը մի կողմից ապրանքների պահանջարկիկառուցվածքին ծավալի, մյուս կողմից` դրանց առաջարկի կառուցվածքի ու ծավալի միջն ընդհանուրն բաստ

պահանջարկի

մասնակի համապատասխաճությունը:

Շուկայում ձնավորվածգինը, որի դեպքում պահանջարկըհավասար համարվումէ հավասարակշռված: Շուկայական

է առաջարկին,

հարաբերությունների ձնավորումը բարդ գործընթացէ: Այդ կապակցությամբ արտերկրներըկուտակելեն մեծ փորձ ն բացահայտելեն շուկայի հաստատման

օրինաչափությունները: Շուկայական հարաբերությունները ձնավորվել են

աստիճանաբար:

Շուկային անցման գլխավոր պայմաններ են` սեփականության հարաբերությունների փոփոխում, սեփականությանձների բազմազանություն, սեփականության իրավունք, ձեռնարկատիրությանխթանում, մրցակցությանխթանում, զրպամենաշնորհությանմապկարդակըեայը: Շուկան ձնավորելիս անհրաժեշաէ լուծել հետնյալ տնտեսական ու կազմակերպական հարցերը` կատարելագործել սեփականության բոլոր զարգացնելձեռնարկատիրությունը ն մրցակցությունը, ստեղծել շուկայական ենթակառուցվածքներկ̀ապիտալի, արտադրամիջոցների,ապրանքային ու ֆոնդային բորսաներ ն այլն, ինքնուրույն տնօրինել աշխատանքի արդյունքը, տնտեսավարող սուբյեկտներին տալ գործունեության ազատություն, ապահովել ազգային արժույթի կայունություն, ապրանք արտադրողներիտնտեսագիտականգիտելիքների (հատկապեսշուկայագիտության) բարձրացում, տնտեսավարության առաջադիմական ձների ներդրում ն արտադրությանտնտեսական արդյունավետությանապահովում: Շուկայական հարաբերությունների զարգացման կարնորագույն պայման է անձնական շահագրգռվածությանխթանումը, բացառելով աշխատավարձի(վաստակի)սահմանափակումը:Չպետք է խախտել ինչպես աշխատանքի արտադրողականությանն աշխատանքի վարձատրության, այնպես էլ շրջանառության մեջ դրամական զանգվածի ն իրացվող ապրանքներիքանակության միջն եղած հարաբերակցությունը: Շուկայական հարաբերությունները, որպես օրենք, զարգանում են սեփականության ձների մրցակցության պայմաններում: Պետական հատվածին մրցակցություն են ցուցաբերում ձեռնարկություններիկոոպերատիվ ձները ն մասնավորձեռնարկատերերը: Շուկայական հարաբերությունները չեն բացառում էկոնոմիկայի պետական կարգավորմանգործընթացները: Աշխարհի ոչ մի զարգացած երկիր չի կարող արդյունավետգռյատնել առանցտնտեսության, նրա առանձին ճյուղերի ն ոլորտներիպետական կարգավորման: Ըստ հասարակականկարծիքի այդ կապված է օպտիմալ գործունեության անհրաժեշտության հետ: Որպես կանոն, պետությունը տնտեսության մեջ իր միջամտության գործառույթը իրականացնում է կանոնավորման ն կայունացման, ինչպես ճան հասարակականբարիքների բաշխման գործընթացներիկարգավորմանճանապարհով: -`

-`

-`

-`

-`

.`

ձները,

Օրինաչափությունները անհրաժեշտ է գիտենալ,գտնել դրանց նոր դըսնորումներն արտադրության կազմակերպման ժամանակհաշվի առնել

դրանք:

Ձեռնարկության արտադրական գործունեության կազմակերպման ժամանակ օրինաչափություններից ելնելով են որոշում արտադրության կազմակերպման սկզբունքները,այսինքն համապատասխան դրույթները ն գործունեությանկանոնները: 2.2.

Գյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպման սկզբունքներըն դրանց իրականացման պայմանները

Գիտությունը ն արտադրությունը բացահայտել են գյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպման հետնյալ սկզբունքները`

Արտադրությանտնտեսականարդյունավետության ապահովում: Տնտեսավարմանբոլոր ձների արտադրության կազմակերպման գլխավորնպատակըհողատարածության միավորիհաշվով առավելագույն քանակությամբբարձրորակ արտադրանք ստանալն է, այն էլ ցածր ինքնարժեքով,հետնապես՝ արդյունավետ գործունեությանապահովումը: Տնտեսական գործունեությանգնահատման ցուցանիշների համա-

կարգում կարնորագույնը արտադրության տնտեսական արդյունավետություն է: Այդ առումով տարբերում ենք արտադրության ն շահութաբերություն

հասկացությունները:

երնամտաբերություն

Գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններում եկամտաբերության հաշվարկումն անհրաժեշտէ, քանի որ դրանցում ցածը է արտադրության ապրանքայնությանմակարդակը: Եկամտաբերության մակարդակիհաշվարկման համար կարելի է օգտվել հետնյալ բանաձնից(Բ.Ն.Կրինիցկի)

), որտեղ` ի,

-ն

-

( | 5,

-

«100

եկամտաբերության մակարդակնէ

(26),

8,,-ն համախառնարտադրանքիարժեքը (դրամ),

3-ն

արտադրական ծախսերը(դրամ):

Այս բանաձնի օգնությամբ հնարավոր է հաշվարկել, ինչպես առանձին ճյուղերի (բուսաբուծություն, աճասնաբուծություն) այնպես էլ տնտեսության եկամտաբերությունը: Գործնականում կիրառվում է շահութաբերության երկու ցուցանիշ ՝

շահութաբերության մակարդակ ն շահույթի նորմա-

Հ

Շահութաբերության մակարդակը-դա շահույթի գումարի հարաբերությունն է լրիվ ինքնարժեքին,իսկ շահույթի նորման` շահույթի հարաբերությունն է գյուղատնտեսականհիմնական արտադրական ու շրջանառու ֆոնդերիմիջին տարեկանարժեքին, արտահայտված տոկոսներով: Այս երկու ցուցանիշների հաշվարկումըանհրաժեշտություն է, քանի որ շահութաբերությունը բնութագրում է արտադրության ընթացիկ ծախսերի արդյունավետությունը, դրանց հատուցման մակարդակը,իսկ երկրորդ ցուցանիշը՝ շահույթի նորման, ցույց է տալիս ձեռնարկության արտադրական ֆոնդերի օգտագործմանարդյունավետությունը: Շուկայական էկոնոմիկայի պայմաններում մարդկանց նյութական սոցիալական պահանջմունքներիբավարարման ն արտադրության հեզուտ եկամուտի (շահույթի) տագա զարգացմանգործում ավելի է մեծանում դերը:

ու

Կառավարման ապակենտրոնացում:

Այս սկզբունքը նախատեսում է հրաժարում կառավարման հրամայական համակարգից, ձեռնարկություններին հնարավորություն է տալիս արտադրության կազմակերպմանգործում ունենալ մեծ ինքնուրույնություն: Սակայն դա չի նշանակում նահանջ կառավարմանկենտրոնականու տեղական մարմիններիկողմից սահմանված ագրարային քաղաքականության ու խնդիրների գլխավոր ուղղություններից, ելնելով պետության, առանձին տարածաշրջաններիու ձեռնարկություններիշահերից: Ավելի մեծ նշանակություն են ստանում պետական մարմինների այնպիսի գործառույթներնու խնդիրները, ինչպիսիք են ծախսերի ու բնակչության կենսամակարդակի կանոնավորումը, սոցիալական ենթակառուցվածքների ձնավորումը, դրամաֆինանսական համակարգի պահպանումն ու որոշակի ռեժիմում, գիտության կրթության զարգացումը, դրանց կապն հետ, շրջակա միջավայրի պաշտպանության գծով կազմաարտադրության կերպատնտեսականմիջոցառումներիմշակումը ն այլն:

Սեփականության իրավունքի հաշվառումը ն պահպանումը:

Շուկայական տնտեսավարման անցնելու կարնոր պայմաններից է սեփականությանհարաբերություններիձնափոխումը: մեկը հանդիսանում Սեփականության ձների զարգացումը ն սեփականատերերիիրավունքների

շահերի պահպանումը` գործարարության ազատության ն շուկայում մրցակցությաննախապայմաննէ: Սեփականատերըձնավորում է իր ունեցվածքը,որն անհրաժեշտ է արտադրության կազմակերպմանհամար: Այն ընդգրկում է հողը, բնական ռեսուրսները, շենքերը, կառույցները, սարքավորումները, այլ նյութական արժեքները, դրամական միջոցները ն լրացվում է տնտեսականգործունեությունիցստացված շահույթի, գործընկերներիլրացուցիչ ներդրումների, այլ աղբյուրներիհաշվին: Սեփականատերը իրականացնումէ գյուղատնտեսական հողերի ն դրանց վրա ամրակցվածանշարժ գույքի պետականգրանցում ն ստանում է սեփականությանիրավունքիվկայագիր: ու

Աշխատողներինյութական շահագրգռվածություննե պատասմսանատվություն: Նյութական շահագրգռվածությունը թերնս առաջին ճախապայմաններից ն

է, որպեսզի մարդն աշխատի բարեխղճորեն, դրդապատճառներից ապահովի աշխատանքիբարձը արտադրողականություն: Դրա համար անհրաժեշտ է աշխատողներիաշխատանքի վարձատրությունըկախման մեջ դնել վերջնական արդյունքից, այսինքն արտադրված արտադրանքիքանակից, որակից ն նյութական միջոցներիծախսումներիմակարդակից:Յուրաքանչյուր տնտեսություն իր պայմաններից ելնելով պետք է մշակի ճյութական խթանման համակարգ,նյութապես խրախուսի այն աշխատողներին, որոնքձեռք են բերել արտադրատնտեսական բարձր ցուցանիշներ: Միաժամանակ արտադրական ծրագրերըն արտադրանքի վաճառքիգծով պայմանագրայինպարտավորությունները չկատարելու համար աշխատողները կրում են նյութական պատասխանատվություն:

Արտադրությանկազմակերպմանպլանայնություն: Այսսկզբունքընախատեսումէ ձեռնարկությանգործունեությանռազմավարությանն մարտավարությանմշակում, որը կյանքի է կոչվում հեռա-

նկարային, տարեկան, բիզնես ն օպերատիվ պլանների կազմման միջոցով: Շուկայական հարաբերության պայմաններում կանխատեսման ն պլանավորման անհրաժեշությունըպահպանվումէ ինչպես մակրո, այնպես էլ միկրո մակարդակներում,չնայած մասնակիփոփոխություններիեն ենթարկվել պլանավորման սկզբունքներըն մեթոդները,այն կրում է ինդիկատիվ (խորհրդատվական) բնույթ:

Արտադրությանգործոններիհավասարակշռվածություն: Այս

սկզբունքը նախատեսում է գյուղատնտեսական արտադրության հիմնական ն այլի միջն օպտիմալ հագործոնների`հողի, մյուս արտադրամիջոցների

րաբերակցություն: Հակառակ դեպքում խախտվում են արտադրության վարման օրինաչափությունները, արդյունքում ստացվում են արտադրատնտեսական ցածը, ոչ բավարար ցուցանիշներ:

Կոմպլեքսայնություն ն ինտեգրացում: Այս սկզբունքի կիրառման դեպքում արտադրության կազմակերպման ժամանակ հաշվի են առնվում հողակլիմայական,տեխնիկատեխնոլոգիական, սոցիալ-տնտեսական, բնապահպանական գործոնները, նրանց մեջ եղած փոխադարձկապը ն պայմանավորվածությունը: Ինտեգրացիան նախատեսում է այնպիսի միջոցառումներիանցկացում, որոնք կնպաստեն կապերի կարգավորմանը ն տնտեսավարման համակարգերի միջոցառումները կուղղվեն արտադրության գլխավոր նպատակին` ձեռնարկության գործունեության արդյունավետության բարձրացմանը:

ներտնտեսային

Դինամիկություն (հարաշարժություն):

Այս սկզբունքը ենթադրում է նպատակներինհասնելու որոշակի փուլեր, անընդհատությունը ն արագ տեմպերովիրականացնելարտադրության կազմակերպման հեռանկարային նպատակներըն խնդիրները: Գործնականում թվարկվածսկզբունքներիիրականացումըկախված է համապատասխան պայմաններից: Դրանցից մի մասն արտաքին, մյուս մասը` ներքին բնույթ ունեն, որոնք գտնվում են փոխներգործության մեջ, լրացնում են մեկը մյուսին, հետնապես համատեղ կիրառմանդեպքում հնարավոր կլինի արդյունավետ կազմակերպել գյուղատնտեսական մթերքների արտադրությունը: Արտաքին պայմանների ն դրանց բնութագրող միջոցառումների են պատկանում` թվին գյուղատնտեսության ն ագրոարդյունաբերականհամակարգի տնտեսագիտական կարգավորումն ամբողջությամբ` կառավարման բոլոր մակարդակներում, գյուղատնտեսական ապրանք արտադրողներին պետական օգնութլինեն ինքնայան տնտեսական մեխանիզմի մշակում, որոնք հիմնված ու ն հարկային գնային, ֆինանսավարկային կառավարման հաշվեկշոված հա(դոտացիա) գյուղատնտեսությանըլրավճարման քաղաքականության, մակարգիզուգակցմանվրա, պահպանմանը, որի առավելությունը աջակցել խոշոր արտադրության մասնագիտացման, համակենտրոնացման, ինտեգրացման, առաջավոր տեխնոլոգիաներիյուրացման, աշխատանքներիկազմակերպման առաջադիմականձների վերաբերյալ հաստատված է պրակտիկայով: Սիաժամանակ դա չի բացառում խոշոր արտադրության համամասնական զուգակց-.

-

-.

հնարավորությունը միջին ու փոքը ձեռնարկությունների հետ, հաշվի առնելով տարածաշրջանի պայմանները,

հարցեր Ստուգողական

ման

գյուղատնտեսականձեռնարկություններինյութատեխնիկականապահովման ն արտադրական սպասարկման համակարգի ձնավորումն ու զարգացումը, որն ընդգրկում է դրանց տարաբնույթ ձները, հանրապետական ն տարածաշրջանային պարենային ֆոնդերին գյուղատնտեսական արտադրանքների մատակարարման խրախուսումը՝ գների համակարգով, հողային հարաբերությունների կանոնավորումը հողային օրենսգրքի պահանջներինհամապատասխան, բազմակողմանի աջակցություն ագրարային գիտության զարգացմանը, կադրերի պատրաստմանը, որոնք ունակ լինեն տնտեսագիտորեն, գրագետ կողմնորոշվել նոր պայմաններում, գործնականում կկիրառեն գիտության նվաճումներըն արտադրության առաջավոր փորձը: Ներքին, ձեռնարկության մակարդակով, արտադրության վրա ներգործող, պայմաններն ու միջոցառումները հետնյալներն են՝ տնտեսավարմանհեռանկարային ձնի ընտրությունը ն գնահատումը, արդյունավետ արտադրական կառուցվածքը, արտադրության կազմակերպումը ձեռնարկության ռացիոնալ չափերի շրջանակներում, որը կապահովի արտադրական ռեսուրսներիհաշվեկշռվածությունը, տնտեսության վարման արդյունավետ համակաըգը, արտադրանքի արտադրության առաջադիմական տեխնոլոգիանեըրի,աշխատանքի կազմակերպման ու նյութական խրախուսման առաջադիմական ձները, ճռրի որոնում, հրաժարում պահպանողական մոտեցումներից,անհրաժեշտ է կանխատեսել շուկայի իրադրության փոփոխությունները, ճիշտ որոշել առանձին ճյուղերի ն ամբողջ տնտեսության զարգացման հեռանկարները: Երկրի տնտեսության, ձեռնարկությունների ֆինանսական վիճակն առայժմ թույլ չեն տալիս ստեղծել անհրաժեշտ պայմաններ ն ապահովել գյուղատնտեսական արտադրության վերը նշված սկզբունքների լիարժեք իրականացումը: Սակայն դրանց մի մասն այսօր արդեն կիրառվումէ: Հանրապետությունում անհրաժեշտ նախապայմանների ստեղծմանը զուգընթաց կիրականացվենգյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպման թվարկած բոլոր սկզբունքները: -.

-

ա հիմնականօրինաչաըտադրության Որո՞նք են գյուղատնտեսական փությունները: կազմաարտադրության գյուղատնտեսական 2. Թվարկել ն բացահայտել կերպմանհիմնականսկզբունքները: արեն գյուղատնտեսական 3. Ինչպիսի՞պայմաններում իրականացվում

1.

սկզբունքները: կազմակերպման տադրության

-

-

ռ

-.

-.

-.

-.

-

:

1 ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԲԱԺԻՆ

ՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹ-

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

ԳԼՈՒԽ

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

3. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

3.1.

Հասկացությունարտադրության, տնտեսություններին ձեռնարկություններիմասին

Սեփականության հարաբերությունների դրսնորումները ն փոխությունները պայմանավորված են հանրային արտադրության զարգացման

աստիճանով:

՞

Սեփականատիրությանձների զարգացումըզուգորդվումէ սեփականության օբյեկտի նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքովու փոփոխություններով, որը կախված է բարդ տնտեսական, քաղաքական, իրավական, ժողովրդագրականն այլ պայմաններից:

քաղաքացիական օրենսգրքով Հայաստանի Հանրապետությունում ճանաչվում են մասնավոր,կոլեկտիվ, պետական, բաժնետիրական ն այլ սեփականության ձները, որոնց հիմքի վրա ձնավորվել է արտադրության գործընթացը ն դրան համապատասխանողկազմակերպականձները, ինչպիսիք են «տնտեսությունները», «ձեռնարկությունները», «կոոպերատիվները», «ընկերությունները» ն այլն: Հաճախ տնտեսագիտական գրականության մեջ հանդիպում են տեսակետներ, որոնցում նմանեցվում են այս կատեգորիաները:Եվ չնայած որոշ նմանություններին դրանք ունեն նշանակալի առանձնահատկություններ, որոնք դրսնորվում են հետնյալ ձնով: ՀՀ

ստանալու (ծառայություններ մաԱրտադրությունը-արտադրանք տուցելու) գործընթաց է, որը իրականացվումէ բնական գործոնների,աշխատուժի, աշխատամիջոցներին աշխատանքիառարկաների կազմակեր-

պատեխնոլոգիականփոխհարաբերություններիարդյունքում:

Տնտեսությունը-ավելիլայն հասկացություն է,

իր մեջ ներառում գործունեությունը` արտադրության, արտադրանքի իրացման, եկամուտների բաշխման ն օգտագործմանբնագավառում: Այդ գործունեությունը տեխնոլոգիական, կազմակերպական, տնտեսական, իրավա-

է մարդկանց

որը

է հոգեբանականհարաբերություններիմիջոցով միավորվում մեկ միասնականսոցիալականօրգանիզմում: է որպնս քաղաքացիականիրավունքի Ձեռնարկությունը-դիտվում է օբյեկտ, իր գույքային ամբողջ համալիրով, որը օգտագործվում ձեռնարկատիրականգործունեություննծավալելու համար: Մակայն այղ բնորոշ ման մեջ բավականինչի արտահայտվածձեռնարկությանկազմակերպա-

կան

ե

տնտեսականէությունը:

Գործնականումձեռնարկությունըմեծ մասամբ իրենից ներկայացկազմակերպորենինքնամփոփն տնտեսական ինքնուրույնություն է ունեցող մի ձնե (տնտեսավարողսուբյեկտ),որը ստեղծվում հիմնադիրների ունի որոշակի նպատակ ն ճերուժի` կողմից տիրապետելովարտադրական է բավապետք որով մատուցել), արտադրանքստանալ (ծառայություններ պահանջարկը): րարի հասարակական պահանջմուքները (շուկայական ն Այն լիովին տնօրինումէ ստացածարտադրանքն շահույթը: Ձեռնարկությունը տնտեսական գործունեություն իրականացնող միավոր է, որն ունի արտադրությանհամապատասխանմիջոցներ, աշխատուժ, ինքնուրույն իրականացնումէ ճպատակամղվածգործունեություն, որոշակի արտադրաքներիարտադրություն, ծառայություններիմատուցման, շահութաբերգործունեությունծավալելու նպատակով: ճում

է

ն տնտեձեռնարկությունների Գյուղատնտեսական սկզբունքները,զարգացման սություններիկազմակերպման

3.2.

միտումները

՛

Հասարակական արտադրության եղանակին համապատասխան են կազմավորվում են տարբեր ձեռնարկություններ, որոնք տարբերվում ն տնտեառաջադրվածխնդիրներով, աշխատանքիբնույթով, իրավական այսինքն սեփականությանբնույթով: սական հարաբերություններով, կազմակերպմանհիմնաձեռնարկությունների Գյուղատնտեսական կան սկզբունքներնեն՝ հողի, արտադրությանմիջոցների նկատմամբ ունեցած սեփականատիրական իրավունքը, որը հանդես է գալիս անձնական, կոլեկտիվ, պե-

մասնավոր սեփականության ձնով: Այս սկզբունքի ապահովումը համար, հետագա արդյունավետության բացառիկկարնոր արտադրության տական

ն

է,

ձեռնարկությանգործունեռւթյանիրականացումըշուկայական պահանջներին համապատասխան,ապահովելով արտադրությանհամապատասխան աճ ն առավելագույնչափով շահույթի ստացում, -.

ձեռնարկության ինքնակառավարումը,ըստ որի ձեռնարկության կոլեկտիվը արտադրության կազմակերպման,կառավարման, արտադրանքի իրացման լիիրավ տերն է, ձեռնարկության գործունեության իրականացումը տնտեսական հաշվարկի ն ինքնաֆինանսավորմանհիման վրա, ստացված միջոցների հաշվին ապահովելով կոլեկտիվի արտադրական, սոցիալական ն աշխատանքի վարձատրության խնդիրների լուծումը, աշխատանքի ն արդյունքների բաշխման մասնակցություն ըստ պայմանագրի, պետության հանդեպ պատասխանատվություն,ապահովելով իրավական ակտերով ն օրենսդրությամբ նախատեսված պայմանները: Պայմանագրային պարտավորություններիկատարման ապահովումը պետության, արտադրական ն ոչ արտադրական, առնտրական կազմակերպությունների ն առանձին քաղաքացիների հետ: Նշված ընդհանուր սկզբունքներից բացի յուրաքանչյուր ձեռնարկության առանձնահատկություններինհամապատասխան,արտադրության կառավարման, պետության ն մյուս ձեռնարկություններիհետ արտադրանն վերջնական արդյունքների բաշխման ժամանակ կարող են քի սահմանվել ընդունելի այլ սկզբունքների վրա: -.

|

-.

-.

-.

Սրան

ձեռնարկությունների կոլսությունների, պետական գյուղատնտեսական ձներով»: տնտեսությունների տնտեսաԲացի սեփականությանիրավունքի տարատեսակումից վարող սուբյեկտները կարող են տարբերվել ըստ կազմակերպականձնի: են Ըստ այդ հատկանիշի դրանք ստորաբաժանվում երկու խմբի` կոմերն ցիոն (առնտրային) ոչ կոմերցիոն(ոչ առնտրային): թվին են պատկանում Առնտրային կազմակերպությունների են Տնտեսական միություններնն ընկերությունները,որոնք կարող ն

՝

դրսնորվել` -.

`

Հ

լիակատար ընկերակցությունների, կնտահությանվրա հիմնվածընկերակցությունների,

միությունների, սահմանափակպատասխաճատվությամբ ընկերությունների, լրացուցիչ պատասխանատվությամբ

ըկներությունների, բաժնետիրական ձնով: արտադրականկռոպերատիվճների

թվին են պատկանում` կազմակերպությունների Ոչ առնետրային սպառողականկոոպերատիվները հասարակականմիավորումները, անձանց միություններ, իրավաբանական ն միությունները, կրոնականկազմակերպությունները -`

-`

3.3.

Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններիձները, դրանց ընդհանուր ն տարբերիչ առանձնահատկությունները, գործունեության սկզբունքները

-`

-`

Սեփականության հիմքի վրա կազմակերպվում են տարբեր կարգավիճակ ունեցող գյուղատնտեսական ձեռնարկություններ:Պատմականորեն այսպիսի գյուղատնտեսականձեռնարկություններ են խորհտնտեսությունները, կոլտնտեսությունները, ագրոարդյունաբերականձեռնարկությունները, միջտնտեսային ձեռնարկությունները,գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ (ֆերմերային) տնտեսությունները, գյուղատնտեսականկոո-

պերատիվները:

Գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տճտեսություններիման րապետությունում գյուղա սին ՀՀ օրենքում նշված է, որ «Հայաստանի Հանրապե տնտեսական գործունեության կազմակերպման ձները հիմնվում են քաղաքացիների, կոլեկտիվ ու պետական սեփականության վրա ն հանդես են գալիս գյուղացիական տնտեսությունների, գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեր

ճեռնարկությունները ն այլ տնտեսավարող Գյուղատնտեսական սուբյեկտներըդասակարգվումեն ըստ հետնյալ հատկանիշների`

-չափերի՝ համեմատաբար փոքը, միջին ն խոշոր, ն -աշխատանքի բաժանման աստիճանի`մասնագիտացված քային

այլ

ընտրան-

անհատական, ընտանեաստիճանի`

-աշխատանքի ինքնուրույնության կան, փոքը խմբերով,խոշոր կոլեկտիվներով լ

:

:

: արարեր ր աարի աոթո Ա մեքենայացված, Աա համալիր. մեքենայացված, ասնակի

.ճ ի

հիմնադրամները, ասոցիացիաները:

Խա

Ն

ն

ն՛

ե

ցված,

-ի

՝

՝

ծն ն կեն ն համակենտրոնացման` ը ական համակենտրոնացման` կենտրոնացվա

ԱԻ

ացվա

ենտրոապակենտըրո

տեխնոլոգիաներիգիտական հիմնավորվածությանավանհիմնավորված, գիտականորեն ղական ճասնակի կատարելագործված,

-կիրառվող

ի

-շուկայի նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքի` ապրանքային

(սպառողական),

ն

մթերային

-գործունեության հիմնական տեսակների` ագրարային, ագրոպարենային,

ագրոարդյունաբերական,

-կազմակերպական-իրավական կարգավիճակի` իրավական անձի կարգավիճակ ունեցող ն իրավական անձի կարգավիճակչունեցող:

Ձեռնարկությունները տարբերվում հատկություններով`

են

հետնյալ

առանձնա-

-կապիտալի ձնավորմամբ, -հիմնադրման կարգով, -հիմնադրման փաստաթղթերով, -կազմակերպության պարտավորություններում մասնակիցների պատասխանատվության չափով, -գործունեության սահմաճափակումներով, -կանոնադիր կապիտալիձնավորման ծավալով, -վերակազմակերպմամբ ն օտարմամբ, -մասնակիցների դուրս գալու ն նրանց անդամությունը դաղարեցնելու ձնով: Յուրքանչյուր ձեռնարկության կազմակերպման ժամանակ հիմք են ընդունվում «ՀՀ Քաղաքացիական օրենսգրքով» ն «ՀՀ օրենսդրությամբ» նախատեսված պահանջները: 3.4.

Գյուղացիական տնտեսություններիկազմակերպատնտեսական հիմունքները

Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններիզարգացմաններկա փուլում կազմակերպվում են նոր տիպի տնտեսություններ (գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններ):Ինչո՞վ է պայմանավորված դրանց անհրաժեշտությունը, որոնք են հիմնական նախադրյալները դրանց կազմակերպման ն ինչպիսի առանձնահատկություններ ունեն ճախկին գյուղատնտեսական ձեռնարկություններիհամեմատությամը: Արտադրողականուժերի զարգացման ներկա փուլում,'երբ էկոնոմիկայում տեղի են ունենում խորը տնտեսական վերափոխումներ կոլտնտեսությունները, խորհտնտեսությունները ն մյուս պետական գյուղատնտեսական ձեռնարկությունները չեն կարող նույն կարգավիճակում մնալ, քանի որ հողի ն արտադրության միջոցների սեփականաշնորհմանպայմաններում առաջանում են նոր հարաբերություններ արտադրության, բաշխման, իրացման ն սպառմանոլորտներում:

Նախկինում գոյություն ունեցող խորհտնտեսությունները,կոլտճտեսությունները (որոնք չնայած անգնահատելիդեր են խաղացել բնակչության պարենամթերքներովապահովման գործում) շուկայական հարաբերություններին անցնելիս գործում են ազատ, ինքնուրույն որոշում արտա-

դրատնտեսականբնույթի բոլոր հարցերը: ՀՀ. Գերագույն խորհուրդը 1991թ. փետրվարի 4-ին ընդունեց օրենք «Գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսությունների մասին», համաձայն որի` բոլոր խորհտնտեսությունները, կոլտճտեսությունները լուծարվում էին ն նոր կարգավիճակ ձեռք բերելու համար նախատեսվում էր համապատասխան դրույթներ: Օրենքով հիմնական խնդիրը համարվում է գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսությունների կազմակերպումը, որի հիմնական ճպատակն էր աշխատողներիշահագրգովածության բարձրացումը,պարենամթերքով ապահովումը, ն աշխատողների սոցիալտնտեսական, նյութական պայմանների բարելավման համար անհրաժեշտ նախադքըյալներիստեղծումը: Գյուղացիական տնտեսությունը քաղաքացիների սեփականության վրա հիմնված գյուղատնտեսական մթերքների ապրանքային արտադրությունն ապահովող ինքնուրույն միավոր է: Գյուղացիական տնտեսությունը կազմակերպվումէ կամավոր հիմունքներով ն այն ձնակերպվում է անունով: Նրա իրավունքները ճանաչվում են ըճտաընտանիքիգլխավորի ճիքի գլխավորիանվամբ պետական գրանցման վկայականի հիման վրա: են Պետական վկայականը ստանալու պահից նրանք գրանցման անձանց իրավունք: բերում Գյուղացիական տնտեսության անդամներ են համարվում քի անդամները: Ընտանիքի գլխավորը կազմակերպում է տնտեսության գործունեությունը, նրանց անունից կնքում պայմանագրեր, տալիս է լիազորագրեր, օգտվում գույքի տնօրինման իրավունքից: Գյուղատնտեսական աշխատանքները հիմնականում կատարում են ընտանիքի անդամները, իրավունք ունեն օգտագործելու վարձու աշխատուժ, վճարելու աշխատավարձ փոխադարձ համաձայնությամբ (պայմանագրային սկզբունքով), պայմանագրային կապերի մեջ են մտնում արտադրական ն սպասարկող հետ, բարձը է ինքնակառավարմանմակարդակը, կազմակերպությունների սակայն ցածը է արտադրությանապրանքայնության աստիճանը: Գյուղացիական տնտեսության ղեկավարը հանդիսանում է ձեռնարկատեր, ղեկավար ն կատարողբանվոր: Գյուղացիական տնտեսություն վարելու նպատակով սեփականաշնորհման միջոցով հատկացվում է հողատարածություն (վարելահող, բազմամյա տնկարկ, խոտհարք),որը հանդիսանում է նրանց մասնավոր սեփա-

ոորմրունանրոն

ծեռք

ընտանի

Դ9

կանությունը: Բացի դրանից սահմանված չափով` նան տնամերձ (օժանդակ) հողամասեր: Ընդ որում տնամերձ հողամասերը տրվում են առանց հատուցման, իսկ մնացած հողաբաժինը՝ մասնակի հատուցմամբ, որը հաշվարկվում է ընդհանուր հողաբաժնի մեջ: Մասնակի հատուցման չափը որոշվում է 1989թ. նախարարների խորհրդի կողմից հաստատված կադաստրային գնահատումներով, որը հետագայում ճշտվում է գյուղատնտեսական արտադրանքի գներիինդեքսի փոփոխմանհիման վրա: Ընտանիքին հատկացվող հողաբաժինը (չափը) պայմանավորվածէ շնչերի թվով` մինչն 3 շունչ-մեկ, 4-6 շունչ-երկու, 7 ն ավելի շունչ ունեցող0: ներին երեք հողաբաժին: ՀՀ նախարաըներիխորհրդի որոշմամբ սահմանված կարգով փոփոխություններ են մտցվում տրամադրվողհողամասերի չափերի սահմանման հարցերում, հաշվի առնելով երիտասարդընտանիքների առկայությունը: Գյուղացիական տնտեսության հիմնական ֆոնդերըձեռք են բերվում սեփական միջոցների հաշվին: Անհրաժեշտությունից ելնելով այն կարող է ձնավորվել բանկերից ստացված վարկերի հաշվին: Լուծարված տնտեսություններից հիմնական ֆոնդեր ստանալիս այն հաշվարկվում է մնացորդային արժեքով, կամ գնահատված շուկայական գներով: Գյուղացիական տնտեսությունները հողը ստանալուց հետո երեք տարվա ընթացքում իրավունք չունեն այն վաճառելու, Է այն չպետք է Օգտագործել ոչ գյուղատնտեսակաճնպատակներով:Այս տնտեսությունների նյութատեխնիկական մատակարարումներըն ծառայությունները կատարվում են շուկայական գներով, իսկ արտադրանքի իրացումը՝ինքնուրույն: Արտադրատնտեսականգործունեության նկատմամբ հաշվառման, վերահսկողության նպատակով տարվա սկզբին լրացվում է հայտարա-

րություն (դեկլարացիա)սահմանված կարգով:

Տնտեսությունում բոլոր աշխատողները (անդամները,հիմնական ն պայմանագրային)ենթակա են սոցիալական ապահովության: Գյուղացիական տնտեսության գործունեությունը կարող է դադարեցվել այն դեպքում, եթե տնտեսության անդամներից ոչ մեկը չի ցանկանում շարունակել արտադրականգործունեությունը: 3.5.

Գյուղացիականկոլեկտիվտնտեսություններիկազմակերպատնտեսականհիմունքները: Գյուղացիական կոլեկտիվտնտեսությունըկոլեկտիվ սեփակա-

նության վրա հիմնված գյուղատնտեսական մթերքներիապրանքային արտադրությունապահովող ինքնուրույն կազմակերպական էչ Այնկազմիավոր

տնտեսությու նների կամավոր միավորման մակերպվումէ գյուղացիական հիմքի ն կամ լուծարվող կոլտնտեսությունների խորհտնտեսությունների հետո: ներկայացնելուց վրա ճրանցանդամներիգրավոր համաձայնություն հիմտնտեսությունների կոլեկտիվ Ներկա փուլում գյուղացիական են` ճական խնդիրներն ռեսուրսների արդյունավետօգ-հողային, նյութականն աշխատանքային տագործումը, ծավալնեմթերքներիապրանքայինարտադրության -գյուղատնտեսական

րի մեծացումը, ծավալներիավելացումը, -իրացման ընդլայնմանմիջոցովեկամուտների -կուտակման ն սպառմանֆոնդերիստեղծումը, անների պայմ -կոլեկտիվի յուրաքանչյուր անդամի սոցիալտնտեսական բարելավումը, գյուղա-սպառողների պահանջներիբարելավմանմիջոցով բարձրորակ տնտեսական մթերքներիարտադրությունը, ապահովումըն յուրաքանչյուր -տնտեսության շահութաբերգործունեության բավարարպա յմաններիստեղծումը, համար աշխատանքային աշխատողի ն պարենային -ՀՀ պարենային ապահովմանպաշարների ստեղծմանը

ապահովմանխնդիրներիլուծմանը նպաստելը: Գյուղացիականկոլեկտիվ տնտեսությանիրավականհիմքը հանդիկոլեկտիվ տնտեսության օրինակելիկանոնասանում է գյուղացիական խորհրդի 1991թ. մա դրությունը,որը հաստատվածէ ՀՀ նախարարների

յիսի

որոշմամբ: Գյուղացիականկոլեկտիվ տնտեսության օրինակելիկանոնադրությունը կազմվածէ հետնյալ բաժիններից` ն կոլեկտիվտնտեսությանճպատակները խնդիրները, ընդունումն կանոնադրության կոլեկտիվ տնտեսության ստեղծումը,

9-ի

-.

-`

ու

գրանցումը,

ն նրանից դուրս գալու կարգը, տնտեսության մեջ անդամագրվելու ու տնտեսության անդամիիրավունքներն պարտակառնությունները, իրավունքի համատեղ սեփականության տնտեսության ընդհանուր

Ը`

`

`

օբյեկտները, ն իրատնտեսության ղեկավար մարմինների ընտրության կարգը վասությունը, դադարեցումը: տնտեսության գործունեության օրինակելիկանոնադրութտնտեսության Գյուղացիականկոլեկտիվ տնտեսություն իր յան հիմնականդրույթների հիման վրա յուրաքանչյուր

-`

"41

տնտեսականպայմաններիցելնելով մշակում է կանոնադրություն,որը քննարկվում ն. հաստատվումէ տնտեսությանանդամների ընդհանուր ժողովում: Տնտեսությանկազմում ընդգրկվողանդամներհամարվումեն նրանք, ովքեր դիմում են գրավոր, նրան կցելով իրենց գույքի ն հողի բաժնեմասի չափը: Տնտեսությանմեջ անդամի ընդունումը կատարվում է 16 տարին լրացած քաղաքացու դիմումիհիման վրա: Դիմումին կցվում են հողի ն գույքի անդամագրայինբաժնեմասի չափերը հաստատող փաստաթղթերը: Ընդհանուր ժողովը մեկ ամսյա ժամկետում քննարկում է դիմումը դիմողի ներկայությամբն բաց քվեարկությամբընդունում է համապատասխան որոշում՝ ժողովի մասնակիցների ձայների պարզ մեծամասնությամբ: Տնտեսությանյուրաքանչյուր անդամի համար լրացվում է միասնական նմուշի գյուղացիական տնտեսության անդամի աշխատանքային գրքույկ: Գյուղացիական անդամը կարող է կամավորդուրս տնտեսության գալ տնտեսությունից, երեք ամիս առաջ տեղյակ պահելով ճերկայացուցիչների խորհրդին, ն իրավունք ունի ստանալու տնտեսությանմեջ մտնելու ժամանակունեցած փայաբաժինը: Գյուղացիականկոլեկտիվտնտեսությանանդամըիրավունքունի իր ունակությունների,որակավորման, մասնագիտության, կրթության համապատասխան ապահովվելու աշխատանքով,բնամթերքովն. դրամով ստանալու վարձատրություն,մտնելու տնտեսությանհետ վարձակալականն պայմանագրայինայլ հարաբերությունների մեջ, մասնակցելուտնտեսության գործերի կառավարմանը,ընտրելու ն ընտրվելու նրա կառավարման մարմիններում, սահմանված կարգով օգտվելու տնտեսության սեփականություն հանդիսացողմիջոցներից: Տնտեսությանանդամը պարտավոր է պահպանել ներքին կարգապահության կանոնները,կատարել գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսության ընդհանուրժողովի ն ներկայացուցիչների խորհրդիորոշումները,պահպանել աշխատանքնայինկարգապահությունը նե աշխատանքիանվտանգության կանոնները,տիրապետելտնտեսավարման առաջավոր մեթոդներին, ամրապնդելկոլեկտիվսեփականությունը, արդյունավետ օգտագործել ունեցած հողատարածությունները, պահպանելբնական հարստությունը: Տնտեսությանհամատեղ սեփականություն կարող են հանդիսանալ` հասարակականշենքերը, կուլտուր-կենցաղային հիմնարկները,բնակելի տները, տրակտորները,կոմբայնները,գյուղատնտեսականայլ մեքենաներն ու սարքավորումները,բազմամյա տնկարկները,մթերատու անասունները, սերմացուն,արտադրված արտադրանքը ն այլն: Հողօգտագործման իրավունքի պետական ակտով տնտեսություններին տրամադրվողհողերը հանդիսանում են նրա անդամներիընդհանուր

համատեղ սեփականությունը: Արգելված է գյուղատնտեսական նշանակության հողերը ոչ գյուղատնտեսական ճպատակներով օգտագործելը: Տնտեսական գործունեության իրականացմանն արտադրության հետագա զարգացման համար տնտեսությունըստեղծում է հիմնական ն շրջանառու արտադրական ֆոնդեր: Օգտագործված հիմնական միջոցների համար տնտեսությունը կատարում է ամորտիզացիոնհատկացումներ: Նշված միջոցները ենթակա չեն բաժանման: Գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսության բարձրագույն օրգանը՝ կոլեկտիվի ընդհանուր ժողովն է, որը հրավիրվում է առնվազն կիսամյակը մեկ անգամ, ընտրում է տնտեսության ճախագահ (3 տարի ժամկետով), ներկայացուցիչներիխորհուրդ ն. վերստուգիչ հանձնաժողով: Ընդհանուր ժողովների միջն ընկած ժամանակաշրջանում տնտեսությունը ղեկավարվում է ներկայացուցիչների խորհրդի կողմից: Շնդհանուր ժողովը ընդունում է տնտեսության կանոնադրությունը ն կատաներքին կարգապահարում փոփոխություններ, լրացումներ, սահմանում կան կանոններ, աշխատանքի վարձատրության պայմանները, քննարկում ն հաստատում եկամուտների տարեկան հաշվետվությունները, սահմանում ն բաշխման կարգը ֆոնդերի օգտագործմանուղղությունները: Ընդհանուր ժողովը քննարկում է կառավարմանապարատի հաստիքներին աշխատավարձերի չափերը, վերստուգիչ հանձնաժողովի առաջարկությունները, նրանց գանգատները, տնտեսության խոշորացման, վերակառուցման ն գործունեության դադարեցման հարցերը: Ժողովի որոշումները օրինական են, եթե մասնակցում է անդամների 2/3-ը ն որոշումն ընդունվում է մասնակիցներիձայների պարզ մեծամասնությամբ: ՞Ներկայացուցիչներիխորհուրդը ընտրվում է ընդհանուր ժողովի կողմից 7 հոգի կազմով ն յուրքանչյուր տարին մեկ անգամ հաշվետվություն է տալիս ընդհանուր ժողովին: Խորհրդի նիստերը տեղի են ունենում ամիսը մեկ անգամ: Ներկայացուցիչների խորհուրդը հանդիսանում է տնտեսության գործադիրն կարգադրիչմարմինը:Ներկայացուցիչների խորհուրդըկազմակերպում է պայմանագրով նախատեսվածգյուղատնտեսականարտադրանքի իրացումը, ստեղծում հողի, աշխատանքայինն ֆինանպայմաններ սական ռեսուրսների արդյունավետօգտագործմանհամար, տնտեսության աշխատաճքներիկատարման համար վարձում բանվորներ,ծառայողներն ազատում նրանց, կարգավորումտարբերբնույթի պայմանագրային հարաբերություններ, կազմակերպումկնքված պայմանագրերիկատարումը: Տնտեսության վերստուգիչ հանձնաժողովը վերահսկում է պաշտոնատար անձանց գործունեությունը ն հաշվետու է ընդհանուր ժողովին: Նա ընտրում է իր կազմից ճախագահ: Վերստուգիչ հանձնաժողովը տարին մեկ անգամ ստուգում է արտադրաֆինանսական գործունեությունը,կազմում է յ

ակտ ն ներկայացնում ընդհանուր ժողովի հաստատմանը: Վերստուգիչ հանձնաժողովը հսկողություն է իրականացնում տնտեսության կանոնադրության, ներքին կարգապահության կանոնների, աշխատանքայինվարձատրության կանոնների պահանջների պահպանման, պայմանագրերիու տնտեսականգործառնությունների, դրամական միջոցների ն նյութական արժեքների օրինաչափության, տնտեսությանանդամներիհետ կատարվող հաշվարկների ճշտության նկատմամբ: Վերստուգիչ հանձնաժողովի պահանջով տնտեսության պաշտոնատար անձիք պարտավոր են ներկայացնել ստուգման համար անհրաժեշտ փաստաթղթերը:Տնտեսության ներկայացուցիչներին վերստուգիչ հանձնաժողովի ընտրությունները կարող են անցկացվել բաց կամ փակ (գաղանի) քվեարկությամբ: Տնտեսության ներկայացուցիչների խորհրդի անդամներըչեն կարող միաժամանակընտրվելվերստուգիչ հանձնաժողովի կազմում: Գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսության գործունեությունը դադարեցվում է ՀՀ հողային օրենսգրքովնախատեսվածհիմքերով՝ տվյալ տնտեսության հողի սեփականությանիրավունքը դադարելու, ինչպես նան այն դեպքում, երբ չի մնում տնտեսությանգործունեությունըշարունակելու ցանկություն ունեցող անդամ: Տնտեսության գործունեությանդադարեցումը ն վերակազմումը կատարվում է ընդհանուր ժողովի որոշմամբ, լուծարման դեպքում առաջացած վեճերը լուծվում են դատական կարգով: Տնտեսության սեփականությունը անձեռնմխելի է ն պաշտպանվում է պետությանկողմից, նրա գույքը կարող է վերցվել միայն դատական կարգով: Գյուղացիական կոլեկտիվտնտեսությունըբանկերումկարողէ բացել ձեռնճարկությունների անդամներ: հաշիվներնլինել տարբերբաժնետիրական Օրենսդրությամբսահմանվածկարգով կարող է տնտեսականկապերի մեջ մտնել արտասահմանյաներկրներիկազմակերպություններիհետ: Գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններիգործունեության նկատմամբ պետական վերահսկողություննիրականացվումէ հարկային ն մաքսային օրենքներով, իսկ հողօգտագործման նկատմամբ` ՀՀ հողային օրենսգրքովնօրենսդրական կարգով: այլակտերով սահմանված Անցյալ տասը տարիներիփորձը ցույց տվեց, որ 1991թ. ընդունված ՀՀ հողային օրենսգիրքըլիովին չի համապատասխանում ստեղծվածիրավիճակին, ուստի ՀՀ Ազգային ժողովը 2001թ. մայիսին ընդունեց նոր հողային օրենսգիրք, որի դրույթները արդիական են Լ, իրականացմանդեպքում շահեկան գյուղատնտեսականգործունեությամբ զբաղվող տնտեսավարող "սուբյեկտներիհամար:

ն Գյուղացիականկոլեկտիվ տնտեսություններիանդամները դրանցում աշխատանքայինպայմանագրերովաշխատողներըՀՀ գործող օրենսդրությանը համապատասխանենթակա են սոցիալականապահովագբրության ն տցիալական ապահովության:

ձեռնարկությունների 3.6.Պետականգյուղատնտեսական հիմունքները կազմակերպատնտեսակամ ձեռնարկություններըկազմակերպՊետական գյուղատնտեսական ՀՀ նախարարների խորհրդիորոշմամբ, պետականսեւիականութվում ն հենքի վրա: Կազմակերպմանհիմքը յան հողերի արտադրամիջոցների հանդիսանումէ օրինակելիկանոնադրությունը,որի հիման վրա յուրաքանչձեռնարկությունմշակում է իր կանոյուր պետական գյուղատնտեսական ն նադրությունը, որը հաստատվումէ վերադաս կազմակերպությանկողմից են

գրանցվումպետականռեգիստրիգրանցամատյանում: են Պետական գյուղատնտեսականձեռնարկություններըկարող են կազմակերպվել կազմակերպվելերկու ձնով: Մի դեպքում դրանք կարող կողմից նոր պետության մյուսը` վրա, հենքի ճախկին տնտեսությունների միջոցներհատկացնելումիջոցով: «ՀՀ-ն Գյուղացիական ն գյուղացիականկոլեկտիվ տնտեսությունների մասին» օրենքով ճախատեսվածէ, որ առկա խորհտնտեսությունները ձեռլուծարվում են ն կարող են ձեռք բերել պետականգ յուղատնտեսական նարկություններիկարգավիճակ,եթե աշխատողներըկամ նրանց մի մասը իրենց գրավոր համաձայնությամբցանկություն են հայտնում հասանելիք հողաբաժիններին արտադրությանմյուս միջոցների պետականսեփական ճության հիման վրա շարունակել տնտեսության գործունեությունը հրաժարվումեն հողի սեփականությանիրավունքիիրացումից: ձեռնարկություններիգործունեութՊետական գյուղատնտեսական ն են յունը կազմակերպում ըստ գործող օրենսդրականակտերի իրենց կանոնադրության:

խնդիրները, Կանոնադրության-մեջնշվում է ճպատակը, հիմնական տնտեսության զարգացման ուղղությունը, հողօգտագործմանիրավունքը, կազմը, վերադաս կազմակերպությանենթակայութստորաբաժանումների

յունը

ն

այլն: ձեռնարկություններըունեն Պետական գյուղատնտեսական

որոշա-

կի խնդիրներ` նպաստել պետական պարենային ֆոնդի ձնավորմանը ն գյուղատնտեսականմթերքներիարտադրությանավելացմանը, -

լրացնել այն պարենային մթերքների արտադրության ծավալները, որոնք չեն կարողանում ապահովել մյուս կատեգորիաներիանտեսությունները շուկայական հարաբերություններիպայմաններում, գործունեությունըիրականացնելլրիվ տնտեսական հաշվարկի հիման վրա, հասնել աշխատանքի արտադրողականությանաճի բարձր տեմպերի, իջեցնել արտադրվող մթերքների ինքնարժեքը ն ապահովել շահութաբերության մակարդակը, ապահովել աշխատողների նյութական շչահագրգռվածությունը, ստացված արդյունքների հիման վրա բարելավել նրանց սոցիալկուլտուրական մակարդակը: Նշված խնդիրներըլուծելու համար պետական գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների արտադրական գործունեության իրականացման նպատակով հատկացվում է որոշակի հողատարածություն, որը հաստատվում է պետական ակտով: Ամրացվածհողատարածությունըօգտագործվումէ որոշակի արտադրական ճնպատակներովգ̀յուղատնտեսականմշակաբույսերի մշակման, շենքերի ն կառույցների շինարարության, օժանդակ տնտեսությունների ն արտադրատնտեսականկենտրոններիկազմակերպման,ինչպես նան կարող է տրամադրվել վարձակալման: Պետական գյուղատնտեսական ձեռնարկությունները ձնավորվում են որոշակի հիմնական ն շրջանառու միջոցների հիման վրա, որը կազմում է տվյալ ձեռնարկության կանոնադրական կապիտալը: Ձեռնարկությունը պարտավոր է ռացիոնալ օգտագործել, պահպանել ն մեծացնել կանոնադրական կապիտալը,որի համար կրում է պատասխանատվություն: Տնտեսությունը, հիմնվելով առկա նյութական ու աշխատանքային ռեսուրսներին տրանսպորտային միջոցների վրա, ինքնուրույն մշակում է գլխավոր ն լրացուցիչ ճյուղերի կազմը, ստեղծում դրանց նպաստող օժանդակ ճյուղեր ն կազմակերպումհումքի վերամշակումը, ինչպես ճան ճախանշում դրանց իրացմանուղղությունները: Պետականգյուղատնտեսականձեռնարկություններըարտադրական ուղղությունից, արտադրության չափերից կախված սահմանում են իրենց կազմակերպականկառուցվածքը`արտադրամասերի,տեղամասերիթիվը, ն սպասարկողստորաբաժանումների արտադրական թիվը, մշտական բանվորների համար ստեղծվումեն անհրաժեշտ բնակարայինն կուլտուրկենցաղային պայմաններ, իրականացնումղեկավար աշխատողների, ներգրավված աշխատողներին մասնագետներիաշխատանքիվարձատրությունը: Ձեռնարկության գործունեությանարդյունքները ընդհանրացնող ցուցանիշը համարվում է շահույթը, որը բաշխվում է սահմանված կարգով: -

-.

-

Նախ վճարվում են պետության հանդեպ պարտավորությունները,բանկի վարկի տոկոսները, այնուհետն մնացած մասը օգտագործվում է ինքնուրույն համապատասխանֆոնդերի կազմավորման ու լրացման համար: Պետական տնտեսություններըղեկավարվում են տնօրենի կողմից, որը նշանակվում է վերադաս կազմակերպությանկողմից ն ձեակերպվում հրամանով: Տնօրենը կազմակերպումէ տնտեսության ամբողջ աշխատանքը ն արդյունքների համար պատասխանատվություն է կրում պետության ն աշխատանքայինկոլեկտիվիառջն: Ստորաբաժանումների ղեկավարներըներկայացվում են կոլեկտիվի համաձայնությամբ, ընդհանուր ժողովի որոշմամբ ն ձնակերպվումտնօրենի հրամանով: Կառավարման բարձրագույն օրգանը` կոլեկտիվի ընդհանուր ժողովն է, որը հրավիրվում է ոչ պակաս տարին երկու անգամ: Ձեռնարկությունը իրավաբանական անձի իրավունքով պայմանագրային, տնտեսական փոխհարաբերություններիմեջ է մտնում բոլոր ձեռնարկությունների, կազմակերպություններին առանձին քաղաքացիների հետ:

Ձեռնարկությունըունի անվանանիշ, կնիք, հաշվարկային հաշիվ,

հասցե ն անվանում:

Ստուգողական հարցեր 1.

Որո՞նք

են

գյուղատնտեսական ձեռնարկություններիկազմակերպման

հիմունքները: 2. են

|

Որո՞նք առնտրային ն ոչ առնտրայինկազմակերպությունները: 3. Գյուղացիական ն. գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսությունների ու պետական գյուղատնտեսական ձեռնարկություննրի կազմակերպման

նորո աաաակությոննիրը Որո՞նք են ներկափուլում գյուղատնտեսականձեռնարկություններիհիմ-

4.

նական խնդիրները: 5. Ի՞նչպեսէ մշակվում, գյուղացիական, գյուղացիական կոլեկտիվ ն պետականգյուղատնտեսական ձեռնարկություններիկանոնադրությունը, որոնք են կանոնադրությանհիմնական բաժինները:

հաստատվում

՝

շք

ԳԼՈՒԽ

4. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԲԱԺՆԵՏԻՐԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐԻ,

ԵՎ ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿ

ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅԱՄԲ

ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

4.1.Գյուղատնտեսականկոոպերացիանն կոոպերատիվների կազմակերպատնտեսակամ հիմունքները Աշխատանքըմշտապես եղել է տնտեսությանշարժիչ ուժերից մեկը ն ամենահիմնական ուգործոնը: Այն վերջնականգնահատման տեսակետից նեցել է խմբային բնույթ, այսինքն դրսնորվել է հասարակականընդգրկումով:Եվորքան մեծ է եղելաշխատանքի հանրայնացմանմակարդակը, համա-

պատասխանաբարբարձրացելէ աշխատանքիարտադրողականությունը: Առանձինանհատներձգտել են իրենց գործունեությամբմեկուսանալ հասարակությունից,վարել մենատնտես գործունեություն, նրանց հաջողությունները տնական չեն եղել ն բնական, տնտեսական, օբյեկտիվ օրինաչափություններիցելնելով, բնության տարերային երնույթներիդեմ պայքարելու, գոյատնելու, տեսակը պահպանելու, եկամուտներնավելացնելու համար միավորվելեն ն հանդես եկել միասնականուժերով: Այնպիսի ոլորտ, ինչպիսին գյուղատնտեսությունն է միավորման, միությունների ստեղծման, կոռպերատիվներիու համագործակցության տարբեր ձներով հանդես գալու պատմական անհրաժեշտությունէ եղել ն շուկայական տնտեսության պայմաններում, այն հանդիսանում է արտադրությունը արդյունավետդարձնելու կարնորագույնմիջոցներիցմեկը: Գյուղատնտեսական կոռպերացիաասելով հասկացվում է տարբեր ն նրանց միավորումների կոոպերատիվների համակարգը,որոնք ստեղծվում են գյուղատնտեսականապրանքներ արտադրողներիկողմից, նպատակ ունենալովբավարարելուիր ն այլ սպառողներիպահանջմունքները: Համաշխարհայինփորձի տվյալներով վերը նշված հիմնախնդիրների լուծման ամենալավագույնմիջոցը առանձին-առանձինտնտեսությունների կամ խմբերի միավորումն է, որը դրսնորվում է կոռպերատիվների, ասոցիացիաների,կոնսորցիումների, կոնցեռներին այլ ձներով: Սիավորման ամենապարզագույն ձնի հիմքում ընկնում է երկկողմանի համագործակցությանպայմանագրայինսկզբունքը,երբ երկու ն ավելի տնտեսավարողսուբյեկտներկամ անհատ անձիք կամավոր համաձայնվում են համագործակցելն որոշակի գործունեությունծավալել:

48.

կանոնակարգված կոոպերատիվ

հաԸնդհանըաղյես ձեր առավել է: է մագործակցությունն Ի՞նչ ներկայացնումիրենիցկոռպերատիվը: Կռոպերատիվը համատեղ արտադրանք (ապրանք) արտադրելու ն ծառայություններ մատուցելու համար քաղաքացիներիկամավորմիավորում է: Ընդ որում, կոռպերատիվները կամ միավորումները կարող են դըսնորվել` արտադրական կոոպերատիվների ն զանազան ծառայությունճերի մատուցմանկոոպերատիվներիձներով:

Գյուղատնտեսական կոոպերատիվը մի կազմակերպությունէ, ստեղծվում է քաղաքացիների ն իրավաբանական անձանց կամավոր անդամությանհիման վրա, նպատակ ունենալով մասնակիցներիգույքային փայավճարների միավորման ն աշխատանքային մասնակցությանմիջոցով ծավալել տարաբնույթ գործունեություն, ինչպես իր անդամների,այնպես էլ բնակչության նյութական ն այլ կարիքներիբավարարման նպատակով: Գյուղատնտեսական տարբեր կոոպերատիվներին նրանց միավորումների ամբողջությունն արտահայտում է այն համակարգը, որը ստեղծում են գյուղատնտեսական ապրանք արտադրողները`նպատակ ունենալով բավարարել իրենցն այլ սպառողներիպահանջմունքները: Գյուղատնտեսության արտադրության յուրօրինակությունը, հողի ն այլ արտադրամիջոցներիօգտագործման առանձնահատկությունը, նյութական ն ֆինանսական միջոցների շարունակական պակասը, արտադրանքի իրացման ն նյութատեխնիկականարժեքների ձեռքբերման դժվարությունները, վերջապես ժամանակի գործոնի հրամայականը, հաճախ այնպիսի հիմնախնդիրներ են ծնում, որոնք փոքր չափեր ունեցող գյուղացիակնն երբեմն անլուծելի են դառնում: տնտեսություններիպայմաններում, Առաջին խմբի ոլորտն արտադրությունն է, նրա առանձին ճյուղերը: Դրանք գյուղատնտեսության այն ավանդական աշխատատար ճյուղերն են, որոնցում արտադրական գործընթացները տեխնոլոգիայի ու կառավարման տեսակետիցհամեմատաբար բարդ չեն: Երկրորդ խումբը՝ ծառայությունների մատուցումը նույնպես բազմաբնաճյուղ է` տարբերծառայություններիմատուցում, սպառկոռպերացիա, կարանա-շինարարություն,մշակույթի ոլորտ, զբոսաշրջության,վարկային նայլ տիպի ֆինանսական կոոպերատիվներն այլն: Համագործակցությանհաջորդ աստիճանըհամարվում է միությունների, ինչպես ընդունված է ասել ասոցիացիաներիստեղծումը: Դրանք կոոպերատիվ միավորումներն են, որոնց ճպատակն է պաշտպանել տվյալ շահերը: ասոցիացիայիմեջ մտնող կոոպերատիվների

որը

Ա

-

1:

'

Ասոցիացիաներըկամ ինչպես նրանց հաճախ անվանում են երկ-

աստիճանի կոոպերատիվներ,դրանք կոռպերատիվմիավորումներ են, որոնց ճպատակն է պաշտպանել տվյալ ասոցիացիայի մեջ մտնող րորդ

կոռպերատիվներիշահերը: Կոռպերատիվներըիրավաբանական անձի կարգավիճակ ունեն ն մտնելով ասոցիացիայի մեջ չեն կորցնում իրենց կարգավիճակը:Նույնը նախատեսվում է յուրաքանչյուր գյուղացիական

տնտեսության համար, որը կցանկանա ընդգրկվել միավորման կազմում: Դրանք պահպանում են իրենց տնտեսական ինքնուրույնությունը,չեն փոխում սեփականության ձեր, իրենց գործունեությունըծավալում են գործող օրենսդրությանհամաձայն: Ասոցիացիաները,որպես կամավոր միավորումներ, ընդհանրապես իրենց մեջ մտնող կոոպերատիվների նկատմամբ գերատեսչական օրգան չեն հանդիսանում: Նրանք կատարում են այն գործառույթները,ունեն այն իրավասությունները,որոնք կամավոր նրանք վերագրում են ն հանձնարարում տվյալ ասոցիացիայի անդամկոոպերատիվները: Այսպես օրինակ` կոռպերատիվ ասոցիացիաներըկոորդինացնում են

կոոպերատիվիանդամներիգործունեությունը,իրականացնումարտա-

դրության տեխնոլոգիականգործընթացներիկազմակերպումը,տեղեկատվություն տրամադրում անդամկոռպերատիվներին շուկայում տիրող իրավիճակի ն ապրանքներիգների մասին, ակտիվ մասնակցումկադրերի պատրաստման ն վերապատրաստման գործընթացներին:Ասոցիացիաներիմեջ մտնող կոռպերատիվները,որպես օրենք մեկը մյուսի հետ սերտ կապի մեջ են: Այդ կապի համար օգտագործվում են զանազան մեխանիզմերպ̀այմանագրեր, փոխադարձհամաձայնագրերն այլն:

Ասոցիացիաներիշրջանակները չեն սահմանափակվումտվյալ մարզի, անգամ երկրի սահմաններով, դրանք իրավունք ունեն նան կապեր ստեղծել մյուս մարզերի այլ կոոպերատիվներիհետ: ՀՀ գյուղատնտեսական կոոպերատիվներիստեղծման ուղղությամբ որոշակի քայլեր են կատարվել, որոնց արդյունքում կազմակերպվել են ն տնտեսական գործունեությամբկոռպերատարբեր ձեռնարկատիրական

տիվներ:

Կազմակերպվողկոոպերատիվները ըստ տնտեսական գործունեության, առաջադրված խնդիրներիբնույթի, հիմնական նպատակների,գույքային հարաբերություններին արդյունքների բաշխման տարբերվում են արտադրական,սպառողական, հումքի վերամշակման,իրացման,վարկային ն այլ սպասարկումների: Ըստ իրավական կարգավիճակիկոոպերատիվներըլինում են արտադրական ն սպառողական:

Գյուղատնտեսական արտադրական կոոպերատիվը-կոոպերատիվ սեփականության վրա հիմնված, իրավաբանական անձի կարգավի-

ճակ ունեցող, իր անդամների աշխատանքային պարտադիր մասնակցությամբ առնտրային կազմակերպություն է, որի նպատակն է զբաղվել գյուղատնտեսականարտադրանքներիարտադրության, վերամշակման,իրացման ինչպես նան օրենքով չարգելվածայլ գործունեությամբ:

Գյուղատնտեսական սպառողական կոոպերատիվը-քաղաքա-

ցիների ն իրավաբանական անձանց կամավոր միավորմամբ ն տնտեսական գործունեությամբոչ առնտրային (շահույթի նպատակ չհետապնդող) կազմակերպությունէ, որը ստեղծվում է կոոպերատիվիանդամների արտադրած արտադրանքի վերամշակման, իրացման, տրանսպորտային ու ար-

տադրական սպասարկմանու այլ փոխշահավետ ծառայություններ մատուցելու նպատակով: Սպառողականկոոպերատիվներըձնավորվում են այն դեպքում, երբ կազմում ընդգրկվածեն երկու իրավաբանական անձիք ն կամ ոչ պակաս 5 քաղաքացիներ: Կոռպերատիվներիկազմակերպմանիրավական հարցերը կարգավորվում են ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրիքի 55 ն 117-121 հոդվածների դրույթներով: Կոոպերատիվիհիմնադիր փաստաթուղթը համարվում է կանոնադրությունը, որը հաստատվում է հիմնադիրներիընդհանուր ժողովի կողմից: Կանոնադրությամբ սահմանված դրույթները պետք է համապատասխանեն սահմանադրությանը ն չհակասեն ՀՀ իրավաօրենսդրականդաշտին: Չնայած յուրաքանչյուր կոոպերատիվ ինքն է մշակում իր կանոնադրությունը, այնուամենայնիվ, տարբեր կոոպերատիվների կանոնադրությունները ընդհանուր գծերով նման են մեկը մյուսին, հատկապես երբ այն առնչվում է երկրի քաղաքացիական օրենսգրքինորմերին: Կանոնադրությանհիմնականբաժիններն են` նպատակը ն խնդիրները, կոռպերատիվին անդամակցելու կամ անդամակցությունը դադարեցնելու կարգը, անդամների փայավճարների չափերի որոշման կոռպերատիվների -.

-.

-

կարգը,

փայավճարների ձնը ն վճարման կարգը ու այն խախտելու դեպքում, ռեզերվային ն անբաժանելիֆոնդերի -.

-.

ա

նրոուոկութ

արի:կարգը, ձեավորման ն

կոռպերատիվների անդամների աշխատանքային գործունեության մասնակցության բնույթը ն կարգը, պատասխանատվությունըխախտումների ժամանակ ն պարտականությունները անձնական մասնակցության տեսա-.

կետից, -.

կոոպերատիվների շահույթի բաշխման

կարգը

ն

վճասների փոխհատուցման

կառավարման օրգանների կազմը, իրավասությունը ն նրանց կողմից որոշումներ ընդունելու կարգը, փայավճարների դիմաց հողատարածությունների, ներդրված միջոցների ն այլ գույքի գնահատման կարգը, կոռպերատիվներիվերակառուցման ն միջոցների օտարման կարգն ու պայմանները:

բազմաբնույթ խնդիրհասարակական, պետական, սոցիալտնտեսական ճեր: Եվ կախված տվյալ բնակավայրի առանձնահատկություններից, կազմակերպվումէ միավորմանայն ձնը, բնակչությանցանկություններից է նրա կազմում ըճնդգրկորը սահմանվում է ն ընդունելի բնակիչների կամ վողների կողմից: -.

-

-.

-:

-

-.

չափի՝ փայավճարիսահմանումը, յին մասնակցությունը, անդամներիաշխատանքա կոռպերատիվի ապահովումը, կոռպերատիվիտնտեսական ինքնուրույնության համակարգիսահընդունելի համար կառավարման բոլոր անդամների

-.

-.

-.

4.2.

Կոոպերատիվների կազմակերպմանսկզբունքները

-

|

ՀՀ-ում իրականացվածտնտեսական վերափոխումներիշնորհիվ հո-

ղի սեփականատերդարձած քաղաքացիների մեծամասնությունը մտադիր չեն օտարելու կամ վաճառելու սեփականաշնորհվածհողատարածքները: Դա նշանակում է, որ դեռնս երկար ժամանակ կգերիշխեն փոքր հողատա-

րածքների վրա գործող, գյուղացիական տնտեսությունները: Ենթադրվում է, որ վերը նշված գործընթացներնհողային բարեփոխումների ն տնտեսությունների ձնավորման առումով կիրականացվեներկու ուղղությամբ` գյուղացիական տնտեսությունների անկախ ն առանձնացված գործունեություն վարելու միջոցով, աստիճանաբար փոքր չափեր ունեցող տնտեսությունների կամավոր միավորման միջոցով` ճոր կազմակերպականձների, միավորումների, կոոպերատիվճերի,միությունների ստեղծման եղանակով: Եթե առաջին դեպքում գյուղացիական տնտեսությունները հիմնականում կարող են հանդես գալ որպես բճնճատնտեսություն վարողներ, կամ մասճակիորեն ճան որպես ապրանքային արտադրությամբ զբաղվողներ, ապա երկրորդ դեպքում` հիմնական ճպատակը արտադրանքի իրացման խթանումն է, որը հիմք է տալիս ավելի արագ ն մեծ մասշտաբներով ընդգոլ ն այնված Կրի աավեագույն ատե -

-`

արթ րովխոտան Աշխատանքի

կոռպերացման զարգացման ընթացքը, ցույց է տալիս, անհատների, որնէ գործունեություն ծավալող սուբյեկտի ն ց միավորումը,ուղղված է ոչ միայն այս կամ այն գյուղացիական տնտեսության շահերին, այլն նպաստում է լուծելու առավել կարնոր

ր: աՆ,

Ա» որրան.

|

հիմնական սկզբունքներնենճ կազմակերպման Կոոպերատիվների յուրաքանչյուր անդամի կամավորությանապահովումը, յուրաքանչյուր անդամիիրավահավասարությունը, ՀՀ օրենսդրության պահանջներիպահպանումը, ճերդրման պարտադիր ընդգրկվողանդամմճերի կազմում կոոպերատիվի

մանումը,

-.

-.

ն արտադրության,սպասարկման,արտադրանքիիրացման աշխատանսկզբունքներիմշակումը, քի կազմակերպման ընդունելիչափանիշներըն կարգը: բաշխման եկամուտների Կոռպերացիայի գործընթացը պահանջում է, հանգիստ մոտեցում,

Քանի որ կոոպերացիայիձնավորման հիմառանց շտապողականության: է, ապա բոլոր քայլերը, գործողութներուժն ճական գործոնըմարդկային

յունները կատարվումեն զգուշորեն, կիրառելովսոցիոլոգիականհամոզման կամոտեցման կոնկրետ մեթոդներ: Կոռպերացիայիկազմում ընդգրկվելը պարտակիրառվում չեն ճկատմամբ մավոր է, հետնաբար չցանկացողների հետ կազմակերպդրման կամ ստիպողականմոտեցումներ:Վերջիններիս վում

են

խորհրդատվական բացատրամեծածավալ կազմակերպչական, ու

որ կոռպերական աշխատանքներ,հոգեբանորեն ճախապատրաստում, պարզատիվների մեջ ընդունվում են խիստ կամավորության տարիրավունքը, սեփականության իրենց չեն կորցնում բանում, որ նրանք ն ցուցադրվումայդ վում են լրացուցիչ աշխատանքներ ու արդյունավետությունը: ձնի առավելություններն

սկզբունքով,

ճոթնակունորն

4.3.

հաջորդականքայլերը Կոռպերատիվիկազմակերպման ներկայացվողպահանջները

ն

Կոոպերատիվներիկազմակերպմանհաջողություններըպայմանադրա կազմում ընդգրկվող սուբյեկտները ինչպիսի ն ինչպես են պատկերացնում միավորվելու ունեն շահագրգռվածություն

վորվածեն նրանով, թե

խնդիրները,յուրաքանչյուրի ֆունկցիաներըն նրանց հետագա գործունեությունը: Այդ նպատակովկարնոր պահանջներիցմեկը ճրա կազմում ընդ-

ն

գրկվող անդամներին համապատասխան գիտելիքներով զինելու խնդրիլուծումն է, նրանց ուսուցման կազմակերպումը: Այն իրականացվումէ տեղեկատվական թերթիկների,դասընթացների,խորհրդակցությունների, առաջավոր փորձի տարածման, փոխադարձայցելությունների, զրույցների միջոցով: Հիմք ընդունելովկուտակվածփորձը կոոպերատիվների կազմակերէ հետնյալ տրամաբամական պումըիրականացվում հաջորդականությամբ՝ ձնավորում է նախաձեռնող խումբ, որը կազմում է հարցաթերթիկներ, դրանք բաշխում գյուղատնտեսականգործունեությամբ զբաղվողներին,ամփոփում արդյունքներըն պարզում միավորվելու ճպատակահարմարությունը: Աշխատանքների արդյունավետությունը ապահովելու նպատակովգործընթացումնախապեսընդգրկվումեն համապատասխան

-.

-.

-.

-

-.

խորհրդատվական

ծառայությունների ներկայացուցիչներ կամ փորձառուշահագրգիռ անձանց, հանդիպման են հրավիրում գյուղացիական տնտեսությունների անդամներին ն ներկայացնում քննարկվող հարցը, բացահայտում գյուղաբնակների հավանականտնտեսականկարիքներըն պարզաբանում նպա-

տակները,

հավաճական շահագրգիռ անդամներին հրավիրում են հավաքի կամ ժողովի ն քննարկում հետագա գործունեությանընթացքը:Հաշվի են առնվում մասնակիցներիաշխատանքները համատեղ շարունակելու ցանկությունները, որի համար ընտրվում է կողմնորոշողկոմիտե -.

խումբ),

(նախաձեռնողների

կազմվում են մասնակիցներիճախնական ցուցակները, հայտճաբեոր ճրանցով են որոշվում կոոպերատիվի կամ միավորվելուարտադրատնտեսականգործունեության ոլորտները: Տվյալ պահին որոշվում է ղեկավարների խմբի կազմը ն նրանում ընդգրկվող անձանցթիվը, կատարվումէ կոռպերատիվի կարիքներիճշգրտում, դրանց ապահովման ծախսերիհաշվարկ ն վերլուծություն:Որոշում ծրագրվողարտադրատնտեսականգործունեության համար պահանջվող ծախսերըն դրանց լուծման աղբյուրները, հրավիրվում է ընդհանուր ժողով, քննարկվում կատարվող ծախսերի վերլուծությանարդյունքները ն քվեարկությանմիջոցով որոշում հետագա -

րում հեռանկարայինանդամներին, քանի

-.

-.

գործունեության անհրաժեշտությունը,

քննարկվում է ճախաձեռնողների խմբի անդամներիմնալու կամ փոփոխությանհարցը, -.

հանձնարարվում է խմբին կատարել իրական վիճակի վերլուծություն կազմել աշխատանքայինծրագիր (բիզնեսպլան), մշակվում է կանոնադրության նախագիծ, քննարկվում նախաձեռնող խմբի հետ, այնուհետն միավորման անդամների ընդհանուր ժողովում, նախապատրաստվումեն իրավականփաստաթղթերըն ներկայացվում գրանցման՝ ըստ սահմանված կարգի, հրավիրվում է ընդհանուր ժողով ն ընտրվում ղեկավար մարմիններ, բաշխվում ենճպարտավորությունները, ըստ կազմակերպականկառուցվածքի փաստաթղթերը ներկայացվում են ձեռնարկությունների պետական ռեգիստը՝ գրանցման, փոխադարձ կապերի ստեղծում բանկային, վարկային, մթերող, առնտրական ն վերամշակող կազմակերպությունների հետ, պայմանագրերի կնքում համագործակցողկողմերի հետ: Նոր կազմակերպվողկոոպերատիվներիններկայացվող պահանջներն են` կոռպերատիվկարող են ստեղծել ցանկացած ապրանք արտադրողները, անհատները, հասարակական միությունները, պետական ձեռնարկությունները, ընկերություններըն այլն: Ընդ որում արտադրանքի (կամ մատուցած ծառայությունների) արտադրության առանվազն 5096--ըպետք է առնչվի գյուղատնտեսականարտադրանքիարտադրության հետ, կոռպերատիվներըստեղծվում են կամավորության սկզբունքների հիման վրա, որը նշանակում է ոչ միայն կամավորանդամություն, այլ նան անարգել նրանից դուրս գալը ն մասնաբաժին վերադարձնելը: Ընդ որում անդամների թիվը չի սահմանափակվում: Կոոպերատիվիանդամներըկաբող են լինել հիմնական կամ ասոցիացված: Կոոպերատիվի հիմնական անդամները ֆիզիկական կամ իրավաբանականանձիք են, որոնք սահմանված կարգով փայավճարներեն կատարում ն ունեն ձայնի իրավունք, կոռպերատիվիասոցիացվածանդամները (այսպես կոչված ներդրումճեր կատարողները)նույնպես ֆիզիկական ն իրավաբանական անձիք են, որոնք համապատասխաններդրումներ են կատարել, որոնց համար ճրանք են շահաբաժիններ,սակայն չունեն ձայնի իրավունք, ստանում -.

-

`

-.

-.

-փայավճարներըկարողենլինելդրամով, հողատարածությամբ, գույքային կարող է լինել պարտադիր տիպի:Ընդ որում փայավճարը ն լրացուցիչ, կոռպերատիվըմարդկանցմիավորում է, արտադրական հիմքով` կապիտալի ն աշխատանքի կենտրոնացումով: Նրանց նպատակը ոչ միայն նայլ

շահույթ ստանալն է, ների բավարարումը:

այլ

իր անդամների նյութական

ն այլ

պահանջմուք-

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎԻ

ՍԻՋՈՑՆԵՐԻ

ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՍԸ

ՇԱՀՈՒՅԹԻ

ԵՎ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Կոոպերատիվի միջոցները գոյանում են փայատերերի, սեփական միջոցների ներդրումներից, վարկերից, արտադրական գործունեությունից, տարբեր դրամաշնորհներիցստացված գումարների հաշվին, ստեղծում է կանոնադիրֆոնդը (կապիտալ), կոռպերատիվը կանոնադիրֆոնդը բաժանվում է հիմնական ն շրջանառու արտադրական միջոցների, հիմանական ֆոնդերը բաժանվում են արտադրական նշանակության ն ոչ արտադրականնշանակության հիմնական ֆոնդերի, կոռպերատիվըկատարումէ ամորտիզացիոնմասնահանումներնայն օգտագործում հիմնականարտադրականֆոնդերի նվերականգնմանհամար, կոռպերատիվիստեղծած անբաժանելի ֆոնդը ենթակա չէ անդամների միջն բաժանման ն օգտագործվում է նպատակայիննշանակությամբ, հետագայում կոոպերատիվիմիջոցները (հիմնականն շրջանառու) ավելացվում են շահագործման մեջ մտնող նոր հիմնական միջոցների ն հիմնական նորոգումներիցհետո հիմնական միջոցների արժեքի, կոոպերատիվի եկամուտներիցմասճնահանումների, տարբեր աղբյուրներից մուտք եկած միջոցների ն փոխառու (վարկերի)միջոցներիհաշվին, շրջանառու միջոցները լրիվ տնօրինվում ն դրանց պակասը լրացվում է կոոպերատիվիեկամուտներիհաշվին, շրջանառու միջոցների չափը սահմանվում է կոոպերատիվիանդամների ընդհանուր ժողովում, դրանց տճտեսական, սոցիալական զարգացման ծրագրիիրականացմանըհամապատասխան,անդամներիկողմից միջոցների փչացումը, վատնումը, կորուստը, պակասորդը լրացվում է` պակասորդի չափը յուրաքանչյուր անդամի համար սահմաճվում է կոոպերատիվի ղեկավարմարմինը, կոռպերատիվի միջոցները պակասեցվում են ճան դուրս եկած (հնամաշության պատճառով) ու վաճառված հիմնական միջոցների արժեքի ն հիմնական միջոցների մաշվածքի (ամորտիզացիոն հատկացումների)գումարի չափով, կոռպերատիվըիր միջոցների վերաբերյալ տանում է օպերատիվ, սկզբճական հաշվապահական ն վիճակագրական հաշվառում, կազմում հաշվետվություն ըստ հաստատված ձների ն սահմանված կարգով ներկայացճում համապատասխանօրգաններին, կոռպերատիվի գույքը, առկա ն սպասվելիք բերքը ենթակա են ապահո-.

՛

-.

-

-.

-.

-.

-.

-.

-.

-

-.

-.

գործածությունից

վագրության:

ՏՈ

ԲԱՇԽՈՒՄԸ

Արտադրական կոոպերատիվներում տնտեսական գործունեության արդյունքում ֆիսկալ տարում գոյանում են շահույթի որոշակի զանգված կամ վնասներ: Շահույթի օգտագործման կարգը հաստատվում է ընդհանուր ժողովում, ֆինանսական տարվա ավարտիցերեք ամիս հետո: Շահույթը բաշխվում է հետնյալ հաջորդականությամբ` կատարվում են հատկացումներ ռեզերվային ն կանոնադրությամբ ճախատեսված այլ ֆոնդերին, սահմանվում են պետության պարտադիր վճարումների ն բյուջեի հատկացումներիչափեր, տրամադրվում են շահաբաժիններ (3090-ի չափով) փայատերերին ն կոոպերատիվի ասոցիացվածամդամմերին, յուրաքանչյուր անդամի պարտադիր մասնաբաժնին համամասճորեն վճարումները: Հատկացումների բաշխումը կոոպերատիվներիհիմնական անդամճերի միջն արտադրականկոռպերատիվներում իրականացվում է ըստ յուրաքանչյուրի աշխատանքայինմասնակցության(աշխատավարձի ֆոնդի), իսկ սպառողական կոոպերատիվներում տնտեսական գործունեության մասնակցության համապատասխան: Հասանելիք գումարները անմիջապես տրվում են անդամներինկամ ուղղվում նրանց փայավճարների ավելացմանը: Միաժամանակ շահաբաժինների մի մասը կարող են հատկացվելանդամների փայավճարներիմարման համար: Վնասներ առաջանալիս հավասար պատասխամատվություն են կրում կոոպերատիվի բոլոր անդամները:Նման դեպքերում վնասները փոխանցվում են հաջորդ տարվան ն դիվիդենտների բաշխման ժամանակ առաջին հերթին մարվում են նախորդ տարիների գործունեության հետնանքով գոյացած վնասները: -.

-.

-.

-.

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎԻ ԱՆԴԱՍՆԵՐԻ

ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԸ

ԵՎ

ՊԱՐՏԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Կոոպերատիվիանդամներ կարող

են

լինել`

օրենսդրությամբ սահմանված յուրաքանչյուր քաղաքացի, ով է կանոնադրությունը, ճպաստում է կանոնադրական նճպատակընդունում ու ների խնդիրներիիրագործմանը, -

ՀՀ

|

կոռպերատիվիկազմակերպմանսկզբնական փուլում կատարվում է որոշակի ներդրում` դրամական միջոցի, հումքի, հողատարածքի կամ այլ ձնով գործունեության ընթացքում աշխատանքային մասնակցությամբ, կոպերատիվի անդամը ընդունվում է ըստ ներկայացված դիմումի, ընդհանուր ժողովի որոշմամբ:

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎԻ

-.

-

Կռոպերատիվիանդամներըիրավունք ունեն` -.

-.

-

ընտրել, ընտրվելկոռպերատիվիկառավարման մարմիններում, մասնակցել արտադրատնտեսականգործունեությանը, Օգտվել ներուժից` իր գործունեությունը բարելավելու, ընդլայնելու

նպատակով,

մասնակցել կառավարման ղեկավար մարմինների նիստերին, ներկայացնել առաջարկություններ, ղեկավար մարմինների առջն հանդես գալ նախաձեռնություններովն -.

-.

առաջարկություններով,

անհարժեշտության դեպքում տեղեկատվությունստանալ կոոպերատիվի գործունեությանվերաբերյալ, ցանկացած ժամանակ դուրս գալ կռռպերատիվիկազմից` անկախ մյուս անդամների համաձայնությունից, եթե այն չի խանգարում գյուղատնտեսական գործունեությանը, լինել այլ կազմակերպության անդամ, եթե դա չի խոչընդոտում կոոպերատիվիգործունեությանը, օգտվել ՀՀ օրենսդրությամբ նախատեսված այլ իրավունքներից: -.

-

-

անդամներըպարտավոր են` Կռռոպերատիվի

կատարել կանոնադրությամբ նախատեսված պահանջները ն ղեկավար մարմիններիորոշումները, ակտիվորեն մասնակցել ն ճպաստել արտադրության առաջընթաց -.

-

գործունեությանը,

նպաստել կոոպերատիվիհեղինակությանբարձրացմանը, կոռպերատիվիանդամների միջն զարգացնել համագործակցությունը Կ փոխադարձաջակցությունը, կատարել ՀՀ օրենսդրությամբ ն կոռպերատիվի կանոնադրությամբ նախատեսվածայլ պարտականություններ, կոռպերատիվիկանոնադրականպահանջները ն ղեկավար մարմինների որոշումները չկատարող անդամները հեռացվում են կոոպերատիվից: Կոռպերատիվի անդամ ընդունելու ն անդամությունից հեռացվելու -.

-.

-

-

կարգը սահմանվում է կանոնադրությամբ (ներկայացվում ն հաստատվում է խորհրդի կողմիցիսկ վերջնականորոշումը կայացնում է ընդհանուրժողովը):

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԾԸ

ԵՎ

ՓՈԽՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Կոոպերատիվներիգործունեությունը հիմնված է ինքճակառավարանդամներիիրավահավասարությանսկզբունքներիվրա, կոոպերատիվիկազմում ընդգրկվողանդամներըլիիրավ մասնակցում են կառավարմանգործընթացներին, կոռպերատիվիղեկավարըպատասխանատվությունէ կրում միջոցների արդյունավետ օգտագործման, անդամների շահերի պաշտպանության համար, ղեկավարըտալիս է լիազորագրեր,կնքում` պայմանագրերվերամշահետ, կող ն առնտրական կազմակերպությունների են ընդհանուր ժողովի առջն ն ապաղեկավար օրգանները հաշվետու հովում են ընդունվածորոշումների կատարումը, պետությունը պաշտպանում է կոռպերատիվիիրավունքները, ճպաստում նրանց գործունեությանը, իրականացնումէ ծրագրեր գյուղի սոցիալական զարգացման, ապահովագրության, հումքի վերամշակման ն ծառայությունների սպասարկման նպատակով, կատարում են ՀՀ. օրենսդրությամբ նախատեսվածհարկային, ապահովագրական,վարկային ն այլ պարտավորություններ, պետական ն տեղական ինքնակառավարմանմարմինները իրավունք չունեն միջամտելու կոոպերատիվներիարտադրատնտեսական,ֆինանսական ն այլ գործունեություններին,բացառությամբ այն դեպքերի, որոնք նախատեսվածեն ՀՀ օրենքներով: Կոռպերատիվի կառավարումը իրականացվում է մասնակից անդամների կողմից, օրենքով սահմանված կարգով: Կոոպերատիվի կառավարման բարձրագույն մարմինը նրա անդամների ընդհանուր ժողովն է: Ընդհանուր ժողովի որոշմամբ ընտրվում են վարչություն, նախագահ, որոնք. իրակամացնում են ընթացիկգործունեության ղեկավարումը ն հաշվետու են ը նդհանուք ժողովին: որի անդամներիթիվը սահՎարչությունը ընտրվում է երկու տարով, է է մանվում կանոնադրությամբ,հաշվետու դիտորդներիխորհրդինն ընդհանուր ժողովին: ե ն նում ենեն.կոոպերատիվի ան-ը պարտադիրլինում Վարչության անդամները ընդգրկումը դամներից: Արգելվում է այլ անձանց ն վարձու-աշխատողների վարչության կազմում:

ման ն -.

-.

-.

-.

-.

-.

-.

-.

Գործադիր մարմինների գործունեության նկատմամբ վերահսկողություն կարող է իրականացնելկռոպերատիվիանդամներից կազմվածդիտորդ-խորհուրդը՝ 50-ից ավելի անդամների դեպքում կամ վերստուգիչ հանձնաժողովը: Կառավարման բոլոր մարմինների իրավասությունները սահմանվում են կանոնադրությամբ, որն ընդունվում կամ փոփոխվում է միայն ընդհանուր ժողովի կողմից: Ընդհանուր ժողովի բացառիկ իրավասությանն են պատկանում հետնյալ հարցերի լուծումը: կանոնադրությանընդունումը,փոփոխություններին լրացումների կատարումը,անդամներիընդունումն ու ազատումը, վարչության անդամների, դիտորդխորհրդի անդամներիընտրությունը, նրանց գործունեությանհաշվետվություններիքննարկումը ն լիազորություններիդադարեցումը, կոռպերատիվիզարգացմանծրագրի, տարեկան հաշվետվության ն հաշվեկշռի հաստատումը, փայավճարների ն այլ վճարումների սահմանումը, անդամներիմիջն շահույթի բաշխման կարգը, հողի նմյուս միջոցների օգտագործումըն ձեռք բերումը, կոռպերատիվիֆոնդերի որոշումը ն ձնավորումը, այլ կազմակերպությունների, ընկերությունների կազմում ընդգրկվելը, դրանց կազմից դուրս գալը, նոր ստորաբաժանումների ստեղծումը: Օրենքով թույլատրվում է որոշումներ ընդունել նան հարցման կարգով, որը ճպատակահարմար է հատկապես գյուղատնտեսական աշխատանքների լարվածության ն անդամների տարածքային հեռավորության պատճառով: Տվյալ դեպքում ընդհանուր ժողովի որոշման նախագիծը ուղարկվում է բոլոր անդամներին, որոնք գրավոր ձնով ներկայացնում են իրենց դիրքորոշումներըն առաջարկությունները: Կոոպերատիվի յուրաքանչյուր անդամ ընդհանուր ժողովում ունի մեկ ձայն: Ասոցիացված անդամներըիրավունք ունեն ներկայանալ ընդհանուր ժողովին, սակայն չեն մասնակցում հարցերի քնճարկմանն ու որոշումների ընդունմանը: Ընդհանուր ժողովի որոշումներնընդունվում են ձայների պարզ մեիսկ նրա բացառիկ իրավասությանը պատկանողհարցեծամասնմությամբ, րը՝ ժողովին մասնակցող կոռպերատիվիանդամների2/3-ով: -.

-.

-.

-.

-.

-

-.

-

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎԻ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ԴԱԴԱՐՈՒՍԻԷ,

ՎԵՐԱԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՍԸ

Կոոպերատիվիգործունեությունը դադարում է հիմնադրման ժամկետի ավարտմամբ,նպատակներինհասնելով, անդամների փոխադարձ համաձայնությամբ,ընդհանուրժողովի որոշմամբ, դատարանի որոշմամբ գործող օրենսդրությանխախտման ն սնանկ ճանաչվելու դեպքերում: Գործունեությանդադարումը դըսնորվում է լուծարման կամ վերակազմակերպման ուղիներով: Վերակազմակերպումըիրականացվում է վերամիավորման,բաժանման, փոխանցմանակտի կամ բաժանարար հաշվեկշռի միջոցով: Փոխանցման ակտը կամ բաժանարար հաշվեկշիռը հաստատվում են ընդհաճուր ժողովի կողմից, հիմնադիր ն այլ փաստաթղթերիհետ ներկայացվում գրանցման: Վերակազմակերպվող կոռպերատիվի անդամների շահերը մինչն գրանցումը մանրակրկիտ հաշվի են առնվում: Դրանից ելնելով կոոպերատիվի վարչությունը պարտավոր է բոլոր կրեդիտորներինգրավոր ձնով տեղյակ պահել վերակազմակերպմանմասին, քանի որ նրանք հանդիսանումեն պարտատերեր: Վերակազմակերպվողկոոպերատիվըհամարվում է ձնավորված ն կրում է համապատասխանպատասխանատվություննոր իրավական կարգավիճակստանալուգրանցմանպահից: Լուծարումը նշանակում է գործունեությանդադարում առանց իրավահաջորդի, այսինքն այլ իրավաբանական անձի իրավունքների ն պարտականություներիփոխանցումտեղի չի ունենում: Լուծարումը կարողէ լինել կամավոր ն պարտադրված:Առաջին դեպքում այն իրականացվումէ ընդհանուր ժողովի, իսկ երկրորդ դեպքում` դատարանի որոշման հիման վրա, երբ առկա են օրենքով արգելվածգործունեություն, անօրինական գրանցմանպահեր ն սնանկ ճանաչվելու փաստեր: Լուծարման աշխատանքներըիրականացվում են լուծարային հանձկողմից, որի հիմնական խնդիրներն են` կոռպերատիվիպարտնաժողովի քերի հազաքագրումը, կրեդիտորների հետ հաշվարկները ն գույքի ճիշտ գնահատումը:Լուծարումը համարվում է ավարտված, եթե այն գրանցվում է իրավաբանականանձանց միասնական պետական տեստում ն դրա վերաբերյալ հայտարարություն է տպագրվումպաշտոնականմամուլում: .

Բաժնետիրականընկերությունների (ձեռնարկությունների) կազմակերպատնտեսականհիմունքները

4.4.

մասնակցելարժեթղթերիշուկայի գործունեությանը ն ապահովել ընկերության արդյունքների վերաբերյալ ճիշտ տեղեկատվություն, պայքարել նվազագույնի հասցնելու ընկերության պարտքերը, ծավալելով բազմակողմանիարտադրականգործունեություն, ժամանակինլուծել բաժնետերերիպահանջները ն նրանց հաճախակի ապահովել անհրաժեշտ տեղեկատվությամբ, նշված ժամկետում ն սահմանված կարգով կատարել պետության հանդեպ ունեցած պարտավորությունները`կապված հարկերի, ֆինանսական միջոցների մուտքագրման,հաշվառման ն տեղեկություններիներկայացման վերաբերյալ: -.

-.

|

Ա) Բաժնետիրական ընկերությունները (Ձեռնարկությունները) որպես տնտեսության զարգացման կարնորագույն օղակ, դրանց հիմնական դրույթները

-.

-.

Տնտեսական բարեփոխումները ամբողջովին փոխեցին հանրապետության էկոնոմիկան, ձնավորելով նոր մեխանիզմներ, նոր միջոցներ ն վերջնականարդյունքներին հասնելու տնտեսավարման նոր ձների հիմքեր: Այդ ձներից էին նան բաժնետիրականընկերությունները,որոնք հանրապետությունում սկսեցին զարգանալ 1991թ-ից հետո, ընդունված օրենսդրական ակտերիհիման վրա: Առաջին բաժնետիրական ընկերությունները ստեղծվեցին շինարարական, արդյունաբերականձեռնարկություններիբազայի վրա: Սասնավորացման ծրագրի իրականացումը լայն թափ հաղորդեց ն այդ գործընթացըտարածվեց նան գյուղատնտեսական հումք վերամշակող, արտադրության սպասարկող,ավտոտրանսպորտային, կերերի վերամշակման նայլ ձեռնարկություններիվրա: 1992թ-իցսկսած մեկը մյուսի ետնից ձնավորվեցին «Ագրոսպասարկում, «Բերրիություն» բաժնետիրական ընկերությունները: Կաթի վերամշակման, գինու ն պահածոների գործարանները, անասնաբուծական մի շարք համալիրներ, թռչնաֆաբրիկաներվերակազմավորվեցինբաժնետիրական ընկերությունների:Դրանց թիվը նշանակալիորենմեծ է մեր հանրապետությունում ն տնտեսության մեջ բավականինծանրակշիռ դեր ունեն, որոնց գործունեությամբ պայմանավորված է գյուղատնտեսականձեռնարկություններիարդյունքային ցուցանիշները: Բաժնետիրականընկերությանհիմնականխնդիրներնեն` նպաստել ՀՀ էկոնոմիկայի զարգացմանը, պայմաններ ստեղծել արտադրության ծավալների մեծացման համար, արտադրել շուկայական մեծ պահանջարկ ունեցող այնպիսի արտադրանքներ, որոնք ապահովում են առավել բարձը արդյունավետություն, արտադրության առաջավոր տեխնոլոգիաների,գիտության նվաճումների ն առաջավոր փորձի հիման վրա հասնել աշխատանքի բարձը արտա-.

-.

-.

դրողականճության,

կատարել մարքեթինգային հետազոտություններ ն ընկերության հնարավորությունները օգտագործելու միջոցով հայտնաբերել արտադրանքի իրացման նոր շուկաներ,

Բ) Բաժնետիրական ընկերությունների ձները կանոնադրությանհիմնական դրույթները "

ն

դրանց

Բաժնետիրական ընկերությունները կազմակերպվում են ձեռնարկությունների ն ձեռնարկատիրական գործունեության մասին 24 մարտի 1992թ. ՀՀ օրենքի դրույթներից ելնելով, նախատեսված կարգով: Այս օրենքի 20-րդ հոդվածում բնութագրվածէ այսպիսի կարգավիճակունեցող ընկերության էությունը: Բաժնետիրականընկերությունէ համարվում կոլեկտիվկամ խառը սեփականության վրա հիմնված, իրավաբանականանձ հանդիսացող, սեփակաճնատերերի պարտադիրգույքային մասնակցությամբ ձեռնարկությունը: Այն կազմակերպվում է որոշակի հիմնադրամի հիման վրա, որոնք բաշխվում են ըստ անվանական արժեք ունեցող բաժնետոմսերի: Կանոնադրականհիմնադրամըորոշվում է ՀՀ նախարարներիխորհրդի կողմից սահմանված կարգով: Այն ձնավորվում է բաժնետերերի վճարումների հաշվին: Ընկերության հիմնադիր անդամները պետք է լինեն երկուսից ավելի: Սակայն եթե արդեն կազմակերպվել է ընկերությունը ն որնէ պատճառով մնացել է մեկը, ապա այն իրավունք ունի իր գործունեությունըշարունակել որպես այդպիսին: Թույլատրվում է օտարերկրյա բոլոր քաղաքացիներինՀայաստանի քաղաքացիների հետ հավասար իրավունքներով մասնակցել բաժնետիրական ընկերությունների կազմակերպմանըն իրավունք ունեն ձեռք բերելու բաժնետոմսերանսահմանափակքանակությամբ: Յուրաքանչյուր մասնակից ունի որոշակի պատասխանատվություն, իր ունեցած բաժնետոմսերիանվանական արժեքի չափով:

Բաժնետիրական ընկերությունը իրավական ուժ է ձեռք բերում գրանցմանպահից, սակայն մինչն գրանցումընրա մասնակիցները(հիմնադիրները) նախօրոք մուծումներ են կատարում բանկի հատուկ հաշվին: Գրանցվելու համար ներկայացվում են հետնյալ փաստաթղթերը`դիմում, հիմնադիր փաստաթղթեր, կանոնադրությունըն հատուկ գործունեություն ծավալելու համար պահանջվող փաստաթղթերի թույլատվությունը

(լիցենզիան):

Որպես առանձին իրավաբանական անձ, բաժնետիրական ընկերությունը իրավունք ունի լինելու տարբեր բնույթի տնտեսական ընկերությունների մասնակից, դուստր ձեռնարկություններիհիմնադիր: Բաժնետիրականընկերությունը,որի բաժնետոմսերըիրացվում են ազատ բաժանորդագրությանձնով, կոչվում են բաց: Այս դեպքում բաժնետոմսերը կարող են ձեռք բերել ցանկացածտնտեսավարողսուբյեկտ կամ անձ: Բաց բաժնետիրականընկերության բաժնետոմսերըմտնում են ազատ շրջանառության մեջ, անցնելով տարբեր սուբյեկտների, դառնում են առ ու ազատ ծախի առարկա: Այս ընկերություններում մասնակիցները առանց մյուս բաժնետերերի իրավունք ունեն օտարել իրենց պատկանող

բաժնետոմսերը:

Փակ բաժնետիրական ընկերության բաժնետոմսերըազատ առք ու վաճառքի չեն թույլատրվում, դրանք իրացվում են միայն նրա հիմնադիրճերի կամ նախապեսորոշված այլ անձանց միջն: Այս դեպքում արգելվում է անցկացնել թողարկած բաժնետոմսերի բաց բաժանորդագրություն կամ ընկերության անդամ ընդունել աճսահմաճափակթվով անձանց: Բաժնետիրական ձեռնարկության իրավական հիմնական փաստաթուղթը համարվում է կանոնադրությունը,որը կազմված է հետնյալ հիմնակաճ բաժիններից՝

նպատակըն խնդիրները, ձեռնարկությունների իրավունքները, պարտականություններն ու գործունեության երաշխիքները, ձեռնարկությանգույքը, . ձեռնարկությանգործունեությունը, ձեռնարկությանկառավաըումը, ձեռնարկությունը ն պետությունը, ձեռնարկությանվերակազմումն ու լուծարումը: Բաժնետիրական ընկերության գործունեությունը իրականացվում է կաճոնադրականկապիտալի հիման վրա, որը կազմված է բաժնետերերի ձեռք բերած բաժնետոմսերիանվանական արժեքից:

-

-

-

-

-

-

Գ) Ընկերությանբաժանորդագրությունը ն բաժնետոմսերը Բաժնետոմսերի բաժանորդագրումըսկսվում է ազդագրի հրատարակումից 10 օր հետո ն շարունակվում է մեկ ամիս: ԲԲԸ բաժանորդագրությանը կարող են մասնակցել ձեռնարկության կոլեկտիվիանդամները,ոչ պետական ձեռնարկությունները,ինվեստիցիոն հիմնադրամները, օտարերկրյա անձիք: Մասնավորեցվողձեռնարկությունների կոլեկտիվի անդամների բաժանորդագրությաննպատակով հրավիրվում է ընդհանուր ժողով, որտեղ որոշվում է սեփականաշնորհվողբաժնետոմսերի քանակը, որը չի կարող գերազանցել ընդհանուր բաժնետոմսերի 4042-իցոչ ավելի: 2046-ը,իսկ ինվեստիցիոնհիմճնադրամներինը՝ Սեկ մասնակցի կողմից բաժանորդագրվողբաժնետոմսերի քանակը չի սահմանափակվում, թույլատրվում է մասնակիցներին բաժանորդագրվելու նախօրոք հայտարարվածբաժնետոմսերիքանակից ավելի:

Բաժանորդագրությունըիրականացնումէ ՀՀ պետական ունեցվածվարչությունը, հայտի ընդունման քի հաշվառման ն ապապետականացման միջոցով, որտեղ նշվում է մուծված գումարը ն կցվում է անդորրագիրը:Յուրաքանչյուր մասնակից իրավունք ունի ներկայացնելու մեկ հայտ: Հայտը ներկայացվում է անձամբ, ուղեկցող նամակով: Հայտը մուտքագրվելուց հետո հաշվառվում է, գրանցվում գրանցամատյանում,որտեղ նշվում է` ազգանուն, անուն, հայրանուն, անձնագրիսերիան ն համարը, մուծված գումարի չափը, այդ թվում՝ սեփականության վկայագրերով, տրման ամսաթիվը: Բաժանորդագրականարդյունքներըամփոփվում են 7 օրվա ընթյացն քում, հրապարակվում մամուլում: Այնուհետն վարչությունը պարտավորէ 20 օրվա ընթացքում հրավիրել բաժնետերերիընդհանուր ժողով, որտեղ որոշվում է բոլոր մասնակիցներիհասանելիք բաժնետոմսերիգումարային քաճակը, այդ թվում` կոլեկտիվի յուրաքանչյուր անդամին հասանելիք բաժնետոմսերիքանակը: ՀՀ ձեռնարկությունների պետականռեգիստրումգրանցելուց հետո 90 օրվա ընթացքումկատարվում է ժամանակավոր վկայականի փոխարինում բաժնետոմսերով,որոնք լինում են սովորական-հասարակն արտոնյալ: Անվանական բաժնետոմսերիսեփականատերըիրավունք ունի այն օտարելու արժեթղթերիշուկայում: Կանոնադրական կապիտալում անվանական բաժնետոմսերիտեսակարար կշիռը չպետք է ցածը լինի 7594-ից: Արտոնյալ բաժնետոմսերըճրա տիրոջը ապահովում են ձայնի իրավունքով, բերում են կայուն եկամուտ ն առավելություններ ունեն սովորական բաժնետոմսերի նկատմամբ շահույթի բաշխման ն տնտեսության լուծարման ժամանակ: '

տալիս է մեկ ձայնի Յուրաքանչյուր բաժնետոմս սեփակամճատիրոջը Ըստ բաժնետոմսերի ստացված շահույթից վճարվում են շահաիրավունք: ՀՀ բաժին արժույթով: Մեկ բաժնետոմսին հասանելիք շահաբաժնի չափը որոշվում է բաժնետերերի ընդհանուր ժողովի որոշմամբ, ընկեության տրամադրության տակ եղած շահույթի գումարի հիման վրա` հասանելիք շահաբաժինների մեծությունը բաժանելով շրջանառության մեջ գտնվող բոլոր անվանական բաժնետոմսերի քանակի վրա: Բաժնետերերը պատասխանատվություն են կրում միայն իրենց բաժնեմասերի չափով:

Դ) Բաժնետոմսերի ճեռք բերումը ն արժեթղթերիշուկայի ճնավորումը: Բաժնետոմսերիքանակի ն մեկ բաժնետոմսի արժեքի որոշման կարգը :

`

Բաժնետոմսերը հանդիսանում են բաժնետիրական ընկերությունների կազմակերպման հիմքը: Դրանց քանակն ու արժեքը պայմանավորված են սեփականաշնորհվող օբյեկտի հաշվեկշռային արժեքով: Դրանց թիվը որոշելուց հետո կազմակերպվումէ բաժանորդագրություն, որի համար սահմանվում են կոնկրետ ժամկետներ: Բաժանորդագրությանհամար նախօրոք տրվում են հայտեր կամ դիմումներ: Յուրաքանչյուր մասնակից իրավունք ունի ներկայացնելումեկ հայտ: Բաժնետոմսն արժեթղթիձներից մեկն է, որը թողարկվում է բաժնետիրական ընկերության կողմից: Թողարկվող բաժնետոմսերի ընդհանուր գումարը չպետք է գերազանցի կանոնադրական կապիտալը,որի չափերը սահմանվում են օրենքով: Ազդագրի հիման վրա բաժանորդագրվածների թվաքանակից ն կանոնադրականկապիտալի չափերից ելնելով հաշվարկվում է բաժնետոմսերի թիվը ն սահմանված կարգով որոշվում մեկ բաժնետոմսի արժեքը: Բաժնետիրական ընկերության, որպես տնտեսավարող սուբյեկտի ճանաչումը իրականացվումէ արժեթղթերիշուկայում, որն իր մեջ ներառում է ֆոնդային բորսաները,ֆինանսավարկայինն ինվեստիցիոնհատոատությունները, բանկերը,արժեթղթերիտերերին ն ներդրողներին:Ընդ որում արժեթղթերիշուկան բաղկացած է առաջնային ն երկրորդայինշուկաներից: Առաջնային շուկան զբաղվում է շրջանառության մեջ բաց թողնված բաժնետոմսերի, փոխառության տոմսերի, ինչպես նան ֆինանսական ակտիվների առք ու վաճառքով: Երկրորդային շուկան զբաղվում է ներդրողների,բրոկերների, դիլերների միջն արժեթղթերի առք ու վաճառքով:

Արժեթղթերիերկրորդայինշուկան բաժանվում է աճուրդայինշուկամիջոցով ֆինանսականակտիվներիառք ու վաճառքի: յին վաճառասեղանի Այս տիպի շուկաների մեջ մտնում նն ֆոնդային բորսաները, որտեղ իրականացնում են արժեթղթերվաճառողների ն գնորդների միջն առք ու վաճառքի գործարքներ: Ֆոնդային բորսաներումարժեթղթերիառք ու վաճառքըիրականացվում է վաճառասեղաններիօգնությամբ դիլերային կազմակերպությունն ների ցանցի միջոցով, որոնք արժեթղթերը գնում են շուկայական գներով վաճառում ավելի բարձը գներով,ստանալով շահույթ: Ֆոնդային բորսաներում արժեթղթերի իրացման յացվում են որոշակի պայմաններ, որոնցից կարնորներն են` ընկերությա վերջին տարվա եկամուտը, կամ վերջին երեք տարիների գումարայինեկամուտի մեծությունը, զուտ նյութական հիմնական միջոցների գումարը, թողարկված բաժնետոմսերի արժեքը, վաճառված բաժնետոմսերիարժեքը, առավելագույնքանակով բաժնետերերիթիվը: Արժեթղթերիշրջանառությունը ՀՀ-ում կարգավորվում է «Արժեթղթերի շրջանառության մասին» օրենքի պահանջներին համապատասխան, որտեղ նշված է, որ արժեթղթերիշուկայի մասնակիցներ կարող են լինել ֆոնդային բորսաները, ինվեստիցիոնընկերությունները,ինվեստիցիոնֆոնդերը, ինվեստիցիոնխորհրդատվականգրասենյակները,լիազորված բանանկախ ինվեստիցիոնբրոկերկերի թողարկման կազմակերպությունները,

Ա ո. Նար

ճերը ն դիլերները: Արժեթղթերի հետ գործարքներ իրականացնող ինչպես կազմակերպությունների,այնպես էլ մասնագետներիգործունեությունըթույլատրվումէ ՀՀ ֆինանսներինախարարությանկողմից: Շահավետության առումով նպատակահարմար է գնել ինվեստիցիոն ընկերությունների բաժնետոմսերը, քանի որ ընկերություններումաշխատում են համապատասխանորակավորումունեցող մասնագետներն նրանք իրենց որակավորման ն պրոֆեսիոնալիզմի շնորհիվ կարող են ավելի արդյունավետօգտագործելհավաքվածմիջոցները ն բաժնետերերիհամար ապահովել առավելագույն շահույթ: Արժեթղթերի շուկայի զարգացումը ճպաստում է, որպեսզի եղած ազատ դրամը աշխատի ապրանք արտադրողներիհամար՝ օգնելով նրանց ծրագրեր: ծավալելու ներդրումային(ինվեստիցիոն) Արժեթղթերի շուկայում բաժնետոմսերիշուկայի գնանշումը հնարավորություն է տալիս ունենալ յուրաքանչյուր բաժնետիրականընկերության

բաժնետոմսերիշուկայական արժեքիիրական գնահատականը:

4.5.

Սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերությունների կազմակերպատնտեսականհիմունքները

Տնտեսական ընկերությունները ն ընկերակցություններըիրենց հիմճադիրներիբաժնեմասերիվրա հիմնված կանոնադրականկապիտալունե-

առնտրային կազմակերպություններ են: Դրանք կարող են լինել լիակատար ընկերակցություն,վստահության վրա ստեղծված ընկերակցություն, սահմանափակ ն լրացուցիչ պատասխանատվությամբընկերություններ: ցող

Լիակատար ընկերակցությունը գործում է հաստատված կանոնա-դրությանը համապատասխան, զբաղվելով ձեռնարկատիրական նաազակիցների է պատասխանատվություն կրում նրա պարտավորություններիհամար: Այս դեպքում ինչպես հիմնադիր, այնպես էլ ոչ հիմնադիր մասնակիցը մյուսների հետ հավասար պատասխանատվությունեն կրում ընկերության համար: բոլոր պարտավորությունների Վստահության վրա հիմնված ընկերությունը իրականացնում է ձեռնարկատիրականգործունեություն ն իր գույքով պարտավորությունների համար պատասխանատվություն է կրում: Մասնակիցների հետ միասին կրում են ընկերության հետ կապված վնասների ռիսկը ն չեն մասնակցում ընկերության իրականացրածձեռնարկատիրականգործունեությանը:

գորճունեչությաւմը,

ամբողջ գույքով

Սահմանափակպատասխանատվությամբընկերություն է

հա-

մարվում մեկ կամ մի քանի անձանց հիմնադրածընկերությունը,որի կանոճադրական կապիտալը բաժանված է կանոնադրությամբ սահմանված չափերով բաժնեմասերի: Սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերության ֆիրմային անունը պետք է պարունակի տարբերակող ճշաճակության հատուկ, հասարակ ն (կամ) այլ անուն, ինչպես ճնան` «Սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերություն» բառերը: Սահմանափակ պատասխանատվությամբընկերության մասնակիցներիթիվը չպետք է գերազանցի «Սահմանափակ պատասխամատվությամբ ընկերությունների մասին» օրենքով սահմանված քանակը: Սահմանափակ պատասխամատվությամբէ կոչվում ընկերությունը, քանի որ մասնակիցներիիրավունքներըն պարտականճությունները պայմանավորվածեն իրենց ներդրածավանդների արժեքի մեծությունից ն այդ չափով կրում են ընկերության գործունեության ու արդյունքների պատասխանատվությունը:

Սահմանափակ պատասխանատվությամբընկերության կանոնադրությունը պարունակում է պայմաններ` ընկերության կանոնադրական կապիտալի չափի, յուրաքանչյուրի բաժնեմասի, նրանց ներդրած ավանդների կազմի ն կարգի, ավանդները ներդնելու պարտականությունները խախտելու համար պատասխանատվության,ընկերության կառավարման մարմինների կազմի ն իրավասության ն նրանց որոշումների ընդունման կարգի մասին` ներառյալ այն հարցերով, որոնցով որոշումներն ընդունվում են միաձայն կամ ձայների պարզ մեծամասնությամբ,ինչպես նան սահմանափակ պատասխամնատվությամբ ընկերություններիմասին օրենքով նաայլ խատեսված տեղեկություններ: Սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերության կանոնադրական կապիտալըկազմվում է մասնակիցներիավանդների արժեքից: Ընկերության կանոնադրական կապիտալը չի կարող պակաս լինել սահմանափակ պատասխանատվությամբընկերությունների մասին օրենքով սահմանված չափից: Մինչն սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերության գրանցումը, հիմնադիրները պարտավոր են ամբողջությամբ վճարել կանոնադրական կապիտալը: Տնտեսական գործունեության ընթացքում այն պետք է ավելացվի: Սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերության կանոնադրականկապիտալինվազեցումը թույլատրվում է դրա բոլոր պարտատերերին տեղեկացնելուց հետո: Վերջիններս այդ դեպքում իրավունք ունեն պահանջել վաղաժամկետկատարելու կամ դադարեցնելու ընկերության համապատասխանպարտավորությունները ն հատուցելու վնասները: ընկերության կառավարՍահմանափակ պատասխանմատվությամբ ման բարձրագույն մարմինը նրա մասնակիցների ընդհանուր ժողովն է: Սահմանափակ պատասխանատվությամբընկերությունում ստեղծվում է գործադիրմարմին (կոլեգիալ ն (կամ) միանձնյա), որճ ընթացիկ ղեկավարություն է իրակաճացնում ճրա գործունեությաննկատմամբն հաշվետու է ընդհանուր ժողովին: ընկերության մասնակիցՍահմանափակ պատասխամճատվությամբ ժողովի բացառիկ իրավասությաննեն պատկանում` ների ընդհանուր ընկերության կանոճադրությունը ն կաճոճադրականկապիտալի չափերի սահմանումը ն փոփոխություններ կատարելը, ընկերության գործադիր մարմիններ կազմավորելը ն լիազորությունճերը վաղաժամկետդադարեցնելը, ընկերությանտարեկան հաշվետությունների ն հաշվապահականհաշվեկշիռներիհաստատելը,շահույթի բաշխումը նվնասներիփոխհատուցումը, '

-.

-

-.

ընկերությունը վերակազմակերպելուկամ լուծարելու մասին որոշում ընդունելը, ընկերությանվերստուգիչ հանձնաժողովի(վերստուգողի)ընտրությունը: Ընկերության մասնակիցներիընդհանուր ժողովի բացառիկ իրավասությանը՝ օրենքով վերապահված հարցերը չեն կարող որնէ ձնով փոխանցվել ընկերության գործադիրմարմիններիիրավասությանը: Ընկերության տարեկան ֆինանսական հաշվետության վերստուգումը կատարվում է նրա մասնակիցներիցյուրաքանչյուրի պահանջով: Ընկերության գործունեության վերստուգումներ անցկացնելու կարգը սահմամճվումէ օրենքով ն ընկերության կանոնադրությամբ: Ընկերության գործերի վարման արդյունքների մասին տեղեկությունճերի հրապարակումը (հրապարակային հաշվետվություն) պարտադիր չէ, բացառությամբ սահմանված պատասխանատվությամբ ընկերությունների մասին օրենքով նախատեսված դրույթների: Սահմանափակ պատասխամատվությամբ ընկերությունըիր մասնակիցճերի միաձայն որոշմամբ կարող է վերակազմակերպվել կամ լուծարվել: Ընկերության վերակազմակերպման ն լուծարման այլ հիմքերը, ինչպես ճան ճրա վերակազմակերպման ու վարման կարգը սահմանվում են ՀՀ քաղաքացիականօրենսգրքովն այլ օրենքներով: Սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերությունն իրավունք ունի վերակազմավորվել բաժնետիրականընկերության: Սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերության մասնակիցն իրավունք ունի ընկերության կանոնադրական կապիտալում իր բաժճնեմասըկամ դրա մասը վաճառել կամ այլ ձնով զիջել տվյալ ընկերության մեկ կամ մի քանի մասնակիցների: Ընկերությանմասնակցի կողմից իր բաժնեմասը (դրա մասը) երրորդ անձանց օտարել թույլատրվում է, եթե այլ բան նախատեսվածչէ ընկերության կանոնադրությամբ: Սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերության կաճոնադրական կապիտալի բաժնեմասերն անցնում են ընկերության մասնակից անդամների ժառանգներինն իրավաբանականանձանց իրավահաջորդներին, եթե ընկերության կանոնադրությամբնախատեսված չէ, որ նման անցումը թույլատրվում է միայն ընկերության մնացած մասնակիցներիհամաձայնությամբ: Սահմանափակ պատասխանատվությամբընկերության մասնակիցը անկախ մյուս մասնակիցների համաձայնությունից, իրավունք ունի ցանկացած ժամանակ դուրս գալ ընկերությունից: -.

-.

Սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերությունից դուրս եկած մասնակցինվճարվում է կանոնադրականկապիտալում նրա բաժնեմասին համապատասխանողգույքի արժեքը, եթե այլ բան նախատեսված կանոնադրությամբ: չէ ընկերության համաձայնությամբգույքի արժեԴուրս եկող մասնակցին ընկերութան է հասանելիք գույքի մասը կամ բնեղենով: Մասնակցի հատուցվել քը կարող է դրա արժեքը որոշվում ճրա դուրս գալու պահին կազմված հաշվեկշռով: Եթե սահմանափակ պատասխաճնատվությամբընկերության կանոնադրական կապիտալում որպես ավանդ նախատեսվել է գույքի օգտագործման իրավունք, ապա համապատասխան գույքը վերադարձվում է ընկերությունից դուրս եկող մասնակցին: Նման իրավիճակում գույքի բնականոն մաշվածության հետնանքով նվազած արժեքը չի փոխհատուցվում:

Ստուգողական հարցեր Հասկացություն կոոպերատիվների մասին, արտադրական ն սպառողական կոոպերատիվներիառանձնահատկությունները: 2. Կոռպերատիվների կանոնադրության հիմնական բաժինների բովանդա1.

կությունը: 3. Որո՞նք են կոոպերատիվների կազմակերպման սկզբունքները: 4. Որո՞նք են կոոպերատիվներիկազմակերպմանհաջորդական քայլերը: 5. Որո՞նք են բաժնետիրական ընկերությունների ձները, ի՞նչ սկզբունքներով են կազմակերպվումդրանք: 6. Ինչպե՞սէ որոշվում բաժնետոմսերիթիվը ն մեկ բաժնետոմսիարժեքը: 7. Որո՞նք են սահմանափակ պատասխամճատվությամբ ընկերությունները ն ստեղծման սկզբունքները:

ԲԱԺԻՆ

11 ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՆԵՐՈՒԺԻ ԳԼՈՒԽ

ՏԱՐԱԾՔԻ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

Աաաա չի

ՌԵՍՈՒՐՍԱՅԻՆ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

5. ՀՈՂԱՅԻՆ

Գյուղատնտեսության մեջ հողը հանդիսանում է անփոխարինելի աաա

ԿԱԶՄԱԿԵՐ

ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

այն

ՊՈՒՄԸ ՝

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Հողը որպես գյուղատնտեսության գլխավոր արտադրամիջոցն դրա առանձնահատկությունները 5-1.

Գյուղատնտեսականմթերքներիարտադրությամբ զբաղվող ցանկացած տնտեսավարողսուբյեկտ տնօրինում է որոշակի հողային, աշխատանքային, նյութական ն տեխնիկականռեսուրսներ,որոնց միասնությունը կոչվում է տնտեսությանարտադրական ճերուժ: Այլ խոսքով, արտադրական ներուժը ձեռնարկությանռեսուրսներիգումարն է: Այդ ռեսուրսների արդյու-

Դրանցից են. Գյուղատնտեսությանմեջ հողը կրում է երկակի բնույթ: Մի դեպքում այն հանդես է գալիս որպես աշխատանքի միջոց, երբ մարդը դրա օգնությամբ իր պահանջմունքների բավարարման համար արտադրում է արտադրանք, իսկ մյուս դեպքում որպես աշխատանքի առարկա: Հողի օգտագործումը սերտորեն կապված է արտադրության մյուս միջոցների (մեքենաների, սերմերի, տնկանյութի,օրգանական ու հանքային պարարտանյութերին այլն) օգտագործման հետ: Առանց դրանց համատեղ օգտագործման անհնար է գյուղատնտեսականարտադրության կազմակերպումը:Հողը բնճության պարգն է, մարդկային աշխատանքի արդյունք չէ, հետնապես, չունի արժեք, մինչդեռ արտադրության մյուս միջոցները (մեքենա,շենք, կառույց ն այլն) ստեղծում են մարդիկ:

ասում

աա աան նյուկր Սամեր նան7ի որ այն

մասին,

սահմանափա

ա

արտադրո-

ղականության ներուժային հնարավորությունները,իսկ դա կարնոր ճշանակություն ունի արտադրության ինտենսիվ վարման համար: Եթե արտադրության մյուս հիմնական միջոցները մաշվում են ն ի վերջո օգտագործումից դուրս են գալիս, ապա հողը չի մաշվում, ճիշտ օգտագործման դեպքում մշտապես բարելավվում է, ձեռք է բերում նոր որակ: Բերըիությունը հանդիսանում է հողի առավել յուրահատուկ առանձնահատկությունը: Եթե հողի պահպանման (ջրային ու քամու էրոզիայից) ու բերրիության բարձրացման համար չկատարվեն պահանջվող քանակությամբ ծախսեր, ապա նրա պիտանելիությունը գյուղատնտեսական մթերքների արտադրության համար ընկճում ն նույնիսկ կորցվում է: Թվարկած առանձնահատկություններըգիտենալը կարնոր է, որպեսզի յուրաքանչյուր հողօգտագործող՝ գյուղացիական (ֆերմերային), գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություն, պետական գյուղատնտեսական ձեռճարկություն, գյուղատնտեսական արտադրական կռոպերատիվ, անհատ գյուղացի, հողի վարձակալ, քաղաքացի ն այլոք մշտապես հոգ տանեն հոդի ու բերրիության պահպանման բարձրացման, դրա արդյունավետ օգտագործման համար:

ԵՎ ՀՈՂԻ

ճավետ օգտագործումը բավակաճաչափ բարդ գործընթաց է, այնքանով, որքանով յուրաքանչյուր հեկտարգյուղատնտեսականօգտագործելի հողատարածության հաշվով անհրաժեշտ է ունենալ որոշակի քանակությամբ աշխատողներ,արտադրության հիմնական միջոցներ, ճյութադրամականմիջոցներ ն այլն: Այդ խնդիրըլուծվում է արտադրական ներուժիտարրերի հիմճավորված համամասնությանն ճիշտ օգտագործման կազմակերպմանմիջոցով: Գյուղատնտեսականձեռնարկություններում կարնորագույնռեսուրս է հանդիսանումհողը: Հողը հանդես է գալիս որպես արտադրության գլխավոր միջոց, մարդկային հասարակության գոյության կարնորագույն պայման: Գյուղատնճտեսության մեջ օգտագործվող արտադրության մյուս միջոցների համեմատությամբ,հողն ունի մի շարք առանձնահատկություններ:

դա

ն

5.2

)

Հասկացությունգյուղատնտեսականհողատեսքերի մասին, դրանց կազմը ն կառուցվածքը

1991-1993թթ. Հայաստանի Հանըապետությունում իրականացված բարեփոխումներիհետնանքով ձնավորվեց հողային հարաբերությունների նոր համակարգ, որի կարնորագույն առանձնահատկություններըհամարվում են հողի նկատմամբ մասնավոր սեփականությանհաստատումը ն այդ ոլորտում բազմակացութաձն արտադրական հարաբերությունների արմատավորումը: Ներկա փուլում հողային հարաբերությունների ամենաբնորոշ ն բնութագրական հատկանիշն այն է, որ հողը ազգային հարստություն է, հանրապետությանյուրաքանչյուր քաղաքացի հոդի նկատմամբ ունի սեիրավունք: Հողի սեփականաշնորհմանհետնաճքով (1991թ.) փականության վերացավ հողի սեփականությանպետական մենաշնորհը: Հայաստանի Հաճրապետության հողային ֆոնդը, ըստ ճպատակա)ին նշանակության (կատեգորիաների),դասակարգվում է՝ նշանակության, Գյուղատնտեսական բնակավայրերի, -.

-.

-.

արդյունաբերության,ընդերքի օգտագործման

նշանակության,

ն

այլ

արտադրական

էներգետիկայի,տրանսպորտի,կապի, կոմունալ ենթակառուցվածքների, հատուկ պահպանվողտարածքների, հատուկ նշանակության,

-.

-.

'

-.

անտառային, ջրային, պահուստային: Յուրաքանչյուր նպատակայիննշանակությանհող, ըստ օգտագործման բնույթի դասակարգվումէ հողատեսքերիկամ գործառնականնշանակության հողերի: Հանրապետությանտարածքում հիմնական հողօգտագործողը գյուղատնտեսություննէ, որի ոլորտում է գտնվումհողային տարածքիշուրջ 79942: Հանրապետության ագրարային ոլորտում հողային հարաբերությունների սուբյեկտներ են հանդիսանումաճհատ գյուղացիները,գյուղացիական կոլեկտիվները, գյուղատնտեսական կոռպերատիվները,գյուղապետարանները, որոնց տնօրինությանտակ է մնացել պահուստային ֆոնդը, պետական ձեռնարկությունները, պետությունը, որի տճօրինության տակ են հեռագնաց արոտների,ջրային ու անտառայինֆոնդի հողերը նայլն: Հողօգտագործողներինհատկացված ամբողջ հողատարածության այն մասը, որն օգտագործվում է գյուղատնտեսականկարիքների կամ ճախորոշվում է այդ ճպատակներիհամար կոչվում է գյոռյատնտեսական -.

-

-.

օգտագործելիհողեր: Գյուղատճտեսական ճշանակության հողերը,

բաժամճվումեն`

ըստ

հողատեսքերի,

-բազմամյա տնկարկների,

-խոտհարքների, -արոտավայրերի,

հողատեսքերի(խոպան, դաշտապաշտպան անտառաշերտեր, թփուտների տակ դրվող հողեր, ճաճապարհներ,ձկների աճեցման համար արհեստական լճակներ ն այլն):

-այլ

գյուղատնտեսականօգտագործելի հողատարածութՀողատեսքը որը

Սաները համարբ

մշակ-վում են դաշտային մշակաբույսեր:

Բազմամյա տնկարկների տակ գտնվող հողերը օգտագործվում պտուղներ,հատապտուղներն խաղող արտադրելու համար: Խոտնհարքներ` դրանք այն հողատարածություններն են, որոնք սիստեմատիկաբար օգտագործվում են խոտի արտադրության համար: Խոտհարքները լինում են բնական ն արհեստական: նույճպես խոտ են արտադրում, միայն այն տարԱրոտավայրերը՝ բերությամբ, որ անմիջականորեն օգտագործվում են աճասունների արածեցման համար: Արոտավայրերը նույնպես լինում են բնական ն արհեստական (կուլտուրական): Պետք է նկատի ունենալ, որ տարբեր գոտիներում գյուղատնտեսակաճ օգտագործելիհողերի կազմը միատիպչէ ն ներառում է տարբեր որակի ու ճշաճակության հողատեսքեր,որոնք մեծ ազդեցություն են թողճում՝ ձեռնարկության մասնագիտացմանն արտադրության արդյունքային ցուցանիշներիվրա, նշանակալի չափով որոշում են այս կամ այն մշակաբույսի մշակության նայս կամ այն տեսակի մթերատու անասունների պահպանման հնարավորությունները, արտադրության վարման տեխնոլոգիականու կազմակերպականմեթոդների ու եղանակների վրա, անհրաժեշտությունէ առաջանում իրականացնելհատուկ միջոցառումներ կապված յուրահատուկ հիմնահարցերի (դրենաժների անցկացում, կրայնացում, քարերի հավաքում, թփուտների քանդում ն հեռացում, հակաէրոզիոնմիջոցառումներ)լուծման համար, աշխատանքի ժամկետի ն արտադրության սեզոնայնության, արտադրանքի ու ծախսերի միջն եղած հարաբերակցությանվրա, տրակտորների, բեռնատար ավտոմեքենաների, գյուղատնտեսական տեխղիկայի, վառելանյութի,սերմացուի, տնկանյութի ն մյուս ճյութական միջոցներիպահանջի վրա: Գյուղատնտեսական օգտագործելի հողերի կառուցվածքը ցույց է տալիս առանձին հողատեսքերի տարածությանտեսակակար կշիռը ընդհաճուրի մեջ: Հանրապետությանգյուղատնտեսական օգտագործելի հողերը ըստ 1997թ.հողային հաշվեկշռի կազմում են 1391,4 հազար հեկտար որոնք ունեն հետնյալ կառուցվածքը՝ վարելահողեր-35,576(494,3 հազար հա), բազմամյատնկարկներ-4,692(63,8 ոազար հա), են

-.

-.

-.

-վարելահողերի,

յան այն մասն է,

Վարելահողերն այն հողատարածություններն են, որոնց վրա

օգտագործվում է որոշակի արտադրական նպա-

-.

-.

-.

-.

խոտհարքներ-10,076(138,9 հազար հա), արոտավայրեր-49,876 (694,0 հազար հա), (0,4 հազար հա): խոպան-0,1074 Հողատարածքների կազմը ն կառուցվածքը ձնավորվում է բնական ու տնտեսական մի շարք գործոններիազդեցության տակ: Այսպես, օրինակ Արարատյան հարթավայրի ն ճախալեռնայինգոտում հողատեսքերից մեծ տեսակակար կշիռ ունեն վարելահողերը, բազմամյա տնկարկները ն արոտավայրերը, Շիրակի հարթավայրում` վարելահողերը ն արոտավայրերը, Զանգեզուրում` արոտավայրերը, վարելահողերը, մասամբ բազմամյա տն-..

կարկճերը:

Հողատեսքերի ռացիոնալ կառուցվածքի սահմանումը ունի կարնոր տնտեսական նշանակություն, հանդիսանում է հողօգտագործման բարելավման կարեոր կազմակերպատնտեսական գործոն: Հողատեսքերի կառուցվածքը կայուն չէ, արտադրողական ուժերի զարգացման ն հասարակության պահանջների բավարարման հետնանքով ենթարկվում է փոփոխության, այն զարգացող գործընթաց է: Հողատեսքերի կառուցվածքի կատարելագործման նպատակն է` ավելացնել առավել ինտենսիվ, բարձրարժեք հողատեսքերի (վարելահողերի, բազմամյա տնկարկների) տեսակարար կշիռը: Այս հարցը, եթե դիտենք ամբողջ հանրապետության մասշտաբով, ապա ինչ խոսք, որ գյուղատնտեսական արտադրության գերակշռող մասը խարխսվում է վարելահողերի օգտագործման վրա, հետնաբար դրանց ավելացումը ն արդյունավետօգտագործումըկազմում է պարենային հիմնահարցի լուծման կարնորագույն պայմանը:

ճող նդաութոթյաւն առնգրիոււնը,ժղաադոիում ը-ն վարձակալությունը:Հողի հարկը ն վարձավճարը:Հողի առք ու Յի

վաճառքը

Խորհրդային իշխանության փլուզումից հետո մեր հանրապետությունն առաջինն էր, ուր սկսեց արմատական փոփոխություններիիրակաճացմանճգործընթացը: Գյուղատնտեսության սոցիալիստականհամակարգից շուկայական տճտեսությաննանցման համար անհրաժեշտ էին համապատասխան օրենքներ ն օրենսդրական փաստաթղթեր: Դրանք մշակվեցին ն ընդունվեցին հանրապետության Գերագույն խորհրդի, հետագայում Ազգային ժողովի կողմից: 1991թ. ընդունվեց, «Օրենք գյուղացիական ն գյուղացիական կոռլեկտիվ տճտեսությունների մասին» ՀՀ օրենքը, հիմք հանդիսացավ հողի սեփականաշնորհման համար: Հողային բարեփոխումճերը ն սեփակաճաշնորհումը իրակաճացվեցին գլխավորապես գյուղերի

մակարդակով, գյուղականխորհուրդներիկողմից կազմված հանձնաժողովճերի միջոցով: Յուրաքանչյուր գյուղում հողերի բաժանման համար ճշտվել է հողատարածությանչափը, դրա համար անց են կացվել հողաչափումներ, ըստ էության հողերի նոր գույքագրում: Մշակովի հողատարածություններից առանձնացվել է պահուստային ֆոնդը մինչե 2096-ի չափով: Այդ հողերը թողնվել են գյուղապետարաններիտրամադրությանտակ ն օգտագործվում են

վարձակալությամբ:

Հողերի բաշխման չափը կախման մեջ է դրվել ընտանիքի մեծություճից: Այս հաշվարկը կատարվել է 4 կատեգորիայի հողերի` ոռոգվող վարելահողերի,ոռոգվող, բայց ոռոգման համակարգից դուրս գտնվող ու անջրդի վարելահողերի,բազմամյա տնկարկների ու բնականխոտհարքներիճկատմամբ: Յուրաքանչյուր ծուխ տարբեր կատեգորիայի հողերից ստացավ հողաբաժիններ հետնյալ սկզբունքով` 1-3 շնչի դեպքում մեկ, 4-6` երկու, 6 շնչից ավելիդեպքում երեք հողաբաժին: Այսպիսով, Հայաստանում 1991-93թթ. հիմնականում իրակաճացվեցին հողային բարեփոխումները,հողերի գերակշռող մասը դարձավ մասճավոր սեփականություն, գյուղում ձնավորվեցին շուկայական հարաբերություններ: Հողային ռեֆորմըհանրապետությունումարդենկատարվածփաստ է: ՀՀ-ում սեփականաշնորհված է գյուղատնտեսականօգտագործելիհողերի (առանց արոտների) 6694, այդ թվում վարելահողերի 73,2, բազմամյա անկարկնճերի71,2, խոտհարքների 49,196: Եթե դրանց ավելացնենք պահուստային ֆոնդի հողատեսքերիվարձակալությամբօգտագործումը, ապա բարեփոխվածտարածքի տեսակարար կշիռը կգերազանցի9072: Գյուղատճտեսականնշանակության հողեր օգտագործողների մեջ գերակշռող տեղը գրավում են գյուղացիական տնտեսությունները, որոնք տիրապետում,տնօրինում ն օգտագործում են վարելահողերի 64,776, բազմամյա տնկարկների 70,096 ն խոտհարքների 36,894: վճարում են հողի հարկ, Սեփակաճատերերըն հողօգտագործողները իսկ վարձակալությամբօգտագործվող հողերի համար` վարձավճար: 1994թ. փետրվարի 14-ին ՀՀ. Գերագույն խորհուրդը ընդունեց հողի հարկի մասին օրենքը: Տեղադրվածությունից, հողակլիմայականպայմանճերից, հոդի որակական հատկություններից ելնելով յուրաքանչյուր հողօգտագործող տնտեսություն հողային կադաստրիտվյալների հիման վրա վճարում է հողի հարկ: Յուրաքանչյուր մարզի ներսում հողատարածությունորակական գնահատմանդասակարգվումեն 5 խմբի` լաները ըստ իրենց վագույնից մինչն վատագույնը: Նկատի պետք է ունենալ, որ կադաստրային գնահատճամբ որոշված զուտ եկամտի մեծությունը տարբեր կադաստրային շրջաններումտարբեր է: Հողի սեփականատերըհարկը վճարում է իր

հողաբաժինճերիկադաստրայինգնահատմամբ հաշվարկած զուտ եկամուտի 1596-ի չափով: Ի դեպ առանձին կատեգորիայի ն որոշ մշակաբույսերի համար (սահմանամերձգյուղեր, զիտականու կրթականկենտրոններիփորձակայաններ, խաղողի երիտասարդ ոչ բերքատու այգիներ ն այլն) սահմաճված են հողի հարկի վճարման արտոնություններ: 2002թ. հուլիսի 30-ին հաճրապետության նախագահըստորագրել է Ազգային ժողովի ընդունած «Հողի հարկի արտոնություններիմասին», օրենքում փոփոխություններկատարելու մասին օրենքը: Գյուղապետարաններիիրավասությանտակ գտնվող պահուստային ֆոնդի հողերը կարող են սեփականաշնորհվել նորակազմ ընտանիքներին, իճչպես ճան սահմանված կարգով (վարձակալությամբ)ժամանակավոր օգտագործման տրամադրել ցանկացողներին կարճատն` մինչն 3 տարի ն երկարատն՝ 3-ից 10 տարի ժամկետով: Այդ ժամկետներըկարող են երկաելնելով արտադրականանհրաժեշտությունիցօրենսդրությամբսահբացվել ճաճված կարգով: Վարձակալը, ըստ կնքված պայմանագրի, վարձատուին վճարում է վարձավճար, հիմք ընդունելով կադաստրայինգների տվյալները: Ինչպես հողի հարկը, այնպես էլ վարձավճարը հանդիսանում է համայնքի բյուջեի համալըման կարնոր աղբյուր: Ինչ վերաբերում է պետության ու համայնքների սեփականություն կազմող գյուղատնտեսական նշանակության հողերի վարձակալության ժամկետին, ապա ըստ ՀՀ հողային օրենսգրքի (2001թ.) սահմանվում է մինչն 25 տարի, ընդ որում, վարձակալությանպայմանագիրըճախկին կամ այլ հավասար պայմաններով կրկին կնքելիս կամ տվյալ հողամասը օտարելու դեպքում ձեռք բերելիս վարձակալը ունի նախապատվության իրավունք: Այդ կատեգորիայի հողերից հողամասերի վարձակալության իրավունքը տրամադրվումէ մրցույթով` հրապարակայինսակարկություններիմիջոցով: Սեփականատերնիրականացնում է գյուղատնտեսականհողերի ն սեփականությանպետական գրանցում ն ստանում է հողի սեփականությանիրավունքի վկայագիր, որը թույլ է տալիս օրինական կերպով կատարել հողի առք ու վաճառք կամ այլ գործարքներ: 5.4.

Հողերի հաշվառման, օգտագործմանն պահպանության պետական վերահսկողությունը

Հանրապետությունում,անկախ սեփականությանձնից, բոլոր հողամասերը ն դրանց վրա ամրակցված անշարժ գույքը (շենքեր, շինություններ ն այլն) ենթակա են պետականհաշվառման: Պետական հաշվառման կազմակերպման կարգը սահմանում է կառավարությունը:Պետական հաշվառ78

ման իրակաճացման ճպատակն է, հողամասերի ն դրանց վրա ամրակայված անշարժ գույքի որակի ու քաճակի, հողատեսքերի ն գործառնական նշանակության, սեփականությանն օգտագործմանսուբյեկտի վերաբերյալ ստամալ ամփոփված, ամբողջականտվյալներ: Պետական հաշվառման իրականացման տվյալների պարբերական ճշտման ճպատակովնախատեսվում է իրականացնել սկզբնական ն ընթացիկ հաշվառում: Սկզբնական հաշվառման ելակետային տվյալների հիման վրա ճշգրտվում ն հաշվետվական փաստաթղթերումարտացոլվում են տարվա ընթացքում կատարված իրավական, որակական ու քանակական փոփոխությունները: Հողատեսքերի ու դրանց վրա ամրակայված անշարժ գույքի հաշվառումը իրականացվում է մի քանի մակարդակով`գյուղապետարան, մարզպետարան,որոնք սահմանված ժամկետում ամփոփ տվյալճերը ներկայացնում են ՀՀ կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտե: Հաշվառման գործընթացին մասնակցում ենճ ու գյուղատնտեսության ն մյուս պատկան ճնճախարարություններն գերատեսչությունները: Հողամասերի պետական հաշվառման արդյունքում կազմվում է հանրապետության հողային ֆոնդի տարեկան հաշվետվությունը (հողային հաշվեկշիռը) յուրաքանչյուր տարվա հուլիսի1-ի դրությամբ, որը ն հրապարակում է կառավարությունը: հաստատում Սակավահող Հայաստանի Հանրապետությունում չափազանց կաընոր հիմնահարց է գյուղատնտեսությանշրջանառության մեջ գտնվող հողերի պահպանմանն ու արդյունավետ օգտագործմանն ուղղված միջոցառումների կազմակերպումը: Պետությունն այդ ուղղությամբ իրականացնում է հստակ վերահսկողություն:«Հողային օրենսգրքի» մեջ, առանձին հոդվածով (թիվ 39) ընդգծված է, որ պետական վերահսկողության հիմնական խճդիրճերն են` ապահովել հողային օրենսդրության,սահմանված հատուկ պահանջների (նորմերի, կանոնների, նորմատիվների)պահպանումը, պետական կառավարման ու տեղական ինքնակառավարման մարմինների, քաղաքացիների ն իրավաբանական անձանց կողմից հողերի արդյունավետ օգտագործմանն ու պահպանմանն ուղղված միջոցառումների կատարումը: Վերահսկողությունն անմիջակաճորեն իրականացնում են պետական լիազոր մարմինը, տարածքային կառավարման ն տեղական ինքնակառավարման մարմինները, որոնք ունեն որոշակի պարտականություններն իրավունքներ:

Պետական լիազորված մարմինը վերահսկողություն է իրակահողային ֆոնդի ճպատակային օգտագործման, նոր հողերի յուճացճնում

րացման, հողային օրենսդրության պահանջների պահպանման

ն

տարած-

մաններից ելնելով պետք է մշակի գիտականորենհիմնավորվածբուսաբուծության վարման համակարգ ն հետնողականորենիրականացնիայն:

մ քային կառավարման մարմինների հողային հարաբերությունների ոլորտում իրականացվող գործունեության նկատմամբ: Պետական լիազորված մարմինը, սահմանված կարգով, կարող է տալ պարտադիր կատարմանցուցումներ, կիրառել վարչական տույժեր, զեկույցներ ներկայացնել իրավասու մարմիններին պատասխաճատվութ-յան ենթարկելու հողային օրենսդրությունըխախտողներին: Սարզպետը վերահսկողություն է իրականացնում համայնքների ղեկավարների գործունեության, համայնքների հողերի գոտիավորման ու օգտագործման սխեմաների, բնակավայրերի գլխավոր հատակագծերի մշակման, պետական ու համայնքային սեփականության հողամասերի հատ-կացման, ետ վերցնելու, հողամասերի վարձավճարների ն հարկերի գանձ-ման, հողերի պահպանության միջոցառումների իրականացման, մարզի տարածքում հանրապետական ու տարածքային ճախագծերի իրակաճաց-ման ն մարզի սահմանանիշերի պահպանման նկատմամբ: Մարզպետը կանխարգելում, կասեցնում ու վերացնում է ապօրինի հողօգտագործումը համայնքների վարչական սահմաններից դուրս գտճվող տարածքներում, օրենքով սահմանված կարգով կիրառում է վարչական

:

5.5.

