Գյուղատնտեսական կոոպերացիա

|

ԱՈՂ

Ա1

Ամա

ՍՈՒՐԵՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՑԻԱ

ԱՆՑՅԱԼԸ

ԵՎ ՆԵՐԿԱՆ

ԵՐԵՎԱՆ

--

ՀՏԴ ԳԴ Գ

ՆԱԽԱԲԱՆ

479.

է ԵրՊՏԻ Հրատարակվում գիտականխորհրդի որոշմամբ

Անհատական սեփականատեր-արտադրողի/հատկապես մանրը ն միջին/, հնարավորություններն արդյունավետությամբ Մասնագետխմբագիր՝ իրացվում են առավել միացյալ գործունեության տարբեր ձների տնտեսագիտության դոկտոր, Նման յուրահատուկ ձնե է կոոպերացիան, որը պայմաններում: պրոֆեսոր Լ. Զ. ԱՆԱՆՅԱՆ հնարավորությունէ տալիս անհատ արտադրողինառավելագույն չափով օգտագործել իր ռեսուրսները ն ստանալ լրացուցիչ եկամուտ վերարտադրության գործընթացի փուլերում ժամանակ: գործողությունների իրականացվող Հ.Պ. դոցենտ

ՖԱՀՐԱԴՅԱՆ,

Կոոպերացիայիհամակարգում առանձնահատուկտեղ է գյուղատնտեսական գիտությունների Ի.

ՋԱՓԱՐԻՁԵ

թեկնածու, դոցենտԱ. գրավում գյուղատնտեսականկոոպերացիան,որի սկզբունքների հետնողականօգտագործումըկարող է կարնորդեր խաղալ ներկա է Հրատարակվումագրարային ճգնաժամի հաղթահարման ն հանրապետության հեղինակի միջոցներով: գյուղատնտեսությանհետագազարգացմանգործում: Հրատարակչականգրիֆը տրամադրվել է Սկզբնական կոոպերատիվները, ինչպես նան տարբեր առանց խմբագրականմիջամտութան տիպի կոոպերատիվմիավորումները հրավաբաանձանց միջա, նական տարբեր տիպի ֆորմալ ոչ ֆորմալ

ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ Ս.Մ.

կոոպերատիվ կապերը ակտիվորեն համախմբում են կոոպերաԳ479

«ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԿՈՈՊԵՐԱՑԻԱ. ԱՆՑՅԱԼԸ ԵՎ ՆԵՐԿԱՆ

ցիայի մասնակիցներիներքին ռեզերվները՝իրենց գործունեության Եր.:Տնտեսագետ, 2002. 177 էջ ընթացքումհասնելու առավելագույնարդյունքի: Ընդ որում պետք է նկատի ունենալ, որ կոոպերացման Գյուղատնտեսականկոոպերացիանանցել է զարգացմանբավան սեփականաշնորհսոցիալական բազան ապապետականացման կանին բարդ ուղի: . Կուտակվել է այդ բնագավառի գործունեության ման գործընթացում, ագրարային արտադրության մեջ իրակակազմակերպմանն սկզբունքների հարուստ փորձ: նացվող փորձարկումներում սկզբունքորեն տարբերվում է Գյուղատնտեսական կոոպերացիայիզարգացումը այն առանցգյուղատնտեսական կոոպերացիայի ստեղծման ն զարգացման քային ուղիներից մեկն է, որը կարող է նպաստել մեր հանրապետության դասական սխեմայից: Դրանից հետնում է, որ անհրաժեշտ է գյուղատնտեսական արտադրությանապրանքայնությանբարձրացմանը, նորովի, նոր մտածողությամբ դիտարկել կոուպերացիայի գյուղացիական տնտեսություններիամրապնդմաննու խոշորացմանը: ն կիրառել ոչ դասական մեթոդոլոգիականմոտեցումէ տեսությունը Սույն աշխատանքում փորձ արվել ներկայացնել գյուղատնտեսականկոոպերացիայիավելի քան հարյուրամյապատմությունը, ներ ու քննադատորեն մոտենալ որոշ «հնացած» դասական զարգացման փուլերը, վերլուծել ինչպես զարգացած, այնպես էլ Այլ խոսքով, կոոպերացիայիտեսությունը պետք է տեսակետներին: զարգացող երկրներիփորձը: ազատվի հնացած հայացքներից, որը ծնել է կեղծ սոցիալական Գիրքը կարող է օգտակար լինել ինչպես տնտեսագետների, ուղղվածություն, արմատապես խեղաթյուրել է կոուպերացիայի էլ գյուղատնտեսության ոլորտի գործնական գաղափարըն կոոպերացմանձնի գործունեության սկզբունքային աշխատողների հիմունքները: Այդ նախկին ուղղվածության նվիրվածությունը կոլեկտիվ Գ3701000000 ԳՄԴ 4 սեփականությանըդեռնս շատ մեծ է ն իրական կոոպերացիայի 719(01)-2002 Օ Գնորգյան Սուրեն Այվազի, 2002 վերածնմանհամար բավականին վտանգավոր: Պատմական տեսանկյունով դիտարկվողն ժամանակի ու ԼՏՑԻ| 99930-77-03-8 Փ «Տնտեսագետ»հրատարակչություն,2002 տարածությանմոտեցմամբ տարբերակվողմիջազգային

ը տնտեսագիտության թեկնածո

տարբեր

Ն Դիզիկակա

.

այնպես

համար:

ձեռքբերումները կոոպերացման ոլորտում տալիս են լուրջ կողմնորոշում Հայաստանի Հանրապետությունումգյուղատնտեսական կոոպերացիայի վերականգման ն զարգացման, տարբեր տիպի կոոպերատիվների,միավորումների, միությունների լԼլազմակերպա-տնտեսականձների ն գործունեության մեխանիզմների որոշման ուղղությամբ: Միաժամանակմիջազգային փորձը ներկայացնում է ոչ պակաս արժեքավոր նյութ տեսական եզրահանգումների, գիտական հիմնադրույթներիձնավորման, ինչպես նան անցման ժամանակահատվածումգյուղատնտեսական կոոպերացիայի ժամանակակիցպետական քաղաքականությանմշակման ն դաշտի ձնավորմանհամար: Իսկ օրենսդրականհամապատասխան դա էլ իր հերթին հնարավորությունկտա հեռանկարումգիտականորեն ավելի հիմնաւլորել կոոպերացիայի զարգացումը, որոշել կոոպերատիվներիիրական տեղը ն դերը Ղայաստանինոր ագրարային կառուցվածքում:

ԳԼՈՒԽ

ոոաերացո Գուղատնտեսավան զարգացման

պատսություսը

առանձնահատկությունները

7.7

-

Տնտեսականգործունեության կոոպերատիվ ձեհ առաջացմանպատմական անհրաժեշտությունը

Կոոպերատիվշարժման ն կոոպերատիվ բիզնեսի գիտական հիմունքները ստեղծվել ն զարգացել են տարբեր երկրների ն գիտնականներիմի քանի սերունդպրակտիկկոոպերատորների ների կողմից: Նրանց մեծ մասի անունները, հատկապես հիմնադիրներինը ն կոոպերացիայի տեսության տարածողներինը քաջ հայտնի են՝ Ֆ. Օուեն, Շ. Ֆուրյե, Ֆ. Ռայֆազեն, Ն. Չերնիշեվսկի, Մ. Տուգան-Բարանովսկին այլն: Կոոպերացիայիտեսության ն կամակերպչական սկզբունքների մշակմանգործում 224 դարի սկզբներինմեծ ներդրում են կատարել ռուս գիտնականներԱ. Անցիֆերովը,Ա. Վասիլչիկովը,Ն. Գիբները, Ն. Կրիլովը, Ա. Մերկուլովը, Ս. Մասլովը, Կ. Պաժիտնովը, Ն. Պոպովը, Լ. Խինչուկը, Ա. Չուպրովը ն այլոք: Գյուղատնտեսականկոոպերացիայիգիտական հիմունքներին են նվիրված Ա. Չայանովի, Ն. Կոնդրատնի, Ն. Ռիբնիկովի, Ա. Չելինցնի աշխատությունները,որոնք լայն միջազգայինճանաչում ն կիրառում են ստացել աշխարհի շատ երկրների ագրարային ոլորտում: Այս աշխատանքները Ռուսաստանը վեր են ածել կոոպերացիայիգիտության համաշխարհայինճանաչված կենտրոնի, որի հետագա զարգացումը, ցավոք, կանգ առավ գյուղում հայտնի կոլեկտիվացմանհետնանքով,որի ժամանակքանդվեցին կոոպերացիայիգիտական ինստիտուտները, հետագայում ֆիզիկապես ոչնչացվեցին հայտնի գիտնականներից ն պրակտիկ աշխատողներիցշատերը: Ուրախությամբպետք է նշել, որ կոոպերացիայիզարգացման թե տեսական,թե պրակտիկ խնդիրների հարցում հսկայական է հայազգի Վահան Տոտոմյանցի ներդրումը,որը համարվում է 20 դարի առաջին կեսերի համաշխարհայինկոոպերացիայի տեսության հիմնադիրներից մեկը:

Կոոպերացիան ընկած է բոլոր հասարակական կարգերի հիմքում: Այն ընդգրկում է ոչ միայն ֆիզիկական անձանց կամավոր միավորման սկզբնական կոոպերատիվներիձնը, որոնց թվաքա700 է շուրջ աշխարհում հասնում մլն նակը նան մարդու՛,այլ իրավաբանականանձանց, էկոնոմիկայիտարբեր հատվածների ձեռնարկությունները, միջտնտեսայինհիմունքներով իրականացվողայս կամ այն համատեղ գործունեությունը: Այս տեսանկյունով կոոպերատիվ շարժմանը մասնակցում է, եթե ոչ աշխարհի ողջ բնակչությունը, ապա նրա գերակշիռ մասը: Եվրոպայիտնտեսականհամագործակցության անդամ երկրներում միայն տարբեր տեսակի սկզբնականկոոպերատիվներումընդգրկված է ինքնագործ բնակչության 4675-ը, Սկանդինավյան երկրներում՝ ավելի քան 5002-ը: Իսկ ամենաընդհանուր տեսքով կոռպերացիան իր մեջ ընդգրկել է իրավաբանականն ֆիզիկական անձանց ողջ միագումարը, որոնք կամավոր հիմունքներով միավորվում են իրենց գործարար նպատակների,տնտեսականշահերի իրականացման համար, միաժամանալԼլայն ծառայեցնելով նան ընդհանուր նպա-

ժամանակակից

տակներին:

Ֆիզիկական անձանց կոոպերատիվները, որպես կանոն, իրենցից ներկայացնում են կազմակերպորեն ձեավորվածանհատ սեփականատերերի ասոցիացիա, ժամանակավոր կամ մշտական հիմունքներով համատեղ Օգտագործելով իրենց պատկանող արտադրությանմիջոցները ե աշխատանքըանձնականշահերի ն ընդհանուրնպատակներիձեռք բերման համար: Կոոպերացիայի հասկացությունիցոչ միայն առաջնայնության, այլ նան ընդհանրապես անձնական շահի բացառումը սկզբունքային մեթոդոլոգիականթերություն է, բացթողում կոռպերացիայի էության, խթանների, շահերի տեսանկյունից: Դա լիովին վերաբերում է կոոպերացիայի տեսությանը ընդհանրապես,ն նրա անցման ժամանակաշրջանին հատկապես: Կոոպերատիվը կենդանի, մշտապես զարգացող հասարակական Օրգանիզմ է. Նրա բովանդակությունը, ֆունկցիան, գործունեության մեխանիզմը ելակետային պարզ ձնից առավել կատարյալին, նյութական արտադրության որակապես նոր '

Դա

մոտավորապեսերկրագնդիբնակչության

շուրջ

1256 է

կազմում: Իսկ

եթեընդունենք, որ յուրաքանչյուր կոոպերատորիընտանիքըբաղկացած է

միջինը չորս մարդուց, ապա ստացվում է, որ նրանց ծառայությունից օգտվում են աշխարհի բնակչության շուրջ 4002-ը:

վիճակին ն մակարդակին անցնելիս մշտապես փոփոխվում են: Եթե, օրինակ, կոոպերատիվշարժմանսկզբում նրանք միավորվում էին, որպեսզի յուրաքանչյուրը ն բոլորը միասին կարողանային գոյատնել, ապա շուկայականէկոնոմիկայիպայմաններում կոոպերատիվների գործունեությունը ընդունում է բիզնեսի ձն, սկսում է բնույթ: կրել էլ ավելի ձեռնարկչության,ձեռնարկատիրության Ընդհանուր «շահ» կամ «պահանջարկի բավարարում» նպատակը փոխակերպվում,ձնափոխվում է իսկական տնտեսական շահի, անմիջականորեն շուկայական տնտեսությունում կրելով ւսգույն շահույթի ստացման նպատակ: առավել Հակառակ դեպքում կոռպերատիվները չեն ներդաշնւսկվի, ներգրավվի շուկայական մրցապայքարիմեջ, ավելին, դա նշանակում է, որ ընդհանրապես չեն մտնի շուկայական հարաբերություններ: Սոցիալ-տնտեսական զարգացման ժամանակակից փուլը, շուկայական տնտեսությանն անցման հետ զուգընթաց, բնութագրվում է նան նրա հետ լիովին փոխակերպված կոոպերացիայի վերածնմամբն զարգացմամբ: Սակայն այդ զործընթացը սկզբունքորեն ե որակապես տարբերվում է նոր տնտեսական քաղաքականության /1191Մ ժամանակահատվածիգյուղւստնտեսականկոոպերացիայիվերածնումից, որը իրականացվելէր լենինյան հայտնիհոդվածներիընդհանուրդրույթներիհիման վրա: Կոոպերացիայիներկայիս պրակտիկանբոլորովին էլ առաջ չի անցել տեսական ուսումնասիրություններից:Իսկ առանց տեսության ն պրակտիկայի փոխկապակցվածգործունեության կոոպերատիվ շարժումը չի կարող բնականոն առաջ ընթանալ,քանի որ տեսությունը առանց գործնական վերլուծության կամ «առանց փաստերի կարող լինել դատարկ, փաստերը առանց տեսության է կլինեն անիմաստ»": Առավել ճիշտ ձնակերպումայստեղ դժվար է գտնել: անցման ժամանակահատվածիառանձնահատկուՆերկայիս թյուններից մեկը վարչական մեթոդներից շուկայական էկոնոմիկայի մրցակցւսյին,գործարարությանպայմաններումդա կոոպերացիայի այնպիսի «զարգացումն է, որը անմիջականորեն բնութագրում է արտադրական դեմոկրատիայիիրական զարգացումը,կոոպերատիվիանդամների սեփականության իրավունքը, նրանց տնտեսական ազատությունը ինչպես կոոպերատիվին անդամակցելու,այնպես էլ դուրս գալու ժամանակ: Իրականում կոոպերացիայի վերածնման գործընթացները պրակտիկայում շ

ԽՈՅՒԽՍԻՉոԷ.,

,

Եքյօ Ը. Չ.օ0ԿՅ։Շ. :

ԽԼ:

1992. ՔԵատաԾԱնոո.

