Գյուղատնտեսական կոոպերատիվներ

ՎԱՐԴԱՆ

ՈւՌՈՒՏՅԱՆ

ՍԱՄՎԵԼ

ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

ՀՏԴ ԳՄԴ

631 115. 8:338.436 65.9 (2) 321.9 ՈՒ 718

է երաշխավորելՀՀ գյուղատփնփեսության Հրապտակության նախարարության Գյուղատնփեսությանաջակցությանհանրապեփականկենտրոնը

ՎարդանՈւռուվւյուն Սամվել Ավետիսյան

ՈՒ78

Ս.

Գյուղատնտեսականկոռպերատիվներ/Վ. Ուռուվւյուն, Ավետիսյան- Եր: Ասողիկ,2011-84էջ:

Գրքույկը կարող է ծառայել որպեսուղեցույց` կոոպերատիվբիզնեսսկսելու ն գարգացնեգործընթացումֆերմերայինխմբերինօգնելու հարցում: Այն կարող է ճան օգտակար լինել Հայաստանումկոռպերատիվ շարժման զարգացմամբ զբաղվողտեղականն միջազգային կազմակերպությունների,գործող կոոպերւստիվների.ՀՀ գյուղատնտեսությանճախարարության. ԳԱՄԿ-երի, ինչպես նան բուհերիհամար: Գրքույկում օգտազործվել են Ագրոմիսա (Ճքջոօուտճ)հիմնադրամի. Ագրիտերրայի (Ճջոժո:). Գյուղմթերք արտադրողների միջազզաայինդաշնության (ԷՃթ), Պարենի ն գյուղատնտեսության կազմակերպության(ԻՃՕ)` գյուղատնտեսականկոոպերատիվների զարգացմանըճվիրված նյութերը, ինչպես ճան ոլորտում գործող հայաստանյան կազմակերպությունների`Գյուղատնտեսականասոցիացիաներիֆեդերացիայի.Ագրոբիզնեսիուսուցման կենտրոնի «Գյուղատնտեսական կոռպերատիվներ» դասընթացի, «Ագրոբիզնեսի հետազոտություններին կրթության միջազգային կենտրոն» հիմնադրամիհետագոտական ն գործնական աշխատանքներիարդյունքներն ու հեղինակներիանձնական փորձը: լու բարդ

Գրախոսող՝ ՎարդանՀամբարձումյան «Գյուղատնտեսականասոցիացիաներիֆեդերացիա»(ԳԱՖ)

իրավաբանականանձանցմիության ճախագահ Խմբագիր` Մոս Ավետիսյան

«2 (ԸԸՃԹՔ

ՇՁ ՀԱ

ՀրարմաՀաՑ ԿԱՅ»

ՀԱԱԱԿ Չռ

Լ:

1ՏԹր/ 978-9939-50-165-9

Գրքույկը հրատարակվելէ «Ագրոբիզնեսիհետազոտությունների ն կրթությանմիջազգայինկենտրոն» հիմնադրամի ն ԳԱՖ-ի աջակցությամբ

Օ

ՀՏԴ

631. 115. 8:338. 436

ԳՄԴ

65.9 (2) 321.9

ՎարդանՈւռուտյան, Սամվել Ավետիսյան,2011

ԵՐԵՎԱՆՉ2011

«Ասողիկ»հրատարակչություն

Բովանդակություն

Հեղինակներիմասին.

Բովանդակություն Ներածություն աա ասա աաա աաա աացաաա Լ. Ի՞նչ է կոոպերատիվը. աաաաաաաաաա 1.1 Կոռպերատիվիսահմանումը"... 1.2 Կոոպերատիվի7 սկզբունքները 1.3 Կոռպերատիվին ներդրողամետկազմակերպությունների տարբերությունները...ւ. ասասաա 1.4 Կոռպերատիվիբիզնեսսկզբունքները................................... 12 1.5 Կոոպերատիվճները ըստ գործունեությանհիմնական կատեգորիաների... 1.6 Գյուղատնտեսականկոոպերատիվներիտեսակները......... 16 1.7 Կոոպերատիվիստեղծման անհրաժեշտ պայմանները.......18 1.8 Կոոպերատիվիշարունակականհաջողության էական պայմանները... աա 1.9 Միասին աշխատելու առավելությունները............................. 1.10 ՏնտեսականՕօգուտնելը.. 1.11 Կոռպերատիվիձախողման հիմնականպատճառը...........25 1.12 Մասնակցությունը կոռպերատիվում..................................... 1.13 Կառավարությանդերը կոոպերատիվների զարգացման

ԳՈլՌԾԱԼՄ.

2. Ի՞նչ է անհրաժեշտկոոպերատիվձնավորելուհամար 2.1 Կոռպերատիվիձեռնարկումը... 2.2 Նվիրված առաջնորդներ. 2.3 Հաջողությանընպաստող այլ գործոններ.............................34 2.4 Կոոպերատիվիկառավարումբ. 2.5 Հնարավործուղակներ... 2.6 Ի՞նչպեսհիմնել կոդպերատ 3. Կոոպերատիվիձնավորմանութ քայլերը Քայլ 1. Նախաձեռնության զարգացում...................................... 45 Քայլ 2. Գաղափարիքննարկում համայնքային ԺՈՂՌԱՌԼՄ....ւււ Քայլ3. Նախաձեռնող հանձնաժողովիստեղծում.....................50 Քայլ 4. Հնարավորություններիուսումնասիրումն անդամներիհարցումներ... Քայլ 5. Կազմակերպության ձնի հիմնավորում..........................55 ԼԼ

նա

Տնտեսագիտության թեկնածու,դոցենտ, Տեխասի Ճ:51 համալսարանի ասոշիեյթ պրոֆեսորՎարդանԷդիկի Ուռուտյանըծնվել է 1977թ.Շիրակի մարզի Մարալիկքաղաքում: Ավարտել է Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարանը ն Կանադայի Գուելֆի համալսարանի ագրոբիզնեսիֆինանսներին ռիսկերիկառավարմանհետասպիրանտական ծրագիրը: Ագրոբիզնեսի ուսուցման կենտրոնի ն Ագրոբիզնեսի հետազոտություններին կրթության միջազգային կենտրոնի տնօրենն է: Հեղինակել է ավելի քան 25 գիտական հոդվածներ, որոնք հրատարակվելն

կողմից: նաի Ա Արու ա ոնտեսական էԱնումակցում ցանցի հայաստանյան ներկայացուցիչն ոոպերատիվ: ուղատստնսակա

ող

ատ

տազոտակա

ոպակա

լ

է

ների միջազգայինալյանսի հետազոտականհանձնաժողովին:

119 Էաաահաին այու

Տնտեսագիտությանդոկտոր,պրոֆեսոր Սամվել Սերգեյի Ավետիսյան շնվելէ Շիրակիմարզի Ախուրյանգյուլու շթ: : ղատնտեսականինստիտուտը(այժմ Հայաստանիպետական ագրարային համալսարան):Աշխատել է որպես տնտեսագետ,այնուհետն դասախոսելէ ՀՊԱՀ-ում, 1999-2002թթ. եղել ՀՀ ԱզգայինԺողովիպատգամավոր, 2002թ.-ից մինչն2011թ.ՀՀ գյուղատնտեսության է նախարարի առաջինտեղակալ:Հեղինակ ն չորս մենագրությունների: հարյուրիցավելիգիտականհոդվածների Պարգնատրվել է ԱնանիաՇիրակացումեդալով,ՖրիտյոֆՆանսենի ոսկե ՄԱԿ-ի Պարենի ն գյուղատնտեսությաան հուշամեդալով, կազմակեպության արծաթեմեդալով, «Գյուղատնտեսական նվաճումների համար» ոսկեմեդալով:

է

ւեւ

աաա

աաա

ւնա

կանաաաակայա

ւ...

աաա

Լ...

աւա

աաացջապաակակաաաաաան

եւե

աաա

ենե.

նեան

աաա

իվ...

ւա

ա նակակաաաապանանն

եան

.Ն,Դ.ՂԿ

ԳՅՈՒՂ ԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

4.

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

Քայլ 6. Անդամներիպարտավորվածության ապահովում........73 Քայլ 7. Շահագրգիռայլ կողմերի ճերգրավում.Ձ........................ 8. Քայլ Կոոպերատիվի մեկնարկ.................................................79 Վիճակագրականփաստերգյուղատնտեսական կոռպերատիվճերի մատին... Օգտագործվածգրականություն... ւ, Լ...

5.

1.

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

Ի՞նչ է կռոռպերատիվը

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

Ներածություն Գյուղատնտեսականկոոպերատիվներըզարգացող ն զարգացած երկրներում հաջողություններին ձախողումներիերկար պատմություն ունեն: Այդուհանդերձ, վերջին 150 տարիներին գյուղատնտեսականկոռպերատիվներըաշխարհի տարբեր մասերումմեծ դեր են խաղացելգյուղատնտեսության զարգացմանգործում: Զարգացող երկրներում կոոպերատիվները, որպես գյուղի ն գյուղատնտեսությանզարգացման գործիք, ձնավորվեցին մինչն այդ երկրների անկախացումը: Կային բազմաթիվ հաջողված կոոբայց կային ճան ձախողվածներ:Ձախողման պատպերատիվներ, ճառներից մեկն այն էր, որ հաճախ կոոպերատիվհասկացությունը սխալ կերպով օգտագործվում էր գաղափարականն քաղաքական նպատակներով: Կառավարություններըփորձում էին ազդել ն վերահսկել կոոպերատիվշարժումը վերը նշված նպատակներով:Որպես արդյունք, շատ թույլ ն անկայուն կոոպերատիվներստեղծվեցին: Ռրոշ զարգացող երկրներում դեռ պահպանվումենճ պետականորեն վերահսկվողկոոպերատիվներիմնացորդները:

աաա,

ՆՆ

Կոռպերատիվըպետք է դիտել որպես մասնավոր ճեռնարկատիրությանայնպիսիձն, որը պատկանումէ իր անդամներին, համատեղ վերահսկվումէ նրանց կողմից ն ծառայություններ է մատուցումնրանց համար:

Կոռպերատիվի ճպատակները հիմնականում տնտեսական Հեշտ գործ չէ կոոպերատիվիստեղծումը ն հաջող զարգացումը: Ընդհանուրառմամբ, դա ժամանակատար ն բարդ գործընթաց է: Շուկայականպայմանները,կառավարությանքաղաքականությունը, ինչպես ճան իրավական դաշտը պետք է նպաստենկոոպերատիվներիզարգացմանը:Դրա հետ մեկտեղ, կարնոր նախապայման են կառավարման հմտություններ ն ունակություններ ունեցող ուժեղ առաջնորդներիընտրությունըն բավարար ֆինանսականռեսուրսներիառկայությունը: են:

-

արո

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

ԱԱ

Լայնորեն տարածված մոտեցում է կոոպերատիվները որպես աղքատության հաղթահարման գործիք դիտելը: Այս տեսակետը միանշանակչի կարելի ընդունել: Պատմությունըցույց է տվել, որ կոոպերատիվները հաճախ ամենահարմարկառույցները չեն աղքատ ֆերմերներիառաջընթացիհամար, քանի որ անվճարունակ անդամներնի վիճակիչեն ի սկզբանե ֆինանսավորելուն զարգացնելու կոոպերատիվը: Սովորաբար միջին ն մեծ ֆերմերներնեն նախաձեռնում կոոպերատիվի ստեղծումը,որպեսզի հնարավորություն ունենան հաղթահարելուինքնահաստատման,շուկայի նվաճման անխուսափելիդժվարությունները:Միաժամանակ, երբ կոոպերատիվը ստեղծվում ն անցնում է նախնականզարգացման փուլերը. փոքը ն ավելի աղքատ ֆերմերներըմիանում են կոոպերատիվին ն օգտվում անդամությանառավելություններից: Շուկայամետ բարեփոխումների, սեփականաշնորհման ն ապակենտրոնացմաններկայիս միտումներիազդեցության ներքո կոոպերատիվըիրավացիորեն դիտվում է որպես գյուղացիների տնտեսական նախաձեռնությունները կյանքի կոչող, կայուն զարգացում ն արդյունավետ կառավարումիրականացնելուամենահարմարկազմակերպական ձնը: Ասվածի լավագույն վկայությունն է բազմաթիվ պետությունների, դոնոր ն հասարակականկազմճակերպությունների կողմից գյուղատնտեսության զարգացման գործում կոուվերատիվների կարնորությանշեշտադրումը: Այդուհանդերձ,պետությունը չպետք է միջամտիկոոպերատիվների ստեղծմանը ե կառավարմանը:Կառավարությանխնդիրըդրանց ստեղծմանն աջակցող, իրավականն տնտեսականբարենպաստ միջավայրը ձնավորողգործառույթների իրականացումնէ:

Գյուղատնտեսական կոոպերատիվներըկարող

են

կազմա-

կերպ: Չկա որնէ «դեղատոմսային»մոդելկամ կերպվել ցանկացած կառուցվածք, որովհետն տարբեր երկրներում առկա են տնտեսական, հաստատակարգային (ինստիտուցիոնալ), սոցիալական ն իրավական պայմաններիբազմաթիվտարբերություններ:

1.

Ի՞նչ է կռռպերատիվը Կռռուերատիվիսահմանումը

1.1

Ամենապարզ սահմանմամբ` կոոպերատիվըապրանքներ ն

ծառայություններ արտադրելուն մատակարարելունպատակով կամավոր սկզբունքովստեղծված տնտեսական միավոր է, որի իրականացնումեն կառավարումըն համատեղբաանդամներն ժանում առաջացածռիսկերն ու շահույթը: Կոոպերատիվշարժումը հզոր ուժ է ն միջազգային մակարդակով ներկայացված է հանձինս Կոռպերատիվներիմիջազգային ալյանսի (ԿՄԱ): Վերջինս ավելի քան 100 երկրների 230 անդամ կոոպերատիվներինմիավորող, կոոպերատիվներիսկզբունքների պահպանմանըն կոոպերատիվշարժման հեղինակությանբարձըացմանըհետամուտ կառույց է: Համաձայն ԿՄԱ-ի ձճնակերպման, «Կոոպերատիվըայն մարդկանցինքնավար ընկերակցություն է, որոնք կամավորկերպովմիավորվում են՝ համատեղսեփականությունհանդիսացողենժողովրդավարական ձնով վերահսկվողձեռնարկությանմիջոցով իրենց ընդհանուր տնտեսական,սոցիալական ն մշակութային կարիքներնու ձգտումներըբավարարելուհամար»-: Մեկ այլ լայնորեն օգտագործվող սահմանում 1987թ. տվել է ԱՍՆ գյուղդեպարտամենտը:Ըստ այդմ, «Կոռռպերատիվը օգտագործողի սեփականությունը հանդիսացող, օգտագործողի կողմից վերահսկվողբիզնես է, որը օգուտներըբաշխում է օգտագործման հիման վրա»":Այս սահմանումն ընդգծում է կոոպերատիվներիերեք հիմնականհենասյուները` օգտագործողիսեփականությունը, օգտագործողի կողմից վերահսկողությունը ն օգուտների համամասնականբաշխումը: Տվյալ դեպքում, որպես «կոոպերատիվն օգտագործող» նկատի է առնվում կոոպերատիվիանդամը, ով կոոպերատիվ կառույցն օգտագործում է իր ճպատակներիկենսագործման համար:«Օգտագործողիսեփականության» սկզբունքը ենթադրում '

Հ:

ԱՆԱ

Կոոպերատիվների միջազգայինալյաճսը ստեղծվելէ 1895թ.Լոնդոնում:

ԿՂՈՎ.1ԸՅ,ԸՕՕթ

ՍՏ:

Շօ-օթտ101 Ճո

Լուժմսօնծո

էօ

նօ» ԸՇօօքօո

ՔՀքօոէ55

ատա

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

Լ.

է, որ կոռպերատիվիանդամները մասնակցում են կոոպերատիվի

միջոցների ստեղծմանը ն այդ

կազմակերպությանսեփականատե«Օգտագործողի կողմից վերահսկողությունը»ենթադրում է, որ կոոպերատիվիանդամճերըմասճակցում են կառավարմանը ուղղակիորեն, այսինքն` անձամբ կամ աճնուղղակիորեն՝ իրենց ներկայացուցիչների միջոցով: Ըսւո ՀՀ քաղ. օրենսգրքի` «Կոռպերատիվ է համարվումքաղաքացիների ն իրավաբանական անձանց անդամության վրա հիմնված ու իր անդամներիգույքային փայավճարներիմիավորմանմիջոցով մասնակիցների նյութական ն այլ կարիքների բավարարման ճպատակովստեղծված կամավոր միավորումը»: Ըստ Սպառողական կոոպերացիայիմասին ՀՀ օրենքի` «Սպառողական կոոպերացիանփայատերերիկամավորմիավորումէ՝ իր անդամների կարիքներըապրանքներով ն ծառայություններով բավարարելու, ճրանց շահերը ճերկայացնելու ն պաշտպանելու ճպարերն

2.

են:

3.

տակով»`:

Այսպիսով, ինչպես տեսնում ենք, կռռպերատիվներըհիմնված են փոխադարձ օգնության, ինքնապատասխիանատվության, ժողովրդավարության,հավասարության, անաչառության, համերաշխության ն համախմբվածությանարժեքներիվրա: 1.2

4.

Կոոպերատիվներիմիջազգային ալյանսը ՈԱՇՃ)1995թ. հռչահետնյալ յոթ սկզբունքները:

անդամ, մեկ ձայն): Անդամների տնտեսականմասնակցություն: Կոռպերատիվի անդամներընպաստում են կոոպերատիվիունեցվածքի

ձնավորմանը ն հավասար իրավունքներ ունեն դրա օգտագործման նկատմամբ: Ինքնավարություն ն անկախություն: Կոռպերատիվներն իրենց անդամներիկողմից վերահսկվողինքնավար կազմա-

պանելու պայմանով:

կել է

Լւ

ճականորնիցեխտրականության: Անդամների կողմից կոռպերատիվիգործունեության ժովերահսկողություն: Կոռպերատիվն իր ղովրդավարական կազանդամներիկողմիցվերահսկվողժողովրդավարական մասէ: անդամներըակտիվորեն մակերպություն Այսինքն` ճակցումեն կոոպերատիվիքաղաքականությանմշակմանն ու որոշումների կայացմանը: Անդամների մեծ թվաքանակ անմիջական վերահսկողութունեցող կոռպերատիվներում յունն իրականացնումեն որոշակի կանոնակարգովընտրված ներկայացուցիչները,ովքեր հաշվետու են կոոպերատիվի անդամների առջն: Որպես կանոն, կոռպերատիվներում անդամներն ունեն հավասար ձայնի իրավունք (մեկ

կերպություններ են: Եթե կոոպերատիվըպայմանագրային մեջ է մտնում այլ կազմակերպությունհարաբերությունների ճերի, այդ թվում` պետությանհետ, ապա դա արվում է կոոպերատիվի ինքնավարությունն ու անկախությունը պահ-

Կոոպերատիվի7 սկզբունքները

1.

Ի՞նչ է կոոպերատիվը

Տ.

Կամավոր ն բաց անդամություն: Կոռպերատիվճնճերը կամավոր կազմակերպություններեն, որոնք բաց են բոլոր այն անձանց համար, ովքեր ի վիճակի են ստանալու կոոպերատիվների ծառայությունները ն պատրաստակամ են պարտավորություններստանձնելուորպես անդամ` առանց սեռային, սոցիալական, ռասայական, քաղաքական կամ կրո-

6.

ՀՀ քաղ. օրենսգիրք,գլուխ 5. հոդ. 117-121

Սպառոդականկոոպերացիայի մասին ՀՀ օրենքը, հոդված 1

ն տեղեկատվություն:ԿոոԿրթություն, վերապատրաստում է ապահովում պերատիվը կրթությունն վերապատրաստում ն իր անդամճերի, ղեկավարների մասնագետներիհամար: Իր գործունեությանմասին հրապարակայնորենիրազեկում է հանրությանը ն անհրաժեշտ տեղեկատվությունէ ապահոն օգուտներիվերաբերյալ: վում պարտավորությունների Համագործակցությունկոռպերատիվներիմիջն: Կոոպերատիվներն իրենց կանոնադրականխնդիրներն առավել արդյունավետկերպով իրականացնելու,իրենց անդամների շահերին ծառայելու ն կոոպերատիվշարժումը հզորացնե-

Կասա

առ.

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

ար

ն միջոցովհամաձայնեցվածհնարավոր ամենացածը գինը նրանց վաճառում հնարավորինս բարձր գնով` փորձելով արտադրանքը շահույթը: առավելագույնիհասցնել կազմակերպության Դրան հակառակ. կոոպերատիվներըչեն ձգտում առավելագույն շահույթ ստեղծել իրենց անդամների հաշվին: Այսպես, եթե վաճառում է իր անդամների արտադրանքըկամ կոոպերատիվը է վաճառում մեծածախ գնով ձեռք բերված ներդիր անդամներին րանքներ.ապա երկու դեպքումէլ բավարարվումէ շատ փոքր շամասն էլ հույթի մարժայով: Ավելին, ստացված շահույթի էական պետք է վերադարձնելանդամներինպատրոնաժիկամ շահաբաժինների միջոցով կամ օգտագործել կանոնադրականխնդիրները են լուծելու համար: Կոռպերատիվներըերբեմն սահմանափակում վճարումը: Օրինակ` ԱՄՆ Վիսկոնսին նահանգի շահաբաժինների օրենսդրությամբանդամներնունեն միայն մեկ ձայնի իրավունք ե առավեեն շահույթի՝ զուտ տարեկան ստանալ շահաբաժին կարող լագույնը 8 տոկոսի չափով": Ընդհանուր առմամբ կոոպերատիվներըենթարկվումեն նույն ն հարկվում նույն հարկային դրույհարկային քաղաքականությանը քաչափերով, ինչով` բաժնետիրականընկերությունները:Մակայն համար սահմանել են շահութաորոշ երկրներ կոոպերատիվների հարկի արտոնյալ պայմաններ: Հիմնականումկոոպերատիվների շահույթը հարկվում է մեկ աճգամ՝ ի տարբերությունբաժնետիրական ընկերությունների շահույթի կրկնակիհարկման(կորպորատիվ շահութահարկ ն եկամտահարկ շահաբաժիններից):Կոռպերատիվներումշահույթը հարկվում է կամ մինչն պատրոնաժին շահաբաշբաժիններիբաշխումը,կամ պատրոնաժին շահաբաժինների գանձվողեկամտահարկ: խումիցհետո՝ որպես անդամներից Որոշ երկրներում կռռպերատիվներըընդհանրապես ազատված են շահութահարկից,իսկ մյուս հարկատեսակների դեպքում օգտվում են բազմաթիվարտոնյալ պայմաններից:

Կոռպերափիվի ն ներդրողամեփ կազմակերպությունների

տարբերությունները

Կոոպերատիվները ճույնպես տնտեսական կազմակերպություններ են, ինչպեսայլ բիզնես կառույցները: Մակայն շատ բիզնես կազմակերպություններ, ինչպես օրինակ` բաժնետիրական ընկերությունները, ներդրողամետկառույցներ են, այսինքն, պատկանում են բաժնետերերին,ովքերիրենցմիջոցներնեն ներդրել որնիցե տնտեսական նախաձեռնության մեջ ն շահաբաժիններ են ստաճում ըստ կատարված ներդրման: Կոոպերատիվմճերը, ինչպես ն բաժնետիրականընկերությունները, պետք է շահույթ ստանան, որպեսզի գոյատնեն ն զարգանան: Սակայն կոռպերատիվներնառավելապեսկենտրոնացած են անդամների կարիքներըբավարարելու գործառույթներիվրա: Կոոպերատիվի անդամները հազիվ թե համոզվեն, որ առավելագույն շահույթի ստացումն իրենց կոռպերատիվի գերնպատակնէ: Կոռոպերատիվի սեփականատերերը կոռպերատիվի անդամներն են, որոնք միաժամանակկոռպերատիվիարտադրած կամ ձեռք բերած ապրանքներից կամ ծառայություններից օգտվողներն են: Կոռպերբատիվըկազմավորվում է, որպեսզի առավելագույնի հասցնի իր անդամներիերկարաժամկետքանակական ն որակականօգուտները: Օրինակ՝ մարկետինգայինգործառույթներիրականացնողկոոպերատիվը,հաշվի առնելովշուկայի իրավիճակը՝իր անդամներին արդարացիգին կվճարի: ՞Ներդրողամետ(բաժնետիրական) ընկերությունների շարժիչ ուժը շահույթն է ն նվազագույնծախսերովարտադրությանկազմա10

Ը

են բանակցությունների կերպումը:Դրանք ֆերմերներինվճարում

նպատակովհամագործակցումեն տեղական, ազգային, տարածաշրջանային ն միջազգային համանման կառույցների հետ: Համայնքի մասին մտահոգվածություն: Կոռպերատիվներն աշխատում են հանուն իրենց համայնքների կայուն զարգացման` համաձայն անդամների կողմից հաստատված քաղաքականության: լու

7.