կազմակեր

տույժեր:

Համայնքի ղեկավարը հողերի օգտագործման ու պահպանման

նկատմամբ վերահսկողություն է իրականացնում հող օգտագործողների կողմից հողային օրենսդրությանպահանջների կատարման,հողամասերը ճպատակային ճշաճակությամբ օգտագործելու, հողօգտագործման սահմանների ու սահմանանիշերի պահպանման, հողերի պահպանմանն ուղղված միջոցառումներիիրականացման, հողերի խախտման հետ կապված աշխատանքներ կատարելիս հողի բերրի շերտի հանման ու օգտագործման նկատմամբ: Համայնքի ղեկավարը կանխարգելում, կասեցնում ու վերացնում է ապօրինի հողօգտագործումը համայնքի վարչական սահմաններում, հողային օրենսդրության պահանջները խախտողների նկատմամբ, սահմանված կարգով, կիրառում է վարչական տույժեր, ինչպես ճան իրավասու մարմնին է ճերկայացնում զեկույցներ` իրավախախտումներ թույլ տված անձանց պատասխամատվությանենթարկելու համար: Հողի սեփականատերերըն օգտագործողները պարտավոր են հողեըը պահպանել էրոզիայից,ողողումներից,ճահճացումից, կրկնակի աղակալումից, կարծրացումից, արտադրական թափոններովն քիմիական նյութերովաղտուտումից: Յուրաքանչյուր տնտեսություն իրեն հատկացված հողատարածությունը լրիվ ու արդյունավետօգտագործելու համար, բճատնտեսականպայ80

Հողաշինարարությանկազմակերպումը:Հողային տարածե պլաձարցները պմանը ներկայաց քի

|

վող

Գյուղատնտեսականարտադրության արդյունավետ կազմակերպման գործում բացառիկկարնոր դեր ունի հողաշինարարությունը: Հողաշինարարությունըհողային հարաբերություններիկարգավորմանը, հողային պաշարների կառավարմանը,անշարժ գույքի պետական միասնական կադաստրի վարմանը, հողերի օգտագործմանու պահպանության կազմակերպմանը,հողերի մոնիթորինգին, հողաշինարարության կազմելուն ծրագրերի (փաստաթղթերի) տարածքային ն ճերտաճտեսային է: հ ամալիր ուղղված պետականմիջոցառումների Հողաշինարարությունըիրականացվումէ գիտականորենհիմնավորհիման վրա, պեն փաստաթղթերի ված հաստատված հողաշինարարական որոն մարմինների տական կառավարման տեղական ինքնակառավարման ու ճախա-ձեռշումներով կամ հողի սեփակաճատերերի օգտագործողների ճությամբ: Հողաշինարարություննապահովում է՝ ն -հողերի արդյունավետ օգտագործմանու պահպանմանծրագրավորումը տճտեսաու կազմակերպումը`անկախ սեփականության սուբյեկտներից վարման ձներից,

ու -գյուղատճնտեսականհողատեսքերի պահպանման համապետական

տարածքային ծրագրերի մշակում, ամրացնելը,հողամասերիհատակագծերի,հողա-հողամասերըտեղանքում մասերի տեղադրմանվերաբերյալ փաստաթղթերիճախապատրաստում,

-հանրապետական, մարզային, համայնքային, միջհամայնքային, ճերտնտեսային հողաշինարարականն հողի օգտագործմանու պահպանության այլ նախագծերիմշակում, ու հողմային խախտված հողերի վերականգնումը,հողաշերտերը ջրային հողատարումից ն այլ անցանկալի երնույթներից պաշտպանելու, գյուղատնտեսական հողերը բարելավելու, նոր հողեր յուրացնելու,հողը պահպաճելու ն դրա բերրիությունըբարձրացնելու համապետականու տարածքալիճ ծրագրերի ն աշխատանքայիննախագծերի մշակում, -հատուկ պահպանվող տարածքներիտեղաբաշխմանն դրանց սահմանագծման հիմնավորում,

|

-մարզերի, համայնքների վարչական սահմանների, սեփականատերերին հողօգտագործողներիհողամասերի սահմանների նկարագրում, ամրացում ն փոփոխություն, -հողաշինարարության գծով տեղագրական, գեռդեզիական, քարտեզագրական, հողային, ագրոքիմիական,երկրաբուսաբանական,պատմական, մշակութային ն այլ հետազոտական աշխատանքներիիրականացում, -հողային ֆոնդի պետական հաշվառում, գույքագրում ն օգտագործվող կամ ոչ նպատակայիննշանակության օգտագործվողհողերի բացահայտում, -անշարժ գույքի պետական միասնական կադասարի վարում ն հողերի

մոնիթորինգ,

-ճոր հողամասերի կազմավորման, հողամասերի միավորման ու բաժանման, գոյություն ունեցող հողամասերի կարգավորման միջոցառումների

իրականացում: Պետական ն համայնքային նշանակության հողաշինարարությունը

համապատամխանաբայը

պետական ն համայնքային իրականացվում է բյուջեների միջոցների հաշվին: ՞Ներտնտեսային հողաշինարարության առանձին տարածքների,հողամասերի միավորման, բաժանման, հողամասերի բարելավման, պահպանման, հողերի արդյունավետ օգտագործման ճպատակով նախագծերը իրականացվում են սեփականատերերի ու հողօգտագործողների նախաձեռնությամբ, (պատվերով)իրենց միջոցներիհաշվին: Հողաշինարարությանաշխատանքներնիրականացնում են լիազորն համապատասխանարտոնագիրունեցող մարդիկ: մարմիները ված

Գյուղատնտեսական հողատեսքերի փոխակերպումըն տնտեսական նշանակությունը: Հողերի վերակուլտիվացիա 5.6.

Հողատարածությունների օգտագործումը, թեկուզն մեկ ձեռնարկության (հատկապես միջին մեծության ն խոշոր) պայմաններում չի կարող կայուն բնույթ կրել, որովհետն փոխվում են ցանքաշրջանառությունները, գյուղատնտեսական տարբեր մթերքների արտադրության նկատմամբ շուկայի պահանջները, հետնապես հողատեսքերը նույնպես ժամանակի ու տարածության մեջ փոխվում են այլ հողատեսքերի: Այս երնույթը հողօգտագործման հարցերում կրում է մո/իսակերպում(տրանսֆորմացիա) անվանումը: Փոխակերպմաննպատակն է ցածրարժեք հողատեսքերը փոխարիճել բարձրարժեք հողատեսքերով,այսինքն բարձրացնել գյուղատճտեսա82

կան օգտագործելի հողատարածություններիինտենսիվությունը,վերացնել նրանց տեղաբաշխմանթերությունները ն հողը պաշտպանելէրոզիայից: Փոխակերպման կազմակերպման միջոցով հողի էրոզիոն գործընթացները հասցվում են նվազագույնի, փոքրը,կտրտված հողակտորներըխոշորացվում են, դառնում են զանգվածային տարածություններ, վերացվում են հողատեսքերի կառուցվածքայիննտեղաբաշխմանմ մյուս թերությունները: Տնտեսական առումով կարնոր նշանակություն ունի հողատեսքերի փոխակերպման ճիշտ պլանավորումը ն կազմակերպումը: Փոխակերպման համար պահանջվող ծախսերը պլանավորելիս պետք է հաշվի առնել ձեռճարկությանֆիճաճսականվիճակը, որոշել ֆիճանսավորմանաղբյուրները: Պահանջվող գումարի որոշման համար անհրաժեշտ է` ճախ պարզել փոխակերպմանենթակա տարածության մակերեսը, քանի հեկտար պետք է յուրացվի, երկրորդ, մեկ հեկտարի ու ամբողջ տարածությանհաշվով որքան գումար է պահանջվում: Չորրորդ, ինչպիսին կլինի կատարված ծախսերի տարեկան փոխհատուցման մակարդակը ն քանի տարուց հետո կհատուցվեն կատարված ամբողջ ծախսերը: Տնտեսական հիմնավորման միջոցով որոշվում է կատարվող ծախսերի արդյունավետությունը: օգտագործելի Գյուղատնտեսական րի մ մի Ր կ ` Գտագործելի հողատարածություննե ` են գալիս քարհանքների, օգտակար որոշակի մասը օգտագործումից դուրս հանածոների անխնա, ոչ խելացի շահագործման հետնանքով: Այդ տարածությունները քայքայվում են, ծածկվում են արտադրականթափոններովն դառնում գյուղատնտեսականարտադրության համար ոչ պիտանի: Քայքայված հողածածկ ունեցող տարածություններըկարելի է ստորաբաժանել երկու հիմնական խմբերի, հողատարածություններ, որոնք ծածկված են արդյունաբերական թափոններով,լեռնաքիմիականարտադրությանլիցքերով, հողատարածություններ,որոնք վնասված են ընդերքիհանույթների հետնանքով (քարհանքեր, օգտակար հանածոների բաց հանքեր, ստորգետնյահանքավայրերի փլվածքներ ն այլն): Տարբեր քարատեսակների, պեմզայի, ավազահանքերի, մոլիբդենի, պղնձի ն այլ հանքավայրերի շահագործման հետնանքով մեր հանրապետությունում գյուղատնտեսական օգտագործումից դուրս են եկել մի քանի տասնյակ հազար հեկտար բերրի հողեր: Հողային օրենսդրությունումն2ված է, որ այդ տարածությունիցքարի, ավազի ն այլնի հանույթի դադարեցումից հետո հանք շահագործող կազմակերպություններըպարտավոր են իրենց միջոցներով բարեկարգենայդ տարածությունները,դարձնեն գյուղատնտեսության համար օգտագործելի, այսինքն այդ հողերը ենթարկվեն վերակուլտիվացիայի:

Հողերի վերակուլտիվացումը կատարվում է տարբեր ճանապարհներով տարբեր ճպատակճմճերով: Կախված տեղանքի կոնկրետ պայմաններից, բնակավայրերի հեռավորությունից, լանջի թեքությունից, տարածքի էրոզացվածության աստիճանից ն հողակլիմայական պայմաններից որոշվում է, թե ինչ ուղղությամբ պետք է օգտագործվեն վերակուլտիվացված հողերը: Ամենից առաջ, եթե տեղանքի պայմանները թույլ են տալիս, հողածածկի քայքայված տարածություններըպետք է բարելավել ն օգտագործել գյուղատնտեսականճպատակներիհամար (մշակել դաշտային մշակաբույսեր, հիմնադրել այգիներ ն այլն): Շատ դեպքերում, եթե տեղանքը թեք է, բայց հողագրունտի վիճակը թույլ է տալիս, այն կարելի է դարավաճնդելն օգտագործել տարբեր ճպատակներիհամար: Գյուղատնտեսական ճպատակներով օգտագործելու հնարավորություն ու պայմաններ չլինելու դեպքում վերակուլտիվացման ենթակա տարածությունների վրա պետք է հիմնադրել անտառային տնկարկներ: Նման տարածությունների անտառապատմանամհրաժեշտությունը բխում է նան է: ճրանից, թե որքանով տեղանքը էրոզավտանգ կամ հեղեղավտամճգ Վերակուլտիվացման ենթակա տարածություններում կարելի է կառուցել լճակներ ու ջրամբարներ՝ ձկնաբուծության զարգացմանհամար: Հարմարավետլինելու դեպքում այն կարելի է օգտագործելկոլեկտիվ այգեգործության զարգացման, բնակարանային կամ կապիտալ շիճարարության համար: ու

5.7.

Գյուղատնտեսական հողատեսքերին ցանքաշրջաճառության տարածքի կազմակերպումը

Յուրաքանչյուր հողատեսքից առավելագույն արդյունք ստանալու հիմնական պայմաններից մեկը դրանց ճիշտ տեղաբաշխումն է ձեռնարկության տարածքի սահմաններում: Մյուս կարնոր պայմանը ճրա չափի ճիշտ որոշումն է: Որպես կանոն լավագույն հողատեսքերն առանձնացվում են գլխավոր ն լրացուցիչ ճյուղերի համար: Հողատեսքերի չափերի որոշման ն տեղաբաշխման հիմնական սկզբունքը յուրաքանչյուր ճյուղի կողմից ճերկայացվող արտադրական պահանջներն ու հողատեսքերի մեջ մտնող առանձին հողատարածությունճնճերի բնական առանձնահատկություններն են: Պետք է նկատի ունենալ, որ մշակվող տարբեր մշակաբույսեր որոշակի պահանջներ են ճնճերկայացնում հողում եղած սննդանյութերի, խոնավությանն ջերմության նկատմամբ: Հողատեսքերի օգտագործման բնույթն ինքնին որոշակի պահանջճեր է թելադրում տեղաբաշխման նկատմամբ: Այսպես, օրինակ, այն վարե84

լահողերը, որոնց ռելիեֆը հարթ ն իրենց չափերով կարող են ապահովել տրակտորների ու գյուղատնտեսական տեխնիկայի առավել արտադրողաբար օգտագործումը, սովորաբար դրվում են հացահատիկային ու հատիկաընդեղենի, շաքարի ճակնդեղի, կարտոֆիլի ն դաշտային մյուս մշակաբույսերի մշակության տակ: Արնմտյան ն հարավ-արնմտյան թեքության լանջերը սովորաբար դրվում են խաղողի ն պտղատու այգիների տակ: Ոռոգվող տարածքներում (ջրի աղբյուրճերին մոտիկ) մշակվում են առավել արժեքավոր, խոնավության նկատմամբ մեծ պահանջ ունեցող մշակաբույսերը, ինչպես օրինակ, բամբակենին, ծխախոտը, խորդենին, բանջարբոստանային նայլ մշակաբույսեր: Տնտեսության տարածքի վրա գյուղատնտեսական հողատեսքերի տեղաբաշխման ժամանակ, որպես կանոն, պետք է ելնել նրա զարգացման հեռանկարներից: Բացի այդ կան ճան պայմաններ, որոնք կրում են գուտ տնտեսական բնույթ, ինչպես օրինակ, տնտեսական կենտրոններիցհողատեսքերի հեռավորությունը: Տնտեսությանը հնարավորին չափով պետք է մոտիկ տեղադրվեն այնպիսի ցանքատարածություններ, որոնցից ստացված արտադրանքի փոխադրելը դժվար է ն կապված է տրանսպորտային մեծ ծախսերի հետ: Ցանքատարածություններիռացիոնալ կառուցվածքի ն վարելահողերի մանրամասն ուսումճնասիրությունների հիման վրա որոշում են ցանքաշրջանառությունների թիվը, նրանց տարածությունը, կազմը, նրանցից յուրաքանչյուրում մշակաբույսերի համամասնությունըն հաջորդականությունը: Դաշտերի թիվը սահմանելու համար անհրաժեշտ է մանրամասն ուսումնասիրել ցանքաշրջանառություններիտակ առանձնացվածհողային զանգվածի ընդհանուր վիճակը: Եթե հողային զանգվածը բնական սահմաններով (ձորակ, գետակ, բացատ, երկաթուղային ն խճուղային ճանապարհներ ն այլն) մասնատված է ավելիմաճը կտորների, ապա նրանց միավորումը մեկ դաշտի մեջ տնտեսապես ճպատակահարմար չէ, քանի որ կապված է մեծ ծախսերի հետ, հետնապես այդ դեպքում ղաշտերը կարող են ունենալ փոքը չափեր: Ցանքաշրջանառության տարածքի կազմակերպման ժամանակ դաշտերը հնարավորին չափով կտրտում են ուղղանկյուն կամ դրա մոտ ձնով: Տափաստանային ն անտառատափաստանային շրջանների հարթավայրերում դաշտերը երկար կողմերով փոխադրում են իշխող քամիների ուղղահայաց ուղղությամբ, իսկ լանջերում՝ հորիզոնականճերի երկայնքով: Ավելցուկային խոնավացման շրջաններում դաշտերը տեղադրում են կամ որոշ անկյան տակ: լանջի '

-

՝

ուղղությամբ

կամ հողերի մեծ բազմաԲարդ ռելիեֆունեցող տարածություններում զանության դեպքում ցանքաշրջանառություններիտարածքի կազմակերպման ժամանակ սկզբում առանձնացնում ենճ ագրոտեխնիկապեսհամասեռ հողամասեր, դաշտերը որոնցից հետագայում Ը գայում աշտերը կոմպլեկտավորում կոմպլեկտավոր են այնպես, ըչորոնցից աԱ որ յուրաքանչյուրի մեջ մտնեն շատ թե քիչ չափով համասեռ հողամասեր: Ոռոգվող հողերի տարածքի կազմակերպումը պետք է համապատասխանեցվիոռոգման ցանցի հետ: Դաշտերը, որպես կանոն, սահմանագծում են մշտական ջրանցքներով: Անտառայինգոտին տեղադրում են ցանքաշրջանառությանդաշտերի եզրերին, որտեղից կան քամիներիվտանգ: Խաղողի ն պտղատու այգիների արդյունավետության բարձրացման գործում բացառիկ մեծ է այգիների տարածքի ճիշտ կազմակերպմանդերը: Տարածքի ճիշտ կազմակերպումիցկախված է այգու տակ գտնվող հողի, գյուղատնտեսականտեխնիկայի, միջոցներինաշխատուտրանսպորտային ժի ռացիոնալ ու արդյունավետ օգտագործումը: Այգիների տարածքի կազեն ազժամանակ թույլ տված սխալները խիստ բացասաբար մակերպման դում տնտեսության գործունեության արդյբւնքնեարտադրաֆինամճսական րի վրպ:Թույլտված սխալների ուղղումը կապված է մեծ ծախսումների հետ: Խաղողի այգու համար առանձնացված հողամասը բաժանում են բաժանմունքների,այգեբաժինների (կվարտալների) ու վանդակների: Այգետնկմաճ համար առանձնացվածհողամասը ծառերից, թփերից, քարերից մաքրելուց հետո, պետք է խնամքով հարթեցնել ճրա կոճղերից, հողամասիտեղաձնման ժամանակյուրաքանչյուր վանմակերեսը, որպեսզի դակում ճիշտ որոշվեն շարքերի ուղղությունը, միջշարային, միջծառային, միջվազայինտարածություններընծառերի ու վազերի դասավորման կարգը: Խոահարքների ու արոտների բերքատվության բարձրացման գործում չափազանց մեծ է դրանց տարածքի ճիշտ կազմակերպման, մակե-

րեսային

ու

արմատական բարելավման դերը: Շնակերեսայինբարելավ-

ման

ժամանակ իրականացվում են կուլտուրտեխնիկական աշխատանքճեր, հավաքվում ն հեռացվում են քարերը, արմատախիլ անում գուղձերը, թփուտները,մացառուտները,ոչնչացվում թունավոր մոլախոտերը, հարթեցճում մարգագետինների մակերեսը, այն դարձնում մեքենահարմար: Վաղ գարնանը,բուսածածկը ոչնչացված տարածքում կատարումեն թիթեռնածաղկավոր ու հացազգի խոտաբույսերի ցանք, կարգավորում սննդային, ջրային ու օդային ռեժիմները: Բճական կերահանդակներում մակերեսային բարելավման արդյուճավետությունը ցածը լիճելու դեպքում անհրաժեշտ է կատարել արմատա86

բարելավում:Այս դեպքում վար կատարելու միջոցով ոչնչացնում են

կան

ցանում

են դաշտաբնական ճմաշերտը ն բուսականությունը, որից հետո ն վլուկազգի բակլազգի խոտաբույսերի խառնուրդներ` ստեղծելով արհեստական խոտհարքներ ն արոտներ: Վերջիններիս բերքատվությունը լինում է բարձը, արտադրված կերերըունենումեն ցածը ինքնարժեք:

5.8.Հակաէրոզիոնմիջոցառումներիկազմակերպումը Հողի էրոզիայի էությունը կայանում է ճրաճում, որ անձընների, ձնհալի ոռոգվող ջրերի, ինչպես ճան քամինների ազդեցությանտակ հողածածկը լվացվում է, քայքայվում ն աստիճանաբար զրկվում է հողի վերին շերտի օրգանական նյութերից ու բույսերին մատչելի սննդարար տարրերից, որի հետնանքով նվազում է հողի բերրիությունը, հետենապեսմշակվող մշակաբույսերի բերքատվությունը: Հողի էրոզիան համարվում է տարերային չարիք, որն ամեն տարի հսկայական վնասներ է հասցնում ժողովրդական տնտեսությանը հատկապես` գյուղատնտեսությանը: Տարբերվում են հողի ջրային ու քամու (հողմային) էրոզիա: Հողի էրոզիայի դեմ պայքարելու գործում կարնոր նշանակություն ունի ձեռճարկությանտարածքի ճիշտ կազմակերպումը, երկրագործության գիտականորենհիմնավորված համակարգերի կիրառումը, գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ճիշտ տեղաբաշխումը: Հացահատիկայինն հատիկաընդեղենմշակաբույսերի մշակությունը երբեք չպետք է տարվի օրենքով արգելված թեքությունների վրա: Շարահերկ մշակաբույսերը պետք է մշակել հիմնականում ոչ ավելի 5-67, իսկ ինտենսիվ հողապաշտպան միջոցառումներ կիրառելու դեպքում` 7-8: թեն

քություն ունեցող տարածքներում: Վարելահողերում էրոզիայի դեմ պայքարի կարնոր ագրոտեխնիկական միջոցառում է համարվում լանջի թեքության ուղղությամբ վարի արգելումը: Հողը էրոզիայից պաշտպանելու համար մշակում ն ճերդրում են հատուկ հողապաշտպան ցանքաշրջանառություններ: Ջրային էրոզիայից հողը պաշտպանելու համար հողապաշտպան ցաճնքաշրջանառությունները սովորաբար ներդրում են 54-ից ավելի թեքություն ունեցող լանջերում: Այդ ցանքաշրջանառությունների մեջ բացառում են մաքուր ցելը: 10-12" -ից ավել թեքությամբ լանջերում անհրաժեշտ է ճերդնել խոտադաշտային ցանքաշրջանճառություններ, որոնցում բազմամյա խոտաբույսերի տարածության տեսակարար կշիռը կազմում է ամբողջ տարա5044-իցավելին: ծության

.

Հողապաշտպան ցանքաշրջաճառության դաշտերը իրենց երկար կողմով տեղադրվում են լանջի ընդլայնականուղղությամբ: Դաշտերի սահմաններով ստեղծում են հողապաշտպան անտառաշերտեր: Հողմային էրոզիայի շրջաններում, բացի հողի մշակման հակաէրոզիոն համակարգից, օգտագործում են ճան հողապաշտպան ցանքաշրջաճառությունները ն գյուղատնտեսական բույսերի ու մաքուր ցելի շերտային դասավորություններ, որոնք դասավորում են իշխող քամիների լայնակի

|

Լեռճային շրջաններում թեք լանջերը յուրացնելու ն խաղողի ու պտայգիներ հիմնելու ճպատակով լայն կիրառություն է ստացել դարա-

վանդավորումը:

Լեռնային արոտներում հողմահարման գործընթացներիհամար անհրաժեշտ է մելիորատիվ ու հողապաշտպան միջոցառումներ կիրառելու ճանապարհով վերականգնել բուսածածկ, ստեղծել ճիմ ու բարձրացնել հողի հակաէրոզիոնհատկությունները: Տրորված ու էրոզիայի ենթարկված արոտներում անհրաժեշտ է անասունների արածեցումը ճիշտ զուգակցել արոտճերի բարելավմանհետ: Ջրային ու քամու էրոզիայից հողերի պաշտպանման արդյունավետ միջոցառումներից մեկը հողապաշտպան, հողմակարգավորիչ աճտառաշերտերի, համատարած անտառային ն անտառապտղայինտնկարկների ստեղծումն է: Երբ էրոզիոն պրոցեսները շատ ուժեղ են, աճտառամելիորատիվմիջոցառումներով հճարավոր չէ կանխել, պետք է կիրառել հիդրոտեխնիկական միջոցառումներ (կառուցել լեռնային ջրհավաք ու ջրատար առուներ, լայն հիմքերով հողաթմբեր,քարե շարվածքով թմբավորփոքը դարավանդներ ն այլն):

Եթե միջին ն ուժեղ էրոզացված հողերը մեծ տեսակարար կշիռ ունեն հնարավոր չէ օգտագործել հակաէրոզիոն միջոցառումների համալիր, ձեռնարկությունըպետք է մասնագիտանա էրոզիայի տեսակետից ավելի քիչ վտանգավոր գյուղատնտեսական մշակաբույսերի մշակությամբ, իսկ եթե հնարավորչէ կանխել էրոզիոն գործընթացներիզարգացումը, այդ դեպքում այդ տարածություններըպետք է զբաղեցնել անտառներով: Հակաէրոզիոն համակարգի մեջ մտնում են ճան կազմակերպատնտեսական միջոցառումները՝ ձեռնարկության ն արտադրական ստորաբաժանումների սահմանների փոփոխությունը, հողատեսքերի ն գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ցաճքատարածություններիօպտիմալ կառուցվածքի սահմանումը, տարածքի կազմակերպման ժամանակ էրոզիոն գործընթացներիհաշվառումը ն այլն: ն

.`Բնակավայրերի, արտաղրականկենտրոններին

ներտնտեսայինճանապարհային ցանցի կազմակերպումը Գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների տարածքի կազմակերպգործում կարեոր նշանակություն ունեն ճան բնակավայրերի, տնտեսակաճ ու արտադրականկենտրոնների տեղի ընտրության, կազմակերպման ն ճանապարհաշինարարությանհարցերը: Բնակավայրերը պետք է տեղադրել այնպիսի տարածքում, որն ունենա լավ դիրք, լիճի արնոտ, քամիներից ու հեղեղատներից պաշտպանված, ունենա հետագա ընդարձակման հնարավորություններ, որպեսզի ճիշտ ու նպատակահարմարտեղաբաշխվեն արտադրական, հասարակական ու բնակելի շենքերը, հեշտ լուծվեն էլեկտրիֆիկացման,ռադիոֆիկացման, գազաֆիկացման ն ջրամատակարարման հարցերը, պահպանվի պահանջները: սանիտարահիգենիկ Գյուղատնտեսական ձեռնարկության բնակավայրերը, որպես կանոն, բաղկացած են երեք հիմնական գոտիներից`վարչա-հասարակական, բնակելի ն տճտեսական-արտադրական: Վարչահասարակականկենտրոննիր մեջ ներառումէ վարչական, կուլտուրկենցաղայինշենքերն ու օբյեկտները: Վարչահասարակականկենտրոնը պետք է հարմար դասավորված լինի բնակելի գոտու նկատմամբ, այն հաշվով, որբոլոր բնակիչներիհամար ստեղծվեն հարմարավետպայմաններ: Փոքը բնակավայրերում, գյուղի կեճտրոճական փողոցի երկու կողմերում տեղադրում են վարչական ու կուլտուրկենցաղայինճշաճակության շենքերը: Երբ բնակավայրը շատ մեծ է, այդ դեպքում կուլտուր-հասարակական շենքերի մի մասը տեղադրում են գյուղի մյուս մասերում, որպեսզի սպասարկմանհամար ստեղծվեն լավ պայմաններ: բնակչության Հիվանդանոցների,բաղճիքների ն լվացքատների շինարարությունը կազմակերպելիս պետք է լուրջ ուշադրություն դարձնել ջրամատակարարման ն կեղտաջրերի հեռացման հարցերին: Այդ օբյեկտները տեղադրումեն օգտագործման ճպատակով հարմար տեղանքում, բնակելի, վարչական ն կուլտուրական օբյեկտներից որոշակի հեռավորության վրա: Մաճնիտարահիգենիկ լավագույն պայմաններ պետք է ստեղծել ճան հասարակական այլ օբյեկտներում (ճաշարան, մանկամսուր, մանկապարտեզ, դպրոցներ, խանութներ ն այլն): Նպատակահարմար է վարչական շենքերը տեղադրել արտադրականկենտրոններինմոտիկ: Բնակելի գոտին ճախագծելիս պետք է հաշվի առնել տեղանքի պայ-մանները, լուսավորությունը, արնոտ լինելը, ապահովվածությունը հակահրդեհային միջոցներով ն բարեկեցիկ կյանք վարելու համար այլ ման

ուղղությամբ: ղատու

59.

|

պայման-ներ: Առանձնակի ուշադրություն է պահանջում բնակավայրերի ն բարեկարգումը, փողոցների հարմարավետ դասավորությունը կաճաչապատումը: Բնակելի տների քանակի պլանավորման ժամանակ պետք է հաշվի առնել բնակչության աճը հեռանկարնճերում(առնվազը 10-15 տարում): Դրա համար պետք է ունենալ բնակավայրի զարգացման գլխավոր հատակագիծ: Տնտեսական-արտադրականգոտին (գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսությունները,պետական գյուղատնտեսական ձեռնարկություններըն այլն) ներառում է ընդհանուր տնտեսական բակը, նորոգման արհեստաճոցը, ավտոհավաքակայանը, ծածկերը, արտադրանքիվերամշակման ձեռճարկությունները(արտադրամասերը),պահեստները, չորանոցները,աղացճերը, անասնապահականշենքերը, զտիչ տեսակավորման կետերը, սառճարանը,ճավթաբազանն այլն: Թվարկած օբյեկտների տեղաբաշխմանը ճերկայացվում են ճախագծային ուրույն պահանջներ, հաշվի առնելով յուրաքանչյուրի արտադրական գործընթացների մասնակցության առանձնահատկությունները: Ընդհանուր տնտեսական բակը տեղադրում են բնակելի ու վարչահասարակական գուտուց որոշակի հեռավորության վրա, հարմարավեւ, որոշակի թեքություն ունեցող տեղանքում, որը պետք է ապահովված լինի արտադրական ու խմելու ջրով ն հակահրդեհային միջոցներով: Ընդհանուր տնտեսական բակում շինությունները տեղադրում են այնպես, որպեսզի տրանսպորտային միջոցներըբարձած վիճակում, տրակտորները, կոմբայններըն մյուս մեքենաներըկարողանանազատ մաննրել: Աճասնապահականկառույցները (գոմեր, կերի խոհանոց, պահեստ, կաթի պաղեցման ու զտման կետ ն այլն) տեղադրոմ են առասնաբուծական ֆերմաների մասնագիտացումից ելնելով: Այսպես, կովանոցները տեղադրում են գյուղին մոտիկ տարածքում, էլեկտրաֆիակացման,ջրամատակարարման հետ կապված հարցերը հեշտ լուծելու ն տրանսպորտայինծախսերը կրճատելու համար: Խոզամայրերի խոզանոցները տեղադրվում են բնակավայրերից ոչ հեռու տարածքում (պահպանելով սանհիգիենիկ պայմանները), քանի որ դրանց սպասարկման համար պահանջվում է մեծ քանակությամբ բանվորական ուժ, իսկ դրանց տանել-բերելու համար երբեմն առաջանում են դժվարություններ: Բացի ընդհաճուր-տճտեսական բակերից կան ճան արտադրական ստորաբաժանճումների բանվորականբակեր, որոնք ընդգրկում են ձիանոցներ, անասնապահական ն այլ շինություններ: Դաշտերում կազմակերպում են դաշտային կայաններ: Այստեղ կառուցվում են ժամանակավոր կացարաններ, տեխնիկայի պահպանման ու

|

|

տեխնիկականսպասարկումներիկազմակերպմանհամար, բետոնապատ հրապարակներն ծածկատանիքներ:Դա նպաստում է աշխատաժամանճաօգտագործելուն: կի ու տեխնիկայի ավելի ռացիոնալ ու արտադրողաբար Դաշտային կայանները լինում են երկու տեսակի՝ բնակավայրերիցոչ հեռու դաշտերում, որոնք օգտագործվումեն միայն աշխատանքներիառավել լարված ժամանակաշրջանումն երկրորդ, բնակավայրերից հեռու տեղամասերում, որտեղ մարդիկ բնակվում են դաշտային աշխատանքների կատարման ժամանակ: Վերջինս մեծ տարածում ունի Ռուսաստանի, Ղազախսորտեղ տանի, Ուկրաինայի հացահատիկայինխոշոր տնտեսություննճերում, մարդիկ աշխատում են 2-3 հերթափոխով: Դաշտային կայարաններում, խորհուրդ է տրվում տեղադրել մեքենայացված կալեր, կառուցել սպորտ հրապարակներ:Դաշտային կայարաններըկազմակերպումեն յուրաքանչ-

ուր ԻՐ`

Լ Ն ԱՅԻՆ ոեկրական

բաժանմուն

ամ

ադի

հաշվով:

երոաապոյրը

է ցանցի կազմակերպդերը: Ներտնտեսային ճանապարհները ընդունված է բաժանել գլխավոր (մայրուղի) ն դաշտային: Գլխավոր ճանապարհը բնակավայրերը կապում է երկաթուղային կայարանների, մատակարարման ու սպառման կետերի, ավտոմոբիլայինճանապարհների հիմնական ցանցի ն մարզային ու վարչական կենտրոնների հետ: Դաշտային ճանապարհներըհանդիսանում եճ գլխավոր ճանապարհի շարունակությունը:Դրանք սպասարկումեն անմիջական արտադրականգործընթացները:Նրանցով տեղափոխվումեն տեխճիկան, սերմերը, պարարտանյութերը,հավաքած բերքը, այլ բեռներ, ինչպես ճան` բանվորներին: Ճանապարհների տեղաբաշխումը կատարվում է ճերտնտեսականհողաշինարարությանկազմակերպմանժամանակ: Վատ, անանցանելի ն անբարեկարգ ճանապարհները մեծ վնաս են հասցնում տնտեսությանը: Փոխադրամիջոցները օգտագործվում են անարտադրողաեն արտադրանքին ճյութականմիջոցների կորուստները: բար, մեծանում ման

Ստուգողականհարցեր Գյուղատնտեսական հռղատեսքերի կազմի սիրության նպատակը: 2. Թվարկել հողի սեփականության ձները: 1.

որոշվում

ու

կառուցվածքի

ճմնաուսումնա

չափը: Ինչպե՞սէ հռղիհարկի,վարձավճարիննռրմատիվայինգնի Ինչպե՞ս է կազմակերպվումհողերի հաշվառման,օգտագործմանն պահպանության պետական վերահսկողությունը: 5. Ինչու՞մն է կայանում հողաշինարարության հիմնական խնդիրները: 6. Ինչու՞մն է կայանում գյուղատնտեսական հողատեսքերի փռխակերպման հողերի վերակուլտիվացմանտնտեսական նշանակությունը: (տրանսֆորմացիա)ն 7. Ինչպե՞սէ գյուղատնտեսականհողատեսքերի կազմակերպումը: 3.

4.

իրականացվում

ԳԼՈՒԽ

6. ԱՐՏԱԴՐՈւԹՅԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

6.1. Հասկացություն կ 977թ)

ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

դր իջ նազարգուը

ր արտադրամիջոցների րի մասին ին

դրացնց դ դա-

Գյուղատնտեսության մեջ տնտեսավարման բոլոր ձներում արտադրության կազմակերպման համար անհրաժեշտ են բավարար քանակությամբ արտադրության միջոցներ: Վերջիններս, անկախ նրանից, թե ինչպիսի արտադրական գործընթացների են մասնակցում, բաղկացած են երկու մասից, այն է` աշխատանքի միջոցներից ն աշխատանքի առարկաներից: Դրանք առանձին ձեռնարկությունների նյութատեխնիկական բազայի առարկայական հիմքն են: Արտադրության միջոցները ունեն ինչպեսբնաիրային (առարկայական), նույնպեսն արժեքային (դրամական) արտահայտություն: Ֆերմերային ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսությունների, գյուղատնտեսական արտադրականկոոպերատիվներին մյուս կազմակերպությունների հաշվետվությունների մեջ արտադրության միջոցները հաշվառված են դրամական ձնով ն կազմում են դրանց արտադրականֆոնդերը: Գյուղատնտեսության մեջ արտադրության միջոցները (ֆոնդերը) կախված ծառայության ժամկետներիցն արտադրության գործընթացներին մասնակցության բնույթից` ստորաբաժանվում են հիմնական ն շրջանառու

ֆոնդերի:

Հիմնականֆոնդերը(մեքենաներ, շենքերն այլն) սարքավորումներ,

շրջանառու ֆոնդերից տարբերվում են արտադրության մեջ ունեցած դերով ու նշանակությամբ, վերարտադրությանբնույթով ն նոր արժեքի ստեղծմանը մասնակցելու եղանակով: Հիմնական ֆոնդերը, առանց բնական տեսքը փոխելու մասնակցում են կրկնվող արտադրական գործընթացներին ն իրենց արժեքը փոխանցում են արտադրանքին կամ կատարված աշխատանքներին մաս առ մաս, աստիճանաբար, ֆիզիկական մաշվածքին հա-

մապատասխան:

Շրջանառու ֆոնդերը (էներգակիրներ,կերեր, սերմեր, պարարտանյութեր, թունաքիմիկատներ ն այլն) ամբողջությամբ օգտագործվում

-

|

-

Շրջանառու ֆոնդերն ընդունված է դասակարգել ըստ հետնյալ խմբերի` -.

ն

սպառվում են արտադրության մեկ ցիկլում, փոխում են իրենց բնական տեսքը ն իրենց արժեքը միանգամից, ամբողջությամբ փոխանցում են նոր ստեղծված արտադրանքին: Հիմնական ֆոնդերն ընդգրկումեն տարբեր տեսակի մեծ քանակությամբ արտադրության միջոցներ, որոնք ըստ իրենց նշանակության ունեն հետնյալ դասակարգումը՝

գյուղատնտեսական նշանակության հիմնական արտադրականֆոնդեր (միջոցներ), որոնք ներառում են արտադրական շենքերը, կառույցները, կառուցվածքները, մեքենաները ն սարքավորումները, տրանսպորտային միջոցները, արտադրական ու տնտեսական գույքը, բանող ու մթերատու անասունները, բազմամյա տնկարկները (բերքատվության մեջ մտնելուց հետո), հողերի բարելավման նպատակով (առանց սարքավորումների) կատարված կապիտալ ծախսումները, գործիքները ն այլ հիմնականմիջոցները: հիմնական արտադրական, բայց ոչ գյուղատնտեսական նշանակության ֆոնդեր (միջոցներ), որոնք ներառում են արդյունաբերական արտադրության, շինարարության, առնտրի ու հասարակական սննդի շենքերը ն նրանցում տեղակայված մեքենաներն ու սարքավորումները: հիմնական ոչ արտադրական ֆոնդեր (միջոցներ), որոնք ներառում են բնակարաճակոմունալ, կուլտուր-կենցաղային ն առողջապահության շինությունները (բնակելի շենքեր, հիվանդանոցներ, ակումբներ, հանմանկամսուրներ ն այլն) ն դրանց գստյան տներ, մանկապարտեզներ, ու սարքավորումներն գույքը: Հիմնական ֆոնդերը գնահատվում են ըստ սկզբնական ն վերականգնման արժեքի, որը կարող է լինել լրիվ կամ մնացորդային: Օբյեկտի լրիվ արժեքը ընդունվում է առանց հաշվի առնելու հիմնական ֆոնդերի այն մասը, որը փոխանցվում է նոր ստեղծված արտադրանքին,մնացորդայինը՝ նույն օբյեկտի այն արժեքն է, որը մնում է մաշվածքը հանելուց հետո, իսկ վերականգնմանը` օբյեկտի արժեքն է ներկա արտադրական պայմաններում: Քանի որ հիմնական արտադրականֆոնդերի առանձին տարրերի արժեքները (հատկապես շուկայական հարաբերությունների պայմաններում) տարբեր ժամանակաշրջաններումմիատեսակ լինել չեն կարող, ուստի ձեռնարկություններումպետք է գործող գների վերագնահատման միջոցով կատարել արժեքի ճշգրտում: վերականգնման

-.

ԵՎ

-.

արտադրական պաշարներ, կերեր, սերմեր, տնկանյութ, պարարտանյութեր, թունաքիմիկատներ, նավթամթերքներ,պահեստամասեր,նորոգմաննյութեր, տարաներ, հումք` արդյունաբերական վերամշակ-. ման համար, ցածրարժեք ու շուտ մաշվող առարկաներ,

անավարտ արտադրության վրա կատարված ծախսեր: Այսպես օրինակ, հաջորդ տարվա բերքի համար կատարված ծախսերը (աշնանացան,ցըրտահերկն այլն), անավարտ շինարարություն, նորոգման ծախսերն այլն, համար կատարվող

մատղաշ ն բտման տակ դրված հասակավոր անասուններ: Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում շրջանառու ֆոնդերը ներառում են պահեստներում գտնվող պատրաստի արտադրանքը, ֆիրմային խանութների ապրանքները, հաշվարկներում եղած միջոցները, ինչպես նան բանկի հաշիվներում ու դրամարկղներում գտնվող դրամական միջոցները: Շուկայական էկոնոմիկայի պայմաններում յուրաքանչյուր տնտեսավարող սուբյեկտ ինքն է ձնավորում իր հիմնական միջոցները, ձգտելով ապահովել ընդլայնված վերարտադրություն: Այդ իսկ պատճառով, նախքան տնտեսական տարին սկսելը անհրաժեշտ է հստակեցնել ն որոշակիորեն բարձր արդյունավետությամբ օգտագործել ընդլայնված վերարտադրությունը ապահովողֆինանսավորմանբոլոր հավանական աղբյուրները: Ձեռնարկություններում ընդլայնված վերարտադրությանհիմնական աղբյուրներն են` հատկացումներ շահույթից, դրամական միջոցներիներմուտք, օտարված հիմնականմիջոցներից, ամորտիզացիոնհատկացումներ, ներտնտեսայինայլ կուտակումներ, կարճաժամկետն երկարաժամկետվարկեր, դոնոր կազմակերպություններից հումանիտարօգնություն: են հանդիսանում՝ համալրման աղբյուր Շրջանառու միջոցների ն շահույթից կատարվող հատկացումները կարճատն վարկերը: -

-.

-.

-.

-.

-.

-.

6.2.

Հիմնական ֆոնդերի ու շրջանառու միջոցների կազմը ն

կառուցվածքը

Հիմնական ֆոնդերի հետնողականաճը ն կատարելագործումը գյուղատնտեսության նյութատեխնիկականբազայի հետագա ամրապնդման, գյուղի աշխատավորության նյութական ն կուլտուրական մակարդակի բարձրացմանկարեորագույն պայմանն է: Ֆոնդերի չափերը ն կազմը որոշվում է մի շարք պայմաններով, որոնցից գլխավորը գյուղատնտեսական ձեռնարկություններիմասնագիտացումն է ն բուսաբուծական ու անասնաբուծական ճյուղերի զարգացմանմակարդակը: Ընդհանուր առմամբ արտադրական ֆոնդերի կառուցվածքի մեջ հիմնական արտադրականֆոնդերը ունեն հետզհետե ավելանալու միտում: Դա պայմանավորված է տեխնիկական առաջադիմությամբ, ֆՓոնդազինմածությանն արտադրությանֆոնդաապահովվածությանավելացմամբ: շրջանառու ֆոնդերի դերը, Սակայն, դրանով ամեննին էլ չի նսեմանում |

առանց որի հնարավոր չէ կազմակերպել արտադրությունը: Գյուղատնտեսական արտադրության արդյունավետության բարձրացման գործում կաընեոր,գործնական մեծ նշանակություն ունի հիմնական արտադրական ու շրջանառու ֆոնդերի միջն ճիշտ համամասնության ստեղծումը, քանի որ հիմնական արտադրական ֆոնդերի միակողմանի կուտակման միջոցով հնարավոր չէ ապահովել ընդլայնված վերարտադրություն: Հիմնականարտադրական ֆոնդերը (միջոցներ) ռացիոնալ ն բարձր արդյունավետությամբ օգտագործելու համար անհրաժեշտ է ունենալ բավարար քանակությամբ արտադրական պաշաըներ` վառելանյութ, քսայուղեր, պահեստամասեր,կերեր, պարարտանյութեր, բուժանյութեր ն այլն: Ի վերջո, գյուղատնտեսականարտագրությանինտենսիվության մակարդակը պայմանավորվածէ ոչ միայն հիմնական, այլն շրջանառու ֆոնդերի աճով: Հիմնական ն շրջանառու ֆոնդերի (ամբողջությամբ վերցրած) ն ճրանց առանձին առարկայական տարրերի միջն պետք է սահմանել որոշակի, հիմնավորված հարաբերակցություն: Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում, կախված մասնագիտացումից ն այլ գործոններից, այդ հարաբերակցությունըտատանվում է 60-՛7096 ն 35-4546 սահմաններում: ն Հիմնական շրջանառու ֆոնդերի, չափերի ն կառուցվածքային մասերի համամասնությանպահպանումըարտադրության ռացիոնալ կազմակերպման կարեորպայմաններից մեկն է: Հիմնականարտադրականֆոնդերի կառուցվածքը ցույց է տալիս, թե ֆոնդերի ամբողջ արժեքի մեջ առանձին ֆոնդերի արժեքը ինչպիսի տեսակարար կշիռ ունի: Ֆոնդերի կառուցվածքը տարբեր տնտեսություններում տարբեր է, այն հիմնականում պայմանավորված է ձեռնարկությանմասնագիտացմամբ,ճրա չափերով, արտադրության ինտենսիվության մակարդակով, ֆինանսական վիճակով ն այլն: Ֆոնդերի կառուցվածքի ուսումնասիրությունը կարեոր նշանակություն ունի առանձին ֆոնդերի (ճիջոցների) դերը բացահայտելու ն հետագա աճը կարգավորելու գործում: Հիմնական ֆոնդերը կազճված են ակտիվ ն պասիվ տարրերից, դրանց հարաբերակցությունից մեծապես կախված է ամբողջ ֆոնդերի օգտագործմանարդյունավետությունը: Ահա թե ինչու կարնոր նշանակություն ունի ոչ միայն հիմֆոնդերի աճը, այլն նրանց կառուցվածքումտարբեր նական արտադրական տարըերի միջն որոշակի համամասնության սահմանումը: ն Հիմնական միջոցների կազմի կառուցվածքի վերը նշված օրինաչափությունը դասական լինելով հանդերձ ՀՀ ագրոպարենային համակարգին բացարձակապեսչի համապատասխանումն ահա ինչու: Գյուղատնտեսականտեխնիկայի մասնավորեցման ն վաճառքի փորձը մեր հանրապետությունումընթացավհիմնականում երեք ուղղություններով`

անհատական:Այս դեպքում, ՀՀ «Գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսությունների մասին» օրենքի համաձայն, ճնախապատվությունը տրվել է մեքենան մինչ այդ օգտագործողմեքենավարին, տեխնիկայի օգտագործման գծով կոլեկտիվ տնտեսությունների կազմակերպում, նախկին գյուղական խորհուրդներին կից տնտհաշվարկային ձեռնարկությունների ստեղծում: Սասնավորեցման սկզբնական փուլը նշանավորվեց առաջին տարբերակի գերակայությամբ: Սակայն, մեր հանրապետությունում տվյալ տարբերակի կիրառությունը հաճախ հանդիպում էր օբյեկտիվ խոչընդոտի՝ հանրապետությանմեքենատրակտորայինկազմի քանակական ն որակական անբավարարությանը: Այսպես, եթե գյուղատնտեսականտեխնիկան սեփականաշնորհվերն վաճառվեր, ապա յուրաքանչյուր գյուղացիական տնտեսությանը կհասներ 0,04 տրակտոր: Նկատի առնելով այդ, ՀՀ Կառավարությունը տեխնիկայի սեփականաշնորհմանն վաճառքի գործընթացը կասեցրեց, մնացած տեխնիկան որոշվեց օգտագործել կենտրոնացված ձեով: Կազմակերպվեցին մի շարք մեքենա-շահագործողկազմակերպություններ՝ «Հայագրոսպասարկում»,«Հայբերըիություն», «ԳՇԿ»-ներ, արտադրական սպասարկման կենտրոններ («ԱՏՍԿ»)-ներ: Դրանցից ոչ մեկը իրեն չարդարացրեց մի շարք պատճառներով, որոնց մենք հետագայում կանդրադառնանք,այժմ նշենք, որ նրանց տեխնիկական պատրաստականությունը չի անցնում 7026-ից,իսկ ծանրաբեռնվածությունըշուրջ 6 անգամ ցածը է դրանց փաստացիհնարավորություններից: Նման պարագայում տեխնիկական հավաքակայանի ռացիոնալ կազմի ն կառուցվածքիմասին խոսք լինել չի կարող: Բացի այդ, համաձայն հանրապետությանպետվիճծառայության կատարած ուսումնասիրությունների, 3400 գյուղացիական տնտեսություններից 3188-ը, կամ 93,872--ըընդհանրապես տրակտորներ չունեին, 201-ը կամ 5,992-ը ունեին մեկական, 0,276-ը՝ երկու, 0,0772-ը` երեք ն 0,0372--ը՝հինգ տրակտոր: Հետնությունըմիանշանակ է, տեխնիկայի գծով միջոցների ընտրության հարցը կանոնակարգված չէ: Նման բացթողումըշտկելու ճպատակահարմ նի կենտրոնացվա ծ նհ կեն ն արմար ուղինն մեքեն մեքենատրակտորայինհավաքակայանի է օգմաոգորաու

-

`

6.3.

Գյուղատնտեսականձեռնարկությունների հագեցվածությունն արտադրությանհրմնանան միջոցներով ն դրանց օգտագործմանարդյունավետությանցուցանիշ ները Գյուղատնտեսականձեռնարկություններիհիմնական ֆոնդերով հան է հե հետեյալ գեցվածության մակարդակըբնութագրվում ցուցանիշներով Ֆոռնդապահովվածությունըգյուղատնտեսականնշանակության հիմնական արտադրական ֆոնդերի արժեքն է գյուղատնտեսականհողատեսքերի տարածության մեկ միավորիհաշվով (1, 100, 1000 հա): Ֆոռնդազինվածությունը գյուղատնտեսական նշանակության հիմնական արտադրական ֆոնդերի արժեքն է ձեռնարկությունում գյուղատնտեսությամբզբաղված մեկ աշխատողի հաշվով: լ

-

-

երգառեսուրսն

Արտադրության ապահովվածությունը էն էներգետիկ հզորություն (ձիաուժ) ցանքատարածություններիմեկ միավորի հաշվով(1,100, 1000հա):

Աշխատանքի էներգազինվածությունը-մեկմարդու (աշխատողի) հաշվով էներգետիկհզորություններիքանակը: Ավելի խորը վերլուծությունների համար օգտագործվում են նան մի շարք լրացուցիչ ցուցանիշներ՝ տրակտորներիքանակը-1000հա վարելահողի հաշվով, -.

հացահատիկային կոմբայնների քաճակը-1000հա հացահատի-

կային մշակաբույսերիցանքատարածություններիհաշվով ն այլն: Հիմնականարտադրական միջոցների օգտագործման արդյունավետությունը բնութագրվում է հետնյալ ցուցանիշներով.

Ֆոնդահատույցը

գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքն է համադրելի գներով, գյուղատնտեսականնշանակության հիմնական արտադրամիջոցներիարժեքի մեկ միավորի հաշվով: Ֆոռնդատարողությունը գյուղատնտեսական նշանակության հիմնական արտադրամիջոցներիարժեքն է արտադրանքիարժեքի մեկ միավոԱի հաշվով: շվով -

-

Հիմնական միջոցների օգտագործման շահութաբերության մակարդակը հաշվարկվում է գյուղատնտեսականարտադրանքիիրա-

ցումից ստացված շահույթի ն հիմնական միջոցների արժեքի հարաբերությամբ, արտահայտված տոկոսներով: Աեծ նշանակություն ունի շրջանառու միջոցների օգտագործման արդյունավետությունը, նրա բարձրացումըն ռացիոնալ օգտագործումը:

Արտադրական ֆոնդերի (հիմնական ն շրջանառու) օգտագործման

6.4.

շահույթի արդյունավետությունըբնութագրող կարնոր ցուցանիշ նորման (շահույթի հարաբերությունը հիմնական արտադրական ն շրջանառու ֆոնդերի միջին տարեկան գումարին): Շրջանառու միջոցների չափը, կազմը ն կառուցվածքը նույնպես պայմանավորված են ձեռնարկությունների մասնագիտացմամբ, այսինքն կախման մեջ են գլխավոր, լրացուցիչ ն օժանդակ ճյուղերի զարգացման ն զուգակցման մակարդակից: Գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների ապահովվածությունըշրջանառու միջոցներով, արտադրականգործընթացներում նրանց լրիվ ու արդյունավետ օգտագործումը զգալիորեն նպաստում է համախառն արտադրանքի ավելացմանը, աշխատանքի ու միջոցների ծախսերի կրճատմանը: Շրջանառու միջոցների օգտագործման արդյունավետությունը բնութագրվում է երկու խումբ ցուցանիշներով. 1. Ընդհանուր ցուցանիշներ, որոնք տնտեսության առումով պատկերացում են տալիս շրջանառու միջոցների օգտագործմանմասին, է

ճան

Ընդլայնված վերարտադրությունը ենթադրում է ձեռնարկության հիմնական միջոցների անընդմեջ թարմացում ն կատարելագործում: Բացի այդ, դրա անհրաժեշտությունը առկա է ճան այն պարզ պատճառով, որ հիմնական միջոցները մասնակցելով արտադրական գործընթացներին, հետզհետե մաշվում են: Ֆիզիկական մաշվածքը կարող է լինել ուղղակի` զանազան ֆիզիկաքիմիական, շրջակա միջավայրի ազդեցությամբ ն նյութերի ու մեքենամասերի մաշվածության հետնանքով, ն անուղղակի` հիմնական միջոցները չօգտագործելու, նրանց նկատմամբ խնամք չկազմակերպելու հետնանքով: Առաջին մաշվածքը ուղիղ համեմատական է մեքենայի օգտագործման մակարդակին,իսկ երկրորդը՝ հակադարձ: Մեքենաներիանժամանակ մաշվածքիցխուսափելուհամար անհրաժեշտ է պահանջված մակարդակովկազմակերպել նրանց շահագործումը, ժամանակինիրականացնելտեխնիկական խնամքն ու նորոգումները,ինչպես նան, պատշաճ ուշադրություն դարձնել դրանց պահպանությանվրա: Բացի ֆիզիկական մաշվածքից, հատկապես մեքենաները, ենթարկվում են ճան բարոյական մաշվածքի: Բարոյական մաշվածքի ազդեցությունը հատկապես ընդգծված է շուկայական էկոնոմիկայի` խստագույն մրցակցության պայմաններում: Հանրապետությանագրարային հատվածի մեքենատրակտորային հավաքակայանըանթույլատրելիհնացել է: Բավական է նշել, որ նրա կազմի մեջ մտնող տրակտորների շուրջ 80946 շահագործվում են 20 ն ավելի տարիներ: Տեխնիկան մաշվել է թե ֆիզիկապես,ն թե բարոյապես: Ընդհանրապես,տնտեսագիտությանտեսության մեջ տարբերում են բարոյական մաշվածքի երկու ձն: Առաջինը, երբ մեքենաներ ու սարքավորումներ արտադրող ձեռնարկություններումաշխատանքի արտադրողականության բարձրացմանհետնանքով, տվյալ ձեի աշխատամիջոցներըէժա-

Սասնակի, որը բնութագրում է միջոցների առանձին տարրերի օգտագործմանարդյունավետությունը: Ընդհանուր ցուցանիշների թվին են պատկանում. 2.

-.

-.

-.

շրջանառության գործակիցը, շրջապտույտի տնողությունը, օրերով, շրջանառու միջոցների մեկ դրամի հաշվով արտադրված համախառն արտադրանքի արժեքը կամ շրջանառու միջոցների փոխհատուցման

մակարդակը,

շրջանառու միջոցների շրջապտույտի արագացման հետնանքով տնտեսված գումարը: Սասնակի ցուցանիշների թվին են պատկանում. միավոր աշխատանքի հաշվով վառելիքի ծախսը, մեկ կերամիավորիհաշվով ստացված արտադրանքի ծավալը, մեկ ցենտներքաշաճի հաշվով ծախսերի գումարը, մեկպայմանական նորոգմանհաշվով պահեստամասերիծախսըն այլն: Գյուղատնտեսական ձեռնարկությունները պետք է ձգտեն նրան, որ իրենց հիմնական ն շրջանառու ֆոնդերի կառուցվածքըլինի ռացիոնալ, մեծ տեսակարար կշիռ պետք է ունենան այն տարրերը, որոնք վճռական դեր են կատարում արտադրության ավելացման, աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման, հետնապես` ձեռնարկության շահութաբերության ապահովմանգործում: -

՝

-.

-.

-.

նանում

-.

Հիմնականմիջոցների մաշվածքը, ամորտիզացիան ն դրա ճաշվարկման մեթոդիկան

|

եր:

'

Բարոյական մաշվածքի երկրորդ ձենըկապված է նոր, որակապես ավելի կատարյալ, բարձը տեխնիկատնտեսական ցուցանիշներ ունեցող մեքենաների, սարքերի ու սարքավորումների երնան գալու հետ: Դրանց օգտագործումը երբեմնարտադրությունիցդուրս է մղում դեռես ֆիզիկապես լավ վիճակում գտնվող, բայց սպառողականարժեքը կորցրած, հետնապես արտադրության նոր միջոցների համեմատությամբ արդեն բարոյապես

հնացած, արտադրամիջոցները:Բարոյական մաշվածության երկրորդ ձնի օրինակ կարող է ծառայել հացահատիկահավաք հին մակնիշի կոմբայնի նոր, օգտագործմանարդյունավետության ցածը մակարդակը համեմատած առավել արտադրողական ն էժան մոդելի հետ: Տեխնիկայի բարոյական մաշվածքի հետնանքով ձեռնարկությունները որոշակի նյութական վնասներ են աճարտադրողականծախսերը, հետնապեսիջնում է են կրում, մեծանում գյուղատնտեսական արտադրությանարդյունավետությունը: թարոյական մաշվածքի բացասական հետնանքները բացառելու ճնճպատակոռվ անհրաժեշտ է արտադրությանմեջ ներդնել կոմբինացվածմեքենաներ, որոնք ագրեգատի մեկ ընթացքում կատարում են երկու ն ավելի գործողություններ:Կարնոր նշանակություն ունեն նան ունիվերսալ տեխնիկայի թողարկումը, շարժման արագությունների ավելացումը, տեխնիկայի օգտագործման ինտենսիվությանբարձրացումըն այլն:

թացներում օգտագործման պայմաններից: Որքան քիչ է ծառայության ժամկետը, այնքան մեծ է ամորտիզացիոնհատկացումների նորման: Այսպես, օրինակ, տարբեր մակնիշի տրակտորների (Կ-700, Կ-701, Տ-100, ԴՏ75, Տ-14) համար ամորտիզացիոն նորման կազմում է 10-1276, շենքերինը՝ քարաշեն` 1,576, փայտաշեն` 5,076, բազմամյա տնկարկներ`ա) հնդավոր` 6,776, կորիզավոր`4-8,392, իսկ խաղողի այգիներինը՝ 2,592: Տնտեսական առումով չափազանց կարնոր է ամորտիզացիոնհատկացումների նորմերի ճիշտ սահմանումը, քանի որ ամորտիզացիոնհատկացումները, որպես արտադրական ծախսերի տարր մտնում են արտադրանքի ինքնարժեքի մեջ: Նորման բարձր լինելու դեպքում ինքնարժեքը բարձրանում է, իսկ հակառակ դեպքում տեղիք է տալիս կեղծ շահութաբերության, բացի այդ հնարավորությունչի տալիս վերականգնել գործածությունից դուրս եկած հիմնական ֆոնդը (միջոցը):

տարիներին նոր տեխնիկա գրեթե չի ստացել, չհաշված Ճապոնիայի ն Չինաստանի կառավարությունների դրամաշնորհների հաշվին 1998-2000 թթ. ստացված 46 կոմբայնը ն 153 տրակտորը, որոնք, ի դեպ, մեր պայմանների համար բարձր արդյունավետություն չեն ապահովում: Հիմնական միջոցների վերականգնման գործընթացը մեծապես կապված է այնպիսի տնտեսական հասկացություններիհետ, ինչպիսիք են «ամորտիզացիան» ն «ամորտիզացիոն ֆոնդը»: Ամորտիզացիանարտադրության սպառողականմիջոցների դրամական փոխհատուցումն է մաշվածության չափից ելնելով, որը ն մտցվում է արտադրանքիկամ ծառայության ծախսերի մեջ: Արդյունքում, յուրաքանչյուր տարի, ձեռնարկություններում ստեղծվում է ամորտիզացիոնֆոնդ: Այդ ֆոնդում գոյացած դրամական միջոցները հնարավորություն են տալիս ձեռք բերել այնպիսի հիմնական միջռցներ, որոնք տվյալ ժամանակահատվածում ձեռնարկությանըանհրաժեշտ են: Ձեռնարկության հիմնական միջոցներիհամար հատկացվելիք ամորտիզացիոն գումարը, մեկ տարվա համար, որոշվում է հետնյալ բանաձնով.

կան միջոցների լրիվ վերականգնման համար: Հիմնականմիջոցների մասնակի վերականգնումը (բոլոր տիպի նորոգումները) կատարվում են ձեռնարկության ծախսերի հաշվին, մտցնելով այն արտադրանքի, աշխա-

համակաըգը, Հանրապետության ագրոպարենային վերջինտասը

'

Քար« ԷԼամ

ոց

որտեղ՝ Ծար-հիմնական միջոցների հաշվեկշռային արժեքն է, էլմ -հիմնական միջոցների ամորտիզացիայի նորման է, 100-հաշվեկշռային արժեքի տոկոսը: Ամորտիզացիայի նորման որոշվում է հիմնական միջոցների համար սահմանված ծառայության ժամկետներից, ելնելով արտադրականգործըն-

են միայնհիմնաԱմորտիզացիոն հատկացումները ճախատեսվում

տանքների ն ծառայություններիինքնարժեքիմեջ: Ամորտիզացիոնֆոնդի միջոցները գտնվում են տնտեսավարողսուբյեկտի իրավասությանտակ ն օգտագործվում են խիստ նպատակային: Մասնավոր հատվածում, հատկապես հանրապետությաններկայիս գյուղացիական տնտեսություններումամորտիզացիոն ֆոնդ, որպես այդպիսին, գոյություն չունի, սակայն, յուրաքանչյուր տնտեսություն, որը գյուղատնտեսականտեխնիկա ունի ն ինչ որ ժամանակ պետք է այն թարմացնի՝ գնելով նորը, կամ ընդհանրապեսցանկանում է տեխնիկա, սարքավորումներ ձեռք բերել, տնկել ճոր այգիներ կամ ձեռք բերել բանող ու մթերատու անասուններ, ապա այդ նպատակի համար պարբերաբար պետք է որոշակի դրամականկուտակումներ կատարի:

Սեքենաներիհամակարգին ն դրա մեջ մտնող առանձին մեքենաներիններկայացվող կազմակերպատնտեսական պահանջները

6.5.

՛

Հիմնական միջոցների առավել ակտիվ մասը տեխնիկան է: Տնտեսագիտության տեսությունը այն դիտում է, որպես առարկայացած ուժ, ձեռքի աշխատանքի փոխարինում մեքենայականով,թողարկված արտադրանքի էժանացման,հասարակականաշխատանքի ծախսերի տնտեսման միջոց ն այլն:

Մեքենաների համակարգինկամ նրա մեջ մտնող առանձին մեքենա-

ներին ներկայացվում են

հետնյալ պահանջները. ա) Բնական պահանջներ՝ Գյուղատնտեսականայս կամ այն մեքենայի ընտրությունը պայմանավորող բնական գործոնները, առաջին հերթին, պետք է հաշվի առնեն հողի մեխանիկական կազմը, խոնավությունը,մշակվող դաշտերի ն առանձին տեղամասերի չափերը (հատկապես գոների երկարությունները), հողազանգվածների կոնֆիգուրացիան, ռելիեֆը (մասնավորապես` թեքությունների աստիճանը,քարքարոտությունը)ն այլ առանձնահատկություններ: Բնակլիմայական հիմնական գործոնների ազդեցությունը բավականին ճշգրտությամբ կարելի է ի հայտ բերել խմբավորելով տնտեսությունները ըստ բնակլիմայական պայմանների ն մեքենաօգտագործման հարմարությունների: Որպես խմբավորման ընդհանրացնող չափանիշ ամենից նպատակահարմար է ընդունել ցանքատարածությունների տեսակարար կշիոր ընդհանուր հողատարածության մեջ: Այդ չափանիշով կարելի է պատկերացումկազմել հողատարածքներիկտրատվածության ն մասնատվածության, դաշտերի ն առանձին տեղամասերիչափերի, հողային ն այլ առանձնահատկությունների մասին: Ըստ տնտեսությունների խմբերի պետք է արտացոլվեն ն հետագայում վերլուծվեն հետնյալ ցուցանիշները՝ խմբի մեջ մտնող տնտեսությունների քանակը, ցանքատարածությունների տեսակարար կշիռը 1000 հա օգտագործելի հողատարածության հաշվով, դաշտերի ն տեղամասերի քաճակը, չափերը, գոների երկարությունը, հողի մեխանիկականկազմը ն այլն: բ) Ագրոզոռտեխնիկականպահանջներ. Հողի մշակման մեքենաների նկատմամբ այն կլինի` վարի խորությունը, հողաշերտի շրջվելը, հողի տեղաշարժը ն միախառնվելը, մոլախոտերի կտրումը, հանքային ն օրգանական պարարտանյութերի սնուցման խորությունը ն այլն: Ցանքի մեքենաների նկատմամբ` շարքերում ն բներում սերմի ցանքի խորությունը ն որակը, միջշարային լայնության, բնա-գոյացման ճշտության, ցանքի նորմերիպահպանումըն այլն: Հացահատիկի բերքահավաքի մեքենաների նկատմամբ` կտրման բարձրությունը ն մաքրությունը, ծեծելու որակը, հատիկը ջարդելու ն կորբուստներիսահմանները: գ) Շահագործման պահանջներ. Այդ կարգի ցուցանիշները բնորոշում են մեքենայի աշխատանքի անընդհատությունը, արտադրողականության բարձրացումը, սպասարկող անձնակազմի քանակի կրճատումը, մեքենաների մաներականությունը, աշ-

102.

խատանքի անվտանգությունը, հարմարությունները, օժանդակ նյութերի ծախսի կրճատումը, առանձին դետալների ունիֆիկացիան, մեքենաների հարմարեցումը տեղից-տեղ փոխադրվելու համար ն այլն: դ) Տեխնիկաէներգետիկականպահանջներ. Մեքենայի ամրությունը, մաշված մասերի փոխման հարմարությունները, հզորության լիարժեք օգտագործումը, կառուցվածքներում զանազան ճյութերի նպատակահարմար օգտագործումը ն այլն: ե) Տնտեսականպահանջներ. Տնտեսական արդյունավետության պահանջների մեջ են սինթեզվում բոլոր վերը նշված պահանջները:Հիմնականցուցանիշներն են` աշխատանքի արտադրողականության բարձրացումը ն արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցումը: Կասկածից վեր է, որ եթե մեքենան կամ մեքենաների համակարգը չի բավարարում թվարկած պայմաններին, ապա այն պետք չէ զանգվածաին արտադրության հանձնել, հետնապես, այն տնտեսապես գնահատելու անհրաժեշտություն չի զգացվի: Մեքենաների համակարգի ընտրության ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել նան մի շարք կողմնորոշիչ հանգամանքներ,այդ թվում. ազդեցությունը մշակվող առարկայի վրա, տեխնիկայի էներգետիկ (շարժիչ ուժ), աշխատանքային մեքենաներ (առարկան մշակող), մեքենաների օգտագործման աշխատանքային փոխհարաբերությունները: Այստեղ կարող են լինել մի շարք տարբերակներ. Առաջին աստիճան` փոխշաղկապվածության տարրական զույգ՝ տրակտոր, ցանող ագրեգատ, սերմնաբարձիչ: Երկրորդ աստիճան` մեքենաների տեխնոլոգիական համալիր, որը նախատեսված է կատարելու մի շարք հաջորդաբար փոխշաղկապված աշխատանքներ, որոնք ունեն ավարտման միննույն փուլը: Օրինակ` խոտհավաք ն ձմեռային պահպանմանպահեստավորում: Երրորդ աստիճան` նույն աշխատանքը կատարելու համար տարբեր բնակլիմայական գոտիներում տարբեր մակնիշների մեքենաների օգտագործումը: Չորրորդ աստիճան` ձեռնարկության մեքենաների համակարգն է, որը բաղկացած է տարբեր մեքենաներից, որոնք նպատակամիտված են իրագործելու համալիր մեքենայացում: համակարգըպետք է լինի ռացիոնալ ն համապատասՄեքենաների խանի հետնյալ պահանջներին. -.

-.

-.

-

այնուհետն պետք է որոշել տվյալ տնտեսությանը անհրաժեշտ նմանատիպտեխնիկայիքանակը, վերջապես, որոշել նմանատիպ տեխնիկայի պահանջարկը տարածաշրջանի, մարզի ն հանրապետությանհամար: Այս կամ այն աշխատանքի կատարման համար անհրաժեշտ տրակտորների քանակը որոշվում է հաշվարկային մեթոդով, կիրառելով հետնյալ բանճաձնը՝

գյուղատնտեսական մշակաբույսերի մշակման կենսաբանական ն ագրոտեխնիկական առանձնահատկություններին,առաջավոր տեխնոլոգիաներինն արտադրության կազմակերպմանը, մեքենայացված աշխատանքների ժամանակին ն բարձրորակ կա-.

-

-

-

տարմանը,

հողի բերրիության պահպանմանըն բարձրացմանը, աշխատանքի պայմաններինարտադրողականությանբարձրացմանը: Բացի այդ, անհրաժեշտ է հաշվի առնել տեխնիկայի կատարելագործման ընդհանուրօրինաչափությունները,այդ թվում` լավացնել յուրաքանչյուր մեքենայի տեխնիկական ն շահագործման հատկությունները, ունիվերսալացնել ն մասնագիտացնել էներգետիկ եՆ աշխատանքային (բանվորական)մեքենաները, զարգացնել մեքենաների, դրանց համալիրների ն համակարգերի -.

-.

Ա-

առ:

-.

-

'

-

-

|

-.

-.

-.

6.6.

Ձեռնարկություններիտրակտորների,կոմբայնների ն գյուղատնտեսական մյուս մեքենաների պահանջարկի որոշման մեթոդիկան

Գյուղատնտեսական տեխնիկայի պահանջարկը որոշվում է երեք մակարդակներիհամար: նախ պետք է որոշել, թե յուրաքանչյուր աշխատատեսակիկատարման համար որքան ն ինչ մակնիշի տեխնիկա է անհրաժեշտ, -

Իե--տվյալ աշխատանքը կատարելու համար անհրաժեշտ տրակտորների քանակն է, Օ աշխատանքի ծավալը հա, Էրերբհերթափոխի արտադրանքը հա, Ս երբ--տրակտորներիօգտագործմանհերթափոխայինգործակիցնէ, շր ագրեգատի աշխատանքայինօրերի թիվն է: Այնուհետն կազմելով ծանրաբեռնվածության գրաֆիկ` որոշվում է, թե տվյալ տնտեսության կարիքների համար տվյալ նշանակության ն մակնիշի որքան տրակտոր է անհրաժեշտ: Տրակտորներիպահանջարկիորոշման համար, ըստ տրակտորների մակնիշների, կազմվում են ծանրաբեռնվածությանգրաֆիկներ, որոնց համար հիմք են հանդիսանում մշակաբույսերի մշակության տեխնոլոգիական քարտերը: Ներկայումս ծանրաբեռնվածությանգրաֆիկներիկազմման համար օգտագործվումեն մի շարք ձներ ն մեթոդներ, որոնցից ամենագործածականն այն է, երբ կոորդինատային առանցքներից հորիզոնականի վրա տեղադրվում են օրացուցային ժամկետները ըստ ամիսների ն հնգօրյակների, իսկ ուղղահայաց առանցքի վրա` պահանջվող տրակտորներիքանակը: Այս մեթոդով կառուցված գրաֆիկը սահմանափակողվերին հորիզոնական ուղիղ գիծը իրենից կներկայացնիտնտեսության պահանջը, տվյալ մակնիշի տրակտորներիգծով: Սակայն այդ ձնով ստացված պահանջարկը վերջնակսն համարել չի կարելի: Գրաֆիկը պետք է հավասարեցնել: Հավասարեցումըկարելի է կատարել` -աշխատանքներիվերաբաշխմամբ՝տարբերտրակտորներիմիջն, -աշխատանքների կատարման օրացուցային ժամկետների ն տնողությունների ագրոտեխնիկայովթույլատրելի փոփոխությամբ, -աշխատանքային օրերի ագրոտեխնիկայովթույլատրելիերկարաձգմամբ, -տեխնոլոգիայի մեջ թույլատրելի փոփոխություններմտցնելով ն այլն: -

-.

-.

օր

Ի

-

ընդլայնել մեքենաների համակարգի տեսականին, բարձրացնել յուրաքանչյուր առանձին ն ամբողջ համակարգի տնտեսական արդյունավետությունը: Մեր հանրապետությունում, ուր գործում են մանը գյուղացիական տնտեսություններ, առավել կարնոր նշանակություն է ստանում նրանց համար մեքենաներիհատուկ համակարգիմշակումը: Այս հարցում ընդհանուր նպատակամիտվածությունը պետք է նկատի ունենա` մեքենաների հարմարվածությունը արտադրությանփոքը չափերին, ընդգրկիմեծ ունիվերսալություն ունեցող, ագրեգատներըսպասարկի մարդկանցնվազագույնքանակով, ունենա բարձր դիմացկունություն, տեխնիկական սպասարկումների տեսակետից քիչ աշխատատար լինի:

հերթ 24 1Շ հերթ 2« ՛Է

որտեղ՝

-

ճկունությունը,

Օօ

|

Անհրաժեշտ տեխնիկայի պահանջարկըտարածաշրջանի, մարզի

կամ հանրապետության համարը որոշվում է ների հիման վրա: `

Աա

-

համապատասխան ճնորմատիվ-

(Տօրայիո)»

Նորմատիվճերը ԱՐԱՐ

մշակվում են ըստ երկրի մեքենայացմանտարբեր նն, Ամառի ունենալով բնակլիմայականու

արտադրական առանձնահատկությունները: Նորմատիվները հաշվարկում են 100 կամ 1000 հա վարելահողիհաշվով:

Նորմատիվային եղանակո

համարաոան ենարոււնա" Տ: Ոոորմալ:

հտ--------

ի պահանջարկի որոշման

,որտեղ՝

Իտ տվյալ մակնիշիտրակտորների ընդհանուրպահանջնէ, կամ 1000 հա վարելահողիկամ ցանքատարածության Ոլորսա-100 -

հաշվով

մեքենաների պահանջնէ,

Տ-ձեռնարկությունում տվյալ մշակաբույսիզբաղեցրած ցանքատարածութ-

յունն է:

մ տարեկան օրացուցային ժամանակի օգտագործման գործակիցը

-

-.

ա ի ոաաթակար

մեքենայական ք յ

նորմատիվային ժամանակի օգտագործ-

ա

շ

մեկ միավորի ինքնարժեքը: խատան ների քոնը

նորն հրավա աան կամ

ուր քենատրակտորայ

ավաքակայանը

ր

օգտագործվու

ջշարժնքը:

է Ն արոր, ըր

հնարավո-

րությունների շուրջ 15-2096-իսահմաններում: Նախկին պայճանական էտալոնային հեկտարիփոխարեն այն կատարում է ընդամենը 100-150 հա աշխատանք: Ձեռնամուխ լինելով մեքենատրակտորային հավաքակայանի ռացիոնալ օգտագործմանխնդիրների լուծմանը` անհրաժեշտ է նկատի ունեճալ, որ տեխնիկան ձեռնարկության արտադրական ներուժի միայն մի մասն է կազմում, հետնապես անհրաժեշտ է ի սկզբանե ճիշտ համամասնություն ստեղծել տեխնիկայի ն արտադրության արդյունավետությունը պայմանավորող այլ գործոններիմիջն, այդ թվում` հողատարածությանն տեխնիկայի, էներգետիկ ն այլ աշխատամիջոցների, դաշտային ն այլ աշխատանքներ կատարող տրակտորների, թրթուրավորն անիվավոր տրակտորների, տրակտորներին նրանց վրա հավաքված կամ կցված մեքենաների, ն ինքնագնաց մեքենաների, կցովի, կախովի, կիսակախովի ն փոխադրամիջոցների բեռնող ու բեռնաթափողմեխանիզմների, ն սնուցող մեքեպարարտանյութեր ն բուժանյութեր պատրաստող

-

6.7

Տեխնիկականմիջոցներիռացիոնալ օգտագործման

կազմակերպումը

Մեքենատրակտորային հավաքակայանի օգտագործմանարդյունա-

որոշելու համար օգտագործում են վետությունը

թվում -.

-.

Ը`

-`

-

-

-

-.

մի շարք ցուցանիշներ, այդ

մեկ մեքենայի տված արտադրանքը, պայմանական էտալոնային հեկտար(պ.է.հ.),

տարեկան արտադրանքը (հեկ/տարի),ԸՄ տարի) օրական արտադրանքը (հեկ/ օր), ԸՄ.)

հերթափոխային արտադրանքը (հեկ/հերթ),(ՆՄ րերթ) ժամանակիմիավորիընթացքում կատարվածփաստացիարտադրանքի (Խա) ն նորմատիվայինարտադրանքի (լ .Ք) հարաբերությունըարտահայտող գործակից, մեքենայիաշխատած օրերի թիվը տարվա ընթացքում(ԷՆ,), մեքենայի աշխատած հերթափոխությունների թիվը տարվա ընթացքում (Հերթ), հերթափոխությունների գործակիցը(էւրչ),

-

Շ``

-

-.

՝

-.

-

նաների,

տեխնիկայի ն նրա աշխատունակության մեջ պահպանող մեխանիզմների, տեխնիկայի ն մեխանիզատորականկադրերիմիջն ն այլն: Կազմակերպականկարնորագույն խնդիր է մեքենաների ռացիոնալ օգտագործումը:Կարնեորէ նան աշխատանքային գործընթացներիժամանակ մեքենաներիճիշտ սպասարկումը, փոխադրումներիժամանակին կազ-.

-`

մակերպումըն այլն: Մեքենատրակտորայինհավաքակայանի օգտագործման վրա բացասական ազդեցություն է թողնում անբարենպաստ բնակլիմայական պայմանները, որոնք լեռնային հողագործության պայմաններում ավելի են ընդգծված:

միջին տնողությանժամանակի համար: հայրինգ՝ վարձակալումը են երեք կողմ` գույքը վաԼիզինգին, ընդհանրապես,մասնակցում օգտագործողը: գույքը տ վողը ճառողը, գույքը վարձակալման ն ժամլիզինգի պայմանագրային Մեքենաների ն սարքավորումների լիզինկետը տատանվում է 3-5 տարիների մեջ: Առաջավոր երկրներում ժամկետով: է գային վարձակալումըսահմանափակվում ամորտիզացիայի է Լիզինգային ժամկետը լրանալուց հետո վարձակալողը կարող ըն-

Մեքենատրակտորային հավաքակայանի ռացիոնալ օգտագործման քանակական ն որակական գնահատման ցուցանիշների համակարգում թերնս ամենակարնորը,ելակետայինը, ագրեգատի ժամային արտադրողականությունն է, որի միջոցով հաշվարկվում է անհրաժեշտ գյուղատնտեսական մեքենաներիպահանջարկը: Մեքենատրակտորային ագրեգատի ժամային արտադրողականությունը որոշվում է հետնյալ բանաձեով՝

-.

ՄաշՎԻ. ՊՄժամ-Օ, ԼԹաշ-

որտեղ՝ 0,1-բանաձնիբոլոր անդամներիչափողականությունըհեկտարների վերածելու գործակիցնէ, մեջ մտնող մեքենագործիքներիաշխատանքային Ցաշ-ագրեգատի ընդգրկմանլայնությունն է, մետր, աշխատանքային արագություննէ կմ/ժամ, ԾՄաշ-ագրեգատի օգտագործմանգործակիցնէ: ԱԲ-ժամանակի Հայտնի է, որ գյուղատնտեսական գրեթե բոլոր մեքենայական աշխատանքները կարելի է կատարել տարբեր մակնիշի տրակտորով: Սակայն դրանց մեջ, ինչ խոսք, կգտնվեն այնպիսիները, որոնք առավելագույն արդյունավետություն կապահովեն: Մեքենա ընտրելիս պետք է նկատի ունենալ, որ ծանրաքաշ տրակտորները խտացնում են հողի շերտը իջեցնելով մշակաբույսերի բերքատվությունը մինչն 2076, ավելացնում են հողի տեսակարար դիմադրողականությունը3-596, վառելանյութի ծախսը՝ մինչն 77/2: Թրթուրավոր ն անվավոր տրակտորներիընտրության հարցում անհրաժեշտ է իրականացնել տեխնիկական, տեխնոլոգիականն կազմակերպական հետնյալ միջոցառումները. թըթուրավոր տրակտորների օգտագործման ընդլայնում, հատկապես գարնան դաշտային աշխատանքներում, երկդողայինանիվավորտրակտորներիօգտագործում, ցածը ճնշում ն լայն պրոֆիլի դողեր ունեցող անիվների օգտագործում, ագրեգատներիպարապ անցումներիկրճատում, հատուկ փոխադրամիջոցներիօգտագործում: Անհրաժեշտ տեխնիկա չունենալու դեպքում կարնոր նշանակություն ունի մեքենայական աշխատանքների կոռպերացումը ն տեխնիկայի վար-

դունել երեք հնարավոր որոշումներիցմեկը. լիզինգայինֆիրմային վերադարձնելգույքը լավ վիճակում, վերականգնելպայմանագիրըավելի ցածր վարձաչափերով, հետ զիզինգայինֆիրմայից ձեռք բերել օգտագործվածգույքը, նրա վաճառքի գնի հարցում: պայմանավորվելով Զարգացածերկրներում մեծ կիրառությունէ գտել օգտագործված հարցերում կարնոր նշամեքենաների վաճառքը: Մեքենաօգտագործման -`

Ը`

Ը`

ագրեգատներիկոմպլեկտավոնակություն ունի մեքենատրակտորային օգտաարդյունավետությամբ է բարձը ռացիոնալ, րումը, որի նպատակն է ժամանակ պետք Կոմպլեկտավորման ուժը: գործել ագրեգատիքարշային հաշվի առնել. կախովի կամ կցովի մեքենաների կամ գործիքներիքարշային դիԸ`

մադրությունները, ուժը ճարմանդիվրա, տրակտորիքարշային ռելիեֆը: դաշտի,տեղանքիբնութագիրը՝ է նախապատրաստելայն հաշվով, որ ապահովվի Դաշտը պետք ն ագրեգատի բարձր արտադրողականությունը աշխատանքի միավորի ծախսերը: հաշվով իջեցնիշահագործական Տրակտորներինկցվող ագրեգատավորողբանվորականմեքենաքանակը որոշվումէ հետնյալ բանաձնով. ների ն գործիքների

-

-.

-.

րՀ

-.

(0,95»«է) ա

-.

ձակալումը:

Վերջին տարիներին լայն տարածում է ստացել լիզինգը: Գործնականում առավել լայն տարածում են ստացել լիզինգի երկու ձները. ռենտինգ՝ մեքենաների ն սարքավորումներիվարձակալումըկարճ ժամանակահատվածի համար, -.

|

|

-

Ո

ՐԾ

որտեղ` րյ -մեքենայի կամ գործիքիքանակն է, 0.95 հարթ տարածությանվրա տրակտորիքարշայինուժի օգտագործմանմիջին գործակիցնէ, Ղչ- տրակտորիքարշային ուժն է(կգ/ուժ), Ղ: -կցորդիչի դիմադրողականությունն է (կգ), է Ղո-մեկ մեքենայիկամ գործիքիքարշային դիմադրությունն (կգ): Ընդունենք ուզում ենք որոշել գութանի շրջանակին խոփերիթիվը: Դրա համար պետք որոշել մեկ խոփի դիմադրությունը -

է

ամրացվող

Ւ-Ե՛ճ-Ե

|

որտեղ` բ -հողի տեսակարարդիմադրողականությունն է (0,6), կգ/սմշ, 8- վարի 25 սմ, խորությունն (սմ), է Ե- խոփիընդգրկմանլայնությունն է (սմ), 35 սմ, այստեղից` Ճ-0,6:25-35-525 կգ/ուժ Այնուհետն պետք է որոշել տրակտորիքարշի ուժը ճարմանդիվրա, որի համար օգտագործումեն հետնյալ բանաձնը՝ 72270 `

ե

որտեղ՝ ՛Ւ տրակտորիքարշի ուժն է ճարմանդիվրա (կգ/ուժ) ԻԼ տրակտորիքարշային հզորությունը(ձիաուժ) 270- հաստատուն թիվ է (գործակից), որոշվում է 75 "3,6 Խ-տրակտորիկամ ագրեգատիշարժման արագությունն է (կմ/ժամ): Ընդունենք վարի համար որպես քաշող ուժ օգտագործում են Տ-74 մակնիշի տրակտորը,որի ճարմանդայինհզորությունը կազմում է 57 ձիաուժ, նկատի ունենալով, որ 17 ձիաուժը օգտագործվում է ինքնատեղափոխման վրա: Տրակտորիերրորդ արագությունը կազմում է 6,76 կմ/ժ, -

հետնապես.

57». 270

ԱՐ

Ց

ա

6,76

2277 կգ/ուժ:

Խոփերի քանակը որոշելու համար 2277:525-4,34 նշանակում է երրորդ արագության դեպքում պետք է ամրացնել 4 խոփ: 0,34 ձիաուժը օգտագործում են փոցխ կցելու համար: Ստացվում է, որ ճարմանդային հզորությունն օգտագործվում է 9596-վ, մնացած 596-ը պահեստային հզորություն է ժամանակավորդիմադրություններըհաղթահարելուհամար:

մեքենաների

:

6.4.

Տրակտորները գյուղատնտեսականտեխնիկայի օգտագործման ն պահպանման նկատմամբպետական ու

մերահսկողությանկազմակերպումը

Տեխնիկայի վաճառքից հետո, դրա նկատմամբ պետական վերահսկողությանֆունկցիան փաստորեն չի գործում: Սակայն, ագրոպարենա)ին համակարգիտեխնիկայի կեսից ավելին դեռես գտնվում է «Հայագրոսպասարկում», «Հայբերրիություն», ինչպես նան «ԱՍՏԿ»-ների տրամա-

դրության տակ, որտեղ իր բաժնեմասն ունի ճան պետությունը, ն բացի այդ, նկատի ունենալով համակարգի տեխնիկական բազայի պահպանման խիստ կարնորությունը, հանրապետությանգյուղատնտեսության նախա110

րարության պետական տեսչական ծառայությունը որոշակի աշխատանքներ է կատարում, իրագործելով համապատասխան վերահսկողություն` հիմնականումհետնյալ ուղղություններով. -տրակտորների, ինքնագնաց շասսիների ն տրակտորային կցանքների պետականհաշվառում ն ապահովում միասնականհամարանիշներով, -տրակտորների, ինքնագնաց գյուղատնտեսական այլ մեքենաների վարման իրավունքների փաստաթղթերիձնեակերպումն գրանցում, -գյուղատնտեսական մեքենաների,տրակտորներիու գործիքներիտեխնիկական վիճակի ու շահագործման կանոնների վերահսկում: Վերոհիշյալ տեսչական ծառայությունը միակն հանրապետությունում է, որն իրականացնում է տնտեսավարողբոլոր սուբյեկտներին ն անհատ քաղաքացիներին պատկանողգյուղատնտեսական տեխնիկայի պետական հաշվառումը, հաշվառումից հանումը, ամենամյա տեխզննումը, գրավ դրված տեխնիկայի հաշվառումը, հաշվառումից հանումը, ապահովում է միասնական տեխվկայագրերով ն պետհամարանիշներով, տեխնիկայի վարման վկայագրերով, վերահսկողություն է իրականացնում անհատ քաղաքացիներին պատկանող տրակտորների, կոմբայնների, ինքնագնաց մեքենաներիշահագործման համար բնապահպանությանվճարների գանձման ուղղությամբ: 1998 թ. տեսչությունը պետբյուջե է մուտքագրել 42,3 մլն դրամ, որպես տուրք ն 2,748 մլն դրամ` բնապահպանության վճարներ: Նշված ծառայություններն իրականացնելու համար տեսչությունը ղեկավարվում է ՀՀ օրենքով ն կառավարության «Պետական տուրքի մասին», «Բնապահպանության վճարների դրույքաչափերի մասին» որոշումներով, ինչպես նան ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության կողմից հաստատված աշխատանքայինծրագրերով: Տեխնիկայի պահպանումնիր մեջ ամփոփում է մի շարք միջոցառումներ, որոնց նպատակնէ պահպանել մեքենայի աշխատունակությունը, հնարավորին չափ կրճատել տեխնիկական սպասարկմանն նորոգմանհամար անհրաժեշտ ծախսերը: Տեխնիկայի պահպանումը լինում է կարճատն ու երկարատն: Նկատի ունենալով այդ՝ տնտեսություններում կառուցում են համապատասխան շինություններ,գարաժներ, ծածկեր, բաց բետոնապատ հրապարակներն այլ կառույցներ: Որպես կանոն դաշտային աշխատանքներնավարտելուց մեքենաները բերվում են պահպանմանվայրը, լվանում են, մաքրում համապատասխան մասերը յուղում ն կանգնեցնում են պահպանման: Պահպանման վայրերում մեքենայի կանգնեցման տեղը նախապեսընտրվում է ն նախապատրաստվում: Մեքենաները պահպանության են կանգնեցվում ըստ աշխատանքի դուրս գալու հերթականության: Պահպանման վայրը պետք է

|

ընձեռի մաննրելու հնարավորություն, գոտիներ ն այլն: 6.9

ունենա

համապատասխան

|

ազատ

Արտադրականշենքերի ու կառույցների շինարարության կազմակերպատնտեսականհիմունքները

լ.

.

Ընդհանրապեսգյուղատնտեսությունըտնտեսության այն ճյուղերից

ն կուլտուրէ, որտեղ, որպես կանոն, իրականացվում են տըրտադրական

կենցաղային շինարարական աշխատանքներ: Ճիշտ է ներկայումս ստեղծված իրավիճակում գյուղացիական տնտեսությունները ֆինանսապես ի վիճակի չեն ծավալել լայնածավալ շինարարական աշխատանքներ, սակայն համապատասխան հովանավորներ լինելու ն պետական աջակցության պայմաններում շինարարական աշխատանքները լայն թափ կստանան: Բացի այդ ՀՀ ագրոարդյունաբերականհամակաըգցիճյուղերից սննդի ն վեըամշակող արտադրությունները արդեն սկսել են իրագործելորոշակի շինարարական աշխատանքներ: Բացի վերամշակող արդյունաբերությունից, գյուղատնտեսական բուն արտադրությունում տեսակարարմեծ կշիռ ունեն այլ արտադրականկառույցները, որոնց թվում` անասնաբուծական ֆերմաների շենքերը, տարբեր նշանակության պահեստներ ն արտադրանքիպահպանման կառույցներ, ջերմատներ, ջերմոցներ, նորոգման արհեստանոցներ, տնտեսական կենտրոններ: Գյուղատնտեսության մեջ հիմնականում իրականացվում են շինաըարական աշխատանքների միասնականացում, տիպայնացում ն ստանդարտացում: Չնայած վերոհիշյալին, յուրաքանչյուր դեպքում, անհրաժեշտ է հաշվի առնել տարբեր տարածքների առանձնահատկությունները,հատկապես տեղական շինարարական նյութերի օգտագործման առումով: ԱՄՆհրաժեշտ է նկատի ունենալ նան շինարարականօբյեկտի տեղադրումը ն հեռավորությունը համապատասխամ կոմունիկացիաներից: Գյուղատնտեսական կառույցների նախագծմանժամանակ անհրաժեշտ է նկատի ունենալ արտադրական գործընթացների յուրօրինակությունը ն դրա հետ կապված տեխնիկական պահանջները նայլն: Գյուղական շինարարության մեջ, ինչպես նան մնացած ոլորտներում, շինարարականմոնտաժային աշխատանքները կատարվումեն երկու ձնով՝ կապալային ն տնտեսական: Ինչ խոսք, որ առաջին ձնը ավելի առաջադեմ է ն ունի մի շարք առավելություններ` հանձինս շինարարության տեմպերի արագացման, որակի բարձրացման ն ծախսերի կրճատման: Դրանք ունեն մշտական աշխատող որակյալ կադրեր ն ժամանակակից

տեխնիկականբազա:

1լշ

Ստուգողականհարցեր Որո՞նք են գյուղատնտեսականձեռնարկություններումարտադրության

աղբյուրները: ճիջոցներիձեավորմանու վերարտադրության մյուս 2. Ինչպե՞սորոշել տրակտորների,կոմբայներին գյուղատնտեսական պահանջը: մեքենաների 3. Բնութագրել գյուղատնտեսականմեքենաների համակարգը ն ցույց տալ կազմակերպայացվող ներկա մեքենաներին առանձին դրա մեջ մտնող տնտեսական պահանջները: 4. Ինչպե՞ս է իրականացվումտեխնիկական միջոցների արդյունավետ

կազմակերպումը: օգտագործման

-

,

ԳԼՈՒԽ

7 ՍՊԱՍԱՐԿՈՂ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

1-ին բեռճատարողությունը օգտագործվումէ 10006 (օրինակ` հացահատիկը ն այլն), 2-րդ՝ 99-7196 (կարտոֆիլ, ճակնդեղ ն այլն), 3-րդ՝ 70-5104 (լոլիկ, ձմերուկ ն այլն), 4-րդ մինչն 5096 (խոտ, ծղոտ ն այլն): Գյուղատնտեսության մեջ որպես հիմնական փոխադրամիջոց օգտագործվում է ավտոմոբիլային տրանսպորտը, որին բաժին է ընկնում ամբողջ բեռնափոխադրումների80-9096--ը:Չնայած դրան, արտադրամիջոցների օգտագործմանսեզոնայնությունը մեղմելու տեսակետից նճպատակահարմար է ձգտել փոխադրական աշխատանքներին ներգրավվել նան տրակտորները: Նման մոտեցումը ավելի նշանակալից է դառնում ձմռան ոսրոներին:

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԾՍԸ

21.

Ներտնտեսայինտրանսպորտիաշխատանքների

կազմակերպումը

Արտադրական գործընթացներիանընդհատությունը մեծապես պայմանավորված է տրանսպորտայինսպասաըկումներիճիշտ կազմակերպումով: Փոխադրման աշխատանքները, վերջին հաշվով, արտադրական գործընթացիշարունակությունն են կազմում, ավարտելով այն ն արտադրանքը հասցնելով սպառողին: Տրանսպորտային միջոցները գյուղատնտեսությունում օգտագործվում են անհավասարաչափն որպես կանոն կարճ տարածություններիվրա (0-15կմ): Գյուղատնտեսությունըտնտեսության այն բնագավառն է, որտեղ լավագույն հաջողությամբ օգտագործվում են բոլոր փոխադրամիջոցները` ավտոմոբիլային,տրակտորային տրանսպորտը ն կենդանիքարշող ուժը: Գյուղատնտեսականարտադրությանը անհրաժեշտ տրանսպորտային միջոցների պահանջարկը պայմանավորված է փոխադրվող բեռների բնույթով ու ծավալով, տարածությամբն տրանսպորտային ական րի կատարման ժամկետներով: Այդ տեսակետից բեռները դասակարգվում

Բեռնափոխադգրումների ծավալի պլանավորումը

Փոխադրամիջոցներիաշխատանքը որոշվում է ոչ միայն փոխադրված բեռի քանակով, այլն բեռների փոխադրման հեռավորությամբ: Նման վիճակը որոշակի դժվարություններէ ստեղծում տրանսպորտի աշխատանքը պլանավորելիս: Տնտեսության տրանսպորտային միջոցների աշխատանքների օրացուցային ժամկետների որոշման ժամանակ անհրաժեշտ է առաջին հերթին հաշվի առնել վաճառքի համար կատարվող փոխադրումների ժամկետները, ինչպես ճան արտադրականգործընթացներինժամա-

Վարտատնտեսայիներբ բեռնափոխադրումներըկատարվում են տնտեսությունից դուրս, օրինակ՝ վառելանյութերի, հանքային պարարտանյութերի, գյուղատնտեսական մթերքների,նյութատեխնիկականմիջոցների փոխադրում ն այլն: Այդ փոխադրումներինհիմնականում մասնակցումեն

:

ավտոմոբիլային տրանսպորտի տարատեսակները, չի բացառվում նան ջրային, երկաթուղային ն տրակտորաքարշփոխադրամիջոցների օգտագործումը

դրանք տնտեսության ներսում կատարվող բեռ-ներտնտեսային նափոխադրումներնեն: Այստեղ հիմնականում օգտագործվում են ավտոտրանսպորտը, տրակտորաքարշն ձիաքարշփոխադրամիջոցները, ինչպես նան հատուկ նշանակության փոխադրամիջոցները: Բուսաբուծության ն անասնաբուծության արտադրությանվրա կատարվող ծախսերի20-3004-ը բաժին է ընկնում բեռնափոխադրումներին: Բոլոր բեռները ըստ տրանսպորտային միջոցների բեռնատարողության օգտագործմանաստիճանի ստորաբաժանվումեն չորս դասի՝

Կատարված աշխատանքների ծավալը կարելի է հաշվարկել երկու մեթոդով` տոննակիլոմետրերով ն տոննաներով: Առավել կիրառական է առաջին մեթոդը, սակայն կարճ տարածությունների վրա ճպատակահարսար է օգտագործելերկրորդը: Ընդհանրապեսնպատակահարմար է կազմել տարեկան, եռամսյան կային ամսական պլաններ: Փոխադրամիջոցների օգտագործմանպլանի մեջ ներառվումեն բոլոր փոխադրամիջոցները՝ավտոմոբիլային, տրակտոն ձիաքարշ տրանսպորտը: ա: Գյուղատնտեսությունում փոխադրամիջոցներիամենամեծ պահանջ զգացվում է ամռանը ն աշնանը, այսինքն բերքահավաքի ն մթերքների Այդ է պատճառը, որ ավտոտրանսպորտի ն այլ փո իրացման ժամանակ: ո ա ճ ճիշտզուգակցումը ուգակցումը այդայդժամանակաշրջաաշխատանքի կաշրջ խադրամիջոցների նում ունի մեծ տնտեսական նշանակություն: Բացի այդ գերլարված ժամաէ ներգրավել նան հատուկ տրաճսճնակաշըջաններում նճպատակահարմաը հնարաորտային կազմակերպությունների, ր ովութ) ըն, անհատ սեփականատերերի ո'ր -

:

.

-

արրը: վորութ,

Բեռների (հատկապես շուտ փչացող) փոխադրումներըժամանակին բարձը որակով կատարելու համար անհրաժեշտ է փոխադրումներիհետ կապված զանազան համաձայնագրերը, երկկողմա նի իրավունքները ն պարտականություններընախապես հաստատագրել պայմանագրերում: Այնպիսի աշխատանքներ, ինչպիսիք են վառելանյութերի,պարարտանյութերի, կաթի, բանջարեղենի, պտղի ու նման այլ բեռների փոխադրումները պետք է ձգտել պլանավորել ավտոտրանսպորտիհամար, ընդ որում անհրաժեշտ է հնարավորին չափ ծանրաբեռնելավտոտրանսպորտի ն

3.

Սեկ մեքենայի բեռնափոխադրումներիծավալը (Օշ աշխատանքային

ժամանակամիջոցում.

/գ---

բեռնատարողությունը:

Փոխադրամիջոցներիաշխատանքը պլանավորելու ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել ճան ներտնտեսային ճանապարհներիվիճակը: Վատ, անանցանելի ն անբարեկարգ ճանապարհները,կարճ տարածությունները, հաճախակիկանգառումներըբեռնատարավտոմոբիլներիօգտագործումըդարձնում են աննպատակահարմար: 72.

Ձեռնարկությանտրանսպորտայինմիջոցների պահանջարկիորոշումը

Տրանսպորտային միջոցների պահանջարկի հաշվարկն արտադրության կազմակերպմանկարնոր բաղկացուցիչ մասն է: Պահանջարկի որոշման համար կան մի շարք մոտեցումներ,դրանցից ամենագործածականներից մեկի դեպքում կատարվում են հետնյալ

քայլերը.

Որոշվում է մեկ երթուղու վրա ծախսողժամանակը(1ջ)

Ղշ---ՎոՀԻք թ

որտեղ՝ ճ մեկ ռւղերթի երկարություննէ կմ, -

76ք Ո՛

-շարժման միջին արագությունը, կմ/ժամ,

-բեռնման ժամանակամիջոցը,ժամ,

ժամ: ք -բեռնաթափման ժամանակամիջոցը,

2.

Ուղերթներիքանակը Ը

ՕՕ

Օշ

որտեղ՝ Օղ-աշխատանքի ժամանակաշրջանում փոխադրման ենթակա բեռի ծավալն է (տ): 5. Ավտոմոբիլիտեխնիկական պատրաստակառության գործակիցը.

ԽՀ:

քո)

որտեղ` |ք -հաշվարկային ժամաճակաշրջաճնումավտոմոբիլի աշխատանքի ժամանակն է, ժամ,

Մո-տեխնիկական պատճառներով պարապուրդի ժամանակն է, 6. Բեռնճատարողության օգտագործմանգործակիցը (է.)

մատնված

ԽՀՐՓՀղ

որտեղ՝ |՛Փ-ավտոմոբիլի փաստացի բեռնատարողություննէ,

տ,

Ւ -ավտոմոբիլի տեխնիկական բեռնատարողությունն է, տ: 7. Հաշվարկային ժամանակահատվածում մեկ մեքենայի փաստացի աշխատած օրերի թիվը: Հաշվարկային շրջանում աշխատանքային ժամանակաշրջանի պաշարները օգտագործելու գործակից (Բ1):

ՀԻՎ Եքո: ՒԼՅքո

որտեղ` Ւջքղ--ժամանակաշրջանում աշխատած օրերի թիվն է, Ւլքո աշխատանքային օրերի պաշարները (ֆոնդը): 9. Տարեկան օրացուցային ժամանակի օգտագործմանգործակիցն է (ՀՐ): Կարելի է օգտագործել ինչպես առանձին ավտոմեքենաների, նույնպես ն ավտոհավաքակայանի միջինի հաշվով: Վերջին ցուցանիշի դեպքում այն կորոշվի հետնյալ կերպ. Խո 2Խքջո:2/62365 -

հք-

փրո«մի 7ջ

որտեղ` Խքղ-աշխատանքային օրերի քանակն է,

Ղլ-մեքենայի աշխատանքիտնողությունն է երթուղիում,ժամ:

Օ,-ԻՆԼ,

որտեղ՝ Էչ -մեկ մեքենայի միջին փաստացիբեռնատարողությունն է (1): 4. Բեռների փոխադրմանհամար անհրաժեշտ ավտոմեքենաներիքանակը (էթ) որոշվում է հետնյալ բանաձնով.

որտեղ` 2Խքջռբոլոր մեքենաների աշխատած օրերի գումարն է, 365-ավտոմեքենաների տարվա ընթացքում հավաքակայանի մեջ ընդգրկվածօրերի թիվն է: 28/6

-ն

ժամանակի օգտագործման գործակիցն է:

Տրանսայորտայինմիջոցներիվարձակալումը-Մեքենան վարձակալվում է վարորդի հետ, կամ առանց վարորդի: Վարձակալումը պայմաճագրային է, կախված փոխադրման փոխադրվող բեռի հեռավորությունից, տեսակից: Վարձակալում կարող է լինել նան ժամային, կամ որոշակի օրերի թվով: Երբեմն օգտագործում են վարձակալումըտրամադրելովվարձողի կողմից ձեռք բերված վառելանյութը: Երկարատնվարձակալումների ժամանակ հստակեցվում են նան մեքենաների տեխնիկական սպասարհարցերը: կումների րի ն նորոգումնե ր րիկ ատարման ր րցնըը 23.

գործման համար: Նման պարագայումտրանսպորտայինմիջոցներըավելի են շարքից դուրս գալիս, արտադրանքըպահանջված ժամանակին չի հասցվում ըստ նշանակության ն այլն: Պրակտիկան վկայում է, որ ճանապարհաշինարարությանմեջ կատարված ծախսերը համեմատաբար շուտ (2-3 տարի) են փոխհատուցվում:

շուտ

24.

Ավտոտրանսպորտի ռացիոնալ օգտագործման ցուցանիշները կազմակերպատնտեսական

Ընդհանրապեստրանսպորտայինմիջոցներիհամեմատականգնահատականըտրվում է հետնյալ ցուցանիշներիցելնելով` աշխատանքի մեկ միավորի վրա աշխատանքային ծախսումները, 1տկմ ինքնարժեքը, բերված ծախսերիգումարը: Առավել գործնական են հետնյալ ցուցանիշները՝ ավտոմոբիլային հավաքակայանի օգտագործման գործակիցը.-որոշվում է տվյալ ժամանակաշրջանումփաստացի աշխատող մեքենաներին հավաքակայանում եղած մեքենայականքանակի հարաբերությամբ, ավտոմոբիլների վազքի օգտագործման գործակիցը.- որոշվում է ավտոմոբիլի բեռով ն կատարած ընդհանուրվազքի հարաբերությամբ, միջին տեխնիկականարագությունը.--որոշվում է անցած ճանապարհի նփաստացի ծախսած ժամանակիհարաբերությամբ, պարապուրդներիվրա ծախսածժամանակընայլն: Փոխադրամիջոցներիլավագույն օգտագործման համար կարնոր նշանակություն ունեն ճան հետնյալ գործոնները` բեռնափոխադրումըհամապատասխանբեռնափոխադրամիջոցներով, բեռների փոխադրմանհոսքային եղանակի կիրառումը, բեռնման ն բեռնաթափմանաշխատանքների մեքենայացումը,աշխատողներինյութական շահագրգռմանբարձրացումը, մրցունակությանամրապնդումը,գիտության ն առաջավոր փորձի արմատավորումը, շուկայական հարաբերություններիզարգացումը նայլն: Գյուղատնտեսականարտադրության,այդ թվում նան փոխադրամիջոցների օգտագործման, արդյունավետության բարձրացմանխոշոր ռեզերվ է բարեկարգ ճանապարհներիառկայությունը: Հանրապետությանմարզերի, տարածաշրջաններին հատկապեսգյուղամիջյան ճանապարհներիվիճակը մեղմ ասած անբարենպաստէ տրանսպորտայինմիջոցների օգտա-.

-

-.

-.

-.

-.

-.

-.

-.

-.

Գյուղատնտեսությունը տնտեսության այն ճյուղերից է, ուր մեծ քանակությամբ նավթամթերք են օգտագործում: Մեքենայական աշխատանքճերի ծախսերի մեջ նավթամթերքներիվրա կատարած ծախսումներըկազմում են ընդհանուր ծախսերի մոտավորապես 2090-ը: Հետնապես դրա ոացիոնալ ն խնայողաբար օգտագործումը ինքնարժեքի իջեցման կարնոր ուղիներից մեկն է: Նավթային տնտեսության կազմակերպումը ն նավթամթերքների օգտագործումըներառումէ հետնյալ աշխատանքները՝ պահանջարկիորոշում, մատակարալրումն ձեռք բերում, պահպանմանկազմակերպում, մեքենաների լիցքավորմանկազմակերպում, նավթամթերքների արդյունավետ օգտագործման միջոցառումների մշակում: Նավթամթերքներըծախսվում են բուն աշխատանքի վրա, դատարկ անցումներում, ճորոգումների ժամանակ, տեխնիկական սպասարկումների ընթացքում, մեքենաներիտեխնիկական զննման դեպքում: Նավթամթերքների ծախսը որոշվում է հիմնականում յուրաքանչյուր մշակաբույսի աճեցման կամ անասնատեսակիպահպանման տեխնոլոգիական քարտում, օգտագործելովտվյալ տարածքի կամ մեքենատեսակի համար գոյություն ունեցող ճորմերը` բազմապատկելով կատարվելիք աշխատանքի ծավալով: Որպես կարգավորող ելակետային ցուցանիշ, ընդունվում է տվյալ տնտեսությունումտարիների ընթացքում ձնավորված ծախսը: Տնտեսության վառելաճյութերի պահանջարկը համաձայնեցվում է արտադրականծրագրերի հետ, նկատի ունենալով մեքենայականստորաբաժանումների ն ավտոտնտեսության պահանջը: Մեքենատրակտորային հավաքակայանիվառելանյութերի պահանջը որոշվում է երկու եղանակով. 1. ըստ աշխատանքի ֆիզիկական ծավալի ն յուրաքանչյուր աշխատանքի համար սահմանված վառելանյութի նորմերի, -.

-.

`

Նավթային տնտեսությանկազմակերպումը

յ

2. ըստ էտալոնայինհեկտարներին մեկ հեկտարի հաշվով սահմանված վառելանյութի նորմերի: Սեքենատրակտորայինհավաքակայանում տարվա ընթացքում օգտագործվող վառելանյութերի պահանջարկը կարելի է որոշել հետնյալ

Ինքնաթափ ավտոմոբիլներով կամ կցասայլերով աշխատելու դեպքում համապատասխանաբար պետք է ավելացնել վառելանյութերի քանակը: Առանձին մակնիշների ավտոմոբիլներիգծով հանրագումարիբերելուց հետո որոշվում է վառելանյութերի պահանջը, ըստ տեսակների (Ճ72, Ճ76, Ճ-93, Ճ-98): Նավթամթերքների պահանջի հիման վրա կազմվում է մատակարարման պլանը՝ տարվա համար՝

.

բանաձնով.

Օ- Օլ ՉշԷ ՕՕ

որտեղ` Օլ -հիմնական աշխատանքային գործընթացների գծով վառելանյութերի պլանային ծախսն է, Օշ -դատարկ անցումների, պարապ ընթացքով աշխատելու ժամանակ, փոխադրումներիդեպքում վառելանյութերիպահանջն է, որը որոշում է ծախսված ժամանակի ն մեկ ժամվա համար նախատեսվածվառելիքի ծախսի նորմայիհիման վրա, Օչ -վառելանյութերի պահանջն է նորոգման, տեխնիկական սպասարկման, շարժիչների նորոգման, մեխանիզատորականկադրերի ուսուցման նպատակով, Օչ -ստացիոնար վիճակով աշխատող միջոցների վառելանյութերի պահանջն է: Հիմնական վառելանյութերի պահանջի հիման վրա հաշվարկվումէ քսայուղերի պահանջը: Յուրաքանչյուր մակնիշի տրակտորներիհաշվով սահմանվում են քսայուղերի առանձին տեսակների (ավտոլ, տրանսմիսիոն յուղ, շարժիչային յուղ ն այլն) նորմերը: Ելնելով դրանից ն հիմնական վառելանյութերի գծով նորմատիվային պահանջից, հաշվարկվում է քսայուղերի պլանային ծավալը: Ընդունված են հետնյալ նորմերը. ըստ հիմնական վառելանյութի օգտագործման` ավտոլ-196, նիգրոլ-1942, յուղ-4976, :

Ավտոհավաքակայանիհամար վառելանյութերի պահանջը հաշվարկվում է ըստ յուրաքանչյուր մակնիշի ավտոմոբիլի. ա) տարվա ընթացքում ընդհանուրվազքի պլանային ծավալից (կմ) (վընդ), բ) բեռնաշրջանառությունից (տ կմ), (վ կ, Գ) բնատնտեսականպայմաններից ն ձմեռային դ)100կմ վազքի ն 100տ կմ-ի հաշվով սահմանվածվառելիքի նորմերից

տ

(գկմ.գտկմ) Այստեղից կարելի

եղանակով`

Օվվ-

է

պայմաններից,

վառելիքի պահանջը հաշվարկել հետնյալ

վընդ«Գկմ

՛

6Վտ.կմչ«Գտ.կմ: :

-

Օպչ«Օն.պ.-Օմն.

որտեղ՝ Օ,լ-պլանայինպահանջն է,

պաշարը, Օոպ.-նորմատիվային

Օշ մնացորդըտարեվերջին: Գյուղատնտեսական արտադրությանյուրօրինակությունը ստիպում է ձեռնարկությանըորոշակի պաշարներ կուտակել, արտադրականգործընթացների անխզելիությունը ապահովելու, հատկապես բերքահավաքի աշխատանքներըանխափան կատարելու համար: Բոլոր տնտեսությունները, հատկապես խոշորները, պետք է ունենան իրենց պահանջներինհամապատասխաննավթաբազաներ, նավթամատակարարման հատուկ մեքենաներ՝ ցիստերններ,որոնց միջոցով անմիջապես կատարեն լիցքավորման աշխատանքները, չունենալով ժամանակի կորուստ ն դրանից բխող բացասական երնույթները: Որոշ, համեմատաբար խոշոր ստորաբաժանումներում, նպատակահարմար է նախատեսել նան հատուկ, այդ աշխատանքներովզբաղվող աշխատող` լիցքավորող-հաշվառիչ, որը կկազմակերպի լիցքավորման աշխատանքները ն վառելանյութի ծախսի վերաբերյալկունենա առաջնային հաշվառում: Կարնոր նշանակություն ունեն վառելանյութերի ժամանակավոր, առավել նս երկարատն պահպանման հարցերը: Հաշվարկները ցույց են տվել, որ գոլորշիացման, հատկապես բենզինի.գոլորշիացման հետնանքով մեծ կորուստներ են ունենում: Օրինակ` բերանը բաց 100լ տակառից օրվա է Ն5կգ բենզին, 200-ից` 6կգ: Ընդ որում գոլորընթացքում գոլորշիանում շիանում են բենզինի բաղադրության ամենաարժեքավոր մասերը: Գոլորնպաստում է նան տարաների տաքացումը արնի ճառագայթնեշիացմանը րից: Ամենաքիչ գոլորշիացումը կատարվում է մետաղական գույնով ներկվածների, ամենաշատը սն գույնի դեպքում` 1,2426: Վառելանյութի մեծ կորուստներ են տեղի ունենում լիցքավորումը ձեռքով կատարելիս: Վառելանյութերիծախսիիջեցմանմեծ ռեզերվ է մեքենաներըօպտիմալ ծանրաբեռնվածությամբօգտագործելը, դատարկ անցումների կրճա-

(

| |

|

դիզելային

սոլիդոլ-0,892:

լ

տումը, մշակվող դաշտերում գոների լայնության

չափերը:

ն

երկարության օպտիմալ

Աշխատանքայինփորձը ն կատարված հաշվարկներըցույց

:

են

տա-

լիս, որ նավթային տնտեսության ոչ ճիշտ կազմակերպումը հանգեցնում է վառելանյութերի ն քսայուղերի շուրջ 5-726 գերածախսի, իսկ նորոգման ծախսերը, կապված մեքենաների անսարքության հետ, ավելանում են 81026-իսահմաններում: Նավթային տնտեսությանկազմակերպումըպետք է սկսել այդ նպատակի համար առանձնացված տեղամասի ճիշտ ընտրությունից: Տեղամասի ընտրության ժամանակ անհրաժեշտ է նավթի բազայի ն այլ կառույցների միջն թողնել համապատասխան միջանցքներ, որպես հակահրդեհային ազատ տարածություններ: Նավթային բազային տրամադրվողտեղամասը պետք է լինի այնպիսին, որ հետագայում հնարավորություն ունենա ընդարձակվելու առնվազն 5026»-իչափով: Տեղամասը պետք է որոշ թեքություն ունենա հորիզոնականի նկատմամբ, վառելանյութը ինքնահոս եղանակով լիցքավորելու ն դատարկելու նպատակով: Ըստ տեղադրման ն վառելանյութի տեղափոխման բնույթի նավթի բազաները լինում են խորքային, երկաթուղային ն ջրային: Մեր հանրապետությունումդրանցից ամենատարածվածները՝ խորքայիններնեն: մտնում են՝ մեջ Նավթիբազաների ռեզերվուարներ,տակառներ, ծածկեր տարաների պահպանման համար, հատուկ կառուցվածքներն հարմարանքներ,կառույցներ գույքի ն այլ նյութերի պահպանմանհամար ն այլն: Ամենատարածվածռեզերվուարներիչափերն են՝ 50, 25 ն 1045իսկ ցիստերնները՝3 ն 5մ3,տակառները` 100, 200 ն ճասամբ 300 լիտը: Խոշոր տնտեսություններում,բացի կենտրոնականբազաներից կարող են լինել բազաներ ճան ստորաբաժաճնումներում: ՞Նավթամթերքներիպահեստները պետք է կահավորված լինեն լիցքավորման համապատասխան հարմարանքներով,իսկ անհրաժեշտության դեպքում դրանք պետք է ունենան նան շարժական հարմարություններ`մեքենաները աշխատանքի վայրում վառելանյութերովլիցքավորելու համար: Նավթային տնտեսությունում աշխատողները տարբեր մակարդակներով պետք է որոշակի նվազագույն գիտելիքներունենան վառելանյութերի մասին,հատկապես տեխնիկայի անվտանգությանտեսակետից:

ի

Վ

75.Էլեկտրատնտեսության կազմակերպումը Էլեկտրատնտեսությունը գյուղատնտեսությունում ներկայացված է էլեկտրացանցերով, էլեկտրակայաններով, տրանսֆորմատորներով, էլեկ|

|

արտադրականգործընթացտրաշարժիչներով,էլեկտրաապարատներով, գյուղական էներգետիկան անձնակազմով:Ներկայումս սպասարկող ները է առանձին ճյուղ: որպես հանդես գալիս Էլեկտրիֆիկացիանհնարավորությունէ ընձեռում կրճատելու ձեռքի աշխատանքը՝ կովերի կթի ժամանակ 5-6, գոմաղբ հավաքելիս 10, ջրամատակարարմանհարցերում 12 անգամ, հատիկազտմանմեջ ծախսերը կրմեջ 5096, ջրամատակարարման ճատվում են 3096-ով,կերապատրաստման մեջ 8 անգամ: Գյուղատնտեսությանմեջ էլեկտրաէներգիայի օգտագործումը հնարավորությունէ տալիս տնտեսել 1կվտ-ի հաշվով 3,5 մարդ-օր կենդանի աշխատանք ն մեկ ձիաժամից ավելի: Բացի զանազան տնտեսումներից բավականաչափբարեկարգվումեն սանիտարահիգիենիկպայմանները,աշխատանքըդառնում է ավելի հրապուրիչ: Արտադրականգործընթացներումէլեկտրաէներգիայիծախսը որոշելու համար օգտագործումեն հետնյալ ելակետայինտվյալները՝ էլեկտրաընդունիչների քանակը ն հզորությունը (կվտ), էլեկտրասարքավորումների օգտագործմանժամանակը: Այդ երկու ցուցանիշների արտադրյալը տալիս է էլեկտրաէներգիայի պահանջարկը: անձնակազմի քանակը որոշվում է սարքաԷլեկտրատեխնիկական վորումներիքանակից ելնելով, նկատի ունենալով գոյություն ունեցող նորհատուկ մասնագիտամատիվճերը: Ավելի մեծ էլեկտրատնտեսություններ են ունենում: անձնակազմ կան սեփականությանմի շարք Գոյություն ունեն էլեկտրատնտեսության տեղական ինքնակակռռպերատիվ, ձներ` պետական, բաժնետիրական, ենթակայության: ռավարման,մարզային,համայնքային Գյուղական էլեկտրագծերիվթարների պատճառները ն նրանց անհուսալիությունը պայմանավորվածեն հիմնականումնրանց բաց լինելով: Այստեղ ելքը միայն գծերը հողի տակ անցկացնելնէ: Ի դեպ, բաց ն փակ գծերի ծախսերըգրեթե նույնն են, ուրեմն անհրաժեշտ է հետզհետե անցնել փակ գծերի: Պետք է լայնորեն օգտագործել դիզելային ն շարժական էլեկէ այն տրակայանները: Նման ռեզերվային էներգաաղբյուրը անհրաժեշտ կաթի օ րինակ` գործընթացներ, արտադրական կան որ պատճառով, պարզ հանդուրժում: չեն ընդհատումներ վերամշակում,որոնք հոսանքի ձեռճարկություԷլեկտրաէներգիայիպահանջը գյուղատնտեսական ն արէ ճումն նրանց ստորաբաժանումներում հեռանկարային հաշվարկվում պլանների հիման վրա: Ընդհանուր պահանջը պայտադրաֆինանսական մաճավորված է արտադրությանմեջ էլեկտրականացվածարտադրության ծավալով,կենդանիներիգլխաքանակով,շինարարությանծավալով ն այլն:

Տնտեսություններումն նրանց արտադրական ստորաբաժանումներում էլեկտրաէներգիայիպահանջը հաշվարկելու համար օգտվում են էլեկտրաէներգիայի ծախսի նորմերից, ըստ առանձին ճյուղերի ն կենցաղային

օբյեկտների:

պարզապես հնարավոր չէ ստեղծել «հավասարառեսուրս» մեքենաներ, որոնց բոլոր մասերը ն հանգույցները միաժամանակ կկորցնեն աշխատելու համար իրենց պիտանիությունը, մեքենաշահագործման երկարամյա փորձը ցույց է տվել, որ ավելի նպատակահարմարեն նորոգմանն տեխնիկական սպասարկումների նախազգուշական՝ կանխարգելիչ միջոցառումներիանցկացումը: Նման դեպքում, որպես կանոն, որոշ մասեր ն հանգույցներ կարող են թերի օգտագործվել, սակայն, այդ մնացորդային ռեսուրսների կորուստը լրիվ փոխհատուցվում է մեքենան արտադրության մեջ պահելու աշխատաժամերի ավելացումով, մեքենաների մնացորդային ռեսուրսների կորուստը փոքրացնելու նպատակով անհրաժեշտ է նորոգումներըն տեխնիկական սպասարկումները անցկացնել ոչ միայն խստագույնս հաշվի առնելով մեքենաների կատարած աշխատանքը, ծախսած վառելանյութը կամ կատարած շարժիչ/ժամերը,այլն յուրաքանչյուր դեպքում ախտորոշիչ տվյալների հիման վրա գնահատելով դրա փաստացի տեխնիկականվիճակը: Գործնականորեն մեքենաներիաշխատունակության վերականգնումը ն պահպանումը հիմնականում հետապնդում է մի գլխավոր նպատակ՝ նվազագույնի հասցնել պարապուրդները,որոնք առաջանում են տեխնիկական ամնսարքություններիհետնանքով (1), հնարավորին չափ ավելացնել աշխատանքային ժամանակամիջոցը (1), բարձրացնել տեխնիկական պատրաստակառության գործակիցը, որը որոշվում է հետնյալ բանաձնով. -.

Էլեկտրաէներգիայիընդհանուր ծախսը պլանային տարվա կարելի է որոշել հետնյալ բանաձնով.

համար

(ՕՕըոդՕարտ Ւ Օլ Օկենց

որտեղ` Օարո-արտադրական կարիքներիհամար ծախսվող էլեկտրաէներգիայի քանակն է (կվտ), զ.-արտադրականօբյեկտների լուսավորության ճպատակովօգտագործվող էլեկտրաէներգիայիքանակն է (կվտ), Օկեռցջ-կենցաղային նպատակներով օգտագործվող էլեկտրաէներգիայի ծախսն է (կվտ): Ե«Տ«Ր շինու» է փրոմ «4 Ընդ որում` (Օարտ կենդ-|

-

Տ»

Թա

-

որտեղ |

ա

Ինու-էլեկտրաշարժիչների անվանական հզորություննէ(կվտ), Խ/ց-ճեքենայիժամային արտադրողականությունը (տ/ժամ), Ճ-աշխատանքիծավալը տվյալ ժամանակաշրջանում(տ), Ի-լուսավորությունը (ժվտ/ Ս), Տ-արտադրական շենքի ընդհանուր մակերեսը, 2Ինու-կենցաղայիննպատակներովօգտագործվողէլեկտրասարքերի ընդհանուրհզորությունն է (վատ), է-աշխատանքայինժամեր: Տվյալները ըստ ճյուղերի ն օբյեկտների հանրագումարիբերելուց հետո, հաշվի են առնվում ճան էլեկտրաէներիգիայի կորուստները,ըստ առանձին սարքերի ն որոշվում է տնտեսությանէլեկտրաէներգիայի պահանջը: 26.

Տրակտորների,ավտոմեքենաներին գյուղատնտեսական մեքենաներիտեխնիկականսպասարկումներիու նորոգումներիկազմակերպումը

Ագրոպարենային համակարգում գործող մեքենատրակտորային հավաքակայանիաշխատունակությանպահպանման անհրաժեշտությունը հիմնավորվումէ մի շարք նախապայմաններով` ինչպիսի կատարելագործվածկառուցվածք ունեցող մեքենաներ էլ որ լինեն, մինճույնն է, դրանք ժամանակ առ ժամանակ ենթարկվում են -

որոշակի նորոգման ն տեխնիկական սպասարկման: Պատճառն

թու

այն է,

որ

«

ր-

թ 1թ-

Ց

1ո

Տեխնիկական սպասարկումներըմի օղակ են մեքենայի աշխատունակության պահպանման համալիրում, որի մեջ մտնում են մի շարք միջոցառումներ, որոնք կանխում են անժամանակ մաշումը, վթարները ն, որի արդյունքում մեքենաները նորոգումից նորոգում աշխատում են անընդմեջ, առանց պարապուրդների:Նման պատրաստականություն ունենալու դեպքում հնարավոր է դառնում ապահովել մեքենաների բարձը արտադրողականությամբ աշխատելը, նվազագույնի հասցնել շահագործմանծախսերը: Տրակտորներիօրինակով տեխնիկական սպասարըկումներըբաժանվում են հետնյալ խմբերի. հերթափոխային (ՀՏՍ), պարբերական՝թիվ 1 (ՏՍ-13, թիվ2 (ՏՍ-2), թիվ 3 (ՏՍ-3), ԵՀ սեզոնային (ՍՏՍ):

-.

Հերթափոխայինտեխնիկականսպասարկումներըանց են կացվում յուրաքանչյուր օր աշխատանքից առաջ կամ հետո: Պարբերական տեխնիկական սպասարկումներ, կատարվում են ըստ անհրաժեշտության,ելնելով շարժիչի աշխատաժամերից(ժամ), ծախսված վառելանյութիքանակից (կգ), կամ կատարած աշխատանքներիծավալից (պ.է.հա): Առավել ճիշտը շարժիչժամերն են, որոնց համար մշակված են հետնյալ նորմատիվները. ՏՍ -1՝

125 ժամ,

ՏՍ -2՝

500 ժամ,

ՏՍ -3՝

1000 ժամ:

|

Տեխնիկական սպասարկումների համար ընդունված է հետնյալ տարբերակումը՝1:4:8 : Շեղումներ թույլատրվում են 1092-իսահմաններում: Գործնականում միշտ չէ, որ հնարավոր է լինում անցկացնել, շարժիչժամերի հաշվառում, այդ դեպքում տեխնիկական սպասարկումների ժամկետներըորոշվում են ծախսվածվառելանյութիցելնելով: ԴՏ-75Մ տրակտորի օրինակով տեխնիկական սպասարկումների անցկացմաննորմատիվներըհետնյալ տեսքըկունենան. Շարժիչի վառելանյութի ժամային ծախսի՝ 14կգ ՏՍ -1Հ 125: 14Հ 1750կգ ՏՍ -2 500: 14 Հ՛7000կգ ՏՍ -3 1000: 14 14000կգ Ընդունելով ԴՏ-75Մ տրակտորի ժամային արտադրանքի նորմատիվը 1,1 պայ. էտալոն. վար կունենանք` ՏՍ -1 125 137,5 հա.պ.վ. ՏՍ -2 500: 1,1 550,0 հա.պ.վ. ՏՍ -3 1000 1,1 1100,0 հա.պ.վ. Վառելանյութի ծախսը առավել լրիվ է արտահայտում էներգետիկ ծախսերը, մինճույնժամանակ հուշում է մեքենայի մաշվածության աստիճանը: Հետնապես մեքենա օգտագործողները հաճախ օգտագործում են այդ մեթոդը: Վառելիքի ծախսը կարգավորելունպատակով մտցվում է կտրոնա)ին համակարգ:Հաջորդ ամսվա կտրոններըբաշխելուց առաջ ստուգվում է մեքենայի սարքինությունը: Նման ձնով աշխատանքի կազմակերպումը կանխում է վթարները, անսարքությունները ն կրճատում է վառելանյութի գծովկատարվածծախսումները: Մեքենաօգտագործման հարցերում կարնոր նշանակություն մեքենաներինորոգումներիկազմակերպումը: Հ

Հ

-

'

Հ

:

Հ

Ա

-

-

Հ

:

Տրակտորների ն կոմբայնների համար նախատեսված է երկու նորոգում` ընթացիկ ն հիմնական, իսկ գյուղատնտեսական մեքենաներիհամար միայն մեկը՝ ընթացիկ: Տրակտորների համար միջնորոգման ժամկետները նախատեսվում են շարժիչի աշխատաժամերով, վառելանյութի ծախսով կամ պայմանական էտալոնային հեկտարներով,կոմբայններիհամար հնձված տարածքով: Չնայած նման տեխնիկական սահմանափակումներին՝մեքենաները պետք է նորոգմանկանգնեցնել (եթե իհարկե վթարային դեպք չէ) նկատի ունենալով առաջին հերթին գյուղատնտեսականաշխատանքներիկատարման ժամկետները: Որպես կանոն մեքենաների հիմնական նորոգումները պետք է կատարել նորոգմանարհեստանոցներում: հատուկ Տրակտորների առաջին ընթացիկ նորոգումըանհրաժեշտ է կատարել շարժիչի 2000 ժամ, երկրորդը` 4000 ժամ, իսկ հիմնական նորոգումը 6000 ժամ աշխատելուց հետո: Երկու ընթացիկ նորոգումներին հաջորդում է մեկ հիմնական նորոգում: Նորոգումների նորմատիվներըշերտավորված են ըստ բնատնտեսական պայմանների: Յուրաքանչյուր մեքենաօգտագործող ստորաբաժանման համար շատ կարնոր է, որ ժամանակին ն ճիշտ կազմվեն տեխնիկական սպասարկումներին ճորոգումներիպլան-գրաֆիկները,որոնցում պետք է հաշվի առնվեն հետնյալը՝ վերջին հիմնական կամ ընթացիկ նորոգումից հետո կատարված աշխատանքը, տվյալ ժամանակահատվածի համար նախատեսված աշխատանքի ծավալը, սպասարկումներիհամար անհրաժեշտ ժամանակահատվածը: Ավտոմեքենաների տեխնիկական սպասարկումների ն նորոգումների կազմակերպման հարցերում օգտագործվում են նույն սկզբունքները, ինչ տրակտորային հավաքակայանի համար, սակայն գոյություն ունեն նորմատիվայինորոշակի տարբերություններ՝ ամենօրյա տեխնիկական սպասարկում, "տեխնիկական սպասարկումՏ̀Ս-1-1000-1500կմ վազքից հետո, տեխնիկականսպասարկում`ՏՄ-2-4000-6000կմվազքից հետո, հիմնական նորոգում` 90-105հազարկմ վազքից հետո: Ավտոմեքենաներինորոգումը հաճախ պահանջում է որոշակի այլ սարքավորումներ:Նման դեպքերում անհրաժեշտ է դիմել հատուկ նորոգման ձեռնարկությունների ծառայություններին: -`

-

)

-.

-.

Ստուգողականհարցեր 1.

ԳԼՈՒԽ

Ինչպե՞ս որոշել ավտոմոբիլների պահանջն առանձին աշխատանքների

8 ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

ԵՎ ՕԳՏԱԳՈՐԾԾԱՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՍԸ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՍԸ

համար:

Թվարկել ավտոտրանսպորտի ռացիոնալ օգտագործման կազմակերպատնտեսականցուցանիշները: 3. Ինչպիսի՞նեն նավթամթերքներիպահանջի կարգը ն մեթոդիկան: 4. Ի՞նչ է իրենից ներկայացնում էլեկտրատնտեսության կազմակերպումը: 5. Ինչպե՞ս է կազմակերպվում տրակտորների, ավտոմոբիլների ն գյուղատնտեսական մեքենաների տեխնիկական սպասարկումներըն նորոգումները: 2.

8.1.

Աշխատանքայինռեսուրսները,դրանց թվաքանակը ն կազմի փոփոխության միտումները

Աշխատանքային ռեսուրսները արտադրության կազմակերպման կարնորագույնգործոններիցեն: «Աշխատանքային ռեսուրսներ» ն «աշխատուժ» կատեգորիաների նույնացման կամ տարբերակմանմասին կան տարբեր, երբեմն իրարամերժ կարծիքներ: Այս հասկացությունների էությունը ճիշտ մեկնաբանելու համար անհրաժեշտ է ելնել այն պարագայից, թե աշխատանքի ընդունակ մարդը արդյո՞քմտել է տնտեսական հարաբերությունների մեջ, թե ոչ: Մի բան անվիճելի է` աշխատունակ մարդը դեռնս աշխատուժ չէ, այլ աշխատանքային ռեսուրս՝ քանի դեռ չի մտել տնտեսական հարաբերությունների մեջ ն չի դրսնորել իր հատուկ աշխատանքայինընդունակությունները:Երբ արտադրության ոլորտում գործողության մեջ են դրվում նրա այն ընդունակությունները, որոնց արդյունքում կենդանություն է տրվում աշխատանքի միջոցներին ն աշխատանքի առարկաներին,ապա աշխատուժը ռեսուրսային վիճակից վեր է ածվում գործողաշխատուժի: Ի դեպ, աշխատանքիմիջոցները ն աշխատանքի առարկաները որքան էլ որ կատարյալ լինեն, միննույնն է կարող են գործի դրվել ն ցանկալի արդյունք ապահովել միայն աշխատուժի միջոցով: Հետնությունը միանշանակ է՝ աշխատանքայինռեսուրսներիանհրաժեշտ քանակը ն ճիշտ օգտագործումը, այլ գործոնների հետ մեկտեղ, պայմանավորում են արտադրանքի ավելացումըն արտադրության արդյունավետությունը: Ներուժային առումով, աշխատանքային ռեսուրսները բնակչության այն մասն է, որ ընդունակ է զբաղվելու հասարակական օգտակար գործունեությամբ: Այն ճերառում է աշխատունակ մարդկանց`տղամարդիկ 16-65, կանայք 16-63 տարեկան: Անաշխատունակ են համարվում 1-ին ն 2-րդ կարգի հաշմանդամները,ինչպես նան արտոնյալ հիմունքներով կենսաթոշակստացող մարդիկ: Բացի դրանից,աշխատանքային ռեսուրսների կազմի մեջ են մըտնում անաշխատունակտարիքիմարդիկ (ծերեր ու անչափահաս երեխաներ): աշխատուժը բնակչության այն մասն է, որը զբաղված է արԱյսպիսով, ոլորտում ն իր մտավորու ֆիզիկական աշխատանքովուղղակի տադրության կամ անուղղակի մասնակցումէ նյութականբարիքների արտադրությանը:

Գյուղատնտեսության մեջ բացառիկ կարնոր նշանակություն ունեն աշխատանքային ռեսուրսների ճիշտ հաշվառման, պլանավորման, ըստ հիմնական գործունեության ոլորտների տեղաբաշխման ն արդյունավետ օգտագործմանկազմակերպման հարցերը: Ներկա փուլում, ըստ սեփականության նկատմամբունեցած հարաբերության տարբերում են սեփական ու վարձու աշխատուժ: Տնտեսավարման տարբեր ձներում՝ ֆերմերային ու գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններում, արտադրական կոոպերատիվներումն պետական գյուղատնտեսական բաց ու փակ բաժնետիրական ընկերություններում սեփական աշխատուժը տվյալ ձեռնարկության գույքի կամ նրա մի մասի նկատմամբ ունի սեփականության Վարձուաշխատուժըայդիրավունքը չունի: իրավունք: Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում տնողության տեսակետից, աշխատուժը լինում է մշտական, սեզոնային ն ժամանակավոր:Մշտական են համարվում այն աշխատողները, որոնք աշխատանքի են ընդունվում առանց ժամկետը սահմանափակելուկամ ավելի քան 6 ամիս ժամկետով: Գյուղացիական տնտեսություններում ընտանիքի անդամները համարվում են մշտական աշխատողներ:Սեզոնային աշխատողներինաշխատանքի են ընդունում մինչն 6 ամիս ժամկետով, իսկ ժամանակավորներին`՝ մինչն 2 ամիս: Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում աշխատուժի կազմը, առաջին հերթին, դասակարգվումէ ըստ ճյուղերի` արտադրական անձնակազմ ըստ հիմնական գործունեության (գյուղատնտեսություն, օժանդակ արտադրական ճյուղեր), այլ արտադրական ճյուղերի աշխատողներ (շինարարություն, մատակարարում, հիմնական նորոգումներն այլն), ոչ արտադրական անձնակազմ (բնակարանային տնտեսություն, կենցաղային սպասարկումներ նայլն): Ձեռնարկության հիմնական գործունեության մասնակիցները, իրենց հերթին, տարաբաշխվում են` բուսաբուծության ն անասնաբուծության աշ-.

-`

-

խատողների:

Հանրապետությունումհողի, տեխնիկայի ն անասունների մասնավորեցումից հետո (1991-92թթ.) էական փոփոխություններ տեղի ունեցան աշխատողներիթվաքանակի ն կազմի մեջ: Նախ, բարեփոխումների առաջին տարիներին աշխատողներիթվաքանակը ավելացավ: Դա բացատրվում էր հիմնականում նրանով, որ այդ տարիներինգյուղատնտեսությունը երկրի ազգային տնտեսության առավել աշխատող ճյուղերից էր: 1996-97թթ. սկսած նկատվում են աշխատողների թվաքանակի կրճատման միտումներ: Այսպես, եթե 1995թ. հանրապետութ130

՛

`

յան աշխատունակ բնակչության 27,426-ը աշխատում էր գյուղատնտեսության մեջ, ապա 2000թ. այն կազմելէ 23,492: Վերջին տարիներին նկատվում է գյուղական բնակչության «ծերան ցում» զբաղվածներիընդհանուր թվի մեջ թոշակառուների թվի ավելացում: Այդ իրավիճակը հիմնականում բացատրվում է նրանով, որ գյուղական երիտասարդության մի մասը մեկնում է արտերկրներ համապատասխանաշխատանք գտնելու: Հանրապետությանորոշ մարզերում գյուղական բնակչության թվաքանակի ավելացումը կատարվել է փախստականների հաշվին: Նախքան բարեփոխումներըգյուղատնտեսական ձեռնարկությունների աշխատողների ակտիվ մասը տրակտորիստ-մեքենավարներնէին, որոնք կատարում էին գյուղատնտեսական աշխատանքների գերակշռող մասը, արժանանալովտնտեսությունների ղեկավարներիհոգատար վերաբերմունքին: Գյուղատնտեսությանզարգացման ներկա փուլում նկատվում է գյուղի աշխատողներիորակական կազմի անկում: Այսպես, եթե մինչն տեխնիկայի մասնավորեցում տնտեսություններում տրակտորիստմեքենավարները կազմում էին աշխատողների ընդհանուր թվաքանակի 15-20962-ը, ապա ներկայումս այն խիստ կրճատվել է: Նման իրավիճակը հիմնականում հետնանքէ այն բանի, որ համայնքներում սեփականաշնորհված տրակտորները, ավտոմեքենաները,կոմբայնները ն գյուղատնտեսական մյուս մեքենաները մաշվածության պատճառով դուրս են եկել շահագործումից, իսկ գյուղացին, այսօր, պարզապես ֆինանսական միջոցներ չունի որպեսզի գնի նոր տեխնիկա: Համապատասխանարտադրական որակավորում ունեցող մարդկանց ն գյուղատնտեսական տեխնիկայի պակասի հետնանքով գյուղում տիրապետող է դարձել ձեռքի աշխատանքը, արդյունքում երիտասարդները գերադասում են աշխատել այլ բնագավառներում:Երիտասարդաշխատողների թվաքանակի կրճատման միտումները ունեն մի շարք պատճառներ, որոնցից ամենաընդգծվածնագրարային աշխատանքի ցածը վարկն է, որը պայմանավորված է արտադրական, տեխնիկական,սոցիալտնտեսականն կազմակերպականբնույթի մի շարք գործոններով: հանդիսանալով արտադրողական ուժերի բաղկացուԱշխատուժը, ցիչ տարրը, պետք է մշտապես վերականգնվի, զարգանա ն կատարելագործվի: Նրա ինտենսիվ վերարտադրությունըենթադրում է ժամանակակից պահանջներին` նորագույն տեխնիկայի ու ինտենսիվ տեխնոլոգիաների զարգացման, համապատասխամություն: Ֆերմերայինտնտեսություններըառավելապես գնահատում են այն աշխատողներին,որոնք տիրապետումեն մի քանի մասնագիտությունների: Այդպիսի աշխատողներըտարբեր իրավիճակներում արագ կողմնորոշվում

իրենց մասնակցությունն են ունենում տարբեր աշխատանքների կատարման մեջ: Ավելի լայն պրոֆիլի մասնագիտություններ են` տրակտորիստ-մեքենավարներ, փականագործներ,էլեկտրիկներ, տեխնիկա օգտագործող այլ մասնագետներ: Երիտասարդները նշված մասնագիտությունները ստանում էին պրոֆեսիոնալ-տեխնիկականուսումնարաններում, որոնցից շատ քչերն են այսօրը գործում: Լայն պրոֆիլի մասնագիտություններ պետք է ունենան ֆերմերները ն նրանց ընտանիքի անդամները: Նրանք պետք է լավ իմանան շուկայական հարաբերությունների էությունը, ընդունակ լինեն արդյունավետ վարելու արտադրությունը, իսկ դրա համար անհրաժեշտ է տիրապետել արտադրության տեխնոլոգիային, տնտեսագիտությանը ընդհանրապես, արտադրության կազմակերպման ն կառավարման հիմունքներին, որոշակիորեն ծանոթ լինեն հաշվապահական հաշվառման սկզբունքներին,գյուղատնտեսական տեխնիկայիպահպանման ն շահագործման կանոններին, պետք է գիտենան վարել տրակտորներ ն ավտոմոբիլներ: Աշխատուժի ընդլայնված վերարտադրությունը պահանջում է զգալի նյութական ու ֆինանսական ծախսումեր: Այն մեծ մասամբ կախված է ամբողջ ազգային տնտեսության ն նրա առանձին ճյուղերի սոցիալտնտեսական վիճակից: Ծախսումներն անհրաժեշտ են ոչ միայն աշխատողների կենսագործունեությանապահովման, այլն նրանցընտանիքներիպահպանման, գիտատեխնիկական առաջադիմության պահանջները բավարարելու, զանգվածայինմասնագիտություններիբանվորականկադրեր պատրաստելու, վերապատրաստելու ն որակավորումը բարձրացնելու համար: Բացի այդ ծախսերից, պահանջվում են որոշակի միջոցներ բնակչության կուլտուր-կենցաղայինկարիքների, առողջապահության ն այլ սպասարկումների բավարարման համար: են ն

ծ.2.