"1. 1, օ.21

ընթանում են դանդաղ, հիվանդագին ն հակասական: Դրանք առանձնապես վառ են արտահայտվում գյուղատնտեսական

կոոպերացիայում:

Տնտեսական գործունեությունում կոոպերատիվսկզբունքների լայն օգտագործմանըխոչընդոտողպատճառներիշարքում /ապապետականացված,հանրայնացվածձներում տնտեսավարմանհին մեթոդների իներցիան, կոոպերացիայիօրենսդրության ոչ լիովին մշակվածությունըն այլն/ առավել էական է կոոպերացիայի հիմնադրույթի անձնությունը,ոչ հստակ լինելը: Նկատվում են կոոպերացիայի հասկացության փոխժխտողմոտեցումներ, ինչպես նան հակասություններ կան ագրարային հատվածի սոցիալ-տնտեսական կառուցվածքումնրա դերի ն տեղի հարցում: Առաջ է քաշվում այլ հարցադրումնս: Հանդիսանում է արդյո՞ք կոոպերացիայիվերածնունդըհանրայնացման ն կորցրած տնտեսական ազատության արտացոլումը, թե` հակառակը, ապազգայնացում, ապակոլեկտիվացում կարելի է համարել կոլտնտեսությունը կոոպերատիվ, թե տնտեսավարմանհանրայնացմանձն, որի անդամները զրկված են սեփականության իրավունքից: Ներհատուկ է արդյո՞ք կոոպերատիվներին գործազրկությունը, շահութաբեր աշխատանքը, գյուղատնտեսական կոոպերացիան հանգեցնու՞մ է ֆերմերային տնտեսության ն այլ առանցքային հարցադրումներ, կապված խնդրի տարբեր տեսանկյուներին, առանձնապեսգյուղատնտեսությանմեջ արտադրականկոոպերացիային, որոնց միանշանակ պատասխանը ն մոտեցումը դեռնս

չկա:

Նշենք, որ ժամանակի փորձությանըդիմացել ն դիմանում են այն գիտական տեսակետները ն գործնական մոտեցումները կապված կոոպերատիվ գործունեությանզարգացմանհետ, որոնք ելնում են ընդհանուր հիմնարար նախադրյալներիճանաչումից, նպատակներիցն սկզբունքներից,կոոպերատիվներումանձնական շահագրգռվածությունից,կամավորությունից, սուբյեկտ-սեփականատերի ինքնուրույնությունից, ինքնակառավարմանհիման վրա նրա գործունեությունից, կոոպերատիվներիանդամների արտադրական գործունեության ազատ ընտրությունից ն տնտեսական գործունեության բոլոր մնացած ոլորտներից, ընդհուպ իրացումը: բաժանումը կապիտալիստականին սոցիալիսԿոոռպերացիայի տականի, կամ կոոպերատիվներիբարձր կամ ցածր ձների, մերկ գաղափարախոսության ն մտահայեցողությանտեսական կանխայո. դրույթներիարդյունքն է: Կոոպերացիայի նպատակը ն խնդիրները միշտ ն ամենուր միացյալ են, նույնն են իր անդամներիիրավունքների պաշտպա8

|

շահերի բավարարումը նությունը, նրանց հետաքրքրությունների, ընդհանուրտնտեսականօրենքներիշրջանակներում: տեսանկյունից իրավիճակըայսպիսինէ Իսկ մեթոդոլոգիայի շարժմանխնդիրներըխորհրդային երկար տարիներկոոպերատիվ մեջ ուսումնասիրվել են միայն գիտության տնտեսագիտական ն սպառողական կոոպերացիայի կապվածկոլտնտեսությունների սեփակա«կոլտնտեսային-կոոպերատիվ հետ, այսպես կոչված ն ԱՊՀ Ռուսաստանում մյուս Ներկայումս նության կտրվածքով»: ն տեսություններ հստակ երկրներում չկան կոոպերացիայի որոնք կկարողանայինդառհիմնադրույթներ, համապատասխան բազա, համարքաղաքականության նալ պետականկոոպերատիվ օրենսդրության մշակում, որը կբացեր ժեքային կոոպերացիայի կոոպերատիվ ձեռնարանկաշկանդություն լայն ասպարեզ, ն միավորումներիարդյուկությունների,կազմակերպությունների համար: նավետ գործունեության են Տարբեր գիտական հաստատություններում ընթանում տվյալ ն վիրված հատվածային, բեկորային հետազոտություններ՝ խնդրի առանձին տեսանկյուններին, հաճախ դրանց հիմքում են դրված է թույլ տեսականբազա, երբեմնէլ ուսումնասիրվում այլ

խնդրիշրջանակներում: ն Արդյունքումպետական կոոպերատիվքաղաքականությունը օրենսդրությունըընդունում են կամային կոոպերացիայի լուծումմեջ պահպանվելեն կեղօ գիտակցության ներ, իսկ հատարակական պատկերացումներ այդ համատեղ գործունեությանվարման յուրահատուկձնի մասին, որը ենթադրումէ անհատականություն անհատականշահի, որպես արտադրությանշարժիչ ուժի, զուգակշահի հետ: ցումը կոլեկտիվի, հասարակական շրջանում կոոպերացիայի սկզբնական Կոոպերատիվշարժման տեսաբանների կողմից լայնորեն տարածվածէր այն միտքը, որ կոոպերացմանգործընթացումգերիշխումէ ընդհանուր,կոլեկտիվ հասկացությունը: Նման կարծիքը խիստ կասկածելիէ: Եթե խորանանք դրանում, ապա դժվար չէ նկատել, որ մտնելով կոոպերատիվի մեջ, նրա յուրաքանչյուր անդամ առաջին հերթին հետապնդում է իր անձնականշահի նպատակըթե արտադրանքի իրացման, թե մատակարարման,կամ անմիջական լրացուցիչ տնտեսական շահի պարագայում: Կոոպերատիվում կոլեկտիվ հետաքրքրությունը, նշանակությունը,կարնորությունը,շահը այդ դիրքերից դիտարկելիս անկասկած կարնոր են, սակայն, մեր ունեն: կարծիքովերկրորդական,ածանցյալ նշանակություն խթանների Նման մոտեցումը սկզբունքայինէ կոոպերացման մեխանիզմիմիջոբացահայտման ն կազմակերպա-տնտեսական

ցով կոոպերատիվներին պետականկոոպերացիայիքաղաքակաքության ակտիզացմանհամար ն խնդրի տեսության բաղկացուցիչ

է կազմում: մասն

։

հարայնացմանձն է, թե՞ համագործակցությանկամավոր կազմակերպություն /կամ համատեղ գործունեություն/, որը միայն սպասարկում է իր սեփականատերանդամներին: Համապատասխանաբար անհրաժեշտ է որոշել, կոոպերատիվը մասնավոր ձեռնարկության մասնավոր սեփականության մասնաբաժին ձն է, թե՞ այդ ձեռնարկությունըկոլեկտիվ սեփականություն է: Խորհրդային գյուղում կոլեկտիվացման փորձարկումների տարիներին դրանց նախաձեռնողները ելնում էին նրանից, որ կոոպերատիվ տնտեսություններըենթադրում են աշխատանքի ն արտադրության միջոցների հանրայնացում: Եթե շեղվենք ողջ բնակչությունը «միացյա՝։ համաժողովրդւսկան կոոպերատիվներում» ընդգրկելու համընդհանուր անհեթեթ գաղափարից, ն վերցնեն, այդ գաղափարի սկզբնական մոդելը կոլտնտեսությունները, ապա դա կոոպերատիվչէ, այլ կոմունայի յուրահատուկ ձն կոլեկտիվ անբաժան, այսինքն ըստ էության համատեղ, բայց ոչ մեկի սեփականությամբ: Իսկ կոոպերատիվը կամավոր համագործակցությամբ համատեղ տնտեսական գործունեություն կազմակերպելու ձն է՝ առանձնացվածարտադրող-սեփականատերերի միջն, որպես կանոն խուսափելով հանրայնացումից ն ընդունելով հենց տնտեսական համագործակցությունը այս կամ այն ֆունկցիայի համատեղ կաւոարմանհամար: Գերմանիայի ն այլ երկրների փորձը ցույց է տալիս, որ այնպիսի ֆունկցիաներ գյուղատնտեսությունում, ինչպիսին են ապահովվածությունըն սպասարիրացումը, նյութատեխնիկական կումը, արտադրանքի փաթեթավորումը, պահպանումը ն այլն իրականացնելու համար ընդհանրապես պարտադիր» չէ ստեղծել կառավարման ինչ-որ մարմիններ /վարչություն, դիրեկտորատ ն այլն): Համատեղ գործունեությունը չի բացառում ն հանրայնացումը, այսինքն միաձուլումը, ինտեգրացումը, այլ խոսքով՝ տնտեսական ձների ձնավորումը, որոնք ամբողջապես միավորում են նախկին ինքնուրույն գործարարներին: Սակայն դա արդեն տնտեսական ձն է, որտեղ անհատը տարալուծվում է «աշխատանքային կոլեկտիվում», իսկ սեփականությունը դառնում է ընդհանուր, ըստ էության, ոչ մեկինը: Ներկայումս, կամավոր ստեղծվող կոոպերատիվներում սեփականությունը կրում է մասնավոր բնույթ տնտեսական օգտագործման կոլեկտիվ ձնի պայմաններում: Այսպես կոչված

կեղծ կոոպերատիվների խանա մի ո ենզի ԱԱ ութիւն ինտեգրացմա հարկադրական անելի,

հանրային ւ

արհեստականհայտսեփականությունը են

գոյությունը,որոնք ստեղծվել Ռուսաստանում այն իրահիման վրա: Դասականտարբերակով

իրավունքից, նրա րատիվի անդամին զրկել սեփականության հողակտորից: կապիտալից,

փայատիրական Համատեղ

երկու գործունեության կազմակերպա-տնտես

է, այսինքն ինքնուրույն սեփաուղիներիհիմքը՝ ինտեգրացումն դրա աղբյուրները զգալիհամագործակցությունը, կանատերերի են իրենց էությամբ ն սոցիալ-տնտեսակ որեն տարբերվում է հաճախ հարհետնանքներով:Առաջինը իրականացվումդրսից, ն նրա շահերին կադրական,ի հեճուկս հանրային դեմոմասերի բաժանելու ճանապարհով, երկրորդը ներքնից, կոոպեիրական առնելով հաշվի կրատականճանապարհով. ն շահերը, պահրատիվների անդամների հոգեբանությունը սեփականության պանելով ն ամրապնդելովարտադրողների փուլում, որը այս ռեֆորմի ագրարային Սակայն իրավունքը: ուղին նպատակամղվածէ էվոլյուցիոն վերափոխման,այդ ն էությունը է հիմնարար է, որն արտահայտում կոոպերացիայի իրականհիմունքներին ն սկզբունքներին: բավարարում է նրա

տնտեսության

դեպքումնրանք հնարավորություն միմյանց համակարգում, մթերքները փոխշա Աաաացրան շուկայական առանձնահատկությունները ն նրա սոցիալական փոխանակելիրենց ապրանքները, համար արտադրողի ֆունկցիան սկզբունքով ընդհանրապես, ահու: բացվելԴրա Լոնդոնում թվականին համար էլ դեռնս

կստանան

հետ, ն այդ

|

ն,

Վայտնի է, որ կոոպերացիայիգաղափարի առաջացման հենց սկզբից ն հետագայում նույնպես կոոպերատիվ հասարակության նպատակը ներկայացվում էր որպես կոմունիստական համայնքի յուրահատուկ ձն, իսկ հետո արդեն կոոպերատիվ սոցիալիզմի գաղափարիիրացում, հասկանալի է, առանց շուկայի, փողի ն տնտեսական կյանքի այս երնույթի հետ կապված այլ գործոնների, որոնք իբր թե խանգարում էին հաղթահարելու նրա վաղեմի արատները խաբեությունը, կեղծիքը, նախանձը, ընչաքաղցությունընայլն: Առաջին կոոպերատիվ ընկերությունները /1827թ. Բրայտոնում ձնավորվածի տիպի/ ձգտում էին, այդ թվում մեկենասությանմիջոցով միջոցներ կուտակել կոմունիստականիր տեսակի հավասարարականհամայնքի համար, հիմնված փոխադարձ կոոպերացիայի, ընդհանուր տիրակալության, սեփականության, աշխատանքի ն տնտեսականու սոցիալականկարիքների բավարարմանաղբյուրներիհավասարությանվրա": Նման կոոպերատիվներիժամանակավորհաջողությունը Ռ. Օուենին առիթ տվեց անելու հապճեպ, շտապողական եզրակացություն այն մասին, որ առնտրականներն միջնորդներ ապրանք արտադրողներին սպառողների միջն պետք չեն, ինչպես նան պետք չէ ն մետաղադրամ, ուրեմն ն շուկայական հարաբերու-

թյուններ:

Ավելին, քանի որ առնտրային գործունեությունը, որը կողմնորոշվում է դեպի շահույթը, իբր թե հասարակական ողջ համակարգիի՝ տնտեսական հարաբերություննեի արատն է, սխալականության պատճառը: Առավել նս կոոպերատիվ համակարգում Օուենը գտնում էր, որ հիմնականխնդիրըայդ արատների վերացումն է կոոպերացիայի ուտոպիստական ձնի ստեղծման միջոցով, առանցառնտրի ն շահույթի: Դրա համար պահանջվումէ միայն, որ արտադրողները մտնեն անմիջական շփման մեջ Շ.

ճւ-թորճոօտշիտ

ք ԽԼ)Լ

ՇՕՈ/ՅՈԵՑԵԼԾՍ61108ել

ԵՕ0ՍՇքմւատ. 832. 3-6. ԽԼ, 1992.

Այս սկզբունքներըընդունվել են կոոպերատիվներիառաջինկոնգրեսում, որը տեղի է ունեցել 1831թ. մայիսին, Մանչեստրքաղաքում:

էր

որտեղ ենթադրվումէր

բորսա», «աշխատանքային կոոպերատիվ աշխատանքային փողի» «նոր ապրանքներ փոխանակել քանակի աշխատանքի սկզբունքով,տոմսեր, նշանակվածմիջին արտադրության արտադրանքի համար, որն անհրաժեշտէր տվյալ Կ.

Մարքսը իր ԵՎ թեն հետագայում համարվում էր, որ համար': տեսության մեջ ուտոպիան վեր էր ածել

տնտեսագիտականտեսության կառուցվածքըհիմնվում նրա իրականում գիտության, գաղափարներիվրա` հաղթահարել

այդ նույն ուտոպիստական կազմակերպել «տիրահռչակ արժեքը» ն դրա հիման վրա առանց մասշտաբներով, աշխատանքհամազգային կոոպերատիվ մեխանիզմիվրա: հիմնվելու շուկայական ապա է օուենականկոոպերատիվներին, վերաբերում Ինչ քայքայվեցին, փլուզվեցին: արագ դրանք Ձնավորվող նոր կոոպերացիայիձները հարմարվեցին շուկայական տնտեսական իրականությանը,դարձան շուկայի Ներկա սովորականսուբյեկտներ ն վաւո չդրսնորեցինիրենց: է նրանով, որ որոշվում կենսունակությունը կոոպերատիվների ն նրանք ի տարբերություն անվանումով կոոպերատիվներից համայնքից, վերադարձանմարդու էությամբ կոմունիստական նրա սեփատնտեսավարմաննկատմամբշահագրգռվածությանը, ն բնազդին,միջնորդավորված ինքնապահպանության կանատիրոջ շուկայականհարաբերուակտիվացվածշահագրգռվածությանը հատվածից 1844 Նման կոոպերատիվ թյունների մեխանիզմին: թվականին «Ռոդչելական պիոներներ» կոոպերատիվշարժման

էր

կողմից:

Իրաւ

6.87

ԽԼՔ. Շօւաքոյերած Խորճւօոճամմ

061086:

1992. Քժօոծքումոււ. Ք3:Լ 3-6. ԽԼ.

մեջ Համարելով, որ կոոպերացիայում, ինչպես որ քրիստոնեության գաղափարը, Տուգանէ սոցիալական ամենաբարձր իրացվում ձեռէր այդ գաղափարին:Եթե մասնավոր Բարանովսկին հետնում շահ ուներ ի ճարկությունը շուկայական համակարգում գոյություն քանի շրջանառությունը, իր շահույթի, հետնաբարձգտում էր «ընդլայնելու մեծ է ստացվածշահույթը, ապա որ որքան մեծ են պտույտները, այնքան ձն էլ որ ունենային, շահույթի ինչ կոոպերատիվձեռնարկությունները 493-494: ստագման նպատակերբեք չեն հետապնդի»:Նույն տեղում, էջ

Սպառողականկոոպերատիվմիության կանոնադրությունը կոճերհետնողականորենկողմնորոշվում էր դեպի շուկայական, Կ պոմեր ցիոն կազմակերպությունների գործունեությունը: Ռոդչելական կոոպերատորները կողմնորոշվում էին շուկայական համակարգի, ինչպես կոոպերատիվ գործունեության, որոշակի մասնագիտության, այնպես էլ այդ համակարգի ընդհանուր օրինաչափություններով:ՈՒստի ապրանքները կոոպերատիվ կրպակներում վաճառվում էին շուկայական գներով, իսկ առնտրական շահույթը բաշխվում էր տարվա վերջում միության գնորդ-անդամներիգնումներինհամամասնորեն: Այսպիսի շուկայական մեխանիզմի հետնողականությամբ առաջին հերթին ապահովվեցկոոպերատիվիանդամներիխթանը՝ գնելու ապրանքներ գերազանցապես իրենց կրպակներից, երկրորդ`պահպանվեցկապը շուկայում գների ընդհանուր շարժի

հետ:

Արդյունքում կոոպերատիվներիսպառման կառուցվածքը ձնավորվեց այդ նույն շուկայական գործոնների ազդեցության ներքո, ինչպես որ շուկայի բոլոր մնացած կառուցվածքային օղակներում: Այդ սկզբունքների ընդհանուր տնտեսագիտականն զուտ կոմերցիոնողջամտությունը նրանց ապահովեցպատմական առավելություն,օրինակ, գերմանականկոոպերատորներին,որոնց հնարավորառնտրականշահույթը անմիջապեսհաշվի էր առնվում գների զեղջի միջոցով, ապրանքներըհնարավորությանսահմաններում վաճառվում էին գնման գներին մոտ: Հենց դրանով էլ այդ կոոպերատիվները,առաջին հերթին իրենց զրկում էին տարվա ընթացքում շրջանառու կապիտալից, որը հնարավորություն էր տալիս վարելու գործողությունըառավել շահութաբեր, ն երկրորդ էժանության պատրանք էր ստեղծում, խթանում էր վաճառված ապրանքների հարաբերական գերսպառումը, կոոպերատիվի կրպակում:Հենց դրանով էլ նրանք որոշակի չափով ծառայում էին իրենց անդամների աղքատացմանը, խթանելով անտնտեսվար սպառումը: Կուտակելով առնտրականշահույթ, ընդլայնելով պտույտները, սպառողականկոոպերատիվները կարողանումէին ժամանա2Օ« կի ընթացքում, արդեն դարի սկզբում, կազմակերպելռեգիոնալ ն նուլնիսկ յույնիսկ հաճազգա զգային ասոցիացիաներն միություններ, որոնք էության, գրեթե առնտրականփայատիրականմիություններ ըստ էին: Այդ միություններիյուրահատկությունը/փայատերերիկապիտալի բացակայությունը, հիմնական ֆոնդերի «անեկամտաբերությունը»/ այն ժամանակվաշատ սոցիալիստների մոտ պատրանքներ էր պահպանում, որ սպառողականասոցիացիաներում :