ՈԱ ՈԶ

Զեռ

ա-եա-եաեաաաաաաաաառ

«

-

ՃՇէ օւ Շգքթաւ-ՆՕ15էօո4

ՊՈՏՇօոչլո

Ըօօքօյոմծ Լ8Թ, Շիճթր

լ|

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

1.

Կռոպերատփիվի բիզնես սկզբունքները

Ի՞նչ է կոոպերատիվը

կարող է թույլ տալ որոշումներ կայացնելու հարցում իրենց ունեցած ձայնը: Խոշոր ն փոքը ֆերմերներիլիարժեք մասնակցության դեպքում,ովքեր ներկայացնում են տարբերչափերի տնտեսությունճեր ն զարգացմանտարբեր մակարդակներ,փոքրամասշտաբֆերմերային տնտեսություններըավելի հեշտությամբ են օգտվում հզոր

Ինչպես ցանկացած ձեռնարկություն, կոոպերատիվընույնպես պետքէ ղեկավարվիընդհանուրտնտեսականսկզբունքներովն գործի դրանց հիմանվրա: Սա շատ կարնորէ կոոպերատիվիմրցունակության ն երկարաժամկետկայունության համար: Կոռպերատիվներին առավելապեսվերաբերումեն հետնյալ երեք բիզնես սկզբունքները:

անդամակցելուառավելություններից: կոոպերատիվին

Կռռպերատիվները,որԻնքնաֆինանսավորմանսկզբունք ն ֆինանսավորում են ծածկում իրենց ծախսերը իրենք պես կանոն, զարգացմանծախսերը: Կոռպերատիվն իրավունք չունի վենչուրային միջոցներ ներգրավելու արտաքին ներդրողներից,քանի որ է վնասել ինքնավարության ն անկախությանհիմնարար դա կարող սկզբունքներինն անդամների հետ շահերի բախում առաջացնել: Սա նշանակում է, որ կոռպերատիվըպետք է բավարարչափով ֆիճանսականմիջոցներ կուտակի իր գործունեության շարունակության ն կայուն զարգացմանհամար` համաձայն հաստատված ֆինանսականպլանի: -

Ինքնարժեքայինգին Կռռոպերատիվնիր անդամներին ապրանքներ ն ծառայություններ է մատուցում ինքնարժեքայինգնի սկզբունքի հիման վրա: Օրինակ` մատակարարման կոռպերատիվն իր անդամ ֆերմերներինգյուղատնտեսականներդրանքներ է մատակարարում ինքնարժեք գումարած այսպես կոչված «մարժա» սկզբունքով, որը փակում է կոռպերատիվի գործառնական ծախսերը ն կարող է ապահովել նան զուտ «Հռսվելցուկ»:Ավելցուկը հիմնականումօգտագործվումէ անդամներինպարգնավճարներն փայավճարներվճարելու, ինչպես ճան որոշ չնախատեսված ծախսերի համար: Ավելցուկիմիայն մի մասըկարող է դիտվել որպես շահույթ: Շահույթը սովորաբար պահվում է որպես ռեզերվային ֆոնդ կոոպերատիվիապագա ծրագրերիկամ ներդրումներիհամար: Սա շատ կարնոր է, քանի որ զարգացող երկրների շատ նոր կոռոպերաեն տիվներ դժվարանում սեփական ֆինանսականռեսուրսներհայթայթելու հարցում: --

Կոոպերատիվներն՝ րար գործունեության հիմնական չների Կախված գործունեությանբնույթից` կոոպերատիվներըկարե-

լի է դասակարգել 5 ձնի՝ արտադրական,մարկետինգային,մատա-

կարարման,ծառայությունների ն վերամշակող:

Արտադրականկոռպերատիվներ Արտադրական կոոպերատիվների օրինակներ էին կոլեկտիվ տնտեսությունները կամ կոլեկտիվ ֆերմաները, որոնք որոշ չափով դեռ գործում են նախկին ԽորհրդայինՄիության մի քանի երկրներում (Բելառուս, Մոլդովա. Տաջիկստանն այլն): Ներկայումս այդ կոլեկտիվ տնտեսււթյուններըաշխատում են կամավոր միավորմանսկզբունքի հիման վրա: Գյուղականկամ համայնքային կոոպերատիվիյուրօրինակ տեսակ են Իսրայելումմեծ թիվ կազմող կիբուցները: Կիբուցում անդամներին են պատկանում հողը, տեխնիկանն արտադրականու սոցիալական ենթակառուցվածքները, ուստի կառավարչականբոլոր որոեն շումներնընդունվում կոլեգիալ սկզբունքով: -

Համամասճությանսկզբունք Դրսնորվում է ճոր սերնդի այն կոռոպերատիվներում, որտեղ մեկ անդամ մեկ ձայն դրույթը փոխարինվելէ որոշակի ճերդրումներիավելացմանհետ համամասնորեն ձայները ավելացնելու դրույթով: Վերջինս արտացոլվում է ոչ միայն կառավարչականորոշումների ընդունման, այլն օգուտների բաշխ--

-

հարցում: Գյուղատնտեսության զարգացման ընդհանուր նկատառումմերից ելնելով, շատ կարնոր է տվյալ տարածաշրջանին՝ փոքը, ն. մեծ ֆերմերների արդարացի ն համամասնականմասնակցությունը կոոպերատիվճներում: Մեկ-անդամ, մեկ-ձայն սկզբունքը կարող է արգելք հանդիսանալ խոշոր ֆերմերճերի` կոռպերատիվին միաճալու համար, քանի որ նրանք դիմում են ավելի մեծ ռիսկի, քան դա

ման

առատ

՛

սս

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

Մարկետինգայինկոոպերատիվներ Մարկետինգային կոոպերատիվները ֆերմերների ուղղահայաց ինտեգրման օիինակ են: Դրանց հիմնական նպատակը անդամներիարտադրած գյուղմթերքների իրացումն է: Այս կոռպերատիվները հավաքում են անդամների արտադրանքը` վաճառքի, տեսակավորման, փաթեթավորման ն այլ գործառույթներ կատարելու նպատակով: Կաթի իրացմանկոոպերատիվները,կոոպերատիվալրաղացներըմարկետինգային կոռպերատիվներիօրինակներ են: -

Որոշ ընկերակցություններ (ասոցիացիաներ) գործում են միայն որպես վաճառքի գործակալություններ:Կան նան ընկերակցություններ, որոնք զբաղվում են միայն բանակցություններով ն ոչ թե ապրանքիվաճառքով, իսկ որոշ ընկերակցություններէլ ֆերմերներից ապրանք են գնում` հետագայում վերավաճառելու նպատակով: Մարկետինգային կոռպերատիվներըհաճախ կենտրոնանում են միայն մեկ, երբեմն էլ` մի քանի ապրանքներիվրա:

Մատակարարմանկոռպերատիվներ Մատակարարմանկոոպերատիվները ֆերմերներին ներդրանքներ են վաճառում: Որոշ դեպքերում այս կոոպերատիվները զբաղվում են միայն մանրածախ ն մեծածախ վաճառքով: Այս կոռպերատիվներիհիմնական նպատակը ֆերմերների կողմից գնումներ կատարելու գործընթացում խնայողությունների ապահովումն է: Ֆերմերների խճայողութու յունները գոյանում են ցածը գների, բարձրորակ ներդրանքնճերի ավելի լավ հարմարեցվածսարքավորումներիօգտագործման միմասը կազմում ջոցով:Այս կոոպերատիվների վաճառքի ամենամեծ են տարբեր գյուղատնտեսական ճերդրանքները, թեպետ տնային ապրանքներ նույնպես մատակարարտնտեսությանը վում են: Մատակարարմանկոոպերատիվների յուրահատուկ տեսակ կարելի է համարել սպառողականկոոպերատիվները:Շատ երկրներում այս կռռպերատիվներըհիմնականում հայտնի են որպես սննդամթերքիկոոպերատիվներ կամ բնական, էկոլոգիապես մաքուր սննդի խանութներ:Ներկայումս սննդամթերքիկամ սպառողական կոոպերատիվներըընկալվում են որպես էկոլոգիապես մաքուր կամ օրգանականսննդամթերքիխանութներ: -

վերաբերող

ՆՈ

աԱ

Ծառայություններմատուցող կոոպերատիվներ Ծառայություններ մատուցող կոոպերատիվներըառաջ են եկել 1930-1940ականթթ.՝ իրենցանդամներինայլընտրանքչունեցող բարելավված կամ բարձը որակի ծառայություններմատուցելու նպատակով:Այկարող են մատուցել այնպիսի ծառասօր այս կոոպերատիվները յություններ, ինչպիսիք են` վարկերի տրամադրումը, ապահովագրությունը.ոռոգումը,կեղտաջրերիհեռացումըն այլն: Անդամները լինում են ինչպես գյուղական, այնպես էլ` քաղաքային վայրերից: Շատ ֆերմերներվարկային միջոցներ են ստանում այսպիսի վարավելի քամ 45 մլն գյուղաբնակ կային կռոպերատիվներից: ԱՄՆ-ում հաճախորդներօգտվում են կոոպերատիվներիէլեկտրոնայինն հեռախոսայինծառայություններից:Վերջին տարիներինշատ մարկե-

տինգային ն մատակարարմանկոոպերատիվներիրենց ծառայությունների ցանկին ավելացնում են նան հաճախորդների սպասարկումը` շուկայահանման գծով խորհրդատվություն ն աջակցություն, ֆերմերային տնտեսության կառավարմանխորհրդատվություն ն այլ ծառայություններ, որոնք ֆերմերների համար արժեքավոր են (օր. արհեստական սերմնավորում. կաթի անալիզ, անասունների զտում, ախտահանում տեղափոխում, հացահատիկի նայլն):

Վերամշակող կոռպերատիվներ Այս կոոպերատիվներըվերամշակում կամ փաթեթավորումեն գյուղատնտեսականմթերքները: Վերամշակող կոոպերատիվներիօրինակներ են կարագի ն պանրիարտադրությամբ,մրգերիփաթեթավորմամբն բանջարեղենի պահածոյագմամբզբաղվող ընկերակցությունները:Սա ուղղաէ, որի ժամաճակ նեսմեկտեսակ հայաց ինտեգրման ֆերմերները են հավելյալարժեք ավելացնումիրենց ապրանքներինն ստանում են սպառողների գումարի մեծ մասը: Վերջին տարիներինզարգաճում է կոոպերատիվների ճոր ալիք` նոր սերնդիկոռպերատիվներ, որոնք խորապես մասնագիտանումեն մատակարարմանշղթայի տարբեր փուլերում ն ավելի մեծ հավելյալ արժեք ստեղծում ֆերմերներիհամար: -

ԱԱԱՂԱՆ

ԱԱ

2ԱՒ ԹԱՑՆ Ք

ՍԱԼ

ԱԼԱՆ

Հայաստանումկոոպերատիվշարժման տարածման գործում զգալի հաջողություններիէ հասել «Գյուղատնտեսական ասոցիացիաներիֆեդերացիա» իրավաբանական անձանց

Ինչպես նկատելի է, կոռպերատիվների տարբեր ձների սահմանները դժվար է որոշել, քանզի ներկայիս գլոբալացման ն դինամիկ շուկայական զարգացման պայմաններում բազմա-

թիվ կոոպերատիվներ ձեռք

բնույթ:

են

է 2001թ. դեկտեմմիությունը(ԳԱՖ ԻԱՄ): ԳԱՖ-ը հիմնադրվել նախաձեռբերի 29-ին 8 ֆերմերային կազմակերպությունների ճությամբ՝նպատակ ունենալով աջակցել իր անդամ գյուղատնզարգացմանը ն օժանդատեսական կազմակերպությունների կել ընդհանուրօրենսդրական, կառավարման,տեխնիկական, ֆինանսականն սոցիալական խնդիրների լուծմանը: Ներկայումս ԳԱՖ-ի անդամ 21 գյուղատնտեսականասոցիացիանեանդամակցումեն ավելի րին (սպառողականկոոպերատիվներ)

բերում բազմագործառութային

Գյուղատնտեսական կոոպերատիվների տեսակները

Գյուղատնտեսական կոռպերատիվների շատ տեսակներ են հետապնդում, օրիկան: Որոշ կոռպերատիվներմեկ ճպատակ ճակ` ներդրանքների մատակարարում, որնէ եզակի մշակաբույսի արտադրությունկամ վաճառք: Այլ կոռպերատիվներէլ ստեղծվել են որպես բազմաթիվ նպատակներ հետապնդող կառույցներ: Դրանք տարաբնույթ այնպիսի ծառայություններ են մատուցում իրենց անդամներին, ինչպիսիք են` վերամշակումը ն պահեստավորումը, շուկայահանումը ն վարկավորումը,լոբբինգը, խորհրդատվությունը ն

ֆերմերներ երկրի հինգ մարզերից: ԳԱՖ-ը որպես իրավաբանականանձանց միություն, իր կառավարմանմոդելով նման է դաշնային կոոպերատիվներին: Այսինքն` այն նույնպես անդամ կոոպերատիվներիսեփակա-

քան

ճությունը հանդիսացող ն նրանց կողմից վերահսկվող մի կոոպերատիվ է: ԳԱՖ-ի կառավարման բարձրագույն մարմինը անդամների ընդհանուր ժողովն է, որը ձնավորվում է ԳԱՖ-ի անդամ (տեղական, համայնքային) սպառողականկոոպերա-

այլն:

Գյուղատնտեսականկոռպերատիվներիհիմնական ուզղություններն են Լ. ներդրանքների մատակարարում սերմերի, պպարարտանյութերի ն բուժանյութերի, մեքենասարքավորումներիձեռք բերում, արհեստականսերմնավորմանկատարում, ն այլն, 2. գյուղմթերքիհավաքում ն վերամշակում պահեստավորում սառնարանայինտնտեսություններում, սորտավորումն տեսակավորում, կաթնամթերքիարտադրություն ն այլ վերամ-

տիվների անդամների ընդհաճուր ժողովի կողմից ընտրված կամ պատվիրակված ներկայացուցիչներից: Դաշնային կոոպերատիվներիընդհանուր ժողովում կամ տնօրենների խորհրդում, սովորաբար, յուրաքանչյուր անդամ

--

--

3.

կոոպերատիվունի մեկ քվեարկող պատվիրակ: Այսինքն` գործում է մեկ անդամ. մեկ ձայն սկզբունքը: Ընդհանուր ժողովում ձայնի իրավունք ունեցող պատվիրակներիքանակը կարող է ճան կախված լինել ֆեդերացիայի անդամ կոոպերատիվների անդամ ֆերմերների քանակից. ֆեդերացիայի հետ ունեցած բիզնեսիծավալից. կոոպերատիվիկողմից ֆեդերացիայում ունեցածկաւվիտալ ներդրումներիծավալից ն այլն: Սակայն նճմանօրինակդրույթները նախօրոք համաձայնեցվումեն Դաշնային կոոպերատիվի կանոնադրությունըկազմելու ժամանակ:

շակում,

արտադրված գյուղմթերքի շուկայահանում

4.

ֆինանսներ-- փոխառությանմիջոցների տրամադրում նլիզինգային ծառայությունների մատուցում,

5.

արտադրական սպասարկման ծառայությունների իրականացում:

Հայաստամում ճերկայումս կան սահմանափակ թվով գյուղատնտեսական կոռպերատիվներ,որոնք գործում են նշված ուղղություններով: ՛

.

:

ե

՛

ասա

առա

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

մեկ մարդ խմբի մեջ ունի առաջնորդիունակությունէ խմբիններկայացնելը: ճեր, ն հենց ինքն էլ նախաձեռնում ամբողջ է, համար շատ կարնոր որ տվյալ մարդըլինի Հաջող աշխատանքի

դ)

ԻԱՍՄ-ըանդամներիընդհանուր ժողովումյուրաքանչանդամ սպառողական կոոպերատիվունի մեկ ձայնի իրաԳԱՖ

յուր

հուսալի ն խարիզմատիկ: ե) Չկան իրավականկամ քաղաքականսահմանափակումներ չէին տա խմբինընտրելու կամարգելքներ,որոնք հնարավորություն ղեկավարկազմ,շուկայահանելուիրենց արտադրանքը,վաստակեն կայացնելու: լու եկամուտներ ինքնուրույնորոշումներ

վունք: ԳԱՖ-ը պարբերաբար ուսումնատվություն նե խորհրդատվություն է իրականացնում անդամ կոռպերատիվների ղեկավար անձնակազմի ն ֆերմերների համար: Անդամների ներկայացրած պահանջի հիման վրա ԳԱՖ-ր իրականացնում է գյուղատնտեսական արտադրության համար անհրաժեշտ ճերդրանքներիձեռք բերում ն մատակարարում, որպես կանոն` շուկայականից զգալիորեն ցածր գներով: ԳԱՖ-ը իր անդամներին շոշափելի աջակցություն է ցուցաբերում նան գյուղատնտեսական մթերքներիիրացմանհարցում: Միավորելով իր անդամ կոոպերատիվներիխնդիրներն ու ֆեդերացիանառավել արդյունավետ է պայկարողություննճերի՝ քարում վերջիններիսշահերի ն իրավունքների համար:

շարունակականհաջողության էական Կոռպերուվփվի

»

»

Կդոպերատիվիարեղծման անհրաժեշտ պայմանները

Կոռպերատիվներիստեղծման հիմքում ընկած են հետնյալ անհրաժեշտ պայմանները. ա) Գոյություն ունեն խնդիրներն սահմանափակումներ,որոնք ճպատակահարմաըչէ լուծել միայնակ կամ անհատապես:Անհրաժեշտ է ստեղծել ընդհանուր խնդիրներունեցող մարդկանց խումբ: բ) Կոռպերատիվնայլընտրանքչունի, այսիճքն՝ կոռպերատիվի անդամներնօգնություն չեն կարող ակնկալել պետությունից,ընտաճիքից ն այլ հաստատություննճերից: գ) Անդամության առավելությունները (օր. առավել բարենպաստ պայմաններով ճերդրանքների,փոխառությանմիջոցների, ծառայություններիձեռք բերում ն ազատ մուտք շուկա) գերակշռում են անդամության հետ կապված պարտավորություններին (օր.` ռեսուրսների տրամադրում`դրամ, ժամանակ, հող, սարքավորումներ նայլն):

պայ

մանները

»

ԷԼ7

Գոնե

»

Կոոպերատիվըպետք է տեսանելի ն շոշափելի օգուտներ ապահովիիր անդամներիհամար: Կոռպերատիվըպետք է ունենա դինամիկ,փորձառուն շահագրգիռ ղեկավարներ,ովքեր ի վիճակի են պլանավորելու ն իրականացնելու բիզնեսքաղաքականություն: հաԿոոպերատիվիկառուցվածքըն կառավարումըպետք է անդամներիհմտություններինն ունակութմապատասխանի կարողությունյուններին: Եթե անդամներիիրազեկութունը, շատ թույլ են, ապա բարդ կաճերը ն շահագրգռվածությունը մասինխոսելն անիմաստէ: ռուցվածքայինկոոպերատիվի սեԿոռպերատիվիանդամները մասնակցում են ե՛ որպես փականատերեր,ն որպես օգտվողներ: Կոոպերատիվի ճպատակներիձնակերպանդամներնունեն կոոպերատիվի մանը, որոշումներիկայացմանը,ինչպես նան վերահսկման ն գնահատման մասնակցելու իրավունքն գործընթացներին են որոշում, թե իրենց ինչ Անդամճներն պարտականություն: ծառայություններպետք է մատուցի կոռպերատիվը:Պետք է բավարար շարժառիթներլինեն, որպեսզի անդամներն իրենց սեփական ռեսուրսներովաջակցեն կոռպերատիվի զարգացմանը:

|Լ99.ծ

առ

ԱՍԱ 1.9

ԱՂԴԱՄ

ԱԱ

ԱՒ

Ա

Ա1Ղ7

Միասին աշխատելու առավելությունները

Երբեմն ֆերմերներըկուզենայինօգտվել այնպիսի հնարավոորն ավելի շատ ռեսուրսներկամ դրամականմիջոցներ րությունից, Դա քան իրենք կարող են անհատապեսապահովել: է պահանջում, նոր նախաձեռնությամբ կարողէ լինել տվյալ շրջանում բոլորովին հանդեսգալը. ինչպես օրինակ՝նոր մշակաբույսիշրջանացումը,որը այնպիսի է պահանջումկամ մասնագիտացված զգալիներդրումներ

Կոոպերատիվներըհիմնականում ստեղծվում են բիզնեսի հնարավորությունների առումով առավելություն ստանալու ճպատակով: Այնուամենայնիվ, կոռոպերատիվների մեծ մասի գերխնդիրը ֆերմերների որոշակի շահերի պաշտպանությունն է: Ֆերմերները կոոպերատիվի ստեղծումը նախաձեռնում են` արձագանքելով տնտեսական որնիցե հիմնահարցի, որը բացասական ազդեցություն է ունենում իրենց վրա: Այդպիսի հիմնահարցկարող է լինել, օրինակ, գյուղատնտեսական արտադրանքի իրացման կետերի մատագյուղատնտեսական ճերդրաճմճքների անմբավարարությունը, կարարման, պահեստային տնտեսության ծառայությունների կամ վարկային հնարավորությունների բացակայությունը կամ դժվարությունները: Ֆերմերները նան հասկանում են, որ իրենք միասնաբար լուծում եմ որնէ խնդիր, որն անհատապեսչեն կարող լուծել: Կոոպերատիվի ամենակարնորհատկանիշն այն է, որ, փոխանակ միայնակ դժվարությամբ լուծելու իրենց խնդիրները, ֆերմերները դա անում են` օգտվելով համատեղ աշխատելու առավելություններից: Նախ ն առաջ հենց այս առավելությունն է. որ ֆերմերների խումբը պիտի ընդունի: Գյուղատնտեսական կոռպերատիվ հիմնելու համար ֆերմերներըկարող են ունենալ մի քանի կոնկրետ

կամ պահեստայինտնտեսություն հիմնելը, որոնք արտադրություն

են մինչ այդ չեն եղել: Այդպիսիօրինակներից պտղատու այգիների ստեղծումը արտադրությունների նայլն: հիմնումը,վերամշակման

Մինչե 1988թ. դեկտեմբերի7-ի երկրաշարժը. Սպիտակ քաղաքումգործում էր Հայաստանումմիակ շաքարի գործարանը: Վերջինս աշխատում էր ինչպես դրսից ներմուծվող. այնպես Առանէլ տեղում արտադրվող շաքարի ճակնդեղի հումքով: հա ձին տարիներիՀայաստանումմշակվել է մինչն 4.5 հազար շաքարի ճակնդեղ ն արտադրվելավելի քան

Հայտնի է. հումք:

մշակաբույսի մշակությունը իրակաձեռնարկությունների նացվում էր խոշոր գյուղատնտեսական համապատարածքներ. կողմից. որոնք ունեին զանգվածային տասխան աշխատանքայիննյութական միջոցներ: Ախուրյանի շաքարի գործարանիտարեկան հզորությունը 220 հազ. տոննա է, որից 40 հազ. տոննա շաքարի արտադրությունը կարող է իրականացվելշաքարի ճակնդեղով: Դա նշաճակում է, որ շաքարի ճակնդեղի առավելագույն պահանջարկը կազմումէ 320-350 հազ. տոննա: Այսքանակությունըապահովելու համար անհրաժեշտ կլինի շաքարի ճակնդեեղի ցանքատարածությունը հասցնել 8-9 հազ. հեկտարի: Իհարկե, արտադրության այդպիսի ծավալներիապահովումըտնական ժամանակ ն զգալի ռեսուրսներ է պահանջում: Բայց մենք խնդիրը քննարկում ենք կոոպերացիայիանհրաժեշտությանտեսանկյունից: ակնհայտ է. որ գյուղացիականտնտեսություննեՍիանգամայն րին սեփականաշնորհվածփոքր հողակտորներիվրա շաքարի չի կարող ճակնդեղիմշակությունըբարձր արդյունավետություն

»

»

»

.