Աշխատուժի ձեավորումը,շարժումը ն օգտագործման արդյունավետությունը

Այժմ տեսնենք, թե գյուղատնտեսականձեռնարկություններումինչպես է ձնավորվումաշխատուժը, ինչպես է որոշվում նրա պահանջարկը: Գյուղատնտեսական մթերքներիարտադրությանավելացման ն արդյունավետության բարձրացման հիմնահարցի լուծումը մեծապես կախված է աշխատանքային ռեսուրսներով ապահովվածությունից:Դրա համար անհրաժեշտ է ճիշտ պլանավորել աշխատուժի պահանջը ն յուրաքանչյուր տնտեսությունումստեղծել կայուն աշխատավորական կոլեկտիվներ:

Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում աշխատուժի ձնավորումը կախված է մի շարք պայմաններից ն գործոններից` գյուղատնտեսականհողատեսքերի չափերից, կառուցվածքից ն օգտագործման աստիճանից, անասունների գլխաքանակիցն կենդանիներիպահվածքի եղանակից (կապովի, անկապ, բոքսային ն այլն), աշխատանքայինգործընթացներիմեքենայացմանմակարդակից, արտադրության տարածքային տեղաբաշխումից, ներտնտեսային հաղորդակցման ցանցի զարգացվածության աստիճանից, մասնագիտությունների համատեղմանհնարավորություններից, գյուղատնտեսականմշակաբույսերի մշակության ն անասնաբուծական արտադրանքիարտադրությանաշխատատարությունից, տնտեսությունում օժանդակ, սպասարկող, վերամշակող արդյունաբերականարտադըությանն արհեստագործությանառկայությունից, աշխատուժիօգտագործման սեզոնայնությունից ն այլն: Յուրաքանչյուր տնտեսություն պետք է նախատեսի լրացուցիչ աշխատուժի ներգրավմանհնարավորություններ, ձգտի աշխատատար գործընթացների մեքենայացման ն աշխատանքի կազմակերպմանբարելավման հաշվին բարձրացնելաշխատանքիարտադրողականությունը: Բուսաբուծության մեջ տեխնոլոգիականքարտերի հիման վրա որոեն շում յուրաքանչյուր ճյուղի աշխատանքայինծախսումները մարդ-օրենօրրով կամ աշխ որտ Էյլերի տյողների հրոտո" նատրկադարկով: Առանքըն ոխ անի կազմում են ամբողջ բուսաբուծության աշխատանքային ծախսումների ն աշխատուժի պահանջարկը, որը կարնոր հիմք է հանդիսանում բոլոր աշխատանքների ժամանակին կատարումն ապահովելու ն արդյունավետ կազմակերպելու համար: Անասնաբուծության մեջ աշխատուժի պահանջը որոշվում է ըստ աճասնատեսակների սեռահասակայինխմբերի, յուրաքանչյուր ամսվա, եռամսյակի,կամմսուրային ու արոտային շրջանների, ելնելով անասունների միջին գլխաքանակից ն սպասարկման նորմերից: Անասնաբուծության ճյուղի աշխատուժիպահանջինպետքէ ավելացնել նան լրացուցիչ ու օժանդակ աշխատողներիթիվը: Տրակտորիստ-մեքենավարների պահանջարկը որոշվում է բոլոր տրակտորներին ավտոմեքենաներիառկա քանակից ելնելով, նկատի առնելով նան հերթափոխությանգործակիցը: -

-`

-`

-`

-`

-`

-

-.

-.

Անո

Ա . աարի րրԱրորն

րթ

Վարչակառավարչական ն սպասարկող անձնակազմի, օժանդակ ն կուլտուր-կենցաղայինաշխատողներիթիվը որոշվում է ձեռնարկությանկողմից սահմանված հաստիքայիննորմատիվներով: Բոլոր ոլորտների աշխատողներիթվաքանակիցելնելով` ըստ ժամանակահատվածների,որոշվում է ամբողջ տնտեսությանաշխատուժի պաարտադրության

հանջարկը:

Աշխատանքների առավել լարված ամիսներին աշխատուժի մեծ պահանջը պետք է լրացնել սեզոնայինու ժամանակավոր(վարձու) աշխա-

տողներով:

Աշխատուժի օգտագործման գնահատականըտրվում է աշխատաժամանակիտարեկան հնարավոր ֆոնդի օգտագործմամբ: Հնարավորֆոնդը հաշվարկում են տարեկան օրացուցային օրերի թվից հանելով տոնական, կիրակի ն արձակուրդայինօրերը: Աշխատաժամանակիտարեկան ֆոնդը, յուրաքանչյուր տնտեսությունում, սահմանվում է նկատի ունենալով ճան աշխատանքայինշաբաթվա տնողությունը (40, 36 կամ 243: Անառարկելի է, որ աշխատուժի պահանջարկըբավականին կրճատվում է, երբ տարվա ընթացքում այն հավասարաչափ է օգտագործվում, մի բան, որ գյուղատնտեսականարտադրությունում դժվար, սակայն իրագործելի է: Դրան հասնելու համար անհրաժեշտ է տնտեսություններումճիշտ ընտրել ճյուղերը ն ապահովել դրանց ռացիոնալզուգակցումը: Աշխատուժի շարժումը գնահատելու համար օգտագործում են մի շարք գործակիցներ:Դրանցից են` -աշխատանքի ընդունված աշխատուժի շրջապտույտի գործակից` հաշվարկվում է որոշակի ժամանակահատվածումաշխատանքի ընդունված մարդկանց թվի ն աշխատողների միջին ցուցակային թվաքանակի հարա-

բերությամբ,

-աշխատանքից հեռացած աշխատուժի շրջապտույտի գործակից` որոշվում է որոշակի ժամանակահատվածումաշխատանքիցազատված ն աշխատողներիմիջին ցուցակային թվաքանակիհարաբերությամբ, -աշխատուժի ընդհանուր շրջապտույտի գործակից` իրենից ներկայացնում է որոշակի ժամանակահատվածումաշխատանքի ընդունված ն ազատված մարդկանցընդհանուրթվի ն աշխատողներիմիջին ցուցակային թվաքանակի հարաբերությունը, -աշխատուժի հոսունության գործակիցը` հաշվարկվում է աշխատուժի հոսունությունը բնութագրող պատճառներով հաշվետու տարում աշխատանքից հեռացած աշխատողների ն տվյալ ժամանակահատվածումաշխատողների միջին տարեկան թվաքանակի հարաբերությամբ:

|

-աշխատանքի ռացիոնալ կազմակերպումը պահանջում է մանրամասնորեն հաշվի առնել դրա արդյունավետության վրա ազդող բոլոր գործոնները, մշակել ու կենսագործել բազմակողմանի հիմնավորված միջոցառումների համակարգ: Այդ համակարգը պետք է մի կողմից լրիվ համապատասխանի յուրաքանչյուր տնտեսության կոնկրետ պայմաններին, իսկ մյուս կողմից թույլ չտա աշխատանքիոչ մի ավելորդ կամ աննշան կորուստ: Նրա էությանը հակադիր են չհիմնավորված, չստուգված, ենթադրություններիկամ միայն եղած փորձի ու սովորություններիվրա կառուցված ն անկատար միջոցառումները: Աշխատուժի օգտագործման արդյունավետությունը բարձրացնելու համար անհրաժեշտ է աշխատանքը կազմակերպել հաշվենկատորեն, յուրաքանչյուր միջոցառում կամ առաջարկ ներդնել միայն այն ժամանակ,երբ ճշտորեն որոշվել են սպասվող արդյունքները ու հնարավոր հետնանքները, պարզել, թե դրանք կարող են իրենց լրիվ արդարացնել: Աշխատուժի արդյունավետ օգտագործմանըխանգարումէ «աշխատանքի շուկայի» դանդաղ ձնավորումը: «Աշխատանքի շուկա»-ն իր էությամբ հարաբերականհասկացություն է ն իր բովանդակությամբներառում է աշխատուժի առաջարկն ու պահանջարկը: Տնտեսությունում աշխատուժի օգտագործման արդյունավետության գնահատմանհամար ընդունված են հետնյալ ցուցանիշները՝ տարվա ընթացքում աշխատողի աշխատած մարդ-օրերի ն մարդժամերի թիվը, աշխատանքայինօրվա փաստացիտնողությունը (ժամ), աշխատանքային տարվա ն աշխատանքային օրվա համար սահմանված տնողության օգտագործման գործակիցը, աշխատանքի արտադրողականությունը(հւսմախառն արտադրանքի ար-

-.

-.

-.

տադրությունըմիջին տարեկան մեկ աշխատողի ն մեկ մարդ-ժամըհաշվով):

Առանձին աշխատանքներում աշխատուժի արդյունավետ օգտագործման գնահատման համար հաշվարկում են հերթափոխի կամ ժամում կատարված աշխատանքների ծավալը, հերթափոխի ժամանակի օգտագործման աստիճանը, անասունների գլխաքանակի սպասարկումը մեկ աշխատողիհաշվով ն այլն: Գյուղատնտեսությունումաշխատուժի ոչ լրիվ ն անարդյունավետօգտագործման պատճառներից մեկը համարվում է գյուղատնտեսական արտադրության սեզոնայնությունը:Այն բնութագրվում է հետնյալ ցուցանիշներով՝ ամսական ծախսումների հարաբերությունը տարեկանին -աշխատանքի (սեզոնայնությանգործակից),

-աշխատողների առավելագույնն նվազագույնզբաղվածությանհարա-

գործակից)

-առավելագույն ամսական աշխատանքային ծախսումներիհարաբերությունը նվազագույնին (սեզոնայնության թաիր)-

Աշխատուժիօգտագործման սեզոնայնությունը մեղմացնելուհամար անհրաժեշտէ ճիշտ ընտրելմշակաբույսերի կազմը, սահմանել ցանքատարածություններիռացիոնալ կառուցվածք, որպեսզի չհամընկնեն ցանքի, խնամքի,մշակությանն բերքահավաքի աշխատանքները, չառաջանան մեծ պիկեր: Կարնոր կազմակերպական միջոցառումէ ճյուղերի ռացիոնալզուգակցումը:Զուգակցումեն այն ճյուղերը, որոնց միջն կան տեխնոլոգիական կապեր: Աշխատուժիօգտագործման սեզոնայնության մեղմացմանկարնոր է գյուղատնտեսական միջոցառումներից որոշ, թույլատրելի աշխատանքների կատարման ագրոտեխնիկական ժամկետների փոփոխությունըն տեխնոլոգիական գործընթացներիկատարման ժամանակ առաջավոր ու եղանակների մեթոդներիօգտագործումը:

Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում աշխատուժի արդյուցավետօգտագործմանըկնպաստեն նան՝ ունեցած աշխատանքի միջոցների ն առկա կադրերի միջն օպտիմալ ու համամասնության հիմնավորումը պահպանումը, աշխատանքի կազմակերպման առաջադիճական ձների ներդրումը, աշխատանքիու հանգստիռացիոնալռեժիմի կիրառումը,գյու-

ղատնտեսական ն վարկի աշխատանքների անվտանգության բարձրացումը, աշխատողների ն յութական խթանման մեթոդների ումը կատարելագործ նայլ ԻՆ կազմա Գ որգական

8.3.

ոիջոցառունների իրականացումը: .

Աշխատանքային կոլեկտիվների կազմակերպման սկզբու նքներըն ձ ները

Աշխատանքիռացիոնալ կազմակերպումը հանդիսանումէ

դրության կազմակերպման կարնորբաղկացուցիչ

մասը:

արտա-

Աշխատանքի կազմակերպումը գյուղատնտեսական ձեռնարկութ յուն-

ներում պետք է լինի ռացիոնալ, այսինքն առավելագույնչափով պետք է հաշվի ն առաջավոր նվաճումները փորձը, ապահովել աշխատուժին արտադրության կազմակերպման համար անհրաժեշտմյուս գործոններիլրիվ ու արդյունավետ օգտագործումը,

առնել գիտության

նպատակունենալովարտա-

դրության բոլոր ճյուղերիցստանալ լավագույն տնտեսական

արդյունքներ:

Մասնավորսեփականության պայմաններում,երբ կողք-կողքիաշխատում են տնտեսավարման տարբեր ձներ, նրանցումաշխատանքիկազմակերպմանձները ն պայմաններըտարբեր են, սակայն, փորձը վկայում է,

արդյունավետ են աշխատանքի կազմակերպման այն ձները, որոնցում պահպանվում են հետնյալ հիմնական սկզբունքները` կադրերի մշտական կազմ, արտադրության միջոցների, այդ թվում հողի, տրակտորների, կոմբայնների, գյուղատնտեսական մյուս մեքենաների, անասունների, թռչունների ն այլն, երկարատնժամկետով ամրացում (վարձակալություն), աշխատանքային կոլեկտիվի անդամների կողմից արտադրանքի արտադրության (աշխատանք ն. ծառայություն) հետ կապված համալիր աշխատանքներիկատարում, նյութական շահագրգռվածություն` կախված աշխատանքի վերջնական արդյունքներից, նյութական պատասխանատվություն արտադրական ծրագրերը ն պայմանագրային պարտավորություններըչկատարելու համար, ստացած եկամուտների չափակցում արտադրանքի արտադրության (աշխատանքն ծառայություն)վրա կատարած ծախսերիհետ: Այս սկզբունքների հիման վրա յուրաքանչյուր տնտեսավարող սուբյեկտ մշակում է աշխատանքիռացիոնալ կազմակերպմանհամակարգ, որը պետք է իրականացվի հետնյալ հիմնական ուղղություններով՝ -ըստ ճյուղերի աշխատանքիբաժանման ու կոռպերացման ձների կատաոր

բերությունը տարեկան միջինին (սեզոնայնության

-.

-.

-

-.

-.

-.

|

հոոգորնուն, Սան ե

ծում ոոր»

-աշխատատեղի կազմակերպմանու սպասարկմանբարելավում, -առաջավոր եղանակների ու մեթոդներիներդրում, -աշխատանքի նյութական ու բարոյական խրախուսում, -աշխատանքի ու հանգստի ռացիոնալ ռեժիմի մշակում ն կենսագործում, -աշխատանքի սանիտարահիգիենիկ, հոգեֆիզիոլոգիական, արտադրական ն գեղագիտականպայմանների բարելավում, -կադրերի պատրաստում ն արտադրականորակավորման բարձրացում: Ֆերմերային տնտեսություններում ն տնտեսավարման մյուս ձներում արտադրատնտեսականգործունեությանարդյունքային ցուցանիշների մակարդակը»մեծապես պայմանավորվում է նրանով, թե ինչպես են կազմակերպվում արտադրանքի արտադրության տեխնոլոգիական գործընթացնեըը: Վերջիններիս ռացիոնալ կազմակերպմանհամար պետք է պահպանել հետնյալ կարեոր սկզբունքները` -համամասնություն, որի համաձայն պետք է ապահովել ինչպես տնտեսությունում, այնպես էլ արտադրական ստորաբաժանումներում ն առանձին աշխատանքային գործընթացներումքանակական ն որակական ,

ճիշտ հարաբերակցություն, մի կողմից աշխատուժի ն տեխնիկայի, գյուղատնտեսական տեխնիկայի առանձին տարրերի միջն, մյուս կողմից աշխատուժի, հողի, անասնագլխաքանակի ն աշխատանքիառարկաներիմիջն, -համաձայնեցում, ըստ որի պահանջվում է որոշակի համաձայնեցվածություն սահմանել տեխնոլոգիականտարբեր գործընթացների ն միննույն գործընթացիտարբեր գործողություններիկատարման ժամկետներիմիջն,

-հնամաչատություն,որի համաձայն աշխատանքիկատարման ամբողջ

ընթացքում անհրաժեշտ է պահպանել նույն տեմպը, արագությունը, ինտենսիվությունըն ռիթմը, բացառելով գրոհայնությունը,

անընդհատություն, ըստ որի պահանջվում է յուրաքանչյուր աշխատանքային գործընթաց սկզբից մինչն վերջ կատարել առանց ընդհատումների, խզումների,պարապուրդներիու ձգձգումներիկամ ապահովել աշխատանքայինգործընթացիկատարմանհարահոսությունը: Արտադրությանզարգացման համար չափազանց կարնոր է աշխատուժի ճիշտ ընտրությունը ն տեղաբաշխումըըստ ճյուղերի, առանձին արտադրամասերի: Տնտեսությունում յուրաքանչյուրը պետք է աշխատի այն ոլորտում, որտեղ կարող է ապահովել բարձը արդյունք` նկատի ունենալով նրա մասնագիտությունը, փորձը ն հմտությունը: Աշխատանքի ռացիոնալ կազմակերպումըպահանջում է, որ տարբեր կատեգորիաներիաշխատողների միջն սահմանվի այնպիսի համամասնություն ն հարաբերակցություն, որը թույլ կտա գյուղատնտեսական բոլոր աշխատանքները կատարել ագրոտեխնիկական լավագույն ժամկետներում աշխատանքի ն միջոցների նվազագույն ծախսումներով: Այդ հիմնահարցի լուծման ուղին լայն պրոֆիլի կադրերի պատրաստումն է, որոնք ընդունակ կլինեն աշխատել ոչ միայն տրակտորի, այլ տարվա տարբեր ժամկետներումօգտագործվող այլ մեքենաների վրա, ինչպես նան կատարել այնպիսի գործողություններ, որոնք կապված են բուսաբուծական ն անասնաբուծական ճյուղերում ստացիոնար աշխատանքների մեքենայացման հետ: Գլխավոր ուշադրությունը պետք է կենտրոնացնելգյուղատնտեսությանհիմնական պրոֆեսիայի` մեխանիզատորների վրա: Վերջիններս պետք է լավ տիրապետենտեխնիկայի շահագործման կանոնները, լինեն բարձրորակ մասնագետներ, քանի որ նրանք են գյուղատնտեսության մեջ աշխատող հիմնական ուժը, նրանց աշխատանքով են պայմանավորվում գյուղատնտեսության հաջողությունները: Աշխատանքի կազմակերպման ձների ճիշտ ընտրությունը, աշխատանքային կոլեկտիվների չափերը, նրանց լիարժեք ինքնուրույնություն տալը, հնարավորություն է ընձեռում առանց լրացուցիչ ներդրումների,

բարձրացնել աշխատանքիարտադրողականությունը,որակը, շահագրգռելով հասնելու բարձը արդյունքների: Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում աշխատանքի կազմակերպման ձները շարունակական կատարելագործման մեջ են արտադրողական ուժերի զարգացման մակարդակի ն արտադրության մեջ նոր տեխնիկայի ու տեխնոլոգիաների ներդրմանը համապատասխան: Այսօրվա դրությամբ գոյություն ունեն աշխատանքի կազմակերպման բազմաթիվ ձներ: Դրանց ընտրության հարցում որոշիչը պետք է հանդիսանա տնտեսավարման ձնը: Գյուղացիական տնտեսություններում, որոնց չափերը շատ փոքը են (միջին հաշվով մեկ տնտեսությանը բաժին է ընկնում 1,01հա վարելահող, 0,12հա բազմամյա տնկարկ ն 0,2 հա խոտհարք)աշխատանքները կատարում են հիմնականում ընտանիքի անդամները ն տրակտորներ ու այլ գյուղատնտեսական տեխնիկա ունեցող վարձու աշխատողները: Հանրապետությանգյուղացիականտնտեսությունները օգտվում են նան գյուղատնտեսությունը սպասարկող ենթակառուցվածքների ծառայություններից: Տնտեսավարող գյուղացին այժմ հանդիսանում է ն ձեռնարկատեր,ն տնտեսության կառավարիչ, ն կատարող բանվոր: Հայաստանի Հանրապետության միջին ն խոշոր չափեր ունեցող ֆերմերային տնտեսություններում, արտադրական կոռպերատիվներում ն տնտեսավարման նոր կազմակերպաիրավականձներում սկզբնական աշխատավորականկոլեկտիվների հիմնական ձեր արտադրական բրիգադնէ: Դրա կազմակերպման հիմքում ընկած են աշխատանքի բաժանումը ն կոոպերացիան,որոնցով նա հանդես է գալիս որպես աշխատանքայինմիասնական կոլեկտիվ,որի տարբեր խմբերըիրենց արտադրական գործունեության ընթացքում օրգանապես կապված են իրար հետ: Ժամանակակից արտադրական բրիգադը աշխատավորներիմի կոլեկտիվ է, բրիգադավարի ղեկավարությամբ, իր տնօրինության տակ ունի արտադրական միջոցներ, աշխատանքի բաժանման ն. կոոպերացմանհիման վրա կատարում է արտադրության կամ դրա սպասարկմանամբողջ համալիր աշխատանքներըն պատասխամատվությունէ կրում վերջնականարդյունքների համար: Արտադրականբրիգադներիառավել տարածված ճներն են` Ը`

-.

մասնագիտացված, ճյուղային, կոմպլեքսային:

Մասնագիտացվածբրիգաղները միավորում են այն աշխատողներին, րրոնք զբաղվում են որնէ մեկ տեսակի արտադրանքի արտադրությամբ կամ մեկ մշակաբույսի մշակությամբ, կամ անասունների առանձին

սեռահասակային խմբերի խնամքով: Դրանցից են խաղողագործական, ծխախոտագործական, ճակնդեղագործական, կաթնային հոտի, մսատու մատղաշի ինտենսիվ աճեցման ու բտման ն այլ բրիգադները: Ճյուղային բրիգադները զբաղվում են նույն ճյուղին պատկանող մի քանի համասեռ արտադրանքներիարտադրությամբ,որոնք ունեն նույնանման տեխնոլոգիան աշխատողների որակավորման ու տեխնիկական միջոցների նկատմամբ ներկայացվող նույն պահանջները: Դրանցից են դաշտավարական,բանջարաբուծական, պտղաբուծական, տավարաբուծական, խոզաբուծական ն այլ բրիգադները: Գործնականում իրենց արդարացրել են ճյուղային բրիգադներիայնպիսի կազմակերպական ձները, ինչպիսին են տրակտորադաշտավարական,տրակտորա-բանջարաբուծական ն այլ բրիգադները: Դրանցում առավել լրիվ են իրականացվում աշխատանքի բաժանման ու կոոպերացմանսկզբունքները, բարձրանում է մեխանիզատորներին մյուս աշխատողների նյութական շահագրգռվածությունը ն պատասխանատվությունը գյուղատնտեսական արտադրության վերջնական արդյունքնեըի (բերքատվություն, արտադրանքիինքնարժեք, շահույթ) գործում: բարելավման Ինքնուրույն տրակտորային, դաշտավարական ն մյուս բրիգադների համեմատությամբ,մեքենայացված բրիգադներումնշանակալի չափով լավ են օգտագործվում հողը, աշխատանքային ռեսուրսները ն տեխնիկան, կրճատվում են կառավարչական անձնակազմի պահպանման ծախսերը: Մեքենաների օրական արտադրողականություննավելանում է 15-20 տոկոսով, կրճատվում են գյուղատնտեսական աշխատանքների կատարման ժամկետները, նվազում են նյութադրամական ծախսերը, ավելանում է բուսաբուծական արտադրանքիելքը: Կոմպլեքսայինբրիգադները միասնական ղեկավարությամբ միավորում են այն աշխատողներին, որոնք զբաղվում են ինչպես բուսաբուծական, այնպես էլ անասնաբուծական արտադրանքի արտադրությամբ: Նման բրիգադներում հնարավորություն է ստեղծվում այս կամ այն ճյուղի լարված շրջանում ներգրավել մյուս ճյուղերի աշխատողներին,բարձրացնել կերարտադրությանմեջ աշխատողների պատասխանատվությունը՝բարձրորակ կեր արտադրելուն պահեստավորելուգործում: Արտադրական բրիգադների կազմակերպման կարնոր հարցերից է, որը պետք է օպտիմալ լինի մեկն էլ նրանց չափերի ճիշտ սահմանումն տնտեսության կոնկրետ պայմաններից ելնելով: յուրաքանչյուր Աշխատուժիռացիոնալ օգտագործման գործում կարնոր դեր են խաղում ներբրիգադայինաշխատանքիկազմակերպմանտարբեր ձները: Առավել տարածված են մեքենայացված օղակները, մեքենայացված ջոկատ.

Շերը, հացահատիկի, շաքարի ճակնդեղի բերքահավաքի ժամանակ կազմակերպված քերքահավաքա-տրանսպորնւայինհամալիրները: Ներբրիգադային աշխատանքի կազմակերպման հիշատակված ձները բարձը արդյունք են տալիս միայն որոշակի պայմաններում: Դրանց ընտրությունը պետք է կատարել` ելնելով աշխատանքի բնույթից, ծավալից, կատարման ժամկետներից,գործընթացներիմեքենայացմանմակարդակիցնայլն: Գյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպման ներկա փուլում շատ տնտեսություններումստեղծվում են մեքենայացված ժամանակամոր ջոկատներ, որոնք օպտիմալ ժամկետներում հաջողությամբ կատարում են գյուղատնտեսական կարնորագույն աշխատանքները (/ար, ցանք, կուլտիվացիա, գյուղատնտեսական մշակաբույսերի հրվանդությունների ու մնասատուների դեմ պայքար, հողերի բարելավում, կերահայթայթում, հացահատիկային ն մյուս մշակաբույսերի բերքահավաք): Ֆերմերային տնտեսություններում աշխատանքի կազմակերպումը իրականացվում է ինքնակազմակերպմանն ինքնակառավարմանսկզբունքներով: Ֆերմերային տնտեսության ղեկավարը, հաշվի առնելով կոլեկտիվի մյուս անդամների կարծիքը, ինքնուրույն է որոշում աշխատանքի կազմակերպման ձները, կատարման ժամկետնելը (սկիզբ ն վերջ), աշխատանքային օրվա տնողությունը, դրսից բանվորական ուժ ներգրավելու անհրաժեշտությունը, արտադրանքիիրացման ուղիները,կատարվող ծախսերըն այլն: Յուրաքանչյուր ֆերմեր պետք է կարողանա կոլեկտիվի անդամների ուժերով կատարել տնտեսության բոլոր հիմնական աշխատանքները, հոգ տանել աշխատողներիաշխատանքի ու հանգստի ճիշտ կազմակերպման, նրանց աշխատանքային ակտիվության բարձրացման ն կուլտուր-կենցաղային պայմաններիբարելավման մասին: Աշխատանքի կազմակերպման ձները ընտրելիս պետք է ցուցաբերել ստեղծագործականմոտեցում, հաշվի առնելով տնտեսություններիկոնկրետ պայմաններն ու հնարավորությունները,հողի, տեխնիկայի ն աշխատուժի ռացիոնալ ու արդյունավետ օգտագործմանպահանջները, որպեսզի արտադրությունը կազմակերպվի հաշվենկատ ձնով, ապահովի աշխատանքի սիստեմատիկ աճ: արտադրողականության

Սոցողագան

հարցեր

Որո՞նք են գյուղական աշխատանքային ռեսուրսների կազմի ու քանակի փոփոխությանմիտումները: 2. Ինչպիսի՞ ցուցանիշներով է բնութագրում աշխատուժի ձնավորումը, շարժը ն արդյուռավետօգտագործումը: 3. Ինչպիսի՞ն են տարբեր աշխատանքային կոլեկտիվների կազմակերպման սկզբունքները ն ձները: լկ.

|

ԲԱԺԻՆ

17 ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

ԳԼՈՒԽ

2.1

Զ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

դասակարգումը` -.

-.

տարածաշրջանային(տնտեսականգոտու,մարզի,ձեռնարկությանհամար), ճյուղային (քուսաբուծության,անասնաբուծության,օժանդակ արդյունաբերական արտադրության),

ք

սո-

Կոնկրետ ձեռնարկության տնտեսության վարման համակարգի ձնավորման ու զարգացմանվրա ազդում են արտադրությանգործոններիու ություն: այմանների մի ամ Դրանցից վճռական նշանակություն ունի նյութատեխնիկական, աշներուժը, խատանքային ն հողային ռեսուրսների քանակական ու որակական ցուցանիշները: Տնտեսությանհամակարգիզարգացմանվրա նշանակալից ազդեցություն են թողնում նան արտադրական պայմանները (քճնական,կենսաբանական, սոցիալժողովրդագրականն այլն): Առավել կայուն են համարվում բնական պայմանները` կլիման, ռելիեֆը, հողերը, ջրային ռեժիմը: Դրանց պետք է հարմարեցնել նախագծվող համակարգերը: Գյուղատնտեսության մեջ կենսաբանական պայմանների կարնորությունը պայմանավորված է կենդանի օրգանիզմների, բույսերի ն անասունների կենսաբանականներուժի օգտագործմամբ,որը դեռնս լիարժեք չի արվում: Տնտեսության վարման ռացիոնալ համակարգին ներկայացվում են

ա

հիմնական սկզբունքները

Տնտեսության վարման համակարգըտնտեսավարությանկարնորագույն օղակն է, այն, ձեռնարկության ներսում, կանոնակարգում է արտադրական ողջ գործընթացը: «Համակարգ»հասկացությունը լայնորեն օգտագործվում է կազմակերպատնտեսական վերլուծության, կանխատեսումների ն իհարկե բուն արտադրության կազմակերպմանժամանակ: Համակարգը՝ բազմաթիվ փոխկապակցվածտարրերին գործընթացների որոշակի ձնավորվածամբողջականություն,միասնությունէ: Տնտեսության վարման համակարգի տնտեսական էությունն արտացոլում է ձեռնարկության արտադրական, կազմակերպական ն սոցիալական կառուցվածքը: Գյուղատնտեսության վարման համակարգը (տնտեսությանհամակարգը) սոցիալտնտեսական,կազմակերպական,տեխնիկականն տեխնոլոգիական սկզբունքների մի ամբողջություն է, ուղղված կոնկրետ պայմաններում արտադրության ռացիոնալ կառուցվածքի սահմանմանը ն վարմանը, նպատակ ունենալով բավարարել հասարակության պահանջները՝ գյուղատնտեսական մթերքներով: Տնտեսության ռացիոնալ համակարգի ձնավորման հիմնական սկզբունքներն են` ամբողջականությունը,կառուցվածքայնությունը,պաշտոնակարգայնությունը (հիերարխիա), բաղադրամասերի ն տարրերի փոխադարձ կապը ն հարաբերակցությունը,ձնավորմանբազմակողմանիությունը, բազմաքանակությունը ն ինքնակազմակերպվածությունը: Տնտեսության վարման համակարգերը կարող են ունենալ հետնյալ

«ք,

մ

ան վարմանհամակարգի տնտեսական Տնտեսությ ն

չությունը

Մոմ աԱ րգմա,(ժեռնարկության ոճը երենը, կալ ոյ" զքե Մ Քոեն, կազմակերպական, արտադրական, կառուցվածքային

-.

ՀԱՍԱԿԱՐԳԸ

ՎԱՐՍԱՆ

գործոնատեխնոլոգիական (աշխատանքի վարձատրության, մեքենաների,

-.

աթյան արան:

այսինքը

հետնյալ պահանջները՝

-մասնագիտացման խորացում ն արտադրության համակենտրոնացում, նպատակունենալով ապահովել ինդուստրիալմեթոդներիներդրում, -կայունություն, մ կապ ն արտադրական ստորաբաժանումներին ճյուղերի միջն օպտիմալ հարաբերակցություն, -ռեսուրսային ներուժի հիմնական գործոնների (հողի, աշխատանքային ռեսուրսների, հիմնական ն շրջանառու ֆոնդերի) լրիվ ն առավել ռացիոնալ Մ

օգտագործում,

`

տարիների ծախսումներին եկամուտներիներդաշնակությունը, -աշխատանքի սեզոնայությանհաղթահարում,ամբողջ տարվա ընթացքում աշխատանքային ռեսուրսների հավասարաչափ ն լրիվ զբաղվածությամբ -ըստ

'

օգտագործում,

-ընդլայնված վերարտադրության համար անհրաժեշտ կուտակումների ստեղծում, -արտադրության մեջ ներդրվածմիջոցներիպտույտներիարագացում, -դրամական մուտքերի համեմատաբարհավասարաչափ ստացում ն այլն:

|

Ագրոարդյունաբերական ինտեգրացմանպա յմաններում պահանջվում է, որ գյուղատնտեսականարտադրանքի ծավալը,տեսականինն որակը համապատասխանենվերամշակող ձեռնարկությունների արտադրական պլանին, որպեսզի հումքը, տարվա (կաճ սեզոնի) ընթացքում հավասարաչափ գնա վերամշակման:

Տնտեսության համակարգիհիմքը հանդիսանում է նրա արտադրական կառուցվածքը,որով որոշվում են այն կապերը ն կառուցվածքային հարաբերությունները, որոնք կան առանձին ճյուղերի ու տարրերի միջն: Դրա համար էլ կոնկրետ ձեռնարկությանվարման համակարգիհիմնավորման ժամանակ նախ ն առաջ անհրաժեշտ է որոշել առավել ռացիոնալ արտադրական ն կազմակերպական կառուցվածքը: Փորձը ցույց է տալիս, որ հիմնավորումը կարող է ընթանալ3 հիմնականուղդություններով` -պահպանելով գոյություն ունեցող ճյուղերի քանակը, կատարելով որակական փոփոխություններ`արտադրության մեջ ներդնել բարձր մթերատու կենդանիներ, գյուղատնտեսական մշակաբույսերիսորտեր, բարձը արտադրողականությանմեքենաներնայլն, -ավելացնել կամ փոքրացնել ճյուղերի քանակը, առանց փոփոխելու արտադրական ուղղությունը, հիմնական ու շրջանառու ֆոնդերի, բանվորական ուժի ն ճյուղերի կառուցվածքայինհարաբերակցութ յունը, -հարաբերական փոփոխություններկատարել ճյուղերի քանակի ն որակի ու արտադրության տարրերի միջն` փոփոխել տնտեսության մասնագիտացման բնույթը ն մակարդակը,գյուղատնտեսականարտադրանքիարտադրության մեջ իրականացնելզգալի կառուցվածքայինտեղաշարժեր:

Գործնականում ձնավորվելեն տնտեսության վարման կազմակերպական կառուցվածքիերկաստիճան, եռաստիճան,քառաստիճան, խառը կամ կոմբինացվածձները:

Երկաստիճանիդեպքում տնտեսությունըկարելի է ստորաբաժանել՝ բուսաբուծական ու անասնաբուծականբրիգադների ն սպասարկող ու օժանդակարտադրությունների: Եռաստիճանիդեպքում տնտեսությունըստորաբաժանվումէ արտադրամասերի,որոնք իրենց հերթին լինում են` բուսաբուծական ու անասնաբուծական: Այդ դեպքում յուրաքանչյուր արտադրամաս ունի իր օժանդակն սպասարկող արտադրությունը: Քառաստիճանըտարբերվում է եռաստիճանիցնրանով,որ, այս դեպքում ավելնում է ինտեգրացումը հետ: վերամշակողձեռնարկությունների Խառը (կոմբինացված)կարող է հանդես գալ երկաստիճանն եռաստիճան կազմակերպականկառուցվածքով`տարածված է անասնապահա144

կան համալիրներում, ջերմատնայինկոմբինատններում, զանազան այլ միա-

վորումներում:

Տնտեսության համակարգը իր մեջ ներառում է բուսաբուծության, անասնաբուծության, սպասարկող ն օժանդակ արդյունաբերական արտադրության համակարգերը: 9.2.

Բուսաբուծության վարմանհամակարգը ն կազմակերպատնտեսական հիմնավորումը

Հայաստանի Հանրապետությանգյուղի աշխատողների առջն ծառացած բազմաթիվ խնդիրներից առաջնայինը ներկայումս համարվում է գյուղատնտեսականարտադրանքի ավելացումը: Դրա հետ կապված հողօգտագործողներիուժերն առաջին հերթինպետք է ուղղվեն հողի բերրիության պահպանմանը ն բարձրացմանը: Այդ գործընթացը,ինչպես ն արտադրության ցանկացած արտադրամիջոցի վերարտադրությունը, ոչ միայն ագրոկենսաբանական,այլն տնտեսականգործընթացէ, հետնապես այն չի կարելի ապահովել միայն ագրոտեխնիկականմիջոցառումներով, ինչպես հաճախ թվում է, այլ այն սերտորեն կապված է արտադրողական ուժերի զարգացման հետ: Գիտության, մասնավորապես գյուղատնտեսական գիտության, նվաճումների ու առաջավոր փորձի ներդրմանշնորհիվ մեծանում է մարդու ակտիվ ներգործությունըհողի բերրիությանբարձրացմանգործում: Այս առումով մեծ է գիտականորենհիմնավորված բուսաբուծության վարման համակարգերի(հաշվի անելով գոտու, մարզի ն կոնկրետ տնտեսության պայմանները)դերը: Բուսաբուծության համակարգը տեխնիկական, տեխնոլոգիական ու կազմակերպատնտեսական միջոցառումների մի ամբողջություն է, որը կոչված է պահպանել ու բարձրացնել հողի բերրիությունը ու գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվությունը, հետնապես հողատարածության միավորի հաշվով ստանալ առավելագույն քանակությամբ արտադրանք (բնեղեն ն արժեքային արտահայտությամբ), արտադրանքի միավորի հաշվով նվազագույն աշխատանք ու նյութական միջոցներ ծախսելու պայմանով: Բուսաբուծության համակարգը ընդգրկում է տնտեսության այնպիսի ճյուղեր ինչպիսիք են՝ դաշտավարությունը, բանջարաբուծությունը, այգեգործությունը, խաղողագործությունը,մարգագետնաբուծությունը ն այլն: Բուսաբուծության ռացիոնալ համակարգերի ձեավորման գործում վճռական դերը պատկանում է տեխնիկային,սարքավորումներին, նյութատեխնիկականբազային: Ըստ էության մեքենաներիու գործիքների համա--

կարգն է, որ ապահովում է արտադրության համալիր մեքենայացումըն ավտոմատացումը: Այն իր մեջ ներառում է բուսաբուծությանը սպասարկող արտադրական շենքերը, կառույցները ն արտադրությանմյուս միջոցները: Բուսաբուծության համակարգի տեխնոլոգիականհիմքը կազմում է

երկրագործության համակարգը:

"Երկրագործությանհամակարգը իրենից ներկայացնումէ փոխադարձորեն իրար հետ կապված ագրոտեխնիկական,մելիորատիվ ն կազմակերպատնտեսականմիջոցառումների համալիր, ուղղված հողի ռացիոնալ օգտագործմանը,նրա բերրիության պահպանմանը ու բարձրացմանը, հետնաբար գյուղատնտեսականմշակաբույսերի բերքատվության աճին ն արտադըանքի արտադրությանտնտեսական արդյունավետությանբարձրացմանը: Գիտականորենհիմնավորված երկրագործությանհամակարգը հնարավորություն է տալիս լուծելու մի շարք իրար հետ փոխշաղկապվածհարցեր՝ օգտաարտադրանքիավելացման համար առավել արտադրողաբար գործել բնակլիմայական ներուժը, հողային, ջրային, էներգետիկական, տեխնիկականն աշխատանքայինռեսուրսները, անհրաժեշտ պայմաններ ստեղծել հողի բերրիության անշեղ բարձրացման համար: Երկրագործության համակարգերը դասակարգվում են ըստ ինտենսիվության մակարդակի,հողի բերրիության վերարտադրությանձնի: Ըստ ինտենսիվության մակարդակի ն հողի բերրիության վերարտադրության ձնի երկրագործության համակարգերըբաժանվում են երեք խմբի՝ երկրագործության էքստենսիվ համակարգեր. խոսքը վերաբերում է խամային, խոպանային, կրակահատման, անտառադաշտայինն ցելախամային համակաըգերին: Նրանց կիրառման ժամանակ հողի աննշան մասն էր գտնվում մշակության մեջ, իսկ հողի բերրիության վերարտադրությունը տեղի էր ունենում բնական գործոնների հաշվին: Այդպիսի համակարգեր գործնականում արդեն չկա, անցողիկ համակարգեր. ցելահացահատիկային, բազմախոտադաշտային, բարելավված հացահատիկային: Սրանց կիրառման ժամանակ մշակաբույսերի ցանքի տակ գտնվում էր ամբողջ վարելահողի 50-8092-ը, իսկ հողի բերրիության վերականգնումը ն բարձրացումը տեղի էր ունենում ինչպես բնական, այնպես էլ մարդու ներգործությանշնորհիվ, ինտենսիվ համակարգեր.-հացահատիկա-շարահերկային,շարահերկային ն այլն: Այս դեպքում վարելահողը գրեթե ամբողջովինգտնվում է ցանքի տակ: Հողի բերրիությունը վերականգնվումու բարձրացվումէ մար-``

-

-

-

-.

-.

'

-.

-.

-.

.

բարձրորակ

-

ակտիվ ներգործությամբ, լայն չափով օգտագործվում են գիտատեխնիկական առաջադիմության նվաճումները: Դժվար չէ եզրակացնել, որ արտադրողական ուժերի զարգացման, գիտության նվաճումների ու առավոր փորձի ներդրմանը զուգընթաց կատարելագործվում են երկրագործության համակարգերը, առավել լրիվ ու է օգտագործվում հողը, հատկապես վարելահողը, պայարտադրողաբար են մաններ ստեղծվում անընդհատ բարելավելու գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ցանքատարածությունների կառուցվածքը, բարձրացնելու աշխատատար գործընթացների մեքենայացման մակարդակը, կատարելագործելու հողի մշակության համակարգերը: Երկրագործության համակարգերի հիմնական տարբերիչ գիծը՝ գոտիականությունն է: Տարբեր բնատնտեսական պայմաններում գտնվող տնտեսությունների համար չեն կարող լինել երկրագործության միասնական արդյունավետ ն ունիվերսալ համակարգեր: Վերջիններս մշտապես կատարելագործվումեն արտադրողականուժերի զարգացմանը, այսինքն նոր տեխնիկայի,տեխնոլոգիայի, արտադրությանն աշխատանքի կազմակերպմանըզուգընթաց: Երկրագործությանհամակարգը ներառում է փոխադարձաբարիրար հետ կապված մի շարք տարրեր, այդ թվում` համակարգ, ցանքաշրջանառությունների հողի մշակման համակարգ, սերմնաբուծությանհամակարգ, պարարտացմանհամակարգ, գյուղատնտեսական մշակաբույսերի հիվանդությունների ու վնասատուների դեմ պայքարի համակարգ, մելիորացիայի ն ագրոմելիորացիայիհամակարգ: Գյուղատնտեսական արտադրության ռացիոնալ կազմակերպման խնդիրը այդ տարրերի միջն ճիշտ փոխադարձ կապի ստեղծումն է, որովհետն դրանք լրացնում են մեկը մյուսին: Այդ տարրերի համատեղ օգտագործմանդեպքում, հողատարածութարտայան մեկ միավորի հաշվով, կարելի է ստանալ շատ էլ ինքնարժեքով: դրանք, այն ցածը Երկրագործությանռացիոնալ համակարգը պետք է նպաստի գիտատեխնիկական մշակումների արդյունավետ օգտագործմանը, լինի հողապաշտպան ն բնապահպանական: Երկրագործությանհամակարգերը մշտապես փոփոխվում են ն կատարելագործվում, դառնում առավել ինտենսիվ ն տարբերակված: Դրանդու

"`

ցից առավել ռացիոնալը լիովին համապատասխանում է տեղի պայմաններին ն առանձնահատկություններին,նյութատեխնիկականռեսուրսներին ն տնտեսության զարգացման մակարդակին: Բուսաբուծության վարման համակարգի նամակերպատնտեսա-

կան տարրերից են` գյուղատնտեսականհողատեսքերի օգտագործման

կազմակերպումը, ճյուղերի չափերը, մասնագիտացման ճիշտ որոշումը, ցանքատարածություններիռացիոնալ կառուցվածքի սահմանումը, ցանքաշրջանառության ներդրման աշխատանքները, արտադրության պլանավորումը, վերահսկումը, հաշվառումը, աշխատանքի կազմակերպումը, արտադրանքի պահպանումը ն իրացումը, կառավարումըն այլն: Բուսաբուծության վարման նախագծված համակարգերը ներդրուու տնտեսապես հիմնավորել: մից առաջ պետք է կազմակերպռորեն Համակարգին ներկայացվում են հետնյալ կազմակերպականպահանջները՝ գյուղատնտեսականհողատեսքերի, հատկապես վարելահողերի, աշխատանքային ռեսուրսների ն գյուղատնտեսականտեխնիկայի լրիվ ու ռացիոնալ օգտագործումը, բուսաբուծական արտադրանքի վաճառքի գծով կնքված պայմանագրերի կատարումը ն ներտնտեսայինպահանջների բավարարումը: Տնտեսական հիմնավորման ժամանակ օգտագործում են հետնյալ ցուցանիշները` բուսաբուծական ճյուղերի համախառն արտադրանքի արժեքը, այդ ճյուղերում զբաղված միջին տարեկան աշխատողի հաշվով արտադրված արտադրանքի արժեքը, արտադրանքի հիմնական տեսակների միավորի ինքնարժեքը, առանձին մթերքների արտադրության ն ճյուղերի շահութաբերությունը,ֆոնդահատույցը ն կապիտալ ներդրումներիհատուցման ժամկետը: Նոր հարաբերություններիպայմաններում բուսաբուծական ճյուղերի ռացիոնալ կազմակերպման,այդ ճյուղերի առջն դրված խնդիրների հաջող լուծման համար պետք է արագացվի յուրաքանչյուր տնտեսությունում հիմնավորված համակարգի մշակումը, ներդրումը ն հետնողական կիրառումը: 23.

ն կազմաԱնասնաբուծության համակարգը վարման կերպատնտեսականհիմնավորումը

Անասնաբուծությանվարման համակարգի տակ պետք է հասկանալ ձեռնարկությունում ձնավորված անասնաբուծության ճյուղային կառուցվածքը, ինչպես նան նյութատեխնիկական, տեխնոլոգիական ն կազմակերպատնտեսական միջոցառումների ամբողջությունը, որ ուղղված յուրաքանչյուր ճյուղի ռացիռնալ վարմանը, անասունների գլխաքանակի ն ար-

տադրանքի արտադրության ավելացմանը, ապահովելով ձեռնարկության (ճյուղերի) արդյունավետ գործունեությունը: Ըստ երկրի տարբեր գոտիների բնական ու արտադրատնտեսականպայմանների որոշվում են յուրաքանչյուր տնտեսությանանասնաբուծությանճյուղային կառուցվածքը, այսինքն անասուններիտարբեր տեսակներիկազմը ն հարաբերակցությունը: Անասնաբուծության ճյուղային կառուցվածքը, առաջին հերթին, կախված է կերարտադրությանեղանակից ն զարգացման մակարդակից: Այսպես օրինակ, անասունների ընդհանուր գլխաքանակի մեջ ոչխարները գերակշռում են այն տնտեսություններում, որտեղ կլիման չոր ու մեղմ է ն կան բավարար քանակությամբ արռտներ, իսկ խոզերի գլխաքանակը այն շրջաններում է մեծ, որտեղ գյուղատնտեսական հռղատեսքերիկառուցվածքում բարձր է վարելահողերիտեսակարար կշիռը: Անասնաբուծության վարման համակարգերի ընտրության վրա էական ազդեցություն է թողնում ձեռնարկության աշխատուժով ապահովվածության հանգամանքը: Անբավարարության դեպքում խոչընդոտվում է անասնաբուծությանաշխատատար ճյուղերի զարգացումը, նույնիսկ այնտեղ, որտեղ դրա համար կան բնակլիմայական նպաստավոր պայմաններ: Անասնաբուծության ճյուղային կառուցվածքի որոշման կարնորագույն գործոն են հանդիսանում նան արտադրանքիշուկայի վիճակը ն տնտեսության զբաղեցրած տեղը այդ շուկաներում (շուկայի տարողությունը, ճրա հագեցվածությունը,մրցակցությանառկայությունը ն մակարդակը, արտադրանքի մրցունակությունը,տվյալ տնտեսությանունակությունը ն այլն):

Անասնաբուծության մարման համակարգը կազմված է Ըյութատեխնիկական, տեխնոլոգիական ն կազմակերպատնտեսական ւտարրերից: Նյութատեխնիկականտարրերից են` անասունների պահպանման համար անհրաժեշտ շենքերը, կառույցները ն սարքավորումները,ներֆերմերային աշխատանքների (կերերի նախապատըաստում, տեղափո`

խում, բաշխում, ջրամատակարարում, օդափոխանակություն, գոմաղբի մաքրում ու հեռացում, կիթ ն կաթի նախնական մշակում, ոչխարների խուզ, ու ավտոմատացման ձվի հավաքում ն այլ համար մեքենաների համակարգը ն ճյուղի արտադրությանվարման հետ

րրա րաաարուն

կապվածարտադրությանայլ միջոցներ: Որքան բարձը է անասնաբուծությանինտենսիվությանմակարդակը, այնքան մեծ նշանակություն են ստանում թվարկած տարրերը: Այսպես, անասնաբուծական ֆերմաների ինդուստրացմանըզուգընթաց մեծանում է կապիտալշենքերի ն աշխատանքային գործընթացներիհամալիր մեքենա149

յացման ու ավտոմատացմանանհրաժեշտությունը:Անասուններիխնամքի հետ կապված կապիտալ ներդրումներին ընթացիկ ծախսերի ավելացումը պետք է հատուցվի մթերատվության բարձրացմամբ, արտադրանքի կայուն վաճառքիապահովմամբ ն շահութաբերությանբարձրացմամբ:

Տեխնոլոգիական տարրը-ընդգրկում

հոտի վերարտադրության կազմակերպումը, տոհմային աշխատանքը, անասունների պահպանման եղանակը, կերակրման տիպերը, հիվանդությունների դեմ պայքարի միջոցառումները ն այլն: Անասունների ինտենսիվ օգտագործումըենթադրում է հոտի ընդլայնված վերարտադության ռացիոնալ տեմպերի հիմնավորում, մայրական գլխաքանակի տնտեսապես օգտագործման ն համաձայն գոյություն ունեցող նորմատիվներիխոտանման ժամկետներիճիշա որոշում, ստերջության վերացում, կենդանիներիառաջին սերմնավորման ռացիոնալ հասակի որոշում, մթերատվությանբարձը մակարդակ: Հոտի վերարտադրությունը,նրա ցեղատեսակի որակի կատարելագործումը իրականացվում է ձեռնարկութուններին ճյուղի առջն դրված խնդիրներին համապատասխան ն ապահովում են կենդանիների գլխաքանակը (անհրաժեշտությանդեպքում ավելացումը), արտադրության աճը շուկաների պահանջներից ելնելով, արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցումը ն շահութաբերությանբարձրացումը: Կենդանիների կերակրմանտիպը ն մակարդակըվճռականորեն ազդում է մթերատվության ն արտադրանքի որակի վրա: Համապատասխան կերաբաժիններովկերակրումը, սննդանյութերի հավասարակշռվածության պահպանումը նպաստում է անասունների մթերատվությանբարձրացմանը ն մեկ հեկտար տարածության հաշով արտադրության ավելացմանըն արդյունավետությանբարձրացմանը: Անասունների պահվածքի եղանակը հանդիսանում է անասնաբուծության համակարգերի տեխնոլոգիականկարնորագույն տարրերից մեկը: Արտադրության ինդուստրացմանը զուգընթաց ֆերմաները օգտագործում են անասունների պահվածքի ինտենսիվ, առաջադիմական եղանակներ, որոնք ապահովում են կենդանիներիպահպանման պայմանների լավացում, մթերատվությանբարձրացում ն արտադրության արդյունավետությանաճ: ու Հիվանդությունների վճասատուներիդեմ նախազգուշականմիջոցառումները ունեն մեծ նշանակություն կենդանիների մթերատվության բարձրացմանն բարձրորակ արտադրանքիստացման գործում: Անասնաբուծությանվարման համակագիտեխնոլոգիականտարըեըը պետք է ապահովեն աշխատանքային, նյութատեխնիկականն էներգետիկ ռեսուրսներիառավելագույնխնայողությունը:

է

Պետք է նկատել, որ այդ տարրերիցյուրաքանչյուրն առանձինվերցրած էական նշանակություն ունի անասունների ինչպես գլխաքանակիավելացման, այնպես էլ մթերատվության բարձրացմանգործում: Սակայն ճյուղի արդյունքային ցուցանիշները բարձը են լինում այն դեպքում, երբ արտադրության կազմակերպմանժամանակ բոլոր տեխնոլոգիական միջոցառումները կիրառվում են համատեղ, քանի որ դրանց միջն կա սերտ փոխկապվածություն:

Անասնաբուծության մարման համակարգերի կազմակերպատնտեսական տարրերին են վերաբերվում համապատասխան ճյուղի

կառուցվածքըն արտադրական ուղղությունը, տնտեսության պայմաններից ելնելով, հողատարածության մեկ միավորի հաշվով անասունների խտությունը, դրա մասնագիտացումը,դրությունը շուկայում: Ճյուղի հոտի կազմը, կառուցվածքը ն ցեղային կազմը յուրաքանչյուրի դեպքում պետք է համապատասխանի արտադրական ուղղությանը: Վերոհիշյալ տարին պետք է վերագրել նան արտադրության մասնագիտացումը, տնտեսության տարածքում ֆերմայի տեղադրումը ն չափերը: Սեծ նշանակություն ունեն նան սպասարկող անձնակազմի աշխատանքի կազմակերպմանկատարելագործում ն աշխատանքային պայմանների բարելավումը, կադրերի հոսունության բացակայությունը, սոցիալական հարցերի լուծումը, պլանավորման, վերահսկման ն հաշվառման կազմակերպումը, արտադրանքի պահպանումը ն իրացում, կառավարումը ն այլն: Թըվարկած տարրերը լրացնում են իրար ն չի կարելի մեկը փոխարինել մյուսով: Այսպիսով, անասնաբուծության վարման համակարգում սերտ կապի մեջ են ն փոխադարձ գործում են նյութատեխնիկական, տեխնոլոգիական, կազմակերպատնտեսականտարրերը, որոնց ամբողջությունը ապահովում է անասունների նպատակային օգտագործումը, դրանց մթերատվության բարձրացումը,անասնագլխաքանակիպահպանումը (անհրաժեշւոության դեպքում` ամելացումը) նպատակ ունենալով ստանալ մեծ ծավալի բարձրորակ արտադրանք, այն էլ ցածը ինքնարժեքով բարձրացնելով ձեռնարկության մրցակցությունը շուկայում: վարման համակագերը ստորաբաժանվում են Անասնաբուծության ըստ անասնատեսակների արտադրական ուղղությունների, որովհետն դրանցից յուրաքանչյուրն ունի իր առանձնահատկությունները՝տեխնիկայի, տեխնոլոգիայի արտադրության կազմակերպմանմեջ: Այսպես, օրինակ տավարաբուծությանհամակարգը բնորոշ է հոտի կառուցվածքի կաթնային մեջ կովերի ն ապրանքային արտադրանքի կառուցվածքում կաթի բարձը տեսակարար կշռով: Նույն ճյուղում մնացումատղաշի աճեցմամբ ու բտմամբ

մասնագիտացված տճտեսություններում, որտեղ ապրանքային արտա-

դրանքիկառուցվածքում բարձր տարբեր թար

համ

Բացի

տեսակարար կշիռ ունի միսը, կիրառում են

աոնզեր՝ դա, երկրի տարբեր բնատնտեսական պայմաններումգտնվող `

գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում տարբեր են

կերարտադրութ-

պահվածքիեղանակներըկերակրման հղիդոր Ն դարնքերի րենն համար կարող տնտեսությունների Է

անասը ծ աբուծության Ըստ

ն

Վ բոլոր

լինել

չի

վարմանմիասնականհամակարգ:

ն մերարտադրության անասուններիպահվածքիեռա-

ճակների(որպես առավել Քճորոշ

հատկանիշներ) առանձին տնտեսական գոտիներումու մարզերում ձնավորվելու կատարելագործվում են անասնաբուծության վարման

հետնյալ համակարգերը`

ձմեռ

ա) արոտային-էքստենսիվ համակարգ. կիրառվումէ առանց ձյան ունեցող տարածաշրջաներում, անասունները կլոր տարին պահում են

արոտում:

Այս համակարգի տարբերակներիցէ կուլտուր արոտային համակարգը, երբ անասունների արոտային պահվածքըզուգակցվում է նրանց լրացուցիչ կերակրումով: Կաթնայինհոտին ն գիրացվող մատղաշանասուններին տրվում են խտացրածկերեր, սիլոս նԿկանաչ զանգված: 2) արոտամսուրային-անասունները տարվա մեջ մեծ մասամբ կերակրվումեն արոտային պահվածքում,կիրառվումէ հարավային,մեղմ ՈՊ կլիմա ունեցող տարածաշրջաններում: գ) է

Կազմակերպական պահանջներին վերաբերվում են`

այլ աղբկերարտադրությունից յուրներիցստացված կերերով: Համեմատաբար ինտենսիվ է: հ ամակարգ 2) է ամենաինտենսիվ մսուրային-համարվում համակարգը, կենդանիները(չույերյ, բտման տակ դրված տամարըն /ոզերը) պահվում ն կերակրվում են մսուրայինպահվածքում,կիրառվումեն ուն տնտեսություններում (Քւաաքամերձ տնտեսութ յուններ, պետականու տնտեսայինխոշոր որոնք ունեն ինտենսիվ համալիրներ) կերարտադրություն, չունեն բնական կերային հողատեսքեր: Այս ն

ցուցանիշները ընդգկում են` Տնտեսական հիմնավորման

ամբողջ արիր որր

ծանը վիճակից սունների պահվածքի մեքենայական տեխնոլոգիան զրկում ակտիվ շարժման հնարավորությունից: Այս բոլորի հետնանքովկովերի

կենդանիներին

օգտագործման տնողությունը կրճատվումէ:

գյուղա-

տնտեսության օգտագործելի հողատարածության միավորի ն անասնաբուծորան տե կրաղված միտն տարեկան նշխատողը ակով արարած (բնամթերային ն արժեքային արտահայտությամբ), արտադրանարտադրանքը քի միավորի ինքնարժեքը,արտադրանքի արտադրության շահութաբերությունը, ֆոնդահատույցըն կապիտալներդրումներիհատուցման ժամկետը: Այս ցուցանիշների համեմատությունը թույլ է տալիս ընտրել մշակված համակարգերիցտնտեսությանհամար առավել արդյունավետ տարբե-

րջ համակարգը ունի մի առ թերություններ,բացի ստրեսային, ֆիզիոլոգիական

տնտեսական օգտագործման

անասնա-

բուծության վարման համակարգերի համապատասխանությունըձեռնարկության մասնագիտացմանը,արտադրանքիվաճառքի գծով կնքված պայմանագրերիկատարումը, գյուղատնտեսականհողատեսքերի,արտադրության միջոցների ու աշխատանքային ռեսուրսների ու արդյունավետ օգտագործումը ն այլն:

այն տնտեսություններում մսուրաարուռւային-կիրառվում արոտային շրջանը կարճ է: Աճասունները տարվա ընթացքումմեծ մասամբ կեեն րակրվում խոտհարքներից, դաշտային

՝

Դրա համար անհրաժեշտ է. նախ հնարավորին չափ պակասեցնել անասունների մեջ ստրես առաջացնող գործոնների թիվը: Երկրորդկովերի ակտիվ զբոսանքիհամար համալիրների տարածքում կառուցել 2,5-3կմ երկարությամբ զբոսուղիներ: Այս համակարգի տարբերակներից է մսուրայինճամբարային համակարգը, որը կիրառվում է կաթնային տավարաբուծության մեջ: Կենդանիները ձմեռը գտնվում են մսուրային կերակրմանմեջ, իսկ արոտային շրջանում նրանց տեղափոխում են ճամբարներ, որոնք կառուցում են կուլտուրական արոտներին մոտիկ: Դա թույլ է տալիս ունենալ առողջ անասուններ, բարձրացնելդրանց մթերատվությունը, արտադրանքի միավորի հաշվով իջեցնել աշխատանքային ու նյութական ծախսերը ն ապահովել մրցունակություն: Սսուրաճամբարային համակարգը կիրառվում է ինտենսիվ կերարտադրություն ունեցող տնտեսություններում: Արհեստական արռտներում տարբեր ժամկետներում կատարված ցանքերի միջոցով անասուններին երկար ժամանակ կերակրում են կանաչ զանգվածով: Այս տարբերակի կիրառմանմիջոցով մեղմացվում, նույնիսկ վերացվում են մսուրային համակարգինբնորոշ մի շարք թերություններ: Անասնաբուծությանհամար երաշխավորված համակարգերըտնտեսություններում ճշգրտվում են, ելնելով իրենց պայմաններից: Անհրաժեշտության դեպքում մշակվում են մի քանի տարբերակ ն գնահատվում են կազմակերպորնեն արոոապես:

րակը:,

|

54.

Օժանդակարդյունաբերականարտադրության

(ԹԵՍԱ

համակարգը

Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններին իրավունքէ տրված հիմնական արտադրության հետ մեկտեղառանց սահմանափակումների զբաղվելուօրենսդրությամբ չարգելված, ցանկացած տեսակի գործունեությամբ` ժողովրդականսպառման ապրանքների,արտադրատեխնիկական նշանակության արտադրանքի, նորոգման ն շինարարական աշխատանքներով,

բնակչությանըծառայություններ մատուցելով: Խոշոր ն միջին ձեռնարկություններում սպասարկող ն օժանդակ արդյունաբերական արտադրություններըորոշակի դեր են խաղում աշխատանքայինռեսուրսներըՆ նյութականմիջոցներըարդյունավետ օգտագործելու, ֆինանսականտնտեսություննամրապնդելուգործում: Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում կա տարբեր տեսակի օժանդակարդյունաբերական արտադրություն, հետնապեսգոյություն ունի դրանց տարբեր դասակարգում: Կան ձեռնարկություններ, որոնք անմիջականկապ ունեն գյուղատնարտադրության հետ (բուսաբուծական ն անասնաբուծական տեսական արտադրանքի վերամշակում),կան ձեռնարկություններ, ռրոնք կապ չունեն, զբաղվում են ոչ գյուղատնտեսական հումքի հայթայթմամբն վերամշակմամբ: Սպասարկողն օժանդակարդյունաբերական արտադրության ստորաբաժանումները հանդիսանումէ գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների կառուցվածքային մասը, հետնապեսդրանց բնույթից կախված մշակում են վարման համակարգեր,որոնց մեջ ընդգրկված նյութատեխնիկական, ն տեխնոլոգիական կազմակերպատնտեսական տարրերի համատեղկիրառումը ապահովում է այդ ստորաբաժանումների արտադրատնտեսական գործունեության բարձր արդյունքայինցուցանիշներ:

Ստուգողական ճարցեր 1. ն

Բնութագրելտնտեսությանվարման համակարգի տնտեսականէությունը սկզբունքները:

Բնութագրել բուսաբուծության վարման համակարգը ն դրա տարրերը Բնութագրելանասնաբուծության վարման համակարգըն դրա տարրերը 4. Ինչպե՞ս են որոշում բուսաբուծության ն անասնաբուծության համակարգերի կազմակերպատնտեսական գնահատականը: 2.

3.

ՆԵՐՏՆՏԵՍԱՅԻՆ

ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄԵՎ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

101.

Կանխատեսմանն պլամավորմանէությունը, ճները ն

սկզբունքները

Կանխատեսումը գիտականորեն հիմնավորված դատողությունների համակարգ է ուսումնասիրվող օբյեկտի կամ համակարգի ապագա դրության ն ճրա այլընտրանքայինզարգացմանուղիների վերաբերյալ: Կանխատեսման հիմքը կազմում են գիտականհիպոթեզները,որոնք ձնավորվումեն ուսումնասիրվող օբյեկտի զարգացման օրինաչափությունների ն պատճառա-հետնանքային կապերի ուսումնասիրության ու բացահայտման վրա:

Գիտական հիպոթեզների համեմատությամբ կանխատեսմանը բնորոշ է ավելի մեծ ռրոշակիությունն կոնկրետություն, քանի ռր այն հիմնվում է օբյեկտի զարգացման ոչ միայն որակական (ինչպես հիպոթեզները), այլ նան քանակականցուցանիշների վրա: Չնայած դրան, կանխատեսումըես միանշանակ չէ, այլ ունի հավանական ն բազմատարբերակայինբնույթ: Կանխատեսման նման բնորոշումը միանգամայն համահունչ է նրա փիլիսոփայական հիմքին` կանխատեսելիությանն անկանխատեսելիությանդիալեկտիկային, որի համաձայն բնության մեջ չի կարող լինել բացարձակ կանխատեսելի ն բացարձակ անկանխատեսելիերնույթներ: Կանխատեսումներըդասակարգվում են բազմաթիվ հատկանիշներով` ըստ մասշտաբների, նպատակի, ժամանակի ն այլն: Ըստ մասշտաբների իրականացվում են մակրոտնտեսական,տարածաշրջանային, ճյուղային ն միկրոտնտեսականկանխատեսումներ:Գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների մակարդակում օգտագործվում են միկրոտնտեսական կանխատեսում` սերտորեն այն զուգակցելով տարածաշրջանային ճյուղահետ: յին կանխատեսումների Ըստ ճպատակի առանձնացվում է կանխատեսմաներկու խոշոր խումբ` նռրմատիվային ն գենետիկական:Առաջինի դեպքում կանխատեսումը իրականացվումէ որոշակի նորմատիվներիօգտագործման միջոցով, իսկ երկրհրդդեպքում`կանխատեսմանհիմքում դրվում է տնտեսականհամակարգերի զարգացման գռրծում «իներցիայի» պահպանման սկզունքը կանխատեսվող համակարգի ապագա վիճակը ընդունելով որպես նախորդ ժամանակաշրջանումդրսնորված օրինաչափություններիշարունակության արդյունք: Կանխատեսմանժամանակաշրջանի հատկանիշով ընդունված է առանձնացնելօպերատիվ կանխատեսում(մինչն մեկ ամիս ժամանակաշը155

ջանի համար), կարճաժամկետ (ձինչն մեկ տարի), միջին տնողություն(մինչն 5 տարի) ն երկարատնժամանակաշրջանի(5-15 տարի) կանխատեսում: Բոլոր տեսակի ն բնույթի կանխատեսումներիմշակման ժամանակ ընդունված է պահպանել մի շարք կարնոր սկզբունքներ, որոնցից կարելի է նշել պարբերականությունը,համաձայնեցվածությունը, հավաստիությունը, տարբերակայնությունը,անընդհատությունը ն այլն: Կանխատեսման արդյունքները հիմք են հանդիսանում բոլոր մակարդակներում(ճյուղ, տարածաշրջան, ձեռնարկություն) սոցիալտնտեսական զարգացմանպլաններիմշակման համար: Պլանավորումը նպատակների, գերակայությունների, ինչպես ճան դրանց հասնելու ուղիների ն միջոցների որոշման գիտականորեն հիմնավորված գործընթաց է: Այն իրականացվում է տարբեր բովանդակությամբն տնողությամբ պլանների կազմման միջոցով: Պլանը որոշակի ձնով ու բովանդակությամբփաստաթուղթ է, որն ընդգրկումէ սոցիալտնտեսականխնդիրների լուծմանը ուղղված անհրաժեշտ միջոցառումների ու ցուցանիշների համալիրը:Նրանում կոնկրետ ն հստակ ձնով արտահայտվում են առաջադրված նպատակները, գերակայությունները, ռեսուրսները, դրանց ստացման աղբյուրները, ինչպես նան կատարողները ն կատարման ժամկետները: Վերջին տարիներին` շուկայական հարաբերություններիհաստատման հետ զուգընթաց,տնտեսական կյանքում պլանի հետ համատեղ, ավելի ճան ծրագիրն հայեցակարգ կատեու ավելի լայն տարածում են ստանում գորիաները: Տնտեսական բռվանդակությանտեսակետիցչնայած նրանք ճույռճատիպեն պլանի հետ, սակայն ունեն ճան ինքնուրույն բռվանդակություն ն նշանակություն: Այսպես, ծրագիրը սոցիալտնտեսական կամ այլ բնույթի որոշակի խնդրի լուծմանը ուղղված` անհրաժեշտ ռեսուրսներով, կատարողներովն կատարման ժամկետներովշաղկապված միջոցառումների համալիր է: Սեծ մասամբ ծրագիրը հանդես է գալիս ռրպես պլանի բաղկացուցիչ մաս ն կոչված է առանձնացնել երկրի տնտեսության համար առավել կարնոր ն առաջնային լուծում պահանջող խնդիրները: Սակայն առանձին դեպքերում ծրագիրը կարող է ունենալ նան ինքնուրույն նշանակություն ն ըստ էության կատարում է պլանի դեր: Այդ բնույթի ծրագրեր սռվորաբար մշակվում է երկրի տնտեսության զարգացման համար առավել կարնոր ն մեծամասշտաբ հիմնահարցերի լուծման նպատակով (շրինակ

երկրիպարենային պրոբլեմիլուծման, տնտեսության կառուցվածքայինփոփոխութցան, ապրանքների մրցունակության բարձրացման ն նման բնույթի այլ խնդիրների

վերաբերյալ):

Պլանավորմանբոլոր մակարդակներում(այդ թվում նան գյուղատնտեսական ճեռնարկությունների) կարող են օգտագործվել պլանավորման մի շարք

ն ձներ, որոնցից առավել տարածված են դիրեկտիվ, ռազմավարական

ինդիկատիվ:

բնորոշ է կենտԴիրեկտիվ կամ հրամայականպլանավորումը ն ենթադրում է պլանային առահ ամակարգին րոնացվածկառավարման է անվերապահու պարտադիրկատարում,որն ապահովում ջադրանքների չկաՊլանի միջոցով: լծակների օգտագործման կոշտ վարչահրամայական

բերում պլանաքրեական): Դիրեկտիվ (այդ թվում պատասխանատվություն է սեփականությանվրա հիմնհանրային կիրառվում սովորաբար վորումը երկրներում:Սակայն դիրեկտիվ ամբողջատիրական ված սոցիալիստական են լինել ճան շուկայական կարող դրսնորումներ մասնակի պլանավորման ծրագրերիիրակահամակարգի երկրներում`առանձին ռազմավարական ԱՄՆում այն կիրառվումէ ներկայումս նացման շրջանակներում:Օրինակ ն տարելը այս դեպքում դիտվում է որպես օրենքի խախտում

առաջ

է

ճան

նպատակով:

տեխնիկայիստեղծման արագացման նոր տիեզերական Ռազմավարականպլանավորումը երկրի սոցիալտնտեսակա զարգացմանառավել կարնոր ուղղություններիգծով նպատակների,գերան տնտեսականցուցանիշներիորոշման գործընթացէ, հաշ-

կայությունների

Ռազմավարական վի առնելով արտաքին գործոնների փոփոխությունները: խնդիրներիցեն կարնոր առավել լուծվող պլանավորմանշրջանակներում ն հանդիսանումտնտեսության կառուցվածքայինփոփոխությունները կան յունությունը, բնակչությանկենսամակարդակըզբաղվածությունը,երկրի աու ապահովման բազմաթիվ այլ հարցեր: Որպես պաշտպանվածության ռանձնահատկությունպետքէ նշել, մանակչի նշվում հստակ

որ

ժապլանավորման ռազմավարական

(լոնկրետ)վերջնական արտադրանք, այլ ցույցէ թե մեծությանն թե ժամանակիառումով: տր-

վումդրանց մոտավռր սահմանները՝ ձն է շուկայաԻնդիկատիվպլանավորումըառավել տարածված կան համակարգիբոլոր երկրներում: Ի տարբերությունդիրեկտիվպլանաե վորման, ինդիկատիվպլանավորումը ունի հանձնարարականբնույթ

է ոչ թե վարչահրամայական իրականացվում տնտեսությանկարգավորումը տընմիջոցներով,այլ այդ նպատակի համար ընտրվածինդիկատորների, են հատկացումնեբյուջետային տեսական այնպիսիլծակների, ինչպիսիք տեսակի արտոռնությունները տարբեր արտոնագրերը, րը,

լրավճարումները,

մեծապես պայայլն: Ինդիկատիվպլանավորմանարդյունավետությունը պետության տնէ դաշտի կատարելությունից, մանավորված օրենսդրական տնտեսավարող ռեժիմից, հարկային տեսական քաղաքականությունից,

ն

ն այլ գործոններից: սուբյեկտներիօրենսդրականպաշտպանվածությունից

Հաշվեկշռմածությանսկզբունքը, պահանջում է, որ սահմանվող պլանային առաջադրանքներըպետք է ապահովված լինեն կատարմանհամար անհրաժեշտ նյութական, ֆինանսական ն աշխատանքային ռեսուրսճերով: Այս սկզբունքի պարտադիր լինելը պայմանավորված է նրանով, որ առանց հաշվեկշռվածության լիարժեք ապահովման ոչ մի պլանային առաջադրանք չի կարող երաշխավորված լինել կատարման համար:

Պլանավորման գործընթացը, անկախ նրա ձների առանձնահատկություններից, ընդգրկման լայնությունից ու մասշտաբությունից, ենթադրում է որոշակի հայացակարգային մոտեցումներիընդհանրություն, որոնք իրենց արտահայտությունն են գտնում պլանավորման մեթոդաբանական

սկզբունքներում:

Պյանային աշխատանքներում օգտագործվող առավել կարնոր սկզբունքներից ենՀամակարգայնությանսկզբունքը, որի համաձայն պլանավորվող

համակարգերիտարբեր օղակների համար սահմանվող առաջադրանքները պետք է բխեն համակարգիաոջն դրված վերջնական նպատակից,իսկ գործունեությունը պետք է միջոց հանդիսանա այդ նպատակինհասնելու համար: Այս սկզբունքի կիրառումը ենթադրում է ցանկացած համակարգի առանձին ենթահամակարգերի(ճյուղ, ձեռնարկություն, ներտնտեսային ստորաբաժանում ն այլն) ն վերջիններիս գործունեությունը ճպատակաուղղել համակարգիառջն դրված հիմնականխնդրի լուծմանը: Անընդհատությանսկզբունքը, որն ապահովվումէ տարբեր ժամկետճեր ընդգրկող պլաններիշաղկապվածությամբ:Այսպես, միջին տնողության հեռանկարային պլանները պետք է մշակվեն երկարատնհեռանկարային պլանների հիման վրա` վերջիններիս ցուցանիշների ճշգրտման ն կոնկրետացման միջոցով: Նույն ձնով միջին տնողության հեռանկարային պլանները հիմք են հանդիսանում կարճաժամկետպլանների մշակման համար:

Դյուղային ն տարածքայինշահերի զուգակցման սկզբունքը: Միանգամայն բնական է, որ ցանկացած ձեռնարկություն (ճյուղ) ունի իր սեփա-

|

Նպատակաուղղվածությանն առաջնահերթության սկզբունքը

ենթադրումէ, որ ցանկացածպլան (անկախ մակարդակից) պետք է ունենա հստակ ճպատակային բնույթ ն ուղղված լինի որնէ կոնկրետ խնդրի լուծմանը: Իսկ առաջնահերթությունընշանակում է դրված նպատակինհասնելու համար առավել կարնոր (առաջնահերթ)խնդիրների,օղակներիառանձնացում ն դրանց արագ լուծման ապահովում: Կոռմալեքսայնությանսկզբունքը ենթադրում է, որ առաջնահերթության կարգով լուծվող խնդիրներիհետ մեկտեղ չպետք է մռռանալ դրանց հետ կապված մյուս օղակների ն խնդիրների մասին, առանց ռրոնց հիմնական (առաջնահերթ)հիմնահարցերի լուծումը չի կարող ապահռվել անհրաժեշտ արդյունավետություն: Օապտրիմալության սկզբունքը: Հայտնի է, որ տնտեսականցանկացած խնդիր կարող է լուծվել մի շարք տարբերակներով ն այս սկզբունքի հիմնական պահանջը այն է, որ բոլոր հնարավոր տարբերակներիցընտրվի տվյալ պայմանների համար ամենալավագույնը (ամենաարդյունավետը):

վ

է այդ շահերի առավելագույնս պաշտպանկան շահերը ն հետամուտ վածությանը, իսկ տարածքը (տարածքայինմիավորը` գյուղ, քաղաք, շրջան), ռրտեղ գտնվում է ձեռնարկությունը ունի իր շահերը ն նույնպես ձգտում է դրանք պաշտպանել: Շահերի նման տարանջատմանպայմաններում պլանավորման կարնորագույն խնդիրների մեջ է մտնում ապահովել կողմերի շահերի ճիշտ զուգակցումըայն հաշվով, որ բացառվիհակադրությունը: Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում պլանների մշակման գործընթացը սկսելուց առաջ իրականացվում են մի շարք նախապատրաստական աշխատանքներ, որոնց նպատակն է էլ ավելի բարձրացնել պլանային առաջադրանքներիհավաստիության ն օբյեկտիվության աստիճանը: Նախապատրաստականայդ աշխատանքներիշարքում կարնորվում է ձեռնարկությանարտադրական հնարավորություններիվերլուծություննու գնահատումը, արտադրական նորմերի վերանայումը ն ճշգրտումը, ճյութական ն ֆինանսական ռեսուրսների ծախսի նորմատիվներիհաստատումը: Կարնոր նշանակություն ունի նան ձեռնարկության արտադրատնտսական գործունեության վրա անմիջականորենազդող արտաքին գործոնների(ջրի, էլեկտրաէներգիայի, տրանսպորտային փոխադրումների գների ն սակագների), ինչպես նան շուկայական պահանջարկի հնարավոր փոփոխությունների վերլուծությունը ն դրանց արձագանքման ուղղությամբ ճկուն մարտավարության սխեմաներիմշակումը: Նման համակողմանի հիմնավորմամբ պլանների մշակումից ն համապատասխանմարմնի կողմից այն հաստատվելուց հետո ձեռնամուխ են լինում դրա իրագործմանը:Այդ գործում շատ կարնոը է, որ պլանի կատարմանը մասնակից բոլոր սուբյեկտները ապահովեն իրենց հանձնարարված առաջադրանքներիհստակ ն լիարժեք կատարումը,քանի որ նույնիսկ ամենաաննշան թերացումը որնէ օղակում իր բացասական հետնանքը կթողնի մյուս օղակների աշխատանքի արդյունքների վրա ն ի վերջո վտանգի տակ նախատեսված խնդիրներիլուծումը: կդրվիպլանով

10.2.

Կանխատեսմանու պլանավորմանմեթոդներըն նորմատիվայինբազան

Կանխատեսման գոյություն ունեցող բազմաթիվ ն բազմաբնույթ մեթոդնեն ֆորմալիզաց(50-իցավել),բաժանվում են երկու մեծ խմբի` ըճնտուխիտիմ մած: Դրանց միջն սկզբունքային տարբերությունը կայանում է նրանում, որ ինտուիտիվ մեթոդներիդեպքում կանխատեսման հիմքում դրվում է փորձագետների կարծիքը, իսկ ֆորմալիզացվածմեթոդներըհիմնված են կանխատեսվող համակարգի զարգացման վիճակագրականտվյալների վրա: րը

ւ.

Ինտուիտիվ մեթողները իրենց հերթին բաժանվում են երկու խմբի` անհատական փորձացիտականգնահատման (հարցազրույցի, անալիտիկ, սցենարների կառուցման ն այլն) ն ճոչեկտիմ փորձագիտական գնահաւոման(«ուղեղային գրոհ», «դելֆի», հանձնաժողովին այլն): Օպտիմալացված մեթոդներում առանձնացվում են երեք խումբ` տն-

`

տեսավիճակագրական,օպտիմիզացված ն իմիտացիոն (նմանակման) մեթոդներ, որոնցից յուրաքանչյուրը իր հերթին բաղկացած են մի շարք կոնկրետ մեթոդներից: Պլանավորման մեթոդներընս բավականին բազմազան են, սակայն գործնական պլանային աշխատանքներում համեմատաբար լայն գռրծածություն ունեն դրանցից մի քանիսը` տարբերակային, ճռրմատիվային,ոռեսուրսանորմատիվային, ծրագրանպատակային ն տնտեսամաթեմատիկական: Հաշվենշուսյինմեթոդի միջոցով իրականացվում է պլանավորման հաշվեկշովածության ն համամասնականռության սկզբունքը: Այն լայնորեն օգտաէ գործվում պլանավորման բոլոր մակարդակներում՝այդ թվում ճան գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների ներտնտեսային պլանավորման համակարգում: Այս մեթոդի կիրառումը հնարավորություն է տալիս անհրաժեշտ համապատասխանություն ապահռվել ռեսուրսների (նրանց ստացման աղբյուրների) ն դրանց ծախսերի (օգտագործման ծավալների) միջն, ռրը հանդիսանում է պլանային առաջադրանքներիկատարման գլխավոր պայմանը: Հաշվեկշոային մեթոդըիրականացվում է հաշվեկշիռների մշակման միջոցով: Հաշվեկշիոր ունի աղյուսակի տեսք, որի մի կողմում ցույց են տրվում ռեսուրսները ըստ ստացման աղբյուրների, իսկ մյուս կողմում դրանց բաշխումը (օգտագործումը)ըստ ուղղությունների ն ճպատակների:Հաշվեկշիո մշակելու իմաստը (նպատակը) կայանում է նրանում, որ ապահովվի հաշվեկշոի այդ երկու մասերի համապատասխամճությունը:Նշված խնդրի լուծումը պլանավորող մարմնից պահանջում է մեծ ծավալի վերլուծական աշխատանքների իրականացում`ինչպես ռեսուրսների ավելացման բռլոր

.

բացահայտման,այնպես էլ դրանց ռացիոնալ(խնահնարավոր միջոցների յողական) օգտագործմանուղիների ռրոշման ուղղությամբ: Ըստ բովանդակության պլանային հաշվեկշիռները բաժանվում են երեք խմբի՝ նյութական,արժեքային ն աշխատանքային: Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններումներտնտեսային պլանավորման ժամանակ մշակվող նյութական հաշվեկշիռները ընդգրկում են տնտեսության կողմից արտադրվող բոլոր մթերքները, գյուղատնտեսական արտադրության աշխատանքիառարկաները ն միջոցները: Առավել կարնոր նյութական հաշվեկշիոներից,որը հնարավորություն է տալիս հստակ պատկերացում ունենալ պլանավորվող ժամանակաշրջանումգյուղատնտեսական հողատեսքերի օգտագործման ինտենսիվությանմակարդակի մասին: Առանձին կոնկրետ մթերքներիգծով նյութական հաշվեկշիռների մշակումը ապահոհնարավորություն է տալիս անհրաժեշտ փոխկապակցվածություն է ն անհրաժեշտ որն միջն, օգտագործման արտադրության նրանց վել համար: հիմնավորելու ծրագիրը տնտեսությանարտադրական Պլանային ցանկացածհաշվեկշռի մշակումը սկսվում է ռեսուրսների պահանջարկի որոշման աշխատանքներից,որի ժամանակ հաշվի են առնվում ինչպես տնտեսության ներքին պահանջները(արտադրական ն ոչ արտադրական նպատակների համար), այնպես էլ նրա պայմանագրային պարտավորությունները, շուկայի պահանջարկը (արտաքին ն ներքին) ն այլն: Ռեսուրսների պահանջարկի որոշման ժամանակ լայնորեն օգտագործվում են գիտականորենհիմնավորված նորմեր ն նորմատիվներ:

Ռեսուրսների պահանջարկը որոշելուց հետո ձեռնամուխ են լինում դրանց ստեղծման աղբյուրների հիմնավորմանը: Ըստ էության գյուղատնտեսական համարյա բոլոր մթերքների գծով ռեսուրսների գռյացման հիմնական աղբյուրը հանդիսանում է արտադրությունը,որի միջոցով էլ պետք է ապահովվի տնտեսության պահանջարկի տվյալ մթերքի նկատմամբ: Միայն բացառիկ դեպքերում, երբ արտադրությունիցստացված միէ ջոցները չեն բավարարում այդ պահանջարկը, տնտեսությունը փնտրում ն այլաղբյուրներ`գնումներ, փոխանակում այլն: Հաշվեկշոի մշակման եզրափակիչ փուլը ռեսուրսների ն նրա պաապահով(հաշվեկշռվածության) հանջարկի միջն փոխկապակցվածության ման աշխատանքներնեն: Այստեղ անհրաժեշտ է մանրազնինուսումնասիրությունների հիման վրա պարզել տնտեսության իրական հնարավորությունները ինչպես ռեսուրսների ծավալի ավելացման, այնպես էլ դրանց օգտագործման (ծախսման)առավել ռացիոնալ արդյունավետ միջոցներիու ուղիների բացահայտմանուղղությամբ:

ն

Նույն սկզբունքներով ն քայլերով հաջորդականությամըմշակվում են նան արժեքային ն աշխատանքային հաշվեկշիռները: Արժեքային հաշվեկշիռների միջոցով անհրաժեշտ համապատասխամնությունէ ստեղծվում տնտեսության ֆինանսական ռեսուրսների ստացման ն օգտագործման միջն, իսկ աշխատանքայինհաշվեկշիռներըմշակվում են ձեռնարկության աշխատանքային ռեսուրսների պահանջարկին այն ապահռվելու հնարավորությունների համապատասխամնությունըորոշելու համար: Ներտնտեսային պլանավորման գործում օգտագործվում է նան տարբերակային կամ ճաշվարկա-կոնստրուկտիվ մեթոդը: Պլանավորման այս մեթոդը հնարավորություն է տալիս հնարավոր բազմազան տարբերակների համեմատության միջոցով բացահայտել լավագույնը ն պլանային առաջադրանքներըսահմանել ելնելով այդ տարբերակիցուցանիշներից: Գյուղատնտեսության արտադրությանպլանավորման գործում լայնորեն օգտագործվում է նան ճորմատիվային մեթոդր: Այս մեթոդի էությունը կայանում է նրանում, որ պլանային (ծրագրային) առաջադրանքների նորմեր ն նորմատիվներ:Նորհաշվարկման հիմքում դրվում են որոշակի ման՝ միավոր արտադրանքի (աշխատանքի) հաշվով ռեսուրսների գիտականռրենհիմնավորվածծախսերի չափն է (քանակը): Օրինակ մեկ հեկտարի հաշվով սերմացուի ծախսը կամ մեկ անասունի հաշվով կերի ծախսը ն այլն: Նորմատիվը սովորաբարարտահայտվում է հարաբերականմիավորներով ն բնութագրում է ռեսուրսների օգտագործմանաստիճանը (օրինակ մեկ տոննա խաղողից ստացվող գինենյութի կամ սպիրտի քանակը), կաթից՝ կաթնամթերքների(կարագ, պանիր) ստացման քանակը: Պլամավորման ժամանակ օգտագործվող նորմերըն նորմատիվները բավականինբազմազան են ն ընդգրկումեն տնտեսության արտադրական գործունեության բոլոր կողմերն ու բնագավառները: Սասնավորապես,ներտնտեսային պլանավորման համակարգում օգտագործվում են նյութական ռեսուրսների ն վառելիքի ծախսի նորմեր, աշխատանքային ծախսումների նորմեր, հիմնական ֆոնդերի օգտագործման նորմեր ու նորմատիվներ,կապիտալ ներդրումներինորմատիվներ,արտադրության արդյունավետությունը բնութագրողնորմեր ու նորմատիվներ ն այլն: Նորմերն ու նռրմատիվնեեն ճան րը լայնորեն օգտագործվում պլանային հաշվեկշիռների մշակման ժամանակ, որոնց միջոցով հիմնավորվում է ինչպես ռեսուրսներիպահանջարկը, այնպես էլ նրանց օգտագործման ծավալներըըստ նպատակների: Ընդհանուր առմամբ նորմերնու նռրմատիվներն ընկած են բռլոր տեսակի պլանային հաշվարկների հիմքում ն այդ պատճառովէլ որքան դրանք ճիշտ են սահմանված, այնքան հավաստի ու իրատեսական կլինի տնտեսության գործունեության վերջնական արդյունքային ցուցանիշների հաշ162

է վարկը: Դրանով պետք է բացատրելայն կարնորությունը,որ տրվում նորհարցերին ն տնտեսական հիմնավռորվածության մերի ն ճնռրմատիվների ն դրան հասնելու ճպատակով է, որ դրանց պարբերական վերանայումը հիմնավորումըդիտվումէ որպես պլանավորմանաշխատանքներիիրակագործընթաց: ճացման համար պարտադիրճախապատրաստական է ռեսուրսահամարվում Նորմատիվային մեթոդի տարատեսակ նորմատիվայինմեթոդը: Այս մեթոդի կարնոր առանձնահատկությունը ձեռնարկութկայանում է նրանում, որ այն հիմնվում է գյուղատնտեսական վրա: Այդ գնահատման տնտեսական յունների արտադրական ներուժի ճշանամեթոդի է հանգամանքովէլ կարնորվում ռեսուրսանորմատիվային գործում, արտադրության պլանավորման կությունը գյուղատնտեսական ձեռնարկություններիտնտեսականներուժը քանի որ գյուղատնտեսական է ոչ միայն տվյալ տնտեսության գործունեությամբ(սուբպայմանավորված այլ ճան բնակլիմայականպայմաններով գործոններով), բնույթի յեկտիվ (օբյեկտիվ գործոններով): Հետնաբար գյուղատնտեսականձեռնարկությունների արտադրականներուժի իրական գնահատումը օբյեկտիվ հիմք կարող է հանդիսանալպետությանձեռքին` դրանց նկատմամբտարբերակված (ելնելով արտադրականներուժից) մոտեցում ցուցաբերելու գործում (հարկայինդրույքներիսահմանման, վարկերի,սուբսիդիաների,արտոնությունների ն այլ ոլորտներում): Գյուղատնտեսականձեռնարկություններիարտադրական ներուժի ն հիմքումդրվում են նրա հողային ռեսուրսները (տարածությունը որոշման նյութական ռեսուրսները (հիմնականն նրա տնտեսականգնահատականը), շրջանառու միջոցները) ն աշխատանքային ռեսուրսները: Մահմանված ն հատուկ նորմատիվներովճյութական բոլոր ռեսուրսները գնահատվում արտահայտվումեն դրամականմիավորներովն դրանց ընդհանուր գումառեսուրսայիններուժը: րը կկազմիտվյալ ձեռնարկության

մեթոդը համեմատաբար ծրագրանպատակային

նոր է ն սերտո-

մեթոդներիհետ:

մյուս րեն կապվածէ պլանավորման է Այս մեթոդի հիմնականառանձնահատկությունըկայանում նրանում, որ պլանավորումըսկսվում է հիմնական նպատակի որոշումից, որից հետո որոշում ն սահմանում են դրան հասնելու համար անհրաժեշտ միջո-

ն կատարմանժամկետները: ցառումները,ոեսուրսները,կատարողները մշակում են նպատամեթոդով սովորաբար Ծրագրանպատակային մեծ մասամբ ունեն միջորոնք ծրագրեր, կային համալիր (կոմպլեքսային) գիտաճյուղային բնույթ ն տարբեր ուղղվածություն(սոցիալտնտեսական, ն այլն): տեխնիկական,տարածքային,էկոլոգիական

Ագրարային ոլորտը ընդգրկողնպատակայինհամալիր ծրագրիօրինակ երկրիպարենային ծրագիրը, որի հիմնական նպատակըերկիրը պարենով ապահովելու խնդիրն է, իսկ այդ առանցքի շուրջ կոնկրետ առաջադրանքներ է սահմանվում դրա լուծմանը առնչվող բոլոր ճյուղերի ու կազմակերպություններիհամար (արդյունաբերություն,տրանսպորտ, առնտուրն այլն): Նպատակային համալիր ծրագրերը կարող են մշակվել փուլերով (մինչն վերջճական նպատակին հասնելը), ցույց տալով միջանկյալ փուլերի ժամկետներըն այն բնագծերը, որոնք պետք է իրականացվեննշված ժամէ

կետներում:

Պլանային աշխատանքներիիրականացմանգործում լայնորեն օգտագործվում են նան բազմաթիվ այլ մեթոդներ,որոնցից հատկապես վերջին տարիներին լայն տարածում ստանում տնտեսամաթեմատիկական

մեթոդներըիրենց բազմաթիվ տարատեսակներով (մաթեմատիկական վիճակագրության,տնտեսամաթեմատիկական մոդելներ ն ա յլն): Պլանավորմանորնէ կոնկրետ մեթոդի ընտրությունը չնայած ան-

հրաժեշտ, բայց բավարար պայմանչէ գործնական պլանավորման աշխատանքների կազմակերպմանհամար: Դրա համար անհրաժեշտ է նան համապատասխան նորմատիվայինբազայի առկայություն,որի մեջ մտնում են այն խոշոր հիմնարար, ելակետային նյութերն ու նորմատիվային տվյալները, որոնք պետք է հիմք հանդիսանան կոնկրետ պլանային դրանքների սահմանման համար հաշվարկներ կատարելու գործում: Այս տեսակետից գյողատնտեսական ձեռնարկություններիներտնտեսային պլանավորման ժամանակ օգտագործվում են բազմաթիվն բազմաբնույթմի շարք նորմատիվներ,որոնք դասակարգվումեն ըստ գործունեությանժամկետների (երկարատն ու ընթացիկ), կատարման պարտադրելիության (տիպային ն տեղեկատու), օգտագործման ոլորտների (ճյուղային ն միջճյուղային), բարդության աստիճանի (հասարակ ն խոշորացված), մշակման ձեի (հաշվարն այլն: Օգտագործում են կաանալիտիկ,փորձնական, փորձավիճակագրական) նան գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների արտադրական(նյութական ն աշխատանքային ռեսուրսների)գնահատման նորմատիվները: Բացի դրանից, գյուղատնտեսականձեռնարկությունների ության պլանավորման գործում նորմատիվայիննյութերի դեր են կատարում ճան գիտաարտադրական հանձնարարականները, երկարատն կանխատեսման նյութերը, ձեռնարկությանզարգացման մակարդակըբնութաԳրող ցուցանիշները, տնտեսության պայմանագրային պարտավորությունները, տնտեսությանվարման համակարգերը նայլ տվյալներ:

որոշի.

գործունե-

10:33. Ներտնտե 6 ալանավորման ման համ տնտեսային համակարգը Ինչպես պլանավորման մյուս մակարդակներում (ամբողջ էկոնոմիկայի, ճյուղի, շրջանի), այնպես էլ ներտնտեսային պլանավորման համակարգում ըստ ժամկետներիառանձնացնում են հեռանկարային ն ընթացիկ պլաններ: Հեռանկարայինպլանները իրենց հերթին բաժանվում են երկարաժամկետ ն միջին տնողության, իսկ ընթացիկ պլանները` տարեկանի կիսամյակի, եռամսյակի ն այլ ժամկետների: Պլանների նշված ձները չնայած տարբերվում են միմյանցից առաջադրվածխնդիրների լուծման բնույթով ն առանձնահատկություններով,նակայն բոլորն էլ շաղկապված են միմյանց հետ ն ծառայում են միննույն նճպատակին՝տնտեսության առջն դրված խնդիրների առավել արդյունավետ լուծման շահերին: Ներտնտեսային պլանավորման համակարգը կազմող պլանների տեսակների ն նրանց մշակման համար անհրաժեշտ ելակետային նյութերի մասին պատկերացում է տալիս ներքոհիշյալ սխեմայի տվյալները (սխեմա 1): Հաշվի առնելով պլանի նշված ձեի առանձնահատկությունները, նրան ներկայացվող պահանջների, ընդգրկվող հարցերի շրջանակի ն բովանդակությունների որոշակի տարբերությունները, համառոտակի ներկայացնենք նրանցից յուրաքանչյուրի էությունը, կիրառմանոլորտները ն տեղը ներտնտեսային պլանավորման համակարգում: 104.

Հեռանկարայինպլանները

Ներտնտեսային պլանավորման համակարգում հեռանկարային պլանների անհրաժեշտությունը պայմանավորված է նրանով, որ արտադրության մասշտաբների խոշորացման ն նոր կառուցվածքի բարդացման ներկա պայմաններում, խոշոր սոցիալտնտեսականբնույթի խնդիրներիլուծումը պահանջում է բավականին երկարատն ժամանակահատված:Բացի դրանից, երկարաժամկետ հեռանկարային պլանները հնարավորություն են ստեղծում նախօրոք պարզել տնտեսության առջն ծառացած հիմնախնդիրների բնույթը, նրանց մասշտաբները, հնարավոր դժվարությունները ն ժամանակին միջոցներ ու ռեսուրսներ գտնել դրանց լուծման համար: հեռանկարային պլանԳյուղատնտեսության ները իրականացվում են պլանների երկու ձների՝ տնտեսության կազմակերպատնտեսականկառուցվածքի ն սոցիալտնտեսական զարգացման պլանների միջոցով:

ձեռնարկություններում

`

Ներտնտեսայինպլանավորմանհամակարգը Մխեմա 1.

Մ

|

Տեխնիկատնտեսականցուցանիշների կանխատեւումայիննշանակությունը

|

ավԳիտաարտադրականհանձնարարականներ| զ

Տնտեսությանվարմանտարածաշրջամային համ կԱ ԱԱ ԵՑ

ԱՆ

Նամ

Ելակետային

Իլ

ՀՀ

ինային թ

ւ|

Նօրճերը

աանողրաննեւտ կեսպվան դլիովեր կաղւոմաեւի աեկակաք

Կական

Տարեկան

զարգ

Արա

արը

նավերի

Տարեկանարտադրաֆինանսական պլան

|

արանի

| |

մոլում

լ Ըստ աշխատանքների ժաճկետների բանվորականպլաններ տեխնոլոգիական

ԻԿա աա աանի ոնֆաերենւ ի»: արեգակ հանան աոագաղանքնիր ԳԵ

մազան

Է

`

Առանձին աշխատանքներիկատարման

պլան-կարգագրեր

|

|

Ներտնտեսային ստորաբաժանումների արտադրական պլանները

պլաններ

Կազմակերպատնտեսական

այնպես էլ գործողգյուղատնտեսական ինչպես նոր կազմակերպվող, որպես պլանի իրացմանժամանակահատիսկ համար, նարկությունների ձեռ-

ների

նորմատիվները

պարտավորություններ,

3:

--Վ

Ն

ձեռնարկութորոշակի հեռանկարի համարգյուղատնտեսական է արտադրութենթադրում որը է, սխեման յան ռացիոնալկազմակերպման համամասնությունյան բոլոր ճյուղերի ու տարրերի միավորմանայնպիսի կ ապահովի տնտեների սահմանում, որը իրական հնարավորություններ համար: բարձրացման անընդհատ սության վարմանարդյունավետության են մշակվում պլաններ կառուցվածքի Դա

կառուցվածարտադրատնտեսական ված սահմանվում է ճախատեսված հասնելու ժամկարողություններին քով ն տեխնոլոգիայովնախագծային տնտեսությունունեցող ուղղություն արտադրական կետը: Բուսաբուծական կառուցվածքիպլանի իրահամար որպես կազմակերպատնտեսական

անԱրամի ՅՆ արան եաա կն

Տնտես

թավ

|

պլան կառուցվածքի Կազմակերպատնտեսական

|

իրակա-

կանացմանժամկետ կարող է համարվել ցանքաշրջանառության ինչպես ճան պլանաարդիականացման, ճացման,ճյուղի տեխնոլոգիական ժամանակաշրջանը: ապահովման վորվածբերքատվության ունեցող տնտեսությունների մասնագիտացում Անասնաբուծական ն որակով հոտի ձնավորման,պլակ առուցվածքով համար` նախատեսված ժաապահովմանն այլ բնագծերիհասնելու նավորված մթերատվության մանճնակահատվածները: կառուցվածքիպլանում կազմակերպատնտեսական Ձեռնարկության

բովանդակության ըստ ճրանց բնույթի ընդգրկվածառաջադրանքները մեկը վերաորոնցից բաժինները, միավորվումեն պլանի երկու հիմնական վարռացիոնալ արտադրության բերվում է տնտեսությանբոլոր ճյուղերի սոցիալական կոլեկտիվի ման համակարգերիզարգացման,իսկ մյուսը` հեռանկարներիհարցերին: զարգացման են Առաջին բաժնում ընդգրկվածհիմնականհարցերը վերաբերվում չափերին տնտեսության պայմաններին, բնատնտեսական արտադրության ու ճյուղեստորաբաժանումներին ու ճերտնտեսային մասնագիտացմանը, վարման համակարգերին, ն անասնաբուծության րին, բուսաբուծության արտադրությանմեքեու ֆոնդերին, հիմնական կապիտալ ներդրումներին ռեսուրսներին ու ու աշխատանքային ավտոմատացմանը, նայացմանն ն արդյունքատնտեսությանարտադրական նրանց վերարտադրությանը, ու

յին ցուցանիշներին: են այդ Կոլեկտիվի սոցիալականզարգացմանբաժնում ընդգրկվում ն հիմնախնդիրներըենթակառուցվածքները ոլորտիբոլոր կարնորագույն :

Տնտեսության կազմակերպատնտեսական կառուցվածքի պլանի մշակմանը նախորդում է նախապատրաստական աշխատանքներիմի ամեն նախագծային բողջ շարք, որոնց մեջ իր նշանակությամբ առանձնանում առաջադրանքների մշակման աշխատանքները: Հաշվի առնելով վերջինիս բացառիկ կարնորությունը այդ աշխատանքների իրականացմանը լայնորեն ներգրավվում են համապատասխան գիտահետազոտականկազմակերպությունների մասնագետներին: Նախագծային առաջադրանքներում սահմանվում է տարածաշրջանին առանձին համայնքներիբնակավայրերի հատակագծի հեռանկարային սխեման, բնակավայրերի ն տնտեսական կենտրոնների չափերը ն տեղաբաշխումը, ճանապարհները, ինչպես ճան տնտեսության մասնագիտացմանուղղությունը ն գլխավոր ճյուղերի զարգացման մոտավոր ցուցանիշները: Բացի դրանից, պլանի մշակման նախապատրաստական փուլում պահանջվում է ձեռք բերել նան մի շարք այլ ելակետային նյութեր, որի համար անհրաժեշտ է համակողմանիվերլուծության ենթարկել տնտեսության վերջին տարիների արտադրատնտեսականգործունեության բոլոր կողմերը: Սասնավորապես, նման վերլուծության արդյունքում պետք է ճշտվեն տնտեսության զարգացման հիմնական տեխնիկատնտեսական ցուցանիշները (ճշակաբույսերիբերքատվությունը, անասուններիմթերատվությունը),գործող նորմերն ու նորմատիվները, արտադրության տեխնիկան ն տեխնոլոգիան բնութագրողցուցանիշները Ն այլն: Կազմակերպատնտեսականկառուցվածքի առավել կարնոր օղակճերից է տնտեսությանվարման ռացիոնալ համակարգիհիմնավորումը,որի համար անհրաժեշտ է լայնորեն օգտագործել համապատասխանգիտահետազոտական հաստատություններիկողմից մշակված խոշորացված նճորմատիվները,որոնց շարքին են դասվում արտադրական ծախսերի, գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվության, անասունների մթերատվության ն բազմաթիվ այլ բնույթի նորմատիվներ: Գյուղատնտեսականմշակաբույսերի բերքատվության ն աճասունների մթերատվության առաջադրանքներիճիշտ սահմանումը հանդիսանում է պլանավորմանառավել կարնոր ն միաժամանակդժվար խնդիրներիցմեկը, քանի որ դրանք հիմք են հանդիսանումտնտեսությանաշխատանքիորակը բնութագրողբոլոր արդյունքային ցուցանիշների հաշվարկմանհամար: Բերքատվության պլանավորմանհամար անհրաժեշտ է հաշվի առնել նույն պայմաններում գտնվող առաջավոր տնտեսությունների (այդ թվում ճան սորտափորձարկման կայանների) փորձը, ինչպես նան արտադրության ինտենսիվացմանհիմնական գործոնների (պարարտացում,մեքենայացում, ոռոգում) ազդեցությունը:Հաշվարկները կատարելուհամար ճպատա168

կահարմար է օգտագործել արտարկման (էքստրոպոլյացիայի) տիպի մաթեմատիկականմեթոդներ, որոնց միջոցով հնարավոր է ճշգրիտ հաշվարկել յուրաքանչյուր գործոնի քանակական ազդեցությունը բերքատվության բարձրացման գործում: Նույն սկզբունքով ն մեթոդներով պլանավորվում է անասունների մթերատվությունը: կառուցվածքի պլանով հիմնավորված Կազմակերպատնտեսական արտադրական,կազմակերպական ն սոցիալական կառուցվածքը հիմք է հանդիսանում գյուղատնտեսական ձեռնարկության սոցիալտնտեսական պլանի մշակման համար:

Սոցիալտնտեսականզարգացմանպյան Այն մշակվում է տնտեսության կազմակերպատնտեսականկառուցվածքի պլանի հիման վրա ն կոչված է իրակաճացնել նրանով ճախատեսված ձեռնարկության կազմակերպատնտեսականկառուցվածքի ճախագիծը: Գյուղատնտեսականձեռնարկություններումայն սովորաբար մշակվում է 3-5 տարի ժամկետով ն ըստ էության հանդիսանումէ միջին տնողությամբ հեռանկարային պլան: Որպես այդպիսին, այն համեմատաբար ավելի կոնկրետ է, մշակվում է ցուցանիշների ավելի լայն շրջանակով ն կապող օղակ է հանդիսանում ընթացիկպլաճների հետ: Սոցիալտնտեսականզարգացմանպլանում ձեռնարկության արտադրական ն սոցիալական կառուցվածքինհամապատասխանպլանային ամբողջ ժամանակաշրջանի համար մշակվում են կոնկրետ ծրագրեր արտադրական ն սոցիալական ոլորտի զարգացման գծով: Արտադրական ծրագրում կոնկրետ առաջադրանքներեն սահմանվում ձեռնարկության չափերի, մասնագիտացմանն համակենտրոնացման վերաբերյալ, արտադրականճյուղերի կազմի, կառուցվածքի ն զարգացման հիմնական արդյունքների, օժանդակ ն սպասարկող արտադրությունների զարգացմանցուցանիշների, արտադրականմեքենայացման ն էլեկտրիֆիկացման մակարդակի, աշխատանքի կազմակերպման,վարձատրության ն խրախուսմանհամակարգերի ն բազմաթիվ այլ հարցերի վերաբերյալ: Հիշյալ հարցերից յուրաքանչյուրի վերաբերյալ պլանային առաջադրանքներ այնպես էլ սահմանելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել, ինչպես հայրենական, արտասահմանյաներկրների գիտության ու տեխնիկայի վերջին նվաճումները, գյուղատնտեսականարտադրության մեջ առաջավոր փորձի ն ինտենսիվ տեխնոլոգիաներիներդրմանհնարավորությունները, արտադրության ն աշխատանքիկազմակերպմանառավել արդյունավետ ձների կիրառումը: Ձեռնարկությանսոցիալտնտեսականզարգացման պլանի սոցիալա169

կան ծրագիրը իր բովանդակությամբ նույնատիպ է կազմակերպատնտեսական կառուցվածքի պլանի համապատասխանբաժնի հետ: Այս բաժնում ընդգրկվող հիմնական հարցերից են` կադրերի պահանջարկը ն նրանց ապահովվածությունը,աշխատանքի պայմանների բարելավումը, սոցիալական ենթակառուցվածքներիզարգացումը նայլ հարցեր: Ինչպես արտադրական, այնպես էլ սոցիալական ծրագրի գծով պլանավորված առաջադրանքները:շաղկապվում են ֆինանսական ապահովվածության պլանի հետ: Բացի դրանից, պլանի հիմնական արտադրական ցուցանիշները սահմանվում են հեռանկարային ժամանակահատվածիյուրաքանչյուր տարվա համար առանձին-առանձին,որը հնարավորություն է տալիս դրանք հիմք ընդունել հետագայում համապատասխանտարվա արտադրաֆինանսականպլանների մշակման ժամանակ: Որոշակի առանձնահատկություններունի հեռանկարային պլաճավորումը ագրոարդյունաբերական ձեռնարկություններում ն միավորումներում: Այստեղ ընդհանուր (գյուղատնտեսականձեռնարկություններիհետ) բնույթի հարցերից բացի պահանջվում է լուծել նան մի շարք այլ խնդիրներ, են որոնցից կարնեորվում հումք արտադրող ձեռնարկությունների արտադրական ն կազմակերպականռացիոնալ կառուցվածքի հիմնավորումը, ինչպես նան վերամշակող արդյունաբերական ձեռնարկությունների արտադրական կարողությունների սահմանումը: Բացի դրանից կարնոր նշանակություն ունի ճան ագրոարդյունաբերականմիավորման արտադրաճյուղային կառուցվածքի օպտիմալացման հիմնավորումը` ելնելով հողային, աշխատանքային ն արտադրական ռեսուրսներ, առավել արդյունավետ օգտագործմանշահերից: 40.5.

մը, որոնց նշանակությունըայս դեպքում ավելի է կարնորվում,քանի որ տարեկան պլանի առաջադրանքներըսահմանվում են հեռանկարայինպլանի

Տարեկան արտադրաֆինանսականպլանը

Տարեկան արտադրաֆինանսականպլանը հանդիսանում է գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների ընթացիկ պլանավորման հիմնական ձեր: Այն մշակվում է պլանի համապատասխան տարվա ցուցանիշների հիման վրա` նրանց կոնկրետացման,մանրամասնման ն անհրաժեշտ ճշգրտումների իրականացման միջոցով: Տարեկան պլանը ըստ էության հանդիսանում է գյուղատնտեսական ձեռնարկության տվյալ տարվա գործունեությանծրագիրը ն այդ պատճառով էլ այն ընդգրկումէ ցուցանիշների առավել մեծ շրջանակ կոնկրետ առաջադրանքներով,կատարողներով ն կատարման ժամկետներով: Արտադրաֆինանսականպլանի մշակմանը նույնպես պետք է նախորդի որոշակի նախապատրաստականաշխատանքների իրականացու-

հեռանկարային

|

|

համապատասխանտարվա ցուցանիշների ճշգրտման ն կոնկրետացման միջոցով, իսկ վերջիններիս իրականացումըենթադրում է տնտեսության գործունեությանբոլոր կողմերի համակողմանիվերլուծություն` նրա հնարավորություններիու բացթողումների բացահայտման, պլանային նորմերի ու նորմատիվների հստակեցման նպատակով: Նախապատրաստական աշխատանքներիշարքում կարնոր նշանակությունունի ճան գույքագրման կազմակերպումը,որի միջոցով պետք է հստակ պատկերացում ձնավորվի տնտեսությանարտադրության հիմնականն շրջանառու միջոցներովապահովվածությանն նրանցորակի ու տեխնիկականվիճակի մասին: Արտադրաֆինանսական պլանի բովանդակությունըկազմող ցուցանիշները միավորվածեն դրա կառուցվածքումառանձնացվածհետնյալ բաժիններում` ձեռնարկությանկազմակերպաիրավական կարգավիճակը, արտադրական ու կազմակերպականկառուցվածքը,արտադրաֆինանսական գործունեության հիմնական տնտեսական ցուցանիշները, արտադրական ծրագրի հիմնականցուցանիշները, գնագոյացում,ներդրումայինն ֆինանսական գործունեությունը: Ձեռնարկությանիրավաբանական կարգավիճակիբաժնում ներառվում են տվյալներ ձեռնարկությանհիմնադիրփաստաթղթերիպետական գրանցման, ըստ սեփականությանձնի գույքի բաշխման, ձեռնարկությանմասնակիցներիկազմի(բաժնետիրական դեպքում) վերաբերյալ: ընկերությունների Տնտեսությանկազմակերպական կառուցվածքիցուցանիշներըորոշվում են հանրապետությանվիճակագրականվարչության կողմից տնտեսավարող սուբյեկտներիդասակարգման համաձայն` հաշվի առնելով ձեռնարկության արտադրական ուղղությունը, գործունեության բնույթը ն արտադրական ստորաբաժանումները: Պլանի արտադրաֆինաճսական գործունեությանհիմնական ցուցանիշների բաժնում ընդգրկվում են պլանավորվող տարում ձեռնարության գործունեության հիմնական արդյունքային ցուցանիշները, որոնցում հանու րագումարի են բերվում բոլոր ստորաբաժաճնճումների օղակների աշխատանքի արդյունքները: Առավել ընդարձակէ պլանի արտադրական ծրագրիհիմնականցուցանիշների բաժինը: Այստեղ առանձին ենթաբաժիններովներկայացվում են տնտեսության բոլոր հիմնական ճյուղերի գործունեությունըբնութագրող կարնորագույն ցուցանիշները: Այսպես, բուսաբուծության զարգացման ծրագրում անհրաժեշտ հիմնավորումներով առաջադրանքներեն սահմանվում գյուղատնտեսականմշակաբույսերիբերքատվությանն ցանքատարա171

ծության, արտադրական ծախսերի ն համախառն արտադրանքի,սերմերի, պարարտանյութերի ն թունաքիմիկատներիպահանջարկի ու դրանց ձեռք բերման ն բազմաթիվ այլ հարցերի վերաբերյալ: Հաշվարկների կատարման համար օգտագործում են ըստ մշակաբույսերի կազմված տեխնոլոգիական քարտերը: Առավել մեծ ուշադրություն է դարձվում բերքատվության ճիշտ պլանավորմանհարցերին, որոնց համար հիմք են ընդունվում վերջին տարիներին ձեռք բերված արդյունքզերը ն հաշվի առնելով նրա վրա ազդող գործոնների (աարարտացում, մեքենայացում, ոռոգում) քանակական ազդեցությունը, որը որոշվում է մաթեմատիկականծրագրավորմանմիջոցով: Բուսաբուծության ծրագրի կարնոր հարցերից է նան ցանքատարածությունների պլանավորումը: Այստեղ առաջին պլան են մղվում տնտեսության հողատարածությունների օգտագործմանինտենսիվության մակարդակի բարձրացումը, ինչպես նան տնտեսության պայմանագրային պարտավորություններըգյուղատնտեսականմթերքների վաճառքի գծով ն անասնաբուծության ճյուղի պահանջը կերերի առանձին տեսակների նկատմամբ: համար Նշված հարցերի գծով կոնկրետ առաջադրանքների սահմանման անհրաժեշտէ հնարավոր տարբերակներիհամեմատությանմիջոցով ընտրել վերջնական առավել բարձր արդյունավետություն ապահովող տարբերակը: Առանձին բաժնով ներկայացված է անասնաբուծության զարգացման ծրագիրը, որտեղ առաջադրանքներ են սահմանվում անասունների գլխաքանակի (ըստ սեռահասակային կազմի), նրանց մթերատվության, վերարտադրությանկազմակերպման,տոհմային աշխատանքների, անասճնաբուծականմթերքների արտադրությանն իրացման ծավալների, ինքնարժեքի ն մի շարք այլ հիմնական հարցերի վերաբերյալ: Մեծ կարնորություն է տրվում անասուններին կերերով ապահովելու ծրագրին, որը մշակվում է բուսաբուծության կերարտադրության ծրագրի հետ սերտ շաղկապված: Տնտեսության կերապահովվածությունը որոշելու նպատակովկազմվում է կերերի հաշվեկշիռ, որը հաշվարկվում է երկու ժամանակաշրջանով` պլաճավորվող տարվա բերքից մինչն հաջորդ տարվա բերքը ն օրացուցային տարվա կտրվածքով (հունարխի1-ից դեկտեմբերի31-ը): Կերերի պահանջը հաշվարկվում է ըստ անասունների տեսակի ն սեռահասակային խմբերի, հիմք ընդունելով մեկ գլխի հաշվով գիտականորեն հիմնավորված կերի ծախսի նորմերը: Բացի դրանից, այն ընդունված է հաշվարկել նան ելնելով արտադրվող անասնաբուծական մթերքների ծավալից` հիմք ընդունելով միավոր անասնաբուծական մթերքի արտադրության համար գիտականո.րեն հիմնավորվածկերի ծախսի նորմատիվները: Անասունների գլխաքանակի պլանավորումը իրականացվում է ըստ անասունների առանձին տեսակների հոտի շարժի մշակման միջոցով՝ ելնե-

172.

'

լով անասնաբուծության մասնագիտացման ուղղությունից: Անասունների մթերատվության պլանավորումըկատարվում է նույն սկզբունքով ու մեթոդներով, ինչպես բուսաբուծության ճյուղում բերքատվության պլանավորումը, միայն այն տարբերությամբ, որ այս դեպքում ծրագրավորման մեջ հաշվի են առնվում մթերատվության վրա ազդող գործոնները (շերւսկրում, տոնհմային կազմ, անասուններիլսնամք ն այլն): Տնտեսությունում օժանդակ արդյունաբերականարտադրությանառկայության դեպքում, արտադրաֆինանսականպլանում առանձին բաժնով առաջադրանքներ է սահմանվում նան դրա զարգացման վերաբերյալ (արտադրությանծավալի, ինքնարժեքի, իրացման արտադրանքներին այլ ցուցանիշների գծով): Արտադրաֆինանսականպլանի մշակման կարնոր հարցերից է արտադրական ծախքերի հաշվարկը, որը ներառում է ինչպես աշխատանքային, այնպես էլ նյութական ծախսերը:Աշխատանքային ծախքերի որոշման հիմքում դրվում է աշխատողների թվաքանակը ն նրանց աշխատավարձը ըստ տնտեսության բոլոր ճյուղերի (հիմնական, օժանդակ, սպասարկող): Ամորտիզացիոն հատկացումների ն վերանորոգումներիգծով ծախսերը որոշվում են ըստ հիմնական միջոցների առանձին տեսակների` հիմք ընդունելովհամապատասխաննորմատիվները: Արտադրաֆինանսականպլանում կարնոր տեղ է հատկացվում գնագոյացման հարցերին: Այն ընդգրկում է ինչպես իրացման համար արտադրված գյուղատնտեսականմթերքները, այնպես էլ արտադրական կարիքների համար ձեռնարկության կողմից գնվող նյութական միջոցների գները: Իրացման ենթակա գյուղատնտեսական մթերքների գների (առաջարկվող ցին) պլանավորման համար հիմք է հանդիսանում այդ մթերքների միջին ինքնարժեքը ն ընդլայնված վերարտադրությանիրականացման համար անհրաժեշտ շահութաբերության մակարդակը: Արտադրականկարիքների համար գնվող նյութական միջոցների կանխատեսվող գների հաշվարկման համար հիմք են ընդունվում այդ նյութերի ընթացիկ տարվա փաստացի իրացման գները ն պլանավորվող տարվա համար ֆինանսների ճախարարության կողմից սահմանված դեֆլյատորի ինդեքսը: Ձեռնարկության գործունեության կարնոր բնագավառներից է նան ճրա ինվեստիցիոն(ներդրումային)գործունեությունը,որի վերաբերյալ նս առաջադրանքներ է սահմանվում արտադրաֆինանսականպլանում: Գյուղատնտեսականձեռնարկություններիինվեստիցիոն գործունեության բնաներկայումս բավականին սահմանափակեն ն հիմնականում գավառները են ընդգրկում կապիտալ ներդրումների(արտադրականն ոչ արտադրական նպատակներու)ն արտադրական կարողությունների գործարկման ոլորտ173

ները: Այս ուղղությամբ սահմանվող պլանային առաջադրանքներըհիմնականում վերաբերում են կապիտալ ներդրումների ծավալին, ճրա աղբյուրներին ն արդյունավետության ցուցանիշներին: Գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների համար կապիտալ ներդրումների աղբյուր են հանդիսաճում նրանց սեփական կուտակումները, դրամաշնորհները (շրանտները), վարկային ռեսուրսնըը, արտասահմանյան ներդրումները ն այլն: Ինվեստիցիոն գործունեության արդյունավետությունը կարող է բնութագրվել ներդրումների միավորի հաշվով արտադրանքի արտադրության ծավալի կամ եկամուտների աճով: Արտադրաֆինանսական պլանի եզրափակիչ ն ամփոփիչ բաժինը ձեռնարկության ֆինանսական գործունեության պլանն է, որտեղ հաշվեկշռի ձնով ներկայացվում են ֆինանսական միջոցների ստացման աղբյուրների ն դրանց օգտագործման ուղղությունները: Գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների ֆինանսականմիջոցների գոյացման հիմնական աղբյուրների մեջ են մտնում արտադրանքի իրացումը, դրսի համար կատարած աշխատանքների ն ծառայությունների դիմաց ստացված վճարումները, տարբեր տեսակի դրամաշնորհները, սուբսիդիաները, տրանսֆերները, վարկային ն այլն: ռեսուրսները 106.

ի

Բիզնես-ապլանը, դրա կառուցվածքը ն մշակման կարգը

Շուկայական համակարգում գործող բոլոր տնտեսավարող սուբյեկտների համար բիզնես պլանը հանդիսանում է հիմնական պլանային փաստաթուղթ, որի միջոցով կարելի է հնարավորինս ամբողջականգաղափար կազմել ձեռնարկության գործունեության բոլոր կողմերի, նրա հնարավորությունների ն ակնկալվող արդյունքների վերաբերյալ: Այն հնարավորություն է տալիս հստակ ն օբյեկտիվ պատկերացումձնավորել ձեռնարկության ունեցած նյութական, ֆինանսական ն աշխատանքային ռեսուրսների, դրանց ստացման աղբյուրների ն օգտագործման արդյունավետության մասին: Դրանք համադրելով շուկայի պահանջարկի, մրցակիցների հնարավորությունների հետ, կարելի է իրատեսական գնահատական տալ գործարաըությանտվյալ ոլորտում ձեռնարկության շանսերի, տեղի ն դերի

վերաբերյալ:

Ակնհայտ է, որ բիզնես-պլանը բոլորից շատ ն ամենից առաջ անհրաժեշտ է գործարարին (ձեռնարկատիրոջը), որպեսզի նա կարողանա ճիշտ կողմնորոշվել գործարարության ոլորտի ընտրության հարցում: Սակայն, բացի դրանից բիզնես-պլանի անհրաժեշտությունը զգացվում է ձեռնարկության համար կարնոր նշանակություն ունեցող մի շարք հիմնա174

հարցերի լուծման համար նս: Մասնավորապես,բիզնես-պլանըպարտադիր փաստաթուղթէ վարկ ստանալու դեպքում ներկայացված հայտի հիմնավորման համար: Վարկատու կազմակերպությունները հիմնականում բիզնես-պլանի միջոցով են կողմնորոշվում ձեռնարկությանը վարկ տրաման վարկային ռեսուրսների վերադարձնեդրելու նպատակահարմարության լիության երաշխավորվածության հարցերում: Բիզնես-պլանը անհրաժեշտ փաստաթուղթ է ձեռնարկությանկարգավիճակի փոփոխության (մասնավորացման,բաժնետիրական կազմակերպության ստեղծման ն այլ դեպքերում) հիմնավորմանհամար: Բիզնեսպլանից պետք է հստակ երնա նոր կարգավիճակումձեռնարկությանգործունեությանարդյունավետությունընախկինի համեմատությամբ:Նույնպիսի նպատակով բիզնես-պլանը կարող է օգտագործվել ձեռնարկության մասնագիտացմանուղղությունը փոփոխելու կամ վերապրոֆիլավորելու նպատակահարմարությունը հիմնավորելուհամար: Բիզնես-պլանի անհրաժեշտությունըզգացվում է ճան արժեթղթերի շուկայում` ձեռնարկությանկողմից թողարկված արժեթղթերի իրացման համար, ինչպես նան արտաքին առնտրի շուկա դուրս գալու ն արտասահմանյան ինվեստորներներգրավելուգործում: Բիզնես-պլանի նպատակնէ, ելնելով սեփական հնարավորություններից ն շուկայի պահանջից,պլանավորելն ուղղություն տալ ձեռնարկության գործունեությանըմոտակա ն հեռավոր հեռանկարում: Այն կոչված է ըստ ամենայնի նպաստելուայն բոլոր խնդիրների լուծմանը, որոնք ամուր երաշխիքներ կստեղծեն ձեռնարկությանհետագա արդյունավետ գործունեության համար: Այդ տեսանկյունից բիզնես-պլանի կարնորագույնխնդիրների շարքին են դասվում`

ձեռնարկությանգործունեության հիմնական ուղղությունների տակային շուկաների որոշումը, -.

ն

ճպա-

ձեռնարկությանմոտական հեռավոր նպատակներիհիմնավորումը ն դրանց հասնելուռազմավարությանն մարտավարությանմշակումը, սպառողին տրամադրվող ապրանքների (ծառայությունների)կազմի որոշումը դրանցարտադրության ն իրացման գծով կատարվող Ը.

-

ն,

։

ծախսերի

գնահատումը, -

գովազդի իրացման խթանման համար ՈԱ ուսումնասիրության, միջոցառումների կազմի որոշումը, ն

| արքեթինգային

ձեռնարկությանառջն դրված խնդիրների լուծման համար նրա նյութական ն ֆինանսական հնարավորությունների գնահատումը, -.

ձեռնարկության առջն դրված խնդիրների իրագործմանհամար ունեցած կադրերիհամապատասխամությանգնահատումը, բիզնես-պլանի իրագործմանը խանգարող բոլոր հնարավոր դժվարությունների ն հիմնահարցերիբացահայտումը: Բիզնես-պլանը սովորաբար մշակվում է 3-5 տարի ժամկետով` ըստ տարիների առաջադրանքներիառանձնացմամբ:Ընդ որում առաջին երկու տարիների համար խորհուրդ է տրվում առաջադրանքները սահմանել ըստ եռամսյակների: Բիզճնես-պլանինբնորոշ է այն առանձնահատկությունը, որ չունի միասնական հստակ կառուցվածք ն կախված գործարարության բնույթից դրանք կարող են էականորեն տարբերվել միմյանցից թե բաժինների քանակով ն կազմով, ն թե ընդգրկվող հարցերի բնույթով: Սակայն չնայած կառուցվածքային նման տարբերություններին,ներկայումս մշակվող բիզնեսպլանների մեծ մասում ընդգրկվածեն հետնյալ հիմնականբաժինները՝ ձեռնարկությանհնարավորությունները ն նրա համառոտ բնութագիրը, ապրանքներիու ծառայությունների տեսակները, հրացմանշուկաները, մարքեթինգիպլան, արտադրության պլան, ձեռնարկությանկազմակերպումը ն կառավարումը, ռիսկի գնահատումը ապահովագրությունը, ն աշխատանքային ռեսուրսների ն սոցիալական հարաբերությունների -.

|

| |

|

-.

-.

-

-

-.

-

-

-

պլանավորումը,

ներդրումներիպլան, ֆինանսական պլան ն ֆինանսական ռազմավարություն: Նշված կառուցվածքով բիզնես-պլանը միանգամայն պիտանի է նան գյուղատնտեսությանմեջ տնտեսավարող բոլոր սուբյեկտների համար: Բիզնես-պլանի Լին բաժինը (ձեռնարկության հնարավորությունները) սովորաբար կազմվում է վերջում, երբ մյուս բաժինների մշակման արդյունքում որոշակի պարզություն է ուրվագծվում: Այս բաժինը պետք է լինի ծավալով հնարավորին չափ փոքը, շարադրվի պարզ լեզվով, որպեսզի հետաքրքիրլինի ընթերցմանհամար: Այս բաժնում գերակայությունների կարգով սահմանվում են գործունեության բոլոր հիմնական ուղղությունները, յուրաքանչյուր ուղղության գծով նպատակայինշուկաները ն ձեռնարկության տեղը նրանցում: Նշվում է նան յուրաքանչյուր ուղղության գծով հիմնական նպատակը (որին ձգտում

-

ձեռնարկությունը)ն դրան հասնելու ռազմավարությունը՝ ցույց տալով այդ շրջանակներումիրականացվողմիջոցառումների ցանկը: Ձեռնարկության համար որպես հիմնական նպատակ կամ բնագիծ կարող է լինել իրացման ծավալի կամ շահույթի ավելացումը կամ էլ շուկայական ձեռնարկության բաժնի աճը (նշելով կոնկրետ չափերը): Այս բաժնում տրվում են նան ձեռնարկությանգործունեությանվերաբերյալ սեղմ տեղեկատվություն, ինչպես նան տեխնիկական բնույթի տվյալներ (ձեռնարկությանկարգավիճակը, հասցեն,հեռախոսը, ֆաքսըն այլն): Երկրորդ բաժնում նկարագրվումեն այն բոլռր ապրանքները ու ծառայությունների տեսակները, որոնք ձեռնարկությունը նախատեսնում է առաջարկել շուկային: Պետք է նշել, որ ապրանքների(ծառայությունների) տեսակների ու անվանացանկիպլանավորումը հանդիսանում է ձեռնարկության կառավարման ամենակարնոր գործառույթներից մեկը: Այն պլանավորելիս պետք է մանրազնին վերլուծության ենթարկելն գնահատել ձեռնարկության նյութական, ֆինանսականն աշխատանքային ռեսուրսների հնարավորությունները, արտադրանքի իրացման համակարգը, ինչպես նան շուկայի պահանջարկըն արտադրանքիորակի նկատմամբ գնորդներիպահանջը: Երրորդ բաժինը նվիրված է շուկայի ուսումնասիրությանը,որի արդյունքում. ձեռնարկությունը պետք է կողմնորոշվի իր արտադրանքի իրացման համար շուկաների ընտրության հարցում: Շուկայի ուսումնասիրության հարցերի շղթայում ձեռնարկության համար առավել կարնոր նշանակություն ունի շուկայի տարողության որոշումը ըստ արտադրանքի առանձին տեսակների, քանի որ դրանից է մեծապես կախված արտադրանքի իրացման ծավալների մեծացման իրական հնարավորությունները: Հետնապես, հեռանկարի համար կարնոը է շուկայի տարողության փոփոխման միտումների ճիշտ կանխատեսումը`կախված դրա վրա ազդող հիմնական գործոններից (տնտեսական,սոցիալական,սոցիալ-կուլտուրականն այլն): Ուսումնասիրությունները պետք է իրականացվեն շուկայի բոլոր տիպերի գծով լրացուցիչ, զարգացող, պոտենցիալ, ընտրովի ն այլն), որի արդյուն(հիմնական, քում կարող է հստակ պատկերացում ձնավորվել դրանցից յուրաքանչյուրի տարողության, կայունության ն հեռանկարայնությանվերաբերյալ: Շուկայում կայուն տեղ զբաղեցնելու համար անհրաժեշտ է նան լավ ուսումնասիրել այնտեղ գործող հիմնական մրցակիցներին՝ճպատակունենալով բացահայտել ն գնահատել նրանց ուժեղ ու թույլ կողմերը (գովազդի, արտադրանքի որակի, գնային քաղաքականության ն այլ բնագավառներում), որը կարեոր երաշխիք է արդյունավետմրցակցության համար: Չորրորդ բաժինը` մարքեթինգի պլան, որը կոչված է հիմնավորել ձեռնարկությանմարքեթինգային գործունեությունը: Այդ նպատակով արէ

-.

Վ

`

տադրանքի յուրաքանչյուր տեսակի գծով պետք է մշակվի մանրամասն ծրագրի արտադրանքի արտադրության, շուկայական գործունեության, ճոր արտադրանքների արտադրության յուրացմամբ ն բազմաթիվ այլ միջոցառումների իրականացման ուղղությամբ, որոնց ամբողջությունը կազմում է ձեռնարկության մարքեթինգի պլանի բովանդակությունը: Անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ մարքեթինգի պլանը ընդգրկում է մեծ պատասթվով հարցեր, որոնց պետք է տրվեն մանրամասն ու հիմնավոր խաններ: Մասնավորապես, այստեղ պետք է ցույց տալ ձեռնարկության ռազմավարությունը մարքեթինգի բնագավառում, ինչպես է նախատեսվում իրացնել ապրանքները (սեփական ֆերմայի խանութների, թե՞ միջնորդ առնտրական կազմակերպություններիմիջոցով), ինչպե՞ս են սահմանվելու իրացման գները ն ինչպիսի՞շահութաբերություն են նրանք ապահովելու, ի՞նչ միջոցներով է նախատեսվում հասնել իրացման ծավալների կայուն բարձրացման (իրացման շրջանների ընդլայնման, թե՞ գնորդներին հրապուրելու այլ ձների միջոցով), ինչպե՞սէ կազմակերպվելու սպասարկման ծառայությունը ն ի՞նչ միջոցներ են պետք այդ նպատակի համար, ինչպե՞ս ն ի՞նչ միջոցներով պետք է հասնել ապրանքների ն ձեռնարկության վարկանիշի բարձրացման: Նշված ն մի շարք այլ հարցերի մանրամասն հիմնավորման ճպատակով ձեռնարկության մարքեթինգի պլանում ընդգրկվում են հետնյալ հիմնական հարցերը՝ մարքեթինգի նպատակը ն ռազմավարությունը, գնագոյացումը, ապրանքների տարածման սխեման, վաճառքի խրախուսման մեթոդները, գովազդը, ապրանքների ն ձեռնարկության վերաբերյալ հասարակական կարծիքի ձնավորումը: Հինգերորդ բաժինը վերաբերվում է արտադրական պլանի մշակմանը: Ինչպես բովանդակության,այնպես էլ առաջադրանքների հիմնավորմանը ներկայացվող պահանջների ն մշակման կազմակերպման տեսակետից, այն նույնատիպ է հեռանկարային ն տարեկան պլանների համապատասխան բաժինների հետ: Վեցերորդ բաժինը նվիրված է ձեռնարկության կազմակերպման ն կառավարման հարցերին: Նրանում ընդգրկվում են` ձեռնարկության կազմակերպական կառուցվածքը, կառավարման հետ կապ չունեցող աշխատուժ, կառավարչական անձնակազմ, կադրային քաղաքականություն ն ձեռնարկության գործունեության իրավական ապահովում: -`

-`

-`

-

-

Կազմակերպականկառուցվածքը ընդգրկումէ նրա հիմնական ստորաբաժանումների կազմը, նրանց գործառույթները, փոխադարձ կապը ն հարաբերությունները: Արտադրական ն կազմակերպական կառուցվածքի հիման վրա ձնավորվումէ կառավարման կառուցվածքը: Կառավարմանհետ կապ չունեցող աշխատուժի պլանավորման համար պահանջվում է սահմանել կադրերի պահանջարկըըստ մասնագիտությունների, որակավորմանպահանջները, աշխատուժի ներգրավմանձնը (հիմճական, ժամանակավոր), աշխատանքիռեժիմը, վարձատրությունըն այլն: Կադրային քաղաքականությունը ենթադրում է աշխատողներիընտրության ն առաջխաղացմանկարգի, վարձակալմանսկզբունքների, աշխատանքի որակի գնահատման մեթոդների գծով հստակ պահանջների սահմանում ն կիրառում: Ձեռնարկության գործունեությանիրավական ապահովման հիմնական հարցերի մեջ է մտնում ձեռնարկությանստեղծման ն գրանցման ժամանակը, հիմնադիր փաստաթղթերը,սեփականությանձնը, բաժնետոմսերի թիվն ու արժեքը նայլն: Յոթերորդբաժինը վերաբերում է ռիսկի գնահատման ն ապահովագրության հարցերին: Այս բաժնի մշակման հիմնական խնդիրն է ցույց տալ ապագա ինվեստորներին ն վարկատուներին այն հնարավոր ոիսկերը, որոնք կարող են ի հայտ գալ ձեռնարկության գործունեության (կամ ծրագրի իրագործման) ընթացքում, ճնշելովճան դրանց ազդեցությունից պաշտպանվելու հիմնական միջոցները: Այդ նպատակովձեռնարկությանխնդիրն է մանրազնինն հիմնավոր ուսումնասիրությունների հիման վրա ճերկայացնել հնարավոր ռիսկերի ամբողջ ցանկը` նշելով դրանցից յուրաքանչյուրի հանդես գալու հավաճականությունը ն սպասվելիք վնասի չափը: Պետք է ցույց տալ ն հիմնավորելճան ռիսկերի չեզոքացման ն կանխարգելմանուղղությամբ ձեռնարկության կողմից նախատեսվածկազմակերպականմիջոցառումները ն ներկայացնելռիսկերից ապահովագրվելուհստակ ծրագիրը: Ութերորդ բաժինը, որը վերաբերվում է աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման պլամավորմանը,նույնատիպէ արտադրաֆինանսական պլանի համապատասխանբաժնի պլանավորման մեթոդիկայիհետ, իսկ 9րդ բաժնի (ներդրումների պլան) պլանավորումը իրականացվում է հեռանկարային ն տարեկանպլանների մշակման ժամանակօգտագործվող հաշվարկման մեթոդիկայով: Ֆինանսական պլանը (10-րդ բաժին) սովորաբար մշակում են խոշոր ձեռնարկությունները: Ցանկալի է այն մշակել մի քանի տարբերակներով` նկատի ունենալով արտադրությունում ն շուկայում իրադրություններիհնարավոր փոփոխությունները:

Ֆինանսական պլանի մշակման հիմնական խնդիրն է կարգավորել դրամականմիջոցներիկանոնավորստացումը ն ապահովել դրանց առավել արդյունավետ օգտագործումը: Ֆինանսական պլանի հետ սերտորեն կապվածէ ֆինանսավորմանռազմավարությունը:Այն հիմնականում կապված է նոր ձեռնարկությունների ստեղծման կամ գործող ձեռնարկության վերակառուցման ու ընդլայնման հետ: Այստեղ ձեռնարկությունըպետք է սպառիչ պատասխաններներկայացնիհետնյալ հիմնական հարցերի վերաբերյալ` ինչքա՞նմիջոցներեն պետք նախատեսված ծրագրի (նախագծի) իրականացմանհամար, որտե՞ղն ի՞նչ ձնով պետք է ստանա այդ միջոցները, ե՞րբ է սպասվում ներդրված ֆինանսական միջոցների ետ վերան դարձնելը ինվեստորներիեկամուտների ստացումը: Ներկայացված բիզնես-պլանի կառուցվածքըչնայած օրինակելի է, սակայն կախված գյուղատնտեսականձեռնարկություններիչափերից ն կազմակերպաիրավականձներից կարող է փոփոխվելն ներկայացվել այլ մանրամասնությամբ: Մասնավորապես, մանր գյուղատնտեսականձեռնարկություններում անհրաժեշտություն չկա ընդգրկել նշված բոլոր բաժինները, իսկ առանձին դեպքերում կարելի է սահմանափակվել միայն բիզնես-`

-`

-`

|

պլանով: 10.7

Նան աարի ինչպես տեխնիկական

Ներտնտեսային ստորաբաժանումներիտարեկան արտադրականառաջադրանքը

Իր բնույթով ձեռնարկության տարեկան արտադրաֆինանսական պլանը իրենից ներկայացնում է ընդհանուր առաջադրանքամբողջ տնտեսության համար, որը բնականաբար պետք է հասցեագրվիկոնկրետ կատարողներին, իսկ դրանք նրա կազմում ստեղծված արտադրականնայլ բնույթի ստորաբաժանումներնեն՝ բրիգադների,ֆերմաների, օղակների տեսքով, որոնց թիվը ն ուղղությունները կախված են տնտեսության չափերից, արտադրական կառուցվածքից,մասնագիտացումից,սպասարկումներիու ծառայությունների բնույթից ն բազմաթիվայլ գործոններից: Արտադրական առաջադրանքներիբաշխումը տնտեսության ստոէ բրիգադներիու ֆերմաների տարաբաժանճումներիմիջն իրականացվում րեկան արտադրական առաջադրանքներիմշակման միջոցով: Վերջիններիս կառուցվածքի, բաժինների բովանդակության ն ցուցանիշների կազմի վերաբերյալ չնայած մեր հանրապետությունում դեռես մշակված ն հաստատված օրինակելի ձներ չկան, սակայն պլանավորմանտրամաբանությունը հուշում է, որ դրանք չեն կարող էականորեն տարբերվել տնտեսության

արտադրաֆինանսական պլանի արտադրության բաժնի կառուցվածքից ն բովանդակությունից: Բուսաբուծական ճյուղերում արտադրական ստորաբաժանումները ստեղծվում են բրիգադների ն օղակների ձնով: Բրիգադի արտադրական ծրագրում ըստ գյուղատնտեսական մշակաբույսերի սահմաճվում են նրանց ցանքատարածություններըն միջին բերքատվությունը, համախառն արտադրանքը բնեղեն ն արժեքային արտահայտությամբ, սերմերի, պարարտանյութերի, թունաքիմիկատներիպահանջը, միավոր արտադրանքի հաշվով նյութական ն աշխատանքայինծախսումների նորմատիվները,ինչպես նան հողատեսքերի որակի բարելավման ուղղությամբ իրականացվելիք միջոցառումների ցանկը ն ծախսերը: Անասնաբուծական ֆերմաների արտադրական առաջադրանքը ներառում է անասունների գլխաքանակի ն մթերատվության, հոտի շարժի, անասնաբուծական մթերքների (հիմնական ն ուղեկցող) ելքի, տոհմային աշխատանքներիկազմակերպման,ինչպես նան մեկ գլխի ն միավոր արտադրանքի հաշվով կատարվելիք ծախսերի վերաբերյալ համապատասխան ցուցանիշներ: Վերանորոգման արհեստանոցի ն արտադրական սպասարկման մյուս օղակների համար առաջադրանքներ է սահմանվում վերաճորոգումների տեսակների (հիմնական,ընթացիկ) թվի, իրականացման ժամդրանց Ն կետների սպասարկումների աշխատանքների ծավալի, իրականացնելու համար անհրաժեշտ նյութական ն մի շարք հարցերի երտնտեսային բոլոր ստորաբաժանումների առաջադրանքները պետք է հստակ հաշվեկշռվեն տնտեսությանարտադրաֆինանսականպլանի համապատասխանցուցանիշների հետ: Այս տեսակետից թերնեսբացառություն պետք է համարել, որ ի տարբերություն ձեռնարկության արտադրաֆինանսականպլանի, ներտնտեսային ստորաբաժանումների առաջադրանքներում չեն նախատեսվումֆինանսական հետնանքների վերաբերյալ ամփոփտվյալներ:

|

Արի

ԱրԲաՆ

`

,

|

408.