պետության» իրականացվումէին ապագա «կոոպերատիվ

հաջողությունըխթանեց կոոպերատիվների տարր պառողական ղն հետագա հետազոտման, երը:

սկզբունքների տնտեսավարման մանր տնտեփնտրմանգործողությանոլորտը, ասպարեզը, տնտեսականգորսություններիուժերի ն միջոցներիմիավորումը ստանալու օգուտ ավելացումից ծունեության մասշտաբների գյուղադ արձավ հաջողությունը զգալի Այդ փնտրման նպատակով: առաջարկեց որն ձնավորումը, կոոպերացիայի ցիականվարկային Ֆ. շարժմանգործիչ ն սոցիալականռեֆորմատոր՝ կոոպերատիվ նոր

Ռայֆազենը: գնահատելովԿ. Մարքսի ն մարքսիստների Քննադատորեն հարաառաջին հերթին ապրանքա-դրամական ժառանգությունը, կոոպեթվում ա յդ համատարածհանրայնացման, բերությունների, հարցում, որը1917 թվականի ապապետականացման րացիայի հոկտեմբերից դրվեց կոոպերատիվ, ավելի ճիշտ հակահիմքում, չի կարելի չնշել, որ քաղաաքականության կոոպերացիոն /ՆէՊ-ի/ տարիներինփորնոր տնտեսականքաղաքականության «կուլտուՆէՊ-ի շրջանակներում ձեր արվեցինշեղվել այդ գծից": վերահամամիության համագործակցության, առնտրի» րական ձնի կոոպերատիվ հենց տարրը խ թանող կ արնորագույն կանգնման է: Կանխատեսվումէր մեխանիզմն շ ուկայական գործունեության համակոոպերացիայիհենց այնպիսիձների զարգացում,որոնք համակարգին, շուկայականհարաբերությունների պատասխանեին կամավոհամապատասխաներ ձեռներեցությանազատությանը, ն անմիջական շահագրգռվածությո րության սկզբունքներին ցուցաբերեինկոոպերացվողբնակչությանն նրանց համար, որոնք ունեին անհրաժեշտ նյութական ն տնտեսական պայմաններ: Սակայն այս քաղաքականությունըհամաձայնեցված չէր այն հետ, որոնք ժամանակվասոցիալիզմի խորհրդայինտեսաբանների

Այն առարկությունը,ՆէՊ-ը Ա ճրա հարմարեցումը շուկայի միջոցով է մարքսիստական կոոպերացիայի սկզբունքներին հակասում տեսությանը, Լենինը պատասխանումէր. «Պրակտիկան,նրա հրատապ պահանջները «հարյուր անգամ կարնոր են բոլոր տեսություններից» հ. 42, էջ Լենին, ե երկերիլիակատարժողովածու, 5-րդ հրատարակչություն, Դժվար է այսօր ասել, թե իրոք «լուրջ ն երկարաժամկետէին մտածված սոցիալիզմի «արմատական փոփոխությունները»որպես համար, բայց այն, որ հասարակարգ «քաղաքակիրթ կոոպերատորների» 20-ական թվականների սկզբներին կոոպերացիան կոոպերատիվ շուկայի հետ միասին ն քաղաքականությանիր ողջ հետնողականությամբ, փաստ է: նրա միջոցով սկսվեց վերածնվել, դա պատմական

,

հանդես էին գալիս պետական տնտեսական համակարգի ստեղծման օգտին ն պնդում էին, որ կոոպերացիանայդ համակարգի շրջանակներում, ինչպես նան շուկւսն, ապագա չունեն ն ենթակա են «փոխարինման տնտեսական օղակների կողմից հիմնվածմիացյալ համապետականսեփականության վրա»՝: Քանի որ նման տեսությունը հավակնում էր «կոոպերացիայինոր գաղափարների»/նման վերնագրովժողովածու լույս տեսավ 1919ք.-ին/ ն դրանք այս կամ այն չափով պահպանվել են մինչ օրս, կարնոր է պարզել խնդրի սկզբունքային մեթոդոլոգիական հիմունքները: Առանց դրա անհնար է գիտականորեն ապահովել կոոպերացիայիքաղաքականության ձնավորումը ն իրականացումըժամանակակիցփուլումն հեռանկարում: Գյուղատնտեսականկոոպերացիայի վերածնունդը առաջին հերթին պետք զուգակցվի հենց բուն շուկայական հիմնադրույթի լուրջ տեսական իմաստավորմամբն գտնվի տնտեսական քաղաքականության արտացոլումը կոոպերատիվների կոնկրետ ձների զարգացմաննկատմամբ,հաշվի առնելով, որ այդ ձները լինեն արդյունավետ միայն այն դեպքում, երբ նորմալ է շուկան: գործում

Սակայն կոոպերացիայի անցյալի ն ներկայիս տեսաբանների մոտ պահպանվել է միակողմանի մոտեցում նրա սոցիալտնտեսականֆունկցիաների հարցում, որն իբր դուրս է թողնում կոոպերատիվների շահերի շրջանակները շահույթ ստանալու

խնդրում":

Ակնհայտ է, որ նման ՛դատողություննե ծայրահե աբստրակցիայի արդյունք են, կապը միկայի պայմաններում:Բաշխողականհարաբերությունների փայատիրականմուծումներով /այն պայմանով, որ շահաբաժնի ստեղծում է վճարումները կախված են շահույթից/. իրականում տնտեսականխթաններ առավել շահութաբեր, այսինքն բարձրարդյունավետ գործունեություն ապահովելու համար: Ուղղվածությունը դեպի շահույթը, կոոպերատիվների համար, որպես շուկայի սուբյեկտ, կազմում է առողջ մրցակցության հիմքը ն

նմշուկայական առավել էկոնո

.

ի

Ճ/., 1919, Խումօդչն ԱՄՆ-ի Վիսկոնսիննահանգի համալսարանիպրոֆեսոր Ա. Մարվինը իր 8.ԼԼ

ՇՍԱՅՅՂՈՅԻԼ11 ՇՇԴԵՇԽԻՑՇ ՀՕ388680.

6.

47-48

«ինաար Աա կնե սասնավո եկու հանդերձ րը, շուկայական ա արարին րրերեցության, լո ընդունում

մասն

է»

որ

ռսարվություս:

ս

է

«

բացահայտումէ շուկայականկառուցվածքի ձեռներեցության ներառյալ կոոպերատիվինը: մրցունակությունը, Ա.Պ. Դրա հետ կապվածլիովին ճիշտ էր

Մակարենկոն,որը

կոոպերաւոիվշարժումը բազմադեմ է: ելնում էր նրանից, որոնք օգտագործում «Կան, գրում է նա, ոչ քիչ կոոպերատիվներ, ծառաանդամների իր միայն ռեսուրսները են համատեղ տնտեյությունները ընդունելու համար, սակայն այս դեպքում էլ որ

պետք է իր գործուզգալի մասը սական ձեռնարկությունների չէ, շարունակում Կոռեկտ շահութաբեր»: նեությունը իրականացնի որպես տնտեշ արժումը, է հեղինակը. «դիտարկելկոոպերատիվ շահույթ ստանալու սական գործունեությունչհետապնդելով

նպատակ»:

շարժմանպատմությանմեջ կան բազմաթիվ Կոոպերատիվ փորձեր անջատվելու, առանձնանալուշուկայականէկոնոմիկայի պահանջներից/հրաժարումշահույթից, ապրանքների վաճառքը հաննրա ինքնարժեքով ն այլն), «որոնք անխուսափելիորեն կործանմանը`»: գեցնումեն կոոպերատիվների Որպեսզի ինչ-որ ձնով արդարացվի կոոպերատիվների ն բացարձակ ոչ կոմերցիոնբնույթի մասին անշահութաբերության հնարած վարկածը հատկապես գյուղատնտեսությունում,որոշ ն կոոպերատիվ շարժման ժամանակակից գաղափարախոսներ են, կանխադրույթից անշահութաբերության որ մասնակիցներնշում

Աւ կին կոո հարկային

համակարգիբեռով: Սակայն դուրս բերել շուկայականհամաոոպերացիան վր դա պահանջներից:Ինչ օրենքների շուկայի ն է այլ որոշ կոոպերացիայի վերաբերում գյուղատնտեսական ն են տնտեսական հատուկ տեսակներին,որոնք իրականացնում է պետք սոցիալական ֆունկցիա, ապա նրանց նկատմամբ որում, արտոկիրառվի արտոնյալ հարկային համակարգ: Ընդ տեսակի բոլոր նությունները պետք է տարածվեն նման կոոպերատիվներիվրա,անկախ նրանից պատկանումեն նրանք կոմերցիոն/օրինակ՝ արտադրական/կամ էլ ոչ կոմերցիոն/սպառողական,սպասարկող/ձներին: Փորձելով հարմարվել շուկային, մոտենալ կոոպերահամառորեն չցանկանալովստեղծագործորեն ցիային ն նրա սկզբունքներին,ուղղամտորենպաշտպանելովայդ որ

շրջանակներից, կարգի

սկզբունքների կոոպերատիվ շարժման «մաքրություն» տեսաբանները նույնպես չեն նպաստում այդ տեսության զարգացմանը, հետնաբար նան կոոպերատիվ ձեռներեցության

ազատ

կոոպերատիվները«իրենց առջե խնդիր են դնում շահույթի ստացումը» /Շաարս Մ.Ա. Կոոպերատիվներ,սկզբունքները ն պրակտիկան,Մ. 1993թ., էջ 5, 10/ ՂԼլուբօ ի1. Ճ. ՀՕՕՈծքճոոթ երոքոլւ մել Ք ոքաւոքի Ց, ԽԼ. 1993, 6. Տ, )0/

Տ

Տ»

1.

-

ածուայը ԳոքթՐ6

հություն

"Նույն տեղում, էջ 16.

2ժածայտ,

Ին. 1725

վերածնման արդյունավետգործունեությանձեերը ժամանակակից

տնտեսությունում:

Անկասկած,այդ ձները չի կարելի դասել զուտ ձեռնարկատիրականշուկայական «մեծ բիզնեսի» կառուցվածքիհետ մի շարքում, սակայն չի կարելի նան հիմնվել այդ բիզնեսի ընդհանուր օրինաչափություններիե սկզբունքների վրա: ճշմարտությունն այստեղ գրեթե մեջտեղում է, ասինքն ճիշտ կլինի որոշել կոռպերատիվներիտնտեսավարմանձները, որպես կոլեկտիվշուկայական գործարարության,ձեռնարկչատիրության հատուկ ձներ, ակտիվ սոցիալական ուղղվածությամբ ն կոոպերատիվ ւմ ների անդամ-սեփականատերերի պաշտպանվածու

նիավորո Գյուղատնտեսության -

-

մեջ կոոպերացիանզարգանում է այն ընդհանուր սկզբունքների հիման վրա, որոնք բնութագրում են նրան, որպես շուկայական ձեռներեցությանձեերից մեկը: Վերջին տասնամյակում ագրարային բնագավառի գիտնականները ակտիվացել են գյուղատնտեսականկոոպերատիվների առանձին ձների հետազոտման,ինչպես նան միջճյուղայինկոոպերացմանե ագրոարդյունաբերականինտեգրացմանտարբեր ձների ուսումնասիրմանուղղությամբ: Դրանցում, որպես կանոն, վերլուծվում են կոոպերատիվ սկզբունքների կիրառման առանձին կողմերը, տեսանկյուններըագրոարդյունաբերական համալիրի ոլորտում /Վ.Ի. Արեֆնի, Վ.Ֆ. Վերշինինի, Դ.Ն. Պիսմեննոյի, Ե.Ս. Օգլոբլինի, Ն.Վ. Կրասնոգչենկովի,Վ.Դ. Սմիրնովի,Ա.Գ. Ստադնիկին այլոց `

աշխատանքներում):

Արված են նան առաջին քայլերը գյուղատնտեսական կոոպերացիայի սկզբնական փուլի վերածնման տեսական ամփոփման ուղղությամբ /Ի.Ն. Բուզդալով, Տ.Ե. Կուզնեցով, Ն.Ա. Պոպով, Ա.Պ. Մակարենկո,Վ.Դ. Մարտինով,Լ.Վ. Նիկիֆորով, Ե.Վ. Սերով, Ն.Կ. Ֆիգուրովսկայա/՛":

ե ժամանակակից կոոպերացիայի տեսության

պրակտիկայիզարգացման առանձինտեսանկյուններըդիտարկվել են Ա.Մ. Եմելյանովի, Վ.Պ Վասիլենկոյի, Ա.Ա. Նիկոնովի, Վ.Ա. Շմելյովի, Ա«- Տկաչի ե ուրիշների աշխատու

ԱԱ

Կատարվածհետազոտություններում, ինչպես նան համաշխարհային գրականության մեջ կոոպերատիվ շարժման

Տաս ք 3ՂՎՈՍՑ ոլ ր Չ3ք42Ա1ԼՀ

ԽՕՕՈՇքՅԼՄՈԼ ու

ՇՇՀԵՇԽՕՃՈՅՑԱ6ՐՑԵԱԱ

ԱՑ ԽՕՕոծքուտց 8 ԽՉՇշա. ԽԼ. 1995: -

,

ԷԼ.

Փօթարքօոոււտ: ԿՕՕՈՇքաոՒԹՈ0Յ«աարծխեւ ը238111ւ

ԹԵ: ՓօքեօքՇ

«03848Շ18. հ/.. 1993.

ԳԵՒՀ,

մ

ԷԱԾոօո

ձւքոթոօն օխօքա հ

:

1ԼԼՃ.

Ոշբշոժտւտել

-

շեշտվում է, նվիրվածաշխատություններում հիմնախնդիրներին

որ

կոոպերացիանունի իր էական առանձնագյուղատնտեսական առաջին հերթին նրա կենսագորկապված հատկությունները, սպեցիֆիկայի հետ, որոնք ճյուղային մասնակիցների ծունեության են կոոպերատիվների «սկզբնական» վերաբերում կիցներին: Քանի որ աշխատանքըագրարային ոլորտում իր մեջ գյուղատնտեսական զուգակցում է անմիջականորեն ն այլ միավորումներնունեն ինչպ կոոպերատիվ տեսակներ, նեության մասնագիտացված,այնպես էլ համալիր, ստացման իմաստով/ գործունեությա ուղղվածություն: ղղվ չարժումը գյուղում դեռես գտնվում է որում ակնհայտ մի շարք գործոններ, ընդ սաղմնայինվիճակում, են կասեցնում են: Դրա հետ կապված այն դանդաղեցնում, որոնք անհրաժեշտէ առաջինհերթին նշել արդյունաբերականն տնտեսական արտադրանքիգների «մկրատը» ն ագրոբիզնեսու տարբեր բնույթի միջնորդականկառույցները, որոնք սահմանափակում, նվազեցնում են գյուղատնտեսական ապրանք արտադրողների շահերը: Մոտավոր հաշվարկներով վերջիններս կորցնում են պատրաստիարտադրանքիիրացումիցստացվածշահույթի 30-40926-ը,որը «նստում է» վերամշակողձեռնարկություններում, տրանսպորտայինկազմակերպություններում,մեծածախ ն մանրածախ առետրում: Բոլոր տեսակի գյուղատնտեսական ե կությունների ֆինանսական խոշոր կորուստների աղբյուր բարձր գներով տեխնիկայի, սարքավորումների, պարարտանյութերի ե այլ ռեսուրսների գնումը կոմերցիոն կազմակերպություններից, որոնք «զբաղվում են նյութատեխնիկական մատակարարմամբ:Կոոպերատիվմատակարարումներիկարգավորման այդ ռեսուրսներըգյուղացու վրա կնստեն20-ից ժամանակ 30 տոկոսով էժան: Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններիսահմանափակ ռեսուրսներիռացիոնալ օգտագործմանը կարող են ն այլ կոոպերանպաստել վարկային, իրացնող,

արդյունքի /վերջնական ո աերատիվ

մասն գործո մ բազմանպա

գյուղն

ճեռնա

սպասարկող

անն դադա Հար

Աո

դ

ոոպեր

րացիայի թույլ սոցիալականբազայի առկայություննէ: Պոտենցիալ կոոպերատորներ են ֆերմերները, անձնական օժանդակ տնտեսություններիսեփականատերերը/ֆիզիկական անձիք/, կոլեկտիվ գյուղատնտեսական ձեռնարկությունները/իրավաբանական անձիք/: Այդ ապրանք-արտադրողների մոտ վերջին տարինե րին վկայում են, որ գյու

կոոպերացման մասշտաբները

-

ղաւոնտեսականկոոպերացիայիսոցիալական բազան դանդաղ է

հասունանում: Արինա

ւսանտանի Դաշնության ֆերմերների մեջ, որոնց թվաքանակը1998թ. հունվարի մեկի դրությամբկազմում էր հազար, ակտիվ զարգանում են սոցիալական տարբերակման գործընթացները,

