Գյուղատնտեսական հողատեսքերի կադաստրային գնահատումը

Ա. Ս. ԵԶԵԿՅԱՆ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀՈՂԱՏԵՍՔԵՐԻ

ԿԱԴԱՍՏՐԱՅԻՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

(ԴԱՍԱԳԻՐՔ)

ԵՐԵՎԱՆ ՀԱԱՀ

ՀՏԴ 332 (075.8) ԳՄԴ 65.9 (2)32-5-ց 73 Ե 193

Հաստատված է Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանի գիտխորհրդի կողմից: Գրախոսներ`

գ.գ.դ. Ռ.Ռ. Մանուկյան ա.գ.դ. Ա.Վ. Խոյեցյան գ.գ.դ. Մ.Պ. Ավագյան

Մասնագիտական խմբագիր` գ.գ.դ. Գ.Մ. Եղիազարյան Խմբագիր` բ.գ.թ. Մ.Ա. Խաչատրյան

ԵԶԵԿՅԱՆ Ա.Ս.

Ե 193

Գյուղատնտեսական հողատեսքերի կադաստրային գնահատումը: Դասագիրք: Եր.: ՀԱԱՀ, 2014.- 132 էջ: Դասագիրքը գրված է «Հողային կադաստր» առարկայի ուսումնական ծրագրին համապատասխան ն նախատեսված է բուհերի ն քոլեջների ուսանողների, մագիստրանտների, ասպիրանտների համար: Այն կարող է նան օգտակար լինել հողային պաշարների արդյունավետ օգտագործման հարցերով զբաղվող մասնագետներին: ՀՏԴ 332 (075.8) ԳՄԴ 65.9 (2)32-5-ց 73

|ՏBԻ 978-9939-54-739-8

Օ Ա.Ս Եզեկյան, 2014 Օ Հայսատանի ազգային ագրարային համալսարան, 2014

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ1. ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՀՈՂԱՅԻՆ ՊԱՇԱՐՆԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԿԱԴԱՍՏՐԱՅԻՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

1.1. Հողերի կադաստրային գնահատումը. գրականության ակնարկ 1.2. Հողային հարաբերությունների զարգացումը Հայաստանում 1.3. Պետական հողային կադաստրի համակարգի հիմնումը Հայաստանի Հանրապետությունում

ԳԼՈՒԽ 2. ՀՈՂԱՅԻՆ ՊԱՇԱՐՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԲՆԱՀՈՂԱՅԻՆ

ԳՈՏԻՆԵՐԸ

2.1. ՀՀ տարածքի հողառաջացման պայմանները, ռելիեֆի ն երկրաբանական կառուցվածքի հիմնական գծերը 2.2. Հանրապետության կլիմայի համառոտ բնութագիրը 2.3. Հանրապետության հողերի արտադրածագումնաբանական դասակարգումը, տարածման սահմանները ն բնութագիրը

ԳԼՈՒԽ 3. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԱԾՔԻ

ՀՈՂԱԿԱԴԱՍՏՐԱՅԻՆ ՇՐՋԱՆԱՑՈՒՄԸ

3.1. Հայաստանի Հանրապետության հողային ֆոնդը ն հողերի օգտագործման վիճակը 3.2. Հայաստանի Հանրապետության տարածքի հողակադաստրային շրջանացումը 3.3. Վարելահողերի հողակադաստրային ենթաշրջանների առանձնացումը 3.4. Հողագնահատման (կադաստրային) շրջանների համառոտ բնութագիրը

ԳԼՈՒԽ 4. ՀՀ ՎԱՐԵԼԱՀՈՂԵՐԻ ՈՐԱԿԱԿԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

4.1. Հողերի բոնիտում. բնույթը, մեթոդները

4.2. Փաստացի տվյալները ն դրանց նախնական մշակումը

4.3. Հողերի հատկությունները ն գնահատման սանդղակները

4.4. Հողերի բոնիտման բալերի հաշվարկը

4.5. Գնահատման ուղղման գործակիցների կիրառումը 4.6. Հողամասի գնահատման ընթացքում տեխնոլոգիական պայմանների ն տեղադրության ցուցանիշների կիրառումը

4.7. Վարելահողերի ն վարի համար պիտանի հողերի խմբավորման սկզբունքները

ԳԼՈՒԽ 5. ՀՈՂԵՐԻ ԿԱԴԱՍՏՐԱՅԻՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

5.1. Հողերի կադաստրային գնահատման սկզբունքները 5.2. Վարելահողերի կադաստրային գնահատման մեթոդական դրույթները, չափանիշները ն ցուցանիշները 5.3. Հողերի կադաստրային գնահատման բնույթը 5.4. Հողային ռենտայի ձնավորման հիմնադրույթները ն հաշվարկման կարգը 5.5. Հողերի կադաստրային գնահատման նպատակով արտադրական ն բազիսային ծախսերի միջին ցուցանիշների որոշումը

5.6. Հողի միջին ռենտային եկամտի որոշումը 5.7. Վարելահողերի կադաստրային գնահատման սանդղակների կազմումը 5.8. Հողի գնի որոշման կարգը 5.9. Բազմամյա տնկարկներով զբաղեցված հողերի կադաստրային գնահատման առանձնահատկությունները 5.10. Բնական կերահանդակների կադաստրային գնահատման առանձնահատկությունները

ԳԼՈՒԽ 6. ՀՈՂԵՐԻ ԿԱԴԱՍՏՐԱՅԻՆ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԻ

ԿԻՐԱՌՈՒՄԸ ՀՈՂԱՅԻՆ ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ,

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՄԵՋ

6.1. Հողերի կադաստրային գնահատման տվյալների կիրառման ոլորտները 6.2. Հողերի գնահատման տվյալների օգտագործումը հողի հարկի, վարձավճարի, նորմատիվային ն փոխհատուցման արժեքների որոշման բնագավառում 6.3. Հողերի գնահատման տվյալների օգտագործումը հողի հարկի դրույքաչափը որոշելիս

6.4. Հողի օգտագործման դիմաց վարձավճարի որոշումը

6.5. Հողի նորմատիվային արժեքը 6.6. Հողերի գնահատման տվյալների կիրառումը հողօգտագործման արդյունավետությունը վերլուծելիս

Գրականություն

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Հողը հասարակության հարստության աղբյուրն է, նյութական արտադրության, սոցիալ-տնտեսական, հասարակական-քաղաքական հարաբերությունների հատուկ առարկան, ինչպես նան տարածական հիմք ն արտադրության միջոց: Ելնելով դրանից` անհրաժեշտություն է առաջանում ստեղծել հողային պաշարների կառավարման նոր համակարգ: Հողային պաշարների արդյունավետ օգտագործման ն պահպանման գործում մեծ նշանակություն ունի պետական հողային կադաստրի վարումը, որը նախատեսվում է Հայաստանի Հանրապետության հողային օրենսգրքով (2006), «Պետական հողային կադաստրի վարման մասին» որոշումով (1997): Դրանցում ամրագըրված է, որ հողային պաշարների արդյունավետ օգտագործումն ապահովելու համար վարում են պետական հողային կադաստր, որն ընդգրկում է հողերի վերաբերյալ իրավական, քանակական, որակական ն տնտեսական պայմանների վերաբերյալ անհրաժեշտ ու հավաստի տեղեկություններ: Կադաստրը` որպես հասարակական երնույթ, հայտնի է հնագույն ժամանակներից: Դեռ հնում մարդկային հասարակությունը հողերի նկարագրման, գնահատման կարիք է զգացել: Նախնադարյան հասարակարգում մարդիկ որոշակի հողամասերից սնունդ են հայթայթել, դրանց վրա կացարաններ կառուցել ն այդ բնագավառում իրենց կուտակած գիտելիքներն ու փորձը փոխանցել հաջորդ սերունդներին: ժամանակի ընթացքում հողերի օգտագործումը, հաշվառումը, գնահատումը դարձել են ավելի կազմակերպված: Այդ գործընթացի բարդացումը, հողային հարաբերությունների զարգացումը ենթադրում են հողագնահատման աշխատանքների նկատմամբ գիտական մոտեցումների ու եղանակների կատարելագործում: Մարդկային հասարակության զարգացման ընթացքում հողի նկատմամբ սեփականության տարբեր ձների առաջացմանը զուգընթաց անհրաժեշտություն առաջացավ պաշտպանել բոլոր սուբյեկտների իրավունքները: Հողի նկատմամբ իրավունքի ամրագրման համակարգի ստեղծման հարցում շահագրգռված են առնվազն երկու կողմ` անհատը կամ ընտանիքը, որը ձգտում է, որպեսզի հանրորեն ճանաչվեն հողի նկատմամբ իր իրավունքները ն բացառվեն ոտնձգությունները ն պետությունը, որը կոչված է նվազագույնի հասցնել հողային վեճերը, հաշվառել ն գնահատել հողային պաշարները, արդյունավետ միջոցառումներ մշակել հարկման մեխանիզմի զարգացման, հողային պաշարների արդյունավետ օգտագործման ն կառավարման համար: Այս աշխատանքն ուղղված է գյուղատնտեսական հողատեսքերի համեմատական որակական գնահատմանը, հանրապետության բնա-

կան գոտիների` հողակադաստրային շրջանների հողերի որակական գնահատման հիմնական հատկությունների, ագրոկլիմայական ն հողերի մշակման տեխնոլոգիական պայմանների բացահայտմանը, որոնք ազդում են գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվության ն հողերի տնտեսական գնահատման ցուցանիշների վրա: Աշխատանքը ներառում է նան հողերի կադաստրային գնահատման մեթոդիկան, տեխնոլոգիան ն տեխնիկական ցուցումները: Աշխատանքի նպատակն է հողերի տարբեր հատկությունների, գյուղատնտեսական արտադրության պայմանների ն արդյունքի բազմակողմանի հաշվառման ու համադրման միջոցով հաստատել բնական գոտիների, հողագնահատման շրջանների հողերի արտադրական ունակությունը, հողի գինը ն հիմնավորել գյուղատնտեսության մեջ հողերի արդյունավետ օգտագործման ու պահպանման հնարավորությունները, հողերի նկատմամբ հարկային ճիշտ քաղաքականության վարումը: Սույն դասագրքի նյութը շարադրված է «Հողային կադաստր» առարկայի ուսումնական ծրագրին համապատասխան: Ներկայացված են հողերի կադաստրային գնահատման հիմնահարցերի վերաբերյալ նյութերը, հիմնական տեսական ու գործնական դրույթները տրված են թվային տվյալների ն աղյուսակների տեսքով: Դասագրքի հիմքում հեղինակի` հողերի գնահատման ուղղությամբ տասնյակ տարիների (1968-2012) աշխատանքային փորձն ու հմտությունն են, ինչպես նան «Հայպետհողշիննախագիծ» ինստիտուտում հողային կադաստրի վարման ն գյուղատնտեսական հողատեսքերի կադաստրային գնահատման վերաբերյալ առկա հարուստ նյութերը:

ԳԼՈՒԽ 1

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՀՈՂԱՅԻՆ ՊԱՇԱՐՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԿԱԴԱՍՏՐԱՅԻՆ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

1.1. Հողերի կադաստրային գնահատումը. գրականության ակնարկ Հողային կադաստրի ձնավորումը կապված է հողի մասին օբյեկտիվ տեղեկատվություն ստանալու անհրաժեշտության հետ: Հողային կադաստրի պատմությունը գոյություն ունեցող գրականության աղբյուրների վերլուծության հիման վրա կարելի է բաժանել 4 հիմնական շրջանների, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի առանձնահատկություններ ն անխզելիորեն կապված է այդ ժամանակաշրջանի հասարակականքաղաքական կառուցվածքի հետ: Դրանք են` » մինչդոկուչանյան գնահատման շրջան, » դոկուչանյան մեթոդով հողերի գնահատման շրջան, » հողերի գնահատման խորհրդային շրջան, » հողերի գնահատման ժամանակակից շրջան: Հողային կադաստրն իր զարգացման սկզբնական փուլում ուներ նկարագրական բնույթ. պարզագույն տեղեկություններ էր պարունակում վանքապատկան ն մասամբ` առանձին խոշոր հողօգտագործողների վերաբերյալ: Հողերի քանակական հաշվառումը` որպես գույքագրման առաջնային փուլ, գոյություն է ունեցել շատ վաղուց: Հնագույն ժամանակներում շատ պետություններում, որտեղ հողը եղել է հարստության գլխավոր աղբյուր, վարելահողերը գնահատվել են օբյեկտիվ հարկման նպատակով: Սկզբնական շրջանում գնահատումը կատարվել է հարկման համադրելիության եղանակով, իսկ հողային կադաստրի զարգացման ն հողերի գնահատման նյութերի օգտագործման շնորհիվ լուծվել են տնտեսական ն իրավական բազմաթիվ հարցեր: 15-րդ դարից սկսած` հողերի գնահատումը կարնոր դեր է խաղացել տարբեր պետությունների սոցիալ-տնտեսական քաղաքականության մեջ` կապված կալվածքների` որպես մասնավոր սեփականության հատուկ տեսակի առաջացման հետ: Այդ ժամանակաշրջանում հողակադաստրային տվյալները հավաքում էին կարգավորված, նպատակաուղղված ծրագրերով: Վերջիններս ներառում էին հողատիրապետման, ծխերի քանակի վերաբերյալ տարբեր տեղեկություններ: Հողերի գնահատումը կատարվում էր առանձին կալվածքների հողերի հաշվառման հիման վրա, իսկ գնահատման տվյալներն օգտագործվում էին ծխերի հարկման ժամանակ: Հարկերի չափը կախված էր վարելահողերի բարվոք, միջին ն վատագույն հատկություններից, ն դրանք

նշվում էին հատուկ մատյաններում, որոնք մինչն 19-րդ դարը կատարում էին հողային կադաստրի դեր: Ռուսաստանում 15-18-րդ դարերում հողերի գնահատումը եղել է սուբյեկտիվ` գնահատման լավ ն վատ սանդղակներով, այնուհետն ըստ առավել տարածված մշակաբույսերի բերքատվության (19-րդ դար): Արնմտաեվրոպական երկրներում հողերը գնահատվել են դրամական եկամուտներով ն հարաբերական միավորներով` հողերի բնական հատկությունների ն տնտեսական ցուցանիշների միասնականությամբ: Հողային կադաստրի զարգացման երկրորդ փուլը (1861-1917 թթ.) կապված էր ցարական Ռուսաստանում տեղական ինքնակառավարման գործունեության հետ: Այդ փուլում մշակվել են հողերի որակական գնահատման տարբեր մեթոդներ: Գնահատման հետագա զարգացումն ապահովեց Վ.Վ. Դոկուչանը (1954): Նա մշակեց գիտականորեն հիմնավորված գնահատման մեթոդ` առաջին անգամ հողերի գնահատումը կապելով առանձին հողերի բնապատմական ն ագրոէկոլոգիական պայմանների հետ: Նա գտնում էր, որ հողերի հատկությունները ձնավորվում են ժամանակի ընթացքում երկրաբանական, ռելիեֆի, մայրական տեսակի, կլիմայի որոշակի պայմաններում: Հողերի գնահատման ընթացքում հաշվի են առնվել ոչ միայն հողային հատկությունները, այլ նան հողօգտագործման ագրոտնտեսական պայմանները, երկրագործական կուլտուրան, մշակաբույսերի բերքատվությունը: Դոկուչանի մշակած հողերի բոնիտման մեթոդով գնահատումն իրականացվել է փակ սանդղակներով, ըստ որի` ամենալավ հողերը գնահատվել են 100 բալ: Այդ փուլի հողերի գնահատման հիմնական սկզբունքը եղել է համադրելիությունը` հիմնավորված առանձին հողերի հատկությունների ն մշակաբույսերի բերքատվության միջն գոյություն ունեցող փոխկապվածության (կոռելյացիայի) ցուցանիշներով: Հողի ներքին հատկությունների ն մշակաբույսերի բերքատվության միջն եղած կոռելյացիան ներկայումս էլ նշվում է բազմաթիվ հետազոտողների կողմից: Հողերի որակական գնահատման` բոնիտման աշխատանքներ են կատարվել նախկին Խորհրդային Միության համարյա բոլոր հանրապետություններում, որտեղ հողերի բոնիտման համար ընտրվել են հողերի տարբեր` տասից ավելի հատկություններ: Տասնմեկ հատկություն են ընդունել Ս.Ն. Տայչինովը ն Վ.Ա. Օնիսչուկը (1969), յոթն ընդունել է Ա.Պ. Բատալովը (1970), ութը` Վ.Պ. Կուզմիչնը (1969), երկուսը` Ֆ.Յու. Գավրիլյուկը (1994), երեքը` Ն.Ֆ. Տյումենցնը (1975): Սակայն դրանցից ոչ մեկը չի առանձնացվել մշակաբույսերի բերքատվությունից, կիրառվել է նան վարելահողերի բոնիտման համար: Որոշ

գիտնականներ առաջարկել են նմանատիպ սանդղակներով գնահատել մարգագետինները, արոտներն եւ խոտհարքները: 1917թ. սոցիալիստական հեղափոխությունից հետո զգալիորեն ընդլայնվեց հողաշինարարության դերը: Այս փուլում իրականացվեցին տարբեր ծավալի վերգետնյա, քարտեզագրական, հողագիտական, երկրաբուսաբանական, ագրոքիմիական, մելիորատիվ հետազոտություններ, լուսանկարահանումներ, որոնք հնարավորություն տվեցին մշակել ն իրականացնել հողերի բարելավման` գիտականորեն հիմնավորված միջոցառումներ: Հողակադաստրային գործունեությունը որակական նոր թափ ստացավ 1968 թ. դեկտեմբերի 13-ին ԽՍՀՄ ն միութենական հանրապետությունների հողային օրենսգրքերի ընդունումից հետո: Դրանք ներկայացնում էին հողային կադաստրի վարման նպատակը, խնդիրները, կարգն ու բովանդակությունը: 1976 թ. մշակվեց հողերի գնահատման համամիութենական մեթոդիկան, որով սահմանվեց հողագնահատման աշխատանքների կարգը, հաջորդականությունը, փաստաթղթերի կազմը ն բովանդակությունը: Առաջին անգամ հողերի գնահատման նպատակով կատարվեցին տարածքների հողակադաստրային շրջանացում ն յուրաքանչյուր շրջանի սահմաններում` հողերի խմբավորում: Խորհրդային տարիներին հողերի կադաստրային գնահատումն ուղղված էր տնտեսությունների գյուղատնտեսական պլանների օպտիմալացմանը: Հողային պաշարներն օգտագործվում էին «նորմալ», «նորմատիվային բերք» ստանալու համար` առանց հաշվի առնելու հողօգտագործողների ներուժը, հողերի ագրոէկոլոգիական հատկությունները: Հողային կադաստրի վարումը ն հողերի որակական գնահատումը ներկայումս բխում են հանրապետությունում ընդունված մի շարք իրավական փաստաթղթերից: Հողային հարաբերությունների վերափոխումներից հետո ընդունվեցին «Հայաստանի Հանրապետության սեփականության մասին» (1991), «Գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսությունների մասին» (1991), «Ձեռնարկությունների ն ձեռնարկատիրական գործունեության մասին» (1993), «Հողի հարկի մասին» (1994) օրենքները, Հայաստանի Հանրապետության հողային օրենսգիրքը (2006) ն մի շարք այլ օրենքներ ու ենթաօրենսդրական ակտեր: Հողային հարաբերությունների զարգացումը նպաստեց պետական հողային կադաստրի բաղադրիչ մասերի իրականացմանը, այդ թվում` հողերի նոր գնահատմանը: 1994 թվականից հանրապետությունում հողերի օգտագործումը դարձավ վճարովի: Վճարման ձներն են հողի հարկը, վարձավճարը,

հողի նորմատիվային արժեքը ն այլն: Կապված հողօգտագործման նոր ձների հետ` նոր պահանջներ ձնավորվեցին հողամասերը գնահատելիս: ժամանակակից հողային կադաստրը տարբերվում է նախկինից նրանով, որ հիմնված է զանգվածային միջոցառումների իրականացման վրա: Առանձին գնահատման շրջանների սահմաններում, ըստ հողերի գնահատման խմբերի, հավաքվում, վերլուծվում ն խմբավորվում են հողերի հատկությունների, մշակաբույսերի բերքատվության ն կատարված ծախսերի միջին բազիսային տնտեսական ցուցանիշները: Գնահատման եզրափակիչ փուլում հաշվարկվում է յուրաքանչյուր հողախմբի գնահատման միջին ռենտային եկամուտը, որի հիման վրա որոշվում է առանձին հողամասերի կադաստրային արժեքը (գինը): Այս սկզբունքով կատարված գնահատումը դառնում է համադրելի հողագնահատման շրջանների, մարզերի, տեղական ինքնակառավարման մարմինների հողերի, հողօգտագործողների ն հողամասերի համար: Գնահատման տվյալները կարող են օգտագործվել շուկայական տնտեսության պայմաններում` լուծելու տնտեսական (հողի հարկ, վարձավճար, նորմատիվային արժեք ն այլն), ինչպես նան հողերի արդյունավետ օգտագործման, բարելավման ն պահպանման խընդիրներ: Հողերի կադաստրային գնահատման վերաբերյալ պատմական ակնարկը ցույց է տալիս, որ հողերի որակական գնահատման քարտեզագրական, վերլուծական, ժամանակակից ծրագրատեխնիկական մեթոդները ն մոտեցումները հնարավորություն են տալիս բացահայտել հողային կադաստրի վարման առանձնահատկությունները, ստանալ հողօգտագործման տարբեր մակարդակների մասին ստույգ ն հուսալի տեղեկություններ: 1.2. Հողային հարաբերությունների զարգացումը Հայաստանում Մարդկային հասարակության զարգացման ընթացքում հողի նկատմամբ սեփականության տարբեր ձների առաջացմանը զուգընթաց անհրաժեշտություն է առաջացել պաշտպանել բոլոր սուբյեկտների իրավունքները: Հողի նկատմամբ իրավունքի գրանցման համակարգի ստեղծման հարցում շահագրգռված են առնվազն երկու հզոր ուժ: Առաջինն անհատն է (ընտանիքը), ով ցանկանում է, որպեսզի հանրորեն ճանաչվեն հողի նկատմամբ իր իրավունքները` ոտնձգությունները բացառելու նպատակով: Երկրորդը պետությունն է, որի նպատակն է նվազագույնի հասցնել հողային վեճերը, հաշվառել ն գնահատել իր հողային ռեսուրսները` հարկման ու տնտեսության զարգացմանն ուղղված արդյունավետ միջոցառումների մշակման համար:

Հայաստանում հնում հավանաբար եղել է հողերի հաշվառման ն գնահատման համակարգ, սակայն կադաստրային համակարգի գոյության վերաբերյալ տեղեկություններ կան միայն ցարական Ռուսաստանի ժամանակաշրջանից: Հայաստանի բազմահողատիրության մասին մոտավոր գաղափար կազմելու համար ներկայացնենք 1913 թվականի որոշ տվյալներ (աղ. 1) Հ.Հ. Ավդալբեգյանի «Հողային հարցը Արնելյան Հայաստանում (1801-1917թթ)» աշխատությունից (1959): Աղյուսակ 1 Հողերի սեփականության ձներն Արնելյան Հայաստանում, 1913 թ. Սեփականության ձնը Պետական Մասնատիրական Վանքապատկան Միչիգապատկան Քաղաքներում Ընդամենը

Տարածությունը, հա 1315142 355118 91066 21981 2965200

%-ն ընդամենից 29,4 4,7 0,4 1,2

Տվյալները ցույց են տալիս, որ Արնելյան Հայաստանի սահմաններում ցարական Ռուսաստանի օրոք ֆեոդալական հողատիրությունը (մասնատիրական, վանքապատկան ն միչիգապատկան) գրավում էր բոլոր տարածքների 34,5 %-ը, քաղաքներինը` 1,2 %-ը, իսկ 73 %-ը համարվել են պետական հողեր: Հայաստանը, 1828 թվականից լինելով Ռուսական կայսրության հեռավոր ծայրամասերից մեկը, ենթակա էր այն բոլոր փոփոխություններին, որոնք տեղի էին ունենում Ռուսաստանում: Հ. Թումանյանի (1954) տվյալներով` 1894 թ. Հայաստանում գյուղատնտեսական նշանակության հողերի 89 %-ը համարվում էր պետական ն արքունական, 8,7 %-ը` խոշոր մասնավոր հողատիրական ն միայն 2,3 %-ը` անհատական գյուղացիական: Այսպիսով` Հայաստանի գյուղացիությունը 20-րդ դար թնակոխեց` պահպանելով հիմնականում հողօգտագործման համայնքային սկզբունքը, որի էությունն այն էր, որ գյուղի աշխատավոր բնակչությունը միավորվում էր մի համայնքում, գյուղացին ստանում էր գյուղի հողօգտագործման սահմաններում եղած պետական, արքունական, կալվածատիրական կամ վանքապատկան հողերը, որոնք որոշակի պայմաններով (հարկերով, պարհակներով) բաշխվում էին ըստ ծխերի, ն յուրաքանչյուր ծուխ մշակում էր իրեն ամրակցված հողակտորը:

Խորհրդային իշխանությունն իր հետ բերեց ագրարային հարաբերությունների արմատական փոփոխություններ: Պետությունը դարձավ հողի միակ սեփականատերը: 1920 թ. դեկտեմբերի 28-ին ընդունվեց Հայհեղկոմի որոշումը` «Դեկրետ հողերի պետականացման մասին», իսկ 1921 թ. ապրիլի 12-ին` «Սոցիալիստական հողաշինարարությանն անցնելու կանոնադրության մասին» որոշումը, որն, ըստ էության, կրկնում էր Ռուսաստանում 1918 թ. ապրիլի 18-ին ընդունված «Հողի սոցիալիզացիայի մասին» օրենքը: Այդ որոշման հիման վրա մեր հանրապետության ամբողջ հողային ֆոնդը, մնալով որպես պետական սեփականություն, հասարակական հիմունքներով, ըստ շնչերի քանակի բաշխվեց աշխատավոր գյուղացիությանը: Այսպիսով` 1921-1922 թթ. Հայաստանի գյուղացիությանը բաժանվեց 623,6 հազար հեկտար հող (Գ.Վ. Շառոյան, 1965): Պատմության մեջ առաջին անգամ Հայաստանում աշխատավոր գյուղացիությունը ստացավ հող անժամկետ օգտագործման իրավունքով: Սովետական իշխանությունը հասարակության նյութական աղբյուր հանդիսացող հողը` բնության այդ մեծագույն բարիքը, առանց որնէ վճարի հանձնեց գյուղացիությանը: Չնայած անժամկետ լինելու հանգամանքին` այս վիճակը տնեց մինչն 1930-1932 թթ.` գյուղացիության համատարած կոլեկտիվացումը: Խորհրդային Հայաստանի հողային հարաբերությունների պատմության մեջ 1921-1927 թթ. մնացին որպես գյուղի ներքին հողաբաժանման անցկացման ժամանակաշրջան: «ՍՍՀՄ հողային ֆոնդի պետական միասնական հաշվառման մասին» 1954 թ. դեկտեմբերի 31-ի ՍՍՀՄ Մինիստրների խորհրդի որոշումը սկզբնավորեց նոր փուլ երկրի հողերի հաշվառման գործում: Համաձայն այդ որոշման` ըստ հողօգտագործողների ն հողատեսքերի, միասնական կարգով պարտադիր պետական հաշվառման էին ենթարկվում հանրապետության բոլոր հողերը: ՀՍՍՀ գյուղատնտեսության նախարարության 1956 թ. մայիսի 27-ի որոշմամբ հաստատվեցին հաշվառման նոր փաստաթղթեր` հողերի օգտագործման իրավունքի ակտը, հողօգտագործության գրանցման պետական գիրքը, իսկ նույն թվականի փետրվարին հաստատվեցին «Հողերի պետական հաշվառման ն հողօգտագործության գրանցման վարման կարգի մասին» հրամանը ն այլ փաստաթղթեր: Այդ ընթացքում խնդիր դրվեց կատարել ոչ միայն հողերի քանակական, այլ նան որակական հաշվառում: Կատարվեցին հողագիտական, երկրաբուսաբանական լայնածավալ հետազոտություններ, որոնք հնարավորություն տվեցին ավելի հիմնավորված կերպով իրականացնել հողերի քանակական, որակական հաշվառումը ն աստիճանաբար անցնել հողերի բոնիտման ու տնտեսական գնահատման աշխատանքներին:

ՍՍՀՄ-ի ն միութենական հանրապետությունների կողմից 1968 թ. ընդունված հողային օրենսգրքերում հատուկ տեղ էր հատկացված պետական հողային կադաստրին: Այնտեղ նշվում էր, որ պետական հողային կադաստրը ներառում է հողերի գրանցման, քանակական ն որակական հաշվառման, բոնիտման ն տնտեսական գնահատման տվյալները: Գիտահետազոտական, փորձնական ն արտադրական աշխատանքների հետագա զարգացումը նպաստեց հողային կադաստրի համակարգի ստեղծմանը: Մշակվեցին հողերի բոնիտման ն տնտեսական գնահատման առարկայի, չափանիշների, ցուցանիշների մշակման միասնական ձները: 1976 թ. հաստատվեց հողերի գնահատման համամիութենական մեթոդիկան, որոշվեցին հողագնահատման աշխատանքների կատարման կարգը ն բնույթը: 1977 թ. հունիսի 10-ին ընդունվեց «Հողային կադաստրի վարման կարգի մասին» ՍՍՀՄ Մինիստրների խորհրդի որոշումը, որն ապահովում էր երկրում պետական հողային կադաստրի միասնական համակարգի անցումը: Հանրապետության հողային կադաստրի վարման նպատակով կատարվեցին բոլոր հողօգտագործողների ն պետական ֆոնդի հողերի տնտեսական գնահատման աշխատանքներ, բոլոր հողօգտագործողներին, պլանավորող մարմիններին ն շահագրգիռ կազմակերպություններին տրվեցին հողերի կադաստրային գնահատման նյութեր: Վերջին տարիներին Հայաստանի Հանրապետության հասարակական հարաբերությունների զարգացման գործում կարնորվեցին հողային հարաբերությունների վերափոխումները: 1991 թ. Հայաստանի Հանրապետությունը դարձավ ինքնիշխան պետություն, ընդունվեցին «Սեփականության մասին»« «Գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսությունների մասին» օրենքները ն Հայաստանի Հանրապետության հողային օրենսգիրքը: Հանրապետությունում շուկայական հարաբերությունների ձեվավորմանն ուղղված բարեփոխումների առաջին քայլը եղավ հողի սեփականաշնորհումը: 1991 թ. ընդունված ՀՀ հողային օրենսգիրքի համաձայն` Հայաստանի Հանրապետության շուրջ 550 հազար քաղաքացիների ունեցած հողամասերն անհատույց անցան նրանց` որպես սեփականություն: Գյուղատնտեսական նշանակության հողերի սեփականաշնորհման արդյունքում ձնավորվեց շուրջ 350 հազար գյուղացիական տնտեսություն: Տարբեր երկրների փորձից հայտնի է, որ անցումը մի սոցիալտնտեսական համակարգից մյուսին անխուսափելիորեն ուղեկցվում է ճգնաժամային երնույթներով (հատկապես, երբ խոսքը համայնավարական վարչահամայնքային համակարգից ազատ շուկայական համակարգին անցնելու մասին է): Վերջին կես դարում մարդկությունը փորձել

է անցման երկու հիմնական դասական ուղի, որոնցից մեկը ենթադրում է եղանակների ու ձների երկարատն գործադրում պետության ակտիվ միջամտությամբ: Դա անցումային շրջանի, այսպես կոչված, պետական կարգավորումն է: Երկրորդ ուղին ենթադրում է տարերային շուկայական կարգավորում առանց պետության միջամտության, որն ընդունված է անվանել ցնցումաբուժային եղանակ: Փորձը վկայում է, որ երկրորդ ուղին որդեգրելիս հասարակությունը անհամեմատ ավելի մեծ կորուստներ է ունենում ն° մարդկային, ն° զուտ նյութական արժեքների առումով: Հայաստանն ի սկզբանե ընտրեց երկրորդ ուղին` դրանից բխող բոլոր բացասական հետնանքներով: 1.3. Պետական հողային կադաստրի համակարգի հիմնումը Հայաստանի Հանրապետությունում Հայաստանի Հանրապետությունում բազմասեփականության ինստիտուտի ներդրմանը համընթաց անհրաժեշտություն առաջացավ պետականորեն ճանաչել ն երաշխավորել անշարժ գույքի նկատմամբ բոլոր սուբյեկտների իրավունքները, որի արդյունավետ իրականացման համար առաջնահերթ խնդիր դարձավ անշարժ գույքի կադաստրի միասնական համակարգի ստեղծումը: ՀՀ Կառավարության 1997 թ. հունիսի թիվ 234 որոշման համաձայն ստեղծվեց ՀՀ Կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի պետական միասնական կադաստրի վարչությունը, որի հիման վրա 1999 թ. հունիսի 28-ի թիվ 442 որոշմամբ ստեղծվեց Հայաստանի Հանրապետության Կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեն իր 49 տարածքային ստորաբաժանումներով: Համաձայն այդ որոշման` մշակվեց հողային քաղաքականություն ն ստեղծվեց հողային բարեփոխումների հետագա իրականացման պետական ղեկավարման հանրապետական մարմին: Կադաստրի կոմիտեն օրենքով լիազորված է իրականացնելու Հայաստանի Հանրապետության ողջ տարածքում հողակտորների ն անշարժ գույքի օբյեկտների նկատմամբ իրավունքների գրանցումը: Բացի հողի գրանցման գործառույթներից` կադաստրի կոմիտեն լիազորված է ն կրում է հողակտորների ու անշարժ գույքի օբյեկտների գնահատման պատասխանատվությունը: Կադաստրի կոմիտեն նախկին տեխնիկական գույքագրման բյուրոների` ՏԳԲ-ների ժառանգորդն է: Դրանք խորհրդային Միության տարիներին շենքերի ն շինությունների վերաբերյալ տվյալների շտեմարաններն էին ն պարունակում էին դրանց վերաբերող բոլոր նախագծերը, գծագրերը ն այլ փաստաթղթեր: Յուրաքանչյուր շինություն

ուներ «անձնագիր», որում պահվում էին տվյալ շինությանն առնչվող բոլոր գրառումները: ՏԳԲ անձնագրերն այժմ գտնվում են կադաստրի կոմիտեի տարածքային գրասենյակներում: Այդ գրառումները կարելի է ուսումնասիրել դեռնս չգրանցված գույքը ճանաչելու ն գրանցելու համար: Համաձայն 1994 թ. «Հողի հարկի մասին» ն 1997 թ. «Գույքահարկի մասին» օրենքների` գնահատման ենթակա են անշարժ գույքի մի քանի տեսակներ: Առաջինն անշարժ գույքի օբյեկտներն են` շինությունները, բնակարանները, ամառանոցները ն այլն, երկրորդը` քաղաքային հողերը, երրորդը` գյուղատնտեսական նշանակության հողերը: Հայաստանի Հանրապետությունում հողերի սեփականաշնորհումն իրականացվեց «Գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսությունների մասին» 1991 թ. ընդունված օրենքով: Համաձայն այդ օրենքի` գյուղատնտեսական գործունեության կազմակերպման ձները հիմնվում են պետական ն քաղաքացիների կոլեկտիվ սեփականության վրա, հանդես են գալիս որպես գյուղացիական, գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններ, պետական գյուղատնտեսական ձեռնարկություններ: Գյուղատնտեսական հողերը քաղաքացիներին որպես սեփականություն տրամադրվում են մասնակի հատուցմամբ (կադաստրային գնահատման տվյալների հիման վրա): Վարելահողերի ն հողահանդակների մոտ 20 %-ը մնում է որպես պետական պահուստային ֆոնդ, հետագայում կարող է տրամադրվել քաղաքացիներին` վարձակալական հիմունքներով գյուղացիական տնտեսություն վարելու համար: Անշարժ գույքի նկատմամբ իրավունքների պետական գրանցումից հետո տրվում է անշարժ գույքի սեփականության (օգտագործման) իրավունքի գրանցման վկայական (նկ.1): Այդ վկայականը միակ փաստաթուղթն է, որը հաստատում է անշարժ գույքի նկատմամբ սեփականության (օգտագործման) իրավունքը ն սեփականատիրոջն իրավունք է տալիս կատարել անշարժ գույքի հետ կապված, Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ նախատեսված գործարքներ: Հողային վերափոխումների շնորհիվ վերացվեց հողի նկատմամբ սեփականության պետական մենաշնորհը. օրենսդրորեն առաջին անգամ հողը տրամադրվեց քաղաքացիներին` որպես մասնավոր սեփականություն: 1994 թ. հանրապետությունում ընդունվեց «Հողի հարկի մասին օրենքը», հստակեցվեցին հողի վճար, հողային հարկ, վարձավճար, հողի գին հասկացությունները: Հողի հարկ վճարում են հողի սեփականատերերը, պետական սեփականություն հանդիսացող հողի մշտական ն ժամանակավոր օգտագործողները:

Հաջորդ կարնոր միջոցառումներից էր հողասեփականության (օգտագործման) իրավունքի գրանցման կատարելագործումը, որի համար իրականացվեցին հողերի քանակական ն որակական հաշվառում, կադաստրային քարտեզագրում, հողերի կադաստրային գնահատում: Պետական հողային կադաստրի համակարգում ստեղծվեց կազմակերպական, իրավական, մեթոդական, տեղեկատվական, նյութատեխնիկական ն ֆինանսական բազա: Ընդունվեցին օրենսդրական ն իրավական ակտեր, որոնց հիման վրա էլ այժմ կարգավորվում են հողային հարաբերությունները մեր հանրապետությունում: Հողային հարաբերությունների իրավական կարգավորման կարնոր քայլերից էր Հայաստանի Հանրապետության հողային օրենսգրքի ընդունումը (2001), որով առաջին անգամ հողը համարվեց որպես անշարժ գույքի օբյեկտ: Նշվեց, որ հողը ն հողի վրա ամրակայված գույքը համարվում են անշարժ գույք: Թույլատրվեց հողամասը մշակել, նան օրենքով սահմանված կարգով օգտագործել որպես անձնական օժանդակ տնտեսության, անհատական բնակարանի կառուցման, վարձակալության ն գրավադրման օբյեկտ: Շուկայական հարաբերություններում այն դարձավ առքուվաճառքի առարկա: Հողասեփականատերն իրավունք ունի իրեն պատկանող հողամասի նկատմամբ իր հայեցողությամբ կատարել օրենքին չհակասող ն այլ անձանց իրավունքներն ու օրենքով պաշտպանվող շահերը չխախտող ցանկացած գործողություն, այդ թվում` հողամասը որպես սեփականություն օտարել այլ անձանց, նրանց փոխանցել այդ գույքի օգտագործման, տիրապետման ն տնօրինման իրավունքները, գրավ դնել կամ տնօրինել այլ եղանակով: Համաձայն այդ օրենսդրական ակտերի` հողային հարաբերությունների օբյեկտներ են համարվում սեփականության, տիրապետման, օգտագործման, տնօրինման, ցմահ ժառանգության, անժամկետ (մշտական), ժամանակավոր օգտագործման, վարձակալության իրավունքներով հողամասերը: Հողային հարաբերությունների սուբյեկտներ են ՀՀ քաղաքացիները, իրավաբանական անձինք, համայնքները ն պետությունը: Սեփականության իրավունքի հետ միասին գույքային իրավունքներ են համարվում գրավի իրավունքը, գույքի օգտագործման իրավունքը, սերվիտուտները:

.1

Հողային հարաբերությունները կարգավորվում են երկու եղանակով` պետական ն շուկայական: Հողային հարաբերությունների պետական կարգավորումն ապահովում է կազմակերպաիրավական հիմքերը, հողային իրավունքի սուբյեկտների տնտեսական գործունեության արտացոլումը: Շուկայական կարգավորումն իրականացնում է հողամասերի առաջարկի ն պահանջարկի նկատմամբ իրավաբանորեն հիմնավորված փոխգործողությունները: Հողային հարաբերությունների վերափոխումները հանգեցրին հողային կադաստրի հետագա զարգացման: Ընդունվեցին մի շարք իրավահաստատող գրանցման փաստաթղթեր: Զատվեցին «հողի սեփականության իրավունք» ն «հողի օգտագործման իրավունք» հասկացությունները: Առաջացավ «հողաբաժին» հասկացությունը: Այդ ընթացքում ընդունվեցին մի շարք իրավական փաստաթղթեր հողի արժեքի, վարձավճարի, հողի հարկի, հողի նորմատիվային ն շուկայական գների վերաբերյալ: Հստակեցվեցին հողի հետ կատարվող գործառնությունների պայմանները: Կարնոր փաստաթղթերից է «Հողի հարկի մասին» ՀՀ (1994 թ) օրենքը: Որոշվեց, որ հանրապետությունում հողի հարկ վճարողներ են համարվում հողի սեփականատերերը, պետական սեփականություն հանդիսացող հողի մշտական ն ժամանակավոր օգտագործողները: Այդ օրենքով հաստատվեց, որ գյուղատնտեսական նշանակության հողերի հարկման օբյեկտ է հողի կադաստրային գնահատմամբ որոշված հաշվարկային զուտ եկամուտը` 15 տոկոսի չափով: Հայաստանի Հանրապետության Կառավարությանն առընթեր կադաստրի պետական կոմիտեի կողմից աշխատանքներ են տարվում հանրապետության անշարժ գույքի, այդ թվում` գյուղատնտեսական հողատեսքերի նորմատիվային արժեքի մշակման ն դրանց շուկայական գների դիտարկումների ուղղությամբ: «Հայպետշիննախագիծ» ինստիտուտում մեր մասնակցությամբ ու ղեկավարությամբ մշակվել են գյուղատնտեսական հողատեսքերի կադաստրային գնահատման մեթոդները ն գնահատման ստանդարտները (2006), որոնք հնարավորություն կտան գյուղատնտեսական հողատեսքերը գնահատել որպես անշարժ գույք, որոշել դրանց արժեքը: Մարզերում ն համայնքներում միասնական ձնով հողերի օտարումը կազմակերպելու նպատակով մշակվել են մի շարք փաստաթղթեր, պայմանագրեր: 1994-2000 թթ. հողային վերափոխումների հիմնական գծերն են անշարժ գույքի սեփականության (օգտագործման) իրավունքի բոլոր սուբյեկտների միջն շուկայական հարաբերությունների հաստատումը, որով հողն իր ընդհանուր հատկությունների հետ ձեռք է բերում անշարժ գույքի կարգավիճակ, դառնում շուկայական հա-