Օպերատիվ պլանավորում

Օպերատիվ պլանավորման անհրաժեշտությունը ն կարնորությունը հիմնականումպայմանավորվածէ աշխատանքի կազմակերպման բնագավառում գյուղատնտեսական արտադրությանը բնորոշ առանձնահատկության հետ, որն արտահայտվում է աշխատանքներիխիստ արտահայտված սեզոնայնությամբ: Հետնապես, տեխնոլոգիական գործընթացիյուրաքանչ181

աշխատանք գյուղատնտեսությանմեջ ունի կատարման որոշակի ժամկետ (մեծ մասամբ շատ սեղմ), որի խախտումը էապես ազդում է արտադրության վերջնական արդյունքների վրա: Ինքնըստինքյան հասկանալի է, որ նման ռեժիմով աշխատանքների կազմակերպումըկապված է բավակաճին լուրջ դժվարությունների ու բարդությունների հետ, որոնց հաղթահարումը ձեռնարկություններից պահանջում է մի շարք համակարգված ն կանոճնակարգվածճախապատրաստական աշխատանքների իրականացում: Այդ աշխատանքներիշնորհիվ բացահայտվում են ձեռնարկությանիրական աշխատանքների կազմակերպմանբնագավառումն հնարավեորությունները են դրանք արտացոլվում մշակվող օպերատիվ պլաններում: Բուսաբուծության ճյուղում օպերատիվ պլանավորման հիմնական ձներից են ըստ գյուղատնտեսական աշխատանքների կատարման ժամկետների մշակվող աշխատանքային օրացուցային պլանները ն առանձին աշխատանքների կատարման համար՝ պլան կարգագրերը: Բացի դրանից օպերատիվ պլաններ են մշակվում նան արտադրանքի իրացման ն տեխնիկայի սպասարկմանաշխատանքներիգծով: Օրացուցային պլանները մշակվում են հիմնականում լարված աշխատանքային ժամանակաշրջաններիհամար, որը բուսաբուծության ճյուղում հիմնականում համընկնում է գարնանացանի ն բերքահավաքի կատարման հետ: Աշխատանքային պլաններում ցույց է տրվում պլանավորված ժամկետներիհամար անհրաժեշտ աշխատողների թիվը ն պահանջվող արտադրության միջոցները: Հաշվարկի համար ահնրաժեշտ ելակետային նյութերը վերցվում են տեխնոլոգիական քարտերի տվյալներից, որոնք մշակվում են գյուղատնտեսականառանձինմշակաբույսերի գծով: Աշխատանքային պլանի մշակման հիմնական խնդիրը կայանում է նրանում, որ ապահովվի որոշակի կապ ն հաջորդականություն բրիգադին ամրացված բոլոր մշակաբույսերի գծով կատարվող աշխատանքներիիրականացման գործում այն հաշվով, որ չխախտվի այդ աշխատանքների կատարման համար սահմանված ագրոտեխնիկականժամկետները: Նախատեսված աշխատանքների կատարման համար անհրաժեշտ աշխատողներին գյուղատնտեսական տեխնիկայի ամենօրյա պահանջարկը որոշելու համար կազմում են պլան-գրաֆիկներ,որոնցում հստակ երնում է ամենալարված օրերը (,,պիկ"երը): Առանձին դեպքերում, երբ տնտեսության աշխատանքային ն նյութական ռեսուրսները չեն կարող ապահովել, այդ լարված աշխատանքային ժամկետի (,պիկ,,երը) պահանջները, թույլատրվում է որոշ տեղաշարժ կատարել (երկարացնել) աշխատանքների կատարման ագրոտեխնիկականժամկետները (իհարկե թույլատրելի սահման-

յուր

ներում), իսկ եթե դա էլ չի բավարարում. ապա տնտեսությունը պետք է միջոցներ ձեռնարկիդրսից աշխատուժ ն տեխնիկա ներգրավելու համար: Արտադրանքիիրացման գծով մշակվող օպերատիվ պլանում սահմանվում են իրացմանծավալները ն ժամկետները՝ելնելով բերքահավաքին արտադրանքիվերամշակմանժամկետներից: Անասնաբուծության ճյուղերում օպերատիվ պլաններ են մշակվում անասնաբուծականմթերքների արտադրությանն իրացման, անասունների գնման ն վաճառքի, արոտավայրերիօգտագործման,կերերով ապահովման նայլ միջոցառումներիգծով: Օպերատիվ պլանավորմանը ներկայացվող հիմնական պահանջը հաշվեկշռվածության ապահովումն է պլանով նախատեսված աշխատանքների կատարմանհամար պահանջվող ռեսուրսների (նյութական,աշխատանքային) ն տնտեսությունումառկա համապատասխամ ռեսուրսներիմիջն: Օպերատիվ պլանի հիմնական ձներից են ճան պլանկարգագրերը, որոնք կոնկրետ որնէ օղակին (բրիգադ, ֆերմա) տրված աշխատանքների կատարմանհանձնարարություն են: Այն տրվում է որոշակի ժամկետի համար (օր, շաբաթ, տասնօրյակ) աշխատանքները կատարելու համար: Անասնաբուծության ճյուղերում պլան-կարգագրերի փոխարեն մեծ մասամբ Օօգտագործվում են տասնօրյակային առաջադրանքներ՝արտադրանքի, սերնդի ստացման ն պահպանման, անասունների բտման ն այլ աշխատանքնքի գրող:

՛

Ստուգողականհարցեր Կանխատեսման պլանավորման էությունը, ձների ու սկզբունքների ընդհանուր բնութագիրը: 2. Կանխատեսման ն պլանավորման հիմնական մեթոդների ու նորմատիվային բազայի ընդհանուրբնութագիրը: 3. Ներտնտեսային պլանավորմանհամակարգը կազմող պլանների առանբնութագիրը: ձին տեսակների ընդհանուր 4. Գյուղատնտեսականձեռնարկությունների տարեկան արտադրաֆինանսական պլանի հիմնական բաժիններիհամառոտ բնութագիրը: 5. Ձեռնարկության բիզնես-պլանի հիմնական բաժինների համառոտ բնու1.

``

|

ն

թագիրը: 6. Օպերատիվ պլանավորման էությունըն խնդիրները:

ԳԼՈՒԽ

11. ՍԱՍՆԱԳԻՏԱՑՈՒՍԸ

ԶՈՒԳԱԿՑՈՒՍԸ

ԵՎ

ՃՅՈՒՂԵՐԻ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

421.1.

Սասնագիտացում հասկացությունը

բովանդակությունը

ն

տնտեսական

Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում արտադրության արդյունավետ կազմակերպման կարնոր սկզբունքներից մեկը համարվում է մասնագիտացմանխորացումը ն ճյուղերի ռացիոնալ զուգակցումը: Սասնագիտացումը աշխատանքի հասարակական բաժանման ձն է: Դրա տակ հասկացվում է ձեռնարկության գործունեության կենտրոնացումը որոշակի արտադրանքների արտադրության կամ սպասարկման ծառայությունների ուղղությամբ: Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում մասնագիտացման նպատակն է՝ պայմաններ ստեղծել գյուղատնտեսական մթերքների ծավալի ավելացման, ծախսերի կրճատման, արտադրանքիորակի բարելավման, աշխատանքի արտադրողականության ն արտադրության արդյունավետության բարձրացման համար: Մասնագիտացումը կարնոր կազմակերպական նախապայման է նյութական, աշխատանքային ու ֆինանսական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման համար: ն ագիտացման ման զարգացումը մ կարելի է բաժանել 5 ժամանակա մանակա-

| վ

|

խատանքը:

ոնհրետ

Հ

Առաջին` սկսվում է կոլեկտիվացումից անմիջապես հետո (193040թթ.): Հիմնականում գործում էին փոքը չափերով բազմաճյուղ կոլտնտեսություններ` ձեռքի աշխատանքի գերակշռումով: Ստեղծվեցին առաջին մասնագիտացվածպետական տնտեսությունները (խորհտնտեսություններ): Երկրորդ- ընդգրկում է 1950-ական ն 60-ական թվականների առաջին կեսը: Կոլտնտեսությունների միացմամբ ձնավորվեցին համեմատաբար խոշոր ձեռնարկություններ: Մեր հանրապետությունումստեղծվեցին մասնագիտացված խաղողագործական,պտղաբուծական պետական տնա երկրորդ կեսից մինչն 80-ական թվականների երկրորդ կեսը: Տնտեսապես թույլ կոլտնտեսությունների բազայի վրա կազմակերպվեցին խորհտնտեսություններ: Ժամաճակաշրջանը բնորոշ է նան նրանով, ռր հանրապետության տարածքում

առուարուց արանմե կանն

կատարվեցին մելիորատիվ մեծածավալ աշխատանքներ ն Աշտարակի, Նաիրիի, Կոտայքի ու Բաղրամյանի նախկին շրջանների ղըռ, քարքարոտ հողերի իրացման շնորհիվ կազմակերպվեցին խոշոր, մասնագիտացված պտղաբուծական ն խաղողագործական խորհտնտեսություններ: Այդ տարիներին տարբեր տարածաշրջաններում կառուցվեցին մասնագիտացված թռչնաբուծականխոշոր ֆաբրիկաներ, խոզի ն տավարի մսի արտադրության համալիրներ: Չորրորդ- ընդգրկում է 80-ական թվականների երկրորդ կեսից մինչն 90-ական թվականների սկիզբը: Այն կապված է էկոնոմիկայի պետական կառավարման արմատականվերակառուցման հետ: Հինգերրորդ- սկսվում է շուկայական հարաբերությունների արմատավորմամբ: Մեր հանրապետությունում իրականացվեց հողի սեփականաշնորհում նե արտադրության մյուս միջոցների մասնավորեցում, կոլտնտեսությունների ն խորհտնտեսությունների լուծարման բազայի վրա ձնավորվեցին փոքր չափերով տասնյակ հազարավոր գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններ: Սկսվեց ֆերմերային տնտեսությունների ձեավորման գործընթացը: Ի տարբերություն ֆերմերային տնտեսությունների, որոնք ունեն մասճնագիտացման համեմատաբաը բարձը մակարդակ, գյուղացիական տնտեսությունները գլխավորապես բազմաճյուղ են, չունեն ձնավորված արտադրական որոշակի ուղղություն: Դրանցում արտադրողական ուժերի զարգացման մակարդակըշարունակում է մնալ ցածը, գերակշռում է ձեռքի աշ-

|

|

Սասնագիտացման գործընթացը սերտորեն կապված է արտադրողակա ուքերի աճը ու զարգացման հետ: տրքան բարձը Է արտադրողական ուժերի զարգացման մակարդակը,այնքան ավելի խորը, ըստ ձների ու բովանդակության ավելի բազմապիսի է դառնում աշխատանքի բաժանումը ն մասնագիտացումը: Արտադրողականուժերի զարգացման ն գիտատեխնիկական առաջադիմության ազդեցության տակ կազմակերպվում են գյուղատնտեսական նոր տիպի ձեռնարկություններ, որոնք զարգանում են հիմքի վրա ն բնութագրվում են տնտեսական արդյունաինդուստրիալ վետության բարձր մակարդակով: Սասնագիտացումը ինքնանպատակչէ, այն հանդիսանում է բազմապիսի հնարավորություններից մեկը, որը թույլ է տալիս ձեռնարկությանը, գործարարից դիմակայելու շուվայի մրցակցությոնը հ հոանել նղոլունա» վետության բարձր մակարդակի:

'

|

11.2.

կություններիճիշտ մասնագիտացումըն ապահովել արտադրությանբարձր

Սասնագիտացմանվրա ազդող գործոնները ն մասնագիտացմանճները

արդյունավետություն: Գյուղատնտեսությանմեջ մասնագիտացումըարտահայտվում է ն տարբեր ձներով, որոնք իրարից տարբերվումեն բովանդակությամբ օբեն մասնագիտացման յեկտով: Գյուղատնտեսությանմեջ տարբերում հետնյալ ձները՝ բաժանումն է Զռտիականմասնագզիտացումը-աշխատանքի գոտիներիմիջն: Բնութագրվումէ գոտու գյուղատնտեգյուղատնտեսական սական ձեռնարկություններիապրանքային արտադրանքի կառուցվածէ ստեղծվում ըստ քով: Գոտիական մասնագիտացմամբհնարավորություն ն առավել արդյուուժերը գոտիների ճիշտ տեղաբաշխել արտադրողական ճավետ օգտագործել հողային, ջրային ն աշխատանքայինռեսուրսները: խորացումը նախատեսվումէ հեռանկարաԳոտիկան մասնագիտացման յին պլանավորմանժամանակ: ընդհւանուր տնտեսականաշխատանքիբաժանումն է գյուղատնտեսականձեռնարկություններիմիջն՝ ապրանքայինարտադրանքի

|

Գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների մասնագիտացմանվրա ազդեցություն են թողնում հետնյալ գործոնները՝ բնակլիմայականպայմանները, ջրային ռեսուրսներով ապահովվածությունը: Այս գործոնի ազդեցությամբ է պայմանավորվում,որ այս կամ այն գոտում, տարածաշրջանումձեռնարկություններըմասնագիտանումեն այն մթեքների արտադրությամբ, որոնց համար կան լավագույն պայմաններ ն առավել քիչ ծախսեր են պահանջում, շուկայական առաջարկը ն պահանջարկը: Այն շուկայական էկոնոմիկայի պայմաններում դառնում է արտադրությանմասնագիտացմանվճռական գործոն, գյուղատնտեսական մթերքների վաճառքի գծով կնքված պայմաճնամեծ -

`

.

-

-

գրերը,

տնտեսության տեղադրությունը, հաղորդակցության ճանապարհների զարգացումը:Քաղաքամերձ գոտու տնտեսությունները հիմնականումմասճագիտանում են դժվար պահպանվող ն տեղափոխելի,թարմ վիճակում օգտագործվող մթերքների արտադրությամբ:Երնան քաղաքի շրջակա գոտիճերի ձեռնարկությունները հիմնականում մասնագիտացածեն վաղահաս բանջարեղենի արտադրությամբնկաթնամսային տավարաբուծությամբ, տնտեսության ապահովվածություն, աշխատուժով ն տեխնիկական միջոցներով: Աշխատուժով ապահովված տնտեսությունները հիմնականում մասնագիտանում են աշխատատար մշակաբույսերի (բանջարեղեն, կարտոֆիլ, ծխախոտ,խաղող ն այլն) մշակությամբ, գիտատեխնիկական, մասնավորապես գյուղատնտեսական մեքենաշինության, առաջադիմությունը: Նոր մեքենաները, մեքենաների համակարգը, որոնք անհրաժեշտ են արտադրանքի արտադրության տեխնոլոգիական բոլոր գործընթացներիհամալիր մեքենայացմանու ավտոմատացման համար, պահանջում է մասնագիտացմանու համակենտրոնացմանռացիոնալ մակարդակ, -հումք վերամշակող ձեռնարկությունների առկայությունը ն դրանց անխափան աշխատանքը, գյուղատնտեսական մթերքներիարտադրությանարդյունավետությունը, գոտու, տարածաշրջանի,համայնքի, ազգային սովորությունները, Սիայն ճնշվածգործոնների միաժամանակ հաշվի առնելու ն ապահռվելու դեպքում է հնարավոր իրականացնել գյուղատնտեսականձեռնար-

է արտադրության ժամանակ: Նրա հիմնական սկզբունքը համարվում է Բնութագրվում կրճատումը: ապրանքային ճյուղերի քանակի հնարավոր Ընդհանուր կառուցվածքով: տնտեսության ապրանքային արտադրանքի տնտեսական մասնագիտացմամբորոշվում է յուրաքանչյուր տնտեսութարտայան տեղն ու դերը մարզի, տարածաշրջանիգյուղատնտեսական դրությանմեջ: բաժաՔերտնտեսային մասնագիտացում:աշխատանքի

-

-

-

|

|

-

-

`

-

(բատնտեսության ներսում արտադրականստորաբաժանումների է արտան համախառն Բնութագրվում ժանմունք, բրիգադ,ֆերմա այլն) միջն: է դրանքի կառուցվածքով:Ներտնտեսայինմասնագիտացումըուղեկցվում համակենտրոնացն ցանքատարածությունների անասնագլխաքանակի մամբ, մինչ, օպտիմալ չափի ն պայմանների ստեղծումը հողի, նյութատեխնիկական միջոցների, աշխատուժի առավել արդյունավետ օգտան գործման համար: Ներտնտեսային մասնագիտացումը արտադրության միավորի հաշվով առավելահամակենտրոնացումըհողատարածության ն ծախսումներիտնտեսստացման արտադրանքի գույն քաճակությամբ ճումն

Վ

ման

է

կարնոր երաշխիք է:

բաժանումն է Քերճյուղային մասնագիտացում:աշխատանքի միջն առանձին տեսակների ձեռնարկությունների (ստորաբաժանումների) -`

արտադրության գծով: Մասնագիտացման այս ձնը հիմնվում է աշխաբաժանմանվրա: Այսպես, տավարաբուծության տանքի տեխնոլոգիական

մեջ մեկ տնտեսությունը մասնագիտանումէ կաթի արտադրության, երկրորդը` հորթերի աճեցման, երրորդը` մսացու մատղաշի ինտենսիվ աճեցման ու բտման գծով: Ներճյուղային մասնագիտացումը բնութագրվումէ ապրանքային ն համախառնարտադրանքի կառուցվածքով: Պետք է նկատել, որ մասնագիտացմանձները փոխադարձաբար կապված են իրար հետ, լրացնում են մեկը մյուսին ն գտնվում են անընդհատ զարգացման գործընթացում: 71.3.

աշխատանքային ծախսումների տեսակարար կշիռը ընդհանուր աշխատանքային ծախսումների կառուցվածքում բնութագրում է արտադրության մասնագիտացումը: Այս ցուցանիշն ավելի շատ օգտագործվում է նոր կազմակերպվողպտղաբուծականն խաղողագործական ձեռնարկություններում: Ցանքաշրջանառություններին անասունների պայմանական գլխաքանակի կառուցվածքը հանդիսանում են մասնագիտացման ձնավորման ելակետային նյութեր, դրանով պայմանավորվում է հողի ռացիոնալ օգտա-

գուղացիական

ործումը: մա

ցուցանիշներըն Սասնագիտացումը բնութագրող

մակարդակը

ն դրանց Գյուղատնտեսականձեռնարկությունների արտադրական ստորաբաժանումներիմասնագիտացումը ռրոշվում է հետնյալ ցուցանիշների օգնությամբ` ապրանքայինարտադրանքիկառուցվածքով,

-.

-

-.

-`

-.

-

համախառն արտադրանքի կառուցվածքով, ուղղակի աշխատանքայինծախսումներիկառուցվածքով, արտադրության միջոցներիկազմովն կառուցվածքով,

Ն պայմանական ցանքատարածությունների անասնագլխաքաճակի կառուցվածքով,

ապրանքայինճյուղերի քանակով ն

-.

այլն:

Նշված ցուցանիշներիցգլխավորը հանդիսանում է ապրանքային արտադրանքի կառուցվածքը, որովհետն դրանով է որոշվում յուրաքանչյուր ձեռնարկությանտեղն ու դերը հասարակականարտադրության մեջ: Գոտիական ն ընդհանուրտնտեսական մասնագիտացումը բնութագրող գլխավոր ցուցանիշը հանդիսանում է ապրանքային արտադրանքի

|

-.

կառուցվածքը:

լ

Խոշոր տնտեսությունների արտադրական ստորաբաժանումների (բաժանմունք, բրիգադ, ֆերմա ն այլն) մասնագիտացումը որոշվում է հա-

մախառն արտադրանքի կառուցվածքով,որովհետե դրանք չեն զբաղվում

արտադրանքի իրացմամբ, ավելին, առանձին ստորաբաժամումների արտադրված ամբողջ արտադրանքը(օրինակկերերը) ամբողջությամբսպառվում են տնտեսությունում: Ուղղակի աշխատանքայինծախսումներիկառուցվածքիցուցանիշը կախված է աշխատատար գործընթացներիմեքենայացմանմակարդակից ն արտադրության կազմակերպումից: Սեքենայացման ռրոշակի մակարդակին արտադրության կազմակերպման մյուս հավասար պայմանների դեպքում ըստ ճյուղերի ուղղակի

տնտեսությունները, որոնց արտադրության ապրանքայնության մակարդակը ցածը է, մասնագիտացման մասին ճիշտ պատկերացումէ տալիս համախառնարտադրանքիկառուցվածքը: Տնտեսություններն ըստ մասնագիտացման մակարդակի կարելի է ստորաբաժանելհետնյալ խմբերի՝ ձեռնարկություններ,որոնք ունեն ճեղ մասնագիտացում, զբաղեն մեկ ապրանքային արտադրանքի արտադրությամբ,որի տեսակավում րար կշիռը ձեռնարկության ապրանքային արտադրանքի կառուցվաքծի մեջ մոտենում է 10092-ի(թռչնաբուծական ֆաբրիկաներ, ջերմատներ, տավարի մասցումատղաշի ն խոզերի ինտենսիվ աճեցման ու բտման համալիրներ ն այլն), ձեռնարկություններ, որոնք ունեն մեկ գլխավոր ճյուղ, որին բաէ ժին ընկնում ամբողջ ապրանքային (համախառն) արտադրանքի ոչ պակաս 5046-ը: Այս դեպքում գլխավոր ճյուղը զուգակցվում է մի քանի լրացուցիչ ճյուղերի հետ: Կոնկրետ պայմաններից ելնելով, դրանք կարող են լինել բուսաբուծականն անասնաբուծականճյուղեր, ձեռնարկություններ, որոնք ունեն երկու գլխավոր ճյուղ, այս դեպքում դրանցից ստացված արտադրանքի արժեքը պետք է կազմի ամբողջ ապրանքային (համախառն) արտադրանքիարժեքի ոչ պակաս 60-6574-ը: Երեք գլխավոր ճյուղի դեպքում դրանց տեսակարար կշիռը ապրանքային (համախառն) արտադրանքիկառուցվածքի մեջ պետք է լինի ոչ պակաս 7596: Այդպիսի տնտեսությունները մասնագիտացված տնտեսությունների շարքում չեն դասվում: Գչյուղատնտեսականձեռնարկությունների մասնագիտացման գործակիցը կարելի է որոշել հետնյալ բանաձնով.

«-

որտեղ` Է

7. ի

Շէլ-3

չ-մասնագիտացման գործակիցն է,

|

Մր -ապրանքային (համախառն) արտադրանքի կառուցվածքում առանձին արտադրանքներիտեսակարարկշիռը, ՒԼ -ապրանքային (համախառն) արտադրանքի կառուցվածքում ըստ տեսակարար կշռի առանձին արտադրանքի հերթականհամարը: Եթե մասնագիտացման գործակիցը փոքր է 02-ից, նշանակում է մասնագիտացմանմակարդակը ցածը է, 0,2-0,4-միջին, 0,4-0,6-բարձըր,0,6ից բարձր՝ շատ բարձր (խորացված): Գյուղատնտեսականձեռնարկություններին նրանց արտադրական ստորաբաժանումներիմասնագիտացումըկատարելիս պետք է տնտեսապես հիմնավորել թե որքանով է այն նպաստումգլխավոր խնդրի` արտադրանքի արտադրության ավելացմանը, նյութական, ֆինանսական ն աշխատանքային ռեսուրսների առավել արդյունավետ օգտագործմանը, արտադրվող արտադրանքիինքնարժեքի իջեցմանը, հետնապես արտադրության արդյունավետությանբարձրացմանը: Ռացիոնալ մասնագիտացմանտնտեսական արդյունավետությունը որոշելու համար օգտվում են հետնյալ ցուցանիշներից` տնտեսության գյուղատնտեսական օգտագործելի հողատարածության միավորի հաշվով համախառն ապրանքային արտադրանքների, համախառն եկամտի նշահույթի ելունքը, աշխատանքիարտադրողականությանմակարդակը,

|

'

-.

-.

-.

-.

-.

-.

ֆոնդահատույցը, հիմնականն զորգակցվողարտադրանքիինքնարժեքը, մակարդակը, կապիտալ ներդրումներիհատուցման ժամկետը, արտադրանքիառանձին տեսակների շահութաբերությանմակարդակը:

Հասկացություն գյուղատնտեսական ձեռնարկություններիճյուղերի մասին, դրանց դասակարգումը 11.4.

Գյուղատնտեսությունը լինելով նյութական բարիքների արտադրության կարնորագույն ճյուղերից մեկը, կոչված է ապահովելու բնակչության աճող պահանջմունքները բարձրորակ պարենի բոլոր տեսակնեհումքով: րով, իսկ թեթն ն սննդի արդյունաբերությանը՝ Գյուղատնտեսությունը կարնոր նշանակություն ունի երկրի տնտեսական անկախության ամրապնդմանն պետության կայացման գործում: Մեծ է նրա դերը քաղաքի ն գյուղի միջն ապրանքաշրջանառությանապահովման գործում: Գյուղատնտեսությունն իր հերթին բաժանվում է երկու խոշոր համալիր ճյուղերի` բուսաբուծության ն անասնաբուծության: Բուսաբուծությունն իր մեջ ընդգրկում է մի քանի ինքնուրույն ճյուղեր` դաշտա190

լ

վարություն, կերարտադրություն,խաղողագործություն,պտղաբուծություն, բանջարաբուծություն ն. մարգագետնաբուծություն:Աճասնաբուծությունը նույնպես իր մեջ ընդգրկումէ մի քանի ինքնուրույն ճյուղեր` տավարաբուծություն, խոզաբուծություն, ոչխարաբուծություն, այծաբուծություն, թռչնաբուծություն, ձիաբուծություն ն այլն: Ճյուղը գյուղատնտեսական արտադրությանայն մասն է, որը մյուսներից տարբերվում է արտադրության տեխնոլոգիայով, օգտագործվող տեխնիկականմիջոցների կազմով, աշխատանքի առարկաներով,արտադրության կազմակերպմամբու արտադրվող արտադրանքի տեսականիով: Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում բոլոր ճյուղերն ըստ տնտեսականնշանակության լինում են` գ//սավոր,լրւսցուցիչ ն օժանդակ: Գլխավոր է կոչվում այն ճյուղը, որը մեծ տեսակարար կշիռ ունի տնտեսության ամբողջ ապրանքային ն համախառն արտադրանքի կառուցվածքում: Լրացուցիչ կոչվում են այն ճյուղերը, որոնք գլխավոր ճյուղերի համեմատությամբտնտեսության համախառն ն ապրանքային արտադրանքի կառուցվածքի մեջ ունեն ցածր տեսակարար կշիռ: Օժանդակ կոչվում է այն ճյուղը, որից ստացված արտադրանքն ապրանքայիննշանակությունչունի, օգտագործվում է ներտնտեսայինկարիքների բավարարմանհամար: Լրացուցիչ ու օժանդակ ճյուղերը կոչված են գլխավոր ճյուղի հաջող զարգացման համար ստեղծել առավել լավ պայմաններ` հողը, տեխնիկան ն աշխատուժն արդյունավետօգտագործելու համար: Գլխավոր ու լրացուցիչ ճյուղերը միասին բնութագրում են ձեռնարկության մասնագիտացումը:Այսպես, օրինակ, երբ ձեռնարկության գլխավոր ճյուղը մեկն է, ենթադրենք խաղողագործությունը, որը տալիս է ձեռճարկության ապրանքային արտադրանքի 5092-ից ավելին, իսկ դրա հետ զուգակցվում են բանջարաբուծությունը ն կաթնամսային տավաբուծությունը, այս դեպքում ձեռնարկության մասնագիտացումը կլինի խաղողագործությունը,զարգացածբանջարաբուծությամբն կաթնամսային տավա-

րաբուծությամբ:

Գյուղատնտեսական խոշոր տնտեսություններն ունեն սպասարկող արտադրություն ն օժանդակ ձեռնարկություններ (մեքենատրակտորային

պարկ, ավտոտրանսպորտ,նորոգման արհեստանոց, էլեկտրոմատակարարում, ջրամատակարարումն այլն): Անհրաժեշտ քանակության սեփական հումքի

առկայության դեպքում կարող րական արտադրամասեր:

են

ունենալ ճան

օժանդակ արդյունաբե-

115.

Դյուղերի ռացիոնալ զուգակցման սկզբունքները ն

հիմնավորումը

Գյուղատնտեսականարտադրությունը արդյունաբերության համեմատությամբ ունի մի շարք առանձնահատկություններ:Այստեղ վերարտւ աաա քայաղ տնտեսական գործընթացներըսերտ. կերպով միահյուսված են, հետնապես արտադրության կազմակերպմանժամանակ այդ առանձնահատկությունները պետք է հաշվի առնվեն, որպեսզի լրիվ ու արդյունավետ օգտագործվեն հողը, արտադրության մյուս միջոցները ն աշխսոռուժը: Այս կարնոր խնդիրների լուծման համար ճիշտ ման հետ մեկտեղ կարնոր նշանակություն ունի յուրաքանչյուր տնտեսության բնական ու տնտեսականպայմաններից ելնելով ճյուղերի ռացիոճալգուգակցմանապահովումը: Գյուղատնտեսական ճեռնարկություններումճյուղերի ռացիոնալ զուգակցման անհրաժեշտպայմանը հանդիսանում է արտադրության համակենտրոնացմանբարձր մակարդակիապահովումը, առաջին հերթին գլե մ առաջիճ հերթին խավոր ճյուղերի: ճյուղերի: կնԱյ ձե ոք Է բերվում բթին արտադրությա ի իոտենսիվացման միջոցով, գյուղացիական տնտեսություններիկամավոր "իավորդան բազայի կրտ գյուղացիական միություններիստեղծմամբ: Արտադրությանհամակենտրոնացումը նպաստում է Աա աարարոթոցի՝ն առաջադիմական տեխնոլաիաների ներողդւնը, ձեռքի աշխատանքի կրճատմանը, արտադրության Հաաա դրողականությամ մակարդակըբարձրացմանը:

|

մասնագիտաց-

՛

թար

ձեռնարկություններում

-

-

-

-.

-.

-.

որու

,

-

գիտատեխնիավտոմատացմանը,

Գյուղատնտեսական ճյուղերի ռացիոնալ գոգաղցման հիմնական սկզբունքներն են հասնել արտադրության վարման առավելագույն արդյունավետության նտնտեսական կայունության, -.

արտադրության միջոցների, առաջին հերթին գյուղատնտեսական տեխնիկայի ու տրանսպորտայինմիջոցների արդյունավետ օգտագործում, արտադրանքների իրացման կետերի առկայություն, Հորանսպորտային ծախսերիկրճատում ձեռնարկություններիներքին կարիքներիբավարարումըսննդամթերովարտադրության միջոցներով,համապատասխանծառայությունալը: ճյուղերի արդյունավետ զուգակցումըորոշվում է հաշվարկային ն օպտիմալացման էկոնոմիկամաթեմատիկական մոդելավորման եղանակներով: Առաջին եղանակի կիրառման դեպքում հաշվարկներըկատարվում են հետնյալ հաջորդականությամբ` որոշվում է տնտեսությունում եղած ճյուղերի ն արտադրվող մթերքների համեմատական արդյունավետությունը:Գնահատականը կարելի է տալ վերջին 3-5 տարիների փաստացի կամ նորմատիվայինտվյալներով, ճէ է բուսաբ ճյուղում ողարդծության որը հաշվարկվում տգ յուղ ամրմոկուղիանյաւթ բարերի թյ րի, իսկ անասնաբուծությանճյուղում 1 գլուխ անասունի հաշվով տեխնոլոգիական ծախսումների նորմայի հիման վրա: Համեմատական արդյունավետությունը որոշվում է ապրանքային ն ոչ ապրանքային արտադրանքճերի համար առանձին: Բուսաբուծության ճյուղում ապրանքային արտադրության արդյունավետության գնահատման հիմնական ցուցանիշներ են համարվում` 1 հեկտար ցանքատարածության հաշվով շահույթը (զուտ եկամուտ), շահութաբերությունը, աշխատանքի արտադրողականությունը: ճերային ձակարուների զնահատմանձամանակ, բացինշկած ցումանիշներից, հաշվի է առնվում ցանքատարածության 1 հեկտարի հաշվով կերամիավորներիե մարսելի պրոտեինի ելքը, 1 ց կերամիավորի(մարսելի պրոտեինի) ինքնարժեքը: Անասնաբուծության ճյուղերում ապրանքային արտադրանքիգնահատման ժամանակ օգտագործում են հետնյալ ցուցանիշները` աշխատանքի արտադրողականությունը, արտադրանքիինքնարժեքը, շահույթը ն շահութաբերությունը: է համեմատաբար բարձը արդյունավետություն ապահովող ճյուղերի արտադրության ծավալների առավելագույն թույլատրելի սահմանները, վնասով աշխատող ն ցածը արդյունավետություն ունեցող ճյուղերի լուծարման հնարավորությունը,նրանց արտադրության ծավալների նվազագույնթույլատրելի սահմանները, հաշվի առնելով ճյուղերի զուգակցմանսկզբունքները: -.

տնտեսությանհողակլիմայական, տնտեսական առանձնահատկությունների առավելագույնհաշվի առնում, ժողովրդական տնտեսության պահանջների բավարարումըգյուղատնտեսականբարձրորակարտադրանքով, գյուղատնտեսականհողատեսքերի արդյունավետ օգտագործում ն ճրանց բերրիության բարձրացում, տարվա ընթացքումդրամական մուտքերի համաչափ ստացում, աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման սեզոնայնության մեղմացում ն արդյունավետ օգտագործում,

-

որոշվում

'

192.

ճյուղերի ռացիոնալ չափերը որոշելուց հետո նախագծվում է նրանց արդյունավետ զուգակցման տարբերակներ ն բազմագործոն ցուցանիշների օգնությամբ տրվում դրանց կազմակերպատնտեսական գնահատականը, որոնցից կարնեորագույնները համարվում են շահույթի զանգվածը ն շահութաբերությունը: Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում արտադրության մասճագիտացումը ն ճյուղերի զուգակցումը պայմանավորված է բազմաթիվ գործոններով, որոնք պետք է հաշվի առնվեն: Այսպես, ճյուղերից մեկի չափերի փոփոխությունը ուղկեցվում է մյուս ճյուղերի համապատասխան փոփոխությամբ,իսկ պլանի ճշտումը պահանջում է ժամանակի մեծ ծախս՝ ճյուղերի միջն հաշվեկշռվածության ն կապերի պահպանմանհամար: Ձեռնարկության մասնագիտացման, ճյուղերի զուգակցման օպտիմալացման հետ կապված հիմնավորված որոշումների կայացման համար կիրառվումէ երկրորդ եղաճակը՝ էկոնոմիկամաթեմատիկական,օգտագործելով հաշվողական տեխնիկա: Էկոնոմիկամաթեմատիկական մոդելի կառուցմձան համար պահանջվում է նախօրոք մանրամասն հիմնավորել տեխնիկոտնտեսական պարամետրերը՝մշակաբույսերի բերքատվությունը,անասուններիմթերատվությունը, առկա ռեսուրսները ն դրանց օգտագործումը (հողերը, հիմնական ն շրջանառու միջոցները, աշխատանքային ռեսուրսները),իրացվող արտադրանքների,նյութատեխնիկականմիջոցների գները, ներդրումների աղբյուրներն ու չափերը նայլն:

11.6.

Գյուղատնտեսականձեռնարկությունների արտադրական տիպերը

Յուրաքանչյուր գյուղատնտեսական ձեռնարկություն ունի իր ուրույն առանձնահատկություններըն արտադրության մասնագիտացումը կատարելագործում է իր բնական ու տնտեսական պայմաններին համա-

պատասխան:

Սակայն բնական ու տնտեսական պայմանների ընդհանրությունը, որն ազդում է մասնագիտացմանբնույթի, մակարդակի ն արտադրության արդյունքի վրա, բերում է նրան, որ տնտեսությունների որոշ խմբեր ունենան ընդհանուր գծեր ոչ միայն տեխնոլոգիաների ու առանձին ճյուղերի վարման համակարգերի, այլ ճյուղերի կազմի ու զարգացման հետ կապված: Արտադրական տիպն ավելի ընղհանրացնող հասկացություն է, քան գյուղատնտեսական ձեռնարկությունը: Այն չի ներառում յուրաքանչյուր ձեռնարկության բոլոր առանձնահատկությունները,այլ արտացոլում է միայն

ամենագլխավորն ու էականը: Արտադրականտիպի տակ հասկացվում են գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների խմբեր, որոնք կատարում են միատեսակ գործառույթ աշխատանքիհասարակական բաժանման ժամաճակ ն ունեն բնական ու տնտեսական պայմանների ընդհանրություն: Տնտեսություններն այս կամ այն խմբին վերագրում են այն դեպքում, երբ ունեն մոտավորապեսնույն մասնագիտացումը,ինտենսիվության մակարդակը, արտադրության հիմնական տարրերի համամասնություն, հիմնական ճյուղերում նույն տեխնոլոգիան ն արտադրության կազմակերպումը ու մոտավորապես հավասար արդյունքային ցուցանիշներ: Արտադրական տիպը, կարող է ընդգրկել տասնյակ, նունիսկ հարյուրավոր գյուղատնտեսական ձեռնարկություններ, որոնք գտնվում են մոտավորապես նման բնատնտեսական տարածաշրջաններում: Դժվար չէ ճկատել, որ գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների արտադրական տիպերը բնութագրվում են` ճյուղերի կազմով ն ուղղությամբ, այսինքն մասնագիտացմամբ, գյուղատնտեսական ամբողջ արտադրության ն առանձին ճյուղերի ինտենսիվության մակարդակով, ճյուղերի վարման համակարգով: Պետք է տարբերել ձեռնարկության արդեն ձնավորված փաստացի ու ռացիոնալ արտադրական տիպեր հասկացությունը: Ռացիոնալ տիպը իրենից ներկայացնում է առաջավոր, առավել կատարելագործված,գիտականորեն հիմնավորված ն պրակտիկայում ստուգված տնտեսության վարման մեթոդներիամբողջականություն: Ռացիոնալ տիպի մեջ մտնող տնտեսությունները լայնորեն օգտագործում են գիտատեխնիկական առաջընթացի նվաճումներըն առաջադիմականտեխնոլոգիաները: Արտադրության մշտական կատարելագործումը պահանջում է ձեռնարկություններիտիպերի անընդհատ ռացիոնալիզացում: Տիպավորումը (տիպիզացիան)թույլ է տալիս ավելի հիմնավորված լուծել գյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպման մի շարք կաընոր հիմնախնդիրներ, ինչպես օրինակ, հողային կադաստրի մշակումը, օպտիմալ պլանավորումը,մեքենաների առավել արդյունավետ համակարգի կամվավորումը, կերարտադրության ն անասունների կերակրման արդյունավետ տիպերի մշակումը նայլն: Արտադրական տիպավորումըկարնոր նշանակություն ունի ճան ագրարային ճիշտ քաղաքականության մշակման, գնագոյացման, շուկայական հարաբերություններին հարկային դաշտի կատարելագործման ու այլ հարցերի լուծման համար: -.

-.

-.

ԳԼՈՒԽ

Այս կամ այն մարզում, տարածաշրջանում կազմավորված արտադրական տիպերը բացահայտելու համար սահմանվում են այն գործոնները, որոնք կոնկրետ պայմաններում վճռական դեր են խաղում նրանց ձնավորման վրա: Մի դեպքում վճռական դեր է խաղում ռելիեֆը, հողի որակը, մյուս դեպքում` իրացման կետերի հեռավորությունը, աշխատուժով ապահովվածությունըն այլն: Ձնավորված արտադրականտիպերի միջն հիմնական տնտեսական տարբերությունըպայմանավորված է նրանց մասնագիտացմանբնույթով, մակարդակովու արտադրության ինտենսիվացմամբ: ՛

Ստուգողական հարցեր Մասնագիտացման հասկացությունը,տնտեսականբովանդակությունը ն վրա ազդող գործոնները: 2. Թվարկեք գյուղատնտեսական արտադրությանմասնագիտացմանձները, բացատրեք դրանց առանձնահատկությունները: 3. Մասնագիտացումըբնութագրող ցուցանիշներըն մակարդակիորոշումը: 4. Որո՞նք են գյուղատնտեսական ճյուղերի ռացիոնալ զուգակցման սկըզբունքները ն պայմանները: 5. Գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների արտադրական տիպերի հիմնավորմանկարգը: 1.

դրա

12. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՍՏՈՐԱԲԱԺԱՆՈՒՍՆԵՐԻ

ՀԱՍԱԿԵՆՏՐՈՆԱՑՈՒՄԸ,

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ՉԱՓԵՐԸ

ոնացման ն արտադրության չափերի Համակենտր, հասկացությունը ն ցուցանիշները

Գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների մասնագիտացման հետնողական խորացումը անհրաժեշտություն է դարձնում գյուղատնտեսական արտադրության հետագա համակենտրոնացումը: Գյուղատնտեսականձեռնարկություններումարտադրությանհամակենտրոնացումըենթադրում է արտադրության միջոցների ն աշխատուժի կենտրոնացմանգործընթաց, որը տանում է գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության ավելացման: Համակենտրոնացմանմակարդակը որոշվում է արտադրության չափերով: Գյուղատնտեսականձեռնարկության չափը բնութագրվում է համալիր ցուցանիշներով, որոնցից առավել կարնորներն են՝ համախառն ն ապրանքային արտադրանքի ծավալը, գյուղատնտեսական օգտագործելի հողատարածությունները, հիմնական արտադրական ֆոնդերը, տեխնիկան, անասունների գլխաքանակը, բազմամյա տնկարկներիտարածությունները(մասնագիտացվածտնտեսություններում), զբաղված աշխատողներիթիվը: Գյուղատնտեսական ձեռնարկության, առանձին ստորաբաժանման մեծությունը բնութագրող ընդհանրացնողցուցանիշը համարվում է արտադրված արտադրանքի արժեքը: Այս ցուցանիշը հնարավորություն է տալիս համեմատելու ձեռնարկությունները միմյանց հետ անկախ նրանց կազմակերպաիրավական ձնից, մասնագիտացումից, տեղադրումից, տեխնիկական զինվածությունից,ինտենսիվության մակարդակից ն այլ առանձնահատկություններից: Սրա դերը հատկապես մեծ է ջերմային կոմբինատներում, թռչնաֆաբրիկաներում,բտման տնտեսություններում ն այլն, որոնք իրենց արտադրությունըվարում են փոքը հողատարածությանվրա: արժեքը կարող է որոշվել համադրելի կամ գործող Արտադրանքի գներով: Ըստ տարիների տնտեսությանչափերը համեմատելիս պետք է օգտագործել համադրելիգները: Եթե տնտեսությունը կամ ստորաբաժանումը իրականացնում է արտադրական ծառայություններ, դրանց արժեքը մտցվում է համախառնարտադրանքիարժեքի մեջ:

Տնտեսության ն ստորաբաժանման արտադրության համակենտրոնացման աստիճանի որոշումը չափազանց կարնոր նշանակություն ունի արտադրության ռացիոնալ կազմակերպման համար: Իրացված արտադրանքիարժեքը բավականաչափ ճշգրիտ կերպով է ցույց տալիս ձեռնարկության չափը, արտադրական սակայն սկզբնական ստորաբաժանման համար այն կիրառելի չէ: Մասնագիտացված գյուղատնտեսական ձեռնարկության կամ ստորաբաժանման չափի մասին պատկերացում է տալիս գլխավոր արտադրանքի արտադրության ծավալը բնեղեն ցուցանիշով: Պետք է նկատի ունենալ, որ արտադրանքի ծավալը արդյունքային ցուցանիշ է ն ձնավորվում է բազմաթիվ գործոնների ազդեցությամբ: Այդ պատճառով էլ տնտեսության գործունեության արդյունքները կապել միայն ձեռնարկությանչափի հետ ճիշտ չէ: Ձեռնարկության չափի մասին որոշակի պատկերացում են տալիս հիմնական արտադրական ֆոնդերի մեծությունը ն աշխատողների թիվը: Սակայն այս ցուցանիշները նս կախված են շատ գործոններից`տնտեսության մասնագիտացումից, տեխնիկական հագեցվածությունից, բնական պայմաններիցն այլն: Այնուամենայնիվ առավել կայուն գործոններից մեկը ձեռնարկության հողատարածության չափն է, որի հետ ավելի մեծ չափով է կապված տնտեսության պահանջը հիմնական ֆոնդերի ն կապիտալ ներդրումների նկատմամբ: Հողատարածության չափը էականորեն պայմանավորում է բուսաբուծության ճյուղի աշխատանքների ծավալը, որն իր հերթին հիմք է հանդիսանում տեխնիկայի ն աշխատուժի պահանջարկի որոշման համար: Մի շարք դեպքերում ձեռնարկության չափը որոշելիս նճպատակահարմար է օգտագործել նան այլ ցուցանիշներ: Օրինակ, անասնաբուծության ճյուղերում անասունների գլխաքանակը հանդես է գալիս որպես արտադրության հիմնական միջոց: Սթերատվության տվյալ մակարդակի դեպքում այն որոշում է արտադրության ծավալը: Գլխաքանակը պայմանավորում է նան տնտեսության պահանջը կապիտալ ներդրումների նկատմամբ: Աճասունների գլխաքանակով որոշում են նան գնովի կերեր օգտագործող անասնաբուծական տնտեսություններիչափերը (բտման տնտեսություններ, թռչնաբուծական համալիրներ այլն): Ձեռնարկության չափերի վրա ազդում են բազմաթիվ գործոններ՝ բնական, տնտեսական, տեխնիկական, կազմակերպական ն այլն: Դրանք գործում են ոչ թե անջատ-անջատ, այլ փոխկապակցված ն երբեմն հակադիր ուղղություններով: Նշված գործոններիցառավել կարնորներըհետնյալներն են՝

ն

:

Բնական գործոններ-տեղանքիռելիեֆը, գյուղատնտեսականհողատեսքերը ըստ յունը ն այլն:

|

ուրվագծերի, ուրվանկարը, հողերի ջրապահովվածութ-

Օասնագիտացումը-վճռորոշազդեցություն ունի ձեռնարկությունճերի ն ստորաբաժանումներիչափերի վրա: Մասնագիտացվածտմնտեսությունները սովորաբար ունենում են ավելի պարզ արտադրական կառուցվածք, որը թույլ է տալիս մեծացնելու տնտեսության չափը. Սեքենայացման մակարդակիբարձրացումը-բոլոր դեպքերում ճպաստում է գյուղատնտեսական ձեռնարկության խոշորացմանը: Դա պայմանավորվածէ երկու հանգամանքներով:Նախ, ապահովում է աշխատանքային ճակատ առավել բարդ տեխնիկայի աշխատանքի համար ն երկրորդը, այդպիսի տեխնիկայի կիրառումը,որպես կանոն, ավելի թանկ է Ն փոխհատուցվումէ միայն արտադրության խոշոր չափերի դեպքում: Վերջին հանգամանքը հանդես է գալիս որպես արտադրության համակենտրոնացման կարնորագույնգործոններից մեկը: Հասկանալի է, որ այս գործոնի ազդեցությունըգյուղատնտեսականձեռնարկություններին դրանց ստորաբաժանումներիխոշորացմանվրա անսահման չի կարող լինել: Որպես սահմանափակող գործոններ հանդես են գալիս կառավարելիությունը,ագրոտնտեսական ն տեխնիկական, անասնաբուծական-անասնաբուժական, կազմակերպական միջոցառումներիլավագույն ձնով ապահովման հնա-

րավորությունը:

Խնայողությունը աճորտիզացիային վերադիր ծախսումների գծով

|

դառնում է գյուղատնտեսականձեռնճարկություններիխոշորացման առավել կարնոր գործոն` դրանց ինդուստրացմանը համընթաց: Արտադրության ծավալի մեծացմանը զուգընթաց ամորտիզացիոն մասնահանումները ն վերադիր ծախսումները, մնացած հավասար պայմաններում, միավոր արտադրանքիհաշվով նվազում են: Տրանսպորտային պայմանները-համարվումեն ձեռնարկությունճերի չափերի մեծացումըսահմանափակողն նրան հակազդող էական գործոն: նավետ նքն արդյունավետ Տնտեսության կառավարելիությունը-այսինքն -

ղ ղե-

կավարման համար օբյեկտիվ պայմանների ստեղծումը, կարնոր տեղ ունի ձեռնարկությանչափերի վրա ազդող գործոնների շարքում: առետք է առաելագույն ձոնեե Ն շված Յ բոլոր գործոնները շ ավելագույն չ չափովհաշվի պետք նումնե ն ստորաբաժանումների արտադրական դրանց ճել ձեռնարկությունների ռացիոնալ չափերը սահմանելիս:

է

Արտադրողական ուժերի զարգացման յուրաքանչյուր մակարդակին, ու գյուղատնտեսությանինտենսիվացմանը մասնագիտացմանը համապա-

տասխանում են ձեռնարկությունների որոշակի չափեր, որոնք իրենց հերթին կախված են արտադրության օբյեկտիվ պայմաններից:Բնական ն տնտեսականպայմաններիբազմազանությունը,տնտեսությունում եղած արտադրության միջոցները,աշխատուժովապահովվածության մակարդակը, նրա տարիքային կազմը ն որակավորումը, արտադրական հարաբերությունների բնույթը ն այլն անհրաժեշտություն են առաջացնում խոշոր արտադրություններըզուգակցելու փոքրերիհետ: Այդպիսիզուգակցմանօբյեկտիվանհրաժեշտությունը մեկ ձեռնարկությանկամ վարչական միավորման շրջանակներում բացատրվում է առանձին ճյուղերի ու արտադրությունների կենսաբանականն տեխնոլոգիական

առանձնահատկություններով,արտադրության միջոցներիտարբերություններով, աշխատանքի կազմակերպման փոքր խմբային ձների կազմակերպման առավելություններով, տնտեսությանազատ աշխատանքային ռեսուրսներիօգտագործմամբ, սննդամթերքներով ն ծառայություններով ան-

ինքնաապահովման նայլն: հրաժեշտությամբ Այսպիսով,յուրաքանչյուր գյուղատնտեսական ձեռնարկությունում, վարչական կազմավորումում,կախված բնական ն տնտեսականառանձ-

նահատկություններից, պետք է զուգակցվեն խոշոր, միջին ն փոքր արտադրություններըն տնտեսությունները, որը կապահովիներքին ռեսուրսների առավել լրիվ օգտագործում ն

վետությանբարձրացում:

հասարակական արտադրության

ին դրանց յողատնտեսական ժեռճարկություննել, մեթոդները

տաբաժանումների օպտիմալչափերի մոնո

արդյունա-

ստո-

սահմանման

Գյուղատնտեսական ռացիոնալ չափերը, որձեռնարկությունների

որոշում հեռանկարայինպլանները մշակելիս: Ձեռնարկություններիօպտիմալ չափերը հիմնավորելիս կիրառում են տարբեր մեեն

արմա իական, տ կառուցվածքային : ներ՝

Վիճակա ական

արբերակային, հաշվարկա-

Է

,

մեթո թոդով

կարելի

է

ճը գնահատել

ն

ու բացահայտել ձեռնարկությունների դրանց ստորաբաժանումների առավել արդյունա-

վետ, ռացիոնալ չափերը: Մեկ արտադրական տիպի տնտեսություննե Ե խմբավորման միջոցով ուսումն իրում են առա նձին գործոնների ւսումճնասիրու ծ ազդեցությունը ձեռնարկությունների ու երի ն վարման յոոիի ման արդյունա ճյուղերի չափերի վետոԳյուտն կիո դրանք նքհ համեմատում նն

մեմ

նների

ն հողատարածությունների, արտա-

-

դրանքի ելքով, արտադրական ֆոնդերով, անասնագլխաքանակովն. գործունեության արդյունքներով: ճիշտ եզրակացությունների հանգելու համար պետք է կիրառել կոմբինացված խմբավորումներ: Համախառն (կամ իրացված) արտադրանքի արժեքի գծով խմբերում առանձնացնումեն ենթախմբեր 100 հեկտար գյուղատնտեսական հողատեսքերի հաշվով շահույթի չափերով կամ շահութաբերության մակարդակով:Համախառն արտադրանքի ելքով, իսկ նրանում շահութաբերության մակարդակով բարձր խումբ մտած տնտեսությունները դասվում են ժամանակակիցպայմաններում ռացիոնալ չափեր ունեցողների

շարքը:

Մյուսների շարքում հատկապես կարնոր է մենագրական մեթոդը, որն օգտագործվում է առանձին տնտեսություններիուսումնասիրման համար ն հիմնվում է վիճակագրական մեթոդի նյութերի վրա: Վերլուծությունը կատարվում է հատուկ ծրագրով, մի շարք տարիների համար ն ներառում է արտադրության տեխնիկայի, տեխնոլոգիայի ն կազմակերպմանհարցերը տնտեսությունումու դրա ստորաբաժանումներում: Այդ ճյութերը հիմք են հանդիսանում հեռանկարում ձեռնարկության օպտիմալ չափի որոշման համարտարբերակային,հաշվարկակառուցվածքայինմեթոդներիօգնությամբ: է գլխավորապես արտաՏարբերակային մեթոդը-օգտագործվում

դրության փոփոխականնվազագույն ծախսեր ունեցող բրիգադներիու ֆերմաների օպտիմալ չափերի սահմանման համար: Տարբերակները գնահատելիս մնացած բոլոր պայմանները, բացի չափը բնութագրող հատկանիշից ընդունվումէ հավասար: Օպտիմալ տարբերակը կարող է ստուգվել ն գնահատվել նվազագույն բերովի ծախսումներով, որը որոշվում է հետնյալ բանաձնով՝ Յ ոք ՕՀ ԲԵՎՇորտեղ Հ

ՏՈՔ Աաաա ԿԱ բայաունավետութ նորմատիվային գործակիցը երերը: կապիտալ ներդր մները, րը

-

ան

-

չ

-

:

Տարբերակային հաշվարկների ճշգրտության համար վճռական նշանա-

կություն"ունիելակետային պայմանների նորմատիվների ճիշտ սահմանումը: Դրանք պետք է արտահայտեն գյուղատնտեսականարտադրության

ման զարգացման

մական առաջադիմակ միտումները: րր: ՏվյալՀԱՂ մեթոդի առավելությունը կայանում է նրանում, որ հաշվարկվում է տնտեսության չափերից կախված ն ընտրվում է առավել արդյունավետ տարբերակը: բոլոր ծախսերը Հաշվարկակառուցվածքայինմեթողրիէությունը հետնյալն է. վիճակագրական ն մենագրական մեթոդների միջոցով ընտրում են գյուղա-

տնտեսական հողատեսքերի ռացիոնալ չափերով առաջավոր տնտեսություն: Դրա օրինակով հեռանկարի համար մշակում են ռացիոնալ արտադրական ն կազմակերպական կառուցվածք: Այն ներառում է մասնագիտացման ն ճյուղերի զուգակցման հիմնավորումը, ստորաբաժանումների քանակը ն չափերը, դրանց տեղադրումըտարածքում, գյուղատնտեսական արտադրության հեռանկարային ծավալներըն մակարդակը: Տնտեսությանչափերի ն գործունեությանարդյունքներիմիջն քանակական կապը սահմանելիս, ինչպես ճան տարբերակային հաշվարկներիու եզրակացությունների ստուգման համար կարելի է օգտագործել մաթեմա-

տիկականմեթոդը: ու Գյուղատնտեսականձեռնարկությունների դրանց ստորաբաժանումների օպտիմալ չափերը տարբեր են, կախված մասնագիտացումից ն

տեղական բնական ու տնտեսականպայմաններից:Սիաժամանակարտադրության չափերը, կապված գիտատեխնիկականառաջընթացի նվաճում-

ների ներդրման, կադրերի որակավորման բարձրացման հետ անընդհատ փոխվում են:

ՀայաստանիՀանրապետությունում գյուղատնտեսության ոլորտում կատարված բարեփոխումների արդյունքում ձնավորվածգյուղացիական տնտեսությունների չափերը չափազանցփոքր են, որը թույլ չի տալիս վարելու արդյունավետարտադրություն: Գյուղատնտեսականարտադրության արդյունավետության բարձրացումը հնարավոր է միայն եղած փոքր տնտեսություններիմիավորման, խոշոր գյուղատնտեսական կոոպերատիվներին տնտեսավարման այլ ձների ստեղծման միջոցով: 42.3

Սկզբնականարտադրական ստորաքաժանումների չափերի հիմնավորումըբուսաբուծության մեջ

Գյուղատնտեսականձեռնարկություններում տարիների ընթացքում ձնավորվել են սկզբնական արտադրական ստորաբաժանումների կազմակերպման որոշակի ձներ, որոնք բուսաբուծության ճյուղում կարող են լիճել արտադրամաս, բաժանմունք, տեղամաս, բրիգադ, ջոկատներ, օղակներ, ընտանեկանկոլեկտիվներ: Յուրաքանչյուրձեռնարկությունում,բազմաթիվ գործոններով պայմանավորված, ստորաբաժանումներիկազմը ն չափը որոշվում են անհատականկարգով: Պրակտիկայում,կապված արտադրությունում կատարվող տեխնիկական, տեխնոլոգիական փոփոխությունների հետ, ձնավորված սկզբնա-

202.

կան արտադրականստորաբաժանումներիչափերի ճշգրտման, կամ նոր կազմակերպվողներիհիմնավորման անհրաժեշտություն է առաջանում: Աշխատանքային կոլեկտիվի օպտիմալ չափը թույլ է տալիս ինքնուրույն կատարելու տեխնոլոգիական ցիկլի մեջ մտնող աշխատանքների708092-ը, միաժամանակ ապահովելով կոլեկտիվի բոլոր անդամների բնա-

կանոն զբաղվածություն: Բուսաբուծության ճյուղում արտադրական ստորաբաժանումների չափերը սահմանելիս հնարավոր են երկու իրավիճակներ` կախված ելակետային տվյալներից ն առաջադրվողխնդրից: Առաջին դեպքում տրվում են մշակաբույսերի կազմը, դաշտերի տարածությունները ն տեխնիկայի մակնիշները: Նախատեսվում է նան մշակաբույսերի մշակության տեխնոլոգիան: Պահանջվում է որոշել աշխատանքային կոլեկտիվի անդամների թիվը ն տեխնիկայի ու արտադրության մյուս միջոցների անհրաժեշտ քանակը: Նշված ցուցանիշները որոշելու համար անհրաժեշտ է՝ մշակել գյուղատնտեսականմշակաբույսերի մշակության ն բերքահավաքի տեխնոլոգիական քարտեր, որոնցում արտահայտվում են աշխատանքի արտադրողականությանվրա ազդող բոլոր գործոնները՝տեխնոտեխնիկայի կազմը, արտադրության լոգիայի առանձնահատկությունները, կազմակերպումը, բնական պայմանները: Տեխնոլոգիական քարտերի հիման վրաորոշում են մեքենայացված այլ աշխատանքների ծավալը, դրանց ն կատարման ժամկետները:Բուսաբուծությունում, կապված արտադրության առանձնահատկությունների հետ, աշխատուժի ն տեխնիկայի պահանջարկի հաշվարկը նպատակահարմարէ կատարել ոչ թե տասնօրյակներով,այլ հնգօրյակներով: Ըստ ժամանակաշրջանների աշխատանքային պլանները կարնոր տվյալներ են տալիս ագրեգատների, ստացիոնար մեքենաների, բեռնատար ավտոմեքենաների ն աշխատողների օրական պահանջարկի վերաբերյալ, կազմել տեխնիկայի ն աշխատուժի պահանջարկի պլան ժամանակացույցեր, դեպքում ժամանակացույցը պետք է հավասաանհրաժեշտության րեցնել, այսինքն մեղմացնել տարբեր հնգօրյակներում կամ տասնօրյակներում տեխնիկայի ն աշխատանքի պահանջարկի խիստ տարբերությունները, այն հաշվով, որ հնարավոր լինի աշխատանքների գերակշռող մեծամասնությունը կատարել կոլեկտիվի ուժերով: Այս խնդիրը լուծվում է գլխավորապեսաշխատանքների կատարման ժամկետների,ինչպես ճան աշխատանքային օրվա տնողության երկարացման միջոցով, սակայն այն հաշ-

-

-

վով,

որ դա բացասաբար

վության վրա, -

չանդրադառնամշակաբույսերիաճի

ու

բերքատ-

որոշել ստորաբաժանման չափի վերջնական ցուցանիշները,

հաշվով, որ հնարավոր լինի մշակության աշխատանքներըկատարել ագրոտեխնիկական օպտիմալ ժամկետներում ն բարձը որակով, միաժամանակ ապահովելով դրանց ռացիոնալ օգտագործումը արտադրության ամբողջ ժամանակաշրջանում:Կոլեկտիվին հատկացվող տեխնիկայիպահանջարկի (ըստ մակնիշների) որոշման հիմքում դրվում են մեքենայական աշխատանքների ընղհանուրծավալը ն այդ աշխատանքներիկատարման համար նախատեսվածտրակտորների տարեկան սահմանված աշխատանքի ծավալը (պայմանական միավորներով), ըստ մակնիշների: Յուրաքանչյուր մակնիշի տրակտորի համար հաշվարկված մեքենայական աշխատանքճերի ծավալը հարաբերելով դրա տարեկան արտադրողականությանվրա դուրս է բերվում տրակտորներիպահանջարկըն համապատասխան մեքեճաների քանակը: Պրակտիկայում հնարավոր են նան սկզբնական արտադրական կոլեկտիվներիչափերի հիմնավորմանայլ մոտեցումներ: Հանրապետությանգյուղատնտեսությանըբնորոշ են բազմաբնույթ բնական ու տնտեսական պայմաններ: Այդ պատճառով էլ աշխատանքի կազմակերպմանձների, արտադրական կոլեկտիվների չափերի ընտրությունը յուրաքանչյուր տնտեսությունում ունի որոշակի առանձնահատկություններ: Դրանցից առավել կարնորներն են համարվում կոլեկտիվին ամրացված մշակաբույսերի կազմը, ռրոնք կարող են միմյանցից էապես տարբերվել աշխատատարությամըն մեքենայացման մակարդակով,ինչպես ճան մշակության տեխնոլոգիանու կիրառվող գյուղատնտեսականտեխնիկան:

աշ-

խատողներիթիվը, անհրաժեշտ տեխնիկայիմիավորներիքանակը, արտադրանքի ծավալը, կատարել հաշվարկված տարբերակի կազմակերպական տնտեսական գնահատում, որի հիման վրա ընդունել վերջնականորոշում: Երկրորդ դեպքում տրվում է սկզբնականարտադրականկոլեկտիվի հիմնական անդամներիթիվը, որոնք ցանկություն են հայտնել մշակելու որոշակի մշակաբույս: Պետք է որոշել, ինչքան վարելահող ն. արտադրության ինչպիսի միջոցներ են անհրաժեշտ տրամադրել կոլեկտիվին: Պարամետրերիհիմնավորմանկարգըկարող էլինել հետնյալը՝ կազմել մշակաբույսի աճեցման ու բերքահավաքի տեխնոլոգիական քարտ: Այն պետք է կազմել պայմանական տարածության համար (օրինակ 100 հա), քանի որ մշակվող տարածությունըդեռես հայտնի չէ, կազմել աշխատուժի ն տեխնիկայիպահանջարկի պլան ժամանակացույց, որի հիման վրա բացահայտել հիմնական աշխատողներիհամար առավել լարված աշխատանքի ժամանակաշրջանը,անհրաժեշտության դեպքում մեղմացնելայն, հաշվարկել վարելահողի տարածությունը (մշակաբույսի ցանքատարածությունը),որը կարելի է հատկացնել հիմնական աշխատողների տվյալ կոլեկտիվին,հետնյալ բանաձնով. ՈՀԹԵԺ ՔԵ-100, որտեղ Քե-կոլեկտիվիհիմնական աշխատողներիթիվն է ԾԻ-լարվածժամանակաշրջանումհիմնական աշխատողներիթիվն է 100 հա ցանքատարածության հաշվով: Օրինակ, բանջարաբուծականբրիգադում մշտական աշխատողների թիվը կազմում է 28 մարդ: 100հա, բանջարանոցայինմշակաբույսերիտվյալ կազմի դեպքում, մշակության համար պահանջվում է 56 մարդ: Տվյալ դեպքում կոլեկտիվին պետք է ամրացվի 28/56»« 100-50հա` բանջարանոցային մշակաբույսեր` նախատեսվածկազմով: Ամրացվող տարածության վերաբերյալ վերջնական որոշումը կայացնում են տնտեսության մասնան այլ պարամետրեր: գետները՝ հաշվի առնելով ցանքատարածությունը Հաշվարկած վարելահողիհաշվով որոշում են օժանդակ աշխատողների ն արտադրության միջոցների պահանջարկը,օգտագործելով 100 հա ցանքատարածության համար աշխատուժի ն տեխնիկայի պահանջարկի պլան ժամանակացույցը:Կոլեկտիվին տեխնիկան պետք է ամրացվի այն -

-

-

-

12.4.

Սնզբնականարտադրականստորաբաժանումների չափերի հիմնավորումը անասնաբուծության մեջ

|

|

Անասնաբուծության ճյուղերում հիմնական արտադրական ստորաբաժանումներ են համարվում ֆերման, անասնապահական համալիրը առանձնացվողարտադրամասերով`կախված արտադրության ընդունված տեխնոլոգիայից: Արտադրական ստորաբաժանումները կարող են բաղկոլեկտիվներից: կացած,յլինելբրիգադներից,օղակներից նայլ փոքր Անասնաբուծությունում, պայմանավորված ճյուղի առանձնահատկություններով, սկզբնական արտադրականստորաբաժանումներիչափերի ցուցանիշները արտադրության ծավալի հետ միասին, համարվում են անասունների գլխաքանակըն սպասարկող անձնակազմը:Այն կախված է ճյուղի առանձնահատկություններից,արտադրությանտեխնոլոգիայից, շենքերի տարողությունից, սարքավորումների արտադրողականությունից,անասունների սպասարկման գիտականորեն հիմնավորված նորմերից: Պրակ205

.

տիկայում, հաճախ սկզբնական ստորաբաժանմանռացիոնալ չափը հիմնավորում են աշխատողների թվով: Աշխատողների թիվը հիմնավորելիս անհրաժեշտ է պլանային տարվա համար կազմել տվյալ սկզբնական կոլեկտիվին ամրացված անասունների շարժի ժամանակացույցը ըստ սեռահասակային խմբերի: Հոտի շարժի հիման վրա հաշվարկում են անասունների միջին տարեկանգլխաքանակը: Օգտվելով նորմատիվայինտեղեկագրերից կամ խրոնոմետրաժային դիտարկումներիարդյունքներից, ֆերմայի կոնկրետ պայմանների համար որոշում են անասունների սպասարկման նորման: Այնուհետն, հաշվարկում են հիմնական ն օժանդակ աշխատողների անհրաժեշտ թիվը` անասունների միջին գլխաքանակը բաժանելով սպասարկման ճորմայի վրա: Փոխարինող աշխատողների թիվը որոշում են նրանց հիմնական աշխատողների թվի տնտեսությունում ընդունված հարաբերությունից (օրինակ 1:5): Տրակտորիստ-կերաբաշխողներիթիվը որոշվում է ելնելով կերերի տեղափոխման ն բաժանման նորմից, հաշվի առնելով տեղափոխման հեռավորությունը ն սպասարկվողգլխաքանակը: Խառատների ն էլեկտրիկների թիվը պլանավորվում է մեխանիզմճերի առկայության ն դրանց սպասարկման նորմերին համապատասխան: Անասնաբուժականաշխատողներիթիվը դուրս է բերվում ֆերմայում տարեկան միջին գլխաքանակի ն 1 գլխի տարեկան սպասարկմաննորմայի հիճան վրա: Արտադրական ստորաբաժանման ինքնուրույնությունը ըմդլայնելոււ ն կոլեկտիվի անդամների շահագըգռվածությունը աշխատանքի վերջնական արդյունքներում բարձրացնելու համար, ճպատակահարմարէ մշակել արտադրության պլան, արտադրական ծախսերի չափաքանակ, աշխատողների վարձատրության համար նորմատիվներ, պարգնատրման պայմաններ ն այլն: Պետք է նկատի ունենալ, որ նշված ցուցանիշները անհրաժեշտ է ելակետային տվյալները ընդունել կոնկրետ արտադրական պայմաններին համապատասխան, միաժամանակ հաշվի առնելով նույն պայմաններում գտնվող ստորաբաժանումներիձեռք բերած ցուցանիշները: Տարբերակային մեթոդը օգտագործվում է նոր անասնապահական ֆերմաների ու համալիրների կառուցումը հիմնավորելիս: Արդյունավետության կազմակերպատնտեսականգնահատման են ենթակա ֆերմաների ճախագծերի տարբերակները, տնտեսության պայմաններին համապատասխան, անասունների տարբեր գլխաքանակով: Ֆերմաների չափերի տարբերակների արդյունավետության գնահատականը տրվում է հետնյալ հիմնական ցուցանիշներով` զուտ եկամտով, 1 գլխի հաշվով ընթացիկ ու

հաշվարկելիս

բերովի ծախսումներով,կապիտալ ներդրումներիփոխհատուցմանժամկեմակարդակով: տով, աշխատանքիարտադրողականության է հատուկ Արտադրությանընդհանուր ծախսերը հաշվելիս պետք ուշադրություն դարձնել տրանսպորտայինծախսերին, որոնք առաջադին մորեն աճում են ֆերմաներումանասունների գլխաքանակըմեծացնելիս

գործընթացըզսպող գործոն: ծ Տրանսպորտային ախսումներըորոշելու համար պետք է հաշվարծավալը, այսինքն` ֆերմայում ստացվող ն ֆերբեռնաշրջանառության մայից ուղարկվող բեռների քանակը տարվա ընթացքում: Սակայն միայն միջոցների ծավալը բավարար չէ տրանսպորտային բեռնաշրջանառության Դրա որոշելիս: ծախսերը ն պահանջարկը փոխադրմանվրա կատարվող որ, կախված նան քանի բեռների անվանացանկը, համար անհրաժեշտ է նշված ցուցանիշները,որը պայմանավորվածէ տրանսդրանից կփոխվեն օգտագործման պորտային միջոցներիբեռնատարողության գործակցով: նան այլ Ֆերմայի ռացիոնալ չափը որոշելիս պետք է հաշվի առնել պայմաններ:Մասնավորապեսկարնորէ համարվում տնտեսության տեղադրման վայրը, ճանապարհայինցանցի վիճակը: ՀՀ-ում 2002թ. տվյալներով մեկ գյուղացիականտնտեսության հաշն վով ընկնում է 1,23 գլուխ խոշոր եղջերավոր անասուն, որից կով երինջ են 0,93 գլուխ: Ըստ մարզերի այդ թվերը կազմում համապատասխանաբար ու 2,37 գլուխ: ն 0,39 0,51 (մրարատ) մինչն 3,10 (Սյունիք)

հաճախ համարվում է

այդ

կել

`

հարցեր Ստուգողական համակենտրոնացձեռնարկությունների Որո՞նքեն գյուղատնտեսական ճան ցուցանիշները: ձեռնարկություններիու դրանց ստորա2. Ո՞րն է գյուղատնտեսական բաժանումներիռացիոնալ չափերիսահմանման մեթոդիկան: չափերը 3. Ինչպե՞ս են հիմնավորվումսկզբնականստորաբաժանումների բուսաբուծությանն անասնաբուծությանմեջ: լ.

ԳԼՈՒԽ

13. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՇՎԱՐԿԸ ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ

ՊԱՅԾԱՆՆԵՐՈՒՄ

`

աա: կուն Դաշվարկի ենզբունքներ տնտեսավարության

Աաաա

ք

Որպես մեթոդ տնտեսական հաշվարկը լայն գործածությանմեջ մտցվեց պլանային համակարգիվերջին տարիներին, երբ արդեն ակնառու էին դարձել այդ համակարգի թերություններով պայմանավորվածտնտեսական ճգնաժամի նշանները: Այն բնութագրվումէր որպես տնտեսավարության սոցիալիստականմեթոդ, որի էությունը կայանում էր արտադրության արդյունքներին ծախսերիչափակցմանմեջ: Տնտեսականհաշվարկինման բնորոշումըընդհանուրառմամբ ճիշտ է արտահայտում նրա տնտեսականբովանդակությունը, չնայած ակնհայտ է, որ դրա հետնողական կիրառման համար պլանային համակարգըչէր կարող ստեղծել բոլոր անհրաժեշտպայճանները: տնտեՍասնավորապես, սական հաշվարկի լիարժեք կիրառման համար լուրջ խոչընդոտներ էին հանդիսանում արտադրության միջոցներիսեփականության մենաշնորհային հանրային ձեր, գնագոյացման սկզբունքներն ու միջճյուղային ոչ համարժեքփոխանակումները, արտադրական ն սոցիալական թույլ ենթակառուցվածքների զարգացումը,

անհրաժեշտ

տնտեսության կառավարման խիստ կենտրոնացված համակարգը,որը մեծ չափով սահմանափակում էր տնտեսավարողսուբյեկտների ինքնուրույնությունը տնտեսավարմանն արտադրության կազմակերպմանձների ընտրությանհարցում այլն: ն Նշված ն համակարգայինբնույթի մի շարք այլ սահմաճնափակումների պատճառով տնտեսականհաշվարկըպլանային համակարգումլիարժեք ձնով չկայացավ: Էական դեր չխաղացիննան այն արմատավորելու ուղղությամբ պետության կողմից իրագործվածբազմաթիվ ն բազմաբնույթ միջոցառումները, քանի որ գոյություն ունեցող խոչընդոտները ունեին համակարգայինբնույթ ն կարող էին վերանալ միայն համակարգի փոփոխ-

|

ման հետ:

Այս խորապատկերի վրա միանգամայնակնհայտ է, որ տնտեսական հաշվարկը որպես տնտեսավարմանմեթոդ իրապես կարող գոյություն ունենալմիայն շուկայական համակարգի պայմաններում,ռրտեղ սկըզբունքորեն բացառվում է վնասով աշխատող տնտեսավարող սուբյեկտների գոյությունը: Այդ նույն նկատառումներով ներկայումս ձնավորվել է նան

է

կարծիք, որ տնտեսականհաշվարկըչի կարող բնորոշ լինել շուկայական համակարգումգործող տնտեսավարող սուբյեկտներին,քանի որ այլ կերպ

նրանք գործել չեն կարող ն այդ պատճառով էլ առաջարկում են այն փոխարինել առնտրային (կոմերցիոն) հաշվարկով: Ինչ խոսք, սկզբունքորեն դժվար է չհամաձայնել նման մռտեցումնեըին, սակայն պետք է նկատի ունենալ, որ տնտեսական հաշվարկը ձեռնարկության կատեգորիաէ ն, հետնաբար ձեռնարկությունից դուրս այն կորցճում է իր նշանակությունը: Այլ խոսքով տնտեսական հաշվարկը ընդգրկում է արտադրական հարաբերությունների ոչ թե բոլոր բնագավառները, այլ միայն նրա առանձին` սկզբնական բնագավառը, որը ներկայացված է տնտեսավարողսուբյեկտներով: Բացի դրանից, շուկայական համակարգում արտադրությունը իրականացվում է ինչպես առնտրային, այնպես էլ ոչ առնտրային ձեռնարկություններում ն վերջիններիս համար չեն կարող կիրառվել առնտրային (կոմերցիոն)հաշվարկով պայմանավորվածպահանջներն ու պայմանները: Դրան պետք է հավելել ճան այն, որ ձեռնարկության կառուցվածքային ստորաբաժանումները(բրիգադներ,ֆերմաներ, սպասարկող ստորաբաժաճումներ) օժտված չեն իրավաբանական անձի իրավունքներով ն չեն կարող իրականացնել առնետրայինգործունեություն, հետնաբար ձեռնարկությունը չի կարող աշխատել առնտրային հաշվարկի սկզբունքով, երբ ճրա կառուցվածքայինստորաբաժանումներըչեն կարող գործել նույն հիմունքներով: Այլ է վիճակը ձեռնարկատիրականգործունեությունում:Այստեղ ինչպես ամբողջ ձեռնարկության, այնպես էլ նրա ստորաբաժանումների գործունեությունը ենթարկված է եկամուտների ստացման ն ավելացման շահերին: Ավելին, ձեռնճարկատիրությունը ոչ միայն չի հակասում տնտեսական հաշվարկի բնույթին ն պահանջներին, այլ հանդիսանում է ճրա հիմնական պայմաններից մեկը: Ձեռնարկատիրության ազատությունիցբացի տնտեսական հաշվարկի կազմակերպմանժամանակ ելնում են նս մի շարք այլ հիմնարար սկըզբունքներից,որոնցից կարելի է առանձնացնելհետնյալները՝ ձեռնարկության տնտեսական լիակատար ինքնուրույնության սկըզբունքը, որն ընդգրկում է նրա կազմակերպաիրավականն տնտեսավարման ձների ընտրությունից մինչն արտադրական ծրագրի մշակման, արտադրանքի իրացման ձների ն ուղիների որոշման ն մի շարք այլ բնագա--.

վառմները, -.

արտադրության արդյունքներիհամար ամբողջ ձեռնարկությանն նրա աշխատողներիպատասխանատվությունը, աշխատողների անձնական, կոլեկտիվ ն հասարակական շահերի

բոլոր -

ճիշտ՝ զուգակցումը,

ծախսերի ու եկամուտների հաշվառումը, տնտեսական վերլուծությունը, խնայողությունը ն տնտեսումը: Չնայած թվարկված սկզբունքների կիրառման համար շուկայական համակարգը ստեղծում է բոլոր անհրաժեշտ նախադրյալները, սակայն դրանց լիարժեք գործնական կիրառման համար պահանջվում է որոշակի ժամանակ ն հետեողական աշխատանք` ինչպես իրավական դաշտի ձնավորման, այնպես էլ արտադրական ն սոցիալական ենթակառուցվածքների ստեղծման ուղղությամբ: Գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսությունները իրենց կազմավորման հենց սկզբից աշխատում են տնտեսական հաշվարկի -.

սկզբունքով:

Դրանցում տնտեսական հաշվարկի կիրառումն ունի որոշակի առանձնահատկություններ, որոնք պայմանավորված են արտադրության միջոցառումների ն արտադրված արտադրանքի մասնավոր ու կոլեկտիվ սեփականությամբ: Բացի դա, տնտեսավարման այդ ձները գործում են լիակատաը ինքնուրույնության ն ինքճակառավարման պայմաններում:

դժվար չէ նկատել, որ դրանք տակների (աղյուսակ Է) բովանդակությունից են տնտեսական օբյեկտիվ օրենքների պահանջներիցն ենթարկված բխում են

վերարտադրությանընդհանուր գործընթացը կարգավորելուշահերին:

Այդ տեսակետիցայն շատ ընդհանուր գծեր ունի տնտեսական հաշվարկի հետ, որի հիմնականտարրերը բերվածեն Ի/2 աղյուսակում: Աղյուսակներիտվյալների համադրումից պարզորոշ երնում է, որ շուկայաունեն կան հարաբերություններին տճտեսական հաշվարկի համակարգերը համակաըինչպես ընդհանուր, այնպես էլ տարբերիչ գծեր: Այսպես, երկու գերում էլ համընկնում կամ միմյանց չեն հակասում գործունեությանօբյեկհատիվ հիմքերը, ֆունկցիաները,զարգացմանգործոնները ն այլն: Երկու ճան են կառավարման, արտադրության մակարգերիհամար էլ ընդհանուր համակարգմանն խթանմանխնդիրները:

13.2.

Շուկայական հարաբերությունների ն տնտեսական նաշվարկիհամակարգիփոխպայմանավորվածությունը

Շուկայական հարաբերությունների պայմաններում տնտեսական հաշվարկի` որպես տնտեսավարությանառավել ռացիոնալ մեթոդի կիրառման վերաբերյալ դեռես միասնականմոտեցում ձնավորված չէ: Ընդ որում արտահայտվում են տրամագծորեն տարբեր տեսակետներ: Գործարար աշխարհի որոշ ներկայացուցիչներիու տնտեսագետներիկարծիքով շուկայական համակարգը իր բնույթով կլանում է տնտեսականհաշվարկը որպես այդպիսին ն ճրա կիրառումը դառնում է անիմաստ: Դրա հետ մեկտեղ կան տեսակետներ, որի համաձայն տնտեսական հաշվարկը միանգամայն հաճատեղելի է շուկայական համակարգին ն ճրա կիրառումը համարում են այդ համակարգի առավել արդյունավետ տնտեսավարության մեթոդներից: Նման իրարամերժ մոտեցումների պայմաններում ճիշտ կողմնորոշվելու, ինչպես նան տնտեսական հաշվարկի անհրաժեշտության, նրա տեղի ու դերի վերաբերյալ հստակ պատկերացում ձնավորելու նպատակով, միմյանց հետ համադրենք շուկայական հարաբերությունների ն տնտեսական հաշվարկի համակարգերի հիմնական տարըերը: Շուկայական հարաբերությունների համակարգի հիմնական տարրերի ֆունկցիաների, գործողության մեխանիզմի ն առաջադրված նպա210

'

«Ց

ՏՅ

«Վ բ

մ

|

Տ

ա «| Փ

ՏՏ

9,

ք Ք

5| -

Ժ

8|

Ծ Ջ « Շ

»

թ

ծ

85:

Տ.

ՅՅ

ՀՀ Ւ:

Ց

ԽՏ

Ե՞5

Ժ

ի

ՅՈՏ Ց|

Էյ

Տ

Տ» «

Է)

Ջ|

Ջ|

ՏՐ ՏՏ Տ

չ

Յ

ՏՏՏՏ |ՏՏ ՀԻԴ: ՀՏՑԵ` ՏՅ Ց" ՏՀՏՏ Յ ՀՀ ՀՏՏՅՅ Տ

Հ

Յ

Տ

ած

Տ

Կ"

Տ. :

ՀՏ ՏՅ

Տ

«յ -

Տ

ՀՏՑ: ՏՏ Հ: ՀՏ ՅՑ Հ

Տ

Թ.

Տ

Բ

Է »

Է:

ՏՏ

ՏՅ

ՀՀ

Հ-

Ջ Աղ

ՀՏ ՏՏՅ ԳՏ

Ա

ՏՏՀ

:-3 ՀՀ Տ

Տ8ՏՅ Բ-Յ Տ Տ.Ջ ։Յ ՏՏ Բի

ՅՏ

ՏՅ

ծ

Հ

ւ

ճ.Հ

ՅՑ

ՀՏՀ

ՏՀ

Հ

ՀՏ ՏՅ ՀՏ ՀՀ

|8

ՏՏ

Տ

ՀՀՀ

տ`

ՏՋ

3՝5 ՏՏ Ե. ՏՊ

ՏՀՏ ՅՐ ՏՏ Տ.Տ Յ ԷՊ ՏՏՅ ՏՏ

-ՏՏՏՋ

ՏՏ ՏՅ :

Տ.

ՀՏ

ՀՏՏ ՀՏՀ Տ ՀՏՏՏ ՏՀՏ

ԻՅՏ

ՏՏ

|

ՀՅ Ջ ՏՅ

ՏՏ

եչ

ՏՏ

Տ

ՏՏ

ՏՏ.Յ

՛

|Լ

Տ.

Յ Տ

ՀՏՍՏՏ ՏՅ

Է ԷԷ

ՏՅ

ՏՏՏ

Տ

Է

ՏՀՀՎՀՏ

ՀՅՏՏ Տ.33

ՅՀ

ՅՏՅՋ ԱՀՏ

ՅՅ

Ն

Տ

8:

|3 Տ ՅՅ

ՏՀՏ 5-Ջ ՀՅ

Հ

ՏՏ

Ք|Ֆ--Ջ Տ:

ՀՏՀ

Յ

Հ

ՏաՏՏ ՅՅ Հ Տ

Տ

քր Հ-

Տ

Գ

Տ:Հ

Տ

ՀԲ

ՀԱ ՀՏՀ

ԲՏ.8 ՏՏ:

Գ

ՅՅՀռ ՏՅՏ

ՏՏ Տ-Հ «Բ

ՀՅՏՏ ԻՎ

։

Հ

Ց.

|8

ՏՏ

Խր Կ «Տ

`

Է

Տ

տիվ 1351:2ՏՏ

Ճ ՅՀՏԲ ՏՐ

Է

-

ԷԷ Յ

թր: բ

Հ

Հ Տ

Յ ՀՅ

ծ

Հ

`.ծ Տ

ՀՏ Ք

Է

5: Հ ՏՏ ՀՅպ Տ

ՅՏՅ ԷԹԷ

Յ

Է

Յ

`

-

ՅՋՃՏ Յ ՀՏՅՅ

ՏՏՀ ՏՀՀՏՏ

55: ՀՏՏՏ

Տն

Տ

ՀՍՏՏՏ ՀՅՏՏ ՀՀՅՅՏՏ` ՀԻ :ԱՅԱ31 ՏՏ

Տ:

.

Յ

`

Տ Հ

Յ

Տ

5:

ՏՏ

Յ

Աբ 5

Տ.Տ ՀՏ Բ

Տա

ՏՏ

«8

Հ

ՀՏՏՏՅՏ ՏՏՏՏ Տ|Տ

ՏՀՀՅՏ

ՏԱՏՀ

-

ՏՏՏ

Էլ ՅՏՏՑՅ

ՏՀՅՏ

ՏՏ

Հ

ՀՑ Հ

ՀՏ

Տ

ՅՑ

ՏՏՋ ՏՏ

ՏՏ Տ Ջ ՏՏ

"5 Տ

Տ:1151 353131 ՏՅՅ ԷՀՀՅՅ: ՀՏ ՏՏՀՏՏ

ՏՅՏՏ Բ. ՏՀՏՏՏՀ

ՏՏ Տ ՀԱՅՏ

ՀՏ

ՏՏ ԳՅՏ

Հ.

ԷԷ Տ

183 ՏՅ

ՀՏ

Հ

ՏՏ

:331:54

ՏՏ ՏՏՏ

Յ

Տ

Տ

ՏՏ

Յ

Տ

ՏՏՀ

`

:

ՇԾ Ց -3 ՏՅ Ց Տ ՏՏ Հ

ՀՏՏ

ԹՀ

Յ

|Ջ

Ց

Տ

ՏՏ ՏՀՅՅ3 8Ֆ

բ

ՅՑ

3ՀՀՅՀ ՀՏՅ8Տ ՏՅՏՏ ՏՅԵՅՏՀ ՅՅՅ

Տ

Տ

ՎԱԼ ՀՅ81111 11Տ:3Յ83 Հ:ՅՏՏ 51313823

ՏՏ

ճ

Ց

Տ

Հ.

Տ

ՏՅ էլ

Յ

ՅՅ

ՀՏ

::

ՀՅԷ)

Հ

Ց|

մ:

ՒԷ ՏՅռ

Հ

թ

Հ

: Հ

ՏՊ

Էէ ՏՅՏ ՏՀՏ ՏՏ

:ՏՀՅՏՏ ՀՅՏՏՅ

ՅՅ ՏՀՏ (228: ՅՑ ՏԵՏՏ ՅՅ ՏՅ

ԲՀՀ ՅՏՅՏՋ

ՀՅՅՅ ՏՏՏ

Տ 5333 ՏՏՀ ՏՅՏՏՏ

Ց

ՀՅ

ւն

Տ:

Յ

Էա Ց 5 538

Տ:

Հ

Տ

ՏԳՋ»ՅՏ

ՏՏ

ա

Յ

Տ

Ծ

ՏՏՑ՝ Բ

Տ

13:1 ՀՏՅՀՅ ՀՀՅՏՀ Տ:Տ ՏՏՅՏՏ: ՀՀ-Տ Ց. 33313 ՀՏՀ Գ ՏՏ Ջ

Է

ա

ՏՏ

Տ:

ԲՅ

-

Ծ Շ

ՀՒՅ

Տ: Տ Տ

Տ

5: ՏՅԱՏՅՏ 3` ՅՑ Ձ

ՏՏ ՀՏՏՏՀՏ Հ.Հ" ՀՏ ՀՀ -Տ- ՏՏ Է 11353111 ՀՀՏՅՏ: 313 31 Տ՝ 34511 ՏՏ 5:31 ՀՏՀՏ ՏՏՀ 23 ԷՒ

ՏՏՀ.ՀՏՅՏՏ

2411ՀՏ

ՏՏՏ ՏՏ Հ

ԷՖ: ՏՏ

:Տ8Տ3Բ: ՀՀՏՏ ՏՀՏ

8Տ ԷՅ

Եշ 218 Բ Ւ «տ Օօ ՏՏ

Տ

ՏՏՏ Է ՀՑՊՋ Տ8ՏԻ:

Հ

-

ՏԱՏ Յ 8.8 Ն

ՏՏ ՏՏՏ ՏՏ ՏՏ

աէՀՏՏՅ

'

-

Բ.

|

Տ

43:

ՀՀՏ «ՀՏՀ

ՀԻՑ:8.5: ՏՏ Հ. ՀՈՒՏՏՏ Յ ՏՅ 11:ՏՏՀՀ: ՀՀ ՏՏ 1214: ՏՏ ՀՅՅՏՏ ՀՏՏՏՏ ՏՅՋ 5` ՀՏՏՀ ի,

ՀՀ ՀՏՀՏՅ

ՏՏ

12մշ

ՏՏՏ Է:ա.

Տ

Յ

Ի 5.8

|Ջ ՏՅՅՀ ՏՏ Տ

ՏՏՀ Յ

ՏՏ ՏՏ

ՀՅՉ

|

ՏՏՀ

Հ

։

ՀՅՏ Տ

Հ.

ԷԻ: Տ.

»Տ3 ՏՏ ՀՅ ՅՅ

.

-

-Տ

ԱԼԻ» ՏՏՏ: ԷԷ Ց

ՏՀՏ

ԷԷ 11 3 ..ՏՏ ՏՏՏ Է: Տ.Տ

Տ|ՊՅՅ

Ց

Տ

ՏՅ

Տ

ՏՅ

Տ.Տ ՀՀՏՏՏ3 ՏՏ

Տ5 ԿՏ: ր288 «ՏՏ

«ՅՆ

Չ13

Սակայն այդ համակարգերի միջե պահպաճվում են նան որոշակի տարբերություններ, որոնք բխում են նրանց գործունեության ոլորտների

տարբերություններից:

Տնտեսական հաշվարկի գործունեությունըընդգրկում է տնտեսական հարաբերությունները(արտադրություն,բաշխում, փոխանակում,սպառում) սկզբնական օղակում (ձեռնարկությանկտրվածքով)այն դեպքում, երբ շուկան ներկայացնում է միայն այն հարբերությունները, որոնք ձեավորվում են բացառապես փոխանակման բնագավառում` ապրանքների շրջանառության ձնով: Այս առումով շուկայում գործող տնտեսականհարաբերությունները կարելի է դիտել որպես ենթահամակարգ` արտադրական հարաբերությունների ընդհանուր համակարգում: Վերը նշվածից միանգամայն ակներն է դառնում, որ նման կապի ու փոխհարաբերության պայմաններում անբնական է դառնում շուկայի ն տնտեսական հաշվարկի համատեղելիության հարցադրումը: Ինչպես շուկան, այնպես էլ տնտեսական հաշվարկը, հանդիսանում են ապրանքային արտադրության կատեգորիաներ, որոնց գոյությունը պայմանավորված է աշխատանքի հասարակական բաժանմամբ ու ապրանք արտադրողների տնտեսականտարանջատմամբ: Ինչպես ցանկացած համակարգ, այնպես էլ տճտեսական հաշվարկը զարգանում, կատարելագործվումն նոր երանգներ ու դըսնորումներ է ձեռք բերում արտադրական հարաբերությունների զարգացման հետ մեկտեղ: Այս տեսակետիցմիանգամայն բնական պետք է համարել, որ ներկա անցման փուլում, երբ էական փոփոխություններ են կատարվում գյուղատնտեսական արտադրության կառավարման, տնտեսական փոխհարաբերությունների, ձեռնարկությունների ինքնուրույնության սահմանների ընդլայնման ն բազմաթիվ այլ ոլորտներում` դրանք չեն կարող համապատասխան փոփոխություններ չառաջացնել տնտեսական հաշվարկի համակարգի առանձին տարրերի դրսնորումների, գործողության մեխանիզմի ն հետապնդվող նպատակների մեջ: 13.3.

Ձեռնարկության տնտհաշվարկայրն գործունեությունը

Տնտեսական հաշվարկի համակարգը ձեռնճարկությունում ներդրվում է որոշակի սկզբունքներից ելնելով: Մակայն այդ սկզբունքները կարող են հաջողությամբ իրականացվել միայն համապատասխան պայմանների (միջավայրի) առկայության դեպքում:

Տնտեսական հաշվարկի կազմակերպմանմիջավայրը կազմող գործոնները ըստ իրենց բնույթի լինում են տնտեսական, ներտնտեսական, ն սոցիալական: արտադրական,կազմակերպական տճնտեսաՆշված խմբերից իր նշանակությամբ ն. ձեռնարկության հատկաազդեցությամբ ունեցած կան գործունեությանարդյունքներիվրա նս բնույիրենց պես մեծ է տնտեսականպայմանների դերը: Վերջիններս են տնտեսականբոլոր այն լծակները, որոնք թով միասեռ չեն ն ներառում էական ազդեցություն ունեն ձեռնարկության տնտեսական գործունեության վրա ն դրանովէլ մեծ նշանակությունունեն տնտեսաարդյունավետության գործում: կան հաշվարկիսկզբունքներիիրականացման հատկապեսմեծ է գնեբաղադրիչներից Տնտեսական պայմանների րի դերը: Տնտեսավարող բոլոր սուբյեկտների, այդ թվում ն գյուղատնտեսական ձեռնարկություններիտնտեսականգործունեությանարդյունավետությունը, մյուս հավասար պայմաններիդեպքում, մեծապես կախված է արտադրանքի իրացման գների մակարդակից,քանի որ սեփական եկամուտներիհիմճական աղբյուրը հանդիսանում է արտադրվածարտադրանքիիրացումը: Շուկայական համակարգում, ինչպես հայտնի է, գործում են ազատ շուկայականգներ, որոնք, ի տարբերությունպլանային գների, բավականին տաճկուն են ն կախված առաջարկին պահանջարկիհարաբերակցության որը կարող է խիստ տանումներից, ենթակա են կտրուկ փոփոխությունների, ն անկայուն տնտեթույլ տնտեսապես ունենալ վտանգավոր հետնանքներ գնեշուկայական սությունների համար: Այս կարգի ձեռնարկություններում ես լըոչ միայն էական իջեցումը, րի յուրաքանչյուր փոփոխություն,առավել իրականացջորեն խոչընդոտումէ տնտեսական հաշվարկի սկզբունքների մանը, այլ նան կարող է հանգեցնել նրանց տնտեսական սնանկացման: Գյուղատնտեսականձեռնարկությունները ներկայումս սեփական ուժերով չեն կարող խուսափելնման անցանկալի հետնանքներից,իսկ մյուս կողմից ճման վիճակը հակասում է ճան պետության ռազմավարականշահերին, քաճի որ այն անմիջապես առնչվում է երկրի պարենայինանվտան-

գության ապահովմանը:

Այս բոլորը միանգամայնբնական են դարձնում պետությանակտիվ

միջամտության անհրաժեշտություննանցման փուլում գտնվող աջակցելու գործում: տնտեսական ձեռնարկություններին

գյուղա-

երկրներում այդ ճպատակով կիրառվում են գյուղատնտեեն սական մթերքներիիրացմաներաշխավորվածգներ, որոնք սահմանվում ձեռնարկությունների այն հաշվով, որ փոխհատուցվիգյուղատնտեսական ն ապահովի որոշակի շահույթի ստացումը: ծախսերը միջին արտադրական Շատ

Պետք է նշել, որ իրացման գների միջոցով գյուղատնտեսական ձեռճարկություններին աջակցելու ճման պրակտիկա պարբերաբար կիրառվում է ճան կայացած շուկայական տնտեսության երկըներում` առանձին (անբարենպաստ գյուղատնտեսականարտադրության համար) տարիներիկամ արտակարգ(ֆորս մաժորային)պայմանների դեպքում: Սեփական արտադրանքների իրացման գներից բացի գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների տնտեսական հնարավորությունները զգալի չափով պայմանավորված են ճան նրանց կողմից արտադրական (ճան ոչ արտադրական) նպատակներով օգտագործվող արտադրանքների գների մակարդակից: Արդյունաբերության ն այլ ճյուղերում գների ու սակագների առաջանցիկաճը էապես կարող է ազդել գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների եկամտաբերության վրա: Այդ նկատառումներով կարեռը է, որ պետության կողմից գների կարգավորման ուղղությամբ իրականացվող միջոցառումները կրեն ոչ թե լոկալ, այլ համալիր բնույթ ն ուղղված լինեն ճան առանձին ճյուղերի միջն փոխանակման համարժեքության ապահովմանը: Ավելին, առանձին դեպքերում, գյուղատնտեսությանն մյուս ճյուղերի տնտեսական փոխհարաբերություններըկարգավորելիս, պետությունը գիտակցաբար խախտում է փոխանակման համարժեքությունը հօգուտ գյուղատնտեսության ճյուղի: Նման պրակտիկա գոյություն ունի շատ երկըճներում ն այն դիտվում է պետության կողմից գյուղատնտեսությանը լրավճարում տալու ձներից մեկը: Ամենից հաճախ դա կատարվում է մենաշնորհային ճյուղերի ու բնագավառների արտադրանքի ն ծառայությունների (էլեկտրաէներգիա, ոռոգման ջուր, տրանսպորտային փոխադրումներ ն այլն) գների ու սակագների իջեցման միջոցով: Այս տեսակետից մեր հանրապետությունում պետության կողմից գյուղատնտեսությանըաջակցելու կարնոր բնագավառ կարող է լինել ոռոգման ջրի ն էլեկտրաէներգիայի գների որոշ

իջեցումը:

Իսկ ընդհանուր առմամբ, պետության կողմից գյուղատնտեսության ճյուղին աջակցելը ուղղակի ն այլ բճույթի լրավճարումների միջոցով, բավականին տարածված է ն կիրառվում է գրեթե բոլոր զարգացած երկըներում: Լրավճարի չափերը տարբեր երկրներում տարբեր են (կախված բյուջեի ն միջին հաշվով կազմում են գյուղատնտեսության հնարավորություններից) ապրանքային արտադրանքի արտադրության ծախսերի 40-45942: Չնայած հանրապետության բյուջետային սուղ հնարավորությունճերին գյուղատնտեսությանը աջակցելու լայն ն ընդգրկուն ծրագրեր իրագործելու հնարավորություններ չի ընձեռնում, սակայն ներկայումս կան հրատապ լուծում պահանջող խնդիրներ, որոնց հետաձգումը կարող է խիստ

|

բացասական հետնանքներ ունենալ հանրապետության գյուղատնտեսության հետագա զարգացման վրա: Դա առաջին հերթին վերաբերվում է սերմճաբուծության ն տոհմային աշխատանքների բարելավման, գյուղատնտեսական արտադրությանսպասարկման ենթակառուցվածքների ձնավորման ն բազմաթիվ այլ հարցերին: Գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների արդյունավետ գործունեությունը ապահովող տնտեսական պայմաններից մեծ է ճան վարկային շուկայի դերը: Արտադրության սեզոնային բնույթը ն դրանով պայմանավոըված եկամուտների ստացման խիստ անհամաչամփությունըգյուղատնտեսական ձեռնարկություններում միշտ էլ առաջացնում է շրջանառու միջոցռերի ժամանակավոր պակաս, որի լրացման հիմնական աղբյուրը կարող են լինել վարկային ռեսուրսները: Վարկային միջոցները կարնոր աղբյուր են ճան հիմնական կապիտալիգծով ներդրումների համար: Սատչելի վարկային ռեսուրսները գյուղատնտեսական ձեռնարկություններին հնարավորություն կընձեռնեն որակապես բարելավել իրենց ճյութատեխճիկական բազան ն արտադրությունը կազմակերպել ժամանակակից պահանջներիմակարդակով: Նման պայմաններում իրական ճախադքրյալներեն ստեղծվում եկամուտների էական ավելացման համար, որոնց զգալի մասը հարկերի ձնով կավելացնի բյուջեի եկամուտները: Սակայն պետության շահը միայն դրաճով չի սահմանափակվում: Դրա հետ մեկտեղ զգալի չափով կարող է կրճատվել բյուջեից կատարվող հատկացումները գյուղատնտեսության աջակցման ուղղությամբ, քանի որ գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների եկամուտների ավելացումը կվերացնի (կամ կկրճատի) նրանց լրավճարճեր տրամադրելուանհրաժեշտությունը: Գյուղատնտեսական արտադրությունը իր բնույթով մյուս ճյուղերի համեմատությամբ համարվում է ավելի մեծ ռիսկայնության ոլորտ, որի համար էլ այստեղ էլ ավելի է կարնեորվումապահովագրական համակարգի դերը: Չնայած մեր հանրապետությունում ապահովագրականհամակարգը ընդհանրապեսշատ թույլ է զարգացած, սակայն առավել մեծ դժվարությունների հետ է կապված այդ համակարգի ձնավորումը ագրարային ոլորռիսկայնության բոլոր ճյուղերի համար, ընդհանուր գործոնտում: Այստեղ ներին գումարվում են նան բնակլիմայական ն եղանակային գործոնները (երաշտ, ցրտահարություն, կարկտահարություն ն այլն): Բարձը ռիսկայճությունը, բնականաբար, ենթադրում է նան ապահովագրական վճարների բարձրտոկոսադրույքներ, որը մատչելի չէ գյուղատնտեսական ձեռնարկություններին, իսկ ցածը վճարները չեն բավարարում ապահովագրական կազմակերպություններին:

Եվ վերջապես, տնտեսական պայմանների կարնոր օղակներից է հարկային համակարգը: Ներկա պայմաններում հարկային բեռի թեթնացումը համարվում է գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների կայացման ն տնտեսապեսամրապնդման կարնոր գործոններից մեկը: Ընդ որում գյուղատնտեսական ձեռնարկությունից գանձվող հարկերի դրույքների իջեցումը ներկայումս էական ազդեցություն չի ունենա բյուջեի եկամուտների վրա, սակայն մեծապես կնպաստի գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների տնտեսական ամրապնդմանը, որը ի վերջո (շատ կարճ ժամանակահատվածում)կհանգեցնի հարկային դաշտի ընդլայնման միջոցով բյուջեի եկամուտների ավելացմանը: Տնտեսական պայմանները որքան էլ կարնոր, սակայն բոլոր դեպքերում դրանք միջավայր են տնտեսական գործունեություն ծավալելու համար: Իսկ թե որքանով է կարողանում ձեռնարկությունն արդյունավետ օգտագործել այդ պայմանները առավելագույն արդյունքի հասցնելու համար,

մեծապես կախվածէ ճերտնտեսային արտադրական պայմաններից: Ներտնտեսային արտադրական պայմանները նս միատարը չեն ն ճերառում են ձեռնարկության ամբողջ ռեսուրսային ներուժը, որի մեջ մտնում են ճրա հողային ռեսուրսները, հիմնական ու շրջանառու ֆոնդերը, ինչպես նան աշխատանքային ռեսուրսները: Նշված բաղադրիչներից յուրաքանչյուրը ունի իր ուրույն դերն ու նշանակությունը արտադրության ռացիոնալ կազմակերպման գործում, սակայն ձեռնարկության տնտեսական գործունեության բարձր արդյունավետությունըպայմանավորված է ոչ նան ճրանցից բավարար յուրաքանչյուրի քանակությունից, միայն այլ նրանց միջն ճիշտ հարաբերակցության պահպանումից: Այս տեսակետից հատկապես շատ կարնոր է հիմնական ն շրջանառու միջոցների ռացիոնալ հարաբերակցությանապահովումը, որը կախված արտադրության կոնկրետ պայմաններից,մասնագիտացման ուղղությունից ն այլ գործոններից միատեսակ չի կարող լինել բոլոր ձեռնարկությունների համար, սակայն միջին հաշվով այդ հարաբերակցությունըգտնվում է 1:1,52 սահմաններում: Արտադրականռեսուրսների կազմում բացառիկ մեծ է հողային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման նշանակությունը, քանի որ գյուղատնտեսականձեռնարկությունների գործունեության ամբողջական արդյունավետությունըմեծապես պայմանավորված է հողի ռացիոնալ օգտագործումից: Ընդ որում հողատարածության օգտագործման հարցում գյուղատնտեսականձեռնարկությունների գործունեությունը պետք է ճպատակաուղղվածլինի ոչ միայն միավոր տարածությունից առավելագույն արդյունքի ապահովմանը, այլ նան հողի կորուստների (էրոզիայի ն այլ միջոցճերով) կանխման ն նրա բերրիության բարձրացմանը:

Գյուղատնտեսականձեռնարկություններիարտադրական ներուժի կարնոր մասն են կազմում աշխատանքայինռեսուրսները, որոնց որակավորման մակարդակից ն աշխատանքային ակտիվությունից մեծապես կախված է արտադրության միջոցների օգտագործման ն ամբողջ տնտեսության արտադրականգործունեությանարդյունավետությունը: Արտադրականպայմանների հետ սերտորեն կապված են նան կազմակերպական պայմանները, որը ընդհանուր գծերով իր արտահայտությունն է գտնում ձեռնարկությանռացիոնալկազմակերպականկառուցվածքի մեջ: Կազմակերպականկառուցվածքը իր հերթին պայմանավորվում է արտադրական կառուցվածքովն սահմանվում է ելնելով ձեռնարկության ստորաբաժանումների օպտիմալ չափերից, նրանց կառավարելիության հնարավորություններից,իրենց իրավասությանշրջանակներում ձեռնարկատիրականինքնուրույնության ապահովման խնդիրներից: Տնտեսության արդյունավետ գործունեությունըապահռվող կազմակերպական պայմաններից կարնոր նշանակությունունի ձեռնարկության կառավարմանռացիոնալ կառուցվածքի սահմանումը, կառավարման ընդհանուր օղակների ն ֆունկցիոնալ ծառայություններիկազմի ն փոխհարաբերություններիհստակ սահմանումը, նրանցգործունեության արդյունավետության բարձրացումը: Ներկա պայմաններում ձեռնարկությանկառավարման օղակներից հատկապես մեծ է տնտեսագիտականծառայություններիդերը: Դա պայմանավորվածէ նրանով, որ տնտեսությանլիակատարինքնուրույնության ն ձեռնարկատիրական ազատության պայմաններում, երբ արտադրատնտեսական գործունեության արդյունքների ամբողջ պատասխանատվության կրողը ձեռնարկությունն է, տնտեսագիտական ծառայությունը կոչված է համակողմանի խորը վերլուծությանհիման վրա մշակել ն գործողության մեջ դնել զարգացման այնպիսի ծրագրեր, որոնք կապահովեն տնտեսությանտնտհաշվարկայինարդյունավետ գործունեությունըմոտակայում ն հեռանկարում: Քանի, որ ձեռնարկության արտադրատնտեսականգործունեության կողմնորոշիչը շուկան է ն շուկայական փոփոխությունները հիմնական, իրենց արտահայտությունն են գտնում տնտեսության ռազմավարական ն մարտավարական գործողություններում,այդ պատճառով էլ տնտեսագիտական ծառայությունների շարքում առանձնահատուկ կարնորություն է ստանում մարքեթինգայինաշխատանքճերիկազմակերպումը: Արդյունավետ մարքեթինգայինծառայությունը կոչված է ոչ միայն ժամանակին ն սպառիչ տեղեկատվությունապահովել շուկայական պահանջարկի հնարավոր փոփոխությունների, մրցակիցների հնարավորությունների, գների

ստորաբաժանումներիկոլեկտիվներում ձեռներեցության ն գործարարության զարգացմանհնարավորություններիստեղծում, աշխատողների կոմնորոշումըաշխատանքի արտադրողականության բարձրացմանուղղությամբ, կոլեկտիվիգործունեությանհաշվառման ն վերահսկմանապահովում, ն խնայողությանռեժիմի կիրառում, բոլոր օղակներում տնտեսման ն արտադրական ծրագրի, պայմանագրայինպարտավորությունների աշխատանքի արդյունքների համար ստորաբաժանման աշխատողների նյութականշահագրգռվածությանն պատասխանատվության ապահովում: Ձեռնարկության ստորաբաժանումներիգործունեությունում նշված սկզբունքներիիրականացմանհամար անհրաժեշտ է ստեղծել պայմաններ` -ստորաբաժանմճանձնավորմանկամավորություն, -արտադրական ծրագրիիրականացմանհարցերի ինքնուրույն որոշում, -աշխատանքի ն հանգստիռեժիմի ինքնուրույն որոշում, -աշխատողների բարձր զբաղվածության ն. տեխնիկայի ինտենսիվ օգտագործման ապահովում, -աշխատողներիմիմյանց փոխարինմանապահովում, աշխատանքի արդյունքների համար շահագրգովաՍրան տելրմույում, -այլ ստորաբաժանումներիհետ փոխհամագործակցության պայմանների

փոփոխմանմիտումների ն բազմաթիվ այլ հարցերի վերաբերյալ, այլ նան նպաստել շուկայում ամուր դիրքեր ունենալու, այն ընդլայնելու ն ճոր շուկաճերյուրացնելու գործում: Արտադրությանկազմակերպականպայմանների շարքում կարնոր է նան ներտնտեսային նորմաների ն նորմատիվներիմշակումը, տեղեկատվության ապահովումը, ինչպես նան հաշվառման ն. հաշվետվությունների արդյունավետ կազմակերպումը: Եվ, վերջապես, ձեռնարկությանտնտհաշվարկայինգործունեության արդյունավետության բարձրացման գործում կարնոր նշանակություն ունեն ճան սոցիալական պայմանները, որն ընդգրկում է սոցիալականենթակառուցվածքների բոլոր բաղադրիչները`աշխատանքային պայմանների բաըրելավումիցմինչն աշխատողների հանգստի, բնակարանայինպայմանների, սոցիալմշակութայինպահանջներիլիարժեք ապահովումը: 43.4.

-

-.

-.

-.

-.

-.

-.

Ներտնտեսայինհաշվարկի կազմակերպումը

Տնտեսական հաշվարկով աշխատող ձեռնարկություններում կառուցվածքային ստորաբաժանումներիգործունեությունը սովորաբար կազմակերպվում է ներտնտեսային հաշվարկի սկզբունքներով: Վերջիններս իրենց բնույթվ չնայած նույնատիպ են տնտեսականհաշվարկի սկզբունքների հետ, սակայն կան նան տարբերիչ գծեր: Այդ տարբերությունները պայմանավորված են ձեռնարկությանն արտադրական ստորաբաժանումների ինքնուրույնության շրջանակներով ն դրանից բխող ֆունկցիաճերի առանձնահատկություններով:Մասնավորապես, ձեռնարկության իրավունքները ն ֆունկցիաները բխում են իրավաբաճական անձի կարգավիճակից, իսկ արտադրականստորաբաժանումներիճը՝ ձեռնարկության կառուցվածքային միավոր լինելու կարգավիճակից: ՞Ներտնտեսայինհաշվարկի կազմակերպմանհիմնական սկզբունքներն են՝ ստորաբաժանման արտադրատնտեսական,իսկ առանձին դեպքերում նան տնտեսական(բայց ոչ իրավաբանական)ինքնուրույնությունը, ստորաբաժանմանկոլեկտիվի ինքնակառավարումը(ձեռնարկության կանոնադրությանշրջանակներու), արտադրականծախսերի ինքնածախսածածկում, ստորաբաժանումներիկոլեկտիվների համար արտադրական հավասար հնարավորություններիստեղծում, -.

-.

Արոր Իրն որա

կատարում,

:

-ստացված տնտհաշվարկային եկամուտիբաշխման ինքնուրույնություն: Նշված սկզբունքներից ն պայմաններիցելնելով ձեռնճարկությունները կարող են կիրառել ներտնտեսայինհաշվարկի մի շարք տարբերակներ, որոնք միմյանցիցտարբերվումեն ձեռնարկությանկողմից արտադրական ստորաբաժանումների տված իրավունքների ն ինքնուրույնության սահմաններով: Ըստ այդ հատկանիշի տարբերում ենք ներտնտեսային հաշվարկիերեք հիմնականձներ. Առաջին, երբ ձեռնարկությունը կառուցվածքային ստորաբաժանմանը տալիս է մասնակի իրավունքներ: Նրանք իրավունք չունեն ինքնուու րույն համագործակցելայլ ձեռնարկությունների կազմակերպությունների հետ, տնօրինել ստացված արտադրանքը,ունենալ ինքնուրույն հաշվեկշիռ ն հաշվարկային հաշիվ: Այս ստորաբաժանումներ աշխատում են արտադրական ծախսերիինքնածախսածածկման սկզբունքով, իսկ աշխատանքի վարձատրության ֆոնդը ձնավորվում է մնացորդային սկզբունքով: Ներտնտեսային հաշվարկի այս ձնը սովորաբար համարվում է ճախնական (նախապատրաստական) հաջորդ ձներին անցնելու համար:

Չնայած ներտնտեսայինհաշվարկի տարբեր ձներում տարբեր չափերով են արտահայտվում նրա տնտեսականբովանդակությունը,սակայն բոլոր դեպքերումկարնոր է, որ արտադրական ստորաբաժանումները լիարժեք պատասխանատվություն կրեն արտադրության վերջնական արդյունքների համար: Վերջինս էլ իր հերթին ենթադրում է, որ ստորաբաժանման գործունեության համար անհրաժեշտ ծախսերի որոշման, արտադրված արտադրանքի գների ու մատուցված ծառայությունների սակագների սահմանման ժամանակհստակ ղեկավարվել ինքնափոխհատուցման սկզբունքով: Այդ նպատակովշատ կարնոր է, որ տնտհաշվարկային ստորաբաժանումը ունենա սեփականատիրոջկարգավիճակ ն օժտված լինի անհրաժեշտ իրավունքներով իրեն ամրացված միջոցները տնօրինելու ն իր գործունեության հետ կապված բոլոր հարցերը լուծելու գործում: Տնտեսականհաշվարկի մեթոդով աշխատող ձեռնարկությունների փորձը վկայում է, որ արտադրական բարձր արդյունավետություն ապահովում է միայն այն դեպքում, երբ ձեռնարկությունումներտնտեսայինհաշվարկի համակարգիբոլոր տարրերը կիրառվում են համալիր ձնով ն նրանցից որնէ մեկը չի անտեսվում: Ներտնտեսային հաշվարկի համակարգը տնտեսությունումներդնելու համար պահանջվում է իրականացնել հետնյալ կազմակերպատեխնիկական բնույթի աշխատանքները` հողային, աշխատանքայինն նյութական ռեսուրսների արդյունավետօգտագործումն ապահովող արտադրության վարման համակարգերի հիմնավորում,

Երկրորդ, երբ արտադրական ստորաբաժանումները օժտվում են ավելի լայն իրավունքներով: Այս դեպքում ստորաբաժանումը իրավունք ունի տնօրինել (լրիվ կամ մասնակի) իր արտադրած արտադրանքը, ինքնուրույն (սեփականշահույթի հաշվին) կազմակերպել արտադրության ընդլայնում: Ստորաբաժանումը չնայած չի հանդիսանում իրավաբանական անձ, բայց ձեռնարկության հաշվապահությունում ունի իր ընթացիկհաշիվը: Արտադրված արտադրանքը իրացնելու դեպքում օգտագործվում են շուկայական ազատ գներ, իսկ ներտնտեսային շրջանառության դեպքում` հաշվարկային գներ, որը ներառում է շահույթ ձեռնարկությանմիջին շահութաբերությանչափով: Երրորդը առավել բարձը ինքնուրույնություն է ապահովում ստորաբաժանումներին, որոնց փոխհարաբերություններըձեռնարկության մյուս կառուցվածքային միավորների հետ կառուցվում է այնպես, ինչպես դրսի (արտաքին) գործընկերներիհետ: Բացի դրանից, ստորաբաժանումըկարող է օժտված լինել իրավաբանական անձի իրավունքներով ն բանկում ունենալ առանձին հաշվարկային հաշիվ: Այսստորաբաժանումների արտադրական գործունեությունը իրականացվումէ ձեռնարկությանկանոնադրությանհամաձայն, իսկ փոխհարաբերությունները միմյանց հետ կառուցվում են պայմանագրային հիմունքներով: Սակայն պետք է նշել, որ կառուցվածքային ստորաբաժանումների ինքնուրույնության աստիճանի նման ընդլայնումը դրականի հետ մեկտեղ կարող է ունենալ ճան որոշ բացասական հետնանքներ: Մասնավորապես, այն կարող է հանգեցնել ձեռնարկությանտնտեսական համակարգի ամբողջականությանփլուզման ն ստորաբաժանմանու ձեռնարկությանշահեըի հակադրման՝դրանից բխող անցանկալի հետնանքներով: ՞Ներտնտեսայինհաշվարկի 3-րդ ձնի ներդրման արդյունքում ձեռճարկությունը ըստ էության վերափոխվումէ ներտնտեսային ստորաբաժաճումների հիման վրա ձնավորված ինքնուրույն ընկերությունների ասոցիա-

-.

տնտհաշվարկայինստորաբաժանումներիռացիոնալ չափերի որոշում, արտադրական առաջադրանքի ն. պայմանագրային պայմանների կատարման համար ստորաբաժանումների ղեկավարների պարտականությունների ն պատասխանատվության սահմանում, տնտհաշվարկային ստորաբաժանումների համար ղեկավար կադրերի -.

-.

-.

ընտրություն, պլանավորման, սկզբնական ն հաշվապահական հաշվառման, ինչպես ճան տնտեսականվերլուծության աշխատանքների բարելավում, աշխատանքայինն նյութական ծախսումների առաջադիմականնորմերի

ցիայի:

Առանձին դեպքերում, նման կարգի ձեռնարկությունները, վերակազմավորվում են բաժնետիրական ընկերության, որտեղ ձեռնարկությունը հանդես է գալիս, որպես գլխամասային կազմակերպություն ն տիրապետում է բաժնետոմսերի ստուգիչ փաթեթին: Որպես այղպիսին ձեռնարկությունը մշակում է սոցիալտնտեսական զարգացման ռազմավարությունը ն իրականացնում է ստորաբաժանումների գործունեությանհամակարգողին վերահսկողիգործառույթ: Պետք է նշել նան, որ ներտնտեսային հաշվարկի երրորդ ձնը ունի շատ սահմանափակտարածում:

-.

-.

ու

նորմատիվների մշակում,

աշխատանքի կազմակերպման առաջադիմական ձների խրախուսման արդյունավետ համակարգերիներդրում, -.

-

բոլոր

ու

նյութական

տնտհաշվարկային ստորաբաժանումների համար հավասար

ն տնտեսականպայմանների ապահովում, արտադրական

ն ճերտճտեսային վարձակալական հարաբերությունները կոռոպերատիվ-

տնտհաշվարկային ստորաբաժանումների աշխատանքի գնահատման ցուցանիշների համակարգի հիմնավորում: Ներտնտեսային ստորաբաժանումների աշխատանքի գնահատման համար օգտագործումեն հետնյալ ցուցանիշները՝

-.

ները:

գյուղատնտեսական արտադրությամը զբաղված ստորաբաժանումների համար` արտադրանքի արժեքը, ավելացված (պակասեց-

ված) նյութական միջոցների տնտեսման (գերածախսի) գումարով, արտադրանքի արժեքն արտադրական ծախսերի 100 դրամի հաշվով, արտադրանքի արժեքը արտադրական ռեսուրսների միավորի հաշվով, հաշվարկային համախառն եկամուտը, հաշվարկային զուտ եկամուտը ն եկամտաբերության մակարդակը: Վերջինս ամփոփված ձնով բնութագրում է տնտհաշվարկային ստորաբաժանման տարեկան արտադրատնտեսականգործունեության արդյունքները:

ճորոգման արհեստանոցի համար` արտադրականծրագրի կատարումը, նորոգմանծախսերըգյուղատնտեսականարտադրանքի 100 դրամի կամ տեխնիկայի կատարած աշխատանքի պայմանական (էտալոնային վարի)միավորիհաշվով, տեխնիկականպատճառներովտրակտորների,կոմբայների ն մյուս մեքենաների պարապուրդների կրճատում կամ տեխնիկական պատրաստականությանգործակցի բարձրացում ն այլ ցուցանիշներ: -

տրանսպորտային ստորաբաժանումներիհամար` բեռնափոխադրումների պլանի կատարում (տոննա), տրանսպորտային ծախսերը գյուղատնտեսական արտադրանքի 100 դրամի կամ փոխադարձ բեռի մեկ տոննայի հաշվով: Տնտհաշվարկային ստորաբաժանումները, բացի արտադրական նշանակությունից, ունեն սոցիալհոգեբանական իմաստ` փոխվում է վերաբերմունքն աշխատանքի նկատմամբ,ավելի ցայտուն են դրսնորվումմարդկանց այնպիսի լավագույն հատկանիշները, ինչպիսիք են` ընկերական անշահախնդիր փոխօգնությունը,կայուն կոլեկտիվի ստեղծումը, կոլեկտիվ մտածողության ն վերահսկողության իրականացումը: -

13.5.

Տնտեսավարմանձները տնտնաշվարկային ձեռնարնություններում

Տնտհաշվարկային ձեռնարկություններումօգտագործվումեն տնտեսավարման բազմաթիվ ձներ, որոնք իրենց բնույթով ն բովանդակությամբ էականորեն տարբերվում են միմյանցից: Սակայն չնայած դրանց բազմազանությանը ներկայումս գործնականում լայն տարածում ունեն կապալը,

|

Կապալի էությունը կայանում է նրանում, որ աշխատողներիկոլեկտիվը (խումբը) պարտավորվումէ իրեն ամրացված հողատարածությունից (անասուններիգլխաքանակից) արտադրել որոշակի քանակությամբարտադրանք կամ կատարել որոշակի ծավալի աշխատանք,իսկ ձեռնարկությունը որպես պատվիրատուպարտավորվումէ կոլեկտիվին (կապալառուին) տրամադրել բոլոր անհրաժեշտ ռեսուրսներըն ապահովել համապատասխան պայմաններաշխատանքներիկատարման համար: ն. կապալառուի նշված փոխհաՊատվիրատուի(ձեռնարկության) րաբերություններըն դրանց հետ կապված մյուս մանրամասներըամրագրվում են նրանց միջն կնքվող պայմանագրով,որը էապես փոխում է ձեռնարկության ղեկավարությանն կապալային կոլեկտիվի փոխհարաբերությունների բնույթը՝ այն հասցնելովտնտեսականգործընկերության մակարդակի, բարձրացնումէ կողմերի պատասխանատվությունը ստանձնած պարտավորությունների կատարման համար: Պայմանագրայինհարաբերությունները մեծապեսբարձրացնումեն կոլեկտիվներիդերը արտադրության պլանավորման,աշխատանքի կազմակերպման,խնայողությանռեժիմի ապահովման ն վերահսկողությանիրականացման հարցերում, որոնք շատ կարնոր են վերջնականբարձը արդյունքներիհասնելու համար: Կապալառու կազմակերպություններիգործունեությունը կազմակերպվում է որոշակի սկզբունքներով,որոնք իրենց բնույթով բխում են ներտնտեսային հաշվարկի սկզբունքներիցն լրացնում ու կոնկրետացնումեն այն: Այս սկզբունքներից առավել կարնոր են համարվում` կապալային կոլեկտիվի ձեավորման կամավորությունը,մշտական կազմը ն չափերիօպտիմալությունը հողին արտադրության նմ մյուսփ միջոցներիերկարաժամկետամրացումը, արտադրվող արտադրանքի ծավալի ն կատարվելիք ծախսերի չափաքանակի գծով հիմնավորվածպայմանագրայինպայմաններիմշակումը, արտադրական ն կազմակերպականհարցերի լուծման ինքնուրույնության ապահովումը, արտադրանքի (աշխատանքի)քանակի ն որակի ծախսերի ն աշխատանքի արդյունքներիհստակ հաշվառումըն վերահսկողությունը, վարձատրությանկոլեկտիվ ձնի կիրառումը` հաշվի առնելով յուրաքանչյուր աշխատողի ներդրումըընդհանուրարդյունքում, այլ ստորաբաժանումներից ներգրավվածաշխատողների աշխատանքի քանակին որակի վրա վերահսկողությանիրականացմանիրավունքը, -

-

-.

-.

-.

-.

-.

պայմանագրայինպայմանների պահպանումը: Նշված սկզբունքներովկարող են կազմակերպվել տարբեր տեսակի կապալային կոլեկտիվներ` բրիգադային, օղակային, ընտանեկան, անհա-.

տականնայլն: Կապալային ձեր հնարավորությունէ տալիս առավել արդյունավետ օգտագործել տնտեսության ռեսուրսային ներուժի բոլոր բաղադրիչները, ապահովել աշխատանքային ն. տեխնոլոգիականբարձր կարգապահություն, բարձրացնել աշխատողների պատասխանատվությունըհանձնարարած գործի ն վերջնականարդյունքներիհամար, աշխատողներիմոտ զարգացնել ձեռներեցությանն գործարարությանձգտումը: Սակայն նշված դրական կողմերի հետ մեկտեղ տնտեսավարման այդ ձնին բնորոշ են ճան որոշ թերություններ, որոնք արտահայտվում են արտադրական ծախսերի կատարման ուղղությամբ լիարժեք վերահսկողություն իրականացնելուանբավարարությամբ:

Տնտհաշվարկայինձեռնարկություններումներկայումս ճան ներտնտեսայինվարձակալությունը:

մեծ

օգտագործվումէ

չափով

Ներտնտեսային վարձակալությունըիր բնույթով ներկայացնում վարձակալականպայմանագիր վարձատուի ն վարձակալի միջն: Վարձատու հանդես եկող գյուղատնտեսական ձեռնարկությունը`վարձակալին (որպիսին կարող է լինել կոլեկտիվ, խումբ, ընտանիք կամ անհատ) որոշակի վարձով երկարատն օգտագռրծման համար տրամադրում է հողատարածություն, արտադրականօբյեկտներ ն արտադրության միջոցներ: Ներտնտեսայինվարձակալականհարաբերություններինբնորոշ են հետնյալ հիմնականհատկանիշները` -վարձակալի տնտեսականգործունեությանինքնուրույնություն, է

-վարձակալությամբ վերցված միջոցների արդյունավետ օգտագործման համար նյութականշահագըգռվածություն ն պատասխանատվություն -արտադրված արտադրանքի տնօրինման գործում վարձակալի կաճ մասնակի(վարձակալականպայմաններիհամաձայն) ինքնուրույնություն,

րիզ

-եկամուտների ուղղակի կախվածությունվերջնական արդյունքներից |

է ն արտադրության մյուս միջոցների օգտագործման -հողի համար վարձավճարի չափի վաղօրոք սահմանում:

`

բն մնալն Վարձակալականհարաբերությունների լ բոթ) րի բնորոշ կողմն այն

է

վար-

6.ի. աարնավի ՊԱ ԱԱ ր.ԱՈ նետաունոտն նե ո ձա է բացասական տեան թոր: ականլ այան ո ն ա վարձաձ

է

ը

:

Դ ը

ն

Վոյանռ

բանում,

որ

է,

որ

ե շահագրգոված ի է վարձակալությամբվերցված միջոցներն կայր ննյութապես

առավել ինտենսիվ ն արդյունավետ օգտագործելու, համար, գիտակցելով, որ որքան մեծ լինի ստացված արդյունքը, այնքան մեծ կլինի նան իրեն մնացող եկամուտի չափը: Իսկ բացասական հետնանքը կայանում է նրանում, որ վարձատուի կողմից եկամուտների ավելացման ձգտումը կարող է հանգեցնել վարձակալական միջոցների անխնա օգտագործման (առանց հոգ տանելու հետագայի մասին), արդյունքում այդ միջոցները կարող են շարքից դուրս գալ սահմանված ծառայության ժամկետից շուտ: Դա վերաբերվում է նան հողին, որի ինտենսիվ օգտագործումը, եթե չի ուղեկցվում նրա որակի (բերրիության) պահպանման գծով համապատասխան միջոցառումների իրականացմամբ, ապա կարողէ հանգեցնել հետնանքների: աճուղղելի Վարձակալությունը գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում իրականացվում է երկու հիմնական ձնով: Առաջինը` նպատակային վարձակալությունն է, երբ վարձակալությամբ տրված հողը, անասունները ն արտադրության մյուս միջոցները վարձակալողի կողմից օգտագործվում է արտադրանքի արտադրությանգծով ձեռնարկության պատվերըկատարելու համար: Վարձակալը կարող է տնօրինել միայն պայմանագրով սահմանված ծավալից ավել արտադրվածարտադրանքը: Վարձակալության երկրորդ ձեր կոչվում է ազատ վարձակալություն, որի էությունը կայանում է նրանում, որ վարձակալողը տնօրինում է արտադրված արտադրանքի ամբողջ ծավալը` վարձատուին վճարելով միայն պայմանագրով սահմանված վարձակալական վճարը: Անկախ վարձակալության ձնից, վարձակալականհարաբերությունները կարգավորող հիմնական փաստաթուղթը հանդիսանում է վարձակալական պայմանագիրը: Նրանում, բացի արտադրական ցուցանիշներից ն վարձավճարի չափից, ամրագրվում են նան կողմերի պարտավորությունները մի շարք այլ հարցերի կարգավորման ուղղությամբ: Մասնավորապես, նշվում է վարձակալությամբ տրված միջոցների կազմը ն արժեքը, վարձա-

Աո աաաՈՐ Ր ակալված միջոցների ԱՋ

ննոր,արիր մարնաա, Ն

վորանդրոգուռը գծով, մրջոցների հանձնելու վարձատուին կարգի ն բազմաթիվ այլ հարպահպանմա

օգտագործման ն ե ե լ ցերի վերաբերյալ: Վարձակալի գործունեության հիմնական նպատակը մեծ գումարի տնտհաշվարկային եկամուտի ստացումն է, իսկ վերջինս գոյանում է արտադրանքի իրացումից ն մատուցված ծառայություններից ստացված դրամազան միջոցների (հասույթի) ն արտադրանքի արտադրության հետ կապված նյութական, աշխատանքային ծախսումների ն վարձատուին վճարվող վարձավճարի տարբերությունից: Դա է վարձակալի եկամուտների ստացման գլխավոր աղբյուրը: :

Սեփականատիրական իրավունքով վարձակալական կոլեկտիվը տնօրինում է ստացված եկամուտը, որից առանձնացվում են աշխատանքի վարձատրության,նյութական խրախուսման, արտադրության զարգացման ն այլ ֆոնդեր: Աշխատանքի վարձատրության ձնը ն կարգը, ինչպես նան ֆոնդերի լրացման համար կատարվող հատկացումների չափը որոշվում է վարձակալիհայեցողությամբ: Տնտեսավարման ռացիոնալ ձներից են նան 2երւտնտեսայինկո-

ոպերատիվները,որոնք ստեղծվում են ձեռնարկության կառուցվածքային

ստորաբաժանումներիբազայի վրա ն իրականացնում են համատեղ գործունեություն: Կոռպերատիվներիձնավորմամբ ձեռնարկությունը իր բնույթով վերակազմավորվում է ներտնտեսային կոռպերատիվների միության (ասոցիացիայի): Կոոպերատիվիանդամներըըստ էության ձեռք են բերում կոլեկտիվ ունեցվածքի ն հողի որոշակի բաժնեմասի սեփականատիրոջ իրավունք ն ինքնուրույն տնօրինում իրենց աշխատանքի արդյունքները: Այս հանգամանքը էապես բարձրացնում է աշխատողների պատասխանատվությունըն շահագրգռվածությունըարտադրությանարդյունքային բարձը ցուցանիշնեըի ապահովմաննկատմամբ: Որպես ապրանք արտադրող ներտնտեսային կոռպերատիվները անմիջականորենստանում են նան շահույթ ն ձեռնարկության ընդհանուր շահույթը իրենից ճերկայացնում է առանձին կոոպերատիվներիշահույթի ընդհանուր գումարը: Ապրանք արտադրողի կարգավիճակ են ստանում նան օժանդակ ն սպասարկող ստորաբաժանումները,որոնք որպես ապրանք վաճառում են իրենց ծառայությունները: Դրանք իրացվում են հաշվարկային գներով, որոնք ներառում են կատարվածծախսերը ն նորմատիվայինշահույթը: Չնայած կոոպերատիվներին տրված մեծ իրավունքներին, նրանք այս չունեն իրավաբանական անձի կարգավիճակ ն դա տնտեսավարման ձնի ավելի շատ առավելությունն է, քան թերությունը: ՞Ներտնտեսային ստորաբաժանումներին իրավաբանական անձի կարգավիճակով օժտելը ըստ էության կհանգեցներ ձեռնարկության կազմալուծման, արտադրականու տնտեսական ճերքին ն արտաքին կապերի ա ման: Բա ցիդրանից, ի ճան անից, իրավաբանական անձի կարգավիճակըկոռպե խարիլ րատիվներին կդարձներ հարկման առանձին սուբյեկտ` հարկման ավելի բարձը դրույքներով: Բացի դա առանձին կոռպերատիվներիհամար խիստ կդժվարանա նյութատեխնիկական ապահովման, արտադրական սպասարկման, ինչպես նյսն արտադրված արտադրանքի իրացման կազմակերպմանաշխատանքներիիրականացումը: լ

|

Կոոպերատիվներիտնտհաշվարկայինգործունեությունընս կարգավորվում է պայմանագրայինհիմունքներով: Պայմանագրի համաձայն ներտնտեսային կոոպերատիվներըպատասխանատվությունեն կրում արտադրանքի իրացման գծով ձեռնարկությանունեցած պայմանագրային պարտավորություններիկատարման համար: Չկատարելու դեպքերում կոոպերատիվներըպարտավորեն փոխհատուցելձեռնարկության կրած վնասը ն վճարել տուգանք: Պայմանագրով նախատեսված իրացված ծավալից ավելի արտադրվածարտադրանքըմնում է կոռպերատիվներիտնօրինության տակ ն օգտագործվումէ նրանց հայեցողությամբ: Կոռպերատիվի անդամների տնտեսական շահերը հիմնականում իրացվում են ամբողջական եկամուտի միջոցով, որը ձնավորվում է տարվա ընթացքում ստացվածաշխատանքիվարձատրությունից,ձեռնարկատիրական եկամտից ն շահաբաժիններից: Կոոպերատիվներիձեռնարկատիրականեկամուտը իրենից ներկայացնում է շահույթի ն ձեռնարկության կենտրոնացված ու կոոպերատիվի ֆոնդերին կատարած մասհանումների տարբերությունը: Ընդ որում ձեռնճարկության կենտրոնացված ֆոնդին մասհանումների չափը սահմանվում է պայմանագրով, իսկ կոոպերատիվիֆոնդին` կոլեկտիվի ժողովի որոշման համաձայն: Ընդհանրացնելովկարելի է հետնություն անել, որ տնտեսավարման վերը նշված ձները կարող են հաջողությամբ կիրառվել առանց տնտեսութկարգավիճակիփոփոխության,չխախտելով յան կազմակերպաիրավական համակարգի ամբողջակաձեռնարկության կազմակերպատնտեսական նությունը: Դրանով իսկ իրական հնարավորություններեն ստեղծվում խոշոր արտադրությանըբնորոշ առավելություններըհաջողությամբ զուգակցել արտադրականստորաբաժանումներիկոլեկտիվներիձեռնարկատիրական հակումների ն գործարարականձգտումներիզարգացմանհետ:

Ստուգողականհարցեր Ո՞րն է տնտեսական հաշվարկի էությունը ն ինչ սկզբունքներով է այն կազմակերպվում: 2. Ռրո՞նքիեն տարրերը, տնտեսականհաշվարկի համակարգի հիմնական ինչընդհահետ: ունեն համակարգի հարաբերությունների շուկայական ճուր նտարբերիչ կողմեր 3. Որո՞նք են ձեռնարկության տնտհաշվարկային գործունեությունը ապահովող 1.

հիմնական պայմանները: 4. Որո՞նք են ներտնտեսային հաշվարկի կազմակերպման հիմնական սկզբունքները ձները: 5. Որո՞նքեռ տնտեսավարմանհիմնական ձները տնտեսականհաշվարկովաշխատող գյուղատնտեսականձեռնարկություններում:

ն

ԳԼՈՒԽ

ԱՇԽԱՏՈՂՆԵՐԻ

ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ

ԽԹԱՆՍԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՍԸ

14.1

համակարգի Աշխատողների նյութական խթանման էությունը ն սկզբունքները

Մարդու վերաբերմունքը աշխատանքի նկատմամբ, ճրա վարվելաձնը աշխատանքի, արտադրության ն արտադրանքիիրացման գործընթացում մեծ չափով կախված է նյութական խթանման կազմակերպումից: Նյութական խթանումը աշխատողի կողմից կենսական բարիքների ստացման կախվածություննէ նրա անձնական աշխատանքայինու կապիտալի ներդրումից ստացվող, ձեռնարկությունում կազմակերպվողխրախուսման ու տուգանքների համակարգ է: Գյուղատնտեսության բնագավառում իրականացվող բարեփոխումճերը, դրա հիման վրա բազմակացութաձնտնտեսության ձնավորումը ուղղված է աշխատողների շահագրգռվածության բարձրացմանը իրենց աշխատանքիարդյունքների նկատմամբ:

Աշխատանքի վարձատրության կազմակերպման արմատական հարցերից մեկը աշխատանքի արդյունքների համար անհատական ն կոլեկտիվ նյութական շահագրգռվածությունն է: Նյութական խթանման կարնորագույն միջոցը աշխատանքի վարձատրության ճիշտ կազմակերպումն է: Աշխատանքի վարձատրությունը պետք է կատարվի ոչ թե նախատեսվող, այլ աշխատանքի փաստացի ներդրմանհամար: Չափազանց կարնոր է թույլ չտալ աշխատավարձիհավասարեցում, այսինքն հավասար :չիոխհատուցում,էականորեն տարբեր քանակի ն որակի աշխատանքի ներդրմանհամար: Նյութական խթանման կարնորագույն միջոցը ն աշխատողների համարվում է պահանջմունքների բավարարման հիմնական աղբյուրը աշխատանքիվարձատրությունը: Աշխատանքի վարձատրության էությունը ի հայտ է գալիս հետնյալ

գործառույթներում՝

Վերարտադրական այն ենթադրում

աշխատողների, ինչպես նրանց ընտանիքի անդամների ապահովումը անհրաժեշտ կենսական բարիքներով աշխատուժի ն սերունդների վերարտադրության համար: Նրանում իրականացվում է պահանջմունքների մեծացման տնտեսական ճան

է

օրենքը: Ալդ գործառույթը երուն կապված, է ախատոոլյրծի կան կարգավորմանառանձնահատկություններիհետ:

պետու:

Խթանող. դրա էությունը կայանում է նրանում, որ աշխատողի աշխատավարձըկախման մեջ է դրվում նրա աշխատանքայիններդրումից,ձեռճարկության արտադրականտնտեսական գործունեության արդյունքներից: Չափող-բաշխող. այս գործառույթը նախատեսված է արտահայտելու կենդանի աշխատանքի չափը, սպառման ֆոնդը վարձու աշխատողճերի ն արտադրության միջոցներիսեփականատերերիմիջն բաշխելիս: Աշխատավարձի միջոցով որոշվում է արտադրական գործընթացի յուրաքանչյուր մասնակցի անհատական բաժինը սպառման ֆոնդում նրա

աշխատանքայիններդրմանըհամապատասխան: Ներուժային տեղաբաշխման.այսգհրծառույթի նշանակությունը ներկայումս էականորենաճում է: Դրա էությունը կայանում է աշխատանքային ներուժի ըստ տարածաշրջանների,տնտեսության ճյուղերի, ձեռնարկությունների տեղաբաշխմանօպտիմալության մեջ:

Բնակչության վճարունակ պահանջարկի ձնավորման

այս

գործառույթի նշանակությունըկայանում է վճարունակ պահանջարկի համաձայնեցման մեջ, որի տակ հասկացվում է գնորդի դրամականմիջոցներով ապահովված պահանջմունքներիդրսնորման ձն: Քանի որ գնողունակ պահանջարկը ձնավորվում է երկու հիմնական գործոնների ազդեցության տակ, հնարավորեկամուտներովն պահանջմունքներով,ապա աշխատանքի վարձատրության օգնությամբ շուկայի պայմաններում սահմանվում են անհրաժեշտ համամասնություններ ապրանքային առաջարկի ն պահանջարկի միջն: Վերոհիշյալ գործառույթների իրականացման համար անհրաժեշտ է պահպանել հետնյալ կարնորագույնսկզբունքները՝ պետության կողմից սահմանված աշխատանքի վարձատրության նվազագույն չափի հաշվառումը, ձեռնարկությանինքնուրույնությունը աշխատանքի վարձատրության հարցերում, կազմակերպման աշխատողների սոցիալական պաշտպանվածության ապահովումը, անկախ սեփականությանձնի, աշխատանքի վարձատրության համապատասխանությունըաշխատուժի շուկայական արժեքին, աշխատանքի վարձատրությանինդեքսավորմանապահովումը փողի արժեզըկմանաճի տեմպին համապատասխան, -

-.

-.

-

-.

14.2.

արտադրանքի, աշխատանքի ն ծառայության բարձը որակի խթա-

-.

նումը,

առանձին կատեգորիայի ն խմբերի աշխատողների աշխատանքի վարձատրության օպտիմալ համամասնություններիապահովումը, աշխատանքի վարձատրության համակարգի պարզությունը ն մատ-

-.

|

չելիությունը,

աշխատանքի վարձատրությանվճարման ռիթմայնությունը, աշխատանքի արտադրողականությանաճի տեմպերի գերազանցում աշխատավարձի աճի տեմպերի նկատմամբ, աշխատանքի արտադրողականությանն ներուժի ռացիոնալ օգտագործմանխթանումը, աշխատանքի վարձատրության մակարդակիշերտավորում, կախված ձեռնարկության տնտեսական վիճակից, կոլեկտիվի աշխատանքի արդ)ունքներից ն աշխատողի անձնական աշխատանքային ներդրումից: Շուկայական հարաբերություններին անցման պայմաններում գյուղատնտեսական ձեռնարկությունները պետք է զգալի աջակցություն ցույց տան իրենց աշխատողներին տարբեր աշխատանքային ն սոցիալական արտոնություններսահմանելու միջոցով: Դա անկասկածկնպաստի աշխատողների խթանմանը, նրանց աշխատանքային գործունեության ակտիվացմանը, քանի որ ճնշվածարտոնությունները համարվում են նյութական խթանման համակարգիբաղադրիչ մասը: Աշխատանքի նյութական խթանման համակարգը մշակելիս յուրաքանչյուր ձեռնարկությունում նպատակահարմարէ ելնել հետնյալ դրույթ-.