Կառավարման վերնախավը ստեղծել է առավել խոշոր ֆերմերային տնտեսություններ,որոնք գերազանցում են իրենց բողօգտագործման չափերով, հագեցվածությամբ այլ սոցիալական խմբերի ձեռնարկություններին:Խոշոր ֆերմերային տնտեսությունները, որպես կանոն, շահագրգռված չեն կոոպերատիվ կապերի զարգացմամբ, նրանք գերադասում են լուծել իրենց խնդիրներըինքնուրույն: Մնացած ֆերմերները վարում են ցածը ապրանքային արտադրություն ն դեռ չեն հասունացել կոոպերատիվ կառուցվածքի կազմակերպման համար: Գյուղատնտեսական ապրանքարտադրողների ամենամեծաքանակկատեգորիան /շուրջ 16 մլն տնտեսական միավոր/ դրանք անձնական օժանդակ տնտեսությունների սեփականատերերն են: Նրանք մշակում են մանր հողակտորներ/միջինը՝0.34 հւս/ ն զբաղվում են հիմնականում արտադրությամբ իրենց անձնական մունքներըբավարարելունպատակով:Լավագույն դեպքում նրանք աշխատում են տեղային՝ միջգյուղային Ա շրջանային շուկայում ն առայժմ սուր պահանջմունք չեն զգում կոոպերացիայիզարգացման ուղղությամբ: Մեր հանրապետությունում իրականացված փոփոխությունները, որոնք կատարվելեն նախկին կոլտնտեսություններում ն սովխոզներում, նույնպես քիչ են նպաստում կոոպերատիվ շարժմանը: Նրանցից շատերում սեփականաշնորհումը, ապապետականացումըիրականացվելէ ձնականորեն:Դա նշանակում է, որ նրանց աշխատողները ստանում են հողաբաժին ն ունեցվածք պայմանական՝դրանք չեն կարող տնօրինել ըստ նպատակի,կամ էլ ստանալ տնտեսականօգուտ փայատիրականսեփականության օգտագործումից: ելնելով նրանից, որ օրենսդրությունը, որը կարգավորում էր սեփականաշնորհումը, գյուղացիներին չտվեց էական արդյունք, ն գյուղատնտեսականձեռնարկություններում զարգացավ տարերային սեփականաշնորհման գործընթացը, արդյունքում ձնավորված գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններըէլ ավելի մեծ չափով կորցրին իրենց ապրանքային ֆունկցիաները ն փաստորեն վեր են ածվել անձնական կարիքների բավարարման տնտեսություններիենթակառուցվածքի, որոնց սեփականատերերը կոոպերացմանըմիայն

պահանջ-

թենհետաքրքրությունը եննայում,

ւնը

հեռվից

վերջինիս նկատմամ նկ վերջինիս

բ

այն ճեռնարկություններում, որտեղ գյոատնտեսական արդեն իրականացվել պետք կազգործընթացն կանաշնորհման ներքին շուկաներ վաճառքի հողաբաժինների վեն» մանել `փայաբաժինները: Արդյունքում՝ վեն ունեցվածքային է,

ե

է

ն

ձեավո կկենտրոնանանտնտեսապես ակտիվ Ի: աստիճանաբար Արան րանք

պետք նշել, հանրապետությունում Ախոն ամրաժամանակ խորհտնտեսությունների ուծարված կոլտնտեսություննեի ողների ձեռքում:

է

ն

փոխարեն

որ

գյուղացիական տնտեառաջ են եկել գերազանցապես որպեսայդպիսին,չկան: սություններ, իսկ կոոպերատիվներ, ագրարային ոլորտի ինստիտուցիոնալ վերաաննշանչափով է նպաստել գյուղատնտեսական սոցիալական բազայի ընդլայնմանը: Մեկ այլ կարնոր գործոն, որը խոչընդոտում է կոոպերատիվկառուցվածքի դագյուղական բնակիչներիտնտեսական, ինքնաանբավարար տիրապետումնէ, կառանորույթների վարման մարմինների մոտ կոոպերատիվների նշանակության Ա դերի գիտակցման բացակայությունը շուկայական ւոնտեսության անցումային փուլում, առաջտարներիբացակայությունը,որոնք ի վիճակի կլինեն գլխավորելու կոոպերատիվշարժումը հանրապետությունում: Նշենք ես մի կարնոր պատճառ, որն արգելակում է ագրարային ոլորտում կոոպերացիայիզարգացմանը. դա շուկայական ենթակառուցվածքինյութատեխնիկական բազայի ն շուկայական ինֆորմացիոն համակարգի ետ մնալն: Է Կոռպերացիայի կարնորագույն սոցիալ-տնտեսական ֆունկցիաներից է գյուղացիների միջն կապի հաստատումը, որի համար առայժմ հանրապետությունում չկան բավականաչափպայմաններ`բարեկարգ ճանապարհներ, էժան տրանսպորտ, ապրանքների գների Ա մատակարարների վերաբերյալանհրաժեշտ ինֆորմացիոն համակարգ ե այլն: Եվ քանի դեռ գյուղատնտեսությունում շուկայական համակարգիայս տարրերըչկայանան կոոպերացիան չի կարող ակտիվորեն զարգանալ որպես շուկայական ենթակառուցվածքի տնտեսականօղակ: Վերը շարադրվածիցպարզ է դառնում, որ կոոպերացիան ագրարային ոլորտում ձեավորմանփուլում է, որի զարգացումը կնպաստի մասնավոր գյուղատնտեսական արտադրողների տնտեսական պոտենցիալի նե սոցիալական կարգավիճակի զարգացմանը,տնեսավարման մակրոտնտեսական պայմանների

Այսպիսով

փոխումը կոոպերացիայի.

զարգացմանը կառավարման

որպ

Զ|

ն բարելավմանը, ապրանքային յին արտա արտադրանքի աճին նպաստող ու հա խթանների ստեղծման ն կոռպերատ լիստական ոլորտում հատուկ

նան տրանսպորտիզարգացման, առետրի ծավալների,ինչպես

տնտեսության, ապրանքային կազմակերպվա պահեստային րականացման իաոմառումների շուկաներիվերաբերյալ, ագրոպարենային քաղաքականությանը: -

|

Սակայնդրա համար անհրաժեշտէ. գյուղացիական /ֆերմերային/ ե անձնական օժանդակ տնտեսություններինկատմամբ պետական աջակցությունը` փոքր պարենայինձեռնարկչատիրության,ձեռներեցությանզարգացման էժան ծրագրերի հիման վրա: Այստեղ հատուկ դեր է պատկանում ն գյուղատնտեսականվարկերին շուկայական ենթակառուցվածքի նյութատեխնիկական բազայի զարգացմանը /ճանապարհներ տնտեսություն տրանսպորտ, պահեստային ն այլն/, ստեղծել պայմաններ գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսությունների աշխատողների իրավունքների իրացման համար ն ունեցվածքային, որպես հողաբաժնի«սեփականատեր ն փայատեր, որը կավելացնիմասնավորհատվածի մի կողմից, կնպաստի հորիզոնական տիպի կոոպերատիվների կոլեկտիվ տնտեսությունների տրանսֆորմացիային, մյուս կողմից ուղղահայաց կոոպերատիվներին,որոն սպասարկում են գյուղացիական /ֆերմերային/ -

ծրագրերիիրականացում սոցիալական լոլալ մենաշնորհը ձեռնարկությունների վերամշակող համակարգի այո թվում խթանումը,եթե դրանք վերավերացնելունպատակով, ձնի: կոոպերատիվ փոխվումեն փայատիրականից վերամարմինների ինքնակառավարման տեղական մասին իրավական ձնավորման մունիցիպալ ձնումը, գյուղական `

`

նրանց կազմակերպումը, աշխատանքի շուկայածառայողների մունիցիպալ ամրապնդումը, աշխատելուուսուցումը: կան պայմաններում րԳյողու Այս միջոցառումներըպետք ՆԱ ԱԱ ԱԱ կյանքի աշխուժացմանը, հասարակական զարգացմանը, գյուղատնտեսական կան ինքնագործունեության մական, որաեսզի «գ կոոպերացիայիվերականգնմանը: գիտական ակզբունքների իրական իրականացվի կանգնումը են կարնոր է հաշվի ճանապարհ, կյանքի անցել որոնք հիմանվրա, առնել կոոպերատիվ շարժման պատմական փորձը, ինչպես այնպես էլ հայրենականը, իր «բնական», առանձնահատկություններով: սոցիալ-տնտեսական Գյուղատնտեսական կոոպերատիվներիստեղծումը ս գործունեությունըպատմականտեսանկյուններովլայնորեն լուսագրականությունում,թեն, ինչպեսնշել բանված են մասնագիտական նինչ այժմ իր մեջ պարունալյումէ դեռես ենք, 1:)դ վիճելի պահեր: Հենց դրա համար էլ կանգ առնենք խոդրի սկզբունքային պահերի վրա, հաշվի առնելու, որ. Գյուղաձնավոտնտեսությունում առանձին տեսակի կոոպերատիվների

դրույթի ընդունումըն

բյուջեների

դրա

գույքային պոտենժիալը

Արո

արտադրական

ներին, `

տնտեսություն.

մոնսալտինգային ֆիրմաների Ադենը» րոնը

կոոպերատիվկրթությանն

քարոզչությա

ինչպես նան ներկայացնում են ծառայություններ գյուղացիականձեռնարկություններին, կոոպերատիվներինագրոբիզնեսի կազմակերպմանբնագավառում:Ագրարային բուհերում անհրաժեշտ է մտցնել «Գյուղատնտեսականկոոպերացիա»առարկայի կուրս,մեծացնել կոոպերացիային նվիրված հրատարա-

սեփականաշնորհված գրականությունը

կումները, պարկային ր, Հ

հարկային լծակների օգնությամբ խթանել տարբերբնույթի կառուցվածքունեցող կոոպերատիվներիզարգագումը, հատկապես վերամշակման ն. գյուղատնտեսական արտադրանքիիրացման ոլորտում: Միաժամանակ ֆեդերալ ն տեղական իշխանություններըպետք է վերացնեն բոլոր վարչական սահմանափակումներ պարենային ապրանքների ն գյուղատնտեսական հումքի շարժի հետ կապված շուկաներում ն բարձրացնեն իրացնող տնտեսությունների ն կոոպերատիվների ործունեության անվտանգությունը, նոր ինֆորմացիոն համակարգերի զարգացումը, որը լ ներկայացնում է կոոպերացիայիգործող ն պոտենցիա որակյալ ինֆորմացիա գների, կիցներին ժամանակակից ու Ն

մասնա-

Արաատեսանո

էական գործունեությունն ր ութնր ային գյուղատնտեսության զարգացման ր ան դարյա ուղին ապացուցել գյուղացիականտետ ավե է արտադրության լիննեվությունը, որպես ագրարային ձե, որպես գյուղատնտեսականկոոպերացիայի կազմրի, աՀանայն մուր ունեն

ո"

ս

առանձնահատ-

|

Վ

հ

ւ

ե

ան

"

կոլեկտիվինտեգրացված կամ էլ նույնիսկ զգալի դեր չի մը. Գ րակշիռ, Հուն

հողագործ խաղացել աշխարհիորնէ երկրում: 19-րդ դարն հարը ԳԲում 20պոնկրետ պատմական գործոնների ազդեցության ներքո, առաջացել են տարբեր համայնքներ, գյուղատնտեսությանվարման կոլեկտիվ-համատեղձներ Անգլիայում

ուն

ե

ե

որոց

ի ԱԹ:

րա

Իտալիւսյում, Բելգիայում, լգիայում, Ռ Ռուսաստանում, Ռումինիայում ն այլ երկրներում: Կոլեկտիվ հողագործության ժամա ելնելով, ուշադրության են ղատնտեսության արտադրական կոոպերատիվները ի տարածում են գտել Լատինական Ամերիկայի րային ռեֆորմի իրականացման ընթացքում: Այդ տիպի հատիլների առանձին օրինակներ կան Սան այ օրինակ Կանադայում: Սակայն, ընդհանուր դրական կոոպերատիվները,առավել նս դրանց ձնի գործունեությամբ ն գույքային հարաբերությամբ,ժամանակակիցաշխարհում Փորձը ցույց է տալիս, որ կոլեկտիվ սովորաբար առաջ է գալիս գյուղատնտեսականայլ ձնի պահ րատիվներիզարգացմանը զուգահեռաբար, որի հաճար են վում տրամագծորեն հակադարձ համատեղ մշակման շարժը, սեւմական րացումը ինչ-որ փուլերում դրսնորվում են թույլ հզորության վայրում, սակավահող գյուղատնտեսությունում ն ծանր հատվածում, երբ ուղղահայացիհամար, որոնք սպասա ու ի են կոոպերատիվները, պահանջվում է մակարդակ. որոնք ի վիճակի են բավականաչափ խոշոր անհատական թյուն: Նրանց միավորումը կոոպերատիվներում կոոպե իա ն շարժմանըտալիս է սկզբունքորեն այլ սոցիալական ում տնտեսական բովանդակություն: Համապատասխան սեփականատեր ներում անդամների կամավոր ցությունը լիովին իրացնում է գո

«հոր»`

Ֆ.

Ռայֆազենի

կոոպերացիայի գյուղացիական վարկային ձնի առանձնահատկությունների այդ Կոոպերացիայի կողմից:

մասին խոսումինքը՝ առաջին կանոնը կիոնեփորձից ընկերակցության արժանի Իսրայելի, Առաջին վարկային փոխատվությունն համատեղ 2 ակ նրա բազմաթիվ անդամների փոխատվուաչ սկզբունքով երկրներում խմբակային երաշխավորության անցու Աո ունե է որպե. Ժան ապատ ընկերակցումիջոցների հոսքը երկրներում դրամական էր ամական վարկային էր առմամբ, արտա. ապահովում էլ դրված թյունում: Հենց Գյուղացի հիմքում: Երկրորդ` կարձոր կանոնը վարկի րելի համատեղ-անբաժ արտառրակոււ կոոպերատիվների ւն էր միայն անդամներին միայն ունեցվածքա տրամադրումն պահպանում էլ այժմ են. համար: Այս կանոններն ուն բացառութ նպատակների վարկային գյուղատնտեսական ուն հողագործու

անվանումը:

է

դա է

ն այդ այդ

դա

ն

են

իրենց նշանակությունը ժամանակ: ոո Է գործունեության կոոպերացիայի էական առանձնան կոոպերացիայի Գյուղատնտեսական էյն նան պատմականորեն է նրանում, ուի նախապայմաններ: կայանում ճներող, հիմնարար

-

հատկությունը որագործության կոռաի,գերազանցապես միջ

կե տեսա մմ

Ր գյուղացիների

որ

հենց «ոչ արտադրական» է գյուղականապրանքանհատական այսինքն իր մեջ ընդգրկել ձնակերաԱստիճանաբար ոլորտը. սպասարկման որն համակարգ, բարդ կոոպերացիայի վել է գյուղատնտեսական

զարգացել է

արտադրողների

տնտեսությո Աե ինքնուրու արտադրանքի վերամշակումը ընդգրկվում ապրանքային տնտեսու Այստեղ միջոցներիսպասարմումը, տիվ իրացումը, վաճառքը, արտադրության բավականին սահնմանափա ծառայությունը ֆունկ, ագրոսերվիսի արտադրանքի գյուղատնտեսական միավո արու համագործակ:Կոոպերատիվ տնտեսությունների մասնագիտոցեւն Էարտահ ՈՎ հանդերձ,հաճախ տնտեսապեսշարա գծերը, ննեոկզունքնել Արննցում ատված ԱԱ անդամներիգործունեության են կետ ապագան գյուղատնտեսական կոոպերատիվների Անա պերատիւորի ինչ կախված երկրի հնարավոր ապագայում: սոցիալ զմաճյուղ կոոպերատիվըկարող Ն է իրմեջ տնտեսական համակարգի կարգավորումից տնտեսական մթերմ ական, մատակարարման, գնման, զուգակցել քական, շուկայական հարաբերություններիզարգացումից ԱԱ երն, Ան օպերացիաներ: գորճում ստեղծվում րայ Գյուղատնտեսական կոոպերացիայի առանձնահատկու Հե ակատիրական գործունեությանմի կոոպե աը նան թյունների վերլուծության ժամանակ կարնոր հաշվի կոոպերատիվշարժման գործընթացիառանձնահատկությունը տնտեսավարման կոլեկտիվ ձների յուրօրինակությունը: տնտեսություն»հասկացությունները գյուլացիական /ֆերմերային/ բազմաթիվկողմերը: : համագործակցության կոոպերատիվ

ընդգրկել

է

է

ն,

արտադրու-

-

Ց

պ

Ամեն

է մոտ

է

հաջողությամ

Բա

ողջ

ն

աղաքակա

է

առնե

ողջ

ոնն

ամ

նն

ն

ոլորտու.