րաբերությունների առարկա: Սկսվել է հողերի շուկայական շրջանառությունը, մտցվել են վճարովի հողօգտագործումը, նոր սեփականության (օգտագործման), հողատիրապետման, տնօրինման, հողի գրավի, սերվիտուտի (օգտակալության) իրավունքի ձները: Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Որոնք են հողային կադաստրի զարգացման փուլերը: Որոնք են ներկայիս հողային կադաստրի վարման իրավական հիմքերը: Որոնք են հողային կադաստրի բաղադրիչ մասերը: Որոնք են ներկայիս հողային կադաստրի բնորոշ կողմերը: Երբ է հիմնվել անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեն: Որոնք են հողային կադաստրի պետական կոմիտեի խնդիրները:

ԳԼՈՒԽ 2

ՀՈՂԱՅԻՆ ՊԱՇԱՐՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԲՆԱՀՈՂԱՅԻՆ ԳՈՏԻՆԵՐԸ

2.1. ՀՀ տարածքի հողառաջացման պայմանները, ռելիեֆի ն երկրաբանական կառուցվածքի հիմնական գծերը Հայաստանի Հանրապետությունը զբաղեցնում է 29,8 հազար քառակուսի կիլոմետր տարածություն, որի միջին բարձրությունը ծովի մակերնույթից 1800 մ է: Ռելիեֆն աչքի է ընկնում խիստ բարդությամբ ն բազմատիպությամբ, որի ձնավորման վրա, ինչպես նշում են Կ.Ն. Պաֆֆենհոլցը (1970), Ա.Տ. Ասլանյանը (1958), մեծապես ազդել են հարնան` Ասիական ն Իրանական լեռնածալքավորությունները: Ռելիեֆի առաջացման գործում, լեռնակազմական գործընթացներից բացի, ակտիվ մասնակցություն են ունեցել երրորդական ն չորրորդական ժամանակաշրջանների հրաբըխային գործողությունները: Հայաստանի տարածքի սահմաններում կարելի է առանձնացնել ծալքավոր ն կոշտածալքավոր ստրուկտուրա ունեցող էրոզիոն-դենուդացիոն լեռներ, հրաբխային լեռներ, սարահարթեր, միջլեռնային իջվածքների կուտակման (ակումուլյատիվ) գոգահովիտներ ն հարթություններ: Ռելիեֆի բարդությունը ն բազմատիպությունը նպաստել են երկրում մի շարք երկրամորֆոլոգիական մարզերի ն ֆիզիկաաշխարհագրական շրջանների առաջացմանը, որոնք իրենց բնական ն բնակլիմայական պայմաններով զգալիորեն տարբերվում են միմյանցից (Կ.Ն. Պաֆֆենհոլց, 1970): 1.Հյուսիսարնելյան Հայաստան: Այս ֆիզիկաաշխարհագրական շրջանը զբաղեցնում է Տավուշի, Իջնանի, Նոյեմբերյանի, Ալավերդու ն ճամբարակի նախկին վարչական շրջանների տարածքները, այստեղ տարածում են գտել միջին բարձրության (մինչն 3000 մ) մոնոկլինալծալքավոր կառուցվածքով էրոզիոն-դենուդացիոն լեռները, որոնց առաջացման գործում ակտիվ մասնակցություն են ունեցել մեզոզոյան հրաբխային, հրաբխային-նստվածքային ն նստվածքային ապարները: Լեռների ռելիեֆը զգալիորեն քայքայված է, որն արնմուտքից դեպի արնելք ուժեղանում է ն արնելյան հատվածում ընդունում խիստ մասնատված տեսք: Լեռները մեծ մասամբ տարածվում են հարավից դեպի հյուսիս, առանձին լեռնաբազուկներով աստիճանաբար հասնում Քուռ գետի հովիտ ն աննկատելիորեն միանում նրան: Շրջանի հարավային ն կենտրոնական մասերից սկիզբ առնող գետերը ն գետակները (Դեբեդ, Ջողազ, Աղստն, Հախում, Տավուշ, Խնձորուտ), սրընթաց հոսելով դեպի հյուսիս, նպաստում են լեռների ն

դրանց բազուկների հետագա մասնատմանն ու քայքայմանը: Տվյալ ֆիզիկաաշխարհագրական շրջանի սահմաններում կարելի է տարբերել ալյուվիալ-պրոլյուվիալ հարթություններ ն դրանց կից դարավանդաձն խիստ մասնատված ցածրադիր նախալեռներ, ծալքավոր ն կոշտածալքավոր կառուցվածքով, խոր մասնատված, էրոզիոն-դենուդացիոն, միջին բարձրության անտառապատ լեռներ, միջին բարձրության հրաբխային լեռներ, լավային հարթություններ ն բարձրադիր, զրահաձն մասնատված լեռներ: Դարավանդաձն մասնատված նախալեռները զբաղեցնում են Նոյեմբերյանի հյուսիսային (Լամբալու) ն հյուսիսարնելյան (ԲաղանիսՈսկեպար) հատվածները: Դրանք մասնատված, արմատական ապարների ելքերով աղքատ, բլրալիքաձն թեք հարթություններ են ն մեղմ լեռնալանջեր: Մայրատեսակները կազմված են դելյուվիալ կարբոնատային կավավազներից ն մասամբ` կավերից, որոնց հզորությունն աճում է արնելքից դեպի արնմուտք: Ծալքավոր ն կոշտածալքավոր կառուցվածք ունեցող, տարբեր աստիճանի մասնատված էրոզիոն-դենուդացիոն միջին բարձրության լեռները զբաղեցնում են ծովի մակերնույթից 900-ից մինչն 2000 մ բարձրության տարածքները: Շրջանի արնմտյան ն կենտրոնական մասերում դրանք ավելի թույլ են մասնատված: Հարավարնելյան ն հարավային բարձրադիր տարածքներում այդ լեռների մասնատվածությունը խիստ ուժեղանում է, դրանց լանջերը դառնում են ավելի զառիթափ, հարուստ քարափաձն արմատական ապարների ելքերով, որոնք հաճախ զրկված են փխրուկից ն հողաշերտից: Թույլ թեքության լեռնալանջերը ն ջրբաժանները անտառային բուսածածկի շնորհիվ ավելի քիչ են մասնատվել ն հարթեցված տեսք ունեն: Միջին բարձրության հրաբխային լեռները ն դրանց կից սարահարթերը հիմնականում զբաղեցնում են տվյալ ֆիզիկաաշխարհագրական շրջանի արնմտյան տարածքները (Լալվար լեռ ն Լոռվա դաշտ), ունեն թույլ մասնատված ռելիեֆ, կազմված են միջին էոցենի պորֆիրիտներից, անդեզիտադացիտներից, կրաքարերից ն կոնգլոմերատներից:

2.Կենտրոնական Հայաստան: Զբաղեցնում է Արարատյան դաշտահովտի նախալեռների ն Արփայի գոգահովտի` Թալինի, Աշտարակի, Աբովյանի, Վեդու, Եղեգնաձորի ն Վայքի շրջանների տարածքները: Ֆիզիկաաշխարհագրական տարածքը երկրամորֆոլոգիական տեսակետից հրաբխածին սարահարթերի (Արմավիրի, Աշտարակի, Եղվարդի, Քանաքեռի), գոգահովտի (Արփայի) ն միջին բարձրության ծալ-

քավոր արիդ-դենուդացիոն լեռների (Վայոց ձոր, Ուրց) մի շրջան է, որը ձնավորվել է հիմնականում նախայուրյան, նախաէոցենյան ժամանակաշրջաններում (Ա.Տ. Ասլանյան, 1958): Շրջանի արնմտյան ն կենտրոնական հատվածներին (Արագած լեռանը, Գեղամա լեռան հարավային ն հարավարնմտյան լանջերին), դրանց հարող սարահարթերին բնորոշ է հրաբխային ռելիեֆը, որը ձնավորվել է երրորդական ն չորրորդական շրջանների հրաբուխների ակտիվ մասնակցությամբ: Այստեղ հսկայական ծածկույթներ են կազմում չորրորդական ժամանակաշրջանի անդեզիտները, անդեզիտաբազալտները, տուֆերը, դացիտները, որոնք հոսելով դեպի ռելիեֆի ցածրադիր մասեր` առաջացրել են մի շարք հրաբխածին սարահարթեր: Շրջանի արնելյան ն հարավարնելյան (Արփայի գոգահովիտ) տարածքները զբաղեցված են Ուրցի ն Վայոց ձորի միջին բարձրության լեռներով, որոնց բնորոշ է մասնատված արիդ–դենուդացիոն տիպի ռելիեֆը, որի ֆոնի վրա նշանակալից տարածում են ստացել բեդլենդները: Ուժեղ էրոզիոն ն դենուդացիոն պրոցեսների հետնանքով այստեղ հանդիպում են արմատական ապարների ելքերով կամ դրանց բեկորներով ծածկված զառիթափ լանջեր, խոր սելավահուներ, կիրճեր, ինչպես նան օլիգոցենի ն միոցենի գոյացումների հարթեցված ձներ: Արմատական ապարները կազմված են միջին էոցենի պորֆիրիտներից, անդեզիտադացիտներից, կրաքարերից, կոնգլոմերատներից, ավազաքարերից, ինչպես նան վերին միոցենի անդեզիտաբազալտներից, անդեզիտադացիտներից, լիպարիտներից ն դրանց բեկորներից: Մայրատեսակները հանդես են գալիս կոպիտ բերվածքներով հարուստ կարբոնատային, կավավազային ն մասամբ` կավային հողերի ձնով: Ալյուվիալ–պրոլյուվիալ նստվածքները քիչ են հանդիպում գետահովիտներում ու դրանց հին դարավանդների տարածքներում, հարուստ են կոպճախճային նյութերով:

3. Զանգեզուր: Զբաղեցնում է Փոքր Կովկասի լեռնային համակարգի հարավային թնը` Սիսիանի, Գորիսի, Կապանի ն Մեղրու շրջանների տարածքները: Այստեղ են ծալքավոր, կոշտածալքավոր կառուցվածք ն էրոզիոն, արիդ–դենուդացիոն ռելիեֆ ունեցող միջին բարձրության լեռները (Զանգեզուրի լեռնաշղթան` Վայոց ձորի, Բարգուշատի ն Մեղրու լեռնաճյուղերով): Շրջանի հարավարնելյան տարածքի միջին բարձրության լեռների համար բնորոշ է արիդ-դենուդացիոն տիպի ռելիեֆը, որն էրոզիայի հետնանքով խիստ մասնատված ու քայքայված է: Այստեղ Մեղրու, մասամբ նան Կապանի հատվածում դենուդացիոն ն էրոզիոն գործողությունների արդյունքում ուժեղ կերպով զարգացել են ռելիեֆի

մնացորդային ձները: Լավային թեք հարթություններն զբաղեցնում են Որոտան գետից ձախ ընկած հատվածը (Գորիս, Սիսիան): Շրջանի սահմաններում արմատական ապարները կազմված են պալեոզոյի ն յուրայի մոնցոնիտներից ն գաբբրոդիորիտներից, որոնք հսկայական ծածկույթներ են կազմում Զանգեզուրի հարավարնելյան մասում` Մեղրի–Շիկահող-Ողջի բնակավայրերի շրջանում, Տաթնից արնմուտք ն հարավ-արնմուտք ընկած հատվածներում: Արնելյան մասում` Շիկահող-Կապան, Արծվանիկ-Վերին Խոտանան հատվածներում, զգալի զարգացում են ստացել նան տուֆոբրեկչիաները, պորֆիրիտները, տուֆավազաքարերը, ինչպես նան մեզոզոյի կրաքարերը, տուֆերը, ավազաքարերը, մերգելները ն կավերը (Եղվարդ-Դավիթ ԲեկՇուրնուխի շրջանում): Գորիս-Կոռնիձոր-Խնձորեսկ-Բռու բնակավայրերի տարածքները հիմնականում ծածկված են վերին պլիոցենի հրաբխային տուֆոբրեկչիաներով ն դրանց հողմահարված նյութերով: Լեռների մերձգագաթային շրջանում ն խիստ զառիթափ լանջերում մայրատեսակները հանդես են գալիս կրազերծ կոպիտ ֆրակցիաներով ն խճով հարուստ գոյացումներով: Երբեմն արմատական ապարներն իրենք են հանդիսանում են որպես մայրատեսակներ: Գետահովիտներում մայրատեսակները կազմված են կամ ալյուվիալպրոլյուվիալ բերվածքներից, կամ ալյուվիալ նստվածքներից: Մարզի ռելիեֆի ձնավորման վրա խիստ ներգործություն են ունեցել լեռնագոյացման գործընթացները ն էրոզիան, որոնց ուժեղ ազդեցության հետնանքով ռելիեֆը ստացել է խիստ մասնատված տեսք: Այդ առումով տվյալ գոտին Անդրկովկասի ամենամասնատված շրջանն է:

4. Անանի ավազան: Այս ֆիզիկաաշխարհագրական շրջանը գրավում է Միսխանազանգեզուրյան անտիկլինորիայի առանցքային գոտին, Գեղամա-Վարդենիսի հրաբխային բարձրավանդակի ն Փամբակ-Անանի լեռնաշղթաների միջն ընկած գոգավորությունը: Հիմք ընդունելով տարբեր հատվածների մորֆոգենետիկական առանձնահատկություններն ավազանի սահմաններում` Ն.Մ. Կազակովան (1958) առանձնացնում է գեոմորֆոլոգիական երեք` ծալքավոր ն կոշտածալքավոր կառուցվածք ունեցող միջին բարձրության լեռնաշղթաների (Փամբակ-Արեգունի-Սնանի), Գեղամա-Վարդենիսի հրաբխային բայրձրավանդակի ն միջլեռնային` Սնանի գոգավորության շրջանները: Փամբակ-Սնանի ծալքավոր լեռնաշղթաների տարածքի համար բնորոշ է էրոզիոն-դենուդացիոն խորը մասնատված ռելիեֆը, որը սկսել է ձնավորվել դեռնս օլիգոցենի ժամանակաշրջանից: Այստեղ հանդիպում են ռելիեֆի ինչպես հնագույն ձներ (ջրբաժանի շրջան), որոնց մակերնույթը զգալիորեն հարթեցված է, այնպես էլ խիստ մաս-

նատված ն քայքայված ռելիեֆի նորագույն ձներ (լանջերի միջին ն ստորին մասերում): Ռելիեֆի նման ձների առաջացմանը նպաստել են համեմատաբար արագ հողմահարվող կավճի դարաշրջանի կրաքարերը, էոցենի պորֆիրիտները, դրանց տուֆերը ն տուֆոբրեկչիաները: Լեռների միջին մասերը ներկայացնում են թույլ մասնատված, բլրաալիքաձն մակերնույթ ունեցող հրաբխային սարահարթեր, որոնք աստիճանաբար, երբեմն դարավանդաձն իջնում են դեպի Սնանա լիճը: Այս շրջանում գետերն առաջացրել են խոր կիրճեր, որոնք հետզհետե մոտենալով լճամերձ թեք հարթությանը` փոխվում են հովիտների: Լճամերձ շրջանում տարածվել են աստիճանաձն թեք հարթությունները` ծածկված ալյուվիալ-լճային ն ալյուվիալ-պրոլյուվիալ բերվածքներով, նան անդեզիտաբազալտներից կազմված դարավանդային կամ բլրաալիքաձն սարահարթերը (արնմտյան հատված): Հողառաջացնող մայրատեսակները վերին ն միջին մասերում կազմված են հրաբխային ծագում ունեցող ապարաշերտերի հողմահարման նյութերից` կրազերծված ն կարբոնատային կավավազներից, դրանց էլյուվիայից, մասամբ նան խարամներից: Հիշյալ երկու երկրամորֆոլոգիական շրջանների միջն տարածված գոգավորությունը ներկայացնում է միջլեռնային իջվածք, որի ցածրադիր մասում գոյացել է լիճը: Այն շրջապատված է առափնյա թեք հարթությամբ` կազմված փուխր նստվածքներից: 2.2. Հանրապետության կլիմայի համառոտ բնութագիրը Հայաստանի Հանրապետությունը մտնում է չոր ցամաքային կլիմա ունեցող Անդրկովկասի կլիմայական մարզի մեջ: Երկրի կլիման ձնավորվել է Կասպից ն Սն ծովերից ներթափանցող օդային հոսանքների, հյուսիսային ցուրտ ն հարավային չոր ու տաք օդային զանգվածների, երկրի ռելիեֆի ազդեցությամբ (Ի.Վ. Ֆիգուրովսկի, 1920, Ա.Բ. Բաղդասարյան, 1958): Հայաստանի հյուսիսարնելյան ն հարավարնելյան շրջանների` Սն ն Կասպից ծովերից փչող հոսանքներին ենթակա լեռնալանջերը, հովիտները ն սարահարթերն ունեն բարեխառն տաք, մեղմ կլիմա: Տարեկան տեղումների քանակն այստեղ 500-700 մմ է, իսկ 10 0C-ից բարձր ջերնաստիճանների տարեկան գումարը տատանվում է 3500-3800 0C սահմանններում: Չոր, խիստ ցամաքային կլիմա ունեցող Կենտրոնական Հայաստանի, Արարատյան գոգահովտի ն Արփա գետի ավազանի ցածրադիր ու միջին բարձրության գոտիները, որոնք հյուսիսից ն հյուսիս-

արնելքից պատնեշված են Հայկական հրաբխային բարձրավանդակի ն Փոքր Կովկասի` միջին բարձրության լեռներով, քիչ խոնավություն են ստանում: Այստեղ տարեկան տեղումների քանակը 300-350 մմ է, իսկ միջին տարեկան ջերմաստիճանը` 11-12 0C: Լեռնատափաստանային բարեխառն կլիմա ունեցող բարձրադիր սարահարթերի, գոգահովիտների ն լեռների շրջանում (Շիրակի սարահարթ, Սնանի ավազան) տարեկան տեղումների քանակը չի գերազանցում 450-600 մմ: Տեղումների մեծ մասը դիտվում է գարնանը ն աշնանը: Տարեկան միջին ջերմաստիճանը 11-12 0C է: Բացի տարբեր կլիմայական պայմաններ ունեցող վերոհիշյալ շրջաններից` Ա.Բ. Բաղդասարյանն իր կազմած քարտեզով առանձնացնում է վեց ուղղաձիգ կլիմայական գոտիներ, որոնք իրար են հաջորդում ցածրադիր մասերից դեպի լեռներ հերթականությամբ: Այդ գոտիները բնութագրվում են որոշակի ցուցանիշներով:

1. Կիսաանապատային գոտու չոր մերձարնադարձային կլիմա. ընդգրկում է Մեղրու ն Կապանի, Տավուշի, Իջնանի ն Նոյեմբերյանի շրջանների` մինչն 850 մ բարձրության տարածքները: ՈՒնի տաք ն կարճատն ձմեռ, կայուն ձյունածածկ նկատվում է ոչ միշտ: Հունվարին Հ0 0C օրերի թիվը չի գերազանցում 20-25 %-ը (Ա.Բ. Բաղդասարյան, 1958): Տարեկան տեղումների քանակը կազմում է ընդամենը 300-500 մմ, որից 40-45 %-ը լինում է գարնանը: Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է 13,0-10,0, իսկ 0-ից բարձր ջերմաստիճանների գումարը` 4000-5000 0C սահմաններում: Ջերմության անցումային փոփոխությունները տարվա ընթացքում քիչ նկատելի են, միայն գարնանը` ապրիլին ն աշնանը` հոկտեմբերին են դրանք դառնում զգալի: Տարվա ընթացքում Հ10 0C ջերմաստիճանով օրերի թիվը 200-220 է, սառնամանիք չգրանցված օրերինը` 220-250: Տարեկան միջին հարաբերական խոնավությունը 50-60 % է, իսկ մառախլապատ օրերի թիվը չի գերազանցում տարվա մեջ 10-30-ը: Վայրի խոնավացման գործակիցը, ըստ Ն.Ն. Իվանովի մեթոդի (1948), 0,30-0,59 է, այսինքն` գոտին բնորոշվում է անբավարար բնական խոնավացմամբ: Այստեղ կիսաանապատային ն չոր անտառային բուսական խմբավորումների ազդեցությամբ ձնավորվել են լեռնային գորշ, հետանտառային շագանակագույն ն տափաստանացված դարչնագույն հողեր, որոնք մեծ մասամբ ուժեղ կարբոնատացված ն քարքարոտ են ու աչքի են ընկնում ոչ մեծ հզորությամբ: 2. Կիսաանապատային գոտու չոր, խիստ ցամաքային կլիմա. ընդգրկում է Արարատյան գոգահովտի ն Արփա գետի հովտի` մինչն 1300 մ բարձրության տարածքները: Գոտուն բնորոշ է թույլ ձյունածած-

կով ցուրտ ձմեռը: Հունվարին ցուրտ օրերի թիվը հասնում է մինչն 50 %, իսկ բացարձակ նվազագույն ջերմաստիճանը` երբեմն –30 0C-ի (Արմավիր), մթնոլորտային տեղումների տարեկան միջին քանակը 250350 մմ է, տեղումները հիմնականում լինում են գարնանը: Տարեկան միջին ջերմաստիճանը 12,0-10,0 0C է, իսկ ամռան ամենատաք ամսվա` օգոստոսի միջին ջերմաստիճանը` 24-25 0C: Ամռանը շոգ է, խիստ չորային, օդի հարաբերական խոնավությունն այս ժամանակահատվածում իջնում է մինչն 30 %: 0 0C-ից բարձր ջերմաստիճանների գումարը նախորդ ենթագոտու համեմատ ցածր է` 40004500 0C, իսկ Հ10 0C ջերմաստիճանների գումարը գոտու առանձին մասերում չի գերազանցում 3800-4200 0C, սառնամանիք չգրանցված օրերի թիվը 200-270 է: Գոտին բնութագրվում է քիչ ամպամածությամբ, որը հիմնականում նկատվում է տարվա ցուրտ շրջանում: Խոնավացման գործակիցը, հանրապետության մյուս գոտիների համեմատությամբ, ամենացածրն է` -0,29: Խորշակային եղանակները հաճախակի երնույթ են այս տարածքների համար, որոնց կրկնվելը օգոստոս ամսին հասնում է 34 %-ի (Ա.Բ. Բաղդասարյան, 1958): Գոտին աչքի է ընկնում արնափայլի նշանակալից տնողությամբ ն ճառագայթման ինտենսիվությամբ: Օդի խիստ չորության, տեղումների սակավության ն բարձր ջերմության պատճառով բույսերի մշակությունը հնարավոր է միայն ոռոգման պայմաններում: Հողային ծածկույթը կազմված է կիսաանապատային գորշ, ոռոգելի, մարգագետնային գորշ, բաց շագանակագույն, աղուտ-ալկալի հողերից:

3. Չափավոր շոգ, չոր կլիմա ունեցող գոտին զբաղեցնում է Արարատյան ն Արփայի գոգահովիտների` մինչն 1300-1650 մ, իսկ հանրապետության հյուսիս-արնելքում` մինչն 900 մ բարձրության տարածքները: Չոր հարավային լանջերում տվյալ գոտին տարածվում է ավելի բարձր` սեպաձն թափանցելով տափաստանային գոտու մեջ: Գոտու սահմաններում տարեկան տեղումների քանակը 350-500 մմ է, տեղումները մեծ մասամբ լինում են գարնանը: Տարեկան միջին ջերմաստիճանը 11,0-7,5 0C է, 0-ից բարձր ջերմաստիճանների գումարը 3500-4200 0C է, իսկ 10-ից բարձրինը` 2800-3500 0C: Ջերմաստիճանի տարեկան միջին տատանումը առաջին ենթագոտում 21-22 0C է, իսկ երկրորդում` 24-30 0C: Սառնամանիք չգրանցված օրերի թիվը ցածրադիր մասերից մինչն վերին հատվածները 217-151 օր է: Խոնավացման գործակիցը նախորդ գոտու համեմատությամբ բարձր է (kՀ0,30-0,80), մշակաբույսերը մշակվում են հիմնականում ջրովի, իսկ հյուսիսարնելյան շրջաններում` կիսաջրովի ն անջրդի պայմաններում:

Հողային ծածկույթը կազմված է լեռնային շագանակագույն, մուգ շագանակագույն, անտառային դարչնագույն ն դարչնագույն հետանտառային (տափաստանացված` առաջին ենթագոտում) հողատիպերից ն ենթատիպերից: 4. Չափավոր խոնավ լեռնաանտառային կլիմա. ընդգրկում է մինչն 2000 մ, իսկ առանձին դեպքերում` 2300 մ բարձրության տարածքները, բնորոշ է հանրապետության հյուսիսարնելյան ն հարավարնելյան անտառապատ շրջաններին: Ձմեռը մեղմ է, բավական երկար (3-4 ամիս), զգալի ձյունածածկով: Ամառը մեղմ է, ոչ շոգ, խորշակային եղանակներ քիչ են նկատվում: Տարվա տարբեր եղանակներին ջերմաստիճանի փոփոխությունները տեղի են ունենում ավելի հավասարաչափ, ոչ մեծ թռիչքներով, տարեկան տեղումների քանակը միջին տվյալներով 550-700 մմ է, օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը բարձր չէ` 9,0-6,0 0C, 0-ից բարձր ջերմաստիճանների գումարը չի գերազանցում 2500-3300 0C, իսկ 10-ից բարձրինը` 2200-2800 0C: Բացարձակ նվազագույնը ջերմաստիճանը -30 0C է: Սառնամանիք չգրանցված օրերի թիվն այս գոտում տատանվում 190-150-ի սահմաններում: Օդի հարաբերական խոնավությունը մյուս գոտիների համեմատությամբ զգալիորեն բարձր է` 70-75 %, այն ավելի ուժեղ է արտահայտվում գարնան ն աշնան վերջերին, ինչի հետնանքով հողի մակերեսից ջրի գոլորշիացումը նախորդ գոտու համեմատությամբ 20-30 %-ով պակաս է: Տարածաշրջանի խոնավացման գործակիցը տատանվում է մեծ սահմաններում (ԽՀ0,60-1,50): Խոնավացման գործակիցը հատկապես բարձր է գոտու միջին ն վերին մասերում, որտեղ տարածված են հաճարենու անտառները: Արնափայլի տնողությունը տարվա ընթացքում մյուս տարածքների համեմատությամբ պակաս է` 2000-2200 ժամ: Այս կլիմայական գոտին կազմված է անտառային դարչնագույն ն անտառային գորշ հողերից, ինչպես նան հետանտառային սնահողերից: 5. Լեռնային չափավոր ցուրտ, բարեխառն կլիմա. ընդգրկում է Սնանի գոգավորության, Շիրակի ն Ապարանի սարահարթերի, Զանգեզուրի` 1700-2000 մ ն ավելի բարձրության տարածքները: Տարեկան տեղումների քանակը տատանվում է մեծ սահմաններում: Գոգահովիտների ցածրադիր մասերում տեղումները քիչ են (Ծովակ-Նորադուզ, 380-400 մմ), իսկ վերին մասերում` լեռնալանջերում, տեղումների քանակը հասնում է մինչն 700 մմ: Ձմեռը երկարատն է, ցուրտ, ձյան հաստ շերտով (20-50 սմ ն ավելի): Ամռանը զով է, երբեմն նկատվում է երաշտ: Տարեկան միջին ջերմաստիճանը բարձր չէ` 7,0-4,0 C, իսկ ամռան ամիսներին այն չի գերազանցում 15,0-18,0 0C-ը: Սառնամանիք չգրանցված օրերի թիվը 100-160 է: Գոտում հաճախ են նկատվում գարնանային ուշ ն աշնանային վաղ ցրտահարություններ:

Գոգահովիտների շրջանում մառախլապատ եղանակները հազվագյուտ երնույթ են, արնափայլի տնողությունը ն ճառագայթման ինտենսիվությունը հանրապետությունում առավելագույնին են հասնում նախալեռնային գոտում ն Արարատյան գոգավորության ցածրադիր մասերում: Գոտու գոգահովիտների շրջանը (Սնանի ավազանը) աչքի է ընկնում թույլ խոնավացմամբ (ԽՀ0,40-1,59):

6. Բավարար խոնավություն ունեցող տարածքներում (տափաստանային ն անտառատափաստանային գոտիներում), որտեղ հողային ծածկույթը կազմված է մեծ մասամբ սնահողերից ն անտառային հողերից, հողի պրոֆիլում նկատվում են ջերմաստիճանի` նախորդ գոտուց ավելի քիչ տատանումներ: Տարվա մեծ մասը հողերը խոնավանում են պրոֆիլի խորությամբ, հաճախ ձմռանը ն գարնանը վարընթաց ներծըծվող ջրային հոսքերը գերազանցում են վերընթաց հոսանքներին: Հաճարենու խոնավ անտառների շրջանում հողի ջերմաստիճանը մեծ տատանումների չի ենթարկվում, հողերը խոնավանում են ամբողջ պրոֆիլի խորությամբ, ն վերընթաց ջրային հոսանքները խիստ զիջում են վարընթաց ջրային հոսանքներին: Այստեղ` հարթ տարածություններում, որտեղ բացակայում է ջրային հոսքը, երբեմն նկատվում է հողերի գերխոնավացում: Մեղմ կլիմա ունեցող հաճարենու անտառների պայմաններում զարգացել են տիպիկ, լվացված ն թույլ պոդզոլացված հողեր: 2.3. Հանրապետության հողերի արտադրածագումնաբանական դասակարգումը, տարածման սահմանները ն բնութագիրը Ժամանակին հանրապետության հողերի ուսումնասիրություններով զբաղվել են Խ.Պ. Միրիմանյանը (1931), Ա.Ա. Զավալիշին (1929,1931), Ս.Ա. Զախարովը ն Վ.Վ. Ակիմցնը (1929): Հողերի իրացման ուղղությամբ զգալի աշխատանքներ են կատարել Խ.Պ. Միրիմանյանը (1944,1948), Ա.Հ. Չիթչյանը (1950), Պ.Ս. Պողոսովը (1943, 1955), Հ.Տ. Անանյանը (1932), Վ.Գ. Աղաբաբյանը (1943), Ա.Ս. Ռաֆայելյանը (1958), Հ.Պ. Պետրոսյանը, Ռ.Ա. էդիլյանը (1964) ն ուրիշներ: Նրանց կողմից հողային ծածկույթի լայնածավալ ուսումնասիրումն ու քարտեզագրումը թույլ է տվել Հայաստանի Հանրապետության տարածքում առանձնացնել հողերի 14 գենետիկական տիպեր, 27 ենթատիպեր ն բազմաթիվ սեռեր, տեսակներ ու տարատեսակներ: Անջատված 14 հողատիպերից 8-ն ունեն գոտիական բնույթ ն զբաղեցնում են հանրապետության ընդհանուր տարածքի 83,7 %-ը: Հայաստանի Հանրապետության տարածքը բաժանվում է տարբեր հողօգտագործման բնահողային գոտիների (ԲՀԳ), որոնց տարածման արեալներն ըստ բնահողային գոտիների ցույց են տրված քարտեզ-սխեմայում (նկ. 2):

նկ.2. ՀՀ μնահոÕային գոտիները£

1. Լեռնամարգագետնային ԲՀԳ

Այս բնահողային գոտում ընդգրկված է երկու գենետիկական հողատիպ` լեռնամարգագետնային ն մարգագետնատափաստանային: 1.1. Լեռնամարգագետնային հողերը ձնավորվել են ծովի մակերնույթից 2200-2600 մետր բարձր գտնվող մասնատված լեռնալանջերում, հարթ ջրաբաժաններում ու սարահարթերում, լեռնային ցուրտ ն խոնավ կլիմայի, ալպյան ն ենթաալպյան խիտ ու ցածրաճ բուսական խմբավորումների պայմաններում: Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը կազմում է -2-3 0C,10 0C-ից բարձր ջերմաստիճանների գումարը` մոտ 500 0 , մթնոլորտային տեղումների քանակը` 900-1000 մմ, խոնավացման գործակիցը` 2,0-2,5: Լեռնամարգագետնային հողերը բնութագրվում են գենետիկական հորիզոնների թույլ զատորոշմամբ, հիմնականում` սակավազորությամբ, հումուսի մեծ պարունակությամբ (13-20 %), թթու ռեակցիայով (քՒ-ը` 4,8-5,5), միջինից ցածր կլանունակությամբ (15-20 մգ-էկվ 100 գ հողում), կլանող համալիրի թույլ հագեցվածությամբ, համեմատաբար թեթն մեխանիկական կազմով ն պրոֆիլում խճի ու կմախքի բարձր պարունակությամբ: Հումուսի ու ջրակայուն ագրեգատների (հատիկային) բարձր պարունակության շնորհիվ այս հողերը ձեռք են բերել փուխր կառուցվածք ն բարենպաստ ջրաֆիզիկական հատկություններ. ճմաշերտում հողի խտությունը տատանվում է 0,6-0,9 գ/սմ3, ծակոտկենությունը` 56-64 % սահմաններում, իսկ միջին ն ստորին հորիզոններում` համապատասխանաբար 1,0-1,1 գ/սմ3 ն 52-55 %: Մեկ ժամում այս հողերը ունակ են ներծծել մինչն 288 մմ ջուր: Դրանց բնորոշ է նան բարձր դաշտային սահմանային խոնավունակությունը (34-36 %): Լեռնամարգագետնային հողերը հարուստ են համախառն ն շարժուն ազոտով, աղքատ` ֆոսֆորով, թույլ ն միջակ ապահովված` կալիումով: 1.2. Մարգագետնատափաստանային հողերը զբաղեցնում են մարգագետնատափաստանային ու մասամբ` ենթաալպյան գոտիների` ծովի մակերնույթից 1800-2600 մ բարձր տարածքները, որոնք ձնավորվել են չափավոր ցուրտ ն խոնավ կլիմայի պայմաններում: Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը կազմում է 2,0-3,0 0C, 10 0C-ից բարձր ջերմաստիճանների գումարը` 1000-1300 0C, մթնոլորտային տեղումների տարեկան միջին քանակը` 750-800 մմ, խոնավացման գործակիցը` 1,52,0: Մարգագետնատափաստանային հողերը բնութագրվում են հումուսի զգալի պարունակությամբ (8-13 %), կրազերծ պրոֆիլով, չեզոք կամ թույլ թթվային ռեակցիայով (քՒ-ը` 5,5-6,8), կլանման մեծ ծավալով (35-50 մգ-էկվ), միջին ն ծանր կավավազային մեխանիկական կազմով, բարվոք ջրաֆիզիկական հատկություններով: Խտությունը ն ընդհանուր

ծակոտկենությունը հողի վերին` 0,5 մ շերտում 1,12 գ/սմ3 ն 56 % է, իսկ ավելի խորը շերտերում` 1,2 գ/սմ3 ն 50 %: Դաշտային խոնավունակության մեծությունը վերին շերտերում հասնում է 35-50 մգ-էկվ, իսկ ստորին շերտերում` 25-27 %: Համեմատաբար հարուստ են համախառն ն շարժուն ազոտով, թույլ են ապահովված շարժուն ֆոսֆորով, թույլ ն միջակ` կալիումով:

2. Անտառային գորշ հողեր Այս բնահողային գոտում ընդգրկված է երեք հողատիպ` անտառային գորշ, անտառային ճմակարբոնատային ն անտառային դարչնագույն:

2.1. Անտառային գորշ հողերը զբաղեցնում են հյուսիսարնելյան Հայաստանի 1300-2250 մ բարձրությունների հյուսիսային ու հյուսիսարնմտյան ստվերահայաց լեռնալանջերը: Դրանք ձնավորվել են չափավոր տաք ու բավարար խոնավ կլիմայի պայմաններում: Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը կազմում է 4-7 0C, 10 0C-իի բարձր ջերմաստիճանների գումարը` 1500-2500 0C, մթնոլորտային տեղումների քանակը տատանվում է 570-750 մմ սահմաններում, խոնավացման գործակիցը` 1,0-1,5: Անտառային գորշ հողերին բնորոշ է փոխանցվող հորիզոնի` կավային ֆրակցիաներով հարստացումը` պայմանավորված իլյուվիացմամբ (լեսիվաժով): Առանձնանում են գենետիկական հորիզոնների թույլ զատորոշմամբ, հումուսի զգալի պարունակությամբ (4-8 %), թույլից մինչն ուժեղ թթվային ռեակցիայով (քՒ-ը` 4,5-5,9), միջին կլանունակությամբ (28-34 մգ-էկվ): Բնութագրվում են բարենպաստ ջրաֆիզիկական հատկություններով: Հողի պրոֆիլի վերին շերտերում խտության ն ընդհանուր ծակոտկենության ցուցանիշները տատանվում են 0,851,26 գ/սմ ն 53-57 % սահմաններում: Ստորին շերտերում խտության առավելագույն արժեքի (1,45 գ/սմ3) դեպքում ընդհանուր ն աերացիոն ծակոտկենությունը մնում է բավարարի սահմաններում ն չի խոչընդոտում ծառերի արմատային համակարգի տարածումն ու նորմալ զարգացումը: Հողի մեկ մետր շերտում մատչելի ջրի պաշարը հասնում է մինչն 210 մմ: ՈՒնեն մեծ ջրանցիկություն, մեկ ժամում կարող են ներծծել 1000 մմ-ից ավելի ջուր: Համեմատաբար հարուստ են համախառն ն շարժուն ազոտով, թույլ ապահովված` շարժուն ֆոսֆորով, թույլ ն միջակ ապահովված` կալիումով: 2.2. Անտառային ճմակարբոնատային հողերը Գուգարքի, Հախումի, մասամբ` Բարգուշատի ծալքավոր լեռների միջին բարձրություններում են, չափավոր տաք ու ոչ կայուն խոնավ կլիմայի պայմաններում, կարբոնատներով հարուստ մայրատեսակների վրա: Այս հողերը

տարածված են հիմնականում տաք լեռնալանջերի նոսր անտառածածկ տարածքներում, որտեղ զգալի է տափաստանացումը հացազգի բուսածածկի առկայությամբ: Անտառային ճմակարբոնատային հողերն աչքի են ընկնում գենետիկական հորիզոնների պարզ զատորոշմամբ, հումուսի զգալի պարունակությամբ (7,5-11,0 %), վերին շերտերում չեզոք (քՒ-ը` 5,0-7,4), իսկ ստորին շերտերում հիմնային (ք -ը` 7,8-8,5) ռեակցիայով: Այս հողերը հագեցած են հիմքերով (96-98 %), ունեն բարձր կլանունակություն (37-56 մգ-էկվ), կավային, մասամբ` կավավազային մեխանիկական կազմ: Բնորոշ են բավարար ջրաֆիզիկական հատկությունները: Անտառածածկի տակ հումուսային հորիզոններում հողի խտությունը տատանվում է 1,05-1,36 գ/սմ3, իսկ ընդհանուր ծակոտկենությունը` 5560 % սահմաններում: ՈՒնեն բարձր խոնավունակություն (30-40 %) ու ջրանցիկություն: Դաշտային խոնավունակության վիճակում այս հողերի մեկ մետր շերտում մատչելի ջրի պաշարը 190 մմ է: Դրանք հիմնականում թույլ ապահովված են շարժուն ազոտով ու ֆոսֆորով, միջակ ն լավ ապահովված` կալիումով:

2.3. Անտառային դարչնագույն հողերը զբաղեցնում են հիմնականում Վիրահայոց, Գուգարքի, Փամբակի ն Սյունիքի լեռնաշղթաների` ծովի մակերնույթից 500-1700, իսկ արնահայաց չոր լանջերում` մինչն 2400 մ բարձրության տարածքները: Դրանք ոչ մեծ կղզյակներով հանդիպում են նան Սնանի ն ՈՒրցի լեռնաշղթաների հարա-վային ու հարավարնելյան լանջերում ու Արագած լեռան ցածրադիր հատվածներում: Անտառային դարչնագույն հողերը ձնավորվել են չափավոր տաք ն ոչ կայուն խոնավությամբ առանձնացող կլիմայի ու թփուտներով հարուստ կաղնու, բոխու անտառային ծածկույթի պայմաններում: Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը 8-11 0 է, 10 0C-իի բարձր ջերմաստիճանների գումարը` 2450-3600 0 , մթնոլորտային տեղումների տարեկան միջին քանակը` 450-500 մմ, խոնավացման գործակիցը` 0,50,8: Անտառային դարչնագույն հողերի համար բնորոշ են գենետիկական հորիզոնների թույլ զատորոշումը, վերին հորիզոնների կնձիկահատիկային, միջին հորիզոնների ընկուզանման-կնձիկային ստրուկտուրան, պրոֆիլի միջին մասի կավայնացումը, հումուսի զգալի պարունակությունը (4-10 %), կրազերծ ենթատիպում` չեզոք ն թույլ թթվային ռեակցիան (ք -ը` 6,4-7,4), տիպիկ ն կարբոնատային ենթատիպերում` թույլ հիմնային ռեակցիան (ք -ը` 7,5-8,3): Տիպիկ ն կարբոնատային ենթատիպերը հարուստ են կարբոնատներով (10-42 %), աչքի են ընկնում բավարար ջրաֆիզիկական հատկություններով: Անտառային բուսածածկի տակ հումուսային հորիզոններում հողի խտությունը տա-

տանվում է 1,0-1,3, իսկ ստորին հորիզոններում` 1,45-1,50 գ/սմ3 սահմաններում, իսկ ընդհանուր ծակոտկենությունը` համապատասխանաբար 50-56 % ն 43-50 % սահմաններում: Մեկ մետր հողաշերտում խոնավության ընդհանուր պաշարները հասնում են 400-450 մմ: Այս հողերն ունեն բավականին բարձր ջրանցիկություն: Դրանք շարժուն ազոտով թույլ ապահովված են, ֆոսֆորով` թույլ ն միջակ, կալիումով` միջակ ն լավ ապահովված: Անտառային դարչնագույն հողերի մոտ 30 հազար հեկտար տարածություն (հյուսիսարնելյան Հայաստան ն Զանգեզուր) միջին ն ուժեղ աղտոտված է տեխնածին ծանր մետաղներով, որոնց պարունակությունը ստուգանմուշի համեմատությամբ 4-40 անգամ բարձր է: Տեխնածին նյութերի ազդեցությամբ զգալիորեն նվազել է այդ հողերի արտադրողականությունը ն վատացել դրանց սանիտարահիգիենիկ վիճակը:

3. Տափաստանային ԲՀԳ Այս բնահողային գոտում ներառված են չորս հողատիպեր` սնահողեր, մարգագետնասնահողային, գետահովտադարավանդային հողեր ն Սնանա լճից ազատված հողագրունտներ: 3.1. Սնահողերը ձնավորվել են Արարատյան գոգահովտի, Շիրակի բարձրավանդակի, Լոռու տափաստանի, Սնանի ավազանի, Սյունիքի թեք սարահարթերի ն համեմատաբար մեղմ թեքության լեռնալանջերի` 1300-2450 մ բարձրության վրա գտնվող տարածքներում: Սնահողային գոտին բնութագրվում է չափավոր տաք ն չափավոր խոնավ կլիմայով: Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է 3,0-7,5 0 սահմաններում: 0-ից բարձր ջերմաստիճանների գումարը 1400-2600 0 է, մթնոլորտային տեղումների տարեկան միջին քանակը` 450-750 մմ: Սնահողերի համար բնորոշ են գենետիկական հորիզոնների պարզ զատորոշումը, հումուսի զգալի պարունակությունը (3-12 %), հիմնականում չեզոք, երբեմն թույլ թթվային ն թույլ հիմնային (քՒ-ը` 6,0-8,2) ռեակցիան, միջինից բարձր կլանունակությունը (35-55 մգ-էկվ), ստրուկտուրագոյացման մեծ ունակությունը: Ինչպես սննդատարրերի կազմի, այնպես էլ ջրաֆիզիկական հատկությունների տեսակետից սնահողերն աչքի են ընկնում լավագույն ցուցանիշներով: Կուսական հողում խտությունը տատանվում է 1,0-1,18 գ/սմ3, ընդհանուր ծակոտկենությունը` 50-55 % սահմաններում: Դաշտային խոնավունակության վիճակում սնահողերի մեկ մետր շերտն ունակ է պահելու մինչն 450 մմ ջուր, որից մատչելի է 215 մմ-ը: Ջրի ներծծման արագությունն առաջին ժամում 70-100 մմ է: Թեն մշակելի սնահողերում նշված ցուցանիշները

փոքր-ինչ փոխվում են, սակայն մշակաբույսերի աճի ու զարգացման համար դրանք շարունակում են լինել նպաստավոր: Մշակաբույսերի բերքատվությունը սնահողերում ցածր է, որի հիմնական պատճառներից մեկը վեգետացիայի ընթացքում բույսերի անբավարար խոնավապահովվածությունն է: Նույնիսկ կրազուրկ սնահողերի ենթագոտում հողի վերին` մեկ մետրանոց շերտում գարնան շրջանում խոնավության պաշարները հաճախ չեն հասնում դաշտային խոնավունակության մակարդակին, ուստի մշակաբույսերը ոռոգման կարիք են զգում: Սնահողերում չնորմավորված ոռոգումը պատճառ է դարձել մի շարք վայրերում բարձր մակարդակներում գետնաջրերի կուտակման, հողերի գերխոնավացման, ալկալիացման ն այլն: Գերհզոր ն ծանր տրակտորների օգտագործումը 0-60 սմ շերտում առաջացնում է հողի գերխտացում, անբարենպաստ ջրաֆիզիկական հատկություններ:

3.2. Մարգագետնասնահողային հողերը ձնավորվել են տափաստանային գոտում սնահողերի տարածման սահմաններում մակերեսային կամ գրունտային խոնավացման պայմաններում: Տարածված են հիմնականում Լոռու տափաստանում, Շիրակի սարահարթում ն Սնանի ավազանում: Ինչպես մորֆոլոգիական, այնպես էլ ֆիզիկաքիմիական հատկություններով այս հողերը շատ նման են կրազուրկ սնահողերին, սակայն յուրահատուկ ջրաբանական պայմանները նպաստել են օրգանական նյութերի քանակի զգալի ավելացմանը ն ստորին շերտերում գլեացման երնույթների առաջացմանը: Հումուսի պարունակությունը 10-13 % է, այն, ըստ խորության, նվազում է: Բնորոշ է թույլ թթվային կամ չեզոք ռեակցիան (ք -ը` 5,56,6), կլանված կատիոնների գումարը հասնում է 57 մգ-էկվ 100 գ հողում: Մարգագետնասնահողային հողերն ունեն բույսերի աճի ու զարգացման համար բավարար հատկություններ` բարձր ծակոտկենություն, ջրանցիկություն ու դաշտային խոնավունակություն: Մատչելի ջրի պաշարը 0-50 սմ հողաշերտում հասնում է 130, իսկ 0-100 սմ հողաշերտում` 225-250 մմ: 3.3. Գետահովտադարավանդային հողերը ձնավորվել են գետերի հովիտներում, դրանց դարավանդներում ն Սնանա լճի ջրերից ազատված տարածքներում խոնավացման տարբեր պայմաններում: Լեռնային բարձր ռելիեֆի ն գետերի խիստ փոփոխվող ռեժիմների պատճառով ձնավորվել են հանքաբանական ու մեխանիկական բազմաբնույթ կազմով հողեր, որոնք առանձին դեպքերում ունեն թույլ շերտավոր, իսկ մեծ մասամբ` ոչ միատարր կառուցվածք: Այն տարածքներում, որտեղ հողագոյացումն ընթանում է հիդրոմորֆ պայմաններում, զարգանում են

ճահճամարգագետնային ու մարգագետնային հողեր, իսկ գրունտային սնուցումից կտրվածները մարգագետնացած հողեր են: Մշակելի հողերը, որոնք ունեն գրունտային ջրերի թույլ սնուցում կամ կտրվել են ստորգետնյա սնուցումից, ունեն թույլ զարգացած, մեծ մասամբ` թույլ քարքարոտ ն կմախքով հարուստ պրոֆիլ, հումուսի` ցածրից մինչն միջին պարունակություն (2-4 %), չեզոք, երբեմն թույլ հիմնային ռեակցիա (ք -ը` 6,9-8,1) ն տատանվող կլանունակություն (14-35 մգ-էկվ): Թույլ են ապահովված շարժուն ազոտով, թույլ ն միջակ ապահովված` ֆոսֆորով, միջակ ու լավ ապահովված` կալիումով:

3.4. Հողագրունտներ: Ոռոգման ն էներգետիկ նպատակներով Սնանա լճի ջրերի օգտագործման հետնանքով լճի ջրերի մակարդակն իջել է, ազատվել է լճափնյա տարածքների զգալի մասը` մոտ 18 հազ. հեկտար: Երիտասարդ հողագրունտների կազմը ն հատկությունները պայմանավորված են լճի տակ ընթացող ֆիզիկաքիմիական ն կենսաբանական պայմաններով: Այստեղ հիմնականում ձնավորվել են հողագրունտների երեք խմբեր, որոնք ունեն հողագոյացման տարբեր ուղիներ` խոնավմարգագետնային, ավազային, թերի զարգացած ավազակոպճային ն սապրոպոլիտային տափաստանացված: Զգալի տարածք են զբաղեցնում (շուրջ 15 հազ. հեկտար) թերի զարգացած ավազակոպճային հողագրունտները, որոնք բնութագրվում են ավազակավային մեխանիկական կազմով (ֆիզիկական կավը չի գերազանցում 4-7 %-ը) ն հումուսի շատ քիչ պարունակությամբ (0,3-0,5 %): Կարբոնատների պարունակությունը հասնում է 67 %-ի: Սակայն Սնանա լճի հիմնահարցերի կարգավորման ն միջոցառումների իրականացման շնորհիվ զգալիորեն բարձրացել է լճի մակարդակը, ն նախկինում ջրից ազատված հողագրունտները ծածկվել են ջրերով: 4. Չոր տափաստանային ԲՀԳ Այս բնահողային գոտում տարածված են միայն շագանակագույն հողերը: Շագանակագույն հողերը ձնավորվել են Արարատյան գոգահովտի, Վայքի ն Սյունիքի չոր տափաստանային գոտու` 1250-1950 մ բարձրության տարածքներում, միջլեռնային գոգահովիտներում ու դրանց հարող լեռնալանջերում: Գոտու կտրտված լեռնային ոելիեֆը, լանջերի տարբեր դիրքադրությունները, սահմանափակ տեղումները, համեմատաբար բարձր ջերմությունը, տարածքի ծածկվածությունը երիտասարդ ճեղքավոր ապարներով, գոլորշիացման ն ներհողային ու մակերեսային հոսքերի ձներով ջրի կորուստները նպաստել են ոչ հզոր ն քարքարոտ մայրատեսակների ձնավորմանը, դրանց համապատասխան հողերի զարգաց-

մանը: Միայն միջլեռնային իջվածքներում, որտեղ հողմահարված նյութերի ն խոնավության կուտակման համար կան նպաստավոր պայմաններ, ձնավորվել են թույլ կարբոնատային կամ կրազուրկ, ոչ քարքարոտ, համեմատաբար հզոր մայրատեսակներ ու դրանց համապատասխան հողեր: Գոտու կլիման չոր ցամաքային է, բնորոշ է չափավոր ցուրտը` սակավաձյուն ձմեռով ն տաք ամառը: Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը 8-10 0C է, 10 0C-ից բարձր ջերմաստիճանների գումարը` 23003350 0C, մթնոլորտային տեղումների տարեկան միջին քանակը` 320470 մ, խոնավացման գործակիցը` 0,4-0,5: Շագանակագույն հողերը բնութագրվում են հումուսակուտակման հորիզոնում հումուսի միջին պարունակությամբ (2,0-4,5 %), վերին շերտերից դեպի ստորին շերտերն աճող քարքարոտությամբ, խիստ արտահայտված իլյուվիալ կարբոնատային հորիզոնի առկայությամբ, որը մասամբ ցեմենտացած վիճակում է: Ունեն թույլ հիմնային ն հիմնային ռեակցիա (քՒ-ը` 7,4-8,5), հիմքերով հարուստ միջին կլանունակություն (30-35 մգ-էկվ 100գ հողում): Փոխանակային նատրիումը չի գերազանցում 1,6 %-ը, իսկ ջրաֆիզիկական հատկությունները բավարար չեն: Մուգ շագանակագույն հողերի վարելաշերտի խտությունը տատանվում է 1,18–1,253 գ/սմ3, իսկ ընդհանուր ծակոտկենությունը` 44-55 % սահմաններում: Վեգետացիայի սկզբում, երբ հողը փուխր է, ջրի ներծծման արագությունն առաջին ժամում 70-150 մմ է: Դաշտային խոնավունակության վիճակում ջրի ընդհանուր պաշարը 350-370 մմ է, իսկ մատչելիինը` 150-160 մմ: Բաց շագանակագույն ենթատիպի վարելաշերտի խտությունը 1,30-1,40 գ/սմ3 է, ընդհանուր ծակոտկենությունը` 40-50 %: Ջրի ներծծման արագությունն առաջին ժամում 30-50 մմ է, որը հետագայում խիստ նվազում է: Այս հողերը թույլ են ապահովված շարժուն ազոտով, թույլ ն միջակ ապահովված` ֆոսֆորով, միջակ ն լավ ապահովված` կալիումով:

5. Կիսաանապատային ԲՀԳ Այս բնահողային գոտում կան չորս ենթատիպեր` կիսաանապատային գորշ, ոռոգելի մարգագետնային գորշ, պալեոհիդրոմորֆ կապակցված ալկալիացած ն հիդրոմորֆ աղուտ-ալկալի հողեր: 5.1. Կիսաանապատային գորշ հողերը զբաղեցնում են Արարատյան գոգահովտի նախալեռնային գոտու ցածրադիր, թույլ բլրաալիքավոր հարթությունների` 850-1250 մ բարձրության տարածքները: Կլիման խիստ ցամաքային է` ցուրտ ձմեռով ն տաք ամառով: Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը 11-12 0 է, 10 0C-ից բարձր ջերմաստիճանների գումարը` 3800-4200 0 , մթնոլորտային տեղումների տարեկան միջին քանակը` 230-300 մմ, խոնավացման գործակիցը` 0,3:

Կիսաանապատային գորշ հողերին բնորոշ է հումուսային հորիզոնների սակավազորությունը (25-40 սմ), պրոֆիլի քարքարոտությունը ն կմախքայնությունը, վերին հորիզոններից դեպի ստորին հորիզոններ թեթն մեխանիկական կազմը ն իլյուվիալ-կարբոնատային հորիզոնում կարբոնատների զգալի պարունակությունը: Կարբոնատային հորիզոնից ցած հանդիպում են նան գիպսակիր շերտեր: Հաճախ նկատվում է մայրատեսակների` սուլֆատային բնույթի աղակալում (ջրալույծ աղերի գումարը 1,0-1,5 % է): Կիսաանապատային գորշ հողերի պրոֆիլի միջին հատվածներում ձնավորվում է կարբոնատային ցեմենտացած հորիզոն 15-30 սմ հզորությամբ: Հումուսի պարունակությունը տատանվում է 1,5-2,0 % սահմաններում: ՈՒնեն թույլ ն միջին հիմնային ռեակցիա (ք –ը¯ 7,5-8,5): Կլանված կատիոնների գումարը կազմում է 20-30 մգ-էկվ 100 գ հողում: Ջրաֆիզիկական հատկություններն անբավարար են: Կուսական հողերում հողի խտությունը տատանվում է 1,4-2,0 գ/սմ3 սահմաններում, դրան համապատասխան` խիստ ցածր է ընդհանուր ծակոտկենությունը: Մեկ ժամում այս հողերը ներծծում են 18-35 մմ ջուր, այդ պատճառով էլ դրանց զգալի մասը հողատարված է: Դաշտային խոնավունակության վիճակում 35-40 սմ հողաշերտը կարող է պահել ընդամենը 38 մմ ջուր, որի միայն 50 %-ն է մատչելի: Այս հողերը շարժուն ազոտով ապահովված են թույլ, ֆոսֆորով` թույլ ն միջակ, կալիումով` միջակ ն լավ: Դրանց շուրջ 10 հազ. հեկտարն աղտոտված է տեխնածին ծանր մետաղներով:

5.2. Ոռոգելի մարգագետնային գորշ հողերը ձնավորվել են Արարատյան հարթավայրի` 800-950 մ բարձրության տարածքներում ինչպես մարդու դարավոր գործունեության, այնպես էլ գրունտային ու մակերեսային խոնավացման ռեժիմների ներգործության պայմաններում: Հիշյալ հողերն իրենց զարգացման ընթացքում ենթարկվելով ոռոգելի ջրերի ազդեցությանը` հարստացել են ոռոգման նյութերով ն հանքային սննդատարրերով, հատկապես` կալիումով: Գետնաջրերի ազդեցությամբ, անաերոբ պրոցեսի ն դրանով պայմանավորված գլեացման երնույթի հետնանքով հողերի ստորին շերտում տեղի է ունեցել որոշ միացությունների, հատկապես` երկաթի վերականգնում: Հանքայնացված գրունտային ջրերի ազդեցությամբ առանձին հատվածներում, հողի միջին ն ստորին շերտերում ձնավորվել են աղակալած–ալկալիացած հորիզոններ: Ոռոգելի մարգագետնային գորշ հողերին բնորոշ է հորիզոնների թույլ զատորոշումը, պրոֆիլի զգալի հզորությունը (80-120 սմ), տարբեր աստիճանի կապակցվածությունը, հումուսի քիչ պարունակությունը (1,5-2,0 %) ն կարբոնատացումը (3,7 %), դրանց համաչափ բաշխումը հողի պրոֆիլում, հիմնային ռեակցիան (ք -ը` 8,2-8,5), միջին կլանունակությունը (30-40 մգ-էկվ): Ընդհանուր առմամբ` այս հողերն ունեն բավարար ֆիզիկական հատկություններ: Վարելաշերտի խտությունը վեգետացիայի ընթաց-

քում տատանվում է 1,15-1,28 գ/սմ3, ընդհանուր ծակոտկենությունը` 5056 % սահմաններում: Թեն միջին ն ստորին հորիզոններում խտությունը նկատելիորեն աճում է (1,4-1,5 q/սմ3), ծակոտկենությունը նվազում, սակայն այն չի խանգարում մշակաբույսերի արմատային ցանցի կանոնավոր զարգացմանը: Ջրի ներծծման արագությունն առաջին ժամում տատանվում է 50-120 մմ սահմաններում: Դաշտային խոնավունակության վիճակում մեկ մետրանոց շերտում ջրի ընդհանուր պաշարը կազմում է 300-400 մմ, որից մատչելիինը` 170-190 մմ: Դրանք հիմնականում շարժուն ազոտով թույլ են ապահովված, ֆոսֆորով ու կալիումով` միջակ ն լավ:

5.3.

Պալեոհիդրոմորֆ

կապակցված

ալկալիացած

հողերը

հանդիպում են Երնանից հարավ–արնելք ընկած տարածքում: Առանձնանում են գենետիկական հորիզոնների թույլ զատորոշմամբ, ճեղքավորվածությամբ, կավային մեխանիկական կազմով, հումուսի քիչ պարունակությամբ (0,8-1,3 %), թույլ կարբոնատացմամբ (4-12 %), աղակալվածությամբ (ջրալույծ աղերի գումարը` 0,8-2,5 %), հիմնային ն ուժեղ հիմնային ռեակցիայով (ք -ը` 7,8-8,9), միջին ն միջինից բարձր կլանունակությամբ (23-57 մ-էկվ): Կլանված նատրիումի պարունակությունն առանձին հորիզոններում կազմում է կլանված կատիոնների գումարի մինչն 62 %-ը: Ալկալացումը բնորոշ է միջին ն ստորին հորիզոններին: Այս հողերն ունեն խիստ անբարենպաստ ջրաֆիզիկական հատկություններ ն գյուղատնտեսական նպատակներով չեն օգտագործվում: 5.4.Հիդրոմորֆ աղուտ-ալկալի հողերը ձնավորվել են Արարատյան հարթավայրի այն հատվածներում, որտեղ գրունտային ջրերը հանքայնացված են ն մոտ են հողի մակերնույթին (1-2 մ): Դրանց ընդհանուր տարածությունը կազմում է շուրջ 29 հազ. հեկտար: Հայտնի է, որ հողերի աղակալումն առաջանում է այնպիսի վայրերում, որտեղ մթնոլորտային տեղումները սակավ են, իսկ գոլորշիացումը` զգալի: Նման պայմաններ առկա են հարավային տաք երկրներում, ուր տարածված են տարբեր աստիճանի աղուտ-ալկալի հողեր: Հայաստանի Հանրապետությունում աղուտ-ալկալի հողերը տարածված են հիմնականում Արարատյան հարթավայրում, որտեղ առկա են գյուղատնտեսության վարման համար հողակլիմայական նպաստավոր պայմաններ` բանջարաբոստանային մշակաբույսերի, պտղատու ծառերի ն խաղողի աճեցման ու դրանցից բարձր, որակյալ բերք ստանալու համար: Վերջին տարիներին Արարատյան հարթավայրի ցամաքուրդային ցանցի խիստ անբավարար աշխատանքի ն չնորմավորված ոռոգման հետնանքով բարձրացել է հանքայնացված գրունտային ջրերի մակարդակը, ն ոռոգելի մարգագետնային գորշ հողերի մեծ մասը ենթարկվել է երկրորդային աղակալման: Եթե առաջիկայում հողերի մելիորատիվ

վիճակի բարելավման ուղղությամբ համապատասխան միջոցառումներ չձեռնարկվեն, ապա մոտ ապագայում ոռոգելի մարգագետնային գորշ հողերին սպասվում է էկոլոգիական աղետ` երկրորդային աղակալում, ալկալիացում, ճահճացում ն գերխոնավացում: Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. 2. 3. 4.

Որոնք են Հայաստանի ֆիզիկաաշխարհագրական շրջանները: Քանի կլիմայական գոտիների է բաժանված ՀՀ տարածքը: Որքան բնահողային գոտի կա ՀՀ տարածքում: Որքան գենետիկական հողատիպեր ն ենթատիպեր կան ՀՀ տարածքում: 5. Որոնք են հողերի տիպերը:

ԳԼՈՒԽ 3

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԱԾՔԻ

ՀՈՂԱԿԱԴԱՍՏՐԱՅԻՆ ՇՐՋԱՆԱՑՈՒՄԸ

3.1. Հայաստանի Հանրապետության հողային ֆոնդը ն հողերի օգտագործման վիճակը Հանրապետության ամբողջ հողային ֆոնդը բաժանված է 10 վարչական մարզերի: Վարչատարածքային հատկանիշներով հողային պաշարների հաշվառումն անհրաժեշտ է, քանի որ հանրապետության մարզերին ն համայնքներին իրավունք է տրվում կատարել իրենց իրավասությունից բխող հողային հարաբերությունների կարգավորում: Հանրապետության հողային ֆոնդն ըստ նպատակային նշանակության (կատեգորիաների) տրված է աղյուսակ 2-ում: Աղյուսակ 2 Հայաստանի հանրապետության հողային ֆոնդն ըստ նպատակային նշանակության (կատեգորիաների), 01.12.2012 թ. Հ/հ

Նպատակային նշանակությունը (կատեգորիաները) Գյուղատնտեսական նշանակության հողեր Բնակավայրեր Արդյունաբերական, ընդերքօգտագործման ն արտադրական այլ նշանակությունների էներգետիկա, տրանսպորտ, կապ, կոմունալ ենթակառույցների օբյեկտներ Հատուկ պահպանվող տարածքներ Հատուկ նշանակության հողեր Անտառային Ջրային Պահուստային հողեր Ընդամենը

Տարածությունը %-ն ընդհանուրից 212,.21 71,4 151,24 5,1

Հազ. հա

29,20

0,9

12,20

0,4

229,72 31,69 369,78 28,59 0,67 2974,3

7,7 1,1 12,5 0,9 0,01

Հանրապետության հողային ֆոնդը 2012թ. կազմել է 2974,3 հազ. հա: Հողերի հաշվառման տվյալներից պարզվում է, որ հանրապետության հողային ֆոնդի մեջ գերակշռող են գյուղատնտեսական նշանակության հողերը` 2121,21 հազ. հա (71 %), ապա` անտառային նշանակության հողերը` 369,78 հազ. հա (12,5 %), հատուկ պահպանվող տարածքները` 229,78 հազ. հա (7,7 %) ն այլն: Գյուղատնտեսական նշանակության հողատեսքերից վարելահողերը կազմում են 21,3, բազմամյա տնկարկները` 31,57 հազ. հա (1,4 %), բնական կերահանդակները` 1240,5 հազ հա (58,7 %): Գյուղա-

տնտեսական նշանակության հողատեսքերին են պատկանում նան ճանապարհները, ձորերը, խախտված հողերը, քարահոսքերը, ավազահանքերը, ճահիճները (տարածությունը`394,78 հազ. հա կամ ընդհանուրի 18,6 %-ը): Գյուղատնտեսական նշանակության հողատեսքերի կառուցվածքը առավել մանրամասն տրված է աղյուսակ 3-ում: Աղյուսակ 3 ՀՀ գյուղատնտեսական նշանակության հողերի կառուցվածքն ըստ հողատեսքերի Հ/հ

Հողատեսքերը

Վարելահողեր Բազմամյա տնկարկներ, այդ թվում` պտղատու յգիներ, խաղողի այգիներ Բնական կերահանդակներ, այդ թվում` խոտհարքներ, արոտներ Այլ հողատեսքեր Ընդամենը գյուղատնտեսական հողատեսքեր

Տարածությունը, հազ . հա 450,36 31,57 15,97 15,60 1240, 0 123,36 1117,14 397,78

%-ն ընդհանուրից 21,3 1,4 0,6 0,6 58,7 6,0 52,7 18,6

2121,21

1991 թ. Հայաստանի Հանրապետությունում շուկայական հարաբերությունների ձնավորմանն ուղղված հողային բարեփոխումների առաջին քայլը եղավ հողի գյուղատնտեսական այլ հիմնական միջոցների սեփականաշնորհումը: Սեփականաշնորհման իրավական հիմք հադիսացան ՀՀ Գերագույն խորհրդի կողմից ընդունված «Հայաստանի Հանրապետությունում սեփականության մասին» (31.10.1990 թ.), «Գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսությունների մասին» (22.01.1991 թ.), «Ձեռնարկությունների ն ձեռնարկատիրական գործունեության մասին» (14.03.1992 թ.) օրենքները, Հայաստանի Հանրապետության հողային օրենսգիրքը (2006) ն մի շարք այլ օրենքներ ու ենթաօրենսդրական ակտեր: Հայաստանի Հանրապետությունում հողային բարեփոխումների արդյունքում փոխվեցին հողերի օգտագործման նախկին ձները, 1200 կոլտնտեսությունների ն խորհտնտեսությունների հիմքի վրա կազմակերպվեցին բազմաթիվ ն բազմաբնույթ սուբյեկտներ, գլխավորապես` անհատական գյուղացիական տնտեսություններ: Հողը ձեռք բերեց անշարժ գույքի կարգավիճակ` դառնալով շուկայական հարաբերությունների առարկա: Սկսվեց հողերի շուկայական շրջանառության գործընթացը, լայն կիրառում գտան վճարովի հողօգտագործումը, նոր սեփականության (օգտագործման), հողի գրավի, սերվիտուտի, հիփո-

թեքի իրավունքի ձները: Հանրապետության հողային ֆոնդի բաշխվածությունն ըստ սեփականության ն օգտագործման ձների տված է աղյուսակ 4-ում: Աղյուսակ 4 ՀՀ հողային ֆոնդի բաշխվածությունն ըստ սեփականության սուբյեկտների, հազ. հա Ըստ տարիների

Տարբերությունը

Քաղաքացիների սեփականություն

46,5

523,4

56,9

Իրավաբանական անձանց սեփականություն

-

8,5

8,5

Համայնքային սեփականություն

-

1072,6

1072,6

Պետական սեփականություն

2507,8

1369,7

1138,1

Օտարերկրյա սեփականություն

-

0,1

0,1

Հ/հ

Սեփականության սուբյեկտները

Հանրապետության հողային ֆոնդի մեջ, փաստորեն, գերակշռող են պետական ֆոնդը` 1369,7 հազ. հա (46,1 %) ն համայնքային սեփականություն հանդիսացող հողերը` 1072,6 հազ. հա (35,6 %): Քաղաքացիների սեփականություն հանդիսացող հողերի ընդհանուր տարածությունը կազմում է հողային ֆոնդի շուրջ 17,7 %-ը: 2006 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ գյուղացիական տնտեսությունների թիվը հասնում էր շուրջ 339,2 հազարի: Դրանց կողմից տնօրինվող գյուղատնտեսական հողատեսքերը կազմում էին 469,7 հազ. հա, որից վարելահողերը` 368,4 հազ. հա (78,1 %): Հողային բարեփոխումների հերթական փուլին էր առնչվում ՀՀ Կառավարության «Պետական ն համայնքային սեփականություն հանդիսացող հողամասերի օտարման, կառուցապատման իրավունքի ն օգտագործման տրամադրման կարգը հաստատելու մասին» 2001թ. ապրիլի 12-ի թիվ 286 որոշումը: Համաձայն նշված ն այլ որոշումների` պետական ն համայնքային սեփականություն հանդիսացող հողերն աստիճանաբար օտարվում են, մասնավոր սեփականության օգտագործման իրավունքով տրամադրվում են քաղաքացիներին: Աղյուսակ 5-ում ներկայացված են հանրապետության հողային ֆոնդի առկայությունը ն գյուղատնտեսական հողատեսքերի բաշխվածությունն ըստ մարզերի 2012թ. հուլիսի 1-ի դրությամբ:

Աղյուսակ 5 Հայաստանի Հանրապետության հողային ֆոնդի առկայությունը ն գյուղատնտեսական հողատեսքերի բաշխվածությունն ըստ մարզերի 2008թ. հուլիսի 1-ի դրությամբ, հազ. հա

3,7 7,5 8,4 0,0 0,5 2,4 0,0 1,1 1,2 2,0 0,6 27,2

խոտհարքներ 3,2 2,8 0,3 38,0 35,7 10,8 11,7 7,7 4,9 12,5 0,0 127,5

այլ հողեր

54,6 27,4 43,2 80,9 42,1 37,8 79,8 43,8 16,3 25,4 1,6 453,0

արոտավայրեր

218,2 157,8 97,0 352,8 251,2 162,1 229,7 335,1 209,3 112,2 4,4 2129,6

բազմամյա տնկարկներ

275,6 208,9 124,2 534,9 378,9 209,3 268,0 450,5 230,8 270,4 22,7 2974,3

վարելահողեր

Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց ձոր Տավուշ Երնան Ընդամենը

Գյուղատնտեսական նշանակության հողերը

Մարզը

Վարչական տարածքը

Այդ թվում`

138,1 79,0 23,6 18,9 154,9 84,6 125,2 176,4 109,1 61,1 1,1 1125,0

18,6 41,0 21,6 52,9 27,0 26,5 12,9 106,1 77,8 11,2 1,1 369,9

Ինչպես երնում է աղյուսակի տվյալներից` հանրապետության հողային ֆոնդի ն գյուղատնտեսական հողատեսքերի տարածքային բաշխվածությունն ըստ մարզերի տարբեր է: Այդ տարածքները ժամանակի ընթացքում ենթակա են փոփոխման այն պատճառով, որ պետական ն համայնքային սեփականություն հանդիսացող հողերը կառավարության որոշումներով աստիճանաբար հանձնվում են քաղաքացիներին` օգտագործման ն սեփականության իրավունքներով: Գյուղատնտեսական հողատեսքերի կազմում արձանագրված փոփոխությունները ներկայացված են աղյուսակ 6-ում:

Աղյուսակ 6 Գյուղատնտեսական հողատեսքերի տարածքային փոփոխությունները 1980-2012 թթ., հազ. հա Հ/հ

Հողատեսքեր

Ընդամենը հողեր Վարելահողեր Բազմամյա տնկարկներ Խոտհարքներ Արոտներ Խոպան հողեր Ընդամենը գյուղատնտեսական հողատեսքեր Տնամերձ հողեր Անտառներ Այլ հողեր

2974,3 475,7

19851990 թթ. 2974,3 458,5

84,0

70,5

27,3

31,57

-52,43

137,.0 688,3 4,3

137,0 681,6 2,8

138,5 694,0 0,4

127,36 1117,14 -

-9,64 Ւ428,84 -4,3

1385,04

1350,4

1316,3

1726,43

Ւ341,39

39,9 396,7 1152,65

40,5 1221,2

65,7 375,8 1216,5

94,73 369,78 783,36

Ւ54,83 -26,92 -369,29

19751980 թթ.

1997 թ.

2012 թ.

Փոփոխությունները 1980-2012 թթ.

2974,3 455,7

2974,3 450,36

-25,34

Փաստորեն` 1980-2012 թվականներին 1975-ի համեմատությամբ 25,3 հազ. հեկտարով պակասել են վարելահողերը, 52,43 հազ. հեկտարով` բազմամյա տնկարկները: Դրան հակառակ` նույն ժամանակահատվածում 428,84 հազ. հեկտարով ավելացել են արոտները: 341,39 հազ. հեկտարով ավելացել են գյուղատնտեսական հողատեսքերը, (մեծ մասամբ` արոտների հաշվին): Հողային բարեփոխումների ընթացքում բազմամյա տնկարկների տարածքների կրճատման պատճառ են դարձել մթերքների իրացման հետ կապված դժվարությունները: Վերջին տարիներին, սակայն, նշված տարածքների ավելացման միտում է նկատվում: Հայաստանի Հանրապետության տարածքի լայնամասշտաբ հողագիտական հետազոտությունների (Մելքոնյան Կ.Գ., Ղազարյան Հ.Ղ., Մանուկյան Ռ.Ռ., 2004) արդյունքում ստացված տվյալների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ոչ բոլոր հողատիպերն ունեն հզորության միանման ցուցանիշներ: Հողային ծածկույթի մեջ գերակշռում են սակավազոր հողերը, որոնք կազմում են բոլոր հողատիպերի 20-30 %-ը, այնուհետն` միջին հզորության հողերը: Քիչ կան հզոր ն գերհզոր հողեր: Հանրապետության գյուղատնտեսական հողատեսքերի շուրջ 50 %-ը տարբեր աստիճանի հողատարված է (վարելահողերը` 28, խոտհարքները` 20, արոտները` 27 %): Տարածքի մակերեսի մեծ մասը քարքարոտ է:

3.2. Հայաստանի Հանրապետության տարածքի հողակադաստրային շրջանացումը Գյուղատնտեսական հողատեսքերի կադաստրային գնահատումն իրականացվում է հանրապետության տարածքի հողակադաստրային շրջանացման հիման վրա: Հողակադաստրային շրջանացման անհրաժեշտությունը պայմանավորված է նրանով, որ հանրապետության տարածքն աչքի է ընկնում չափազանց բարդ բնատնտեսական ն հողային պայմաններով, որոնք զգալիորեն ազդում են հողերի ծագումնաբանական հատկությունների, դրանց տնտեսական շահագործման ն, վերջին հաշվով, հողերի գնահատման ցուցանիշների վրա: Հանրապետության հողային ֆոնդի հողակադաստրային շրջանացումը տարածքի բաժանման գիտական համակարգն է, որը բնութագրվում է բնական հողային ն տնտեսական գրեթե միատարր պայմանների հայտնաբերմամբ, նպաստում է գյուղատնտեսական արտադրության ճիշտ տեղաբաշխմանը ն մասնագիտացմանը, տնտեսական օբյեկտիվ նախապայմանների ստեղծմանը: Հայաստանի Հանրապետության տարածքի հողաաշխարհագրական ն հողային շրջանացման հարցերով տարբեր ժամանակներում զբաղվել են Բ.Յու. Գալստյանը (1937), Բ.Ա. Կլոպոտովսկին (1947), Խ.Պ. Միրիմանյանը (1971), Ռ.Ա. էդիլյանը (1973), Կ.Գ. Մելքոնյանը (1970) ն այլք: Հանրապետության հողերի շրջանացման ընթացքում Բ.Յու. Գալստյանն առաջնորդվել է տարածքի հողաաշխարհագրական տարածվածության առանձնահատկություններով: Հեղինակը շրջանացման առաջին սխեմայով հանրապետության տարածքում առանձնացրել է երկու խոշոր բնական մարզ` հյուսիսային (արտաքին) ն հարավային (ներքին): Հյուսիսային մարզում նա առանձնացրել է երեք` Վերին Ախուրյանի, Լոռի-Փամբակի ն Դիլիջան-Կիրովականի հողային շրջանները, իսկ հարավային մարզի սահմաններում` յոթ` Լենինական-Արագածի, Երնանի, Սնանի, Վեդի-Կոտայքի, Մերձարաքսյան, Զանգեզուրի, Ղափանի ն Մեղրիի շրջանները: Բ.Ա. Կլոպոտովսկին մշակել է շրջանացման նոր սխեմա` Հայաստանի Հանրապետության տարածքում առանձնացնելով երեք հողային մարզ` հյուսային, հարավային ն Զանգեզուրի: Միջին Հայաստանի տարածքն ընդգրկում է Հայաստանի ենթատափաստանային նախալեռները, որտեղ տարածված են սնահողերը, շագանակագույն ն լեռնամարգագետնային հողերը: Հարավային Հայաստանի տարածքն ընդգըրկում է Արաքս գետի միջին հոսանքի ձախափնյա մասը ն Արփա գետի ջրահավաք ավազանի ստորին մասը` գորշ կիսաանապատային, գորշ, աղուտ-ալկալի, ալյուվիալ թույլ զարգացած հողերով: Զանգեզուրում գերակշռում են անտառային հողերը:

Վերոհիշյալ սխեմաների վերլուծությունից պարզվում է, որ ն° Բ.Յու. Գալստյանը, ն° Բ.Ա. Կլոպոտովսկին շրջանացման հիմքում ընդունել են տարածքների երկրաբանական, երկրամորֆոլոգիական ն ֆիզիկաաշխարհագրական առանձնահատկությունները: Դրանցում հողային ծածկույթի կառուցվածքի բնութագիրը գյուղատնտեսական արտադրության առումով թույլ է արտահայտված: Բացի այդ` առանձնացված են հողերի դասակարգման խոշոր միավորները, իսկ միջին ն ցածր միավորներն արտահայտված չեն: Խ.Պ. Միրիմանյանի կողմից մշակված շրջանացման սխեմայում ավելի մանրամասն են ներկայացված շրջանացման միավորները: Նա հանրապետության տարածքում առանձնացրել է հինգ մարզ` կենտրոնական, հյուսիսարնելյան, Սնանի, Զանգեզուրի ն Դարալագյազի: Յուրաքանչյուր մարզի ներսում առանձնացվել են մի շարք հողային գոտիներ: Նախորդ շրջանացումների համալիր ուսումնասիրությունների հիման վրա, նան հաշվի առնելով տարածքների արդյունավետ օգտագործման ժամանակակից պայմանները ն հողերի հեռանկարային օգտագործման հարցերը` Ռ.Ա. էդիլյանը ն Կ.Գ. Մելքոնյանը (1974) մշակել են հանրապետության տարածքի հողագյուղատնտեսական շրջանացման սխեման: Պետք է նշել, վերոհիշյալ հեղինակների կողմից մշակված հանրապետության տարածքի շրջանացման սխեմաները չեն լուծում հանրապետության գյուղատնտեսական հողատեսքերի կադաստրի վարման ն կադաստրային գնահատման խնդիրները: Ելնելով Հայաստանի Հանրապետության «Հողային կադաստրի վարման» օրենսգրքի անհրաժեշտությունից` մեր կողմից 1981, 2004, 2012 թվականներին մշակվել է հանրապետության տարածքի հողակադաստրային շրջանացման նոր սխեմա, որը հողային բարեփոխումներից հետո հողօգտագործման նոր հարաբերություններում, ամենայն հավանակությամբ, կապահովի հողերի կադաստրային գնահատման պահանջները: Լեռնային տարածքների շրջանացման մեջ կարնոր նշանակություն ունի բնական գործոնների ուղղաձիգ գոտիական բաշխման օրինաչափությունների բացահայտումը: ՈՒղղաձիգ բնական գոտիներն իրենց առանձնահատկությամբ նման չեն հորիզոնական գոտիներին: Դրանց միջն կան էական տարբերություններ` պայմանավորված լեռնային տեղանքում կլիմայական ու հողային պայմանների, հողերի լեռնային տեսակների ծագումնաբանական յուրահատկությամբ: Լեռնային տարածքներում գյուղատնտեսական արտադրությունը կազմակերպվում է բնական բարդ պայմաններում: Այդ պատճառով նշված տարածքների հողակադաստրային շրջանացման ժամանակ հաշվի են առնում տեղային բնատնտեսական առանձնահատկություն-