մոբիլիզացնել ավելի շատ ռեսուրսներ, քան իրենք անհատապես կարող են ներդնել, ապրանքներ ու ծառայություններ գնելու համար ստեղծել այլընտրանքիառավել հնարավորություններ, շահեկան բիզնեսը վարել ավելի արդյունավետկերպով, քան կարելի է

անել անհատապես,

իրենք ընդունում են, որ կոռպերատիվիցստացված օգուտՑերն ավելի ծանրակշիռ են, քան կոոպերատիվիանդամակցության հետ կապված պարտականությունները, իրենք ընդունում են, որ որպես կոոպերատիվիանդամներ, այդ կազմակերպության ունեցվածքի համասեփականատեր են ն ոչ` միայն հաճախորդներ:

ապահովել է

որ այս

ն

պատճառներ` »

165 հազ. տոննա

ն

լուրջ դժվարություններկարող կազմակերպական

հարուցել:

-

աաա:

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

Ակնհայտ է նան, որ անհրաժեշտ է ձեռք բերել հատուկ այդ մշակաբույսի համար անհրաժեշտ գյուղատնտեսական տեխնիկա՝ շարքացաններ. բերքահավաքիկոմբայններ ն այլն: Վերջապես մի շարք բանվորական գործընթացներ անհատապես կատարելու դեւվքում առավել բարձր աշխատատարություն ն լրացուցիչ ծախսեր կպահանջվեն: Հետնաբար միավոր տարածությունից բավականին բարձր եկամուտ ապահովող (1 հեկտարից 700-900 հազ. դրամ համախառն եկամուտ) այս մշակաբույսի արտադրության համար ներդրանքների ձեռքբերումը ն առանձին տեխնոլոգիականգործընթացներիկազմակերւվումը նախընտրելի է իրականացնելհամատեղ ջանքերով. այսինքն` կոոպերատիվիմիջոցով: Բոլոր դեպքերումպահպանվումէ հողի սեփականությունը. ն շաքարի ճակնդեղի մշակության որոշ գործընթացներցանկության դեպքում կոռպերատիվի անդամները կարող են իրականացնել անհատապես: են Ֆերմերներիխումբը կարող է գիտակցել,որ բացի իրենք իրենց օգնելուց, անհրաժեշտ ապրանքներկամ ծառայություններ գնելու այլշահեկան տարբերակներչկան: Կոոպերատիվի անդամըպետք է հստակորեն գիտակցիանհատապես ձեռք բերելու համեմատությամբ կոոպերատիվիմիջոցով ապրանքն ծառայությում ձեռք Քորել

`

ու

:

առավելությունը:

Կոոպերատիվի անդամների որոշմամբ, կոռպերատիվը կարող է ապրանքներ ու ծառայություններ մատուցել նան ոչ անդամներին` ապրանքաշրջանառությանե արտադրության ծավալների ավելացմամբշոշափելի տնտեսումների հասնելու նպատակով (մասշտաբի էֆեկտ):

կազւններ մատուցելու առումով. առաջարկվող կոլեկտիվ պետք է կարողանագործել ավելի արդյունավետ, համար Օրինակ. անհատ

Իո ակերպությունը ֆերմերները: ությո

քան

Ա1ՆԱԱՄԱԱ

արտադրողի անհատ ն

կազմավորել

դժվար ն ռիսկայինլինել ֆինանսավորել, արդյունաավելի բայցնույն բանըկարելիանել վարել որնէբիզնես, վետ կերպով.երբ միասինեք գործում: մտնելը հրապուրիչ դարչնելու հաՖերմերի կոոպերատիվ օգուտներըպեւրք է ավելի անդամակցության մար կոռպերատիվի Դառնալով կոոծանրակշիռլինեն,քան պարտակաւնությունները: անդամ,յուրաքանչյուրֆերմեր կարող է օգտվել կռո-

կարող է

պերատիվի շուայն է՝ իրենց արտադրանքի առավելություններից, պերատիվի ն շուկայական ավելի բարձր նվազագույնծախսեր կայահանման ծառա շուկանեն գին. ինչպես այլ արտադրանքների, յությունների, րի ն վարկերիմատչելիություն:Մյուս կողմից որոնք սահմամվում են իր հետ բերում է պարտականություններ, կանոճադրութկոոպերատիվի անդամներիկողմիցն արտացոլվում է գործույան մեջ: Առաջին հերթին դա վերաբերում կոոպերատիվի

անդամակցությո

ն ճեությանը անդամներիակտիվ մասնակցությանը անհրաժեշտ

ներդրումներին: հաԱնդամները պետք է ընդունեն ոչ միայն կոռպերատիվի լիճելու առավելությունը:Նրանք ճախորղ, այլն` սեփականատեր ձեավորմանճու ղեկակարող են մասնակցել կազմակերպության ստանան իրենց վարմանը ն օգնել ապահովելու,որ անդամները կոնկրետ կարիքները բավարարող պատշաճ ծառայություններ ն ապրանքներ: Ավելին, նրանք լիազորվածեն ստանալու կոոպերատիվի ունեցած շահույթի իրենց արդարացիմասնաբաժինը:Ոչ չեն օգտվում: անդամներնայս առավելություններից 1.10

նե ն օգուտները Տնտե ճտեսական

է

Մասնակիցներից յուրաքանչյուրը պետք է հստակորեն պատկերացնիայն առավելությունը, որ տալիս է համատեղ տնտեսական նույն ռեսուրսները սեփական նախաձեռնությունը`համեմատած տնտեսությունում ներդնելու տարբերակի հետ: Որոշակի ծառա22

-

պետք առաջարՀրապուրիչ լինելու համար կոոպերատիվը կի առավելություններ,որոնք բացակայումեն այլ տարբերակների իր անդամներիհամար կարող է առաջարդեպքում:Կոռպերատիվն կել մի շարք տնտեսականօգուտներ.

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

»

»

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

Անդամների համար գյուղներդրանքների ն նյութատեխնիկական մատակարարումմճերի գինն ավելի ցածր է լինում, քանի որ դրանք կոռպերատիվիպարագայում կարելի է գնել մեծածախ ծավալներով`դրանովիսկ կռռպերատիվինհնարավորություն ընձեռելով սակարկելու ն իջեցնելու գները, որի հնարավորությունն անհատ ֆերմերը չունի: Կարելի է ապահովել բավարար չափով ն լավ որակի ներդրանքներ, քանի որ կոռպերատիվըբանակցությունների

միջոցով ապահովում է ճերդրանքիերաշխավորված քանակ ն որակ: Սրանով կարելի է նվազեցճել գների հաճախակի

տատանումները:

»

»

»

Արտադրանքըկոոպերատիվիմիջոցով վաճառելու դեպքում ֆերմերին կարելի է լավագույն մեծածախ գներ առաջարկել՝ դրանովիսկ ավելացնելով նրա եկամուտները: Անդամները կարող են համատեղ ձեռնարկել գործունեության նոր ուղղություններ`արտադրության ամբողջ շղթայում շարունակաբարապահովելովարտադրանքիհավելյալ ար-

ժեք:

կարելի է մատուցել նոր ծառայություններ, -ՀՖերմերներին որոնք տեղում դեռես ոչ ոք չի մատուցում կամ որոնց միջոցով կարելի է մատչելի դարձնել արտաքինռեսուրսները ն

ծառայությունները:

»

»

Ֆերմերները կարող են խուսափել կապակցված շուկաներից, օրինակ` երբ ներդրանքի ձեռքբերումը կամ արտադրանքի իրացումըկապված է վարկի տրամադրմանհետ: Շուայում կարող են ավելանալ մրցակցությունըն թափանցիկությունը, դրանով իսկ վերացնելովառնտրի մենաշնճորհները ն անդամներիհամար ապահովելովառք ու վաճառքի ավելի լավ գներ:

Կռպերատիվիչախողմանհիմնականպատճառը

ձախողմանհիմնական պատճառը անդամԿոռպերատիվի է: ներիոչ լիարժեքմասնակցությունն Կոռպերատիվիզարգացման պետք է մասնակցությունցուցաբերենհետնյալ համար անդամները

մակարդակներում`

ա) մասնակցություններդրումներով(միջոցներ, աշխատուժ,

ապրանքներիառաքում), բ) մասնակցությունորոշումներիկայացմանը.որպես ընդհանուր ժողովի անդամ, որնէ հանձնաժողովի, խմբի կամ

վարչությանանդամ, գ) մասնակցությունռիսկերի մեղմացմանըն օգուտների բաշխմանը: Կոռպերատիվները,ինչպես մնացած բիզնես կառույցները, պետք է ճկուն լինեն ն հարմարվենփոփոխվող իրավիճակներին: Ներկայումս ամբողջաշխարհի կոոպերատիվկազմակերպությունճերը կանգնած են նոր տնտեսականն քաղաքականմիջավայրին, անդամների պահանջկոտությանըն ճոր շուկայական պայմաննեառջն: Սա մարտահրավերների րին հարմարվելու ն ձենափոխվելու նշանակում է, որ աճհրաժեշտ է սովորել արտադրությաննոր տեխճոլոգիաներ,բիզնեսի կազմակերպմանն կառավարմաննոր մեթոդճեր, գտնել նոր ուղիներ կոռպերատիվիանդամներիհավատարմությունը ն նվիրվածությունըպահպանելուն զարգացնելուհամար: ն Սրան կարելի հասնել ակտիվ մասնակցության,հաղորդակցման տեղեկատվությանփոխանցմանմիջոցով`ընդունելովայն փաստը, արդյունավետ որ կոռպերատիվիհիմնական գործողությունները են կարիքները: անդամների կերպովբավարարում 1.12

Սասնակցությունըկոոպերատիվում

կան, եզրույթիտարբեր մեկնաբանություններ Մասնակցություն ենճ են ներկայացված Ստորն որոնք վերաբերում կոոպերատիվին: տարբեր մակարդակներըն դրանցմեկճաբանութմասնակցության յունները:

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

"Մասնակցության մակարդակը

Լ.

Մեկճաբանություն

Պասիվ մասնակցություն | Մարդիկ մասնակցումեն միայն տեղեկություններ ստանալուն` թե ինչ է տեղի ունենալու կամ արղեն տեղի ունեցել: Նմանվում է միակողմանիհայտարարության` առանց լսելու մարդկանց արձագանքը կամ կարծիքները:

Մասնակցություննյութա- Անդամներըմասնակցումեն, եթե իրենց տրամադրածռեսուրսների (օր.` աշխական շարժառիթներից ելնելով տուժ, ֆինանսական ճերդրում ն այլն)

2.

Ինտերակտիվ մասնակ-| Անդամներըմասնակցում են համատեղ վերլուծություններին, որը հանգեցնում ցություն է գործողությունների պլանի կազմմանը. նոր կոոպերատիվների ստեղծմաճը ն ստեղծվածներիհգորացմանը:Այս մարդիկ կարող են վերահսկել որոշումների ընդունումը ն իրենց դերն ունենալ կոռպերատիվներիհամագործակցության գարգացման բնագավառում:

5.

Ակտիվ մասնակցություն

Սասնակցություն տեղեկատվությունհաղորդելումի-

ջոցով

ճպատակով, բայց անդամներն են որոշում ն վերահսկում այդ գործարքների

ճնպատակահարմարությունը:

:

արդյունքների վրա, որոնք երբեմն չեն էլ ստուգվում: Ղեկավարներըն հետագոտողները կարող են լսել անդամների

կարծիքներըն տեսակետները,սակայն նրանց նշած խնդիրներըն առաջարկվող լուծումները հնարավոր է ձնափո-

խել:

ոք 761, ս1ՇՏ: ՇայԵ Ա6ոծ: ՏԵՕՕոշտ,Ծո 84 յօհո ի 1հօողթջօո, 1995. /Ճ ՂւոլոծոՏ ՕԱլգ6 2: ՔՅրԱՕքթՅ6ո7 Լօուոյոջ Յով Ճշկօո, ԼՔԾ Ք2:Ա01թ819ո7 ՏՇոծտ. Լօոմօո: Խ16(հ6401097 1ուշոճնօոՅ| ԼոՏոէօ էօ հումոօուռծու ճո, Թօմծքօթողծու

իրենց

կազմը կա-

Անդամներըմասնակցումեն բազմաթիվ

հարցումների իրականացմանը,որոնք կատարվում են հետագոտողներիկողմից: Սակայն նրանք հնարավորություն չունեն ազդելու հետազոտության

Անդամները սեփական նախաձեռնութ-

յուններով մասնակցում են կոոպերատիվի բարելավմանը` անկախ կոոպերատիվի կառավարիչների գործողություններից: Կոոպերատիվիղեկավար րող է դիմել արտաքին կառույցներին որոշակի գործարքներիրականացնելու

դիմաց ստանում են շոշափելի փոխհատուցում (օր.` սնունդ, փող կամ այլ ճյութական օգնություն): Նյութական շարժառիթի բացակայության դեպքում անդամների մասնակցությունըխրախուսելը դժվարանում է:

3.

ԱՄԱ

ԱՆ ԱԱ

Մասնակցության 4-րդ ն 5-րդ մակարդակներն են ապահովում իդեալականկոոպերատիվիձնավորումը: Առաջին 3 մակարդակներն էլ մնում են սովորականկոոպերատիվիհամատեքստում,սակայն այդ մակարդակներումհաշվի չեն առնվումանդամներիերկարաժամկետշահերը: Հաճախ կոռպերատիվիղեկավար կազմի համար երկընտբանք է առաջանում. քանի որ նրանք ն՛ կարիք ունեն անդամների ն՛ վախենում են դրանից: Նրանց անհրաժեշտէ մասնակցության, անդամների համաձայնությունըն աջակցությունը, սակայն նրանք վախենումեն, որ անդամներիլայնածավալ ներգրավումըորոշումճ երի պլանավորմանամբողջ գործըգ-

ընդունմանը կդանդաղեցնի

թացը:

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

Որպես կանոն, այսպիսի իրավիճակ է ստեղծվում այն դեպքերում, երբ նախատեսվողձեռնարկիօգտակարությունը մինչն վերջ հստակեցված չէ կամ այդ օգտակարությանհասարակականըճկալումը դեռես թույլ է: Լավագույն ելքը կոռռպերատիվի առավել հեղինակավոր անդամներիսահմանափակ կազմով ձեռնարկի բազմակողմանի վերլուծությունն է: Ունենալով այս խմբի մեծամասնության հավանությունը, կարելի է հաղթահարելանխուսափելի տարաձայնությունները: Այս խմբի դրական կարծիքը ստանալու հարկադիր ձները կոռպերատիվիանդամների տարաձայնություններիխորացմաճ ն միասնականությանպառակտմանմեծ վտանգ են պարունակում: Բոլոր դեպքերում կոոպերատիվիանդամներին պետք է ասել ճշմարտությունը,որքան էլ այն երբեմն կարող է դառը լինել: Որոշումների ընդունմանը ն կոռռպերատիվիպլանավորման աշխատանքներին անդամների իրական մասնակցության ն ժամանակին որոշումներ ընդունելու մեջ հավասարակշռությունպետք է հաստատվի: Ընդհանուր առմամբ գործառնություններիմանրամասներըպետք է թողնել կոռպերատիվիկառավարիչներին,իսկ այն կարնոր որոշումները ն պլանները, որոնք ազդում են բոլոր անդամների վրա, անհրաժեշտ է քննարկել ն համաձայնության գալ բոլոր անդամմերիհետ միասին: Մասճակցությանմակարդակըկարելի է բարձրացնել`կոոպերատիվի կանոնադրությունը փոխելով. անդամների ն կառավարիչների առաջադրանքները հստակեցնելով, պատասխամատու անդամներիվերապատրաստումների ն ուսուցումճերի միջոցով նոր տեխնոլոգիաներինն կառավարմանժամանակակից ձներին հասու

դարձնելով:

Կառավարության դերը կոոպերատիվների զարգացման գործում

ԷԼ13

Շատ

դեպքերը,երբ իշխանությունները բազմաթիվնոր կան որոշումներ են ընդունել կռռպերատիվներիհամար, ճնոնակարգեր որպեսզի դրանք կարողանան առավել արդյունավետ աշխատել: Այդ որոշումներն արդյունավետ են, եթե նպաստում են կոռպերա-

1.

Ի՞նչ է կոոպերատիվը

ն ինքնաինքնաֆինանսավորմանը ինքնավարությանը, տիվների

հաստատմանը":

նշանակումէ, որ կան հիմնարարիրավականպայմաններ, որոնց միջոցովխումբը կարող է ընտրել իր ղեկավարությանը.շուՍա

իր արտադրանքը,վաստակել եկամուտներ, սեփական կայահանել որոշումնընդունել ֆիճանսական օգուտների բաշխման վերաբերյալ:

Կառավարությունըչպետք է միջամտի կոոպերատիվիներքին գործերինն կոոպերատիվիարդյունավետությանբարձրացմանը, զարգացմանբոլոր փորձերըպետք է թողնել կոոպեկոոպերատիվի

րատիվիանդամներին:

հստակ պետք է ներկայացնել, որ կոոպերատիվները չպետք է հանդեսգան որպես կառավարությանգործակալներ(գրասենյակներ)կամ այնպիսի մարմիններ, որոնքտեղերումնպաստում Շատ

իշխանականլծակների գործադրմանը:Կոոպերատիվներիքաանխուսափելիկործանումնէ: կոոպերատիվների ղաքականացումը Ցանկալի տնտեսականն սոցիալականպայմաններիհասնելու ունեցած ներուժը պետք է օգտագործել համար կոոպերատիվների անդամներիկարիքներըբավարարելունպատակով: Կառավարությանկողմից բազմաթիվփորձեր են արվել խթաձնավորումը:Այս գործընթացն,այնուամենելուկոռպերատիվների ճայնիվ, առավել արղյունավետ է լինում, եթե այն սկսվում է հենց անդամներից:Այսինքն, կոռպերատիվիանդամները գիտակցում են կամավոր միավորման ու գործակցությանառավելությունները: Ինչ վերաբերում է պետական մակարդակովայդ գործընթացի խթանմանը, ապա դա առավելապեսպետք է իրականացնելկոոպերատիվներիձեավորմանն բնականոն զարգացմանօրենսդրական հիմքերին նպաստավորբիզնես միջավայրի ստեղծման միջոցով: են

են

:

Նա

Կանա

Ճջոշաաոո|ԸօօքօոունօԹօմօօքածոէ .

-

Օրոուշոեօո (ԲՃՕ)

օէԼիչ

Սունճմ

Իռեօոտ

Ճ Յոս

157 էոոլոծոտ. Իօօ4 Յոժ

Ճջշսմաոժ

ատա

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

2.

2.

Հայաստանի Հանրապետությունում կոոպերատիվների ձեավորումը խթանելու ուղղությամբ իրականացվողքաղաքականությունը դեռես հեռու է արդյունավետլինելուց: ՀՀ արդարադատության նախարարությունըմերժեց ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարությանկողմից ներկայացված «Գյողատնտեսական կոոպերատիվներիմասին» օրենքի նախագիծը:Այնուհետն. որպես միջանկյալ լուծում առաջարկվեց մշակել «Կոռպերացիայի մասին» օրենքի նախագիծ: Ի դեպ. կոոպերատիվներիօրենսդրական կարգավորմանամենաամընդումելի դրույթը. որի պատճառով ՀՀ կառավարությունը հավանություն չի տալիս օրենքի նախագծին` կոռպերատիվներին տրամադրվելիք հարկային արտոնությունն է: Մասնավորապես.խոսքը վերաբերումէ գյուղատնտեսսկան արտադիանքներիիրացումից գանձվող ավելացված ւսրժեթի հարկին: Ինչպես հայտնի է. 2009թ. հունվարի 1-ից սահմանվել է ԱԱՀ-ի 58.35 մլն դրամի չհարկվող շեմ: Կոոպերատիվում միավորվելուն որպես իրավաբանականանձ հանդես գալու դեպքում անդամներըմիասնաբարհաղթահարում են է օրենսդրոայդ շեմըն դառնում են ԱԱՀ վճարող: Առաջարկվում րեն այդ շեմը տարածել կոռպերատիվիյուրաքանչյուր անդամի վրա. որը արգելք չի դառնա կոռպերատիվներիկազմավորման համար: Ներկայումս ԱԱՀ-ի չհարկվող շեմը տարածվում է շա-

2.

Ի՞նչ է անհրաժեշտկոոպերատիվձնավորելու համար չեռնարկումը սոտպերապփվի կոռպերատիվ հիմնադրելու պայմանԳյուղատնտեսական

ներից մեկը շահագրգիռֆերմերների առկայությունն է: Դա այն մարդկանցխումբն է, ովքեր գիտակցում են իրենց առջն ծառահամատեղ լուծում գտնելու անհրաժեշտությունը ցած խնդիրներին ունեն այդ նպատակովմիավորվելու: Ինչպես նշել ն ցանկություն ենք, ի տարբերություններդրողներիվրա հիմնված ընկերությունճերի, կռռպերատիվներըոչ թե ձգտում են ունենալ բիզնեսի հնարավորություն,որն իրենց համար կապահովի ներդրումներիդիմաց ամենաբարձր հատույցը. այլ ձգտում ենճ տնտեսականայնպիսի համատեղ ձեռնարկի, որը կաջակցի իրենց գյուղատնտեսական գործունեությանըն կարող է դառնալ լրացուցիչ եկամուտստանալու հնարավորություն:Դրա հետ մեկտեղ՝ կոոպերատիվձնավորելու տնտեսականշարժառիթը պետք է հիմնված լինի նույն սկզբունքների վիա, ինչ՝ որնէայլ բիզնես սկսելու դեպքում: Կոռպերատիվձնավորելիս, ապագա անդամճերըճախ քնճարկում են իրենց կարիքներն ու ընդհանուրշահերը, փնտրում իրենց խնդիրները լուծելու հնարավոր այլընտրանք: Այն բանից հետո, երբ որոշում է ընդունվում հետամուտ լինելու կոռպերատիվբիզնես սկսելու խնդրին, ճրանք քննարկում են ապագա գործունեության ճպատակը, գործունեությանշրջանակը ն անդամներիհամար հնարավորառավելությունները: Մեկնարկայինփուլում կարեորվումէ առաջնորդիհատկանիշներ ունեցող խարիզմատիկանձանց առկայությունը: Նախաձեռնողխմբիառաջնորդները ձեռնարկումներիշարժիչ ուժն են: Նրանք կարողեն հասնել մասնակիցների միջն փոխհամաձայնության՝ անդամների թե՛ շահերի ն թե՛ կարիքների առումով: Կոռոպերատիվի զարգացման համար ապագա անդամներըպետք է հասկանան ն ընդունեն բիզնես անելու սոցիալականն տնտեսականսկզբունքներըկոռպերատիվկազմակերպությունում: Այդ իսկ պատճառով անդամները պետք է գնահատեն նոր բիզճեսի կենճսուճնակությունն ու հնարավոր օգուտներըն համաձայնությանգան այն հարցում, որ

հույթ ստանալու նպատակովհամատեղ գործունեության պայ-

մանագրովմիավորված խմբի յուրաքանչյուր անդամիվրա:

Ի՞նչ է անհրաժեշտկոուլերատիվ չնավորելու համար

՛

3|

ասա

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

2.

եղած ռիսկերի ն ծախսերի դիմաց համարժեք հատույցներ են ակն-

կալվում: Կոռպերատիվ կազմավորելու վերաբերյալ որոշում կայացնելիս հիմնարար նշանակություն ունի անդամների կողմից այն բանի հասկացողությունն ու ընդունումը, որ կոոպերատիվը իրենց սեփականությունն է ն ենթակա է իրենց կողմից վերահսկողության: Խումբը պետք է համոզվի, որ կոոպերատիվ բիզնեսի ձնը ցանկալի ն պրակտիկ ձն է: Դ

Կողպերատիվինմիանալ-չմիանալու հարցում որոշում ընդունելիս հաճախ կարնոր դեր են կատարում կանայք": Կոոպերատիվներում կանանց մասնակցության ն առհասարակ գյուղատնտեսությանոլորտում նրանց ընդգրկվածության միջն խիստ անհամաչափություն կա: Հետնաբար,քննարկումների հենց սկզբնական փուլերում կարնորվում է կանանց հնարավորին չափ ընդգրկելը, որով ապահովվի նրանց լիարժեք աջակցությունն ու ակտիվ մասնակցությունը: Կոոպերատիվձեռնարկության ստեղծումը հաճախ ժամանճակատար ն բարդ գործընթաց է: Կազմակերպությանկառուցվածքն ու կառավարումըպետք է համապատասխանիանդամների կարողություններին ն ռեսուրսներին: Եթե անդամներըփորձառու չեն կոոպերատիվ գործունեության բնագավառում ն սահմանափակ կազմակերպչական կարողություններ ունեն, ապա ավելի լավ է սկսել պարզագույն, եզակի ճպատակ հետապնդողկոոպերատիվ, օր.` անդամների աճեցրած որնէ մշակաբույսի համար գյուղատնտեսական ճերդրանքներիմատակարարմանապահովում:

2բճՕ (1995): Ե» Տես

ատա

ԷՃՕ

Թ

նան`

ծ աաա.