չարք

ՆՈՐ

ւ

են

ն «ֆերմերային «Գյուոացիական»

Տա ակա:Սրա րանիշներով տեխնի վարկային

Պատմական տեսանկյունից առաջին գյուղատնտեսականկոոպեգործնականում բոլոր երկրներում ոո էին, որոնց ստեղծման սկիզբը դրվել է կոռպերատիվներն

րատիմները

,

ա

ԱԱ

ակարդակո

խնդրի սոցիալական տեսանկյան ուսումնասիրված գիտական տեսանկյունով:

չեն բազմաիվ էակառ

Պուլ յ"

լ

յուրահատուկ ձներ։ Դրանք, օրինակ գյուղական

այրե էլեկտրամատակարարման են /ԱՄՆ, կոռպերատիվներն

Գերմ Ա

Խնդրի սթափ «փորձարարական» Չայանովը: նիա/, հողի վարձակալության գծով /Իտալիա/: Շատ երկրներում բ հիմնադրույթում այդ խնդրի կոոպերացիայի Չայանովի են իրենցանդամների է այն, որ համալիր գյուելակետային մեջ սպասարկէության ման /ներառյալ սպառողական ֆունկցիայի/ կոոպերատիվներ: հասկացության անփոխաձենը կազմակերպման ընտանեկան ղատնտեսությունում Յուրահատուկֆունկցիա են կատարումգյուղատնտեսական ձեն է, որն իր արտադրականհնարավորություններով այն րինելի կոոպերատիվները, որոնք զբաղվում են անասունների ցեղի է այն բոլորը, որը կարող է տալ խոշոր նախօրոք գերազանցում բարելավմամբ /Շվեդիա, Ֆրանսիա/,ոռոգման համակարգիընկեկամ էլ ունեցվածքի ն մասնավոր ձեռնարկատիրությունը, նայլն: րակցությունները կոլեկտիվ տնտեսությունը: Նման աշխատանքիհանրայնացված Տարբեր երկրներում գոյություն ունեն կոոպերացիայիձնակերպմանհիմքում ընկած է գյուղատնտեսականարտադրուկազմակերպա-կառավարման համակարգի առանձնահատըմբռնումը,նրա տարբերությունն արդյության յուրահատկության կություններ:Մի դեպքում /Շվեդիա,Նորվեգիա/ Ա.Վ. էր, որը լիովին Չայանովը հաստատում կոոպերատիվները նաբերությունից: ներկայացվումեն միացյալ երկրի համակարգում, մյուսներում էր այն ժամանակը, երբ արդյունաբերությունում արդարացի առանձին տեսակի կոոպերատիվները ձնավորում են իրենց պիտանի էր ն արդյունավետ «հորիզոնական կոնցենտրացիայի» առանձնացված միությունները: Կոոպերատիվ գործունեության սխեման, այսինքն խոշոր անհատական ձեռնարկությունների ձնավորմանարդյունավետ համակարգի կառուցումը,նրա իրավա- ստեղծումը, որտեղ ի հաշիվ արտադրությանմասշտաբներիաճի կան ապահովվածությունը գյուղատնտեսական կոոպերացիայի ձեռք է բերվում զգալի տնտեսում ն արտադրանքի ինքնարժեքի ամենաարդիական խնդիրներիցեն ներկա ժամանաիջեցում: Ճիշտ է, արդյունաբերությանյուրաքանչյուր ճյուղում ահատվածում: չափերի «բնական» սահմանգոյություն ունեն արտադրության Գյուղատնտեսական կոոպերացիայիսկզբունքները ն որից շահը արտադրությանծավալներիավելացումից սկսում ները, առանձնահատկությունները անհատականգյուղացիական տնտեէ «գերազանցել» խոշոր ձեռնարկությունների անկառավարեսությունների «բնական» բազայի վրա առավել խորն են մշակված լիության հետնանքով կորուստներին, մեծ չափով էկոլոգիական որոշակի պատմական պայմաններիկիրառման ծանրաբեռնվածությանը շրջակա միջավայրի վրա ն այլն: Բոլոր տեսանկյունից՝ Ա.Վ. Չայանովի կողմից: Մեթոդոլոգիական մոտեցման վերլուդեպքերում այս բոլորը իրավացի է գյուղատնտեսությանհամար: ծության ժամանակ նա հաշվի էր առնում այն Ա.Վ. Չայանովը ձնեակերպումէր գյուղատնտեսությունը հանգամանքը,որ կոոպերատիվ շարժման ժամանակի սկզբանե, նրա ձեավորման որպես «մարդու կողմից արնի էներգիայի օգտագործում, որն առաջին քայլերից ի վեր, Անգլիայում միավորվել էին երկու ընկնում է հողի մակերնույթի վրա»: Այստեղից էլ արվում էր սկզբունքորենտարբեր հասկացություններ՝ հետնություն այն մասին, որ գյուղատնտեսությունըիր տեսակիմեջ կոոպերացիանորպես տնտեսականգործունեությանկազմակերպական-իրավական ձն ն մի գործընթացէ տարածքային«շահագործման» ն արտադրության կոոպերացիանորպես սոցիալիստական կազմակերպմանհամար ն պահանջումէ չափերիօպտիմալացում: կոոպերատիվշինարարության գաղափարախոսություն, որոնք իրենց առջե խնդիր են Անհատական տնտեսությունների չափերի գերօպտիմալ ավելադնում որոշակի սոցիալականնպատակներ ն կոոպերատիվ տնտեցումը հանգեցնում է, առաջին հերթին, ներտնտեսայինտեղափոսությունը դիտարկում են որպես միայն այդ խումների ծավալներին արժեքներիարագ մեծացման,ինչպես ողջ շինարարության ուտոպիստական գաղափարների իրականացմանմեթոդներից տնտեսության, այնպես էլ ստացված միավոր արտադրա մեկը: Կոռպերացիայի նկատմամբայդ երկու մոտեցումների հաշվով: Այստեղից հետնում է պարադոքսայինեզրակացություն ստոէ բավականաչափ րաբաժանումըիրականացվել որքան շատ է զարգացած տնտեսությունը,որքան այն առավել դանդաղ,փորձի կուտակման աստիճանով,այն բանի բացակայությամբ, ինտենսիվ է գործում, այնքան ուժեղ է ձգտումը կրճատելու որ իրականում կարելի է ն ինչ հնարավորչէ, ն ոչ մի տնտեսության չափերը: Որքան ինտենսիվ կլինի տնտեսությունը, պայմաններումչի կարող լուծել ոչ մի կոոպերացիա: ն որքան խորը Տնտեսականվերլուծության մանրակրկիտ կմշակվի հողը, որքան շատ կլինի իրական լինելը ն զարգացման կանխատեսումը պարարտանյութը, այնքան հաճախտեղի կունենա տեղափոխումը զգալիորեն կապված են արտադրության միջոցների մասնավոր սեփա-

հաջողությամբ գործում

իչԱրցուցիչն սկզբունքի

հետ:

է ԱՎ.

զարգացման

տնամերձիցդեպի դաշտ

փոխումը արտադրանքի

միջոցակազմակերպչական

ուղին էր շմ կարծիքով «ամեր գյուղատնտեսությունը ռումների, Ռուսաստանի, սկզբում» ԸՆ աը միայն նդկաստան, կաովննար Չինաստան այլն/

այնքան էլ «ծանր» կնստի այդ տեղաինքնարժեքիվրա: Գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների բնույթը սահմաններ է դնում նրա խոշորացման հետ կւսպված, որի շնորհիվ խոշոր ձեռնարկություններիառավելության քանակական արտահայտությունը փոքրերի նկատմամբհողագործությունում երբեք չի կարողառանձնապեսմեծ լինել Տնտեսությունների օպտիմալ չափերը Ա.Վ. Չայանովն ընդունում էր 800 հա Վորոնեժի նահանգի համար, 200-300 հա Կինի ն այլն: Սակայն տնտեսություններիավելացմանշատ կոշտ ն նեղ սահմաններիգոյությունից բոլորովինէլ չպետք է ենթադրել, որ գյուղատնտեսությունում արւտոադրության կոնցենտրացիայի գործընթացներըպետք չեն ն հնարավոր չեն: Դրանք ընթանում են որպես ուղղահայաց կոնցենտրացիա «շերտատել» գյուղացիական տնտեսություններից որպես առանձին ճյուղեր` գյուղատնտեսականհումքի սկզբնական վերամշակմեքենաներ, կաթնեղենի, պանրի ոքր գործարաններ ն այլն `: ն

|

կասի ոլորտ շոգեշարժիչ ոն

որ

ոչ

դա,

այլ

Ա

ագրարայիներկր

է նթացը

նա

նան

բոլոր

այլ

ն

էր հետնյալ պատկերացնում

Կոոպերացիա)ի տվո ական

միավորումմանր արտադրողների կերպ. «սկսած սոոոր ության միջոցների մթերումից ներից, հողագործական է կատարում բավականինարագ անցում

կոոպերացիան

Ա

սկզբունքներով կոոպերատիվ արտադրանքի

ըտեսական Գյուղատնտես այն խոշոր միությունմակերպմանը, ընդլայնելով իրացման : հազար մանր ների է բերում տիպի օպերացիանձեռք նրանցբազայիվրա բաղդադվում ն աճրություն, ժե ղ ոոպերատիվապարատ ն, որ

արտադրողներ կագ հարյուր ր եւո ձնով, իս միջնորդական թափ անհաժեշտ է է ունենում, կապիտալիզմի "է ռերի իր մեա ո աեոր կապիտալի նախակոոպերատիվ ան ը համանման,

առա

մկզբնական կուտակում:

փուլում զարգացման այդ շուկայի պահանջի, հրամակոոպերացիան ընդանհրաժեշտությամբ տմական պա յականի ճնշման տակ, Իր

գյուղատնտեսական

կոնը տոնդ պոչ լայնու կազմակերմ էղեպի օգերացիԱների ոնա գոննենականիաի րացնող պահածոյացման, յկաթնեղենի `

դառիլՇ դառնում միայն գյուղատնտեսության :կոնցենտրացիայի հայտնի փուլում ն տեղական կապիտալի հարաբերականորենթուլության դեպքում: Ձնավորվում է պատկերացում, որ կոոպերացիան չի

ն այլնի կարտոֆիլագործության

առանձնացնելով համապատասխան ճյուղեր կոոպերացիա, գյուղը, տնտեսություններիցն ինդուստրացնելով

գյուղացիական

իրում Ցան միավորել. Կոռպե ի վիճակի' Հէ համակենտրոնացնել խոշորացնել լերամշակմա անարար թե Ն "Մ էգուղացակա այն, քանի

որ

նրա խոշորացմանն կոնցենտրացմանհւսմար չկա

կոոպերացիանհենց դրանով էլ տիվները, գյուղատնտեսական են փոխել իր տնտեսության գյուղացուն ստիպում արտադ բարելավելտեխնիկանն ստանդարտացնել

կա,ապա բայց. էթ պատվերը արուն շուկայական պատվեր: րզն մ աԼ ով աաի մի որո Արզ ման:ՑուԷ մակերպումը, մանավո -

ված տնտեսություններիհիմանվրա: Կոոպերացիան,ինչպես նշեցինք վերնում, անբաժանելի է շուկայից ե ունի իմաստ ու նշանակություն միայն որպես կազմակերպման ձներից մեկի

արտադրության 5ԿԴ5 )Խ,Մ,

արտահայտություն:

Գյուղի կոոպերացման հենց այդ գործընթացն էլ Ա.Վ. Չայանովը գտնում էր միակը, որն ի վիճակի է վերակառուցել ց

12Կոճւօ8

74.0. ՕՀԵծոՒ

Էօօոծրումոււ -

5Ե 1116ր

հ

տ

ՇՀ1ԵՇՔՕ20341 փօքառւ օբժտՈ 381011

,

՞

Նույն տեղում, էջ 75.

Է

61861168

անքը: բարքը

էլ ավելի է Ամրապնդվելովտնտեսապես, կոոպերացիան զարգացնումձեռք բեոված հաջողությունը դեպի արտադրության մեծ չափի ընդգրկումը, ստեղծվում են մեքենայականընկերակցություններ, ընդունման կետեր, մելիորատիվ տնտեսություններն

այլն:

«էլեկտրոֆիկացիայի զարգացման, տարբեր տեսակի տեխնիկականսարքավորումների,պահեստայինշինությունների, վարցանցի ն կոոպերատիվ կատարելագործված ճանապարհների

.

Վո

Ճ.8.

ՕՀԱՕՑԱԵԼԾ11168

ԿՍՍՈՇքՅԱՆՆԸ.76-77

կազ ներքին

օ6Հ10ՇԲ0203416186ՄԻ01 ֆժքուեւօթոուուՅմւմոմ ս

..

կերի տարրերը հասարակական տնտեսության ուգահեռաբա են այնմ առանց այդ տնտեսության քանակապես աճում է այնքան, որ ողջ լրացումն սպասարկում ձգտումն է իմաստչունեն: ակը վերածնվում է գյուղացիական տնտեսության համակարգի Նման /կոոպերացնելով իր տնտեսությանորոշ տալով թեթնացնելմանը րակական կոոպերատիվ տնտեսության համակարգի, թողնելով կապիտալի պայքարիզենք որոշ գործընթացների տեխնիկական կատարումը մասնավոր «Շնորհիվ կոոպերաայքարում: ո մոնոպոլ իշխանությա տնտեսությունների անդամներին, գրեթե տեխնիկական առատնտեսությունները այքայված էր են բոլոր այն ջադրանքիսկզբունքով» միավորվելեն, դար" Լո ոեր Սակայն, այս ամենով հանդերձ, կոոպերացիան չի Գյուղատնտեսությունները: խոշոր նույնականանում գյուղացիական սեփականության հանրայդաշտերըն անտառները ոչինչ նացմանն ու քայքայմանը: ԱՎ. Չայանովը գտնում էր, որ ատիվներումդրանք դառնում են Վ են: «կոոպերատիվձեռնարկությանբնութագրիչհատկանիշըայն է,որ հավասարը»: տնտեսապեսուժեղ այն երբեք չի կարող լինել ինքնաբովանդակ,ձեռնարկություն,որն համար կոոպերացիան ունի սեփական շահեր, որոնք էլ դրված են նրա անդամների հեղաշրջման հեղափոխական կարիք չունի ինչ-որ Գ լ նական, շահերից դուրս: Այդ ձեռնարկությունները,որոնք սպասարկում են ում: ողջ հասարակարգի իրենց հաճախորդներիննրանց տերերն են ն կազմակերպում են յուրաքանչյուրըհեշուններից կառավարումը այնպես, որպեսզի անմիջականորեն իր սեփական ընտանեկան ն միապատասխանատու լինեն միայն իրենց առջն»": առանձինաշխատանքներ առանձնացնել մեծ Գյուղացիական կոոպերացիան Ա.Վ. Չայանովը բնուգործում: հետ ընդհանուր ննե թագրել է հետնյալ կերպ. «Գյուղացիականկոոպերացիանիրենից ն բոլոր ձների նման հեղաշրջում տեղի ներկայացնումէ բավականինկատարյալ կազմակերպվածգյուղան տեսակների ապապետականացմամբ

համակարգը որակապես են. `

գյուղի հարա: ճյուղերը

հո ինը, Հոբը կոոպերացման նրա գյուղոցիո ւ) որյոլնաբերական

մանր հետ ման Ն ստացել ցիայի.. Գրումար ուժեղ ո առավելությունները, ցիության կորտված բաժանված, Ը նեն Կազմակեր իրեն ւն ուժի ստեղծման Այդտնտեսական ակնե Հո տեսու աԱ պահպանելով արտադրությունը, ոոպերացիայի Ավ կղեկտիվացմամբ

նրանք

անր ապրանբարտադրողներին, գյուղատն այունը՝ խորտակելով, քանդելով ից աար կայա է իր Աա կոոպերացիայիելակետայինուժը որ րանում, արն հերթին աաա ները Ան տարիա մացնելորո ունեն ապրանքարտադրողն անկասկածառավելությունփոքրերի նկատմամբ կազմակերպում աոա խոշոր ձնի արտադրության այն համատեղ, հարնանի կա խնդրի նշել այն բարդությանմասին, ե

-

-Պճեցավն

ռ

,

րից այն տարբերակը,

որտեղ

արտադրության

խոշոր ն

րս

Ու

ն Գող

հետ այդ

են

հաճախ օգտագործելով վարձու աստիճանին համապատասխան,

աշխատանք» : Կոոպերատիվը դա առաջին հերթին տնտեսության ն տնտեսություններիմիավորում է, որը մտնում է այնպիսիմիության մեջ, որից նրանք չեն վերանում, այլ նախկինիպես մնում են մանր Նրանք իրենց արտադրության աշխատանքային տնտեսություններ: միայն մի մասն են, հենց այն մասը, որտեղ խոշոր տնտեսությունն ունի առավելություն փոքրի նկատմամբ: Գյուղատնտեսական կոոպերատիվները ինքնուրույն գյուղացիական տնտեսության

ԿՅՋ08

4.0.

200ոծքմարւն,

Տես

թ

Տես

Ը.

ՕՇԽԾՑԵԵԼԹ ՔՈՀՔ

Ք

ֆօքխելօթոճոտՅՅԱ2

նույն տեղում, էջ 8) նույն տեղում, էջ 84

։

ՇՇՈԵՇԵՕՀՕՅՏԱՇՐՑՇԵԻՇԱ

ա

որ Այստեղհարկ է դա արտաոր քանի ժամանակ, գործնական իրականացման ն որոնց է հակասությունների, խնդիրների հայտությունն այն ԱՊՀ շատ ռեֆորմը է ագրարային ժամանակակից բախվում Շատ է սոցիալական բան կոոպերացիայի կախված երկրներում: օգտահասունության, նրա սոցիալականֆունկցիաների բազայի գործմանակտիվությանաստիճանից,այն նպատակով,որ խթանի նրանց անմիջական շահերը, որոնք ստեղծում են կոոպերաբնույթը՝ելնելով տիվներըն փոխում են իրենց ողջ գործունեության իրականկոոպերացիայիսկզբունքներից:

:

1/8

ռոլօ8

4.8.