-

-

-.

ներից`

համակարգը չի համարվում քարացած, այն պետք է անընդհատ կատարելագործվիու զարգանա, համակարգի բովանդակությունը, նրա տարրերը ձնավորվում են հաշվի առնելով սեփականության ձները, անհատական կամ կոլեկտիվում աշխատելու աշխատողների հոգեբանորեն պատրաստ լինելը, աշխատանքային հարաբերությունների բնույթը, կոլեկտիվում, ձեռնարկությունում ընդհանուրտնտեսական իրավիճակը ն այլն, համակարգըպետք է հաշվի առնի պայմաններիբազմազանությունը ն խթանի, նպաստի բազմազան արտադրական կառուցվածքներիարդյունավետ գործունեությունը: -

-.

-.

'

Ձեռնարկություններիինքնուրույնությունը եկամուտ-ների բաշխման, վարձատրությանձների ու համակարգերի մշակման գործում

Ներկայումս ձեռնարկությունները, անկախ տնտեսվարման ձնից, ն արտադրության առանձնաելնելով իրենց նպատակահարմարությունից հատկություններից,ինքնուրույն են որոշում եկամուտներիբաշխման կարգը, վարձատրությանձները ն համակարգը: Գյուղատնտեսականկոոպերատիվները,գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսությունները, պետական գյուղատնտեսական ձեռնարկությունները, ֆերմերային ն գյուղացիական տնտեսությունները ելնելով իրենց առջն դրված սոցիալականն տնտեսականխնդիրներից, տնտեսական գռրծուճնեությունիցստացվածեկամտի չափից, ինքնուրույն են սահմանում վերարտադրության, սոցիալական կարիքների ն անձնական սպառման համար

օգտագործվող միջոցներիհարաբերակցությունը: Այս համամասնություններիհիմնավորվածությունը չափազանցկաընոր է, քանի որ դրանով ստեղծվում են անհրաժեշտ նախադրյալներ ոչ միայն տնտեսության զարգացման,այլն աշխատողների սոցիալականպայմանների բարելավմանհամար: Քանի որ դրանքփոխադարձորենկապված են միմյանց հետ ն պայմանավորում են մեկը մյուսին, հետնաբար օպտիմալ հարաբերակցությանսահմանումը վճռորոշ նշանակությունունի: Պետք է նկատի ունենալ, որ սպառման ն կուտակման ֆոնդերի հարաբերակցությունըկայուն չէ: Այն կախված է տնտեսության առջն դրված խնդրներից ն արտադրությանարդյունքներից: Այդ փոփոխությունըավելի ակնհայտ է ֆերմերային ն գյուղացիականտնտեսություններում, որը պայմանավորված է նրանց չափերով, հետնաբար նան հնարավորությունների սահմանափակությամբ: Եթե տնտեսությունը խնդիր է դրել ընդլայնելու արտադրությունը, կազմակերպելու ճոր տեսակի արտադրանքի արտադրություն, որի համար պահանջվում են զգալի ներդրումներ, ապա նա ստիպված պետք է որոշակի վերարտադրության համար հատկացվող միջոցների ժամանկաշրըջանում բաժինը ավելացնի, ակնկալիքով, որ դա կարճ ժամանակից հետո հնարավորություն կտա մեծացնելու եկամուտները, հետնաբար ճան սոցիալական ն անձնականսպառմաննպատակովհատկացվող միջոցները: Զարգացած շուկայական տնտեսությունունեցող երկրներում, որտեղ մեծ ուժ են ներկայացնում, իրականացվում է խիստ արհմիությունները

վերահսկողությունաշխատավարձիմակարդակին հատկապես դրա երաշխավորված մասի նկատմամբ: Սեր հանրապետությունում, պայմանավորված մի շարք օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ հանգամանքներով,ձեռնաըկություններիմեծ մասում պատշաճ ուշադրություն չի դարձվում այս կարնոր խնդրի վրա: Մինչդեռ, պետք է ճկատիունենալ, աշխատանքիկազմակերպմանու վարձատրությանձների ու մեթոդների կատարելագործումը չափազանց կարնոր նշանակություն ունի արտադրության արդյունավետությանբարձրացման գործում: Շուկայական տնտեսությանըանցնելու պայմաններում,որն ուղեկցվում է ձեռնարկությունների մեծ մասում աշխատանքի պայմանների անկայունությամբ, արտադրությանանկումով, անվճարունակությամբ ու փողի արժեզրկմամբ, աշխատողների խթանման համակարգերի մշակումը ունի կարնոր նշանակություն:Աշխատողների նյութականխթանումըաշխատանքի արդյունքների բարելավման համար իրականացվում է պարգնատրային համակարգիմիջոցով: Այն իրենից ներկայացնումէ որոշակի մեխանիզմ,որն ապահովում է, որպես կանոն, աշխատավարձի բարձրացում նըրահիմնական մասի համեմատությամբ, որը վճարվում է աշխատանքի սահմանված նորմայի կատարման, կամ աշխատողի աշխատանքային ներդրումը բնութագրող հիմնականգործունեությանարդյունքների բարելավմանհամար: Չափազանց կարնոր է որոշել հիմնական (տարիֆային) ն լրացուցիչ (խթանող,խրախուսող) աշխատավարձերի հարաբերակցությունը:Տրամաբանությունը ն անվանումը հուշում է, ռր ընդհանուր վաստակումհիմնական աշխատավարձի բաժինը պետք է բարձը լինի 5044-ից: Սակայն աշխատանքի վարձատրության պրակտիկ կազմակերպման համար, միայն տրամաբանությանը ն անվանմանը դիմելը անբավարար է: Անհրաժեշտ է հաշվի առնել այդ հարաբերակցությանվրա ազդող ճան այլ գործոններ, ն հատկապես հետնյալները՝ ձեռնարկությունում արտադրության ն. աշխատանքի նորմավորման կազմակերպմանմակարդակը, վարձու աշխատողների շահերն արտահայտող արհմիութենական կազմակերպության ակտիվության մակարդակը, որպեսզի հնարավորություն ունենա գործարանների հետ կոլեկտիվ պայմանագրային հարաբերություններում ազդելու աշխատավարձի պայմանների ու մակարդակիվրա: Առաջին գործոնը վճռական ազդեցություն է թողնում աշխատավարձի բաղադրիչ մասերի հարաբերակցության վրա: Ինչպես ցույց է տալիս փորձը, որքան ցածը է արտադրության կազմակերպման մակարդակը ն աշխատանքի նորմավորման որակը, այնքան անորոշ են աշխատողի պար-

|

|

-.

-

շրջանակը, ցածը է տարիֆային վարձատրությանբատականությունների ժինը ն բարձը՝ խրախուսականը: ն Երկրորդ գործոնը աշխատավարձիտարիֆային խրախուսական վրա ազդում է հետնյալ կերպ` աշխատողները մասի հարաբերակցության են որպեսզի նրանց աշխատավարձը լինի բավականին շահագրգռված մեբարձր, իսկ դա ձեռք է բերվում տարիֆային աշխատավարձիբաժնի պայմանագրերում Շատ կոլեկտիվ ձեռնարկությունների ծացման միջոցով: կան սպառման ապրանքներիու ծառայություններիգների բարձրացմանը համապատասխանտարիֆային աշխատավարձը կարգավորելու վարչահոդվածներ: Ցավոք ՀՀ-ում արհմիությունները կազմին պարտավորեցնող օգտվելու հնարավորությունգրեթե չունեն: Զարայդ լիազորություններից գացած շուկայականտնտեսություն ունեցող երկրներում, որտեղ արհմիությունները ուժ են ներկայացնում,հիմնական ն խրախուսականաշխատա9:1 պակաս չի լինում: Իսկ դա նշանակում է վարձի հարաբերակցությունը բարձր մագործատուի կողմից աշխատավարձիերաշխավորվածության կարդակ ն աշխատողներիաշխատանքիբարձր արտադրողականություն: Յուրաքանչյուր ձեռնարկությունում,հաշվի առնելով սեփականության ձեր ն կոնկրետ պայմանները, կարող է ձնավորվել տնտեսվարման սեփական մեխանիզմ, որի շրջանակներում տարբեր ձնով է կառուցվում ճան աշխատողներինյութականխթանմանհամակարգը: աշխատանքի ձեռնարկություններում Պետական գյուղատնտեսական նյուխթանումը պետք է կառուցվիաշխատանքայինբոլոր կոլեկտիվների սկզհնարավորությունների հավասար աշխատողի առանձին րաքանչյուր աշկախված շերտավորմամբ, անպայման բունքի վրա, աշխատավարձի ն յուրաքանչյուրի արդյունքներից խատանքայինկոլեկտիվիաշխատանքի անձնականներդրումից:Առավել արդյունավետկարող է համարվել աշխաայն համակարգը, որի դեպքում աշխատավարձին տանքի վարձատրության ուղղվող միջոցներիգումարը ձնավորվումէ մնացորդային սկզբունքով,այսֆոնդին են ամուտներից հանելով կենտրոնացված ինքն ստորաբաժանման ն ստորաբաժանման զարգացմանֆոնդին հատկացվածմիջոցները: Այն կոլեկտիվներում,որտեղ աշխատանքիարդյունքներըորոշվում են տարվա վերջում, օգտագործվումէ վաստակածմիջոցների վճարման սահերկփուլանիձն: Առաջին փուլում տրվում է կանխավճարն̀ախօրոք մանված մակարդակով, ելնելով եղած հնարավորություններից,բայց ոչ պակաս ՀՀ կառավարությանկողմից երաշխավորվածնվազագույնաշխա-

տավարձից: Երկրորդ փուլում, ելնելով ստացված արտադրանքներից,որոշէ սպառման ֆոնդինհատկացվողմիջոցներիվերջնականգումարը:

վում |

Անհրաժեշտության ն միջոցների առկայության դեպքում կարող է մշակվել խրախուսմանմիջոցների համակարգ, ուղղված էկոլոգիապես մաքուր, բարձը սպառողական հատկություններով, էժան արտադրանքի արտադրության ավելացման, առաջադիմականտեխնոլոգիաներիներդրման, պրոֆեսիաներիզուգակցման ն այլ ցուցանիշներիհասնելու խթանմանը: Արտադրական կոռպերատիվներում ն արտադրության միջոցների սեփականության համատեղ ու համատեղ-բաժնեմասայինձն ունեցող ձեռոճարկություններում աշխատողների նյութական խթանումը ունի որոշ

առանձնահատկություններ:

.

Այստեղ աշխատողի հասույթը գոյանում է ըստ աշխատանքի վարձատրությունից ն գույքային ներդրումից` շահաբաժնի ձնով: Շահաբաժինների վճարման համար նախատեսված դրամական միջոցները որոշվում են ձեռնարկությանվարկատուներիհետ վերջնահաշվարկից,հարկերը վճարեն կանոնադրական ֆոնդի ձնավորումից հետո: Շահաբաժինների ղոց է վճարման համար հատկացումների չափը կախված արտադրության շահութաբերության մակարդակից: Շահաբաժինների վճարման համար նախատեսվող գումարը չպետք է գերազանցիշահույթի 3044-ը: Բաժնետիրական ընկերությունների աշխատողների նյութական խթանման համակարգը չի տարբերվում վերը նշված համակարգից: Հիմնական առանձնահատկությունըկայանում է նրանում, որ նրանց անդամներին շահաբաժինները հատկացվում ն վճարվում են ունեցած բաժնետոմսերին (կամ կանոնադիրֆոնդում բաժնին) համապատասխան: Գյուղատնտեսությանմեջ գործում են հիմնականումփակ բաժնետիրական ընկերություններ,որոնցումեկամուտներիայն մասը, որն ուղղվում է արտադրության ն սոցիալականբնագավառիզարգացմանըմուտք է լինում կանոնադիրֆոնդի ավելացման վրա: Արդյունքում մեծանում է աշխատողների շահագրգովածությունը շատ եկամուտներիստացման համար, քանի որ նան այդ մասի հաշվով, հաջող աշխատանքի դեպքում նրանք ստանում են շահաբաժիններ: Գյուղացիական տնտեսություններումաշխատանքի վարձատրության տնտեսագիտականկատեգորիանբացակայում է: Ստացված եկամուտը բաշխվում է սպառման ն կուտակմանֆոնդերի վրա: Աշխատանքի վարձաորության հարցերը ախտեղ առաջանում եք միացըվարճու Աշխատու ճերի օգտագործմանն նրանց աշխատանքի խթանման ժամանակ: Գյուղացիական տնտեսություններումսպառման ն կուտակման ֆոնդերի հարաբերակցությունը պայմանավորված է տնտեսական հնարավորություններով, ժ ն մաննե աշխատուժի շուկայի կոնյուկտուրայով, արտադրության ն պայմաններով, Է

վերարտադրությամբն ընտանիքի գոյատնման համար պահանջվող պարտադիր ծախսումներիմեծությամբ: Գյուղացիական տնտեսություններումվարձու աշխատողներիաշխատանքի վարձատության պայմանները կարգավորվում են, որպես կանոն, պայմանագրային համաձայնություններով: Վարձու աշխատողների աշխատանքի վարձատրության ձների ն համակարգերի ընտրությունը կախված է կատարվողաշխատանքիբնույթից ն սեզոնայնության աստիճանից: 14.3.

Հիմնական արտադրությանաշխատողների ատրությունը վարձ

ՀայաստանիՀանրապետությունումաշխատանքի վարձատրության ձները ն. համակարգերը, տարիֆային դրույքների, ռոճիկների, պարգնատրման ն այլ խրախուսական վճարումների մեծությունը, ինչպես նան առանձին կատեգորիայի աշխատողների համար դրանց չափերը ձեռնարկությունները որոշում են ինքնուրույն ն ամրագրում են կոլեկտիվ պայմանագրերում ն աշխատանքիվարձատրության կանոնադրություններում: Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում հիմնական արտադրության աշխատողների վարձատրությունը կատարվում է ակորդապարգնային կամ գործավարձապարգնային համակարգերով, աշխատանքի վերջնականարդյունքներիհաշվով: Ըստ վերջնական արդյունքների աշխատանքի վարձատրության են վարձադեպքում նախօրոք, միավոր արտադրանքի համար սահմանում ժամանակաշրջանի չափ, որով տարվա կամ որոշակի վերջում տնտեսութհետ կատարում է վերջնայունը բրիգադի, օղակի, ֆերմայի անդամների հաշվարկ: Վարձաչափի հաշվարկման համար անհրաժեշտ է որոշել աշխատանքի վարձատրության ակորդային ֆոնդը ն արտադրանքի արտադրության նորման: Ակորդային ֆոնդը ներառում է տարիֆային ֆոնդը ե արտադրանքիհամար տրվող հավելավճարները: Աշխատանքի վարձատրությանտարիֆային ֆոնդը որոշում են`

-բուսաբուծությունում-յուրաքանչյուրմշակաբույսի կամ միանման

մշակաբույսերի խմբի համար կազմված տեխնոլոգիականքարտերին համապատասխան, աշխատանքի պլանային ծավալների, տնտեսությունում նորմերի ն ոոդողրատառսիուն ների հիման վրա աշխատողների նորմատիվային թվից հաշվարկված գիտականորեն հիմնավորված սպասարկման նորմե-

արտազորնքի ործող

կոորիֆային րույք»

«արամնարութաթոննումելնելով

րով, անասնապահներիպրոֆեսիոնալ կազմից ն համապատասխանտաբիֆային դրույքներից: Բուսաբուծության ն անասնաբուծության արտադրանքի վարձաչափի հաշվարկման համար բրիգադներին օղակների աշխատանքի վարձատրության տարիֆային ֆոնդի մեջ են մտցնում բրիգադիրի,նրա տեղակալի, օղակավարի, ինչպես նան արտադրանքի արտադրության տեխնոլոգիական գործընթացում օժանդակ գործողություններ կատարող բանվորների աշխատավարձը: Արտադրանքի արտադրությանպլանային ծավալը սահմանում են արտադրության կոնկրետ պայմաններին համապատասխան, հաշվի առնելովբերքատվության,անասունների մթերատվությանձեռք բերված մակարդակը նախորդ 3-5 տարիների ընթացքում: Արտադրանքի համար հավելավճարըկարող է կազմել տարիֆային ֆոնդի միչն 5074-ը: Ակորդային ֆոնդը բաժանելով արտադրանքի պլանային ծավալի վրա դուրս է բերվում միավոր արտադրանքի վարձաչաւիը: Տնտեսական տարին ամփոփելուց հետո փաստացի ստացված արտադրանքըբազմապատկելովվարձաչափով,հաշվարկվում է կոլեկտիվին հասանելիք վարձատրությունը: Արտադրանքի միավորի համար վարձաչափը հաշվարկելիս պետք է հաշվի առնել արտադրանքի որակը: Կոլեկտիվի աշխատանքի վերջնական արդյունք կարող է լինել ճան համախառն արտադրանքիարժեքը ն համախառն եկամուտը: Վարձաչափը համախառն արտադրանքի համար հաշվարկելու դեպքում, կոլեկտիվի անդամներինխթանում են ոչ միայն արտադրանքիծավալի ավելացման, կ բում բե ավելաց այլն որակյալն ավե վելի վաղ բերքի ստաց- 9 յլե որակյալ աղ ժամկետներում

աաա երկարար եոոմութն լի ա Աաաա րված

մանհամար, քանի որ

արտադրան

ացման գինը,

որովհաշվարկվում

է

է ր ինչպես արտադրանքիորակով, այնպես էլ ստացմանժամկետներով: Համախառն եկամուտի հաշվով վարձաչափը հաշվարկելիս կոլեկտիվի անդամներին խթանում են ճան արտադրանքի արտադրությանվրա նյութադրամական ծախսումների կրճատման համար, քանի որ այս դեպքում, մնացած հավասար պայմաններում կավելանա համախառն եկամուտը: Վեգետացիայի ընթացքում կոլեկտիվի անդամներինտրվում է կանխավճար աշխատանքի վարձատրության տարիֆային ֆոնդի սահմաններում: Փաստացիցուցանիշներիհամար հաշվարկված վարձատրությունից հանելով վճարված կանխավճարը,դուրս է բերվում հավելավճարի գումարը: Վերջինս կոլեկտիվի անդամների միջն կարելի է բաշխել նրանց ստացած կանխավճարին համամասնորեն, կամ հաշվի առնելով նան յուրաքանչյուր առանձին աշխատողի ԱՄԳ (աշխատանքային մասնակցության գործակիցը): Ուշադրության է արժանի աշխատանքի վարձատրությունը օգտագոր-

ծելով հաշվարկային գները: Դրա էությունը հետնյալն է` սահմանվում են հաշվարկային գներ` ուղղակի ծախսումների մակարդակով, որոնք հաշ են առնվում անմիջականորեն արտադրական ստորաբաժանման հաշվով: Գործունեության արդյունքում ստորաբաժանման արտադրանքըգնահատվում է ընդունված հաշվարկային գներով: Ստացված գումարից հանում են կատարված նյութական ծախսերի փաստացի արժեքը: Տարբերությունը կազմում է կոլեկտիվի տճնտհաշվարկային եկամուտը: Դրա մի մասը փո-

վի

խանցվում է տվյալ կոլեկտիվի արտադրության զարգացման ֆոնդին, մյուս մասը-պահուստայինֆոնդ, մնացածը՝ աշխատանքի վարձատրությանը: Աշխատանքի վարձատրության այս ձնով կազմակերպման դեպքում չափազանց կարնոր է ճիշտ որոշել հաշվարկային գները: Դրանք պետք է սահմանվեն, ելնելով ոչ միայն արտադրական ծախսերիփոխհատուցման, այլն աշխատուժի ն հիմնական միջոցների վերարտադրությանանհրաժեշտությունից: Դրան կարելի է հասնել պայմանագրային գնի մեջ մտցնելով այդպիսի վերարտադրությունապահովողնորմատիվայինշահույթը: 14.4.

Աշխատողներիիխրախուսումըա̀շխատանքներըորակով ժամանակինկատարելու,նյութականռեսուրսները լխնայողաբար օգտագործելու ն աշխատանքիմյուս ցուցանիշների համար ն

Աշխատողի նյութական շահագրգռվածությունը իր աշխատանքի արդյունքների համար համարվում է աշխատանքի վարձատրությանկազմակերպման հիմնարարսկզբունքներիցմեկը: Աշխատանքիվարձատրությանկազմակերպման շուկայական մոդելի պայմաններում տեղի է ունենում արտադրության միջոցների սեփականատերերի ն վարձու աշխատողներիմիջն գործառույթների ն շահերի հստակ բաժանում: Սեփականատերերընյութապես շահագրգռված են ձեռնարարդյունքների, դրա ամրապնդման ու զարգացման հաար: Վարձու աշխատողներըպատասխանատու են միայն սեփական աշի համար, որի համար պարտավոր են վճարել անկախ ձեռնարկության աշխատանքիվերջնական արդյունքներից: Աշխատողի աշխատանքային գործունեության անձնական արդյունքները փոխկապակցվումեն նրա վարձատրությանմակարդակի հետ րր միջոցով, որոնք կարող են Իա գործավարձային կամ ժամավարւ անհատական, : համամասնական, առաջադիմական ն

ՍԱ յն Արա, եարն

նրանց

որոն Աաաա աաաա որոն աո ԱՆ, կոա Է:

ար

արական.

»

Ելնելով գործատուի ն վարձու աշխատողի ֆունկցիների ն շահերի բաժանումից ձեռնարկությունում աշխատանքի վարձատրության համակարգերը մշակելիս պետք է միաժամանակ լուծել հետնյալ խնդիրները՝ նախ, յուրաքանչյուր համակարգ պետք է աշխատողի ջանքերը կողմնորոշի աշխատանքային գործունեության այնպիսի ցուցանիշների հասնելու, որոնք կապահովեն գործատուին ստանալու անհրաժեշտ արտադրական արդյունք, երկրորդ, յուրաքանչյուր համակարգ պետք է աշխատողին հնարավորություն տա իրացնելու իր մտավոր ն ֆիզիկական հնարավորությունները, թույլ տա նրան աշխատանքային գործընթացում հասնելու լրիվ ինքճնադրսնորման որպես անհատակամության: Ձեռնարկության կողմից վարձատրության այս կամ այն համակարգի ընտրությունը կախված է շատ գործոններից, սակայն ցանկացած դեպքում ժամանակակից պայմաններում ընտրված համակարգը պետք է արտահայտի դրա առջն դրված ռազմավարական խնդիրները, նրա ղեկավարճերի կառավարման փիլիսոփայությունը, սովորույթները, ինչպես ճան հաշվի առնի տրամադրության տակ եղած ներուժը ն աշխատողների նյութական շահերը: Աշխատանքի վարձատրության համակարգի ընտրության չափանիշ կարող է լինել տնտեսական արդյունավետությունը: Բոլոր խրախուսական համակարգերը` նպատակային նշանակության տեսանկյունից, կարելի է բաժանել երեք խմբի. 1. Համակարգեր, որոնք հիմնական աշխատավարձը փոխկապակեն ցում ցուցանիշների կատարման ու գերակատարման մակարդակի հետ, որոնց մեջ են դասվում տարբեր պարգնատրումներ աշխատանքի ընթացիկ արդյունքների, ինչպես ճան բանվորների կողմից արտադրանքինորմաների գերակատարմանհամար: 2. Համակարգեր, որոնք փոխկապակցում են հիմնական վարձատրությունը աշխատողի անձնական գործնական որակների, նրա մասնագիտական վարպետության, անհատական որակների ն աշխատանքի նկատմամբ նրա ունեցած վերաբերմունքի հետ: Դրանցից են խթանող բնույթի բոլոր հավելավճարները ն հավելումները՝ պրոֆեսիոնալ վարպետության համար, պրոֆեսիաների(պաշտոնների) զուգակցման համար, ավելի քիչ թվով աշխատողներով աշխատանքի ծավալի (ծառայության) ավելացման կամ նախկինի կատարման համար: 3. Համակարգեր, որոնք աշխատողների հիմնական աշխատավարձը փոխկապակցումեն սիստեմատիկ բնույթ չունեցող որնէ որոշակի ձեռք-

-

|

-.

Շ.

-

բերումների, կամ ընդհանուր կոլեկտիվ աշխատանքի արդյունքների հետ, որոշակի ժամանակաշրջանում: Դրանք միանվագ պարգնատրումներնու փոխհատուցումներն են, հատկապես կարնոր արտադրական առաջադրանքների կատարման համար ն այլն: 4. Պարգնատրումը տարբեր տնտեսական խնդիրների լուծման համար աշխատողների նյութական խրախուսման տնտեսագիտականմեթոդ է: Պարգնատրմանհամակարգի հիմնական տարրերի մեջ են դասվում` արտադրության խթանվող խնդիրները, պարգնատրման ցուցանիշներըն պայմանները, . պարգնատրմանչափերը, -.

-

-

պարգնատրումներիվճարման աղբյուրները, խրախուսող աշխատանքների շրջանակները, պարգնատրմանժամանակաշրջանը, պարգնատրմանհաշվարկման կարգը, պարգնատրման գումարի բաշխումը կոլեկտիվի առանձին աշխատողների միջն, պարգնատրումներիառավելագույն չափը: Գյուղատնտեսական կարնոր աշխատանքներում զբաղված աշխատողներին սահմանվում է լրացուցիչ հավելավճար աշխատանքները ժամաճակին ն բարձր որակով կատարելու համար տոկոսներով գործավարձային աշխատավարձի (գործավարձայինաշխատանքներում) կամ տարիֆային դրույքի (ժամավարձայինվարձատրությանդեպքում) նկատմամբ: Օրինակ, հացահատիկների տակ հողի բարձր որակով նախապատրաստման համար մինչն 20962,ցանքի բարձր որակով կատարման ն լավ ծլելու դեպքում 5072 ն այլն: Ծանը ն վնասկար պայմաններում աշխատանքի համար կարող է սահմանվել հավելում համապատասխան տարիֆային դրույքի 1592-ի չափով: Տոնական ն հանգստյան օրերին աշխատելու դեպքում տարիֆային դրույքները կարող են բարձրացվել 150-200962ով: Հավելումները ըստ մասճագիտության աշխատանքի ստաժի համար վճարվում է տրակտորիստինչպես ճան անասնաբուծության մեջ զբաղված բանմեքենավարներին, վորներին, եթե դա արտացոլվածէ կոլեկտիվպայմանագրում: Հավելավճարների չափը ստաժի համար, կախված աշխատանքահետնյայալ յին գործունեության տնողությունից, կարող է երաշխավորվել Ով չափերով. երով -.

-

-

-.

-

-.

|

Աշխատանքի անընդմեջ ստաժը տվյալ տնտեսությունում (տարի)

2-5

ճամելումը 26 ծ

6-10

71-15

/5-ից բարձր

Արտադրության աշխատողներին տրվում է հավելավճար ճան նյութական ռեսուրսները խնայողաբար ն արդյունավետ օգտագործելու համար: Օրինակ, կարող է նախատեսվել տրակտորիստ մեքենավարներինվառելանյութի խնայողության համար, դրա արժեքի որոշակի տոկոս` արտադրական առաջադրանքներըպահանջվող որակով կատարելու դեպքում: Բոլոր տեսակի հավելավճարների, պարգնատրումների ցուցանիշներն ու չափերը պետք է արտացոլվեն կոլեկտիվպայմանագրերում: 14.5.

Ղեկավար աշխատողների,մասնագետներին ծառայողները նյութական խթանման կազմակերպումը Գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների գործունեության ցուցանիշների բարելավումը զգալի չափով պայմանավորված է ղեկավար աշխատողների ու մասնագետների նյութական խթանման ռացիոնալ կազմակերպմամբ: Նրանց աշխատավարձը, որպես կանոն, կազմված է երկու մասից` կայուն, որը իրենից ներկայացնում է պաշտոնային ռոճիկը, որը վճարվում է յուրաքանչյուր ամիս կանխավճարի ձնով, ն փոփոխական՝ խրախուսումների ձնով, որոնց չափը կախված է ձեռնարկության ֆինանսական գործունեությունից ն պետք է սերտորեն կապված լինի տվյալ ձեռնարկության համար ավելի կարնոր նշանակություն ունեցող ցուցանիշների հետ (արտադրանքի ավելացում, դրա որակի լավացում, շահույթի աճ, աշխատանքի արտադրողակամճության բարձրացում ն այլն): Բացի պաշտոնային ռոճիկներից, ղեկավար աշխատողներին, մասճագետներին ն ծառայողներին կարող են վճարվել լրացուցիչ վարձատրություն ն հավելավճարներ, պարգնատրումներ: Հավելավճարները տրվում են պրոֆեսիոնալ բարձր վարպետության, հատկապես կարնոր աշխատանքի կատարման, գիտական աստիճանի, տվյալ տնտեսությունում երկարատն աշխատանքի համար: Ղեկավար աշխատողների ն մասնագետների նյութական խթանման կարնորագույն տեսակ է համարվում խրախուսումը աշխատանքի տարե-

կան արդյունքների հաշվով, կոլեկտիվ պայմանագրով նախատեսված պայմանգրային պարտականություններիկատարման համար: Պարգնատրումը կարող է սահմանվել տոկոսներով արտադրանքի իրացումից ստացված հասույթից, ստացված շահույթից, համախառն եկամտից, շահույթի աճից ն այլն: Պարգնատրման կոնկրետ չափը յուրաքանչյուր տնտեսությունում որոշվում է ինքնուրույն, ելնելով ունեցած հնարավորություններից: Ճյուղային մասնագետների ճյութական շահագրգռվածությունը ավելի ռացիոնալ կազմակերպելու համար նպատակահարմար է նրանցից յուրաքանչյուրին տրվող հավելավճարը ուղղակիորեն կախման մեջ դնել ճյուղի գործունեության ցուցանիշներից: Օրինակ, եթե տնտեսության գլխավոր տնտեսագետի պարգնատրման չափը պայմանավորված է ամբողջ տնտեսության գործունեության ցու-

ատգրատների կոճըկորզած: լճիուունգթութ ամոքշրերոմ, է

յան ճյուղի ձեռք բերած ցուցանիշներից, իսկ աճասնաբուժինը` անասճաբուծության: Ղեկավար աշխատողների ն մասնագետների նյութական շահագրգռվածության բարձրացման համար նպատակահարմար է սահմանել վարձաչափ համախառն եկամտի հաշվով: Այն անձանց համար, որոնք պատասխանատու են ամբողջ տնտեսության գործունեության համար վարձաչափը սահմանում են տնտեսության, իսկ ճյուղի համար (բուսաբուծություն, անասնաբուծություն)պատասխանատու մասնագետինըտվյալ ճյուղի ցուցանիշների համար: Տնտեսության կողմից արտադրանքիիրացման գծով պայմանագրային կամ աշխատանքային պայմանագրով նախատեսված պարտավորությունները չկատարելու դեպքում, ղեկավարը ն մասնագետները մասնակիորեն կամ ամբողջությամբ կարող են զրկվել տարվա արդյունքների համար նախատեսվողհավելավճարներից: Նորոգման մեխանիկական արհեստանոցների, ավտոհավաքակայանի, շինարարական արտադրամասի ն այլ ստորաբաժանումների ղեկավար աշխատողներին ու մասնագետներին տարվա աշխատանքի արդյունքների համար հավելավճար տրվում է հատուկ նրանց համար սահմանված ցուցանիշների չափերով: Սպասարկող ստորաբաժանումների ղեկավարների ն մասնագետների համար կարող են կիրառվել աշխատանքի վարձատրության նան այլ տարբերակներ,օրինակ ավտոհավաքակայանին այլ կոլեկտիվների(որոնց սպասարկում են) համախառնեկամտից:

14.6.

Բնամթերքով աշխատանքի վարձատրության մազմակերվումը

Վերջին տարիների ընթացքում գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում ճորից սկսվելէ կիրառվելբնեղեն վարձատրություն: Ներկայունս գյուղատնտեսական ձեռնարկությունները ինքնուրույն են սահմանում բնեղեն վարձատրության կանոնները ն բաշխման նորմերը, ելնելով իրենց հնարավորություններից, աշխատողների պահանջմունքներից ն շուկայում տվյալ տեսակի արտադրանքի նկատմամբ ձնավորված պահանջարկից: Այդ պայմանները ամրագրվում են կոլեկտիվ պայմանագրում ն աշխատանքի վարձատրության կանոնադրությունում: Գյուղատնտեսության մեջ բնեղեն վարձատրությանլայն կիրառությունը պայմանավորվածէ հետնյալ հիմնական պատճառներով. անկայուն տնտեսական իրավիճակում ն փողի բարձր արժեզրկան պայմաններում բնեղեն վարձատրությունը (հացահատիկ, կերեր, բանջարեղեն, պտուղ, խաղող, կաթ ն այլն) երաշխավորում է գյուղական բնակչության որոշակի կենսամակարդակ, արտադրանքը շուկայում վաճառելու կամ անձնական սպառման հաշվին, բնեղեն վարձատրության կիրառումը նվազեցնում է տնտեսության պարտքը աշխատավարձի գծով ն արտադրանքի արտադրության վրա նյութադրամականծախսումները: են տոՈրպես կանոն բնեղեն վարձատրության չափը սահմանում կոսներով համախառն բերքից: Մշակում են պայմաններ, որոնցով որոշվում է յուրաքանչյուր կատեգորիայի աշխատողին բնեղեն վարձատրության ձնով տրվող արտադրանքի քանակը տարբեր աշխատանքների կատարման Նորոշակի ցուցանիշների ձեռք բերման դեպքում: Այսպես, բուսաբուծության ճյուղի աշխատողներին բնեղեն վարձատրություն կարող է տրվել հացահատիկների, կարտոֆիլի, բանջարեղենի, խաղողի, պտղի հավաքման, կերերի կուտակման, ինչպես ճան այլ կարնոր աշխատանքների կատարման համար: Անասճ..բուծության աշխատողներինբնեղեն վարձատրություն կարելի է տալ հորթերի, խոճկորների, գառների ստացման ն պահպանության, արտադրանքի ավելացման համար: Ղեկավար աշխատողներին ն մասնագետներին բնեղեն վարձատրություն նպատակահարմարէ տալ հիմնական արտադրանքների արտադրության ծավալների ավելացմանհամար: -

-

Բնեղեն վարձատրությունը տարածում է ստացել նան ձեռնարկությունների ադմինիստրացիային սեզոնային բանվորների միջն պայմանագրեր կնքելիս: Օրինակ, խոտհնձի աշխատանքին մասնակցող սեզոնային բանվորնշվում է նրանց վճարվող խոտի քանակը կախված ճերի հետ պայմաճնգրում

հավաքված խոտի ընդհանուրքանակից: Բնեղեն վարձատրության ձնով տրվող գյուղատնտեսականարտադրանքը մտցվում է աշխատողի տարեկան ամբողջական եկամտի մեջ, որը հաշվի է առնվում միջին աշխատավարձըհաշվարկելիս, արձակուրդայինի վճարման, ինչպես նան թոշակի հաշվարկման համար: Բնեղեն վարձատրությանձնով տրված արտադրանքը գնահատվում գործող ազատ ժամանակ կզրրծող, է վճարման շուկայական գներով: աղ շուկայ րար

Ստուգողականհարցեր գյուղատնտեսականձեռնարկություններում աշխատանքի վարձատրության կազմակերպմանհիմնական սկզբունքները: 2. Որո՞նք են նյութական խթանման առանձնահատկություններըտարբեր կազմակերպաիրավականձների ձեռնարկություններում: 3. Ինչպե՞ս է իրականացվում հիմնականարտադրությանաշխատողների աշխատանքիվարձատրությունըն ճյութականխթանումը: 4. Որո՞նքեն պարգնատրմանհիմնական տարրերը: 5. Ինչպե՞սէ իրականացվումտնտեսություններիղեկավար աշխատողների ն մասնագետների աշխատանքի վարձատրությունըն ճյութական խթալ.

Որո՞նք

են

նումը:

Ինչպե՞ս է սահմանվում հիմնական(տարիֆային)ն լրացուցիչ (խթանող) աշխատավարձերիօպտիմալ հարաբերակցությունը: 7. Ինչպե՞ս է կազմակերպվում աշխատանքի բնամթերքով վարձատրութ6.

յունը:

ՔԱԺԻՆ

17 ԲՈՒՍԱԲՈՒԾԱԿԱՆ

ԴՅՈՒՂԵՐԻ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԳԼՈՒԽ

45.1.

ՈՒ

ԵՎ ՕԺԱՆԴԱԿ

ԱՆԱՍՆԱԲՈՒԾԱԿԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՍԸ

13. ԴԱՇՏԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Դաշտավարության կազմակերպման հարցեր ընդհանուր

Գյուղատնտեսության գլխավոր ճյուղերից մեկը հանդիսանում է դաշտավարությունը, որտեղ կենտրոնացվածէ գյուղատնտեսական հիմնական մթերքների՝ հացահատիկի, կարտոֆիլի, շաքարի ճակնդեղի, ծխախոտի, կերերի արտադրությունը: Հանրապետության գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ցանքատարածությունների կառուցվածքում 2001թ. տվյալներով դաշտային մշակաբույսերի տեսակարար կշիռը կազմել է 92,794: Դաշտավարությունը բուսաբուծության մեջ իր նշանակությամբ ն արտադրանքի ծավալով գրավումէ առաջնակարգտեղ: Հանրապետությանտարբեր հողակլիմայական պայմաններում դաշտային մշակաբույսերի կազմը ն կառուցվածքը պայմանավորված է տնտեսությունների մասնագիտացմամբ: Դաշտային մշակաբույսերիաճեցմամբ զբաղվող տնտեսությունների հիմնական նպատակը արտադրանքի կայուն աճի ապահովումն է, ծավալների ավելացումը, արտադրանքի իրացման պայմանագրային պարտավորությունների կատարումը, կայուն կերային բազայի ստեղծումը ն շահութաբեր գործունեությանվարումը: Դաշտավարության մասնագիտացումըորոշվում է տնտեսությունների արտադրական ուղղությունով ն բնութագրվում է ապրանքային ու համախառն արտադրանքի արժեքի կառուցվածքով: Տնտեսավարման տարբեր ձների ու շուկայական հարաբերությունների պայմաններում խոսել դաշտավարության կայուն ու խորը մասնագիտացման մասին դեռես վաղ է, որովհետն բարեփոխումների հետնանքով ձնավորված փոքր գյուղացիական տնտեսությունները բազմաճյուղ արտադրություն ունեն: Մասնագիտացման ճպատակը արտադրանքի արտադրության ավելացման, որակի բարելավման, աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման, ինքնարժեքի իջեցման ն. շահույթի ստացման համար նպաստավոր պայմանների ստեղծումն է: Արդյունքում դաշտավարության մասնագիտացումըհանդես է գալիս որպես նախապայման արտադրանքի արտադրության արդյունավետության բարձրացման ն գյուղի սոցիալական հիմնախնդիրներիլուծման գործոն:

Կախված բնակլիմայական պայմաններից դաշտավարության արտադրական ուղղությունը կարող է լինել հացահատիկային, կարտոֆիլագործական, ճակնդեղագործական ն այլն: Տարբեր է նան դաշտավարության զուգակցումը անասնաբուծության, բանջարաբուծության, այգեգործության հետ, այն կախված է այդ ճյուղերի միջն եղած տեխնոլոգիական կապերից: Հացահատիկային ն դաշտային մյուս մշակաբույսերի ցանքատարածությունները տեղաբաշխված են հանրապետության այն գոտիներում, որտեղ այդ մշակաբույսերի աճի ու զարգացման համար կան առավել ճպաստավոր պայմաններ: Հողի սեփականաշնորհումից ն արտադրության մյուս միջոցների մասնավորեցումից հետո հացահատիկային մշակաբույսեր մշակվում են հանրապետության բոլոր գոտիներում ն գրեթե բոլոր գյուղացիական տնտեսություններում: Կարտոֆիլի տարածությունները հիմնականում տեղաբաշխված են՝ վաղահաս կարտոֆիլինը՝ Արարատյան հարթավայրի տնտեսություններում, իսկ միջահասը ն ուշահասը` Արագածոտնի, Կոտայքի, Գեղարքունիքի, Լոռու ն այլ մարզերում: Ծխախոտի ցանքատարածությունները կենտրոնացվել են նախկին ավանդական տարածաշրջաններում, բայց վերջին տարիներին ծխախոտ սկսել են մշակել նան Արարատյան հարթավայրի որոշ գյուղացիական տնտեսություններ: Կերային մշակաբույսերը մշակվում են հանրապետության բոլոր ջրովի ն անջրդի հողատա-

րածություններում:

Դաշտավարության կազմակերպումը գլխավորապես ընդգրկում է երկրագործությանհամակարգը, դաշտային մշակաբույսերի բերքատվության ն ցանքատարածությունների պլանավորումը, դրանց մշակության աշխատանքային գործընթացների կազմակերպումը, դաշտավարության մեջ աշխատանքի կազմակերպումը, նորմավորումը ն նյութական խրախուսումը: Երկրագործության համակարգի համեմատական ճկուն ն կարնոր նշանակություն ունեցող տարրերից մեկը հանդիսանում է ցանքատարածությունների կառուցվածքը: Այն ցույց է տալիս առանձին մշակաբույսերի զբաղեցրած տարածությունը ընդամենը ցանքատարածության նկատմամբ, արտահպյտված տոկոսներով: Ցանքատարածությունների կառուցվածքը որոշակի ազդեցություն է գործում վարելահողերի արդյունավետ օգտագործման, մշակաբույսերիբերքատվության, կերային բազայի վիճակի ն անասնաբուծության զարգացման վրա: Հետնապես, դրանով էլ պայմաճավորված է տնտեսության արտադրանքի արտադրության մակարդակը: Ցանքատարածությունների կառուցվածքը սահմանելիս գլխավոր խնդիրը հանդիսանում է վարելահողերի օգտագործման բարձր արդյունավետությունը, արտադրանքի արտադրության ն իրացման պայմանագրային պար247

ռությունները հանդիսանում են այն հիմնական ագրոֆոնը, որի դեպքում մյուս միջոցառումներիարդյունավետությունը: երնում է ագրոտեխնիկական մշակաբույսերիսահգյուղատնտեսական Ցանքաշրջանառությունը ն է մանված հաջորդականություննժաճանակի տարածությանմեջ` բարձր ն ու կայուն բերքի ստացման, հողի բերրիության պահպանման հետագա

տավորությունների կատարումը, դաշտավարության բարձր շահութաբե-

րությունը:

Ցանքատարածությունների կառուցվածքի ձնավորման վրա ազդում մի շարք գործոններ: Դրանցից են` գյուղատնտեսականհողատեսքերի կառուցվածքը, վարելահողերի որակը, մասնագիտացումը,արտադրության միջոցներով ու աշխատանքային ռեսուրսներով ապահովվածությունը,բնատնտեսական պայմանները: Ցանքատարածությունների ռացիոնալ կառուցվածքը կազմակերպականտեսակետից պետք է ապահովի արտադրական ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործման պայմաններում հացահատիկի, բանջարեղենի, կարտոֆիլի, կերերի ն այլ արտադրանքների պահանջվող քանակի ն տեսականու արտադրությունը: Ագրոնոմիականառումով` բոլոր մշակաբույսերի տեղաբաշխումը լավագույն նախորդներից հետո ն ագրոտեխնիկականբարձր մակարդակ: Տնտեսական տեսակետից` միավոր տարածության հաշվով առավելագույն շահույթի ստացում: Ցանքատարածությունների կառուցվածքը կարելի է կատարելագործել` մի դեպքում չխախտելով տնտեսության վարման ամբողջական համակարգը ն ցածը բերքատու ու ցածրարժեք մշակաբույսերը փոխարինելով ավելի բարձը բերքատու ն բարձրարժեք մշակաբույսերով, մյուս դեպքում` երբ վերակառուցվումէ տնտեսությանվարման ամբողջ համակարգը, իրականացվում է խորը մասնագիտացումն ճյուղերի ավելի ռացիոնալզուգակցում: Ցանքատարածությունների ռացիոնալ կառուցվածքի սահմանման ն հիմնավորման ժամանակ կատարվում է գյուղատնտեսական մշակաբույսերի տնտեսական գնահատում: Պարենային ու տեխնիկականմշակաբույսերի տնտեսական գնահատման համար օգտագործում են հետնյալ ցուցաճիշները՝ մեկ հեկտար ցանքատարածության հաշվով ստացվող արտադրանքը բնեղեն ու արժեքային արտահայտությամբ, արտադրանքիմիավորի հաշվով կատարվող աշխատանքային ծախսումները, մեկ ցենտներ արտադրանքի ինքնարժեքը, մեկ հեկտարի հաշվով ստացվող շահույթի կամ վնասի չափը, շահութաբերության մակարդակը: Կերային մշակաբույսերի տճտեսական գնահատականըտրվում է մեկ հեկտարից ստացվող սպիտակուցակերամիավորներիքանակով, աշխատանքի արտադրողականության մակարդակով, սպիտակուցակերամիավորի ինքնարժեքով, մեկ հեկտարից ստացվող շահույթի կամ վնասի չափով, շահութաբերության մակարդակով: Ցանքատարածությունների կառուցվածքը սահմանելուց հետո ձեռճամուխ են լինում ցանքաշրջանառությունների նախագծմանը: Գյուղատնտեսության զարգացման ն երկրագործության վարման կուլտուրայի բարձրացման կարնոր կազմակերպատնտեսական միջոցառումներից են ցանքաշրջանառությունների նախագծումը ն իրացումը: Ցանքաշրջանաեն

բարձրացմանճպատակով: մասն Սեփականաշնորհումիցհետո, հողերի փոքը չափերի դրանց են առաջացել ցանքաշրջանատվածությանպատճառովդժվարություններ տնտեսությունները Գյուղացիական հարցում: ճառությունների իրացման ն հետնում չեն կանոններինայլես մշակաբույսերի ցանքաշրջանառության ու շուկայի պահանջարեն ընտրությունըկատարում իրենց ճերտճտեսային կից ելնելով: Այդ իսկ պատճառովմիննույն տարածությանվրա երկար տարիներ մինճույն մշակաբույսի աճեցումը հանգեցնում է հողի բերրիության անկմանը: Հողագործը գիտակցումէ ու պատկերացնում,որ առանց հիմնավորանհնար է հասնել արտադրատնտեսաված ցանքաշրջանառությունների, կան բարձըարդյունքների:

բաժանել հետնյալ տիպերի՝ Ընդունվածէ ցանքաշրջանառությունները կեսից ավելին զբաղեցնում դաշտային, երբ ցանքատարածությունների ն են հացահատիկային, այլ պարենային տեխճիկականմշակաբույսերը, կեսից ավելին հատկերային, այս դեպքում ցանքատարածությունների կացվումեն կերային մշակաբույսերին, ընդգրկվում են հահատուկ, այս տիպի ցանքաշրջանառությունները նան դեմ պայքարի էրոզիայի հողի տուկ տեխնոլոգիա պահանջող, ինչպես -.

-.

|

-.

:

|

ճպատակովօգտագործվողմշակաբույսերը: Մշակաբույսերի կազմից ն զբաղեցրած տարածությունից կախված տիպերը բաժանվում են տեսակների, որոնք ցանքաշրջանառությունների միասին կազմում

են

համակարգը: Ցանքացանքաշրջանառությունների

շրջանառությունը տնտեսության երկրագործության համակարգի կարնոն րագույն տարրն է, որը ընդգրկում է որոշակի ագրոնոմիական կազմակերպատնտեսականմիջոցառումներո̀ւղղված հողի, արտադրությանմիջոցների ն աշխատուժի հաշվենկատ ու ռացիոնալ օգտագործմանը: Ցանքաշրջանառություններըճախագծելուց հետո կատարվում է հիմնավորումը ն արտադրությանմեջ դրանց կազմակերպատնտեսական

ահաճար երաշխավորվումէ առավել մեծ արդյունավետություն ճերդրմանճ պահռվող տարբերակը:Ագրոնոմիականտեսակետից ցանքաշրջանառության տարբերակը պետք է ապահովի մշակաբույսերի ճիշտ հաջորդականությունը ն կայուն ու բարձր բերքի ստացումը: Տնտեսական գնահատման

նպատակն է որոշել, ցանքաշրջանառությունների որ տարբերակից,միավոր տարածության հաշվով, նվազագույն ծախսումներով կստացվի առավելագույն արտադրանք, կապահովվի արտադրության ավելի բարձր շահութաբերություն: Ցանքաշրջանառությունների տնտեսական գնահատման համար օգտվում են հետնյալ ցուցանիշներից` ցանքաշրջանառության ամբողջ տարածությունից ստացվող համախառն արտադրանքը արժեքային ն կերամիավորներով արտահայտված, աշխատանքային ն նյութադրամական ուղղակի ծախսումները այդ արտադրանքիարտադրության վրա, ստացվող պայմանական զուտ եկամուտը, աշխատանքի արտադրողակամությունը: Այս ցուցանիշները որոշելուց հետո, հաշվարկում են ցանքաշրջանառության միավոր տարածության հաշվով ստացվող արտադրանքը,աշխատանքային ն ուղղակի նյութադրամական ծախսումները, պայմանական զուտ եկամուտը: Նշված տվյալները վերցվում են տեխնոլոգիականքարտից: Տեխնոլոգիականքարտը դաշտային մշակաբույսերի մշակության ու բերքահավաքի կազմակերպման կարնոր պլանային փաստաթուղթ է, որում ժամկետային հաջորդականությամբ ցույց է տրվում տվյալ կամ խումբ մշակաբույսերի մշակության բոլոր աշխատանքները ն որոշվում է կատարվող աշխատանքային ն նյութադրամական ծախսումները: Տեխնոլոգիական քարտով կատարված հաշվարկները հիմք են հանդիսանումպլանային ինքճարժեքի, տեխնիկայի ն աշխատուժի պահանջարկի որոշման, գների կանխատեսման, ագրոտեխնիկականմիջոցառումների գնահատման համար: Տեխնոլոգիական քարտեր կազմելիս անհրաժեշտ է պլանավորել մշակաբույսերի բերքատվությունը, որի համար օգտագործում են տարբեր մեթոդներ` մասնավորապես բազիսային բերքատվության ճշգրտման մեթոդը: Դրա էությունն այն է, որ վերջին 3-5 տարիների տվյալներով որոշվում է բերքատվության սկզբնական մեծությունը ն կիրառվողհամալիր ագրոտեխճիկական միջոցառումների ճերդրման մակարդակը ու որոշում են բերքատվության աճը հետնյալ բանաձնով՝

.որտեղ`

Լ1 5)

100.

հետնանքով բերքատվության աճն է, «2: Այսպես, օրինակ, ընդունենք տնտեսությունում աշնանացան ցորենի բազիսային բերքատվությունըհամալիր ագրոտեխնիակականմիջոցառումների ներդրման դեպքում 2596 ցանքերում կազմել է 30ց/հա: Պլանավորվող տարում այն պետք է իրացվի 60225 ցանքատարածություններիվրա: Բերքատվության աճն այդպիսի համալիր ագրոտեխնիկականմիջոցառումների ներդրման շնորհիվ, ըստ սորտափորձարկման հիմնարկների տվյալների կազմում է մոտ 7096: Բերքատվության աճը կկազմի 24,576 հետնաբար 7,35ց/հա: Այսպիսով, աշնանացան ցորենի բերքատվությունըպետք է պլանավորել 37,3 ց/հա: Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվությունը կարելի է պլանավորել նան հաշվեկշռային (մեկ ցենտներ հատիկ ձնավորելու համար մշակաբույսի օգտագործած սննդանյութերի հիման վրա), էքստրապոլյացիոն (արտարկում, արտամիջարկում, որը նպաստում է բերքատվության փաստացի շարքի ճշտումը ն աճի համապատասխանմեծության տեղափոխումը հեռանկարի համար) ն այլ մեթոդներ: Առանձին տեսակների արտադրանքների աճհրաժեշտ ծավալը որոշվում է ձեռնարկության պայմանագրային պարտավորությունների,շուկայի իրավիճակի, ներտնտեսային ն ալաահանջների հիմաց վրայ

ահատիկիարտադրությանկազմակերպումը Հաց. 18-2 ւմ)

.

|

43օ

7՛,-բերքատվության սպասվող աճն

|

է, 24-ով,

չ

թյ- ագրոտեխնիկականմիջոցառումներիծավալն է, որը նախատեսված է կիրառել պլանավորվող տարում, 76 ընդամենը ցանքատարածության

կամ տվյալ մշակաբույսի նկատմամբ, ց ագրոտեխնիկական միջոցառումների ծավալն է, բազիսայինժամանակաշրջանում,94, -

5օ- համալիր ագրոտեխնիկականմիջոցառումներիլրիվ ներդրման

որը

իրացվել է

"

|

Շուկայական հարաբերություններինանցնելու շրջանում, բնակչության գյուղատնտեսականմթերքներով ապահովման ռեսուրսների մատակարարման, արտադրանքի իրացման, ճանապարհներիշրջափակման,հացամթերքների գների ազատականացմանն այլ խնդիրներով պայմանավորված զգալի փոփոխություններ տեղի ունեցան գյուղատնտեսական մշակառուցվածքում: Հացահատիկային կաբույսերի ցանքատարածությունների մշակաբույսերի ցանքատարածություններնընդարձակվեցինավելի քան 3096-ով, մինչդեռ համախառն բերքն աճեց 11,094-ով: Եթե 1991թ. հանրա-

պետությունում հացահատիկայինմշակաբույսերի ցանքատարածությունը կազմել է 138,2 հազ.հա, ապա 2001թ. այն հասել է 203,4հազ.հա-ի: Մեր հանրապետությունումհացահատիկայինմշակաբույսերի ցանքատարածություններիընդարձակումըհիմնականում տեղի է ունեցել կերային, տեխնիկական մշակաբույսերի ն բազմամյա տնկարկների տարածությունների կրճատման հաշվին: 2002թ. տվյալներով ցանքերի ընդհանուր տարածության ավելի քան 6076--ըզբաղեցրել են հացահատիկային մշակա251

բույսերը: Հացահատիկային մշակաբույսերի բերքատվությունը դեռնս ցածր է, դրա հիմնական պատճառը ցանքաշրջանառությունների չկիրառելն է, ինչպես ճան պարարտանյութերի ն թունանյութերի անբավարար օգտագործումը: Հողի մասնավորեցումից հետո գրեթե չեն օգտագործվել ֆոսֆորական ն կալիումական պարարտանյութեր, իսկ օրգանական ու ազոտական պարարտանյութերըօգտագործվել են չնչին չափերով: Հանրապետությունում հացահատիկային մշակաբույսերից մշակում են ցորեն, գարի (աշնանացան ն գարնաճացան), հաճար ն եգիպտացորեն: Աշնանացան ցորենը հացահատիկային գլխավոր մշակաբույսն է, որն զբաղեցնում է հացահատիկային մշակաբույսերի ցանքատարածությունների շուրջ

`

9000-ը:

Աշնանացան ցորենի ներկայումս մշակվող սորտերը Արարատյան հարթավայրի ջրովի հողերում մեկ հեկտարից կարող են ապահովել 60-70 ց, իսկ հանրապետության անջրդի պայմաններում՝25-30ց հատիկի բերք: Գարնանացան ցորենը փոքը տարածություններ է զբաղեցնում: Ցանվում է միայն բարձր լեռնային շրջաններում, որտեղ ցրտահարման վտանգը մեծ է ն աշնանացան ցորենի մշակությունը նպատակահարմարչէ: Աշնանացան գարու համեմատությամբ, Հայաստանում գարնանացան գարու ցանքատարածությունները մեծ են: Գարնանացան գարու շրջան նացված սորտերն են` Կասկադ-7, Նուտանս տեղական, Նուտանս-115 այլ սորտեր: Հայատանում, հաշվի առնելով աշխարհաքաղաքական իրավիճակը, հասկանալի է դառնում սեփական սպառման համար հացահատիկի խիստ էական նշանակությունը: Ներկա արտադրական եղանակներով հացահատիկի արտադրությունը չափազանց փոքր շահույթ է ապահովում: Երկրագործության վարման ներկայիս եղանակները ն ֆինանսական սահմանափակ հճնարավորություններըշարունակում են մնալ հացահատիկի արտադրության արդյունավետության բարձրացման հիմնական խոչընդոտները: Այս բնագավառում ռազմավարության զարգացման հիմնական ուղղությունը պետք է լինի շահութաբեր, ցածը ռիսկային, քիչ ծախսերով, տեղական շուկայում մեծ պահանջարկ ունեցող, սպիտակուցներով հարուստ հացահատիկային ն այլ մշակաբույսերի մշակությունը: Սրա հետ միասին շատ կարնոր են արտադրողների միավորումներըիրենց առաջնային վերամշակման ն խմբային իրացման հնարավորություններով հանդերձ: Հացահատիկային մշակաբույսերի մշակության տեխնոլոգիայում առանձնացնում են աշխատանքների երկու հիմնական շրջան՝ հողի նախապատրաստումը ն ցանքը ու բերքահավաքի համալիր աշխատանքները:

Հացահատիկային մշակաբույսերի հողի նախապատրաստման ն ցանքի աշխատանքները լրիվ մեքենայացված են ն այդ աշխատանքների ժամանակին ն որակով կատարումից մեծ չափով կախված է ապագա բերքի մեծությունը: Այդ աշխատանքների կատարումը կախված է մեծ ծախսերի հետ: Հաշվարկները ցույց են տվել, որ դաշտավարության մեջ կատարվող բոլոր ծախսերի 1/3-ը բաժին է ընկնում վարի կազմակերպմանը: Հացահատիկայինմշակաբույսերի ցանքի համար հողի ճնախապատրաստման աշխատանքներնընդգրկում են` խոզանի երեսվարը, խորը վարը ն նախացանքային մշակումները: Մեր հանրապետությունում խոզանի երեսվար գրեթե չի կատարվում, հացաբույսերի բերքահավաքից հետո կատարվումէ խորը վար: Վարի կազմակերպումը.վարըհանդիսանում է հողի մշակման հիմճական օղակը: Գործնականում կիրառվում է առը շուռ տալով ն առանց առը շուռ տալու վարը: Մեր հանրապետությունում կիրառվում է առը շուռ տալով վարը, որը ունի երկու եղանակ` լաղարակավարն կույտավար: Վարի ճպատակն է ստեղծել նպաստավոր պայմաններ խոնավության, սննդանյութերի կուտակման, բույսերի արմատային համակարգի զարգացման համար, իսկ դրանք ուղղակիորեն ազդում են մշակաբույսերի բերքատվության վրա: Վարը կազմակերպելիս անհրաժեշտ է պահպանել հետնյալ ագրոտեխնիկական պահանջները՝ սահմանված խորության պահպանումը, ագրոտեխնիկական ժամկետների պահպանումը, առըշուռ տալու աստիճանի ապահովումը շարքերի ուղիղ լինելը, խարակներ` չվարված կամ կրկնակի վարված տարածություններ չունենալը: Վարը կազմակերպելիս դաշտերը բաժանվում են գործերի, որոնց մեծությունը օրվա վարելաչափից մեծ չպետք է լինի, որպեսզի հերթափոխի ընթացքում նվազագույնի հասցվեն ագրեգատի դատարկ ընթացքները ն ավելորդ շրջադարձները: Տնտեսական առումով շատ կարնոր է գործի օպորոշումը, դրա համար կարելի է օգտվել հետնյալ բանատիմալլայնության -`

Ը`

Ը`

՛

|

Շ.`

|

-`

|Լ Թ Դ 4 ԸՇ-24

ձնից՝ Շ

մ

,

որտեղ

գործի օպտիմալլայնությունն է, մետր,

-

գոնի երկարությունը, մետր,

-

ընդգրկման լայնությունը, մետր, /8- ագրեգատի

-

ագրեգատիշրջադարձի շառավիղը, մետը:

Կարճ գոներով (մինչե 500մ) վարի կազմակերպման դեպքում, որը բնորոշ է այսօրվա գյուղացիական, ֆերմերային տնտեսություններին, ագրեգատը շարժվում է գործի երկարությամբ, սկսելով առաջին գործի ծայրից, կատարելով լաղարակավար, գոնի վերջում թեքվում է ձախ: Գործի չվարված մասը, որն առաջանում է կենտրոնում, վարվում է հաջորդ գործի վարի հետ միասին: Վարը կազմակերպելիս օգտագործումեն 6,5,4,3 թնանի գութանները, ագրեգատավորելով3,4,5 դասի տրակատորներին: Թ-700, Խ-701 տրակտորներով վարը կազմակերպելուդեպքում օգտագործում են 8 թնանի կախովի գութաններ: Մեր պայմաններում վարը կատարվում է 11-75, / 7581, 1-74 մակնիշների տրակտորներով, օգտագործելով ՈՊՒԼ-4-35 կախովի գութանը: Վարը կազմակերպելիս անհրաժեշտ է դաշտը ճախապատրաստել, բաժանել գործերի, նշելով շրջադարձերի տեղերը, վերացնել արգելքնեըը, ընտրել ագրեգատներիշարժման եղանակները նուղղությունները: Ցանքի կազմակերպումը:Դաշտավարության կազմակերպմանն արդյունավետության բարձրացման կարնոր խնդիրներից է ճան հացահատիկային մշակաբույսերի ցանքի ճիշտ կազմակերպումը: Հացահատիկային մշակաբույսերի ցանքին ներկայացվող կարնոր պահանջներն են՝ ցանքը կազմակերպել ագրոտեխնիկականլավագույն ժամկետներում, պահպանել ցանքի նորման, պահպանել ցանքի խորությունը, պահպանել շարքերի ուղիղ լինելը, -` բացառել կրկնացանքերը ն չցանված տարածությունները: Ցանքը կազմակերպելուց առաջ կատարում են սորտերի ն սերմացուի ընտրություն, որոնց դերը բարձր ն կայուն բերքի ստացման գործում չափազանց մեծ է: Արարատյան հարթավայրում հիմնականում մշակվում է «Արմիանկա-60», «Բեզոստայա-1», հեռանկարային են Աճի, Սաթենի-22 սորտերը: Շիրակի, Զանգեզուրի, Սնաճի ավազանի գոտիներում մշակվում են «Բեզոստայա-1» սորտը: Հեռանկարային են «Լյուտենսցեա», «Նաիրի68», «Սաթենի-22» սորտերը: Լոռի Փամբակի գոտում մշակվում է «Սիրոնովյան-808» սորտը, որին հաջողությամբ կարող է փոխարինել«Լալվար» սորտը: Վերջին տարիներին արտերկրներիցճերմուծվել են բազմաթիվ սորտեր` Էլթան, Վեսթոն, Սթիվենս, Միրլեբեն սորտերը, որոնք լավ են հարմարվել մեր պայմաններին ն ցանքի ցածը նորմաներիդեպքում, կարող են բարձր բերք տալ: Փոշեմրրիկի ն քարեմրիկի դեմ պայքարելու նպատակով անհրաէ ժեշտ սերմացուն ցանքից առաջ ախտահանել վիտավաքսիպատրաստու-

կով, մեկ տոննա սերմանյութի հաշվով օգտագործելով 2,5-3,0կգ թունանյութ: Բարձը ն որակով բերք ստանալու համար կարնոր նշանակություն ունի պարարտացման համակարգը: Անհրաժեշտ է հաշվի առնել նճախատեսվող բերքի քանակը ն հողի պարարտանյութի նկատմամբ ունեցած պահանջարկը, կիրառել պարարտացմանարդյունավետ համակարգ: Մեր պայմաններում հացաբույսերի ցանքը կատարում են ՇՅ3-3,6 լայնաշարք ն ՇՅ-3,67 նեղաշարք շարքացանների միջոցով, ագրեգատավորելով Խ/113-80 ն Խ113-82 տրակտորներին:Արդեն երկրորդ տարին է փոքր տնտեսություններում սկսել են օգտագործել ՆյուՀոլանդ-5556 տրակտորը ն Ֆազա-2,4 շարքացանը, դրանք հոլանդական արտադրության մեքենաներ են: Ցանքը կազմակերպում են ՇՅՃ-3,6, ՇՅ-3, 6, Շ31ԷՅ,6 շարքացաննեԽ13-82 տրակտորներին: Արդրի միջոցով, ագրեգատավորելով Է/13-80, յունավետ է Շ3Շ-2,1Խ շարքացանի օգտագործումը, որն ագրեգատավորվում է Հ-/700 տրակտորին ն միաժամանակ կատարում է նախացանքային կուլտիվացիայի, հանքային պարարտանյութերով պարարտացման, ցանքի ն ն հարթեցման աշխատանքային գործընթացները: Տրակտորի դասը շարքացանների թիվը պետք է համապատասխանեն դաշտի չափերին: Փոքը դաշտերում, կարճ գոներով, որը համապատասխանում է մեր պայմաններին կարելի է օգտագործել մեկ շարքացանով ագրեգատ: Ցանքը կատարվում է սովորական եղանակով, ագրեգատը աշխատում է երկու գործերում փոփոխակի կերպով, մեկ գործից անցնելով մյուսը ն շարժվելով դրանցում հակառակ ուղղություններով: Այս եղանակով ցանքը կատարվում է 150-200մ կարճ գոնի դեպքում, երբ հնարավորություն չի լինում շրջադարձերը կատարել դաշտերից դուրս: Ագրեգատը կազմելիս հաշվի պետք է առնել տրակտորի հզորությունը, ճարմանդում գործիքի քարշային դիմադրությանը հողը տեսականի դիմաղբությունը: Հացահատիկի ցունքը կողաոկելոկելին որձի այհոբյանը տրոշում

-.

-`

ն

|

են

720,

հետնյալ բանաձնով՝ Շ--------------, .

Շ

գործի

-

«

10"

որտեղ

է, մետր, լայնությունն

հա, ՖՄ,-ագրեգատիօրեկան արտադրողակամռությունը, քթ աշխատանքների կատարման ժամկետը, օր, -

Օ. -գոնի երկարությունը, մետր: Հաշվարկում են նան սերմարկղը սերմերով լիցքավորելու վայրը, այսինքն մեկ լիցքավորումից մինչն հաջորդ լիցքավորման միջն ընկած տարածությունը,

հետնյալ բանաձնով՝

լ-

Ր

ժե: ԱՀ«1Ա

10" ՛

համալիրների ն դրանց օղակների Բերքահավաքատրամսպորտային տաչափերը յուրաքանչյուր տնտեսությունում որոշում են բերքահավաքի

եԴ

րածությունից, հատիկի տեղափոխման հեռավորությունից, տրակտորների, կոմբայնների, տրանսպորտայինմիջոցների ն այլ գյուղատնտեսական տեխնիկայիառկայությունից ելնելով: Բերքահավաքը պետք է կազմակերպվիհոսընթաց տեխնոլոգիայով, հատիկը տեղափոխվումէ ԲՅ-53-ը, 3///-130, Յ//Բ-150 ավտոմեքենաներով ն տրակտորայինկցասայլերով: Կոմբայնը սպասարկող ավտոմեքենաճերի քանակը որոշվում է հետնյալ բանաձնով`

1- մինչն հաջորդ լիցքավորմանհեռավորությունը, մետր, Ա-սերծարկզի տարողոոչյունը, Ցենտքել, ք- սերմարկղի սերմերի օգտագործման գործակիցը, էո- ցանքի նորման մեկ բնդտարը հաշվու: ցերաներ, Ա- ագրեգատի ընդգրկման լայնությունը, մետր: Ցանկալի է, որ սերմերով ն պարարտանյութերով լիցքավորումը կատարվի ագրեգատիշրջադարձի տարածքներից մեկում:

Բերքահավաքի կազմակերպումը: Հացահատիկային մշակաբույսերի պատասխանատու ն ամենաաշխատատար գործընթացը բերքահավաքն է, որը պետք է կատարել առանց կորուստների ն լավագույն ժամկետներում: Կիրառվում է բերքահավաքի երկու եղանակ` հացաբույսերի անջատ ն ուղղակի կոմբայնով բերքահավաքի եղանակները: Մեր հանրապետությունում հիմնականում կիրառվում է ուղղակի կոմբայնով բերքահավաքը: Նախքան բերքահավաքը դաշտը բաժանում են գործերի, նախապատրաստումեն շրջադարձերի գոտիները, տրանսպորտային ուղիները ն այլն: Բերքահավաքը սկսում են, երբ հացահատիկի հիմնական մասը (95942) լրիվ հասունացել է ն, որպեսզի կորուստները քիչ լինեն, այն պետք կատարել որքան հնարավոր է սեղմ ժամկետում (6-8 օր): Հանրապետությունում «Նիվա», ՇՃ6-Ճ «Կոլոս», օգտագործում են հացահատիկահավաք ՇՔ-5Ճ ինչպես ճան ճապոնական արտադրության կոմբայները: Կարելի է կիրառել նան ՇՃԾ-6 «Սիբիրյակ», «Դոն-1500», «Դոն-1200» կոմբայները: Կոմբայնով բերքահավաքը կազմակերպելիս բարձըրարդյունք է ստացվում, երբ հատիկը դատարկվում է կոմբայնի աշխատանքի ընթացքի ժամաճակ, ճիշտ համաձայնեցնելով կոմբայնի ն ավտոմեքենայի աշխատանքը: Խոշոր գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում հացաբույսերի բերքահավաքը կազմակերպելիս, տեխնիկայի ու միջոցների առկայության պայմաններում նպատակահարմար է կազմակերպել ժամանակավոր բերքահամալիրներ, ընդգրկելով հետնյալ օղակները՝ հավաքա-տրամնսպորտային դաշտերը բերքահավաքի նախապատրաստման, կոմբայնատրանսպորտային, ծղոտի հավաքման, տեխնիկական սպասարկման, կուլտուրկենցաղայինսպասարկման: -.

-

-.

-

"-

որտեղ ՀԳԱՅՆը Ր»«60 չ

քանակն է, ավտոմեքենաների բերքատվությունը,ց/հա, Մ հեկ, կոմբայնի ժամային արտադրողականությունը, 7թ մեկ երթի տնողությունը,րոպե, Ր ավտոմեքենայիբեռնատարողությունը, ց, է բանաձնով` որոշվում մեկ երթիտնողությունը Ավտոմեքենայի Ք-

7/-

-

|

-

-

«Էր

Մ

ն

ԷԵ

ԴՐԵՑ որտեղ

կոմբայնի բունկերի տարողություննէ, էլ բունկերիլցման տնողությունը,րոպե,

Է

-

ց,

-

էշ ավտոմեքենայիդատարկմանտնողությունը,րոպե, -

1- տեղափոխման հեռավորությունը, կմ, ավտոմեքենայիշարժման միջին արագությունը, կմ/ժամ: Հացահատիկային մշակաբույսերիբերքահավաքիկազմակերպման աշխատատար գործընթաց է համարվում նան ծղոտի բերքահավաքը: Ծղոտի բերքահավաքիտեխնոլոգիականսխեմայի ընտրությունըկախված է ծղոտի օգտագործման նպատակից: Մեր պայմաններումհացահատիկի բերքահավաքիցհետո կամ դրան զուգընթաց ծղոտը հավաքում են, հակավորում ն՛ տեղափոխում կուտակման վայրերը: Բերքահավաքի աշխաորոնք գնահատվումէ ցուցանիշներով, տանքների արդյունավետությունը Մ-

բնութագրումեն աշխատուժի ն արտադրությանմիջոցների օգտագործումը: Դաշտավարությանմեջ կիրառվում են աշխատանքի կազմակերպման տարբեր ձներ: Խոշոր գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում կիրառվումեն աշխատանքի կազմակերպմանբրիգադային, օղակային, ն մասնագիտացված ջոկատները այլն: բերքահավաքատրաճսպորտային ն :

Փոքրըտնտեսություններում գերակշռում են աշխատանքի կազմակերպման անհատական, ընտանեկան, փոքր խմբակային ձներ:

Հացահատիկի արտադրության բնագավառում աշխատանքի վարձատրության մակարդակը կախված է տնտեսությունների կազմակերպաիրավական ձներից, դրանց տնտեսականվիճակից, կիրառվող աշխատանքի վարձատրության ձներից ու համակարգից,զուգակցված հիմնական ու լրացուցիչ վարձատրությանն պարգնատրումներիհետ: 15.3.

Կարտոֆիլի արտադրության կազմակերպումը

Մեր հանրապետության գրեթե բոլոր գյուղատնտեսական գոտիներում կարտոֆիլ մշակվում է ն այն համարվում է շատ կարնոր, եկամտաբեր մշակաբույս ու իր տնտեսական նշանակությամբ հացահատիկից հետո գրավում է երկրորդ տեղը: 1990թ. մշակվել է 22,4հազ.հեկտար,իսկ 2001թ.` 31,8հազ.հեկտար, որի 10-1506-ըզբաղեցրել են վաղահաս սորտերը: Վաղահաս կարտոֆիլը մշակվում է ջրովի պայմաններում, տաք ն ցածրադիրգոտիներում, մեծ մասամբ Արարատյանհարթավայրում: Միջնահաս ն ուշահաս սորտերը մշակվում են Կոտայքի, Արագածոտնի,Շիրակի, Լոռու, Գեղարքունիկի, քի, Տավուշի մարզերում: Հայաստանը կարտոֆիլի արտադրության ծավալների տեսակետից ինքնաբավ է ն անցյալ տարիներին տարեկան միջին հաշվով 7000տոննա կարտոֆիլ էր արտահանում: Կարտոֆիլի միջին տարեկան առավելագույն բերքատվությունը գրանցվել է 1995թ. 179,0 ց/հա: Հանճրապետությունում կարտոֆիլի բերքատվությունը ըստ տարիների տատանվել է ն այն ընդհաճուր առմամբ բարձըրչի եղել: Ցածը բերքատվությունը ունի մի քանի պատճառներ: Բացակայում է համապատասխանարդյունավետ տեխնոլոգիան, հիմնախնդիրներ կան բարձրորակ տնկանյութի ապահովման գործում, հողում սննդանյութերը խիստ անբավարար են, արդյունավետ չեն կազմակերպվում մշակաբույսի հիվանդությունների,վնասատուներիու մոլախոտերի դեմ տարվող միջոցառումներըն այլն: Հայաստանում բավականին լավ բնատնտեսականպայմաններ կան կարտոֆիլի արտադրության ավելացման ն տնկանյութի արտադրության համար: Սակայն ներկայումս տնկանյութի ապահովման տեսակետից շարունակվում է Հոլանդական ու Գերմանական շրջանացված սորտերի բարձր վերարտադրությանտնկանյութի ներկրումը: Հեռանկարայինառումով կարտոֆիլի արտադրության արդյունավետության բարձրացումը համարվում է գլխավոր խնդիրներիցմեկը: Այդ ճպատա-

Սյունի-

կով պետք է մշակել ն իրականացնել համալիր միջոցառումներ` կապված հողի մշակության ն կիրառվող տեխնոլոգիայի կատարելագործման, պարարտանյութերի ն թունանյութերի արդյունավետ օգտագործման, ոռոգման համակարգի բարելավման հետ, որոնք հնարավորություն կտան ապահովել կարտոֆիլի,միջին հաշվով, 250-300ց/հակայուն բերքատվություն: Կարտոֆիլը նան անասնաբուծության արժեքավոր կերերից մեկն է: Լավագույն կերեր են համարվում նան կարտոֆիլի տեխնիկականմշակման մնացորդները:Կարտոֆիլը շարահերկ մշակաբույս է ն լավագույն նախորդ է դաշտային մշակաբույսերի համար: Կարտոֆիլի համար լավագույն ճնախորդներ են համարվում հատիկաընդեղեն,հացահատիկային ն բանջարային մշակաբույսերը: Այն համարվում է աշխատատար մշակաբույս, պահանջկոտ է հողի ն պարարտանյութերի, հատկապես գոմաղբի նկատմամբ: Կարտոֆիլի ծրագրավորված բերքի ստացումը կախված է կիրառվող էլ պայմանավորվածեն հողակլիմայական պայու մանների, հողի տեխնիկայի արդյունավետ օգտագործման ն նվազագույն աշխատանքային ծախսումների հետ: Ներկայումս երաշխավորվում է կիրառել կարտոֆիլի արտադրության հետնյալ տեխնոլոգիաները՝ ավանդական հարթ մակերեսով, 70սմ միջշարային տարածությամբ,

տեխնոլոգիաներից, որոնք -.

կատարելագործված թմբային, նախատեսելով հողի շիզելումը, օգտագործելով պտտվողթաթիկավոր կուլտիվատորներ, հոլանդական, նվազագույնի հասցներով հողի մշակումները ն բույսերի խնամքի աշխատանքները, օգտագործելով պտտվող գործիքներ, ակոսներով Գերմանական «Գրիմմե» ֆիրմայի մշակած, նճախատեսելով քարերի ն կոշտերի հեռացումը պալարների ձնավորման գոտուց: Կարտոֆիլի մշակության աշխատանքային գործընթացները կարելի է բաժանել չորս փուլի` հողի նախապատրաստումըն պարարտացումը, տնկանյութի նախապատրաստումըն տնկումը, բույսերի խնամքի աշխատանքները, բերքահավաքըն հետբերքահավաքյան նախնականմշակումը: Կարտոֆիլի արտադրությանգործընթացում կարնոր նշանակություն ունեն արտադիական գործըճթացների ճիշտ պլանավորումը ն տեխճիկայի արդյունավետ օգտագործումը:Դրա համար յուրաքանչյուր տնտեսություճում մշակվում են միջոցառումների արդյունավետ համակարգ նշված աշխատանքներըբարձր մակարդակով կագմակերպելուհամար: Հողի նախապատրաստումը.այն սկսվում է 25-27սմ խորը վարից, որին նախորդում է գոմաղբով ն հանքային նյութերով պարարտացումը: -`

-.

-.

-

Հ

`

ԱՆՆ

տնկումից առաջ կատարվում է հողի փոցխում ն կոլտիվացիա -8սմ խորությամբ հ/13-80 ԲՂԻ-20 չիզել տրակտորով ն ԽԱԼՇ-4,ՈՒ-10, կուլտիվատորներով:Լավագույն արդյունք է ցույց տվել Ֆազա չիզել կուլտիվատորը,ՆյուՀոլանդ-5556 տրատորը՝2,0մ ընդգրկմանլայնությամբ: Պարարտացումը.պարարտանյութերիօգտագործումըն կիրառվող նորմաներիսահմանումը պետք է կապված լինեն պլանավորվածբերքատվության, հողից սննդանյութերիհեռացման, հողում եղած սննդանյութերիու կիրառվող պարարտանյութերիօգտագործման գործակցի հետ: Անհրաժեշտ է ճկատի ունենալ, որ կարտոֆիլիմիակողմանի ն հատկապես, ազոտական պարարտանյութերիբարձր նորմերի օգտագործումըիջեցնում է արտադրանքի որակը: Պրակտիկայում կարտոֆիլի պարարտացմանճնպատակով հեկտարի հաշվով հող են մտցնում 20տոննա գոմաղբ, ազդող նյութի հաշվով 150-180կգ ազոտական, 120-150կգ ֆոսֆորական ն նույնքան էլ կալիումական պարարտանյութեր:Հանքային պարարտանյութերը հող են 4, Խ/Ք7-0,5, ՔԼԼ-2,2 իսկ օրգանական պարարտանյութեմտցվում 1Քի/ՔՕ7-5 րը՝ 18/4, ցրիչներով, որոնք ագրեգատավորվում են ԽՈՒՅ-80, ԽՈ13-82 տրակտորներիհետ: Տնկումը. այ աշխատանքային գործընթացի ճիշտ ժամանակին տնկման կազմակերպումնէ: Այն սկսում են տնկել, երբ հողը տաքանում է ն մինչն 10սմ խորության մեջ ջերմասիճանը հասնում է 6-8:Ը: Փորձերը ցույց են տվել, որ տնկման ժամկետի ուշացումը բացասական ազդեցություն է թողնում կարտոֆիլի բերքատվության վրա: Կարտոֆիլը տնկելու համար օգտագործում են ՇԻ-4Ե, «ՇիԽ/-4, Խ««ՇԽ-6 կարտոֆիլատնկիչները, որոնք ագրեգատավորվումենճ Խ113-80, Խ/13-82, տրակտորներիհետ: Հանրապետության կարտոֆիլացան բոլոր շրջաններում լայնորեն օգտագործվում է ՇԻ-4Ե կարտոֆիլատնկիչը, որն ագրեգատավորվում է Խ/13-80, Խ13-82 տրակտորների հետ: Կարտոֆիլի տնկման ագրեգատների արտադրողականությունը կախված է տեխնոլոգիականգործընթացի ճիշտ կազմակերպումից, որի մեջ ընդգրկվում է ճան տնկանյութի տեղափոխումըդաշտ ն կարտոֆիլատնկիչի բունկերի լիցքավորումը տնկանյութով: Կարնեոր է ապահովել տնկման աշխատանքային գործընթացի անընդհատությունը ն :

համաձայնեցվածությունը:

Կարտոֆիլը տնկելիս կիրառվում է ագրեգատիաշխատանքիկազմակերպմանխմբային մեթոդը, որը հնարավորություն է տալիս բարձրացնել աշխատանքի արտադրողականությունը,ռացիոնալ օգտագործել տեխնիկական միջոցները, հեշտացնել ագրեգատներիտեխնիկական սպասարկման աշխատանքները:Կարտոֆիլատնկիչ ագրեգատների խմբային աշխատանքների դեպքում շահագործման ծախսերը կրճատվում են շուրջ

3092-ով, ի հաշիվ մեքենաների պարապուրդներիկրճատման:Կարտոֆիլի տնկման ագրեգատը կազմված է լինում մեկ տրակտորիցն մեկ տնկիչից, որոնք պետք է աշխատեն առանձին գործում: Տնկման ագրեգատիբունկերի ոլ լիցքավորմանկետերիհեռավորությունըորոշվում նույնյնբ բանաձնով,ինչինչ որ հացահատիկիցանքը կազմակերպելիսսերմարկղի լիցքավորմանկետերի :

է

հեռավորություննէ որոշվում: Կարտոֆիլը տնկելիս տնկանյութի ծախսը որոշվում բանաձնի օգնությամբ` Օ

10000

տ

զՀԵ

է

հետնյալ

«

Օ-ն տնկանյութի ծախսը՝ տնկման նորման, ց/հա 8-ն բների հեռավորություննէ, սմ

միջշարայինտարածություննէ, սմ Ք-ն մեկ պալարի միջին քաշն է, գրամ:

Ե-ն

Բերքահավաքի կազմակերպումը:Կարտոֆիլի բերքահավաքը ժամանա-

հանդիսանումէ ամենաաշխատատարգործընթացը,որի ճիշտ կին կազմակերպումիցմեծ չափով կախված է համախառնբերքի քանակը: Հանրապետությունումկարտոֆիլի բերքահավաքը կատարվում է որին հաջորդում է ձեռքով պալարների հավակարտոֆիլաքանդիչներով, տնտեսապես ձեռքումը: Խոշոր չափեր ունեցող ձեռնարկություններում ճտու է կարտոֆիլի կոմբայնային բերքահավաքը, երբ բերքատվությունը կարտոֆիլահավաք 100ց/հա-իցցածր չէ: Կիրառվում է ԷԺՀ/-28, ԿՅ/-2Բ-1 են Խ/13-80, Խ/13-82, 41-75 տրակկոմբայները,որոնք ագրեգատավորվում տորներին: Մեր պայմաններինլավ հարմարեցվածէ ԽՀՒԼ2-ը շարքանի Խ/13-82 է Խ/13-80 ն տրակորը ագրեգատավորվում կարտոֆիլաքանդիչը, հետ: տեխնիկայի ժամանակ օգտագործման Բերքահավաքի տորների կախված է ոչ միայն բերքահավաքիեղանակից, արդյունավետությունը այն ժամկետից: Արարատյան հարթավայրում վաղահաս կարտոֆիլի զանգվածայինբերքահավաքըսկսվում է հունիսի վերջերին, իսկ նախալեռ15-20 օր: նային ու լեռնային գոտիներումհ̀ոկտեմբերիսկզբից ն տնում է Կոմբայնայինբերքահավաքըթույլ է տալիս նշանակալիորենբարձրացկրճատել աշխատանքի կաճել աշխատանքի արտադրողականությունը, տարմանժամկետները,դա աշնանըխիստ կարնոր է: Կարտոֆիլիբերքահավաքը կազմակերպելիսդաշտը բաժանվում է գործերի, այնպես, որ յուրաքանչյուր գործ հավասար լինի ագրեգատի մեկ օրվա արտադրողականությանը: Կարտոֆիլի բերքահավաքիռացիոնալ կազմակերպմանգործեջոկատներն են, որոնց արտալաձնը. բերքահավաքա-տրանսպորտային է, քան մեկական ագրեգատների դրողականությունըբավականին բարձը ու

՝

օգտագործմանդեպքում: Փոքր տնտեսություններում,որը բնորոշ է հաճրապետության գյուղացիական տնտեսություններին, կարտոֆիլի բերքահավաքը կազմակերպում են ձեռքով կամ կարտոֆիլաքանդիչներով,որին հաջորդում է ձեռքով պալարների հավաքումը ն կույտավորումը: Աշխատանքի կազմակերպմաննման եղանակը դժվար է, աշխատանքի արտադրողականությունը ցածրէ նհաճախ էլ առաջացնումէ աշխատողներիդժգոհությունը: 15.4.

Շիսախոտիարտադրության կազմակերպումը

Ծխախոտը կարնոր տեխնիկական մշակաբույս է, որը Հայաստաճում ունի մշակության հին պատմություն: Հանրապետության ագրոէկոլոգիական պայմանները բավականին նպաստավոր են ծխախոտի մշակության ն բարձրորակհումք ստանալու համար: Հայ հողագործնունի լավ փորձ ու հմտություններ ծխախոտի մշակությունը կազմակերպելուհամար: 1980թ. ծխախոտի ցանքատարածություններըկազմել են 7000 հեկտար, իսկ համախառն բերքը 18հազարտոննա: 1991թ. ծխախոտի տարածությունըճվազեց ն հասավ 604հեկտարի, իսկ արտադրությունը կազմեց 1030 տոննա: Հետագայում ծխախոտի ցանքատարածությունները փոփոխվել են ն ամենաքիչըկազմելէ 1994 թվականին200հեկտար: Դա հետնանք էր շուկայի բացակայության: «Գրանդ տոբակո» հայ-կանադական ձեռնարկության ստեղծումից հետո սկսվեց վերականգնվել ծխախոտի մշակությունը ն 1999թ. ցանքատարածությունը կազմեց 820հեկտար: Աստիճանաբար ծխախոտի ցանքատարածություններնընդարձակվում ենճ ն ճույնիսկ ծխախոտ են սկսել մշակել Արարատյան հարթավայրում: Ներկայումս հանրապետությունում մշակվում է շուրջ 1000հեկտար ծխախոտ, իսկ բերքատվությունը կազմում է 25-30ց/հա: Հայաստանում ծխախոտի արտադրության ծավալները պետք է ավելանան, որովհեւռն եկամտաբեր է, մեծ պահանջարկ ունի թե ներքին ն թե արտաքին շուկայում: Նախատեսվումէ 2010թ. ծխախոտի ցանքատարածությունները հասցնել 5000հեկտարի, 26ց/հա բերքատվությամբ, որը կապահովի 13,0հազար տոննա հումքի ստացում: Ծխախոտը մշակում են տերնի բերք ստանալու ճպատակով, որի վերամշակվածհումքից ստանում են գլանակ, սիգարետ,սիգար նայլն: Հայաստանումծխախոտըհիմնականումմշակում են Տավուշի, Զանգեզուրի, Վայոց Ձորի, Գեղարքունիքի, Արագածոտնին Կոտայքի մարզերում: Ծխախոտի բերքատվության բարձրացմանգործում կարնոր ճնշանակություն ունեն տեղական պայմաններին լավ հարմարված, բարձր բերքատու, ինչպես ճան որակյալ հումք տվող սորտերի մշակումը: Հայաստանի Հանրապետությունումմշակում են ծխախոտի հետնյալ սորտերը՝ Սամ-

սուն-36, Սամսուն-49, Տրապեզոնդ-42.Օսարոլիստ-44, Օստրոլիստ-52սորտերը: Հիշատակված սորտերը ջերմասեր նն, վեգետացիայի բույսի աճման ու զարգացմանհամար պահանջում են 1850-3180:Շջերմություն: Այս սորտերը խոնավասեր են, սկզբում ջրի նկատմամբ քիչ պահանջկոտ, իսկ բուռն աճի շրջանում ջրի պահանջը մեծանում է: Ջրի պակասի պայմաններումծխախոտիտերննճերիտամկեցումը դանդաղումէ, չորանա-

ընթացքում

ն հումքը ունենում է տարբերգույներ, ավելանում է սպիտակուցի է որակը: հումքի ճիկոտինիքաճակը, հետնապես իջեցնում

լուց հետո

Սշակությունը..ծխախոտի ճախորդը պետք

է ճպաստի ոչ միայն

բերքատվության,այլն հումքի որակի բարձրացմանը:Նախորդի ճիշտ ընտբարձրարության պայմաններումծխախոտի սածիլի կպչողունակությունը են լավ, լինում են խոշոր, չոր նյութերի բարձր ճում է, տերններն աճում պարունակությամբ: Հանրապետության պայմաններումծխախոտի լավ նախորդ կարող են լինել հատիկաընդեղենբույսերը, եգիպտացորենըն միամյա բակլազգի խոտաբույսերը:

Հողի մշակությունը սկսվում է աշնանից խորը վար կատարելով: Վաղ գարնանը հողը 1-2անգամ կուլտիվատորներով10-12սմ խորությամբ

փխրեցնումեն ն ապա փոցխում: Ծխախոտը հիմնականում մշակվում է ջրովի պայմաններում, ջրում են ակոսներով: Ակոսճերը պետք է պատրաստելսածիլումից 5-7օր առաջ, միջակոսային տարածությունը պետք է լինի 60-70սմ: Ծխախոտի դաշտում ակոսները պատրաստումեն տրակտորային կուլտիվատորակոսահանիչեն ԿՌԽ-4, ներով 15-20սմ խորությամբ: Այդ ճպատակով օգտագործում ԿՌԽ-5,4 մակնիշի կուլտիվատորներ,ագրեգատավորելովՄՏԶ-80, ՍՏԶ-82 անիվավոր տրակտորներին: Պարարտացումը.ծխախոտը չափազանց զգայուն է պարարտանյութերի ճկատմամբ: Այն մշակում են միջին բերրիության հողերում: Սննդանյութերով, հատկապես ազոտով հարուստ հողերում ստացվում է ցածրորակբերք: Պարարտացմանհամար երաշխավորվումեն հետնյալ ճորմաները, միջին բերրիության հողերում` ԻՆ0Քջ05 Հօ» հողերում` ԻԾ0120990560, աղքատ' է, փոփոխերնում Ինչպես տարբերակները: Ինցոչթցօէ հողերում` հարուստ օօ վում են միայն ազոտի նորմերը: Գոմաղբի նորման կախված հողի բնույթից, տատանվում է 20-40տ/հ հող պետք է մտցնել աշնանը՝ հիմնական վարի տակ: սահմաններում,

են

Սածիլի աճեցումը,ծխախոտիսերմերըշատ մանր են: Այն ցանում

ջերմոցներում,աճեցնում են սածիլներ,որոնք գարնանըփոխադրումեն դաշտ: Կախված տնտեսությունների պայմաններիցն ծխախոտիսորտից հեկտարի հաշվով պահանջվում է տարբեր քանակությամբսածիլներ: Այսպես, Սամսուն սորտի դեպքում հեկտարի հաշվով պահանջվում է 100110հազ.,Տրապեզոնդի` 85-90հազ.,իսկ Օստրոլիստների` 5 5-ճ0հազ. սածիլ: գյուղացիականտնտեսություններում Հետնաբար, 100007 տարածություն սածիլելու համար անհրաժեշտ կլինի ունենալ համապատասխանաբար5,5-6,007, 4,5-5,5մ7ն 3,0-4.,0մ2 ջերմոցայինտա րածություն: Ջերմոցները3-4 անգամ. սնուցում են, ջրումն ելնելով բույսերի պահանջից,կատարում են բուժման աշխատանքներ: Նորմալ սածիլներըունենում են 5-6 տերն, 10-12սմ երկարություն: Մեկ քմ. տարածությունից ստացվում է մոտ 2000 սածիլ: Սածիլների տնկումը. դաշտում ծխախոտիսածիլացումը սկսվում է, երբ հողի վերին շերտում հասնում է 10-12:Ը: ջերմությունը Սամսուն տիպին պատկանողսորտերըպետք է սածիլել 18-20սմ,իսկ խոշորատերն սորտերը՝ 25-30սմ միջբույսային տարածությամբ:Սածիլների տնկումըհիմնականն աշխատատար գործընթացներից մեկն է, որի որակից է կախվածհեկտարի ն բարձր լիարժեքությունը բերքի ստացումը: Ծխախոտի սածիլումըկատարումեն ինչպես ձեռքով,այնպես էլ մեքենայով: Հայաստանումլայն կիրառությունէ ստացել ՍԿՆ-6/8 մակնիշիսածիլատնկիչը: Տնկման հետ միաժամանակ մեքենան բույսերին ապահովում է առաջին ջրով: հետ Սածիլատնկիչի է ՊՆԲ-6 ագրեգատավորվում ակոսահան հարմարանքը, որը ոռոգման ակոսներըբացում է տնկման գործընհետ թացի միասին: ն Բերքահավաքի տերեներինախնականմշակումը.

ծխախոտի տերնի բերքահավաքը կատարվումէ տեխնիկական հասունացման փուլում, որը սկսվում է սածիլելուց50-56 օր հետո՝ ցածի տերններից ն է ավարտվում վերին` ուշ առաջացած տերններով: Բույսերի վրա բոլոր տերեներիհասունացումըկախվածէ սորտից, հողից, կիրառվողագրոտեխնիկայից, կլիմայական պայմաններից: Ծխախոտի տերեների բերքահավաքը կատարվումէ 5-6 անգամ ցածր հարկից դեպի վերն ծխախոտի որակն աստիճանաբար լավանում է: Ծխախոտի բերքահավաքը կատարվումէ ձեռքով,քաղի ժամանակ տերնները կանոնավոր դասավորում են զամբյուղի մեջ, որը հեշտացնումէ շարելու աշխատանքները: Ծխախոտիհումքի որակը ձնավորվումէ դաշտային

սակայն այն կախված է

ճան

տերնների չորացման

Չորացնելուցառաջ տերններըշար

ում

են, որը

շատ

պայմաններում,

տեխնոլոգիայով:

աշխատատար գոր-

ծընթաց է: Սոտ 4մ երկարության թելի վրա, տերնների դասավորության խտությունը կախված է սորտից, քաղից, չորացման պայմաններից, տերնի

մեծությունից:

Ծխախոտի չորացումը կատարվում է երկու փուլով, ճախ տամկեցապա վերջնական չորացնում: Տամկեցման ժամանակ օսլան ն սպիտակուցներըքայքայվում են ն հումքի որակը բարձրանում է: Գյուղացիական տնտեսություններում ճպատակահարմարէ ծխախոտը տամկեցնել մինչն կախելը,դրա համար շարանները կողք-կողքի 12շարքով դարսում են խսիրների վրա ն վերնից ծածկում կանաչ զանգվածով: Տամկեցումը տնում է 2-46ր: Ծխախոտիտերնների վերջնական չորացումը տարվում է շրջանակներիվրա, արնի տակ: Չորացումը տնում է 8-20 օր: Գյուղացիական տնտեսություններում, որտեղ ծխախոտը մշակում են փոքրըտարածություններով ն չունեն արնային չորանոցներ, տերնեների վերջնական չորացումը կատարում են ծածկի տակ կամ տանիքներում: Չորացնելուց հետո 4-5 շար միացնում են իրար ն փնջերով կախում ծածկի տակ կամ տանիքում: Ծածկի տակ երկար պահելուց զգալի չափով լավաճում է ծխախոտիորակը: Ծխախոտահումքին ապրանքային տեսք տալու ճպատակով այն տեսակավորումեն: Նախապես չորացրածծխախոտահումքը թեթնակիխոնավեցնում են: Խոնավությունը չպետք է գերազանցի 16-1896-ից,որպեսզի բացառվի փտման հետնանքով չոր նյութերի կորուստի հնարավորությունը: Ծխախոտը տեղափոխում են հատուկ արկղների միջոցով: Կարելի է տարավորել նան ստանդարտ կիպերի ձնով, որից հետո ուղարկում են մթերման կայաներ: Ծխախոտի ֆերմենտացիայով ավարտվումէ հետբերքահավաքային մշակումը, արդյունքնում զգալիորեն լավանում է հումքի որակը: Տերնները են հարթ նրբերանգ, բարձրանում է բուրավետությունը, լավանում ստանում են հումքի այրելիությունը, համը ն պահպանելիությունը: նում

են,

Սաուգողականհարցեր 1.

Որո՞նքեն

յունները: 2.

դաշտավարության կազմակերպման առանձնահատկութ-

Որո՞նքեն հացահատիկի,կարտոֆիլի, ծխախոտի արտադրությանկազ-

մակերպմանխնդիրները: 3. Դաշտավարության մեջ կատարվող հիմնական աշխատանքային ծընթացներիկազմկաերպմանառանձնահատկություններ:

գոր-

ԳԼՈՒԽ

161.

16. ԿԵՐԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՍԱԿԵՐՊՈՒՍԸ

` Կերարտադրությանն կերայինբազայի

կազմակերպմանսկզբունքները ու խնդիրները

Անասնաբուծության հետագա զարգացումը, անասնաբուծական մթերքների արտադրությանավելացումը ն տնտեսական արդյունավետության բարձրացումը մեծապես կախված է կերի կայուն բազայի ստեղծման ն անասուններին ու թռչուններինլիարժեք կերակրման կազմակերպմանհետ: Անասնաբուծության նյութատեխնիկական բազայի հիմնական բաղադրիչը հանդիսանում են կերերը ն առաջնակարգ նշանակություն ունի դրանց քանակը, տեսակը ն որակը: Ուսումճասիրությունները ցույց են տվել, որ կերերի օգտագործման աճի տեմպերի բարձրացմանը զուգընթաց, աճում են նան անասճաբուծական արտադրանքի ծավալները: Հաշվի առնելով այս հանգամանքըյուրաքանչյուր տնտեսություն պետք է իրականացնի անհրաժեշտ միջոցառումճեր կերարտադրության հետագա ինտենսիվացման,կերային մշակաբույսերի, բնական կերհանդակների բերքատվության ն արդյունավետության բարձրացմանուղղությամբ: Տնտեսության կերային բազա ասելով հասկացվում է կերերի ստացման աղբյուրները, դրանց ծավալները, տեսակակազմը,որակը, ինչպես ճան արտադրության կազմակերպումը,կուտակումը, պահպանումը ն օգտագործումը: Կերային բազայի հիմնական օղակը հանդիսանում է կերարտադրությունը, որը իրենից ճերկայացնում է տնտեսության կոնկրետ պայմաններից ելնելով մշակված ագրոտեխնիկականու կազմակերպատնտեսական միջոցառումներիմի համալիր, որը կոչված է կուտակել անհրաժեշտ քանակությամբ կերեր ն ապահովել դրանց արդյունավետ օգտագործումը: Կերարտադրությանճիշտ կազմակերպումից է կախված էժաննէկոլոգիապես մաքուր անասնաբուծականարտադրանքի արտադրությանհամակողմանի աճը ն շահութաբեր գործունեության ապահովումը: Կերային բազան ընդգրկումէ կերարտադրության ն կերօգտագործման համակարգերը: Կերարտադրությանհամակարգը կոչված է ստեղծելու կերերի ստացման տարբեր աղբյուրների միջն, ինչպես արտատնտեսային (դաշտային ու ա(գնումը,փոխանակումըն այլն), այնպես էլ նճերտճտեսային

ինչպես կան մշակումը, վերամշակումը,պատրաստումը),

նան

պատրաստի

կերերի ռացիոնալ օգտագործումը: Հանրապետությանանասնաբուծությամբզբաղվող տնտեսությունհանդիներից շատերի համար կերերի ստացման հիմնականաղբյուրները

վարելահողերը,խոտհարքներըն արոտավայրերը: նշանակությանհողատեսգյուղատնտեսական Հանրապետության կշիռը կազմումէ տ եսակարար քերի հաշվեկշռումբնականկերհանդակների պետք է են Նկատի արոտավայրերը: 59,396, որի մեծ բաժինը կազմում հեկտար հազար ունենալ ճան, որ վերջին 5 տարիների ընթացքում են արոտների ու մշակությունիցդուրս մնացած վարելահողերվերածվել

սանում

են

խոտհարքների:Եթե դրան էլ ավելացնենքայն, որ անտառատարածքների է արոտներիու գրեթե 5054-ը՝200 հազար հեկտար նույնպես օգտագործվում խոտհարքներինպատակով,ապա պարզ կլինի, որ բնական կերհանդակճերի տեսակարար կշիռը ավելի մեծ է: հետո կերային հողի սեփականաշնորհումից Հանրապետությունում կրճատվել են, տարի տարեց մշակաբույսերիցանքատարածությունները 1987թ. կերային Եթե են կայունացմանմիտումներ: բայց այժմ նկատվում 2002թ. ապա է հեկտար, մշակաբույսերիտարածքը կազմել 268,4 հազար ըն198՛77-2002թթ. այն կազմել է ընդամենը57,8 հազար հեկտար: Փաստորեն

կրճատվել թացքումկերային մշակաբույսերիցանքատարածությունները 5,6, բազմամմշակաբույսերինը` կերային միամյա 4.6 անգամ, այդ թվում` 15,6 յաններինը՝2,9, կերի ճակընդեղինը2̀9, սիլոսային մշակաբույսերինը` են ցանքաանգամ: Ներկայումս կերային մշակաբույսերը զբաղեցնում 5592-ի փոխարեն: տարիների ճախկին միայն 18,572-ը, տարածությունների վրա: Բնական է, որ դա բացասաբար է ազդել կերարտադրության կերապահովհ աշվով Այսպես, մեկ պայմանականանասնագլխաքանակի 2017 կերամիավորկամ 1985-89թթ. վածությունը1999թ. կազմել է ընդամենը են խտացրած միջինից 496 կերամիավորպակաս: Հատկապեսկրճատվել ծավալները, իսկ հյութալի կերերի կուտակումը կերերի արտադրության են կերային մշակաբույսեէ: վերացել Ոչ միայն կրճատվել գործնականում է դրանց տեսակակազմը,այլն նվազել րի ցանքատարածությունները, կեՎերջին երեք տարիներիընթացքումմիամյա դրանց բերքատվությունը: միջին հաշվով կազմել է 28,0 րային մշակաբույսերիբերքատվությունը 41,0 ց/հա: ց/հեկ, բազմամյամշակաբույսերինը՝ տեսակեԿերերի արտադրությանգործընթացիյուրահատկության րոտամարգագետնայինկերարտադրությունը)ռացիոնալհամամասմություն: (դաշտային ն Կերօգտագործման համակարգը ճախատեսում է կերերի օգտատից, առանձնացնում են սեփական կերարտադրություն ն կերհայթայթում:Կերարտադրությանն կերգործման ավելի արդյունավետ եղանակներ(ուղղակիօգտագործումը,ճախնաարոտամարգագետնային) են հայթաթման ոացիոնալ կազմակերպմանհամակարգերն ընդգրկում

են

տեխնիկական,տեխնոլոգիականն տնտեսականբազմաթիվհարցեր: Այստեղ առաջնությունըպետք է տրվի կերային բազայի ռացիոնալ կազմակերպմանհետնյալ սկզբունքներին` համապատասխանությունը գոտիական պայմաններինու տնտեսութ-

յան մասնագիտացմանը: Սա նշանակում է, որ տնտեսության մասնագիտացումը որոշելիս, պետք է հաշվի առնել գյուղատնտեսական օգտագոր-

ծելի հողերի կազմը, կառուցվածքը ն դրանց օգտագործման բնույթը, որով ն պայմանավորվածէ կերարտադրության կազմակերպումը, կերային ռեսուրսների աճի տեմպերի առաջանցիկ լինելն աճասնագլխաքանակիաճի տեմպերից:Այս սկզբունքի էությունը կայանում է նրա-

նում, որ նման փոխհարաբերությունը ճպաստում է անասուններիմթերատվության ն անասնաբուծականմթերքներիարտադրության ավելացմանը, կերերի փոխհատուցման բարձրացման շնորհիվ: Մակայն ճկատի պետք է ունենալ, որ կերերի փոխհատուցումը ն արտադրանքի արտադրության աճը տեղի է ունենում մինչե որոշակի սահմանը, որը է կենդապայմանավորված ն գենետիկական նիների կենսաբանական

առանձնահատկություններով, ն դրա հետ կապված բնապահպանությունը հողի արդյունավետօգտագործումը, դաշտային ու արոտամարգագետնճային կերարտադրության օպտիմալ զուգակցումը:Այս սկզբունքը թույլ է տալիս ռացիոնալ օգտագործել եղած բոլոր ռեսուրսները,չվճասելով շրջակա միջավայրին: Կերերի արտադրության ծավալների մեծացումը պետք է տեղի ունենա արտադրության ինտենսիվացման ճանապարհով,կիրառելով աշխատանքին յան կազմակերպմանավելի կատարելագործված միջոցներՆ եղանակներ, ն օպտիմալ առավելագույն արդյունավետությունը էներգոտարողությունը: Անասնաբուծական մթերքներիինքնարժեքիկառուցվածքումմեծ տեսակարարկշիռ են կազմում կերերի արժեքը: Հետնաբար,ճյուղի շահութաբերության բարձրացման գործում որոշիչ նշանակությունունի այդ ծախսերի կրճատումը, կերերի էժանացումըն կենսաէներգետիկ ռեսուրսների -

արտադրութ-

-

խնայողությունը,

անասուններինտարվա ընթացքումբարձրորակ կերերով հավասարաչափ, անխափանապահովումը:Դա պայմանավորված է անասնաբուծության ճյուղումշուրջտարյա արտադրության կազմակերպման հետ: Թվարկված սկզբունքներին պահանջներիկիրառման հետ միասին անհրաժեշտ է նկատի ունենալ կերային բազայի զարգացման բնութագրական կողմերը,որոնցով պայմանավորված են անասնաբուծական մթերքների արտադրության ավելացումըն արդյունավետության բարձրացումը: բնութագրականկողմերիցեն՝ -

Այդ

-.

կերային բոլոր աղբյուրների ինտենսիվացումը,

կերերի արտադրության, կուտակման ն պահպանման գործընթացներում առաջադիմականտեխնոլոգիաներիկիրառումը, հատիկի ն մյուս մշակաբույսերի կանաչ զանգվածիգործարանայինվերամշակումը խտացրած, խոտալյուրի, բրիկետների, սպիտակուցներով ն միկրոէլեմենտներով հարստացված կերերի ստացումն յուրաքանչյուր տնտեսությունումկազմակերպելը, կերակրման ընդհանուր տիպի վերափոխումը, գլխավորապեսխոտան յին խտացրածկերերով, հատիկավորվածն բրիկետավորված կերախառնուրդներով, ինչպես ճան կանաչ կերերով կերակրման կազմակերպումը, միջտնտեսային կոոպերացման ձների զարգացումը, կոմերցիոն սկզբունքներով կերերի արտադրության, կուտակման, վերամշակման, պահպանման ն կերերի պատրաստման կազմակերպումը, ձեռնարկություններում, տնտեսություններում, կազմակերպություններում զարգացնել կերարտադրությունը,որպես ինքնուրույն, մասնագիտացված ճյուղի կազմակերպումը, կերարտադրությունումգոյություն ուենցող ռեսուրսների օգտագործման կազմակերպականձների մշտական կատարելագործումը: -

-.

-.

Է.

-.

-.

46.2.

Կերապահովմանհիմնական ձները

Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում կերարտադրության գործի կանոնավոր կազմակերպման, անասուններին նորմավորված կերակրման, կերարտադրության նորագույն մեթոդների ու տեխնոլոգիաների ներդրման ու արդյունավետ կիրառման համար, կարնոր նշանակություն է ստանում կերապահովման հիմնական ձների ընտրության, աշխատանքային կոլեկտիվների ձեավորման ն աշխատանքային գործընթացներիարդյունավետ կազմակերպմանխնդիրներիլուծումը: Խոշոր մասնագիտացվածտնտեսություններում կիրառում են կերապահովմանկազմակերպականհետնյալ ձները՝ մասնագիտացվածտնտեսություններ, որոնք ունեն արտադրության անհրաժեշտ միջոցներ անասնագլխաքանակըսեփական արտադրության կերերով լրիվ ապահովելու համար: Դժվար փոխադրունակ, հատկապես հյութալի ն կանաչ կերերի արտադրությունը առավելագույնչափով մոտեցվում է օգտագործման վայրերին, որը հնարավորություն կտա կրճատել տրանսպորտային ծախսերըն վերացնել կերերի կորուստները, մասնագիտացված անասնաբուծական ձեռնարկություններ ն համալիրներ, որոնք չունեն իրենց կերային տարածություններըն անասունների կերակրումը կատարվում է գնովի կերերի հաշվին: Կերապահովման -

»

ձնի առավելությունը կայանում է նրանում, որ տեղի է ունենում մասնագիտացման խորացում ն համակենտրոնացման բարձրւսցում, որը ճպաստում է արտադրականծախսերի կրճատմանը: Էական թերությունը այն է, որ դժվարություններ են առաջանում հյութալի կերերի ապահովման գործում, ինչպես ճան մեծանում են տրանսպորտայինծախսերը, մասնագիտացվածտնտեսություններ ն համալիրներ, որոնք ունեն բավարար քանակի վարելահողեր, բնական կերային հողատեսքեր ն արտադրում են անհրաժեշտ քանակի կանաչ ն հյութալի կերեր: Խտացրած ն կոշտ կերերը դրսից գնում են: Կերարտադրության ն կերօգտագործման այսպիսի ձնը բնութագրականէ խոշոր կաթնային ն անասունների ինտենսիվ բտման տնտեսություններին, որտեղ կերային հաշվեկշռում նշված կերերը ունեն բարձր տեսակարարկշիռ: Գյուղացիական ն գյուղատնտեսական կոռպերատիվներումկիրառեն կերապահովմանկազմակերպատնտեսակամնմ հետնյալ ձները՝ վում տնտեսություններ, որոնք աճասունների կերերի պահանջրկը ապահովում են սեփական արտադրության կերերի հաշվին, առանձին դեպքերում կերերի ավելցուկը վաճառում են: Նման տնտեսություններն ակտիվորեն մասնակցում են կերային հումքի վերամշակմանը,միջտնտեսայինհիմունքներով: Կերապահովման նման ձեը տարածված է տնտեսապես ամուր այս

-

-

տնտեսություններում:

տնտեսություններ, որոնք սեփական կերարտադրության հաշվին ապահովում են կերերի պահանջարկը, կերերի վերամշակումը կատարվում է տնտեսություններում,դրսից կերերի ձեռք բերումը աննշան է: Կերարտադրության այս ձնը կիրառվում է տնտեսապես թույլ տնտեսություններում: Համալիր տեխնիկականմիջոցների ն ֆինանսական ռեսուրսներիպակասը կերերի արտադրության, կուտակման ն պահպանմանգործընթացում առաջացնում է ծախսերիավելացում ն կորուստների մեծացում: Այդպիսի տնտեսություններում կերակրման կերաբաժնի ոչ ճիշտ հաշվեկշռի պատճառով կերերի փոխհատուցումը ցածը է, աճասնաբուծական մթերքների արտադրությունը կրում է օժանդակ, ոչ ապրանքայիննշանակություն: Հանրապետությունումմեծաքանակ գյուղացիական տնտեսությունները, որոնք գբաղվում են անասնաբուծական մթերքներիարտադրությամբ, անասուններինկերերով ապահովում են հիմնականումսեփական արտադրության կոշտ, կանաչ կերերով ն կերի արմատապտուղներով:Խտացված կերերըգճվում են: Կերերի վերամշակում գրեթեչի կազմակերպվում: Կերարտադրության ձների տնտեսական գնահատման չափանիշը հանդիսանում է անասնաբուծությունը լիրաժեք կերերով ապահովման մակարդակը, կերային միավորի հաշվով ծախսումների չափը: -

Գյուղատնտեսականկենդանիներինլիրաժեք կերերով ապահովելու

համար, անհրաժեշտ է միջտնտեսային հիմունքներով արտադրականկոոպերատիվներիմիջոցով իրականացնել կոմբինացված կերերի խոշոր, միստեղծումը, որին կարելի ջին ն փոքր գործարաններիու արտադրամասերի է հասնել կերեր արտադրող տնտեսությունների ն պատրաստի կերեր օգտագործողների միջոցներիկոոպերացմանշնորհիվ: Կերերի կուտակման ն արդյունավետ օգտագործման, տարբեր տեսակի կերերի պատրաստմանգործընթացիկազմակերպմանհամար կան մասնագիտացված ջոկատներ: Աշխատանքի կազմակերպմանայս ձնին

համընթաց տեխնոլոգիաներիկիրառմանշնորհիվ արդյունավետ են օգտան գործվում կերերի բերքահավաքիտեխնիկան, կերերի կուտակման պատն րաստման հատուկ միջոցները,բարձրանումէ կերերի որակը աշխատանշուրջ 1,5-2 անգամ: Կերարտադրությանկազքի արտադրողականությունը կախված է տնտեսության կոնկրետ պայձնի ընտրությունը մակերպական մաններից` հողատեսքերիկազմից ն չափերից, անասնագլխաքանակից ն կերի պահանջարկից,ֆինանսական, նյութատեխնիկականն աշխատանքային ռեսուրսներից: 16.3.

Կերերիտեսակներըն խմբերը: Կերարտադրությանն տիպերը կերակրման

Կերերի միջոցով ստացվող սննդանյութերիքանակը պետք է բավարարի կենդանիներիառողջության պահպանմանըն օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական նորմալ գործունեությանը,որովհետն դրանով է պայմանավորված բարձր որակի ու հնարավորինչափ առավելագույն քանակությամբ արտա-

դրանքի ստացումը: Կերերն ըստ իրենց բնույթի լինում են բնական ն սինթետիկ: ն Բնական կերերն ըստ ծագման բաժանվում են բուսական կենդան մանրէակենսաբանակա նական, իսկ սինթետիկ կերերը` քիմիական հիմճականումկազմված է կերաբաժինը կ ենդանիների Գյուղատնտեսական ի բուսակա6 կերերից: Բուսական կերերը բաժանվում են 4 խմբի խտացրած, կոշտ, հ յութալի ն կանաչ: Խտացրած կերերից են հացազգի ն բակլազգի մշակաբույսերի հատիկները, ձիթատու բույսերի սերմերը, թեփը, քուսպը ն այլն: Այս խմբի կերերին բնորոշ է սննդանյութերովհարուստ լինելը: Դրանց սննդարարությունը բարձրէ` Լկգ պարունակում 0,65 մինչն 1,2 կերամիավոր: Ց

:

է

Կոշտ կերերն են` խոտը, ծղոտը, սենաժը, մղեղը ն այլն: Հյութալի կերերն են` սիլոսը, արմատապտուղները, կարտոֆիլը, կաղամբը, ձմերուկը, օսլայի, շաքարի, սպիրտի, գարեջրի արտադրության թափոնները,խմորասնկերը: Կանաչ կերերի շարքին են դասվում բնական արոտների, թիթեռածաղկավոր ն հացազգի խոտաբույսերիարհեստականարոտների, դաշտային ն կերային ցանքաշրջանառություններից ստացված կանաչը: են լիարժեք սպիտաԿենդանականծագում ունեցող կերերըհարուստ կուցով, հանքային տարրերով, վիտամիններովն դյուրամարս են: Դրանցից են մոալյւրը, ձկան ալյուրը, ոսկրալյուրը, կաթը Ն դրա ստացվող մնացորդները`թանը, շիճուկը: Սինթետիկ կերերից միզանյութը,կերի խմորասնկերը,լիզինը, մեթիոնինը ն այլն պարունակում են մեկ կամ մի քանի սննդանյութեր:Որպես կերի աղբյուր օգտագործվումեն սննդի մնացորդները,ինչպես ճան գինեգործության թափոն գինու խմորասնկերը,խաղողի մզակը, կորիզները,ճեթ-օճառի արտադրության մնացորդ ֆոսֆորիդային խտանյութը, ծառերի տերնները, բարակ ճյուղերը: Կերերի մեջ հանքային տարրերի պակասի դեպքում օգտագործում են կավիճ, կերակրի աղ, կրաքար, բենտոնիտներ,իսկ վիտամիններից` ք, 8 խմբի վիտամիններիպատքանտուկները:Վերի 0շգած բորից պատրաստում են համակցված կերեր, որոնք գիտականորեն հիմնաՍազան ներախաողուրըներեն ն ծգաագործվում՝են տարբեր տեսակի ու տարիքային խմբերիկենդանիներիկերակրմանհամար: Կախված բնակլիմայականու տնտեսականպայմաններից աճասունների կերակրման ն կերարտադրությանտիպերը տարբեր են ն դրանցիցէլ կախված են նան կիրառվողանասնաբուծականվարման համակարգերը: Կերարտադրության համակարգիվրա էական ազդեցություն են գործում գյուղատնտեսական հողատեսքերիկազմը ն կառուցվածքը,անասունների արածեցմանշրջանի տնողությունը, աճասնաբուծությանն բուսաբուծության վարման կիրառվողհամակարգերը:Այսպես, Շիրակի, Զանգեզուի, Սնանի ավազանի գոտիներիում, որտեղ գերակշռում են արոտամարգակերհանդակները, համակերային բազայի ն կերարտադրության է կարգըհիմնվում արոտամարգագետնային կերերի օգտագործման վրա: Վարելահողե ւ ն խտացրած խտացրած կերեր: րելահողերից ստացվում են հյութալի կերեր: ԱրաԱր ն րատյան հարթավայրի, նախալեռնային գոտու տնտեսություններում, որտեղ բնական կերհանդակների տարածությունները սահմանափակ են, կերերիհիմնական մասը ստացվում է վարելահողերից:

վերամշակումից

կե

եոնաղիը

Դրա հետ միասին, որոշիչ նշանակություն է ստանում տնտեսապես արդյունավետ մշակաբույսերի ընտրությունը, որովհետն դրանով է պայմաճավորվածհավասարակշռվածկերաբաժիններիսահմանումը: Կերի կայուն բազայի ստեղծման համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել յուրաքանչյուր հեկտար վարելահողի օգտագործումը, ներառելով քանքերը, տացկածոողանացան բական հդղառեսբերից ստացված կերերի, ինչպես ճան"վերամեակող ճնոնարկություններից ստացվող ննւոգորդների (բափանների)զրիկ

հետնյալ խնդիրները` -

-

օգտագործումը մշակաբույսերի բերքատվության բարձրացումը Կերային

ն

էժան

կերերի ստացումը, ցանքաշրջանառությունների ռացիոնալ համակարգի կիրառումը ճերի ներաբածնիխհարատաքումնավելի եժաւն, սպիտայկոցներոկ հարումտ կենսարանականախսկետից լիարժեք կերերով, կերերի կազմի ն կերաբաժնում սննդանյութերի պարունակության հարկին կննանիների Տինրատվոգթյան,քարձրացունը'Մ ստացվող մբերթճերի որակի բարելավումը, րնրողննրակութ աովտանգությունը: Միննույն բնա-կլիմայական պայմաններ ունեցող գոտու տնտեսությունների կերային բազայի ն առանձին կերային մշակաբույսերի տնտեսական արդյունավետության գնահատման համար կարելի է օգտագործել ցուցլննիթներիհեռու համակարգը` կերային մշակաբույսերի ցանքատարածության մեկ հեկտարի հաշվով ընդամենըարտադրական ծախսերը, հազ.դրամ, գրալատնանամկանդողամեեքերը, այդ թման կելնրի տոավնրկողշվա» Է ըզլ Էն. ի տարածությունը,հեկտար, | աաաաոաողթի. րայիարոր. բույ տադրանքը կերերի համախառնարտադրանքը կերամիավորներով արտահայտի

կեռդանի

-

ար

ւ

-.

`

լերե

Ըն

որ`

Է

ացանքատարահությունն

ո

,

կերային մշակաբույսերիբերքատվությունը, ց/հա, ո միավորկերատարածության վրա անասնագլխաքանակիխտությունը մեկ գլուխ պայմանականանասունի հաշվով կերատարածությունը,հա, տնտեսությունում օգտագործվող կեր կառուց ուցվածքում մեփական արտադրության կերերի տեսակարարկշիոը, 2, ր արտարածության մեկ հեկտարիհաշվով անասնաբուծական կերային տադրանքի ելունքը, -.

-.

-.

րի

-

աշխատանքայինծախսումներիմիավորիհաշվով կերերի ստացումը, ց, հիմնական կերատեսակներիմեկ ցենտների ն մեկ կերամիավորիինքնարժեքը, դրամ, մեկ հեկտար կերատարածությունից ստացվող շահույթը կամ համախառն եկամուտը,հզ. դրամ, կերերի արտադրության շահութաբերությանմակարդակը,02, -.

-.

-

-.

կերերի արտադրության 1000 դրամ ծախսերիհաշվով ստացվող անասճաբուծականարտադրանքի արժեքը, հազարդրամ: -.

Յուրաքանչյուր կոնկրետ տնտեսությունում կերային բազայի վրա տնտեսականն բնակլիմայականպայմանների հետ միասին էականազդեճան տնտեսության ցություն են ունենում մասնագիտացումըն կենդանիների կերակրմանտիպերը: Արզնու ն Լուսակերտի թռչնաբուծական,Նուբարաշենի«Լանդրաս» խոզաբուծական տնտեսություններիաշխատանքի փորձը ցույց է տալիս, որ արտագրության բարձր մասնագիտացման, համակենտրոնացման պայմաններում անհրաժեշտ կերերը կարելի է արտադրել տնտեսություններից ավելի հեռու տարածություններումվարձակալման կամ գնելու միջոցով: Այդ տնտեսություններում կերակրման տիպը նախատեսում է կերաբաժնում բարձը սննդարար, փոխադրունակխտացրած կերերովկերակրումը,որոնց արժեքն արտադրանքի ինքնարժեքի կառուցվածքում կազմում է 60-7094: Տավարաբուծականտնտեսություններումկերապահովումըկատարվում է սեփական հողատեսքերիվրա կերարտացգրությունկազմակերպելումիջոցով: Խոշոր եղջերավոր անասուններըօգտագործում են ծղոտ, խոտ, սենաժ, սիլոս, կանաչ կերեր, որոնց տեղափոխումըմեծ տարածությունների վրա նպատակահարմար չէ ն կապված է մեծ ծախսումներիհետ: Վերոհիշյալ կերերի արժեքն արտադրանքի ինքնարժեքիմեջ կազմում է 45-5094: Կերակրման .ռիպը որոշվում է ըստ կենդանիներիտեսակի ն սեռահասակային խմբերի: Կերակրման տիպ ասելու հասկացվումէ կերաբաժնի մեջ տարբեր խումբ կերերի (կերամիավորճներով) տոկոսային հարաբերությունը: Մեր հանրապետությունում խոշոր եղջերավոր անասուններիհամար կիրառվում են կերակրման հետնյալ տիպեր` գյուղացիական տնտեսություններում` խոտածղոտային,իսկ ֆերմերային ն մյուս տնտեսություններում` խոտասիլոսային,խոտասիլոսախտացրած, խոտաարմատապտղա-

յին ն այլն: Խոզաբուծական,թռչնաբուծական տնտեսություններում գերակշռում է խտացրածկերերով կերակրման տիպը, որտեղ խտացրած կերերի

տեսակարար կշիռը կերաբաժնում կազմում է 75-8072: Ոչխարաբուծության ճյուղում գերակշռումեն կաճաչ ն կոշտ կերերը: Կերակրման ն կերարտադրության տիպերն ընտրելիս, պետք է ձգտել որպեսզի արտադրանքի միավորի հաշվով կատարվեն նվազագույն ծախսումներ: Կերակրման ն կերարտադրությանտիպերը որոշելիս տնտեսական գնահատման հետ միասին հաշվի պետք է առնել նան կազմակերպական ն զոոտեխնիկականպահանջները: Յուրաքանչյուր կոնկրետ տնտեսությունում պետք է ընտրել արդյունավետ կերակրմանտիպ ն կերաբաժին, որոնք առավելագույն չափով համապատասխանենառանձին տեսակի կերերի արտադրության ու կուտակման ն անասնատեսակների առանձնահատկություններին: Այդ ճպատակով, հաշվի առնելով տնտեսության առանձնահատկությունները պետք է մշակել տնտեսապես ձեռնտու տարբեր տեսակի կերերի ն կերային մշակաբույսերի ճիշտ հարաբերակցություն,պահպանելով կերաբաժինների զոոտեխնիկականպահանջները: Կերարտադրության ն կերակրման տիպերի օպտիմալ կերաբաժնի որոշման հետ կապված խնդիրները լուծելիս անհրաժեշտ է օգտվել ծրագրավորմանմիջոցներից ու համակարգիչներից: 46.41.

. Կերի պլանի ն հաշվեկշռի կազմումը, կանաչ կոնվեյերը ՝

մազտակերոուը

Կերարտադրության կազմակերպմանհիմքում ընկած է կերերի պահանջարկի պլանավորումը:Անասնապահականբոլոր տնտեսություններում կենդանիներիկերակրման ռացիոնալ նորմաները ու կերակրման որոշակի տիպերը հաշվի առնելով կազմում են կերերիպլան ու հաշվեկշիռ: Կերերի պլանը տնտեսության անասնագլխաքանակի ն մթերատվությանը համապատասխանբոլոր տեսակի կերերի պահանջարկի հիմնավորված հաշվարկն է որոշակի ժամանակաշրջանի համար՝ հաշվի առնելով անասունների գլխաքանակիու մթերատվության նախատեսվողաճը: Կերի հաշվեկշիռը տնտեսության կերի պահանջի ն ստացման աղբյուրների համադրությունն է որոշակի ժամանակաշրջանիհամար: Կերի պլանը ն հաշվեկշիռը մշակում են տնտեսության ն ստորաբաժանումների տարեկան, եռամսյակային, ինչպես նան կենդանիների մսուրային ն արոտային պահվածքի պլանների հետ համատեղ: Կերի պլանը անասնաբուծության ն կերարտադրությանճիշտ զուգակցմանապահովման հաշվարկային հիմքն է: Կերերի պահանջարկըհաշվարկում են երկու ժամանակաշրջանի համար.

պլանավորվող տարվա հունվարի մեկից մինչն դեկտեմբերի31ը, պլանավորվող տարվա բերքի ստացումից մինչե հաջորդ տարվա բերքի ստացումն ընկած ժամանակահատվածիհամար: Օրացուցային տարվա կերերի պահանջը պլանավորում են, որպեսզի անասուններին համապատասխանկերերովապահովելուհետ միասին, հաշվարկեն նան կերերի վրա կատարվող ծախսերը, որոնք կարնոր են անասնաբուծական արտադրանքների ինքնարժեքի ճիշտ հաշվարկման համար: Այդ պլանը կազմելիս հաշվի պետք է առնել ճան ճախորդ տարվա կերերի մնացորդիօգտագործումը: Պլանավորվող տարվա բերքից մինչն հաջորդ տարվա բերքի ստացումը կերերի պահանջարկը պլանավորվում է այն ճպատակով,որպեսզի որոշվի տվյալ տարում կերային մշակաբույսերի կազմը ն տարածությունը, ինչպես ճան բնական կերհանդակների տնտեսական օգտագործումը: Կերի պլանը կազմելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել ապահովագրականֆոնդի ստեղծումը ն բնամթերային վարձատրության համար կերերի առանձնացումը: Կոշտ ն հյութալի կերերի ապահովագրականֆոնդը պետք է ընդունել կերերի տարեկանպահանջի 15-20 օ6, իսկ խտացրածկերերինը՝ ամսական պահանջի չափով: Կերերի պահանջարկը պլանավորվում է երկու մեթոդով: Առաջինի հիմքում ընկած է ըստ սեռահասակային խմբերի անասնագլխաքանակըն մեկ գլխի համար պահանջվող կերամիավորներիքանակը: Այս դեպքում հոտի տարեկան շարժից վերցվում է անասունների ու թռչունների գլխաքանակը ն բազմապատկվումտնտեսությունումընդունվածկերակրմաննորմերով ն ստանում կերերի պահանջարկը որոշակի ժամանակաշրջանիհամար: Երկրորդ մեթոդի դեպքում հաշվի են առնում անասնաբուծականարտադրանքի ծավալները ն դրանց միավորի հաշվով պահանջվող կերային միավորներիծախսը. Սա համարվում է առավել ճիշտ ու գիտականմեթոդ: Կերերի ընդհանուր պահանջարկը հաշվարկելուց հետո կազմում են կերերի հաշվեկշիռ ն ցույց են տալիս այդ պահանջարկի բավարարման աղբյուրներ առաջին հերթին սեփական արտադրության հաշվին: Կերի հաշվեկշիռը բաղկացած է երկու մասից` ծախսը կամ կերերի պահանջարկը (ներառելով ապահովագրական ֆոնդը, վաճառքը ն այլն), մուտքը` հայթայթման աղբյուրները: Կերային հաշվեկշռի միջոցով որոշում են յուրաքանչյուր կերատեսակի ավելցուկ, կամ պակասը, կերերով ապահովվածության մակարդակը: Կերի հաշվեկշիռը կազմելիս պետք է նկատի ունենալ բնական ու կուլտուրական արոտամարգագետնայինհողատեսքերի արդյունավետ օգտագործումը:Կերերի ստացման լրացուցիչ աղբյուրներ -

-

լ

վերերկրյա զարգբանջարեղենի, արմատապալարապտուղների ն վածը, ոչ ապրանքայինբանջարեղենը,կարտոֆիլը,պտուղները այլն: Ռացիոնալ կերարատադրությանկազմակերպմանհամակարգում կարնոր նշանակություն ունի կանաչ կոնվեյերի կազմակերպումը, որի են միջոցով վաղ գարնանից մինչն ուշ աշուն անասուններին ապահովում կանաչ կերերով: Կանաչ կոնվեյերը կազմակերպելիսավելի բարձր արդյունք է ստացվում այն դեպքում, երբ ճիշտ են ընտրվում կերային մշակաբույսերը, կիրառվում է բարձր ագրոտեխնիկան համալիր մեքենայացում, ճիշտ ն ժամանակին է կազմակերպվումարտադրանքի օգտագործումը, հաշվենկատ է պլանավորվումկանաչ կերերի պահանջարկը:Կանաչ կոնընդգրկումէ միամյա ն բազմամյա մշակաբույսերի վեյերի կազմակերպումն մշակությունը, որոնց բերքահավաքի ժամկետները տարբեր են, ինչը ճպաստումէ կանաչ կերերի հավասարաչափստացմանը: են

նան

16.5.

կազմակերպումը Դաշտային կերարտադրության

Հայ երկրագործըանասունների համար կեր ստանալու նպատակով մշակել է հիմնականումբազմամյա խոտաբույսեր, իսկ որպես հատիկային կեր մշակվել է գարի: Անցած դարի կեսերից օգտագործվելէ նան սիլոս, սենաժ, խոտայլուր, բրիկետավորվածն գրանուլացվածկերեր ն այլն: են Ներկայումս աշխարհում կերարտադրությանմեջ ընդգրկված ավելի քան 60 բուսատեսակներ,որոնք տարբեր կերերի ստացմանաղբյուր են ծառայում: Յուրաքանչյուր տնտեսությունում դրանց մշակման տեսան կանին ն կազմը որոշվում է ելնելով բնակլիմայականպայմաններից տնտեսական պահանջներից: Մեր հանրապետությանբնակլիմայականպայմաններըխիստ բազմազան են ն կերային մշակաբույսերիընտրությանհարցում պետք է ցուցաբերել տարբերակվածմոտեցում: Հանրապետությունումանասնապահութէ: յան կերի բազան 1990-ական թվականներիցսկսած անընդմեջ խարխլվել են Աճասնակերերիներկրումները դադարեցվելեն, հատկապես կրճատվել խտացված կերերի արտադրությունը,սիլոսի, ճակնդեղի,սենաժի, այլ արմատապտուղներիկուտակումըչի կատարվումն անասունները գործնակաեն միայն կոշտ կերերով: ճումկերակրվում

կեԲազմամյա տվյալները ցույց են տալիս, որ հանրապետությունում է կերարտադաշտային ստացվում րերի համախառն արտադրանքի60072-ը կազմակերպելիստնտեսութդրությունից: Դաշտային կերարտադրությունը յան խնդիրըպետք է լինի կերային մշակաբույսերիյուրաքանչյուր հեկտարից առավելագույն քանակի բերքի ստացում, ցանքատարածությունների կառուցվածքիկատարելագործման,ավելի բերքատու մշակաբույսերի մշա277

կության, մելիորացման, աշխատանքի ն արտադրության ռացիոնալ կազմակերպման,արտադրական գործընթացներիմեքենայացմանմիջոցով: Դաշտային կերարտադրության ռացիոնալ կազմակերպումընճախատեսում

է`

տնտեսության տարածքում կերային ցանքատարածություններիռացիոնալ տեղաբաշխում, կերային մշակաբույսերի երաշխավորվածբերքատվության ստացման տեխնոլոգիաներիմշակում ն կիրառում, զըշխատանքի,կազմակերպման.առաջավոր ն դրա խթանձան -արդյունավետ համակարգերիներդրում, կերային մշակաբույսերի սերմնաբուծությանկազմակերպում: Դաշտային կերարտադրության ծավալները որոշում են ելնելով կերերի նկատմամբ անասնաբուծության ընդհանուր պահանջարկից, հաշվի առնելով ներտնտեսային ն այլ աղբյուրներից կերի հնարավոր ստացումը: Կերային մշակաբույսերի պլանային բերքատվությունը սահմանվում է վերջին 3-5 տարիների փաստացի տվյալները հաշվի առնելով, ինչպես նան հաշվի առնելով բերքատվության փոփոխություններըկապված ագրոտեխնիկայի ն արտադրության կազմակերպման բարելավման հետ: Կերային մշակաբույսերի ցանքատարածությունների կառուցվածքը պետք է ապահովի տնտեսությանը անհրաժեշտ ծավալի, կազմի, որակի կերերի ստացումը մեկ կերամիավորիհաշվով նվազագույն ծախսումներով: Հանրապետության գյուղացիական, ֆերմերային տնտեսություններում ցածր է կերապահովության մակարդակը, օգտագործում են միայն ցածրորակ անասնակեր` սպիտակուցների անբավարար մասնաբաժիններով, որն արդյունք է սպիտակուցներովհարուստ կերային մշակաբույսերի սահմանափակ մշակման: Այս խնդրի լուծման համար անհրաժեշտ է կազմակերպել ինտեճսիվ դաշտային կերարտադրություն ընդգրկելով սպիտակուցներով հարուստ մշակաբույսեր, խտացրած ն խոզանացան ցանքեր: Դրա հետ միասին անհրաժեշտ է կազմակեպել կերերի պատրաստման ավելի արդյունավետ մեթոդներ: Օրինճակ՝հատիկաֆուրաժային մշակաբույսերի կաթնամոմային հասունացման փուլում բերքահավաքի կազմակերպումը ն դրա հետագա վերամշակումըկիրառելովբերքի չորացման ն կերի պատրաստմանմեքենաճերի հետնյալ համակարգը: Ինքնագնաց կերահավաք ՇԽՃ-30 ագրեգատը, ԲԹՈՒ/-0,65,ՇՑ-1,5 բարձր ջերմային չորացուցիչը, ՕՐԽ-1,5 գրանուլատորը, ՔՑի/-2 բրիկետավորողը, որոնք ցանկացած եղանակային պայմաններում կարող են հավաքել ամբողջ աճեցրած բերքը ն պատրաստել համա-.

-

-

-.

`

պատասխանկերեր, որի 1կգ կարող է պարունակել 0,8 սպիտակուցա-կերամիավոր ն 100-110գպրոտեին: Դաշտային կերարտադրության բնագավառում հեռանկարային պետք է համարել կերարտադրության գծով արտադրականկոոպերատիվ-

ների ստեղծումը, որը հնարավորություն կտա ապահովել մշակաբույսերի օպտիմալ զուգակցումը ն ինտենսիվ կերային ցանքաշրջանառությունների համակարգի ներդրումը: 16.6.

Արոտամարգագետնայինկերարտադրությանկազմակերպումը

Հանրապետության գյուղատնտեսության օգտագործելի հողատարածությունների 6092-ը կազմում են բնական կերհանդակները` արոտավայրերը ն խոտհարքները, որոնք ապահովում են կուտակվող ամբողջ խոտի կեսից ավելին, իսկ արոտականաչի8̀0-8594: Շուրջ 830 հազար հեկտար կերհանդակներից 138,9 հազար հեկտարը կազմում են խոտհարքները,իսկ 691,9 հազ. հեկտարը` արոտավայրերը: Խոտհարքների ու արոտավայրերիբերքատվությունըկախված են տարբեր գոտիներիբնակլիմայականպայմաններից ն մարդու տնտեսականգործուճեությունից (արածեցման ռեժիմ, հունձ, ոռոգում, պարարտացում ն այլն): Գոյություն ունի բնական կերհանդակներիբարելավման երկու եղաճակ` մակերեսային ն արմատական: Այս եղանակներից որնէ մեկի ընտրությունը իրականացվում է հաշվի առնելով տեղական բնակլիմայական ն պայմանները, ինչպես ճան տնտեսությունների կազմակերպատնտեսական ֆինանսականհնարավորությունները: Մակերեսայինբարելավման ժամանակ չեն ոչնչացվում մարգագետինճերի ճմաշերտը ն բուսածածկույթը, այլ ագրոտեխնիկականմիջոցառումճերի կիրառմանմիջոցով ստեղծում են բույսերի աճի ն զարգացմանհամար լավագույն պայմաններ ն բարձրացնում դրանց տնտեսականարժեքը: Այն խոտհարքները,որոնց բուսածածկը վատն է ն գտնվում է ծերացման շրջանում, մակերեսային բարելավումը տնտեսապես արդյունավետ չէ: Այս դեպքում պետք է կիրառել արմատականբարելավում, այսինքն` ոչընչացնել բնական բուսածածկը ն այդ տարածության վրա ստեղծել ցանովի բուսածածկ, իհարկե, եթե հողաշերտը բավարար է վարելու ն նոր խոտհարք հիմճելու համար: Սակերեսային բարելավման հիմնական ագրոտեխնիկականմիջոցառումներն են` գուղձերի ոչնչացումը, քարհավաքը, ոռոգումը,պարարտամոլախոտերի ու թունավոր բույսերի դեմ, արոտախոտցումը, պայքարը հարքաշրջանառությունը:

Սարգագետիններից ստացվում են կանաչ կեր, խոտ, որից պատրաստվում են սենաժ, սիլոս, խոտալյուր ն կանաչ կեր: Այդ կերերի ստացման ն կուտակման աշխատանքներիկազմակերպումըկախված է արտադրությանտիպից ն տեխնոլոգիայից: Բնական կերհանդակներիարդյունավետությանբարձրացման կարնոր գործոն է արոտախոտհարքաշրջանառությանկիրառումը: Այն է` բնական մարգագետիններիօգտագործմանհամակարգի պարբերաբարփոփոխումը կամ զուգակցումը դրանց բուսակացքի կազմի կարգավորմանու բարելավման արդյունավետ միջոցների հետ: Արոտախոտհարքաշրջանառությունը մարգագետիններիհամար ունի նույն նշանակությունը, ինչոր երկրագոր-

աԱ: մնացեր ԱԱ ելնե կերհանդակների ելնելով տվյալ ը ոո աա̀ ամենոտարիթողնել 10:20: ըտծությունից-ու բասաքանական զազձից, ազմա

Վ

ու

համա

րա

նհրաժե շտ

է,

Խոտհարքաշրջանառությունը

չ

մինչն բույսերի լրիվ սերմնակալումը: Պարբերաբար ինքնասերմնավորման միջոցով բուսականությունը կարգավորվում Է արժեքավոր կերաբույսերը հաշվին: Նույն ծրագրով էլ պլանավորվումեն խոտհնձի ժամկետները: Արոտաշրջանառությունը իրականացվում է արոտավայրերիխնամքի ու բարելավման նպատակով, որը բաժանվում է առանձին տեղամասերի ն որոշում են այդ տեղամասերի արածեցմանժամկետները ն օրերի թիվը: ցուցանիշների բարելավման համար մշակվում ան ոտի կուտակման,սենաժի, սիլոսի, խոտալյուրի, բրիկետավորվածու գրանուլացված կերերի պատրաստման առաջադիմական ու ինտենսիվ տեխնոլոգիաներ,որոնք ապահովում են բուսական կերային զանգվածիմեջ պարունակվող սննդանյութերի,վիտամիններիու հանքային նյութերի առավելագույն քանակությունները: Գյուղացիական, ֆերմերային տնտեսությունները, տնտեսավարող մյուս սուբյեկտները կերերի արդյունավետ օգտագործման ճպատակով, տարբեր տեսակի կերերից կոմբինացված եղանակով պետք է կազմեն անասունների կերակրման լիարժեք կերաբաժիններ, ինչը կապահովի ելակետային կերաբաղադրիչներիշուրջ 2096 խնայողություն:

որակական աղե

Ստուգողականհարցեր Թվարկեք կերարտադրության հիմնական ձները ն տվեք դրանց կազմակերպատնտեսական գնահատականը: 2. Կերային պլան ն կերերի հաշվեկշիո կազմելու մեթոդիկան:Կանաչ կոնվեյերի տեսակներըն խմբերը: նշանակությունը: Կերերի կազմակերպման 3. Ինչպիսի պահանջներ են առաջադրվումդաշտային ն արոտամարգագետնային նկատմամբ,կախված տնտեսավարմանձնից, կերարտադրությանկազմակերպման տնտեսության գտնվելու վայրից ն ֆինանսական վիճակից: 1.