Լհօ Օօոցծւ Թլաօոտլօո լո Քսոռ|

Ըշութոուճ|

816ՇԱոջօք

ծ

ԸՕօթժլաւմաօՏ. թճքօքՇՕողոուտ510ոշժ ՃԱԱռոշօ ՕԸ/). Ըօռօքառկնօ

Լուաոճեօոճ)

Ի՞նչ է անհրաժեշտ կոոպերատիվչնավորելու համար

Կողայհրաւր իմիաճում դառմայու համար աերածժեշղրէ Հազմածնր յուշ» /։ աժտիոր ճան «իրն ՄԱ Հոռոյձրարի օգզայն ատամներ, ոմջծր քից: (/ճիմասոր 4ուննճնայոչ նն (ի ժառայություն ոչ ար օգտտուննր որնա ճն: Պա անդամներըճանմացճումնն Մոռայհրւաիմի տերր ճ թուացճում գործամցությում ոցիք:

ո

ք ՆԱ

Ար

ամ աո» ՊՆ

.-

,

խնդիրներըն դրանց հետ կապված հարցադրումները, այդ թվում` ակտիվ անդամակցությանչափանիշներն ու կանոնները,պետք է քննարկել ճախքան կոոպերատիվհիմնելը: Վերոնշյալ

2.2

բոլոր

Նվիրված առաջնորդներ

Կազմակերպության ներսում առաջնորդության զարգացման հարցը կարնորագույն խնդիր է, քանի որ անդամների մեծ մասը դեռնս բիզնեսի կառավարման հմտություններ չունի: Առաջնորդությունը ամեննին էլ մեկ անձի գործը չէ. այն պետք է ապահովել ն կազմակերպել կոոպերատիվիբոլոր օղակներում:Յուրաքանչյուր կոոպերատիվի ապագան կախված է ակտիվ ն նվիրված առաջնորդներիառկայությունից ն գործունեությունից: Ընդ որում, ակտիվ ու առաջնորդներիբացահայտումըպետք է կատարել անհատների վաղփուլում: Այդ մարդիկ պետքէ համապատասխանվերապատարաստում անցնեն ն գործնականփորձ ձեռք բերելու հնարավորություն ստանան, որպեսզի ձեռք բերած հմտություններն ու գիտելիքներըկարողանանծառայեցնել կոոպերատիվիտարաբնույթգորու ծառույթներում պաշտոններում անհրաժեշտ առաջնորդություն ապահովելուգործին: Կանոնավոր վերապատրաստմանհնարապետք է ստեղծել բոլոր անդամների համար, ովքեր վորություններ ո ւնեն ցանկություն ծառայելու կոոպերատիվիխորհրդում.հանձնակամ աշխատանքայինխմբերում: ժողովներում

(80.019/50/1041166Է/102ո0008.հմո

սաա

առտտ

ԳՅՈՒՂ

ԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

2.

Կոոպերատիվի հաջողության առումով կարնոր նշանակություն ունի բարձը որակավորում ունեցող ղեկավարության հետ մեկ թիմով արդյունավետաշխատողտնօրեններիխորհրդի ձնավորումը: Սա կարեոր նախապայման է ոչ միայն մեկնարկային փուլում, այլ նան հետագա զարգացմանհամար:

տիվը կարող է հասնել մասշտաբի էֆեկտին` անձնակազմիուժերի, կամայլ ռեսուրսներիավելի լավ օգտագործման սարքավորումների միջոցով,ինչպես ճան՝ բաժանելովֆինանսականբեռն ու կառավարելովռիսկը: գործունեությունը պետք է լինի տնտեսապես Արտադրական նան ինչպես կոոպերատիվըպետք կենսունակ, է շուկայում լավ դիրք համանման ապրանքզբաղեցնի,որպեսզի կարողանա մրցակցել հետ: ու ծառայություններ առաջարկողների ճեր

Կոոպերատիվն իր անդամներիշահերին լավագույնս ծառայեցնելու համար ղեկավարություննու խորհուրդնիրենցլիազորությունճերիշրջանակում պետք է բավականաչափ ազատությունունենան: Սա հատկապես կարնորվում է այն ժամանակաշրջաններում, երբ արտաքին (շուկայական) պայմանները թելադրում են կառավարման ճկուն կառուցվածք ն արագ հարմարվելու ունակություն:

հնարավորությունը Տեխնիկատնտեսական

Անհրաժեշտ է պատշաճ կերպով գնահատել բիզնեսի տեխնիհնարավորությունները:Պետքէվերլուծել կատնտեսական հճարա-

վորռիսկերը, հատկապես՝ տեխնոլոգիական, քաղաքական, կազմա-

Անդամների լավագույն տեղեկացվածությունը ն աշխատանքի լիարժեք թափանցիկությունըառաջնահերթ նախապայմաններեն: Հաջող ն դինամիկզարգացմանհամար կոռպերատիվինամհրա-

կերպական,ֆինանսական,շուկայական ռիսկերը ն մշակել դրանք հաղթահարելուն կառավարելու ռազմավարություն:Անհրաժեշտ է ստեղծել գործարար ծրագիր, որն արտացոլի կազմակերպության թե երկարաժամկետն թե կարճաժամկետտեսլականը,ինչպես նան սահմանել ներդրումներիպահանջվող մակարդակը: Նախապատրաստականայս փուլում կարեոր դեր կարող են խաղալվստահելիխորհրդատուները`խորհուրդներտալով կոոպերատիվի անդամներին,կատարելովշուկայական հետազոտություն ն (կամ) իրականացնելովհնարավորություններիուսումնասիրություն: Նոր ձեռնարկի հետ կապված ռիսկերի բարձր մակարդակը պահանջումէ, որ որոշումները կայացվենհնարավորինսշատ տե-

ժեշտ է անդամների միասնությունն ու նվիրվածությունը: Հետնեաբար ապագայում հաջողությանհասնելու համար չպետք է սահմանափակվել լոկ նյութական ու ֆինանսականներդրումներով:Առաջճորդներինպետքէ նան հնարավորությունտալզարգացնելուիրենց

հմտություններնու գիտելիքները`հարափոփոխարտաքին միջավայրին ու մարտահրավերներինդիմակայելու նպատակով: 2.3

Հաջողությանընպաստողայլ գործոններ

ղեկություններ հավաքելուց հետո:

Նվիրյալ անդամներն առաջնորդներունենալուց զատ, գոյություն ունեն հինգհիմնականգործոններ, որ նախաձեռնողներըպետք է հաշվի առնեն կոոպերատիվհիմնելու ժամանակ:Դրանք են՝ շուկան, տեխնիկատնտեսականհնարավորությունները, օրենսդրական դաշաը, ֆինանսավորումըն կազմակերպականկառուցվածքը:

Իրավական դաշտ, օրենսդրություն

Կարնորնշանակություն ունի նպաստավոր ն աջակցող իրավականդաշտի կամ օրենսդրության առկայությունը: Սա նշաճակում է,

իրենց իսկ ղեկավարճերին ընտրելու ն կոոպերատիվ կազմակերպություն հիմնելու հարցում ֆերմերների խմբերի հավարչական կամքաղաքականարգելքներ: մար չկուն իրավական, ճան պետք է ունենան առավել պատշաճ ձնով Կոռպերատիվները ազատությունը, այսինքն` այնպիսի ձնով, ինքնակառավարվելու

Շուկա Ներկա ն ապագա շուկայական պայմանները պետք է մանրակրկիտ կերպով ուսումնասիրել. քանի որ դրանցից մեծապես կախված է կոոպերատիվիհաջողումը կամ ձախողումը:ԿոռպերաՎ

Ի՞նչ է անհրաժեշւր կոուլերատիվ չնավորելու համար

՛

որ

առա

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

2.

համեմատելի է նճերդրողամետկազմակերպությունների հետ: Նրանց չպետք է խանգարեն ոլորտը կարգավորող ոչ ճկուն օրենսդրությունը կամ բյուրոկրատականկանոնները: Սա նշանակում է, որ որը

կոոպերատիվինպետք է

տալ

իր անդամների արտադրած ն

մատա-

ոն փարն աերի որԱվեն, աին տորոնի Գոր

եվասուտը անդամներին

զուտ

բաշլնելու

ազատություսը:

կազմակերպության անդամներին պետքէ թույլատրել ՆԱ

նեության

Աա

նոր ոլորտները:

ն

Նախընտր

»

:

որոշել

րոմ Արո

որ

կոռպսրատ

վերաբերյալ օրենսդրությունը լինի պարզ վերաբերի միայն ծունեության ման ծիրը որոշեն կոռպերատիվների անդամները`սեփական պերատիվ բիզնեսն ավելի լավ կարգավորելու նպատակով: ն

ձեռ-

ր

գոր-

Աո, խր Անվան րա

կոո-

Ֆինանսավորում (կապիտալ) Նորաստեղծ կոռպերատիվները սովորաբար պահանջում են միջոցներ: Դրանք կարելի է ապահովել երեք որոշակի

դրամական

աղբյուրներից » » »

անդամներիներդրումներ, փոխառություններ, դրամաշնորհներ:

Կոոպերատիվիգործունեության մեկնարկային փուլում առաանդամների կողմից ֆինանսավորումն է: վել կարնոր աղբյուրը Անդամների կողմից բավարար ֆինանսավորման պարագայում ավելի հեշտ կլինի ներգրավել լրացուցիչ արտաքին ֆինանսավորում, ինչպես օրինակ` վարկեր: Հաճախ դժվար լինում բավականաչափ ֆոնդեր միայն անդամներից: Հնարավոր մարտահրավերներիցմեկը կարող էլինել այն. որ ակնկալվող ֆինանսական հատույցները ստացվում են միայն որոշ ժամանակ անց, երբ կոոպերատիվըլիարժեք գործում ն շահույթ է ստանում: Սրա համար կարող են տարիներ պահանջվել: Այդ իսկ պատճառով անդամները պետք է կամքի ուժ ունենան հետաձգելու իրենց ներդրումների դիմաց շահույթ ստանալու սպասելիքները ն ստացվող օգուտներն առավելապեսուղղորդեն կոոպերատիվի զարգացմանը:

է

հայթայթել բացառապես

Ի՞նչ է անհրաժեշտ կոոպերատիվչնավորելու համար

Անդամներինկարելի է քաջալերել. որ ավելի մեծ ներդրումներ անեն կոոպերատիվիգործունեության այն ոլորտներում, որտեղ իրենքտեսնում են իրենց ապագա շահույթը: Կոոպերատիվը կարող է փոխառու միջոցներվերցնել առնտրային բանկերից ն վարկային կազմակերպություններից:Ընդ որում փոխառումիջոցների թույլատրելի կամ ցանկալի չափը կախված է են սեթե անդամները ինչ բանից, ռիսկ վերցնում կամ ինչ չափի այն փականմիջոցներ են ներդնում: Որպես կանոն, անդամներիկողմից ներդրվողսեփական կապիտալըպետք է կազմի պահանջվողընդհանուր կապիտալի առնվազն կեսը: Իհարկե, կոոպերատիվները սովորաբար այս ցուցանիշին հասնում են գործունեության մի քանի տարվա ընթացքում:

Հողի, շենքերի կամ սարքավորումների համար անհրաժեշտ ֆինանսավորմանորոշակի մասը սովորաբարկատարվում է երկարաժամկետվարկերի միջոցով: Հիմնականմիջոցների ձեռքբերման համար վերցվող վարկերի չափը կախված է մի շարք գործոններից: Կոոպերատիվի ղեկավարությունը պետք է փնտրի երկարաժամկետվարկերի տարբեր աղբյուրներ ն ընտրի այն աբղյուրը, որը կարող է տրամադրել կոռպերատիվինլավագույնս բավարարող պայմաններովֆինանսավորում:

Կազմակերպական կառուցվածք

Իր նպատակներինհասնելու համար տվյալ միջավայրում ն առկա շուկայական պայմաններումկոռպերատիվըպետք է առավել գործնականն արդյունավետ ձնով ընտրի ն զարգացնի իր կազմակառուցվածքը:Կազմակերպականկառուցվածքինբիզեսի մեթոդներիհամապարփակնմուշներ չկան: Դրանք որոշում են կռռպերատիվպետք է մշակի իր ինքկառուցվածքը` կախված կազմակերպությանառնտրային պատակներիցն շուկայի պայմաններից:

մերպական Յուրաքանչյուր աոդամները: դոզար

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

2.4

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

Կոոպերատիվիկառավարումը

Կոռպերատիվիկազմակերպականզարգացումըհիմնվում է երկու սկզբունքներիվրա` » Առաջնայինը անդամների շահերն են, հետնաբար բոլոր ձեռնարկումներնի վերջո պետք օգուտ բերեն անդամնե-

րին:

է

Գործարար հնարավորություննեը բացահայտելու ն դրանք օգտագործելու ընթացքում պետք է պահպանել ձեռնարկատիրականմոտեցումը: Հավասարակշռությունգտնելու անհրաժեշտությունը Կոոպերատիվիղեկավարությունըդժվարին խնդիրունի՝ հավասարակշռություն գտնելու գործառնական հաջողության ն անդամների բավարարվածությանմիջն, ընդ որում այս խնդրին հաճախ անհրաժեշտ է լինում հասնել կարճ ժամկետում: Կարճաժամկետ տնտեսական հաջողության ն երկարաժամկետկայունության զուգակցմանըկարելի է հաջողությամբ հասնճել,եթե անդամներն իրենց բիզնեսի զարգացման համար մշակեն լավագույնս հիմնավորված տեպական, հստակ կերպով ձնակերպվածնպատակներն փուլային զարգացմանռազմավարություն: »՞

Գործարարծրագիր Կոռպերատիվինպատակասլացն արդյունավետ գործունեության համար անհրաժեշտ է մշակել գործարար ծրագիր (բիզնես պլան): Վերջինս ներառումէ կոոպերատիվինյութական, ֆինանսական ռեսուրսների օգտագործմանռազմավարությունը, որը պետք է իրականացնել գործարար ակտիվության զարգացման հետ ներդաշնակ: Նման ծրագիրըներառում է ճան աշխատանքի արդյունքները մոնիտորինգիենթարկելուն գնահատելու ցուցիչներ:

2.

հանդիպած ծուղակները իմանալով ն դրանցից կոոպերատիվներին մենք կարող ենք ավելացնել հաջողության մեր հնախուսափելով` Ստորն բերվում են մի քանի հնարավոր ծուղակներ րավորությունը: ն

դրանցիցխուսափելու համար: խորհուրդներ ».

Հնարավործուղակները

Նոր կոոպերատիվ գործարկելը զգալի ժամանակ ն ջանքեր է պահանջում: Ինչպես բոլոր նոր օրգանիզմները, կոոպերատիվները ճույնպես խոցելի են հատկապես նախասկզբնականշրջանում: Այլ

ն

Հատակ վաժ նպատակների նպատակներինեռազմավարության Հարակսահմանված ռազմավարութ)

բացակայություն

չպետք է հիմնել հանուն հիմնելու: Պոտենցիալ Նոր կոոպերատիվը անդամ-շահառունպետք է բացահայտի ն ձնակերպի տվյալ ձեռճարկիհստակ տեսլականը, գերճպատակըն հիմնական նպատակները, այդ թվում` այդ նպատակներինհասնելու համար հաստատված ռազմավարությունը: Ոչհամարժեք պլանավորում Կոռպերատիվի` սահմանված նպատակներին հասնելու համար կարնոր է կազմել մանրամասն պլանճեր: Անդամ-շահառուների կարիքներըգնահատելուհամար հաճախ անհրաժեշտ է լինում կատարելխորքային ուսումնասիրություններ: Այս նպատակովկարելի է անցկացնել սոցիոլոգիական հետազոտություններ`հարցաթերթիկների կամ բանավոր հարցումների միջոցով: Եթե պոտենցիալ անդամ-շահառուներիկողմից բավարար հետաքրքրություն չկա, եթե ընտրվածկառուցվածքայինձնը տնտեսապեսձեռնտու չէ կամ չափազանցռիսկային է, ապա պետք է վերանայել կոուղերատիվի կազմակերպման մարտավարությունը: »

Փորչառու խորհրդատուներին չներգրավելը Կոռպերատիվ ստեղծելու ցանկություն ունեցող մարդկանց մեծ մասը կոոպերատիվ բիզնես զարգացնելու փորձառությունչունի: Կոոպերատիվների զարգացման գործում փորձառու մարդկանց ներգրավելովկարելի է խնայել շատ ժամանակ ն ծախսեր: ».

Առաջնորդներիբացակայություն Փորձառուռեսուրս ներկայացնողանձանց ներգրավելըչի կարող փոխարինելկազմակերպիչներիխմբի ներսում եղած առաջՌրոշումների հեղինակները պոտենցիալ անդամ-շանորդներին: խումբն է ն նրանցառաջնորդները:Դրսից ներգրավված հառուների ՞

2.5

Ի՞նչ է անհրաժեշտ կոոպերատիվֆնավորելու համար

աչ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

ԱՆՈ

պրոֆեսիոնալները չպետք է մասնակցեն որոշումների ընդունման

գործընթացում:

որկոոպեր Ան

Ժեռնիաս

կառավարմանբացակայություն Կոոպերատիվի անդամների մեծ մասը զբաղված է իր սեփական տնտեսությունում աշխատելով, այդ աշխատանքները վարելով ն չունի կոռպերատիվի կառավարմանփորձ: Բիզնեսի հաջողության նպատակով կարելի է վարձել փորձառու ն որակավորված ղեկավար ԱԱ . ն Հար դրան, սկե անար» ոնացահայփելու 7 »

Աաաա

Սխալհաշվարկներ Պոտենցիալ անդամ-շահառուներն ու կռպերատիվի ղեկավարները հաճախ գերագնահատում են բիզնեսի պոտենցիալ ծավալները ն թերագնահատում գործառնական ծախսերը: Երբ բիզնեսում ակնկալվող հաջողության փոխարեն ձախողում է տեղի ունենում, ապա կազմակերպիչները հայտնվում են բացասական լույսի տակ: Հաճախ առավել իմաստուն տարբերակն այն է լինում, երբ բիզնեսի վերաբերյալ լուրջ հաշվարկները կատարվում են տարբերակված կարգով, նկատի ունենալով ինչպես լավատեսական,այնպես էլ վատատեսական սցենարները:

բացակայություն .Ֆինանսավորման

»

են: պատճառթվովնոր բիզնեսներթերֆինանսավորվում Դրա են նոր մեկնարկող գործունեությանանարդները հաճախ լինում ն մրցակցությունը,կանոնակարգերին յունավետությունը, առաջին ամիսները Կռոպերատիվիգործունեության են շահութաբերչլինել, այնն նույնիսկառաջին տարիներըկարող անհրաժեշտ է ունենալ համարպես որ այդ ժամանակամիջոցում

ձգձգումները:

Հորն

ժեք ֆինանսավորում:

Առհամարժեք հաղորդակցություն կազմակերպման փուլում ն գործունեության Կոոպերատիվի փուլում խիստ կարնոր է անդամներին,մատակարարսկզբնական մշտապես տեղեկացված պահեներին Ն ֆինանսավորողներին բացակայություննու ոչ բավարար լը: Ճշգրիտ տեղեկատվության առաջացնումեն բացասականվերաբերմունք թափանցիկությունը պետք Տնօրեններնու ղեկավարությունը կամ կասկածամտություն: »

որոշեն, թե ում

է

ն

ինչպես ուղղեն հաղորդակցությունը:

-

Նոր բիզնես սկսելու հետ կապված ռիսկերը կարելի է կրճատել, եթե դրանք բացահայտվեն կազմակերպական գործընթացի սկզբնական փուլերում: Ռիսկերի նվազեցմանգործում օգտակար է ուսումնասիրել մրցակիցներին, պետական կանոնակարգերը, զարգացման միտումները, բնապահպանական հարցերը ն այլընտրանքային գործելակերպերը: »

ԱԱ Աաաա

Սեծ

Անդամների պարփավորվածությոաւն բացակայություն ար է Հաջողության հասնելու համար ունենա պոտենցիալ անդամ-շահառուների լայն աջակցությունը: Վարկատուների, իրավաբանների, հաշվապահների, կոոպերատիվների մասնագետների ն մի քանի ղեկավարների աջակցությունը դեռ չի նշանակում, որ կոոպերատիվբիզնեսի հաջողությունն ապահովված է: »

ԱԱ ԱԱ

ԱԱ

2.6

Ինչպես հիմնել կոռպերատիվ

Անդամներիկողմից վերահսկվողկոոպերատիվիձնավորումը կամ շաբարդ գործընթացէ, որի մեջ բազմաթիվդերակատարներ ն հասհագրգիռկողմեր են ներգրավվում:Նախ պետք է քննարկել ն տատել կոռպերատիվձեռնարկության նպատակները կառուցվածքային ձնը: Այս հարցում առաջ գնալու լավագույնֆեը սիտրեէ` մինչն մատիկկերպով ն քայլ առ քայլ նախապատրաստվելը

խումբը հանգի իսկականբիզնես սկսելու իր վերջնականորոշմանը:Այդ քայլերի միջոցով ձնավորվումէ մի կարնոր ճա նապարհ, որով պետք է անցնել վերջնականորոշումը կայացնելուց առաջ: Այս առումով պատասխանիկարոտ բազմաթիվհարցեր են առաջանում: Այդ քայլերի ամբողջությունըհենց ամենակարնոր փուլն է, հաջողությունը որի ժամանակ որոշվում է որնէ նախաձեռնության որ

կամ ձախողումը,ինչպես կտեսնենքներքնում: են

են

-ծ9շ..

այլ

տարբերվում կոոպերատիվները Ագրոբիզնեսի տեսակներից օգտվում հիմնականումիրենց նպատակով(կոռոպերատիվներից ն նրանց անդամները), անդամների սեփականությունըլինելու 4:

առ

ՍԱՆ

ԼԱՈ

ԱՆՈՄԱՆՑ,

ԽՆ

ԱԱ ԱԱ

Ա

Ա

ժամանակատարլինել: Այն սովորաբար ներառում վականին

է բազ-

կողմից վերահսկման ենթակա լինելու հանգամանքով,ինչպես նան շահառուներին ն անդամներին օգուտները բաշխելու ձնով: Այդ իսկ պատճառով ապագա անդամները պետք է համատեղ մշակեն ն համաձայնության գան գաղափարի, պլանների ն կոոպերատիվ բիզնես սկսելու շուրջ: Կոոպերատիվսկսելը. այսպիսով, սովորելու ինտերակտիվ գործընթաց է նախաձեռնողներին շահագրգիռ այլ կողմերի, այդ թվում` անդամ ֆերմերների, սկզբնական ղեկավարների, համայնքի անդամների,վարկատուներին մատակարարների կամ հաճախորդներիհամար: Կոոպերատիվբիզնես սկսելուց առաջ պետք է համաձայնեցնել անդամ-սեփականատերերիսահմանային թվաքանակը: Բավական բարդ է համաձայնության գալ առաջարկվող գյուղատճտեսական կոոպերատիվիտեսլականի, առաքելության ն հնարավորության վերաբերյալ: Բարձը վստահությունը նախնական փուլի ղեկավարների ն խորհրդատուներիհանդեպ, ինչպես ճան պոտենմիջն` պարտադիրպայմանէ: Առանց այդ վստացիալանդամների է հության դժվար կոոպերատիվիֆինանսավորմանն աջակցության հարցում ապահովել անդամներիպարտավորվածությունը: Հիմնականն շրջանառու կապիտալի ձեավորմանհամար բավականաչափ ֆինանսների հայթայթումը էական նշանակություն ունի, բայց այդ գործընթացը կարող է բարդ լինել: Գործընթացին կարող է նպաստելֆերմերայինտնտեսություններիղեկավարների, խորհրդատուների ն այլ պրոֆեսիոնալների ներգրավումը,ինչպես ճան դրսից կազմակերպականաջակցություն ստանալը:Այս ձնով կարելի է խուսափել հնարավոր ծուղակներից: Գործընթացի մեջ խորհրդատուներինճերգրավելըկարնոր դեր է խաղում փորձի պակասը լրացնելու առումով: Նրանք կարող են օգնել բարդ խնդիրներ լուծելիս, որոնք կարող են ի հայտ գալ որոշումների ընդունմաճ ժամանակ: Նրանք կարող են աջակցություն ցուցաբերել ուսումնասիրություններկատարելիս,ինչպես նան առետրային,տեխնիկական, կազմակերպական, ֆինանսականն իրավական հարցեր լուծելիս: Խորհրդատուներին ընտրելիս պետք է ուշադիր լինել` հիմնվելով նրանց մասնագիտականգիտելիքների,փորձի ն իրենց ճկատմամբ եղած վստահության վրա: Ամբողջ գործընթացըկարող է բա42

ՈԱ

ն ոչ պաշտոնական հանդիպումներ,ինչպես մաթիվպաշտոնական մեծ խմբերի համաու կազմակերպությունների ըան անհատների

համար անհրաժեշտզգալի ջանքեր:Հետնաբար, ծրագրի կարգման է հասկանա գործնականմոտեցուհամադրելովիր փորձը, խանդավառությունը.