ԷՕԺՈՇքՉ ԼԱՔ,Ը.

ատնտեսական

ՕՇԵՕՅՈԽՏ

ՍՔ

ր

Փօք

լ

օքոյււտումոլ

Դլ

օ015018020381618616օ1

ԱՎ

Չայանը յանուլը ն

ուռա գյուղատնտեսական

տեսության առանձնահատկուկոոպերացիայի Չայանովի ) մ է նրանում, որ հիմքում նա դնում էր աշխատանտնտեսությունը ն այն ուսումնասիրել էր տեսանկյունից, որպես ագրարային ն կոոպեկազմակերպչական Նման մոտեցումը հնարարատիվհամակարգիբազայինմիավոր: ն բազմակողվորություն տվեց գիտնականինխորությամբ ն էությունը կոոպերատիվ կոոպերացիայի մանիորենբացահայտել շարժմանհիմնականխնդիրները: Չայանովըկոոպերացիանչէր կապում որոշակի հասարան չէր դիտարկումնրա զարգացումը դասակարգային հետ կարգի դիրքերից: կոոպերացիանմեզ մոտ առաջացավ Գյուղատնտեսական առաց: Այն գոյությունուներ ն կա մի շարք շատ հեղափոխությունից Սակայն ն մեզ մոտ մինչն հեղաերկրներում: կապիտալիստական ն երկրներում այն իրենից կապիտալիստական բոլոր փոխությունը մանր քան ապրանքարտադրողների էր ավելի, ոչ ներկայացնում հարմարեցումըկապիտալիստականհասարակարգի պայմաններին, ն ոչ ավելի, քան գոյապայքարիգործիք: Ոչ մի նոր հասարակարգ այն չէր ներկայացնում ն չէր էլ կարող ներկայացնել ն բոլոր այդ տեսանհույսերը կոոպերացիայիշատգաղափարախոսների, են: կյունից ուտոպիստական Այլ պայմանների շարքում, որոնք գյուղատնտեսական կոոպերացիանդարձրել են բնական,Չայանովըառանձնացնումէր մի հանգամանք,որը վեր էր ածվել սովորության, դա գյուղացու ձգտումն էր օգնելու հարնանին, համատեղ լուծելու տնտեսական

Ք աին մզբունքների աուղացիական մության հիմնական կոոպերացիայի մասին Ա.Վ.

Չայանովի ընդարձակ ժառանգությունը ընդգրկում է երկու կարնորագույն գիտական աշխատանք` «Գյուղացիական տնտեսությունների կազմակերպումը» նե «Գյուղատնտեսական կոոպերացիայի կազմակերպման հիմնական գաղափարները ն ձները»: Դրանքանխզելիորեն կապվածեն միմյանց հետ, քանի որ կոոպերացիանՉայանովը հասկանում, ընկալում էր որպես ձն, որը ոչ թե կազմալուծում էր գյուղացիականտնտեսությունը, այլ ընդհակառակը՝ամրապնդում: Չայանովն այն գիտնականների թվում էր, որ կոոպետեսությունը ուտոպիայիցվերածեցգիտության: րացիայի Կոոպերացիայի տեսությունը զարգացել է երկու ուղղությամբ: Մեկը դա ուտոպիստականն է, որը ներկայացված է Ռ. Օուենի, Շ. Ֆուրեյի, Շ. Ժիդոմի, է. Վանդերվելդի, Լ. Բլանոմի, Ն. Չերնիշնեսկուն այլ գաղափարախոսներիկողմից, որոնք կոոպերացիանդիտում էին գլխավորապեսորպես միջոց, որի օգնությամբ հնարավոր է վերափոխել հասարակությունը սոցիալիստական

հիմունքներով:

Մյուս ուղղությունը գործնականորեն ղեկավարում էին նրանք, ովքեր ելնում էին ոչ թե գաղափարներից,այլ կյանքի պահանջներիցու հրամայականից,մանր արտադրողներիշահերից /Ֆ. ՌայֆազենըԳերմանիայում ն Ա.ՉայանովըՌուսաստանում: Փորձերը, վերակառուցել հասարակությունը կոոպերացիայի միջոցով,ելնելով սոցիալիստականգաղափարներից,ավարտվեցին անհաջողությամբ: Սակայն կոոպերացիան, որն առաջացել ն ձնավորվել է մանրըարտադրողներիպահանջարկից,նրանց շահերից, լայն տարածում ստացավաշխարհում: Կոոպերացիայի զարգացման գործում Ա. Չայանովը ոչ ներդրում ունի գիտականուսումնասիրություններիտեսքով. միայն նան գործնական կյանքում նույնպես: 1915 թվականից նա այլ դարձավ վուշի կոոպերատիվիղեկավարներիցմեկը, որը կարնոր դեր խաղաց համաշխարհայինշուկա այդ արտադրանքի արտահանման գործում /Ռուսաստանն այդ ժամանակ համարվում էր վուշի գծով): ամենախոշորարտահանողը

խնդիրները: Չայանովը նշում

էր, որ կոոպերատիվ ձնեը շատ ճկունություն ունի ն մեծ հարմարվողականություն տեղական պայմաններին ն շուկայական իրավիճակի փոփոխություններին: «Կոոպերացիան...հանդիսանում է առավելապեսլավ ապարատը այնտեղ, որտեղ յուրաքանչյուր առանձին դեպքում անհրաժեշտ ճկուն հարմարվել տեղական պայմաններին,հաշվի առնել յուրաքանչյուր տեղանքիմանրագույն իսկ ե ամիսը»՛՞: Գիտնականըհավաստիացնումէր, որ գյուղացիական տնտեսությունը, որը մտնում էր կոոպերացիայի ն կառուցում էր տնտեսաէր հատկանիշները իր վարման նոր ձներ: Նա դիտարկում էր կոոպերացիանսոցիալ-

է առանձնահատկությ աշխատանքի յուրաքանչյուր

մրի րութնքային լիոիոխու թ

ոուօծ

4.8.

ԿՀՅ1108 Ճ.8.

956 քո

ԱՏ

Աի

Ել6

՛ք3.ՂԵլ

ԻքՇ

-

Խ1.: Հ0:06, 81.

Ե0Օոծքւու,

1993,

6.

ԵօօորՂԱւ,

1925.

6.

քաղաքական ն տեխնիկա-տնտեսական տեսանկյունից:Վերջինիս հետազոտությունը հիմնվում էր տարբերակվածօպտիմումիտեսության վրա: Նրա էությունն էր գյուղատնտեսական արտադրությունում առանձնացնելմեխանիկական, կենսաբանականն տնտեսական գործընթացներըն օպերացիաները, որոնք ունեն օպտիմալ չափեր ն ռեժիմ, ի տարբերություն այլ ճյուղերի ձեռնարկությունների արտադրւթյան չափերի ն ռեժիմների, այդ թվում լ երամշակողարդյունաբերության,որն անմիջականորեն կապված հետ: էգյուղատնտեսության Տարբերակվածօպտիմումի տեսությունըՉայանովիխոշոր գիտականձեռքբերումներից մեկն էր: Յուրաքանչյուրտեսակի գյուղատնտեսական արտադրանքի միավորի արտադրության վրա նր ծախսում է անհրաժեշտռեսուրսներ:Ծախսերիմ ծությունը կախված է շատ ցուցանիշներից,օրինակ` ինչպիսին են գյուղատնտեսական մեքենաների օգտագործման աստիճանը, էներգետիկ սարքերը, հողատարածքիմեծությունը, նրա դիրքը, տեղադրությունը, այս կամ այն տեխնոլոգիականօպերացիաներիկատարման թույլատրելի ժամանակը հողագործությունում, անասնապահությունում ն այլն: Ընդ որում այդ ցուցանիշները,դրանց նշանակությունը տարբեր ճյուղերի համար տարբեր են:

ախված ամենափոքրնէ: Իր հերթին, օպտիմումիմակարդակը կախվ

բնական, ոթն աշխարհագրական ԿԱ

նագիտացումից էր հետնյալ խումբ տարրերը, այլ ոինում,

արար

ծախսերը առավելագույ իջնում են հասնելով

եՆ :

Փոքր

ին պայմաններում կրճաԷոշորացման կազմում առների վարչականծախսեարժեքը, օգտագործման երի րի տումը Սերն Հեը) Հոտ րիլունների՝ խոշորացման դեպքում ավելացումը րը, հսկողության թուլացման ծայլն: ախսերը Խորե յին .

տնտ

որտ

հետնան-

չափերից /սերմերի, Հ տնտեսությունների որո աաախվոծ բ աշխատանքները բեռնաթափման երի արժեքը,

քով

ն

պա-

'

յութեր

ր

,

ն

Աբ իւարիր է Բացի Ար աոտինանի, դիտենք պարզ ոոպերացիայի

հիմնական

գաղա-

փարը: իական տնտեսություններիկազմը իր բավականին մենք հեշտությամբ կարող ենք համոզվել զածքով կառու ԱԱ: որմի ճյուղերի համար խոշորացման ձեր կտա անմիջականԸնդ որում, գրեթե միշտ հնարավոր բարդ

ապա

ը

շարք

մեծ օգուտ:

է

դառնում բավականին հեշտությամբ, չխախտելով տնտեսության մյուս մասերի աշխատանքներըն չքանդելով ընտանեկանտնտեսությունը, առանձնացնելառանձին աշխատանքներ ն միավորել նդհանուո գործի գողծ միասին, միացյալ, հարնաններիհետ մի ընդհանուր

աների ոիափով

Սասշտաբների

աճի

չափու

նրանք ինչոր մի կետի օպտիմալ նշանակության: Գյուղատնտեսական արտադրության մասշտաբների հետագա աճի դեպքում նորից սկսում են աճել տեսակարար

ծախսերը: Արտադրությանմասշտաբը,որը

է համապատասխանում ռեսուրսներիտեսակարարծախսերի նվազագույնին,գործունեության կոնկրետպայմաններում,կոչվում է Օպտիմալ:Գյուղատնտեսության արտադրության տարբեր ճյուղերում այն տարբեր է: Մի դեպքում այն համադրելի է աշխատանքային գյուղացիական տնտեսությանը, մյուսում դուրս է գալիս նրա շրջանակներից: Երրորդ դեպքում օպտիմումի ձեռքբերումըմի քանի գյուղացիական տնտեսություններիմիավորմամբ,իրականացվումէ կոոպերատիվում, սակայն, այդ ճյուղի մի մասի աշխատանքըկազմակերպվում է այնպես, որ արտադրական գործունեության մասշտաբները համապատասխանեն օպտիմումին: Բազմաճյուղ տնտեսություններում գոյություն ունեն մի քանի օպտիմում: Օպտիմալ կարելի է համարել այն արտադրությունը,

որտեղ այլ հավասարպայմաններում, արտադրանքիինքնարժեքը

ետը

Չայանովն են Աի

որոնք

վան կաիըԽա ուղացի

արարեր ԱԱ

է մա Ա-

րանի ուղացիական այժազիքքերը կոոպերացիայի ու միայն ինա: Էգեջենաներ միջոցնեի համատեղ օգտագործման, իրացման, ՛

ազմա

անգամ

նշել

է,

ո

պորտի

վերամշակմանտնտեսականշահութաբերությանմեջ են, այլ նան կարգապահականնշանակության մեջ, ու նան նրանում, որ մասնակիցներըհարկադրված են ձգել իրենց տնտեսությունը ն տեխնիկականմակարդակի, առավել բարձր տեխնոլոգիական որը համապատասխանի կոոպերացիայի պահանջներին: Չայանովը չէր կիսում այն տեսակետը, ըստ որի գյուղացիների կոոպերատիվների հիմնական հենքը կազմում են գյուղացիության պրոլետար-աղքատների շահերը: կոոպերատիվիաշխատանքներին մասնակցելու համար, ինչպես նան մասնաբաժնիմուծման համար, ու նան կոոպերատիվում ա աշխատելու իվ համարր հավասարաչափ շխ լ անհրավ

Կճլ08

4.8.

քոռ

ԷԿքՇ ԿՕՕոՇքումո,

Խ/.: (2օօուտոու, 1925,

6.

ժեշտ է բոլոր դեպքերում նյութական բարեկեցության որոշակի մակարդակ ն տնտեսությունների որոշ կայունություն, որը կասեցնում, դանդաղեցնում է շարժման մեջ առավել թույլ տնտեսություններիներգրավումը» ՛՛: Չայանովը դրանից հետնություն էր անում, որ առավել պրոլետարացվածգյուղացին չէր մասնակցի կոոպերատիվշարժմանը: «Նա դուրս կմնար ոչ թե նրա համար, որ նրանք ն կոոպերացիան հակամարտելի են, այլ նրա համար, որ նման տիպի տնտեսություններումչկա կոռոպերացիայինմասնակցելու առարկա: Նրանց չնչին ն գումարած սպառողականտնտեսությունըչէր տա ոչինչ իրացման կոոպերացիային, չնչին ցանքատարածությունները դարձնում են ոչ պիտանի մեքենաների կիրառումը, իսկ գնումների, մթերումների վարկի ծավալը չենփոխհատուցի փայատիրականմուծումները կոոպերատիվում»՞՞: Չայանովն իրավացիորեն նշում էր գյուղացիական կոոպերացիայիկազմակերպչականգերազանցությունը տնտեսավարման այլ ձների նկատմամբ ն ավելի բարձր խթանները գյուղացիականտնտեսություններիաշխատանքի նկատմամբ: «Աշխատանքային կոմունան միշտ թույլ կլինի աշխատանքային կոոպերատիվ տնտեսությունից,քանի որ իր կառուցվածքու| այն ստիպվածէ կազմակերպելխոշոր տեսակի արտադրությունոչ միայն այն ճյուղերի տնտեսություններում,որտեղ այն եկամտաբեր է, այլ նան այնտեղ, որտեղ մանր արտադրությունըտեխնիկապես միշտ առավել կատարյալ է: ...Կոմունան, ինչպես յուրաքանչյուր խոշոր տնտեսություն, պարտվում է համեմատած կոոպերատիվ ընտանեկան տնտեսություններին` ներքին տնտեսական տրանսպորտի հարցում, կենսաբանական գործընթացների նկատմամբ հոգատարությանն ուշադրության աստիճանով, չունենալով միաժամանակ ոչ մի առավելությունայլ ճյուղերում կազմակերպչական

կոոպերատիվ

տեսանկյունից»՞՞:

Մի այլ տեղ Չայանովը ընդգծում է, որ «...Գյուղացիական տնտեսություններումկոլեկտիվացվումեն իր ձեռնարկությանհենց այն ճյուղերը, որտեղ արտադրության խոշոր ձներն ունեն զգալի առավելություն փոքրերի նկատմամբ ն թողնում է անհատական

արեն)

:14

Տես կոոր

1136քՅ111616 ԴքՅ.ՎԵԼ Ի4.: ԵՕ1օ6. 1993, Շ. 573 նույն տեղում, էջ Ի).: Խ1060608Շ5ոյմը460Կոմ, 1989, /.8. Հուլ. 236թ2ւր 6 ՈքօՅ46/1

ը

նրա այն ճյուղերը, րոնք տնտեսություններին նտանեկան մանր ձեռնարկությունները»՛:

կազմակերպում

գիտնականիհետնյալ միտքը. առավել լեն ռթրքիր կազհնարավոր տեսակների միմյանց են

մադրելով

է հետ

«...Վա-

չորս

կտրտվածգյուարտադրությունում հողագործական մակերպումը արտելային ն խոշոր ղացիական,խոշոր կապիտալիստական, մենք հեշտությամբկտեսնենք, որ կոոպերացումը, գյուղացիական գործընթացով, է առաջին խմբի կազմակերպման առաջինն ուժեղ գործընթացներիկազմաերկրորդը ն երրորդը երրորդ խմբի կոոպերացումը տնտեսությունների իսկ գյուղացիական կերպմամբ, է մնացած բոլորին, քանի գերազանցում կազմակերպվածությամբ ունեն առավել ուժեղ որ ն առաջին, ն երկրորդ խմբում դրանք ձներ... կազմակերպական ն տեխնիկականառումով արտելը Կազմակերպչական

կարող է նույնպես լինել ուժեղ, ինչպես որ խոշոր մասնավոր տնտեսությունը: Սակայն..., մենք շատ ենք կասկածում, որպեսզի աշխաարտելըկկարողանահասնել այնպիսի տանքայինհողագործական տեխնիկականարդյունքների,ինչպիսինունի կապիտալիստակա տնտեսությունը: Առաջինխոշոր տարբերությունընրանցմիջն հանդիսանում է մարդկայինաշխատանքի խթանմանբնույթը ւետ» Աշխատանքային գյուղացիականընտանեկանտնտեսությունում աշխատանքի խթանը ընտանիքի դեռես չծածկված պահանջն է, որի բավարարմանաստիճանը գտնվում է լիովին աշխատանքի լարվածությանը համապատասխան:Կապիտալիստական տնտեսությունում գործավարձի վճարման համակարգի է, պայմաններումլարված աշխատանքիխթանը աշխատավարձն որը համամասնականէ լարվածությանը:Իսկ օրավարձով աշխախթան է տանքի դեպքում, որը հաճախակիէ հողագործությունում, տնտեսավարման հարկադրանքի կամքը..., շահագրգռվածայդ ուղղությամբ աշխատանքը կորցնելու վախը ն երբեմն էլ տուգանքները...: Արտելային հողագործությանկողմնակիցներըհենց այդպես էլ կառուցում են արտելայինձնի առավելությունըառավել կա...