ները: Հանրապետության ողջ տարածքը կլիմայական, հողային, բուսական ն այլ պայմանների բազմազանության բարդ զուգակցություն է: Թեքությունները, տեղանքի խիստ կտրտվածությունը, բազմաթիվ լեռներն ու լեռնաշղթաները, առանձին լեռնային գոտիները դարձել են եղանակի խիստ տարբերության պատճառ մոտ տարածությունների ն միանման բարձրությունների գոտիներում: Հողակադաստրային շրջանացման ժամանակ հանգամանորեն ուսումնասիրվել ու վերլուծվել են ոչ միայն բնակլիմայական ն հողային առանձնահատկությունները, այլն արտադրական պայմանները: Հանրապետության տարածքի բնագյուղատնտեսական, ագրոկլիմայական, հողագյուղատնտեսական շրջանացման` գոյություն ունեցող նյութերի հիման վրա, նան հաշվի առնելով հողագնահատման ն հողային կադաստրի վարման նպատակները` «Հայպետհողշիննախագիծ» ինստիտուտում մեր կողմից մշակվել է հանրապետության տարածքի հողակադաստրային շրջանացման համակարգ, ըստ որի` առանձնացված` բարձրից ցածր միավորները հողային կադաստրի վարման բնագիտական հիմքն են հողերի իրավական վիճակի հաստատման ն համեմատական գնահատման կարնոր միավորը: Այդ համակարգն ապահովում է հողային կադաստրի նյութերի համադրելիության, համեմատականության մեթոդական սկզբունքները ն հնարավորություն է տալիս մշակել հողի տարբերակված գներ ու առաջարկել գյուղատնտեսական արտադրության վարման` գիտականորեն հիմնավորված միջոցառումներ: Բնական-գյուղատնտեսական պրովինցիան շրջանացման համակարգում գոտու մի մասն է, որը բնութագրվում է միկրոկլիմայի տարեկան փոփոխությունների հետ կապված հողային ծածկույթի ֆացիալ առանձնահատկություններով: Պրովինցիաները տարբերվում են կլիմայի ցամաքայնությամբ, ձմռան ժամանակ խոնավությամբ ն ձնառատությամբ, վեգետացիոն շրջանի տնողությամբ, ջերմության ն խոնավության ապահովվածության փոփոխականությամբ, հողի ջրաջերմային ռեժիմով ն հողերի կենսաբանական արդյունավետությամբ: Ըստ այդմ` հանրապետության տարածքը Կովկասի խոշոր լեռնագրության համակարգում կազմում է Փոքր Կովկասի լեռնամարգագետնատափաստանային պրովինցիայի մի մասը: Պրովինցիան կազմված է բնական-գյուղատնտեսական մարզերից: ՀՀ տարածքը բաժանված է չորս այդպիսի մարզերի: Դրանք խոշոր տարածքային համալիրներ են, որոնք արտացոլում են գյուղատնտեսական արտադրության տիպերը: Բնութագրվում են տարածքի որոշակի երկրամորֆոլոգիական առանձնահատկություններով, հողառաջացնող մայրական տեսակներով, հողածածկույթի կառուցվածքով, հո-

ղերի մեխանիկական կազմով, հզորությամբ, հողատարվածությամբ, աղակալվածության տարբեր աստիճաններով: Բնական-գյուղատնտեսական մարզերը կարնոր օղակ են շրջանացման համակարգում: Դրանք առանձնացվում են հիմնականում ըստ խոշոր տարածքների հարթավայրային, լեռնային ռելիեֆի, հողառաջացնող մայրական տեսակների, հողային ծածկույթի ն ագրոկլիմայական պայմանների: Հանրապետության տարածքում առանձնացվում են հետնյալ բնական-գյուղատնտեսական մարզերը. 1. կենտրոնական-հրաբխային (կիսաանապատատափաստանային ն լեռնատափաստանային), 2. կենտրոնական փոքր կովկասյան (անտառատափաստանային, լեռնաանտառային ն լեռնատափաստանային, հյուսիսային). 3. Զանգեզուրի (անտառատափաստանային, լեռնաանտառային ն լեռնատափաստանային, հարավարնելյան). 4. բարձրալեռնային (լեռնային, մարգագետնատափաստանային ն լեռնամարգագետնային): Վերոհիշյալ մարզերից առաջին երեքն իրենց օգտագործման բնույթով համարվում են երկրագործական, իսկ բարձրալեռնային մարզի` ծովի մակերնույթից 2400 մ-ից բարձր գտնվող բոլոր տարածքներն օգտագործվում են որպես ամառային հեռագնաց արոտավայրեր: Բնական-գյուղատնտեսական մարզերը ն դրանց սահմաններում առանձնացված հողագնահատման (կադաստրային) շրջանների կառուցվածքը տրված է նկար 3-ում ն սխեմայում:

Նկ. 3. ՀՀ տարածքի հողակադաստային գնահատման շրջաններ:

3.3. Վարելահողերի հողակադաստրային ենթաշրջանների առանձնացումը Հողերի կադաստրային գնահատման նախկին սկզբունքներով յուրաքանչյուր հողագնահատման շրջանում վարելահողերը ջրովի ն անջրդի պայմաններում գնահատվում էին միասնական գներով, մինչդեռ հողագնահատման շրջանի բոլոր համայնքների անջրդի վարելահողերի տարածության տեսակարար կշիռը զգալիորեն գերազանցում է ջրովիին, կամ հակառակը` վարելահողերի գնահատման ցուցանիշների միջն եղած տարբերությունները էական չեն, ն դրանք կարելի է անտեսել (Մերձարաքսյան, Աշոցքի, ՎերինԴեբեդ-Աղստնի, ԿոտայքԹալինի գնահատման շրջաններ): Գնահատման չորս շրջաններում հողի գինը առանձին-առանձին ն միասնական հաշվարկման դեպքում կամ չի տարբերվում, կամ տարբերությունն աննշան է` Մերձարաքսյան, Վերին Դեբեդ-Աղստն գնահատման շրջաններում` 20, Աշոցքում` 22, Կոտայք-Թալինում` 21 %: Այսպես, Ուրց-Վայոց ձոր գնահատման շրջանում անջրդի վարելահողերի նախնական գինն է 300 հազ. դրամ/հեկտար, իսկ ջրովի ն անջրդի հողերի համար առաջարկվող միասնական գինը` 425 հազ. դրամ/հեկտար: Երկու դեպքում էլ կիրառվում է հարկման նույն դրույքաչափը (0,6 %), հետգնման ժամկետը 25 տարի է: Ստացում է` եթե անջրդի վարելահողը գնահատվի առանձին, ապա հարկի չափը կկազմի 1800 դրամ/հեկտար (30020,6%), իսկ միասնականի դեպքում` 2550 դրամ/հեկտար (4252 0,6 %), տարբերությունը տարեկան 750 դրամ է, որը կարելի է անտեսել: Նախնական տվյալների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ հողի հարկի նմանատիպ` ոչ էական տարբերություններ առկա են հանրապետության ութ գնահատման շրջաններում (Մերձարաքսյան, Վերին Դեբեդ-Աղստն, Աշոցք, Որոտան, Կոտայք-Թալին, ՈՒրց-Վայոց ձոր, Ապարան-Հրազդան ն Փամբակ-Ներքին Ձորագետ): Եթե հողագնահատման շրջանի համայնքներում ջրովի ն անջրդի վարելահողերի տարածության տեսակարար կշիռները հավասար են կամ դրանց միջն տարբերությունը զգալի չէ, ապա անհրաժեշտ է առանձնացնել հիմնական գնահատման շրջանների սահմաններում գնահատման ենթաշրջանները: Տվյալների վերլուծությունից պարզվում է, որ ենթաշրջանները պետք է առանձնացնել հողագնահատման ներքոհիշյալ յոթ շրջաններում, որոնց համար սահմանվում են որակական ն արժեքային բազիսային համապատասխան սանդղակներ: Դրանք են Ուրց-Կոտայք-Շամիրամի, Վեդի-Ներքին Արփայի, Ախուրյան-Սպիտակի, Սնանի, Ներքին Դեբեդ-Աղստնի,Վերին Ձորագետի, Սյունիքի շըրջանները:

Հողագնահատման այս շրջաններում շուրջ 485 համայնքներ առանձնացվում են ն կազմում գնահատման առանձին ենթաշրջաններ, որոնց համար կազմվում են առանձին բազիսային ցուցանիշներ ու գնահատման սանդղակներ: Տվյալ հանգամանքի անտեսումը կհանգեցնի հողի հարկի խոշոր տարբերությունների, որոնք գյուղացիության զանգվածային բողոքների պատճառ կդառնան: Մեր կարծիքով` հարկավոր է առանձնացնել գերազանցապես անջրդի հողեր ունեցող գնահատման ենթաշրջանները ն դրանց համայնքները, պահպանել անջրդի վարելահողերի գնի հաշվարկման առանձնացված եղանակը: Օրինակ` եթե Ուրց-ԿոտայքՇամիրամ գնահատման շրջանում 1 հեկտար վարելահողի միասնական գինը 1050 հազ. դրամ է, ապա այն հարկավոր է կիրառել միայն ոռոգելի վարելահողերի համար, իսկ անջրդի վարելահողերի դիմաց պետք է վճարել նախնական հաշվարկով 425 հազ. դրամ: Նման հաշվարկներ կատարվել են նան մնացած 6 գնահատման շրջաններում: Մեր կողմից գնահատման շրջանների 485 համայնքներն առանձնացվել են որպես գնահատման ենթաշրջաններ, որոնց համար կազմվել են առանձին ցուցակներ, նշվել են գնահատվող ուրվագծի համարը, տարածությունը ն գինը: Այս կերպ կմեղմանան այն զգալի տարբերությունները, որոնք առաջանում են ջրովի ն անջրդի վարելահողերի համար միասնական գին որոշելու պատճառով: Հարկ է նշել նան, որ առանձնացված գնահատման շրջաններում համապատասխան ենթաշրջանների մեջ են ներգրավված համայնքների ընդհանուր թվի 59-ից (Ուրց-Կոտայք-Շամիրամ) մինչն 100 %-ը (Սնան, Սյունիք): Ըստ մեր կողմից մշակված հողագնահատման շրջանացման սխեմայի` Հայաստանի լեռնային հողօգտագործման պայմաններում ջրովի ն անջրդի վարելահողերի կադաստրային գնահատումն ու հողի գնի հետագա հաշվարկումը միանգամայն արդարացված են ն կարող է ունենալ լայն կիրառում: ՀՀ տարածքի հողագնահատման շրջանացման սխեման հավանության է արժանացել ՀՀ Կառավարության անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի կողմից ն ներկայացվել է կառավարությանը` հաստատման համար:

3.4. Հողագնահատման (կադաստրային) շրջանների համառոտ բնութագիրը Հողերի գնահատման նպատակով բնական-գյուղատնտեսական մարզի սահմաններում առանձնացվում են հողագնահատման (կադաստրային) շրջաններ: Հողագնահատման շրջանին բնորոշ են հողերի գյուղատնտեսական օգտագործման որոշ առանձնահատկություններ` կապված բնական, տեխնոլոգիական ն տնտեսական պայմանների հետ, որոնք ներկայացնում են գյուղատնտեսական արտադրության մասնագիտացումն ու արդյունավետությունը: Հողագնահատման շրջաններն առանձնացնելիս բնական պայմաններից զատ հիմք են ընդունվել համայնքներում հողօգտագործման կազմակերպման բնույթը, մշակաբույսերի տեսակային ն սորտային կազմը, բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման ն շրջակա միջավայրի պահպանության համալիր միջոցառումները: Հայաստանի Հանրապետության լեռնային հողօգտագործման պայմաններում հաճախ համայնքների ն մարզերի հողօգտագործման սահմաններ են «նշում» բնական խոշոր երկրամորֆոլոգիական տարրերը (լեռնագագաթները, գետերը, լճերը): Մեկ համայնքի հողօգտագործումը սկսվում է տվյալ երկրամորֆոլոգիական շրջանի կամ ջրահավաք ավազանի ներքին հարթավայրային մասից ն հասնում մինչն լեռնագագաթների ջրբաժանները` ընդգրկելով 2-3 բնական գոտի: Այդ դեպքում գնահատման շրջանի սահմաններն անցնում են համայնքի հողօգտագործման սահմանների բնական գոտիներով` այն բաժանելով առանձին գնահատման շրջանների: Նման համայնքների գյուղատնտեսական հողատեսքերը գնահատվում են առանձին գնահատման շրջանների ցուցանիշներով, ն շրջանացումը համապատասխանում է հողօգտագործման աշխատանքների մեթոդական պահանջներին: Հաշվի է առնվում նան այն հանգամանքը, որ գնահատման ելակետային ցուցանիշների ստացման համար գնահատման շրջանում պետք է ընդգրկել 30-ից ոչ պակաս գյուղատնտեսական ձեռնարկություններ, որը մեթոդական կարնոր պահանջ է ելակետային տվյալների վիճակագրական մշակման համար: Հողագնահատման շրջանացման տնտեսական էությունն այն է, որ յուրաքանչյուր գնահատման շրջանում գրեթե միանման բնական ն տնտեսական պայմաններում ապրող հողօգտագործողներ են, ն նրանց կողմից հողօգտագործման արդյունավետությունը փոփոխվում է որոշակի օրինաչափություններով, որոնք իրենց քանակական արտահայտությունն են գտնում հողերի տնտեսական գնահատման ընթացքում:

Ելնելով դիտարկված առանձնահատկություններից` հողագնահատման մարզերի սահմաններում առանձնացվել են երկրագործական 15 ն բնական կերահանդակների 3 հողակադաստրային շրջաններ: Ստորն ներկայացնում ենք հողակադաստրային շրջանների բնութագրման օրինակներ: Մերձարաքսյան գնահատման շրջանը զբաղեցնում է Արաքս գետի միջին հոսանքի ջրահավաք մասը` ծովի մակերնույթից 800-1000 մ բարձրության սահմաներում: Այն, ըստ էության, Արարատյան ավազանի բոլոր մասերից հոսող ջրերի բեռնաթափման գոտին է: Ռելիեֆը հարթավայրային է, կազմված է լճաողողատային-ջրաբերուկային նըստվածքներից` ավազակավերից, կավերից, ճալաքարերից ն ավազներից: Կլիման չոր է, խիստ ցամաքային, ձմեռը` ցուրտ, սակավաձյուն: Օդի միջին ջերմաստիճանը հունվարին -6 0C է, բացարձակ նվազագույնը` -3 0C: Ամառը տնական է, շոգ, չորային, միջին ջերմաստիճանը հուլիս-օգոստոսին 26 0C է, առավելագույնը` 42 0C: Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը 32 0C է, տեղումների տարեկան միջին քանակը` 250 մմ: Տարվա ընթացքում մթնոլորտի խոնավության գործակիցը նվազում է մինչն 0,10: Մերձարաքսյան հողակադաստրային շրջանը ոռոգելի երկրագործության գոտի է: Հողածածկույթը կազմում են հիմնականում ոռոգելի մարգագետնային գորշ հողերը ոռոգելի խոնավ մարգագետնային գորշ ենթատիպով: Կախված գրունտային ջրերի մակարդակից, քիմիական բաղադրությունից ն հանքայնացման աստիճանից` ձնավորվել են աղուտ-ալկալի հողեր, որոնք հիմնականում ձգվում են Արաքս գետի երկայնքով: Գնահատման շրջանի վարելահողերի ընդհանուր տարածքը շուրջ 40,0 հազ. հա է կամ հանրապետության վարելահողերի ընդհանուր տարածքի 8,1 %-ը: Մերձարաքսյան հողակադաստրային շրջանն ընդգրկում է Արմավիրի ն Արարատի մարզերի 152 համայնքները: Գնահատման այս շրջանը հանրապետության հողակադաստրային մյուս շրջանների համեմատությամբ աչքի է ընկնում գյուղատնտեսության ինտենսիվացման բարձր մակարդակով: Հողատարածության միավորի հաշվով արտադրանքի ելքը մի քանի անգամ գերազանցում է հանրապետության միջին ցուցանիշը, այստեղ արտադրվում է բուսաբուծական ճյուղի համախառն արտադրանքի շուրջ 35 %-ը: Ախուրյան-Սպիտակ գնահատման շրջանն ընդգրկում է Շիրակի հարթավայրը հարակից նախալեռնային թեքություններով ն Ախուրյան գետի վերին հոսանքի հովիտներով, որոնք գտնվում են ծովի մակերնույթից 1400-1800 մ բարձրության սահմաններում:

Գնահատման շրջանի տարածքը միջին լեռնային գոտում է ն ունի սարահարթային, ալիքաձն ն նվազ մասնատված մակերնույթ, հարակից նախալեռնային թեքությունները թույլ ն միջին մասնատված են (առավելապես` զառիվայրերի ձնով): Այս շրջանում մայրական ապարները շատ բազմազան են` բազալտներ, անդեզիտաբազալտներ, պորֆիրիտներ, տուֆոբրեկչիաներ ն լեռնային նստվածքներ: Կլիման չափավոր ցուրտ է, անբավարար խոնավ: Ձմեռը տնական է (3-4 ամիս): Հունվար ամսին օդի միջին ջերմաստիճանը հասնում է -9 0C: Ամառը կարճատն է, չափավոր շոգ, շրջանի լեռնային մասերում տնում է մոտ երեք ամիս: Հուլիսին օդի միջին ջերմաստիճանը 14-16-ից մինչն 20-22 0C է, տեղումների տարեկան քանակը` 350-600 մմ: Խոնավացման գործակիցը տարվա ընթացքում 0,16-ից 0,50 է: Շրջանի հողօգտագործումը հիմնականում ոռոգելի է: Գնահատման շրջանի հողածածկույթը կազմում են տիպիկ, սովորական, մասամբ` կրազուրկ սնահողերը: Զգալի տարածություններ են զբաղեցնում նան գետահովտադարավանդային հողերը: Վարի համար պիտանի հողատարածությունները կազմում են 4396,2 հեկտար կամ մարզի ընդհանուր վարելահողերի 56,8 %-ը: Շրջանի գյուղատնտեսական մասնագիտացման տիպը հիմնականում կաթնամսային անասնապահությունն է, զարգացած են հացահատիկի արտադրությունը ն բանջարաբուծությունը: Կան մոտ ապագայում ճակնդեղագործությամբ զբաղվելու հեռանկարներ: Վերոհիշյալ սկզբունքներով են նկարագրվում նան հանրապետության տարածքի մյուս բնական-գյուղատնտեսական մարզերն ու հողակադաստրային շրջանները: Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

Որոնք են ՀՀ վարչական մարզերը: Ինչպիսին է հողային պաշարների բաշխվածությունն ըստ կատեգորիաների, հողատեսքերի ն սեփականության ձների: Ինչ է գյուղատնտեսական հողատեսքը: Ինչ է տարածքի հողակադաստրային շրջանացումը: Հողագնահատման քանի մարզ կա ՀՀ-ում: Հողագնահատման քանի շրջան ն ենթաշրջան է առանձնացված ՀՀ տարածքում: Ինչ է հողագնահատման (կադաստրային) շրջանը:

ԳԼՈՒԽ 4

ՀՀ ՎԱՐԵԼԱՀՈՂԵՐԻ ՈՐԱԿԱԿԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

4.1. Հողերի բոնիտում. բնույթը, մեթոդները Հողը` որպես բնության բաղադրիչ, օժտված է հատկություններով, որոնք գնահատվում են որոշակի ցուցանիշներով: Կախված օգտագործման նպատակային նշանակությունից` հողերն ունեն տարբեր հատկություններ: Օրինակ` անտառ հիմնելու ն աճեցնելու համար ընտրվող հողերը տարբերվում են գյուղատնտեսական մշակաբույսերի համար օգտագործվող հողերից: Տարբեր են նան նպատակային տարբեր նշանակության հողերի գնահատման մեթոդական մոտեցումները: Գնահատման տվյալներն անհրաժեշտ են հողի հարկի, վարձավճարի չափի, հողի շուկայական գնի հաստատման, անշարժ գույքի օբյեկտների շուկայական հարաբերությունների պետական կարգավորման, ինչպես նան հողերի արդյունավետ օգտագործման հնարավորությունների բացահայտման, հողերի օգտագործման ն պահպանման պետական վերահսկողության իրականացման, գյուղատնտեսական արտադրության բաշխման ն զարգացման համար: Բոնիտումը հողերի որակական, համեմատական գնահատումն է: Բոնիտման նպատակն է բացահայտել յուրաքանչյուր հողակտորի բնական բերրիությունը ն պիտանիությունը գյուղատնտեսական մշակաբույսերի համար ագրոէկոլոգիական գործոնների համալիր ազդեցության պայմաններում: Հողերի գնահատումն արտահայտվում է համեմատական հարաբերական ցուցանիշներով` բալերով: Հողերի որակական գնահատմանն առաջադրվող պահանջները լրիվ բավարարելու համար բոնիտումը կատարվում է ըստ հողագնահատման շրջանների, հողօգտագործողների, սեփականաշնորհված հողաբաժինների, համայնքի հողօգտագործման ընդհանուր պայմանների: Հետագայում այն ամփոփվում է վարչական տարածքների, մարզերի ն հանրապետության մասշտաբներով: Սույն մեթոդական խնդիրը լուծելու նպատակով գնահատման ենթակա յուրաքանչյուր հողամասի բնութագըրման համար օգտագործվում են հողի հիմնական հատկությունների, կլիմայական պայմանների, մշակաբույսերի բերքատվության վերաբերյալ բազմաթիվ տեղեկություններ: Հողերի որակական գնահատումը կատարվում է միասնական ծրագրով հանրապետության հողերի տնտեսական գնահատման աշխատանքներին զուգահեռ, նախօրոք մշակված տարածքի կադաստրային շրջանացման սխեմայի հիման վրա: Աշխատանքները կատարվում են երկու փուլով: Առաջին փուլում կատարվում է հանրապետության հողերի գնահատման խոշոր միավորների` հողագնահատման շրջանների գյուղատնտեսական հողատեսքերի որակական գնահա-

տում, գնահատման սանդղակների կազմում ու գործակիցների որոշում: Երկրորդ փուլում կատարվում է հանրապետության վարչատարածքային միավորների (մարզի, շրջանի, համայնքի, սեփականատերերի, հողօգտագործողների) գյուղատնտեսական հողատեսքերի հողամասերի գնահատում: Շատ կարնոր է ընդհանուր մեթոդաբանական սկզբունքների ու եղանակների մշակումը` որոշելու հողերի որակի ազդեցությունը գյուղատնտեսական արտադրության արդյունավետության վրա: Ստացված տվյալները կարող են օգտագործվել հողերի տնտեսական գնահատման մեջ ն հողի կադաստրային արժեքը որոշելիս: Հողերի բոնիտման մեթոդական հարցերի մշակման գործում մեծ ներդրում ունի գիտական հողագիտության հիմնադիր Վ.Վ.Դոկուչանը (1954): Նրա կողմից մշակվել է, այսպես կոչված, հողերի գնահատման բնապատմական մեթոդը, որը լրացումներով ն մեկնաբանություններով կիրառվել ն կիրառվում է մինչ օրս: Նա գրում է, որ հողի ճիշտ ն հուսալի բոնիտում հնարավոր է այն դեպքում, երբ հողերի դասակարգման (դասերի, տիպերի, տեսակների) հիմքում ամենից առաջ հողն է իր բնական հատկություններով, որն ուղղակի կոռելյացիոն կապի մեջ է մշակաբույսերի բերքատվության հետ: Նա նշում է, որ հողի հատկությունների առանձին բաղադրիչներից ստացված միջին գնահատականը կարող է ազդել բույսերի զարգացման վրա: Բացի այդ` մի բույսի զարգացման համար որոշակի կլիմայական պայմաններում կարող են առանձնապես կարնորվել հողի ֆիզիկական, իսկ մյուսի համար` քիմիական հատկությունները: Ըստ Դոկուչանի` հողերի բոնիտման ընթացքում անհրաժեշտ է` » կատարել հողերի դասակարգում, որոշել հողի տիպը ն այլ տաքսոնոմիկ միավորներ, » ուսումնասիրել հողերի մորֆոլոգիական, գենետիկական, ֆիզիկաքիմիական հատկությունները: Հողերի բոնիտման դոկուչանյան մեթոդը գործել է երկար տարիներ: Այդ գործում զգալի ներդրում ունի Մ.Ս. Սոբոլնը (1982), ում ղեկավարությամբ մշակվել են բոնիտման համամիութենական մեթոդիկան ն կազմվել է հողերի գնահատման սանդղակը: Նա առաջարկել է նան հաշվի առնել հողի բնական ն ձեռքբերովի հատկությունները, հատկանիշները, որոնք կոռելյացիոն կապի մեջ են տվյալ կլիմայական պայմաններում մշակվող հիմնական բույսերի բերքատվության հետ: 1970-90-ական թթ. հողերի գնահատման փորձը ցույց տվեց, որ հողերի բոնիտումը` որպես հողագնահատման աշխատանքների առաջին փուլ, հողերի դասակարգումը խմբերով ն դասերով ելակետային տեղեկատվական հիմք են հողերի տնտեսական գնահատման համար: Արդյունքում` ձնավորվում են ագրոարտադրական կամ գնահատման

խմբեր, որոնց համար հաշվարկվում են մշակաբույսերի բերքատվության ն տնտեսական այլ ցուցանիշներ: Մինչն հիմա հողերի բոնիտման պրակտիկայում բոնիտման բալեր են մշակվում հողերի հիմնական տիպերի, ենթատիպերի, տեսակների, տարատեսակների ն դրանց խմբերի համար, կազմվում է բոնիտման սանդղակ, որի մեջ նշվում են հողի հատկությունների բալերը ն դրանց հիման վրա` մշակաբույսերի բերքատվության ցուցանիշները: Յուրաքանչյուր միավորի համար բերքատվությունը որոշվում է փորձնական եղանակով, համայնքների ընտրության ճանապարհով ն բերքատվության ուղղակի հաշվարկի մեթոդով: Հայաստանի Հանրապետության հողերի կադաստրային գնահատումը կատարվել է ՀՀ Կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտերի «Հողշիննախագիծ» ՓԲԸ-ի հողերի գնահատման բաժնի կողմից 2002 թվականին մշակված ՀՀ գյուղատնտեսական հողատեսքերի կադաստրային գնահատման մեթոդիկայի հիման վրա, որը հաստատվել է ՀՀ Կառավարության կողմից 2006 թ. հունիսի 8-ին «ՀՀ անշարժ գույքի գնահատման ստանդարտները հաստատելու մասին» որոշումով: Տարբեր բնակլիմայական գոտիներում հողերի բերրիությունը պայմանավորող գործոնների կազմը ն հարաբերակցությունը փոխվում է, հետնաբար ն փոխվում են մշակաբույսերի բերքատվության ցուցանիշները: Հողերի մորֆոլոգիական-ծագումնաբանական հատկությունների հիման վրա ստացված բոնիտման ցուցանիշները պետք է համադրել բույսերի բերքատվության ցուցանիշների հետ: Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվությունը պայմանավորված է մի կողմից բնակլիմայական ն հողային գործոններով, մյուս կողմից` աշխատանքային ն նյութական, արտադրական ծախսերով: Նշված երկու խմբի գործոններն ազդում են բերքատվության վրա միաժամանակ ն փոխկապակցված ձնով: Գործոնների այդ «համագործակցությամբ» հողերի բոնիտման ընթացքում համադրելի բերքատվությունը դառնում է բերրիության առավել հուսալի ն համալիր ցուցանիշ: Բերքատվության տվյալներն ըստ հողախմբերի որոշվում են դաշտային պայմաններում բերքատվության ուղղակի հաշվարկման, նմանատիպ տնտեսությունների ընտրության, համալիր հաշվառման ն այլ մեթոդներով: Հողերի բոնիտման աշխատանքները կատարվում են հետնյալ փուլերով. - տարածքի հողագնահատման շրջանացում. - փաստացի նյութերի, տվյալների հավաքում ն նախնական մշակում.

- հողերի մորֆոլոգիական-ծագումնաբանական հատկությունների, կլիմայական պայմանների ն գյուղատնտեսական մշակաբույսերի վերաբերյալ տվյալների մշակում ու կարգավորում, դրանց միջն գոյություն ունեցող ազդեցության կապի հայտնաբերում. - բոնիտման սանդղակի կազմում ըստ կադաստրային շրջանների. - բոնիտման հանրապետական սանդղակի կազմում. - հողերի` ըստ առանձին հողօգտագործողների, հողասեփականատերերի բոնիտում. - բացատրագրերի ն աղյուսակների կազմում: 4.2.

Փաստացի տվյալները ն դրանց նախնական մշակումը

Հողի հատկությունները որոշվում են որոշակի ցուցանիշներով: Դրանք են` » հումուսի պարունակությունը վարելաշերտում, » հումուսային հորիզոնների հզորությունը, » ֆիզիկական կավի պարունակությունը, » հողերի քՒ-ը, » կլանված կատիոնների գումարը, » ջրակայուն ագրեգատների քանակը, » հողատարվածությունը, քարքարոտությունը, աղակալվածությունը, գերխոնավությունը, կապակցվածությունը, որոնք խիստ բացասաբար են անդրադառնում մշակաբույսերի աճի ու զարգացման վրա: Ելնելով բոնիտման ենթակա հողերի տարածքային առանձնահատկություններից` վերոհիշյալ ցուցանիշների համակարգը կարող է փոփոխվել` այս կամ այն հատկության ավելանալու կամ պակասելու հաշվին: Հավաքվում ն մշակվում են գնահատման շրջանի հիմնական մշակաբույսերի բերքատվության վերաբերյալ տվյալներն այն նպատակով, որ արտադրական միավորների հողային ծածկույթը լինի համեմատաբար միատարր կամ գերակշռող հողատեսքի տարածքը կազմի ընդհանուրի 60-70 %–ը: Հանրապետությունում հիմնական մշակաբույսերն են հացահատիկային, բանջարանոցային, բազմամյա, միամյա խոտաբույսերը, կարտոֆիլը ն այլն: Բոնիտման սանդղակները կազմելու ժամանակ հիմք են ընդունվում հացահատիկային մշակաբույսերի բերքատվության ցուցանիշները, որոնք մշակվում են գնահատման բոլոր շրջաններում, յուրաքանչյուր բնական գոտում:

Բոնիտման ընթացքում հարկավոր է վերլուծել նան բույսերի աճի ու զարգացման վրա ազդող կլիմայական գործոնները` » մթնոլորտային տեղումների քանակը, » 10 0C-ից բարձր ջերմաստիճանների գումարը, » սառնամանիք չգրանցված օրերի թիվը, » խոնավացման գործակիցը: 4.3. Հողերի հատկությունները ն գնահատման սանդղակները Յուրաքանչյուր բնակլիմայական գոտուն բնորոշ են առանձին հողատիպեր, ենթատիպեր, տեսակներ ու տարատեսակներ, որոնք հողի կտրվածքի կառուցվածքով, ֆիզիկաքիմիական հատկություններով, ագրոարտադրական ցուցանիշներով, բերրիությամբ տարբեր են: Հանրապետության լեռնային ռելիեֆի ու կլիմայի պայմաններում դրանք ունեն գոտիական բնույթ: Հողի տիպը: Տարբեր բնակլիմայական գոտիներում, կախված հողառաջացման առանձնահատկություններից, ձնավորվում են տարբեր կառուցվածքի հողեր: Ըստ այդմ` առանձնացվում են հողի տիպեր ու ենթատիպեր, որոնք հողերի դասակարգման հիմնական` ամենախոշոր միավորներն են: Նույն տիպն ունեն հողառաջացման ընդհանուր պայմաններով, կտրվածքում նմանատիպ կազմությամբ, հողի հորիզոնների որոշակի դասավորությամբ հողերը, որոնք ձեռք են բերել բերրիության ն արտադրողականության համանման ցուցանիշներ: Գլխավոր հողատիպերից են սնահողերը, շագանակագույն, անտառային դարչնագույն հողերը, ոռոգելի մարգագետնային գորշ հողերը ն այլն: Հողերի գնահատման առաջին փուլում հանրապետության տարածքի հողատիպերի համար կազմվում է որակական գնահատման` բոնիտման հիմնական սանդղակ (աղ. 7): Հանրապետության տարածքի գլխավոր հողատիպերի համար մշակված գնահատման սանդղակները մշակվել են ջրովի ն անջրդի վարելահողերի համար առանձին-առանձին: Սանդղակի տվյալներից պարզվում է, որ ջրովի վարելահողերից ամենաբարձր` 100 գնահատման բալ ստացել են Արարատյան հարթավայրի ոռոգելի մարգագետնային մնացորդային գորշ հողերը ն տիպիկ կամ թույլ կրազերծ սնահողերը, իսկ անջրդի վարելահողերի շարքում` տիպիկ կամ թույլ կրազերծ սնահողերը, որոնք համարվում են ստուգանիշային մնացած հողատիպերի գնահատման բալերը հաշվարկելիս: Հողային հատկությունները ն հացահատիկային մշակաբույսերի բերքատվությունը փոխադարձաբար կապված են: Հողատիպերը ն ենթատիպերը նույն հարաբերության մեջ են բերքատվության ցուցանիշների հետ

Աղյուսակ 7 ՀՀ հողերի գենետիկական տիպերի ն ենթատիպերի գնահատման հիմնական սանդղակը

Տիպը

ջրովի բերքը

Ենթատիպը

ց/հա Լեռնային մարգագետնատափաստանային Անտառային գորշ Անտառային ճմակարբոնատային Անտառային դարչնագույն Մարգագետնասնահողային Սնահող

Գետահովտադարավանդային

Շագանակագույն

սնահողային տիպիկ թթու տիպիկ լվացված տիպիկ լվացված տիպիկ կարբոնատային

բալ

հողի բալը

Վարելահողերի գնահատումը

-

-

-

-

-

-

15,7

15,7

անջրդի հոբերքը ղի ց/հա բալ բալը 17,7

-

-

-

11,5

11,5

չի տարանջատվում

-

-

17,7

կրազերծ տիպիկ կամ թույլ կրազերծ կարբոնատային ճահճամարգագետնային մարգագետնային մարգագետնացած բաց շագանակագույն տիպիկ մուգ շագանակագույն

24,2

17,7

25,4

18,6

22,2

16,4

Կիսաանապատային գորշ

տիպիկ

Ոռոգելի մարգագետնային գորշ

ոռոգելի խոնավ մարգագետնային գորշ ոռոգելի մարգագետնային ոռոգելի մնացորդային մարգագետնային գորշ

23,2

17,2 18,3 19,9

13.2

10,0 11,2 7,9

17,2

7,5

18,6

-

-

-

32,4

-

-

-

47,4

-

-

-

Հաջորդ փուլում մշակվում են հողերի բերրիության վրա ազդող դրական ու բացասական հատկությունների սանդղակները ն ուղղման գործակիցները:

Հողի հզորությունը: Բերրիության հիմնական ցուցանիշներից է: Ընդգրկում է հողի մակերեսից մինչն մայրական տեսակն ընկած այն շերտը, որտեղ ընթանում է ակտիվ հողառաջացում: Տարբեր հողատիպերի հողերի հզորությունը տարբեր է, այն տատանվում է 0,2-2,0 մետր ն ավելի սահմաններում: Հզոր հողեր են սնահողերը, անտառային դարչնագույն, ոռոգելի մարգագետնային գորշ հողերը, միջին հզորության` շագանակագույն հողերը, սակավազոր` կիսաանապատային գորշ, բաց շագանակագույն հողերը: Հողերի հզորության գնահատման սանդղակները կազմվում են ըստ հողատիպերի: Հողերը լինում են գերհզոր, հզոր, միջին հզորության ն սակավազոր (աղ. 8): Աղյուսակ 8 Գնահատումն ըստ հողի հզորության Հողի տիպը ն ենթատիպը Մարգագետնային գորշ, գորշ ն շագանակագույն Սնահող, անտառային դարչնագույն տափաստանացած

Անվանումը հզոր միջին հզորության սակավազոր հզոր միջին հզորության

Հողի հզորությունը Ցուցանիշը, սմ Հ50 30-50 Հ30 Հ60 40-60

Գնահատումը, բալ

սակավազոր

Հ40

Հումուսի պարունակությունը: Հողի կարնոր հատկություններից է օրգանական նյութերի` հումուսի պարունակությունը, որը ձնավորվում է հողառաջացման ընթացքում բուսական ու կենդանական մնացորդների տարրալուծման ն բարդ ձնափոխությունների հետնանքով: Հումուսի պարունակությունը տարբեր հողատիպերում տարբեր է: Այն հողի հիմնական որակական հատկություններից է, որից կախված է հողի բերրիությունը: Հումուսի պարունակությամբ են պայմանավորված բույսերի` սննդատարրերով ապահովվածությունը, հողի մի շարք ֆիզիկաքիմիական հատկություններ ն հողերի գնահատման ցուցանիշները: Հողերն ըստ հումուսով ապահովվածության լինում են սակավ, միջին ն հումուսով հարուստ: Հումուսով ապահովվածությունը հողերի տիպային առանձնահատկությունն է: Հումուսով հարուստ հողեր են համարվում սնահողերը, մարգագետնատափաստանային, անտառային դարչնագույն ն անտառային գորշ հողերը: Հումուսի միջին պարունակություն ունեն շագանակագույն հողերը, իսկ սակավ` կիսաանապատային գորշ հողերը: Հողերի գնահատումն ըստ հումուսի պարունակության տրված է աղյուսակ 9-ում:

Աղյուսակ 9 Հողերի գնահատումն ըստ հումուսի պարունակության Հողի տիպը ն ենթատիպը Ոռոգելի մարգագետնային գորշ, կիսաանապատային գորշ Մուգ շագանակագույն ն շագանակագույն, բաց շագանակագույն Սնահող կրազերծ, տիպիկ կամ թույլ կրազերծ, կարբոնատային Անտառային դարչնագույն լվացված, անտառային դարչնագույն տիպիկ, անտառային տափաստանացած կարբոնատային

Հողի հումուսի պարունակությունը Անվանումը Ցուցանիշը, % Գնահատումը, բալ բավարար Հ2 միջին հումուսային 1,5-2,0 սակավ հումուսային

Հ1,5

բավարար միջին հումուսային միջինից ցածր

Հ3 2,5-3,0 2,0-2,5

սակավ հումուսային

Հ2

բավարար միջին հումուսային

Հ6 4-6

սակավ հումուսային

Հ6

բավարար միջին հումուսային

Հ4 3,0-4,0

Հ3

սակավ հումուսային

Հողի մեխանիկական կազմը: Մեխանիկական կազմը հողի կարնոր հատկություններից է, առաջանում է հողմահարման ընթացքում: Հողերի կտրվածքի փուխր զանգվածը բաղկացած է լինում տարբեր տրամաչափի մասնիկներից, որոնց ընդհանուր պարունակությունը կոչվում է հողի մեխանիկական կազմ: Այդ զանգվածի մեջ ֆիզիկական կավի (0,01մմ մասնիկների) ն ավազի քանակի հարաբերակցությամբ հողերը բաժանվում են ծանր, միջակ ն թեթն կավային, ծանր միջակ ն թեթն կավավազային, ավազակավային ու ավազային տեսակների: Հողի մեխանիկական կազմի գնահատմամբ որոշում են հողի բերրիության ն ագրոարտադրական ցուցանիշները, քանի որ հողի մեխանիկական կազմից են կախված քիմիական, ֆիզիկաքիմիական, ջրաֆիզիկական, ջրաջերմային, օդային ռեժիմները ն հողում կենսաբանական պրոցեսները: Հողերի գնահատումն ըստ մեխանիկական կազմի տրված է աղյուսակ 10-ում:

Աղյուսակ 10 Հողերի գնահատումն ըստ մեխանիկական կազմի Անվանումը Կավային Ծանր կավավազային Միջակ կավավազային Թեթն կավավազային Ավազակավային

Ցուցանիշը, 0,01մմ մասնիկների գումարը, % Հ60 45-60 30-45 20-30 Հ20

Գնահատումը, բալ

Հողի կազմությունը: Հողի ծագումնաբանական, ագրոարտադրական բնութագրման ն գնահատման համար շատ կարնոր է հողի կազմության իմացությունը: Հողը բաղկացած է առանձին մասնիկներից ն ագրեգատներից: Յուրաքանչյուր տիպի հողին ն առանձին հորիզոններին հատուկ են կառուցվածքի որոշակի տեսակներ: Հողի հումուսային վերին հորիզոններին հատուկ են հատիկային, կնձիկային, հատիկակնձիկային, փոշեհատիկային, իսկ փոխանցման ն ներքին կուտակման հորիզոններին` կոշտավոր, ընկուզանման, թեփուկավոր, ամրացված սյունանման կառուցվածքները: Հողի կառուցվածքային հատկությունների հիման վրա կազմվում է գնահատման սանդղակ: Գնահատման ցուցանիշները տրված են աղյուսակ 11-ում: Աղյուսակ 11 Հողի կառուցվածքային հատկությունների գնահատումը Հողի տիպը ն ենթատիպը Ոռոգելի խոնավ մարգագետնային գորշ Կիսաանապատային գորշ ն բաց շագանակագույն Բաց ն մուգ շագանակագույն Սնահող ն անտառային դարչնագույն

Անվանումը ստրուկտուրային միջին ստրուկտուրային թույլ ստրուկտուրային ստրուկտուրային միջին ստրուկտուրային թույլ ստրուկտուրային ստրուկտուրային միջին ստրուկտուրային թույլ ստրուկտուրային ստրուկտուրային միջին ստրուկտուրային թույլ ստրուկտուրային