ԳԼՈՒԽ

ԲԱՆՋԱՐԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՉՍԱԿԵՐՊՈՒՍԸ

17:1.Բանջարաբուծությանկազմակերպմանընդհանուր հարցե ոջ:

Աաաա ւը ԲԱ Նան բացառիկ կասննդի տալիս ճյուղերի է ԱԲՂ Բաո րա աաա, Բարեր արդուօրգա ածությու ումէ: ԲանջաՏր Կն են ուրք Վ իտամինն ո անդությաւններ Առաջանենը մի աղի

բարդ

կարեոր

է

Բ

շարքը:

մարդու

Այն

ն

համար

ահպանու

|

ց

շարք

տրակտ

միջավայիր ախտոտվածության պակասիկամ բացակայության ն հետնանքով: Բանջարեղեններն իրենց մեջ պարունակում են հիմնային աղեր, որոնք չեզոքացնումեն մարդու օրգանիզմ մուտք գործած թթու միաները ն պահպանումարյան հիմնային ռեակցիան:

գությում ըստ ը Բանջարեղենը ջարեդոսն

օգտագործման գտազոր

կարելի է եղանակի բ մ

՝ Բար ստորաբաժանե

Պա

-

ր

2.

Հացո արն Ազատա

Թ

ԱՅՆ

եզլած ԱԱՈՂ6Ի

Էաոնում արար գիդիճենը հաաարարո

ար դրության ու իրացման հատուկ կազմակերպմանդեպքում բնակչությանը շուրջ տարին ապահովել թարմ բանջարեղենով,վերամշակող արդյունաբերությանը՝հումքով: Հայաստանի բնատնտեսականպայմանները միանգամայն նպաստավոր են բարձրարժեք, որակյալ ն արտաքին շուկայում մրցունակ բանջարեղենի արտադրությանհամար: Բանջարաբուծությունըընդգրկում է բաց ն պաշտպանվածգրունտը: |

Բանջարաբուծության մասնագիտացումըն բանջարաբուծական տնտեսություններիարտադրականտիպերը

17.2. ՆՐ

է

Հայաստանի Հանրապետությունում բանջարեղենի արտադրանքի առավելագույն մասը աճեցվում է բաց գրունտում, որը թարմ վիճակում օգտագործելուց բացի պահպանման ն վերամշակման շնորհիվ, օգտագործվում է ձմռանը ն վաղ գարնանը: Հանրապետությունումբանջարային մշացանքատարածությունը2002թ-ին կազմել է 20064 հա: կաբուխեերի

Բանջարեղենիարտադրության ավելացման ն նրա արդյունավետ կարեոր նշանակությունունի արտադրության որսուսը ասնագիտացումը` կախվածտնտեսությունների ու բնակլիմայական ողային պայմաններից,տեղադրությունից, շուկայի պահանջարկից,աշխատուժովապահովվածությունից ն հումք վերամշակողձեռնարկությունների առկայությունից: Բանջարեղենի արտադրության ճիշտ մասնագիտացումը ն տնտեսության մյուս ճյուղերիհետ ռացիոնալ զուգակցումըապահովումէ`

արման

Ար

հողի

-

ն

արտադրության մյուս

գործում,

րի լրիվ արդյունավետ միջոցնե օգտաՅր

մեղմացնումէ տարվա ընթացքում աշխատուժին տեխնիկականմիջոցների -

օգտագործմանսեզոնայնություն,

շրջանառու միջոցներիշրջապտույտի արագացում,

-.

արարումնդազեռատաբար գործունեության իրականացում: ների

համաչափ ստացում

ն

ֆի-

Բանջարաբուծությամ տնտեսությունները կախված ճյուը ավետ

ղի ուղղությունից, կան տիպերի )

ստո

ոմ րոն հետնյալ հիմնականարտադրա-

րաբաժանվում

՝

են

Բան, անջարաբուծական` լ

ուշահաս արտադրանքիգերակշռողարտադրությամբ: Գլխավորապեսզբաղվում են կաղամբի,լոլիկի, սոխի արտա-

դրությամբ:

Սերձքաղաքային

ձեռնարկություններ` վաղահաս մշակաբույսերի լայն տեսականիով: Ցանքատարածությունների կառուցվածքում գերակշռում են վաղահաս մեծ մասը մշակաբույսերը: Արտադրանքի իրացվում է բերքահավաքից անմիջապեսհետո ն օգտագործվումթարմ վիճակում: Այսպիսի ձեռնարկություններ կան Արարատյանհարթավայրում ու Երնանիքաղաքամերձմյուս գոտիներում:

Բոստանային ճեռնարկություններ՝ հիմնականում մասնագի-

տացված են ձմերուկին

են

սեխի.արտադրությամբ: Դրանք տեղաբաշխված

ն Արմավիրի Արարատի մարզերում:

Բանջարա-պահածոնային իրենց չափեձեռնարկություններ`

համեմատաբար խոշոր տնտեսություններ են ն ունեն հեռանկարային նշանակություն: Սրանցում ինտեգրացված է արտադրությունը ն

րով

մշակումը,որը ունի տնտեսականմեծ

նշանակություն:

վերա-

Սերմնաբուծական են բանտնտեսություններ "մասնագիտացած սերմերի արտադրությամբն փոր-

|

ձարկմամբ: Դրանց հիմնական նպատակն է հայրենական լավագույն սորտերի ստացումը ն արտերկրներիցներմուծվածսորտերի փորձարկումը: Մինչն հողի սեփականաշնորհումըհանրապետությունում ձնավորված էին բանջարաբուծությամբ զբաղվող ձեռնարկությունների որոշակի արտադրականտիպեր` բանջարաբուծական, բանջարա-բոստանային, բանջարա-խաղողագործական, խաղողա-բանջարաբուծական, պտղա-բանջարաբուծական, բանջարա-սերմնաբուծական: Նշված արտադրական տիպերիձեռնարկություններիմեծ մասում կաթնային տավարաբուծությունըհանդես էր գալիս որպես զուգակցվող ճյուղ: Հողի սեփականաշնորհման հետնանքով ձնավորված գյուղացիական ն ֆերճերային տնտեսությունների մեծ մասը, որոնք քիչ չափերով են զբաղվում բանջարաբուծությամբ, չունեն վերջնական ձնավորված ն ընդգծված մասնագիտացումու արտադրականտիպեր: Գյուղացիական տնտեսություններում բանջարեղենի ցածը արտադրությունը բավարար պայմաններ չեն ստեղծում ժամանակակից տեխնիկական միջոցների արդյունավետ օգտագործման,առաջադիմականտեխնոլոգիաների ն արդյունավետ ցանքաշրջանառություններիներդրման համար, ինչով էլ հիմնականում պետք է բացատրել բանջարաբոստանային մշակաբույսերի ցածր բերքատվությունը: Այսպես, 2002թ. բանջարային մշակաբույսերի միջին բերքատվությունը կազմելէ 232,3ց, այդ թվում պոմիդորինը՝ 230,2 ց: Արարատյանհարթավայրում գյուղացիական ն ֆերմերային տնտեսությունների մեծ մասում ներկայումս բանջարաբուծությունը զուգակցվում է տավարաբուծությանհետ, որը պայմանավորվածէ նրանց միջն որոշակի տեխնոլոգիականու կազմակերպականկապերով: Բանջարաբուծության համար որպես լրացուցիչ ճյուղ է համարվում նան կարտոֆիլաբուծությունը,Արարատյան հարթավայրում զարգացած է վաղահաս կարտոֆիլի մշակությունը: Կարտոֆիլը լավ նախորդ է բոլոր բանջարաբոստանայինմշակաբույսերի համար: Խոսքը վերաբերումէ այն տնտեսություններին,որոնք ապահովվածեն ոռոգմանջրով ն աշխատուժով:

-

-

-.

-`

ջարայինն բոստանայինմշակաբույսերի

47.3.

Ցանքատարածությունների կառուցվածքին ցանքաշրջանառություններիկազմակերպատնտեսական հիմնավորումը

Բանջարային մշակաբույսերի ցանքատարածությունների կառուցվածքը ն ցանքաշրջանառությունը նախագծելիսառաջին հերթին ճշտվում է տեսականու կազմը` ելնելով շուկայական պահանջարկից, տնտեսության տեղադրությունից,աշխատուժով ն արտադրամիջոցներովապահովվածությունից: Նախագծվողկառուցվածքըն ցանքաշրջանառությունը պետք է

ապահովեն արտադրանքիվաճառքի գծով վերամշակող ն մթերող կազմակերպությունների հետ կնքված պայմանագրերի կատարումը ու հողօգտագործման բարձր արդյունավետություն: Մեր հանրապետությունում, ինչպես մինչն հողի սեփականաշնորհումը, այնպես էլ ներկայումս բանջարային մշակաբույսերի ցանքատարածություններիկառուցվածքումբարձր տեսակարար կշիռ ունեն պոմիդորը, կաղամբը, գլուխ սոխը ն վարունգը: 2002թ.դրանք, համապատասխանաբար կազմել են 28,0: 17,1: 11,1: Ն 9,794: Սասնագիտացվածն համեմատաբար մեծ չափերով բանջարաբուծությամբ զբաղվող տնտեսություններում ցանքաշրջանառությունկազմելիս պետք է իմանալ, թե որոնք են բանջարային առանձին մշակաբույսերի հա-

Չվ Արան ւկ: րկոեաաիանւ րիամեր ուրուդրիր մար

լավագույն

ն

ները: Տ

ն

-

ա

լ

աոան

Մոր բանար

ե Նարդի կորիր Պարո աղար մամյա խոտերը, կաղամբը, սոխը, ընդեղենները:Արմատապտուղների հաԱնդրաաների ՝ւմացի քագ: `

րոնի» Սորոմորբ«Բենաւնովին խոտերը, կարտո խամհողերը: Արարա ուններն մի Բանջարային :

:

ամյա

չ

ունեն

շարք

առանձ-

նահատկություններ,որով ն տարբերվում են ցանքաշրջանառությունների մյուս տիպերից: Նախ, բանջարայինցանքաշրջանառություններում ցել գո-

յություն չունի ն բոլոր դաշտերն էլ զբաղված են որնէ մշակաբույսով: Երկրորդ, որ բանջարային մշակաբույսերըհամեմատաբարշատ են, երեսունից ավելի, որի հետնանքով ցանքաշրջանառությանյուրաքանչյուր դաշտում տեղադրում են ոչ թե մեկ, այլ խումբ մշակաբույսեր (տերնաբանջարներ, արմատապտուղներ, ընդեղեններն այլն): Երրորդ, որ բանջարային ցան. քաշրջանառությանդաշտում մեկ վեգետացիայիընթացքումհաճախ մշակում են երկու մշակաբույս: Օրինակ, Արարատյան դաշտում վաղահաս կարտոֆիլի, կաղամբի, վարունգի, դդմիկի, կանաչ լոբու ն բույսերի դաշրն ազատվում են հուլիս-օգոստոս ամիսներին,որտեղ հնարավորէ մշալ տարեկան բողկ, աշնան վարունգ, դդմիկ,բադրիջան,տաքդեղ ի ն այլն:

այլ

կլ

:

Այս առանձնահատկություններից ելնելով, բանջարային ցանքաշրջանառություններումանհրաժեշտ է սահմանել նան պարարտացմանյուրահատուկ համակարգ` համատեղ օգտագործելով օրգանական ն հանքային պարարտանյութերիբոլոր տեսակները: Ցանքատարածությունների կառուցվածքի ն ցանքաշրջանառությունների նախագծումը կատարվում է տարբերակային եղանակով: Մշակվում են մի քանի տարբերակներ, դրանց հիմքում դնելով նույն պահանջնեըը` արտադրանքի վաճառքի պայմանագրերի կատարումը, աշխատուժի ն տեխնիկական միջոցների արդյունավետ օգտագործումը ու բարձը արդյունավետությանապահովումը: Տնտեսականհիմնավորման ժամանակ առաջնությունը տրվում է այն տարբերակին, որն ապահովում է աշխատանքի արտադրողականության բարձր մակարդակ, ցանքատարածության միավորի հաշվով ավելի շատ համախառն արտադրանքի,համախառն եկամտի ն շահույթի ստացումը:

«իմնակամաշխատանքային գործընթացների

174:

կազմակերպումը Բանջարայինմշակաբույսերիաճեցման համար կիրառվում են հողի հիմնական ու նախացանքայինմշակման ն բույսերի խնամքի համակարգերը: Հողի մշակումը ե պարարտացումը. հողի հիմնական մշակման գործընթացներիցէ ցրտահերկը, որը կատարվում է աշնանը: Ցրտահերկից

կպատակն սերմերը խոնավություն` մոլախոտերի Է,հումպահպանել ել 5-6 սմ

նդունվածէ կա

ռ

ամբխոզանիերե

,

նախքան ցրտահերկը ծլացնելդ Բասար: «ճոր կարելաշերտ ունեցող հողերում ցրտահերկը կատարվում է 25-30 սմ խորությամբ: Ցրտահերկի ժամա-

Ջ-արի:Ա րր րր ներ Ն ՑԱ պատան ար Ար: բոստանային արձատապտուղների՝ ող ֆոֆորական Ցանը, մ եժեեր Արի իաւրար տցնել

30-40,

թոր

տ լ բ

-

մշա-

30-45,

ն

Է

մա

ո

որգի

Ն

համար ր» Աո եւն ոԱՆՔ «Մանելու | փոց4 խվում է ցրտահերկինուղղահայաց: Նախացանքային մշակման ժամանակ մու Արական ի ու»:

ՏԱՅ

.

.

"ա Լ ԱԱ ԱԻ աոողջ աաբ2 Բաո ԱՆ ար ն արան տ Անըի ԱՐՑ բ Սրա Հոր անար ԳԱ ր Արոր Ց ոը Ն ՍԱՐ մ

ԻՊ

ո ՈՏ

ՑԱԾ

Պենրոխացոզ Արմե Վատատաարատունին յին տ

մշակման մեջ

մտնում

ր

է սերմերի ախտահանումը, որը լինում է թաց

Քո

ն չոր,

սերմերի թռչումը 18-20"Շ ջերմություն ունեցող ջրում, տաքացումը 2ժամ 5055-Ը ջերմության պայմաններում ն սերմերի կոփումը փոփոխական ջերմաստիճանիազդեցությամբ:

Ցանքը. կատարվում է տարբեր ժամկետներում` սածիլանոցում ն

դաշտում: Ըստ ժամկետների, ցանքը լինում է վաղ գարնան, ամռան, աշնան ն ձմեռնամուտի:Բանջարային մշակաբույսերը ցանում ն սածիլում են նեղ միաշարք, լայն միաշարք, ժապավենաձն, բնային ն քառակուսաբնային եղանակով: Մասնագիտացվածն ճեծ տարածության վրա բանջարեղենի մշակությամբ զբաղվող տնտեսություններումշարքային ցանքի ժամանակ օգտագործվումէ ՇՕ-4,2 ն ՇՕ-5,4 շարքացաններ, որոնց ժամային արտադրողականճությունը1,0-ից 4,շհա է: Ագրեգատը սպասարկում են տրակտորիստը ն մեկ բանվոր: Պոմիդորի, կաղաճբի, ն վարունգի սածիլման համար օգտագործվումէ ՇԽՒ-Շ ունիվերսալ սածիլատնկիչ մեքենան, որը ագրեգատավորումէ Ծ1-75, ն «Ե6ոօքյ/Շե» մակնիշի տրակտորներին: Սեքենան սպասարկում են տրակտորիստը, 6 սածիլ տնկողներ, 4 սածիլ լիցքավորողներ, 2 սածիլ տվողներ: Մեքենայի ժամային արտադրողականությունը 0,3-0,4 հա է: Սածիլի պահանջարկը հաշվարկելիս պետք է հաշվի առնել մշակվող տարածությունը, մեկ հեկտարում բույսերի թիվը (հիմք ընդունելով մեկ բույսի սնման մակերեսը), ապահովագրական ֆոնդը` հիմնական պահանջարկի 5-10 94- ի չափով: բաց

սեր են:

Ոռոգումը. բոլոր բանջարային ն բոստանային մշակաբույսերը ջրա-

Կիրառվում է ոռոգման երկու եղանակ` ակոսներովն անձրնացմամբ: Անձրնացման եղանակով ոռոգումը կատարվում է մեծ տարածության վրա բանջարեղենի մշակության ժամանակ: Այն ունի մի շարք առավելություններ՝ամբողջությամբմեքենայացված է, ավելի լավ է կանոնավորում ջրի ծախսը, կրճատվում է ջրի կորուստը, միաժամանակ տրվում է հեղուկ պարարտանյութ: 50 հա տարածության վրա արդյունավետ է ՒԽՎ/-50 իոիգացիոն կոմպլեքսը, 600մ ընդգրկման լայնությամբ: Այն բաղկացածէ մագիստրալային երկու բաշխիչ հավաքովի խողովակներից,4 անձրնացնող թեերի «Քօ68»-3 շիթային ապարատով,ոռոգման ժամանակ լուծվող պարարտանյութերի հող մտցնելու հարմարանքից ն պոմպակայանից: Հարմարանքը սպասարկում են երկու մարդ: Ժամային արտադրողականությունը 0,45-0,5 հա է՝ մեկ հեկտարի հաշվով 300 մ: ջրման նորմայի դեպքում: Ակոսներով ոռոգումը արդյունավետ է նե նպատակային բազմակի ոռոգման ջրի ծախսի բարձը նորմայի դեպքում: Ոռոգման այս եղանակի կիրառման դեպքում պահանջվում է հողի լավ հարթեցում, քանի որ ջուրը բույսին մոտենում է ինքնահոսքով:

Քերքահավաքը. համարվում է բանջարային ն բոստանային մշա-

կաբույսերի մշակության ամենաաշխատատար ն ամենապատասխանատու գործընթացը: Դրա կատարման համար աշխատանքային ծախսումները կազմում են ընդհանուր մշակության համար պահանջվողաշխատանքային ծախսումների 50-7096, պոմիդորի համար՝ 60-6572--ը: Բանջարեղենի բերքահավաքըի տարբերությունմյուս մշակաբույսերի, կատարվում է ոչ թե մեկ անգամ, այլ կրկնություններով: Մյուս կողմից, քանի որ բանջարեղենի պահունակությունըշատ ցածր է, ապա հավաքած բերքը պետք է անմիջապես առաքել իրացնող, պահպանությունը կազմակերպող,վերամշակող կետերը: Այն ձգձգելու դեպքում բանջարեղենը որակազրկվում է: Այդ է պատճառը, որ բերքահավաքի կազմակերպման համար անհրաժեշտ է կազմել աշխատանքային պլան ն լուծել աշխատուժի ն տեխնիկական միջոցների պահանջարկը: 17.35. Բանջարաբուծության կազմակերպումը պաշտպանված

գրունտում Բանջարաբուծության ջերմոցաջերմատնային հատվածը գյուղատնտեսության ամենաբարդճյուղն է: Պաշտպանված գրունտ են կոչվում բոլոր այն շենքերն ու կառույցները, որտեղ բույսեր աճեցնելու համար անհրաժեշտ արհեստականպայմաններ են ստեղծվում ն ապահովում բերքի ստացումը, երբ բաց դաշտում դանոարավոր չե:

ջերմատները, ջերմոցսինթետիկթաղանթներով ծածկված չտա-

Պաշտպանված գրունտի կառույցներն

ները, ջեռուցվող գրունտը

ն

են`

լ

քացվող գրունտը: -բաց

Պաշտպանվածգրունտի հիմնականխնդիրներնեն` գրունտի համար ապահովել անհրաժեշտ քանակի սածիլների աճե-

ցում, -կազմակերպել վաղահաս բանջարեղենի արտադրություն ուշ աշնան, ձմռան ն վաղգարնան ամիսներին, -ջերմասեր բանջարայինմշակաբույսերիաճեցումը լեռնային շրջաններում: Պաշտպանված գրունտում բանջարաբուծությանկազմակերպումը, բաց գրունտի համեմատությամբ, ունի մի շարք առանձնահատկություներ՝ նեղ մասնագիտացումը, որը առավելապես վերաբերում է ջերմատներինն ջերմոցային կոմբինատներին, -

բարձր բերքի ստացման համար բնակլիմայական գործոնները էական դեր չեն խաղում, ծրագրավորվածբերքի ստացումը ջերմության մատակարարման անընդհատությանդեպքում, արտադրությունըկազմակերպվումէ փակ ծածկի տակ ն կազմակերպումնու կառավարումըհամեմատաբար ճկուն ն արդյունավետէ, արտադրական գործընթացների մեքենայացման հնարավորությունների համեմատաբարբարձր լինելը, աշխատանքի ն արտադրության կազմակերպման բարձր

Ջերմատներում անպայման պետք է ունենալ էլեկտրական լուսավորության սարքավորումներ: Արարատյան դաշտավայրի ջեմատներում արհեստական լուսավորություն չի պահանջվում, որովհետն նույնիսկ ձմռան ամպամած օրերին լույսի պայծառությունը հասնում է մինչն 8000 լյուքսի ն բավարարում է բույսերի պահանջը: Բանջարեղեն աճեցնում են ճան հիդրոպոնիկ եղանակով անհող միջավայրում:

-

-

-

-

-

-

կուլտուրան: ՛

ե նն ուներ ունե նչն 80ն ննե երջը մերմերհան հանրապետությունն 80-ականթվականների վերջը Սինչն պաշտպանված գրունտի զարգացած բանջարաբուծություն: Այն կազմաեծած ա 80հա ձմեռային մ էր շուրջ վրա, որից 80հա ային ապակեծածկ կերպվում հասնում էր հազարի: շրջանակների թիվը էին: Ջերմոցային ջերմատներ Շնորհիվ պայծառ օրերի մեծ թվի, մեր հանրապետությունումպաշտպանված գրունտում աճեցված բանջարեղենըաչքի էր ընկնում որակական բարձր հատկանիշներով ն ուներ մեծ պահանջարկսպառողներիշրջանում: Հանրապետությանպաշտպանվածգրունտի բանջարաբուծությունը 10 տարի է գտնվում է ծանը վիճակում: Ջերմատնային տնտեսութշուրջ յանը մեծ վնաս պատճառեց 1988թ. դեկտեմբերյան երկրաշարժը: Շարքից դուրս եկավ ջերմատների տարածքի շուրջ 1002-ը: Ճյուղը գրեթե դադարեց նանո ն ոքր թթ. էներգե Աննրգեո ն ճգնաժամի ժզրամոմիհետնանքով: գոյություն ունենալուց 19921993թթ. ն է դրահիմնականում կապիտալատար Ջերմատների կառուցումը է չլինելը: Մյուս կողնով պետք բացատրել ճյուղում ներդրումների գրավիչ ն ն նե քան նե մ ից, այստեղ մեծ մեծ է ռիսկի գործոնը, ծոնը, քանի որ էներգակիրներիանխափա ն մ ծվածհիմնահարց: հովում էմն է մնալչլուծված հիմնահարց ապահովումը շարունակում Պաշտպանված գրունտի տաքացման համար օգտագործվում են վառելիքի տարբեր տեսակներ: Ջերմային էներգիան կազմում է ջերմատներում արտադրվածարտադրանքիինքնարժեքի 50-5576ը: Ջերմոցաջերմատնային տնտեսության զարգացմանը զուգընթաց կատարելագործվումէ նան ջեռուցման համակարգը: Ջերմատների ջեռուցման ծախսը կրճատելու համար անհրաժեշտ է օգտագործելառավելապես բնական գազ, տաք ջուր ն արտադրականձեռնարկությունների ջերմային թափոնները: Խոշոր ջերխոշոր մաէլե ր, ոորոնք ջեր աէլեկտրակայաններին ջերմատներ, րոն ններինկից կառուցվում են խոշոր են օգտագործում հեռացող տաք ջրի ջերմությունը: Տաքացումը կատարում լիակատա դեպքում լիակ ճե ենն նան նան ծմամբ, որի ` որի դեպքում օգտագործմամբ, էլեկտրուներգիայի հնարավորություն է ստեղծվում օրվա ցանկացած ժամին իջեցնել կամ բարձրացնել կուլտիվացիոնկառույցի ջերմաստիճանը:

160-170հ

:

.

17.6.

|

յ

|

Ջերմոցների ն ջերմատների տիպերը

կառուցվածքի ջերմոցները լինում են՝ միաթեք գետնափոր, միաթեք վերգետնյա ն երկթեք: Դրանցից առավել տարածվածը ռուսական միաթեք տիպի ջերմոցներն են` կենսաբանական կամ տեխնիկական ջեռուց մամբ: Մեր հանրապետությունում տարածված է նան միաթեք ջերմոցները` արեային տաքացմամբ: գրունտի ամենակատարելագործված կառույցներն Նրանցումարհեստական պայմանների ստեղծումը ապահովում են ամառային ն գարնանային միկրոկլիմա ստեղծելու խնդիրը ն իրականցնելու ջերմատնային բանջարեղենի արդյունաբերական արտադրությունը: Ըստ

ԱրանՍԱՆ են:

անԱր

ն Աաաա ԱԱ ՉԸ.ՀՆ թան

նում լինու րեք տեսակի` բազմածածկ, միաթեք րկթեք: Բազմածածկ ջերմատները բաղկացած են մի շարք երկթեք ջերմատների միացումից ն կոչվում են բլոկներ: Երկթեք ջերմատներըերկարությամբ դասավորվում են դեպի հարավ, որպեսզիծածկի մի թեքությունը լինի դեպի արնելք, մյուսը՝ դեպի արնմուտք: Ըստ բույսերի աճեցման ձնի, ջերմատները լինում են դարակավոր, երբ բույսերն աճեցնելու համար ջերմատաններսում կառուցում են հատուկ ն ջերմատնային` երբ բույսերը մշակում են ջերմատան

հյուսիսից

ՍԱԿԱՆ ԱրյանԱ տնտեսություններում

'

գրունտում: շոր

եր

Ե: զբաղեցնուաիրԱԱՀ

դրանք

բեր

ին իսկ

խո-

|

՞

։

ոչ

մասնագիտացված տնտեսությունների համար նպատակահարմար է շու 100004` մակերես ունեցող անգարայինջերմատները: Ջերմատնային շինարարության կարնորագույն ն բարդ սարքավորումներից մեկը ջեռուցման համակարգնէ, որը պետք է ապահովի ջերմությա ն փոփոխվող պահանջը ամենացուրտ եղանակին ն օրերին, ջերճատան հաստատուն ջերմություն: ներսում ապահովելով չ

Արտադրական փորձը ցույց է տալիս, որ գրունտային ջերմատները արդյունավետ են բանջարեղենի արտադրության մեքենայացման ու ավտոմատացման տեսակետից: Ջերմատան մեծությունը պայմանավորվածէ տնտեսության մասնագիտացումից,էներգետիկ հնարավորություններից,շուկայի պահանջարկից: Արտասահմանումլայն տարածում ունեն 10000-6000047մակերես ունեցող հոլանդական տիպի բլոկավոր ջերմատները: Ջերմատների կմախքը կառուցում են փայտից, մետաղից ն երկաթբետոնից: Նորագույն կառուցվածքներում առաջարկվում է ամբողջ կմախքը կառուցել սնամեջ մետաղյա խողովակներից, որոնք միաժամանակ ծառայում են որպես ջեռուցման սարքավորում: Ոչ պակաս կարնոր է ճան ջերմատան տանիքի թեքության ճիշտ որոշումը, որով պայմանավորված է լույսի ներթափանցման աստիճանը: Մեր հանրապետության պայմաններում լավագույնը 26-28"թեքություննէ: 17.7 Կուլտուրաշըջանառությունները

ն դրանց

-

մշակաբույսերիբարձը տեսակարար կշռի

ապահո-

վումը օգտակար մակերեսում, աշխատանքին միջոցների հավասարաչափծախսը, տնտեսության ապահովումըսածիլներով: Տնտեսական գնահատմանժամանակ կիրառումեն հետնյալ -

-

նիշները. միջին ն համախառըբերքի ելքը

ցուցա-

հաշվով, մակարդակը, աշխատանքիարտադրողականության

-

-

1մ

արտադրանքի1կգ-ի ինքնարժեքը, ՛ շահույթի ելքը 14 հաշվով, մակարդակը, շահութաբերության կապիտալ ճերդրումներիհատուցման ժամկետը: տարբերակների կազմակերպատնտեԿուլտուրաշրջանառության հետո համար երաշխավորվումէ այն ներդրման սական հիմնավորումից -

-

-

-

ԿԱ

ԱԱ

128.

հիմնավորումը կազմակերպատնտեսական

Կուլտուրաշրջանառությունը հանդիսանում է կարնոր կազմակերպատեխնիկականմիջոցառում: Մշակաբույսերի հաջորդականության սխեման կազմվում է այն հաշվով, որ ապահովվի ջերմատան օգտակար (ինվենտարային)տարածության արդյունավետ օգտագործումը, ինչպես ճան նախատեսվածժամկետներում բանջարեղենի արտադրության ու բաց գրունտի համար սածիլների աճեցման պլանային առաջադրանքների կատարումը: Կուլտուրաշրջանառությունը հաճախ անվանում են նան ջերմատնայինցանքաշրըջանառություն: Կուլտուրաշրջանառության ճիշտ կազմակերպումից մեծապես կախված են ոչ միայն բարձր բերքի ստացումը, այլն աշխատուժի ն արտադրամիջոցների արդյունավետ օգտագործումը, արտադրանքի միավորի ինքնարժեքի իջեցումը, հետնապես կատարված կապիտալ ներդրումներիհատուցման ժամկետի կրճատումը: Կուլտուրաշրջանառության նախագծման ժամանակ կիրառում են տարբերակային եղանակը: Տրվում է մշակված տարբերակներիկազմակերպատնտեսական գնահատականը: Կազմակերպականգնահատման ժամանակհիմք է ընդունվում՝ արտադրանքի վաճառքի պլանային առաջադրանքներիկատարումը, ըստ տարվա ժամանակաշըջանների, կառույցի օգտագործման ժամկետը,

առաջատար

-

ն

հԱ

մ է

Աոտնտե

ն 82.

ձ 39"

նք: "

Հիմնականաշխատանքայինգործընթացների ծ գրունտ նտում պաշտպանված

կազմակերյումը

Պաշտպանված գրունտի բանջարաբուծությունումբրիգադները կազմակերպվումեն ըստ կառույցների տեսակների` ջերմատնային,ջերտաքացվող գրունտի սպասարկման մոցային, ջերմատնաջերմոցային, կազմակերպվումեն մասարտադրությանդեպքում գծով: Փոքը չափերով տաճագիտացվածօղակներ: Բրիգադներինկամ օղակներին ամրացվող րածությունը կախված է կառույցի տիպից, մշակաբույսերի աշխատատամեքենայացմանաստիճանից: րությունից ն արտադրականգործընթացների Աշխատանքիկազմակերպմանժամանակ հաշվի են առնում պաշտն տնտեսական պանված գրունտի տեխնիկական, տեխնոլոգիական առանձնահատվկությունները: հիմնաԽոշոր ձեռնարկություններումաշխատանքի կազմակերպման ամրացեն որոնց բրիգադները, մասնագիտացված հանդիսանում ձնը կան ճում են ՒԷ2-25հազ.մ7 ջերմատուն, կամ 10-16հազ. ջերմոցայինշրջանակ: թվակազմըորոշվում է խնամքի ն բերքահաՍտորաբաժանումների վաքի աշխատանքներումըստ մշակաբույսերիսպասարկմանգործող նորմերի:

Հիդրոպոնիկձմեռային ջերմատներումհողայինի հետ նորմերը ավելացվումեն 20-2576-ով: ծանրըաբեռնվածության

համեմատած

-

Կախված կառույցի տեսակից, կուլտուրաշրջանառություններիտիպերից ն ամրացված մշակաբույսերի տարածությունից, բրիգադներիկազմում ընդգրկումեն 20-50 վարպետներ, իսկ որոշ ձեռնարկություններումնան 10-15 օժանդակ բանվորներ: Պաշտպանված գրունտի բանջարաբուծությունում աշխատանքի կազմակերպման ներբրիգադայինձները էականորեն տարբերվում են այլ

ճյուղերից:

Ջերմոցներում ն թաղանթային ծածկոցով արտադրամասերումմարդիկ աշխատում են զույգերով, քանի որ գործընթացիմեծ ճասի կատարումը պահանջում է երկու մարդու համատեղ աշխատանք: Ջերմատները կախված չափերից,սպասարկվում են 1-2 վարպետներիկողմից, 1500մ2մակերեսի դեպքում երեք մարդուց բաղկացած օղակի, իսկ 3000մ7դեպքում երկու այդպիսիօղակների կողմից: Աշխատողներընրանց ամրացվածտարածության վրա իրականացնում են բանջարեղենի արտադրության բոլոր աշխատանքները, սկսած սածիլի տնկումից կամ ցանքից, վերջացրած բերքահավաքով: Աշխատանքի տեխնոլոգիականբաժանման խորացմանհետ ջերմատնային կոմբինատներում ստեղծվում են օրգանական ու հանքային պարարտանյութերհող մտցնող, բույսերի հիվանդություններիու վնասատուների պայքարի, հողային գրունտ մանրեազերծողն այն նախապատրաստող մասնագիտացվածօղակներ, որոնք ունեն աշխատողներիկայուն կազմ: Ջեռուցման ու կոյուղու համակարգերիսպասարկումը, կառույցների ընթացիկ նորոգումը կատարում են ինքնուրույն ստորաբաժանումները: Պաշտպանված գրունտում հիմնական աշխատանքային գործընթացներն են` գրունտի նախապատրաստումը, նրա մանրեազերծումը,պարարտացումը, սածիլումը (սերմերի ցանքը), բույսերի խնամքը, բերքահավաքը, կուլտիվացիոնկառույցների ախտահանումըն այլն: Առաջին երեքը Ն վերջինը դասվում են ճախապատրաստականեզրափակիչաշխատանքներին,որոնք համեմատաբարաշխատատար են: Սնկային ն բակտերիալ հիվանդություններից զերծ մնալու համար անհրաժեշտ է ջերմոցի հողն ախտահանել: Ջերմոցի ախտահանումը կաընորագույն ն պարտադիր նախազգուշական միջոցառումներիցէ: Գոյություն ունի հողի քիմիական ն ջերմային ախտահանում: Ջերմային եղանակը իրագործվում է գոլորշու օգտագործմամբ` շոգեհարման միջոցով, իսկ առանձինդեպքերում հողախառնուրդըկրակի վրա տաքացնելով: Քիմիական եղանակներից ամենահարմարը ֆորմալինով ախտահանումն է: Ֆորմալինի լուծույթով հողը խոնավացնելուցհետո այն կուտակվում է ն 5-6 օր, պահվում բրեզենտի կամ պոլիէթիլենային թաղանթի տակ:

Ախտահանման դեպքում հողն ամեն տարի փոխելու կարիք չկա: Սովորական պայմաններումջերմոցի հողը փոխում են 3-4 տարին մեկ անգամ: Սածիլների աճեցման համար սննդարար խառնուրդներըն թաղարները պատրաստում են ՇԼԵՒՑՃ խառնիչով Մ Ղ0 շարժական հաստոեն ցով: Խառնիչը սպասարկում երկու, հաստոցը՝ չորս բանվորներ: Արտադրողականությունը 10-36 հազ. թաղարներ հերթափոխում` կախված նրանց չափերից: Պարարտացման համար օգտագործում են ՔԽ-3,5 ցրիչը, որը սպասարկում է տրակտորիստմեքենավարը: Հերթափոխային արտադրողականությունը2-2,5 հա է: Հողը ջերմատներում մշակում են ՃՔ-1,5 ռոտորային փորող, Փ1-1,5 տորֆ կտրող ն ԽՈՒՂ,2 մեքենայով: Նրանց հերթափոխային արտադրողականությունը կազմում է համապատասխանաբար 1,25, 1,1 ն 0,3 հա: Ավելի փոքը ջերմատներում ն ջերմոցներում հողը փխրեցնում են ՓՇ-0,7Ճ տորֆ կտրող մեքենայով, որի հերթափոխային արտադրողականությունը կազմում է 0,2 հա: Սածիլը տնկում են ձեռքովյոթ հոգուց բաղկացած օղակով, որոնցից երկուսը սածիլները դարսում են, մեկը ջրում է բնիկները ն չորսը տնկում են: Խմբի հերթափոխայինարտադրողականությունըկազմում է 0,2 հա: Բանջարային մշակաբույսերի շարային ցանքը կատարում են ՈՔՇՈ/-7 ջերմոցային ձեռքի շարքացանով, որի հերթափոխային արտադրողականությունըկազմում է 0,17-0,18 հեկտար: Բույսերի հիվանդություններիու վնասատուներիդեմ պայքարի համար օգտագործում են ՕՅՐ-120 պաշտպանված գրունտի սրսկիչը, որը սպասարկում են երկու բանվոր, իսկ հերթափոխային արտադրողականությունը կազմումէ 0,2-0,4 հա:

Ստուգողականհարցեր Որո՞նք են հանրապետությունում բաց ն պաշտպանված գրունտի բանջարաբուծությանզարգացմանհիմնախնդիրները: 2. Ինչպե՞սեն լուծվում բանջարաբուծությանմասնագիտացմանհարցերը: Բանջարաբուծական տնտեսություններիարտադրականտիպերը: 3. Ինչպե՞ս է տրվում բանջարաբուծական մշակաբույսերի ցանքատարածություններիկառուցվածքի, փակ գրունտում կուլտուրաշրջանառության ն շրջանակաշրջանառությանկազմակերպատնտեսական գնահատականը: 4. Ջերմոցներին ջերմատներիտիպերը: 1.

ԳԼՈՒԽ

18 ԽԱՂՈՂԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ՊՏՂԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Խաղողագործության ն պտղաբուծության կազմակերպմանվիճակը ն զարգացմանհիմնախնդիրները 18.1.

Խաղողագործությունը ն պտղաբուծությունը Հայաստանում հազարամյակճերի պատմություն ունեն ն եղել են հայ ժողովրդի ավանդական ու սիրված զբաղմունքներից մեկը: Հայաստանում խաղողագարծությունըու պտղաբուծությունն իրենց բուռն զարգացումը ապրեցին 20-րդ դարի 30-ական թվականներից: Արդեն 70-80-ական թվականներին խաղողի այգետարածքները հասան 37,0, իսկ 50 հազար հեկտարի: Ստեղծվեցին խաղողագործապտղատեսակներինը՝ ն կան պտղաբուծական մասնագիտացված տասնյակ խոշոր տնտեսություններ: Խաղողի միջին տարեկան բերքը կազմում էր 250,0, պտղինը` 180,0 հազար տոննա: Գինեգործությունը տարեկան վերամշակում էր 210,0 հազ տոննա խաղող, արտադրելով 13-14 մլն դալ գենենյութ, դրանից կոնյակի գինենյութ` 1 միլ 909 հազ դալ: Զարգացած խաղողագործության բազայի վրա հանրապետությունում գինեգործությունը վերածվել էր խոշոր արդյունաբերական ճյուղի: 70-80-ական թվականներին գործարկվեցին տեխնիկական բարձր հագեցվածությամբ տիպային սառնարանային տնտեսություններ, որտեղ պահվում էր հազարավոր տոննա պտուղն խաղող: Այգետարածքներիկրճատման ն խաղողագործության ճյուղում անկումը սկսվեց 1985 թվականին, երբ ԽՍՀՄ կառավարությունը ընդունեց հարբեցողության ն ալկոհոլիզմի դեմ պայքարի տնտեսական ն քաղաքական առումով չհիմնավորված, անհեռանկարային հայտնի որոշումը: Դրա իրականացումը, հատկապես, մեծ վնաս պատճառեց մեր հանրապետության էկոնոմիկային, քանի որ խաղողագործությունըտալիս էր գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի 10-1176-ը,արտաքին առետրից ստացվող տարադրամիզգալի մասը: 1985-90թթ. խաղողի այգետարածությունները կրճատվեցին 3,5, պտղատեսակներինը՝3,0 հազ հեկտարով: Խաղողագործությունը, պտղաբուծությունը ն վերամշակող արդյունաբերությունը էլ ավելի ծանր վիճակում հայտնվեցին 1991 թվականին հանրապետությունում ոչ կատարյալ մեխանիզմով իրականացված հողի, այգիների, անասունների ու տեխնիկայի մասնավորացման հետնանքով:

Վերամշակման արդյունաբերությանծավալների կրճատման ն խաղողի ու պտղի մթերման գործընթացի ձախողման պատճառով 2002 թվականին 1991-ի համեմատությամբ խաղողի այգետարածքները կրճատվեցին 14,0, պտղատու տեսակներինը` 13,8 հազ հեկտարով: 2002 թվականին հանրապետությունում կար 13,0 հազ հեկտար խաղողի ն 22,8 հազ հեկտար պտղատու այգի: 90-ական թվականներին միայն Արարատյան դաշտում քանդվել էր ավելի քան 10 հազ հեկտար խաղողի այգի ե Արմավիրի ու Արարատի ավանդական խաղողագործական մարզերը հայտնվեցին հացահատիկ արտադրողներիշարքում: Երբեմնի բարձը տնտեսական արդյունավետություն ապահովող խաղողի վազի նկատմամբ նվազեց տնտեսական հետաքրքրությունը, որը հիմնականում բացատրվում է` մթերող, վերամշակող կազմակերպություններիու ձեռնարկությունճերի կողմից իրականացվող գնային ոչ ճիշտ քաղաքականությամբ, խաղողի արդյունավետության անկմամբ, խաղողի այգիների փոքը չափերի պատճառով մեքենաների օգտագործման ցածը արդյունավետությամբ կամ հնարավորության բացակայությամբ, այգու հիմնադրման մեծ ծախսերով ն մյուս մշակաբույսերի համեմատությամբ բերքատվության մեջ ուշ մտնելով, ծախսերի համեմատաբար ուշ հատուցմամբ, տնկարանային տնտեսությունների կազմալուծմամբ ն բարձրորակ տնկիների բացակայությամբ, վերամշակող ձեռնարկությունների հետ կնքվող պայմանագրերի անհուսալիությամբ, տարվա սկզբին ընդունված գնումների ծավալների պայմանագրերի խախտմամբ, գնումների դիմաց գումարների վճարման -

-

-

-

-

ձգձգմամբ:

Առավել կարնոր պատճառը այն է, որ գտնվելով երկարատն շրջափակման մեջ ու կորցնելով արտաքին հիմնական շուկաները, հանրապետության գինու ն կոնյակի գործարանները զրկվեցին իրենց արտադրանքի շահավետ իրացման պայմաններից ն հայտնվեցին ֆինանսական ծանը վիճակում: Կտրուկճվազել է գինեգործության արտադրության ծավալը: Այսպես, 2002 թվականին, 1991-ի համեմատությամբ, գինու արտադրությունը հանրապետությունումնվազելէ 6,6, շամպայնինը՝ 3,անգամ: Հանրապետությունումխաղողագործությանն պտղաբուծությանծավալների վերականգնման համար անհրաժեշտ է պետական հովանավորն աջակցություն, մասնագիտացվածխաղողագործական ն պտղաբուծական ֆերմերային, գենեգործական-խաղողագործական միավորում-

չություն

ների ստեղծում, հարկային, վարկային քաղաքականության իրականացում: ՀՀ.

միտվածէ

ն

մաքսայինճիշտ հաշվեկշռված

խողողագործության ն զ վերականգնման արգացման ծրագիրը համալիր միջոցառումների միջոցով

նպաստել խաղողագործութգինեգործության զարգա ցմանը: Ծրագրի

յանն

րություն կստեղծի Լ շուկայի բացահայտե

իրականացումը հնարավո-

պահանջները, պայմաններստեղ-

բարելավման,

այգետարածությունների ընդարձակման,բերքատվության բարձրացման,վերամշակման տեխնոլո-

ցերի լուծման համար:

Ծրագրի իրականացման համար 2006-2010թթ. կպահանջվի19,3 մլրդ. դրամ կապիտալ ներդրումներ: Միայն խաղողիայգիների ոռոգման գործողցանցի վերականգնումը 10

րին համարժեք դրամի

կպահանջի տարում 7,8 մլն.

ներդրումներ:

ԱՍՆ

դոլա-

76.2./Խաղողագործության ու

պտղաբուծության

ն զուգակցու մասնագիտացումը մր մյուս ճյուղերիհետ -

կան

ն 1Խաղողագործության

պտղաբուծության կազմակերպատնտեսամիջոցառումների համակարգում վճռականնշանակություն ունի նրանց

ճիշտ մասնագիտացումը: Այս կարնորխնդիրըլուծելիս պետք է հաշվի առնել շրջակա ճիջավայրի գործոնները՝հողային պայմանները, յի ընթացքումակտիվ վեգետացիաջերմաստիճանների գումարը,մթնոլորտային ների քանակը, տեղումայգետարածքների կողմնադրությունը, ծովի մակերնույթից ունեցած բարձրությունը,

շուկայականպահանջարկը ն այլն:/ Արարատյանհարթավայրի,

ԼԽաղողագործությունը զարգացած է նրա

նախալեռնային, հյուսիս-արնելյան, ն Դարալագյազի Զանգեզուրի

գոտիներում: Հանրապետության խաղողագործության հիմնականգոտում` Արարատյան հարթավայրում, է խաղողի որտեղ: գտնվում այգետարածքների 2/3-ը, ճյուղն

ունի տարբեր ժամկետներում հասունացող սեղանի,ունիվերսալ երմարատն.պահպանման, ազգային քաղցրավենիքների ու.

թիշմիշի աը, րաստման համար, ինչպեսճան բարձրորակթնդեցրած, սեաղանդերային, ղանի թունդ ն անապակ գինիների, կոնյակի գինենյութին խաղողահյութի արտադրության ունիվերսալ մասնագիտացում: Տարածված հաս սեղանիվաղասորտերիցեն Անուշիկը,Սպիտակ Արաքսենին, Դեղին ն Վարդագույն

Երնանիները, Նազելին, Այվազյանի պահունին, տեխնիկական սորտերից`

9:

Մուսկատները, նիր ն ՍԱՐԱՆ ոինԱվազանի վա. ի յիոին Ն ԵԼՆ

իան Ոսկեհատը, Հաղթանակը, Սափերավին, ներից` Մսխալին, Անահիտը, Այվազյանի Մուսկատենին այլն: Արարատյան հարթավայրի նախալեռնային գոտու մասում նս խաղողագործություննունի սեղանի թեթն, աղանդերայ ե անի ու շամպայն կոնյակի գինիների արտադրության սորտերից մշակում են` վաղահաս Սպիտակ Արաքս երը, իսկ Անահիտը, Վարդագույն ն դեղին Եր ղահաս ՍՄուսկատենին, տեխնիկական Կանգունը, ֆիանսիական կ Ալեգ Հյուսիս-արնելյան գոտու աճեցված խաղողից պատարստում են ղանի, շամպայն գինիներ, կոնյակի գինենյութ: Տարածված սորտերից են ժողովրդականսելեկցիայով ստացված ի կան Ալեգոտեն, Պինոն, Շարդանին, տեղական սորտերից՝ սպիտակ Արաքսենին,վարդագույն ն դեղին Երնանիները: Դարալագյազի գոտու խաղողագործությունը մասնագիտացած է հիմնականում սեղանի կարմիր ն կիսաքաղցը գինիների ստացման համար հումքի արտադրությամբ: Մշակվող սորտը համարվում է

ւն, ան

սորտերից` Ոսկեհատը,

աաարրին ԲարաոՑՆ» արո անի ն աարին :

Աո Մեղրու գործելունաո Բո Կն,

է

Բրո հիմնականում զբաղվում հո գորթույանբ վիճակում Տարածված ատաման ուղղությամբ: Նիկ | Աո դարան: տացած

է

թարմ

օգտա-

սոր-

րւ տեսակները ծովի մակերնույթից » վրա մշակվում Արարտյան հարթավայրում, մինչն 0 Կր ին նրա հյուսիս-արնելյան, Դարալագյազի, Զանգեիր վայրերում) Խնձորենին, տանձենին, սալորեզուրիԱրոր ւածա նին, Գոիը ի ըիանտուղները՝ սորտի ճիշտ ընտրություններիդեպքում` որմարզերում՝մինչն բարձրության վրա: ԽԱՇԻ արտադրության կենտրոնը ավորների արդյունաբերական ին տին իսկ կորիզավորներինը`Արարատյան հարթավայրը խալեռնայ ե

տերը

Ա

ն

պտղատու

ը1

ձ

են

5 ան տում,

բալ

ան

ե

20004

բո

նա-

է

եռն

նորն

| ոտին: ծու ան պտղաբուծության զարգացման համար

ն

վ

Աո իտացումից բացի կարնոր նշանակություն ունի ձեռնարկությունների վեզետակությունների մասնագիտացումը, որոնք իրարից տարբերվում արՆ ական պայմաններով, չափերով, տնտեսութցիայի 1» ով:բ յան ԳԱաի արա հանրապետությունում ձնավորանաշնորհումը Միոչ զո տնկարկների մշակությամբ զբաղվող ձեռնարկությունրիհայա արտադրական տիպերը՝ Ն

ն

գո-

են

տա

ր

յ

-.

-

-.

-.

-

-

-

-

պտղաբուծական, պտղապահածոյական, պտղատնկարանճային,

վի ընտանիք, որպեսզի լավ կազմակերպվի բերքատու ծառերի խաչաձն փոշոտումը ն ստացվի թե պտղի բարձը բերք ն թե բարձրորակ մեղը: ն. խաղողագործությունը լավ են զուգակցվում (ղտղաբուծությունը ն կաթնային կաթնամսայինտավարաբուծությանհետ: Արտադրությանինտենսիվացումըպահանջում է մեկ հեկտար այգու հաշվով 3 տարին մեկ հող մտցնել 15-20տ գոմաղբ, կամ տարեկան միջին հաշվով 5-7տ: Այս նորմայի ապահովմանհամար անհրաժեշտ է մեկ հեկտար բազմամյա տնկարկների հաշվով ունենալ 1-2 գլուխ պայմանականխոշոր եղջերավոր անասուն:

պտղախաղողագործական, խաղողապտղաբուծական, . . խաղողագործական, խաղողագինեգործական, խաղողապտղագինեգործական:

Նշված տիպերի առանձնացումը կատարվում գլխավորճյուղերի տեսակարարկշիռը

տնտեսության համան է հիմք

ոն

ւնելո

18.3

ր

րանքային արտադրանքի արժեքի կառուցվածքիմեջ: Հողի սեփականաշնորհմանհետնանքով ձնավորվածգյուղացիա-

կան տնտեսություններիմեծ մասը, որոնք փոքրըչափերով զբաղվում են խաղողագործությամբ, գտնվելով անցման շրջանում, չունեն վերջնական

`

ձնավորված մասնագիտացում տիպեր: ն արտադրական

ն պտղաբուծության ՂԽաղողագարծության ճիշտ կազմակերպումը

պահանջում է ապահովել դրանց արտադրության ռացիոնալ չափեր: Սիայն այդ դեպքում հնարավոր կլիներ օգտագործել ժամանակակից բարձր արտադրողականճություն ունեցող տեխնիկականմիջոցներ, ներդնելինտենսիվ տեխնոլոգիաներ, աշխատանքի ու արտադրության կազմակերպմանառաջադիմականեղանակները: Ընդհանուր առմամբ արտադրության չափը բնութագրողհիմնական ցուցանիշը համարվում է համախառն արտադրանքի արժեքը, սակայն ն պտղաբուծության խաղողագործության չափերը որոշելիս օգտագործվում են բազմամյա տնկարկների(ըստ մշակաբույսերի)տարածությունը: Դա բացատրվում է նրանով, որ բազմամյա տնկարկների բերքատվությունը (մասնավորապես խնձորենու),համախառն բերքը ըստ տարիների խիստ տատանվում է պարբերականությանպատճառով, իսկ տարածությունը

համեմատաբար կայուն է: Տնտեսական առումով կարնոր է խաղողագործության ն պտղաբուծության զուգակցումը տնտեսության մյուս ճյուղերի, իսկ խոշոր ձեռնարկություններում նան օժանդակարդյունաբերական արտադրության հետ: Զուգակցվողճյուղերի միջն պետք է լինի տեխնոլոգիականն կազմակերպականկապ, որպեսզի ապահովվի հողի, տրակտորների, գյուղատնտեսականմեքենաներիու աշխատուժի արդյունավետ օգտագործումըձ Պտղաբուծությանհետ տեխնոլոգիապեսկապված է մեղվաբուծությունը: Պտղահնդավոր այգու 1,0 հա հաշվով խորհուրդէ տրվում ունենալ 1-2 մեղ298

|

Բազմամյա տնկարկների կառուցվածքը ն մրա հիմնավորումը կազմակերպատնտեսական

ն Բազմամյա տնկարկների կառուցվածքըդա խաղողի, պտղատու հատապտղատու տեսակների տարածություններիհարաբերակցություննէ: Այն պայմանավորվածէ շուկայական պահանջարկով, բնական պայմաններով, տնտեսության տեղադրությամբ, չափերով, վերամշակող ձեռնարկությունների առկայությամբ նայլն: Յուրաքանչյուր գոտու համար շրջանացված սորտերի կազմում առանձնացնում են երեք խումբ: Առաջին խմբի մեջ մտնում են առավել բերքատու ձմռադիմացկուն, բարձրորակ արտադրանք տվող սորտերը: Խորհուրդ է տրվում նրանց տեսակարար կշիռը հասցնել ընդհանուր տարածության 70-8092-ի: Երկրորդ խմբին են դասվում առաջինին զիջող, սակայն արժեքավոր հատկանիշներով (արտադրանքիորակը, պահպանման տնողությունը ն այլն) աչքի ընկնող սորտերը, որոնց տեսակարար կշիռը կազմում է տնկարկների 10-1592-ը:Երրորդի մեջ դասվում են արտադրատնտեսական փորձարկման երաշխավորված նոր սորտերը, որոնք կազմում են տնկարկների ընդհանուր տարածության 5-1094 -ը: Տեսակասորտային շրջանացման նյութերը մեծ չափով օգնում են բազմամյա տնկարկների կառուցվածքիսահմանմանը, բայց դա չի կարող վերջնական լինել, քանի որ երաշխավորվածկառուցվածքը պետք է ստանա կազմակերպատնտեսական հիմնավորում: Տեսակներըն սորտերը ընտրում են այնպես, որպեսզի ապահովվի դրանց խաչաձն փոշոտումը, կրճատվի այգիների տնկման ու աճեցման վրա կատարված ծախսերի հատուցման ժամանակը, մեղմացվի աշխատուժի ն տեխճիկայի օգտագործման սեզոնայնությունը, ապահովվի դրամական մուտքերիհամաչափությունը: սորտերի քանակը պետք է Այս դեպքում խնձորենու ն տանձենու 1-2 չգերազանցի3-5-ից (այդ թվում առաջատար)ամառային, աշնանային ն ձմեռային յուրաքանչյուր խմբում: Չափից ավելի բազմասորտությունըմեծ

դժվարություններ է ստեղծում աշխատանքի ռացիոնալ կազմակերպման, հատկապես բերքահավաքիու արտադրանքի իրացման ժամանակաշրըջանում, իջնում է աշխատանքի արտադրողականությունըն բարձրանում արտադրանքիինքնարժեքը: Բազմամյա տնկարկներիկառուցվածքիվրա որոշակի ազդեցություն են թողնում տնտեսությանտեղադրությունը ն արտադրական ուղղությունը: Եթե տնտեսությունը տեղադրված է իրացման շուկայից հեռու, ապա տնկարկների կառուցվածքում պետք է գերակշռեն փոխադրունակ ն պահունակ տեսակներնու սորտերը: Մերձքաղաքային ն առողջարանային գոտում տեղադրված տնտեսություններում ցանկալի է, որ գերակշռեն հատապտղատուն կորիզավոր տեսակներիվաղահաս սորտերի, խաղողի սեղանի սորտերի տարածքները: Աշխատուժով ապահովված տնտեսություններումբազմամյա տնկարկներիկառուցվածքում հատապտղատուների տեսակարարկշիռը ցանկալի է, որ լինի բարձը, քանի որ ճրանց մշակությունը համեմատաբար աշխատատարէ, արտադրական գործընթացներիմեքենայացման աստիճանը՝ ցածը:

Բազմամյա տնկարկների հիմնումը կապիտալատար է` կախված տեսակասորտայինկազմից, ներդրված միջոցների ետ գնման ժամկետը տարբեր է: Այն, հնդավորներինըմիջին հաշվով տնում է 8-10տարի,կորիզավորներինըավելի կարճ է, իսկ գետճա-ելակինըմոտ՝ 2 տարի: Պտղաբերության մեջ շուտ մտնող սորտերով տնկած այգիներում կապիտալներդրումներըհատուցվում են 2 անգամ շուտ՝ ուշ պտղաբերողների համեմատությամբ: Սասնագիտացվածխոշոր տնտեսություններում բազմամյա տնկարկների կառուցվածքի նախագծման ժամանակ, դրա տարբերակները հիմնավորվումեն կազմակերպատնտեսական տեսակետից: Կազմակերպականգնահատման ժամանակ հաշվի են առնում` բազմամյա տնկարկներիտեսակասորտայինկառուցվածքի համապատասխամճությունը տնտեսության ն ճյուղի մասնագիտացմանը, տարվա ընթացքում աշխատուժին տեխնիկայիարդյունավետ ու հա-

-.

-.

-.

մաչափ օգտագործումը, դրամականմուտքերիհամաչափ ստացումը, արտադրանքիվաճառքի գծով կնքված պայմանագրերի կատարման

ապահովումը:

Տնտեսական գնահատման ժամանակ օգտագործվում

ցուցանիշները՝

են

հետնյալ

-.

-.

-.

-.

-`

-.

-.

-.

միջին բերքատվությունը, աշխատանքի արտադրողականությանմակարդակը, արտադրանքիինքնարժեքը, արտադրանքիվաճառքի գինը, հողատարածության միավորի հաշվով համախառն արտադրանքի, համախառնեկամտի ու շահույթի (զուտ եկամտի)ելունքը, արտադրանքիշահութաբերությանմակարդակը, աշխատատարությունը, կապիտալ ներդրումներիհատուցման ժամկետը:

16.4.

Խաղողի, պտղատու մշակաբույսերը տեսակասորտային կազմը ն կենսաբանական ու տնտեսական գնահատականը

Սորտի կենսաբանական ն տնտեսական հատկությունները փոխադարձ կապված են: Միննույն սորտը տարբեր էկոլոգիական պայմաններում ձեռք է բերում տարբեր տնտեսական նշանակություն: Խաղողի սորտի կենսաբանական հատկություններից են հասունության ժամանակը, ցրտադիմացկունությունը, հիվանդությունների ն վճասատուների ճկատմամբ դիմացկունությունը,, վազի աճեցողության ուժը, պտղաբերության գործակիցը, պտղի միջին քաշը ն այլն: Ըստ տնտեսական նշանակության խաղողի սորտերը բաժանվում են՝ սեղանի, ունիվերսալ ն տեխնիկական: Խաղողի սեղանի սորտերի գնահատման ժամանակ հաշվի են առնվում ողկույզի արտաքին տեսքը, մեծությունը, ձնր, հատիկների խտությունը, չափը, ներկվածությունը, հյութալիությունը, փափկությունը, համը, բույրը, փոխադրունակությունը, պահունակությունը ն այլն: Հայաստանում տարածված խաղողի տեղական սեղանի արժեքավոր սորտերից են` Սպիտակ Արաքսենին, Դեղին ն Վարդագույն Երնանճիները, ունիվերսալներից`Այվազյանի Մուսկատեճին,Անահիտը: Տեխնիկական սորտերի գնահատման ժամանակ հիմք է ընդունվում հյութի թթվայնության պահպանումը, բնույթը, քաղցուի շաքարայնությունը, ելունքը ն այլն: Հայաստանում արժեքավոր տեխնիակական տարածված սորտերից են` Սնխալին, Կանգունը, Հաղթանակը, Ոսկեհատը, Գառանդմակը, Լալվարին ն այլն: Հայաստանում ունի շատ հին պատմություն: Ն.Ի. Պտղաբուծությունը Վավիլովը, Գ.Մ.Ժուկովսկին Հայաստանը համարում են մշակովի բույսերի, այդ թվում ն պտղատու տեսակների առաջացման համաշխարհային 8 հին

բույսերի երկրներից մեկը, որտեղ պտղահատապտղային երկրագործական

ծիրանեմշակովի սորտերի թիվը 200-ից ավել Հայաստանում մշակում տանձեճի, դեղձենի,սալորենի, ընկուզենի,բալենի, կեռասենի, խնձորենի, ն նի, սերկնիլենի,թթենի, թզենի, նռնենի, հոնի, հաղարջենի,ելակենի այլն: Հայաստանի անտառները հարուստ են վայրի պտուղներովն հատապտուղներով: Ավելի մեծ տարածում ունեն հնդավորները,իսկ խնձորեճին ն տանձենին կազմում են պտղատու տարածքների50-5244-ը: Խնձորենու հիմնական սորտերից են Գոլդեն դելիշեսը, Ջոնաթանը, տանձենու սորտերից` Անտառային գեղեցկուհին, Սալաչան, Ձմեռնուկը, դեղձի սորտերից`Նարինջը, Լոգերը, Պճղովի կանաչը, դեղին Նարինջենին, իսկ ծիրանի սորտերից` Երնանին, Լիմոնին, Երնանի շալախը: Շնորհիվ տարվա ընթացքում արնային օրերի մեծ թվի, Հայաստանում աճող պտուղները աչքի են ընկնում իրենց բարձը որակով, համով ու են

է:

հոտով:

ւ

Խնձորի ն տանձենու պտուղներում գլյուկոզայի քանակը կազմում է 8-2096, ծիրանի, դեղձի մեջ` 10-2074: Հայաստանում աճող ընկուզենու որոշ սորտերի մեջ ճարպերի քահասնում է 75-7896-ի,սպիտակուցները` 15-2247--ի: ճակը ն շրջանացման համար կենսաբանական Սորտերի ընտրության է հատկանիշներիցբացի կարնոր նան նրանց տնտեսական գնահատումը, են հաորը կատարվում է ցուցանիշներիհամակարգով:Դրանցից կարնոր մարվում միջին բերքատվությունը,մեկ հեկտարի հաշվով համախառն արտադրանքի, համախառն եկամտի ն շահույթի ելունքը, աշխատանքի արտադրողականությանմակարդակը, այգու հիմնադրական ծախսերի հա-

տուցման ժամանակը ն այլն: 18.5.

Բազմամյա տնկարկների տարածքի կազմակերպումը

Խաղողագործությանն. պտղաբուծությանռացիոնալ կազմակերպհամար տեսակասորտայինկազմի ճիշտ ընտրության հետ միասին կարնոր նշանակություն ունի տարածքի ճիշտ կազմակերպումը,որը ընդն այգու հիմնագրկում է հողամասի ընտրությունը, ճախապատրաստումը դրումը: Տարածքի ճիշտ կազմակերպումովզգալի չափով պայմանավորված

ման

աշխատուժի արդյունավետ օգտագործումը, այգու բերքատվությանմեջ գտնվելու տարիքը ն բերքի որակը: մշակաԻ տարբերություն միամյա ն երկամյա գյուղատնտեսական բույսերի, բազմամյա տնկարկներըմինճույն տեղում մնում են երկար տարիներ: Օրինակ, ելակը աճում է 6-10, մորին, հաղարջենին,կոկռոշենին` 12-20, է հողի, տեխնիկայի,

դեղձենին, բալենին` 15-25, սալորենին, ծիրանենին` 40-50, խնձորենին ն տանձենին՝ 70, խաղողի վազը՝ 50-60 տարի: Բազմամյա տնկարկներիհողամասի ն տեսակասորտային կազմի ընտրության ժամանակ թույլ տրված անճշտությունների ուղղումը հետագայում մեծ դժվարություններին ծախսերի հետ է կապված: Առանձին դեպքերում նույնիսկ պահանջվում է իրականացնելայգու վերահիմնում: Այգու հողամասն ընտրելիս պետք է հաշվի առնել քամիների ուղղությունը, տեղումների ընդհանուր քանակը, ոռոգման ջրի ռեսուրսները, հողի որակը, ստորերկրյա ջրերի մակարդակը ն այլն: Բազմամյա տնկարկները չեն աճում ճահճուտ հողերում: Նրանց առավելությունը կայանում է նրանում, որ այգիները կարելի է հիմնադրել թեք լանջերին, սննդանյութերով աղքատ, կոշտ կմախքային, ավազային հողերում: Հողի նախապատրաստում:տնկիների առաջին տարիների բարձը կպչողականության ն աճեցողության համար կարնոր նշանակություն ունի ընտրված հողամասի ժամանակին ն որակով նախապատրաստումը:Այն կայուն երաշխիք է ստեղծում հետագա տարիներին այգում կատարվելիք աշխատանքներըհեշտացնելու ն առավել մեքենայացնելու համար: Նախօրոք ընտրված հողակտորներում կատարվում է ագրոհողային ն հիդրոլոգիականհետազոտություններ: Եթե վերակառուցվում են հին այգիները, պետք է արմատախիլ անել ն հողամասից հեռացնել ծառատեսակները,թփերը, հին վազերը 10սմ-ից ավել տրամագծով քարերը: Ապա հողամասը հարթեցվում է գրեյդերով: Եթե ստորերկրյա ջրերը հողի մակերեսից 2 մետրից ցածը չեն, այն իջեցնում են դրենաժներիմիջոցով: Մոլախոտերըոչնչացնելու ն հողի բերրիությունը բարձրացնելու համար ցանկալի է հողամասը հարթեցնելուց հետո մինչն հիմնաշրջումը 1-2 տարի դնել հացազգի ն թիթեռնածաղկավորխոտաբույսերի ցանքի տակ: Եթե այգին հիմնվում է «ղըռ» հողերում, ապա հողամասըհարթեցնեհետո հարկավոր է 2-3տարի ցանել առվույտ կամ շաբդար ն պարարլուց տացնել: Հողի հիմնաշրջումը, կամ ինչպես անվանում են պլանտաժը, իրենից ներկայացնում է 60-80սմ խոր վար: Այն նպաստում է հողի խորը շերտում օպտիմալ օդափոխություն, ջերմաթափանցելիություն,խոնավության կուտակման ապահովմանը: Հիմնաշրջման լավագույն ժամանակը համարվում է աշունը: Այն կատարվում է ԼԱԼԷԼ50 գութանով, որն ագրեգատավորվում է հզոր թրթուրավոր տրակտորներին (Շ-100, Շ-130): Ապա լուծվում են տարածքի կազմակերպման մնացած հարցերը` այգեհատվածների բաժանումը, ճանապարհայինն ոռոգման ցանցերիանցկացումը:

Այգու տնկումհիմնաշրջվածհողամասը հարթեցնելուց հետո

`

այն

Արարատյան հարթավայրում, նրա նախալեռնային, հյուսիս-արնել-

ն Սյունիքի գոտիների ցածրադիր վայրերում հնդավորների կորիհամապատասխանաբար զավորների սնման մակերեսը ն 8546ն52«3մ է: ն են սովորաբար Հաղարջենին կոկռոշենին տնկում 2,5-3:«0,7-1մ սխեմա-

ձնում ընդունված շարքերի ուղղությամբ, որոշվում միջշարքային միջն է վազային տարածությունը: Տնկումը կատարվում հիդրոբուրերով այգեկամակոսներով: տնկման մեքենաներով պատրաստված փոսերով է է

են

ն

յան

Մեքենայացված տնկման ժամանակ զգալի չափով կրճատվում ժամում ձեռքի աշխատանքը,քանի որ մեքենայի արտադրողականճությունը 0,03հա: Մեքենայական է կազմում 1,1հա, իսկ ձեռքով տնկելու դեպքում` տնկող մեքենան, որը ագրեգատնկման դեպքում օգտագործվումէ ԵՒ/-21՝ տավորվում է /1-75 տրակտորին: Մեքենան տնկանյութը տնկում է հիդրոհորատներիօգնությամբ: Ի տարբերությունմյուսմեքենաների, փոսեր պատրաստելը, տնկելը ն բուկ տալը կատարվում է ագրեգատի անընդհատշարժման ընթացքում:Մեքենան սպասարկում են տրակտորիստը ն 3-4 բանվոր: Տնկման խտությունը կախված է տվյալ տարածքի հողակլիմայական պայմաններից ն մշակվող սորտի ագրոկենսաբկւնականառանձնահատ-

յով, որն ապահովում է մեկ հեկտարի վրա 3330-5700թուփ: Գետնամորին տնկում են 80-90»« 15-20սմ սխեմայով, ապահովելով մեկ հա-ի վրա 5683հազ. հատ բույս: Պտղատու այգու հիմնադրման ժամանակ պետք է հաշվի առնել փոշոտվողների ն փոշոտիչներիճիշտ հարաբերակցությունըու դասավորությունը: 18.6.

կություններից:

Տնկման խտությունը որոշվում է հետնյալ բանաձնով. 10000

Տնկման խորությունը

`

-

որտեղ`

10000

-

տ«Ստ

մեկ հեկտարի տարածությունը, Մ՛ -ով,

միջշարքային տարածություն, Մվտ միջվազայինտարածություն: Այգում կատարվող աշխատանքներիմեքենայացման, լույսի արդյուճավետ օգտագործման,այգեթաղի ն այգեբացի աշխատանքներըհեշտացնելու համար Արարատյան դաշտում ընդունվածէ հետնյալ սխեման, միջշարային տարածությունը՝ 2,5մ, միջվազայինտարածությունը`1,5մ: Վազերի այսպիսի սնման մակերեսի դեպքում մեկ հեկտարում վազերի թիվը Մշտ

-

-

կազմում է 2666: Պտղատու տեսակների պահանջվող խտության ապահովումը կաըեորվում է նրանով, որ դրանց հետագա լրացումը ն լիարժեքության վերականգնումը,խաղողի այգու համեմատությամբ, կապվածէ որոշակի դժվարությունների հետ: Պտղատուների սնման մակերեսը պայմանավորվածէ հողակլիմայականպայմաններով, տեսակասորտայինառանձնահատկություններով, պատվաստակալովն, իհարկե, ձեռնարկությանհողապահովվա՛

ծությամբ ու ոռոգման հնարավորություններով:

ն

|

Խաղողի

ն պտղատու

այգիների նոսրության վերացումը

Այգու նոսրության վերացումը ն լիարժեքության ապահովումը կաընոր պայման է բերքատվության, ն արտադրությանարդյունավետության բարձրացմանհամար: Ոչ լիարժեք այգուց քիչ բերք ստանալու հետ միասին կատարվում են ոչ նպատակայինաշխատանքային ն ճյութադրամականծախսումներ: Այգու լիարժեքությունն ավելի ճիշտ է ապահովել տնկման առաջին երեք տարիներին: Մկսած տնկման երկրորդ տարվա գարնանից, այգու բաց տեղերում պետք է լրացումներ կատարել` հիմնական սորտի 1-2 տարեկան լավ զարգացած արմատակալմներով:Լրացումները պետք է կատարել այնպես, որ չխախտվի շարքի ուղղությունը: Լրացումներ կատարելուց հետո ակոսներ են բացում ն ջրում: Խաղողի բերքատու այգինների նոսրացումը վերացվում է ճան անդալիսի միջոցով: Անդալիսների ձներն են` չինական, հասարակ ն տաշտաթաղ:

Նոսրության վերացման տնտեսական հիմնավորման համար հաշվարկվում է լիարժեքության ապահովմանդեպքում ստացվելիք լրացուցիչ բերքի արժեքը, նորսրության վերացման ն մինչե բերքատվության մեջ մտճելը կատարվելիք ծախսերը ու լրացուցիչ ծախսերիհատուցման ժամկետը: ,

18.7.

Հիմնական աշխատանքայինգործընթացների մանե մ կազմակերպումը

Այգեթաղ ն այգեբաց. խաղողագործականբոլոր այն տնտեսութ-

յուններում, որտեղ ձմռանը-16-17«Շ-ից ցածր ցրտերի հավանականությունը մեծ է, վազերի վերգետնյա օրգանները պաշտպանելու համար աշճանը, բերքահավաքից հետո կատարվում է այգեթաղ:

Հայաստանում այգեթաղ կատարում են Արարատյան հարթավայրում, նախալեռնային գոտում ն Վայոց Ձորում: Արարատյան դաշտում այգեթաղը կատարվում է հոկտեմբերի 2-րդ տասնօրյակից հետո: Այգեթաղից առաջ անհրաժեշտության դեպքում այգին ոռոգվում է: Գործընթացի կազմակերպմանժամանակ լուրջ ուշադրություն պետք է դարձնել, որ վազերի բնի կամ թների առանձին հատվածներ բաց չմնան ն ձմռանը չցրտահարվեն: Այգեթաղը կատարվումէ երկու մարդով: Այգեբացը պետք է կատարել խնամքով, այնպես, որ վազերի առանձին թներ չմնան հողի տակ կամ վճասվեն: Այգեթաղը ն այգեբացը պետք է կատարել սեղմ ժամկետում: Այդ գործընթացներըշատ աշխատատար են, դրանց բաժին է ընկնում խաղողի վազի մշակության ն բերքահավաքի ամբողջ աշխատանքային ծախսումճերի 13-15942: Վազերի էտ ն սաղարթի ձնավորման միջոցով կարգավորվում է վազի վրա թողնված օրգանների ջրային, լույսային ն սննդային ռեժիմը: Այն պատասխանատու ագրոմիջոցառում է ն կատարում են մասնագիտական որակավորում ունեցողները: Էտի միջոցով կարգավորվումէ ոչ միայն վազի աճեցողությունը,այլե վազերի ծանրաբեռնվածությունը,պլանավորվում է սպասվելիք բերքը: Վաէ անղրադառնումգալիք տարիների զերի թեր ն գեր բեռնելը բացասաբար ն վազերի աճեցողության բերքատվությանվրա: Վազերի էտը կատարվում է վաղ գարնանը: Պտղատու ծառերի որտե Ղ սվով է տնկարանում, որ: վորումը սկսվում տի ձնավորումը տրվում է ապագա ծառերի սաղարթի հիմքը: Երկրորդ անգամ այն կատարվում է այգետնկումներիցաճմիջապես հետո, ապա ամեն տարի, երբ ծառեըը սկսում են պտղաբերել: Պտղատու ծառերի ձնավորմամբ,ոչ միայն կարգավորվում է ծառերի է ամենամյա բարձր բերքատվություն ն սննդային ռեժիմը, այլ ապահովում

երկարակեցություն:

Այգիների պարարտացումը.կարնոր նշանակություն ունի վազի ն

տեսակների աճեցողության, բարձը ն որակյալ բերքի ստացման համար: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ մեկ հեկտարից 200250ց բերք ստանալու դեպքում վազերը հողից վերցնում են 90-100կգ ազոտ, 38-46կգ ֆոսֆոր ն 190-200կգ կալիում: Եթե բերրի հողերում բազմամյա տնկարկների պարբերաբար պան կուլտուր ոռոգելի րարտացնելը անհրաժեշտություն է, ապա քարքարոտ պտղատու

| լ

հողերում` պարտաղիր պայման: Խաղողի այգիներում պարարտանյութը հող մտցնելու առավել արդյունավետ ձնը ակոսային խոր պարարտացումն է, իսկ կորիզավորներին հնդավորների համար` բաժակներով սնուցումը, որը կատարվում է ծաղկման նախորդողն պտղակալման շրջաններում: Խաղողի այգիների ն հատապտղայինտեսակներիպարարտացման համար օգտագործվում է 5՛ՕԽ/-50 մակնիշի մեքենան, որը կոմպլեկտավորվում է 1-548, 1-74, 11-75 մակնիշի տրակտորների հետ: Ագրեգատի արտադրողականությունը ժամում 0,6-0,8 հեկտար է:

/ռոգում. Հայաստանը համարվում

է բազմամյա տնկարկներ մշա-

կող տաք, չոր, խիստ ցամաքային կլիմա ունեցող երկիր, որտեղ օպտիմալ բերքի ստացմանհամար արհեստականոռոգումը պարտադիրպայման է: Բազմամյա դիտումները ն հաշվարկները ցույց են տալիս, որ պտղատու ծառերը ն խաղողի վազը առանց արհեստական ոռոգման կարող են աճել այն շրջաններում, որտեղ տարվա ընթացքում մթնոլորտային տեղումները ՛700-800մ4-իցպակաս չի լինում, այն էլ եթե դրանց զգալի մասը՝ մոտ 500-600մմ տեղում է վեգետացիայի շրջանում: Արարատյան հարթավայրում, խաղողի բերքատու այգիները տարվա ընթացքումպետք է ոռոգել 4-6, իսկ երիտասարդայգիները՝ 7-14 անգամ: Շարատունկ (լարային) այգիների համար ոռոգման նորման 57006500մ"/հա է, իսկ ջրման նորման` 700-1000մ:/հա, նորատունկ այգիներում համապատասխանաբար5̀600-8400 ն 500-700մ"/հա:

Արարատյան, Վայոց Ձորի, Մյունիքի ցածրադիր վայրերում պտղաայգիները տարվա ընթացքում պետք է ջրել 7-8 անգամ` 6300-7200 մ/հեկ ոռոգման նորմայով, հյուսիս-արնելյան գոտում համապատասխանաբար՝ 3-4 անգամ,2700-3600մ3/հեկ: Քերքահավաք. ագրոմիջոցառումներիհամակարգում համարվում է ամենապատասխանատուաշխատանքներիցմեկը: Նրանով է ամփոփվում ամբողջ տարվա ընթացքում կատարած աշխատանքները:Այդ գործընթացը ժամանակինն ճիշտ կազմակերպելուց է կախված բերքի քանակը ն որակը: Բերքահավաքն անկորուստ ն սահմանված ժամկետում կատարելու համար կյսրնոր ճշանակություն ունի սպասվող բերքի քանակի հնարավոր ճիշտ կանխատեսումը: Միջին ն համախառը բերքը պլանավորովումէ տարվա սկզբին՝ հիմք ընդունելով վերջին մի քանի տարիներիփաստացի ստացված միջին բերքը ն բերքի այն հավելումը, որ կստացվի ընթացիկ տարում` լրացուցիչ միջոցառումների իրականացմանդեպքում: Դա թույլ է տալիս նան հաշվարկել արտադրանքիպլանային ինքնարժեքը ն պլանային շահույթն ու շահութաբերության մակարդակը: Հետագայում պլանային բերքի ծավալը ճշտվում է տու

|

-

երկու անգամ, առաջինը ծաղկումից անմիջապես հետո ն երկրորդը՝ բերքահավաքինախօրյակին: Բերբուավաքի, ոչ մխայն պատասխանատու, այլն գործընթացէ: Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ նրան բաժին է ընկնում խաղողի այգու մշակության աշխատանքային ընդհանուր ծախսերի 1518026-ը, հնդավորների`20-2292-ը: Խաղողի 100-120ց/հա միջին բերքատվության դեպքում զանգվածային բերքահավաքի հերթափոխի 1 մարդու արտադրականնորման ընդունված է 300-350 կգ, իսկ ընտրովի բերքահավաքիդեպքում` 100-150կգ: Պտղատու տեսակների բերքը ճիշտ ժամանակին հավաքելու համար ելնում են պտղի հասունացման ժամկետից: Տարբերվում է հասունացման երկու ժամկետ՝ սպառողականկամ տեխնիկական ն քաղի: Բերքահավաքի կազմակերպման արդյունավետությունը բարձրանում է, եթե նրա սկսելուց առաջ կազմվում է աշխատանքային օրացուցային պլան ն հաշվարկվում աշխատուժի, տեխնիկայի, գործիքներիու տարաների պահանջարկը ն միջոցառումներ մշակվում դրանց պակասի լրացման համար:

այլնարաամայը

16.6.

Տնկանյութի արտադրությանկազմակերպումը

Խաղողագործության ն պտղաբուծության կայունացումը ու հետագա զարգացումը, դրանց ճիշտ մասնագիտացումը,տեղաբաշխումըանհնար է պատկերացնել առանց այդ ճյուղերի հիմքը կազմող տնկարանային տնտեսությունների գործունեության բարելավման, բարձրորակ տնկիների արտադրության կազմակերպման: ԽՍՀՄ տարիներին հանրապետության հիմնական խաղողագործական ն պտղաբուծական տարածաշրջաններումգործում էին տնկարանային տնտեսություններ, որոնք բարձրորակ տնկիներով ոչ միայն բավարարում էին հանրապետության տնտեսություններիպահանջարկը, այլն մեծ խմբաքանակով արտահանումէին հանրապետութունից դուրս: ԽՍՀՄ փլուզումով ն հողի սեփականաշնորհմամբ ու օբյեկտիվ, սուբյեկտիվ մի շարք այլ պատճառներով գրեթե անգործությանմատնվեցինտնկարանային տնտեսությունները: Իրենց պետական կարգավիճակը պահպանած տնկարանայինտնտեսություններըզբաղվումեն ամեն ինչով, բացի տնկիներիարտադրությունից: Հաշվի առնելով խաղողի այգիների վերականգնմանն նոր այգիների հիմնման կանխատեսվող ծավալները, նախատեսվում է տնկանյութի արտադրությունը2005թ. հասցնել 1650,0, 2010թ.` 1800հազհատի: Գա հնարավորություն կտա մինչն 2005 թվականը հիմնադրել 2280հա, 2006-2010թթ.

հեկտար այգիներ, հանրապետությունումայգետարածքները2005թ.

հասցնելով 18000, 2010թվականին՝21000 հեկտարի: Առաջնահերթ խնդիր է համարվում խաղողի բազմացվող սորտերի մայրուտներիհիմնադրումը:Նոր այգետարածքներհիմնադրելու ժամանակ ն հիմնականում պետք է խուսափել նախկինում թույլ տրված սխալներից ստեղծել մաքրասորտ, վերամշակող արդյունաբերությանպահանջները բավարարող այգետարածքներ: Խաղողի ն պտղի սելեկցիայի աշխատանքներըպետք է նպատաու կամղվեն առավել ցրտադիմացկուն,բարձրորակ սորտերի ստեղծմանն

շրջանացմանը: Տնկանյութի արտադրությունըն իրացումը անխափան կազմակերպելու, շուկայական տնտեսության պայմաններին համապատասխանեցնելու ու տնկարանային տնտեսությունների արդյունավետ գործունեութն յունը ապահովելու համար պետք է անցնել արմատակալների տնկիների ու իրացմանպայմանագրային եղաճակին: աճեցման Տնկարանային տնտեսությունների գործունեությունը խրախուսելու համար ցանկալի է նրանց նկատմամբ իրականացնել պետական աջակցություն` վարկավորմանն հարկմանգործում:

Մտուդումնաննարաեր

է.

Որո՞նք են ՀՀ խաղողագործությանն. պտղաբուծության զարգացման

խնդիրները:

ն պտղաբուծութԻնչպե՞սեն մասնագիտացվածխաղողագործությունը գոտիների: յունը ըստ գյուղատնտեսական 3. Ի՞նչ գործոններով է պայմանավորվածբազմամյա տնկարկներիտեսակասորտայինկառուցվածքըն ինչ ցուցանիշներովէ այն գնահատվում: 4. Ի՞նչ պահանջներ են ներկայացվումտեսակասորտայինկազմին: 5. Ի՞նչ խնդիրներ նե լուծվում բազմամյա տնկարկներիտարածքիկազմա2.

կերպման ժամանակ: ն պտղաբուծության 6. Ինչպե՞ս են կազմակերպվումխաղողագործության հիմնական աշխատանքայինգործընթացները:

ԳԼՈՒԽ

19 ՏԱՎԱՐԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

են

Մասնագիտացվածտավարաբուծական ձեռնարկությունների արտադրականտիպերը ն չափերը

ուղղության ձեռնարկություններ: արտադրական (ապրանքային ն տոհմային) Կաթնայինձեռնարկություններ կենտրոնների ստեղծվում են խոշոր քաղաքներին արդյունաբերական համար: մատակարարելու անարատ կաթով շուրջը ազգաբնակչությանը կովերի բարձըր է Այդ պատճառովէլ դրանց բնորոշ ճախիրիկառուցվածքում 15-20 օրական ն տեսակարար կշիռը (մինչն 60-7092) մատղաշի իրացում պայմանկամ 3-6 ամսականհասակում` կախված արտադրատնտեսական տեսաժամանակ կովերի մասնագիտացման խորը ներից: Ներճյուղային է մինչն 80-9092: Միջին տարեկան կաթնատկարար կշիռը բարձրացվում չի գեն ավելի, իսկ մսի արտադրությունը է հասնում 4000-4500կգ վությունը ն արտադրանքի րազանցում2-3կգ-ից` 100կգ կաթի հաշվով: Կովերի ծինը է համեմատաբար հավասարակատարվում ստացումը տարվա ընթացքում պահանջնեմասնագիտացման է չափ, որը բացատրվում մերձքաղաքային արտաճնքային ապրա է րով: Կաթի բաժինը կազմում տավարաբուծության

Տավարաբուծությունը հանրապետության անասնաբուծության ան ամենից ավելի տարածված ճյուղն է: Խոշոր եղջերավոր անառաջատար սունները տալիս են անասնաբուծության համախառն արտադրանքիկեսից

`

մյուս հիմնական միջոցների մասնավորացումից հետո հանրապետությունում խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը նվազել է ն 2003թ. կազմելէ 535,8 հազ. գլուխ, 1988թվականի833,6 կրճատհազարի դիմաց, կովերի գլխաքանակընույն ժամանակաշրջանում վել է 10,196-ովն 2003թ. կազմելէ 280,8 հազ. գլուխ: Հիմնականումանբավարարկերակրման պատճառով նվազել է կովերի 1876կգ-ի 2002թ. կազմել 1782կգ, 1988թ. դիմաց: կաթնատվությունը: Այն է Տավարաբուծության զարգացման համար կարնորագույն խնդիր է հանդիսանումանասունների պահվածքի պայմանների,կերակրման ն տոհմային գործի բարելավման միջոցով զգալիորեն կրճատել կովերի ստերջությունը, ապահովել գլխաքանակի ն մթերատվության որոշակի աճ: Նախատեսվում է հանրապետությունում խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը 2010 թ. հասցնել 520 հազ. գլխի, իսկ կովերինը՝ 280 հազ. գլխի: Բարեփոխումների նճախօրերիննախիրճներումառկա են եղել տավարի կաթնատու, կաթնամսատու ն մսատու 15 ցեղեր, որոնցից հանրապետությունում շրջանացված են երկուսը` կովկասյան գորշ (8592)ն սնաբղետ (1279)ցեղերը: Հարկ է նշել, որ տավարի կաթնամսատու ուղղության կովկասյան գորշ ն այն միանգամայն լավ է հարմարված ցեղը ստեծվել է Հայաստանում բարձր լեռնային արոտային պահվածքին: Այս ցեղի անասունների դիմացկունությունն ու կերերի նկատմամբ քիչ պահանջկոտությունը ներկա փուլում առավել հատկանիշներեն:Կովկասյան գորշ ցեղի առավենախըճտրելի լագույն փաստացի կաթնատվությունը կազմում է տարեկան 3000-3500կգ: մսուԻնչ վերաբերվում է սնաբղետ ցեղին, ապա այն շուրջտարյա րային պահվածքի առումով առավելապես նախընտրելի է հարթավայրային ն

տարածաշրջաններում:

Հանրապետությունում տավարաբուծական արտադրանքի արտադրությամբ զբաղվում են տնտեսավարմանբոլոր ձները, սակայն կաթի ն մսի

ն

հետ կապկատարելագործման մսացու մատղաշի բտման կազմակերպման խորամասնագիտացման ունենում ներճյուղային ված ճյուղում տեղի են են տարբեր տավարաբուծական ցում: Այս պայմաններումձնավորվում

121.

Ասլի: Հողի, անասունների

ֆերմե-

գյուղացիական արտադրությանգերակշռող մասը ստացվում րային տնտեսություններում: ճան նորոգմանմատղաշի աճեցման,ինչպես Կաթի արտադրության,

ԿԱԶՍԱԿԵՐՊՈՒՍԸ

,

դաշտավարության դրանքի մինչն 70-8092-ը: Այդ տնտեսություններում կոշտ հյութալի ն ապահովումը անասունների է եղջերավոր խոշոր խնդիրն կանաչ կերերով: որպես Քաղաքամերձ մի շարք կաթնային ձեռնարկություններում է որը օգտագործում կաթի լրացուցիչ ճյուղ զարգացածէ խոզաբուծությունը, շիճուկըն քաղաքիսննդի մնացորդները: (ապրանքայինն տոհմային) Կաթնամսայինձեռնարկություններ գոտիներումն հանդիտեղաբաշխվածեն երկրի բոլոր գյուղատնտեսական Կովերի սանում են կաթի ն տավարի մսի հիմնական մատակարարողները: է, 45-5596: իրացվում Մատղաշը տեսակարար կշիռը ճախրում կազմում է որպես կանոն, 15-18 ամսականհասակում: այստեղ ցածը է Ւ տարբերությունկաթնայինձեռնարկությունների, Այն կազմում է 2500-3500կգ կախված գոտիակովերի կաթնատվությունը: Այստեղ 100կգ կաթի հաշվով ավելի կան առանձնահատկություններից: խոշոր եղջերա4-6կգ: Այս տնտեսություններում շատ միս է արտադրվում` կերերով: են կանաչ էժան արոտային վոր անասուններն ապահոված կաթի ապրանքայինարտադրանքիկառուցվածքում Տավարաբուծության

տեսակարար կշիռը կազմում է 50-6096:

ող

Սնակաթնային ուղղության տնտեսություններըտարածված են չորային ն կիսաչորային շրջաններում: Կովերի տեսակարար կշիռը ճախրի կառուցվածքում կազմում է 35-4026: Մատղաշը իրացվում է 1,5-2,0 տարեկան ն բարձը հասակում: Յուրաքանչյուրկովից տարեկան միջին հաշվով ստանում են 1500-2000կգկաթ, իսկ 100կգկաթի հաշվով արտադրվում է 711կգ միս: Տավարաբուծությանապրանքային արտադրանքի կառուցվածքում 5070--ից ավելին կազմում է միսը:

Սնայինուղղությանֆերմաներում, կերերի հիմնական աղբյուրը հանդիսանում են լայնատարած արոտավայրերը աղքատ բուսածածկով: Կովերին այստեղ չեն կթում, կիրառում են հորթերի աճեցման ծծեցմամբմեթողը: Նախրի կառուցվածքումկովերի տեսակարարկշիռը կազմում է 3592ից պակաս: Մատղաշը իրացվում է 2,0-2,5 տարեկան հասակում: Անասնաբուծականարտադրանքի արտադրության ինտենսիվացման համար անհրաժեշտեն զգալի կապիտալ նեքդրումներ: Հաշվի առնելով այն փաստը,որ հանրապետությունումտարածված են փոքր տնտեսություններ, անասնաբուծությանոլորտում նոր տեխնոլոգիաների ներդրման համար պետք է արտադրության խոշորացում: Փոքր տնտեսությունները ավելի քիչ հնարավորությունունեն ճոր տեխճնոլոգիաներ կիրառելու: Շուկայում պահանջարկի ն մրցակցության աճը խթան կհանդիսանա աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման ն հետնաբար ավելի բարձր մթերատվությունունեցող ցեղերի ն նոր տեխնոլոգիաներիօգտագործմանհամար:

Գյուղատնտեսականձեռնարկությունների չափերը որոշվում են համախառն ու ապրանքային արտադրանքի ծավալով,հիմնականարտադրական ֆոնդերի արժեքով, գյուղատնտեսական հողատեսքերիտարածքով, ն այլ ցուցանիշներով: անասնագլխաքանակով Այնուամենայնիվ,գյուղատնտեսական ձեռնարկության չափը առավել ճիշտ բնութագրվումէ տարվա

ընթացքումարտադրվող համախառն ու ապրանքային արտադրանքի ծավալով: Տնտեսության չափի որոշման մնացած ցուցանիշները համարվում են անուղղակի: ափերի համեԳյուղատնտեսական ձեռնարկություննե մատումը անուղղակի ցուցանիշներով Ա արտադրական ուղղությամբ մոտ կամ միննույն արտադրական ուղղություն ն արտադրության ինտենսիվացմանմինճույն մակարդակունեցող տնտեսությունների համաը: Օպտիմալ կարող է լինել ձեռնարկությանայնպիսի չափը, որն առավել լրիվ է ապահովում հասարակականպահանջմունքների բավարարումը գյուղատնտեսական մթերքներով, նվազագույն կապիտալ ներդրումներովն ընթացիկծախսումներով:

ոուավան` անիրոն

|

Գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների ն նրանց արտադրական ստորաբաժանումների օպտիմալ չափերը չի կարելի սահմանել առանց հաշվի առնելու արտադրության ինտենսիվացման մակարդակը,տեխնիկական զինվածությունըն տեխնոլոգիայիառաջադիմականձները: Ուսումնասիրությունները թույլ են տալիս եզրակացնելու, որ մոտակա տարիներին տնտեսություններիմիջին չափը գործնականում չի աճելու: Սասնագետները առաջ են քաշել տնտեսությունների չափերի օպտիմալացման խնդիրները, տնտեսավարման գործընթացում ծագած խոչընդոտների հաղթահարման, այդ թվում մթերքների իրացման առումով շինությունների, արոտավայրերի, տեխնիկայի ն այլ հիմնական միջոցների համատեղ օգտագործման, միավորման, կոռպերացման ձների կիրառման տեսանկյունից, որը կտանի ճան անասնագլխաքանակի օպտիմալացման: Անշուշտ հարկավոր է որոշակի խոշորացում ն այն կարելի է իրականացնել խթանման մեխանիզմներով: Այս գործընթացի համար ժամանակ է հարկավոր ն կիրականանա այն դեպքում, երբ սոցիալտնտեսական միջավայրը նպաստավոր դառնա ընդլայման ուղղությամբ ներդրումների համար: Իրականում տնտեսություններիմինչն իսկ 5026 խոշորացումից հետո նրանք դեռես կարող են համարվել չափազանց փոքր: Գյուղական վայրերից բնակչության միգրացիայի պատճառով հետզհետե ավելի մեծ տարածքներ չեն մշակվում ն սա հնարավորություն է ստեղծում մեծացնել տնտեսությունների չափերն ու խթանել ապրանքային արտադրությունը, ինչպես նան նոր տեխնոլոգիաների օգտագործումը: Նման միտում առկա է Արարատյան հարթավայրում, որը համեմատաբար մոտիկ է գտնվում Երնանի շուկաներին: Մյուս տարածաշրջաններում, հատկապես հեռավոր վայրերում հիմնական խոչընդոտներն են շուկաների ն. ծառայությունների հեռավորությունը: Գյուղատնտեսական ծառայությունները ոչ միայն կնպաստեն անասնապահության արդյունավետության մակարդակի բարձրացմանը,այլ նան գյուղական վայրերի համար կստեղծեն այլընտրանքային զբաղվածություն: 19.2. |

Տավարաբուծականֆերմաների ու համայիրների նազմակ երսյու մը

Տավարաբուծական արտադրանքիարտադրության համար ձեռնարկություններում ստեղծվում են մասնագիտացված կամ խառը ֆերմաներ ն համալիրներ: Խոշոր ֆերմաների ն համալիրների գերակշռող մասը մասնագիտացվածեն:

-

Անասնաբուծականհամալիրներ հասկացությունընշանակում է գյուղատնտեսականձեռնարկություններ, որը իր մեջ ներառում է հիմնական ն օժանդակ նշանակությանտեխնոլոգիապես փոխադարձորեն կապված միջոցների ամբողջություն,որը կոչված է իրականացնելու առավելարտա

:

խատանքի ու արտադրության կազմակերպման առաջավոր ջավոր ման հիման վրա:

կովի հաշվով հորթերի ելքը ավելանում է 2 գլխով, մատղաշների միջին օրական քաշաճը բարձրանում է 55-60942: Անասնաբուծական համալիրներում արտադրանքի արտադրությունը ունի նան սոցիալական նշանակություն, որը արտահայտվում է նրանով, մ թ ո ատան վե են րանում է ձեռքի աշխատանքը, կատարելագործվում աշխատատեղերը, բարելավվում են աշխատանքի պայմանները, հաջողությամբ լուծվում են ՍԱ ԱԱ Ա աարի:

ձնե

|

րի կիրառ |

Անասնաբուծականհամալիրների տարբերությունը սովորական ֆերմաներիցհանդիսանում է` արտադրական գործընթացներիհամալիր ն ավտոմատացումը՝ մեքենայացումը ժամանակակից մեքենաներիհամակարգի օգտագործմամբ, արդյունաբերական տեխնոլոգիաների ն արտադրության կազմակերպմանարդյունավետձների լայն կիրառմամբ,որը հիմնված լինի ռիթմիկությանն անընդհատությանսկզբունքներիվրա, բավականին խոշոր չափերը, մասնագիտացման մակարդակը,կառույցնեբարձը րի համալիրությունը, աշխատանքիռացիոնալկազմակերպման մեթոդների ն ձների կիրառումը նայլն: Անասնաբուծական համալիրներկարելի է ստեղծել ոչ միայն նոր շինարարության,այլ ճան գործող ֆերմաների ընդլայման, վերակառուցման ճանապարհով:Անասնապահական ֆերմաներին համալիրներիվերակառուցման տարբերությունը համեմատած նոր շինարարությանհետ կայանում է նրանում, որ ոչ մեծ կապիտալներդրումների միջոցով, կարճ ժամկե-

տում

կարելի է հասնել զգալի չափով արտադրանքի արտադրության ավե-

|

լսցմանը:

Խոշոր անասնաբուծական համալիրներիփորձը ցույց է տալիս, որ արտադրությունը արդյունավետ է այն դեպքում, երբ բավարար քանակով առկա են էժան կերեր, բարձր մթերատու անասուններ,իսկ մեքենայացված հոսքային տեխնոլոգիաները լավ յուրացված են ն առկա են բարձր նման

որակավորումունեցողաշխատողներ: Խոշոր անասնաբուծականհամալիրներում արտադրանքի արտադրության բավականին բարձր տնտեսականարդյունավետությունը սովորական ֆերմաներիհամեմատությամբ պայմանավորվածէ ժամանակակից տեխնիկականմիջոցներիօգտագործմամբ,ինդուստրիալտեխնոլոգիաների ն աշխատանքիու արտադրության կազմակերպման ռացիոնալձների ներդրմամբ:Արտադրությանռացիոնալ կազմակերպումը նպաստումէ նան անասուններիմթերատվությանբարձրացմանը: Այսպես, փորձը ցույց է տվել, որ մեկ կովի կաթնատվությունը միջին հաշվով բարձրանում է 15-2094,

Ա

Խոշոր եղջերավոր անասունների պահվածքի եղաճակներին ներկայացվող կազմակերպատնտեսական պահանջները

193.

'

Գ

-

|

Կենդանիներիպահվածքի եղանակը էական ազդեցություն է թողնում աշխատանքային գործընթացների համալիր մեքենայացման համար անհրաժեշտ մեքենաներիհամակարգի ընտրության, աշխատանքի ն արտադրության կազմակերպման,հետնապես ֆերմայի տնտեսական ցուցանիշճերի մակարդակիվրա: Կախված կլիմայական ն տնտեսական մի շարք պայմաններից (կերերով, ցամքարովապահովվածությունը ն այլն) կաթնային ֆերմաներումու համալիրներում կիրառվում է կովերի պահվածքի կապովի ն անկապ եղանակները: Կովերի պահվածքի այս եղանակները ունեն դրական ու բացասական կողմեր: Կաթնային ֆերմաների մեծ մասում գերակշռում է կովերի կապովի պահվածքը: Պահվածքի այս եղանակի դեպքում կովերը կովանոցներում գտնվում են կապած վիճակում, ունեն իրենց տեղը, ախոռը ն մսուրների միջն կա տարածություն որտեղից բաշխում են կերերը: Կովերի պահվածքի այս եղանակի լայն տարածումը պայմանավորված է նրանով, որ հնարավորություն է տալիս կազմակերպելյուրաքանչյուր կովի խնամքը ն կերակրումը ելնելով նրա կաթնատվությունից:Կերերի բաշխումը, կիթը, ջրումը ն գոմաղբիհեռացումըմեքենայացված են: Կերերը օգտագործվումեն ռացիոնալ, կորուստները լինում են քիչ: Պահվածքի այս եղանակը ունի հետնյալ թերությունները`բարձը է արտադրանքիաշխատատարությունը(1ց կաթի արտադրության համար միջին հաշվով ծախսվում է 3,5-5,0 մարդ/ժամ, է անդրաերբեմն ավելի), կովերը քիչ են շարժվում, իսկ դա բացասաբար դառնում մթերատվության վրա: Բացի դա կապովի պահվածքի դեպքում փոքր է կովանոցների օգտագործման օգտակար գործողության գործակիցը, քանի որ փոքը է կովերի խտությունը:

կիրառվումէ առանց ձյան Արոտային-Լքստենսիվհամակարգէ,

ե տե սակետից Տեխնիկական, կազմակերպական ն տնտեսական կ խո ն մեծ շոր կաթնային ֆերմաների համալիրների պայմաններին չափով հա2 է մապատասխանում է կովերի անկապ պահվածքը, որը իրականացվում -

անասունները կլոր տարին պահում ունեցող տարածաշրջաններում,

համաԱյս համակարգի տարբերակներիցէ կուլտուր արոտային է նրանց կարգը, երբ անասունների արոտային պահվածքը զուգակցվում ն մատղաշ անալրացուցիչ կերակրումով:Կաթնային հոտին գիրացվող ն սուններինտրվում է խտացրածկերեր, սիլոս կանաչ զանգված: տարվա մեջ մեծ մասամբ պահվում յին-անասունները ունեԿիրառվումէ հարավային,մեղմ կլիմա են արոտայինպայմաններում:

Արոտամսուրա

ցող

|

տարածաշրջաններում:

է այն տնտեսություններում,որտեղ Սնուրաարոտային-կիրառվում տարվա ընթացքումմեծ մասամբ է: Անասունները արոտայինշրջանը կարճ են արոտները, պահվում են մսուրային պայմաններում:Օգտագործվում ն այլ աղբյուրներիցստացված կերերը: դաշտային կերարտադրությունից

Համեմատաբար ինտենսիվհամակարգ է:

է ամենաինտենսիվհամակարգը: Սնուրային-համարվում

(2596-ից

կարգերը՝

են

արոտում:

տարբերակով՝

ա) խորը չփոփոխվողցամքարով բ) բոքսերում Խորը չփուիոխվող ցամքարի դեպքում կենդանիներին պահում են առանձին սեկցիաներում առանց կապելու: Դրանցում ցամքարը աստիճաճաբար կուտակվում է ն գոմաղբի հետ հեռացվում է տարվա ընթացքում 1-2 անգամ: Կերերը տալիս են ամուր գրունտ ունեցող կերի հրապարակում, որը հատուկ սարքավորումների միջոցով տաքացվում է: Այստեղ պահվում է խոտը, սիլոսը ն կերի արմատապտուղը: Կովերը ցանկացած ժամանակ քայլում, շարժվում են սեկցիաներում ն կերի հրապարակներումն կերակըվում: Այս դեպքում անասունների խմբերը ձնավգրվումեն հաշվի առնելով հասակը, ֆիզիոլոգիականզարգացումըն մթերատվությունը:Այս եղանակը ունի մի շարք առավելություններ կրճատվում են կապիտալ ներդրումները գոմի օգտակար մակերեսը ավելի ռացիոնալ է օգտագործվում ավելի), կառուցում են ավելի հասարակ շինություններ, ընդլայնվում են հնարավորությունները մեքենայացման համար, թեթնանում է անասունների սպասարկումը, հետնաբար խիստ կրճատվում են աշխատանքային ծախսումները: Սաքուր, թարմ օդում անասունների ազատ շարժումները, հատկապես արնոտ օրերին, ամրացնում է նրանց առողջությունը, ն կերակրման լավագույն պայմաններում բարձրանում է մթերատվությունը, իջնում է արտադրանքիինքնարժեքը: Առավել արդյունավետ է անկապ բոքսային պահվածքը, որը թույլ է տալիս 1,5-2/0 անգամ կրճատել աշխատանքային ծախսումները, ապահովել կենդանիներիկենսաբանական բարձը ակտիվություն, արտադրական գործընթացներիմեքենայացման բարձը մակարդակ: Նշված տեխնոլոգիան պահանջում է, որ տնտեսությունը լիովին ապահովված լինի կերերով, ունեճա անասնաբուծական-անասնաբուժական աշխատանքի բարձր մակարդակ, ինչպես ճան ըստ կաթնատվության,կենդանի զանգվածին ցուցանիշճերով առավել միատարընախիր: Այդ պայմաններից որնէ մեկի բացակայության դեպքում տեղի է ունենում կաթնատվության զգալի կորուստ: Ըստ կերարտադրության ն խոշոր եղջերավոր անասունների պահվածքի եղանակների առաձին տնտեսական գոտիներում ու մարզերում ձնավորվել ն կատարելագործվումեն անասնաբուծության հետնյալ համա-

ձմեռ

'

Անասուն-

տարին պահները (կովերը, բոման տակ դրված դրված տավարը) ամբողջ են այն տնտեվում ն կերակրվումեն մսուրային պահվածքում:Կիրառվում բնաչունեն ունեն ինտենսիվ կերարտադրություն, ո րոնք սություններում, կիրառպահվածքը մսուրային Շուրջտարյա կան կերային հողատեսքեր: (կաթնայինհամալիրներ, վում է ինտենսիվկաթնայինտավարաբուծության ինտենսիվաճեցմատղաշի մսացու տոհմային ֆերմաներ)մեջ, տավարի թերություններ: մի շարք ունի ման ու բտման ժամանակ: Այս համակարգը պահանասունների ծանր վիճակից, Բացի ստրեսային, ֆիզիոլոգիական է ակտիվ զրկում վածքի մեքենայականտեխնոլոգիանկենդանիներին տնտեսաԱյս բոլորի հետնանքով կովերի շարժման հնարավորությունից: տնողությունը կրճատվումէ: Դրա համար անհրաժեշտ կան օգտագործման է հնարավորինչափ պակասեցնելանասունների մեջ ստրես առաջացնող գործոնների թիվը ն կովերի ակտիվ զբոսանքի համար զբոսաուղիներ: տարածքումկառուցել 2,5-3,0 կմ երկարությամբ

համալիրների

է մսուրազբոսային պահվածքը, Այս համակարգիտարբերակներից գոց ածրավայրային է հանրապետության որը նախատեսվում կիրառել Այս արոտներ: գոտում բնական տում, ուր չկան տավարի համար պիտանի կամ ճպատակահարմարէ ամռանը կովերին կերակրել կովանոցներում հնձած կանաչ զանգվածով: հրապարակներում կերազբոսային Դա թույլ է տալիս ունենալ առողջ անասուններ, բարձրացնելդրանց արտադրանքիմիավորի հաշվով իջեցնել աշխատանմթերատվությունը, ւ

քային ու նյութականծախսերը:

494.

Նախրի վերարտադրության կազմակերպումը,նախրի կառուցվածքըն շարժը, դրանց տնտեսականճիմնավորումը

Նախրի վերարտադրությանռացիոնալ կազմակերպումըտավարաբուծական ֆերմաներումն համալիրներումընդգրկումէ ցեղային կազմի բարելավում, սելեկցիա, կովերի պիտանելիության համապատասխանությունը մեքենայականտեխնոլոգիային, ճախրիկոմպլեկտավորմանռացիոնալ մեթոդներիկիրառում, կենդանիներիավելի ինտենսիվ օգտագործում նայլն: Ճյուղի ինդուստրացման պայմաններում կենդանիներիմթերատվության բարձրացումը պետք է իրականացվիսելեկցիայի տեմպերի արագացման, ցեղերի բարելավման միջոցով, ինչպես ճան հիվանդությունների ն էքստրեմալպայմաններինկատմամբդիմացկունության բարձրացմամբ: Կենդանիների մթերատվությանբարձրացման գործում մեծ դեր է խաղում այնպիսի պայմաններիստեղծումը, որը կնպաստիգենետիկական ներուժի առավելագույն օգտագործմանը:Դրան նպաստում է մայրական կազմի ստերջության վերացումը, որին կարելի է հասնել անասունների կերակրմանմակարդակիբարձրացման(հավասարակշռելով կերաբաժնում սննդարար նյութերը), ժամանակին սերմնավորման, ծնին նախապատրաստման ճանապարհով: Նախրի վերարտադրությանկազմակերպման գործում կարնոր նշանակությունունի դրա ճիշտ կոմպլեկտավորումը:Կաթնային ֆերմաներումն համալիրներում գլխաքանակի պահպանման նկատմամբ հիմնական պահանջը մթերատվությանբարձը մակարդակնէ: Դրա հետ մեկտեղպահանջվում են միատարըկենդանիներ,որոնք կունենան միատեսակմթերատվության մակարդակն այլ հանկանիշներ(կենդանիզանգված ն այլն): Նրանք պետք է պիտանի լինեն մեքենայական կթին, դիմացկուն ինֆեկցիոն հիվանդությունների նկատմամբունենան լավ վերարտադրողականհատկանիշներն այլն: Գլխաքանակիվերարտադրությանտեմպերի, արտադրանքիելքի ն դրա ինքնարժեքիվրա ազդող կարնորագույն գործոնը նախրի կառուցվածքն է: Այն կախված ճյուղի մասնագիտացու մից ն իրացվող մատղաշի պահպանման պայմաններիցու տարիքից, գլխաքանակիա. ճի տեմպերից, ծնի սեզոնայնությունիցն այլ պայմաններից: Նախըի կառուցվածքը` տարբեր սեռահասակայինխմբերի կենդանիներիտոկոսային հարաբերություննէ ընդհանուրգ լխաքանակին:Նախրի կառուցվածքը անասնապահության ինտենսիվացմանգործոնների ընդհանուր կոմպլեքսում որոշակի տեղ է գրավում: Նշանակությունը կայանում |

է

է նրանում, որ ճախրում սեռահասակային խմբերի քանակային ճիշտ հարաբերությամբ ստացվում է մթերքներիցանկալի արտադրություն: ՞Նախրի կառուցվածքը տնտեսության անմիջական արտադրական պայմանների արտացոլումն է: Բազմաթիվ հետազոտություններով սահմանված է, որ ճախրում կովերի տեսակարար կշռի բարձրացմանըզուգընթաց, այլ հավասար պայմաններում ավելանում է գլխաքանակի վերարտադրությունը ն մթերքների ելքը: Գլխաքանակի ընդլայնված վերարտադրությունը լայն հնարավորություններ է ստեղծում նախրի համալրման, մատղաշի ընտրությանն ցածը մթերատուկենդանիներըխոտանելուհամար: Նախրի արդյունավետ կառուցվածքը հիմնվում է տնտեսության գոյություն ունեցող ն հեռանկարային ռեալ պայմանների վրա: Այդ պայմանները հանդիսանում են կերային գործոնները, տնտեսության առջն. դրված խնդիրներըն տվյալ ճյուղի արտադրականուղղությունը: Կայուն ճախրի տարբեր կառուցվածքների տնտեսական ցուցանիշների վերլուծությունից սահմանվել է հետնյալ օրինաչափությունը:Նախրում կովերի տեսակարար կշռի ավելացմանը զուգընթաց, ավելանում է ստացվող սերնդի քանակը, հետնապես նան նախրից դուրս հանվող անասունների քանակը: Ստեղծվում է նորոգման մատղաշի լայն ընտրություն ն ցածը մթերատու կովերի մեծ չափով խոտանմանհնարավորություն:Իրացվող մատղաշի միջին հասակը ն կենդանի քաշը փոքրանում է, բայց այս դեպքում մսի ընդհանուր արտադրությունըավելանում է, որը արդյունք է մեծ քանակությամբմատղաշիստացման: Կովերի տեսակարար կշռի բարձրացմանշնորհիվ ավելանում է ճան կաթի արտադրությունը: Տավարի նախրի արդյունավետ կառուցվածքը ընտրելու ժամանակ անհրաժեշտ է պարզ պատկերացնել տնտեսության խնդիրները, ռեսուրսները ն կոնկրետ արտադրական պայմանները: Եթե պետք է ստանալ համեմատաբար շատ կաթ, քան միս, ապա նախրում կովերը պետք է ունենան հնարավոր բարձը տեսակարար կշիռ, իսկ եթե կաթի հետ մեկտեղ անհրաժեշտ է արտադրել նան մեծ քանակությամբ միս, ապա ճախրումկովերի տեսակարար կշիոր պետք է լինի օպտիմալ: Մյուս կողմից, ճախրում կովերի բարձը տեսակարար կշիռը հանգեցնում է մեծ քանակությամբ կերերի պահանջի (հատկապես ձմռանը), որը հնարավոր է միայն շատ լավ զարգացած դաշտային կերարտադրությանդեպքում: Հյութալի ն խտացրած կերերի կայուն բազա ստեղծելու հնարավորությունը թույլ կտա ճախրում ունենալ բավական բարձը կաթնատվությամբ կովերի մեծ տեսաԱորոը Ար «ՀազատադագնԽուոււն որտեղ Գմեռայինկերերի հիմքը կազմում են կոշտ կերերը, իսկ հյութալի ն խտացրած կերերը քիչ մաս ների

են

կազմում,

ապա

ձեռնտու

է ունենալ մսի համար աճեցվող համեմա-

մատղաշ: .Քաղաքամերձ տնտեսությունների համար նախրի արդյունավետ կառուցվածքըընտրելու ժամանակ պետք է հաշվի առնել տնտեսությունում նորոգման պահանջից ավելի մատղաշ պահելու հնարավորությունը կամ այդպիսի տնտեսությունից ավելի վաղ հասակում դուրս տանելը:

տաբար

շատ

Հոտի շարժը անասունների սեռահասակային խմբերի փոփոխությունն է որոշակի ժամանակաշրջանում: Այն կազմվում է մուտքի ն ելքի ամփոփագիր աղյուսակի տեսքով: Մուտքում արտացոլվում է տարեսկզբի գլխաքանակը սեռահասակային խմբերով, տարվա մեջ անասունների ստացումը` ծին (սերունդ), փոխադրում ցածը խմբերից, գնումներ ն այլ մուտքեր: Ելքի մասում գրառվում են` փոխադրում բարձր խմբեր, բոլոր տեսակի վաճառքը, անկումը ն այլ ելքեր: Հոտի շարժը պլանավորելու համար անհրաժեշտ է ունենալ փաստացի ու տարեվերջի պլանային անասնագլխաքանակըըստ սեռահասակային խմբերի, ծնի պլանը, խոտանման ենթակա անասունների գլխաքաճակը (կովերինը` 13-1590), օրական քաշաճը, մսի (կենդանի քաշ), կաթի ն տոհմային անասունների վաճառքի պլանը: Հոտի շարժը հնարավորություն է տալիս ճիշտ հաշվարկել անասունների միջին տարեկան գլխաքանակը, մատղաշներիփոխադրումըբարձրահասակների խումբ, պլանավորել գլխաքանակի աճն ու վաճառքը ն կարգավորել հոտի կառուցվածքը: Նախրի վերարտադրությանապահովման համալիրում չափազանց կարնոր տեղ ունի արհեստական սերմնավորումը: Կովերի ն զուգավորման տարիքի էգ մատղաշի արհեստական սերմնավորումը հանդիսանում է բարձրարժեք կենդանի ստանալու միջոց ն տոհմային գործի հիմնական բաղկացուցիչ մասը: Այն միաժամանակ կովերի ստերջության վերացման, ինչպես նան մի շարք համաճարակային հիվանդությունների կանխարգելիչ միջոց է: Արհեստական սերմնավորման միջոցով հնարավոր է դառնում տնտեսական ն կենսաբանական առումով արդյունավետդարձնել կենդանիների վերարտադրության գործընթացը՝ կանոնավորել ծնի ժամկետը, կենդանիների բազմացումըկատարել տնտեսական հասունացմանտարիքում, դրանով իսկ ապահովել ապագա մթերատվությաներաշխիքները: Շնորհիվ վերոհիշյալ առավելությունների, կենդանիների արհեստական սերմնավորումը լայն կիրառություն ունի աշխարհի գրեթե բոլոր երկրներում: Արհեստական սերմնավորման արդյունավետ կազմակերպման համար միաժամանակ անհրաժեշտ է կանոնավորել կենդանիների կերակրու320

|

|

|

մը, խնամքըն պահվածքը, ունենալ որակյալ սերմնավորողմասնագետներ, բուժ-սանիտարական անձնակազմ, ժամանակակից սարքավորումներով կահավորված սերմնավորման կետեր ն փոխադրամիջոց: Նախրի վերարտադրությանկազմակերպման գործում մեծ դեր ունեն ծնի ժամկետները ն դրա հետ արտադրանքիստացումը ըստ ժամանակաշրջանի: Տարբերում ենք ծնի կազմակերպման երկու ձն` համաչափ ն սեզոնային: Համաչափ ծինը ունի մի շարք էական առավելություններ սեզոնային ծնի նկատմամբ:Կաթի ն տավարի մսի ռիթմիկ ստացումը հնարավորություն է տալիս վերամշակող ձեռնարկություններինհավասարաչափ ծանրաբեռնել ն բնակչությանը մատակարարելհամապատասխանտեսակի արտադրանքով: Սեզոնային ծինը շատ բանում կախված է գյուղատնտեսականձեռճարկություններիկերերով ապահովվածությունից:Քաղաքամերձ շրջաններում, որտեղ կաթը սպառվում է հիմնականում թարմ վիճակում ծնի սեզոճնայնությանմեղմացումըունի հատկապես կարնոր նշանակություն: Սեր հանրապետությանկաթնաապրանքայինֆերմաներում հավասարաչափ ծին կազմակերպում են քաղաքամերձ շրջանի տնտեսություններում, որտեղ կովերը կլոր տարին մսուրային կամ մսուրաճամբարային պահվածքի մեջ են գտնվում ն կերակրվում են հավասարաչափ լիրաժեք կերերով: Միաժամանակստացված մատղաշը կաթնային շրջանի վերջում` 5-6 ամսական հասակում տնտեսությունիցդուրս է տարվում: հիմնականում արմատավորվածէ սեզոնային Հանրապետությունում ծինը՝ կովերի շուրջ 70-7590-ը ծնում են ձմռան ն վաղ գարնան ամիսներին: Սեզոնային ծինը առանձնապես ձեռնտու է կազմակերպելընդարձակ, հարուստ բնական արոտներ ունեցող տնտեսություններում:Ձմռան ամիսներին ծնած կովերը սկզբնական շրջանում շատ կաթ են տալիս, ապա լակտացիայի 5-6-րդ ամսում դուրս գալով արոտի կրկին բարձրացնում են իրենց կաթնատվությունը՝լիառատ արոտայինկերակրմանշնորհիվ: Կաթնային ֆերմաներում ն համալիրներում նախրի վերարտադրության կազմակերպումըենթադրում է կովերի արդյունավետ օգտագործման հիմնավորվածտնողություն: Սովորական պայմաններում, կապովի պահվածքի ժամանակ, լիովին հիմնավորվածպետք է համարել 1526 կովերի խոտանման մակարդակը, դա այն դեպքում, երբ նրանց օգտագործում են 7 լակտացիայում: Խոշոր ֆերմաներում ն համալիրներումաճասունների ինտենսիվ օգտագործումը

է, դրա հետ կապված նրանց արդյունավետ օգտագործման ժամկետը կարող է կազմել 4-5տարի՝ 20-2590 խոտանման մակարդակիդեպքում: Կովերի օգտագործման միջին ժամկետի բարձրացմանկարնոր գործոն է հանդիսանումկաթնային ֆերմաների Ն համալիրների կոմպլեկտավորումը նորոգման մատղաշով: Դա հնարավորություն է տալիս զգալիորեն բարելավել անասունների մթերատվության տեխնոլոգիական որակը ն բարձրացնելուարտադրության արդյունավետությունը: Նորոգման էգ մատղաշի պահպանությունը ն նպատակադիր աճեցումը ավելի մեծ նշանակություն է ստանում հատկապես տավարաբուծության ինտենսիվացման, ինչպես նան արդյունաբերական հիմքի վրա նրա փոխադրելու պայմաններում: Այդ դեպքում համալիրներում ն մեքենայացված ֆերմաներում ինտենսիվ օգտագործման համար պիտանի բարձր մթերատու կենդանիների մեծ պահանջ է առաջանում: Այստեղ կովերը պետք է լինեն բարձրըմթերատու, պիտանի մեքենայական կթին, ունենան ամուր համակազմվածք, վերարտադրողականունակություններ: Նախրի նորոգման էգ մատղաշի նպատակադիրաճեցումը, երինջների ճիշտ նախապատրաստումըծնին ն առաջնային կովերիլիակթումը հնարավորություն են տալիս նան ապահովելու անասնագլխաքանակի աճի " պլանային տեմպերը, ժամանակին խոտանելու ցածր մթերատու, ստերջ ն մեքենայական կթին ոչ պիտանի կովերին: Լավ աճեցված մատղաշը հնարավոր է սերմնավորելավելի վաղ հասակում` 16-17 ամսականում,կրճատել աճեցման ծախսերը ն ավելացնել կենդանիներիտնտեսական օգտագործման տնողությունը: Առաջավոր տնտեսություններիփորձը ցույց է տվել, որ բարձր մթերատու կովեր կարելի է ստանալ նորոգման մատղաշի ինտենսիվ աճեցնելու դեպքում: Եթե աճեցման սովորական պայմաններում մատղաշը զուգավորվում է 2,0-2,5 տարեկան հասակում, ապա ինտենսիվ աճեցման դեպքում` 16-18 ամսականում: Հետնաբար նվազում են նորոգման մատղաշի աճեցման ծախսերը, արագանում է նախրի վերարտադրությանտեմպը ն ավելանում է մսի ն կաթի արտադրությունը: աճում

125.

Կաթի արտադրությանն իրացման կազմակերպումը Արդյունաբերական բերակ

խնոլոգի րի կիր ր. Վ 1-2է խոշորմեքենայական տասխանում արտադրությանը, համալիր մեքենատեխնոլոգիանե

առումը,

որը

համապա-

յացումը ն աշխատանքային գործընթացներիռացիոնալ կազմակերպումը հնարավորություն է տալիս կաթնային ֆերմաներում ն համալիրներում ստեղծելու հոսքային տեխնոլոգիականգծեր` կովերի կթի ն կաթի սկզբնա՝

կան վերամշակման, կենդանիների կերակրման, գոմաղբի հավաքման, բարձման-բեռնաթափմամն այլ օժանդակ գործողություններում: Կովերի մեքենայական կթի կազմակերպման հարցերը որոշելիս, հաշլկեն մոլում կենդանիներիկանատկություկը: պառվացքի նդանակները, ֆերմաներիու համալիրների չափերը: Կովերի կապովի պահվածքի պայմաններինամենից շատ է համապատասխամումկթի հարմարանքը կենտրոնական կաթնատարով: Այս եղանակըթույլ է տալիս հաշվի առնել կենդանիներիանհատական առանձնահատկությունները ն սահմանել կթի տնողությունը, բացի դրանից մաքրությանտեսակետիցստացվումէ բարձր կարգի կաթ: ն այլն) Խմբակային կթի հարմարանքների(«Յոլոչկա», «Տանտեւ» կիրառումը հնարավորություն է տալիս կովերի սպասարկմաննորման մեկ աշխատողի համար ավելացնել մինչն 23-26 գլուխ, մեքենայական կթի օպերատորինը՝ մինչն 200 գլուխ մեկ հերթափոխի երկու ցիկլային ագրեգատի դեպքում, բացի այդ հեշտանում է կթվորներիաշխատանքը ն ստացվում է բարձր որակի կաթ: Գնահատելով այս կամ այն հարմարանքի օգտագործմանճպատակահարմարությունը կոնկրետ ֆերմայում (համալիրում) անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ «Յոլոչկա» ագրեգատի օգտագործման դեպքում կթի տնողությունը հավասար է բոլոր կովերի համար, որոնք կթվում են միաժամանակ: Հետնապես, այս հարմարանքներընպատակահարմար է օգտագործել այն ֆերմաներում (համալիրներում), որտեղ կովերը իրենց կաթնատվությամբ ն կաթ տալու արագությամբ քիչ են իրարիցտարբերվում: «Տանտեմ» տիպի ապարատներիկիրառումը թույլ է տալիս սահմանելու յուրաքանչյուր կովի կթման տնողությունը ն կաթ տալու արագությունը, դրա համար դրանք կիրառվում են այն ֆերմաներում (համալիրներում), որտեղ կենդանիներըայդ հատկանիշներովմիմյանցից էապես տարբերվում են: Սակայն այս հարմարանքներիարտադրողականությունըորոշ չափով ցածը է քան «Յոլոչկա»-ինը: Ապարատներիքանակը որով աշխատում է, մեքենայական կթի օպերատորը, կախված է կթի հարմարանքի տիպից, կովերի մթերատվության մակարդակից, օպերատորներիորակավորումից ն այլն: Կաթնային ֆերմաներում ն համալիրներում աշխատանքի արտադրողականությանբարձրացման կարնորագույն պայմաններից մեկը կովերի ցանկացած պահվածքի դեպքում հանդիսանում Է կթելու հաճաի յան կրճատումը: Պահվածքի ն կերակրման տեխնոլոգիաների խիստ պահպանմանպայմաններում լավագույնը հանդիսանում է երկու անգամ կիթը, որի դեպքում երեք անգամվա համեմատությամբմթերատվութ'

անաարութ

յունը չի պակասում: Դրա հետ մեկտեղ, մեկ ցենտներ կաթի հաշվով ուղղակի ծախսումները կրճատվում են 25-2892-ով: Կարնորգործընթացէ կերերիպատրաստումըն բաշխումը: Խոշոր տավարաբուծական ֆերմաներում ն համալիրներում բազմատար կերաբաժիններիփոխարեն (որը բնութագրական է փոքրըֆերմաներին) լայն չափով օգտագործումեն տարբեր կերերիցպատրաստված իրենց ֆիզիկական ն մեխանիկական հատկություններով միանման կերախառճուրդներ, որոնք հավասարակշռված են ըստ սննդանյութերի պարունակության: Դա հնարավորություն է տալիս իջեցնելու աշխատանքային ծախսումները,կերերի խնայողականօգտագործումը: Կերերի բաշխման մեքենաներիընտրությունը ն այդ գործընթացների կազմակերպումըորոշվում է կենդանիներիպահվածքի եղանակից, ֆերմաների (համալիրների) չափերից ն այլ պայմաննելից: Կերերի մեքենայացված բաշխումը իրականացվում է մոբիլ (տրակտորային, էլեկտրոֆիկացված) կամ ստացիոնարմեքենաներով: Կարնոր նշանակություն ունի գոմաղբիհեռացման ճիշտ կազմակերպումը: Դա կարնոը է ոչ միայն արտադրության արդյունավետությանբարձրացման, այլն շրջակա միջավայրի պահպանման տեսանկյունից: Գոմաղբի հեռացման գործընթացըկազմակերպվումէ՝ կախվածանասուններիպահվածքի եղանակից, ֆերմայի ն համալիրի չափերից ն այլ պայմաններից:

Կաթի արտադրությանհոսքաարտադրամասայինհամակարգը:

հարնային աղակարարւթությւ զարգացման, ճուտ:ռորումողրողտ» կանության ն տնտեսական արդյունավետության բարձրացման կարնոր ռեզերվներից է կաթի արտադրության ու ճախրի վերարտադրության հոսքաարտադրամասայինհամակարգի ներդրումը, որի էությունը հետնյալն է. խոշոր ֆերմաներումու համալիրներում աշխատանքի արդյունաբերական մեթոդներիներդրմամբպայմաններ են ստեղծվում կենդանիներիպահվածքի ն կերակրման համար, ինչպես նան ապահովվում են նախրի վերարտադրության հստակ կազմակերպումը: Տվյալ տեխնոլոգիայի դեպքում ֆերմայի, համալիրի կովերը ըոտ ֆիզիոլոգիական վիճակի ու մթերատվության բաժանում են տեխնոլոգիական 4 խմբերի, ձեավորելով համապատասխանաբար 4 արտադրամասեր ` անք են՝ հղի ցամաք կովերի, կովերի Ն երինջների ծնի, լիակթման ու սերմնավորման կաթի արտադրության: ՛

|

-.

"`

`

»

Հգ

։

Հղի ցամաք կովերի արտադրամասում նախատեսվում է կովերին տեղավորել ծնից 45-60, իսկ երինջներին` 60-90 օր առաջ: Այդ շրջանում կովերին նախապատրաստումեն ծնին: Հատուկ ուշադրություն է դարձվում նրանց կերակրմանն ու խնամքին: Ծնից 10-12 օր առաջ հղի ցամաք կովերին փոխադրումեն ծնի արտադրամաս: Ծնի արտադրամասումկովերին պահում են 25-30օր, ուր անհատական խնամք է տարվում կենդանիներինկատմամբ, նախապատրաստումն ընդունում են ծինը, հետնում մատղաշի պահպանմանը ն կովերին նճախապատրաստումինտենսիվ լիակթման: Ծնից 15-18օր հետո կովերին ծնի արտադրամասիցփոխադրումեն լիակթման ու սերմնավորման արտադրամաս: Լիակթման ն սերմնավորման արտադրամասը նախատեսված է կովերի լիակթման համար, այսինքն նոր ծնած կովերի պոտենցիալ հնարավորությունների բացահայտման, առաջնածին կովերին ըստ մթերատվության ստուգման, կովերին ժամանակին ու արդյունավետ սերմնավորման, ցածը մթերատուկենդանիներինխոտանելու համար: Կովերին այս արտադրամասումպահում են 90-100 օր: Այս արտադրամասում համակողմանի միջոցներ են ձեռնարկվում, որպեսզիբոլոր կովերը սերմնավորվեն: Կաթի արտադրության արտադրամաս կովերին փոխադրում են լիակթումից ն սերմնավորումիցհետո ն պահում են մինչն ցամաքելը 180-200օր տնողությամբ: Այս արտադրամասիխնդիրն է ապահովել բարձը կաթնատվություն ն ժամանակին (ծնից 50-60օր առաջ) ցամաքեցնել: Այստեղ կովեեն առավելագույն մթերատվություն ապահովող կերաբամի հիմքում մ ն համ ո ԾԲ կաթի Հ Տա». ի մ մերով: Եվզբուք արտադքագամալ արտադրության կազմակերպումը Մինճույն ժամանակ, հաշվի են առնվում կովերի ֆիզիոլոգիականվիճակը ն Արերատվությանճակարդաւնը: Արտադրության գործընթացում կաթի որակի բարելավման համար կարնոր նշանակություն ունի նրա սկզբնական մշակումը ն պահպանումը: Հարկավոը է ֆերմաներում ն համալիրներումպահպանել սահմանված տեխճոլոգիական պահանջները, ինչպես կովերին կթին ճախապատրաստելու, այնպես էլ կթի պրոցեսում: Բարձր որակի կաթնային արտադրանք ստանալու համարկարնոր նշանակություն ունի ֆերմաների ն համալիրճերիկաթճային բաժանմունքներըապահովել սառնարանայինսարքավորումներով: Արտադրանքիորակի բարձրացումըշատ բանով կախված է անասճապահների պրոֆեսիոնալ պատրաստականությունիցն նյութական շա-

երԱՅԲ բող: թոն րորմրորնը

րը դզում ներոլ

հագըգովածությունից:

Արտադրանքի Աաաա իրացման աաա 5 ծրնթազում զերոնշքող պրաղանւնննսական ձեռնարկությունների մեծ մասը իրենց ուժերով ն միջոցներով են կազմակերպում կաթի արտահանումը: Կաթի որակի բարձրացման ն նրա կորուստների կրճատմանը ուղղված միջոցառումների համակարգում կաընոր նշանակություն ունի մթերող կազմակերպությունների կողմից կաթի ընդունումը, ըստ քանակի ն որակի, անմիջապես ֆերմաներում ն համալիրներում ն դրանց տեղափոխումըձասնագիտացվածտրանսպորտով: Կաթի ընդունումը հաջող կազմակերպելու համար անհրաժեշտ: է ֆերմաներում ն համալիրներում կառուցել ն սարքավորել կաթի հանձման ն ընդունման կետերը, բարելավել ճանապարհները, ֆերմաճերը ն համալիրճերը ապահովել անհրաժեշտ սառնարաճային սարքավորումներով, կաթի որակական ցուցանիշները որոշող լաբորատորիաներով ն այլն:

Լ

126.

Ո"

Սսացու մատղաշի աճեցման

ւ

ն

բտման կազմակերպումը

Նախատեսվում է մսացու մատղաշն աճեցնել ինտենսիվ մեթոդով, մսի համար իրացնելով 14-15 ն չափավոր ինտենսիվ մեթոդով` 16-18 ամսական հասակում: Ինտենսիվ աճեցման համար կաթնային շրջանում (մինչն 4 ամսակաճ հասակը) նախատեսվում է օրական ստամճալ600-700 գրամ, լիաճեցման շրջանում` 800-900 ն բտման շրջանում (10-12ամսականից)`1000 գրամից ոչ պակաս քաշաճ: Այս դեպքում 15 ամսական հասակում մատղաշը կապահովի 420 կգ-ից ավելի կենդանիզանգված: Աճեցման չափավոր ինտենսիվ մեթոդի դեպքում, կաթնային շրջանում նախատեսվում է համեմատաբար ոչ բարձը՝ 550-600գ քաշաճ, կաթնային ու խտացրած թանկ կերերի տնտեսման նպատակով, լիաճեցման շրջանում 700-800 գրամ` կոպիտ ն հյութալի էժան կերերի առավելագույն օգտագործմամբ: Նախատեսվում է նան մատղաշի արոտային գիրացում 10-12 ամսական հասակից" 3-4 ամիս տնողությամբ, հետագա ինտենսիվ բտմամբ ստացիոնար պայմաններում: Այդպիսի աճեցման դեպքում 18 ամսական հասակում կարելի է ապահովել 450կգ կենդանիզանգված: Տավարի մսի արտադրությունը ավելացնելու նպատակով իրացվող բոլոր կենդանիներըպետք է դրվեն ինտենսիվ բտման (գիրացման): Սատղաշ անասունները ինտենսիվ բտման ն գիրացման պետք է դնել հենց սկզբից կաթնային շրջանում: Ժամանակին բտման տակ չդրված մատղաշները աճի կորուստ են ունենում ն իրացվում են ցածը կենդանի քաշով: Մեր հանրապետության փորձը վկայում է, որ տավարի մսի արտադրության ավելի քան 6596»-ըստացվում է արու ն նախրի վերարտադրութ-

կոոր»

յան համար քիչ պիտանի էգ մատղաշից: Ահա թե ինչու մատղաշի սիվ աճեցումը ն բտումը համարվում է մսի արտադրության ինտենսիվաց ման ամենակարնոր ուղիներից մեկը: Այս եղանակը հնարավորություն է տալիս կենդանու մատղաշ շրջանում արագ աճը ն նրանից բարձր քաշաճի ստացումը զուգակցել 1 կգ քաշաճի վրա ավելի քիչ կերի ծախսման հետ, որը մի կողմից հնարավոր է դարձնում ստանալ մեծ կենդանի զանգված, մյուս կողմից կատարել կերի տնտեսում: Բավական է նշել, որ 1 կգ քաշաճի են 3,5-4 կերի միավոր, 4-6 ամսեկավրա 1-3 ամսական հորթերը ծախսում 10-11 կերի միավոր: ճում՝ 5-6, 10-12 ամսականում`8-9, Մատղաշի ինտենսիվ աճեցման ու բտման ժամանակ ստացվում է ցածը է լինում քաշա ճի միավորի ինքնարբարձրորակ միս: Անհամեմատ մեծ է գումարի օգուտներ: ստացվում ժեքը, հետնաբար Բտման-գիրացման տակ դրվող մատղաշ կենդանիներին պետք է խմբավորել ըստ սեռահասակային խմբերի: ավելի բարձր Իրացվող մատղաշ անասունների կենդանի քաշը կստացվի, իսկ ինքնարժեքը ցածր, եթե մատղաշների մսուրային շրջանի բտումը զուգակցվի արոտային ինտենսիվ գիրացմանհետ: Նման դեպքում մինչն 1տարեկանհասակը բտվող ն գիրացվող մատղաշների օրական միջին քաշաճը կկազմի 800-1000գ, իսկ կենդանի քաշը լտարեկան հասակում` 320-340կգ, 16-18 ամսական հասակում` 450-480կգ:

15-18 ամսականում`

՛

Ստուգողականհարցեր մասնագիտացված

ձեռնարկությունների

Լ.

Թվարկեք

2.

Որո՞նք են անասնաբուծականհամալիրների

տիպերը տավարաբուծությունում

տարբերությունները

ն

արտադրական

սովորական ֆերմաների

Որո՞նք են խոշոր եղջերավոր անասունների պահվածքի եղանակներին ճերկայացվող կազմակերպատնտեսականպահանջները 4. Ինչպե՞ս է կազմակերպված նախրի վերարտադրությունը,սահմանվում ճախրիկառուցվածքը,շարժը ն հաշվարկվում տնտեսական հիմնավորումը 5. Ինչպե՞սէ կազմակերպվումկաթի ն մսի արտադրությունըն իրացումը 6. Որո՞նք են կաթի ու մսի արտադրությանինտենսիվ տեխնոլոգիաների տնտեսական առավելությունները: 3.

ԳԼՈՒԽ

201.

ԽՈԶԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ձ Խոզաբուծական մասնագիտացված եռնարկություն-

ների արտադրական տիպերըն /սնդիրները

Սսի արտադրության ավելացման գործում առավել արդյունավետ ճյուղը խոզաբուծություննէ, որը

անասնաբուծության

պա յմանավորվածէ խոզերի կենսաբանական առանձնահատկություններով: Ընտանի կենդաճնիներիցդրանք բոլորից բազմապտուղեն: Մերունի մեկ ծնից տարեկան ստացվում է 10-14 խոճկոր: Խոզերի հղիությունը կարճատն է` 112-116 օր: Մեկ մերունիցտարեկան ստանում են 2,2-2,3 ծին: Յուրաքանչյուրմերուն տարեկան կարող է տալ մինչն 30 խոճկոր: Խոզերը վաղահաս են` 8-9 ամսեկանում կարող են օգտագործվել վերարտադրության համար: Բուծարանային ցեղերի խոզերը ընդունակեն 6-7 ամսականում հասնել 100 կգ կենդանի քաշի: Բտման դեպքում` 1 կգ քաշաճի վրա ծախսում են 4-5, խոշոր եղջերավորաճասուններըն ոչխարները՝ համապատասխանաբար, 8-12 ն 6-10 կերամիավոր: Այս ցուցանիշովխոզերըզիջում են միայն րի բրոյլերային ճտերին: Խոզերի սպանդային ելունքը բարձր է` 70-8592: Խոզերի միսն ավելի սննդարարէ: Խոզերը ամենակեր են, ուտում են գյուղատնտեսականկենդանիներիկերակրման համար օգտագործվող բոլոր կերերը,ինչպես ճան սննդի ն սննդաբերության մնացորդները: Խոզի մսի արտադրությունն ավելի եկամտաբերդարձնելու համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել նան հանրապետությանտարբեր գոտիներում կերային ն բնակլիմայական պայմանները: Հանրապետությունում ստեղ| ծված տնտեսվարմաններկա պայմաններըհնարավորությունեն ընձեռնում խոզի մսի արտադրությամբ զբաղվել բոլոր |

իսկ

հավե-

տարածաշրջաններում:

ոՐը հնարավորություն իաաա ր աաա որերուն ավետ զարգացման համար: Այն որպես մսի րույր վաա տոր, "հորում Հո. ԱԱ լիս, տարեկան մեկ խոզ ար իհա ո.ստանալ մինչն2,5տմիս: ա. մեծ

ւ

է

տա-

շվով

որոն ո մսի: հաշվեկշռում ոապետության խոզի մսի անընդհատ աճում է: Այսպես, 1997-2001թթ.ընկած

տեսակարար կշիռը

ժամանակաշրջանում

այն 1174-իցաճելն 2001թ-ինկազմելէ 18,496: Ըստ 1998-2002թթ. տվյալների խոզերի գլխաքանակըաճել է: Այն 2002թ-ինկազմելէ 97,9 հազար գլուխ, 1998 թվականի56,9 հազարի դիմաց: Սինչն անցումայինժամանակշրջանը հանրապետությունում խոզաբուծությունը վարվում էր խոշոր համալիր տնտեսություններում՝ կոլեկտիվ

կամ պետական տնտեսություններում: Խոզաբուծության ճյուղը համալիրներում հիմնված էր ներկրվող կերերի բազայի վրա: Անկախացումից հետո հանճրապետությունումխոշոր ն միջին չափերի տճտեսություններումխոզաբուծությունը հիմնականում ոչ արդյունավետ ն թերֆինաճսավորված էր: Հայաստանը առաջիկա տարիներին չունի խոզաբուծության զարգացման մեծ հնարավորություններ, քանի որ ստացված կերերը մեծմասամբ ներկրվում են: Հետնաբար այստեղ խոզաբուծությունը կսահմանափակվի ճերքին շուկայի պահանջարկիբավարարումով: Մինչն մասնավորեցումըհանրապետությունում խոզերի գլխաքանակի 98965-ըպատկանում է խոշոր սպիտակ ցեղին, մյուս ցեղերը (Դյուրոկ, Լանդրաս, Ուէլս) օգտագործվում էին տրամախաչման համար: 1994թ.հաստատվեց խոզերի հայկական մսային ցեղը, որը տարածվեց հանրապետությունում ն ըստ դիտարկումների, ներկայումս կազմում է առկա գլխաքանակի 9-1074: Խոզաբուծությունը փոքը տնտեսություններումպետք է լավ հիմքերի վրա դրվի կերակրման, տոհմաբուծական,սերնդատվության ն անասնաբուժական աշխատանքներիբարելավման միջոցով: Խոզաբուծության վարման համակարգերի բարելավման միջոցով փոքր տճնտեսություններումկարելի է ակնկալել խոզաբուծական մթերքների արտադրության կայուն զարգացումն մրցունակության ապահովում: Խոզաբուծական ձեռնարկություններիարտադրական տիպերնեն՝ ավարտված ցիկլով մասնագիտացվածձեռնարկություններ, վերարտադրողականձեռնարկություններ, բտող ձեռնարկություններ: -`

-.

-.

.