-

6.

/Ճ.8. ԿՈՏ Էյ08

263-264

Ե36թուդլեւն ոբՕհՅՑաղծլոջ.

հ1.: հ10ՀԽ08ՇԲԽտ բճ6օԿեն,1989,

6.

արական տետերության համեմ ձ

Պրո:

կապիտա -

Արտադրանքի բաժանման հավասարության դեպքում ն արտելի անդամներիաշխատանքինկատմամբխանդավառության բացակայությունը շատ քիչ բանով է տարբերվում օրական վճարվող աշխատանքից: Իսկ քանի որ հարկադրանքի կամքը արտելային կոլեկտիվում միշտ ավելի քիչ լարված է, քան անհատական տնտեսության կամքը, աշխատողն ընկնելով առավելագույն շահույթ ստանալու ետնից, հնարավոր են ն այնպիսի երբ նկատմամբ խթանը կլինի ավելի վատ, քան կապիտալիստականտնտեսությունում, ուր այն կառուցված վրա: է օրավարձու աշխատանքի Արտելայինտնտեսության երկրորդառանձնացվողհանգամանքը, ընդ որում անբարենպաստ,աշխատանքիկազմակերպման ձեն է: Կապիտալիստականտնտեսությունը, կառուցված վարձու ա միշտ նրան տվյալ պա կազմաաշխատանք, որն անհրաժեշտէ ըստ

Անին Արի աշխատանքի

գիտակցությունը ն.աճքը Հո թթույ կարնոր այնքան որն ոնում Արմ Արձեռնարկատիրության են Կոլեկտիվ.

է բոլոր

տեսակի

ըռերեւյության, ձեռնարկուկապիտալիստական կամքը Սեփականատիրոջ ժամանակ:

գյուղացիականընտանիքի «աշխատանքային

թյունն մոտ մեզ ապահովումէ միասնությունկազմակերպորի ր ն այն անշեղորեն իրականացնումէ գլխամ տեսանկյունից կոլեկտիվկամքը առաջին հերթինթույլ ում: Իսկ արտելային քան ԿԱ ն ձեռներեցության երում

ն

որպես կազմակերպչի անին կրողները վարչության տեսքով նի որպեսզի համար, այն բանի նտրողներից Արտելային ձնի Ն անդրդվելիության: խախտելի անա անտեր բացի կողմերից թվարկված որր

քա

նե

ն նրա

բավակա

րչ

կազմակերպման է նան

արտա-

թույլ

կարգավորել ընտանիքի պարզ դրությունում դժվար է, արտելայինտնտեսությաններքո: համաբնակություն որոր կրոնական կամ գաղափարակա նդունեն է ընդունենք, պետք մարում է, ծածկում է իր ետնից խանդավառությունը է նախագծել թերությունները, սակայն դժվար թե կարելի

վունրմեջ անն արդեն աշխատանքի կամի դեն ճիշտ պլանի, ոչմի տ որում նշվա բոլոր կերպչական ծրագրի, աշխատող ավելին: աշխաիրադրությունու գտնվում ցանկացած թոն այխատադտաինյոդագո ահա րգոաթո խանդավա ժամկետն արժումը Ւ արտեաին Աշխատուժի թվաքանակը նրա կազմում միշտսմնում հողագործությանկազմաարտելային հիմքի վրա: Հետնաբար լինում հարկ առաջին հերթին իր կարճ նույնը: հզորությունը մյնն աու թ քանի լուծել Արքից կերպիչներին երկո կան ժամանակահատվածում, վարձու աշխատանքից հիմնական խնդիր ինչպես կարգավորել .

յլ

զանգվածային,

"Ի

է

կառ

այն

է

որ

օգտվել չի կարող, իսկ իր գործունեություններըսահմանափակեն:

Լ մեծ ների Հարա աշխատուժը մնում ամի աոաք

Մյուս

ո

ն տնտեսությունների չօգտագործված մնում է չաշխատող, բայց, համարայն

պահպանման,

գոյատնեմա

օգտվող: Նշված երնույթթի դեմ պայքարում հարկ է լինում ի տարբերություն կապիտալիստական կազմակերպվածտնտեսու|

անային

աշխաարտելում ն արտելի մեծացնել կարգապահությունըավելացնել, խթանների ն լարված աշխաաշխատողների

հոգեբանությունը

տանքինկատմամբ՞: Մենք, ավելացնումԷ, ընդհանրապեսկասկածումենք, որ արտելը տա մեծ տարեկանաշխատանքիվճար գյուղացուն, քան նա կստանա այն իր մասնավորկոոպերատիվտնտեսությունում: է զգալի

Լ Ակա պահանջո աան հկ թ հավետ ՆԱաանաական կիներն րելիհոգեքանական ձնով, սակայն, հատկանշական չափո քան լարվածությունը ժամանակի

քիչշահավետ

որը,

կլիներ առավել

հավասարաչափ աշխատանքի վերաբաշխմանը կտրվածքով: Սա խոշոր թերություն է, որը հատուկ

տնտեսությանը: պի զեր արտելների առավել թուլացնող

Գո

րջապես

համամատած,

երրորդ, այլ

տիպի

է ն

մանր

տնտե տնտեսությունների ների հե հետ առանձնահատ-

աստիճան,

անհատական

տնտեսությունը:

ՈՒստի, չհերքելով արտելային հողագործության որոշակի դեպքերում զարգացման հնարավորությունները, մենք բոլոր գտնում ենք, որ հողագործությանառաջադիմական հեղաշրջման

կամքի բնույթի մեջ է: կություր տնտեսավարման

զուլօ8

264-265

ՆՔ.

1/36ք2հԵԼՆոքՕ1386ՇՈ6է114. հ1.:

հ10ՇԲօ86ժոմ

քո60ՎԵ, 1989,

6.

27.

ոզ

4.8. Ոքօ)386ղծհ ոց.ԽԼ: հ100Ե08Շ իօո ք:Շ6Վոի,1989, 1136ք88Խ աուն ԵՇ

266-267

6.

ժամանակ գլխավորը կգնա

հունով":

ոչ

թե արտելային, այլ կոոպերատիվ

Գյուղացիներիկողմից կոոպերացիայիընդունումը, որպես կազմակերպչական ձն, որն ամրապնդում է աշխատանքային գյուղացիական տնտեսությունը, ուժեղացնելով նրա դիրքերը սկսվող մրցակցության պայմաններում, անցումը շուկայական տնտեսության, գյուղացիական տնտեսություններիարժանիքների որոշումը ն մրցակցության հնարավորություններընրա կոոպերացման արտելային ձնի արտադրության հետ առաջ բերեցին Ստալինի ն նրա կողմնակիցների զայրույթը, որը հանգեցրեց ողբերգականհանգուցալուծման: Չայանովը՝ չխուսափեց որոշ 6գաղափարայնացված մոտեցումներից կոռպերացիայի զարգացման առնչությամբ: Այստեղիցէլ նրա այն համոզմունքը, թե կոոպերացիայինպատակը չի կարող լինել շահույթը ն շահույթի հակադրումըկոոպերատիվի անդամներիեկամուտներին: Շահույթի բացառումը կոոպերատիվշարժման նպատակներից տեղի է ունեցել կոոպերատիվայինսոցիալիզմի գաղափարախոսների ներգործության տակ: Ընդ որում նշված կարծիքը բավականինտարածվածէր այդ տարիներին,միայն որոշ չափով է բացատրվում գաղափարախոսությամբ,որոշ չափով էլ հենց կոոպերացիայիանբավարար զարգացմամբ ն նրա վրա շուկայական հարաբերություններիթույլ ներգործությամբ: Չայանովի հաստատումը, թե կոոպերացիանստեղծվում է համատեղ տնտեսականօպերացիաներիիրականացմանհամար անշահութաբեր հիմունքներով այժմ չեն բաժանում շատ գիտնականներ ն կոոպերացիայիաշխատողներ: Այն, թեն ունի օբյեկտիվ պատմականարմատներ,իրեն արդեն սպառել է: Կարելի է համաձայնվել միայն նրա հետ, որ շահույթը չի հանդիսանում կոոպերատիվներիտնտեսական գործունեության գլխավոր խնդիրը ն այն հիմնականում ուղղվում է հենց կոոպերատիվներիկարիք"

ներին:

լ

վզոււժ8

4.8.

Ք36րումմօ

ոքօաՅոծղծուճ.

Խ1.: ԽԼՕՇւՕոՇոո

ք360Վոն,1989.

6.

/4

Ն

Գյուղացիական կոոպերատիվնե ացումը Արեմտյան /

ԲԱ ավորման առաջացումը վրույայում, ուննե, հը առանձնահատկութ)

շարժմանհայրենիքըն օրրանը Արնեմտյան Կոոպերատիվ առաջացումը Եվրոպանէ: 2404 դարի կեսերինկոոպերատիվների գործունեության տնտեսությանտնտեսական եսֆերմերային էր բնամթերային հիմք, պայմանավորված ձնորպեսայդ շարժման տնտեսականն սոցիալական ո

գյուղատնտեսության ընդգրկումով հետամնաց նրա ազգաօբյեկտիվպահանջարկով, առաջընթացի համակարգում:

շուկաների յին ն միջազգային

մանր ապրանկառուցվածքում արտադրական Ագրարային նրա արտակարգ

հատվածի գերակշռումը քային գյուղացիական ծառայեց որպես, հիմնական պոտենցիալով տնտեսական թույլ համար: արգելակ նման զարգացման Մանը ն միջին կայուն կապերիապահովմանպահանջարկը արտադրությանմիջոցների ն արտադրանքի, գյուղատնտեսական վարկային համակարգիշուկաների հետ հանգեցրին կոոպերակազմակերտիվների որպես բուն ապրանքարտադրողների մեծ նախապության առաջացմանը,որոնք ստեղծվեցին նրանց ձեռնությամբ,հենց սեփականշահերից ելնելով: «52 դարի կեսերին հարավ-եվրոպականերկրներում, արդյունաբերությանզարգացման հետ կապված ն քաղաքային բնակչության աճով պայմանավորված,մեծացավ գյուղատնտեսական արտադրանքինկատմամբ պահանջարկը:Գյուղատնտեսության ապրանքայնությանբարձրացումը ն պարենամթերքների արտադրության ավելացումը առաջին հերթին կախված էին գյուղացիական տնտեսություններիվարկավորմանհնարավորություններից: Շուկայական հարաբերությունների զարգացմանպայդրամական մաններում կապիտալիպահանջարկըուժեղացավ այն անհրաժեշտությամբ, որ պետք էր անցում կատարել առավել ինտենսիվհամակարգիտնտեսության: Մանր մասշտաբայինարտադրությանն նրա տնտեսական թույլ հզորությանհետնանքով նորմալ բանկայինվարկի ստացման անհասանելիությունը զգալի թվով գյուղացիությանհամար տվել է գործունեության մեծ դաշտ վաշխառուականկապիտալիհամար: Այսպես, օրինակ` գերմանական գյուղերը նույնիսկ չ(»( դարի 80ական թվականներինխիստ տուժում էին վաշխառությունիցն

221Ք

վերցնելը համարվում տոկոս տարեկան122-ից մինչն ինչ140 կոս վերցնելը րվումէր էր սովո-սով արո ա Իսկ գյուղացիության վարկավորման մասնագիտացված հաստատություններգրեթե գոյությունչունեին ն ոչ մի եվրոպական երկրում: Վաշխառուական կապիտալի ճնշող տիրապետության ժամանակահատվածումզգալի միջոցներ հեռացվում էին գյուղատնտեսությանարտադրականօգտագործումից:Սուր էր դրված գյուղացիությանշահերի պաշտպանությանխնդիրը,որը ն ի վերջո, հանգեցրեց սեփական, հենց իրենց ապրանքարտադրողներին պատկանող վարկային հաստատություններիստեղծմանը: Եվրոպական աշխարհամասում առաջիններից մեկը, ն որ կարնոր է, հաջողությամբ գյուղատնտեսական վարկային կոոպերացիա

գործնակա-

ները իրացվեցին ապրիլինայդ գաղափար ստեղծվեց առաջին ոչ մեծ գյուղում ընկերակցություսըվարկային գյուղական կողմից մշակվածգյուղականվարկային Ֆ. Ռայֆազենի հիմնական կարգը ն գործունեության ան ստեղծման ընկերակցությ կոչվեց նրա ավանը կայզը երկրներում լաւն /որը

եր թվան անի

գեղդեսդորֆում

Աթան փայատիրական ԲԱՆ մուծումների հնատասխ համերաշխ

նում էր հետնյալու է

անդամների թյուն կոոպերատիվի

ա

-

նությունների նկատմամբ է

լոկալաց սովո Կարո խստագույն գործունեության ացում

աբար րաբար

շրջանակներում/,

`

համայնքի )

առավելագույն ՀԵարի բնակչության փորձ, կատարվեց Գենան վանացիերի բացության ծունեության կեսերին, Շվեդիայի հարավում, որտեղ ստեղծվեց վարկային /չգերազանց արդ: տարածքում ոն կոո միայն վարկի տրամադրումը րատի ընկերակցություն,Վիպոթեկընկերությանձնով: Վաջորդ տարիի Դ րին արական ների ընթացքումերկրում ստեղծվեցին բնույթի հարա0 Մ/Աա Գորո երականորենխոշոր ռեգիոնալ կոոպերատիվներ՝ վճարովի անվճար աշխատանք/բացառությամբ անձնակազմի ԱաԱաի միավորվելով Ըվեմական Վիպոթեկ բանկի մամուն հաշվետարի՛,

ստեղծման

գոր

`

այդ

տմ

՝

:

ը բացառապ

նս 9

|

րտադր

պ

թվականին

`

կառավարությունիցիրավունք ստանալով թողարկել արժեթղթեր վարկային գորժունեու թ

Վոնրի վարկային կոոպերացիայի զարգացումը

Աաաա աուն

-

Գյուղական շարժման ր րողի թափ յում, որտեղ առավել ԷՆ լայն ստացավ Գերմանիայում, որտող այդ չար նախաձեռնողհանդես եկավ ն հետագայումլայն համաշխարհային Ֆ. Ռայֆազենը: ճանաչում ստացավ չոլոն Գյուղ գյուղական չ ց յթազանը: Լավ ճանաչելով կյանքը, նա սկզբում փորձեց օգնել մի շարք գյուղերի գյուղացիներին ընկերությունների ստեղծմամբ, կառուցված բարեգործության հիմունքներով օրինակայդ ընկերության անդամների գնում նվիրատվության համար Այդ Ռայֆազենը ուղղությամբ միշարք անհաջողփորձերից հետո Ֆ. սկսեց զբաղվել գյուղական ընկերակցության գործունեության կարգի մշակմամբ,փոխօգնությանսկզբունքով ըստ գյուղացիների իրականիրավիճակինհամապատասխան,հաշվի առնելով նրանց կրթական առավել քան համեստ տնտեսական ռեսուրսները, մակարդակըն շրջապատիմասին պատկերացումները:Այդ խնդրի հետ կապված մտահաղացումներընրա կողմից շարադրվել են 1866 թվականին լույս տեսած «Վարկային ընկերակցությունները որպես աղքատությանվերացմանմիջոց» աշխատությունում:1869

այդ

անասունների

`

այլ

Բացի այդ, քանի որ գյուղացիներըարտադրանքիիրացկարիք ունեն, ինչպես նան արտադրությանմիջոցների ձեռք էր, որ յուրաքանչյուր կոոպերատիվ բերման խնդիր, նախատեսվում է հասարակություն. Վարկի տրադառնա ունվերսալ պետք նրան ոնետ հեռ մաղոման հե կազմակերպել տրվում էրր կազմակերպե թույլատր զուգաոսռ սրաս ադրման տնտեսականկյանքի այլ գործունեություն, որը նրանում կմիավորեր գյուղացիությանը: Այդ սկզբունքներիիրականացումըկյանքում նպաստեցոչ միայն վարկային կոոպերացիայի զարգացմանը, այլ նան ողջ կոոպերատիվ շարժմանը ինչպես Գերմանիայում,այնպես էլ այլ Ֆ. Ռայֆազենիմահից հետո /1888թ./ կոոպերատիվներիարագ գարգացմանպայմաններումհիմնվածառավել

ման

լ

.

միջոցով: երկրներում: Շուտով,

աատամխանաաություն, Ար ոն մանիր ացված: միավ

ճկու

րումներինմասնակցություն/, ինչպես նան օբյեկտիվ պահանջարկի գյուղացիական ազդեցության ներքո հասարակության տնտեսությունների առավել արդյունավետ զարգացումը,մտնելով ռայֆազենական Գերմանիայիգյուղացիական

ընկերակցո

ոօ չ0օՈծբումատ. 110Ուռոո, 1918. /ղնւֆօբօտ ԵԼԷԼ ՕՎծթոու ՒԼ ԲօրճոլոքՏո016156ո. Ծ6|. Լ. Խոտառոջամ,1960. 5. 20-21 ջո

մասնակցելուարգելումը՝: ընկերություններին

ՂՐՅԱ-ԵՅքՅ:

86: օ.