լինելը ղեկավարըպետք ավարտված-չավարտված ն վճռականությունը: մը,ճվիրվածությունը

-

Արարքը

՞

Վ3

առա

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

ԱՈ ՈՈՈՈ

|

3.

Կոոպերատիվիչնավորման

ութ

քայլերը

Կոոպերատիվ հիմնելու համար հաստատված կանոններ չկան նոչ էլ գոյություն ունի քայլերի լիարժեք մի ցանկ, որը հնարավորլինի օգտագործել բոլորիրադրություններում:Չմոռանալով այս նկատառումը, մենք առաջարկում ենք ճախնական ութ քայլեր, որոնք ընդհանուրառմամբ կարելի է օգտագործել նոր կոռպերատիվներ ձնավորելու համար, ներառյալ ձեռնարկվելիք աշխատանքները ն այն, թե ովքեր են կատարելու այդ աշխատանքները:Կոռպերատիվ հիմճելու վերջնական ճպատակինավելի հեշտությամբ կարելի է հասնել այս նախնական քայլերը կամ ենթանպատակներըիրականացնելուդեպքում: Այսպիսով, առաջարկվում է իրականացնել հետնյալ քայլերը. 1. 2.

3. 4.

Տ. 6. 7. 8.

Նախաձեռնությանզարգացում Գաղափարիքննարկում համայնքային ժողովում Նախաձեռնողհանձնաժողովիստեղծում Հնարավորությունների ուսումնասիրություն ն անդամների

Քայլ 1.

կարող

են

Նախաձեռնության թյ խ

զարգացում

Կոռպերատիվզարգացնելուառաջին քայլը գաղափարիմտահղացումնէ, որը կյանքի է կոչվում տեղեկատվությունհավաքենպատակներըհարակեցնելու ն գաղափարի լու. կռոպերսսրիվի խումբ հավաքելու միջոցով: Սովորաբար նաշուրջ նախաչեռնող խաձեռնողխումբը բաղկացած է լինում ընդհանուր հիմնախնդիրճեր ունեցող անհատներից. սա կարելի է նան ընկալել որպես գորեն խնդիրը ն հնածարար հնարավորություն:Նրանք քննարկում րավոր լուծումներըն որոշում զարգացնելհամատեղ տնտեսական են

Մեկ կամ մի քանի անհատներ ստանձնում նախաձեռնություն: ղեկավարումըն հանդես գալիս որպես նախաձեռնութգործընթացի յան իրականացնողներ:

ն

Այս փուլումպետք է ձնակերպել պատասխանելմի շարք հարցերի: Ստորն բերվող,թերնս, ոչ սպառիչ հարցերի 6 խումբը կարող է

ուղեցույց հանդիսանալայս փուլում:

անդամներիհեպաքրքրությունները Կոռպերատիվի նպատակըն ընդգրկմանշրջանակը: Ո՞րնէ կոռպերատիվի են կոռպերատիվստեղծելու հարցում անդամների Որո՞նք ա)

ւ

ընդհանուրհետաքրքրությունները: ի՞նչ կարիքներ ունեն մատակարարման,վերաԱնդամմճերն մշակմանն իրացմանառումով: Ի՞նչգործունեությամբէ զբաղվելուկոոպերատիվը: Որո՞նքեն անդամդառնալու առավելությունները: »

"

բ) Կանոնակարգում :

--------Տեղայնճացվածէ

Ի՞ն: թույլտվություն է անհրաժեշտ կոոպերատիվհիմնելու

համար:

որոշակի փոփոխություններով4ք8046Լ 38-ից: էեւուօք-Շօոււօ16մ օօօոծողւէ 1ո1Ա4էՄ6Տ. Ք6156 Հօօքուոու. Տումոք, 2 «ՕՕթօոճէխծ: ո

գ

մ

վառել,որը նշանակումէ` վերանայել նախնականգաղափարը:

Վերոնշյալ ութ քայլերը պետք է համարել կրկնվող գործընթաց: Ցանկալի է յուրաքանչյուր քայլի հետ կապված աշխատանքները ավարտել նախքան հաջորդ փուլին անցնելը, սակայն երբ ճոր տեղեկություններեն ի հայտ գալիս, խորհուրդ է տրվում նորից անդրադառնալնախորդ քայլին: Այսինքն` ավելի վաղ կայացված ճախնականորոշումները վերանայելու, իսկ ճոր փաստերի ի հայտ գալու կապակցությամբգ̀ործընթացըմասամբկրկնելու անհրաժեշտություն կարող է առաջանալ: Նախքան գործընթացըսկսելը խումբը պետք է համաձայնության գա այն չափանիշների շուրջ, որոնք կարող են կանաչ լույս վառել յուրաքանչյուր քայլի իրականացման

ՇՂՃ,

ԱԱՆԱՈԱԱԱԱ

կան, որոնք, ընդհակառակը.կարմիր լույս չափանիշներ

Կազմակերպությանձնի հիմնավորում Անդամների պարտավորվածությանապահովում Շահագրգիռայլ կողմերի ներգրավում Կոոպերատիվիմեկնարկ

ոմ

ԱՆ

համար, դրանովիսկ հնարավորությունստեղծելով առաջ շարժվել է այլ դեպիհաջորդ քայլը: Նմանապես, պետք հստակեցնել. թե ինչ

հարցումներ

ՃքօուտճԷօսոմճեծո

Մ

-

Պոճջշոլոջ:ո,2006.

.Ի--

Ի՞նչ կարժենանթույլտվությունները: 5.-ծ

ա

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

3.

Արդյո՞քկան այն անհրաժեշտպայմանները,որոնք կնպասկոոպերատիվիզարգացման գործընթացին,օր.՝ պետական աջակցության ծրագրեր,վարկավորմաննպաստավոր պայմաններ "

տեն ն

այլն:

Ի՞նչ ներքինկանոնակարգեր է անհրա(կանոնադրություն) ժեշտ համաձայնեցնել հիմնադիրանդամներիհետ, որպեսզիհստակորեն ընկալվեն կոոպերատիվ խումբն ու դրա գործունեությունը: "

Կռուպերարիվիչնավորման

ութ

բայլերի

պայմանագրերկնքել: երկարաժամկետ Ովքե՞րեն առկա մրցակիցները:

հետ »

զ) Կառավարումը Ովքե՞րեն ղեկավարելուկոռպերատիվիաշխատանքները: Ինչպե՞սեն նրանք ընտրվելու: Ընտրվածմարդիկ արդյո՞քվստահելին ազնիվ մարդիկեն: Արդյո՞քնրանց այս գործունեությունըշահերի հակասություն չի առաջացնումիրենց այլ գործունեության հետ: Արդյո՞քնրանքունեն անհրաժեշտ գիտելիքները,հմտությունու ներն փորձը: -

"`

"

:

գ) Ֆինանսավորում

Արդյո՞քանդամներնի վիճակի են կոոպերատիվումներդնել սեփականռեսուրսները(կոռպերատիվփայաբաժիններ): ն ի՞նչ Քանի՞ մարդէ անդամագրվելու փայաբաժիններով: են Որքա՞նշրջանառու անհրաժեշտն որքա՞նկհամիջոցներ վաքվի (կանխիկդրամ. պարտավորություններ): Արդյո՞քանդամտնտեսություններն ի վիճակիեն ն շահագըգիռ` կայուն կերպով տրամադրելուանհրաժեշտքանակի ու որակի "

:

"

"`

արտադրանք:

Առաջին քայլի ժամանակ նպատակահարմար է կատարել հետնյալ հիմնական աշխատանքները. Սշակել առաջարկվող նախաձեռնություննու գաղափարները: վերցնողնախաձեռնողխումբ: Համախմբել պարտավորություն Ձնակերպել կարեորագույն հարցերը: Կոռպերատիվ կազմակերպությանտարբերակը քննարկելմի քանի այլ տարբերակների համատեքստում: -

-

-

-

Հարմարություններ

դ)

Ի՞նչ հարմարություններ` գրասենյակներ,պահեստասենյակներ են անհրաժեշտ:Դրանք վարձակալվելու՞են, թե՞ կառուցվելու են սեփական միջոցներով: են անհրաժեշտ` Ի՞նչսարքավորումներ տրանսպորտային միջոցներ, գրասենյակայինկահույք, պահեստի պարագաներ,փաթեթավորման ն տեղափոխմանսարքավորումներ: Ի՞նչ աշխատակազմէ անհրաժեշտ (գրասենյակային ծառայողներ, հաշվապահներ,տեխնիկականանձնակազմ,բանվորներ ն առաքելու մթերքըընդունելու,փաթեթավորելու համարնայլն):

Հավաքել տեղեկություններ:

-

»

Հետազոտելհամապատասխամշուկայական (տնտեսական)

-

կարիքները: -

"

:

ե) Իրացում

-

Քննարկել հիմնախնդրիընդգրկմանշրջանակն ու բնույթը: Ուսումնասիրել հիմնախնդրի տնտեսական ն սոցիալական

կողմերը:

Բիզնեսիընդգրկմանշրջանակի ն դրա բնույթի շուրջ համաձայնությանգալուց ն ձեռնարկության ծախսերն ու օգուտները ուսումհետո կարելի նասիրելուց

անցնել գործընթացի հաջորդ քայլին, այն է՝ գաղափարիքննարկում համայնքային ժողովում` շահագրգիռ կողմերիմիջն փոխհամաձայնությունստեղծելու նպատակով: է

Ինչպե՞սկարելի է բացահայտել հաճախորդների կարիքները: Որո՞նք են անդամներիարտադրանքիվաճառքիհնարավոր շուկաները: »

"

»

է այդպիսի մատակարարների ն հաճախորդների Հնարավո՞ր

Ն

աա

սս

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

Քայլ

2.

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

3.

Գաղափարի քննարկում համայնքայինժողովում

Կղռպերատիվիչնավորմաւն ութ բաւյլերը

մասնակիցներիընդհանուր կարիքներըը: Այս ժողոբավարարի

Նախնական մի շարք հանդիպումներիժամանակ բիզնեսի բնույթը, ընդգրկումն ու ճպատակահարմարությունը հետազոտեն համայնքի լուց հետո նախաձեռնող խումբը նախապատրաստում անդամներիդռնբացժողովի ժամանակ կոոպերատիվիհնարավոր անղամներին է ներկայացնումգաղափարը:Մանրակրկիտնախապատրաստական աշխատանքերիմեջ են մտնում ձեռնարկի հետ ն ռիսկերի մանրամասն ներկայակապվածհնարավորությունների նան է ցումը: Կարելի քննության առնել իրավակազմակերպական այլ տարբերակներ,օր.` հիմնել ՍՊԸ. ԲԲԸ, համատեղպայմանագն այլն: րով միավորվածգործընկերություն Այս հանգրվանումխումբը պետք է գտնի մի քանի կարնոր հարցերի պատասխանները. Արդյոք խմբի հիմնախնդիրըլուծելու համար կազմակերպականճիշտ ձնը հենց կոոպերատիվնէ: » Կոոպերատիվնինչպե՞սկարող հիմէ լուծել ձենակերպված նախնդիրըկամ ձեռնամուխ լինել պոտենցիալ հնարավորության օգտագործմանը: » Կողպերատիվի հարաբերականուժեղն թույլ կողմերն ի՞նչ համեմատությանմեջ են այլընտրանքայինիրավակազմակերպականձներիուժեղն թույլ կողմերիհետ: Անհրաժեշտէ հաշվի առնել նան այլ գործոններ, ինչպես օրինակ` անդամներիմիջն հակասություններիհավանականությունը: Ուստի կարնոր է մանրամասն վերլուծության ենթարկել, թե հիմնախնդիրըհնարավոր է ավելի արդյունավետ կերպով լուծել կոռպերատիվի՞, մասնավորբիզնես ձեռնարկությա՞ն,թե՞ որնէ այլ իրավակազմակերպական ձնի պարագայում: Հենց որ նախաձեռնողխմբի անդամներըհամոզվեն, որ իրենց նպատակներնիրականացնելուհամար լավագույն կազմակերպական ձեր կոոպերատիվն է, պետք է հրավիրենհամայնքայինժողով: Նախաձեռնողխումբը ժողովականներիններկայացնումէ ուսումնասիրություններինախնական արդյունքերը ն իր մոտեցումներն այն մասին, թե ինչու է նպատակահարմար, որ կոռպերատիվը

վի նպատակըկոոպերատիվհիմնելու տնտեսական նախաձեռնության հարցում փոխհամաձայնությանգալն է: Ելակետն այն է, թե արդյոք կան բավարարթվով անհատներ ն կազմակերպություններ,

»

կա`.

որոնք ցանկություն հիմնադրմանը:

ունեն

միանալու ն աջակցելու կոոպերատիվի

Կոոպերատիվը պետք է ձնավորվի ն գրանցվիըստ տվյալ երկրի օրենսդրության: Հետնաբար,կոռպերատիվի հաջող մեկնարկը կախված է նան կոոպերատիվների համար եղած օրենսդրական դաշտիիմացությունից:Այսգործընթացըներառում է խորհրդատվան կան, տեղեկատվական ուսումնատվականգործունեություն: Համայնքային ժողովում պետք է շատ ժամանակհատկացնել քննարկումների համար, որպեսզի ամեն ցանկացող կարողանա իր տեսակետն ու բարձրացնելիրեն հուզող հարցեարւտոտահայտել րը: Ընդ որում, պատշաճ ուշադրություն է պետք դարձնել կանանց արտահայտած կարծիքներինն համարժեքձնով քննարկել նրանց հնարավոր դերակատարությունըո̀րպես կոոպերատիվի ապագա անդամների ն պոտենցիալ ղեկավարների: Կարնորվում է ժողովը վարողի(օրինակ` հրավիրյալ պրոֆեսիոնալուսուցանողի)հմտությունը, ինչպես նան ցուցադրական նյութերի (օր.` աղյուսակներ, գծապատկերներ)կիրառությունը: Այս ամենը պետք է հանգեցնի պոտենցիալ անդամների միջն եղած տարբերությունների ն նմանություններիբավական լավ գնահատմանը,միննույն ժամանակ օգնի բացահայտելու այն անձանց, ովքեր ապագա կոռպերատիվում կարող են առանցքային դերակատարությունստանձնել:

Անպայմանպետք է արձանագրելժողովը: Պետք է գրի առնել բոլոր հարցերը, ընկալումներն ու համաձայնությունները ն հետագայում բաժանել մասնակիցներին` ընդհանուր համաձայնության գալու համար: Առաջարկի շուրջ անդամներիմիջն համաձայնության հասնելուց հետո պետք է կազմել բյուջե սկզբնական գործու-

նեությունը ֆինանսավորելու համար:

աաա

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

3.

կատարվումեն հետնյալ Ընդհանրացված ձնովերկրորդ քայլում աշխատանքները.

ութ

քայլերը

պություններիմասին: Նրանք պետք է լինեն համայնքի հարգված

Նախաձեռնողխմբի շրջանակումքննարկել, թե արդյոք ստեղծվելիք կոոպերատիվը կարող է համարժեքձնով արձագանքելբացահայտված խնդիրներինն հնարավորություններին, Ուսումնասիրելիրավակազմակերպական այլընտրանքներ, Կոոպերատիվ գործունեության ընդգրկման ծիրն ու բնույթը քննարկելու համար հրավիրել համայնքայինժողով, Պոտենցիալ անդամների բավարար հետաքրքրվածության դեպքում ընդունելնախնականբյուջեն: -

-

-

-

Քայլ3. Նախաձեռնողհանձնաժողովիստեղծում Կոոպերատիվհիմնելու գործընթացում հաջորդ քայլը ճախաձեռնող հանձնաժողովի ստեղծումն է: Հանձնաժողովիանդամների կազմին ու որակավորմանըպետք չէ մատների արանքով նայել: Վերջինս ստանձնելու է մի շարք կարնոր պարտականություններ, ինչպիսիք են՝ » խորհրդատուների ընտրությունը, Կ » կոռպերատիվիգործունեությանհնարավորլինելը սկզբնական փուլում, » պոտենցիալանդամներիմիջն վստահությանստեղծումը: Նախաձեռնողհանձնաժողովիանդամներըմշտապես պետք է ակտիվ լինեն մինչնկոռպերատիվիլիարժեք կայացումը: Այս հանչնաժողովի անդամդառնալու ցանկություն ունեցողներըպետք է գիտակցեն, որ իրենցից պահանջվելուէ շափ ժամանակ,ջանքեր ն նվիրվածություն:Նրանք չպեփք է առաջնորդվեն եսասիրական նկատառումներով,միաժամանակիրենց ծանր աշխատանքիդիմացչպետք է ակնկալենշուրափույթ ֆինանսական փոխհափուցում: Հանձնաժողովի անդամներըպետք է լինեն տվյալ տարածքը ներկայացնող ֆերմերներն միասին կազմեն պոտենցիալանդամների ժողովրդագրական պատկերը: Նախաձեռնող հանձնաժողովիանդամներըպետք է ունենան բիզնեսի լավ զգացողություն, հասկանան լուծման կարոտ խնդիրը, ինչպես նան գիտելիքներ ունենան կոոպերատիվկազմակեր50)

Կոոպերատիվիչնավորման

Է

անդամներ ն համարվեն տեղեկատվությանարժանահավատ ն վստահելիաղբյուրներ: Շատ դեպքերում նրանք հետագայում շարունակումեն իրենց ծառայությունըկոոպերատիվի կառավարման մարմիններում: Կոռպերատիվի պոտենցիալ շատ անդամներ կոռպերատիվ մտնել-չմտնելու իրենց որոշումը կապում են հենց ճախաձեռնող հանձնաժողովի վստահելիությանհետ: Ապագա անդամները ն շահագրգիռայլ կողմերն ակնկալում են, որ նախաձեռնողհանձնաժոն հստակ կերպով կպաղովի անդամները պատրաստակամորեն իրենց հուզող հարցերին:Նախաձեռնող հանձնաժողոտասխանենմ կոոպերատիվի առաջին վի անդամներըդառնումեն հիմնադրվելիք պաշտպանները: Թեն անդամների հավաքագրումը կոոպերատիվի ստեղծման քայլերի ցանկում ներկայացված է վեցերորդը, այնուամենայնիվ անդամակցությանհամար հիմք ստեղծելու գործը սկսվում է նախաձեռնող հանձնաժողովի առաջին իսկ նիստի ժամանակ: Շատ կոոպերատիվներկազմավորմանգործընթացի ժամանակ մի քանի ժողովներ են անցկացրել պոտենցիալանդամների համար, նրանց շրջանում հարցումներ անցկացրել, կանոնավոր կերպով նրանց թարմ տեղեկություններհաղորդել աշխատանքի ընթացքի մասին ն անդամավճարը:Այս բոլոր աշխատանքներըբահավաքել առաջին են կոոպերատիվինկատմամբմարդկանց հետաքրքցահայտում ն րության այդ գաղափարիննրանցնվիրվածության մակարդակը: Քայլ 3-ի ամփոփում՝ բացահայտելղեկավարներին, հիմնել նախաձեռնողհանձնաժողով, կազմել աշխատանքայինխմբեր, համաձայնության գալ ժամանակացույցին առաջադրանքներիհարցում, հետագաքայլեր իրականացնելունպատակովառաջադրանքներտալ հավանականանդամնելին, վստահությունստեղծել հավանականանդամներիմիջն: -`

-`

-.

-

-

-

Հաւ

5|

աաա3.

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

Քայլ

4.

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

3.

Հնարավորություններիուսումնասիրումն անդամների

կոոպերատիվը:

Այս հանգրվանում նախաձեռնողհանձնաժողովըպետք է մշակի առաջարկվող կոոպերատիվգործունեության մանրամասները: Սովորաբար անհրաժեշտ է լինում շուկային միտված հնարավորությունների խորքային ուսումնասիրության ն անդամների հարցումների միջոցով պարզել, թե արդյոք առաջարկվող կոոպերատիվը կարող է դառնալ կենսունակ կառույց: Հնարավորությունների ուսումնասիրության նպատակն է քննության առնել այն կարնորագույն հնարավորություններըն խոչընդոտները,որոնք կարող են ապահովել կամ, ընդհակառակը, ձախողել կոոպերատիվիստեղծումը, ինչպես նան հաշվի առնել կենսունակություննապահովող այլ

Կարելի՞ է հավասարակշռություն գտնել անդամների կաշահութաբերությանմիջն: րիքներին կոռպերատիվի Արդյո՞քխումբն ի վիճակի է որոշումներ կայացնելու: Հանձնաժողովը պետք է նան որոշի, թե արդյոք հնարավորություններ կան աշխատելու գործող կոռպերատիվներիհետ: Դա կարող է օգնել խուսափելու աշխատանքներիմեջ կրկնություններից կամ ավելորդ ծախսատար հզորություններիցայն դեպքերում, երբ լավագույն մոտեցումըեղած հզորություններիավելի ինտենսիվօգտագործումնէ: Պոտենցիալ անդամներիհամար լավ տնտեսական հետ միութայլընտրանք կարող են լինել այլ կոոպերատիվների յուն կամ համատեղ ձեռնարկություններ հիմնելը: Այդպիսիք կարող են շատ ավելի նախընտրելի լինել, քան ծախսատար միջոցներով »

»

գործոններ: » » »

» »

Նման

Կարնորագույնհարցերն են` շուկայահանման ենթակա մթերքի պահանջարկը, շուկայի ներուժըն մարտահրավերները, ենթակառուցվածքներ ն նյութատեխնիկական մատակարարում, ընթացիկ ծախսեր, ֆինանսավորմանառկայություն: ուսումնասիրությանմեջ կարնորվում են

նան

ստեղծվող նոր կառույցները: գորԲացի այդ, անհրաժեշտ է հաշվի առնել տարածաշրջանում համանման փորձը, հաջողություններնու ծող կոուպերատիվների ձախողումները:Հնարավորություններիբացահայտմանն վստահության ստեղծման առումով օգտակար է ապագա անդամների շրջանում հարցումներանցկացնելը:Հարցումներըկարող են օգնել ստուգելու, թե արդյոք նրանք ցանկությունունեն միանալու կոոպե-

հետեյալ հար-

րատիվին ն աջակցելու դրան: Հարցազրույցներին հարցաշարերի միջոցով կարելի է ձեռք բերել հավանական անդամներին նրանց ցանկություններիվերաբերյալօգտակարտեղեկատվություն.

ցերը՝ ՞

»

»

»

«

Կա՝

արդյոք

բիզնեսի սահմանային մակարդակ,որի շահու-

թաբերություննենք փորձում ապահովել: Կա՝ արդյոք մասնակցության սահմանային աստիճան, որը պահանջվում է կոնկրետ ոլորտ սպասարկելու համար: Կա՞ն արդյոք բավականաչափ հավանական անդամներ, ովքեր ցանկություն ունեն միանալու ն աջակցելու կազմա-

կերպությանը:

Անդամները ի՞նչ եկամուտներիակնկալիք կարող են նալ:

բավարար թվով որակավորվածառաջնորդճեր, ովքեր ցանկությունունեն զարգացնելուն ղեկավարելու

Կա՞ն արդյոք

»

հարցումներ

Կոոպերատիվիչնավորման ութ քայլերը

»

» »

անդամներիգտնվելու վայրը, տնտեսություններիչափերն ու դրանց ուղղվածությունը, տարբերմշակաբույսերիզբաղեցրածցանքատարածություկարինը. անասունների գլխաքանակըն ծառայությունների ապագա

քը,

ունե-

»

Ի՞նչ էանհրաժեշտ անդամների կողմից բիզնեսիբավարար

»

ծավալ ապահովելու համար:

Հ.