Խոզի մսի արտադրության ավարտված ցիկլով ձեռնարկութմունները պահում են մայրական գլխաքանակ ն միաժամանակ զբաղվում են խոճկորների ստացմամբ, աճեցմամբ ն բտմամբ: Խոզաբուծության հետ կարող են զուգակցել տավարաբուծությունը, կերարտադրությունը ն լրացուցիչ ճյուղերը, որոնց կազմը ն չափերը կախված ենճ տնտեսության բնատնտեսական պայմաններից:

Վերարտադրողականձեռնարկություններն աշխատում

են ար-

տադրության չավարտված ցիկլով: Դրանք բաժանվում տոհմային ն ապրանքային ձեռնարկությունների ։Վերարտադրող ձեռնարկությունները մատղաշը ստանում ն աճեցնում են մինչն 4 ամսական հասակը, այնուհետն այն իրացնում են այլ տնտեսություններին` մայրական գլխաքանակի վերարտադրության կամ բտման համար: Հիմնական զուգակցվող ճյուղ են հանդիսանում կերարտադրությունըն տավարաբուծությունը: են

Բտող ճեռնարկությունները վերարտադ րողական ձեռնարկություններից ձեռք են բերում որոշակի զլխաքան կ ն կերակրում մինչն մսային կոնդիցիայի:Այն տնտեսություններում, որտեղ բտումը կազմակերպվում է սեփականկերերիհաշվին, զարգացած է հացահատիկին արմատապտղի

արտադրությունը:

Գործնականումվերը նշված մասնա գիտացմաներեք ձներից ճախապատվությունը տրվում է առաջինին: Ավարտվածցիկլով ձեռնարկություններում խոզաբուծությանարդ-

յունքային ցուցանիշներ են հանդիսանում` խոզի մսի ելունքը՝ միջին տարեկան մերունի հաշվով, խոզի մսի իրացումը` տարվա սկզբին եղած մեկ գլխի հաշվով: Վերարտադրողական ձեռնարկություններում` ծների քանակը հիմճական ն միջին տարեկան մերունի հաշվով, ողջ մնացած խոճկորներիքաճակը ն միջին կենդանի զանգվածը, անջատված խոճկորների կենդանի զանգվածի միջին օրական քաշաճը: Բտման ձեռնարկություններում` բտվող խոզի կենդանիզանգվածի միջին օրական քաշաճը, կերերի ծախոը քաշաճի վրա:

լդ

20.2. Խոզերիվերարտադրության մր կազմակերպու Խոզաբուծությանմեջ հոտի վերարտադրությանկազմակերպումը պետք է ուղղված լինի հիմնական հոտի ինտենսիվ օգտագործմանը` մեկ տարում մեկ մերունից ստացվող ծիների ն խոճկորների առավելագույն քանակի ապահովումը:

Մերուններիօգտագործման ինտենսիվությունը հանդիսանումէ խոզերի վերարտադրության ռացիոնալ կազմակերպմանորոշիչ պայմանը: Դրա հետ կապված, մերունների գլխաքանակի հետագա ավելացումը պետք է ուղեկցվի նրանցինտենսիվօգտագործմամբ:

Տնտեսություններում կերային բազայի ն աճասնատեղերի համապատասխան պայմանների առկայությանդեպքում խոզի մսի արտադրությունը

է կազմակերպելավարտված. նպատակահարմար ցիկլով՝ խոճկորների ն բտում: Այն տնտեսությունները, որոնք վերարտաստացում, արողուն

դրության, այսինքն` խոճկոր ստանալու զբաղվելմիայն բտումով:

րող են

ն

աճեցնելու պայման չունեն, կա-

Ելնելով ձեռնարկությանտնտեսականպայմաններից, խոզերի ծինը կազմակերպվումէ երկու եղանակով`կլոր տարին (տարվաընթացքումհավասարաչափ՝կոնվերային)ն սեզոնային(ցիկլային):Երկու դեպքում էլ այն է տուրերով` 3-5 օրով: Փոքը կազմակերպվում տնտեսություններում նպատակահարմարէ կիրառել սեզոնային ծինը: Տուրային ծին

կազմակերպելու

պետք է կազմակերպել, զուգավորումը անպես ՀանԲԵԼ ն ա Արոաան, - ԿԱիՆ, ՀԱՑՆ Աո տԱ աման

համար մերուների ընթան

ազմա

որ

ծինը

ւն

ա

ազմա

սեզոնային եղանակով, որի լավագույն ժամկետներն են՝

պել հիմնական մերունների առաջին ծինը՝ երկրորդը` հուլիս-օգոստոս, իսկ ստուգվող մերունների ծինը՝ մարտ-ապրիլ ամիսներին: Մասնագիտացված տնտեսություններումն արդյունաբերականհամալիրներում երաշխավորվում է կազմակերպելհավասարաչափծին: Այս դեպքում հոտի վերարտագրությունըպետք Է կոզաակերպել այնպես,որ մեկ հիմնական մելունից ստացվի երկու, իսկ ստուգվող մերունից մեկ ծին: Հոտի կերաթոադրության ճիշտ կազմակերպումը մեծ չափով կախէ ված խոզերի հոտի կառուցվածքից ն շարժից: Կախված մասնագիտացման ուղղությունից, հոտի կառուցվածքը կարող է լինել տարբեր: Արտադրության ավարտված ցիկլով մասնագիտացված ձեռնարկություններում,որտեղ կիրառվում է հավասարաչափ ծինը, խոզերի առանձին սեռահասակային խմբերի տեսակարար կշիռը կարող են լինել վարազներ` 176, հիմնական մերուններ` 6, ստուգող մերուններ` 3, մինչն 2 ամսական խոճկորներ` 22, 8-10 ամսական նորոգման մատղաշ` 6, աճեցման ենթակա ն բտման տակ գտնվող մատղաշ` 60 ն բտման տակ գտնվող հասակավոր խոտանված խոզեր 292: Ոչ մասնագիտացվածձեռնարկություններում, որտեղ պետք է կիրառվեն սեզոնային ն խտացրած ծինը, հիմնական ն ստուգվող մերունները հոտում պետք է կազմեն 8 ն 496, բտվող մատղաշը՝ 79092: Այդպիսի ձեռնարկություններում տարվա վերջում մինչն 2 ամսական հասակի խոճկորներ չպետք էլինեն: Ձեռնարկություններումխոզի հոտի շարժը կազմում են ըստ ամիսների: Շուրջտարյա ծիների դեպքում հոտի շարժը լինում է կայուն, իսկ սեզոճայինի դեպքում` խիստ փոփոխվում է: Հոտի շարժի հիման վրա որոշում են կերերի, շենքերի ն աշխատուժի պահանջարկը, պլանավորում են մսի ստացումը ն իրացումը: Գյուղատնտեսական կենդանիների արհեստական սերմնավորումը տոհմային գործի կարնորագույնօղակներիցմեկն է: Կենդանիների արհեստական սերմնավորմանը կանոնավոր կազմակերպված անցնելու դեպքում նվազագույնի է հասցվում մայրական կազմի ստերջությունըն կանխվումեն բնական զուգավորման ժամանակ փոխանցվող ն արագ տարածվող վարակիչ հիվանդությունները: "Արհեստական սերմնավորման միջոցով հնարավոր է տնտեսական ն կենսաբանական առումով արդյունավետ դարձնել կենդանիների վերարտադրության գործնթացը, կանոնավորել ծնի ժամկետները, կենդանիների

հունվար-փետրվար,

բազմացումը կատարել տնտեսական հասունացման տարիքում, դրանով իսկ ապահովել մթերատվությաներաշխիքները: ապագա Բնական զուգավորման դեպքում մեկ վարազի ծանրաբեռնվածությունը մեկ տարում կարող է կազմել 16-20 մերուն: Շուրջ տարին ծին ստաճալու դեպքում յուրաքանչյուր վարազ կարող է զուգավորել մինչն 100-120 մերուն: Հաշվի առնելով վարազների պահպանման համար պահանջվող բավականին մեծ ծախսերը, տնտեսապես ձեռնտու է տոհմակայանների միջոցով` ըստ գոտիների կազմակերպել խոզերի արհեստական սերմնավորում, որի դեպքում մեկ վարազից հնարավոր է տարեկանսերմնավորել մինչն 900 մերուն: Խոզերի հոտի բեղմնավորման կարնոր ցուցանիշ են համարվում մատղաշի պահպանումըն կենդանի զանգվածը 4 ամսական հասկում մինչն 35-40կգ-ի հասցնելը: Այդ շրջանում խոճկորները շատ զգայուն են պրոտեիճային սննդի քաճակի ն որակի նկատմամբ: Խոճկորների նորմալ աճի համար 2-4 ամսական հասակում կերաբաժնի յուրաքանչյուր կերամիավորի հաշվով պետք է ունենալ 120գ մարսելի պրոտեին: Մայրերից անջատված խոճկորներիկերաբաժնում խտացրած կերերը պետք է կազմեն 80-8592--ից ոչ պակաս: Այդ հասակում խոճկորների մոտ դիտվում է ոսկրային ն մկաճային հյուսվածքների ինտեսիվ աճ ն նյութափոխանակության բարձըր

ինտենսիվություն:

Անջատված խոճկորների այդ առանձնահատկություններըլավ օգտագործելու համար նրանց պետք է կերակրել գոյություն ունեցող ընդհաճուր, պրոտեինային, հանքային ն վիտամինայինկերակրման նորմերով: 20.3.

Խոզերի բտման կազմակերպումը,բտման տեսակները

Բտման հիմնական նպատակն է կարճատն ժամանակաընթացքում, կերերի նվազագույն ծախսերով խոզերից ստանալ առավելագույնքաշաճ: Բտվող խոզերի աճի էներգիան կախված է առատ ն լիարժեք կերերից, ցեղից, հասակից, խմբերի մեծությունից, բտման տեխնոլոգիայից, խոզանոցում օդի ջերմաստիճանից,հարաբերական խոնավությունից ն այլ

պայմաններից:

Գոյություն ունի խոզերի բտման երեք տեսակ՝ մսային, բեկոնային ն ճարպային: Առավել տարածվածը մսային բտումն է: Սսային բտման են դնում նորմալ զարգացած տարբեր ցեղերի 2530 կգ կենդանի զանգվածով 3 ամսական խոճկորներ: Սնային բտումն ավարտվում է 4,5 ամիս հետո, երբ խոզերը հասնում են 95-105կգ կենդանի քաշի: Բտման ինտենսիվությունը պետք է համապատասխանի օրական

Տն

600-700գ քաշաճ

յ

տալու

ն

մեկ կգ քաշաճի համար` 5,5-5,0 կերի

միավոր

ծախսելումակարդակին: կերաբաժնիյուրաՍինչն 45-50կգ կենդանի զանգվածինհասնելը 115-120գ, իսկ է քանչյուր մեկ կերի միավորինպետք համապատասխանի Ըստ սննդարարուբտման վերջին շրջանում`90-100գ մարսելի պրոտեին: է կերաբաժնիհետնյալ կառուցվածքըխ̀տացրած թյան երաշխավորվում ծագման 9-14 ն խոտալյուր ու կենդանական կերեր 80-85, հյութալի կերեր` կերեր՝ 3-ական տոկոս: խոԼեռնանտառային գոտումբտմանամբողջ ժամանակաշրջանում անտառների, արոտների է օգտագործեն զերը առավելագույնչափով պետք է ն մարգագետինների կերերը: Սիաժամաճակխոզերինլրացուցիչ տրվում խտացրած կեր, որը կարող է կազմել կերաբաժնի սննդարարության պահանջիկեսը:

առողջ են Բեկոնայինբտման համար ընտրում լավ զարգացած,

ն

խոճկորներ: Լավ արդերկար իրանով, 2,5-3,0 ամսական ամորձատված

խոզերի ստացվում մասնագիտացվածմսային ուղղության ցեղերի են կենդանի 25-30կգ դնում բեկոնային բտումից: Խոճկորներին բտման են 7,5-8,0 ամսականում, երբ մատղաշի զանգվածով:Բտումը ավարտում համար կերազանգվածըկազմում է 85-105կգ: Բեկոն ստանալու կենդանի Բեկոնակերեր: ն ծագման բաժնում պետք է լինեն հյութալի կենդանական են պրոտեինի դարձնում յին բտման ժամանակ հատուկ ուշադրություն ն քանակի վրա: Մինչն 45-50կգ կենդանի զանգվածով լիարժեքության է 120-130գ, իսկ 50խոզերին մեկ կերի միավորի հաշվով պահանջվում 100-110գ ճարսելի պրոտեին:Բեկոնայինբտմանդեպքում

յունք

է

100կգի դեպքում` մաս է կազմում խոտալյուրը: Ամռան կերաբաժնիպարտադիրբաղադիչ ինչպես նան ամիսներին օգտագործումեն առվույտի կանաչ զանգված, գարի, ոլոռ ն կարտոֆիլ: հասաՃարպային բտման են դրվում հիմնականումխոտանված ու վարազներին: կավոր, ինչպես ճան երիտասադ ստուգվող մերուններին են: Ճարպային ամորձատում Մինչն բտելը վարազներին Բտման սկզբում 40-50046 օգտավում է ինտենսիվ,2-3 ամիս տնողությամբ: են ծավալայինկերեր՝ սիլոս, կանաչ զանգվածն տարբեր թափոնգործում են, իսկ խտացրած ներ: Բտման վերջում ծավալայինկերերը կրճատում 70-8072: սննդարարության կերերնավելացնում՝մինչն կերաբաժնի տիպը, ժամանակ կերակրման Ընդհանուր առմամբ խոզերի բտման բտման Խոզերի է փոփոխվել: կախված կերերի առկայությունից, կարող կերակրմանմակարէ գլխաքանակից, կախված արդյունավետությունը

բտումը կատար-

դակից ն խնամքից:

204.

Խոզերի պահվածքիեղանակներըն աշխատանքային գործընթացների կազմակերպումը

րոգման վարազիկներինպետք է պահել 5 գլխից կազմված խմբերով: Ոչ հղի ե հղի մերուններին պահում ենխմբակային մենա-մսուրներում՝10-12-ական գլուխ, ծծմայը մերուններին` անհատական մենամսուրներում, մայրերից անջատված խոճկորներին խմբակային մսուրներում` 25-ական գլուխ, նորոգման մատղաշը` 8-10 ն բտման ենթակա մատղաշը՝ 25-30 գլուխ: Խոզաբուծության ճյուղում հիմնական աշխատանքային գործընթացները արդյունավետ կազմակերպելու նպատակովանհրաժեշտ է պահպանել աշխատանքային գործընթացներիռացիոնալ կազմակերպմանսկզբունքները՝ համամասնություն, համաձայնեցվածություն, համաչափություն ն աճընդհատություն: Կերերի նախապատրաստումը խոզաբուծության մեջ համարվում է առավել աշխատատար ն պատասխանատու գործընթաց: Դա կազմակերպվում է կերի արտադրամասում, որոնք կախված կերակրման տիպից, ունեն համապատասխան հատուկ մեքենաներ, սարքավորումներ ն ագրեգատներ: Դրանց միջոցով մանրացնում են հացահատիկը, արմատապտուղները, խոտաբույսերը ն սիլոսը, ստերիլիզացնումեն սննդի մնացորդմ են տարբեր տեսակի կերախառնուրդներ`ավելացնեները Ն. լով միկրոտարրեր,վիտամիններ, հանքային նյութեր: Վերամշակված խիտ կերախատնուրդը,որն ունի 7026 խոնավություն, տեղավորվում ն բաշխվում են տարբեր կերաբաշխիչների միջոցով: Կիսահեղուկ կերախառնուրդները կենդանիներին մատուցվում են պննմատիկ հարմարանքների օգնությամբ: Խոզաբուծական խոշոր համալիրները ունեն իրենց համակցված կերերի գործարանները, որտեղից կերերը փոխադրվում են կերերի ճախաատրաստմանարտադրամաս, որտեղ պատրաստվում է կերախառնուրդը քանակությամբ ջուր ավելացնելով), որից հետո պոմպերի օգնությամբ կերախողովակների միջոցով մատակարարվում է խոզանոցներին: Խոզերին կերակրում են օրվա ընթացքում 2-3 անգամ, սահմանված ժամերին: Ջուրը մատակարարում են ավտոմատ խմոցներիմիջոցով: Կախված կերարտադրության համակարգից տարբերում են խոզերի

Սսի արտադրության ավելացման գործում մեծ է ըստ սեռահասակային խմբերի պահվածքի արդյունավետձների կիրառման դերը:

Խոզերի պահվածքի եղանակները որոշվում են ելնելով առանձին տարածաշրջանների գոտիականառանձնահատկություններից, ճյուղի մասնագիտացման մակարդակից ուղղությունից: ն Կիրառվում է խոզերի պահվածքի զբոսաբակային ն ոչ զբոսաբակային եղանակները: Առաջինըբաժանվում է ոեժիմային ն ազատ զբոսաբակայինպահվածքի: Խոզերի ոչ զբոսաբակայինպահվածքը ճնճախատեսված է արդյունաբերական համալիրներիհամար: Միջին ն փոքր ֆերմաներիհամար նպատակահարմարէ ընտրել զբոսաբակայինպահվածքը: Պահվածքիռեժիմային զբոսաբակային եղանակը կիրառելիսկենդանիներինորոշ ժամանակ հնարավորությունէ տրվում դուրս գալ անասնաշենքիցզբոսաբակ, իսկ ազատ զբոսաբակայինպահվածքիդեպքում կենդանիներըունեն մշտական շփում զբոսաբակի հետ: Զբոսաբակերը տեղավորում են խոզանոցիպատի են բ աժանմունքներից: երկայնքովն բաղկացած Խոզերի ոչ զբոսաբակայինպահվածքըբացասաբար է ազդում մատղաշի աճի ու զարգացման, վարազներիու մերունների վերարտադրական ունակություններիվրա, զգալիորեն նվազում է մերուններիբեղմունակությունը, նվազում է խոճկորներիելքը մեկ մերունիհաշվով: Խոզերի պահվածքի ն կերակրման բոլոր եղանակներիժամանակ գլխաքանակըստորաբաժանվում է հետնյալ արտադրական խմբերի` 1 մայրեր, 2) արտադրող վարազներ, 3) նորոգման մատղաշներ,4) բտման տոմ դպածխոզեր: Խոզերի սպասարկման նորմերը արտադրական տարբեր խմբերի համար տարբերակում են: Այն կախված է աճասնաշենքիտիպից, պահվածքի ն կերակրման եղանակներիցու աշխատանքայինգործընթացների մեքենայացմանաստիճանից: Մեկ խոզապահիմինչե 2 ամսական խոճկորներովխոզամայրերի սպասարկման նորման կազմում է 25-30 գլուխ: Հղի ն չծածկված մերունճերինը` 60-70 գլուխ, 2-4 ամսական խոճկորներինը` 140-150 գլուխ: Մեկ Դոարո նագրում են 2-30 Մարա: Խոզերի խմբերի գլաքանակը ու տեղաբաշխմանխտությունը պետք է համապատասխանեն խոզաբուծական ձեռնարկությունների տեխնոլոգիական նախագծայինընդհաճուրնորմերին:Արտադրողվարազնճներին ու նոր

:

|

պատրաստի տեսակի

ռակի

խտացրած-հյուճի մերակրման Իռ Ա Տ. կերերը կերաբաժթալի: Կերակրման առաջի աեր ար բաածրած ան

տիպ`

խտացրած

ն

Դոք

:

0, կազմում են 85-95, իսկ երկրորդի դեպքում` 60-7096:- Կերակրմանառա համա լիրներում, իսկ երկրորդը`այն տնտեսություններում, որոնք ունեն սեփական կերարտադրություն: Խոզերի համար հատուկ ընշանճակությունունի կերաբաժիններիապահովվածությունըլիարժեք եջ մեկմեկ կերամ որի հաշվով պրոտեինով:Կերերի մեջ կերամիավոր շվով պ պետք լինի 100-110գ

նում

է ւա:կիրառվում ջին

|

| |

|

բ:

լ

թ)

`

-

է

մարսելիպրոտեին, իսկ մայրերից անջատված խոճկորներին

համար` 110-120 գրամ: մերունների

կերակրող

ԳԼՈՒԽ

Ի տարբերությունորոճող կենդանիների, խոզերի կերաբաժիններում պետք է հաշվի առնել ոչ միայն պրոտեինի ընդհանուրքանակը, այլն

ամի-

ճաթթուների պարունակությունը: նրանց համար խիստ անհրաժեշտէ լիզինը, մեթիոնինըն տրիպտոֆանը: Այս ամինաթթուները նրանց օրգանիզմում չեն սինթեզվում,ուստի պետք է ստանան կերի հետ: Կերաբաժինը լիզինով ն մեթիոնինովհաշվեկշռելուհամար օգտագործվում են այդ ամինաթթուների պրեպարատները: Ավանդական տեխնոլոգիայով խոճկորների աճեցման ժամանակնրանց մերուններիցանջատում են 60օրականում, իսկ ինտենսիվ տեխնոլոգիայի դեպքում 35 կամ 42օրականում, որը նպաստում է մայրերի ավելի արդյունավետ օգտագործմանըն Ն7-1,9-ի փոխարեն տարվա ընթացքումստացվում է 2,2-2,3 ծին: Խոճկորներին վաղ անջատման դեպքում կերակրումեն խոզի կաթիփոխարինիչներով, ինչպես նան հատուկ համակցվածկերերով: Նորմալ զարգացած ն վաղահաս մատղաշաճեցնելու համար կաթնային շրջանում (60 օր) անհրաժեշտէ լրացուցիչ տալ 20կգ զտած կաթ, 24կգ խտացրած կեր, ճկգ կանաչ զանգված նհյութալի կեր: Աճող մատղաշի կերակրումըպետք է կազմակերպել այնպես, որ մինչն 4 ամսականը նրանց օրական քաշաճը կազմի430գ, 57 ամսականում` 560գ, իսկ հոտի նորոգման

Ամինաթթուներից

21.1.

|

մատղաշինը՝ 580-600գ:

Գոմաղբի մաքրումըկատարվումէ տարբեր եղանակներով: Ազատ զբոսաբակային պահվածքի ժամանակ գոմաղբի մաքրման համար օգտագործում

են

տրակտորներ`կախովի սարքավորումներով, իսկ

զբոսաբակային պահվածքի դեպքում` շղթայական

միջոցով: Խոզամայրերի վանդակները լվանում

ոչ

տրաճնսպորտյորների ն

են ջրով հեռացնումառուների միջոցով: Գոմաղբըկուտակում են գոմաղբամբարներում՝ հասունացնելու համար ն օգտագործում են դաշտերըպարարտացնելունպատակով: 1.

Ստուգողական հարցեր

Որո՞նք են խոզաբուծական մասնագիտացված |

ձեռնարկությունների արտադրա-

ր վաղն Գխաքանակիվերարտադրության հիմնական արուՅա կ

ախ

ն

ե

առանձնա-

3.

Խոզերի բտման ժամանակ իճչպիսի՞ կազմակերպատնտեսական պայմաններ պետքէ ստեղծել: Որո՞նքեն բտման

4.

տեսակները:

Հիմնականաշխատանքային գործընթացների կազմակերպումը խոզաբուծութ-

յունում:

21. ՈՉԽԱՐԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՍԱԿԵՐՊՈՒՍԸ

Ոչխարաքբուծությանզարգացմանխնդիրները

Ոչխարաբուծությունը հանդիսանում է անասնաբուծության կարնոր ճյուղերից մեկը, որը տալիս է արժեքավոր միս, բուրդ, մորթի, գառնենի ն կաթ: Մեծ դեր ունի բնական կերահանդակների, հատկապես արոտների ռացիոնալ օգտագործում գործում: Դրա համար էլ ոչխարաբուծությունը զարգացած է երկրի շատ տարածաշրջաններում: Հայաստանի Հանրապետությունումոչխարաբուծություննանասնաբուծության զարգացած ու արդյունավետ ճյուղերից մեկն էր: Հանրապետությունումոչխարների ն այծերի գլխաքանակընվազել է անցած տասնամյակի ընթացքում: Այն 2002թ. կազմելէ 592,1 հազար գլուխ, 1988թ. 1729,6 հազարի դիմաց: Հիմնականում անբավարար կերակրման պատճառով նվազել է ոչխարների մթերատվությունը:Մեկ ոչխարի բրդատվությունը 2001թ. կազմել է 2,2կգ, 1988թ. 2,4կգ-ի դիմաց: Բրդի տարեկան արտադրությունը 2001թ-ին կազմելէ 1300տ, որը 1988թ-իհամեմատությամբ կրճատվել է շուրջ 2 անգամ: Սսի արտադրության կառուցվածքում դային քաշով) մանը եղջերավոր անասունների բաժինը կազմել է 14,994: Ոչխարի միսը զիջել է իր ավանդականերկրորդ տեղը անասնաբուծության վաղահաս ճյուղին՝ խոզաբուծությանը: Ծրագրով նախատեսվում է 2010 թ-ին ոչխարների գլխաքանակը հասցնել 600 հազար, իսկ այծերինը` 100 հազար գլխի ն տարեկան արտադրել 1500 տոննա բուրդ ն 14,7 հազար տ ոչխարի կաթ ն 100 մաքուց ստանալ 96 գառ: Հայաստանում ոչխարաբուծությունը ամբողջովին պետք է վերափոխվի, քանի որ մինչն այժմ էլ բուրդը համարվում է ոչխարաբուծության գլխավոր արտադրանք: Այժմ բրդի շուկաները համաշխարհային մասշտաբով բավականին պակաս պահանջարկեն Ա տիկ նյութերը են բրդին: Գորգագործության պահա փոխարինում էն հիմք հանդիփոքր չի կարողբրդի արտադրության սաճնալ:Բացի դրանից,Հայաստանը համաշխարհային չափանիշներով համեմատական առավելություն չունի բարձրորակ բրդի արտադրությանառումով: Այդ առումով համաշխարհային շուկայում գերիշխող դիրք ունեն Ավստրալիան ն Նոր Զելանդիան: Այնուամենայնիվ, րնոր դեր ունի, քանի որ ոչխարի միսը, մածունը օգտագործվու Վ ն նպա սնունդ, իսկ կաթը (պանիրը)մեծ համբավ է վայելում: Զարգացման տակները պետք է վերաձնակերպվենշուկայի պահանջարկին համապա-

աաա

:

աար Նա աան

արանի աարնն

Սա

աան,ԱՐ ը

ի

տասխան: ՀՀ-ում պետք է բուծվեն կաթնատու ցեղեր: Բացի դրանից, ներքին շուկայում ոչխարի ն գառան միսը մշտական պահանջարկեն վայելում ն ունի ճան արտահանման հեռանկարներ: Հայաստանումոչխարաբուծության ապագան հիմնականում կախված կլինի կենդանիների գենետիկական տվյալներից, կերակրումիցն տոհմաբուծականաշխատանքներից: Թեպետ այծաբուծությունը տարածված է եղել Հայաստանում, սակայն տոհմային աշխատանքներն այս ուղղությամբ միայն վերջերս են սկսվել: Տեղական ցեղերը լավ հարմարված են բնակլիմայականպայմաններին, սակայն ունեն ցածր մթերատվություն(տարեկանմոտավորապես150կգ կաթ): Սեփականաշնորհումից ի վեր այծերի գլխաքանակըավելացել է շուրջ երեք անգամ: Վերջին տարիներին աշխատանքներ են իրականացվում տեղական այծերը ներկրված զանենյան, ալպյան, տոկենբուրգյան ն նուբիական կաթնատու ցեղերի հետ տրամախաչելու ն կաթնատու այծաբուծությունը զարգացնելու ուղղությամբ` նպատակ ունենալով կաթնատվությունը հասցնել մինչն 500-600 կգ: Հայաստանում այծաբուծությանը պետք է ավելի մեծ առաջնայնություն տրվի ն որոշ տարածաշրջաններում այն հավանաբարկփոխարինի տավարաբուծությանը,հատկապես փոքը տնտեսություններում: Կաթնատու այծերի արդիական ցեղերը կերային ռեսուրսների պակաս ունեցող շրջաններում ունեն համեմատականառավելություն: ածի կաթի 1 կգ-ի հաշվով կովերի համեմատ 25-30 տոկոսովպակաս կերեր են ծախսվում: Նրանց կաթնատվությունըորոշ դեպքերում յուղի ն սպիտակուցի պարունակությամբվերահաշվարկվածգերազանցումէ կովի կաթնատվությանը: Այծի կաթից պատրաստված պանիրը բարձր գին ունի շուկայում ն խոստումնալիցէ արտահանման առումով: Այծերի կերաերման, խնամքի ն պահվածքի պայմանների ապահովումն անհամեմատ դյուրին խնդիր է, քան թե կովերինը:

ճեռնարՄասնագիտացված ոչխարաբուծական

21.2.

տլթյուններիտիար առատլաոունեւս շութ) դրաման տիպերը

Հայաստանում ընդունված են ոչխարաբուծության մթերատվության երկու ուղղությունները` հետնյալ կիսա-նրբագեղմ՝մսա-բրդա-կաթնատու, կիսա-կոպտաբուրդ՝մսա-բրդա-կաթնատու: Հեռանկարումոչխարների ցեղերի շրջանացման խնդիրներըհետն-.

-.

յալներն են՝

կիսանըբագեղմ ոչխարաբուծության գոտում լրիվ ավարտել խառնածին ոչխարների ցեղային վերափոխումը, ստեղծել կորիդել տիպի հայկական ոչխարների խոշոր հոտեր, իսկ հետագայում կիսանըբագեղմ` մսաբրդակաթնատուոչխարների նոր ցեղ, ընդարձակել հայկական կիսակոպտաբուրդ ցեղի հատկապես Արագածի ներցեղային տիպի ոչխարների բուծման գոտին, ավելացնել գորգագործության համար թանկարժեք հումք հանդիսացողկիսակոպիտբրդի արտադրությունը: Ներկայումս հանրապետության ոչխարաբուծության ճյուղում բուծվում են առավելապես բրդատու ցեղեր: Կիսա-նրբագեղմ ցեղի ոչխարները (հյուսիս կովկասյան, սովետական, ցիգայական, կիսաճրբագեղմ կորիդել տիպի, կրոսբրեդային)կազմում են 79,076: Հայկական կիսակոպտաբուրդ ցեղը, որը տարածված է միայն որոշակի տարածաշրջաններում ընդհանուր գլխաքանակի կառուցվածքում հասնում է 20,676 ն սկսվել է տարածվել հանրապետության մյուս գոտիներում: Հանրապետությունում բուծվում են ճրբագեղմ (կովկասյան, ստավրոպոլյան, պրեկոս) ցեղերի ընդամենը 0,472 կազմող գլխաքանակ: Ներկայումս բուրդ վերամշակող ն գնող ձեռնարկություններից շատերը գրեթե չեն գործում կամ աշխատում են թերբեռնված: Թեպետ հանրապետությունում 1989թ.կազմակերպվել է ժամանակակից տեխնոլոգիական սարքավորումներով հագեցված Արարատի բրդի նախնական վերամշակման գործարանը, սակայն նրա աշխատանքը խիստ թերբեռնված է, կապված ֆինանսականմիջոցների բացակայության ն արտադրանքիիրացման դժվարությունների հետ: Այս հանգամանքում, ինչպես ճան բրդի միջազգա)ին գների ցածր մակարդակը լուրջ դժվարություններ են առաջացրել ոչխարաբուծությամբ զբաղվող հազարավոր սեփականատեր նուբյեկտների համար, որոնք հանդիպելով բնակչության ցածր գնողունակությանըչեն կարողանում մատչելի շահույթ ապահովող գներով իրացնել արտադրված բուրդը, որը ի դեպ այսօր բավականին քանակություն է կազմում հանրապետությունում, որի շահեկան իրացումը զգալի աջակցություն կլինի ոչխարաբույծ գյուղացիներինն կնպաստի ճյուղի զարգացմանը: Ոչխարաբուծական տնտեսությունները կախված մասնագիտացումից ստորաբաժանվումեն հետնյալ արտադրակամտիպերի՝ բրդային, բրդա-մսային, - մսա-բրդային, մուշտակային, գառնենի (կարակուլ), :

:

ի

.

-`

-`

-

-.

Տեխնոլոգիական

(զոոտեխնիկական ու անասճաբուժահոտի վերարտադրությունը,տոհմային կան աշխատանքը, պահվածքի եղանակը, կերակրման տիպը, հիվանդությունճերի դեմ պայքարի միջոցառումները ն այլն: Այս տարրերից յուրաքանչյուրը առանձին վերցրած էական նշանակություն ունի ոչխարների գլխա-

մսա-ճարպային, Յուրաքանչյուր արտադրական տիպ բնութագրվումէ ապրանքային արտադրանքիկառուցվածքի մեջ առանձիգ մթերքների արժեքի տեսակարար կշռով: Կախված գյուղատնտեսական գոտու բնատնտեսականպայմաններից տնտեսությունները զբաղվում են դաշտավարությամբ,տավարա(մինչն 1991թ.) մեր հանրապեբուծությամբ ն այլ ճյուղերով: Նախկինում տության ոչխարաբուծական տնտեսությունները դասվում էին բրդա-մսա ն մսա-բրդա-կաթնային արտադրական տիպերի մեջ: Բարեփոխումներից հետո, երբ ձնավորվեցին շատ փոքր չափեր ունեցող գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվտնտեսություններխախտվեցիննախկինումձնավորված արտադրականտիպերը: Մոտ հեռանկարում, ֆերմերային տնտեսությունների ձեավորման ն զարգացման արդյունքում, օբյեկտիվ պայմաններ կստեղծվեն մասնագիտացվածտնտեսությունների ու ֆերմաճերի բազայի վրա սահմանել նոր արտադրականտիպեր:

հորն ենբնու ակիները որոնիԱա գու Բար անտա Ջերմ տեխնոլոգիական անակի

մթերատվության

բարձրացման

գործում:

Սակայն

Արար

ճիմնավորումը

ն

նել՝ մյուսով:

Ոչխարաբուծության վարման համակարգերը, պահվածքիեղանակները ն դրանց կազմակերպատնտեսական

է

ավելացման

երբ միջոցադրության կազմակերպման ժամանակ բոլոր ռումները կիրառվում են համատեղ, քանի որ դրանց միջն կա սերտ կապ: Կազմակերաատնտեսական միջոցառումները ներառում են մասնագիտացումը ն ինտենսիվությանմակարդակիբարձրացումը, ֆերմաճերի ռացիոնալ չափերի սահմանումը, արտադրությանպլանավորումը, աշխատանքի նորմավորումը ու վարձատրությունը, արտադրանքի պահպանումը ն իրացումը, կառավարումը ն այլն: Թվարկված տարըերը լրացնում են իրար ն չի կարելի մեկը փոխարի-

213.

Ոչխարաբուծության վարման համակարգը դա փոխադարձորեն կապված տեխնիկական, տեխնոլոգիական ու կազմակերպատնտեսական միջոցառումներիամբողջությունն է, որի նպատակնապահովել առավելագույն քանակությամբ ոչխարաբուծականարտադրանքիստացումը, այն էլ արտադրանքիմիավորի հաշվով աշխատանքային ու նյութական նվազագույն ծախսումներկատարելով: Ոչխարաբուծության համակարգը կազմված է տեխնիկական,տեխնոլոգիականն կազմակերպատնտեսական տարրերից: են Տեխնիկական տարրերից ոչխարների պահելու համար անհու րաժեշտ շինությունները, կառույցները սարքավորումները, ներֆերմային աշխատանքների (կերերի ճախապատրաստում, տեղափոխում, կերերի բաշխում, ջրամատակարարում, ոչխարների խուզը ն այլ գործընթացներ) մեքենայացման ու ավտոմատացման համար անհրաժեշտ մեքենաների ու սարքավորումների համակարգը: Որքան բարձրանում է ոչխարաբուծության ինտենսիվությանմակարդակը, այնքան մեծ նշանակություն է ստանում այդ տարրերի դերը, քանի որ դրանք վճռական ազդեցություն են թողնում աշխատանքիարտադրողականությանբարձրացման ն արտադրանքի ինքնարժեքիիջեցման վրա:

տարրը

միջոցառումները)ընդգրկում են

-`

Ն`

ոչխարաբուծության զարգացումը խարսխվում է լեռնային բնական կերհանդակներիօգտագործմանն դաշտային կերարտադրության հոհետ ճրա սերտ զուգակցման վրա: Հայաստանում. գյուղատնտեսական են բնական արոտավայկազմում ղատարածությունների ավելի քան րերն ու խոտհարքները:Հաշվի առնելով բնական պայմանների առանձնահատկությունները ն կերային ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործման հեռանկարներըավելի ճպատակահարմարու տնտեսապես հիմնավորված պետք է համարել ոչխարների պահվածքի հետնյալ երկու ձները՝ ստացիոնար լեռնային արոտային պահվածք` տարածված է հիմորտեղ ոչխարաբուծական ֆերմանականում այն ներն ու արոտները տեղադրված են նույն բնականգոտում ն կերային բա-

տնտեսություններում,

զայի հիմքը կազմում են ամառային բարձրադիրկերահանդակները: 5-6 ամիս ոչխարները գտնվում են ձմեռային մսուրային Այստեղ պահվածքի պայմաններում, իսկ տարվա մնացած ժամանակ` ֆերմայամերձ ն ամառայինարոտավայրերում: Երկգոտիական արոտային պահվածք` ոչխարների պահվածքի ամենատարածվածձեն է ն կիրառվում է հանրապետության նախալեռնայիճ ն միջին լեռնային գոտիների տնտեսություններում: Ոչխարների ձմեռաշրջանի տնողությունըկարճատն է` 3-4 ամիս: Գարմսուրային պահվածքի նանը ն աշնանը ոչխարները արածեցվում են գյուղամերձ, իսկ ամռանը՝ ենթալպյան ն ալպյան արոտավայրերում: Բնական արոտներն օգտագործվում են շուրջ 8-9 ամիս:

Ոչխարների արոտամսուրայիզ պահվածքի պայմաններում ոչխարաբուծության զարգացումը հանրապետությունումհիմնված է բնական կերային, գլխավորապես, ամառային արոտավայրերի առավել արդյունավետ օգտագործման վրա, ընդ որում` արոտավայրերի զգալի մասը իր բուսածածկույթով ճպատակահարմար է օգտագործել միայն ոչխարների արածեցման միջոցով: Ոչխարաբուծական խոշոր ֆերմաների, ինչպես ճան մատղաշի աճեցման, գիրացման ն հոտի նորոգման շիշակների ձմեռային պահվածքի համար հրապարակների կառուցումը կստեղծի ճյուղի վարման արոտամսուրային համակարգի կատարելագործման ավելի բարենպաստպայմանճեր: Ոչխարների ամառային պահվածքի համար հիմնական կերային բազա կծառայեն ֆերմայամերձ բարելավված կամ կուլտուրական արոտները բնական կերհանդակներիզուգակցությամբ: Գիտական հետազոտությունները ն արտադրական փորձը ցույց է տվել, որ կուլտուրական ն բարելավված արոտա-խոտհարքային տարածությունների հերթափոխ արածացումը ոչխարների ամառային պահվածքի ամենաընդունելի ձեն է: Բնական արոտավայրերի մակերեսային բարելավման ն ոռոգման միջոցառումները պետք է ուղղված լինեն դրանց արդյունավետության բարձրացմանն ռացիոնալ օգտագործման նպատակին: Բարելավումից հետո լեռնային արոտների յուրաքանչյուր հեկտարից նախատեսվումէ ստանալ 15-17ց կերամիավոր, որը հնարավորություն կտա, որպեսզի մեկ հա-ի վրա պահվի բարձր մթերատու 6-7 ոչխար: Արոտավայրերում անասունների սանիտարական պահանջներին համապատասխանողջրով ապահովելը բոլոր զանգվածների բուսածածկի արդյունավետ օգտագործման գլխավոր գործոններից է: Ջրարբիացման ճիշտ կազմակերպումից ուղղակիորեն կապված է արոտավայրերի բուսակաճության պահպանումը, բերքատվությանբարձրացումը ն արածեցման ժամանակաշրջանի տնողությունը: Լեռնային գոտում կենդանիները որպես խմելու ջուր օգտագործում են գետերի, գետակների, աղբյուրների ջրերը:

Հոտի վերարտադրությանկազմակերպումը,հոտի տարով Հարճը ն դրամ տնտնաակիոն

|

21.4.

Սոնաագորումը

Ոչխարաբուծական մթերքների ավելացումը զգալիորեն պայմանավորված է հոտի վերարտադրության բարելավմամբ, մաքիների բարձր պտղատվությամբու գառների (մինչն մորից անջատելը) հաջող պահպանմամբ:

Ոչխարների հոտի վերարտադրությանճիշտ կազմակերպումը կենդանիների մթերատվության բարձրացման հետ միասին հանդիսանում է ճյուղի արդյունավետությանհետագա բարձրացման կարնորագույն խնդիրը: Գիտականորեն հիմնավորված հոտի վերարտադրությունը ընդգրկում է` մայրական գլխաքանակի ձնավորումը, հոտի կառուցվածքի ն շարժի հիմնավորումը, կենդանիների սերմնավորման ու ծնի ժամկետի որոշումը. հիմնական գլխաքանակի կերակրումը ն պահպանումը, տոհմային աշխատանքի կազմակերպումը: Ոչխարների հոտի վերարտադրությունը կարնոր արտադրական գործընթաց է, որը ապահովում է ոչխարների գլխաքանակը ն ոչխարաբուծական մթերքներիարտադրությունը: Ոչխարաբուծությունը կարող է հաջող զարգանալ մաքիների ինտենսիվ օգտագործման շնորհիվ: Մաքիներին տնտեսությունում օգտագործում են 5-6 տարի, երբ նրանք տալիս են շատ գառներ, ունեն բարձը մթերատվություն ն ավելի լավ է կերհատուցումը: Օգտագործման տնողությունից բարձր հասակի մաքիներին խոտանում են, բտում ն իրացնում: Յուրաքանչյուր տարի մայրական հոտից խոտանճումեն գլխաքանի 17-20006-ը:Նրանց փոխարեն հոտը համալրվում է մեկուկես տարեկան շիշակներով, որոնք պիտանի են սերմնավորման համար: Հոտի մայրական կազմի ինտենսիվ օգտագործման վճռական պայմաններից է արհեստական սերմնավորման լայն կիրառումը, բարձը դասերի խոյերի սերմնահեղուկով: Նման միջոցառման ճիշտ կազմակերպման ն արդյունավետ անցկացման նշանակությունը բարձրանում է հատկապես այն դեպքում, երբ պահանջվում է տվյալ ճյուղի արտադրության մեջ լայնորեն ներդնել արդ)ունաբերական տեխնոլոգիան ն արագացնել ոչխարների ցեղայնության վերափոխումըմթերատվության ընդունված ուղղությամբ: Այդ նպատակին հասնելու համար անհրաժեշտ է ամբողջ մայրական կազմը, ըստ զուգավորման պլանի, ենթարկել արհեստական սերմնավորման: Կենդանիների արհեստական սերմնավորումը կազմակերպված անցկացնելու դեպքում նվազագույնի է հասցվում մայրական կազմի ստերն կանխվում են բնական զուգավորման ժամանակ փոխանցվողն ջությունը արագ տարածվող վարակիչ հիվանդությունները: Արհեստական սերմնավորման միջոցով հնարավոր է դառնում տնտեսական ն կենսաբանական առումով արդյունավետ դարձնել կենդանիների վերարտադրության գործընթացը՝ կանոնավորել ծնի ժամկետները, կենդանիների բազմացումը կատարելտնտեսական հասունացման տարիքում, դրանով իսկ ապահովել ապագա մթերատվությաներաշխիքները:

Մեր հանրապետությունում անասնագլխաքանակների մասնավորեցումից հետո ձախողվելէ գյուղատնտեսականկենդանիներիարհեստական սերմնավորումը ն այդ բնագավառիձեռնարկությունների գործունեությունը: Վերջին 2 տարում սկսել են արհեստական սերմնավորմանգործընթացի վերականգնումը: Արհեստականսերմնավորման ձեռնարկություններընախկինումաշխատում էին տնտհաշվարկային հիմունքներով ն զգալի աջակցություն էին ստանում պետական միջոցներից: Այսօր սեփակաճատերերը հրաժարվում են արհեստական սերմնավորումից ն օգտագործում են պատահական, ցածրարժեքարտադրող խոյեր: Միճչն բարեփոխումները հանրապետության կոլտնտեսություններում խորհտնտեսություններում գյուղատնտեսական կենդանիների արհեստական սերմնավորումը կատարվում էր օղակաձն երթուղային եղանակով արհեստական սերմնավորման շրջանային ձեռնարկությունների գինեկոլոգ-սերմնավորողների կողմից, պայմանագրային սկզբունքով: Բնակչության սեփական անասունները նույնպես ընդգրկվում էին այդ ծառայության ոլորտում: Ոչխարների արհեստական սերմնավորումը գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններում չի կիրառվում ն կենդանիների բազմացումը իրականանում է պատահական արտադրողներով՝ ազատ զուգավորման միջոցով: Ոչխարների ցեղերի ճնշող մեծամասնությունը օժտված է սեռացանկության սեզոնայնությամբ: Ընդհանրապես ոչխարների արհեստական սերմնավորմանն ծնի ժամկետները ծրագրվում են հաշվի առնելով տնտեսական պայմանների առանձնահատկություններըն ճյուղի արդյունավետ վարման շահերը: Մեզ մոտ ավանդույթ է դարձել ոչխարների վաղ աշճանային արհեստականսերմնավորումը ն հունվար-փետրվարի ծինը: Հիմնակաճում մեզ մոտ ոչխարոաչբուծական ավանդական տարածաշրջաններում արհեստական սերմնավորումըպետք է կատարել արոտային շրջանի վերջում: Հանրապետությունումբուծվող կիսանըբագեղմ ն կիսակոպտաբուրդ ոչխարներից ստացվող վաղահաս մատղաշի ինտենսիվ աճեցման ու բտման հաջող իրականացման տեսակետից ձմեռային (հունվար-փետրվար) ծինը, ինչ խոսք ունի խոշոր տնտեսական նշանակություն: Ոչխարաբուծության արտադրության կարնոր միջոցառումներիցմեկը համարվում է տվյալ արտադրականուղղության համապատասխանքո-

ւտերիռացիոնալ կառուցվածքի ստեղծումը: Այդ հարցի էությունն այն է, տնտեսապես հիմնավորվի տվյալ տնտեսության կերային ն բնակլիմայական պայմաններում հոտի սեռահասակային տարբեր խմբերի փոխհարաբերության արդյունավետությունը: որ

|

շրջանի

ն մսուրային բացակայության Ձմեռային արոտավայրերի է սահմանել հոտի երկար տնողության հետնանքով ճպատակահարմար ն նյութականծախայնպիսի կառուցվածք,որի դեպքում աշխատանքային լիճեն հոտի վերարտասերը մսուրային շրջանում հիմնականումուղղված

վրա, որի համար հոտում մասի պահպանման մայրականկազմի տեսակարար կշիռը:

դրող

պետք է

բարձրացվի տն-

ուղղությունից Հոտի կառուցվածքըկախվածէ ոչխարաբուծության

պլանից: ճյուղի զարգացման տեսությանբնատնտեսականպայմաններից Կովկաս, մեջ (Հյուսիսային Կիսանրբագեղմոչխարաբուծության է հասնում 65-709--ի, Ուկրաինա, Պովոլժիե)մաքիների տեսակարար կշիռը է տալիս ստանալ շատ գառներ` որպես մսացու մատղաշ, իրացնումեն 6-8 ամսականհասակում:

որը թույլ |

որոնց

կապակինտենսիվացման ոչխարաբուծության Հանրապետության է ստանում հոտի կառուցվածքի ցությամբ առանձնահատուկ ուշադրություն ավելացման զգալի մաքիների միջոցով: կատարելագործումը՝ տնտեսություններումհիմնական սկզբնական Ոչխարաբուծական միավորը հանդիսանումէ հոտը: արտադրական է հետնյալ սեռահասակայինխմբերից` Հոտը կազմավորվում մաքիներ,

-.

արտադրող

խոյեր ն փորձախոյեր,

շիշակներ, խոյիկներ: բարձր տեմպեր աՈչխարների գլխաքաճակիվերարտադրության ավելացնելու համար պահովելու ն մսի, բրդի ու կաթի արտադրությունն արկառուցվածքը` առավել հեռանկարայինէ համարվում հոտի հետնյալ Տոհ25-2696: խոյեր ն խոյիկներ 2-3, մաքիներ`70-72, շիշակներ՝ տադրող է մաքիների տեսակարար կշիռը հոտում պետք լինի մային ֆերմաներում վաճառվող 16-17 համեմատաբար ցածը` 55-6006, այլ տնտեսությունների 10-1292: Հոտի նման կաամսական տոհմային մատղաշը պետք է կազմի ստացվում է 33կգ միս, ռուցվածքի դեպքումյուրաքանչյուրմաքու հաշվով -

-.

4,4կգ բուրդ:

արտադրանքիարտադրությանճիշտ Ոչխարաբուծական է

պլանա-

համար չափազանցկարնոր հուտի շարժի վորման ու կազմակերպման հոտի շարժի որոշման ն կազմումը տնտեսական հիմնավորումը:Առանց միջին տարեկան պլանավորել հնարավոր չէ ըստ սեռահասակայինխմբերի ծավալները, բուրդ) միս, (կաթ, գլխաքպճակը,արտադրվողարտադրանքի

հաշվարկել աշխատուժի, կերերի, մյուս նյութական ջոցներիպահանջը: ու տ Ուտոի ամսանան ՍԱ ԱԱ

ի Տարա անոր կետային -

-.

-'

-

-.

ու

տեխնիկական միԱաաա

|

են հարուստ բուսակաԳիրացվող կենդանիներինհատկացնում Ամորձատվածներին արոտները: ապահովված նությամբ, ջրելատեղերով է մաքիների միջին օրականքաշաճն առանց լրացուցիչ կերակրման,պետք 8-12կգ, գիքաշաճը` ընդհանուր կազմի 100-200գրամից ոչ պակաս, իսկ 170-200 գրամ ն 15-20կգ: րացվող մատղաշինը՝համապատասխանաբար, Եթե արոտային պայմանները չեն ապահովում քաշաճի նշված մակարէ դակը, գիրացմանվերջին շրջանում (30-40օր) առաջարկվում լրացուցիչ, հայուրաքանչյուր գլխի հաշվով օրականտալ 0,3-0,4կգ համակցված կամ նման պայտիկային կերեր, մանը աղացած գարի, վարսակ: Գիրացման ունենում են 35-40կգ կենդամաններումգառները 8-9 ամսական հասակում ու ճի քաշ: Այդպիսի կենդանի զանգվածունեցող մատղաշը մսայնությամբ

յանի

մսի նբրդի իրացման պլանը խմբե տարվա սկզբին հոտի կազ ըստ սեռահասակային յին խմբերի, մաքիներիու շիշակների սերմնավորման ու»» : ոչխարների որմատիվները, 4 այրական հոտի լրացման համար նորոգմանմատղաշի գնումները, գլխաքանակը տարվա վերջում:

մը

ոա ակր աւանները

.:

մզիջում արուի համարյա աա Արայիաատակիշիերու մասին: Արոտային Գգիրաաու

Ոչխարաբուծական արտադրանքների (միս, կաթ,բուրդ, գառնենի,ոչիխարենի)արտադրությանկազմակերպումը

21.5.

Աշխարհում ոչխարի մսի տարեկանարտադրությունը(սպանդային) է շուրջ 8,8 մլն տոննա, այդ թվում Հայաստանում 14,4 հազար Հանրապետությունումոչխարների գլխաքանակի խիստ կրճատան հետնանքով նվազել է ճան ոչխարամսիարտադրությունը: Աշխարհում մեկ շնչի հաշվով ոչխարի մսի արտադրությամբառաջին գրավում է Նոր-Զելանդիան (175 կգ): Ոչխարի միսը տավարի ն խոզի տարբերվում է իր առանձնահատկություններով: Մպիտակուցների քանակով ոչխարի միսը նման է տավարամսին ն գերազանցում է խոզի մսին, իսկ ճարպի պարունակությամբ ն կալորիականությամբ`ընդհակազիջում է խոզի, բայց գերազանցում է տավարամսին:Ոչխարի միսը է կալցիումով ն ֆոսֆորով, իսկ միկրոտարրերի պարունակութարուստ յամբ գերազանցումէ մսի մյուս տեսակներին: Ոչխարների արոտային գիրացումը համարվում է մսի արտադրության հիմնական եղանակը: Գիրացման տակ են դրվում տարիքավոր ամորձատվածները, խոտանված մաքիները ն ընթացիկ տարվա ծնված մատղաշը, գլխավորապես արուները: Վերջիններս գիրացման տակ են դրվում մայրերից անջատելուց հետո (5-5,5 ամսականում),հուլիսի երկրորդկեսին, օգոստոսի սկզբին: ՅՈ զոտնեռատասակերընբորերը ր առանձին հոտերում`ամորձատվածներ,խոտանված Աի : այրեր, բտման տակ դրվող արու գառներ: Որքան գիրացման դրվող ոչխարներիհոտը ըստ ցեղի, սեռի, հասակի ն ընդհանուր վիճակի միանման լիճի, այնքան լավ արդյունքի կարելի է հասնել գիրացմանվերջում:

ոչխարներին,չխոսելով մսի բարձրորակության

ցումը տնում է 4,5-5,0 ամիս: Ոչխարի կաթը հանդիսանումէ լիարժեք սննդամթերք:Բացի դրանից են այն անփոխարինելիկեր է գառների համար: Դրանից պատրաստում է պանրաառավել արժեքավոր պանիրներ: Առավել տարածված բրինզա են ճան կաթնաՈչխարի կաթից պատրաստում տեսակի արտադրությունը:

ազար

Ար

թթվայինայլմթերքներ՝շոռ,

ն այլն: ոչխարների տեղական ցեղերը ն բ ուծվող Հանրապետությունում են կաթնային մթերատվութնրանցիցստացված խառնացեղերըօժտված լավ կազմակերպելուդեպմեծ աշխատանքները պոտենցիալով:Կթի յան 40-50 կաթ: ապրանքային է կգ քում նրանցիցկարելի ստանալ չի սահմանվում, ժամկետ հատուկ Ոչխարներիկիթն սկսելու համար հնարավորութտնտեսության է ծնի ժամկետներով, այն պայմանավորված վիճակով: յուններով, գարնանայինեղանակներով,արոտավայրերի կիթն Ցածրադիր ն նախալեռնայինգոտիներիտնտեսություններում համընկնում սկսվում է ապրիլից,լեռնային շրջաններում`մայիսից, երբ այն 3 ամսից է ոչխարների արոտայինպահվածքի հետ: Կթի շրջանը պակաս մեկ առնվազն է զուգավորումից մաքիների է դադարեցվում չպետք լինի: Այն ամիս առաջ, որպեսզի հնարավոր լինի նրանց բերել բուծարանային

տեղը ո.

որը:

արար Աոա ոնաաոոորո

:

գ

մածուն

զուգավորմանը: սնվածությանն նախապատրաստել ն ոչխարի կիթը կազմաարոտավայրերում Գյուղամերձ ամառային է կթի ծածկովի կառուցել կերպված անցկացնելու համար պահանջվում տեխնոլոգիայի հրապարակներ:Արտադրությանմեջ արդյունաբերական ն ներդրման կապակցությամբանհրաժեշտություն է ծագում ստեղծել արտադրությանմեջ ներդնել էլեկտրական սարքավորումներ:Կթվորների ն կաթի որակի բարձրացմանճնճպաաշխատանքիարտադրողականության

տակով անհրաժեշտ է փորձարկել ն արագացնել ոչխարների մեքենայական կթին անցնելու հարցի լուծումը:

վերարկուներ, օձիքներ, գլխարկներ ն այլն, որոնց բրդածածկըլիարտաքինից, իսկ մորթափառը՝ ներսից: Մուշտակե ոչխարենիներն ստանում են ոչ միատարը, 1,5 սմ-ից ոչ պակաս երկարությանբրդածածկով ոչխարներից: Լավագույն մուշտակե ոչխարենիներ ստանում են ռոմանովյան ցեղի ոչխարներից: Կաշվե ոչխարենիները նրանք են, որոնց բրդածածկը չի համապատասխանումմուշտակե ն մորթե ոչխարենիներին ներկայացվող պահանջներին: Ոչխարենիների որակը խիստ կախված է կենդանու կերակրման ն խնամքի պայմաններից: րում

Կիսաճրբագեղմն

կիսակոպտաբուրդոչխարաբուծությանզարգացումը կարնոր նշանակություն ունի հանրապետությունումբարձրորակի գորգագործությանհամար խիստ արժեքավորբրդի արտադրության սեփական բազայի ստեղծման տեսակետից:Ոչխարներիբրդատվության բարձրացման ն ցածրորակ բրդի քանակի նվազեցման համար անհրաժեշտ է հետնողականորենկազմակերպել ոչխարների ցեղային հատկանիշների բարելավման համալիր միջոցառումներ,ապահովելով բուծման, կերակրման ն խնամքիլիարժեք պայմաններ, ոչխարներիբոլոր ցեղատեսակները ըստ հիմնական արտադրանքների ստորաբաժանվում են` -

-`

-.

-

-

21.6.

նրբագեղմ, կիսանրըբագեղմ, կիսակոպտաբուրդ, մուշտակային, .գառնենի,

-մսա-ճարպային,

մսա-բրդա-կաթնային, մսա-կոպտաբրդային: Տնտեսություններումհասակավոր ոչխարների գարնանային խուզը -.

,

-`

պետք է կազմակերպելարոտային պահվածքի փոխադրելուցհետո միջակ ն միջակիցբարձր սնվածությանվիճակում: Ոչխարներիցեղակազմիբարելավումը պետք է ուղեկցվի կրոսբրեդայինն կիսակոպիտբրդատեսակների արտադրությանաճով: Գառնենի է կոչվում գառներիցստացված մորթին, որն ունի բրդաթելերի տարբեր ձների ու չափերի գանգուրներ: Գոյություն ունեն գառնենիատու ցեղեր, որոնցից ամենատարածվածը ն առավել արժեքավորը կարակուլյանն է: Գառնենիներըպատկանում են մորթիներիայն տեսակներին, որոնցից պատրաստում են մուշտակներ, գլխարկներ, օձիքներ ն այլն:

Գառնենիներըստանում են 1-3 օրական գառներիսպանդից: Գառնենիներըգնահատվում ն առաքվում են համաձայն մթերման գործող պետական ստանդարտների: Ոչխարների սպանդից ստացված բրդածածկով մաշկը կոչվում է `

ոչխարենի: Կախված բրդածածկի բնույթից ն օգտագործման նպատակից տարբերում են երեք խումբ ոչխարենիներ`մորթե, մուշտակե ն կաշվե: Մորթե ոչխարենիներըստանում են նրբագեղմ,կիսանրբագեղմ,կիսակոպտաբուրդ

ոչխարներիցն դրանց խառնացեղերից:Ոչխարենիների մորթուցկա-

են

նում է

(

Հիմնականգործընթացները (ծին, կերակրում,խնամք, նուզ ն այլն) կազմակերպումը

Ոչխարների գլխաքանակի, մթերքների ն հումքի արտադրության ավելացումը պայմանավորված է ծնի ժամանակաշրջանի նախապատրաստական աշխատանքներիհաջող կազմակերպմամբն անցկացմամբ: Ոչխարանոցները, որտեղ պետք է անցկացվի ծինը, պետք է լինեն լուսավոր, ընդարձակ, չոր: Սաքիների ծնից 10-15 օր առաջ ոչխարանոցները մաքրում են գոմաղբից,վերանորոգում են ն նախապատրաստում գույքը: Ոչխարների ծինը անց է կացվում ձմռան երկրորդ կեսին (հունվար-փետրվար) կամ գարնանը (մարտ-ապրիլ): Մարտ-ապրիլ ամիսներիծինը կոչվում է գարնանային, իսկ հունվար-փետրվարինը՝ճմեռային կամ վաղ ծին: Ծնի ժամկետի սահմանումը կախված է տնտեսության բնակլիմայական ն տնտեսական պայմաններից: Ձմեռային ծինը ոչխարաբուծության առաջադեմ տեխնոլոգիական եղանակներիցէ, որն ապահովում է կենդանիներիգլխաքանակիավելացումը ն մթերատվությանբարձրացումը: Ձմեռային ծնի դեպքում բարձը է մաքիների պտղատվությունը ն գառների կենսունակությունը: Ձմռան ամիսներին ծնված գառները համեմատաբար քիչ են տուժում ամռան շոգից, որովհետն մինչն շոգը սկսվելը կազդուրվում ն զարգանում են ն կարողանում են առավելապես օգտագործել արոտային շրջանի լավագույն հնարավորությունները: Ձմեռային ծնից ստացված գառներն ավելի խոշոր են ն առաջին խուզի ժամանակ ավելի շատ բուրդ են տալիս: Բացի այդ, հոտի վերարտադրության համար ոչ պիտանի մատղաշը կարելի է իրացնել մինչն մեկ տարեկանը: Սակայն ձմեռային ծնի անցկացման համար անհրաժեշտ է գառների ն ծծմայր մաքիների համար ունենալ տաք գոմեր, ինչպես նան բավարար քանակությամբ բարձրորակ կերեր:

Ոչխարների գարնանային ծինը հիմնականում համընկնում է արոտային պահվածքի սկզբի հետ: Գարնանային ծճի դեպքում ավելի քիչ ոչխարանոցներ ն սարքավորումներ են պահանջվում: Այս առավելությունների հետ մեկտեղ գարնանային ծինն ունի էական թերություններ: Տարածաշրջանների մեծ մասում եղանակներըլինում են անկայուն, որի պատճառով նորածինգառները հաճախ են հիվանդանումն զգալի կորուստէ լինում: Մինչն գառների 1,5-2,0 ամսական դառնալը արոտի կանաչը խիստ կոշտանում է ն չորանում, որի պատճառվ նրանք վատ են կերակրվում,հետնապես դանդաղ են աճում: Շատ դեպքերում գարնանը ծնված գառներինհնարավոր չի լինում խուզել ն ստանալ արժեքավորմատղաշաբուրդ:Ցածր կենդանի զանգվածի պատճառով հոտի վերարտադրությանըոչ պիտանի մատղաշը մինչն մեկ տարեկանհնարավոր չի լինում իրացնել: Ոչխարների մթերատվությունը, կենսունակ գառների, լավորակ բրդի ն կաթի ստացումը պայմանավորվածեն մսուրային շրջանում նրանց լիարժեք կերակրմամբն խնամքի ճիշտ կազմակերպմամբ: Սսուրային շրջանում ոչխարներին տրվող կերերը պետք է հարուստ լինեն բոլոր տեսակի սննդանյութերով ն վիտամիններով: Կերաբաժինը ըստ պրոտեինի ն հանքային աղերի պետք է լինի հաշվեկշռված: Այս շրջանում ոչխարների հիմնական կերերը պետք է լինեն խոտը, խտացրած ու հյութալի կերերը: Սնուրային շրջանում առանձնահատուկ ուշադրություն պետք է դարձվի հատկապես գառների կերակրմաննու խնամքին: Գառների աճեցման առաջին 20 օրը ամենապատասխանատուշրջանն է, որովհետն նրանց հիմնական սնունդը բացառապեսլինում է մոր կաթը: Որպեսզի այդ շրջանում գառներիկաթնային սնունդը լինի հնարավորին չափ առատ, մաքիների օրվա կերաբաժնում ավելացնում են հյութալի կերեր: Գառներին, բացի մոր կաթից, մինչն արոտ դուրս բերելը տալիս են լավորակ խոտ ն համակցված կերեր: Բարձրորակ բրդի ստացումըկախված է ոչ միայն ոչխարի ցեղայնությունից,կերակրման ն պահվածքի պայմաններից, այլն խուզի ժամկետների ճիշտ ընտրությունից, խուզի արդյունավետ տեխնոլոգիայի կիրառումից: Ոչխարների թե վաղ, ն թե ուշ խուզելը վնասակար է: Վաղ խուզելու դեպքում ստացվում է կարճ, պակաս ճարպաքրտինքովբուրդ, բացի այդ, խուզված ոչխարները գարնան ցուրտ եղանակներինկարող են մրսել, որը կարող է անկումների պատճառ դառնալ: Սակայն չի կարելի նան ուշացնել խուզը, քանի որ չխուզված ոչխարները դժվարությամբ են դիմանում շոգին ն շատ վայրերում այդ ժամանակ է, որ ոչխարների բրդածածկն աղբոտվում է զանազան բույսերի մնացորդներով, կոծոծներով, որոնք կպչելով բրդին, գցում են նրա որակը: Ոչխարների գարնանային խուզը, հարթավայրային, նախալեռնայինգոտիներիտնտեսություններումանցկացվում է ապրիլ-մա350

յիս ամիսներին,իսկ լեռնային գոտու տնտեսություններում մայիսի վերջին, հունիսի սկզբին: Նուրբ ն կիսանուրբ բրդածածկով ոչխարները խուզվում են տարեկան մեկ անգամ, միայն գարնանը, իսկ կիսակոպիտ ու կոպիտ բրդով ոչխարները ցածրադիր ն հարթավայրայինտաք գոտիներում երկու անգամ`

գարնանըն աշնանը:

Ոչխարի խուզը կազմակերպվածն կարճ ժամկետում անցկացնելու ճպատակովխոշոր ոչխարաբուծականտնտեսություններում անհրաժեշտ է ստեղծել պահանջվող սարքավորումներովհագեցած խուզման կենտրո-

նացված կայաններ`էլեկտրախուզի,բրդի որակի որոշման, հակավորման, փոխադրմանաշխատանքներըբարձր մակարդակովանցկացնելու համար: Ոչխարների խուզն անցկացվումէ տիպայինկամ հարմարեցվածընդարձակ ու լուսավոր շենքերում, էլեկտրականխուզի մեքենաներով կահավորված: Մեքենայական խուզը ունի մի շարք առավելություններ, բացի մարդկանց ծանր ֆիզիկականաշխատանքըթեթնացնելուց,խուզը կատարվում է միահավասար,մաշկին ավելի մոտիկ, պահպանելով բրդի բնական

լ

'

'

երկարությունը,չխախտելովգեղմի ամբողջականությունը: Խուզված ոչխարները մինչն ամառային արոտավայրեր տեղափոխելը, 10-12 օր պահում են գյուղամերձարոտներում, բուժում են խուզի հետնանքով ստացվածվերքերը ն կատարումհակաքոսային լողացումներ: Ոչխարաբուծության մեջ տեխնոլոգիականգործընթացներըսահմանված ժամկետումբարձր որակով կատարումըպայմանավորվածէ ճնրանով, թե ինչպես է կազմակերպվումու վարձատրվումայդ ոլորտում ընդգրկված մարդկանցաշխատանքը: Խոշոր տնտեսություններումաշխատանքի կազմակերպմանհիմնական ձնը հովիվների բրիգադն է, կազմված 3-4 մարդուց, որոնց միջն կատարվում է աշխատանքիբաժանում: Առավել փորձ ունեցող հովիվին ճշաճակում են բրիգադավար: Աշխատանքայինգործընթացներըռացիոնալ կազմակերպելու ճպատակով ոչխարների հոտի ձմեռային ու ամառային պահվածքի շրջաններումսահմանվում է աշխատակարգ: Աշխատանքի վարձատրությունըկատարում են արտադրվածարքանակին ու որակին համապատասխան:Այսպես, մա յրական տադրանքի վարձատրում գլխաքանակը սպասարկող հովիվներին (օպերատորներին) են 1ց բրդի, կաթի ու գառների ստացման (ծնաճի) համար, մատղաշի սպասարկման(մայրերից անջատելուց հետո) ն արոտային գիրացմանմեջ գտնսպասարկող հովիվներինվարձատրում են 1ց բրդի ն 19 վող գլխաքանակը քաշաճի համար, իսկ խոյեր սպասարկող հովիվներին` 1ց բրդի համար: Հեռագնա արոտային շրջանում հովիվների վարձատրության դրույքները

բարձրացվում է 4072-ով: Հավելավճարներեն տալիս բարձրադրության (ծովի մակերնույթից 2000մ ն ավելի) ն աշխատանքայինստաժի համար: Արդյունքային լավագույն ցուցանիշների համար հովիվները ստանում են բնեղեն ն դրամական պարգնատրություն: |

Ստո տուգողական 1.

հարցեր

Թվարկել մասնագիտացված ոչխարաբուծական տնտեսությունների

արտադրական տիպերը: 2. Որո՞նք են ոչխարաբուծությանվարման համակարգիհիմնական տար5

կազմակերպատնտեսական հիմնավորմանցուցանիշները: րերը,դրանց 3.

.

Ինչպե՞ս է կազմակերպվումհոտի վերարտադրությունը, սահմանվում հոտի կառուցվածքը,շարժը ն հաշվարկվում տնտեսական հիմնավորումը:

Թվարկել մսի, կաթի, բրդի ն այլ արտադրանքների արտադրության ու իրացման առանձնահատկությունները: 5- Հիմնական աշխատանքային գործընթացների(ծին, խնամք, խուզ ն այլն) կազմակերպումը: 4.

ԳԼՈՒԽ ՛

22.1.

՛

ԹՌՉՆԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

-

ԳԱԱ արտադրական

տիպերը

Մ

Կ ԱՉՄԱԿԵՐ

ԿԵՐ ՊՈՒՄԸ

Աա,

սարը

Թոչնաբուծությունը հանդիսանում է անասնաբուծության համալիր ճյուղերից մեկը, որը ընդգրկում է` հավեր, հնդկահավեր, բադեր, սագեր, ոչ մեծ քանակությամբ խայտահավեր, մսային աղավնի ու լոր: Ճյուղից ստանում են կեսաբանական բարձրարժեք սննդամթերք` ձու, միս, ինչպես նան

ար,արոտները փետուր որա: Ն արու» արվեն Ս

նյութ` թռչնաղբ: Թռչունի ձուն պարունակում է մոտ 35 քիմիական տարրեր, այդ թվում մեծ թվով վիտամիններ, հանքային տարրեր ն ամինաթթուներ: Ձուն ունի սննդանյութերի բարձր մարսելիություն: Թռչունի միսը քիմիական կազմով, նրբությամբ, բարձը սննդարարությամբն մարսելիությամբ գերազանցում է գյուղատնտեսական այլ կենդանիներիմսին: Գյուղատնտեսական թռչունը վաղահաս է, բարձը պտղատու, ամենակեր ն տարբերվում է սաղմի զարգացմանկարճ ժամանակաշրջանով: Ձվային ուղղության հավերի կրոսների ձվատվությունը կյանքի ՛/2 շաբաթվա ընթացքում կազմում է 280-300 ձու, իսկ համակցված կերերի ծախսը 10 ձվի հաշվով է 1,4-1,5կգ: Մսային ուղղության բրոյելների կենդանի զանգվածը 5-7 շաբաթական հասակում կազմում է 1,5-2կգ, իսկ 1կգ քաշաճի վրա ծախսվում է 1,8-2կգհամակցված կեր: Թռչունները լավ են հարմարվում ինտենսիվ պահվածքի պայմաններին: Սաղմի զարգացումը մոր օրգանիզմից դուրս հնարավորություն է տալիս արհեստական ճտահանության (ինկուբացիայի) միջոցով կազմակերպել թռչնի ձվի ն մսի ընդլայնված արտադրություն: Հանրապետությանթռչնաբուծության առջն ծառացած խնդիրներից է` ձվի ու թռչնի մսի արտադրությունը հասցնել այնպիսի մակարդակի, որպեսզի ապահովվի բնակչության սննդի համար նախատեսված նորմերը ն որոշակի հնարավորություններստեղծվինան դրանց արտահանմանհամար: Այդ է պատճառը, որ ճախկին Խորհրդային տարիներին տասնամյակներ շարունակ լուրջ միջոցառումներեն իրականացվելհանրապետությունում թռչնաբուծության զարգացման ն ճյուղը արդյունաբերականհիմքերի վրա փոխադրելու ուղղությամբ: Սակայն վերջին տասնամյակում տարբեր օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվպատճառներով հանրապետությունում թռչնաբուծությունըկտրուկ անկում ապրեց ն միայն վերջին 4-5 տարիներին է նկատվում որոշակի զարգացում:

Ներկայումս հանրապետությունում գյուղացիական տնտեսությունների կողմից պահվող թռչնագլխաքանակի հետ մեկտեղ ձնավորվել ն տասնյակ մասնագիտացված թռչնաբուծականֆաբ-

ր ՏարԱԱ-Ն»

Աակտ-

որոն

թոր

ներում աստիճենաբար-զարգանում նների ձվի Ն է յունը, լուծվում հանրապետությանբնակչությանը սեփական Աարրղրոլթյան ձվով ն թոչնի մսով ապահովելու հույժ կարնոր խնդիրը: Հայաստանի Հանրապետությունումթռչուննե ք այ կը կազմում Դ ընդամենը շուրջ 5.նմլն, որից շուրթ. 4:01լնր: ցիական տնտեսություններում: Ձվի տեղական արտադրությունը տարեկան կազմում է շնչի հաշվով ապահովում Է 146 հատ

Աաաա

րաաա

,

:

.

րուղա

աի Լազորոտնը ա արորչմյեր Հողը Աա արո իԲո աաա նարածական: դղությանբեն կիտրոնզրադգուն սո թոչնա» ր

պետ գյուղացիականտնտեսությունները որոշա Հ մ բուծությամբ, սակայն առկա պայմ

ծր

Նար արա մասնառիտացված արիկաները, բոչնարածական

է

ունր ային

որոր

`

Հանրապետությունում հիմնականում օ վել են Սիության հիբրիդ կրոսները: Ձվատու ուղղության թռչնաֆաբրիկաներում մինչե մասնավորեցումը տարածում էր գտել Զարյա-17 կրոսը, մսատու ուղղության թոչնաֆաբրիկաներումԲրոյլեր-ճ, իսկ հավերի Երնանյան ցեղը օժանդակ տնտեսություններում: ՆերկաԱն .-.5-. ու Եվրոպական որոշ երկրներից Ր.

Բրո աոան

աւար ոը Աղ ձորնոր կւներան հավերը, երնուծյող րարկ

վումկոթեաւյալնիակագ աի ադար թռչնաբուծական արեն որր րի

Ը`

Ը`

Լ

-

թռչնաբուծական պետական տնտեսություննե

թ,

թաթ մոմաններ, ատակ արեւա

Թռչնաֆաբրիկաները

դիե վի (ձվատու) մասնագիտացված

Կիմ Կյուն ոմա, երենուի: արա ենիա (բացի տալի ն ԱրտաՏարան -: չնաֆաբրի րբաչափ: դրանքը տարվա ընթացքում ստացվուԱ ժակնողը ն

մսի (ձսային) արտադրության ուղղությամբ, նաբերական

տեխն

են

ե

Է արդորըորըկազմ կազմակերպվում

ն կաները զբաղեցնումեն սահմանափակ տարածություն

են

խոշոր հիմնականում

քաղաքներին

բնակավայրերիմոտ

տեղաբաշխվում տարածքում:

մասԹռչնաբուծականպետականտնտեսություններընույնպես

ունի ավարտունցիկլ: տեխնոլոգիայով օզոնի աներ գրադարակը ոչրաաբրիզու ն

կերպվումէ արդյունաբերական

րը

Ի

լոարբերությունթ̀ տեորտեղ աճեցնում են կերեր: Դրանք գործելի հողատարածություններ, ն նրանցից հացահատիկային ղաբաշխվումեն հիմնականում տավաեն շատերը հանդիսանում որպես լրացուցիչ ճյուղ կաթնամսային րաբուծությանհամար: կայանները աճեցնում են թռչնաբուծական Ինկուբատորային տնտեսությունմատղաշներ ն վաճառում գյուղացիական,ֆերմերային ընկերությունբաժնետիրական կոռպերատիվներին, ներին, արտադրական համար ձուն Ինկուբացիայի ն սուբյեկտներին: ներին տնտեսավարող այլ ստանում

են

գոտիներում

տոհմային տնտեսություններից:

զբաղվում են բարձր մթերատու Տոհմային ձճեռնարկությունները ն թռչունների ստացման,բազմացման ինկուբացիոնձվի արտադրությամբ: ֆերմամասնագիտացված Վերջինս վաճառումեն թռչնաֆաբրիկաներին,

աշխա-

Ար Ա լեկցիոն գենետիկական Ա զբաղվում տանքով հարավա ն ստուգիչ փոր-: նան ն

ս

ֆերմաների Դարանակներուն ուղղությունից, գլխաքանակիպահվածքի են

չափերը կախ-

ների Ն

ված են նրանց արտադրական ուղղության եղանակից, կերային բազայից ն այլ պայմաններից:Ձվատու

ա Թանաածակա րեա 25:2000լն արտադրում: տարեկան է տատանվում 20-150 ռչնաֆա

անե

ահում են

են

100-900

հազար

ն ավելի

ածան

հավեր

ն

հատ

թռչուններիգլխաքանակը կան տնտեսություններում հավերի բուծման համար պահում տնտեսություններում հազարի, տոհմային են 20-100

հազար հավեր:

ձեռնարկություններըն ֆերմաներըկախվածարԹռչնաբուծական տադրանքի տեսակարար կշռից ն թռչունների գլխաքանակիվերարտաճմային, դրության նպատակիցունենում են չորս հիմնականուղղության`

ն

մսային, ձվամսային տոհմային: է Ձվային ն ձվամսային արտադրականուղղությունը վերաբերում ճան մյուս տեսակներին: թռչունների հավերին, իսկ մսային ուղղությունը` Կախված արտադրանքիտեսակից ու նշանակությունիցթռչնաբուծական

ֆաբրիկաները Ն ֆերմաները կարելի է ստորաբաժանել երկու խմբի՝ ապրանքային ու տոհմային: Թռչնաֆաբրիկաներում տեխնոլոգիական գործընթացները գործարանային տիպի են: Իր կառուցվածքում ունի մայրական հոտի, ճտահանության, մատղաշի աճեցման, հավերի (ձու արտադրող ֆաբրիկա) կամ մսատու ճտերի վերարտադրության հոտի (միս արտադրող ֆաբրիկա), սպանդի, մթերքների մշակման, ձվի տեսակավորման, փաթեթավորմանն արդյունաբերականթափոններիմշակման արտադրամասեր: Դրանց հաջորդական դասավորության շնորհիվ ապահովվում է տեխնոլոգիականգործընթացներիհոսընթացությունը ն առանձին օղակների արտադրությանմասնագիտացումը(հիբրիդային մատղաշի, ձվի ն մսի արտադրություն,հոտը համալրող մատղաշիաճեցում): Ձվային ուղղության թռչնաբուծական ձեռնարկությունները ստորաբաժանվում են` արտադրությանավարտուն ցիկլով ն ոչ ավարտուն ցիկլով

ձեռնարկությունների:

Ձվի արտադրությամբ մասնագիտացված թռչնաբուծական ֆաբրիկաների մեծ մասում կիրառվում է լրիվ կամ ավարտուն տեխնոլոգիական գործընթաց: Իրականացնում են ձվի ստացում, ինկուբացիա, տանում են տոհմային աշխատանք, աճեցնում են մատղաշ, կազմակերպում են մորթը, տեսակավորումը ն փաթեթավորումը: Ձվային ուղղության ֆաբրիկաները ունեն հավերի ծնողական հոտի, ձվի ինկուբացիայի, նորոգման մատղաշի աճեցման, սննդային ձվի, մորթի ն վերամշակմանարտադրամասերը: Ծնողական հոտի արտադրամասըարտադրում է հիբրիդային ձվեր, որոնք օգտագործվում են արդյունաբերական նշանակություն ունեցող ճորոգման մատղաշի ճտահանության համար: Ծնողական հավերի հոտը համալրվում է տոհմային տնտեսություններից ներմուծվող հայրական ն մայրական ձների Հուգակցվող գծերով: Թռչնաբուծական ֆաբրիկայում ծնողական հոտը կազմում է արդյունաբերական հոտի ածանների 6-20942: Հատակային պահվածքիդեպքումծնողական հոտի հավերին պահում են 510 հազար թռչնատեղով թռչնանոցներում, յուրաքանչյուր 4-5 հավին հատկացնելով 1մ՛ մակերես: Ոչ ավարտուն ցիկլը բնորոշ է փոքր չափեր ունեցող թռչնաֆաբրիկաներին ն չմասնագիտացվածտնտեսություններին,որոնք չունեն ծնողական հոտի արտադրամաս, ինկուբացիայով, թռչնի մորթով ն վերամշակճամբ չեն զբաղվում:

22.2.

(Թռչուններիպահվածքիեղանակներըն դրանց տնտեսականհիմնավորումը

Թռչնաբուծությունում կիրառվում են թռչունների պահվածքի ման-

դակային, հատակային ն բակային ապղանակներ: Վանդակային պահվածքիժամանակ թռչուններըտեղաբաշխվում

խմբակային կամ անհատական վանդակներում,որոնք տեղադրվումեն 1-5 հարկերում: Այն թույլ է տալիս թռչուններիխտությունը ավելացնել մի քանի անգամ ն 1մ7 օգտակար տարածության հաշվով ստանալու ավելի շատ արտադրանք,քան այլ եղանակների դեպքում: Պահվածքի այս եղաճակը հնարավորությունէ ընձեռում մեքենայացմանենթարկել գրեթե բոլոր որոշ չափով տնտեսել կերերը, կատարել աշխատատար գործընթացները, ն հոտը ամբողջ տարվա ընթացքում պարբերաբարխոտանում ածանների նկատելիորենբարձրանումէ ամենի, այս համալրել վառեկներով:Շնորհիվ ն իջնումմթերքի ինքնաժեքը: աշխատանքիարտադրողականությունը է որ վանդակայինպահվածքիդեպՍակայն պետք նկատի ունենալ, քում թռչունն ավելի պահանջկոտ է լինում կերերի ն զոոհիգիենիկպայմանների նկատմամբ, քանի որ նրանք մեկուսացված են արտաքին միջավայսահրից, զրկված են բնական ուլտրամանուշակագույնճառագայթներից, Վանդակային մանափակվածեն նրանց շարժվելու հնարավորությունները: պահվածքի ժամանակ թռչունին պետք է ապահովել լավորակ ն լիարժեք համակցված կերերով, որոնք պարունակենանհրաժեշտ քանակի սպիտան միկրո կուցներ, վիտամիններ, անփոխարինելի ամինաթթուներ,մակրո տարրեր: Այս եղանակըլայն տարածումունի թռչնաֆաբրիկաներում: Հատակային պահվածքիդեպքում թռչուններինպահում են ամեն վրա: Պահօր փոխվող կամ երկար ժամանակ չփոխվող խորը ցամքարի են թարմ վածքի այս եղանակի դեպքում զբոսաբակումթռչուններնօգտվում ն ճառագայթներ կարող են օդից, ստանում են ուլտրամանուշակագույն են

ազատ

շարժվել: Կերերը տալիս

կամ խոնավ խառնվածքիձնով: Այս պահվածթռչնատեղիհամար կատարելավելի քիչ կապիտալ ներդրումներ,բացի այդ ցամքարը ցուրտ գոտում գտնվող թռչունների համար ստեղծում է ավելի բարենպաստպայմաններ: Պահվածքի այսեղանակիթերություննայն է, որ թռչնանոցումցածը է թռչուններիխտությունը, ձվերի մի մասը հարկ է լինում հավաքել ձեռքով, բարձր է դրանց աղտոտվածությունը:Այս եղանակըկիրառվումէ ապրանքային ֆերմաներում: են չոր

քի ժամանակպահանջվումէ մեկ

Բակային պահվածքի ժամանակ թռչունները օրվա լուսավոր

ժա-

մերին գտնվում են դրսում, իսկ գիշերը շենքում` հատակի վրա: Թարմ օդը, արնի ճառագայթները, վիտամինային արոտային կերերի օգտագործումը նպաստում են լավ զարգացած մատղաշ աճեցնելուն: Այս պահվածքը հիմճականում կիրառվում է տոհմային ֆերմաներում, ֆերմերային ն գյուղացիական տնտեսություններում: 22.3.

Հոտի վերարտադրությանկազմակերպումը:Հոտի նառուցվածքը ն շարժը

Թռչնաբուծական արտադրանքի արտադրության ավելացման կարնորագույն գործոններից է հոտի վերարտադրության ճիշտ կազմակերպումը: Թռչունների գլխաքանակիվերարտադրությանկազմակերպմանմիջոցառումներիհամակարգը իր մեջ ներառում է` ծնողական հոտի օգտագործման ժամկետի երկարացումը ն ճիշտ կոմպլեկտավորումը, մատղաշի աճեցման ն նրա պահպանման տոկոսի բարձրացում, թռչունների ցեղային ն մթերատվության հատկանիշների կատարելագործում, մատղաշների նպատակադիրաճեցում: Տոհմային թռչնաբուծությունումհավերին, բադերին ն հնդկահավերին նպատակահարմարէ օգտագործել 2-3, սագերին` 5-6 տարի: Ապրանքային տնտեսություններում` համապատասխանաբար`1-2 տարի պակաս: Տոհմային թռչուններին ժամկետից շուտ խոտանումը տնտեսապես նպատակահարմարչէ, քանի որ այն ավելացնումէ արտադրականծախսերը: Թռչնաբուծությունում տարբեր նպատակներիհամար կիրառում են արուների ն էգերի հոտային, խմբային ն անհատական զուգավորում: Վերջին տարիներին մեծ քանակությամբ տոհմային մատղաշներ ստանալու նպատակովսկսել եճ կիրառել աբհեստական սերմնավորում: Թռչունների գլխաքանակիվերարտադրությանտեմպերը որոշում են

հոտի կառուցվածքով

որը իր հերթին կախված է թռչնաբուծության մասնագիտացումից,թռչունների տարիքից, նրանց պահվածքի եղանակներիցն օգտագործման տնողությունից: Թռչնաբուծության յուրաքանչյուր ճյուղաէ հոտի որոշակի կառուցվածք: Այսյին ուղղությանը համապատասխամնում պես, ձվատու ուղղության ֆերմաներում ամենաբարձր տեսակարարկշիռը թռչունների հոտում պետք է կազմեն ածան հավերը, իսկ մսային ուղղության դեպքում` թռչունի մատղաշը: Թռչունների վերարտադրությանկազմակերպմանմեջ կարնոր տեղ է գրավում ինկուբացիան: Ինկուբատորային աշխատանքների հիմնական որակական ցուցանիշներն են հանդիսանում ինկուբացիոնձվերի քանակը,

տոկոսը ն օրական մատղաշի ինքնարժեքը: Կախված ինկուտոկոսը տատանվումէ 75-90-ի սահմանբացիոնձվի որակից ճտահանման ներում, իսկ առաջավորտնտեսություններում այն կազմում է մինչն 95-9672: ճտահանման

Հոտի վերարտադրության կազմակերպումըսերտորեն կապված է հոտի շարժի հետ, որն էլ իր հերթին կախված է ճյուղի մասնագիտացումից, թռչունների օգտագործմանժամկետից, խոտանման նորմերից,պահպանումից ն այլն: Ձվի ինտենսիվ արտադրության եղանակը հիմնվում է հավերի առավել ձվատու հիբրիդների օգտագործման վրա: Ածան հավերի ավելի երկարատն օգտագործումը հանգեցնում է ձվատվության նվազեցմանը, ինքնարժեքիբարձրացմանըն ճյուղի շահութաբերության իջեցմանը: 22.4.

Աշխատանքի կազմակերպումը ն վարձատրությունը

Թռչնաֆաբրիկաներում ն մասնագիտացվածտնտեսություններում աշխատանքի կազմակերպմանհիմնական ձնը հանդիսանում է մշտական արտադրական բրիգադը, որի չափը, կազմը ն համապատասխան սպասարկման նորմերը հաշվարկվում են հաշվի առնելով` արտադրամասի (ֆերմայի) մասնագիտացումը արտադրանքի արտադրության ծավալը, թռչնանոցի տիպը, տարբեր տեսակի ն հասակի թռչունների պահվածքը, կատարողների որակավորումը, արտադրականգործընթացներիմեքենայացման մակարդակը ն ձեռնարկության այլ պայմանները: Անհրաժեշտության դեպքում բրիգադի ներսում կարող են ստեղծվել օղակներ,որոնք կատարում են առանձինաշխատանքներկամ էլ սպասարկում են թռչունների տարբերհաեն 15-25, իսկ օղակները՝ 3-7 սակային խմբեր: Բրիգադները ունենում աշխատող: Թռչնաբուծությունում աշխատանքի վարձատրությունը հիմնականում կատարվումէ ստացված արտադրանքիհամար, նախապեսսահմանված մեկ միավոր արտադրանքիվարձաչափիհիման վրա: Վարձաչափերը հաշվարկվում են ելնելով տարեկան տարիֆային ֆոնդի մինչն 15092 (կախ-

ն այդ ժամանակահատվածի ված թռչունների գլխաքանակի մթերատվությունից)

համար նախատեսված արտադրանքիարտադրության ծավալից: Թռչնաբուծությունում բանվորների աշխատանքի վարձաչափերը սահմանվումեն` հասկավոր թռչունների ն ծնողական հոտի սպասարկմանօպերատորներին՝ ստացված 1000 ձվի համար, բրոյլերների աճեցման օպերատորներին` ո ըմորի կենդանի դանի զանգվածի Գ ի 1ց1ցքաշաբաշ ճի -.

-.

Աղա ՛

Ը.

-

նորոգմանմատղաշիսպասարկման՝ առողջ ճտերիելքի համար, ինկուբացիոն արտադրամասի օպերատորներին1̀ օ րական հասա

Աաաա

ԳԼՈՒԽ

կի 23. 1.

Ստուգողական գողացան ի հարցեր 1. Որո՞նքՔամ են

րը: 2.

Որո՞նք

են

թխարութական

արտադրական տիպեձեռնարկությունների

ն պահվածքի թռչունների վերարտադրության պահվա

հատկությունները:

թ)

առանձնա

Թվարկե

4. Ի՞նչ

ոչնաբուծական

ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՍԻ

Օժանդակ արդյունաբերական արտադրություններըի

կազմակերպման խնդիրները

(՞ Գյուղի տնտեսականու սոցիալական զարգացմանմիջոցառումների համակարգում կարնոր դեր ունեն օժանդակ արտադրություններըն արհեստագործությունը: Դրանք կոչված են նպաստելու աշխատուժի, տեխնիկական միջոցների ն նյութական ռեսուրսների օգտագործման բարելավմանը,

|

արտադրության արդյունաոնր որը արլ տաոարրեւ իտուր աշխատանքիվարձատրության կար տոիերը, Արան 3.

23. ՕԺԱՆԴԱԿ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

մ

հորա ար անունո Գյուղուատ

|

անդին մտահղացումը սկիզբ օժանդա

օո

արդյունաբերակա

աաա

արտադրություններռերի

դեռես վարչահրամայական վարչակարգի գոյության ժամանակ: Շարժառիթը այն ենթադրություննէր, որ է առել

դեպքում արտադրողներին սպառողներիմիջն կստեղծվեն սերտ հաիհարկե հիմքում ունենալով վարչարարական թելաորում բադրանքները,հրահանգներըն կենտրոնացված ցառվում էր արտադրողներին սպառողների միջն մրցակցությունը, չնայած ղեկավարությունը միշտ ձգտել է ստեղծել մրցակցային միջավայրի առկայության պատրանքը: Արդյունքում անձնական նախաձեռնությունը ն ձեռճնարկատիրական ձգտումները թույլ էին, ցածր էր աշխատանքի արտադրողականությունը, արտադրանքիորակը ն մրցունակությունը: ձեռնարկություններիաշխատանքիփորձը հաստատում է ԼԱռանձին օժանդակ արդյունաբերական արտադրությանկենսունակությունը:, ն արդյունաբերական աշխատանքների զու|: գակցումը տնտեսական հիմք է ստեղծում գյուղի սոցիալական հիմնահարցերի լուծման համար, որոնցից կարնոր նշանակություն ունեն բնակարանային ն կուլտուրկենցաղայինպայմանների բարելավումը,կադրերի,հատկապես երիտասարդներիամրապնդումը գյուղում, աշխատանքային ակտիվության աճը: Զգալիորեն բարձրանում է աշխատողի տարեկան աշխաՀնարավորություն է ստեղծվում մեղմացտանքի նելու դրամական միջոցների ստացման ն աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործմանանհամաչափությունը տարվա ընթացքում ն առանձին ժամանակահատվածներում: Օժանդակ արտադրությունների ստեղծման հարցը վիճահարույց էր այն առումով, որ որոշ տնտեսություններ պնդում էին, թե դրանք պակաս Ինչ արդյունավետեն քան խոշոր արդյունաբերական այդ

րաբերություններ)

'

հրամանները:|Ընդ

յուղատնտեսական

արտադրողականությունը)

|

ձեռնարկությունները

ն ըստ կազմված ժամանակացույցիաստիճանաբար դնել արտադրանքը դրանով իսկ վերամշակել,այսինքն սկսել պահածոներիարտադրություն,

երնույթները

բացասական գործազրկության պարտադրված մեղմացնելով հիմնականաշխան տարայի արտադրությունը Շինարարությունը կարող են ձմռանը) ամիսներին (աշնանը, տանքներովթերծանրաբեռնված ժամանակավոր աշխատանքովծանրաբեռնելաշխատուժը, լարված ժամեջ, իսկ դաշտայինաշխատանքների նրանց շինարարության աշխատողներըկարող այդ ստորաբաժանումների մանակաշրջաններում մեջ` մեղմացնելով արտադրության են աշխատելբուն գյուղատնտեսական ուժի գերպահանջները: բանվորական կազարտադրությունների օժանդակ արդյունաբերական Լասպիսով, արտադրութգյուղատնտեսական մակերպումըն օպտիմալ զուգակցումը

արտադրություն:)Բերենք

օգտագործե

պայմաններով:7

ցույց են տալիս, որ Ուսումնասիրությունները

օժանդակ արդյունաբետնտերական արտադրությունները դրական ազդեցություն են ունենում են սության գործունեության բոլոր կողմերի վրա: Նպաստում աշխատանքների շերտավորմանը, աշխատանքի արտադրողականությանբարձրացմանը, արտադրողական ուժերի հետագա զարգացմանը:Նման դեպքերում անհրաժեշտություն է առաջանում կատարելագործել աշխատանքի կազմակերպումը,արտադրության մասնագիտացումը ն համակենտրոնացումը:1 Կան բազմաթիվ ձեռնարկություններ,որոնցում բուն գյուղատնտեսական արտադրության ն օժանդակ արտադրություններիռացիոնալ զուգակցումը հնարավորություն է տալիս զգալիորեն բարձրացնելու եկամուտները, արդյունավետօգտագործելուաշխատանքայինն հումքային ռեսուրսները, բարելավելու կոլեկտիվների սոցիալական պայմանները: Մասնավորապես, այդպիսի օժանդակ արտադրություն կարող են լինել` պտուղ-բանջարեղենի պահածոյացման արտադրամասերը,հացի փուռը, ալրաղացը, շինարարական նյութերի ն տարաների պատրաստմանարտադրամասերը, պտուղբանջարանոցային պահեստներըն այլն: Նման արտադրամասերին պահեստների անհրաժեշտությունը առավելապես նկատելի է մշակաբույսերի աճեցման համար նպաստավոր տարիներին,երբ գերարտադրության պայմաններում դրանց իրացման կամ գործարաններիկողձից վերամշակման համար հումքի մթերման հարցերում առաջ են գալիս որոշակի բարդություններ: Փորձը ցույց է տալիս, որ այդ բարդություններից խուսափելու նպատակով նպատակահարմար է կազմակերպել արտադրանքի վերամշակման փոքր արտադրամասեր:

ւ

|

են

տարիներինկարող գերարտադրության արտադրամասերը պահպանության ժամանակավոր պահեստներում իրենցհամապատասխան Նման

խոսք համեմատական վերլուծությունների Ժամանակ օժանդակ արտադրությունների ցուցանիշները ավելի թույլ են:ԱՍակայն հարցը ավելի մեծ մասշտաբներովքննարկելիս, հատկապես նկատի ունենալով գյուղի աշխատավորության սոցիալական ապահովության ստեղծման միտումները, հետնությունը միանշանակ է` գյուղին անհրաժեշտ է օժանդակ արդյունամի քանի առավել դիպուկ բերական 6րինակծքը` շուտ փչացող գյուղատնտեսական արտադրանքի առաքումը խոշոր վերամշակող արդյունաբերականձեռնարկություններըկապված է մեծ ծախսերի հետ: Հատկապեսմեծանում են փոխադրումներիհետ կապված ծախսերը: Բացի այդ փոխադրումների ժամանակ ընկնում են հումքի որակական հատկությունները ն պակասում քաշը: Արդյունքում պակասում են տնտեսությունների եկամուտները: Դրա հետ մեկտեղ, խոշոր ձեռնարկությունները տնտեսություններիցհումք են ընդունում միայն իրենց համար շահեկան

յան

հետ թույլ

է տալիս լուծելու հետնյալ

հարցերը՝

ն օգտարվա ընթացքում առավել լիարժեք հավասարաչափ ռեսուրսները, տագործելաշխատանքային միջոցները,կրճատ րանսպորտային ռացիոնալ օգտագործել հետ կապվածծախսերը, բեռնափոխադրումների կորուստները, արտադրանքի կրճատելգյուղատնտեսական

-:

-.

տել

-.

-

-.

մակարադակը, բարձրացնելաշխատանքիվարձատրության արտադրանքը, համախառն ձեռնարկությունների ավելացնել | համախառնեկամուտը ն շահույթը:

հարաբերութշուկայական անցումը համակարգի Ւնգրոպարենային ի հայտ գալը ձեռնարկությունների ն

բազմաթիվ յուններին

բազմաբնույթ է միայն չի բացառում,այլ ենթադրում օժանդակ արտադրություններ օգուտներ,մեղմացզարգացումըն̀պատակ ունենալով ստանալ լրացուցիչ սեզոնայնությունը, նել աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման հումքի ն տեղական բնական ռեսուրսու

ոչ

գյուղատնտեսական բարձրացնել

արդյունավետությունը: ների օգտագործման համաագրոպարենային Անդրադառնալովմեր հանրապետության հարկ է նշել, որ դեռնս դանդաղ, այնուամետիրող իրավիճակին ձնավորվումեն տարածաշրջաններում առանձին նայնիվ մարզերում,նրա Այդպիսի բնույթի օժանդակ արտադրություններ: ագրոարդյունաբերական կազ1995թ. ավանում Տափերակ է Արարատիմարզի

կարգում

արտադրամասերից որը հիմնականում մակերպվածխաղողի վերամշակմանարտադրամասը,

արտադրում է «Տուշպա» մակնիշի դառը, կիսաքաղցր ն քաղցը աղանդերային, ինչպես նան մուսկատային՝ լիկյորային գինիներ: Արտադրամասում զբաղված են շուրջ 20 մարդ (գինեգործություն, շինարարություն, տնտեսության սպասարկման աշխատանքներ), որոնք ամսական ստանում են միջին հաշվով 30,000 դրամ Արտադրամասիհումքի բազան հիմնականում մարզի խաղողագործ գյուղացիական տնտեսություններն են (շուրջ 100 գյուղացիական տնտեսություն): Միջին հաշվով, յուրաքանչյուր ա ամեն մթերվում է 1-3 տ Մթերման աշխատանքները, ընդհանրապեսարտադրամասի ն գյուղացիական տնտեսությունների փոխհարաբերությունճերը, հիմնված են պայմանագրայինհիմունքների մթերվում է տեսականուց ն որակական հատկություններից ելնելով մեկ կիլոգրամի համարվճարելով 90-140 Արտադրամասը,աշխատանք է կատարում խաղողի սեփական այգի ունենալու համար, արդեն ճախապատրաստված է 5 հա հողատարածություն այգի հիմնելու համար,որտեղ կտնկվի խաղողի «Հաղթանակ» սորտը:) արդյունաբերական արտադրություն` զարգացում է (Օժանդակ ստացել նան խոշոր անասնապահականֆերմերային տնտեսություններում: Լավ ցուցանիշներ ունի Կոտայքի մարզի Ռ.Ծառուկյանի ֆերմերային տնտեսությունը, որը զբաղվում է ոչ միայն կաթի, մսի արտադրությամբ, այլ նան կաթնամթերքի վերամշակմամբ: Սեփական արտադրամասում վերամշակվում է ոչ միայն իր արտադրված կաթը, այլն հարնան տնտեսություններիցմթերված կաթը, օրական մթերում է շուրջ 10 տ կաթ: Արտադրատնտեսականբարձր ցուցանիշներ ունի Երնանի «Ագրոսպասարկում» ԲԲԸ տոհմային տավարաբուծական ֆերման, որտեղ արտադրված կաթի որոշակի մասը վերամշակվում է կաթնամթերքիսեփական

ո

-

-

որրի արթաանայ

անկեւթ

են

Դրանց ընտրությունը, որոշվել հետնյալ գործոններով օրենսդրականդաշտի առկայությունը, արտադրությանմասնագիտացումը, հիմնականգյուղատնտեսական շուկային համապատասխան, իրացման ձեռնարկությանտեղադրումը մաաշխատանքայինռեսուրսներիառկա քանակը ն որակավորման կարդակը,

ֆինանսականմիջոցներովապահովվածությունը, ապահովվածությունը, արտադրամիջոցներով գյուղատնտեսականհումքով ն տեղական բնական ռեսուրսներով ապահովվածությունը, համամասնությունը, պահանջարկին բնակչությանվճարունակության ն ա նհրաժեշտ ապրանփաթեթավորումը, արտադրանքըգովազդելը քային տեսք տալու հնարավորությունները, հարկմանչափը ն այլն: գործունեությանհետ համեմատեՀիմնական գյուղատնտեսական ընդունված է տարարտադրությունները լիս, օժանդակ արդյունաբերական բերակել խճբի մեջ՝ արտադրություններ, -գյուղատնտեսական հետ կապ չունեցող արտադրություններ: -գյուղատնտեսության է Առաջին խմբին կարելի վերագրել հացի, հացամթերքի, համակցված կերերի պտուղբանջարեղենիպահածոյացման, հյութերի, չամիչի, ու մսի վերամշակման տարբեր տեսակի ալկոհոլային խմիչքների, կաթի հիմնականումհիմնվում է սեփական արտադրամասերը:Արտադրությունը -.

-.

-.

-.

-.

)

այլն):

-.

արտադրությունըթույլ է տալիս գյուղաամբողջական ցիկլով, արդյունքում ֆերմերային տնտեսությունները վաճառքի են հանում պատրաստի, տարբեր տեսակիարտադրանքներն ստանում են լրացուցիչ եկամուտ

-

արտադրություն

-

արտադրությունը վարել տնտեսական

Օժանդակ արտադրությունները ն արհեստագործությունըկարելի ստորաբաժանել5 հիմնական ուղղությունների` գյուղատնտեսականարտադրանքիվերամշակում,

տի

-.

աադրանոտու արդյունաբերական 1Օժանդակ

եւի արդյունաբերական Օժանդակ

ԱրոՍան» ն աար տնտեսավարմանձնից, կարող

-`

դրամ)

Արորն ն ալանավորման կազմակերպմանձները ն սկզբունքները

Կոո «ՅՆ Սրորանոն:

տեղականշինանյութերի արտադրություն, սպառմանոչ պարենայինարտադրանքների տարբեր տեսակի արհեստագործություն ու կարպեհուշանվերների,գորգի

-.

վրափԽաղողը

ի

ն փայտամշակում

աշխատավարձ:)

հումք)

նտառանյութիմթերում

հումքի ն դրսից կատարվողգճնումներիվրա: հետ անմիջապես չառնչվող Երկրորդ խմբի` գյուղատնտեսության է տեղական դրսից ներկրվող վերագրել թվին կարելի արտադրությունների նյութերի հաշինարարական հումքի վերամշակմանարտադրամասերը՝

՝

ն

է

հանքային ջրերի լցման նայլն: ճույթի, փայտամշակման,

|

ծավալների ն տեսականու, ինչԱրտադրանքիապրանքայնության, պես ճան տնտեսական նշանակության տեխնոլոգիականգործընթացների

Պլանավորումըպետք է լինի առավելագույնս հարմարեցված, ճկուն ապահովված լինի համապատասխան նյութատեխնիկական բազայով: Պլանավորման հիմնականսկզբունքը պետք է լինի հակածախսային մոտեցումը: Անհրաժեշտ է մշակել մարքեթինգի պլան (սպառմանշուկա, մրցակիցների գնահատական, մարքեթինգի ռազմավարություն): Գնահատել պետք է նան ռիսկը ն վարկավորման հնարավորությունները, ինչպես ճան ձեռնարկության ապահովագրական գործունեությունը:Անհրաժեշտ է ճախատեսել բնության պահպանության ն բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման միջոցառումներնայլն: Շուկայի պայմաններում անհրաժեշտություն է զգացվում լրջորեն զբաղվելու նախապլանայինտեղեկատվությանհավաքագրմամբ,նպատակ ունենալով ըստ արժանվույն գնահատելու ձեռնարկությանվիճակը, ճյութատեխնիկական պայմանները, աշխատանքային ռեսուրսները ն տճտեսական աճի ռեալ հնարավորությունները:Նախ ն առաջ անհրաժեշտ է ուսումճասիրել արտադրանքիսպառման հնարավորություններըն կատարել պայմաճագրային գների օբյեկտիվ հաշվարկ, որը թույլ կտա սահմանել ռեալ եկամուտի ն աշխատանքի վարձատրությանչափը, ինչպես նան նախագծել ձեռնարկությանզարգացումըհեռանկարում:

ձեռնարբնույթի ն այլ չափանիշներիտեսակետից գյուղատնտեսական արտադրություններըընդունկությունների օժանդակ արդյունաբերական ճյուղերի սկզարդյունաբերական է ընդունելով հիմք դասակարգել ված ն տեսականուց. ծավալից կ ախվածարտադրանքի բունքները՝ -.

-:

-:

ն

արտադրությունպ̀ատվերով), անհատական(եզակի արտադրանքների արտադրության), սերիական(միատեսակպատրաստվածքների ժամազանգվածային(միասեռ արտադրանքի թողարկումերկարատն

ճակահատվածում):

տեխնոլոգիականգործընթացներիբնույթի օժանդակ արտան դրությունները ստորաբաժանվումեն` արդյունահանող վերամշակող: ն Բարդության տեսակետից` պարզ, բաղկացածմեկ գործընթացից բարդ, բաղկացածմի քանի ինքնուրույն գործընթացներից: կազմակերպՕժանդակ արդյունաբերականարտադրությունների ձեռնարման հիմնական սկզբունքները ցանկացած գյուղատնտեսական են` հետնյալն ձնից կություններում,անկախ սեփականության արտադրությաննկատմամբ ենթահիմնական գյուղատնտեսության կայական կարգավիճակ, աշխատանքային ռեսուրսների, հումքի տեղական աղբյուրների առավել լիարժեք ն հավասարաչափօգտագործում, պահանջարկվայելող արտադրանքիթողարկում, մակարդակիէական բարձրացում, տնտեսությանեկամտաբերության ն շրջակա միջավայրի նկատմամբխնայողաբարվերաբերմունք այլն: պլանավորմանժամանակ անհրաՕժանդակ արտադրությունների Ըստ

-:

-

23.3.

-.

-.

-.

|

ժեշտ է կողմնորոշվել առավելագույն շահույթ ստանալուն, որի համար այնպես էլ արպետք է կարգավորելինչպես հումք մատակարարողների, տադրանքըսպառողներիհետ եղած կապերը: ու Բոլոր դեպքերումօժանդակ արտադրությունների արհեստագոր-

ծությունների զարգացումըպետք է ծառայի ոչ միայն լրացուցիչ միջոցների ստացման, աշխատանքայինն նյութական ռեսուրսների առավել արդյուճավետ օգտագործմանխնդիրներին, այլն գլխավորապեսօժանդակելու զարգացմանը,այսինքն հիմնական արտադրությանգ̀յուղատնտեսության արտադրությանավեմթերքների ստեղծելու անհրաժեշտ նախադրյալներ ն լացման, դրանց որակի բարելավման արտադրությանարդյունավետութանյան բարձրացմանհամար: Այս հիմնարար պահանջի պահպանումը, մոտեցում հրաժեշտությունէ առաջացնումցուցաբերելուխիստ գիտական

ու ընտրության արհեստագործությունների օժանդակ արտադրությունների հարցում:

Դ66

Օժանդակ արդյունաբերական արտադրություններում աշխատանքիխթանման կազմակերպումըն առանձնահատկությունները

Համեմատաբարխոշոր օժանդակ արդյունաբերականարտադրություզբաղված աշխատողների վերաբերմունքըաշխատանքի, ճրանց վարքագիծը տնտեսավարման նոր պայմաններում մեծապես կանխորոշվածէ նրանով, թե արդյոք ճիշտ է կազմակերպվումնյութական խթանումը:Աշխատանքի կազմակերպմանսկզբունքները, մոտեցումները, նյութական խթանման համակարգերը պետք է նպատակամիտված լինեն նրան, որպեսզիաշխատողը դառնա շահագրգովածսպասվելիք արտադրանքինկատմամբ: Օժանդակ արտադրությունում արդյունքի բաշխումը ըստ աշխատանքի պետք է ուղղված լինի լուծելու հետնյալ խնդիրները՝ ստեղծված եկամտի մի մասի օբյեկտիվ բաշխումը ըստ ներդրված աշխատանքի ն ճրա արժեքի փոխհատուցումը ն վերարտադրության ապանում

| |

-

հովումը, -.

երաշխավորված վճարումներ, հաշվի առնելով արժեզրկումը,

վարձատրության մակարդակի ն աշխատանքի արտադրողականության օպտիմալ հարաբերության ապահովում, վերջնական արդյունքում յուրաքանչյուր աշխատողի աշխատանքային ներդրումներիօբյեկտիվ արտացոլումը: Աշխատանքի վարձատրության մակարդակը պետք է համապատասխանի շուկայի կոնյուկտուրային, աշխատանքի շուկայում աշխատուժի պահանջարկին առաջարկի հարաբերությանը: Աշխատանքի վարձատրության երաշխավորման սկզբունքը իրենից ն ճաներկայացնում է վարձատրության նվազագույն չափի սահմանման խապես սահմանված ժամկետներում վճարման մեջ: Աշխատողի եկամուտը պետք է սահմանափակում չունենա, որպեսզի ապահովվի նրանց աշխատանքային ակտիվության բարձրացումը: Կարնոր է պահպանել տնահաշվարկի սկզբունքները: Համաձայն դրան, աշխատանքի վարձատրության ֆոնդը ձնավորվում է արտադրության եկամտից` մնացորդային սկզբունքով, որը խթանում է եկամտի աճը: Որքան բարձր է եկամուտը, այնքան շատ միջոցներ են առանձնացվում է սպառման ֆոնդին, դրանով իսկ համապատասխանաբար մեծանում աշխատողի եկամուտը: Աշխատանքային մասնակցության գնահատման մեթոդները,պայմանները ն չափը որոշվում են ըստ կնքված պայմանագրի: Նյութական խրախուսման միջոցառումներինզուգահեռաբար օժանդակ ստորաբաժանումներում անհրաժեշտ է մշակել ճան նյութական տույժի որոշակի համակարգ: Օրինակ` տույժի ենթարկել ցածը արտադրողականության, աշխատանքից ուշանալու, ցածրորակ արտադրանք տալու, հումքի, էլեկտրաէներգիայի, արտադրամիջոցների անհաշվենկատ օգտագործման, բնապահպանականօրենսդրության խախտման ն այլ դեպքերի -

ԲԱԺԻՆ

ԱՐՏԱԴՐԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

Ստուգողական ճարցեր

լ. Ինչպիսի ուի նշանակություն Օժանդակ արդյունաբերական արտադրությունը գյուղատնտեսական ձեռնարկություններիգործունեության արդյունավետության բարձրացման գործում: 2. Որո՞նք են օժանդակ արդյունաբերական արտադրություններիպլանավորման ն կազմակերպմանտեսակները, ձները ն սկզբունքները: 3. Որո՞նք են աշխատանքի կազմակերպման ու նյութական խթանման առանձնահատկությունները օժանդակ արդյունաբերական արտադրամասերում:

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԱՊՀ-Ի ՈԼՈՐՏԻ

ԿԱՊԵՐԸ

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

-

համար:

11 ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԳԼՈՒԽ

24. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

24.1.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԱՊԱՀՈՎՍԱՆ

ՆՅՈՒԹԱՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ

ՍՅՈՒՄ

ՀԵՏ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Նյութատեխնիկականապահովման համակարգը ն ը ճե /նդիրները

Գյուղատնտեսական արտադրության արդյունավետությունը պայմանավորված է ձեռնարկատիրականգործունեության համար աճհրաժեշտ միջոցների առկա քանակով, դրանց ժամանակին ձեռք բերմամբ ու ապահովմամբ: Գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվող միջոցները ըստ ապրանքային խմբերի տարաբնույթ են, որոնք ներառում են ամենապարզագույն գործիքները, բարդ տեխնիկական միջոցները, տարբեր սարքավորումները, ինչպես ճան առանձնահատուկ անփոխարինելի միջոցները (սերմեր, կերեր, վառելանյութեր,տնկանյութեր այլն): Գյուղատնտեսական արտադրության նյութատեխնիկական ապահովման արդյունավետությունը պայմանավորված է տնտեսական համակարգի կայունությամբ ն համապատասխան մեխանիզմներ, անխափան

ն

աշխատանքով:

Յուրաքանչյուր գյուղատնտեսական ձեռնարկություն որեէ արտադրական գործունեություն ծավալելիս բազմաթիվփոխհարաբերությունների մեջ է մտնում տարբեր բնագավառների կազմակերպությունների հետ: Ամեճնանվազագույնհաշվարկներով որնէ արտադրանքի արտադրություն կազմակերպելու, պահպանելու, փոխադրելու ն իրացնելու համար կապեր են ստեղծվում առնվազն 30-40, իսկ ավելի բարդ հանգույցներ, մեխանիզմներ, միջոցներ արտադրող տեխնիկական

ձեռնարկությունները`շուրջ

1800-2000

ձեռնարկություններիհետ:

Այս պահանջները ապահովելու համար ստեղծվում են որոշակի համակարգեր ու մեխանիզմներ: Ներկայումս գյուղում ճյութատեխնիկական ապահովման ու սպասարկման ծառայությունների գծով գործում են` տարածաշրջանային «Հայագրոսպասարկում» ն «Հայբերրիություն» ԲԲԸ-ը, մարզային «Արտադրատեխնիկական սպասարկման»կենտրոնները (ԱՏՍԿ), մեծածախ առնտրի

բազաները, մանրածախ խանութներըն այլն: Հաշվի առնելով ստեղծված իրավիճակըյուրաքանչյուր սուբյեկտ ինքն է ընտրում իր համար ճպատակահարմար նյութատեխնիկականապահովման տարբերակը: Նյութատեխնիկականապահովման ոլորտում ընդգրկվող ձեռնարկությունները իրենց գործունեությամբառետրայինբնույթ ունեն ե ճպատակաուղղված են լուծելու հետնյալ խնդիրները` իրականացնել ՀՀ-ն ագրարային ոլորտի տնտեսական քաղաքակա-.

նություն,

նպաստել սպասարկման ոլորտի ներուժի առավելագույնս օգտագործմանը, գործունեության արդյունավետության բարձրացմանը, աշխատանքճերի կազմակերպման բարելավմանը, մասնակցել իրականացվող գործընթացներիարդյունավետ մեխանիզմճերի ն իրավական ակտերի մշակմանը, համապատասխան կանխատեսումների հիման վրա տարվող քաղաքականության հիմնադրույթների, հայեցակարգերի, ծրագրերի կազմանն ու իրականացմանը, կազմակերպել մրցույթներ, աճուրդներ, տոնավաճառներ ն ունենալ ակտիվ մասնակցություն, մասնակցել միջազգային կազմակերպություններիհետ սպասարկման ոլորտում համագործակցությաննուղղված ծրագրերի մշակմանն ու իրականացմանը, իրակամճացնելգյուղատնտեսական ճյութատեխնիկական մատակարարումների ե արտադրատեխնիկական սպասարկումներիբարեփոխմանը ուղղված միջոցառումներ:Դիտարկումների,համապատասխան վերլուծությունների ու կանխատեսումներիհիման վրա մշակել կիրառական բնույթի առաջարկություններ` օգտագործվող նճյութատեխնիակականմիջոցների, մատուցվող ծառայությունների ու սպասարկումների գների, սակագների, տեսականու վերաբշոռ,ալ, ընդունել որոշումներ բաժնետիրական ընկերություններիտնօրիճությանը հանձնված գույքի օգտագործման, դրանք տնտեսության մեջ ներդնելու, իսկ անհրաժեշտությանդեպքում օտարելու կամ վարձակալության տալու մասին, մշակել ուղիներ մեքենաների պահեստամասերի, գյուղգործիքների ապահովման համար, աջակցել գյուղատնտեսական արտադրության մեջ օգտագործվող հիմճական միջոցների ն ճյութերի արտադրության, արտերկրների հետ համատեղ ձեռնարկություններիստեղծմանը, -.

Է.

-

:

-.

-

աջակցել փոքրածավալ, քիչ էներգատար գյուղատնտեսական տեխնիկայի միջոցով իրականացվող աշխատանքներիծավալների մեծացմանը, գյուղատնտեսականտեխնիկայի աստիճական նորացմանն ու տեխնիկական վերազինմանը, նպաստել նյութատեխնիկական ապահովման, արտադրատեխնիկական սպասարկումների գործող համակարգի կատարելագործմանն ուղղված աշխատանքներին, համագործակցել օտարերկրյա ն տեղական ներդրողների հետ, ծավալել փոխշահավետ գործունեություն, ստեղծել գործող մեխանիզմներ գյուղացիական, գյուղացիական կոլեկտիվ ն այլ տնտեսավարող սուբյեկտներին պատկաճող տեխնիկական միջոցների օգտագործման ձների գործունեության համակարգման ուղղութ-

-

-.

-`

յամբ,

լրատվականմիջոցների միջոցով լուսաբանել ոլորտի գործունեությունը տարածել առաջավոր փորձը, աջակցել ն ակտիվորեն մասնակցել գյուղատնտեսական տեխնիկայի ապահովագրման գործող համակարգի ձնավորմանը, -

ն

-

առաջարկություններկատարել հանրապետություն ներկրվող ն իրացվող պարարտանյութերի, թունանյութերի ն բուժաճյութերի հետ կապված գործունեությանկանոնակարգման բարելավման ուղղությամբ, մասնավոր առնտրային կազմակերպությունները (ձեռնարկատերերը) ապահովեն շահույթի ստացումը: Նշված խնդիրների լուծման համար ճյութատեխնիկականապահով-.

-

ոլորտով զբաղվող տնտեսավարող սուբյեկտները ուղղակի կամ միջնորդավորված կապերի մեջ են մտնում տարածաշրջանային, մարզային ն հանրապետական կառույցների, գյուղատնտեսության ճախարարության համապատասխան բաժինների ու վարչությունների հետ: ման

-

-

-.

Նյութատեխնիկական ապահովման կազմակերպությունների կազմակերպաիրավական ձները,հիմունքները ն դրանց հիմնական գործառույթները

24.2.

.

Գյուղատնտեսությանը արտադրամիջոցներ մատակարարող ձեռճարկություններն ունեն առնտրային կարգավիճակ, որոնք կազմված են ինքնուրույն բաժանմունքներից, խմբերից, պահեստային տնտեսություններից ն այլ անհրաժեշտ օղակներից, որոնց քանակը որոշվում է ելնելով այն գործառույթների ու պարտականություններիծավալով, որոնք անհրաժեշտ են արտադրության պահանջները բավարարելու համար:

Գյուղատնտեսության նյութատեխնիկականմիջոցներով ապահովմամբ զբաղվում են մի շարք տնտեսավարող սուբյեկտներ: Դրանց կազմում ընդգրկվում են պետական, բաժնետիրական, կոռպերատիվ, համատեղ ձեռնարկությունները, տեխնիկական սպասարկման կայանները, տարբեր ընկերությունները, խանութները, մեծածախ առնտրի բազաները, լիզինգային ծառայությունները, անհատ ձեռներեցներըն այլն: Ընդհանուր առմամբ նյութատեխնիկական մատակարարմանհարցերով զբաղված են ւսռնետրայինկազմակերպությունները, որոնք գործում են արտադրամիջոցների ազատ առք ու վաճառքի սկզբունքների հիման վրա, ճախկին կենտրոնացված բաշխման համակարգի փոխարեն: Բացի այդ գյուղատնտեսական ձեռնարկությունները,գյուղացիական տնտեսությունները ն ընդհանրապես գյուղում տնտեսավարող ցանկացած սուբյեկտ անմիջական կապերի մեջ են մտնում նյութատեխնիկականմիջոցներ մատակարարող ձեռնարկություններիհետ, նրանց միջնորդներիմիջոցով ձեռք բերում անհրաժեշտ ապրանքներ: Վերջինիս պահանջը ապահովելու համար կարող են ծառայել կազմակերպված աճուրդները, տոնավաճառները, խանութներիցանցը, լիզինգային ծառայությունները: Սատակարարող կազմակերպություններն ու ծառայությունները ունեն հետնյալ գործառույթներըն պարտականությունները՝

արտադրատեխնիկականնշանակության բոլոր միջոցների, նյութերի, սարքավորումների նկատմամբ պահանջարկի որոշում, նյութատեխնիկական մատակարարման կարճատն ն երկարատն ծրագրերի մշակում ն համապատասխանմատակարարող կազմակերպություններինճախնական հայտերի ներկայացում, տնտեսական արդյունավետ, ուղղակի ն երկարատն տնտեսական կապերի ստեղծում, մատակարարների հետ հումքի, նյութերի ն սարքավորումների մատակարարմանպայմանագրերի կնքում, -.

-.

նյութական ռեսուրսների առավել ռացիոնալ օգտագործման համար միջոցառումների մշակում ն իրականացում, երկրորդային նյութական ռեսուրսների օգտագործում, տեղափոխմանն պահպանման գործընթացում կորուստների կրճատում, նյութերի օգտագործման ընթացի ն արտադրական պաշարների մակարդակիվրա վերահսկողությանիրականացում, պարբերաբար վերահսկողության իրականացում մատակարարման ման հրայքանագրերի կատարու ընթացքի վու» -

-

-.

նյութերի քանակական,որակական վիճակի ստուգում, մուտքագրված արտադրական նյութականռեսուրսների ժամանակին ճախապատրաստում սպառման համար, մեծածախ առնտրի կարգով իրացվող նյութերի ձեռք բերման հնարա-.

-

վորություններիբացահայտում, մատակարարմանտրանզիտայինկամ պահեստային ձների ըճտրութհիմնավորում: յան տեխնիկատնտեսական մատաՎերը նշված գործառույթներըկենսագործելու նպատակով սահմանու համար կարարող կազմակերպությունների ծառայությունների վում են հետնյալ իրավունքները՝ -

տնտեսավարող սուբյեկտներից պահանջել առաքմանչափերը որոշելու համար բոլոր անհրաժեշտ նորմատիվայինն փաստացիտվյալներ, կարգավոմատակարարմանպայմանագրայինհարաբերությունները ն հանդես առջն արբիտրաժի րելիս շահագրգիռ կազմակերպությունների -.

-.

գալ տվյալձեռնարկությանանունից,

ն սահմանել տնտեսավարող սուբյեկտներիննյութեր մատակարարելու պահեստավորելու կարգ, մեղադրանք ճյութերի օգտագործմանհարցում մատակարարողներին բացատրություններ, գրավոր ներկայացնելուդեպքումպահանջել Ը.

-

ն

հնարավորին չափ խուսափել պահեստներումգերնորմատիվային ավելորդ պաշարներառաջանալուց, ձգտել հնարավորինչափ արագ իրացնել դրանք, պարբերաբար վերանայել ճյութերի ծախսի ճռրմերը, համապատասխանեցնելովժամանակակից պահանջներին, խրախուսել մատակարարումովզբաղված անձնակազմին, պահանջել` բարձրացնելաշխատանքիարդյունավետությունը: -

Ը.

-

կազմակերպման ապահովման Նյութատեխնիկական

ձները, դրանց պայմաններըն գործոնները

գործունեությամբզբաղվողները, որպես Գյուղատնտեսական

ա-

ռանձնահատուկ տճտեսավարող սուբյեկտներ, որնէ արտադրանքարտադրելու ճպատակով ձեռք են բերում տարբեր քանակով բազմատեսակմիճեր, գյուղատճտեսական գործիքներ,սարքավորումներ, ջոցներ` տրակտորներ, սերմեր, կերեր, գյուղատնտեսականկենդանիներ,բուժանյութեր, պարարտանյութերն այլն: ՝

Ապահովման ձները պատմականորեն եղել են տարբեր, որոնք հիմճավորված են եղել ձնավորված հարաբերություններով ու պայմաններով: Այդ ձները դասակարգվումեն երկու խմբի մեջ` ուղղակի ն կենտրոնացված: Նյութատեխնիկական ապահովման ուղղակի ձեի դեպքում տնտեսվարող սուբյեկտճերը՝ տնտեսությունները,ձեռճարկատերերը, անհատները անմիջական կապի մեջ են մտնում արտադրամիջոցներարտադրող կազմակերպությունների, մասճագիտացված խանութների, առնտրային բազաճերի հետ, ձեռք բերելով իրենց անհրաժեշտ միջոցները: մատակարարմանձնի դեպԿենտրոնացված ճյութատեխնճիկական քում արտադրամիջոցներիձեռք բերումը կատարվում է ճախօրոք որոշված ֆոնդերի, լիմիտների հիման վրա, որոնք սահմանվում են տնտեսություննեըից ստացված դիմումպատվերներիհիման վրա: Տնտեսությունների կազմակերպմանսկզբնականշրջանում, երբ թույլ էին տնտեսական կապերը, զարգացման թույլ հիմքերի վրա էր գտճվում ճյութատեխճիկական բազան, ցածը էր արտադրության շահութաբերությունը, այդ ժամանակահատվածում նյութատեխնիկական ապահովումը կատարվում էր կենտրոնացված կարգով, ձնավորված համակարգի միջոցով, որի առանձին տնտեսավարող սուբյեկտները, ձեռնճարկությունները գտնվում էին պետական կազմակերպություններիկառուցվածքում: Մեր երկրում ձեավորված առաջին տճտեսական միավորները,որոնք օժանդակել են գյուղատնտեսական ձեռնարկություններին Ն ապահովել նյութատեխնիկականմիջոցներով, հանդիսացել են մեքենատրակտորային կայանները: Դրանք կազմակերպվել են անհրաժեշտությունից ելնելով` 20րդ դարի 30-ական թվականներին: Այս միավորումներն ունեին պետական կարգավիճակ ն իրենց ամբողջ գործունեությունն իրականացնում էին Է`

պայմանագրային հիմունքներով ն նյութատեխնիկականմիջոցների ապահովումը կատարվում էր պետական օղակների կողմից մշակված բաշխման ցուցակներիհիման վրա: Տնտեսություններիհզորացման, տնտեսական կայուն հիմքերի ստեղծման ու ամրապնդման հետնանքով այս օղակները իրենց տեղը զիջեցին նորոգման կայաններին, որոնք աստիճանաբար դարձան ինքնուրույն միավորներ` նյութատեխնիկականմիջոցների մատակարարման ն արտադրականսպասարկումների իրականացմանգործում: Շուկայական տնտեսության պայմաններում ամբողջովինվերակառուցվել է գոյություն ունեցող համակարգը ն այն սկսել է գործել ըստ տնտեսությունների բազմաձնության՝բնույթին, ինչպես ճան առաջարկի ն պահանջարկիսկզբունքներին համապատասխան: Պետական համակարգումգոյություն ունեցող ձեռնարկություններում հիմնականումպահպանվումեն կենտրոնացվածմատակարարումները:

տնտե-

ն Գյուղացիական,գյուղացիականկոլեկտիվ ոչ պետական ն են հովանավորչությունից պետական սություններում,որոնք հանված են համակարգից, ամբողջովինգործում կենտրոնացվածմատակարարման է իրականացվում այլ սկզբունքներ:Այս դեպքումմիջոցների ապահովումը ու ֆիսեփական տվյալ սուբյեկտների անմիջական ճախաձեռնությամբ

նանսական միջոցների հաշվին: Չնայած երբեմն այդպիսի տնտեսությունեն պայմանագրային հիմունքներովգյուղաներին, որոնք պարտավորվում տնտեսական մթերքներովապահովել պետական կառույցներին,դրանց արտահերթ ապահովում են համապատասխանֆոնդեր,

արտադրությա

համապատասխան: պահանջներին համաՀՀ Նախարարներիխորհրդի 1991թ. մարտի 14-ի որոշման ձայն գյուղացիականն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններին միջոցների մատակարարումնու ծառայությունների նյութատեխնիկական մատուցումը հիմնականումիրականացվելէ գյուղատնտեսության նախաշրջանային խորրարության կողմից, ժողովրդականպատգամավորների կիրահուրդների գործադիրկոմիտեներիմիջոցով: Այդ խնդրի գործնական «Հայագրոսպանախարարության ռումը դրվածէր ՀՀ գյուղատնտեսության արտադրական միավոհ անրապետական «Հայբերրիություն». սարկում»,

րումների վրա: Սակայն տնտեսականտեղաշարժերի,տարածքայինկառավարման հետնանքով փոփոխություններ նոր օղակների ն մարզերի կազմակերպման ապահովման ճան նյութատեխնիկական կատարվեցին Տնտեսական տարբեր ոլորտներումտեղի ունեցող կառուցվածքային է հետնանքով առաջանում են նոր խնդիրներ, փոխվում տեղաշարժերի ն Համակարգի գործուգործող համակարգի կառուցվածքը գործելակերպը:

համակարգում:

նեությանպայմաններնեն`

-համակարգի

հետ

անչվող բոլոր տնտեսավարող սուբյեկտներիհամագոր-

ծակցությանփոխադարձշահավետություն, -համագործակցող կողմերիցյուրաքանչյուրիտնտեսական կայուն վիճակ, սկզբունքներիպահպա-շուկայական պայմաններինհամապատասխան նում,

,

-ճերդնող, սպասարկող, ծառայություններ մատուցող յունների շահութաբերտնտեսական գործունեություն, -սպառող

ֆինանսականկայունությունն վճարուկազմակերպությունների

ճակություն, -

կազմակերպութ-

՝

էկոնոմիկայիբոլոր օղակներիտճտեսակամկայունություն,

-բարենպաստ իրավական դաշտի առկայություն բավարար միջավայրի ստեղծում: 24.4.

ն

գործունեությանհամար

արժեքային:

նորմատիվներիմեջ Իրավակազմակերպական

Ը

րարմանկանոնադրույթ, կանոնադրույթ, սպառմանապրանքներիմատակարարման արտադրության ճյուղերի մատակարարման գյուղատնտեսական

-.

Նյութատեխնիկական ապահովման ճիշտ կազմակերպմանհամար

-

սահմանվում են նյութերի ծախսի նորմերը, որոնք օգտագործվում են պահանջագրեր կազմելիս ն հայտեր ներկայացնելիս: Նյութերի ծախսերի նորմերը դասակարգվում են ըստ հետնյալ հատ-

հատուկ պայմաններ, արտահանման կաճնոնադրույթ, արտադրանքի արտադրանքիմեծածախ նշանակության արտադրատեխնիկական

-.

-:

կաճիշների՝

առնտրի կանոնադրույթ,

-.

մասին կանճոնադրույթ, ձեռնարկությունների կոռպերատիվների արտադրականմիավորումների,միությունների, կանոնադրույթ, պայմանագրեր: մատակարարման ճորմատիվներիկազմի մեջ մտնում են Որակաանվանակարգային

-.

-.

-

-.

-.

լ

|

-.

Աաաա որոմը -

-.

-.

-`

իրավակազմակերպական, որակաանվաճակարգային, արտադրությանմիջոցների օգտագործման ն նյութերի ծախսման, շրջանառու միջոցներիշրջանառության ն պաշարների,

հետնյալ

կաճոնադրույթերնփաստաթղթերը՝ նշանակությանարտադրանքիմատակաարտադրատեխնիկական

ապրանքային տարբերխմբերում դրանց դասակարգումը

-`

են

ու

Նյութատեխնիկական միջոցներիորակի պահանջները ն

գործողությանժամանակաշրջանը, անվանացանկիդետալացման աստիճանը, կիրառման մասշտաբները, ճյութերի նշանակությունը, չափման բնույթը կամ չափման միավորը, նորմերի մշակման մեթոդները: Ըստ ժամանակաշրջանինյութի ծախսի նորմերը լինում են ընթացիկ ն հեռանկարային: Ըստ նյութերի անվանացանկի` դետալացման աստիճանի նյութի ծախսի՝ ամփոփ ն հատկորոշված: Ըստ կիրառման մասշտաբների՝անհատական ն խմբավորված: Ըստ նյութերի նշանակության`հիմնական ն օժանդակ: Ըստ չափման միավորի` բացարձակ ն հարաբերական (բնեղեն ն արժեքային): Ըստ մշակման մեթոդներիճյութերի ծախսի նորմերը սահմանվում են հաշվավերլուծական, փորձնականն վիճակագրական: Բացի նշված դասակարգումից ճյութի ծախսի նորմերը կարելի է ստորաբաժանել ճան ըստ նորմավորվող օբյեկտի խոշորացման աստիճաճի նայլն: Այդ հատկանիշի նյութի ծախսի նորմերը կարող են լինել դետալային հանգուցային՝ ըստ շինվածքների: բոլոր նորմատիվները դասակարգվում են

մտնում

հետնյալ ենթատարրերը՝

միջոցներիանվանակարգ, արտադրության միջոցներիտեսակներ, արտադրության նշաններ, նյութերիպայմանական դասակարգիչ, ճյութերիհաճրապետական միջոցներիհիմնականխմբեր, արտադրության ստանդարտներ,տեխնիկականպայմաններ: ծախսվում են աշխատանարտադրությունում Գյուղատնտեսական գործընտարաբնույթառարկաներ միջոցներ,որոնց մատակարարման -`

-`

յ

-`

-`

-`

`

քի

ն

է արդյունավետկազմակերպելուհաճար պետք դրանք դասակարգնշան: տրվի կոնկրետ պայմանական վեն, յուրաքանչյուրին ն Շրջանառումիջոցներիշրջանառության պաշարներիճորմատիվնեեն շրջաճառումիջոցնպաստում ձեռնարկություններում րը հիմնականում գործընթացըշրջանաօգտագործելու,արտադրության ները արդյունավետ Այս խմբիմեջմտնում են` ռությաննվազագույնծախսերովկազմակերպելուն:

թացը

Ը`

-`

Ը`

պաշարներինորմատիվներ, արտադրական մնացորդներիճորամատիվներ, անավարտ արտադրության ն շրջանառումիջոցներիշրջապտույտի այլ նորմատիվներ:

մտնում են արժեքային Նորմատիվներիվերջին հինգերորդխմբի մեջ նորմատիվները,որոնք օգտագործվումեն մատակարարման,իրացման,

առաքման, բեռնման բեռնաթափման,տրանսպորտային ծախսերի արժեքավորման համաը: Դրանց մեջ մոնութեն՝ գճացոցակային ճեծածախ գներ, .ֆրանկոմեծածախգներ, պլանային պայմանավորվածգներ,

Նյութատեխնիկական միջոցների պահանջարկիորոշման մեթոդները (նորմատիվային, առավելագույն, նվազա-գույն ն այլն): Պաշարների ստեղծման անհրաժեշտությունը

24.6.

-

-

Նյութատեխնիկական միջոցների պահանջարկը ընդհանուր առմամբ որոշվում է գործող նորմատիվներիհիման վրա: Նման ձնով որոշված պահանջարկը վերջնական լինել չի կարող, որովհետն դրա ծավալի վրա ազդում են որոշակի գործոններ: Նախ դրանք համապատասխանումեն կատարվելիք այն աշխատանքների ծավալին, սպասվելիք արտադրանքի քանակին ն իհարկե տվյալ տնտեսությանֆինանսականհնարավորություն-

-

-

-.

24.5.

տրանսպորտային տարիֆներ, պահեստային տարիֆներ, տրանզիտ վերադիրներնայլն:

Հանրապետական,մարզային, տարածաշրջանային ն Սս

ի ն ճյութատե, ճիըաըա. մայ նքայ, |ա

կազմակերպմանձները

ապա

թ

մ,արորը

Նյութատեխնիկականապահովման արդյունավետությունըպայմաճավորված է այդ համակարգի առանձին կազմակերպականմիավորների համագործակցված ն ճկուն գործունեությամբ: Գյուղատնտեսության նյութատեխնիկական ապահովման կազմակերպական ձները ստորաբաժանվում են հանրապետական, մարզային, տարածաշրջանային ն համայնքային: Հանրապետության առումով այս ոլորտում որպես պետական կառույց հանդես են գալիս գյուղատնտեսության նախարարության «Ագրոսպասարկում» ն «Բերրիություն» ՊԲԸ-ները ն տարաբնույթ գործունեություն ծավալող կոնցեռնները,Ագրոլիզինգը,Ագրոբիզնեսիզարգացման կենտրոնը: Սարզերում նման կառույցներ նույնպես ձնավորված են ն իրակաճացնում են նշված գործառույթները: Մակայն այս օղակում ավելի շատ տարածված են մասնավոր ընկերությունները, որոնց գործունեությունը հաճախ ընդհատվում է ֆինանսական դժվարություններիպատճառով: Տարածաշրջաններում նույնպես կազմակերպված են թունաքիմիկատներ, սերմեր, պարարտանյութերնայլմիջոցներմատակարարողտնտեսավարող սուբյեկտներ: Դրանք առնտրային գործունեություն ծավալող միավորներ են, որոնց հնարավորություններընույնպես սահմանափակ են: Համայնքներում մատակարարողօղակների ստեղծումը անհրաժեշտություն է, քանի որ փոքը չափեր ունեցող տնտեսություններըֆինանսական սուղ հնարավորությունների ն այլ պատճառներով չեն կարողանում ապահովել միջոցների մինիմալ պահանջարկը: Այս խնդիրը լուծվում է փոքր մասնագիտացվածառետրիկետերի ն գյուղապետարաններիմիջոցով:

| |

|

ճերին, որոնք պարբերաբար կարող են փոփոխվել: Մյուս կողմից ֆինանսական միջոցների ոչ բավարար ապահովվածության ն արտադրամիջոցներիթանկության պայմաններում հաճախ տնտեսություններըարտադրամիջոցներիպահանջարկը որոշում են ոչ թե ստույգ նորմատիվային հաշվարկներով ապահովելով դրանց օպտիմալ քաճակը, այլ ելնում են նվազագույնպահանջարկիբավարարմանսկզբունքներից: Ֆինանսական վիճակի բարելավմանը զուգընթաց, հետզհետե, ըստ վճարունակությանաստիճանի, տնտեսություններըձեռք են բերում օպտիմալ քանակի արտադրամիջոցներ,արդյունքում իրենցտնտեսությունները համալրելով նորագույն տեխնիկայով, հնարավորություն են ունենում ապահովել լավագույն արտադրատնտեսական ցուցանիշներ: Հետնությունը միանշանակ է. ֆինանսական հնարավորությունների առկայության դեպքում պետք չէ արտադրամիջոցներձեռք բերելու հաշվին տնտեսումներ կատարել: Այսպիսով, գյուղատնտեսականմթերքների, հումքի, արտադրամի(դիսպարիտետը)միաժամաջոցների գների անհամապատասխամճությունը նակ վնասում է թե արտադրամիջոցներ արտադրողներին(որովհետն գյուղատնտեսական ոլորտը չի ապահովում դրանց սպառումը) ն թե արտադրամիջոցներ ձեռք բերողներին: Իհարկե կան որոշակի մոտեցումներ, որոնք եթե ոչ լրիվ, այլ բավականին մեղմացնումեն նման իրավիճակները: Գյուղատնտեսական ձեռնարկությունները, առավել նս գյուղացիական տնտեսությունները, աճհրաժեշտ արտադրամիջոցներձեռք բերելու համար որոշակի ֆինանսական օգնություն են ակնկալում: Այդ ճկատելի է հատկապես պարարտանյութեր ու բուժանյութեր ձեռք բերելու հարցում: Բացի այդ ֆինանսավորմանկարիք է զգացվում լիզինգային ճանապարհով ճյութատեխնիկականմիջոցներ ձեռք բերելու, հակաճգնաժամային այլ միջոցառումներիրականացնելու համար: Աճըճդհատ իրականացվող կոնկրետ բարեփոխումներըհնարավորություն են տալիս նոր տնտեսական պայմաններում նյութատեխնիկական

մատակարարման գործը ճգնաժամային իրավիճակից դուրս բերելու համար: Այդ թվում նյութատեխնիկական մատակարարումներով զբաղված բոլոր պետական կառույցների օտարումը տվյալ գործունեության բճնագավառում մարքեթինգիճերդրումը,լիզինգի, դիլերային ֆիրմաճերի ն ապրանքափոխանակության տարբեր ձների օգտագործումը, գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ապագա բերքի համար կատարվող ծախսերի ֆինանսավորումը (ավանսավորումը), մեծածախ շուկաների համակարգի զարգացումը, տեխճիկայի վարձույթի կետերի ստեղծումը ն այլն: Չնայած շուկայի պայմաններում ապրանքային դեֆիցիտ հասկացությունը միտում ունի նվազելու, անգամ իսպառ վերանալու, այնուհանդերձ գյուղատնտեսական արտադրությունն այն բնագավառն է, որի առանձնահատկությունները նկատի ունենալով մշտապես ստեղծում են նյութատեխնիկականմիջոցների որոշ պաշարներ: Ինչպիսի արտադրական, նյութատեխնիկական պաշարներ են անհրաժեշտ որպեսզի բացառվի դեֆիցիտը, դրանով իսկ ապահովի արտադրական գործընթացներիանխզելիությունը, միաժամանակ արտադրական պաշարների ն ճյութատեխնճիկականմիջոցների, որ չափերն են որ չեն հանգեցնի գերնորմատիվային պաշարների, որի հետնանքով շրջանառություճից դուրս չեն մղվի ու սառեցվի դրամական միջոցները: Սրանք հարցեր են որոնց պատշաճ լուծումը մտահոգում է շուկայական էկոնոմիկա թնակոխած յուրաքանչյուր ձեռնարկության,առավել նս գյուղացիականկոլեկտիվ տնտեսություններին ն անհատ սեփականատերերին,գյուղում գործող յուրաքանչյուր տնտեսավարող սուբյեկտի, տնտեսությանմեջ աշխատող )յուըաքանչյուր մասնագետի: Որպես օրինաչափ երնույթ արտադրականպաշարներիբացարձակ մեծությունը միտում ունի ավելաճալու, կապված արտադրության աճի հետ: Նման գործընթացը բնական է ն անխուսափելի: Սակայն եթե այն չվերահսկվի, չկիրառվեն գիտականորեն հիմնավորված նորմատիվներ, ապա պաշարների ավելացումը կվերածվի անկառավարելի մի գործընթացի, որը մնացած այլ բացասական կողմերով հանդերձ, կստեղծի ճան արհեստական դեֆիցիտ: Դեֆիցիտը, հատկապես ներկայիս անցումային ժամանակաշրջաճում, երբ խզվում են նախկին տնտեսականկապերը, իսկ նորերը մեծ մասամբ դեռ չեն գործում, երբ փոխադրումներըենթակա են զանազան կամայականությունների, կարող են ի չիք դարձնել գործարար մարդկանց ամենայն հիմնավորվածությամբ մշակված ցանկացած նախաձեռնություն, զգալի վնաս հասցնելով հանրապետության տնտեսությանը:

հ

Գնորդներին հասցեագրված արտադրամիջոցներըարտադրական են պաշարների կարգավիճակեն ստանում այն դեպքում, երբ ելքագրվում են փոխադրվում արտադրամիջոցներարտադրող ձեռճարկություններից, ն իսկ այնտեղ, մատակարարմանկազմակերպություններ մուտքագրվում են առանձին ձեռնարկություններումկամ հետագայում պահեստավորվում

տնտեսություններում:

գործընթացում Ելքագրում-փոխադրում-մուտքագրում

առնվազն արտադրող, փոխադրող ն երեք գնորդ կազմակերպություններ` հետնանԱյս գործը պատշաճ մակարդակով չկազմակերպելու սպառող: աշխատանքներումտեղ գտած զանազան խափանումներ, քով (փոխադրական հաճախ երշրջափակումներ,ռեկետային անանցելիություն՝ն. այլ պատճառներ) փոպաշարների կարաձգվում է արտադրամիջոցներնարտադրական

զբաղվածեն

խարկմանգործընթացը: Շրջանառությանմեջ ն արտադրությանոլորտում եղած բոլոր նյուապրանքային,ընթացիկ, ապահովագարաթականպաշարները (արտադրական, ենճ արտադրական կան ն այլ փոխշաղկապվածեն ն բոլորն էլ ծառայում ապահովմանը: գործընթացներիանընդհատության Արտադրականպաշարների ավելցուկը կարգավորելու նպատակով ն անհրաժեշտ է պարբերաբար քննարկել դրա գոյացման պատճառները ելնելով քննարկմանարդյունքներից մշակել ավելցուկներն իրացնելու, ինչպես ճան առաջիկայումդրանցիցխուսափելու միջոցառումներ: պաշարները վերՆկատի պետք է ունենալ, որ գերճորմատիվային են ըճդհանրապեսդառնալ ոչ ջին հաշվով ժամանակի ընթացքում կարող ն պիտանի` հնանճալ,կորցնել ապրանքային տեսքը, որակը արժեզրկվել .