Ջրակայուն ագրեգատների գումարը, % Հ40 30-40 Հ30 Հ35 30-35 Հ30 Հ40 30-40 Հ30 Հ50 40-50 Հ40

Գնահատումը, բալ

Հողի կլանունակությունը: Հողն ունակ է կլանել ն պահպանել այն նյութերը, որոնք շփման մեջ են հողի մասնիկների հետ: Կլանունակությունն զգալի չափով որոշում է հողի ֆիզիկական ն քիմիական հատկությունները: Կլանունակությունը չափվում է փոխանակվող կատիոնների (կալցիումի, մագնեզիումի, նատրիումի, կալիումի) գումարով` մգէկվ 100 գ հողում: Բարձր կլանունակություն ունեն այն հողերը, որոնց կլանման համալիրում գերակշռում են կալցիումի ն մագնեզիումի կատիոնները: Կլանված նատրիումի առկայությունը հողերին տալիս է աղային հատկություն, իսկ ջրածնի առկայությունը` թթվային: Բարձր կլանունակություն ունեն սնահողերը, անտառային դարչնագույն, մուգ շագանակագույն, ոռոգելի մագագետնային գորշ հողերը: Հողերի գնահատումն ըստ կլանված կատիոնների գումարի (CՅՒԽի) տրված է աղյուսակ 12-ում: Աղյուսակ 12 Հողերի գնահատումն ըստ կլանված կատիոնների գումարի Հողի տիպը ն ենթատիպը Ոռոգելի խոնավ մարգագետնային գորշ Շագանակագույն, անտառային դարչնագույն տափաստանացած Սնահողեր, գետահովտադարավանդային

Անվանումը ուժեղ միջին թույլ ուժեղ միջին թույլ ուժեղ միջին թույլ

Ցուցանիշը, մգ-էկվ 100 գ հողում (CՅՒԽի) Հ30 20-30 Հ20 Հ40 30-40 Հ30 Հ50 40-50 Հ40

Գնահատումը, բալ

Հողի ռեակցիան ծագումնաբանական ն արտադրական կարնոր ցուցանիշ է հողերի գնահատման համար: Հողերն ունեն չեզոք, հիմնային ն թթվային ռեակցիա: Չեզոք հողերում քՒ-ը 7 է, թթու հողերում` 7ից ցածր, իսկ հիմնային հողերում` 7-ից բարձր: Հողերի կտրվածքում քՒ-ը տատանվում է 3-9 սահմաններում: Չեզոք հողեր են համարվում սնահողերը, շագանակագույն, ոռոգելի մարգագետնային գորշ հողերը: Թույլ հիմնային ն հիմնային ռեակցիա ունեն Արարատյան հարթավայրի ոռոգելի խոնավ մարգագետնային, գորշ, աղուտ-ալկալի հողերը, որոնց կլանման համալիրում գերակշռում է նատրիումի կատիոնը: Թույլ թթվային ն թթու ռեակցիա ունեցող հողեր են անտառային գորշ, լեռնամարգագետնային, ճահճային հողերը, որոնց կլանման համալիրում գերակշռում է ջրածնի իոնը: Հողերի գնահատումն ըստ ջրային լուծույթի ռեակցիայի (քՒ-ի ցուցանիշի) տրված է աղյուսակ 13-ում:

Աղյուսակ 13 Հողերի գնահատումն ըստ ջրային լուծույթի ռեակցիայի Անվանումը Չեզոք Թույլ հիմնային Հիմնային ՈՒժեղ հիմնային Թույլ թթվային

քՒ-ի ցուցանիշը 6,5-7,5 7,6-8,0 8,1-8,5 Հ8,6 Հ6,4

Գնահատումը, բալ

4.4. Հողերի բոնիտման բալերի հաշվարկը Գյուղատնտեսական հողերի բոնիտման բալերը հաշվարկվում են ըստ հողատեսքերի (ջրովի ն անջրդի վարելահողեր, խաղողի ն պտղատու ծառերի այգիներ, խոտհարքներ, արոտներ): Վարելահողերի բոնիտման հաշվարկման ձնը ներկայացված է աղյուսակ 14-ում: Դրանք հաշվարկվում են հողի հատկությունների, կլիմայական պայմանների ն հիմնական մշակաբույսերի բերքատվության ցուցանիշների հիման վրա: Հայաստանում ընդունված է հողերի բոնիտման 100 բալանոց փակ սանդղակը: Ելնելով լավագույն հատկանիշներից ն բերքատվության համար նպաստավոր պայմաններից` հանրապետության հողերի բոնիտման ամենաբարձր ցուցանիշ է ընդունվել 100 բալը, իսկ համեմատաբար աննպաստ պայմանների դեպքում այն իջնում է: Հաշվարկները կատարվում են հետնյալ բանաձնով. ձ ԲՀ

100, ց1

որտեղ Բ-ն տվյալ հողի բոնիտման բալն է, ց-ն` հողի հատկությունների, կլիմայական գործոնի ն բերքատվության ցուցանիշը, ց1-ը` ամենաբարձր` 100 բալ ստացած հողի կլիմայական գործոնի ն բերքատվության ցուցանիշը: Բոնիտման սանդղակը կազմվում է ըստ յուրաքանչյուր գնահատման շրջանում առավել տարածված հողերի ենթատիպերի, որոնք գտնվում են ռելիեֆի հարթ պայմաններում, ունեն հզոր հումուսային հորիզոն, ծանր, միջակ կավավազային մեխանիկական կազմ, զերծ են բերրիության վրա ազդող հողի բացասական հատկություններից: Բոնիտման ժամանակ որոշվում է յուրաքանչյուր հատկության թվային ցուցանիշը: Յուրաքանչյուր խմբի գործոնների բալերը գումարվում են, ն ստացվում է դրանց միջինը, որը համեմատվում է բերքատվության

տվյալների հիման վրա ստացված բալերի հետ: Այնուհետն որոշվում է երեք գործոնների (բերքատվության, կլիմայական պայմանների ն հողի հատկությունների) գնահատման միջին բալը: Աղյուսակ 14 Վարելահողերի որակական գնահատման տեղեկագիր" Տարածությունը, հա

Հողատիպի ն ենթատիպի գնահատման բալը

Հողային հատկությունների միջին բալը

քարքարոտության աստիճանը

հողատարվածության աստիճանը

թեքության աստիճանը

15,1 9,0

0,8 0,8

0.8 0.8

0.9 0.7

6,2 18,7 3,8 8,4 34,9 9,1 14,5

0,6 0,8 0,6 0,8 0,6 0,8 0,6 0,8 0,6 0,6 0,8 0,6

0.6 0.8 0.6 0.8 0.8 0.6 0.8 0.6 0.8 0.6 0,6 0,8 0,8

0.7 0.8 0.7 0.9 0.8 0.7 0.8 0.7 0.8 0.7 0,7 0,8 0,8

3-5 6-7 8-9 11-13 15-16 17-19 21-24 27-28 29-32 Ընդամենը Միջին բալը

գնահատման վերջնական բալն ուղղումից հետո

ՈՒրվագծի համարը

ՈՒղղման գործակիցները

730,0

" Գնահատման շրջանը` Կոտայք-Թալին, մարզը` Կոտայք, համայնքը` Բուժական: Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ հողերի բոնիտման ընթացքում պետք է հաշվի առնել առանձին հատկությունների միջն գոյություն ունեցող որոշակի կապը, մի հատկության փոփոխումն ուղեկցվում է մյուսի փոփոխմամբ, ինչը թույլ է տալիս դատել հողի բերրիության աստիճանի փոփոխման մասին: Սակայն հողի մեկ հատկությամբ

հողի բերրիության մակարդակի որոշումն անհնար է, անհրաժեշտ է օգտվել բոնիտման համար ընտրված բոլոր հատկություններից: Առանձին գնահատման շրջաններում տարածված հողատիպերի համար երեք գործոնների հիման վրա միջին բալ ստանալուց հետո կազմվում է հանրապետության ջրովի ն անջրդի վարելահողերի բոնիտման 100 բալանոց փակ սանդղակ (աղ.14): Ջրովի վարելահողերի բոնիտման հանրապետական սանդղակի համաձայն` ամենաբարձր` 100 բալ են ստացել Արարատյան հարթավայրի Մերձարաքսյան գնահատման շրջանի ոռոգելի մնացորդայինմարգագետնային գորշ հողերը ն Ախուրյան-Սպիտակ գնահատման շրջանի մարգագետնաբերվածքային հողերը: Անջրդի վարելահողերի բոնիտման սանդղակի համաձայն` 100 բալ են ստացել Վերին Ձորագետի գնահատման շրջանի տիպիկ կամ թույլ կրազերծ սնահողերը, որոնք գտնվում են բավարար խոնավացման գոտում, ունեն հողի հատկությունների բարձր ցուցանիշներ, ուստի այստեղ մշակվող հացաբույսերի բերքատվությունը բարձր է: Սնահողերում հումուսի պարունակությունը բարձր է, եթե հողի վերին շերտում կազմում է 6 %: Այդ դեպքում բոնիտման բալը 100 է: Հումուսի միջին պարունակության (4 %) դեպքում բոնիտման բալը 67 (4:6 2 100) է, իսկ սակավ պարունակության (1,5%) դեպքում` 25 (1,5:6 2 10): Նույն ձնով հաշվարկվում են բոլոր գործոնների ն ցուցանիշների բալերը: Գնահատման սանդղակները կազմելուց հետո հաշվարկվում են յուրաքանչյուր հողի միավոր տարածության ն համայնքի բոլոր հողատեսքերի միջին բալերը: Օգտվում են հետնյալ բանաձնից: Բընդ.Հ

Բհ12Տ1ՒԲհ22 Տ2Ւ……Բհn 2 Տn Տընդ.

որտեղ Բընդ. -ը գնահատման միջին բալն է, Բհ1, Բհ2, Բհո –ը` հողի յուրաքանչյուր տեսակի բալը, Տ1, Տ2, Տո -ը` հողի յուրաքանչյուր տեսակի տարածությունը, հա, Տընդ.-ը` համայնքի հողերի ընդհանուր տարածությունը: Հողերի բոնիտումը կատարվում է ըստ հողամասերի, որոնք համարակալվում են հողօգտագործման քարտեզի վրա: Կազմվում է գնահատման տեղեկագիր, որտեղ համապատասխան սյունակում գրանցվում են հողամասի համարը, մշակման պայմանները, ապա` գնահատման շրջանը ն հողի հատկությունները: Հողի ելակետային բալը (համապատասխան ուղղման գործակիցներով) բազմապատկելով ստացված վերջնական բալով` գրանցում են տեղեկագրի համապատասխան

սյունակում: Տեղեկագրի վերջում նշվում է ընդհանուր տարածությունը ն բոնիտման միջին բալը: Հողամասերին տրվում են գնահատման համապատասխան միջին բալեր: Հողերի որակական գնահատման համար կիրառվում են նան տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ: Բոնիտման զանգվածային հաշվարկները կատարվում են համապատասխան ծրագրերով, ն ստացված տվյալներն էլ ստույգ են ու հուսալի: 4.5. Գնահատման ուղղման գործակիցների կիրառումը Հանրապետության վարելահողերի բոնիտման սանդղակները կազմվում են հողերի հիմնական տիպերի ն ենթատիպերի համար, որոնք ռելիեֆի հարթ պայմաններում են զարգանում, ունեն հզոր հումուսային հորիզոն, միջակ ն ծանր կավավազային մեխանիկական կազմ, բավարար ագրոքիմիական հատկություններ ն զերծ են հողի բերրիության վրա ազդող բացասական հատկություններից: Կատարվում է նան տիպիկ հողերից տարբերվող հողերի բոնիտման բալերի համապատասխան ուղղում: Հանրապետության տարբեր բնակլիմայական պայմաններում կատարված դիտարկումների, հետազոտական նյութերի ն առկա գրականության տվյալների հիման վրա մշակվում են հողի բերրիության վրա ազդող բացասական գործոնների հաշվառման վերաբերյալ ուղղման գործակիցները: Բացասական գործոնները մի դեպքում ազդում են հողի ֆիզիկաքիմիական հատկությունների վրա, նվազեցնում հողի բերրիության աստիճանը` առաջացնելով հողատարում, աղակալում ն այլն, իսկ մյուս դեպքում ավելացնում են հողի մշակման արտադրական ծախսերը: Գործակիցները մշակվում են ըստ հողի բերրիության վրա ազդող բացասական հատկությունների ցուցանիշների: Ելնելով գնահատվող յուրաքանչյուր հողամասի տնտեսական պայմաններից` ուղղման գործակիցները հնարավորություն են տալիս օբյեկտիվորեն գնահատել բազմաթիվ հողակտորներ: ՈՒղղման գործակիցները մշակվում են ըստ` » թեքության աստիճանի, » հողատարվածության, » աղակալվածության, » քարքարոտության, » ցեմենտացած շերտի առկայության: Ելնելով յուրաքանչյուր հողի կամ հողաբաժնի հողային պայմաններից ն բացասական այս կամ այն հատկության դրսնորման աստիճանից` բոնիտման սանդղակով որոշված բալերը ենթարկվում են համապատասխան ուղղման` այն բազմապատկելով ուղղման գործակցով`

ԲհողՀ Բհ 2 Գուղղ., որտեղ Բհող –ը տվյալ հողամասի հողի գնահատման բալն է, Բհ –ն` հողի հիմնական բալը, Գուղղ.–ը` հողի բացասական հատկության ցուցանիշի ուղղման գործակիցը: Այսպես, Ուրց-Կոտայք-Շամիրամ գնահատման շրջանի գյուղատնտեսական հողատեսքերի գնահատման հիմնական բալը 80 է: Այդ հողերի թույլ հողատարված հողամասերի բալը կկազմի 64 (80 2 0,8), իսկ միջին ցեմենտացած հողերինը` 48 (80 2 0,6): Սնանի գնահատման շրջանի սնահողերի հիմնական բալն ըստ հանրապետական սանդղակի 86 է: Այնտեղ հանդիպում են տարբեր թեքության հողատարված, քարքարոտ հողամասեր: Կիրառելով թույլ հողատարման գործակիցը (0,8) կստանանք` Բհ Հ 86 2 0,8 Հ 69 բալ: Լեռնային երկրագործության պայմաններում հաճախ մի խումբ բացասական հատկություններ (մեխանիկական կազմ, հողատարվածություն, թեքություն) դրսնորվում են միասին, մի գործոնը կախված է լինում մյուսից: Այդ դեպքում հողի բոնիտման բալն ուղղվում է այն գործոնի ուղղման գործակցով, որն ավելի է արտահայտված: Օրինակ` թեթն մեխանիկական կազմի ն հողատարման միաժամանակյա առկայության դեպքում ուղղումը կատարվում է հողատարման գործակցով: Հաշվարկը կատարվում է հետնյալ բանաձնով. Բհ1 2 Տ1 Ւ Բհ2 2 Տ2 Ւ . . . Բհn 2 Տn Բընդ. Հ Տընդ.

2 Գաղ. 2 Գցեմ.

,

որտեղ Բ-ն հողի ընդհանուր բալն է, Բհ1, Բհ2, Բհn –ն` առանձին հողամասերի բոնիտման բալերը, Տ1, Տ2, Տn -ն` առանձին հողամասերի տարածությունը, հա, Գաղ.–ը` հողի աղակալման գործակիցը, Գցեմ.–ը` հողի ցեմենտացման գործակիցը, Տընդ.-ը` հողամասերի ընդհանուր տարածությունը, հա: Աղյուսակ 15-ում տրված են Արարատի մարզի 10 համայնքների վարելահողերի որակական գնահատման միջին ցուցանիշները:

Աղյուսակ 15 Վարելահողերի որակական գնահատման ցուցանիշները"

Համայնքները

Տարածությունը, հա

Բուրաստան Նորաբաց Մարմարաշեն Արնշատ Ավշար Այգավան Զորակ Արալեզ Սայաթ-Նովա Երգանուշ Ընդամենը

362,6 106,8 330,6 189,0 567,1 360,6 147,1 377,2 294,5 2924,5

" Գնահատման

Հողի տիպի ն ենթատիպի բալը

Հողի հիմնական հատկությունների բալը

Հողի բալն ուղղման գործակից կիրառելուց հետո

շրջանը` Մերձարաքսյան, մարզը` Արարատ, համայնքների թիվը` 10:

Հայաստանի տարածքի հողագնահատման տարբեր շրջաններից (Մերձարաքսյան, Կոտայք-Թալին ն Սնան) յուրաքանչյուրում 10 համայնքների վարելահողերի գնահատման նյութերի` մեր կատարած վերլուծությունը (1987, 2002, 2003, 2004) ցույց է տվել, որ հողերի տիպերի, հիմնական հատկությունների միջին գնահատականը ն դրանց ուղղված բալերը տարբեր են: Այս շրջանների համայնքների վարելահողերի հողատիպերի միջին բալը Մերձարաքսյան գնահատման շրջանում 86 է, հողերի հիմնական հատկությունների բալը` 74, ուղղված բալը` 46, Կոտայք-Թալին շրջանի համայնքներում` համապատասխանաբար 43, 69 ն 35, իսկ Սնանի շրջանի համայնքներում` 27, 69 ն 35: Նմանատիպ ցուցանիշներ են նկատվում հանրապետության լեռնային, նախալեռնային ն հարթավայրային շրջանների այլ հողերի գնահատման արդյունքներում: Որքան քիչ է վարելահողերի որակական գնահատման բալերի միջն տարբերությունը, այնքան ակնհայտ է գնահատման 1 բալի արժեքի տարբերությունն ըստ հողագնահատման շրջանների: Այսպես, Մերձարաքսյան գնահատման շրջանում հողի որակական գնահատման 1 բալի արժեքը 37 հազ. դրամ է, Կոտայք-Թալինում` 13 հազ. դրամ, իսկ Սնանի գնահատման շրջանում` 26 հազ. դրամ:

4.6. Հողամասերի գնահատման ընթացքում տեխնոլոգիական պայմանների ն տեղադրության ցուցանիշների կիրառումը Հողերի որակական գնահատման աշխատանքներին զուգահեռ որոշվում են վարելահողերի մշակման տեխնոլոգիական պայմանները` ռելիեֆը, ծովի մակերնույթից բարձրությունը, թեքության աստիճանը, դաշտի գոնի երկարությունը, հողի տեսակարար դիմադրողականությունը, տեղադրությունը ն այլն: Հողամասերի տեխնոլոգիական պայմանների յուրաքանչյուր գործոնի համար փորձնական ճանապարհով որոշվում է տեխնոլոգիական գործոնների ազդեցության չափը դաշտային մեքենայացված աշխատանքների արտադրական ն վառելիքի ծախսի նորմերի վրա: Այդ նպատակով հաշվարկում են ազդման գործակիցները, որոնք միաժամանակ օգտագործվում են որպես ուղղման գործակիցներ հողերի ռենտային եկամուտը հաշվարկելիս: Հողերի որակական գնահատման ընթացքում որպես ուղղման գործակիցներ հաճախ կիրառվում են հողամասերի թեքության աստիճանի, քարքարոտության, ռելիեֆի բարդության, գոնի երկարության, հողամասի տեղադրվածության վերաբերյալ տվյալները: Հողամասի թեքության աստիճանն ուղղակիորեն ազդում է դաշտային մեքենայացված աշխատանքների արտադրական ն վառելանյութի ծախսի չափաքանակների վրա, որն իջեցնում է արտադրողականությունը ն բարձրացնում արտադրանքի ինքնարժեքը: Թեքության աստիճանի գործակիցը տատանվում է 1,01-1,90 սահմաններում: Հողամասի քարքարոտությունը պայմանավորված է մակերեսային ն հողաշերտում առկա քարերով, որոնք սահմանափակում ն դժվարացնում են ագրոտեխնիկական ու մելիորատիվ աշխատանքները, առաջացնում մեքենաների ու գործիքների շահագործման անարտադրողական ծախսեր, նվազեցնում հողի բերրիությունը: Ըստ քարքարոտության աստիճանի` հողերը լինում են թույլ քարքարոտ (երբ քարերով պատված մակերեսը 10 %-ից պակաս է), միջակ քարքարոտ (համապատասխանաբար 10-30 % է), ուժեղ քարքարոտ (30-50 % է): Քարքարոտության գործակիցը տատանվում է 1,10-1,80-ի սահմաններում: Հողամասի գոնի երկարությունը որոշվում է մեքենայացված դաշտային աշխատանքի համար հողամասի երկարությունը ն լայնությունը չափելու միջոցով: Կան հողամասեր, որոնք միշտ մշակվում են մեկ ուղղությամբ: Այդպիսի հողամասերի գոնի երկարությունը որոշվում է մշակման ուղղությամբ ունեցած երկարությամբ: Հողամասերի գոնի երկարության գործակիցը տատանվում է 1,00-1,82 սահմաններում:

Հողերը բնութագրելիս հաշվի են առնվում նան բարձրությունը ծովի մակերնույթից, հողի տեսակարար դիմադրողականությունը: Հողամասերի տեխնոլոգիական գործոնները դրսնորվում են ինչպես առանձին, այնպես էլ միասին: Հողամասերի կամ բոլոր վարելահողերի ընդհանուր տեխնոլոգիական գործակիցը հաշվարկվում է առանձին գործոնների` գոնի երկարության, թեքության աստիճանի, քարքարոտության ն այլ ցուցանիշների միջին գործակիցների արտադրյալով` Fտեխ.գՀ1,14գոն 2 1,16թեք. 2 21քար. 2 1,27դ.ձն 2 1,24տ.դ Հ 2,52: Յուրաքանչյուր հողօգտագործման պայմաններում բոլոր հողամասերի տեխնոլոգիական գործակիցները որոշելուց հետո կատարվում է միատեսակ տեխնոլոգիական գործակից ունեցող հողամասերի խմբավորում, որի նպատակն է համայնքի հողօգտագործման սահմաններում ցրված, միանման հատկություններ ն տեխնոլոգիական ցուցանիշներ ունեցող հողերի համար սահմանել գնահատման ուղղման գործակիցներ: Հողամասերի խմբավորման հիմքում հանրապետության տարբեր բնակլիմայական գոտիներում համայնքների հողերի տեխնոլոգիական գործակիցների հնարավոր դեպքերն են: Բոլոր հողամասերի տեխնոլոգիական գործակիցները դասվել են ըստ աճող հերթականության, ն կազմվել են խմբեր: Հետազոտություններից պարզվել է, որ հողամասերի տեխնոլոգիական պայմանների գործակիցը հանրապետության հարթավայրային պայմաններում տատանվում է 1,0-1,2, իսկ լեռնային մասնատված ռելիեֆի, քարքարոտ, փոքր հողամասերի, տարբեր թեքությունների պայմաններում` 2,0-5,0 սահմաններում: Տեխնոլոգիական գործակիցների մեծությունն ուղիղ համեմատական է հողամասերից ստացվող գյուղատնտեսական արտադրանքի ինքնարժեքին. որքան մեծ է տեխնոլոգիական գործակիցը, այնքան բարձր է արտադրանքի ինքնարժեքը ն հակառակը: Տեղադրության ցուցանիշները: Գնահատման օբյեկտները բնութագրվում են հողերի գյուղատնտեսական մթերքների իրացման վայրից ն նյութատեխնիկական մատակարարման բազաներից հեռավորության ցուցանիշներով: Այդ դեպքում հաշվի են առնվում բեռների տեսակը ն ծավալը, ճանապարհների կատեգորիաները: Հ Հ ԲԳ (Հ1ՒՀ2Դ2 Ւ Հ3Դ3) : ԲԳ, որտեղ Հ-ն գնահատվող օբյեկտի միջին հեռավորությունն է, Բ-ն` իրացվող մթերքի ծավալը, %, Գ-ն` միավոր մթերքի վերահաշվարկման գործակիցը, Հ1, Հ2, Հ3 -ը` տեղափոխման հեռավորությունը, կմ, Դ2-ը ն Դ3-ը` երկրորդ ն երրորդ կատեգորիաների ճանապարհների վերահաշվարկման գործակիցը առաջինի համեմատ: Փաստորեն` հնարավոր է

լինում հողերի գնահատման ընթացքում գյուղատնտեսական մթերքների տեղափոխման համար ծախսերի մեջ կատարել համապատասխան փոփոխություններ: Այս եղանակով ստացված ցուցանիշները համեմատվում են ստուգանմուշի հետ ն վերածվում բալերի կամ գործակիցների, որոնց միջոցով կատարվում են հողի բալերի փոփոխություններ: Հայաստանի հողագնահատման տարբեր շրջաններում համայնքների վարելահողերի վերաբերյալ առկա նյութերի վերլուծությունից պարզվում է, որ հարթավայրային պայմաններում (Մերձարաքսյան, Շիրակ, Լոռի) վարելահողերի տեխնոլոգիական գործակիցները տատանվում են 1-2, իսկ լեռնային ռելիեֆի թեք, քարքարոտ լանջերին` 2-5 սահմաններում: Նման տարբերության պարագայում հանրապետության տարածքում փոխվում են գյուղատնտեսական մշակաբույսերի համար կատարվող արտադրական ծախսերը, նվազում է հողի արժեքը: Գնահատման երեք շրջանների 5-ական համայնքների հողերի տեխնոլոգիական պայմանները ն գործակիցները տրված են աղյուսակ 16-ում: Աղյուսակ 16

1,66 4,9 4,9 1,83 5,0

31,0 133,0 21,0 -

ձ

609,3 258,0 969,2 365,1

886,0 1,9 244,0 1520,5 1,73 142,0 1546,0 2,08 12,0 424,0 2,79 1536,0 1,96 1,96 Վարելահողերի տեխնոլոգիական

–

-

730,0 91,0 690,0 423,0 126,0 859,2 -

465,7 117,0 501,7 861,2 443,1

264,3 371,0 97,0 122,0 -

203,0

47,7 -

332,0

309,6 634,0 188,0 1481,5 121,0 39 61,8 473,0 - 20,0 526,0 493,0 53,0 227,6 197,0 50 234,6 140,0 954,0 217,0 606,0 930,0 պայմաններն ըստ հողագնահատման շրջանների

1257,5

Թեքության աստիճանը

Բարձրությունը ծովի մակարդակից, մ

Քարքարոտությունը, %

Տեխնոլոգիական գործակիցը

89,7 310,0 16,0

Տարածությունը, հա

Համայնքի անվանումը

Հ/հ

730,0 701,0 645,7 983,2 443,1

294,5

1,2

294,5

-

-

294,5

-

-

294,5

-

-

147,1 360,6 567,1 189,0

1,2 1,2 1,2 1,2

147,1 360,6 367,1 189,0

-

-

147,1 360,6 567,1 189,0

-

-

147,1 360,6 567,1 189,0

-

-

Հ3

3,17,0

7,111,0 ն բարձր

8001000

100- 15001500 2000

թ

4.7. Վարելահողերի ն վարի համար պիտանի հողերի խմբավորման սկզբունքները Պետական հողային կադաստրի համակարգում կարնոր է հողերի բազմակողմանի ուսումնասիրությունների ն հետազոտությունների միջոցով յուրաքանչյուր տարածքի հողերի որակական հաշվառումը, որը ներառում է հողերի խմբավորումն ու բնութագրումն ըստ էկոլոգիական, տեխնոլոգիական, տնտեսական, քաղաքաշինական ն այլ հատկանիշների: Ելնելով հողերի կադաստրային գնահատման պահանջներից` հողերի որակական հատկությունների ուսումնասիրման, դասակարգման ն խմբավորման համար առաջարկվում է երկու մոտեցում` առաջին` կատարել յուրաքանչյուր հողամասի հողօգտագործման գործոնների ն մարդու տնտեսական գործունեության ազդեցության ուսումնասիրություն ու դասակարգում, երկրորդ` այդ ուսումնասիրությունների արդյունքները կիրառել հողերի գնահատման ն արտադրական օգտագործման նպատակով միջոցառումների մշակման ընթացքում: Հողերի բոնիտմանը հաջորդում է հողերի խմբավորումը, որը հողագիտական տեսակետից լայնածավալ հողային, երկրաբուսաբանական ն այլ հետազոտական նյութերի տարածական արտահայտման հիմնական ձնն է: Խմբավորումը նպաստում է հողերի կադաստրային գնահատման նյութերի հիման վրա հաշվարկների կատարմանը: Խմբավորման միջոցով բացահայտվում են տարբեր հողերի արդյունավետ օգտագործման համեմատական հնարավորությունները` խթանելով ագրոտեխնիկական ն մելիորատիվ միջոցառումների ճիշտ կազմակերպումը, պարարտանյութերի օգտագործումը ն այլն: Ագրոնոմիական խմբի հողերի հատկությունների օպտիմալ չափանիշները դրսնորվում են որպես հողի բարձր բերրիության մոդել, որը որոշ պայմաններում կարող է լինել չափորոշիչ ոչ միայն ագրոնոմիական մեկ, այլ նան մի քանի խմբերի համար, որոնք իրենց հատկություններով մոտ են (օրինակ` ոռոգելի խոնավ մարգագետնային հզոր կավային ն ոռոգելի խոնավ մարգագետնային գորշ, միջին հզորության ծանր կավավազային, կրազերծ ն տիպիկ կամ թույլ կրազերծ սնահողեր ն այլն): Յուրաքանչյուր հողագնահատման շրջանում վարելահողերի համար առանձնացվում է հողագնահատման հինգ խումբ` լավագույն, լավ, միջին, միջինից ցածր ն վատ: Այն հողամասերը, որոնք ունեն 81-100 բալ, պատկանում են առաջին խմբին, 61-80 բալի դեպքում` երկրորդ, 41-60-ի դեպքում` երրորդ, 21-40-ի դեպքում` չորրորդ, 0-20-ի դեպքում` հինգերորդ խմբին:

Հողերի գնահատման խմբերն առանձնացնելիս հաշվի են առնվում որոշակի սկզբունքներ: Եթե հողածածկը ն հողօգտագործումը բազմաբնույթ են, հողերը խմբավորվում են ըստ առանձին հողատեսքերի, հակառակ դեպքում հողերի խմբավորումը կատարվում է խառը ձնով, այսինքն` գնահատման միննույն խմբում ընդգրկվում են այնպիսի հողեր, որոնք արտադրական հատկություններով տարբեր են, բայց փոքր տարածություն զբաղեցնելու պատճառով չեն կարող առանձին խմբերի դասվել: Վարելահողերը խմբավորելիս միննույն խմբերին են դասվում այն հողերը, որոնք իրենց արտադրական-ծագումնաբանական հիմնական հատկություններով չեն տարբերվում միմյանցից, ն դրանց տարածությունը կազմում է տվյալ գոտու 70–75 %-ը: Ելնելով ՀՀ հողօգտագործման պայմաններից` վարելահողերի, բազմամյա տնկարկների, խոտհարքների, արոտավայրերի համար կազմվում են հողօգտագործման առանձին խմբեր: Գնահատման լավագույն (|) խմբի մեջ ընդգրկվում են այն հողերը, որոնք հզոր են, ապահովված են սննդատարրերով, աչքի են ընկնում հումուսի ն կլանող համալիրում հիմքերի բարձր քանակով: Այս հողերն ունեն արդյունավետ բարձր խոնավություն, ծանր ն միջակ կավավազային մեխանիկական կազմ, սովորաբար կրազերծ են, չհողատարված, աղազուրկ, առաջացել են հարթությունների վրա, բերրի են, ապահովում են գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բարձր բերք, հետագա բարելավման համար հատուկ ագրոտեխնիկական ն մելիորատիվ միջոցառումներ չեն պահանջում, որակական գնահատումն էլ 100 բալ է: Գնահատման լավ (||) խմբերում այն հողերն են, որոնք գնահատման առաջին խմբի հողերին զիջում են արտադրական ն գենետիկական որոշ հատկություններով: Համեմատաբար ցածր է բերրիությունը, սահմանափակ են հողօգտագործման հնարավորությունները (գյուղատնտեսական բույսերի մշակման առումով): Հողերի որակի բարելավման նպատակով պահանջվում է կիրառել լրացուցիչ ագրոմելիորատիվ միջոցառումներ: Որակական գնահատման ժամանակ այդ հողերը ստացել են 61-80 բալ: Գնահատման միջին (|||) խմբին պատկանող հողերը նախորդ երկու խմբերից տարբերվում են իրենց բարդ ռելիեֆով, ցածր բնական բերրիությամբ: Այս խմբի հողերում հումուսի, սննդատարրերի, ինչպես նան կլանված հիմքերի ն արդյունավետ խոնավության պաշարը բավարար է: Նման պայմաններում սահմանափակվում են գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ընտրության ն մշակման հնարավորությունները: Այս հողերն առավելապես միջին հզորության են, ունեն թեթն ն միջակ կավավազային մեխանիկական կազմ, թույլ հողատարված են, թույլ աղակալած, բնորոշ է ոչ խորքային ցեմենտացումը, ձնավորվել են թույլ

ն միջին թեքության լանջերի վրա: Դրանց բերրիության բարձրացման համար պահանջվում են մի շարք լրացուցիչ ագրոտեխնիկական, մելիորատիվ, հակաէրոզիոն միջոցառումներ: Այս խմբի հողերը գնահատվում են 41-60 բալ: Գնահատման միջինից ցածր (|Մ) խմբին պատկանող հողերը գտնվում են անբարենպաստ ռելիեֆային պայմաններում` տարբեր թեքության լանջերի վրա: Տարածքը հաճախ մասնատված է ձորակային ցանցով, որը խոչընդոտում է հողերի արդյունավետ օգտագործումը: Հիշյալ հողերը սակավազոր են, ունեն ավազային, թեթն կավավազային մեխանիկական կազմ, թույլ ստրուկտուրային են, միջին ն ուժեղ քարքարոտ, բնորոշ է խորքային ն մակերեսային ցեմենտացումը, միջին հողատարվածությունը, թույլ աղակալումը, սննդատարրերի, հումուսի, կլանված հիմքերի քիչ պարունակությունը, անբավարար խոնավությունը: Այս պայմաններում գյուղատնտեսական մշակաբույսերի կազմը ն ընտրությունը զգալիորեն սահմանափակ են, բերիությունը` շատ ցածր: Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվության բարձրացման համար պահանջվում է հակաէրոզիոն, ագրոտեխնիկական, մելիորատիվ ն կուլտուր-տեխնիկական հատուկ միջոցառումների համալիր: Այս խմբի հողերը գնահատվում են 21-40 բալ: Գնահատման վատ (Մ) խմբին են պատկանում այն հողերը, որոնք տարածված են բարդ ռելիեֆային պայմաններում: Դրանք սակավազոր են, զուրկ են սննդատարրերից, ուժեղ քարքարոտ են, միջին ն ուժեղ ցեմենտացած, գերխոնավ, շատ աղքատ սննդատարրերից, հումուսից ն կլանող հիմքերից: Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ընտրությունը շատ սահմանափակ է, մշակվում են միայն գարնանացան հացահատիկային բույսեր ն միամյա խոտաբույսեր, որոնք ցածր բերքատու են: Տարածքի մասնատվածության ն լանջերի խիստ թեքության պատճառով գյուղատնտեսական աշխատանքների մեքենայացման հնարավորությունները շատ սահմանափակ են: Նման հողերի բերրիության բարձրացման համար պահանջվում են հատուկ ագրոտեխնիկական, հակաէրոզիոն բարդ մելիորատիվ ն մարգագետնամելիորատիվ միջոցառումներ: Այդ հողերին է տրվում ամենացածր գնահատման աստիճանը` մինչն 20 բալ: Հանրապետության տարածքի վարելահողերի ն վարի համար պիտանի հողերի գնահատման խմբերի կառուցվածքն ըստ գնահատման շրջանների ն համայնքների ներկայացված է առանձին գրքում: Հետազոտվող տարածքների երեք գնահատման շրջանների համայնքների վարելահողերի խմբավորման ցուցանիշները տրված են աղյուսակում 17-ում: Հողերի գնահատման խմբերը հիմնական տեղեկատվական հիմքն են տնտեսական գնահատման համար:

Աղյուսակ 17

Համայնքը ՍայաթՆովա Բուժական Աստղաձոր

Արարատ Կոտայք Գեղարքունիք

Մարզը

Մերձարաքսյան ԿոտայքԹալին Սնան

Գնահատման շրջանը

Վարելահողերի գնահատման խմբերի կառուցվածքն ըստ համայնքների

Գնահատման խումբը

Տարածությունը, հա

Գնահատման միջին բալը

| || |Մ Մ Ընդամենը | || |Մ

46,1 77,2 91,4 79,8 294,5 89,8 472,4 167,8

Ընդամենը | || |Մ Մ Ընդամենը

730,0 85,4 203,2 298,0 299,4

1 բալի արժեքը, հազ. դրամ

Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. Ինչ է հողի բոնիտումը: 2. Ինչ տվյալներ են հավաքվում ն մշակվում հողերի բոնիտման ընթացքում: 3. Ինչ են ներկայացնում հողերի բոնիտման սանդղակները: 4. Որ գործոնների համար են նախատեսված ուղղման գործակիցները: 5. Որոնք են հողի տեխնոլոգիական պայմանները: 6. Ինչ է հողերի խմբավորումը:

ԳԼՈՒԽ 5

ՎԱՐԵԼԱՀՈՂԵՐԻ ԿԱԴԱՍՏՐԱՅԻՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

5.1. Հողերի կադաստրային գնահատման սկզբունքները Հողերի կադաստրային (տնտեսական) գնահատման նպատակն է ստանալ անհրաժեշտ ն հավաստի տեղեկություններ գյուղատնտեսական հողատեսքերի արտադրունակության վերաբերյալ: Տնտեսական գնահատմամբ հողը դրսնորվում է որպես անշարժ գույք, շուկայական հարաբերություններում շրջանառության օբյեկտ ն գյուղատնտեսական արտադրության գլխավոր արտադրամիջոց: Հողերի տնտեսական գնահատման հարցերով տարբեր ժամանակներում զբաղվել են Ս.Դ. Չերեմուշկինը (1958,1963), Ֆ.Յ. Գավրիլյուկը (1974), Վ.Ի. Դեգտյարովը (1979,1984), Ն.Ֆ. Տյումենցնը (1975), Ա.Ա. Վոլկովը, Պ.Ֆ. Լոյկոն, Ս.Ա. Գալչենկոն, Ի.Վ. Պոդկովան (1996), Ա.Ս. Չեշնը ն Ի.Պ. Ֆեսենկոն (2000), Ա.Ա. Վառլամովը, Ա.Վ. Սնոստյունովը (2006), Հ.Վ. Մկրտչյանը (1976) ն ուրիշներ: Մեր ն այլոց ուսումնասիրությունների հիման վրա հանգել ենք այն եզրակացության, որ հողերի տնտեսական գնահատման հիմնական խնդիրն է հողերի տարբեր հատկությունների, գյուղատնտեսական արտադրության պայմանների ն արդյունքի բազմակողմանի հաշվառման միջոցով հաստատել յուրաքանչյուր հողօգտագործման համար հողի գինը, արտադրունակությունը ն հիմնավորել գյուղատնտեսության մեջ հողերի արդյունավետ օգտագործման ու պահպանման հնարավորությունները: Հողը` որպես բնական պաշար, բնութագրվում է տնտեսական ցուցանիշներով, իսկ որպես արտադրամիջոց` գնահատվում գյուղատնտեսական մթերքների արտադրության տնտեսական արդյունավետությամբ: Հողի գնահատումն ըստ գյուղատնտեսական մթերքների արտադրության վրա կատարված աշխատանքային ծախսերի որոշվում է հողերի տնտեսական գնահատման հարաբերական (բալային) մեծություններով: Հողերի կադաստրային գնահատման նյութերն օգտագործվում են հողի հարկի, վարձավճարի ն նորմատիվային արժեքի որոշման, հողի շուկայի կայացման ն զարգացման, հողի փոխհատուցման չափերի հաստատման, հողամասերի տրամադրման ն օտարման գործողությունների կատարման, հողի մոնիտորինգի անցկացման, հողասեփականատերերի, հողօգտագործողների ն վարձակալների տընտեսական գործունեության ապահովման, պետական, մարզային, տեղական ինքնակառավարման ն մասնավոր սեփականության հողային հարաբերությունների կարգավորման, կառավարման ն այլ խնդիրներ լուծելու համար: Հողերի կադաստրային գնահատման հիմնական դրույթները սահմանվել են հողերի գնահատման համամիութենական մեթոդիկա-