կոռպերատիվբիզնեսում ներդրումներանելու ցանկությունն ու հնարավորությունները, առաջարկվողկոոպերատիվբիզնեսըհովանավորելուցան53 Ը

աս

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

»

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

3.

կությունը,

որոնելիս: Նման կազմակերպություններիմիջոցով կարելի է նան ձեռք բերել իրավականն ֆինանսականհարցերովմասնագիտացված օգնություն:

անդամակցության վերաբերյալ առաջարկվող կանոններն պարտականճություններն ընդունելուցանկությունը, կոռպերատիվբիզնեսի նկատմամբընդհանուր վերաբերու

»

մունքը:

Բացի այդ, պետք որոշել, թե արդյոք անդամներն իրենց ամբողջ բիզնեսըպետք է պարտադիրկարգով հարմարեցնենկոոպերատիվի համապատասխանուղղվածության հետ: Եթե ոչ, ուրեմն անդամներնազատ կլինեն նան բիզնես ծավալելու մասնավոր կամ կոռպերատիվ մրցակիցներիհետ, որը կարողէ նվազեցնել կոռոպերատիվիշրջանառությունըն հանգեցնելավելի ցածը «մարժաների»: Անհրաժեշտէ ճան հետազոտելառաջարկվող կոոպերատիվի գործունեությանհնարավորազդեցությունըանդամներիվրա: ուսումՆախաձեռնողհանձնաժողովըհնարավորությունների ճասիրություննու անդամների հարցումներըիրականացնումէ կամ ինքնուրույն կամ էլ դա անելու համար վարձում է խորհրդականի: Որոշ դեպքերում ֆինանսականկամ տեխնիկականօժանդակություն են ցուցաբերում կառավարությունը, տեղական հաստատությունները կամ արտերկրիդոնորները:Ծախսերիմի մասը կարող են հոգալ ապագա անդամները: Բազմաթիվ անհատներիմիավորող կամավոր ընկերակցությունների մեծ մասի ստեղծման դեպքում պահանջվում է այս կամ այն տեսակի արտաքին աջակցություն: Այդ աջակցությունըկարող էլինելանհատներից կամ կազմակերպություններից, որոնքնոր կոռպերատիվից որնէ ուղղակի ֆինանսականշահ չունեն, այլ պարզապես հավանությունեն տալիս տվյալ խմբի ճպատակին:Հոռփանման կազմակերպությունները, ինչպիսին օրինակ կոռպերատիվների դաշնությունը է, նույնպես կարող են մեծ դեր խաղալ այս փուլում: Բացի այդ, ֆերմերային մասնագիտական կազմակերպությունները կոռպերատիվների կազմավորմաննախնականփուլերում վերջիններիսկարող են աջակցել` նպաստելովնախաձեռնող հանձնաժողովի նիստերի կազմակերպմանը,խմբին օգնելով ռեսուրսներ գտնելու կամ ֆոնդեր հայթայթելու հարցում կամ հանդես գալով կատալիզատորի դերում` պոտենցիալհնարավորություններ ա»

է

Կդոպերատիվիչնավորման ութ քայլերը

Հնարավորություններիուսումնասիրություն ն անդամների հարցումներ. Անցկացնելհնարավորությունների ուսումճասիրություն, Անցկացնելհարցումներ պոտենցիալանդամներիշրջանում, Համաձայնության գալ կոոպերացիայիհնարավոր լինելու շուրջ ն տեղեկացնելշահագրգիռ կողմերին, Ձեռք բերել աջակցություն ն մասնագիտականօժանդակութ4.

Քայլ

-.

-.

-.

-.

յուն երրորդկողմից:

Քայլ

5.

Կազմակերպությանձնի հիմնավորում

Եթե հնարավորություններիուսումնասիրությունն ու անդամների հարցումներըցույց տան, որ կոոպերատիվ սկսելը ճպատակահարմար է, որ դրա համար կա բավարար շահագրգռություն, ապա նախաձեռնողհանձնաժողովը պետք է մշակի կազմակերպության կառուցվածքը:Վերջինս մասամբ որոշվում է օրենքով (կոոպերատիվների մասին օրենքներ, հարկային օրենքներ ն համապատասխան այլ իրավական ակտեր) ն մասամբ` կոոպերատիվիկողմից: Բոլոր կոոպերատիվներիհամար չի կարող լինել մեկ նմուշի մոդել: Յուրաքանչյուրկոոպերատիվպետք է մշակի սեփական կառուցվածքը ն համապատասխանեցնի իր նպատակներին:Այս գործընթացի ժամանակ համապատասխամությունը,արդյունավետությունն ու ճկունությունը ապահովելու համար պետք է հաշվի առնել մի շարք տարրեր:

Կազմակերպականձնի մեջ պետք է արտացոլվեն հետնյալ հարցերը. Ինչպե՞ս կարող է կոռպերատիվը աճել. նորարարություն մտցճել ն շարունակել զարգանալ`փոփոխվողկարիքներին ն հանգամանքներինզուգահեռ: Ինչպե՞սկարող է այն արդարացնել իր անդամների ակնկալիքները: Ինչպե՞ս կարող է կոոպերատիվը համատե-

.Ի--ծ..

»

»

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

3.

Այճուհետն կանոնադրությաննախագիծը կարող խորհրդատուի:

ղել անդամներիկարիքներըբավարարելուն աշխատանքի

քննարկել բոլոր հիմնադիր անդամները: Կոոպերատիվը կարելի է հիմնել շատ պարզ կանոնադրությանօգնությամբն այնուհետն այն հղկել գործարար ծրագրի մշակումից հետո: Մակայն կազմակերպությանզարգացմանըզուգընթաց որոշ կանոններ կարող են կորցնել հրատապությունը,ուստի անհրաժեշտություն կառաջանա դրանքփոփոխելկամ դրանց փոխարենընդունել նորերը: Մեկնարկի ն գործունեությունծավալելու համար անհրաժեշտ կապիտալիչափի հարցում կոռպերատիվներըմեծապես տարբերանհրաժեշտ է լինում վում են: Գրեթե բոլոր կոռպերատիվներին ապահովել անդամների կողմից ֆինանսավորման որոշակի մակարդակ, սովորաբար`փայավճարի կամ անդամավճարիտեսքով: Անդամներիկողմից ֆինանսավորմանմիջոցով ոչ միայն ապահովվում են կոոպերատիվիսեփականմիջոցները, այլն ստեղծվում է ֆիճանսական հիմք, որն այլ ներդրողներին,մասնավորապեսբանկերին, ստիպում է ավելի ապահով զգալ կոոպերատիվիգործունեության մեջ իրենց ֆոնդերը ներդնելու հարցում: Բացի անդամների անհրաժեշտ է լինում սեփական միջոցներից, կոոպերատիվներին ն փոխառություն վերցնել մեկնարկի աշխատանքներըծավալելու համար: Վարկեր կարելի է վերցնել բանկերից ն ֆինանսական այլ հաստատություններից:Նախաձեռնող հանձնաժողովը ն վերջինիս խորհրդատուներըպատասխանատուեն կոոպերատիվի ֆինանսավորման համար անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցների չափն ու տեսակը որոշելու ն այն հայթայթելու ռազմավարությանհամար, ընդ որում այն պետք է ներառելգործարար ծրագրի մեջ: Ստորն ներկայացնումենք օրինակելի կանոնադրությանհիմ-

արդյունավետությաննպատակները: Ինչպե՞սկարելի է կոոպերատիվըֆինանսավորել: Յուրաքանչյուր կոոպերատիվպետք է ունենա ընդհանուր ժողով` որպես մի մարմին, որն ապահովում է անդամների լիարժեք մասնակցությունըկոռպերատիվիկառավարմանըն գործունեությանը: Այդ մարմինըունենալու է հետնյալ լիազորությունները՝

են

»

» » »

ընդունել ն փոփոխել կանոնադրությունը, որոշել ընդհանուրն գործարարքաղաքականությունները, ընտրել (նշանակել,ազատել) տնօրեններիխորհուրդ (վարչություն) ն վերստուգիչմարմին,

հաստատել գործողություններիպլանը, հաշվարկել եկամուտները, ընդունել հաշվեկշիռը, ն կատարել բիզնեսի ընդհանուր ղեկավարումնու կառավարումը: Վերոնշյալ կետերի քննարկումներիարդյունքները պետք է ներառել կոոպերատիվիկանոնադրությանմեջ: Կանոնադրությունը կարգավորում է ոչ միայն կոռպերատիվիկառավարումը, այլն հանրության ն իր անդամներիմիջն ուղղակի հարաբերությունները: Կոոպերատիվների մասին օրենսդրությանշրջանակում կոոպերատիվներն ազատ են իրենց կանոնադրություններում սահմանելու ն կազմակերպությանգործունեությանուղղությունները առաջադրված նպատակներինհասնելու անհրաժեշտ միջոցները: Հաճախ կառավարություններնու հաստատություններըհրամցնում են կա»

նոնադրությունների նմուշներ, որոնք կարելի է օգտագործել միայն որպես ուղեցույց: Բոլոր առումներովնպատակահարմար է, որ հենց հիմնադիրանդամներըմշակենկոռպերատիվիկանոնադրությունը: Կանոնադրությունը կամ կանոններըսահմանում են, թե ինչպես պետք է կոոպերատիվըվարի իր բիզնեսը: Այդ կանոնները պետք է ապահովեն, որ ձեռնարկությունը դուրս չմնա իր անդամներիվերահսկողությունից: Կանոնադրությունըկարգավորում է անդամների, ղեկավարության,աշխատակազմին երրորդ կողմերի հարաբերությունները: Կարնոր նշանակություն ունի կանոնադրության նախագծի վրա աշխատող խմբի ձնավորումը:Այս փուլում կարող է

ատա թի

կդոպերատիվիչնավորման ութ քայլերը

նական դրույթները ն կարնոր բաժիններիմեկնաբանությունները:

անհրաժեշտ լինել, որպես արտաքին ռեսուրս, ներգրավելիրավա-

ՀԻ

ասս

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

Ինչպիսի՝նպետք է լինի կոոպերատիվիկանոնադրությունը Նախնական հանդիպումներում առաջացած բոլոր կետերի քննարկումներիարդյունքները հիմք են հանդիսանումկոոպերատիվիկանոնադրության մշակման համար, որն, ըստ էության, կոոպերատիվների մասին օրենքից բխող դրույթներն են կոնկրետ կոոպերատիվի դեպքում: Կանոնադրությունը սահմանում է ոչ միայն կոոպերատիվիբուն գոյությունը, այլն կարգավորումէ կոոն իր անդամներիփոխհարաբերությունները: Այն կոոպերատիվի ներքին օրենսդրությունն է: Կոոպերատիվիձնավորման պերատիվի փուլումհիմնադիրանդամներըխնդիր ունեն կատարելու այն բոլոր պայմանները, որոնք անհրաժեշտ են պատշաճ կերպով կոռպերատիվ հիմնելուհամար: Կոռպերատիվ շարժումները, կառավարություններըկամ այլ հաստատություններ հաճախ շրջանառության շուրջ

մեջ են դնումօրինակելի կաճոնադրություններ, որոնցից հիմնադիր անդամներն օգտվում են որպես ուղեցույց` կոնկրետ իրենց կոոպերատիվիկանոնադրությունը ձեակերպելուհամար: Սակայնօրինակելի կանոնադրություններինմուշները հանդես են գալիսմիայն որպես ուղեցույց. դրանց լոկ գոյության փաստը չի նշանակում,թե դրանք պետք է պարտադրել հիմնադիր անդամներին: Նորաստեղծկոոպերատիվներըհաճախ ընդունում են որնէ

օրինակելիկանոնադրություն` առանց մաս առ մաս քննարկելու դրանց բովանդակությունը,որը նշանակում է, որ անդամներըչեն հասկանում կանոնադրության իմաստը կամ չեն հասկանում, թե արդյոք տվյալ նմուշն առհասարակպետք է իրենց կոոպերատիվին: Կանոնադրությունը պատշաճ կերպովչքննարկելու դեպքումկարող է այնպեսպատահել, որ փոքրաթիվ անդամները ստեղծեն ն պարտադրեն իրենց սեփական կանոնները ն կոռպերատիվի աշխատանքներըվարեն սեփական ոճով ու հայեցողությամբ ն` իրենց օգտին:Սա ամենայն հավանականությամբվաղ թե ուշ կհանգեցնի իրենց անդամակցությանարդյունքներից անդամների դժգոհությանն ու անտարբերությանը: Հիմնադիրանդամներին անհրաժեշտկլինի սեփականուժերով կոոպերատիվի կանոնադրությունը:Այս փուլում հնաձնակերպել

3.

Կոոպերատիվի չնավորման

ութ

քայլերը

րավոր է, որ անհրաժեշտ լինի դրսիցխորհրդատուիհրավիրել, մասճավորապես`գործընթացին ն իրավական պահանջներին ծանոթ մասնագետի: Թերենսավելի նպատակահարմարկլինի կազմավորել աշխատախումբա̀նհրաժեշտ տեղեկատվությունհավաքելուն կանոնադրությաննախագիծըկազմելու նպատակով, որն այնուհետն կքննարկենբոլոր հիմնադիրանդամները:

բովանդակությունը կանոնադրության Կոոպերատիվի ն Կանոնադրությունը անդամի կոռպերատիվի միջն իրավահարաբերություններիկարնորագույնհիմքն է. այդ իսկ պատճառով այն պետք է լինի հնարավորինս մանրամասն: Կոոպերատիվնեազատ կերպով րի մասին օրենքի շրջանակում կոոպերատիվներն կարող են կանոնադրության մեջ ներառել բոլոր հարցերը, որոնք անհրաժեշտ են կոոպերատիվիկենսագործունեությանն նախանշված նպատակներինհասնելու համար: Որոշ կոոպերատիվներիրենց կանոնադրությանմեջ ներառում են կոոպերատիվներիմասին օրենքի համապատասխանդրույթները, թեն դրանք արդեն նախատեսվածեն հիշյալ օրենքով: Քանի որ կոոպերատիվիանդամներիհամար հաճախ կանոնադրությունն ավելի մատչելի է, քան օրենքը, այս ձնով նրանք կարողանում են մեկ փաստաթղթիցձեռք բերել անհրաժեշտ ամբողջ իրավական տեղեկատվությունը: Կանոնադրությունըպետք է բաժանել հետնյալ հինգ բաժինների:

Բիզնեսիանվանումըն վայրի

Կոոպերատիվը պետք է ճանաչելի լինի իր անվանմամբ, ընդ որում անվանմանմեջ պետք է ակնհայտլինի կոոպերատիվիտնտեսական գործառույթը, օր.` մարկետինգային,գնման, արտադրակաճ, սպառողական,բազմաբնույթ, ինտեգրացված,գյուղատնտեսական ն այլն: Գտնվելու վայրը նույնպես պետք է լինի անվանման մի մասը: Օր.` Ջանֆիդայի գյուղատնտեսականմարկետինգային

կոոպերատիվ: Անվանման վերաբերյալ իրավական պահանջներից բացի,

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

3.

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

ինչ մթերք, ինչ որակ ն ինչ քանակ են ցանկանում, պահեստայինտնտեսությանկառուցում ն շահագործում, ֆերմերային տնտեսություններիցարտադրանքի մթերման

խորհուրդ է տրվում ընտրել խելամտության սահմաններումհնարավորինսհակիրճ անվանում, որը հեշտ է մտապահել, արտասանելն որով հեշտ է ճանաչելտվյալկոոպերատիվը:Անվանումըճան պետք է լինի այնպիսին, որ կոոպերատիվիհետագա զարգացմանընթացքում, օր.` գործունեության կամ բիզնեսի ընդլայնման դեպքում, պահպաճը իր արդիականությունը:

»

»

համակարգիորոշում, անհրաժեշտությանդեպքում արտադրանքիվերամշակումն »

փաթեթավորում, հնարավորինսբարձր գներով արտադրանքիիրացում, կոոպերատիվիանդամներինա̀րտադրխորհրդատվություն վող գյուղմթերքի որակի բարելավման ն շուկայի պահանջներից ելնելով արտադրանքիբազմազանությանապահովմանվերաբեր-

.

»

Նպառրակը

»

Կոոպերատիվըմիավորում է մարդկանց. ովքեր առնվազն մեկ ընդհանուր շահ ունեն, որը սովորաբար ձնակերպվումէ որպես խնդիր, որ անդամները կուզենային համատեղ լուծել: Նպատակը սահմանելիս կարնոր է, որ անդամները նախ հաշվի առնեն հիմճական խնդիրները` ճախքան դրանք լուծելու ձներ որոշելը (օր.՝

յալ

Անդամակցությունը

այդպիսինկարող է ճանաչվել ցածր եկամուտներիխնդիրը նոչ թե. ասենք, կոնկրետմշակաբույսի շուկայի խնդիրը): Կոռպերատիվը կարող է իրականացնել միայն այն նպատակին համահունչ գործունեություն, որի համար ստեղծվել է: Հետնանպատակի բար կոոպերատիվըպետք է նախատեսիիր սահմանած իրականացմանն ուղղված գործունեությանբոլոր ոլորտները: Կոռոպերատիվիգործունեությանոլորտներըկամ գործառույթներըհնարավոր է սահմանել՝ կոոպերատիվիանդամներիունեցած խնդիրների բնույթը բացահայտելուց ն դրանք լուծելու համար անհրաժեշտ միջոցներիշուրջ համաձայնությանգալուց հետո: Օրինակ, մարկետինգային կոոպերատիվը ոչ միայն պետք զբաղվի իր անդամների արտադրանքիիրացմամբ, այլն իր անդամներին հրամցնի իրենց կողմից արտադրվողմթերքներիորակի բարելավմանճոր կամ ավելի լավ մեթոդներ: Կոռպերատիվի նպատակներիմեջ պետք է նշվի կոռպերատիվի ընդհանուր նպատակիսահմանումը, օր.` «իրացնել անդամների արտադրած գյուղատնտեսականմթերքը»: Իսկ այնուհետն կարելի է տալ այն խնդիրների կոնկրետ ձնակերպումը,որի միջոցով կոոպերատիվըկարող է իրականացնելիր հիմնականնպատակը:

Կոոպերատիվը ճիշտ այնքանով է ուժեղ, որքանով իր անդամներն են այն ուժեղ դարձնում:Անդամներըպետք է գիտակցենիրենց երկակի դերի մասին: Այսինքն, նրանք թե կոոպերատիվիսեփակաէլ ճատերն են ն թե հաճախորդը: Այս երկու դերակատարությունն հաջողությամբիրականացնելու համար կոոպերատիվիանդամնե-

պետք է հասկանանայն կանոնները, որոնցովկառավարվումեն կոոպերատիվիաշխատանքները:Հետնաբար, անդամակցությանը վերաբերող հարցերը պետք է կարգավորել առավելագույն խնամ-

րը

քով ու զգուշությամբ:

Կոռպերատիվինանդամակցությունըպետք է կապել նախապայմանների հետ, ն եթե այս կապակցությունը ինչ-որ հանգրվանում այլես չի աշխատում, ապա պետք է նախատեսել դրույթ անդամակցության դադարեցման մասին: Օրինակ, անդամները բիզպետք էլինեն ֆերմերներ ն վարեն իրենց գյուղատնտեսական նեսը: Սա կարնոր դրույթ է, մասնավորապեսա̀նդամակցության դադարեցմանառումով, քանի որ որնէ անդամիանդամակցության դադարեցումըկոոպերատիվիկողմից այլ կերպ հնարավոր չէ (թեն անդամներնիրենք կարող են կամովին դադարեցնելիրենց անդամակցությունը):Անդամակցությանդադարեցմանհամար պետք է նախատեսելնախապեսայդ մասին ծանուցելու ժամկետ (օր.՝ երեք ամիս կամ մեկ տարի):Անդամակցությունըկարելի է ժառանգել,եթե

Օրինակ`

"

տ

Կդոպերատիվիչնավորման ութ քայլերը

շուկայի հետազոտություն` պարզելու համար, թե գնորդներն

ՀՀ

6.

3.

Կոոպերատիվիչնավորման ութ քայլերը

պաԿոոպերափիվիմարմինները նախատեսված ժառանգորդըկատարումէ կանոնադրությամբ ա) Անդամներիընդհանուր ժողովը իրավունք անդամը սկզբունքորեն հանջները: Թեն կոռպերատիվի Անդամներիընդհանուր ժողովը կոռպերատիվիբարձրագույն ունի օգտվելու կոռպերատիվիծառայություններից,ինքը` կոոպեծառա մարմինն է: Սա նշանակումէ, որ կոոպերատիվիկառուցվածքին յությունրատիվըչի կարող անդամինհարկադրելօգտվելու մեջ համապատասխան ն գործունեությանըվերաբերողբոլոր հիմնականորոշումները կաներից, եթե այդ մասին կանոնադրության յացնում է ընդհանուրժողովը,իսկ ընդհանուրժողովիընդունած բոդրույթ չկա: լոր որոշումներըգերակայողեն կոռպերատիվի որնէ այլ ատյանում Գրանցման ենթակա համարվելու համար կոռպերատիվը է կայացվածորոշումներինկատմամբ:Սակայն, հատկապես կոոպեպետք է ունենա անդամներիորոշակիթիվ, որը պետք նախատեսել տասն է, թեն րատիվի գործունեությանվաղ փուլում, հնարավորէ, որ անդամնեԲազմաթիվերկրներումայդ թիվը կանոնադրությամբ: րը չկարողանանարդյունավետկերպով մասնակցելորոշումների տարբեր երկրներումայդ թիվը տարբեր է: Սակայն կոոպերատիվը միայն ընդունմանգործընթացին,օրինակ`հետնյալպատճառներով. չպետք է իրեն պատրաստ համարիսկսելու գործունեությունը անդամներըկարողեն չընկալել տվյալ որոշման համար հիմք այն փաստիհիման վրա, որ ապահովելէ անդամներինվազագույն համար ծառայածհարցերիբարդությունը, թիվը: Շատ դեպքերումբիզնեսի արդյունավետգործելու ժողովի կազմակերպմանմակարդակըկարող է դժվարացնել նվազագույնթիվը կարող է չափազանցքիչ լինել: արդյունավետ որոշումներիընդունումը (օր.` ժողովի չափազանց վերաբերյալհիմնականկետերը,որ անհրաԱնդամակցության են` մարդաշատլինելու պատճառով), մեջ, հետնյալներն ժեշտ է ներառելկանոնադրության են դառնալանժողովի ժամանակորնէ խումբ կարող է տիրապետողդիրք ուանդամությանձեռք բերում ովքե՞րկարող նենալ,դրանով իսկ կանխելովարդյունավետորոշումների ընդուդամ, է անդամությունումը, անդամությանդադարեցումո՞ր դեպքերում կոոպերատիվնայնքան է մեծացել, որ ղեկավարությունն նը դադարեցվում, ամբողջտեղեկատվությունը պահում է իր մոտ` դրանով իսկ փոքմիջոցներիփոխանցում, անդամիբաժնետիրական րացնելով անդամների դերը որոշումների ընդունման գործընթաանդամիմահ, ցում: անդամիհեռացում, "

"

-

-

-

"`

»

:

.

«

միջն պայմանավորվածություն, անդամին կոոպերատիվի անդամիիրավունքներ, անդամիպարտականություններ: Որոշ դեպքերումկարելի է որոշում կայացնելայն մասին,որ ոչ ծաէ օգտվել կոռպերատիվի անդամներիննույնպեսթույլատրվում նս պետք է ներառել ռայություններից:Նման դեպքումայս դրույթը »

.

»

մեջ, բայց՝ որպես լրացուցիչ հատկանիշ: կանոնադրության

ն քճննարկակտիվ մասնակցությունը Ժողովներինանդամների վող հարցերի ամբողջականընկալումը ապահովելուհամար առաջարկում ենք, որ ընդհանուրժողովից առաջ կոոպերատիվըկազԱյդ սեմինարներիժամանակ մակերպիսեմինար-քննարկումներ: անդամներինկարելի է մանրամասնորեն տեղեկացնելն քննարկել է այն հարցերը,որոնց շուրջ որոշում ընդունվելուընդհաճուրժողովի անցկացմանվերաբերյալ դրույթը ժամանակ:Նման սեմինարների պետքէ կազմիկանոնադրության անքակտելիմասը: Կոռպերատիէ վը պետք գնահատի,թե որ հարցերն են, որոնց շուրջ կարիք կա նման նախնական քննարկումներ կազմակերպելու:Նման սեմիհնարավորկլինիհրավիրել «ռեսուրսանձանց», ինչպես նարներին

Ծ3

«ծ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

3.