այլն, որն անթույլատրելիէ:

համար յուրօրինակ արտադրականպաշարԳյուղատնտեսության որոնք պատճառաբանվումեն գյուղապւսշարները, սեզոնային ճեր Ելնելով վերահիշյալից, տնտեսական արտադրությանյուրօրինակությամբ: ն գյուղացիական անհատական ձեռնարկությունները, գյուղատնտեսական անխզելիութգործընթացների կոլեկտիվ տնտեսություններըարտադրական գծով արտադրամիջոցների յուն, պահպանելուճպատակով որոշակի կատարումեն համապատասխանկուտակումներ: որը Օպտիմալ կարելի է համարել առաքման այն պարբերաշրջանը, են

նվազեցնում է պաշարներիձեռք բերման համար արված ծախսերը: Օպտիմալ պաշարներըհաշվարկելուհամար բավականէ գտնել առաքմաննպատակահարմար ժամանակահատված,ինչպես ճան նպաստել գումարային ծախսումներինվազեցմանը:

`

-

-

-

Վերջիններս հիմնականում երեք խումբ են կազմում՝ ձեռնարկության ծախսումներ, կապված պաշարների պահպանման հետ, արտադրական գործընթացների չմասնակցած ճյութական կորուստներ, այսպես կոչված «ընկած-մնացած» վիճակ, ձեռնարկության ծախսեր` կապված նյութերի փոխադրմանն ստացման հետ: Ցավոք ներկայումս դեռես գոյություն չունի միասնական կարծիք, միջոցների անշարժացման (իմմոբիլիզացման),դրանց պաշարների կարգավիճակ տալու կամ «ընկած-մնացած» լիճելու հետեանքով առաջացած վնասների հաշվարկման հարցում: Պարզաբանված չէ նան «ընկած-մնացած» նյութերի դիֆիցիտայնության աստիճանի հարցը: Եթե նյութը խիստ դիֆիցիտային է, ապա պահեստներում ճրա մնալու, չօգտագործելու հետնանքով առաջացած վնասնմերը, անշուշտ ավելի մեծ կլինեն, ոչ միայն շահույթ չստանալու հետնանքով, այլ ավելին, նման դեպքերում արտադրական գործընթացներիաճխզելիությունն ապահովելու նպատակով անհրաժեշտություն կզգացվի այն փոխարինել այլ, ավելի թանկարժեք նյութերով, որոնք տվյալ ձեռնարկությունում հնարավոր է, որ չլինեն: Հաճախ նման միջոցները, երկար մճալուց դրանք դառնում են ոչ պիտանի: Արտադրական պաշարների առանձնահատուկ մաս են կազմում ապահովագրական պաշարները, որոնց օպտիմալ չափերի որոշումը կապված է որոշակի դժվարությունների հետ: Մատակարարման պրակտիկայում ապահովագրականպաշարները որոշում են ելնելով դրանց ստանալու վրա ծախսված ժամանակահատվածից: Նման դեպքերում հաշվի են առնվում աշխատաժամանակիծախսի հետնյալ երեք բաղկացուցիչները՝ սպառողներիորոշակի նյութերի առաքման կազմակերպման ժամանակ, փոխադրումներիժամանակ, սպառողի պահեստում նյութերի քանակական ն որակական ընդունման համար ծախսված ժամանակ: Ապահովագրականպաշարների մեծությունը մշտապես հակադարձ համեմատական են միջոցների ապահովագրական ժամանակի հետ: Այն հաշվարկվում է հետնյալ ձնով՝

Նաոթորեշ

Ը

Նյութատեխնիկականապահովման պայմանագրերի կւսզմումը,հաստատումըն պատասխանատվությունը

24.7.

-.

-.

-

-.

-

լ

Տ

|

Մ.Հ«Ժ

Ըպ ընդհանուրպաշարն է, -

Մո միջոցների ծախսի նորման (կգ/օր, տ/օը ն այլն), -

Ժ

-ժամանակահատվածը(օր, շաբաթ,

ամիս ):

Նյութատեխնիկական միջոցների ձեռք բերման համար շուկայական հարաբերությունների դեպքում օգտագործվում են մի շարք ձներ, սկսած տարբեր պարագաներում կազմակերպված վաճառքից, վերջացրած երաշխավորված պայմանագրային մատակարարումներով: Պայմանագրերի ճիշտ կազմումը, նրանում ընդգրկված պայմանների պահպանումը նշաճակալիորեն անդրադառնումէ երկու կողմերի (առաքողն սպառող)ֆինաճսատնտեսական ցուցանիշների վրա: Պայմանագրային հարաբերություններում էական է երկկողմանի պատասխամատվությանպահպանում ն փոխադարձվստահությունը: Պայմանագրերը կազմված են մի քանի բաժիններից` ընդհանուր դրույթներ, պայմանագրի առարկան, կողմերի իրավունքները ն պարտականությունները, այլ պայմանները: Տարբեր ձներով վաճառքի պարագայում վաճառվող գնորդի փոխհարաբերություններըբավականին պարզեցված են, իսկ պայմանագրային մատակարարումը պահանջում է որոշակի մոտեցումներ: Նյութատեխնիկականմատակարարման ոլորտում գործում են մի շարք պայմանագրեր, այդ թվում` ն սպառող ձեռնարկութմատակարարմանպայմանագրեր` արտադրող յունների (միավորումների, անհատ գնորդների) միջն կնքվող (տրանզիտ մատակարարումներիժամանակ), մատակարարման պայմանագրեր`արտադրող ձեռնարկությունների ն կազմակերպություններիմիջն, վերամշակվող ն սննդի արդյունաբեության արտադրանքի իրացման պայմանագրեր, ավելորդ ն գերնորմատիվայինպաշարների իրացման պայմանագրեր, երաշխավորված կոմպլեկտավորված մատակարարումների պայմանագրեր: Վերջինժամանակներսլայն տարածում է ստացել չօգտագործվողն գերնորմատիվային նյութական արժեքների իրացման տոնավաճառայինձնը: Պայմանագրերը հաստատվում են երկկողմանիհամաձայնության պայմաններում, որին մասնակցում են վաճառող ն գնող կողմերը: Պայմանագրերի պահանջները խախտելու դեպքում նախատեսվում են որոշակի պատժամիջոցներ` ընդհուպ մինչն դատարան: Դրանք, ՀՀ օրենսդրությանսահմաններում արտահայտվում են պայմանագրերում:

|

24.6.

պահանջարկիանկումը, նոր մոտեցումներովշահագրգռելով սպառողներին ճման ապրանքներիձեռք բերման մեջ: համակարգում մարքեթինգային ծառայութԱգրոմատակարարման յունը իր մեջ ներառում է հետնյալ տարրերը՝ ռեսուրսների շուկայի ուսումնասիրում, նյութատեխնիկական ճրանց իրացման հնարավորություններիուսումնասիրում, ճկուն գնագոյացմանհամակարգի ստեղծում, ապրանքներիիրացմանառաջադեմմեթոդներին ձների ճերդրում,

Սստակարարող կազմակերպությունների գործունեության վերակառուցումը

Գյուղատնտեսական արտադրության նյութատեխնիկական ապահովման կատարելագործմանկարնոր ուղղությունն է եղած կառույցների ն ստորաբաժանումների վերակառուցումը: Կազմակերպականկառուցվածքի տեսակետից, ընդհանուր առմամբ կարելի է առաջարկելհետնյալ մոտեցումը(բաժինները) մարքեթինգի, առնտրական (կոմերցիոն), գյուղատնտեսական արտադրանքիիրացման, մանրածախ առնետրիցանցի սպասարկման, նյութատեխնիկականմիջոցների վաճառքի խանճութներ: Առաջարկվող կառուցվածքայինսխեմայում որոշակի հետաքրքրություն է ճերկայացնում մարքեթինգի ծառայությունը՝ Պլանային տնճնետեսության պայմաններում նույնպես փորձեր էին արվում մարքեթինգայինծառայությունների ներդրմանուղղությամբ, սակայն մասնավոր սեփականության բացակայության, շահույթ ստանալու ձգտում չունենալու պատճառով, ձեռնարկածբոլոր ջանքերը հաճախ բավարար արդ)ունք չէին ապահովում: Գյուղատճտեսական արտադրության նյութատեխնիկականապահովման ոլորտում մարքեթինգը դիտվում է, որպես համալիր համակարգ, որի գլխավոր խնդիրն է հայտնաբերել ճյութատեխնիկականմիջոցների նկատմամբ վճարունակ պահանջարկը, կազմակերպել այդ միջոցների շարժումը արտադրողիցսպառողին, ճպատակ ունենալով հնարավորին չափ լրիվ բավարարել նրանց պահանջմունքներըն վերջապես դրա հիման վրա ապահովել շահույթի ստացումը: Մարքեթինգիհիմնական սկզբունքները հետնյալն են` -տնտեսական որոշումներ ընդունելիս մանրամասն հաշվի առնել փաստացի պահանջարկը, դինամիկան ն շուկայական կոնյուկտուրան, -շուկայի պահանջներին ն սպառողների պահանջարկի կառուցվացքի ապրանքների արտադրության ն իրացման առավելագույն հարմարեցման պայմաններիստեղծումը, -շուկայի ն սպառողների վրա ազդեցության բոլոր թույլատրելի միջոցներով: Մարքեթինգի գլխավոր խնդիրներից մեկն էլ այն է, որ արգելակի գյուղատնտեսական ն այլ նյութատեխնիկական ռեսուրսների նկատմամբ

-.

-.

-.

՝

-.

գովազդ, մեթոդներիօգտագործում, վաճառքիշահագըրգռման դիմորդներիետվաճառքյա սպասարկումներիօգտագործում: Մարքեթինգայինծառայությունը պետք է կազմակերպվածլինի այնպես, որ ապահովի ոչ միայն մատակարարող կազմակերպության ծախսեն այդ միջոցները ըը, այլ ճան նյութատեխնիկականմիջոցներ արտադրող շահերը: օգտագործողկազմակերպությունների Վերջին տարիներին լայն տարածում են ստացել լիզինգային ծառայությունները, որոնց տնտեսական էությունը կայանում է հետնյալում: Լիձեռնարզինգային կազմակերպությունըգնելով ապրանքը` արտադրող կությունից, տրամադրումէ վարձակալությանօգտագործողներին: Գույքը հանձնվում է վարձակալության պայմանագրումնշված որոշակի ժամկետով, վարձակալողներիկողմից սահմանված վարձույթի վճարելու պայմանով, որը իր մեջ ճերառում է սպառողականարժեքը, ծառայությունների վարձակալությունը, կազմակերպությանհավելյալ արժեքի մի մասը: Ընդ որում գույքը մնում է տվյալ կազմակերպությանտնօրինության տակ, սակայն պայմանագրի ժանկետը լրանալուց հետո այն կարող է ձեռք բերել վարձողըմնացորդայինարժեքով: առք ու Այսպիսով լիզինգի հիմքում դրված են արտադրամիջոցների վաճառքը ն վարձակալությունը:Լիզինգային գործողություններիպարտադիր մասնակիցներնեն` տեխնիկա արտադրող ձեռնարկությունները,լիզինձեռգային կազմակերպությունները,լիզինգ ստացող գյուղատնտեսական ճարկությունները(կամ անհատը): Լիզինգ կարող ենճ տրամադրել անհատ ձեռներեցները,զանազան տիպի միավորումներ, դրա համար կարելի է օգտագործել ճան բյուջեից ձնավորված միջոցների (ֆոնդի) հաշվին, ասենք գյուղատնտեսությանճնախարարության միջոցով: Այսպիսով լիզինգը գյուղատնտեսության կողմից միջոցների տրամադրման ձներից մեկն է, աջակցություն ցուցաբերելու նորագույն մեթոդներիցմեկը: -.

-.

-

-`

-.

-.

-

-

|

|

|

|

|

)

Հարկ է նշել, որ հանրապետությունըարդեն առաջին քայլերն է արել լիզինգի օգտագործման ուղղությամբ: Ռուսական «Ագրոլիզինգ» ընկերությունը իր մասնաճյուղն է բացել հանրապետությունում:Ընկերությունը պարտավորվում է հանրապետություն ներմուծել մեծ քանակությամբտրակտորներ ն այլ գյուղատնտեսական մեքենաներ,տոհմային բարձը հատկություններ ունեցող կովեր (տարեկան 8000կգ միջին մթերատվությամբ)ն դրանք լիզինգով տրամադրել գյուղացիական տնտեսություններին: Նախատեսված է այդ ծրագրի կատարմանը տրամադրելմինչն 20մլն դոլարի ներդրում: Լիզինգը, որպես նյութատեխնիկականապահովման կազմակերպաձն, կան ունի դրական ն բացասական կողմեր: Դրական կողմերն են` անհրաժեշտ տեխնիկայի ձեռք բերման հնարավորությունը, միանվագ, առանց շատ ծախսումների լիզինգային վճարումների հետաձգումը, ինդեքսացիայի վտանգի բացակայությունը (պայմանագրերիժամկետներում),լիզինգային ծառայությունների վարձատրումը ոչ միայն դրամով, այլն նան բնամթերքով, լիզինգի դեպքում ցուցաբերվող արտոնությունները, լիզինգային վճարումների վերագրումը ընթացիկ հաշիվներին, վարձակալած տեխնիկայի բարձը արտադրողականությամբօգտագործելու հնարավորությունը: Լիզինգի հիմնական բացասական կողմերն են` լիզինգային գործունեության մենաշնորհացումը ն դրա հետ կապված ծառայությունների գների թանկացումը, լիզինգի պայմանները հաճախ ծանը են լիզինգն օգտագործողների համար, հատկապես նախնական վճարումների ժամանակ, երբ անհրաժեշտ է լինում վճարել տեխնիկայի արժեքի 25-3572-ը,վճարվում է ոչ միայն ծառայությունները, այլ նան լիզինգային կազմակերպությանհետնյալ արժեքի մի մասը, լիզինգի մեխանիզմը հաշվի չի առնում գյուղատնտեսական արտադրությունում առկա դժվարությունները: Որպես օրենք տեխնիկայի ձեռք բերումը լիզինգի միջոցով ձեռնտու է, քան փոխառու միջոցների հաշվին, սակայնթանկ է քան կանխիկ ձեռք բերումը:

Ստուգողականհարցեր 1.

Որո՞նքեն նյութատեխնիկականապահովման հիմնականխնդիրները:

Ինչպե՞ս է կատարվում փոքը չափեր ունեցող գյուղացիական տնտեսությունների նյութատեխնիկականապահովումը: 3. Ինչպիսի՞կառուցվածքունի նյութատեխնիկական համակարգըՀՀ-ում: 4. Որո՞նք են նյութատեխնիկական համակարգի կազմակերպությունների գործառույթներըն պարտականությունները: ի նյութատեխնիկականապաու ի րն առանձնահատկությունները: ր Ինչպիսիխմբերում դասակարգվում նյութատեխնիկականմիջոց2.

ԱԱ Նա Աի «որո . Մոր ` Ան

են

-

մերը: Ինչպիսի՞ մեթոդներից են

7.

օգտվում նյութական միջոցների ն նրանց պաշարների հաշվարկման ժամանակ: 8. Ինչ բանէ լիզինգը: լիզինգը: Ն Նրա առավերություններն ե նե ու բացասական կողմերը:

բան Ինչ Է

|

ԳԼՈՒԽ

25.

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՍՊԱՍԱՐԿՈՒՄՆԵՐԻ

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱԶՍԱԿԵՐՊՈՒՍԻ

-.

-.

տեղեկատվության, ուսուցման ու խորհրդատվությանապահովման, գյուղատնտեսական արտադրանքիիրացման,

սոցիալտնտեսական: Կախված սպասարկման ոլորտների առանձնահատկություններից, առկա պահանջարկիցտարբեր ոլորտներում ձնավորվում են յուրահատուկ հարաբերություններ: Գյուղատնտեսական արտադրության արտադրական սպասարկման ոլորտում զբաղված տարբեր կազմակերպություններըմշտապես գործում են համագործակցված,կատալում որոշակի գործառույթներ ն իրականացնում գյուղատնտեսական արտադրության արդյունավետության բարձրացմանը նպաստող գործունեություն: -.

25.1.

Գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների սպասարկման ոլորտները ն համապատասխան ճամակարգերիձնավորումր ՀՀ տնտեսությանկառուցվածքայինտեղաշարժերին համապատաս-

խան փոխվում են արտադրության սպասարկման ձներն ու մեխանիզմները: Այն տարածվում է տնտեսությանբոլոր ոլորտների,այդ թվում ճան գյուղա-

տնտեսականարտադրության վրա, որի տարբեր բնագավառները տարբեր մակարդակիսպասարկումներեն պահանջում: Նման իրավիճակը,իհարկե, հիմնականումպայմանավորվածէ նրանով,որ գյուղատնտեսականարտադրության գործընթացներն ունեն իրականացման տարբեր ժամանակաշրջաններ, որոնք խիստ սահմանափակեն ն խախտման դեպքում նկատվում է արտադրության ծավալներիու ֆերմերներիեկամուտներինվազում: Արտադրությանծավալների նվազման վրա զգալիորեն ազդեցություն է գործում նան ագրոտեխնիկականմիջոցառումների չկատարելը կամ թերի կատարելը,(ժամանակին ջրում, պայքար վնասատուներիդեմ, պարարտացում ն այլն), որ ներկայումս ստեղծված իրավիճակում ինքնուրույն գյուղացիական տնտեսություններվարողները, երբեմն չեն տիրապետում գյուղատնտեսականարտադրության բավարար գիտելիքների, կարիք ունեն ծավալուն տեղեկատվությանու խորհրդատվության: Ընդհանուրառմամբ նման կարիքներն ապահովվում են սպասարկման որոշակի կառույցների ն օղակների միջոցով, որոնք ստեղծվում են նույն խնդիրներըլուծելու համար: Այս նպատակովսպասարկումներ իրականացնող կազմակերպությունները հանդես են գալիս տարբեր կարգավիճակներով: Դրանց մի մասը ձնավորվում են պետական, իսկ մյուս մասը՝ բաժնետիրական, կոլեկտիվ հիմքերիվրա: Սպասարկմանհիմնականոլորտներն են` տեխնիկական միջոցներով, պահեստամասերովապահովման, տեխնիկական խնամքներին նորոգումների, ագրոքիմիականն ագրոտեխնիկական աշխատանքների, բույսերի պաշտպանությանմիջոցառումների, ն անասնաբուժական ծառա անասնաբուծության յությունների, ն ջրամատակարարման ջրային ռեսուրսներիարդյունավետ օգ-

սեզականության -

-.

-.

Է.

-.

տագործման,

-.

տրանսպորտայինսպասարկման,

'

25.2.

Գյուղատնտեսության սպասարկմանմարզային ու գործառույթները կենտրոնների խնդիրներն

Ագրարային հատվածին աջակցելու նպատակով մարզերում ձնավորված սպասարկող կազմակերպություններնունեն որոշակի խնդիրներ, որոնք ուղղված են` տվյալ տարածքի գյուղատնտեսական գործունեությամբ զբաղվողներին տեխնիկական սպասարկման ն նորոգման ծառայություններ մատուց-.

մանը,

սահմանված ժամկետներում ագրոտեխնիկական(վար, ցանք, բերքահավաք, պայքարի աշխատանքներ)աշխատանքերիիրականացմանը, նախօրոք տրված հայտերի հիման վրա անհրաժեշտ ջրի ծավալների ապահովմանը ն ջրային ռեսուրսների արդյունավետօգտագործմանը, բնակչության բոլոր շերտերի, այդ թվում նան գյուղաբնակներինտրանսպորտային սպասարկման բարելավմանը, բերքահավաքի ժամանակ համապատասխամմիջոցներովաջակցելուն, դասընթացների, ցուցադրական տնտեսությունների կազմակերպմանը, տեղեկատվությանն խորհրդատվության նորագույն ձների ու միջոցների իրականացմաննու բարելավմանը, ագրարային տեսչությունների միջոցով (հողօգտագործման, պայքարի, պարարտացման, շրջակա միջավայրի պահպանության) պահանջվող վերահսկողությանիրականացմանը: Սպասարկող կազմակերպություններըաշխատում են ոչ հավասար իրավաօրենսդրական պայմաններում: Սպասարկման ծառայությունների բարձը արդյունավետությանըխոչընդոտումեն մի շարք գործոններ, այդ թվում`

-՝

-

-.

-.

-.

-

գյուղացիականտնտեսությունների հողակտորների փոքը չափերը կտրտվածլինելը,

ն

հողատարածությունների զգալի մասի անմշակթողնելը,

-

"`

Ն

-.

-

մեքենայական աշխատանքների կտրուկպակասելը, տնամերձերում աշխատանքները ձեռքովկատարելը, հողիշուկայիդանդաղձնավորումը,

րոցն

Լ

ճնցկացումը,

տալու

Բաո, նիռ էներգակիրների

տեխնիկական սպասարկումներին նորոգումների

տնտեսավարող

սուբյեկտների,հատկապեսգյուղացիական տնտեաեմյոնների ցածր վճարունակությունը,

ֆինանսականմիջոցներովսակավ ապահովվածությանը տրամա-

տոկոսադրույքները,

արդյունաբերակւսն ապրանքներիու գյուղատնտեսականմթերքդերին հումքի գների անհավասարակշովածությունը, ՝

(լիզինգի)ն

միջոցներիառկայության դեպքում տեխնիկայի

տաւն վառա նրջուննլենոմուրրով նտուրակոր

-

սպ ասարկման տարածքի բնակչության ճյութա

-

համար տեխնիկա անո

ա գործման գծով գործնական դասընթացների կազմակերպ

ա

ա

-

րիի հատկապես ԱՊՀ, Ճապոնիայի, Չինաստանի երկըՆՆ նայնկապեր: գերը: Հաա կողմերրոր ունների ճնշող մեծամասնությունը րրա անւան նրանք հիմնակաչու րրաեւննրերն տեխնիկա,

Բան

արտ

Ր

նայլ

:

ծ

յլ

նտե

գյուղատնտ

՞

աոա

րրա

շահագործման ժամանակահատվածում Ա սպասարկումներկատարելուհնարավորություններ, ւթյան ինչ-որ չափով զբաղվածություն,

վերահսկողության ն

ր

դրվող վարկերի բարձր Հ.

-.

աաա

մեքենայական աշխատանքների բարձր գները, պյոական միջոցների,Սարո

տեխնիկայի արագ ն որակով նորոգում, որը նպաստում է աշխատանքների կատարման ագրոտեխնիկականժամկետների պահպանումը, տեխնիկական սպասարկումների ն նորոգումների երաշխավորվա: -.

,

:

լ

Ը.

եայլն:

իրավաօրենսդրական դաշտի անկատարությունը

ՀՀ ագրոպարենային համակարգում մի շարք

|

տնտեսավարող սուբյեկտներ գյուղացիական տնտեսությունների տեխնիկականսպասարկումների գծով ծառայություններ են մատուցումն են համամատակարարում կանարրուն ո տեխնիկակա Արոն ԱԱ ագարոր որթ ռ ՐՋԱԱՅ՝

անոր Դրա քա ելն դոն միշա

ղ

-.

լու -.

կողսեր

գյուղում համալիրսպասարկումնե րի գծով ծառայություններ մատուցեառավել լայն հնարավորություններ,

համապատասխան տեխնիկական բազայի (արտադրական մակերես-

ներ, սարքավորումներ, -

յուն Շ.

մեխանիզմներ, ագրեգատներ) առկայություն, տեխնիկական սպասարկումների իրականացման հմտութ-

նորոգմանն ն բազմամյա փորձ, բարձը որակավորում ունեցող ն նորոգող մեքենավարների բանվորների

առկայություն, -

համապատասխան ինժեներատեխճիկական մասնագետներ

անձնակազմի առկայություն,

ունեցող

պայմանագրային հիմունքներով, բարձր երաշխիքունեցող մեքենայական աշխատանքների կատարումնն յութական միջոցների վաճառք, -.

լ

եարն,կարոլոթյունթաւ Գինի լորո: պարար լինելը: ոն Մարատյան հարթավայրումգների միջին պատկերը հետնյալն :-րինակ. նը

Մ».

տալիս

են

սեփականատերերին,

Վ.

Արար 1 հա վարն ար ժե

է`

12-18, համատարած

նախացանքայինկուլտիվացիաը` նքը՝ 7,5-10,1, հացահատիկի կոմբայնահավաքը՝ ինչպես նան հացահատիկի ն այլ 0,2-3,0կմ հեռավորության վրա փոխադրումը՝ 5,0-5,5հազդը ն այլն, ն ու տեխնիկակ եխճնիկական նորոգման սպասարկումների ն մյուս աշխատա նքների կատարման բարձըրգները: Ընդ որում վերջիններս հաճախ նավորված են նրանով, որ մասնավորապեսծառայություն մատուցողը դ մողի պահանջով նորոգում կամ փոխում է միայն աշխատանքային ռեսուրս չունեցող մասերը, այն դեպքում, երբ արդյունավետ ձնը համալիր մոտեցում ուցաբերելն է: Գների բարձը լինելու մյուս օբյեկտիվ պատճառն այն է, որ -

ն

ւ Արեւներ աոալողարանի

բեռների -

ո

մատուցած ծառայությունները հարկվում Նրիերությունների

ավելացած արժեքի հարկով, իսկ մասնավոր անհատներիվրա այն չի տարածվում, ընկերությունները բացի բաժնեմասային ֆինանսական միջոցներից (կանոնադրականկապիտալ) ոչ մի այլ աղբյուրներից չեն օգտվում, ընկերություններինվարկեր են տրամադրում միայն առետրային բանկերը ն բավականինբարձր տոկոսադրույքներով, են

-.

-.

կարմիջոցներիաճսարքությունները տեխնիկական Վերանորոգված յուղվում, համապատասխան, պայմաններին գավորվումեն տեխնիկական ու վառելանյութերով: քսանյութերով տեսակի պահանջվող լիցքավորվում ն ավտոմեքենաների կոմբայնների, Տրակտորների, րումներիհամար ծառայություն մատուցողը Աաաա կտրոն,իսկ ոն ի Նա նում է լրացվածանձնագիր ն երաշխիքային ն համար` նրաշխիքայի ն ոչ բարդ սարքավորումների րի, ագրեգատների

ընկերությունների ձգտումը՝ գյուղում ծառայությունների մատուցման հարցերում մենաշնորհային դիրք գրավելը, տեխնիկան ն մեխանիզմները, որոնք մասնավորացնելուցհետո գյուղացիականտնտեսությունների ն հատկապես գյուղում տնտեսավարող այլ սուբյեկտների տնօրինության տակ են ն գտնվում են ավելի բարվոք վիճակում, որովհետն սեփականատերըավելի սրտացավ են վերաբերվումդրան: -.

Ար, 2 Աթ :

-.

25.3.

-

կտրոն:

Գյուղատնտեսության սպասարկումնելըի ԱԱ ՐԱՐ

ԱԹ

ա) Տրակտորների ն գյուղատնտեսական մեքենաների, գործիքների տեխնիկականսպասարկմանն նորոգումների կազմակերայումը

Երաշխիքային

|

մար կատարողիկողմիցսահմանվում

տարբեր ժամկետներ,որոնք պայն

|

-.

-

-

կազմակերպություններում:

են

բնույթով օբյեկտով: մանավորվածեն սպասարկման են Պատվիրատուին կատարողիմիջն հաշվարկներըկատարվում ն գծով, հիմնականնորոգմանգծով՝ գնացուցակայինպայմանագրային ներառարժեքների գծով` ըստ նախահաշվային ընթացիկնորոգումների կուտակումները, չափով ճորմատիվային յալ գծով` ըստ սահմանված գների: սպասարկման տեխնիկական պարու ճորոգմանպայմանագրային Տեխնիկականսպասարկման մատուցող ծառայություն կազմախախտմանհամար տավորությունների է նյութականպատասխանատկրում կարգով սահմանված կերպությունը,

Մեքենատրակտորայինհավաքակայանների ե անասնապահական ֆերմաների սարքավորումների տեխնիկական սպասարկումները ն նորոգումները իրականացվում են ինչպես անմիջական տնտեսություններում, այնպես էլ առնտրային հիմունքներով այլ մասնագիտացվածշրջանային

Տեխնիկայի նորոգմանշրջանային ն միջտարածաշրջանայինմասճնագիտացված ձեռնարկությունները,նորոգման գործարաններն ունեն անհրաժեշտ սարքավորումներ, իրականացնումեն բարձր որակով տեխնիկական սպասարկման ու նորոգմանաշխատանքներ: Տրակտորների ն անասնապահականֆերմաների սպասարկման ն ճորոգման մասնագիտացվածմիավորումներում աշխատանքներն իրակաճացվում են ամենամյա պայմանագրերի հիման վրա: Պայմանագրերը կնքվում են սահմանված կարգով, որպես կանոն պլանային տարում ստացված պատվերներիհիման վրա, որոնք հաստատվում են կատարողի կողմից ն ընդգրկվումտարեկան ծրագրերում: Պատվիրատուի կողմից տեխնիկականսպասարկման ն նորոգման պատվերներըկատարողին են ներկայացվում, նշելով յուրաքանչյուր աշխատանքի ծավալը ն կատարմանժամկետները: Եթե տվյալ ծառայության համար առկա են պատրաստի նախագծային, ճախահաշվային ն այլ փաստաթղթեր, ապա դրանք ներկայացվում են պատվերի հետ միասին: Պայմանագրում ներկայացվում են պատվիրատուի պահանջարկը միաժամանակ նշելով ստանդարտները,տեխնիկական պայմանները, աշխատանքիտեսակը ն որակական ցուցանիշները:

ծառա-

ն է կրում յուրաքանչյուր պատասխանատվությու համար: յության, որոշակիժամկետումծագող անսարքությունների վերացմանհաանսարքությունների ժամկետներում

Կատարողը

վություն:

Նորոգմանն տեխնիկականսպասարկմանաշխատանքներին ն նրանց սոտրաբաձեռնարկությունները նակցում են մասնագիտացված ստեղծվում են բաշժանումները: Պահեստամասերով ապահովմանհամար կետեր, որոնք թույլ ն տեխնիկական-փոխանակման խման-հենակետային անհրաժեշտնյուապահովելու տնտեսություններին են տալիս ֆերմերային հիմանվրա: պլանի տարեկան հատուկ մշակված թեր ու սարքավորումներ` է կոմպլեքսային բրիձնավորում կազմակերպությունը Սպասարկող են որոշակի տարածքներ,գյուղատնտեսության գադ, որին ամրացվում տնտեսավարող սուբյեկտներին մեխանիզմներով, պահեստամասերով կատարելուհամար: ապահովելուն սպասարկումներ է, քանի որ այն հանարդարացնում ամբողջովին ձնը իրեն Այսպիսի մաս-

պատասխանատվության գեցնում է սպասարկմանաշխատողների խատանքիորակիբարձրացմանը: ն համար Սահմանվում են տեխնիկականսպասարկման նորոգման հանու ու տարբեր մասերի շահագործմաներաշխիքայինժամկետներ ն աշ-

`

գույցներինորոգմանորոշակի ժամկետներ:

զայ

Փոքը գյուղացիական տնտեսություններնայդ ծառայություններից են պայմանագրային հիմունքներով:Այդպիսի տնտեսությունները միջոցով ստեղծում են նորոգման-տեխնիկական սպասարկ-

օգտվում

ար ԱՋրւ ան

բազաներ:

Ք) Ազրոքիմիական ծառայությանկազմակերպումը

Հանրապետությունում լուրջ խնդիրներեն ծագել բույսերի պաշտպանության բնագավառում: Այս ծառայության գործունեությունըպայմանավորվածէ նրանով,որ վերջին տարիներինկտրուկ ընդլայնվելեն բուժաճյութերիօգտագործմանծավալները:Գյուղատնտեսական գործունեությամբ զբաղվող ոչ բոլոր սուբյեկտները, քաղաքացիները, հողօգտագործողները գիտեն դրանցկիրառմանձներնճումեթոդները,օգտագործման ժամկետները: Կիրառվողթունաքիմիկատների օգտագործման առանձնահատկություններին ծանոթացնելու,հողօգտագործողներին գործնական օգնություն ցույց ունեն

բնապահպանականխնդիրներիլուծման գործում ագրոքիմիականծառայությունները: տալու

ն

մեծ

դեր

ն մոլախոտերիդեմ Վճասատուների,հիվանդությունների կենսաբանական հիմնավորված պայքարի ինտեգրացվածմիջոցառումներիմշակումը ն ներդրումըու դրա շնորհիվ բերքի պահպանմանհիմնախնդիրնայն առանցքն են, որի շուրջը սովորաբարձնավորվում է մշակաբույսերին բերքի պաշտպանության կազմակերպմանմարտավարությունը, որոնց գործնական կիրառություննարտահայտվում են ագրոքիմիական ծառայությունների կողմից: ՀՀ-ում գյուղատնտեսական.մշակաբույսերի ֆիտոսանիտարական վիճակի հսկողության գոյություն ունեցող համակարգը,հիվանդությունների ն վնասատուներիդեմ պայքարի համապատասխանմիջոցառումները, ինչպես նան դրանց դեմ քիմիական ու կենսաբանականմիջոցներովպայքարի կիրառումը,վերջին տարիներինէական փոփոխություններ են կրել: Դա ադյուճք է նան հոդի սեփականաշնորհման հետնանքովգյուղատնտեսական արտադրության սեփականությանճոր ձների առաջացման,վնասաՆ մոլախոտերիդեմ տուների, հիվանդությունների պայքարի աշխատանքներում օգտագործվող տեխնիկայի ապապետականացման,տարբեր պետություններիֆիրմաներիցգնվող ն օգտագործվողթանկարժեքպեստիցիդճերի ձեռք բերման համար գյուղատնտեսականարտադրություն վարողների անվճարունակության: Բույսերի պաշտպանության ծառայության կարնորությունըհատկապես զգացվում է ներկայումս, երբ հանրապետության մարզերում ձնավորվել են հազարավոր հողօգտագործողսուբյեկտներ,

գյուղատնտեսական

որոնք ծայրաստիճան կարիք ունեն բարձրորակ ֆիտոսանիտարական ոլորտի խորհրդատվության ն աջակցության: Մասնավորապես այդ նպատակի համար գոյություն ունեցող հատուկ պահեստներից կամ խանութներից,որոնք ապագայում գործողբույսերի քիմիական, կենսաբանական պայքարի միջոցների ն կենսաբանորեն ակտիվ նյութերի գրանցման պետական հանձնաժողովի կողմից կունենան արտոնագրեր նման գործողության համար: Կարնոր պայման է, որ գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններում, պայքարի աշխատանքներ իրականացնող անձիք, իրավունք ունենան արտոնագրովտրված շրջանակներում զբաղվելու բույսերի պաշտպանությանմիջոցներիճիշտ ն անվտանգ օգտագործմամբ, այդ կապակցությամբ նախապես անցնելով բժշկական զննում ն մասնագիտական ամենամյադասընթացներ: Ներկայումս հանրապետության մարզերում գործում են բուժանյութեր ն պարարտանյութերվաճառող շուրջ 50 խանութներ, որոնք ըստ մարզերի տեղաբաշխվածեն խիստ անհավասարաչափ:Այս խանութների գործունեությունը չունի որոշակի կանոնակարգվածություն,յուրաքանչյուր ձեռներեց ինքն է սահմանում իր գործունեության ձնը ն հատկապեսսահմանում գները, որոնք հաճախ ձեռնտու չեն լինում գյուղի տնտեսավարողսուբյեկտներին: Անհամեմատ կանոնակարգված է «Հայբերրիություն» միավորման աշխատանքը, որն իր շրջանային ստորաբաժանումների կազմում ունի պայքարի ջոկատներ, իսկ մասնագիտական խորհրդատվություններիհարն լուծվում է «Ագրոգիտասփյուռի» ներկայացուցիչներիմիջոցով: «Բույսերի պաշտպանության ն բույսերի կարանտինի մասին» ՀՀ օրենքը հիմնականում կանոնակարգումէ թունաքիմիկատներիներկրումը: Սակայն օրենքի կիրառման գործում կան բազմաթիվ չլուծված հիմնախնդիրներ, որոնց պատճառով բույսերի պաշտպանության գծով կատարվելիք աշխատանքները հեռու են բավարար լինելուց: Գործում է բույսերի պաշտպանության հանրապետականկայանը, որն իրագործում է կանոնակարգվածպետական միջոցառումներ`առավել վտանգավոր ն կարանտինվնասակար օրգանիզմներիդեմ պայքար տանելու համար: Ըստ տարբեր գնահատականների անհրաժեշտ են տարեկան 140-170հազ. տ հանքային պարարտանյութեր: Անցյալում մատակարարման հաշվարկային այս ցուցանիշը հաջողվել է պահպանել 1980թ:էԼյդ տարիներից եկած մատակարարումների քանակը տատանվել է 1986թ. 124հազ. տ ն 1993թ. 4,0հազ. տ միջն: Հարկ է նշել, որ վերջին 5-6 տարիներին Ճապոնական կառավարության դրամաշնորհների հաշվին ամեն -

Հայաստանին

տարի հանրապետություն է ներկրվում 10-15հազ. տ ազոտական պարարտանյութ, որը շուկայականից զգալիորեն ցածր գներով վաճառվում է

վերականգնման,դրանց վրա կարգավորիչ ու չափիչ կառուցվածքների ու սարքերի տեղադրման, դրանց տեխնիկականվիճակի բարելավման միջո-

գյուղացիներին: Առնետրային ճանապարհովտարեկան ներկրվում է մինչն տոննա

ցով մելիորատիվ նշանակության ջրամբարների պատվարների կայունութով,

հազ. ամոնիակայինսելիտրա: Անցյալ տասը տարիներիընթացքում ֆոսֆորականն կալիումական պարարտանյութեր չեն ներկրվել: Հանրապետության միակ՝ Վանաձորի պարարտանյութերի արտադրության գործարանը երկրաշարժիցհետո չի

յունը ն բարելավել մակերեսային ջրերի հոսքի կարգավորումը, էներգակիրների ծախսի կրճատման նպատակով ոռոգման համակարգում մեխանիկականոռոգումը աստիճանաբար փոխարինել ինքնահոսով, ապահովելԱրարատյանհարթավայրի ն մյուս մարզերիգերխոնավհողերի մելիորատիվվիճակի բարելավման միջոցառումներիիրականացումը, աջակցել գործող ջուր սպառող կոլեկտիվների զարգացմանըու նորերի -.

վերականգնվել:

գ) Ջուր սպառողների, ջրօգտագործողների ընկերությունների

կազմակերպումը ՀՀ-ում

ջրային հարաբերությունները կարգավորվում ջրային օրնսգրքով» ընդունված 4 հունիսի 2002թ.ն

-.

-.

են

«ՀՀ-ն

«Ջրօգտագործողների ն ընկերությունների ջրօգտագործողներիընկերություններիմիությունների

մասին» օրենքներովու նորմատիվային ակտերով: Վերոհիշյալ երկու իրավական հիմքերովփաստորեն կարգավորումեն ջրօգտագործողներիընկերությունների ն ջրօգտագործողների միությունների գործունեության հիմունքները,որոնց ստեղծման ու գործունեությանդադարեցմանհիմքերը,ինչպես ճան պետական այլ մարմինների ն դրանց փոխհարաբերությունները: Ջրի արդյունավետ օգտագործման, ջրօգտագործողների գործունեության մեջ հիմնական օղակը հանդիսանում է գյուղատնտեսականմշակաբույսերի ոռոգումը: Այս ոլորտի սպասարկման կարնորագույն խնդիրը ոռոգման համակարգիճիշտ շահագործումնէ, ջրի արդարացի բաշխումն ու

սահմանվածջրամատակարարման գրաֆիկներիպահպանումը: ՀՀ ոռոգման բնագավառի առաջնություններըն հիմնախնդիրները ամփոփձնով հանգում են հետնյալին` ստեղծել ջրառի ն ջրի տրման հաշվառման հստակ մեխանիզմ, Բարելավել ոռոգման ջրի մատակարարումը ն ապահովել մատակարարված ջրի դիմացվարձի գանձումները, կարգավորելջրառը, ջրամատակարարման, ջրօգտագործման ու -.

-.

ջրօգտագործող տնտեսական սուբյեկտների փոխհարաբերությունները` ոռոգ-

-.

կառուցվածքների

Արփա-Սնան թունելի հիմնանորոգումը, շարունակել ն ավարտել «Հիդրոտեխնիկական կառույցներ Որոտան ՝ ետի վրա» օբյեկտի շինարարությունը ն Սպանդարյանի ջրամբարից լ Որոտան-Արփաջրատարով Կեչուտի ջրամբար հասցնել տարեկաԸ 165 մլն խմ ջուր ն ապա այն Արփա-ննան թունելով փոխադրել լիճ, որից 100 մլն խմ կօգտագործվի ոռոգման նպատակով, իսկ 65 մլն խմ, կմնա լճում ն կնպաստի լճի մակարդակիբարձրացմանը, շարունակել ոռոգմանհամակարգի բարելավմանն ուղղված «Ոռոգման համակարգի զարգացման (65մլն ԱՍՆ դոլար ընդհանուր արժեքով) ն 71000 «Գյուղատնտեսական ծառայություններ (եւամարյա մլն ԱՍՆ դոլար ոռոգմանբաղադրիչու| ներտնտեսայինցանցերի վերականգնման համար)»ծրագրերը, -շուկայականն սոցիալական խնդիրներիհամադրման նպատակով ապահովել սուբսիդավորմանթափանցիկու գործուն մեխանիզմներիկիրառումը, ոռոգման համակարգերի նե Արարատյան հարթավայրի կոլեկտրադրենաժային համակարգերիվերականգնում ն վերակառուցում, որի արդյունքում կավելանա ջրառը, կիջնի ջրի ինքնարժեքը: Եվ ջրօգտագործողները, որոնց ոռոգման հողերը գտնվում են ջրանցքների վերջնամասում կստանան բավարար քանակի ջուր, որի շնորհիվ կբարելավվի գերխոնավ հողերի մելիորատիվ վիճակը, -.

-

-.

-.

-

ման ջուր օգտագործող բոլոր համայքներում ջրասպառողական ընկերութն ջրօգտագործող յունների, կոոպերատիվների այլ կազմակերպությունների ստեղծման ն պայմանագրային սկզբունքների արմատավորման միջոցով, նվազեցնել ոռոգման ջրի կորուստներըն բարձրացնելոռոգման ջրի օգտակար գործողության գործակիցը,հասցնելով 0,58-0,6-ի, մայր միջտնտեսային, ներտնտեսայինոռոգման ջրանցքների,ջրարբիացման համակարգերի, ջրման կայանների ու հիդրոտեխնիկական մյուս

ստեղծմանը,

|

ոռոգմանն դրենաժային համակարգերի կազմակերպակառուցվածքային բարեփոխումները, նշված ծրագրերի շրջանակներում աջակցեն օգտագործողներիընկերությունների ն դրանց միությունների ստեղծմանը, ներտնտեսային ցանցերի վերականգնման աշխատանքներիիրականացում հետագայում երրորդ ն երկրորդ կարգի ջրանցքները ՋՍԿ ն ՋՕՍ-ի կայացած միությունների ե ընկերություններիկառավարմանըհանձելը: -

-

Ոռոգման ծրագրերումշեշտը դրվում է գոյություն ունեցող ցանցերից առավելագույնս օգտվելու, շինարարության փուլում գտնվող ցանցերում աշխատաքնմերն ավարտելու վրա: Որպես առաջանություն ուշադրությունը կենտրոնացվումէ ոչ միայն կառույցներիշինարարությանը,այլ նան համակարգերի կառավարման կառուցվածքային բարեփոխումներին, ջրի կառավարման կատարելագործմանը,խորհրդատվական ծառայությունների մատուցման, ջրօգտագործող կառուցների ձնավորման ն ջրի արդյունավետ օգտագործման հիմնախնդիրներիվրա: Ջրամատակարարներին ջըօգտագործողներիբոլոր գործառույթներըհիմնվում են ջրի սակագնիվրա: Հանրապետությունում ջրի միասնական սակագնի սահմանումը լուրջ դժվարություններ է առաջացնում: Ջրօգտագործողներըդժգոհում են իրենց տրվող ջրի ոչ իրական գնից: Ջրի գները տարբերակվում են ըստ տարածաշրջանների: Հաշվի են առնվում տարածաշրջանային աշխարհագարական դիրքը, հողի բնական պտղաբերությունը,միավոր բերքի համար պահանջվող ջրի ծախսը, հիմնական մշակաբույսերի կազմը, գյուղատնտեսական մթերքների վաճառահանման հնարավորությունները, նախորդ տարիներինգնված ջրի վարձավճարներիչափընայլն: Ոռոգման համար անհրաժեշտ ջրի պահանջարկի(նորմերը)հաշարկը կատարվելէ 1987թ.,ուստի ճերկա պարագայում ճա չիկարող արտահայտել ներկայիս ջրի պահանջարկը, նկատի ունենալով, որ ջրօգտագործումով զբաղված են հարյուր հազարավոր գյուղացիականտնտեսություններ: Շարունակվում է ոռոգման ներտնտեսային համակարգերիապապետականացման գործընթացը, դրանց կառավարման ու շահագործման իրավունքներըտրվում են ջրօգտագործողների կառույցներին:

դ) Խորհրդատվության համակարգըն ձները Սեծ է

ն

տեղեկատվության ապահովման

խորհրդատվականծառայությունների դերը շուկայական հարաբերությունների ժամանակ: Սեփականատերը, առավել նս գյուղացիական տնտեսություններըմեծ ակնկալիք ունեն խորհրդատվությունից: Խորհրդատվականծառայություններըկարելի է դասակարգել երեք խմբի՝ պետականխորհրդատվականծառայություններ, կոռպերատիվ,անհատական, արտասահմանյան, դոնոր կազմակերպությունների կողմից իրականացվող խորհրդատվականծառայություններ: Խորհրդատվությանիրականացմանձներն են` -դասընթացների կազմակերպում, -.

-

-դաշտայինօրերի կազմակերպում, կազմակերպում, տնտեսությունների

-ցուցադրական -առաջավոր փորձիցուցադրում,

պատրաստում, -լրատվականմիջոցներիներգրավում,տեսաֆիլմերի թերթիկների հրատարակում, -տեղեկատվական կազմակերպում: -անհատական զրույցների,հանդիպումների գյուղատնտեսության Համաշխարհայինբանկի շրջանակներում մարաջակցության ձնավորել է գյուղատնտեսության

նախարարությունը

(ԳԱՍԿ): զային կենտրոններ են ընկերություններ փակբաժնետիրական պետական Դրանք կարկազմակերպության որոնք ունեն շահույթ հետապնդող առնտրական համակարէ ագրոպարենային գավիճակ:Դրանց հիմնականնպատակն խորհրդատվութմասնագիտական գում տնտեսավարող սուբյեկտներին ճոր նպաստելով մատուցել. ծառայություններ յուններ ն մարքեթինգային են երկու աղբյուրԳԱՍԿ-ը ֆինանսավորվում

(ՓԲԸ),

ներդրմանը: տեխնոլոգների

աջակբարեփոխումճերի գյուղանտնտեսության մասնագետները՝ ներից` պետականբյուջեից:

ցության ծրագրերից,իսկ մնացած աշխատողները` է հեճախատեսվում Նկատի ունենալով բյուջեի ծանրաբեռնվածությունը, համար օգտագործելիր իսկ ԳԱՄԿ-ի ստացված տագա ֆինանսավորման են իրենց մատուցվածՓառայութորը վերջիններսստանում եկամուտները, յունների դիմաց: էին ԳԱՍԿ-երը սերտորենհամագործակցում հետ: 2003թ. որոշ վերական մարքեթինգի ծառայությունների Ագրոպրեսի Գյուղատնտեսության ռուցումներիցհետո ձնավորվել է նոր միավորում, որը ունի փակ բաժնե(ԳԱՀԿ), կենտոն աջակցությանհանրապետական ն համակարգումէ ԳԱՄԿ-ի, (ՓԲԸ) կարգավիճակ տիրականընկերության ն Ագրռպրեսի աշխատանքները: Ագրոգիտասփյուռի ԻՐ է րա գործունեություն ծավալուն ոլորտում Ագրարային են որի ոլորտներն դեպարտամենտի ՀԳԱ «Ագրոգիտասփյուռ»

Ագրոգիտատփխ

մոցվ

կողմից, առաջադիմական տեխնոլոգիաներ, ` բուսաբուծության

-

տեխնոլոգիաներ, ճնասնճաբուծության առաջադիմական աճասնաբուժություն, բույսերիպաշտպանություն, ձների կազմակերպտնտեսություններինոր ն առաջադիմական ձնավորմանն ման, տնտեսագիտականհետազոտականխմբերի

-`

-

-.

Ը`

ուղղված աշխատանքներ, որոշում, ոռոգմանն ջրի ոռոգմանռեժիմների,հողի խոնավության

արդյունավետօգտագործում,

երիտասարդսերնդի որոյ բմակավայրերի

ն

պատանիների

դոշորոշում:

ծության սպասարկման ն վճարոմի Անասնաբու ծառւսյությունների հիմնականխնդիրները կազմակերպումը,

Անասնաբուծության հետագա զարգացման գործում կարնորվումէ տոհմասելեկցիոն աշխատանքներիվարումը, արհեստական.սերմնավորհոտի վերարտադրության կազմակերպումը:

ման ն

Ներկայումսաշխատանքներեն

ՅՈՒՆԸ րըկայան ստեղծելու մալաանբավ մային Անրոունըեր վաճառել ոմրարձեը մարզերումառնվազն զը ությամբ: Ն

տարվում հան կոտ մեկական ճնկական տոհմասելեկցիոն

ե

ուղՄառ

Տոհմային գործունեությամբ զբաղվող սուբյեկտները, այդ թվում ճան արհեստական սերմնավորման ձեռնարկությունները, արտոնվում են մատչելի վարկավորման,ներդրումներին գիտատեխնիկականնվաճումներիկիրառման առարկայական հնարավորություններով: Ներկայումս գործում են տարածաշրջանային 34 «Աճնասնճաբուժական սպասարկման կենտրոններ» ն 7 «Անասնաբուժական կայաններ» ՊՓԲԸ-ներ, որոնց եկամուտների շուրջ 909օ-ը տալիս է պետբյուջեն: Պետբյուջեի հաշվին շարունակվում են գյուղատնտեսականանասունների սուր վարակիչ հիվանդությունների,համաճարակային պարտադիր կանխարգելիչ միջոցառումների իրականացումը ն. ամբողջ գլխաքանակի պատվաստումըլ հիմնական վարակիչ հիվանդությունների դեմ: է Ներկայումս ժերիանի զբաղվեկապակցությամբ տրամադրված են մեկ տասնյակից ՄԴ ՈՆ են մարզային անասնաբուժականլաբորատորիաների հնարուղորությունները, որոնք կախորորվում նռ ժամազակակից սռրքավորումներով: Խոշոր բանկավայրերում բացվում են մասնավոր դեղատներ, «Հայանասնաբուժմատ»ձեռնարկությանմիջոցով մատակարարվում

ամրու որթանում մասնավոր

առբրադանետացելրհանրապետությունում ր նարեն, ա Աա" աոան ն արն Ընդլայնվում ագրե աարրաի Մարզերում տոհմակայաններին կից րին ո ղգունրաղւման ին կենդանիների վաճառք, մշտական գործող ցուցահանդեսներ, ճուրդներ խորհրդատվական ծառայություններ: անհրաժեշտէ նպաստել դրել դրա

ականա

ն

:

՛

Ի:

աատանբեիը

կան

ն

ա

ոՑԱ

ո

ձեռնարկություններ նպատակունենալով

Ստեղծվումեն համատեղ լիարժեքօգտագործելու թռչնաբուծական

ֆաբրիկաների աոաունողյա

համալիրների հնարավորությունները:

ն

ը

Սշակվում ն իրականացվում են հնարապետությունում անասնաբուժական ն տոհմային հաշվառման,բուծվող ցեղերիշրջանացման

ման

արուն

գնահատման, ռեկորդակիրների հայտնաբեր-

լագործման, կենդանիների ն

լայնամասշտաբօգտագործման կազմակերպման կազմակերպման կանոնակարգ ն

մեխանիզմներ:

Շահագրգիռլծակներով(ծրագրեր,ներդրումներ,հարկային արտոնութվարկեր,խրախուսումներ) ստեղծվում են խթանիչ նախապայմաններ ցեղերի գծով ընկերությունների ձեավորմանն. տոհմային ծառայությու հուն մղելու ինքնակառավարելի համար: ն սպառողական զմակերպվող կոռոպերատիվարտադրական ներում, ընկերակցություններում ընդգրկվումեն ծառայություններմատուցող սուբյեկտներ, այդ թվում նան գիտական կազմավորումների համապա"Վ ուններ,

ԱԱ

ԱԱ

ոն

տասխան օղակներ:

Աթ:րառի

" եղամ

նոնատեսակքերիգնով մահարածնր:

|

աշխատանքներ են տարվում Միջազգային էպիզոդիկ ԱՊՀ երկրներումհակահամաճարակայինմիջոցների պահուստային ֆոնդի ստեղծմանը մասնակցելու ուղղությամբ: Անասնաբուժական ծառայությունների գծով դեռես պահպանվում են լավագույն ավանդույթները Ռուսաստանի Դաշնության հետ: «Անասնաբուժության մասին» օրենքով միջոցառումները (ա/ուռորոշումներ ն պատվաստումներ) իրականացվումեն ամեն տարի ն ֆինանսավորվում են ՀՀ-ն պետական բյուջեից: Հիվանդությունները12-ն են: «Անասնաբուժության մասին» օրենքով (1999թ. հոկտեմբեր) սահմանված են հետնյալ գաղատնտեռակաղ կենդողիները Կրոնը մլլանդուրյութների միջոցառումներ, բուժման Աոա սպասարկումեր, լ հիվանդություններիախտորոշման ն լաբորատոր ծառայությունների կազմակերպմանաշխատանքներ, անասնաբուժական-սանիտարականմ միջոցառումներ, կենդանական ծագման մթերքների ն հումքի անասնաբուժական տեսչական վերահսկողություն, կազմակերպությանն

»

-

|

ներ:

-

Քն» Տ դամ վան նրա

Ար, Մր

Նռան

ննՏն

-.

-.

հանրապետության տարածքը վարակիչ հիվանդությունների ներթափանցումիցպաշտպանելու միջոցառումներ: Հայաստանի 11 մարզերից9-ը սահմանային են: Կարնոր նշանակություն ունեն Իրանի, Թուրքիայի ն Վրաստանի հետ լայն առնտրական այն կապերը, որտեղից բեռները ն մեքենաները առանց անասնաբուժական հսկողության ենթարկվելու տեղափոխվում են ամբողջ հանրապետությունով մեկ: Նման պայմաններում թելադրվում է իրականացնելհոմապատասխան անասնաբուժականվերահսկողություն: -.

|

ծառայություններ մատուցողներին միայն կոոպերատիվ բանկերից վարկերի տրամադրումը, -ծառայությունների մատուցումիցավելացած արժեքի հարկի գանձումը, փոխադրամիջոցներիպատկանելիության տարատեսակությունը, որը մի կողմից մրցակցություն,մյուս կողմից էլ զանազան կամայականություն-.

ներ է առաջացնում, փոխադրումներիսակագների բացակայությունը, որը հաճախ զանազան չարաշահումների պատճառ է դառնում, հատուկ փոխադրածառայություններ մատուցող ստորաբաժանումների բացակայությունը, որը նույնպես առիթ է տալիս զանազան կամայականությունների, հումք ընդունող ստորաբաժանումների անվճարունակությունը, որի արդյունքում գյուղացիական տնտեսությունները ժամանակին չեն ստանում պայմանագրայինհարաբերություններով հաստատագրված իրենց հասաճելիք գումարները, վերամշակող ձեռնարկությունների տեխնիկական սարքավորումների արդիականացմանն նորացմանանհրաժեշտությունը, ն հումք վերամշակող կազմակերպությունների հումք արտադրող տեխնոլոգիական համագործակցության (կոոպերացիայի) հնարավորությունների չօգտագործելըն այլն: Գյուղատնտեսության ոլորտում օգտագործվում են տրանսպորտային տարբեր միջոցներ,որոնք ըստ ձնի դասակարգվում են ավտոմոբիլային, երկաթուղային, օդային, տրակտորային ն կենդանի քաշող ուժի միջոցով իրականացվողփոխադրումների: Այս ձներիցյուրաքանչյուրի միջոցով սպասարկումները պահանջում են առանձնահատուկ մոտեցումներ: Սակայն ինչպես ներտնտեսային փոխադրումները այնպես էլ տնտեսություններից դուրս իրականացվող փոխադրումներըիրականացվում են երկկողմանի պայմանավորվածության կամ կնքված պայմանագրերի հիման վրա: Այդ նպատակով օգտագործվում են ներտնտեսային ն տնտեսությունից դուրս տարբեր սուբյեկտների միջոցները: տրանսսդվորտային Փոխադրման գործընթացի սպասարկման համար կիրառվում են վճարման տարբեր ձներ` կանխիկ, ավանսային, ապառիկ: Ապառիկ վճարման դեպքում սպասարկող կազմակերպությանը ներկայացվում են երաշխիքային հիմքերով փաստաթղթեր,որոնք կարող են լինել անշարժ գույքի, թանկարժեքիրերի կամ այլ գրավներիձեով: -.

-.

25.5.

Տրանսպորտայինսպասարկման ձները, պայմանագրային փոլխհարաբերությունների կատարելագործումը

-

ՀՀ ագրոպարենային համակարգում արտադրված գյուղատնտեսա-

կան մթերքների իրացումը հիմնականում իրականացվում է երկու ուղղություններով՝

թարմ,

վերամշակվողարդյունաբերությանը վաճառելու միջոցով: Դաշտից մինչն վաճառասեղան շղթան իր հերթին ունի մի շարք այլ ընտրանքային մոտեցումներ` հատկապես տրանսպորտային միջոցների կիրառման դեպքում: Նման տարատեսակությունըպայմանավորված է մի շարք առանձնահատկություններով, այդ թվում` բացի ներքին շուկայից (բացառությամբ Վրաստանի շուկայի) այլընտրանքայինշուկաների բացակայությունը, փոխադրամիջոցներիընտրության սահմանափակվածությունը(ծռւա-

-.

-.

-

-

-.

մին տրանսպորտը ընդհանրապեսբացակայում է, երկաթուղային տրանսպորտը շրջափակման հետնանքով զգալիորենլխաթարված Ծ,

-մթերքների ժամանակավորպահապանման հնարավորություններիբացակայությունը, բացի Արարատյան հարթավայրի գյուղացիական տնտեսություններից, որոնք հաճախ ունեն ժամանակավորպահպանության հատուկ շինություններ, երբեմն անգամ սառնարանայինհարմարություններ, էներգակիրների չափազանց բարձը գները, ճանապարհների, հատկապես գյուղամիջյան ն դաշտամիջյան, անբարվոք վիճակը, միջնորդ վերավաճառների գործունեության անկանոնակարգվածությունը կամ բացակայությունը, համապատասխան վարկերի անբավարար լինելը, այդ նպատակով տրամադրված վարկերի բարձը տոկոսադրույքները: Արտադրողներին ն -.

-.

-

-.

|

Ստուգողական ճարցեր 1.

2.

ԳԼՈՒԽ

Որո՞նքեն գյուղատնտեսության սպասարկման ոլորտները: Որո՞նք են սպասարկման մարզային կենտրոնների հիմնական խնդիր-

ար նուաոաանւնն գյուղատնտեսականտեխնիկայինորոգումպատանուն չ

ներն ու

Որո՞նք են ագրոքիմիական ծառայությունների կազմակերպմանսկզբունքներըն իրավականհիմքերը: ս են 5: կազմակերպվում ՋՍԸները ն ինչպիսի՞խնդիրներեն լուծում 4.

ԱՑ

դրանք: 6.

Ինչո՞վ

է

պայմանավորվածանասնաբուծության ն

անասնաբուժական ծառայությունների գործունեության արդյունավետությունը, որո՞նք են

խոչընդոտները:

7. Որո՞նք են խորհրդատվության ձներն ու ոլորտնե որ ր րը ագրարային մակարգում: 8. Ինչպե՞ս է իրականացվումտրանսպորտային սպասարկումը

յին ոլորտում, սպասարկման ձները:

հա-

ագրարա-

ՐՈՒՄ

26 ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ

ԻՐԱՑՄԱՆ

26.1.

ՋԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵ-

ՊԱՀՊԱՆՍԱՆ,

ՎԵՐԱՍՇԱԿՍԱՆ

ԵՎ

ԿԱԶՍԱԿԵՐՊՈՒՍԸ

Գյուղատնտեսական մթերքներիպահպանման, վերամշակման ն իրացման նշանակությունը

Տնտեսավարմանտարբեր ձների ն շուկայական էկոնոմիկայի պայմաններում առաջնակարգ նշանակություն է ստանում գյուղատնտեսական մթերքներիպահպանման, վերամշակմանն իրացման կազմակերպումը: Այդ գործընթացը հանդիսանում է գործարարության կարնոր ու առաջնահերթ խնդիրներից մեկը: Դա կարնորվում է նրանով, որ ագրոարդյունաբերական արտադրության արդյունավետ գործունեության մեջ մեծ դեր են խաղում ենթակառուցվածքին օղակները, որոնք ապահովում են արտադրության ն սպառման գործընթացներիմիասնությունը: Մինչն գյուղատնտեսության մեջ տեղի ունեցող բարեփոխումները, ճյուղի աշխատողներն առավելապեսշահագրգռված են եղել արտադրանքի արտադրության ծավալների մեծացմամբ, նրանց քիչ էր մտահոգում արտադրանքը սպառողին հասցնելու խնդիրը: Այդ բացը նկատվում է նան ներկայումս ն դա բացատրվումէ նրանով, որ տնտեսություններումբացակայում է մարքեթինգի ծառայությունը, անհրաժեշտ մակարդակի վրա չի գտնվում գովազդը, չկան մասնագետներ, որոնք պետք է զբաղվեն առնտրի կազմակերպման հարցերով, անհրաժեշտ նյութատեխնիկական բազա` արտադրանքը պահպանելու ն իրացմանը նախապատրաստելուհամար, չեն բավարարում պահեստները, սառնարանայինտարողությունները,տարաները, փաթեթավորմաննյութերը, մասնագիտացվածտրանսպորտը: Քաղաքային բնակչությանը մատչելի գներով, պահանջվող քանակով ու որակով, անհրաժեշտ տեսականիով բանջարեղենի, կարտոֆիլի, պտուղների ու հատապտուղների, խաղողի, կաթնամթերքների ու մսամթերքների մատակարարումներիոչ բավարար վիճակը պայմանավորվածէ պակասով, այլ մթերման, պահպանման, վերամշակոչ թե արտադրանքի ման ն իրացման անբավարար կազմակերպմամբ:Արտադրանքըդաշտից մինչն սպառողին հասցնելը ուղեկցվում է քանակական ու որակական կորուստներով: Այս հարցն առավել կարնորություն է ստանում այժմ, երբ եղած կառույցները լուծարվել են, նորերը չեն ստեղծվել, չի գործում դաշտխանութ կապը ն այս պայմաններում հնարավոր չէ հստակ կազմակերպել արտադրանքիիրացումը, որը տեղիք է տալիս արտադրանքիքանակական

ու

որակականկորուստներ ի:

Արտասահմանյան փորձը

է

ցույց տալիս, որ շուկայիպայմաններում, գյուղատնտեսական մթերքարտադրող տնտեսություններում արտադրու թյունը պետք է կազմակերպվի այնպես, որ այդ մասն տնտեսությունները ագիտանան այնպիսի արտադրությամբ, որ ունենան

բարձր որակ, շուկայում մեծ պահանջարկ,արտադրության ցում ապահովի նվազագույն ծախսերն

պաշտպանության համար անհրաժեշտ է ստեղծել սանիտարական հսկոության համակարգ: Թ Նկատի ունենալով հանրապետությունում ստեղծված իրավիճակը, առանձնահատուկ ուշադրություն պետք է ՍԱՐ ակմա մթերքների արտադրության, " արդյունավետ կազմակերպման սական մթերքների արտադրության կոնկրետ պայ առնելով գյուղատնան-

ԱԹԸ: Ա ն դարան

գործընթա-

գնորդիկողմիցվճարվիբարձըր: Արտադրանքը իրացման համար անհրաժեշտէ նամանրակրկիտ

խապատրաստել, տեսակավորել ըստ որակի, փաթեթավորել, որոշել իրացման վայրերը, ապահովել պահպանման օպտիմալ պայմաններ, որոշել գնորդին վաճառելու կարգը, հայտնաբերելտեսականու ընդարձակման

վորությունները:

հնարավորությունները: Կարնորէ նան

26.2.

շուկայի իրավիճակի մանրամասն ուսումնասիրումը, շուկայիտարողությունը ն համապատասխան արտադրանքներով ինչպես նան հագեցվածությունը, ձնավորված

իրացման գնեդրանց տարբերակումը ըստ արտադրանքի որակի ն վաճառքիժամկետների,շուկայում ստեղծված ն իրավիճակի րը,

ակման

ն

իրացմանգործընթացների միա-

վորումը ամենալավձնով կարողէ իրականացվել ինտեգրացված ագրոարդյունաբերականտարբերկառույցներ կազմակերպելու որը հնամիջոցով,

Աաաա

րու զաղգահո չար իո ոո վոտակլ որս Կրո քր

հանրապետության «Ագրոսպասարկում» արտադրական միավորման, Ն

Լուսակերտի տոհմային թռչնաբուծական ֆաբրիկայիաշխա-

հանրապե

Մեր հանրապետությունում ագրարային

կարնոր ուղղությունը պետք է

արտադրության

զարգացման

հանդիսանա ագրոարդյունաբերական միա-

ւպ րկն

վորումներիստեղծումը,որոնք կզբաղվեն արտադրանքների արտադրութիրացման,ինչպես ճան ճյութատեխնիկականմիջոցների մատակարարման, սպասարկման ն

յան, պահպանման, ն վերամշակման

արրորրյուր:

այլհարցերով: Այսօր, երբ գյուղատնտեսական ն արտադրությանը մասիրացմանը նակցում են հազարավոր սուբյեկտներ, արա ամանը չեն անին ապահովելայդ մթերքներիպահանջվող որակը, առաջանում

արտան սերտիֆիկացիայի աշխատանքի ստանդարտացման կազմակերպմանանհրաժեշտությունը: Դրա հետ մեկտեղ սննդամթերքների արտադրության երաշխավորված որակի ապահովմանն դրության

:

|

աթարն

Ար րոյ ու ու

է

սպառողներիշահերի

Հոր ԱՆ ամռ ԱՆ,

Սեր հանրապետությունում անհրաժեշտ ուշադրություն չի գյուղատնտեսական մթերքների լայն մասշտաբով կերպման վրա, եղած տարողություններ եղել են մեծ ն կառուցվելեն գյ ղատնտեսական մթերքների սպառման վայրերում: Մինչդեռ ԱԱ հային փորձը ցույց է տալիս, որ գյուղատնտեսական մթերքները լավ պահպանվում, տեղափոխմանընթացքում որակական ու քանակական կորուստները փոքր են լինում այն դեպքում, երբ մոտեցվում են մթերքների արտադրության վայրերին: դլո-Լ րալիպրտահրանքը"պահպանման ղնել'աննիջացես բ արարո» : ից հետո, նլասանոձ Եթ Սեզոն րունվորների է րացմանը, պակասում բերքահավաքի շրջանում տրանսպորտայի ների պահանջարկը: Այառեղ կարնոր է Ճան այն, որ | մնացորդները կարող են վերամշակվել տեղում կամ օգտագործվել անասնակեր: Այս բոլորի հետ միասին պահպանման դրված կարողէ իրացվելու ունեւրը, Ճմրանը նգարդառը ինքպես-գար ո աոած կական ա նանաոնրհղանում իր ատը տիե, ազեիթնրնի Անիրու ե իրարրանոյրն աւրն ահա այւթարաու Ւ զաղոությանուվարմերւոմ սոխունենան Պոլո գարում» է դրանքի' իրացումից ստացված տնտեսական արդյունքը որոշվում շուկայում իրացված գնի ն արտադրության, տեսակավորման, իրացման վրա կատարված ծախսերի տարբերությամբ: Այդ յունիցոպեոք է հանել պրտաղրանքիուլանպաննեն սիրամեա եղի ունեցող կորոաաներիմրքիրրաոանված արոաումել եզրա Լոր եի արոսորանքի, աարատարույանմասերում ոնաուներ տայիր նավետության մասին: Ներկայումս գյուղացիական, ֆերմերային ն գյուղա՝

րավորություն կտա զուգակցել ն զարգացնել գյուղատնտեսական տարբեր ճյուղերըն ապահովել դրանց բարձր Դա են արդյունավետություն: ապացուցում Մոսկվայի մարզի«Ռամենսկի», Սվերդլովսկի մարզի «Ուրալ», Թաթարական հանրապետության «Կամա» ագրոարդյունաբերական կոմբինատների,մեր

ոո

Գյուղատնտեսականմթերքներիպահպաճմ ան կազմակերպումը

ԳԱ

բնակչության գնողունակության: Ներկա պայմաններում գյուղատնտեսական մթերքներիարտա:

ջ կման պարպանծան, բ,վերա ողդության աշ վի շեհրացմ

|

.

տնտեսական մթերք արտադրող

այլ

տնտեսավարողսուբյեկտներում

արտա-դրված գյուղատնտեսական մթերքներըիրացվումեն ըն-թացքումկամ բերքահավաքից անմիջապեսհետո,

բերքահավաքի

պահպանմանհամար պատճառով:Նպատակահարմար է գյուղատնտեսական մթերքների,հատկապես բանջարեղենի, կարտոֆիլի,պտղի, խաղողի,արտադրության վայրերում կառուցելպահես. տային տարողություններ հատուկ արտադրամասերովհ̀ետբերքահավաքյան նախնականմշակումը կատարելունպատակով: Այստեղպետք է կազմակերպելճան թափոնների ն վերամշակումը

համապատասխան տարողություններ չլինելու

օգտագործումը:

Գյուղատնտեսական մթերքներիարտադրության վայրերում պահպանման համար հզորություններ կառուցելիս,այնպիսի հարցեր ինչպիսիք են տեղափոխման կազմակերպումը, արտադրանքինախնականմշակումը, տեսականուընտրությունը, հաշվի առնելով սպառողներիպահանջը,

պահպանման ռեժիմներիապահովման համար միջոցներիընտրությունը պետք է որոշվի պայմանագրային հիմունքներով գյուղատնտեսական, առնտրայիննայլ

տեխնիկական

կազմակերպությունների մասնակցությամբ:

Բանջարեղենի, կարտոֆիլի,պտուղների,խաղողին

այլ

մթերքների

պահպանման համար կարելի է օգտա գործել դաշտային ն ստացիոնար պարեստներ:Դաշտային պահեստներիցեն բուրտերը, բնական օդափո-

խիչներովխրամատները: Ստացիոնարպահեստներըկապիտալշինութեն բնական ն չար օդափոխիչներով: Բուրտերըն խրամատներըհիմնականումօգտագործվում են արմատապտուղների, կաղամբի, կարտոֆիլիպահպանման համար: Այդ պահեստներըաչքի են ընկնում ֆոմոոր

հեստական

յ

պարզությամբ, քիչ ծախսատարությամբ ն արտադրանքի ճիշտ պահպանման դեպքում կորուստները կազմում է 10-1297: Բուրտի լայնությունըպետք է 1-1.2մ, մեղմ ձմռան պայմաններում2,5-3,0,

կազմի

8-10: երկարությունը տեղավորվումէ 420-430 կգ կաղամբ,600-630 կգ 550-600 ճակնդեղ, կգ գազար ն. 1000-1200կգկարտոֆիլ: Ստացիոնարպահեստների

|

1մ՛ում

ղությունը տատանվում է 300-500 Ն. 5000-10000 ներում: Դրանքըստ պահպանման

|

տարո-

ն

ավելի տոննայի սահմաննպատակիլինում են հատուկն ունիվերսալ: Այդպիսիպայմաններում արտադրանքի կորուստները կազմում է 81072:

Արտադրանքի բարձման ու բեռնաթափման աշխատանքների մեքենայացմանմակարդակը կազմում է 70-8094:

Կարտոֆիլի, բանջարեղենի, պտուղներին այլ մթերքներիպահպանգործընթացում կարնոր նշանակություն ման արդյունավետության բարձրացման

ունի ակտիվ օդափոխման կիրառումը: Մի շարք արտադրական փորձերը ցույց են

փոխման

տվել, որ ակտիվ օդաձեով պահպանելիս

համեմատությամբ կարտոֆիլը անկանոն

|

հնարավորություն է ստեղծվում պահպանման քանակն ավելացնել մոտ 3 անգամ, սակայն պահպանմանվերջում ակտիվ օդափոխման պայմաններում փչացած կարտոֆիլը կազմել է 3,470, հիվանդություններով վարակվածները` 1394, մինչդեռ մյուս դեպքում այն կազմել է համապատասխանաբար 11,3ն27,494: Ավելի բարձր արդյունք է ստացվում հատկապես խոշոր բազաներում ու համալիրներում նշված արտադրանքների պահպանումը կոնտեյներներում (բեռնարկղերում), այս դեպքում բարձրանում են տարողությունների ծավալները ն պակասում արտադրանքի վնասվածությունը ն խոտանը: Պտղաբուծությամբ ու խաղողագործությամբզբաղվող տնտեսությունների միավորման միջոցով կարելի է միջոցներ ստեղծել սառնարանային հարմարանքներով պահեստներ կառուցելու համար: Խնձորի բերքահավաքի օրը սառնարանային տարողություններում պահպանումը կազմակերպելիսորոշ չափով պահպանման տնողությունը երկարում է, կորուստները կրճատվում են 3-4 անգամ, միաժամանակ պահպանվում է սննդային, բուժական ն համային որակական հատկությունները: Հետնապես, սառնարանային տնտեսությունների կազմակերպումը անհրաժեշտություն է: Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում արտադրանքի պահպանման համար նյութատեխնիկական բազայի ստեղծման գործում կարնոր է հաշվի առնել արտադրանքի պահպանման նշանակությունը, այսինքն արտադրանքը պահպանմանդրվել է արտադրական նպատակներով թե օգտագործման ն թե իրացման համար: Այսպես, կարտոֆիլի տնկանյութը պահպանման դնելիս երաշխավորվում է չտեսակավորել, այլ անջատել ոչ կոնդիցիոն պալարները: Տնկանյութի տեսակավորումը կատարել տնկելուց անմիջապես առաջ: Աշնանից չտեսակավորված կարտոֆիլի կորուստները համեմատած տեսակավորվածիհետ պակասում է շուրջ 5-774ով: Իսկ իրացման համար նախատեսված կարտոֆիլը պահպանումից առաջ երաշխավորվում է տեսակավորել ն բաժանել ապրանքային ն ոչ ապրանքային մասերի: Ոչ ապրանքային կարտոֆիլը օգտագործվում է որպես անասնակեր կամ արդյունաբերական վերամշակման նպատակներով, իսկ ապրանքային կարտոֆիլը դրվում է պահպանման ն հետագայում իրացվում է ըստ պահանջի: Այսպիսով, գյուղատնտեսական մթերքների պահպանումըն այն էլ հենց արտադրության վայրերում ունի կարնոր նշանակություն քաղաքային բնակչությանը կարտոֆիլով, բանջարեղենով, պտուղներով, խաղողով ն այլ մթերքներով ավելի ուշ ժամկետներում` աշնանը, ձմռանը ն վաղ գարնանը ապահովելու համար:

|

Արտադրանքի նախնական մշակման 26.3. ն արդյունաբերական

ական

ակման պումը վերամշ կազմակեր

Գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների արտադրության արդյունավետությանբարձրացմանկարնոր պայման է արտադրված մթերքների նախնականմշակման ն արդյունաբերական վերամշակման արդյունավետ կազմակերպումը: Իրացման ենթակա արտադրանքի լավ պահպանման,

հատկությունների բարձրացման ն

դրա

որակական

հիման վրա բարձր շահույթ

ստա-

նալու նպատակով,գյուղատնտեսական իրենց ուժեձեռնարկությունները րով ու միջոցներովկատարում են ստացված արտադրանքի

նախնական

մշակում: Այսպես,հացահատիկը ճախճականմշակելիս ն չորացվում մաքըվում է սահմանվածկոնդիցիայի համապատասխան: Հատիկի որակի բարելավման հետ միասին, հատիկազտիչ կետերում հատիկի նախնական

մշակումըհնարավորությունէ տալիս ստանալու մեծ մճնաքանակությամբ ցորդներ, որոնք օգտագործվում են որպես անասնակեր:Միաժամանակ պակասում է տրանսպորտայինմիջոցների պահանջարկը,որի կարիքը տնտեսություններն այդ շրջանում խիստ զգում են:

Պտուղների բերքահավաքի ժամանակտեղերում լայն չափով կիրառվում է դրանց նճախճական մշակումը: Բերքահավաքիընթացքում պահպանման համար պիտանիպտուղները են

տեղադրում համապատասխան պահեստներում,որոնք ունեն սառնարանային տարողություններ: Դա հնարավորություն է տալիս արագացնել բերքահավաքի ն աշխատանքները կրճատել ստացված արտադրանքի կորուստները: Բերքահավաքի լարված աշխատանքները վերջացնելուցհետո, պահպանման դրված պտուղները տեսակավորումեն, փաթեթավորում, դասավորում արկղերի մեջ ն ուղարկում իրացման: Նման դեպքում արտադրանքիգինը միշտ էլ բարձր է լինում, որը ցույց է տալիս տեղում պտուղների ճնճախնական մշակմանտնտեսապես արդյունավետ լինելը: Բացի այդ, տեսակավորումից հետո մնացած ոչ ապրանքային արտադրանքը կարելի է տեղում վերամշակել ստանալ հյութեր, ն պահածոներ,չորացրած մրգեր,կոմպոտներ ն այլն: Տնտեսապես արդյունավետ է բանջարեղենըիրացնելուցառաջ, արտադրության վայրերում նախնականմշակելը: Ամենիցառաջ պետք է նախնական մշակվի բանջարեղենիայն մասը, որը պետք է իրացվի անմիջապես դաշտից կամ պետք է տեղում դրվի պահպանության:Բանջարեղենի ՒԴ ,Ղ, ՈՔ ն պահպանման աիրրանտեղափոխվի

դրվի

աղաքային բազաներում, ճպատակահարմարէ պահպա նել առանց նախմշակման, ավելորդ անգամ վնասելուց խուսափելու համար: Խոշոր կաթնային տնտեսություններումն աճասնաբուծական համալիրներում կատարվում է կաթի նախնական մշակում, այն քամում են ն սառեցնում մինչն 100 հատուկ սարքավորվածկաթնային բաժանմունքներում: Եթե կովերի գլխաքանակը չի հասնում 50-ի, կաթնային բաժանմունքներ ունենալը ճպատակահարմարչէ: Այդ դեպքում տտացվածկաթը սառեցնում են բնական միջոցներով (սառույց, հոսող ջուր) կամ կարելի է տնտեսությունների միջոցների միավորմամբ ստեղծել համապատասխան սարքավորումներով կահավորված կաթնային բաժանմունքներ, որտեղ կկատարվի կաթի նախնական մշակումը: Նախնական մշակումը հնարավորությունէ տալիս մինչն իրացումը երկարացնել կաթի պահպանման ժամկետները: Կովերի երկու անգամ կթելու դեպքում, հնարավոր է կաթը տեղափոխել իրացման վայր օրը մեկ անգամ, երեկոյան կթած կաթը նախնական մշակել ն պահել ու տեղափոխել առավոտյան կթած կաթի հետ: Դա հանարավորություն կտա տնտեսել տրանսպորտայինծախսերը, միաժամանակ մաքրված ն սառեցված կաթից ստացվում է բարձրորակսննդամթերքներ,որոնց պահանջարկը քաղաքային բնակչության շրջանում գնալով մեծանում է: Մեր հանրապետության թռչնաբուծական տնտեսություններում լավագույն ձնով իրականացվում է ձվի տեսակավորման ն փաթեթավորման գործընթացը: Բանվորները օրվա մեջ երկու անգամ հավաքում են ձվերը, տեղավորում ստանդարտ արկղերի մեջ, որոնք տրանսպարտյորների միջոցով տեղափոխվում են փաթեթավորմանարտադրամաս, որտեղ ձվերը մեքենայացվածգծերում տեսակավորվում են ըստ չափերի ն ձեռքով տեղավորվում հատուկ արկղերի մեջ, փոխադրվում պահեստները ն ապա իրացվում առնտրականցանցի միջոցով: Գյուղատնտեսական խոշոր ձեռնարկություններումիրականացվում է գյուղատնտեսական մթերքների մեծ մասի ոչ միայն նախնական մշակումը, այլն արդյունաբերական վերամշակումը: Վերամշակվում են հատկապես քիչ փոխադրունակ, ինչպես նան վերամշակվող ձեռնարկություններից հեռու գտնվող ն հաղորդակցության վատ ուղիներ ունեցող տնտեսությունների Արտադրության վայրերում բուսաբուծականմթերքներիցարդյունաբերական վերամշակման են ենթարկվում բանջարեղենը,պտուղները, խաղողը: Ներկայումս գյուղատնտեսական մթերք արտադրողները որոշակի դժվարություններ են կրում արտադրված մթերքները վերամշակող ձեռնարկություններին վաճառելու, հաճախ էլ նրանք ձեռնապահ են մնում այդ կատարելու, որովհետն սահմանված գնման գները ցածր են ն հանձնված

|

արտադրանքը:

|

ա արանը ՀաԱ

վճարումները ձգձգվում

առաջացնում մթերք ճպատակահարմար է ար-

են

Մեր

ու

եւո

ձվի

ի,

ե

քի

շատ

Աո

ենա

քուրՎ ատ անարար որունան:ոո

կազմակերպել

համեմատած:

արտադրանքի ձեռնարկություններում արլեւնըյան (արտադրամասեր) ան հետ

վերա-

ստացված իրացումից արտադրանքի

տությունը որոշվումէ վերամշակված ստացվել արհասույթի հետ, որը կարող էր հասույթը համեմատելով այն դրան ավելացնելովայն ծախսետադրանքը թարմ վիճակումիրացնելուց, դրա վերամշակման, են արտադրանքի րը, 7 որոնք կատարվում ե ման ն սպառողինհասցնելու վու:

պահպան-

,

տեղ րիկիրճն

իրացման մթերքների 26.4.Գյուղատնտեսական

կազմակերպումը

գյուղացիական նգյու-

պայմաններում Շուկայականտնտեսության ն այլ գյուղատնտետնտեսությունների ֆերմերային կոլեկտիվ, ղացիական կարնորբաղառետրականգործունեության սական մթերք արտադրողների ընտրությունը: ուղիների արդյունավետ կացուցիչմասն է իրացմանավելի է տալիս արտադրելոչ միայն սպահնարավորություն Այդ գործընթացը ձեռնտու գներովն փոայլն դրանքվաճառել ռողին անհրաժեշտ մթերքներ, միջոցներն նյութական խարենըձեռք բերել անհրաժեշտ արտադրության

(որգրկելով

տալիս

է

անմիջապեստեղում: Թռչուններիմորթը ծավալներովվերամշակում է տալիս ոչ

տնտեսապես կազմակերպորեն

ո

Ե. Ինտեգրացման ավելի բարդ ձն են հանդիսանում ագրոարդյունաբերական կոմբինատները, որոնց կազմում ընդգրկվում են արտադրանքի արտադրության, վերամշակման ն պահպանման ձեռնարկություններ, ինչկեն նան ատրբեր«օժարղոլլ ն ազասարկող կաղմարիրումներ, արտադրանքի պահպանման տարողություններ (պահեստներ), տարայի ն փաթեթավորման նյութե, պատրաստող արտադրամասերը: Այդ կոմբինատները իրականացնումեն ճան առեւդրային գործունեություն, որը թույլ է տալիս քաղաքների, արդյունաբերական կենտրոնների, հանգստյան գոտիների բնակչությանը ավելի հաջող լուծել թարմ ն վերամշակված արտադրանքներովապահովումը:

կենտրոնացվածթռչնաֆաբրիկաներո արտադրությունը արտադրանեն

կառուցելիսպետք է մշակմանհամար գործարաններ հիմնավորել:Տնտեսական արդյունավեն

ՀԱԱ ՅիԱրարա

աաա կնե

մեծ

ն

հզորություններ, իրենց հումքի վերամշակմանհամար կարող են այդ գորկոոպերացման միջոցով, որը ներկա պայման" առավել գերադասելի է: յ երում, որտեղ զարգացած են բանջառ ոնեա Ն խաղողագործությունըինտեգրացման ձե Ավան ԱԱգուր «ո Ավաք՝ տարածված յունները: Վերջին աար րական ն ասխանատվության ընկերությունների, որէ անթափոն կազմակերպումը հիմնվում տեխնոլոգիաարտադրության Սա վրա: թույլ է տալիս արդյունավետ օգտագործել նյուու թատեխնիկական աշխատանքային ռեսուրսները, հասնելու տնտեսական զարգացման ավելի բարձը մակարդակի ն ավելի արդյունավետ լուծելու գյուղի սոցիալական հիմճախնդիրները: Սեր հանրապետությունում ագրոարդյունաբերական ինտեգրացման լավագույն ձներից են ագրոֆիրմաները, որոնք իրականացնում են ոչ միայն արտադրանքիարտադրությունը ն վերամշակումը, այլն թարմ ն վերամշակված արտադրանքի իրացումը իրենց խանութների ու առնտրային ցանցի

: աա որու արանը ը) ոմ նլ ի հան րը

մսի

հնարավորություն թոչնաֆաբրիկաներում վերամշակումը ավելացնել շահույթի չափը, այլն որակը, մրայն բարելավելարտադրանքի

:

արձ

հետ

ու

խոշոր չափերըթույլ Արտադրության

ա

ի

է թռչնածավալովկատարվում որ է նրանով, որը բացատրվում

վերամշակումը, բուծականարտադրանքի

քակր

րող են

րո

ավելի մեծ

մթերքներից անասնաբուծական

ատա ՀԿ Ն աունԱնի արընկերություններ, ՆԱՆԱ ագաանու նոցներ, բաժնետիրական որա որոնք կաոը արտադրել պահածոնե կոմ ԱԱ ԲԱ: ո Արան ներ, մուրաբաներ, չորացրած մր նարը: հնարավորությունկստեղծի կիրառել վերատՀան նորրնըթն լրիվօգոագործել արԱարոն, մշակման ժամանակակից րոնե աոնե անորո անգին յունը: Դրա միասին աԱ

ձեռնարկություններում

գյուղատնտեսական հանրապետության

)

ռեսուրսներ: համակարգի կատարեմթերքների իրացման Գյուղատնտեսական ներկայիսառաջնությունզարգացման գյուղատնտեսության լագործումը պայմաններըբարելավելու ներից է: Իրացմանոլորտումգործունեության իրավականդաշտ: համապատասխան հաճար անհրաժեշտ է ձնավորել օրգաններըպետք է ն տեղականինքնակառավարման Կառավարությունը

տեղականշուկանեգյուղատնտեսական նպաստելու միջոցներգործադրեն գյուղերիհամար ստեղծվեն ծախսերը, ն րի ձեավորմանը,որպեսզինվազեն շուկայականգործարքների ն բարելավվեն շուկաներ հասանելի ավելի գներիմասին տեղեկատվությունը:

Ներկա պայմաններումգյուղատնտեսական մթերքներիիրացման հիմնականուղիներ կարողեն լինել`

Պետական պատվիրատուի ն գյուղատնտեսական մթերք արտադրողներիմիջն պայմանագրերըհիմնվում են հետնյալ սկզբունքներիվրա` -կողմերի հավասարությունը, որը բացառում է պայմանագրիպայմանների թելադրումըյուրաքանչյուր կողմին: Նշված սկզբունքն ապահովում է կողմերի փոխադարձհամագործակցությունն շահերի ռացիոնալ զուգակցում,

-պետական պահանջների բավարարումը (պետականպատվերի կատարումը, վաճառքպետությանը),

-վերամշակող ձեռնարկություններին, կազմակե րպություններին

ոպառողական

կռոպերացի ային վաճառքը,

քաղաքային շուկաներում

վաճառքը,

-պայմանագրի կատարման պարտադիր լինելը: Կողմերը պետք է ժամանակին ն լրիվ չափով կատարեն ստանձնած պարտավորությունները, -կողմերի տնտեսական ինքնուրույնությունը, որը նախատեսում է կողմերի ընտրության ն պայմանագրայինպայմաններիլիակատար ազատություն, -փոխանակման համարժեքությունը ն կողմերի տնտեսական հավասա-

վաճառքը,

-տեղական մեծածախ շուկաներում, այդ թվում մեծածախտոնավաճառներում,աճուրդներում, ցուցահանդեսներում վաճառքը,

ն -տնտեսության աշխատողներին տվյալ տարածքում ապրող

բնակչությանը վաճառքը, -ուղիղ տնտեսական կապերի միջոցով առնետրական, հասարակական սննդի, զինվորականն այլ

րությունը,

ն կազմակերպություններին անհատներին

վաճառքը՝դաշտ-խանութսկզբունքով,

հովանավորներին: վաճառքը Արտասահմանյան փորձը

է

ցույց տվել, որ արտադրանքիիրացման կարնորն արդյունավետ ուղի է արտադրանքիվաճառքըպետությանը: Այս դեպքում պետությունըհանդես է գալիս որպես երաշխավորված մեծաքանակ գնորդ, տրտադրանքըգնում է բավականինբարձր երաշխավորված, գներով:Արտադրանքի իրացման այս ուղին գյուղատնտեսական սուբյեկտների համար դառնում է ավելի Գրավիչ ն ցանկալի ու դրանով է բացատրվում, որ ամբողջ աշխարհում մթերք արտադրողները մ են

ոցակցում միմյանց միջն բարձր որակի, երաշխավորված արտադրանքի իրացման պետական պատվերներստանալու

համար:

|

|

Պետությանն. գյուղատնտեսական մթերք արտադրողներիմիջն արտադրանքի գնման պատվերները են կանոնակարգվում պայնանագրերի միջոցով,որոնց մեջ արտացոլվում են պետական ն վաճապատվիրատուի | ռողի իրավունքներն ու պարտականությունները: Այն կանոնավորումէ վաճառողին գնողի տնտեսական,իրավականԼ. լ

|

կան

կազմակերպատեխնիկահարաբերությունները՝ ապահովելով ստանձնած

ների անշեղ

իրականացում: Պայմանագրերի (կոնտրակտի) հիմքը

պարտավորություն-

արտատեսականին

հանդիսանում են դրանքի վաճառքիպայմանները` արտադրանքի ծավալները, ու որակը, մատակարարման ժամկետները,

նորմատիվները ն խրախուսումները պատժամիջոցները: Պայմանագրերի փոփոխությունները ն տնտեսական

յամբ

ն

իրագործման դադարեցումըկատարվումէ կողմերի հանձնարարութէ լրացուցիչ ձնակերպվում

համաձայնագրերով:

-կողմերի շահագրգռվածությունը պայմանագրային պարտավորությունների կատարման համար ն դրանից կախված պայմանագրերում պետք է նախատեսվենխրախուսմանմիջոցներ, -պատասխանատվությունը պայմանագրային պարտավորությունների անշեղ կատարմանհամար, որը թույլ է տալիս պայմանագրիկատարման վրա տնտեսապեսներազդել, կիրառելով գործուն պատժամիջոցներ, է կողմերի պայմանագրային հարաբե-կայունությունը, որը հաստատում րություների երկարաժամկետ բնույթը, կիրառելով պայմանագրերի կատարման ամբողջ ընթացքում աճփոփոխ տնտեսական նորմատիվներ, -օրենքին համապատասխանությունը: Կողմերի միջն պայմանագրային հարաբերությունները չպետք է հակասեն գործող օրենսդրական ն այլ նորմատիվայինակտերին: Պետական կառույցների ն գյուղատնտեսական մթերք արտադրողների միջն կնքվող պայմանագրերի կարնոր բաղկացուցիչ մասը պետք է հանդիսանան գործուն տնտեսական խթանման միջոցները, որը կշահագըգռի մթերք արտադրողներինմտնել պայմանագրային հարաբերությունների մեջ: Այդպիսի շահագրգռման միջոցները կարող են լինել` գների համակարգը, արտադրանքի երաշխավորվածիրացման ապահովումը, արտադրանքի գնումը անմիջապես արտադրության վայրերում ն տեղափոխումը պատվիրատուի տրանսպորտայինմիջոցներով, վերամշակող արտադրամասերի ն օժանդակ արտադրությունների տեխնիկական վերազինմանը օժանդակելը, ինչպես նան շահույթից գանձվող հարկերի, նպատակային վճարումների, պետական բյուջեյից հատկացումներ կատարելու միջոցով արտոնություններ տալը: Հաշվի առնելով այս հանգամանքը, ռազմավարական նշանակություն ունեցող արտադրանքներիհամար հանրապետության կառավարութ'

յունը պետական կարիքները բավարարելու նպատակով գյուղատնտեսական մթերք արտադրողներին տնտեսական խրախուսման համար պետք է սահմանի մի շարք արտոնություներ, որոնց ցանկը ն չափերը կարելի է ցույց տալ պայմանագրերում: Գյուղատնտեսական մթերք արտադրողները իրենց արտադրանքը վաճառում են պետությանը ն այլ գնորդներին պայմանագրային ն շուկայագներով: Այդ գների մակարդակըորոշելու համար, կան ցանկալի է, որ հանրապետության կառավարությունը, համաձայնեցնելով տեղական իշխանությունների, հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչների հետ, արտահայտելով արտադրողների ն սպառողների շահերը, յուրաքանչյուր տարվա սկզբին սահմանի երաշխավորված գներ, հաշվի առնելով նան համաշխարհային շուկայական գները: Արտադրանքի գնման ժամանակ այդ գները պետք է ինդեքսավորվեն` հաշվի առնելով դրամի արժեզրկումը: Գյուղատնտեսական մթերքների իրացման գները պետք է համակարգվեն սպառողական ու արդյունաբերական ապրանքների գների հետ, որի բացը մեր հանրապետությունում այժմ նկատելի է: Եթե 1996-99թթ. ընթացքում սպառողական ապրանքներիգնի միջին տարեկան աճը կազմել է 10,396, արդյունաբերականապրանքներինը՝ 14,096, ապա գյուղատնտեսական արտադրանքիգնի ցուցանիշը տարեկան կտրվածքովմիջինն աճել է 1,892-ով:Այս թվերը ցույց են տալիս, որ գյուղատնտեսական մթերք արտադրողները իրենց արտադրանքի իրացման գների որոշման հարցում ունեն չլուծված խնդիրներ: Ագրոարդյունաբերությանհամակարգում շուկայական հարաբերությունները թույլ են տալիս լայն չափով սահմանել ճկուն գներ, որի էությունը կայանում է նրանում, որ իրացման գների մակարդակը փոփոխվում է տարվա կոնկրետ պայմաններից ելնելով (բարձր բերքի տարիներին գները իջնում են ն հակառակը): Այդպիսի գների կիրառման փորձը տարածված է քաղաքային շուկաներում, կոոպերատիվ առնտրում: Այս դեպքում գնագոյացման մեխանիզմը հաշվի է առնում առաջարկի ն պահանջարկի փոխհարաբերությունը: Դրա հետ միասին իրացման գները մեծ չափով պետք է տարբերակվեն` կախվածարտադրանքիորակից: Արտադրանքի իրացման ազատ, ինքնուրույն ընտրության սկզբունքը նշանակում է, որ գյուղատնտեսականմթերք արտադրողները, հաշվի առնելով շուկայի իրավիճակը, անհրաժեշտ տեղեկատվություն պետք է ստանան պետական կարիքների համար արտադրանքի ծավալների, տեսականու, որակի ն մատակարարման ժամկետների մասին: Սիաժամանակ պարենային շուկայում ստեղծված իրավիճակի վրա հսկողություն սահմանելու նպատակով, անհրաժեշտ է, որ գյուղատնտեսական մթերք արտա416

տեղեկատվությունարտադրողները ճերկայացնեն համապատասխան մասին: ուղիների իրացման դրանքիիրացմանիրենց պլաների, երկրների փորձը ունեցող էկոնոմիկա Զարգացած շուկայական հարաբերությունշուկայական ո ր հաշվի առնելով կարելի է կանխատեսել, մթերքների հետ միասին, գյուղատնտեսական ների հետագա զարգացման է իրակակարելի ճան պետականպատվերը, վաճառքի մեծ մասը, ինչպես միջոցով: բորսաների նացնել շուկայական կառույցների`ապրանքային են իրականացնում մթերք արտադրողները Այստեղ գյուղատնտեսական ն կնքում պայմանամեծ ծավալներիիրացմանգործարքներ արտադրանքի միջոցներիձեոք բերմանհամար: գրեր՝ իրենց անհրաժեշտ արտադրության ն անասնման բորսաներումբուսաբուծական Մեր հանրապետությունում կարտոհացահատիկի, ճաբուծականմթերքներիցկարելի է իրականացնել ձվի իրացումը: մսի, կաթի, խաղողի, պտուղների, Ֆիլի, բանջարեղենի, ուղիներ մթերքների Գյուղատնտեսական իրացմանհեռանկարային մեծածախ թվում այդ կարելի է համարել տեղականմեծածախ շուկաները, Ի տարբերութտոնավաճառները,աճուրդները,ցուցահադեսվաճառքները: են,տեկայուն գ ները յուն ապրանքայինբորսաների,որտեղ ապրանքների են ն գնորդները հնարավորություն ղական շուկաներումվաճառողները մրցուդ րա գնահատել ունենում անմիջապեսծանոթանալ արտադրանքին, ոչ միայն արտադրանքի կարող են պայմանավորվել նակությունը, կողմերը

քանակիու որակի, այլ

ճան

ժամկետներիմասին: գնի, մատակարարման է մթերքներիիրացմանկարնոր ուղի համար-

Գյուղատնտեսական

համակարգով: կոոպերացիայի վում կոմիսիոն առնտուրը սպառողական են գնում կարտոֆիլ, արտադրողներից մթերք Այդ կազմակերպությունները կաթ, ձու, մ իս, արտադրանք, բանջարեղեն,պտուղ, խաղող, բոստանային են բնակչութտեղական ն մեղը ու այլ մթերքներ դրանք մատակարարում կարող է գյուղացիակոոպերացիան սպառողական յանը: Միաժամանակ վաճաբնակչությանը ֆերմերներին,գյուղական կան տնտեսություններին, ն արտադրական թունանյութեր,խտացրածկերեր ռել պարարտանյութեր, ու

նշանակության այլ իրեր: կուլտուր-կենցաղային լայն տարածում է ստացել բավականին Մեր հանրապետությունում

միջոցով առետրավաճառքը ուղիղ տնտեսական կապերի արտադրանքի ման զինվորական սննդի կազմակերպություններին կան, հասարակական է տալիս արագացնելու սերին: Իրացման այսպիսի ուղին հնարավորություն լավ պահպանեկորուստները, առաքումը, կրճատելու թարմ արտադրանքի վրա նստում ս պառողի Նման ձնով արտադրանքը որակը: լու արտադրանքի է բազաներից: է ավելի էժան, քան, երբ իրացումըկատարվում քաղաքային

Գյուղատնտեսական արտադրանքիիրացման հուսալիմիջոց է հանդիսանում առնտուրը քաղաքային, ավանային շուկաներում: Արտադրանքի վաճառքի այս ուղու առանձնահատկությունը կայանում է նրանում, որ արու տադրողն սպառողը անմիջականկապի մեջ են, որը նպաստում ուսում-

գինըբազ ման գինը բազընթացքում կորուստների արժեքը (1ց արտադրանքի իրացման հանում են ՏԱ

է վաճառողներին

նասիրելուսպառողական պահանջը: Շուկաներըկարող են նատուցելորոշակի ծառայություններ, վարձով տալ անհրաժեշտ գույք,

տադրանքը պահպանել համապատասխան ԱԱ արտադրանքիորակը նայլր:

Աաաեւաաորել

ար-

Արտադրանքի իրացման մշտական ն. բանր մաին ուածկաձյւղը համարվում տնտեսություններիաշխատողներին ն տնտեսությունների տարածքում ապրող բնակչությանը վաճառքը: Այս ձնով արտադրանքի իրացման ծավալները կախված են մորկրառ րայմաններից: Են, րում է իրացման այս ուղու արդյունավետությանը, ապա գյուղատնտեսական մթերք արտադրողները նպատակչեն դնում արագու աւնվելլուլ ժուհույթ ն արտադրանքն իրացնում են ինքնարժեքինմոտիկ գներով: ուղին ունի սոցիալական նշանակություն ն նպաստում է տնտեսություններում աշխատուժիամրացմանըն արդյունավետ աշխատանքին: Գյուղացիական ն ֆերմերային շատ տնտեսությունների համար գյուղատնտեսականարտադրանքիիրացմանկարնոր ուղի է հանդիսանում վաճառքըիրենց հովանավորներին: Որպես հովանավորներ հանդես են գալիո արդյունաբերական, շինարարական,վերամշակողն այլ ձեռնարկություններ ու կազմակերպություններ: | Կողմերի միջե կնքված պայմանագրեբու նշվում է իրացվող արտադրանքիծավալները, որակը, մատակարԱ՞ ճան ժամկետները, վաճառքի գները, ինչպես նան ցույց է տրվում, թե հովաքազորրերը ինչ պարտականություններ են վերցնում նյութատեխնիկական ն մատակարարման, շինարարության այլ հարցերում: Գյուղատնտեսականմթերքներիիրացման հեռանկարային,ավելի արդյունավետ ուղիներ ընտրելիս պետք է հաշվի առնել հետնյալ գործոնները` իրացման հնարավործավալները,արտադրանքի որակը, շուկայում ձնավորված գները, իրացման ծախսերը, արտադրանքի պահանջարկը ն շուկայում դրա բավարարման աստիճանը:Հաշվի է առնվում ճան արտա| դրության վայրերում պահեստների,սառնարանների, վերամշակողարտադրամասերիառկայությունըն թարմ ու վերամշակվածձեով արտադրանքի իրացման հնարավորությունները: Արտադրանքի իրացման գոյություն ունեցող ն հեռանկարայինուղիների տնտեսական գնահատման չափանիշը իրացվողարտադրանքի միավորի հաշվով շահույթի հաշվարկն է: Դրա համար | արտադրանքի իրացումից ստացվող դրամական հասույթից հանում են արտադրանքի իրացման է

Ներաքե-

Նշված

Անոր ն ոննզիա կարատվառ Հարկա արտադրանքի »:ի) չափը: են շարր Բոնն :

|

ն

արա աղաւնի իրացման ոռլիների կազմամվերտալիս ընդունելու միաԱրար Սրան նան անատողրակը եր որի դրանց ընտրության վերաբերյալ, այլե հիմնաի կնպաստեն իրացումից ստացվող շահույն ատար որոնք ալերթյաներ ն Այն գրանոությունները որոնք չունեն հատուկ տրանսՆար կեր ստանում

տ

է

թույլ

նիի

ո

ոչ

:

մ նե ահեստներ, վերամշակման արտադրամասեր, տեպորտային Աթ ա է մտածեն դրանց ձեռք բերման կամ համապակետ )

Ար Մ

ա. արալու մասին:

ր տով, խոոլ աանոնոական ձեռնարկություններիհամար ՆորՆ ւրԳոնհնարավոր ուղիներից ամենակատարյալը ը հանդես գալիս մեծաքանակ գնորդը: որվեր ա

ու

ա

ի

Հոր:

է

ը: Ն ը' Ի կազմակերպությունները,վերամշակող Դրանք ՝ բողիա ԱԱ շուկայական կառույցները` ապրանքաԱԱ ԱՆ ար, որճավածննոները, աճուրդները: անմ ացիական ֆերմերային տնտեսությունների համար, որոնք Ա ն «որոր մե ռսահմանափակ քանակի արտադրանք, լավաԱաաա արը լինել սպառողական կոոպերացիան, առնտրանար ան

ո

ձեռ-

ող

ր

եբ: լքեր ԱԵ գյուղացիական, ֆերմերային իա աինանգին իրացման ծավալները փոքր են, հաշվի աոնոնի անքի ի կարելի ասել, նրանք կարող ստեղծել Արոն ւ. ի ն հորի ե .1 ա հանձնարարությամբի վիճակի իրացնել ոն րան իվնե ի

ող

են

վերամշակող ձեռնարկությունները ինչպես

րր

ճան

տնտե-

առնե-

է

Ն

են

որ

բարելավել տեղական րոնոու 2ավորություն ըորվածությանը չառնետրում,«քաղաքային ըՐ: ը ւրություն: աԱ մաք ձեավորման '.- րւա ակշոված շուկայի " զգա ժեշտ. խթ որ ակոոթունը իսկ առումով` Է իա.որն Նզրաղածիական իրացման խմբերի ի վելի լծակներ իրացման հնարավորման ԱՆ ՆԱ Որպես կանոն չկան իրացման մեծածախ անդանում են

արտադրա ԱՔ

մա-

է տալիս

:

ի

նել

թ

է,

րուն

առաջարկի

Լ

համար անհրանվազեցնել ձնա-

րոցն

ծե ստնդծել

ա

հզոր գոր

ու

լայն

ա

) շուկաներ: Թար ռետուրը մեծածախ հիմնականում կազմակերպվում է գիշերը: Շուկաների ույն Աի բնույթէ կրում ն սահմանափակվում է միայն սեղանների տարածքի համար դակազնի Գ սահնաննամբ ճր զանենամբ:

եր»Տ ար, «որոյ բոր

Շուկաներն աչքի են ընկնում իրենց անկատար ենթակառուցվածքներովն կառավարման համակարգով: Գյուղատնտեսական մթերքների իրացման ռազմավարության նպատակն է ճնճպաստել իրացման կոոպերատիվներիձնավորմանը արտադրողների գոյություն ունեցող կազմակերպությունների հենքի վրա: Մեր հանրապետությունում բանջարեղենի, պտղի, խաղողի մատակարարումները դեռես կազմակերպվում է ոչ կենտրանացված ձնով: Գյուղատնտեսականմթերք արտադրողները իրենց ճախաձեռնությամբ, սեփական կամ վարձակալված տրանսպորտայինմիջոցներով տեղափոխում են արտադրանքըվերամշակող ձեռնարկություններին:Այս ձեռնարկությունների կողմից չի սահմանվում արտադրանքիընդունման հստակ ժամանակաեն կուտակումներ, որոնք բերում են տրանսպռրցույց, հաճախ ճնճկատվում տային միջոցների պարապուրդների, արտադրանքի քանակական ու որակական կորուստների: Դրան հակառակ կաթի, թռչնի մսի, ձվի իրացումը կատարվում է կենտրոնացված ձնով, վերամշակող ձեռնարկությունները սեփական մասնագիտացված տրանսպորտային միջոցներով տեղափոխում են արտադրանքը վերամշակման ն իրենց արտադրանքը մատակարարում են առնտրականցանցին: Այսպես, «Աշտարակ-կաթ» միավորումը Արագածոտնի, Կոտայքի, Լոռու ն այլ մարզերի գյուղացիական, ֆերմերային տնտեսություններից կենտրանացվածկարգով իրականացնում է կաթի մթերումը արտադրության վայրերում ն սեփական մասնագիտացվածտրանսպորտայինմիջոցներով տեղափոխում է վերամշակման համար: Լուսակերտի տոհմային թռչնաբուծական ֆաբրիկան սեփական մասնագիտացված ավտոտրաճսպորտի միջոցով կատարում է ձվի, թռչնի մսի առաքումը առնտրական կազմա-

հարցեր Ստուգողական ն վերամշակման պահպանման, Ինչպիսի՞դեր է խաղումար տադրանքի ո ւնների ձեռնարկություններ գյուղատնտեսական իրացման կազմակերպումը մեջ: գործունեության ձեռնարկատիրական պա բ» վայրերումարտադրանքի արտադրության 2. Ո՞րն է արտադրանքի

1.

նշանակությունը: կազմակերպատնտեսական պանման աո մշակմանն արդյունաբ ճախնական Նկարագրեքարտադրանքի արդյունավետձները ունեցող գոյություն վերամշակման տնտեսականնշանակությունը: դրանց

3.

ն

ցույց

Ար տվեք ր

նքի ք կողմից արտադրողների մթերք Տվեքգյուղատնտեսական ն տնտեսականգնահատակա իրացմանուղիներիկազմակերպական ր վայր մթերքներիարտադրության

4.

5.

Աաաա 1: Նկարագրեքգյուղատնտեսական արդյո Ա փոխադրումների կենտրոնացված

ընդունմանն արտադրանքի Ձեզ հայտնի փորձը: վետ կազմակերպման

ոբ

կերպություններին: Գյուղատնտեսական մթերքների պահպանման, վերամշակման, իրացման ն ագրոբիզնեսի արդյունավետ գործունեությունը կարնոր նճշաճակություն ունի Հայաստանում գյուղատնտեսության հետագա զարգացման գործում: Ռազմավարության նպատակնէ շուկայական ենթակառուցվածքճերի, իրացման ուղիների ն վերամշակող ձեռնարկությունների միջոցով բարձրացնել տեղական գյուղատնտեսական արտադրանքի մրցունակությունը ն ապահովել որոշակի տեսակարար կշիռ ներքին ն միջազգային շուկաներում: Այդ ճպատակով պետք է վերանայվեն ն կատարելագործվեն արտահանմանծավալների ընդլայնումը խրախուսող մեխանիզմները:

ՔՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

4.3.

Կոոպերատիվի կազմակերպմանհաջորդականքայլերը ւււ

ի

Լ

ան

ո

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ամքքՀԱ ՅԱՄոՑԱ ՑԱԿԱՆ աթաաոոա աաա ԳԱԱ Աաաա աար: Արեա

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

.

1.2.

Գ

Գր-

աա կրատակու աաիի արո Արա ա

Ը1-Հրրրոռութիոնորոտ

:.

ՎԱ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ

շա

առանձնահատկությունները.... ագաարարը,

Գլուխ 5-15.2.

Գ

լուխ

3.

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՔՆԵՐԸ

ՈՄԱ

ԱՈ

ԿԱԶՍՄԱԿԵՐՊԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԻՍՈՒՆՔՆԵՐ.Ձ......

3-1. Հասկացություն արտադրության, տնտեսությունների ն. ՄԱՍիԸ.

Ը...

Ն

ՎՆ

3.2.Գյուղատնտեսական ձեռնարկութ յունների ն 3.3. 3.4. 3.5.

Գլուխ

ԿԵ

աաա

աաա:

5.6. Յ«

ԱՆ

նան.

աաա

աԱ

Ան

Ան,

տնտեսությունների

կազմակերպման սկզբունքները, զարգացմանմիտումները................

Գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների ձները,դրանց

Ն...

հիմունքները

ԴԱԼ

անական

|

աաա

նաաանա

նն

անը

ՊետականԳյուղատնտեսական ձեռնարկությունների ՆՆ

Ա

Լ

ԱԱ.

կազմակերպատնտեսական հիմունքները..................

4. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐԻ,

ԲԱԺՆԵՏԻՐԱԿԱՆ

ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅԱՆԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆՀԻՍՈՒՆՔՆԵՐԸ.........

4-Է Գյուղատնտեսական Ն կոռպերացիան կոոպերատիվների ա

կազմակերպատնտեսական հիմունքները..................................

ճ. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

6.1. 6.2. 6.3.

6.4.

|

աաաաաաաաաաաաաանաաաաաաաան

աոկա

աաա

աակ

սեաւ

ա

նաամաաաաաաւաաապաատաատաաշ

6.5.

6.6.

Կոոպերատիվների կազմակերպման սկզբունքները..Ձ.............................52

'

աաա

նաթ

եաաաւչանըեասատաջոաանակ

ՍԻՋՈՑՆԵՐԻ

ւնա

ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՍԸ

ԿԱԶՍՄԱԿԵՐՊՈՒԾՆ.Զ...1ԸԼ-Լ111Լ..

ԵՎ

աանանակ

աանաւաաաաաաաաթ

մասին ն դրանց դասակարգումը.......92 Հասկացություն արտադրամիջոցների ու Հիմնական ֆոնդերի շրջանառու միջոցներիկազմը ն կառուցվածքը........94 Գյուղատնտեսականձեռնարկություներիհագեցվածությունը արտադրությանհիմնական միջոցներովն դրանց արդյունավետության

՛ցուցանիշնելըըՆ..---....-..«««...».

«97

Հիմնականմիջոցներիմաշվածքը, ամորտիզացիանն դրա հաշվարկման մեթոդիկան.Ձ...-.......ԼՆՆՆե Մեքենաների համակարգինն դրա մեջ մտնողառանձին մեքենաներին ներկայացվողկազմակերպատնտեսականպահանջները........................... 101 Ձեռնարկություններիտրակտորների,կոմբայններին գյուղատնտեսական մյուս մեքենաներիպահանջարկիորոշման մեթոդիկան................................104 Տեխնիկականմիջոցներիռացիոնալ օգտագործմանկազմակերպումը......106 Լեւ

6.7.

աաա

Լեն

Գլուխ

աաա

ԵՎ ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿ

4.2.

5.9.

|

| կազմակերպատնտեսական

մանանա

Հողը, որպեսգյուղատնտեսությանգլխավոր արտադրամիջոց ն դրա առանձնահատկություն նելը... Վո Հասկացություն գյուղատնտեսականհողատեսքերիմասին, դրանցկազմը ն կառուցվածքը... ակամա աաաամաաա Հողի սեփականությանտնօրինումը, օգտագործումըն վարձակալությունը: Հողի հարկը ն վարձավճարը:Հողի առք ու վաճամռքըե-ենե.. ն Հողերի հաշվառման,օգտագործման պահպանության պետական վերահսկողությունը....-..Ը--..«ՎՎ Հողաշինարարության կազմակերպումը:Հողային տարածքի կազմակերպմանըներկայացվողպահանջները... ա. ա81 Գյուղատնտեսականհողատեսքերիփոխակերպումըն տնտեսական նշանակությունը:Հողերի վերակուլտիվացիա...Լ. Գյուղատնտեսականհողատեսքերին ցանքաշրջանառությանտարածքի կազմակելըպումըե..-եա եաԸԼաաաադ ականաոաաաաակա Հակաէոոզիոնմիջոցառումներիկազմակերպումը.......................................... 57 Բնակավայրերի, արտադրական կենտրոնների ն ներտնտեսային ճանապարհայինցանցիկազմակերպումբԸ. աւան ա

5.8.

կազմակերպատնտեսական

հիմունքները եւաեւ Գյուղացիական կոլեկտիվտնտեսությունների

տարնարոաաաաոան

աաաապակաանաագաաագ

ԼԼ

5.7.

ընդհանուրն տարբերիչ առանձնահատկությունները, գործունեության սկզբունքները.....36 ԳյուղացիակաՂ տնտեսությունների

3.6.

ՈԱ

5.5.

ձեռնարկությունների

կապա

Հաաա

ԴԱԱԼ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ջր ոքյարաաաաակ անաւարտ 2

Վ

«աեւ

ՄՈԴՈՈՂՒ

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

եե...

5.4.

ՄՈԴ

ԵՎ ՀՈՂԻ

ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՍԸ

ՏԱՐԱԾՔԻ

աաա

5.3.

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆՀԻՍՈՐՆ.

5. ՀՈՂԱՅԻՆ

աասաջաաա6

ԿԱԶՍԱԿԵՐՊՈՒԾՆ.ՁԶ...............

ՕԳՏԱԳՈՐԾՍԱՆ

ԱԼ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

պայմանները...

ՆԵՐՈՒԺԻ

օ

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿԱՋՄԱԿԵՐՊՈՒԾՆ.Զ...1121-2Ը11ԼԼԼ

ն

դրանցիրականացման

ընկերությունների Սահմանափակ պատասխանատվությամբ հիմունքնելըտ... կազմակերպատնտեսակամն ԼԼ ԱԼ Լեա

ՌԵՍՈՒՐՍԱՅԻՆ

ՕՐԻՆԱՉԱՓՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ Ս' ԿԶԲՈՒՆՔՆԵԼՐԸ....

Ն, 23 2.1. Գյուղատնտեսական արտադրության օրինաչափությունները...................... 2.2. Գյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպման ն սկզբունքները Ո

ազճակերպատրտեսական հիմունքները ա

ԲաժիճՈԼ

Գիտությանառարկան ն տեղըմյուս գիտությունների համակարգում.......... 13. Գիտության ն դասընթացի խնդիրները բուվանդակությունը..............Ն 1.4. Գիտության ն ուսումնասիրության մեթոդները եղանակները.........................

/ ուխ 2 ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

Բաժին

ներկայացվող

աաաատաշաւաւշաշա

Ի

ճասին, դրա

ԴԻ

աաաաաաաոտապտտպաառպպապապատպատատառաատա ,

ն

Լաաա Ատանա Աաաա աա ոո Նաակ կանան ակա անակ նաւնաը

պահամնջներըԼ..եենելեւէմնւ

աոատ

աոաշորոոոաաաաաաայաաայաանուաաոաաաա

նամյա

օգտագործմանն պահՏրակտորների ն գյուղատնտեսականտեխնիկայի պանման նկատմամբպետականվերահսկողության կազմակերպումը......110 Արտադրականշենքերի ու կառույցների շինարարության հիմունքները Լեւեն կազմակերպատնտեսական

6.8. 6.9.

ւել...

Գլուխ 7.1.

7.2.

7 ՍՊԱՍԱՐԿՈՂ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՍՄԱԿԵՐՊՈՒԾԸ....................

Ներտնտեսայինտրանսպորտիաշխատանքներիկազմակերպումը........... Ձեռնարկությանտրասպորտայինմիջոցներիպահանջարկիորոշումը......116

ցուցանիշնելըըԸեելււննլնւմելւլււււեււեււլեւեեււլււ աոա աո նակաաաաապաաամաաաը 7.4. Նավթային տնտեսությանկազմակերպումը... ե... 119 7.5. Էլեկտրատնտեսության կազմակերպոււմբ.եւեենննէէեեեեւեւ աաաա աաա աաա աան աան աա նակական անկաւս անաս, ն գյուղատճտեսականմեքենաների, 7.6. Տրակտորների, ավտոմեքենաների տեխնիկականսպասարկումներիու նորոգումների կազմակերպումը... Լեեւմեեւմէւեեեւեեւււեուեե ա աաա ոա ը124

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՍԸ

ԵՎ

լուխ 85 ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

10.6. 10.7.

դոաաաաաաակաաաաաաաաաոաաաաա առաջադրանքը. ոաաեոակոնոան եկա Լաաոոապաատոջաականաապ 10.8. Օպերատիվ պլանավորում... ա աաա Աաաա արան»

ակամա

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

8.1.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ...

Աշխատանքայինռեսուրսները,դրանց թվաքանակին կազմիփոփոխության միտումները................. աարառատ ն Աշխատուժի ձնավորումը,շարժումը օգտագործման արդյունավետությունը..եւեեեւեե աաա Աշխատանքային կոոլեկտիվներիկազմակերպմանսկզբունքներըն ձելբըոեմնն.է..ենեեեւԼեւմնււնւււււեւյւեԼեեւ ե աաա աոանկանկ ոա ա աաա անան ակնա աական աննաը136 Տ

8.2.

շագտաատագթաատառագ

ոշ.

եւե

8.3.

Ո

Քաժին

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

Գ

ւաաապակաաաաաաաաա

ՌԱՑԻՈՆԱԼ

աաաաթնաղու

աո

ե

աաա

ասան

ԶՈՒԳԱԿՑՈՒՄԸ

ԵՎ ՃՅՈՒՂԵՐԻ

լուխ 11. ՍԱՍՆԱ ԳԻՏԱՑՈՒՍԸ

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԱՈՒՍ........1«առաանաաաաաաա

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

11.1.

11.2.

աաա

անաաաաաա

11.4.

հիմճնավորումըեււենենենլնււււչււնււնււլււււ եո աաա աոան ա աոան նանկաանաաա ն Անասնաբուծությանվարման համակարգը կազմակերպատնտեսական հիմճնճավորումըե..եեչեելւեեւնւււեւ ւււ աոա Օժանդակ արդյունաբերականարտադրության Խամլակարճգբըւ.եեենեէենւեեււե եւան աա ականա անա Անա աաա ԱՆԱՆ աաա ակա աաա նանան

Գ

լուխ 10.1.

10.2.

10 ՆԵՐՏՆՏԵՍԱՅԻՆ

ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄ

ԵՎ ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՍ............

սկզբունքները Կանխատեսմանու պլանավորմանմեթոդներըն նորմատիվային Կանխատեսման ն

պլանավորմանէությունը,ձները ն

ՀՀ

Ն

Գյուղատնտեսական 12.

լուխ

Գ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՍԱԿԵՆՏՐՈՆԱՑՈՒՄ,

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՍՏՈՐԱԲԱԺԱՆՈՒՄՆԵՐԻ ՉԱՓԵՐԸ...1111Ըաատեան տոան աաա աաա աոաաաոոը: ն ն արտադրության չափերիհասկացությունը 12.1. աաա

աաա

աաա

Համակենտրոնացման ա

12.2.

օպտիմալ չափերիսահմանման մեթոդները...

աար

աոա

աաա

տոնա

Լաո

ձեռնարկությունների Գյուղատնտեսական

12.3.

ռա աաա

աաաաաոյաաաաաոի:

Լեգո

չափերիհիմնավորումը ստորաբաժանումների Սկզբնականարտադրական

մեջ... բուսաբուծության

ՎՎՎ

Վ

չառա

չափերիհիմնավորումը ստորաբաժանումների 12.4. Սկզբնականարտադրական մ. անասնաբուծության Լաո «րոաաաաաաաոաակ

լուխ

13.1. 13.2.

13 ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՇՎԱՐԿԸ

աակ

աոաական

ԼԼ.

Գ

ցուցանիշ նելըըե-Լ ԸԼԼԱ. աաաոոաաաջակ աաաաաաաա ն դրանց ստորաբաժանումների

Տնտեսականհաշվարկի էությունը ն

աաաաաաաաաաաաաաը

ՊԱՅԾՄԱՆՆԵՐՈՒՄ....20

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ

սկզբունքները

ն տնտեսականհաշվարկիհամակարգի Շուկայականհարաբերությունների

նը փոխպայմանավորվածությու գործունեությունը 13.3. Ձեռնարկության տնահաշվարկային -

13.4.

13.5.

Ներտնտեսայինհաշվարկիկազմակերպումը ձները տնտհաշվարկային ձեռնարկություններում.Ձ........ Տնտեսավարման

լուխ 14. ԱՇԽԱՏՈՂՆԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՍԸ.Զ..1.

Գ

14.1. 14.2. 14.3.

աաա ն

բնութագրողցուցանիշները մակարդակը...............Մասնագիտացումը ճյուղերի մասին, ձեռնարկությունների Հասկացություն գյուղատնտեսական կական

աաականակկաանաանաւակակաաաաան

9.4.

մասնագիտացման

...ԸԼոոոաատաաշոաարաաաւորաաոաաաաաաաոաաա աաաատաաԼաաաաաաաաաաաաաաաաա

դրանցդասակարգումը... աաաաաաանաանաակա ն հիմճավորումը...........սկզբունքները 11.5. Ճյուղերիռացիոնալզուգակցման տիպերը........194 արտադրական ձեռնարկությունների 11.6.

աաաաակակւաաաաապա

9.3.

վրա ազդող գործոնները Մասնագիտացման

ձնմրըը....-Լ-եԼ

ՎԱՐՄԱՆ ՀԱՍԱԿԱՐԳԱԸ..

լուխ 9 ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ դաւ 9.1. Տնտեսության վարման համակարգիտնտեսականէությունը ն հիմնական սկզբունքնելըըն.եեեւմեելեււեւմեււեեեւեե եա ոաաաա 9.2. Բուսաբուծությանվարմանհամակարգըն կազմակերպատնտեսական

աաաաաաաաաաաաաաաոաոի բովանդակությումձը..............ՎՎԿՎԿԿԿաաաաաաաաաաանաաաաա ոն ն

11.3.

աան

ՀԻՍՈՒՆՔՆԵՐԸ.............

ն տնտեսական հասկացությունը Մասնագիտացում

Լեա

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

ԿԱԶՍԱԿԵՐՊԾԱՆ

Աաաա

Գ

ոաանակաաւա

աաա

եա

աա

Ը

ոա

.եեեեմեեեեեեեեեեեեե

Գ

ն կարգը Բիզնես պլանը,դրա կառուցվածքը մշակման արտադրական տարեկան ս տորաբաժանումների Ներտնտեսային

ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ

11111 Աաաա

ԽԹԱՆՍԱՆ

աակաակաոաա աա ն աաա

աման

Աաաա

աաա

աաաաաաայա»

խթանմանհամակարգիէությունը նյութական Աշխատողների ԼԼԼԸոաաաաաեոաաաոաանեաաա սկզբունքները... աա ոաաաաանոաաաաաա աաա» բ աշխման, եկամուտների ինքնուրույնությունը Ձեռճարկությունների մշակմանգործում.Ձ...............ձների ու համակարգերի վարձատրության վարձատրությունը................ աշխատողների Հիմնականարտադրության

մասնագիսոսցոոմըն ն պտղաբուծության Խաղողագործության սե եմ մյուս ճյուղերի զուգակցումը կառուցվածքըն կազմակերպատմտեսակաճմ 18.3. Բազմամյատնկարկների աեոեոաոաոաաաաաեաեաաաաաա հիմնավորումը-.-Վաա աոա աաա անաաաաորյի տեսակասորտային կազմըն 18.4. Խաղողի, պտղատու մշակաբույսերի ու տնտեսական գնահատականը..............-»կենսաբանական տարածքիկազմակերպումը 18.5. Բազմամյատնկարկների

Աշխատողներիխրախուսումը՝աշխատանքներըորակով ն ժամանակին կատարելու, նյութականռեսուրսներըխնայողաբար օգտագործելուն աշխատանքային մյուս ցուցանիշներիհամար..Ձ........................................... 14.5. Ղեկավար աշխատողների,մասնագետների ու ծառայողներինյութական խթանման կազմակերպումը. եԼմԼնւմլեենել.նւ ւււ աւաս աաա 14.6. Բնամթերքով աշխատանքիվարձատրությանկազմակերպումը.Ձ............... 14.4.

18.2.

Լաւ

աա

ոա

Ն ԲՈՒՍԱԲՈՒԾԱԿԱՆ

Քաժին ՕԺԱՆԴԱԿ

ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ

ԿԱԶՍՄԱԿԵՐՊՈՒՍԸԵ....1111ԼԼԼնԼ

Գ

լուխ

ԱՆԱՍՆԱԲՈՒԾԱԿԱՆ

ՃՅՈՒՂԵՐԻ

ԵՎ

18.6.

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

Լեա

աաա

ամաջապաաաակնանմաանուանակասանուաաաաւ

ԿԱԶՍԱԿԵՐՊՈՒԾԸ......................................

Խաղողի ն պտղատու

18.7.

18.8. Գ

ա

գիների ճոսրությանվերացումը

կազմակերպումը գործընթացների Հիմնականաշխատանքային կազմակերպումը... Տնկանյութիարտադրության Նաե»

լուխ 19

ՏԱՎ

ԱՐԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ԿԱԶՍՄԱԿԵՐՊՈՒՍԼ.

ձեռնարկութ յունների տավարաբուծական 19.1.Մասնագիտացված 15.2. ն չափերը... տիպերը արտադրական 15.3. ֆերմաներիու համալիրներիկազմակերպումը.......... 19.2. Տավարաբուծական ներկայացվող 15.4. 19.3. Խոշոր եղջերավորանասուններիպահվածքիեղանակճերին ԿԱԶՍԱԿԵՐՊՈՒԾԸ.....1.11-1--11.Լ

լուխ 16, ԿԵՐԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

պահանջները Ն... ը... աաա» կազմակերպատնտեսական . 16.1. Կերարտադրությանու կերայինբազայի կազմակերպման նախրի կառուցվածքը սկզբունքներըն 19.4. Նախրի վերարտադրության կազմակերպումը, խնդիրճելըընմեւԼեւմենւէԼէւլւււււմելււեԼււււեւն հիմնավորումը... տնտեսական ւ ԼեաԼ աաա ականա անակ նաանաաաաաաաանմաւան շարժը, դրանց 16.2. Կերապահովմանհիմնականձնելըը.նմեելեէմեեււլւնենլւ ն իրացմանկազմակերպումը 19.5. Կաթի արտադրության 16.3. Կերերի տեսակներըն խմբերը: Կերարտադրությանն կերակրման 19.6. Սսացու մատղաշի աճեցմանու բտմանկազմակերպումը`...» Ն ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՍԸ..........1.աաաաաաաաաաաաաը ՍտիպեքըընւեւեւննէԼէ.եԼւԼեւնելեւԼւնււնււււ ւե ո անան անանո նանո աաա նակա ւաաւացան Գ լու լխ 20 ԽՈՋԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱ | 16.4. Կերի պլանի ն հաշվեկշռի կազմումը,կաճաչ կոնվեյերի ձեռնարկությունների մասնագիտացված 20.1. Խոզաբուծական Աաաաաոաաաոոաաաաաաաաաաո: կազմակերպոումը..եԼեւմնելեեեեենենւ ւան աո ականա նանան աունթակուան տիպերըն խնդիրնելքըՆ...--- ԸԸԸա » 16.5. Դաշտային կերարտադրությանկազմակերպումը յան կազմակերպումը 20.2. Խոզերի վերարտադրութ. Ն 16.6. Արոտամարգագետնային կերարտադրությանկազմակերպումը բտմանտեսակճերը...-եե--Վեե 20.3. Խոզերի բտմանկազմակերպումը, ն ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԾԸՆ................................ գործընթացների

լուխ 17 ԲԱՆՋԱՐԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

20.4. Խոզերի պահվածքիեղանակները աշխատանքային 15.1.

Գ

13. ԴԱՇՏԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ

ՈՒ

ԱՆԱԱՆԱԱԱԱՍ

աաանաաաաաարւը

Դաշտավարությանկազմակերպմանընդհանուր հարցերը........................246 Հացահատիկի արտադրության կազմակերպումը........................................ Կարտոֆիլիարտադրությանկազմակերպումը Ծխախոտիարտադրությանկազմակերպումը......

ա-ա-

Լ

ո,

թաւ

աաա

Նոա

Լ

ոաաաեաթաաաոաաաա»:

եեւ,

ԼԼ

ա

ՍԱ

ա

եե»

Գ

Բանջարաբուծության կազմակերպմանընդհանուրհարցերը....................281 Բանջարաբուծությանմասնագիտացումըն բանջարաբուծական տնտեսություններիարտադրական տիպերը...եԼեԼենելելեեելը 17.3. Ցանքատարածություններիկառուցվածքին ցանքաշրջամնառությունների կազմակերպատմնտեսական հիմնավորումը... 17.4. Հիմնականաշխատանքային գործընթացների կազմակերպումը..... 17.5. Բանջարաբուծությանկազմակերպումըպաշտպանված գրունտում......... 287 17.6. Ջերմոցներին ջերմատներիտիպելքը..ԼեԼեեւմնեենեենլենլե ն 17.7. Կոլտուրաշրջանառություներըն դրանց կազմակերպատնտեսական հիմճավորումբ-եԼմնննեէմւեւմւեւնլւլւնւնւմւլւււեւ ւա աաա աաա անկան աաակակաա նանան 17.8. Հիմնականաշխատանքայինգործընթացներիկազմակերպումը պաշտպանված գրուԱԱՈԼՄ...ԼեԼելեեեեւն ւե աաաաաաաաաատաաանա 18. ԵՎ

ՊՏՂԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

ԽԱՂՈՂԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

լուխ 17.1. 17.2.

նեն...

աԼ

ունեն

Գ

ԿԱԶՍԱԿԵՐՊՈՒԾԸ.............................. 18.1.

ի

շառ

Խաղողագործության ն պտղաբուծությանկազմակերպմանվիճակը ն զարգացմանհիմճախնդիրները.Ձ................................Ձ...............

կազմակերպումը.

Գ

լուխ

ող

Լ-ԸԸՎաաակաըաեաաանաաոոաաա ետեաաաաաաաաաաա ԿԱԶՍԱ

ՈՉԽԱՐԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

ԿԵՐՊՈՒԾԸ....

խնդիրները զարգացման Ոչխարաբուծության

21.1.

ձեոնարկությունների ոչխարաբուծական Մասնագիտացված ԸԼԱԱաաաատաաաաաաաաաասա տիպերը... արտադրական աաա աոան աաաոաոՀ ն եղանակները վարմանհամակարգերը,պահվածքի 21.3. Ոչխարաբուծության

21.2.

հիմնավորումը... կազմակերպատնտեսական դրանց շարժը հոտի կառուցվածքը, կազմակերպումը, Հոտի վերարտադրության աեոր»

21.4. 21.5.

դրանցտնտեսականհիմնավորումը... ՛

ԼԼ

աաւաաարաաաաաա»

աաա

«թ

արտադրութ յան արտադրանքների Ոչխարաբուծական կազմակերպումը. Լաո աաոաաոաերոա աաա աաա» անական

21.6.

Գլուխ

22.1.

կազմակերպումը... Հիմնականգործընթացների

ԹՌՉՆԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

Լե

Լեւան»

ԿԱԶՍԱԿԵՐՊՈՒԾԸ...............աաա

արտա ձեռնարկությունների թոչնաբուծական Մասնագիտացված ն տիպերը խնդիրները

դրական

Թռչունների պահվածքի եղանակներըն դրանց տնտեսական ու. հիմնավորումը.--ելլլելլեԸւե 22.3. Հոտի վերարտադրությանկազմակերպումը:Հոտի կառուցվածքըն

25.3.

22.2.

երթա»

աււասապարաւաատաաոաոա

շամիժըԸլեենձ ԸՆՆոԼՆ ԸԼԼԱԼ

Գ

ԸՆ

աու

աաա

նանա ա աաա աաա

աաա

աաա

25.4.

լ

ի

25.5.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Գ

ԿԱՊԵՐԸ

ԱԱԱ

ԱԱ

ՀԵՏ...

լուխ 24. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՆՅՈՒԹԱՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ

եւա

ՍՅՈՒՍ աաա

նանա

ան

աաաաաաադասականաաացը

26.1.

ԳԱՅ

ԱԳԱ

եե

26.2.

ՐՈՆՆ

Ն

ԱՆԱՆ

ր:

ոսսսվվվլիիիիիանիաեն

աա

ն մթերքներիպահպանման,վերամշակման Գյուղատնտեսական իրացման Աաաեաաոաաաաաաաաոաաաաոայաա: նշանակությըւ նըն. մթերքներիպահպանմանկազմակերպումը Գյուղատնտեսական ն Ա Ա մշակման արդյունաբերական աար

26.3.

աաա

աաա

աաա

ամակ ԱՅՈ

Գրաղաամնեն վան

26.

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԱՊՀԻ ՈԼՈՐՏԻ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

լուխ

ԵՎ ԻՐԱՑՄԱՆ

ՊԱՀՊԱՆՍԱՆ, ՎԵՐԱՍՇԱԿՍԱՆ

ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ

ուա

ԱՐՏԱԴՐԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

հիմնական խնդիլներքը.Վ.«..ՎՎՎա կազմակերպումը, եը սպասարկմանձները, պայմանագրային Տրանսպորտային կատարելագործումը... փոխհարաբերությունների

Աապառաաաասաաթ

աոա

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱրաաՆաաաաաաաաաՅԵոՀ

աաա

աաա

26.

Գ

Օժանդակ արդյունաբերականարտադրություններիկազմակերպման խճդիրնելբեմեն...եեեեւեեււեւեւ աաա ադան անաաակաաաաաաան 23.2. Օժանդակ արդյունաբերականարտադրություններիպլանավորմանու կազմակերպման,ձները ն սկզբունքները. եււ աուն 23.3. Օժանդակ արդյունաբերականարտադրություններում աշխատանքի խթանմանկազմակերպումըն առանձնահատկությունները........................

աա

Լ

աաաաչաչաաապատաա

23.1.

Բաժին

հիմունքնելըըԸ-ււե աաա աոանաանեադադաաաա Անասնաբուծությանսպասարկմանն վճարովի ծառայությունների Լ

22.4. Աշխատանքի կազմակերպումըն վարձատրությունը................................ 359

ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

լուխ 23. ՕԺԱՆԴԱԿ

ԿԱԶՍԱԿԵՐՊՈՒՍԸ

կազմակերպման սպասարկումների Գյուղատնտեսության

մաներպո"ւմը..եե

աաա

աաա

աաա

Հ:

ա

աոա ոո Նոա Նոա ԼԱ ՆԱ ԱՆԱ ՆԱ

աաա

ԱԱ

աԱՆաաա

աաա

աան

ը

մթերքներիիրացմանկազմակերպումը..................»»

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԱՊԱՀՈՎՍԱՆ

ԿԱԶՍԱԿԵՐՊՈՒԾՆ..Ձ........1......աա

Նյութատեխնիկական ապահովմանհամակարգըն խնդիրները...............369 24.2. Նյութատեխնիկական ապահովմանկազմակերպությունների կազմակերպաիրավակամ ձները, հիմունքները ն դրանց հիմնական գործառույթնելլըԸեւմեն.էէնենելննելեւււննւււեւեւ աաա աաա աաանաաաաաաաան 24.3. Նյութատեխնիկականապահովմանկազմակերպմանձները,դրանց պայմաններըն գործոնմերը....... 24.4. Նյութատեխնիկական միջոցներիորակի պահանջները ն ապրանքային տարբեր խմբերումդրանց դասակարգումըը.Լեեննեենեելլլե 24.5. Հանրապետական,մարզային, տարածաշրջանայինն համայնքային նյութատեխնիկական ապահովմանկազմակերպմանձները...................... 378 24.6. Նյութատեխնիկական միջոցներիպահանջարկի որոշմանմեթոդները: Պաշարների ստեղծման անհրաժեշտությունըՆ-եԼնեննեէեելննեեւեւեելւելւե..... 24.7. Նյութատեխնիկականապահովման պայմամճագրերի կազմումը, հաստատումըն պատասխանատվությունըեւենենէննէւնւեելւեեւե ւ. 383 24.8. Մատակարարող կազմակերպությունների գործունեության վերակաղդուցումբե.նենն.ենւԼեււլւննււմււեււ եւ աա աաա ոա աաա աաուաաան 24.1.

լ

-

եան,

Գ լուխ

25. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՍՊԱՍԱՐԿՈՒՄՆԵՐԻ

է

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱԶՍԱԿԵՐՊՈՒՍԸ..

,աՅ88

փ

Գյուղատնտեսականձեռնարկություններիսպասարկմանոլորտները ն համապատասխանհամակարգերիձնավորումը...Լ.եեեեեեե եա աաաաաաաաան 25.2. Գյուղատնտեսականսպասարկմանմարզային կենտրոնների խնդիրներըն 25.1.

գործառույթնելըըԸԼմեւննեենն.եԼեեւեեե ւեւ

աա աա աատաաա նանան աա աաա Նանան աաա աննա աաա

Նկատված վրիպակներ

Տպագրված է

ճույն

Պետք է չինի

պայմանԺամանակակից Ժամանակակից մասնագետը պայմանճերում| ներում մասագետը կազ-

Կազմակերպակամորո-

Ուսումնական ձեռնարկում կան կետադրականբաց թողումներ,որոնք հետնանք են

ուին

համակարգչայինշարվածքի:

է տպագրու Ստորագրված թյան 18.05.2004թ..

Թղթի չափսը 60284

Պատվեր132:

75.269 տպ. մամուլ,21.5

հրամամուլ

700: Գինը Տպաքանակ պայմանագրային Հայկական գյուղատնտեսական ակադեմիայի տպարան Բրո

Տերյան 74