յում (1976): Հետագայում դրանք ճշգրտվել են` հաշվի առնելով բոնիտման ն տնտեսական գնահատման փոխադարձ կապը, յուրաքանչյուր հանրապետության հողերի գնահատման ելակետային տեղեկատվության առկայությունն ու մշակման եղանակները, գնահատման փաստացի տվյալները: Այդ փաստաթղթերի հիման վրա կատարվել է հանրապետության վարելահողերի ն վարի համար պիտանի հողերի` նոր մեթոդիկայով կադաստրային գնահատում` հողի հարկի, վարձավճարի, հողի նորմատիվային արժեքի որոշման ն այլ նպատակների համար: Հողերի կադաստրային գնահատման սկզբունքներն են` » գնահատվող հողերը դիտել որպես անշարժ գույք, շուկայական հարաբերություններում գույքային շրջանառության օբյեկտ, » հողերի գնահատման ընթացքում հաշվի առնել վարելահողերի որակական հիմնական հատկությունները` բոնիտման ցուցանիշները, » վարելահողերի, բազմամյա տնկարկների ն վարի համար պիտանի այլ հողերը գնահատել հողագնահատման շրջանի տնտեսական ցուցանիշների, միջին բազիսային տվյալների հիման վրա, » գնահատել բոլոր հողամասերը` անկախ սեփականության ն օգտագործման ձնից, » գնահատման տվյալները պետք է լինեն հուսալի, հավաստի, համալիր ն միասնական մեթոդիկայով, » հաշվի առնել գնահատման տվյալների պետական նշանակությունը ն մատչելիությունը, » գնահատման արդյունքները պարտադիր են բոլոր հողօգտագործողների համար: Հողերի կադաստրային գնահատումն ընդգրկում է ինչպես բնական գործոնները, այնպես էլ տնտեսական պայմանները, որոնք բնութագրվում են տնտեսական բերրիությամբ, տեղաբաշխվածությամբ ն արտադրական գործոններով: Տնտեսական գնահատման ընթացքում հողերի համեմատական որակն արտահայտվում է ինչպես բացարձակ, այնպես էլ հարաբերական ցուցանիշներով: Հողի որակը տնտեսապես ազդում է արտադրանքի քանակի վրա հավասարամեծ արտադրական ծախսերի դեպքում: Այլ խոսքով` հողերի որակական տարբերությամբ որոշվում է հավասարամեծ ծախսերի արդյունավետությունը, որոնք ներդրվել են տարբեր որակի հողերի վրա: Մեթոդաբանական այս դրույթները բխում են հողերի բերրիության ն դիֆերենցիալ ռենտայի տնտեսագիտական ուսմունքից (Ռիկարդո Դավիդ, 1955, Իլին Ս. 1987): Հողի բերրիության վրա ազդում են ն հողակլիմայական, ն տնտեսական պայմանները, ուստի հողերի տնտեսական գնահատումը հարկավոր է իրականացնել ըստ հողագնահատման շրջանների:

Հողերի կադաստրային գնահատման կարնոր խնդիրը ցուցանիշների ընտրումն ու հիմնավորումն է: Գնահատման ընթացքում մի ցուցանիշը (բերքատվություն, ծախսեր) մասնավոր է, իսկ մյուսը (համախառն արտադրանք, եկամտաբերություն) ընդհանուր: Դրանք ամբողջությամբ ն համակողմանի ազդում են հողի գնահատման չափանիշների վրա ն տալիս են անհրաժեշտ բնութագիր գնահատման առարկայի` հողի վերաբերյալ: Հողերի կադաստրային գնահատման ցուցանիշներին առաջադրվում են որոշակի պահանջներ: Նախ դրանք պիտի լինեն հուսալի, ստույգ ն լիարժեք, ապա պիտի ունենան կոնկրետ կիրառական նշանակություն: Միայն այդ դեպքում գնահատման նյութերը կարող են լայնորեն օգտագործվել տնտեսական համալիրում: Ցուցանիշների հաշվարկման ընթացքում անհրաժեշտ է պահպանել մասնավորից դեպի ընդհանուր հաջորդականությունը: Հողերի կադաստրային գնահատումն արտահայտվում է ինչպես բացարձակ, այնպես էլ հարաբերական ցուցանիշներով: Այսպես, հողի բերրիությունն իր անմիջական արտահայտությունն է գտնում նախ ն առաջ կոնկրետ արտադրանքի ելքով, գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվությամբ, հետո այն հանդես է գալիս որպես տնտեսական գնահատման ելակետային ցուցանիշ: Հողերի կադաստրային գնահատումը կատարվում է երկու տեսանկյունից` ընդհանուր ն մասնակի (հողերի գնահատումն առանձին մշակաբույսերի արդյունավետությամբ): Հողերը գնահատվում են նան դիֆերենցիալ ռենտայի գումարով: Այն որոշվում է հետնյալ բանաձնով. Դե Հ Հա - Ծ 2 1,07, որտեղ Դե-ն դիֆերենցիալ եկամուտն է, դրամ/հա, Հա-ն` համախառն արտադրանքը, դրամ/հա, Ծ-ն` արտադրության բազիսային ծախսերը, դրամ/հա, 1,07-ը` ծախսերի նկատմամբ շահութաբերության նվազագույն գործակիցը: Հողային ռենտան սովորաբար գոյանում է լավ, լավագույն հողերի ն միջին ու ցածր խմբերի հողերի բնական բերրիությունների հարաբերությամբ: Սակայն հայտնի է, որ հավելյալ բերքը կամ եկամուտը կապված է նան միննույն հողի վրա կատարվող լրացուցիչ աշխատանքային ն նյութական ներդրումների հետ: Այսպիսով` հողային ռենտան մի դեպքում ստացվում է գյուղատնտեսության էքստենսիվ զարգացման պայմաններում` որպես որոշակի հողատարածություններից իրացվող լրացուցիչ եկամուտ, իսկ մյուս դեպքում` գյուղատնտեսության ինտենսիվ զարգացման պայմաններում որպես աշխատանքի ն կապիտալի լրացուցիչ ներդրումների արդյունք: Այստեղից հետնում է, որ ռենտան

ունի ինչպես բնական, այնպես էլ տնտեսական ծագում: Դիֆերենցիալ ռենտան որոշվում է նան հետնյալ բանաձնով. Ռդիֆ.Հ(Հա - Ծ 2 1,07)Ւ Ռտեխ.Ւ Ռտեղ., որտեղ Հա-ն համախառն արտադրանքն է, դրամ/հա, Ծ-ն` արտադրական ծախսերը, դրամ/հա, 1,07-ը` ծախսերի նկատմամբ շահութաբերության նվազագույն գործակիցը, Հա - Ծ21,07 -ը` ռենտայի գումարն ըստ բերրիության, դրամ/հա, Ռտեխ.-ը` տեխնոլոգիական գործակցով պայմանավորված ռենտան, դրամ/հա, Ռտեղ.–ը` հողերի տեղադրությամբ պայմանավորված ռենտան, դրամ/հա: Հողերի գնահատման տվյալները հաշվարկային հիմքեր են ծառայում գործնական տարբեր հարցերի լուծման` արտադրության վերլուծության, հողերի արդյունավետ օգտագործման, հողաշինարարական նախագծերի մշակման, բնության ն շրջակա միջավայրի պահպանության, շուկայական տնտեսության պայմաններում հողի հարկի, վարձավճարի, գրավի, սերվիտուտի նորմատիվների մշակման ն հողային այլ հարաբերությունների կարգավորման գործում: Հողերի կադաստրային գնահատման ցուցանիշները: Գյուղատնտեսական մթերքների արտադրության ծավալները որոշվում են բնեղեն (զանգված, հատ) ն արժեքային ցուցանիշներով` համախառն արտադրանքի արժեքով (իրացման կամ շուկայական գներով): Հողերի կադաստրային գնահատման ցուցանիշներն են գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվությունը, համախառն արտադրանքի արժեքը, ծախսերի հատուցման գործակիցը, արտադրության գինը, զուտ եկամուտը, դիֆերենցիալ ռենտան: Հողերի կադաստրային գնահատման ցուցանիշները հաշվարկելու համար անհրաժեշտ է ունենալ մշակաբույսերի ցանքատարածությունների, բերքատվության, ինչպես նան արտադրության վրա կատարվող ծախսերի փաստացի միջին տվյալներն ըստ գնահատման շրջանների ն հողախմբերի: Համախառն արտադրանքի արժեքի հաշվարկի ժամանակ հաշվի է առնվում մշակաբույսերի ցանքատարածությունների կառուցվածքը: Այն որոշվում է վիճակագրական ն դիտարկումների տվյալների հիման վրա: Համախառն արտադրանքով գնահատման համար օգտագործվում են ինչպես իրացման, այնպես էլ շուկայական միջին գները: Բազիսային համախառն արտադրանքը որոշվում է հետնյալ բանաձնով. Հա Հ

Բ 2 Կգ 2 Գ,

որտեղ Հա-ն հողերի արտադրողականությունն է` համախառն արտադրանքը, դրամ/հա, Բ-ն` մշակաբույսերի քանակի բազիսային բերքատվությունը, ց/հա, Կգ-ն` տարբեր մշակաբույսերի տեսակարար կշռի գոր-

ծակիցն ընդհանուր տարածությունում (100 %Հ1,0), Գ-ն` միավոր արտադրանքի իրացման կամ շուկայական գինը, դրամ: Հողերի գնահատման տնտեսական արդյունավետությունը որոշվում է միավոր տարածության հաշվով ծախսերի հատուցման մակարդակով (շահութաբերություն): Ծախսերի հատուցման բազիսային ցուցանիշը որոշվում է հետնյալ բանաձնով: Ծհ Հ Հա : Ծ, որտեղ Ծհ-ն ծախսերի հատուցման բազիսային ցուցանիշն է, դրամ/հա, Հա-ն` համախառն արտադրանքը, դրամ/հա, Ծ-ն` արտադրության ծախսերը, դրամ/հա: Մեր դիտարկումների արդյունքում պարզվել է, որ հանրապետության տարբեր գոտիներում վարելահողերի համախառն արտադրանքի ծավալը տատանվում է լայն սահմաններում ն կրում է գոտիական բնույթ: 5.2. Վարելահողերի կադաստրային գնահատման մեթոդական դրույթները, չափանիշները ն ցուցանիշները Հողերի կադաստրային գնահատման առաջնային նպատակը հողային հարաբերությունների կարգավորման համար նորմատիվային տեղեկատվության ապահովումն է: Շուկայական տնտեսությանն անցման պայմաններում, վճարովի հողօգտագործման կատարելագործման հետ կապված` օբյեկտիվ անհրաժեշտություն է դարձել գյուղատնտեսական հողատեսքերի արժեքային գնահատումը, հողերի տնտեսական գնահատման նախկին տվյալների հիման վրա հողագնահատման շրջանացման, հողերի խմբավորման, հողերի բոնիտման, հողամասերի տեխնոլոգիական պայմանների ն տեղադրության վերաբերյալ ցուցանիշների հաշվարկումը: Հանրապետության գյուղատնտեսական հողատեսքերի նոր գնահատման նորմատիվային-իրավական հիմքն են ապահովել ՀՀ Կառավարության «ՀՀ գյուղատնտեսական հողատեսքերի կադաստրային գնահատում անցկացնելու մասին» որոշումը (30 հունիսի 1997թ., 234), «ՀՀ հողերի կադաստրային գնահատման մասին հանձնարարականը» (1993 թ.), «Հայաստանի Հանրապետության անշարժ գույքի գնահատման ստանդարտները հաստատելու մասին» ՀՀ Կառավարության որոշումը, (8 հունիսի 2006 թ., 955), Հայաստանի Հանրապետության հողային օրենսգիրքը (2006), ՀՀ Կառավարության. 465, 124 որոշումները ն այլն:

Համաձայն այդ փաստաթղթերի` կատարվել է հանրապետության ամբողջ տարածքի գյուղատնտեսական հողատեսքերի` նոր մեթոդիկայով գնահատում հողի հարկի, վարձավճարի, հողի նորմատիվային արժեքի որոշման ն այլ նպատակներիով: Շուկայական տնտեսության արդի` հողօգտագործման ն հողասեփականության տարբեր ձների պայմաններում հողերի նոր գնահատումն ըստ բերրիության, կատարվող ծախսերի, հողի ռենտային եկամտի, հողամասերի տեխնոլոգիական պայմանների, տեղադրության ցուցանիշների տնտեսական ընդհանրացումն է: Վարելահողերը գնահատվում են ըստ հողի որակի ն տեղադրության, որպես արտադրական ռեսուրս: Վարելահողերի կադաստրային գնահատումը կատարվում է միասնական մեթոդիկայով ն առանձին փուլերով: Գնահատման առաջին փուլում 1 հա վարելահողի միջին կադաստրային արժեքն ստանալու համար կատարվում է ՀՀ տարածքի հողագնահատման շրջանացում: Այդ նպատակով առանձնացվել են 15 գնահատման շրջան ն 7 ենթաշրջան: Յուրաքանչյուր գնահատման շրջանի ն ենթաշրջանի համար որոշվում են գնահատման միջին բազիսային նորմատիվային ցուցանիշները: 1 հա վարելահողի համար օգտագործվում են հետնյալ ցուցանիշները. - արտադրողականությունը` համախառն եկամուտը (հազ. դրամ), - ծախսերը ( հազ. դրամ), - համախառն արտադրանքի գինը ( հազ. դրամ), - հաշվարկային ռենտային եկամուտը ն կադաստրային արժեքը (հազ. դրամ): Հողերի կադաստրային գնահատման ցուցանիշների հաշվարկը կատարվում է կոնկրետ մեթոդիկայով ն հաջորդականությամբ: Այսպես, որոշում են` » գյուղատնտեսական հիմնական մշակաբույսերի միջին փաստացի բերքատվությունը (1998-2002 թթ.), » հիմնական մշակաբույսերի 1 հա ցանքատարածության գնահատման արտադրողականությունն արժեքային արտահայտությամբ` օգտագործելով արտադրանքի իրացման միջին շուկայական գները, » 1 հա ցանքատարածության գնահատման միջին արտադրողականությունը` մշակաբույսի գնահատվող արտադրողականությունը բազմապատկելով կոնկրետ ցանքատարածության հեկտարներով (վերջին երեք տարվա կտրվածքով), » գյուղատնտեսական հողատեսքերի օգտագործման 1 հա գնահատման ծախսերը հետնյալ հաջորդականությամբ.

ա) գյուղատնտեսական հիմնական մշակաբույսերի 1 հա ցանքատարածության համար փաստացի ծախսերը (1998-2002 թթ.), բ) նույն ժամանակաշրջանում գյուղատնտեսական հիմնական մշակաբույսերի համար ծախսերի ինդեքսը. ծախսերին ավելանում են հողամասերի տեխնոլոգիական պայմանների ն տեղադրության գործակիցներով հաշվարկված ծախսերը: Ըստ հողագնահատման շրջանների` հաշվարկում են վարելահողերի մշակումից ստացված արտադրանքի գինը ն ռենտային եկամուտը հետնյալ հաջորդականությամբ. 1. որոշում են 1 հա վարելահողից ստացված արտադրանքի գինը` ընդհանուր ծախսերին ավելացնելով անհրաժեշտ նվազագույն վերարտադրություն ապահովող ծախսերը` 1,07 %-ի չափով, 2. որոշում են 1 հա վարելահողից ստացվող դիֆերենցիալ ռենտան` համախառն արտադրանքի արժեքից հանելով արտադրական ծախսերը, 3. ողջ հանրապետության համար սահմանում են վարելահողերի բացարձակ ռենտան` գյուղատնտեսական հողատեսքերից համախառն արտադրանքի 2 %-ի չափով, 4. որոշում են հաշվարկային ռենտային եկամուտը` գումարելով 1 հա վարելահողի դիֆերենցիալ ն բացարձակ ռենտային եկամուտները: Հանրապետության հողագնահատման շրջանների 1 հա վարելահողերի կադաստրային արժեքը որոշվում է` հաշվարկային ռենտային եկամուտը բազմապատկելով դրա` կապիտալի վերածման ժամկետով ( մեր հանրապետությունում այն 25 տարի է):

Վարելահողերի կադաստրային գնահատման չափանիշները:

Հողը` որպես բնության բաղադրիչ, օժտված է մի շարք հատկություններով, որոնք գնահատվում են որոշակի չափանիշներով: Հողերի գնահատման տվյալներն անհրաժեշտ են հողի հարկի, վարձավճարի չափերի, հողի շուկայական գների նորմերի հաստատման, անշարժ գույքի օբյեկտների շուկայական հարաբերությունների պետական կարգավորման, ինչպես նան հողերի արդյունավետ օգտագործման հնարավորությունների բացահայտման, հողերի օգտագործման ն պահպանման պետական վերահսկողության իրականացման, գյուղատնտեսական արտադրության տեղաբաշխման ն զարգացման համար: Հողերի կադաստրային գնահատման առարկան են հողի տնտեսական արդյունավետ բերրիությունը ն հողամասի տեղադրությունը: Հողերի կադաստրային գնահատման միավոր են համարվում տարբեր բերրիություն ն տեղադրություն ունեցող հողամասերից ստաց-

ված արտադրանքի չափը, արտադրության համար կատարված ծախսերը, հողային ռենտան ն հողի գինը: Հողի որակը որոշվում է տարբեր բերրիություն ն տեղադրություն ունեցող հողերի վրա կատարված հավասարամեծ ծախսերի արդյունավետությամբ: Հողերի կադաստրային գնահատման ընթացքում հարկավոր է հաշվի առնել նան այն արտադրական ծախսերը, որոնք բնութագրական են որոշակի խմբի հողերի համար: Գյուղատնտեսական հողատեսքերի` վարելահողերի կադաստրային արժեքը սահմանվում է հողերի որակական գնահատման` բոնիտման նյութերի հիման վրա որոշակի ցուցանիշների` հաշվարկային ռենտային եկամտի ն գյուղատնտեսական հողատեսքերի արժեքի որոշմամբ: Այն կատարվում է հողերի արտադրողականության, բերքատվության, հողերի հատկությունների հարաբերակցության, կատարված ծախսերի, հողամասերի տեխնոլոգիական պայմանների ն տեղադրության ցուցանիշների հիման վրա: Ընդ որում` հողամասերի տեղադրության ցուցանիշները լինում են ներհամայնքային ն արտահամայնքային: Ներհամայնքային տեղադրությունը հողամասերի հեռավորությունն է բնակավայրերից, իսկ արտահամայնքայինը` համայնքի հեռավորությունն արտադրանքի իրացման ն մատակարարման կետերից: Հողերի որակական գնահատման բալային ցուցանիշներից արժեքային ցուցանիշներին անցնելու նպատակով կատարվում է հողերի բոնիտման 1 բալի արժեքի հաշվարկ: Այդ նպատակով օգտագործվում են հողերի բոնիտման, ինչպես նան գյուղատնտեսական մշակաբույսերի արդյունավետության վերաբերյալ գնահատման բազիսային տվյալները հետնյալ բանաձնով. Բարժեք Հ Հա / Բբոն., որտեղ Բարժեք -ը հողի 1 բալի արժեքն է, դրամ, Հա -ն` համախառն արտադրանքի արժեքը, դրամ, Բբոն. –ը` հողերի բոնիտման բալը: Հանրապետության վարելահողերի գնահատման առաջին փուլում անհրաժեշտ է` » ըստ հողագնահատման շրջանների որոշել վարելահողերի կադաստրային գնահատման նորմատիվային ցուցանիշները, որոնցով պայմանավորված է հողերի արդյունավետ օգտագործումը, » ապահովել գնահատման ցուցանիշների համադրելիությունը հանրապետության հողագնահատման շրջանների, վարչական մարզերի համայնքների ն հողամասերի միջն: Հողերի կադաստրային գնահատման երկրորդ փուլի խնդիրն է հանրապետության տարածքը բնութագրել բնական ն տնտեսական պայմանների մեծ բազմազանությամբ: Եթե հողօգտագործողների հողերը գնահատվում են առանձին-առանձին, ապա հաշվի չեն առնվում

հարնան տարածքների առանձնահատկությունները, հողերի գնահատման ցուցանիշների համադրելիությունը: ՈՒստի հանրապետության ողջ տարածքում հողերի կադաստրային գնահատումը կատարվում է կենտրոնացված ձնով` մեկ մեթոդական հիմքով, մեկ կազմակերպության միջոցով` խուսափելու համար կամայականություններից: 5.3. Հողերի կադաստրային գնահատման բնույթը Հայաստանի Հանրապետությունում վարելահողերի կադաստրային գնահատումն իրականացվում է ՀՀ Կառավարության կողմից հաստատված «ՀՀ գյուղատնտեսական հողատեսքերի գնահատման ն գ/տ հողատեսքերի վիճակի համակարգված դիտարկումների անցկացման մեթոդիկայի ն տեխնիկական ցուցումների» 08.03.1999 թ. 124 որոշման, «ՀՀ անշարժ գույքի գնահատման սանդղակները, գործակիցները ն ստանդարտները» հաստատելու մասին ՀՀ Կառավարության 08.06. 2006 թ. Ի 955 որոշման, ինչպես նան ՌԴ հողային քաղաքականությամբ 2002 թ. հաստատված «Գյուղատնտեսական հողատեսքերի կադաստրային գնահատման մեթոդիկայի ն տեխնիկական ցուցումների» հիման վրա: Հողերի կադաստրային գնահատումը կատարվում է հետնյալ հաջորդականությամբ. » նախապատրաստական փուլ, » հողագնահատման շրջանացում, » դաշտային հետազոտություններ, » հողերի ագրոարտադրական (գնահատման) խմբավորում, » բազիսային բերքատվության ն ծախսերի հաշվարկում, » գնահատման ցուցանիշների հաշվարկում ն գնահատման սանդղակների կազմում, » հողերի գնահատում, » գնահատման նյութերի պատրաստում, քննարկում ն հաստատում, » հողագնահատման փաստաթղթերի պատրաստում ն հանձնում: Հողերի գնահատման համար անհրաժեշտ ելակետային տվյալները հավաքվում են դաշտային ն ոչ դաշտային (սենյակային) պայմաններում: Նախապատրաստական փուլում հավաքվում ն խմբավորվում են նյութեր, որոնցում ներկայացվում են` - համայնքների վերջին 5 տարիներին համայնքների հողատեսքերի կառուցվածքը, - ագրոկլիմայական ցուցանիշները, - հողերի դասակարգման,խմբավորման ն բոնիտման վերաբերյալ տվյալները,

- հողերի տեխնոլոգիական պայմանները, - հողերի տեղադրության վերաբերյալ տվյալները, - գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվության ցուցանիշները, - արտադրական ծախսերը, - հանքային ն օրգանական պարարտանյութերի օգտագործման վերաբերյալ տվյալները, - բերքի ն կատարված ծախսերի ուղղակի հաշվարկման, դիտարկումների, սորտափորձարկման կայանների, գիտահետազոտական հաստատությունների մասին տվյալները, - նախկինում կատարված հողագնահատումը: Դաշտային հետազոտությունները կատարվում են առկա հողագիտական, ագրոտնտեսական ն այլ նյութերի հիման վրա: Դաշտային հետազոտությունների ընթացքում պարզվում է այդ նյութերի պիտանիությունը, հողագնահատման նոր աշխատանքներում, հավաքվում են լրացուցիչ տվյալներ հողօգտագործման ն սեփականության տարբեր մակարդակներում հողերի գնահատման լիարժեք, ստույգ ն համադրելի ցուցանիշներ ստանալու համար: Հողագնահատման շրջանացումը սերտորեն կապված է տարածքի բնագյուղատնտեսական շրջանացման հետ: Հանրապետության հողագնահատման (կադաստրային) շրջանացումը կատարվում է բնագյուղատնտեսական շրջանացման ընդհանուր սխեմայի հիման վրա` հաշվի առնելով տեղի հողային, կլիմայական, տեխնոլոգիական ն տնտեսական պայմանները: Գնահատման նպատակներով ընդհանուր սխեմայում առանձնացվում են բնական շրջանները, հողագնահատման շրջաններ ն հողի խմբերը: Դրանց առանձնացման պայմանները ն համառոտ բնութագիրը տրված են նախորդ գլխում: Հողագնահատման խմբերը նշվում են ջրովի ն անջրդի վարելահողերի համար առանձին-առանձին: Հողագնահատման խմբավորումը կատարվում է հողերի բոնիտման նյութերի հիման վրա: Հողերի գնահատումը կատարվում է գնահատման շրջանի համայնքներում, ձեռնարկություններում, տնտեսություններում գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվության ն ծախսերի ընդհանուր տվյալների վերլուծմամբ: Տվյալ խմբի համայնքների համար բազիսային բերքատվությունը ն ծախսերը որոշվում են հետնյալ բանաձնով. հ ԲՀ , ո որտեղ Բ-ն բերքատվության որոնելի բազիսային մեծությունն է, ց/հա, հ -ը` համայնքների բերքատվության գումարային մեծությունը, ց/հա, ո-ը` համայնքների թիվը:

Եթե գնահատման խմբերից յուրաքանչյուրի տեսակարար կշիռը տվյալ հողատեսքի ընդհանուր տարածությունում 75 %-ից ցածր է, ապա բազիսային բերքատվությունը որոշվում է բերքատվության ն հողի որակի միջն գոյություն ունեցող փոխհարաբերակցական (կոռելյացիոն) կապի մոդելի օգնությամբ` բազմակի ռեգրեսիայի գծային հավասարումով` y Հ Յ121 Ւ Յ222 Ւ ... Ւ Յn2n, որտեղ y–ը բերքատվությունն է (կամ համախառն արտադրանքը, ց/հա, դրամ), 2n–ը` գնահատման խմբի տեսակարար կշիռը տվյալ հողատեսքի ընդհանուր տարածությունում, Յn–ը` բերքատվության փոփոխման որոնելի գործակիցը հողի տեսակարար կշռի` 1 %-ով փոփոխման դեպքում: Հաշվարկները կատարելիս համայնքների (հողօգտագործողների) նվազագույն քանակը պետք է լինի 30: Սա մեթոդական պարտադիր պահանջ է: Հողերի գնահատման ընթացքում ծախսերի բազիսային մեծություն է ընդունվում տվյալ գնահատման շրջանում ագրոտեխնիկայի ծախսերի միջին մակարդակը, ուղղումներ են կատարվում հողերի տեխնոլոգիական պայմաններում գործակիցների օգնությամբ, որոնք հաշվարկվում են առանձին հողամասերի ռելիեֆի, քարքարոտության, ծովի մակերնույթից բարձրության, հողի տեսակարար դիմադրողականության ն այլնի գործակիցները բազմապատկելով` Տգ Հ Թ 2 Ք 2 Ծ 2 Տդ.... ո , որտեղ Տգ-ն տեխնոլոգիական միջին գործակիցն է, Թ-ն` թեքության աստիճանի գործակիցը, Ք-ն` քարքարոտության աստիճանի գործակիցը, Ծ-ն` ծովի մակերնույթից բարձրության գործակիցը, Տդ-ն` հողի տեսակարար դիմադրողականության գործակիցը: Արտադրական ունակությունները համադրելու նպատակով հողերը գնահատվում են ինչպես բացարձակ, այնպես էլ հարաբերական մեծություններով (բալերով): Գնահատման առավելագույն ցուցանիշ է ընդունվում 100 բալը (գնահատման փակ սանդղակ): Մյուս հողախմբերի գնահատման բալերը հաշվարկելու համար նախ որոշվում է տվյալ սանդղակի մեկ բալի արժեքը (ստուգանմուշային ամենաբարձր ցուցանիշը բաժանելով 100ի), ապա գնահատվող հողախմբերի ցուցանիշները բաժանվում են մեկ բալի արժեքի վրա (ցույց է տրված նախորդ գլխում): Գնահատման սանդղակներն ըստ գնահատման խմբերի կազմվել են ինչպես միջին ցուցանիշներով, այնպես էլ նույն խմբի նվազագույն ն առավելագույն ցուցանիշներով` նույն խմբի մեջ մտնող բոլոր հողամասերը գնահատելու նպատակով:

Հողերի կադաստրային գնահատման սանդղակների կազմումը: Գնահատման սանդղակները ներկայացնում են գնահատման բազիսային ցուցանիշների համակարգը, որը մշակվում է գյուղատնտեսական արտադրության զարգացման համադրելի մակարդակներում հողերի որակը համեմատելու նպատակով: Գնահատման սանդղակները կազմըվում են յուրաքանչյուր գնահատման շրջանի համար բացարձակ ն հարաբերական ցուցանիշներով: Հարաբերական ցուցանիշներն արտահայտվում են բալերով: 100 բալը գնահատման ամենաբարձր ցուցանիշն է: Հողախմբերը գնահատելիս նախ որոշվում է տվյալ սանդղակի մեկ բալի արժեքը (ստուգանմուշային հողախմբի ցուցանիշը բաժանելով 100-ի), ապա գնահատվող հողախմբերի ցուցանիշները բաժանվում են մեկ բալի արժեքի վրա հետնյալ բանաձնով. Բ Հ Ց1 / Ցս 2 100, որտեղ Բ-ն հողամասի որոնելի բալն է, Ց1-ը` այդ հողամասի փաստացի ցուցանիշը, Ցս-ն` ստուգանմուշային ցուցանիշը: Օրինակ` ջրովի վարելահողերի համախառն արտադրանքի ամենաբարձր ցուցանիշը (1 հեկտարի հաշվով) ստացվել է Մերձարաքսյան գնահատման շրջանի առաջին խմբի հողերում` 1094 հազ. դրամ, իսկ Կոտայք-Թալին շրջանի գնահատման առաջին խմբի ջրովի հողերում այն կազմել է 240 հազ. դրամ: Մերձարաքսյան գնահատման շրջանի առաջին խումբը կստանա 100 բալ, մեկ բալի արժեքը կլինի 10,9 հազ. դրամ (1094 000 : 100), իսկ Կոտայք-Թալին շրջանի գնահատման առաջին խումբը` 22 բալ (240 000 : 1094 000 X 100): Առանձին ցուցանիշների գնահատման սանդղակներ մշակելուց հետո կազմվում են հողերի համեմատական գնահատման սանդղակները (աղ.18): Գնահատման սանդղակներում, բացի գնահատման ցուցանիշներից, տրվում են բալի արժեքը ն արտադրության ինտենսիվության մակարդակի ցուցանիշները: Հողերի գնահատման սկզբնական միավորներն են մշակվող հողամասերը: Գնահատման բալերը հաշվարկվում են տվյալ հողամասում ընդգրկված գնահատման խմբերի հարաբերական ցուցանիշների միջին բալերով:

Աղյուսակ 18 Հայաստանի Հանրապետության վարելահողերի, վարի համար պիտանի հողերի կադաստրային գնահատումը (ըստ գնահատման շրջանների ն ենթաշրջանների) Հ/հ

Գնահատման շրջաններն ու ենթաշրջանները

Մերձարաքսյան

ՈՒրց-ԿոտայքՇամիրամ

| ենթաշրջան

|| ենթաշրջան Կոտայք-

Թալին

Գնահատման շրջանները

Հողի գինը, հազ. դրամ/հա

| || |Մ Մ | || |Մ Մ | || |Մ Մ |

2988-3735 2241-2988 1867-2241 747-1867 0-747 2080-2600 1560-2080 1040-1560 520-1040 0-520 680-856 510-680 340-510 170-340 0-170 1040-1300

1 բալի արժեքը, հազ. դրամ 37,3 37,3 3,.3 37,3 37,3 26,0 26,0 26,0 26,0 26,0 8,5 8,5 8,5 8,5 8.5 13,0

||

780-1040

13,0

|Մ Մ

520-780 260-520 0-260

13,0 13,0 13,0

Համայնքի հողերի գնահատման ցուցանիշներն ամփոփվում են ըստ սեփականատիրության, հողօգտագործման ն այլ ստորաբաժանումների հետնյալ բանաձնով. ԲմՀ

Բ12Տ1Ւ © © © © ՒԲո2Տո

Տ1Ւ….ՒՏո

,

որտեղ Բ-ն տվյալ մշակաբույսի միջին բալն է (ըստ սեփականության, հողօգտագործման), Բո–ն` հողամասի գնահատման բալը (ըստ տվյալ մշակաբույսի կամ տնկարկի տեսակի), Տո-ը` այն դաշտերի մակերեսը, որտեղ մշակվում է տվյալ մշակաբույսը կամ տնկարկը: Համայնքի հողերի գնահատման ցուցանիշներում, արտադրության ինտենսիվացման մակարդակում կատարվում են համապատասխան ուղղումներ: Հողերի տեղադրության գործակիցներով ուղղումները կատարվում են հողերի ընդհանուր գնահատման, ծախսերի հատուցման ն դիֆերենցիալ եկամտի ցուցանիշներում: ՈՒղղման գործակից-

ներն օգտագործվում են որոշակի խումբ կազմող արտադրանքի քանակի, տեղափոխման հեռավորության ն ճանապարհների բարդության հետ կապված լրացուցիչ ծախսերի որոշման համար: Օգտվում են հետնյալ բանաձնից. Գտեղ. Հ Գբեռ. Ւ Գճան. Ւ Գհեռ., որտեղ Գտեղ.–ը տեղադրության գործակիցն է, Գբեռ.–ը` բեռնափոխադրման գործակիցը, Գճան.–ը` ճանապարհների բարդության դասի գործակիցը, Գհեռ. –ը` հեռավորության գործակիցը: Հողերի կադաստրային գնահատման սանդղակները կազմելիս նախապես որոշվում է հանրապետության 15 գնահատման շրջանների ն 7 ենթաշրջանների վարելահողերի գնահատման միջին բազիսային կադաստրային արժեքն ըստ յուրաքանչյուր գնահատման շրջանի ն ենթաշրջանի հողերի, միջին որակական հատկությունների (||| խմբի) ն գյուղատնտեսական մշակաբույսերի արտադրողականության միջին մակարդակի ցուցանիշների: 5.4. Հողային ռենտայի ձնավորման հիմնադրույթները ն հաշվարկման կարգը Հանրապետությունում շուկայական տնտեսությանն անցնելու պայմաններում կարնոր նշանակություն ձեռք բերեցին հողային պաշարների կառավարման տնտեսական կարգավորման մեխանիզմները` ուղղված պետական հողային քաղաքականության իրականացմանը, հողատիրապետման ն հողօգտագործման իրավունքների պատպանությանը, հողային վճարումների հաստատմանը, արդյունավետ հողօգտագործման խթանմանը, խոպան հողերի օգտագործմանը, հողամասերի էկոլոգիական վիճակի բարելավմանը, հողերի անօրինական օգտագործման ն շռայլման դեմ տնտեսական պատժամիջոցների կիրառմանը: Հողային պաշարների կառավարման տնտեսական կարգավորումը ներառում է` • հողի հարկը, • հողի վարձավճարը, հողի շուկայական գինը, • հողի նորմատիվային արժեքը, հողի գրավային արժեքը, • հողի օտարման դեպքում փոխհատուցման վճարը, • հողի պահեստավորման դեպքում փոխհատուցման վճարը, • հողի որակի բարձրացման համար վճարը, • էկոլոգիային հասցրած վնասի համար տուգանքը, • հողերի քաղաքացիական շրջանառության դեպքում հարկային վճարումները ն այլն:

Զարգացած երկրների փորձը ցույց է տվել, որ հողը շուկայական տնտեսական հարաբերությունների պայմաններում դառնում է հուսալի, բյուջեն համալրող, ֆինանսական միջոցներն ավելացնող անսպառ աղբյուր` նպաստելով տվյալ տարածքի զարգացմանը: Հայաստանի ներկայիս` շուկայական տնտեսության պայմաններում հողային պաշարների կառավարման ծանրության կենտրոնը նախկին` ուղղակի կարգավորման մեթոդներից (նյութատեխնիկական ռեսուրսների լանածավալ բաշխում ն վերաբաշխում) անցնում է անուղղակի ներգործության մեթոդներին` հիմնված հիմնականում հարկային համակարգի վրա: Հողային ռեսուրսների կառավարման տնտեսական մեխանիզմը պետք է պայմանավորվի հողային ռենտայի օգտագործմամբ: Այլ տնտեսական լծակների (գների, վարկային տոկոսադրույքների, եկամըտահարկի ն այլնի) հետ այն ձնավորում է տնտեսական կարգավորիչների համակարգը: Ռենտան (լատիներեն redittՅ - վերադարձնել) հաստատուն եկամուտ է, որն ուղղակիորեն կապված չէ ձեռնարկատիրական գործունեության հետ: Ինչպես հայտնի է` հողասեփականատերը կարող է տնտեսությունը վարել ինքնուրույն կամ իր հողամասի օգտագործման իրավունքը վարձակալական հիմունքներով փոխանցել գործարարին: Վերջինս վարձակալական պայմանագրի հիման վրա ստանում է հողամասի օգտագործման մենաշնորհի ժամանակավոր իրավունք, որի համար սեփականատիրոջը վճարում է վարձավճար: Գործարարը, վարձակալելով հողը, նպատակ ունի ստանալ ոչ միայն միջին շահույթ, այլ նան լրացուցիչ եկամուտ, որը պետք է վճարի հողի սեփականատիրոջը որպես հողային ռենտա: Հետնաբար` ռենտան հողի նկատմամբ սեփականության իրավունքի տնտեսական իրացումն է: 20-րդ դարի կեսերին ռենտան բնութագրվում էր միայն մեկ գործոնով` հողով ն ընդերքով, կար այն կարծիքը, որ միայն հողը կարող է լրացուցիչ եկամուտ բերել: Գյուղատնտեսության արտադրական հարաբերությունների զարգացումը սերտորեն կապված է հողային ռենտայի զարգացման հետ: Հողի նկատմամբ սեփականության իրավունքով ն գյուղատնտեսական մթերքների արտադրության իրականացմամբ ռենտան դրսնորվել է հողային հարաբերությունների ծագման օրվանից: 19-րդ դարում տնտեսագետները ներկայացրին ռենտայի բնույթը: Հաստատվեց, որ արտադրանքի գինը, որը բարձր է միջին ծախսերից, որոշվում է ֆերմերի սահմանային ծախսերով ն նրա` սահմանային պայմաններում աշխատելով: Եկամտի ու ծախսերի տարբերությունն էլ վճարվում է հողատիրոջը ռենտայի ձնով:

Ռենտայի տեսության հիմնադիրներից է Դ. Ռիկարդոն (1955): Ըստ նրա` ռենտան հողի սահմանային արտադրողականությունն է, ն կա ռենտայի միայն մեկ ձն` գյուղատնտեսական: Ժամանակակից տնտեսական պայմաններում ռենտան ստացված եկամտի ն շահույթի այն նվազագույն տարբերությունն է, որն ապահովում է տվյալ արտադրանքի ծավալը: Տարբերում են հողային ռենտայի տեսակները` դիֆերենցիալ | ն ||, բացարձակ ն մենաշնորհային (աղ. 19): Հողի մասնավոր սեփականության պայմաններում գյուղատնտեսության մեջ գոյանում է հողի սեփականության մենաշնորհի երկու տեսակ` • հողը որպես գյուղատնտեսական արտադրության օբյեկտի մենաշնորհ, որի հիման վրա առաջանում է դիֆերենցիալ ռենտան, • հողը որպես մասնավոր սեփականության մենաշնորհ, որը դառնում է բացարձակ ռենտայի առաջացման պատճառ: Աղյուսակ 19 Հողային ռենտայի տեսակները ն ձնավորման պայմանները Ռենտայի տեսակները

Ձնավորման պայմանները

Դիֆերենցիալ ռենտա 1

Հողամասերի տարբերությունն ըստ բերքատվության ն տեղաբաշխման

Դիֆերենցիալ ռենտա ||

Նույն հողամասի վրա լրացուցիչ ներդրումների տարբերությունը

Բացառիկ հողային հատկություններով ն Մենաշնորհային դրանց սահմանափակ առկայությամբ հողեր, ռենտա որոնց վրա մշակվում են հազվագյուտ բույսեր Բացարձակ ռենտա

Հողի սեփականության իրավունքը

Հավելյալ եկամտի տեսակները Լավագույն հողամասերից ստացված արտադրանքի անհատական ն հասարակական (շուկայական) գների տարբերությունը Հասարակական (շուկայական) ն անհատական գների տարբերությունը, որն ստացվում է հողերի տնտեսական բերրիության հաշվին

Հավելյալ եկամտի անցումը

Հողի սեփականատիրոջը

Վարձակալությա ն ընթացքում գործարարին (վարձակալին)

Մենաշնորհային ն անհատական արտադրանքի գների տարբերությունը

Հողի սեփականատիրոջը ն գործարարին (վարձակալին)

Ներառում է հասարակական (շուկայական) գների մեջ հողօգտագործման մենաշնորհային իրավունքը

Հողի սեփականատիրոջը

Հողի դիֆերենցիալ ռենտան որոշվում է հողի արտադրողականության ցուցանիշներով: Դա այն լրացուցիչ եկամուտն է, որը ստացվում է տարբեր բերրիության հողերից: Մեր հանրապետության բարդ բնակլիմայական պայմաններում գյուղատնտեսական մշակաբույսերի կազմը, տեսակը ն հողի բերրիությունը խիստ տարբեր են, որը թույլ չի տալիս բոլոր հողերից ստանալ միատեսակ ռենտային եկամուտ: Այդ պատճառով ռենտայի հաշվարկները կատարվում են ըստ հողագնահատման շրջանների` առանձնացնելով լավագույն, լավ, միջին, միջինից ցածր ն վատագույն հողախմբերը: Քանի որ լավ ն միջին որակի հողատարածքները սահմանափակ են, ապա հասարակությունը ստիպված է օգտագործել նան ցածրորակ հողերը: Դա պայմանավորված է բնակչության թվի աճով, գյուղատնտեսական մթերքների նկատմամբ պահանջարկի ավելացմամբ ն այլ գործոններով: Այս դեպքում միջինից ցածր որակի հողն օգտագործելիս ստացվում է միջինից բարձր հավելյալ եկամուտ: Հավելյալ եկամուտը հետագայում վերածվում է դիֆերենցիալ ռենտայի: Ինչպես հայտնի է` դիֆերենցիալ ռենտան հանդես է գալիս երկու ձնով:

Դիֆերենցիալ հողային ռենտա |.