օրինակ, բանկային պաշտոնյաների,տեղերումորոշումներ կայացնելու հնարավորություն ունեցող անձանց, ովքեր ի վիճակի են հարցերը վերլուծելու բոլոր տեսանկյուններից:Այսպիսով, անդամներին կարելի է մշտապես տեղեկացնել,բայց թողնել, որ իրենք ձնավորեն սեփական կարծիքը: Նշված սեմինարներըկարելի է անցկացնել ճան ժողովիհետ միասին: Սակայն սեմինարըպետք է ունենա պաշտոնական ավարտ, ժողովնէլ` պաշտոնականսկիզբ: Կանոնադրության մեջ կարելի է ներառել ընդհանուր ժողովի հետնյալ դրույթները. անդամիիրավունքներինհետամուտ լինելը, ժողովի ժամկետն ու վայրը, ժողովի հրավերքն ու օրակարգը, ժողովի նախագահությունը, որոշումներ կայացնող սուբյեկտները, մեծամասնությանմասին պահանջները, հանձնաժողովներիանդամներիլիազորություններիդադարեցումը, քվեարկություն ն ընտրություն, տեղեկատվություն պահանջելուիրավունքը, գրանցումներ,արձանագրություն:

վերաբերյալ "

"

»

»

»

»

"`

"

»

Ավելի փոքր կոոպերատիվկազմակերպություններում սռվորաանդամներըընդհանուրժողովումունեն հավասար ձայնի իրավունք` «մեկ անդամ մեկ ձայն» սկզբունքով (չնայած հնարավոր է, որ որոշ անդամներ ունենան մյուսներից ավելի շատ բաժնեմաս): Միգուցե օգտակար կլինի անդամներին թույլատրել իրենց ձայնի իրավունքը փոխանցել մեկ այլ անդամի, ազգականի այլ անձանց, եթե իրենք ի վիճակի չեն անձամբ քվեարկելու:

բար բոլոր

-

ն

բ) Կառավարմանխորհուրդը Կառավարման խորհուրդը

(վարչությունը, կառավարման հանձնաժողովըկամ տնօրեններիխորհուրդը) պատասխանատուէ կոոպերատիվիաշխատանքիհամար: Այն պետք է բաղկացած լինի առնվազներեք անդամից, ում կարելի է հանձնարարելգործել կոոպերատիվիանունից` համատեղ կամ անհատապես:Կառավարման վերահսկողությունն ապահովելունպատակով խորհուրդ է տրվում

0Վ

Կդուլերատիվի չնավորմաւն ութ քայլերը

հանդես գալ համատեղ: Կանոնադրությամբ պետք է հստակեցնել, թե արդյո՞քխորհուրդըկարող է հանդես գալ ն որոշումներ ընդունել միայն անդամներիկողմից հստակ կերպով լիազորություն ստանալուց ն նրանցկողմից հաստատվելուց հետո, թե՞այն կարող է գործել ավելի անկախ, հանդես գալով անդամների անունից` առանց վերջիններիս հետ ամեն հարցում խորհրդակցելուանհրաժեշտության: Կառավարման խորհուրդը կարող է իր գործունեությունն իրականացնել որպես հիմնական աշխատանք, որպես ոչ լրիվ դրույքով աշխատանք կամ որպես պատվավոր զբաղմունք` կախված կոոպերատիվիմեծությունից ն իրականացրածաշխատանքների ծագործառույթներըկարելի է իրավալից: Շատ կոռոպերատիվներում կանացնել ոչ լրիվ դրույքով, միգուցե կոռպերատիվիղեկավարությանն օգնող մեկ կամ երկու գրասենյակային աշխատակցով: Սակայն բիզնեսի ընդլայնման ն անդամներիկարիքներիավելացման ղեպքումավելի ու ավելի շատ ժամանակի կարիք կզգացվի ն կարող է լրիվ դրույքով կառավարիչ պահելու անհրաժեշտություն ծագել: Պետք է նան որոշել, թե ինչ ժամկետովէ ընտրվումխորհուրդը(սովորաբարերկուսիցհինգ տարով): Կանոնադրությանմեջ կարելի է սահմանել կոոպերատիվկազմակերպության կառավարմանխորհրդի հետնյալ ասպեկտները. ո՛վ է պատասխանատուկոոպերատիվիկառավարմանհամար ո՞վ է ներկայացնում կոռպերատիվը, որո՞նքեն կառավարման խորհրդիխնդիրներնու պարտա»

"`

վորությունները,

ո՞վէ հաշվետու վերահսկիչմարմնին (տես ներքնում), որո՞նքեն կառավարմանխորհրդիկառուցվածքը,պարտականությունները,պարտավորություններըն ինչպե՞սէ կարգավորվում դրա գործունեությունը: ո՞ր որոշումներն են ենթակա վերահսկիչ խորհրդի կողմից »

"`

`

հաստատման, "`

ե՞րբպետք է կառավարմանխորհուրդը մասնակցիվերահս-

կիչ խորհրդի ժողովներին:

«.

ԳՅՈՒՂ

ԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

գ) Վերահսկիչ իւորհուրդը (որը

կոչվում է վերստուգիչ խորհուրդ կամ հանձնաժողով) Եթե կառավարմանխորհուրդը պատասխամատուէ կոոպերատիվի աշխատանքներիվարման համար, ապա վերահսկիչ խորհրդի ճպատակը կառավարման խորհրդի ընդունած որոշումների նկատմամբկոոպերատիվիանդամների վերահսկողություննապահովելն է: Վերահսկիչ խորհրդի գործառույթներընույնպես պետք է նշել կանոնադրությանմեջ: նան

3.

Կդոոպերափիվի չնավորման

ութ

քայլերը

դեր), որոնք նպատակահարմարկհամարվեն: Փայատիրականմիջոցներիցդուրս համատեղ պարտավորությունըպետք է լինի առնվազն փայատիրականկապիտալի չափով, որը կբարձրացնիկոոպերատիվիվարկունակությունը: Չբաշխված եկամտի բաշխման մասին որոշում կայացնում է ընդհանուր ժողովը: Չբաշխված եկամուտը պետք է բաշխել համաձայն կոռպերատիվի հետ համապատասխանփոխգործողության: Դա կարող է տեղի ունենալ նան անդամներիհետվճարումներիհիվրա: Սակայն, կոոպերատիվիֆինանսավորմանգործում անդամների մասնակցությունը չպետք է սահմանափակվի փայատիրական ներդրումներովն ռեզերվային ֆոնդին կատարվող վճարումներով: Անդամմճերին կարելի է խրախուսել, որ ներդրումներ անեն կոոպերատիվիֆինանսավորմանհամար՝ այն ոլորտներում, որտեղ իրենք ման

Վերահսկիչ խորհուրդը պետք է բաղկացած լինի առնվազն երեք անդամից,ովքեր ընտրվում են ընդհանուրժողովիկողմից: Այն մասին, թե ովքեր կարող են ընտրվել, կարելի է նշել կանոնադրության մեջ, օր.՝ նվազագույն ն առավելագույն տարիքը,կրթականորոշակի մակարդակըկամ մասնագիտականփորձըն այլն: Կանոնադրությանմեջ կարելի է ներառել հետնյալդրույթները. վերահսկիչ խորհրդի պարտականություններնու պարտավո»

րությունները,

կառավարմանխորհրդի ն վերահսկիչ խորհրդիհամատեղ ժողովները, վերահսկիչխորհրդի հաստատմանըենթակահարցերը, կառուցվածքային ն ընտրականգործընթացներ, որոշումներիընդունում: »

«

"

իրենց համար օգուտ են տեսնում: Կանոնադրության մեջ պետք է հստակ կերպով նշել, թե` րը անդամներիանդամավճարներիցէ գոյանում կոոպերատիվիինքնաֆինանսավորմանորոշակի մասը, ինչպե՞սվարվել ավելցուկային դրամի հետ, օր.` որպես փոխառված կապիտալի ձն (վարկեր անդամներից),որի դեպքում տոկոսադրույքպետք է վճարել, կամ՝ որպես ավանդ ն այլն, ինչպե՞սհաշվարկել անդամներիկողմից ոչ կոնկրետ ներ»

»

»

Փոաւյյափիրական կապիտալ ն համատեղ պարփավորություններ Փայատիրական կապիտալը (սեփական միջոցները) պետք որոշարկել կանոնադրությանմեջ: Բիզնեսի փայավճարի չափը պետք է հաշվարկել` ելնելով տվյալ կոոպերատիվբիզնեսը սահուն կերպով վարելու համար անհրաժեշտ երաշխիքներիառկայությունից: Կանոնադրությանմեջ կարելի է գրել, որ փայավճարըկարող է վճարվել մաս առ մաս ն ոչ թե միանվագ: Սակայն պետք է ամրագրել որոշակի նվազագույնչափ: Կանոնադրությունըպետք է նան բովանդակիդրույթներ կանոնադրականռեզերվի մասին,որը պահանջվում է օրենքով,ինչպես ն այլ ռեզերվներ (կամավորռեզերվային ֆոնդեր, անբաժանելի ֆոն-

է

ա

դրումներիարժեքը, ինչպիսին է, օրիճակ,աշխատուժը: Կոոպերատիվիֆինանսավորմաննս մեկ աղբյուր են փոխառված ֆոնդերը: Կանոնադրությամբ պետք է կարգավորել այնպիսի հարցեր, ինչպիսիք են` որնէ լրացուցիչ պարտավորություն,որը կարելի է կիրառել անդամների նկատմամբ, երբ կոռպերատիվը դրամամիջոցներ է փոխառումդրսից, ո՞վ է լիազորումն ու՞մ է լիազորվումփոխառել, նման փոխառվածգումարների ճպատակը, ֆինանսավորմանո՞ր աղբյուրներն են ընդունելի: »

.

»

ա

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

Դրույթներ ն կանոնակարգում Կոոպերատիվների մասին օրենքը միայն ընդհանուր դրույթնեէ րով կարգավորումկոոպերատիվների գործունեությունը: Թյուրըմբռնումներիցխուսափելու համար կանոնադրությունըպետք է պարունակիդրույթներ այնպիսի մանրամասների վերաբերյալ, ինչեն` ու պիսիք ժողովներիգումարումն ճախագահումը,ենթահանձնաժողովներիստեղծումը ն քվեարկության կանոնները: Սա թույլ ն մարմիններին կտա իրենց պարտավոու րություններն իրավունքները: Գրանցամատյաններըն գրանցումների վարումը նույնպես պետք է արտացոլված լինեն կանոնադրությանմեջ` հետնյալ հարցերին համապատասխան պաշտոնականլուծումներ տալու առու-

անդամներին պաշտպանել

3.

»

»

.

»

»

»

»

րաարեկան ավորընթացիկ հաշվետտարվա ամսաթվերի,

վությունների, կորուստների փոխհատուցման ն այլնի մասին: Կոռպերատիվ կազմակերպություններիլուծարումը, միավորումը կամ անջատումը նույնպես պետք է կանոնակարգել:Վերջապես, անհրաժեշտ է նան առաջարկություններանել խախտումներին բողոքների դեպքում համապատասխանվարվելակերպիվերաբերյալ:

Օ8

Կոռպերատիվինքննադատել միայն կառուցողականձնով ն սեփականանձի նկատմամբառանձնահատուկվերաբերմունք չակնկալել: տեղեկատվությունստանալ կոոպերատիվի մասին` ընթերցելովտեղեկագրերը,լրագրային հոդվածները ն տարեկան հաշվետվությունները: Ընդունել ն փոփոխել կանոնադրությունըն կոոպերատիվի տարեկան ժողովի կողմից առաջադրված այլ բանաձներ կամ երաշխավորագրեր: Ընտրել ն ազատելտնօրեններին: Օգնել, որ տնօրենները, ղեկավարությունըն աշխատողները կոոպերատիվիկանոնադրությանըն քաղաքա-

Շարունակաբար

աի

անությանը.

»

կատարել:

կարելիէ ներառել, օրինակ` ֆինանսական

Հաճախել ն ակտիվորենմասնակցել կոոպերատիվիբոլոր տարեկան ժողովներին: Պատրաստակամ լինել անդամագրվելու կոռպերատիվի կառույցներին (հանձնաժողովներ. խորհուրդ այլ):

»

»

ույթներ էլ

քայլերը

ՄԱ

»

ս

ութ

Կոոպերատիվիանդամներիպարտականությունները

մով՝

ո՞ր տեղեկատվություննէ պետք տրամադրել այն մարդկանց, ունեն ովքեր համապատասխանհանձնարարությունղեկավարությունից կամ որնէ այլ ղեկավարմարմնից, ո՞րտեղեկատվությունըպետք է մատչելի լինի բոլոր անդամների համար, ո՞ր մարմինների կամ անձանց համար են կոոպերատիվի մատյաններըկամ տեղեկատվությունըմատչելի կամ ովքե՞րկարող են այնտեղ տվյալների մուտքագրումներկամ փոփոխություններ

Կոռպերատիվիչնավորման

Պահանջել կոոպերատիվիտարեկանֆինանսական դրութտնօրենի գործունեության տարեկան

իւ զավ գորողիր աշվետվությունը:

»

»

»

»

Նպաստել կոոպերատիվի հանդեպ օբյեկտիվ վերաբերմունքի ձնավորմանը:

Հոգտանել կոոպերատիվիհեղինակությանմասին ն ժամանակին վճարել բոլոր հաշիվները: Ենթարկվել կոոպերատիվի խորհրդի ն ղեկավարության որոշումներին: Դժգոհության դեպքում հեռանալ կոոպերատիվից ն ոչ թե փորձել այն անցաճակալի դարձնել նան այլ անդամների համար:

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՍԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

3.

Կոռպերատիվիկառավարմանխորհրդի պարտականությունները »

»

»

Որոշակի պարբերականությամբն ըստ անհրաժեշտության հրավիրել խորհրդիճիստեր (ժողովներ): Պատրաստվածներկայանալ խորհրդիյուրաքանչյուր ժողովին (կարդալ ղեկավարությանուղարկած տեղեկատվության փաթեթը, շարունակաբար տեղեկություններստանալ տեղեկագրերից,թերթերի հոդվածներից ն վերջին տարեկան հաշվետվություններից): Անհրաժեշտությանդեպքում, ճիշտ որոշումներ կայացնելու նպատակովհետամուտ լինել լրացուցիչ տեղեկատվության կամ ուսուցումների (օրինակ` ֆինանճսներիգծով ուսուց-

ման):

»

»

»

»

»

»

»

»

Ընտրել խորհրդի պատասխանատուներին(նախագահին, փոխնախագահին ն այլն): Վարձել գործադիրտնօրենին կամ գլխավոր կառավարչինն վերահսկել նրա աշխատանքը: Ապահովել ղեկավարությանկողմից կոոպերատիվի կանոճնադրությաննու քաղաքականությանըենթարկվելը: Գործադիր տնօրենի աշխատանքը չսահմանափակել,այլ թույլ տալ, որ նա կատարիձեր նախանշած ճպատակներին նպաստողաշխատանքները: Կոոպերատիվիկողմից ձեր նկատմամբ առանձնահատուկ վերաբերմունքչակնկալելն չքվեարկել բախում հաշահերի րուցող հարցերի օգտին: Պատշաճ կերպով ընդունվածորոշումներըդնել անդամների ավելի լայն շրջանակի քննարկմաննու հաստատմանըն հետնել որոշումների կատարմանը: Հայթայթել միջոցներ, ղեկավարել վարկերի մարման գործընթացը,կառավարել անդամների նկատմամբ հավասար ն օբյեկտիվ վերաբերմունքը,որոշել ն բաշխել տարեկան աջակցության գումարներնու փայաբաժինները: Ընտրել ֆինանսական հաստատությունները (բանկերը) ն

աուդիտորներին:

ա

»

»

»

»

Կոոպերատիվիչնավորման

ութ

քայլերը

Հեռացնել խորհրդի` իրենց աշխատանքային պարտակաճությունները չկատարող անդամներին ն օգնել լրացնելու խորհրդիթափուր տեղերը: Վարել խորհրդի բոլոր ժողովների գրավոր արձանագրությունները: Հաստատել կոոպերատիվիերկարաժամկետպլաններնու նպատակները ( խնդիրները): Հոգ տանելկոոպերատիվիհեղինակությանմասին ն ժամաճակին վճարել բոլոր հաշիվները:

Կոռպերատիվիգործադիր տնօրենիպարտակաճությունները Գործադիր տնօրենը կամ գլխավոր կառավարիչը կառավարխորհրդիկողմից վարձված միակ աշխատակիցնէ ն պատասխանատու է կոոպերատիվիառօրյա գործունեությանկազմակերպման համար: Գլխավոր գործադիրղեկավարը պատասխանատվություն է կրում այն բանի համար, որ կոոպերատիվի ամենօրյա

ման

աշխատանքներն ուղղված լինեն կոոպերատիվինպատակներին առաքելության իրականացմանը: Նա սահմանում է աշխատանքային ավելի կոնկրետ խնդիրներ, որոնք ի վերջո հանգեցնումեն խորհրդի կողմից սահմանված ավելի լայն աշխատանքային նպա-

տակի իրականացմանը: Գործադիր տնօրենի ամենակարնոր գործառույթը կոոպերատիվի մյուս աշխատակիցներինաշխատանքի ընդունելն ու ղեկավարելն է: Աշխատակիցներըպետք է հասկանան կոռպերատիվի առաքելությունը, շահագրգռված լինեն կոռպերատիվումաշխահամապատասխան պատրաստվածությունունենան: Ղեկավարի աշխատանքիառանցքային բաղադրիչներիցմեկն այն է,

տելու

ն

կարողանա ապահովել աշխատակցի աշխատանքի համապատասխամությունըկոոպերատիվիընդհանուր ճպատակներին: Մա կարող է լինել դժվարինն ժամանակատար գործընթաց:

որ նճա պետք է

Մարդկային ն ֆիզիկական ռեսուրսներիհամադրումըառավել փորձաքարային է դառնում, երբ կոոպերատիվըգործում է սեզոներնային շուկայի պայմաններում: Օրինակ, գյուղատնտեսական

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

դրանքներ արտադրող կոոպերատիվների արտադրանքի ամենամեծ պահանջարկը սովորաբար լինում է գարնանը, մարկետինգային գործունեություն ծավալող կոռպերատիվներինըա̀շնանը, իսկ էներգետիկայի ոլորտում գործող կոոպերատիվներըգործ են ունենում էներգիայի թե սեզոնային ն թե ամենօրյա առավելագույն ւվահանջարկիհետ: Մեզոնայնությունն ավելացնում է համակարգման թե կարնորությունըն թե դժվարությունը, քանի որ կռռպերատիվին անհրաժեշտ են բավականաչափ ռեսուրսներ, այդ թվում` մարդկային, որպեսզիկարողանանառավելագույն պահանջարկի ժամանակամիջոցումբավարարելայն, բայց կոռպերատիվինձեռնտու չէ, որ այդռեսուրսներըթերբեռնվածաշխատեն սովորականժամանակ: Շատ առումներով կոոպերատիվիկառավարումն ավելի դժվարին խնդիր է, քան ներդրողի սեփականությունըհանդիսացողորնէ բիզնեսիկառավարումը:Ասվածըհաստատող ցուցանիշներիցմեկն այն է, որ կոոպերատիվի նպատակներըկարող են այնքան հստակորեն սահմամված չլինել, որքան` բիզնեսի այլ ձեերինը: Ներդրողի սեփականությունըհանդիսացողընկերություններում,օրինակ, որպես նպատակսահմանվում է ներդրողի համար հնարավորինչափ առավելագույն հատույց ապահովելը որքան ավելի մեծ կորպորատիվ շահույթ` այնքան ավելի լավ: Կոուվերատիվների դեպքում շահույթի առավելագույնքաճակին հասմելը հազվադեպէ դառնում գործունեությաննպատակ,եթե առհասարակ դառնում է: Անդամների ցանկությունը ճախ իրենց կոոպերատիվի գոռյատնումնու կոռպերատիվը իրենց կարիքներինշարունակաբար ծառայեցնելնէ, բայց իրենք նախ ն առաջ կուզենան իրենց սեփականտնտեսությունների շահույթն ավելացնել, քան թե՝ դա ապահովել կոոպերատիվ մակարդակում: Այսպիսով, կոոպերատիվի շահույթի առավելագույն -

է մակարդակը անդամների կողմից կարող դիտարկվել որպես իրենց

ուղղակի նպատակճերինհակասող: Այս առումով, ավելի դժվար է դառնում արձանագրել կոոպերատիվիհաջողությունը ն շատ կոոպերատիվներիղեկավարներ ու տնօրենների խորհուրդներստիպսահմանված են լինում պայքարելերկարաժամկետնպատակճմերի ման համար:

3.

Կոոպերատիվիչնավորման ութ քայլերը

Քայլ 5-ի ամփոփում.

Մասնակիցսուբյեկտները`ճախաձեռնողհանձնաժողով,պոտենցիալ անդամներ,իրավախորհրդատու կառուցվածքը, որոշել կազմակերպական նախագիծըկամ կականոնադրության նախապատրաստել -

-`

նճոնճերը, որոշել անհրաժեշտ կապիտալիչափը, հայթայթել նախնականկապիտալը (անդամներ, երրորդ կողմ նայլն): -

-

Քայլ

6.

ապահովում Անդամներիպարտավորվածության

Նոր կոոպերատիվհիմճելու հաջորդ քայլը պոտենցիալանդամապահովելն է, որճերի կողմից բավարար պարտավորվածություն պեսզի հնարավոր լինի ստեղծել կենսունակկոռպերատիվ:Անդամձնակերպումից առաջ ճերի վերջնական պարտավորվածության սովորաբարանհրաժեշտ է լինում մի քանի խնդիրներլուծել: Մասճավորապես անհրաժեշտ է. » Վերլուծել մինչ այդ եղած ընկալումներըն պոտենցիալռիս» »

»

»

կերը: Կազմել մանրամասնգործարար ծրագիր: անդամի ներդրմանպահանջվողմաՈրոշել յուրաքանչյուր

կարդակը: Սահմանել անդամներիիրավունքներնու պարտականութ-

յունները: Գնահատել ղեկավարության(անդամների) կարիքները ն ճրանցիցպահանջվողհմտությունները: ապահովելու Անդամների բավարար պարտավորվածությունն

առաջին քայլը պետք է լինի այն ընկալումների քննադատական վերլուծություննու գնահատումը,որոնց հիման վրա իրականացվել է հնարավորությունների ուսումնասիրությունը(տես Քայլ 4): Պետք ընդ որում` թե արտաքին է բացահայտել իրադրությունները, անորոշ ն թե ներքին բնույթի, որոնք կարող են հանգեցնել բիզնեսն աշխատեցնելու գործում որոշակի ռիսկերի: Արտաքինռիսկեր կարող են

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

3.