Այն հավելյալ եկամուտն է, որը պայմանավորված է հողի որակական հատկություններով, ագրոկլիմայական պայմաններով ն շուկայի նկատմամբ ավելի հարմար տեղադրությամբ: Քանակապես արտահայտվում է արտադրության արդյունավետության տարբերությամբ, որը գոյանում է լավ ն վատ բերրիության հողերի տնտեսավարության միջն: Ռենտայի հաշվարկը կատարվում է երկու բաղադրիչով` » լրացուցիչ եկամտով, որն առաջանում է դրա ավելացման շնորհիվ, » ծախսերի տնտեսումով, որոնց համար սահմանվում են առանձին նորմատիվներ (հաշվարկվում են բնութագրական համայնքների, հողօգտագործողների ն սեփականատերերի տընտեսական ցուցանիշների հիման վրա): Դիֆերենցիալ ռենտա |-ը լավագույն ն լավ հատկություններ ունեցող հողերից ստացված արտադրանքի գնի ն միջինից ցածր, վատագույն հողերից ստացված արտադրանքի գների տարբերությունն է: Մեր հանրապետության բոլոր հողագնահատման շրջանների համայնքների հողօգտագործման սահմաններում կան տարբեր բերրիության հողեր: Դիֆերենցիալ ռենտա |–ի ձնավորումը պարզելու նպատակով հաշվարկներ են կատարվել տարբեր հողագնահատման շրջաններում: Աղյուսակ 20-ում տրված են Մերձարաքսյան գնահատման շրջանի Սայաթ-Նովա համայնքի երեք` տարբեր բերրիություն

ունեցող հողամասերում բանջարեղենի մշակման տնտեսական ցուցանիշները: Հեկտարից ստացված բերքը 3-րդ հողամասում կազմել է միջինը 320 ց, 9-րդ-ում` 160 ց, 29-րդ-ում` 83 ց: Արտադրական ծախսերը կազմել են համապատասխանաբար 1693, 846 ն 437 հազար դրամ: Դիֆերենցիալ ռենտա |–ը 3-րդ` լավ հողամասում 9-րդի համեմատ եղել է 78 հազար դրամ, 29-րդ` վատագույն հողամասում արտահայտվել է բացասական (-39): Դիֆերենցիալ ռենտա |-ը ձնավորվում է նան մթերքների իրացման շուկայի, արտադրական միջոցների ձեռքբերման ն տրանսպորտային մայրուղիներից հողերի հեռավորության տարբերությունների հիման վրա: Գյուղատնտեսական հողատեսքերը գտնվում են մթերքների իրացման կետից տարբեր հեռավորությունների վրա: Աղյուսակ 20

"Գ Գնահատման շրջանը` Մերձարաքսյան, համայնքը` Սայաթ-Նովա , մշակվել է բանջարեղեն:

Ռենտա |-ը միջին որակի հողի (հողամաս 3) համեմատ, հազ.դրամ/հա

Ընդամենը ռենտա, հազ.դրամ/հա (9Ւ10)

բացարձակ

Արտադրության գինը, հազ. դրամ (/721.07)

1 հա արտադրական ծախսերը, հազ. դրամ

Ռենտա, հազ.դրամ հա

դիֆերենցիալ, հազ.դրամ (6-8)

1 հա համախառն արտադրանքը, հազ. դրամ

1ց բերքի իրացման գինը, դրամ

18,7 6,0 6,9

Բերքատվությունը, ց/հա

Տարածությունը, հա

Բոնիտման բալը

Հողամասի համարը

Դիֆերենցիալ ռենտա |- ի ձնավորումն ըստ հողերի որակի"

1 տոննա արտադրանքի համար կատարված ծախսերը, հազ. դրամ

1 տոննա արտադրանքը շուկա տեղափոխելու ծախսերը, հազ. դրամ

Ընդամենը ծախսեր, հազ. դր

1 տոննա արտադրանքի շուկայական գինը, հազ. դրամ

Շահույթը 1 տոննայից, հազ. դրամ (6-5)

Դիֆերենցիալ ռենտա |–ն ըստ տեղադրության, հազ.դր.(7-5)

1,9

56,0

6,0

10,0

-

Գնահատման շրջանը

Համայնքը, հեռավորությունը շուկայից, կմ

Աղյուսակ 21 Դիֆերենցիալ ռենտա |-ի ձնավորումն ըստ հողերի տեղադրության

մերձարաքսյան Կոտայք– Թալին

Արգավանդ, Սոլակ, Հացառատ,

Սնան

Աղյուսակ 21-ի տվյալների վերլուծությունից պարզվում է, որ Արգավանդ համայնքը գտնվում է Երնանի շուկայից 1, Կոտայքի մարզի Սոլակ համայնքը` 50, իսկ Գավառի մարզի Հացառատ համայնքը` 100 կմ հեռավորության վրա: Երեք համայնքներն էլ կարտոֆիլը մշակում են միննույն տեխնոլոգիայով ն նույն արտադրական ծախսերով: Սակայն մթերքի տեղափոխման համար Սոլակ ն Հացառատ համայնքների հողօգտագործողները տարբեր ծախսեր են կատարել (1 տոննա մթերքի տեղափոխման համար` համապատասխանաբար 6,0 ն 10 հազար դրամ): Երնանին մոտ գտնվելու պատճառով Արգավանդի հողասեփականատերն ունեցել է 9 հազար հավելյալ ռենտային եկամուտ, Սոլակինը` 4 հազար, իսկ Հացառատի հողասեփականատերը հավելյալ ռենտային եկամուտ չի ստացել: Դիֆերենցիալ հողային ռենտա ||. լրացուցիչ այն եկամուտն է, որը ստացվում է միննույն հողի վրա հաջորդաբար իրականացվող կապիտալ ներդրումների շնորհիվ` կապ ստեղծելով հողի հատկությունների, լրացուցիչ ծախսերի ն մելիորատիվ միջոցառումների միջն: Ռենտա ||-ի ձնավորման հիմքում այն արժեքային տարբերությունն է, որն ստացվում է նույն հողամասից չբարելավված վիճակում ն բաելավումից հետո: Այդ տարբերությունը նկատելի է աղյուսակի 22-ի տվյալներում:

Աղյուսակ 22

Բոնիտման բալը

Տարածությունը, հա

Հողամասի համարը

Դիֆերենցիալ ռենտա ||-ի ձնավորումն ըստ կատարված բարելավումների" 1 տ արտադրանքի ստացման համար ծախսերը, հազ. դրամ մինչն բարելավումը

15,0

2,5 3,8

Դիֆե1 տ արտադՇարենրանքի շուկա- հույթը, ցիալ բարելավումից յական գինը, հազ. ռենտա հազ. դրամ դրամ ||, հազ. հետո դրամ 100,0

100,0 100,0

"Հողագնահատման շրջանը` Կոտայք-Թալին, համայնքը` Ակունք, մշակաբույսը` աշնանացան ցորեն:

Ակունք համայնքի տարածքում կան չբարելավված (9-րդ հողամաս) ն տարբեր աստիճանի քարքարոտ-բարելավված (15 ն 24 հողամասեր) վարելահողեր, որոնց բարելավումից հետո 1 տոննա արտադրանքի ստացման համար կատարված ծախսերը կազմել են 85 ն 90 հազար դրամ: Արտադրանքի իրացումից հետո շահույթը 9-րդ հողամասից կազմել է 28, 15 ն 24-րդ հողամասերից` համապատասխանաբար 15 ն 10 հազար դրամ, դիֆերենցիալ ռենտա ||-ը ամենաբարձրը դիտվել է 24-րդ հողամասում` 18 հազար դրամ: Հողի բացարձակ ռենտան պայմանավորված է դրա սեփականության իրավունքով, այն յուրացնում են հողասեփականատերերը: Բացարձակ ռենտան ստացվում է գյուղատնտեսական բոլոր հողերից` անկախ դրանց որակից, տեղադրությունից ն լրացուցիչ կապիտալ ներդրումներից: Մանր հողասեփականատերերը հնարավորություն չունեն նշանակալից չափով բացարձակ ռենտա ստանալ, քանի որ գյուղատնտեսական մթերքների արտադրությանն ուղղված ծախսերը համեմատաբար բարձր են հասարակական անհրաժեշտ նորմատիվային ծախսերից: Հաշվարկներից պարզվել է, որ հանրապետության գյուղատնտեսական հողատեսքերի համար բացարձակ ռենտան ընդունված է բուսաբուծական մթերքների համախառն արտադրանքի 1,2 %-ի չափով: Հողերի գնահատման ցուցանիշներում բացարձակ ռենտան մեծացնում է հողային վճարումների չափերը ն առաջացնում հակասություն հողասեփականատիրոջ, հողօգտագործողների, վարձակալների ն պետության միջն: Մենաշնորհային հողային ռենտան ձնավորվում է լավագույն հողերից, որից հնարավոր է ստանալ սպառողական հազվագյուտ հատ-

կություններով գյուղատնտեսական մշակաբույսեր: Օրինակ` Արարատյան հարթավայրի Մերձարաքսյան հողատարածություններում նախկինում մշակվում էր խորդենի, որն ուներ բարձր շահութաբերություն: Հողերի դիֆերենցիալ ռենտային եկամուտը պայմանավորված է նան վարելահողերի տեխնոլոգիական պայմաններով ն գնահատվող հողերի տեղադրությամբ: Հողերի տեխնոլոգիական պայմանները (հողամասի գոնի երկարությունը, լանջի թեքության աստիճանը, քարքարոտության աստիճանը, ծովի մակերնույթից բարձրությունը, հողի տեսակարար դիմադրողականությունը ն այլն) որոշվում են վարելահողերի օգտագործման ընթացքում բազիսային միջին ծախսերի տարբերակման ճանապարհով, համեմատական տեխնոլոգիական պայմանների գործակիցներով: Հողամասերի տեխնոլոգիական գործակիցները վերցվել են «Հայպետհողշիննախագիծ» ՊՈԱԿ-ից, դրանք մշակվել են 1975-80-ական թթ. հանրապետության կոլտնտեսությունների ն խորհտնտեսությունների գյուղատնտեսական հողատեսքերի դաշտային մեքենայացված աշխատանքներում արտադրական նորմերի ն վառելիքի ծախսի տարբերակման համար: Հողամասերի տեխնոլոգիական պայմանների գործակիցներն, ըստ հողագնահատման շրջանների, տատանվում են 1,1-5,0 սահմաններում: Հողերի գնահատման ցուցանիշների վրա ազդում է բեռնատեղափոխման հեռավորությունը: Մեր դիտարկումներով` հանրապետությունում մինչն 95 կմ հեռավորության վրա գտնվող օբյեկտների ռենտան դրական է, իսկ դրանից ավելի հեռու գտնվող հողամասերից ստացվող ռենտան` բացասական: Ընդհանուր դիֆերենցիալ ռենտային եկամուտն ստացվում է առանձին ռենտային եկամուտների` հողի բերրիության (Ռբերր.) ռենտայի, տեխնոլոգիական ռենտայի (Ռտեխ.) ն տեղադրության ռենտայի (Ռտեղ.) գումարով` Ռընդ. Հ Ռբեր. Ւ Ռտեխ. Ւ Ռտեղ.: Ռենտային վճարումների տնտեսական մեխանիզմների ստեղծման ընթացքում որոշակի խնդիրներ են առաջանում այնպիսի հողերի դեպքում, որոնց բնական բերրիության, տնտեսական ցուցանիշների ցածր լինելու պատճառով դիֆերենցիալ ռենտա չի ստացվում: Նման հողերում դիֆերենցիալ ռենտան ունի բացասական ցուցանիշ, իսկ ընդհանուր ռենտայի մեջ միայն բացարձակ ռենտային եկամուտն է արտահայտվում: Հանրապետության հողագնահատման շրջանների գյուղատնտեսական առաջատար մշակաբույսերի արտադրանքի ն դրանց արտադրության համար կատարված ծախսերի հիման վրա որոշվել են ռենտային եկամտի ցուցանիշները:

Աղյուսակ 23-ում ցույց են տրված հանրապետության 15 գնահատման շրջանների վարելահողերի ռենտային եկամտի միջին ցուցանիշները: Տվյալների վերլուծության հիման վրա կատարվել է շրջանների խմբավորում հետնյալ սանդղակով. 1. Հ 50, 2. 31-50, 3. 21-30, 4. 11-20 ն 5. Հ20: Հողային ռեսուրսների կառավարման համակարգի տնտեսական կարգավորման ընթացքում, բացի հողերի բերրիության, տեղադրության ն լրացուցիչ ներդրումների տարբերություններից, անհրաժեշտ է հաշվի առնել տարածքներում աշխատանքային ռեսուրսներով ապահովվածությունը, ֆոնդերի առկայությունը ն այլ` սոցիալական ռենտա առաջացնող պայմաններ ու գործոններ (կապի ենթակառուցվածքների վիճակ, առողջապահություն, կրթություն, ազգաբնակչության տեղաշարժ, միգրացիա): 5.5. Հողերի կադաստրային գնահատման նպատակով արտադրական ն բազիսային ծախսերի միջին ցուցանիշների որոշումը Հողագնահատման բազիսային ցուցանիշները ստացվում են երեք փուլով: Առաջին փուլում որոշվում է յուրաքանչյուր հողագնահատման շրջանում մշակվող առաջատար մշակաբույսերի միջին բազիսային բերքատվությունը, որի ընթացքում հաշվի են առնվում տվյալ գնահատման շրջանի բնական ն տնտեսական գործոնների միջին ցուցանիշները: Երկրորդ փուլում կատարվում է հիմնական գնահատման շրջանում ջրովի ն անջրդի վարելահողերի ենթաշրջանների առանձնացում ն գյուղատնտեսական հողատեսքերի գնահատման միջին բազիսային ցուցանիշների որոշում: Երրորդ փուլում հողագնահատման շրջանի համար ստացված բազիսային ցուցանիշները տարբերակվում են բոնիտետի մեկ բալի արժեքի հաշվարկման եղանակով: Վարելահողերի գնահատման համար ելակետային տվալները ստացվում են ըստ հիմնական մշակաբույսերի, որոնք են` » աշնանացան հացահատիկ, » գարնանացան հացահատիկ, » կարտոֆիլ, » բանջարային մշակաբույսեր, » բոստանային մշակաբույսեր, » ծխախոտ, » միամյա խոտաբույսեր, » բազմամյա խոտաբույսեր:

Աղյուսակ 23 Հանրապետության հողագնահատման շրջանների վարելահողերի ռենտային եկամտի միջին ցուցանիշներն ըստ հողի բերրիության

Տարածությունը, հա

Խումբը

Հողագնահատման շրջանները

Մերձարաքսյան

25,5

-

-

25,5

ՈՒրց-ԿոտայքՇամիրամ

19,74

7,5

27,20

Ռենտան, հազ. դրամ/հա

Հ/հ

Ռենտան, հազ. դրամ/հա

Տարածությունը, հա

Ընդամենը

Ռենտան, հազ. դրամ/ հա

Անջրդի

Տարածությունը, հա

Ջրովի

Կոտայք– Թալին

3,.4

12,30

15,70

Վեդի–Ներքին Արփա

2,54

0,53

3,007

Ուրց–Վայոց ձոր

0,74

4,63

5,37

17,.63

21,35

38.38

1,67

11,83

13,50

2,04

14,36

16,40

11,09

34,93

46,02

2,67

1,82

4,49

3,07

4,58

7,65

15,07

6,91

21,98

0,36

7,21

7,57

2,83

0,37

3,20

ԱխուրյանՍպիտակ Աշոցք ԱպարանՀրազդան Սնան Փամբակ– Ներքին Ձորագետ Վերին ԴեբեդՁորագետ ՆերքինԴեբեդԱղստն Վերին Ձորագետ

14 Սյունիք 15 Որոտան Ընդամենը

3,23

19,58

22,81

111,58

147,96

259,54

Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվությունը որոշվում է հողագնահատման շրջանում տարածված հողային խմբերի համար: Բազիսային են համարվում ||| խմբի հողերի միջին հատկությունների ն տնտեսական միջին ցուցանիշները: Տվյալների բացակայության դեպ-

քում բերքատվությունը որոշվում է փորձագիտանորմատիվային եղանակով` հաշվի առնելով մարզերի, վարչական այլ միավորների համապատասխան վիճակագրական տվյալները, հողերի որակական գնահատման` բոնիտման արդյունքները, գիտնական-փորձագետների հետազոտությունները: Ծախսերի մակարդակը, կախված մշակաբույսերի բերքատվությունից, որոշվում է հետնյալ բանաձնով. Ծ Հ Ծմ Ւ Ծփ 2 Բ1/Բմիջ., որտեղ Ծ-ն ծախսերի մակարդակն է, Ծմ-ն` ելակետային (միջինը 15 գնահատման շրջանների համար, իսկ գնահատման շրջանի միջինը` խմբերի համար) ծախսերի մշտական մասը, Ծփ -ն` նույն ծախսերի փոփոխվող մասը (կապված բերքատվության փոփոխության հետ), Բ1ը` տվյալ հողակտորի բերքատվությունը, Բմիջ.-ը` միջին բերքատվությունը: Այսպես, ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզվել է, որ հանրապետությունում հացահատիկի արտադրության համար 1 հա հաշվով միջինը ծախսվում է 100 հազ. դրամ, բերքատվությունը 15 ց/հա է, ծախսերի մշտական մասը` 50, փոփոխվողը` նույնպես 50 հազ. դրամ: Այդ դեպքում այն հողակադաստրային շրջանում, որտեղ ստացվել է 30 ց բերք, հացահատիկի արտադրության համար ծախսերի գումարը կկազմի` Ծ Հ 50 Ւ 50 2 30/15 Հ 150 հազ. դրամ: Մեկ այլ հողակադաստրային շրջանում, որտեղ բերքատվությունը 10 ց/հա է, ծախսերի գումարը կլինի` 50 Ւ 50 2 10/15 Հ 83,3 հազ. դրամ: Նույն սկզբունքով կարելի է որոշել ծախսերի մակարդակն ըստ հողերի գնահատման խմբերի: Հաշվարկների հիմքում ||| խմբի հողերի միջին ցուցանիշներն են: Անհրաժեշտ ցուցանիշները կարելի է ստանալ նան ուղղակի հաշվարկի եղանակով: Նկարագրված մեթոդները լրացնում են մեկը մյուսին, հնարավորություն տալիս ստուգել արդյունքները ն հստակեցնել հաշվարկները: 5.6. Հողի միջին ռենտային եկամտի որոշումը Հողի մասնավոր սեփականության պայմաններում գոյություն ունի սեփականության մենաշնորհի երկու ձն` » հողի մասնավոր սեփականության մենաշնորհ, որը ստեղծում է բացարձակ ռենտա, » հողի մենաշնորհ որպես տնտեսավարման օբյեկտ, որը ստեղծում է դիֆերենցիալ ռենտա:

Գյուղատնտեսական հողատեսքերի կադաստրային գնահատման ժամանակ հողի գինը որոշելիս օգտագործվում են հողի բացարձակ ն դիֆերենցիալ ռենտաների ցուցանիշները: Ռենտային եկամտի հիման վրա գյուղատնտեսական հողատեսքերի արժեքային կադաստրային գնահատման ժամանակ օգտագործվում է «արտադրության գին» հասկացությունը, ըստ որի` տարեկան արտադրական ծախսումների գումարները բազմապատկվում են 1,07 գործակցով: Վերջինս անհրաժեշտ է վերարտադրության նվազագույն պայմաններ ապահովելու համար, ավելացվում է գնահատվող ծախսերի գումարին: Այդ գործակիցը հաստատվում է կառավարության կողմից: Ռենտայի հիման վրա հողերի բազիսային արժեքը որոշելու մեթոդաբանության հիմնական ցուցանիշը տարբերակային ռենտան է, որն արտահայտում է զուտ եկամտի լրացուցիչ մասը, որն ստացվում է լավագույն (|), լավ (||) հողերից միջին (|||) ն միջինից ցածր (|Մ) հողերի համեմատությամբ ն որոշվում է հետնյալ բանաձնով. Ռդիֆ.Հ Հա -ԱԳ , որտեղ Ռդիֆ.-ը տարբերակված ռենտան է, հազ. դրամ, Հա-ն` համախառն արտադրանքի արժեքը, հազ. դրամ, ԱԳ -ն` արտադրանքի գինը, հազ. դրամ: Գյուղատնտեսական հողատեսքերի միջին բազիսային գինը որոշվում է ըստ գնահատման շրջանների հետնյալ բանաձնով. Գգ.գ.բազ. Հ (Ռդիֆ.Ւ Ռբաց. Ւ Ռտեղ.) 2 25, որտեղ Գգ.գ.բազ.–ը գյուղատնտեսական հողատեսքերի միջին բազիսային գինն է, հազ. դրամ, Ռդիֆ.–ը` հողի դիֆերենցիալ ռենտան, հազ. դրամ, Ռբաց.–ը` հողի բացարձակ ռենտան, հազ. դրամ (հողի մասնավոր սեփականության արդյունքն է, ընդունվում է բուսաբուծության համախառն արտադրանքի 1,2 %-ի չափով), Ռտեղ.–ը` հողի տեղադրության ռենտան, հազ. դրամ/հա, 25–ը` ռենտային եկամտի` կապիտալի վերածման ժամկետը, տարի: Պետք է նշել, որ ինքնարժեքի նման ռենտային եկամուտը արժեքի մի մասի առանձնացված դրամական ձնն է, որը վերացական բնույթ չունի ն հանդես է գալիս որպես արտադրական ծախսերի ն աշխատանքային միջոցների վերարտադրության եղանակ: Քանի որ ինքնարժեքը գնի հիմնական տարրն է, ուստի տնտեսապես հիմնավորված գներ սահմանելու համար առաջին հերթին պահանջվում է որոշել հողից ստացված արտադրանքի գինը, ինքնարժեքը ն հողային ռենտան (աղ. 24):

Աղյուսակ 24 ՀՀ վարելահողերի կադաստրային գնահատման միջին բազիսային արժեքի որոշումն ըստ հողագնահատման շրջանների ն ենթաշրջանների Կապիտ Ընդհանուր Բացարձակ Հաշվարկային ալի վեդիֆերենցիալ Հողագնա- Ենթառենտային ռենտային րածռենտային Հ/հ հատման շրջանեկամուտը, եկամուտը, ման եկամուտը, հազ. հազ. շրջանները ները ժամհազ. դրամ/հա դրամ/հա կետը, դրամ/հա տարի Մերձա1 րաքսյան | ՈՒրցԿոտայք|| Շամիրամ ընդ.

ԿոտայքԹալին

-

ՎեդիՆերքին Արփա

| || ընդ.

ՈՒրցՎայոց ձոր

-

|

|| ընդ. -

ԱխուրյանՍպիտակ Աշոցք ԱպարանՀրազդան Սնան

1հա վարելահողի կադաստրային արժեքը, հազ. դրամ/հա

ՓամբակՆերքին Ձորագետ Վերին ԴեբեդԱղստն Ներքին ԴեբեդԱղստն

-

| || ընդ.

-

-

| || ընդ.

5.7. Վարելահողերի կադաստրային գնահատման սանդղակների կազմումը Հողերի կադաստրային գնահատման սանդղակը ելակետային ցուցանիշների այն համակարգն է, որը մշակվում է գյուղատնտեսական արտադրության զարգացման համադրելի մակարդակում հողերի որակը ն արտադրողականությունը համեմատելու նպատակով: Գնահատման սանդղակները կազմվում են յուրաքանչյուր գնահատման շրջանի ն ենթաշրջանի համար բացարձակ ն հարաբերական ցուցանիշներով: Հարաբերական ցուցանիշներն արտահայտվում են բալերով: Գնահատման առավելագույն բալը 100 է: Մյուս հողախմբերի գնահատման բալերը հաշվարկելու համար նախ որոշվում է տվյալ սանդղակի մեկ բալի արժեքը` ստուգանմուշային ամենաբարձր ցուցանիշը բաժանելով 100-ի, ապա գնահատվող հողախմբերի ցուցանիշները բաժանվում են մեկ բալի արժեքի վրա հետնյալ բանաձնով. Բ Հ Ց1 / Ցս 2 100, որտեղ Բ-ն հողամասի որոնելի բալն է, Ց1-ը` տվյալ հողամասի փաստացի ցուցանիշը, Ցս–ն` ստուգանմուշային ցուցանիշը: Օրինակ` ջրովի վարելահողերի մեկ հեկտարի հաշվով հողի կադաստրային արժեքի առավելագույն ցուցանիշը ստացվել է Մերձարաքսյան գնահատման շրջանի առաջին խմբի հողերում. մեկ բալի արժեքը եղել է 3735 հազար դրամ: Իսկ Կոտայք-Թալին գնահատման շրջանի առաջին խմբի ջրովի հողերում այն կազմել է 1170 հազար դրամ: Մերձարաքսյան գնահատման շրջանի առաջին խումբը կստանա 100 բալ: Հողերի կադաստրային գնահատման սանդղակներ կազմելու նպատակով նախ որոշվում է հանրապետության 15 գնահատման շրջանների ն 7 ենթաշրջանների վարելահողերի գնահատման միջին բազիսային կադաստրային արժեքն ըստ հողերի միջին (||| խմբի) որակական հատկությունների ն գյուղատնտեսական մշակաբույսերի արտադրողականության միջին մակարդակի ցուցանիշների: Վարելահողերի գնահատման միջին բազիսային կադաստրային արժեքի ցուցանիշները տրված են աղյուսակ 25-ում:

Աղյուսակ 25

Կոտայքի մարզ, Բուժական Գեղարքուն ի-քի մարզ, Աստղաձոր

-

25,3 5,1 3,3 10,0 52,6 24,0 65,0

խումբը

Տավուշի մարզ, Ենոքավան

23,0 21,5 10,8 2,7 13,0 22,9 34,4 15,7 26,4 8,8 7,3 4,5 62,9 94,7

Գնահատում ը բալը

Շիրակի մարզ, Բենյամին

անջրդի

Արարատի մարզ, Նարեկ Արմավիրի մարզ, Նորապատ

Տարածությունը, հա ջրովի

Մարզը, համայնքը

Հողամասի համարը

Վարելահողերի կադաստրային գնահատման համեմատական ցուցանիշներն ըստ համայնքների, հողերի խմբերի ն հողամասերի

Մ |Մ | || |Մ Մ Մ |Մ |Մ || || || |Մ Մ

Հողի խմբի գործակիցը 0,2 0,6 1,0 1,8 1,6 1,0 0,6 1,0 1,0 0,2 0,2 0,6 1,0 1,0 0,6 1,4 1,4 1,4 1,0 0,6 0,2

Գնահատման շրջանի Հողի միջին գինը, հազ. բազիսային արժեքը, դրամ/ հազ. հա դրամ/հա

5.8. Հողի գնի որոշման կարգը Վարելահողերի կադաստրային գնահատման հաջորդ փուլը հողագնահատման շրջանի, ենթաշրջանի ն խմբի հողի գնի որոշումն է, որի հիման վրա կազմվում են հանրապետության վարելահողերի կադաստրային գնահատման սանդղակները: Հողի գինը (հազ. դրամ) մեկ հեկտարի հաշվով (հազ. դրամ) որոշվում է հետնյալ բանաձնով. ԳՀՇԽ Հ Աբազ..2 Գբ , որտեղ Աբազ.-ը համապատասխան գնահատման շրջանում (ենթաշրջանում) բազիսային միջին արժեքն է մեկ հեկտարի հաշվով, Գբ-ն` համապատասխան հողագնահատման խմբի բոնիտետի գործակիցը, որը հաշվարկվում է հետնյալ կերպ.

Խ |խումբ - 90/50 Հ 1,8, Խ ||խումբ - 70/50 Հ 1,4, Խ |||խումբ - 50/50 Հ 1,0, Խ |Մխումբ - 30/50 Հ 0,6, Խ Մխումբ - 10/50 Հ 0,2: Խ |խումբ, Խ ||խումբ, Խ |||խումբ, Խ |Մխումբ, Խ Մխումբ -ը գնահատման խմբերի գործակիցներն են, 90, 70, 50, 30, 10 -ը` խմբերի բոնիտման միջին բալերը, 50 -ը` գնահատման շրջանի բոնիտման միջին բալը: Յուրաքանչյուր խմբի հողի գինը որոշվում է` տվյալ գնահատման շրջանի միջին բազիսային գինը բազմապատկելով խմբի գործակցով: Այսպես, Մերձարաքսյան գնահատման շրջանի համար այն կլինի` Խ |խումբ - 2075 2 1,8 Հ 3735 հազ. դրամ/հա, Խ ||խումբ - 2075 2 1,4 Հ 2905 հազ . դրամ/հա, Խ |||խումբ - 2075 2 1 Հ 2075 հազ. դրամ/հա, Խ |Մխումբ - 2075 2 0,6 Հ 1245 հազ դրամ/հա Խ Մխումբ - 2075 2 0,2 Հ 415 հազ . դրամ/հա, Կոտայք-Թալին գնահատման շրջանի համար կլինի` Խ |խումբ - 650 2 1,8 Հ 1170 հազ . դրամ/հա, Խ ||խումբ - 650 2 1,6 Հ 910 հազ . դրամ/հա, Խ|||խումբ - 650 2 1,0 Հ 650 հազ. դրամ/հա, Խ|Մխումբ - 650 2 0,6 Հ 390 հազ. դրամ/հա, ԽՄխումբ - 650 2 0,2 Հ 130 հազ. դրամ/հա: Նշված հաջորդականությամբ, ըստ համայնքների կազմվում են հողերի խմբերի արժեքային գնահատման սանդղակները: Հանրապետության վարելահողերի կադաստրային գնահատման սանդղակներն ամբողջությամբ հրատարակվել են առանձին գրքով: 5.9. Բազմամյա տնկարկներով զբաղեցված հողերի կադաստրային գնահատման առանձնահատկությունները Պտղաբուծությունը ն խաղողագործությունը գյուղատնտեսական արտադրության ամենաշահավետ ճյուղերից են: Միավոր տարածության վրա կատարված ծախսերի բարձր մակարդակով ն կապիտալ ներդրումների համեմատաբար երկարաժամկետ հատուցմամբ են պայմանավորված այդ հողերի գնահատման առանձնահատկությունները: Բազմամյա տնկարկներով զբաղեցված հողերի կադաստրային գնահատման խնդիրն է հիմնավորել այդ հողերի գնահատման առաջնային օբյեկտը, գնահատման ցուցանիշները, տարածքի շրջանացումը, գնահատման սանդղակների կազմումը ն այլն, իրականացնել գնահատման աշխատանքները ն որոշել այդ հողերի գինը: Բազմամյա տնկարկներով զբաղեցված հողերի գնահատման հավաստի ցուցանիշները որոշելու համար կատարվում է`

» » » » »

բազմամյա տնկարկների տարածքների շրջանացում, հողերի բոնիտում ն գնահատման խմբավորում, տնկարկի տեսակային ն սորտային կազմի որոշում, տնկարկի պտղաբերման տարիքի ն լիարժեքության որոշում, տնկարկների տարածքների տեսակարար կշռի որոշում ըստ գյուղատնտեսական հողատեսքերի, » արտադրանքի ապրանքայնության որոշում ն այլն: Բազմամյա տնկարներով զբաղեցված հողերի գնահատման առանձնահատկությունն այն է, որ դրանց արտադրողականության վրա մեծապես ազդում են տեղանքի ռելիեֆն ու կլիման: Խաղողագործությամբ ն պտղաբուծությամբ զբաղվող համայնքների ու ձեռնարկությունների հողակենսաբանական պայմանների գնահատումը ցույց է տվել, որ այդ տնկարկների առավելագույն արտադրողականությունն ապահովվում է այն դեպքում, երբ բարենպաստ են ռելիեֆային, կլիմայական, հողային, տնկարկների տեսակային ն սորտային համալիր պայմանները: Այդպիսի ցուցանիշներ ձեռք բերելու նպատակով կատարվում է տարածքների ագրոտնտեսական հետազոտություն: Բազմամյա տնկարկներով զբաղեցված հողերի գնահատման աշխատանքներն իրականացվում են նույն հաջորդականությամբ, ինչ վարելահողերինը, իսկ բոնիտման ն խմբավորման ընթացքում, բացի ռելիեֆային ու հողային պայմաններից, հաշվի են առնվում տնկարկի տեսակը, տնկման սխեման, լիարժեքությունը, պտղաբերման տարիքը ն այլն: Յուրաքանչյուր հողագնահատման շրջանի համար հավաքվում, մշակվում ն խմբավորվում են բազմամյա տնկարկների մշակությամբ զբաղվող համայնքների տնտեսական ցուցանիշներն ըստ տարիների ն անմիջական դիտարկումների միջոցով ձեռք բերված տվյալները: Տվյալների վերլուծությունից հետո որոշում են յուրաքանչյուր հողագնահատման շրջանի սահմաններում տարածված գլխավոր հողատիպերի գնահատման միջին բազիսային ցուցանիշները, որոնց հիման վրա կազմվում է յուրաքանչյուր գնահատման շրջանի հողերի բոնիտման հիմնական սանդղակ: Սանդղակը կազմվում է գնահատման շրջանում բազմամյա տնկարներով զբաղեցված հիմնական հողատիպերի համար, որոնք գտնվում են ռելիեֆի, կլիմայի ն հողային բարենպաստ պայմաններում: Բոնիտման հիմնական սանդղակներով ն հողի հիմնական հատկությունների ցուցանիշներով որոշվում է յուրաքանչյուր հողամասի բոնիտման բալը: Բոնիտման վերջում ըստ համայնքների տրվում է բազմամյա տնկարկներով զբաղեցված հողերի բոնիտման միջին բալը, որի հիման վրա որոշվում է այդ հողերի գինը: Ստորն ներկայացված է բազմամյա տնկարկներով զբաղեցված հողերի գնահատումը (աղ. 26):

Աղյուսակ 26 Բազմամյա տնկարկներով զբաղեցված հողերի բոնիտումը

Հ/հ

Հողի ագրոծագումնաբանական տիպը Մնացորդային մարգագետնային գորշ Մարգագետնային գորշ Խոնավ մարգագետնային գորշ Գորշ նախկինում մշակելի Գորշ նոր մշակելի Բաց շագանակագույն Մուգ շագանակագույն Գետաբերվածքայինդարավանդային Սնահող կարբոնատային ն տիպիկ Սնահող կրազուրկ Անտառային դարչնագույն ն տիպիկ Անտառային դարչնագույն կարբոնատային Անտառային դարչնագույն տիպիկ Անտառային դարչնագույն կրազերծ ն անտառային գորշ

Հողի բոնիտման բալն ըստ տնկարկի տեսակի պտղատու այգի խաղող հնդավորներ կորիզավորներ

5.10. Բնական կերահանդակների կադաստրային գնահատման առանձնահատկությունները Բնական կերահանդակները գնահատվում են նույն տնտեսական ցուցանիշներով, ինչ վարելահողերը, սակայն այս հողատեսքերի կադաստրային գնահատման ժամանակ հողի հատկություններին զուգահեռ հաշվի են առնվում խոտհարքների ն արոտների խոտածածկի կազմը, խոնավացման պայմանները, բուսածածկի առանձնահատկությունները ն այլն: Բնական կերահանդակների արտադրողականությունը որոշվում է կերի կամ հնձի համար խոտի քանակությամբ` այն արտահայտելով կերային ն կերապրոտեինային միավորներով: Բնական կերահանդակների համար ծախսերը որոշվում են ինչպես գոյություն ունեցող վիճակագրական հաշվետվությունների, այնպես էլ նորմատիվահաշվարկային ն առանձին կերահանդակների փորձնական դիտարկումների մեթոդներով: Այդ հողատեսքերի բերքահավաքի ծախսերից բացի հաշվի են առնվում դրանց վրա կատարված մակերեսային ն արմատական բարելավման (թփերի հեռացում, գուղ-

ձերի մաքրում, մակերեսի փոցխում, քարերի հավաքում, խոտացանում, պարարտացում ն այլն), ինչպես նան ջրամատակարարման ն ջրարբիացման միջոցառումների հետ կապված ծախսերը: Խոտհարքների ն արոտների գնահատման ընթացքում, որպես գնահատման միավոր, ընդունվում են երկրաբուսաբանական հետազոտությունների ժամանակ բուսական տիպերի ն հողային հատկությունների հիման վրա առանձնացված գնահատման խմբերը` կերահանդակների առանձին հողամասերը` իրար նման բուսական կազմով, հողի հատկություններով ն կուլտուր-տեխնիկական վիճակով (մաքուր, բարելավված, թփապատ, քարքարոտ, հողատարված ն այլն): Բնական կերահանդակների գնահատման խմբավորումը կատարվում է ըստ խոտհարքների ն արոտների: Խոտհարքների ն արոտների ծախսերում ընդգրկվում են խոտը հնձելու, հավաքելու, տեղափոխելու, վերամշակելու ծախսերը: Դրանց վերաբերյալ տվյալները հավաքվում են առանձին-առանձին ընտրողական մեթոդով, հողօգտագործողների անմիջական դիտարկումների միջոցով: Բնական կերահանդակների կադաստրային գնահատման տվյալները տրված են Կոտայքի մարզի Ալափարս համայնքի օրինակով (աղ. 27): Հողերի կադաստրային գնահատման հաջորդ աշխատանքներից է հողօգտագործման տարբեր մակարդակների համար հողագնահատման քարտեզների կազմումը: Հողագնահատման ցուցանիշներն ավելի պատկերավոր դարձնելու համար հողերի կադաստրային գնահատման նյութերի հիման վրա կազմվում են մարզերի, հանրապետության համայնքների այլ հողօգտագործողների գյուղատնտեսական հողատեսքերի գնահատման քարտեզներ: Գնահատման քարտեզի վրա ըստ հողատեսքերի ցույց են տրվում գնահատվող հողամասի տարածությունը, գնահատման հերթական համարը, օգտագործման տեսակը (ոռոգելի, անջրդի, մելիորացված ն այլն) բոնիտման բալը, գնահատման խումբը, հողի գինը ն այլն: Հողերի գնահատման քարտեզը գնահատման ցուցանիշների ն տեղեկագրերի հետ միասին հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել յուրաքանչյուր հողօգտագործման սահմաններում եղած գյուղատնտեսական հողատեսքերի քանակական ն որակական բնութագրերի, ստացվելիք հողային ռենտայի մասին: Քարտեզը տեսանելի է դարձնում չօգտագործված հողային պաշարները` նպաստելով բոլոր հողերի արդյունավետ օգտագործմանը: Քարտեզի վրա առանձին գույներով ն պայմանական նշաններով ցույց են տրվում գյուղատնտեսական հողատեսքերի, գնահատման շրջանների, հողամասերի տեղադրության վերաբերյալ տվյալները ն այլն: Գնահատման քարտեզները կազմվում են ժամանակակից համակարգչային տեխնիկայով:

Կերամիավորը, ց/հա

Հողի բալը

Գնահատման միջին բալն ըստ հողի հիմնական հատկության

Բերքի ն հողի հատկության հարաբերակցության գնահատումը

գնահատման վերջնական բալը

Բուսական տիպի ծածկագիրը

գուղձապատվածության աստիճանը

Արոտ, հա

հողատարման աստիճանը

Խոտհարք, հա

ՈՒղղման գործակիցները քարքարոտության աստիճանը

ՈՒրվագծի համարը

Աղյուսակ 27 Բնական կերահանդակների որակական գնահատման տեղեկագիր "

6,7 Բ54 4,7 31 0,9 170 27,2 Վ4 5,0 33 0,8 167 66,6 Բ54 5,2 34 0.9 168 86,5 Վ24 6,0 40 0.9 30,0 Բ58 0,3 0.8 0,8 40,0 Բ54 1,4 17 0.7 52,0 Վ11 1,4 17 0.7 0.9 85,0 Վ24 2,2 25 0.8 0.8 Ընդ. 187,0 207,0 Միջ. բալ " Գնահատման շրջանը` տապաստանային, մարգագետնատափաստանային, մարզը` Կոտայք, համայնքը` Ալափարս:

Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. Ինչ է հողերի կադաստրային գնահատումը: 2. Որոնք են հողերի գնահատման բաղադրիչ մասերը: 3. Որոնք են հողերի գնահատման հիմնական չափանիշները ն ցուցանիշները: 4. Ինչ է ամփոփված գնահատման սանդղակներում: 5. Ինչ է հողային ռենտան, որոնք են դրա ձները: 6. Որոնք են բազիսային ցուցանիշները ն բազիսային ծախսերը: 7. Ինչ է գնահատման տեղեկագիրը: 8. Որոնք են բազմամյա տնկարկներով զբաղեցված հողերի գնահատման առանձնահատկությունները: 9. Որոնք են բնական կերահանդակների հողերի գնահատման առանձնահատկությունները:

ԳԼՈՒԽ 6

ՀՈՂԵՐԻ ԿԱԴԱՍՏՐԱՅԻՆ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԻ ԿԻՐԱՌՈՒՄԸ

ՀՈՂԱՅԻՆ ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ, ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ

ԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՄԵՋ

6.1. Հողերի կադաստրային գնահատման տվյալների կիրառման ոլորտները Հայաստանի Հանրապետության գյուղատնտեսության մեջ շուկայական հարաբերությունների ձնավորմամբ ստեղծվեց բազմաբնույթ տնտեսություն, որը մեծ փոփոխություններ առաջացրեց սոցիալական կառուցվածքում ն տնտեսավարման համակարգում: Կառուցվածքային նշանակալից փոփոխություններ են կատարվել հողերի սեփականության, հողատիրապետման ն հողօգտագործման ոլորտներում: Քաղաքացիներին ն գյուղացիական տնտեսություններին է հանձնվել որպես սեփականություն 469,7 հա գյուղատնտեսական հողատեսք, որից վարելահող` 368,4 հազ. հա: ՀՀ-ում հաշվվել են 339,2 հազար հողօգտագործող ն 2,5 մլն անշարժ գույք (2004): Ընդլայնվել են հողօգտագործողների իրավունքները: Մշակվել են օրենսդրական ն նորմատիվային հիմքեր` հողային հարաբերությունների կարգավորման` գիտականորեն հիմնավորված տնտեսական ն կազմակերպական մեխանիզմներ: Արտադրության ընթացքում ստեղծվել են քաղաքացիների, ձեռնարկությունների, պետական մարմինների միջն նոր հողային հարաբերություններ: Հողային հարաբերությունների կարգավորման մեխանիզմը ներառում է հողի հարկը, վարձավճարը, փոխհատուցման վճարը ն այլն, որոնք հիմնվում են հողերի գնահատման տվյալների վրա: Հողերի կադաստրային գնահատումը հողատեսքերի բնութագրումն է որպես բնական պաշար ն գյուղատնտեսական արտադրության հիմնական արտադրամիջոց: Գնահատման նպատակն է հաստատել տարբեր որակի հողերի արտադրունակությունը ն հիմնավորել հողերի արդյունավետ օգտագործման ուղիները: Հողերի կադաստրային գնահատման տվյալների կիրառումը թույլ է տալիս իրականացնել մի շարք կարնոր գործողություններ տարբեր ոլորտներում: Իրավական հարաբերությունների ոլորտ. հողի նկատմամբ իրավունքների պետական գրանցման ն դրանց հետ կապված գործարքների ապահովում, ֆիզիկական ն իրավաբանական անձանց իրավունքների պետական ու դատական պաշտպանության, սեփականատերերի, օգտագործողների, ինչպես նան վարձակալների` հողամասերի ն այլ անշարժ գույքի իրավունքի հանդեպ վստահության ձնավորում, իշխա-

նության ն սուբյեկտների միջն հողօգտագործման իրավունքի սահմանազատում: Տնտեսական ոլորտ. հողերի կադաստրային գնահատումն ապահովում է հողային վճարումները ն նպաստում հարկման բազայի ընդլայնմանը, հողերի տնտեսական գնահատման անցկացմանը: Կատարելագործվում են հողերի ն անշարժ գույքի մյուս տեսակների հարկման մեխանիզմները` կախված շուկայական գներից ն հողերի ու անշարժ գույքի եկամտաբերությունից: Պակասում է այն հողօգտագործողների ն սուբյեկտների թիվը, ովքեր օգտվում են անօրինական կամ անհիմն արտոնություններից: Հողերի կադաստրային գնահատումը նպաստում է ձեռնարկությունների հիմնական ֆոնդերի արժեքների ավելացմանը ն պաշտպանում դրանք արժեզրկումից, հնարավորություն է տալիս հողերի վճարման կանխիկ դրամական սկզբունքներից անցնել վարկաֆինանսավորման համակարգին` ձնակերպելով կրեդիտային պայմանագրեր (լիազորագիր, փոխառություն ն այլն), ապահովում է հողերի շուկայական շրջանառության տեղեկատվությունը ն այլն: Անշարժ գույքի ն հողամասերի բաժնետիրության, փոխառությունների ու արժեթղթերի շուկայի ձնավորման ոլորտ. հողերի գնահատման տվյալներն անհրաժեշտ պայմաններ են ստեղծում պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների սեփականություն հանդիսացող հողամասերի, անշարժ գույքի շուկայի կառավարման համար: Ապահովվում է պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների, հողային արժեթղթերի շարժը ֆոնդային շուկայում (հողային լիազորագիր, փոխառություն, գրավ ն այլն): Շուկայական տնտեսության հողային հարաբերություններում գույքային արժեքների օգտագործման լծակները հողօգտագործող սուբյեկտներին հնարավորություն են տալիս հողերի միջոցով ձնավորել ֆինանսական զգալի կապիտալ, դրա շնորհիվ բյուջեն համալրել լրացուցիչ միջոցներով: Բացի դրանից` շրջանառության մեջ դրվող հողային արժեթղթերը հզոր խթան են ֆոնդային շուկայի ենթակառույցների ձնավորման ն հանրապետության ու մարզերի ֆինանսական շուկայի զարգացման համար: 6.2. Հողերի գնահատման տվյալների օգտագործումը հողի հարկի, վարձավճարի, նորմատիվային ն փոխհատուցման արժեքների որոշման բնագավառում Հանրապետությունում անցկացվող հողային բարեփոխումների գլխավոր նպատակը հողային պաշարների արդյունավետ օգտագործումն ու պահպանումն է: ՀՀ «Հողի հարկի մասին» (1994)», «Անշարժ գույքի մասին» (1995), «Գյուղացիական ն գյուղացիական տնտեսությունների մասին» (1991)» «Ձեռնարկությունների ն ձեռնարկատիրա-

կան գործունեության մասին» (1993) օրենքներում ն այլ փաստաթղթերում նախատեսվում են հողի համար վճարումներ, որոնց նպատակն է իրականացնել արդյունավետ հողօգտագործում, հողերի պահպանում, բարելավում, բերրիության բարձրացում, տարբեր որակական հատկություններ ունեցող հողերի վրա տնտեսական հավասար պայմանների ստեղծում: Հողային բարեփոխումների ընթացքում (1990-1997 թթ.) հողերի գնահատման ցուցանիշները կառավարության կողմից ընդունված որոշումներով բազմիցս ենթարկվել են փոփոխությունների: Հողերի տնտեսական գնահատման ցուցանիշների նկատմամբ մեխանիկորեն կիրառվել են գործակիցներ (1,12` 1996 թ., 1,14` 1997 թ., ըստ գյուղատնտեսության նախարարության տեղեկագրի), որոնք էլ ավելի անհամապատասխանություն են առաջացրել դրանց ն հողերի բնական հատկությունների, ինչպես նան հաշվարկված հողի հարկի, վարձավճարի չափերի միջն, խախտվել են հողատեսքերի գնահատման ցուցանիշների համադրելիության սկզբունքները: Ներկայիս պայմաններին չեն համապատասխանում հողերի տնտեսական գնահատման ն հողի գնի որոշման նախկին սկզբունքները: Հողերի տնտեսական գնահատման` զուտ եկամտի հիման վրա որոշված հողի հարկի չափերը կիրառվում են մինչ օրս: «Հողի հարկի մասին» օրենքը փոփոխություններ դեռ չի կրել: Հանրապետությունում շուկայական հարաբերությունների զարգացման պայմաններում հողը դիտվում է որպես անշարժ գույք, շուկայական շրջանառության առարկա: Ելնելով դրանից` հանրապետությունում առաջացել է մեթոդաբանական նոր հիմունքներով ու սկզբունքներով գյուղատնտեսական հողատեսքերի կադաստրային գնահատման անհրաժեշտություն, որի իրականացումը թույլ կտա ճշգրտել հողերի բնութագրման ցուցանիշները, օբեկտիվորեն սահմանել հողի գինը, հողի հարկը, վարձավճարը, գրավը ն այլն: 6.3. Հողերի գնահատման տվյալների օգտագործումը հողի հարկի դրույքաչափը որոշելիս Հողի հարկը հողային ռենտայի այն նորմն է (չափը), որը գանձվում է հողի սեփականատիրոջից: Հողի հարկի դրույքաչափը պետք է հաստատվի` հաշվի առնելով դիֆերենցիալ, բացարձակ ն մենաշնորհային հողային ռենտաների ձները ն դրանք առաջացնող գործոնները: Սակայն հանրապետությունում շուկայական հարաբերություններին անցնելուց հետո հողի հարկի դրույքաչափը որոշվում է ըստ լավագույն ն միջին խմբի հողերի դիֆերենցիալ ռենտայի: Հարկային մեխանիզմը համարվում է գյուղատնտեսական արտադրության զարգացումը խթանող տնտեսական լծակներից մեկը: Այն

պետք է լինի պետության ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների տրամադրության տակ ն պետք է օգտագործվի տարածքների բարելավման, հողաշինարարական ն հողակադաստրային աշխատանքների կատարման, հողի բերրիության բարձրացման, արտադրական ն սոցիալական ենթակառուցվածքների զարգացման նպատակով: Հողի հարկի համակարգը, լինելով հանրապետությունում գործող հարկային ընդհանուր համակարգի բաղադրիչ մաս, պետք է համապատասխանի որոշակի պահանջների: Դրանք են` » տնտեսական արդյունավետություն, որտեղ բացառվում է հողային ռենտաների արդյունավետ բաշխման հակադրությունը, » վարչարարական տեսակետից պարզություն ն հուսալիություն, » ճկունություն, տնտեսական ն սոցիալական պայմանների փոփոխություններին արագ արձագանքելու ունակություն, » քաղաքական պատասխանատվություն (պետությունը պարտավոր է հողի նկատմամբ պահանջարկը բարելավել), » արդարություն, առանձին անհատների նկատմամբ արդարացի մոտեցում: Հողի ն այլ անշարժ գույքի համար հարկային վճարումներն ունեն էական առավելություն` թույլ են տալիս արդյունավետ օգտագործել հողի հարկը որպես բյուջեի ձնավորման կարնոր աղբյուր: Հողն իր բնույթով հարկման այնպիսի օբյեկտ է, որը գործնականորեն տեղափոխելի չէ: Համապատասխան հաշվառման ն գրանցման համակարգի առկայության պայմաններում հնարավոր է հողամասերի ն հողօգտագործողների արդյունավետ խմբավորում: Բացի այդ` հողի հարկային վճարումները, ի տարբերություն այլ հարկերի, որոնց հիմքը տնտեսական գործունեությունից ստացված եկամուտն է, գրեթե կապված չեն տնտեսական վիճակի հետ: Հողի հարկի չափերը հանրապետության բոլոր մարզերի ն համայնքների համար սահմանված են եղել հողերի նախկին գնահատման զուտ եկամտի 15 %-ի չափով: Այժմ հողի հարկի դրույքաչափն առաջարկվում է սահմանել 1 հա վարելահողերի կադաստրային նոր գնահատման տվյալների հիման վրա հաշվարկված կադաստրային արժեքի 0,5, 0,75, 1,0 %-ի չափով: Ըստ այդմ` տոկոսադրույքների ընտրությունը քննարկվում ն հաստատվում է կառավարության որոշումներով: Կարծիք կա, որ հողի հարկի դրույքաչափերը պետք է տարբերակել հանրապետության տարբեր բնակլիմայական պայմաններում գտնվող հողօգտագործողների համար առանձին-առանձին: Հողի հարկի դրույքաչափերի այդպիսի լայն սահմանները հնարավորություն են տալիս առաջին հերթին որոշել հարկի չափը` հաշվի առնելով հողօգտագործողների ֆինանսական դրությունը (արտադրու-

թյան շահութաբերության մակարդակը), ապա հողերի բերրիության բարձրացման հնարավորությունները: Գյուղատնտեսական շատ ապրանքարտադրողների` վնասով գործունեության դեպքում հողի հարկի դրույքաչափերը ոչ տնտեսապես, ոչ էլ սոցիալապես նպատակահարմար չեն, միայն բարձրացնում են հարկման ծանրաբեռնվածությունը: Դրա համար էլ հողի հարկի նոր դրույքաչափերի ներդրումը պետք է իրականանա աստիճանաբար` ապրանքարտադրողների ռենտային եկամուտների բարձրացմանը զուգընթաց, կատարելագործելով հարկման մեխանիզմները: Ստորն տրվում են վարելահողերի կադաստրային գնահատման տվյալների հիման վրա հողի հարկի հնարավոր չափերը հանրապետության մի քանի գնահատման շրջանների օրինակով (աղ. 28.): Վերլուծելով աղյուսակի տվյալները` գալիս ենք այն եզրակացության, որ ինչպես հողային ռենտան, այնպես էլ հողի կադաստրային արժեքը ն դրա հիման վրա սահմանված հողի հարկի դրույքաչափերը կրում են գոտիական բնույթ: Դրույքաչափերը հանրապետության բոլոր գնահատման շրջանների համար հաշվարկվել են ջրովի ն անջրդի վարելահողերի համար առանձին-առանձին: Որպեսզի պահպանվի պետբյուջե գումարի մուտքը, հողերի կադաստրային նոր գնահատման հիման վրա մեր կողմից հաշվարկվել են կադաստրային գնահատման արժեքները 0,5, 0,75 ն 1,0 % դրույքաչափերով: Հողի հարկի 0,5 %-ի չափով հաշվարկված գումարները շատ ցածր են, իսկ 1,0 %-ինը` բարձր: Մեր կարծիքով` հողի հարկի օպտիմալ դրույքաչափ կարելի է սահմանել 0,75 % դրույքաչափը: Որպեսզի հիմք ընդունվի այս կամ այն դրույքաչափը ն այն զերծ լինի կամայականություններից, անհրաժեշտ է կատարել լուրջ ֆինանսական վերլուծություն` պարզելու համար, թե արդյոք բոլոր հողօգտագործող սեփականատերերը կկարողանան մուծել հողի հարկը, կապահովվի տեղական ինքնակառավարման մարմինների բյուջեի համալրումը, միջոցներ կներդրվեն հողերի բարելավման, բերրիության բարձրացման, հողերի արդյունավետ օգտագործման համար: Հետազոտությունների հիման վրա մշակված վարելահողերի կադաստրային գնահատման սանդղակները ներկայացնում են հողերի համալիր գնահատման համակարգը, որի տվյալները համարվում են համեմատական ցուցանիշներ հողերի որակական հատկությունները ն արտադրունակությանը որոշելու համար: Հանրապետության տարբեր բնակլիմայական պայմաններում, գնահատման շրջաններում գտնվող վարելահողերի կադաստրային գնահատման ցուցանիշները հարաբերակցում են ըստ գնահատման շրջանների ենթաշրջանների, հողերի խմբերի: Սանդղակը կազմվել է ինչպես յուրաքանչյուր հողախմբի միջին ցուցանիշով, այնպես էլ այդ խմբերի ստորին ն բարձր ցուցա-

նիշներով, ինչը հնարավորություն է տալիս գնահատել շատ հողամասեր հողօգտագործման տարբեր մակադակներում (հանրապետություն, մարզ, համայնք): Մշակված սանդղակների ցուցանիշները` սկսած հարթավայրային պայմաններից մինչն բարձր լեռնային շրջաններ, գտնվում են հարաբերակցության մեջ: Այսպես, Մերձարաքսյան գնահատման շրջանի ջրովի վարելահողերի առաջին խմբի հողերի կադաստրային միջին գինը 3361 հազ. դրամ/հա է, ՈՒրց-Կոտայք-Շամիրամում` 2340, Ախուրյան-Սպիտակում` 1710, Ապարան-Հրազդանում` 1080 հազ.դր/հա ն այլն: Եթե հանրապետության մասշտաբով Մերձարաքսյան գնահատման շրջանի ցուցանիշն ընդունենք 100 բալ, ապա Ուրց-ԿոտայքՇամիրամինը կլինի 96, Ախուրյան-Սպիտակինը` 51, Ապարան-Հրազդանինը` 32 բալ: Նույն հարաբերակցության մեջ են հանրապետության մյուս հողագնահատման շրջանների ն հողերի խմբերի ցուցանիշները: Անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել ներկա պայմաններում ֆերմերների առջն ծառացած խնդիրներին: Փաստն այն է, որ Հայաստանի գյուղատնտեսության գերակշռող հատվածը բնատնտեսական պարզունակ մակարդակում է, գյուղատնտեսական մշակաբույսերի արտադրության զգալի մասն օգտագործվում է տնային սպառման նպատակով: Դիտարկումները ցույց են տվել, որ Հայաստանի ավելի հեռավոր, լեռնային շրջաններում գյուղատնտեսական մշակաբույսերի արտադրության գրեթե 100 %-ն օգտագործվում է տնային սպառման համար, արտադրանքը չի հասնում ոչ ներքին ն ոչ էլ արտաքին շուկա: Մասնագետների գնահատմամբ` Հայաստանում տարբեր մշակաբույսերի արտադրության 60-65 %-ը նախատեսված է տնային սպառման համար, իսկ մնացած մասը հանվում է վաճառքի հիմնականում ներքին շուկայում: Հաճախ տեղական շուկայում մշակաբույսերի արտադրանքի ավելցուկ է գրանցվում: Բոլորի համար ընդունելի կարծիքը թերնս այն է, որ ավելցուկի պատճառը ցածր եկամուտներն են: Այդ ավելցուկն արհեստական է, քանի որ ազգաբնակչության գնողունակությունը ցածր է: Եթե եկամուտներն ավելանային, ն բնակչությունը կարողանար ավելի շատ սնունդ գնել, ապա արտադրության ներկա ավելցուկը կվերանար: Դրան նպաստում է նան բնակչության արտագաղթը: Այս բոլոր գործոնները համակցվում են` նվազեցնելով ֆերմերների ռենտային եկամուտները:

Աղյուսակ 28

ջրովի

անջրդի

1,0%-ի չափով

անջրդի

0,75%-ի չափով ջրովի

անջրդի

5,3 4,2 3,3 2,3 1,5 5,5 4,8 4,1 3,1 1,5 8,7 7,4 6,0 3,8 1,6 10,1 7,9 5,7 3,9 1,6 12,3 9,1 6,9 4.9 1,9

0,5%-ի չափով անջրդի

ջրովի

30,6 26,9 18,3 12,1 5,9 21,9 13,3 9,6 7,1 2,2 14,8 11,4 8,5 5,7 2,5 13,5 11,1 9,1 5,8 3,1 17,4 15,9 10,1 5,6 3,8 16,0 12,3 8,6 6,1 3,7

Հողի հարկի հնարավոր չափը, հազ. դրամ/հա

ջրովի

անջրդի

Գնահատման խումբը | || |Մ Մ | || |Մ Մ | || |Մ Մ | || |Մ Մ | || |Մ Մ | || |Մ Մ

Գործող հողի Հաշվարկային հարկի չափը կադաստրային 2008 թ., արժեքը, հազ. դրամ/ հազ. դրամ/ հա հա

ջրովի

Վերին Ձորագետ

Ներքին ԴեբեդԱղստն

Սնան

Ախուրյա նՍպիտակ

ՈւրցԿոտայքՇամիրամ

Մերձարաքսյան

Հողագնահատման շրջանը

Հողի հարկի հնարավոր չափերն ըստ վարելահողերի կադաստրային գնահատման տվյալների (ՀՀ մի քանի գնահատման շրջանների օրինակով)

16,8 13,0 9,3 5,6 1,8 11,7 9,1 6,5 3,9 1,3 8,5 6,6 4,7 2,8 0,9 11,7 9,1 6,5 3,9 1,3 6,7 4,2 3,7 2,3 0,7 8,7 6,8 4,8 2,9 0,9

3,8 2,9 3,2 1,3 0,4 4,1 3,1 2,3 1,4 0,4 4,9 3,8 2,7 1,6 0,6 4,9 3,8 2,5 1,5 0,5 4,9 3,8 2,7 1,6 0,5

25,2 19,6 14,0 8,4 2,8 17,5 13,6 9,7 5,8 1,9 12,8 9,9 7,1 4,3 1,4 17,5 13,6 9,7 5,8 1,95 10,1 6,3 5,6 3,4 1,1 13,1 10,2 7,3 4,3 1,1

5,7 4,4 3,15 1,9 0,6 6,1 4,7 3,4 2,0 0,7 7,4 5,8 4,1 2,5 0,8 7,4 5,8 3,7 2,2 0,7 7,4 5,8 4,1 2,4 0,8

33,6 26,1 18,7 11,2 3,7 23,4 18,2 13,0 7,8 2,6 17,1 13,3 9,5 5,7 1,9 23,4 18,2 13,0 7,8 2,6 13,5 8,4 7,5 4,5 1,5 17,5 13,6 9,7 5,8 1,9

7,6 5,9 4,2 2,5 0,8 8,1 6,3 4,5 2,7 0,9 9,9 7,7 5,5 3,3 1,1 9,9 7,7 5,0 3,0 1,0 9,9 7,7 5,5 3,3 1,1

Որոշ ֆերմերների կարծիքով` միայն Արարատյան դաշտավայրում են եկամուտները բարձր կադաստրային հաշվարկային ռենտային եկամտից: Հայաստանի այլ շրջաններում իրական եկամուտներն ավելի ցածր են, քան հաշվարկային ռենտային եկամուտը: Եթե հողի հարկը պիտի հաստատագրված եկամտային հարկ լինի, ապա այն անհրաժեշտ է համապատասխանեցնել ֆերմերների եկամուտների իրական ծավալներին: Անհրաժեշտ է խելամիտ դրույքաչափ սահմանել` նկատի ունենալով գյուղացիական տնտեսությունների եկամուտների ներկա մակարդակը: Փոխելով հողի հարկի մասին օրենքը ն կարգը` անհրաժեշտ է հաշվարկներ կատարել հողի գնահատման բոլոր բանաձներով, իսկ արդյունքները համեմատել Հայաստանում ֆերմերային տնտեսությունների պայմանների հետ: 6.4. Հողի օգտագործման դիմաց վարձավճարի որոշումը Հողային վճարումներից է վարձավճարը: Դա այն գումարն է որը տրվում է հողի սեփականատիրոջը վարձակալած հողի օգտագործման դիմաց: Այն սերտորեն կապված է հողի հարկի հետ, չի կարող դրանից ցածր լինել, հողի վարձավճարի վերին սահմանը պետք է սահմանափակվի հողի հարկի դրույքաչափի շահույթի միջին ցուցանիշով, որը կազմում է 30-40 %: Այն մի կողմից նպաստում է հողերի օգտագործմանը վարձակալության եղանակով, իսկ մյուս կողմից չի սահմանափակում վարձակալի տնտեսական շահերը: Հողերի օգտագործման համաշխարհային փորձը ցույց է տալիս, որ հողի վարձավճարի չափը այս կամ այն ձնով կարգավորվում է օրենսդրությամբ: Հողի հարկի ն վարձավճարի դրույքաչափերի որոշման համար պետք է հիմք լինեն տնտեսական գնահատման ցուցանիշներն ըստ տարածաշրջանների, հողագնահատման շրջանների, մշակված գյուղատնտեսական հողատեսքերի ու հողամասերի: Վարձավճարի չափը սահմանվում է վարձատուի հետ կնքված պայմանագրով: Պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների սեփականություն հանդիսացող հողերի վարձակալության դեպքում սահմանվում է վարձավճար` կադաստրային արժեքի հաստատագրված տոկոսադրույքի չափով: Վարձավճարը կարող է սահմանվել ինչպես դրամով, այնպես էլ բնամթերքի ձնով: Հնարավոր է այդ երկուսի միաժամանակյա կիրառում: Վճարումների չափն ու ձները որոշվում են յուրաքանչյուր գործարքի համար: Հողային բարեփոխումների զարգացման պայմաններում հնարավոր է վարձակալական հարաբերությունների երկու ձն` հողի վարձակալման գործարք համայնքի ու նրա անդամների միջն ն հողա-

սեփականատերերի միջն: Բոլոր դեպքերում վարձավճարի չափը որոշվում է պայմանագրով ն կարող է հաշվարկվել անշարժ գույքի գնահատման որնէ մեթոդով` համեմատական, եկամտային ն ծախսային: 6.5. Հողի նորմատիվային արժեքը Հողի վճարումներից է հողի նորմատիվային արժեքը, որն օրենսդրորեն կիրառելի է հողային հարաբերությունների կարգավորման մեջ: Օգտագործվում է հողը որպես սեփականություն տրամադրելու, հողի վրա կոլեկտիվ-բաժնետիրական սեփականություն հաստատելու, ժառանգաբար փոխանցելու, նվիրատվություն ձնակերպելու, ինչպես նան բանկային վարկ ստանալու, հողամասը գրավ դնելու նպատակով: Հողի նորմատիվային արժեքը որոշվում է ըստ պոտենցիալ եկամտի, ծախսերի հատուցման հաշվարկային ժամանակահատվածում: Յուրաքանչյուր կոնկրետ հողամասի միավոր տարածության նորմատիվային արժեքը հաստատվում է օրենսդրորեն հողի հարկի բազմապատիկ չափով: Հողի նորմատիվային արժեքը հաստատագրված ն օրենսդրորեն սահմանված հողի գինն է: Հողի արժեքի կիրառման միջոցով պետությունը մասնակցում է հողային շուկայական հարաբերությունների կարգավորմանը: Հողը` որպես անշարժ գույք, առք ու վաճառքի առարկա, շուկայական հարաբերություններում հանդես է գալիս որոշակի արժեքով: Այն օգտագործվում է որպես հողի վաճառքի մեկնարկային գին պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների սեփականություն հանդիսացող օբյեկտների ապապետականացման, անհատական տնտեսություն վարելու նպատակով հողերի վաճառքի դեպքում: Հողերի նորմատիվային արժեքը որոշվում է կադաստրային գնահատման տվյալներով սահմանված հողային ռենտայի, բանկային տոկոսադրույքի կապիտալացման հիման վրա: Հողերի գնահատման փորձից ելնելով` տնտեսական գնահատման ցուցանիշները (այդ թվում` հողային ռենտայի չափը) կախված են հողերի որակական հատկություններից, ծովի մակերնույթից ունեցած բարձրությունից ն տնտեսական ցուցանիշներից: Հանրապետության լեռնային հողօգտագործման պայմաններում այն կրում է գոտիական բնույթ: Հանրապետությունում հողային հարաբերությունների զարգացման ն հողասեփականության բազմաձնության պայմաններում կարելի է հողը` որպես անշարժ գույք, գրավ դնել բանկում (հիփոթեք): Սկզբնական փուլում գրավի գինը կարելի է որոշել հողի տնտեսական գնահատման տվյալների հիման վրա: Այդ դեպքում պետությունը սահ-

մանում է հիփոթեքային գործարքների վարման ընդհանուր հայեցակարգ: Հետագայում գրավի գումարի դրույքաչափերը կարող են փոփոխվել` ելնելով հողի շուկայի ն հողային հարաբերությունների ընդհանուր վիճակից: Հողի նորմատիվային արժեքի ն հողի հարկի չափի որոշումը ոչ միայն տնտեսագիտական, այլ նան քաղաքական հարց է: ՈՒստի սեփականության ձների բազմազանության պայմաններում հողի համար վճարումները կախված են արտադրական հարաբերությունների բնույթից, կարգավորվող ագրարային շուկայից, միջազգային շուկայի հետ փոխհարաբերություններից, պետական ֆինանսական համակարգի ձնավորումից ն հասարակության սոցիալ-տնտեսական պայմանների մակարդակից: Հողային վճարումների տնտեսական կարգավորման գործող միջոցներից են հողասեփականատերերի ն հողօգտագործողների կողմից հողի էկոլոգիական վիճակի վատթարացման պատճառով վճարվող տուգանքները: Տուգանքների չափը որոշվում է այն աշխատանքների ն միջոցների արժեքով, որն անհրաժեշտ է վերականգնելու այդ հողերի նախկին էկոլոգիական վիճակը: Համաձայն արտակարգ իրավիճակների միջազգային վիճակագրական տվյալների` բացասական ն անցանկալի երնույթների հետնանքով առաջացած տնտեսական վնասները կարող են լինել ինչպես ուղղակի (արտահայտված դրամական միջոցներով), այնպես էլ անուղղակի: ՈՒսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ վերջին տասնամյակում գյուղատնտեսության անկանոն վարման եղանակներն էկոլոգիական առումով բացասաբար են ազդել Արարատյան հարթավայրի հողերի վրա: Պարզվել է, որ հարթավայրում ցամաքուրդային համակարգի մաքրման աշխատանքների դադարեցման պատճառով առաջացել է այդ հողերի երկրորդային աղակալում, գերխոնավացում, ճահճացում, նվազել է հումուսագոյացումը, վատթարացել են ջրաֆիզիկական հատկությունները, արդյունքում տեղի է ունեցել հողերի բերրիության անկում: Հողերի գնահատման ընթացքում անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել հողերի գնահատման խմբավորման ն նորմագոյացնող բացասական հատկություններին, համեմատել դրանք նախկինում կատարված հողերի գնահատման նյութերի հետ, բացահայտել նույն հողերի խմբերի տարբերությունները, գնահատման ցուցանիշները ն գնահատման սանդղակների հիման վրա նշել այդ վնասի չափը` դրամական արտահայտությամբ ու մշակել համապատասխան միջոցառումներ: Հողային պաշարների արդյունավետ կառավարման համար անհրաժեշտ է մշակել հողերի օգտագործման տնտեսական կարգա-

վորման մեխանիզմներ` նախատեսված բոլոր բնագավառների համար: Հողը մեր ազգային հարստությունն է, հասարակական սեփականություն, դրա օգտագործման իրավունքը պետք է փոխանցել նրան, ով օգտագործում է հողը` հողի հարկի վճարման պարտադիր պայմանով: 6.6. Հողերի գնահատման տվյալների կիրառումը հողօգտագործման արդյունավետությունը վերլուծելիս Գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների կազմակերպատնտեսական գործունեության գնահատման համար առաջին հերթին պետք է ապահովել վերլուծվող ցուցանիշների համադրելիությունը: Հողերի օգտագործման արդյունավետության վերլուծությունը կլինի օբյեկտիվ այն դեպքում, եթե հողօգտագործումից ստացված փաստացի արդյունքային ցուցանիշները վերաբերեն ոչ միայն հողի ֆիզիկական, այլ նան գնահատմամբ համադրելի տարածությանը: Գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների տնտեսական գործունեության օբյեկտիվ վերլուծության համար օգտագործվում է հողերի գնահատման ամբողջ համակարգն ինչպես բնական բերրիության, այնպես էլ տնտեսական արդյունավետության ցուցանիշներով: Այսպես, իմանալով հողերի որակական գնահատման բոնիտետի բալերը, կարելի է ստանալ յուրաքանչյուր հողամասի բերրիության համեմատական գործակիցը հետնյալ բանաձնով. Գբ Հ

Բհող

,

Բառավ.

որտեղ Գբ -ն հողատեսքի բերրիության համեմատական գործակիցն է, Բհող-ը` տվյալ հողատեսքի բնական հատկությունների` բոնիտետի բալը, Բառավ.- ը` բոնիտետի առավելագույն բալը: Այսպես, հողերի բնական հատկությունների բալը Արմավիրի մարզի Հայկավան համայնքում 81 է, այն ընդունվում է որպես համեմատության միավոր ամբողջ Արմավիրի մարզի համար: Հացիկ համայնքում բնական հատկությունների բալը լինում է 61, Արնիկում` 49, Եղեգնուտում` 43, Արալեզում` 34, իսկ այդ համայնքներում հողերի համեմատական գործակիցներն են համապատասխանաբար 0,75, 0,60, 0,53 ն 0,41-ը: Պետք է նշել նան, որ այդպիսի համեմատական գործակիցներն այնքան էլ ընդունված չեն հողերի օգտագործման տնտեսական արդյունավետությունը որոշելիս: Հողօգտագործման արդյունավետության մասին կարելի է դատել ըստ արտադրության շահութաբերության մակարդակի: Սակայն այդ ցուցանիշի մեծությունն ուղղակիորեն կախված է նրանից, որ մի դեպ-

քում վերլուծությունը կատարվում է ֆիզիկական, իսկ մյուս դեպքում` կադաստրային` համադրելի տարածության հաշվով: Ընդհանուր առմամբ` երբ հողագնահատման արդյունքներով հաշվարկվում է կադաստրային տարածությունը, գյուղատնտեսական հողատեսքերը դառնում են համադրելի` չափակցելի: Հողերի գնահատման նյութերի առկայության պայմաններում կարելի է որոշել գյուղատնտեսական տարբեր հողատեսքերի համադրելիությունը (չափակցելիությունը): Հողամասերը, ստանալով բալային գնահատական, դառնում են համադրելի անկախ այն բանից, թե ինչ հողատեսք է: Համադրելի հեկտարի միավոր նպատակահարմար է ընդունել 1 հա ցանկացած հողատեսքը, որը գնահատվել է 100 բալ: Դա կարելի է անվանել կադաստրային հեկտար: Հողատեսքերի ֆիզիկական տարածությունը կադաստրային հեկտարի վերածելու համար օգտագործվում է հողերի կադաստրային գնահատման ամբողջ համակարգը` հողերի բոնիտման բալերը, համախառն արտադրանքի արժեքը, հողերի ռենտային եկամուտը, կադաստրային արժեքը ն այլ ցուցանիշներ: Կադաստրային տարածությունը որոշվում է հետնյալ բանաձնով. Կհեկ. Հ

Տֆ 2 Բ

,

որտեղ Կհեկ.-ը հողատեսքի կադաստրային տարածությունն է, հա, Տֆ-ն` հողատեսքի ֆիզիկական տարածությունը, հա, Բ-ն` հողատեսքի տնտեսական գնահատման բալը: Հողերի ֆիզիկական տարածությամբ առաջին տեղում է Արմաշ համայնքը, երկրորդում` Ավշարը, իսկ վերջին` հինգերորդ տեղում` Բերքանուշ համայնքը: Հողերի կադաստրային հեկտարը որոշելիս փոխվել է այս հաջորդականությունը. առաջին տեղում է Ավշար համայնքը, որի վարելահողերի խմբերի կառուցվածքում գերակշռում են |, || ն ||| խմբի հողերը, վերջին` չորրորդ ն հինգերորդ տեղերում` Բաղրամյան ն Բերքանուշ համայնքները: Աղյուսակ 29-ում տրված է տարբեր որակական գնահատական ունեցող վարելահողերի կադաստրային հեկտարի հաշվարկման օրինակը: Ներկայացված են տարբեր գնահատման խմբեր ն գնահատման բալեր ունեցող 5 համայնքների վարելահողերի ցուցանիշները:

Աղյուսակ 29

Հողի կադաստրային տարածությունը, հա

23,6 78,6 224,7 66,7 43,9 219,6 107,2 46,8 64,6 481,9 30,7 23,9

23,6 60,5 123,6 22,0 229,7 43,9 169,1 58,8 15,4 7,1 293,9 23,6 13,1

|Մ Մ ընդամենը

21,6 34,7 110,9

7,1 3,8 47,6

|| |Մ Մ

43,6 70,4 11,2 10,8

33,6 38,7 3,7 1,2

ընդամենը

136,0

|Մ Մ ընդամենը

181,2 243,3 379,9 804,4

կադաստրային տարածության

Հողի տնտեսական գնահատումը, բալ

| || |Մ ընդամենը | || |Մ Մ ընդամենը ||

ֆիզիկական տարածության

Հողի ֆիզիկական տարածությունը, հա

Դիրքն ըստ

Գնահատման խումբը

Արմաշ

Բաղրամյա ն

Բերքանուշ

Ավշար

Վեդի

Համայնքը

Վարելահողերի կադաստրային տարածության հաշվարկն ըստ Արարատի մարզի մի քանի համայնքների

77,2

99,7 80,3 41,8 221,8

Հողերի գնահատման տվյալների հիման վրա որոշվում են հողերի ամենից արդյունավետ բարելավման միջոցառումները, հողատեսքերի կառուցվածքի անհրաժեշտ փոփոխման, գյուղացիական տնտեսությունների խոշորացման նպատակահարմարությունը, ընտրվում են հողամասերի միացման առավել արդյունավետ տարբերակները: Գյուղացիական տնտեսությունների խոշորացման միջոցով կազմակերպ-

վում են միջին ն խոշոր մասնագիտացված ֆերմերային տնտեսություններ, ավելանում է ապրանքային արտադրությունը, դրան զուգահեռ ստեղծվում են վերամշակող միջին ն խոշոր արտադրական ձեռնարկություններ: Հողագնահատման տվյալներն օգտագործվում են պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների կողմից հողամասերի առգրավման ժամանակ, հողօգտագործողների կրած վնասի, գյուղատնտեսական ն անտառտնտեսային արտադրության կորուստների հատուցման չափերը որոշելիս: Գյուղատնտեսական ն անտառտնտեսային արտադրության վարման ընթացքում սեփականտիրոջ կորուստները, որոնք առաջանում են գյուղատնտեսական ն անտառային ֆոնդի հողերն իրենց նպատակային նշանակությամբ չօգտագործելու հետնանքով, ենթակա են հատուցման: Կորուստների հատուցման չափերը որոշվում են առգրավվող հողամասի կադաստրային գնահատման ցուցանիշների ն այլ տեղեկատվական նյութերի հիման վրա: Հարցեր ինքնաստուգման համար 1. Որոնք են հողերի կադաստրային գնահատման տվյալների կիրառման բնագավառները: 2. Ինչ է հողի հարկը: 3. Ինչ է հողի օգտագործման դիմաց վարձավճարը: 4. Ինչ է հողի նորմատիվային արժեքը: 5. Ինչ է հողի կադաստրային հեկտարը:

Գ Ր Ա Կ Ա Ն ՈՒ Թ Յ ՈՒ Ն 1.

2. 3. 4. 5.

6. 7. 8.

9. 10. 11. 12. 13.

Դարբինյան Գ.Ս., Եզեկյան Ա.Ս. Մեթոդական ցուցումներ հայկական ԽՍՀ կոլտնտեսությունների ն սովխոզների հողատեսքերի պասպորտիզացիայի վերաբերյալ. - Եր.: Հայպետհողշիննախագիծ, 1981. - 71 էջ: Եզեկյան Ա.Ս. Գյուղատնտեսական հողատեսքերի գնահատման ն հողի գնի որոշման հարցեր // Ագրոգիտություն. - Եր., 2002, 7-8. - էջ 322-325: Եզեկյան Ա.Ս., էֆենդյան Պ.Ս. Հողի գնի որոշումը ռենտային եկամտի հիման վրա // Ագրոգիտություն. - Եր., 2007, 1-2. - էջ 31-36: Հարությունյան Մ.Թ. Արժեքի օրենքը ն գնագոյացման արդի հարցերը. - Եր.: Հայաստան, 1976. – 131 էջ: Հայաստանի Հանրապետության Կառավարության 2006 թ. հունիսի 8-ի 955 որոշումը «Հայաստանի Հանրապետության անշարժ գույքի գնահատման ստանդարտները հաստատելու մասին»: Հայաստանի Հանրապետության հողային օրենսգիրք. - Եր., 2006. - 88 էջ: Հայաստանի Հանրապետության օրենքը «Հողի հարկի մասին», 14.02.1994: Մելքոնյան Կ.Գ., Ղազարյան Հ.Ղ., Մանուկյան Ռ.Ռ. Գյուղատնտեսական նշանակության հողերի էկոլոգիական արդի վիճակը, հողօգտագործման մակարդակը, կառավարման համակարգի կատարելագործումը ն արդյունավետության բարձրացման ուղիները Հայաստանի Հանրապետությունում. - Եր., 2004. - 53 էջ: Միրիմանյան Խ.Պ. Հողագիտության հիմունքներ. - Եր.: Լույս, 1971. - 323 էջ: . . . . – ., 1996. – . 109-122. . . . – ., 1963. – 221 . . . . – . 4: .– .: , 2006. – 464 . . . // , . 8.– , 1969. – . 120-128.

14.

. . // . .

15.

. - 1994.

4. –

. 14-22. -

// .– 16.

. .

17.

, 2011. . .,

3. –

19.

. 38-40.

. - .9. –

. , . – ., 2000. – . 532.

. .

2, –

// . 124-128. . .

.

// 1/19. –

18. –

, 2004.

, 2012. ,

. 5-10. /

.

. . ,1976. –171 .

.:

.

20.

/ . .

. – .:

21.

.

, 2000. – 336 .

. .

, // .–

., 2005. -

. 24-

25. 22.

/ / 2002 . –23 .

.

.–

. ., 2000.

23. / . .

). –

. . . ., 1985. – 74 .

. ( . .

24.

, . –

25. .– 26.

.– .,1996.– 68 . . . .,1963.– 280 . . ., . .

// .–

, 2007.

. 96-98.

ԵԶԵԿՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ ՍԱՐԳՍԻ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀՈՂԱՏԵՍՔԵՐԻ

ԿԱԴԱՍՏՐԱՅԻՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Դասագիրք

Երնան 2014

ȿɁȿɄəɇ ȺɅɖȻȿɊɌ ɋȺɊɄɂɋɈȼɂɑ

ɄȺȾȺɋɌɊɈȼȺə ɈɐȿɇɄȺ ɋȿɅɖɋɄɈɏɈɁəɃɋɌȼȿɇɇɕɏ ɍȽɈȾɂɃ ɍɱɟɛɧɢɤ

êտորագրվաÍ ¿ տպագրության 05.05.2014թ. ÂÕթի ãա÷ëը 60x84 1/16 , 8 տպ. մամուլ, 6 հրատ. մամուլ äատվեր 104: Տպաùանակ 100: ՀԱԱՀ-ի տպարան, Տերյան 74