պարունակել շուկայում տեղի ունեցող անսպասելիզարգացումները,

»

տեխնոլոգիայի կամ վերամշակման մեթոդներիմեջ տեղի ունեցող փոփոխությունները:Մպառնալիքներկարող են պարունակել նան ֆինանսական ն պետականքաղաքականությանմեջ տեղի ունեցող հանկարծակի փոփոխությունները:Ներքին անորոշությունների մեջ են մտնում կռռպերատիվիպոտենցիալ անդամներիշահերն ու վերաբերմունքը: Կարող է պարզվել, որ ավելի վաղ փուլերում արված որոշ կանխատեսումներչափազանց լավատեսական են եղել կամ հիմնված են եղել ոչ բավարար կամ ոչ շատ իրատեսական տեղեկությունների վրա: Նախքան գործարար ծրագիրը կազմելը, այս ռիսկերըկառավարելուհամար պետք է համապատասխան առաջարկներ անել ն ռազմավարություն որդեգրել:

նը,

առանցքային՝ աշխատակազմը ն ֆինանսական տվյալները: նշված կետերից, գործարար ծրագիրը ներառում է վերը Բացի նկարագրությունը,որ կռռպերատիվըպետք այն ռազմավարության է որդեգրիպոտենցիալ ռիսկերըհաղթահարելուհամար: Այն պետք է ունենա լավագույն տեղեկացվածությանվրա հիմնված ֆինաննեՖինանսական կանխատեսումները սական կանխատեսումներ: ն հ աշեն եկամուտների, ծախսերի դրամականհոսքերի, րառում վեկշիռների ն ներդրումների հիմնավորված հաշվարկներն առնվազն երեք տարվա համար: Ֆինանսական կանխատեսումները են պետք է կառուցել մի քանի սցենարներով,որոնք արտացոլում ունեցած ազդեցությունը: անդամմերիգործողությունների Օրինակ՝ ի՞նչ կպատահի, եթե անդամների որոշակի մասը չկատարիիր պարտականությունները: ՆՄինչնո՞ր մակարդակիկորուստներնու գնանկումներըկա»

ապա

»

գործարար ծրագիրը այդ կազմակերպությանգործադիր մասն է: Գործարար ծրագիրըծառայում է երկու նպատակի` կոռպերատիվիգործունեության ն հետագա զարգացմանու-

»

ղենիշն է, որտեղ բազմակողմանիվերլուծություններին հաշվարկճմերիհիման վրա սահմանվում է կազմակերպության կենսագործունեության պատկերը, պոտենցիալ անդամների, ֆինանսական հաստատությունների ն այլ ներդրողներիհամար ապահովում է վստահության երաշխիքներ:

»

րանքներ: Գործարար ծրագիրն արդյո՞ք բավականաչափճկուն է տնտեսականն սոցիալականմիջավայրումկտրուկ փոփոխություններիդեպքում ժամանակին արձագանքելուն հարմարվելու համար: Այս կապակցությամբ,կոոպերատիվըհաճախ ավելի նվազ

ճկուն է, քան մասնավոր ընկերությունը: Խոցելիության վերլուծության միջոցով կարելի է որոշել, թե անդամներիկողմից պարտավորություններ ստանձնելու ն բիզնեսի փաստացի մեկնարկի միջն

Գործարար ծրագրիբնորոշ բաղադրիչներն են` » աշխատանքային ամփոփագիրը, ձեռնարկությաննկարագրությունը, շուկայի վերլուծությունը, ապրանքիկամ ծառայության վերաբերյալհետազոտություններըն զարգացումները, մարկետինգային ն վաճառքի պլանը,

ինչպես ընկած ժամանակամիջոցիընթացքում փոփոխությունները կարող են ազդել գործարար պլանների վրա: Այդ փոփոխականնեառկայությունը, րը կարող են լինել, օրինակ. մատակարարումների ն Եթե քաղաքականությունը: պետական գները, շահադրույքները նա ակտիվ դեր կխաղա կառավարչինվարձենքայս փուլում, ապա

» »

»

»

ընդունելիլինել անդամներիհամար: Ւ՞նչ կպատահի, եթե մեծ թվով անդամներ ավելցուկային արտադրանքունենան կամ գտնեն ավելի գրավիչ այլընտ-

րող են

»

»

կազմակերպականկառուցվածքի նկարագրությու-

»

Գործարար ծրագիր Եթե կանոնադրությունըկռոպերատիվիօրենսդիրմասն է,

կոոպերատիվիչնավորմաւնութ քայլերը

-ր--

-

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՌՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

գործարարծրագիրկազմելու գործում: Կառավարմանկառուցվածքըպետք է արտացոլվի փաստաթղթում, որը կնպաստի արդյունավետ որոշումների ընդունման հնարավորությանը:Գործարարծրագիրընան պետք է պարունակիկառավարման հմտություններ,որոնք պահանջվում են այդ ծրագիրը իրականացնելուհամար: Պետք է ստեղծել հաշվապահականն ֆինանսականհաշվապահությանհամակարգ: Հավելվածում պետք է ներկայացնել ընդունված կամ առաջարկվող կանոնադրությունը, ինչպես ճան համապատասխանայլ իրավական փաստաթղթեր, ինչպես օրինակ` անդամության վերաբերյալ համաձայնագիր կամ կոոպերատիվիկապիտալում մասնակցությունըհավաստողգործարար փաստաթղթեր:Բարձր որակավորում ունեցող խորհրդատուն,ով փորձառությունկունենա թե ն թե կոոպերատիվների գյուղատնտեսությանոլորտներում, կարող է արժեքավորմասնակցությունունենալ գործարար ծրագիր գրելու նայն բացատրելու գործում: Մանրամասնծրագիրըպետք է քննարկել պոտենցիալ անդամներիժողովում: ԸՈտրվում է փնօրենների ժամանակավոր խորհուրդ, որին հանչնարարվումէ ավարտին հասցնել հետագաիրավական ն ֆինանսական նախապատրասփությունները: Սովորաբար բիզնեսի մեկնարկային փուլում որպես տնօրեններիժամանակավորխորհրդի անդամներհանդես են գալիս ընդհանուր հանձնաժողովիանդամները:Այս փուլը տնում է մինչն առաջին հիմնադիրընդհանուրժողովի մասնակիցները ընտրեն տնօրեններիխորհուրդ: Խիստ կարնոր է, որ ընդհանուրժողովի մասնակիցները մանրամասնորենհասկանան գործարար ծրագիրը: Օգտակարկարող է լինել ճան պոտենցիալ անդամներիհետ հանդիպմաննընդգրկել առանցքային արտաքին շահագրգիռ կողմերի, ինչպես օրինակ` խորհրդատուների,վարկատուների,պոտենցիալ հաճախորդների, կամ ղեկավարությանը: Հնարավորություններիուսումնասիրման կամ գործարար ծրագիր գրելու գործընթացինմասնակցածխորհրդականներիկողմից ներկայացումների միջոցով կարելի է ավելացն համոզել անդամներին նել փաստաթղթիարժանահավատությունը անդամագրվելու:

3.

Կոոպերափիվիչնավորման

ութ

բայլերը

Անդամներիպարտավորությունը Այս փուլի ընթացքումէական նշանակություն ունի անդամների կողմից առաջարկվող ձեռնարկությանփաստացիսեփականատերերը դառնալու պարտավորություն վերցնելը: Հնարավորությունների մանրակրկիտվերլուծությունըցույց է տվել, որ տվյալարտադրական գործունեությունըտնտեսապես հնարավորէ: Անդամներիկողմից ֆինանսավորմանանհրաժեշտ մակարդակըարդեն որոշված է: Պոտենցիալ անդամների շրջանում բարձր վստահություն է առաջացել նորաստեղծկոոպերատիվիհաջողության հարցը: Մանրամասն գործարար պլանը ներկայացնում է այն ռազմավարության հստակ պատկերը, որն ընդունվելու է հաջողված բիզնես վարելու համար: Այս փուլում պոտենցիալ անդամներըպատրաստ կլինեն գործելու ն անդամագրվելու ն վերջին պահին քարոզելու կամ լրացուցիչ տեղեկատվությունտրամադրելուկարիք չի լինի: Ընդհանուր հանձնաժողովի անդամներըայս գործընթացումխիստ կարնոր դեր են խաղում: Առաջինը անդամագրվելով` նրանք վստահություն են առաջացնում նորաստեղծ կոռպերատիվինկատմամբ: Երբ նախաձեռնող հանձնաժողովը համարի, որ բավականաչափ թվով անդամներ ենճ միացել կոոպերատիվին,կհրավիրի անդամների առաջին ընդհանուր ժողովը կամ հիմնադիր ժողովը: Հիմնադիր ժողովի ժամանակ անդամներն ընտրում են տնօրենների խորհուրդ կամ վարչություն, որը փոխարինում է նախաձեռնող հանձնաժողովին: Հաստատվում է կոռպերատիվի կամոնադրությունը, որը փոխարինումէ ժամանակավորկանոններին:

Քայլ 6-ի ամփոփում. Մասնակից սուբյեկտները` նախաձեռնողհանձնաժողով,անդամներ, խորհրդատուներ(խորհրդականներ),հաշվապահ ն իրավաբան -.

-`

-

մշակել մանրամասն գործարար ծրագիր, բացատրել ն հաստատելիրավականկարգավիճակը, կազմակերպել անդամների առաջին ժողովը` գործարար ծրագիրըհաստատելուհամար,

ած-

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

-

2"

3.

իրականացնելանդամներիսեփականկապիտալի ներդրումն ու անդամագրումը, ընտրել տնօրենների խորհուրդ կամ վարչություն:

-`

Քայլ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

7.

Շահագրգիռայլ կողմերի ներգրավում

Հաջողության հասնելու համար նորաստեղծ կոոպերատիվը բացի անդամներից հիմնվում է նան հնարավորին չափ մեծ թվով շահագրգիռ կողմերի վրա` ղեկավարություն, աշխատակիցներ, վարկատուներ, մատակարարներ ն հաճախորդներ: Վերջիններս պետք է հավաստեն իրենց աջակցությունը կոոպերատիվինն ճրա հաջողությանը: Այսպիսի պարտավորվածությունը թույլ է տալիս հարաբերություններըդարձնել պաշտոնական: Այս ժամանակամիջոցում տնօրեններիխորհուրդը պետք է նշանակի ղեկավարին, որը համարվում է կազմակերպությանառանցքային շահագրգիռ կողմը: Որոշ վարկատուներիհամար ձեռնհաս կառավարումը ամենակարնոր գործոնն է, որ իրենք հաշվի են առնում վարկի տրամադրման վերաբերյալ որոշում կայացնելիս:

ՀԺ-

Կոռպերատիվիչնավորմաւն ութ քայլերը

ճանը` վարկատուները կարող են շահագրգռվածություն հանդես բերել փոխառությունտալու կոոպերատիվին, որպես ֆինանսավորման լրացուցիչ աղբյուր: Կոռպերատիվի գործունեության համար փոխառու միջոցներիցօգտվելու երկու հիմնական մոտեցում կա՝ ա) կոոպերատիվի մակարդակումվարկերը սովորաբար ապահով են ն մարվում են կոռպերատիվի կանխիկ դրամահոսքից,բ) կոոպերատիվում կապիտալ ներդնելու համար անդամները կարող են դիմել անհատական վարկեր ստանալու համարն ամնհձհատապես պատասխանատվություն ստանձնել իրենց վարկերը մարելու համար: Սա կարող է արդյունավետ լինել այն դեպքում, երբ անդամներըորպես գրավ օգտագործելու համար զգալի իրացվելի միջոցներ ունեն ն հետնաբար ընդունակ են իրենց վրա վերցճել տոկոսադրույքի հետ կապված ծախսերը: Քայլ 7-ի ամփոփում.

Մասնակիցսուբյեկտները` տնօրեններիխորհուրդ, անդամներ, վարկատուներ,ղեկավար,հաճախորդներ(մատակարարներ) պաշտոնականհիմքերի վրա դնել հաճախորդներին մատակարարներիհետ հարաբերությունները նշանակել ղեկավարին, ապահովել անհրաժեշտ լրացուցիչ ֆինանսավորում: -

Ն որ

կոռպերատիվներին անհրաժեշփիէ կառավարման ծիրք ն գործարար հմտություն ունեցող առաջնորդ, ով կարող է հավասարակշռելբիզնեսի կարիքները անհափ անդամների կարիքների հետ: Նոր ղեկավարը պետք է լիարժեք կերպով ծանոթ լինի բիզնեսի աշխարհին, բայց նան զգայուն վերաբերմունք ունենա անդամակցության վրա հիմնված կազմակերպության կառավարման նկատմամբ:

-`

-.

Ք ոյ

ն Այդ անձը պետք է ի վիճակի լինի կոոպերատիվիբոլոր անդամ ճերին ներգրավել ինչպես առօրյա աշխատանքներում, այնպես էլ կոլեգիալ որոշումների ընդունման գործում: Միաժամանակպետք է փոխշահավետ հարաբերություններհաստատել շահագրգիռ կառույցների հետ: Կախված կոոպերատիվիմեկնարկի ն անդամներիկողմից հայթայթված սեփական ներդրումներիհետ, գնահատելովռիսկի աստի-

8.Կ

ե մեկն ոռպերատիվի մեկնարկը

Բոլոր նախնական քայլերն իրականացնելուց հետո կոոպերատիվը կարող է պաշտոնական տեսք տալ իր մեկնարկին`հրավիրելով ընդհանուր ժողով ն բացելով իր դռները բիզնեսի համար: Ընդհանուր ժողովում տնօրեններ, ժամանակավոր խորհուրդը հաստատման է ներկայացնումանդամներին,որպեսզի այնուհետն անհրաժեշտ քայլերով առաջ գնան ն սկսեն աշխատանքները: Այդ աշխատանքները կարող են ներառել ենթակառուցվածքներիմեջ ներդրումները, նյութատեխնիկական մատակարարումը ն անձնակազմը: Այս ժողովի ժամանակ կարելի է ստեղծել մի քանի աշխատանքային խմբեր` տեխնիկական, կազմակերպական ն վարչա-

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

կան հարցեր մշակելու համար: Նոր կոոպերատիվինանհրաժեշտ կլինի ձեռք բերել բիզնեսը վարելու համար անհրաժեշտ թույլտվությունները, մասնավորապես` պաշտոնական:Եթե աշխատողներ են վարձվում, ապա վերջիններս պետք է բավարարեն գործատուի կողմից ներկայացվող պահանջները: Անդամների տվյալների բանկում կամ քարտադարանում պետք է գրանցել յուրաքանչյուր անդամի բիզնեսի ծավալը ն ներդրած կապիտալիկամ վերցրած վարկերիչափը: Տնօրենների խորհուրդը պետք է ընտրի կոոպերատիվիհաշիվներըսպասարկող բանկ: Անձնակազմիներգրավումըկարող է դիտվել որպես կայացման գործընթացի վերջին քայլ: Որոշ նորաստեղծկոոպերատիվճեր սպասարկողանձնակազմիններգրավումեն շատ ավելի վաղ, օրինակ` հնարավորություններիուսումնասիրման կամ գործարար ծրագիրը կազմելու փուլերում: Առանցքային անձանց ավելի վաղ փուլում կարելի է աշխատանքիընդունել որպես խորհրդականներ՝ այն փոխադարձմտադրությամբ,որ նրանք կոոպերատիվիպաշտոճական հիմնադրումիցհետո կընդունվենաշխատանքի: Այս մոտեցումն ունի այն առավելությունը,որ ներդրողներինվստահություն է ներշնչում ֆինանսավորմանհարցում, որովհետն արդեն ակնհայտ է ապագա

ղեկավարկազմը:

Քայլ 8-ի ամփոփում. Մասնակիցսուբյեկտները՝անդամներ,տնօրեններիխորհուրդ, ղեկավար, աշխատակազմ,հաշվապահ ժողով, անցկացնել ընդհանուր ստեղծել աշխատանքայինխմբեր կամ հանձնաժողովներ, ապահովելանհրաժեշտմիջոցներանհրաժեշտ թույտվութ յունները ստանալու համար,

Վիճակագրականփաստերգյուղատնտեսականկոոպերատիվներիմասին

4.

»

37.256-ը:

»

»

»

»

»

-

-.

»

կան առաջադրանքները, հավաքագրել աշխատակազմ: »

,

(Թխկենու շաքարի համաշխարհային արտադրանքի 3594-ն արտադրում են թխկենու շաքար արտադրող կանադական

կոոպերատիվները: Կիպրոսում կոոպերատիվ շարժման ձեռքում է գյուղատնտեսական մթերքներիշուկայի 35 տոկոսը: Ֆինլանդիայի Պելերվո շրջանում գտնվողկոռպերատիվների խմբերն արտադրում են երկրում արտադրվողմսամթերքի 7495-ը,կաթնամթերքի 9692-ըն ձվի 5092-ը: Ֆրանսիայում կոռպերատիվշարժման ապրանքաշրջանառությունը կազմում է 181 միլիարդ եվրո: Կոոպերատիվների ձեռքում է բնակչությանը տրամադրվողբանկային ծառայությունների 60, պարենի ն գյուղատնտեսության արտադրության 4094-ը(2010թ.): Ճապոնիայում 2007թ. գյուղատնտեսական կոոպերատիվները թողարկել են 90 միլիարդ դոլարի արտադրանք,ընդ որում ճապոնացիֆերմերների 9192-ն ընդգրկվածէ կոոպե-

րատիվներում:

»

-.

Բրազիլիայում կոոպերատիվների արտադրանքը 2009.թ. կազմելէ գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի

ապահովոմեն ՀՆԱ-ի 4570-ըն .Քենիայումկոռռպերատիվներն ազգային խնայողություններիու ավանդների3192-ը:Նրանց է պատկանումսուրճի շուկայի 7092-ը,կաթնարդյունաբերության 7694-ըն բամբակիշուկայի 9594-ը: Կորեայում գյուղատնտեսականկոոպերատիվներն ունեն

հանուր թվի 9092-ը)ն թողարկումեն 11 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի արտադրանք: Իսկ ձկնաբուծական կոոպերատիվներին բաժին է ընկնում այդ շուկայի 717--ը: Լատվիայի սննդի արդյունաբերությանհատվածի 12.370-ը բաժին է ընկնում Լատվիայի կոոպերատիվներիկենտրո81

«ծ

ա

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

»

»

»

»

»

»

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

նական միությանը: Նոը Զելանդիայի ՀՆԱ-ի 2222-ն ապահովում են կոռպերատիվ ձեռնարկությունները:Կոռպերատիվներին է պատկանում կաթնամթերքիշուկայի 95 ն կաթնամթերքիարտահանմամ ծավալների նույնքան տոկոսը, մսամթերքիշուկայի 70, գյուղատնտեսականմատակարարումներիշուկայի 50, պա-

րարտանյութերիշուկայի 70, դեղորայքի մեծածախ շուկայի 75 ն ճպարեղենիշուկայի 6242-ը(2007թ.): Նորվեգիայում կոոպերատիվներինէ պատկանումհում կաթի շուկայի 96, պանրի շուկայի 55, ձվի ն մորթեղենիշուկայի ավելի քան 70 ն սերմացուիշուկայի 52 տոկոսը (2008թ.): Լեհաստանում կաթի կոռպերատիվներն արտադրում են կաթնամթերքի 7554-ը: Սլովենիայում կոռպերատիվներն արտադրում են կաքճամթերքի 72, ցորենի 45 ն կարտոֆլի 77 տոկոսը: (Ուրուգվայում կոռպերատիվներն ապահովում են երկրի ՀՆԱ-ի 392-ը: Կոռպերատիվներինբաժին է ընկնում կաթի արտադրության 90, մեղրի 34, ն ցորենի 30 տոկոսը: Կոոպերատիվների արտադրության 6070-ն արտահանվում է ավելի քան 40 երկրներ: ՆՄիացյալ Նահանգների 30 հազար կոոպերատիվներ,որոնք շահագործում են 73 հազար բիզնես կազմակերպություններ ԱՍՆ ամբողջ տարածքում`ունեն ավելի քան 3 տրիլիոն դոլարի ակտիվներ, տարեկան ստանում են ավելի քան 500 միլիարդ դոլարի եկամուտ ն 25 միլիարդ դոլարի աշխատա-

վարձեր:

5.

Օգտագործված գրականություն

Օգտագործվածգրականություն

Տ.

օրենսգիրք

ՀՀ քաղ.

օրենքըսպառողականկոոպերացիայիմասին /Ճ6է օք ՄՈՏՇօոտլո Ըօօքծւոււմօ2, Շհճքէ6ո185. Շճքքօո-ՄՕ1ՏԷ6ճմ Մօտ. էօ Ճո 1ոօմսօեօո 101: Շօ-օքտ (ԸՕօքօոճ ԸՕօքօոՃե նօԼուօոոճեօո ՀՀ

ՏՇՐՄՇՇ 8ստլո6Տ55-ԸՕՕքծոճեօ6

55. ԱսՅ|

Ճքո

1997.

ԲՃՕ

1995, հօ

Ե:

Օշոմօ

Թո էհօ

ԷճՕ

օլոծոտօո

1ո Խսոճ|

ՃՇքօ

ԶօքճւնոՇու օք Ճջոօսլաւծ.

օք էհօ Ս.Տ.

ԸօօքճոճիԿ6Տ. Թք6ք օօողողւտտլօոօմ ԸՕօքօոճէ6 Ճ1Աճո66

Շծուծոուու ուօոոճնօոո| Խ16օնոքօք էհօ

առպ.1Թ0.018/50/1օ4186օն ոօ4ո0008.հնր Կօեհու: Է0ԲՃՕ ԸՇՕՕքօոՅէ Ճ ջոկատ Աո1ոժո. դճոսո թօսժծթտծու 1998. Թտոտլօո օք Բ004 ճում ՃջոշսլուՇ Օջճուշճիօոտօք էհօ Սութմ լոթոռճեօո ՈՇՃ). ՏՇՇ 8150

-

ՒՍէլՕոՏ.

ՃԼոօմ

էլոոօլ

1992.

ԹոտԸ

Օջոճուշմնօոտտոմ ՇօՃտքօէտ օԷ Ըօ-օքօոնիԽՇ

ՄՇ ՏՇԼԲ ԷԼՇԼքՔոօոօեօո 1ո Թ6օռճ1օքլոջ Ըօսուղծտ,Խ/Յ-Ես-ք. օքօրճ հ/ճոշհճտլ6ք 1995, Ճջօոմմձչ ԽՇքօոտ,ՔՇԿ1ՇԽ օՒ 1ԸՃ Ըօոջոօտտ, 1ԸՃ 1995. «2 ՉԱՎ

1ուծրոձեօոճ|

ԽԼՃՂԸՕՆ/

Շօ-Օքօոճնօո,ՄօԼ

1984. Խ/46ոռ1 ճոմ

ԲԸՕԿՕԽԱՇՏ

ՑՃՏԼԸ

88 ՎսոԵ6ւ

ուճոճջծոռծոէէոոմուռջ. էՆՇՏ

ՏՅԱ:

ԸՕ-ՕԲԵՔ/:

ՄԷ.

ՕԲ ՃԿ ՃՕԱԸՍԼԻՍԵՃԼ

1ուօւոճելօո:լ 1.2Եօսո

2-103699-5.

3. ՕՇոծաճ.

1ԾԷՇՕՕքօոՃ 16շհուզսօտ

Օւքոուշճնծո.

Քուոօ,

Ի. 1995.

101 էհօ Թօւոմծոււոջ1ի6 Ըօ-օքօւնԽօ Բուօոթոտօ

Օթոմ:

թլսուօն

ՒՕսոմճեօո.

ոռ 3ս165:Շայէ, 1-օո6: ՏՇՕօԾՈՅՏ, Եր6էԻ7,

Թո

Շամօ

Լօճւուոջ Թմոնօլքուօոյ

Տ6/165. Նօոմօո:

1ուօ-ոճեօոշլ

՛հօռոքտօո,1995.

ձ: )օհռ

ճոմ Ճշեօո.

215է

ՈՔ

1ոտոնէծ ԷԾ- Բոմլօուծու

ՇՇունո).

4. ՂԼոլոծո՞Տ

Քճւեօմքոէօո16էհ0401095 ձոմ

ԹօՄօօքոծոէ.

Շ00քօ8ԱԿ6:էճոոծլ-Շօոէւօ116մ 1ո1Ա ՇՇՕոօՕողլ6 ՅէՄ6Տ. Ճջոօոո154Իօսոմոճնծո ձոմ Ը՛ԼՃ, Մ/ճջՇուոջծո. ՏաճոՈՏՕՈ,ՊՄՅԱԱՇո, Խ/Ո61Տ.ԽՈՅԻ. 1992. Թստւոծտտթլռռուոքէօք Ըօ-ՕքծքոնԽօտ Է61156

Ճօօքոճոտ, 2006. Ճջոօմօէ 38. Տունոջ

-

իՆՇՕ6ՆՇԼՕթոծուՏՇՐ/Շ6Տ, Խ/140150ո. ձոմ քոոՇօօ5 1ո էհօ 2 15է Շօոնո7. 26սի տոմ Շօքք. 2004. Ըօօքօոճ է 65:ԵւԼոճ1ք165 է Բ2էծոտւօո. օՒ ՇօօքօէՅ8ԱԽՆՇ

ՍՈԼԽՇԸՏ18/ՊՈՏՇՕոտլո,

/Ճ1457.

ԷԼՕԿ/ է0 ԿԱԼՇ

ԽՄ.

Թստ1Ո6ՏՏԵ1ոո,ԸՕ-Օքօքճ

2Ք16Շ00ք.01ջ.

ԱԱ/ՆՄ.ՇՕՕքոծքսքմոէծ.01թ ԽՃ ԱՄ

.ՇԱԼՇՏՇ.ՇԱ

.1Ը/.Շօ0ք

8:

ծ