260-270

Խն.

Ը ՕԼԱՆՈՒՑՆԵ6

0ՇոՕոու

Լ

ւ0օոօթումու ԷՕՕՈՇ

3:Լ ԷՒ:

3-6,

ընդհանուր միության մեջ, սկսեցին աստիճանաբարհրագարվել շատ սկզբունքներից,որոնք համարվումէին նրանց նախաձեռնողների անսասանությունը: Առավել քիչ չափով դրանք պահպանվեցին այն երկրներում,որտեղ ռայֆազենականընկերակցությունները ստացան զգալի զարգացում:

ն

աճը, անհատակա ապրանքայնության իրացումն է ն արտադրանքի կարնոր կողըո արտադրված նշանակության գնովի `

նրա

արտադրական տնտեսությո ությունների մատակարարումը:

նաների առարկ Գյուղացիական նը ց/ այդ Ց նրիրն տնտեսություններ

այդ

համար մասի հիմնադտութները խաղաջին րենց. րանը արանիռ հիմեպած: կոտւծրացիաի կար գործելու զուտք լուծումը շուկա շուկա

ճաններում

պատմական դերը, ցույց

տալով գյուղացիական փոխօգնության նշանակությունը անլուծելի թվացող խնդրի լուծման ժամանակ` վարկերիտրամադրումըմարդկանց,որոնք սովորական բանկային պրակտիկայի տեսանկյունից կատարյալ անվարկավճարունակ էին: Այդ ընկերակցություններիգործունեությունն օգնեց մեռյալ կետից ինչ-որ չափով շարժել գյուղացիականտնտեսությունների խնդիրը: Սակայն այս դեպքում գյւղատնտեարդիականացման սության ընդհանուր տնտեսական վիճակի բարելավումը ն ապրանքա-դրամական հարաբերություններիպահանջարկիհետագա զարգացումնանխուսափելիորենպահանջում էին այն նորմաների լիբերալացում, որոնք կանոնակարգումէին կոռպերատիվ հասարակությանգործունեությունը: 1900-ից 1913 թվականները տարեկան հատկացված վարկերի գումարը ռայֆազենականկոոպերատիվներում 0.2-ից աճեց մինչն 1.5մլրդ մարկի, իսկ վարկային կոոպերատիվները, որոնք մտնում էին կայսրությանմիությանմեջ, 0.7-ից մինչն 4.7մլրդ մարկի: Վարկիտոկոսադրույքիմեծությունըկոոպերատիվվարկաայդ ժամանակահատվածումտատանվումէր՝ յին դրամարկղներում կախված տեղանքից, 3.7-5 տոկոսի սահմաններում, երբեմն ցածր էր կայսերականբանկի հաշվարկայինդրույքից՞՞: Այդ տարիներին կոոպերատիվ վարկային գործունեությունը զգալի զարգացում ստացավԻտալիայում, Ֆրանսիայում, Բելգիայում,Շվեյցարիայում,Հոլանդիայում, Սերբիայում,Բուլղարիայում, Դանիայում: Վարկային գործընթացի նման աշխուժացումը էապես նպաստեց գյուղում արտադրողականուժերի ընդհանուր վերելքին ե գյուղատնտեսության արդյունավետության աճին, միաժամանակխթանելովգյուղացիությանտարբերակման սոցիալ-տնտեսական գործընթաց՝ ն գյուղացիական տիպի ֆերմերային ապրանքային արտադրության տնտեսավարման տրանսֆորմացիան: միաժամանակ գյուղատնտեսությունում Վարկի հետ հարաբերությունների զարգացման մյուս ապրանքա-դրամական

այսինքն

առնտրականկապիտալի ներկայացո գիջնորդները, Բացի քաղաքայինկապիտալի վերավաճառողները: դերում հաճախ հանդես էին գալիս մանր աա ցիչներից, առնտրականները, կրպակավաճառները գյուղացիական առավ ունեցող գործարարները, ծագում գյուղական ջ

|Օռտօո Օ.

Ճջուսկառւ ՃԱռտօք

այդ

ն

ներ-

ձեռնե-

Լին բոլորովին 1 ոչ բոլոր գործում րեցները: Սակայն նրանք շահերիցելնելով: ապրանքարտադրողների ատ միջոցներիշուկա ն արտադրության Արտադրանքի մ 244 դարի վերջին մուտք գործելու անհրաժեշտությունը վարկայինկոոպ յակում հանգեցրեց գյուղատնտեսությունում ն մատակարարող կոոպեիրացնող երկու ցիային զուգահեռ ձնավորմանը,որոնք դարձանկոոպերացիայի րացիաների այստեղ առաջատար դերը ստանձնեցին Եվ կան ձներ: առաջացավ դինավյան երկրները: 1880 թվականին արտադրություն, Շվեդիայում/կարագի կաթնայինկոոպերատիվը երկու տարի իսկ շուկան/՝, դեպի անգլիական նպատակամղված գործել սկսեց որտեղ Դանիայում, անց այն ձնավորվեց արդեն կոոպեխոզաբուծական առաջին եվրոպականաշխարհամասում րատիվը,արտադրվածբեկոնը, իր գոյությանիսկ առաջինօրերից /ինչպես ն կաթնային գործարանիկարագը/, ամբողջությամ /բայց ն էր այնժամանակա ամենատարողունակ արտահանվում ամենակամակոր/շուկան՝ Անգլիա` : էին կոոպեՀԵ« դարի 80-ից 90-ականները բնութագրվում արագ տարածմամբ րատիվ կազմակերպությունների Իսկ բոլոր երկրներում, մի երկիրը մյուսի փորձը ընդօրինակելով: կաթնային «« դարի սկզբին ընդհանուր տարածում գտան /Դանիայում 1907թ. նրանք միավորումէին այն կոոպերատիվները տնտեսությունների 93 տոկոսը, որոնք արտադրում էին ողջ

ազ

տասն -

րադաս վան առա

աշխար

Տաօժծո, Տհլրո., 1938, ք. 138

նքն

լապես

32.

ուժերից վեր էբ ճանապարհինկանգնած էին

ՃԱՅՏ օք Տաշմծո. Տփիո., 1938. ք. 138

ՃՔՈՇԱԱԱՐՁ)

11. 1918. 6. 162-166 ճՃուաֆծբօ8 Ե00ՌՇքՀւ ու ԵԼ ՕԿօքժաւ

յօոռչօո

Օ.

կարագի 90 տոկոսը/"5: Մի շարք երկրներումարագ զարգանում էին գյուղատնտեսական արտադրանքի հացահատիկի, կարտոֆիլի, ձվի ն այլնի վերամշակմանՆ իրացման կոոպերատիվ ները: 1884 թվականինստեղծված առաջին գյուղատնտեսական սինդիկատներըՖրանսիայում ն մասնագիտացված միավորումները Հոլանդիայում սկիզբ դրեցին ձթերամատակարարող կոոպերատիվներիկայուն Ա համատարածզարգացմանը, որոնք հաճախ ձեռք բերեցին էական առաջընթաց իրենց տնտեսությունների անդամներին գյուղատնտեսական արտադրության միջոցների մատակարարմամբ: 1894 թվականից մինչն 1911 թվականը գերմանական մթերամատակարաողկոոպերատիվներ չրջանառությունը աճեց 14 անգամ, ընդ հրում պարարտանյութերով կոոպերատիվ մատակարաման ծավալը 14 անգամ, իսկ անասնակերինը՝23.5 անգամ": ավելացավ 22 դարի սկզբին առաջացանտեխնիկականառաջընթացի վերջին խոսքին համապատասխանողայնպիսի միավորումներ, ինչպիսիք էին տեխնիկայի համատեղ օգտագործման ն էլեկտրականության ապահովմանկոոպերատիվները:Գերմանիայում 7920 կոոպերատիվներըմիավորում էին շուրջ թվականին էլեկտրական 10.000 անդամ` : Կոոպերատիվ գործունեության զարգացումը, անկասկած, նպաստեց Եվրոպական երկրների գյուղատնտեսության առաջընթացին,նրա արդյունավետությանբարձրացմանը: 1909-1913թթ.. զարգացած երկրներում արդեն այն ժամանակ կոռպերատիվհասնում էր 20-25 ց/հա ներում հացահատիկի : ց/հաՐ /Դանիայումնույնիսկ Կովերի կաթնատվությունը այն ՛տնտեսություններում, որոնք մտնում էին կաթնային կոոպերատիվների մեջ, օրինակ երկրներում, շատ դեպքերում բարձր էր, քան այդ Սկանդինավյան այլ երկրների տնտեսություններինույնանման ցուցանիշը: Գյուղատնտեսությունում կոոպերատիվ ձնի գործունեությունը պայմանավորված էր շուկայի հետ տնտեսությունների կայուն կապերի հաստատման պահանջարկով:Հետնաբար, մանր արտադրության գործունեության նպատակամղումը, կողմնորո-

շումը դեպի շո

օբյեկտիվհիմք էր յուրաքանչյուրերկրի ւկաները ն համար: Միաժամանակ,

արջանակներում 9» կոոպերատիվ շախ պ տուջյան ե ռեգիոնալ կազմակե առանձնահատկութ եության սության տարբերությունները զետ ափերով

սերմերի,

ույսիս

`

ելնելո

կան էական ուղատնտե-

որտիանձին երկրներհամեմատում ենք միմյանց

մից: էլ ավելի հայտվումեն, երբ

հետ:

արտա-

այդ

առ

/առանձնապեսնրանց առաջ են եկել սկզբ զարգացման մ շտաբ միավորում` լոկալ մասշտաբի որպես ոչ մեծ թվով անձանց

մ»որպես Իսկ ֆերմերային կանոն, ները

հանքային գյուղատ ուա իր առաջացման արին, նաբար, տնտեսական առաջին իսկ կամ սական տա կախված Հզեծ րությամբ կոոպերատիվ գործունեԿոոպերատիվ Արո անծնահատկությունն ժամւսնակ պատմության ավելի քան հարյուրամյա ության ավելի վերացել, յուրահատկու պայմանների ուայած առանձնարատկություղնորը որոշակի

ՐԾՈՕՎԻՈԱԼ 8.Փ.

ԸՐՇ.,

Շ1ոտօռ. Տես

օ.

ԸՏՂԵՇ0Ճ03446-ումուռք

նույն տեղում, էջ Տես 77 նույն տեղում, էջ »

ԽՕՕՈՇքՅւՀՏ.

186-187

ԸՇՈԵՇԻՕՇ ՀՕ38116180

Շ ՕՎՇքած ոք ժ266ա146իլ

Շքձի:

ԽՅՈՒՈՒՅՈՒՇՈՒՎԵՇԵԻ»

ՇՆոո.

Շոքոճ. ի.

տարմարո Լ

համար:

Բնակա-

ժումը

այս

այդ

ւննեոո

ոչ

միայն

չեն

այլ

են

տնտեկոոպերացիան գործել է գյուղատնտեսական որտեղ թյանը, կարելի է առանձնացնել գլխավոր,

բերքատվությունը

ե

`

սապեսզարգացածերկրներում, տնտեսկզբունքայինգծերը, որոնք ներհատուկ են կոլեկտիվ սությանգործունեության այդձնին: Առաջին հերթին անհրաժեշտ է նշել, որ ֆերմերային կոոպերացիայիառաջացումըհանդիպել է դրականվերաբերմունքի արդյունաբերականն բանկային կապիտալիկողմից, քանի որ կազմակերպելովկոոպերատիվները,գյուղացիությանըհնարավորություն են տվել գործ ունենալ խոշոր կոնտրագենտիհետ, ի հաշիվ գյուղատնտեսությանընդլայնել արդյունաբերականապրանքների ն վարկայինշուկան: Գյուղացիության մասնատվածությունըհնարավորությունէ տվել կազմակերպել ուղղակի տնտեսական կապեր մի կողմից ն, մյուս կողխոշոր գյուղատնտեսական ապրանքարտադրողների մից, արդյունաբերությանն բանկերի միջն: Նման կապերի բացակայությունը կասեցրել է գյուղատնտեսական արտադրության առաջընթացը,որն էլ իր հերթին բացասականէ ազդել հասարակության ընդհանուրզարգացման վրա: Ուստի պատահականչէ, որ գրեթե ամենուր կոոպերատիվ են հանդես գալիս զարգացման շարժման կազմակերպիչ խթանման կողմնակիցները, համախմբելովհենց ապրանքարտադրողների

ջանքերը, անկախ նրանց աշխարհայա յացքի դիրքորոշման մուբյ էր նրա կողմից ստեղծվող վարկային որ ը ամենաարժեքավորն եկտիվ բնույթից: նրանց շուկայական, ընկերակցություններում ն է առահենց վերջինսէլ հիմնականնէր: պետք որ կոոպերատիվ ձնի Ընդհանրապես թեն գործնականում բնույթը, գյուղատնտեսական ջացման օբյեկտիվ րի առկայության դեպքում նրա Կանգնած լինելով ֆրանսիական Ռոկինը կոոպերատիվ գրաֆ դե կազմակերպման սկզբունքն երը մշակվել ն կյանքի չեն կոչել բնօրրանում, կոոպերացիայի էր կոչված խոչընդոտելո ուժը, որը գյուղացիները: Այդ եվրոպական գյուղաներում տեսնում էր այն անհատական տարածմանը ոչ իր կ մակարդակով,ոչ էլ արտադրության գաղափարների կոմունիստական ման պայմաններով ասնատված տնտեսություններովչէր կարո ինստիտուտների սեփականատիրական լ ինքնուրույն մ կոոպերացիայի կոոպերատիվներում մտածելակերպինհակադրեց պրոֆեսիգյուղացիության զանգվածին էր հասցվում որը ոչնչացնում է գաղափարը, դրսից: Այդ յուրաքանչյուր երկրում սոցիալիստների ոնալ զբաղվում էին լուսավորյալ, կրթված մա կոլեկտիվ գործունեության ւ պությա ջ տարբեր սոցիալականծագում պատկանելիություն

տնտեսակ

։

՝

նախապայմաններ ԳորՔ գիությունը անակահատվածի ուղիով խն ամրապնդման ապրանքարտա ակն գաղափարախոսությունը: միավորելով մանր Հար Մեծամասամբ նըԿը Ռոմի աշխ Ա աան

կազմա մեկ նիավորելով -

ն Անյա աաաան արնոոութունը:

։

Աանանոթյունը:

ԳԱԱՈՆմե

եցո

ունեցող

։

գյուղատնտե ավոր նշանակություն

մարդկանց: Դրան

արիր Կոոպերատիվշարժման նրանք ստացել ման են «ֆունդատորների հայրեր» չէր, որ Ֆրանսիայում ՈՒստի զարմանալի ը: Սովորաբարդրանք ՄԱԿՂՑ՝ զարգացմանսկզբնական գերիշխող դասակարգի ներկա րկայացուցիչներն էին, սակայն սական սինդիկատները որքան ինքնագործունեությամբ, բնակչության էին հասկանում էին նրա խնդիրները:ասանակ, վում էին ոչ այնքան բնակչության քեր հ հարուստ ի ոպերատիվ գործունեության կազմ զմակերպման խնդրում կային վարում էին գյուք տնտեսական, հասա քաղաքական ն բարոյական նան այլ գյու մեծ ղատնտեսություն, բնույթի Ֆրանսիական գյուՖրանսիական ն դատնտեսա Կոոպերատիվ շարժման կոոպերացիայի ղատնտեսական յան երեոներում ի հյուսիսում իրենց Բացակայում րով: էր կազմը այն ժամանակ առատ գործունեությունում ելնում էին հ հավասարությունըանդամավճ չափերի դամավճարների րի էր անդամնե էր ու որը ստեղծում ակելո րանց թվաքանակին որոշակի կանխո տարբերությունը կանոն շահութաբեր հաշվի այուն գործունեության ոնակարգ, զրկումով: Նույնանման առնելով կոնկրետ գույություն իրավիճակը: ժողովներում իրավիճակ է դիտվում յուղատնտեսականկոոպեԱԱ րամադրվածկալվածատեր րացիայի ղեկավարությունում ր առաջին իսկ Լուգինին եղբայրները գտնելով, որ կո գյուղացիների քայլերից են խա գլխավոր բուրժուազիան, տեղական դեր տնտեսական վիճակի ց իրենց ունեցվածքի դպրոցական ուսուցիչները ր լինե Աղի ցիական վարկային կոոպերատիվզգալի մասը ծախսեցին գյուղացիա կանգնած քաղաների ստեղծմանվրա: : Այսպիսով,գերմանաՎերնում նշված գյուղացիական վ ան գյուղատնտեսական կոռ գտնվում էին գյուղի որը փաստորեն Ա րժման կազմակերպն ունեվոր շերտի երա Ֆ. գիտա Ռայֆազեն, իր անը նվիրեց իր ողջ զգալի էր կոոպերավերջիններիս ցությունը հայացքներում որպես "կազմակերպություննոի: Դիությունների կենտրոսացվան Կոոպերաթյունը: սկզբունքները, քրիստոնեական կԱ ռավարման համ տիվ ընկերակցությունը Չի կարելի հաշվի չառնել նան այն որը յն ազդե ազդեցությունը, արատի եղբայրության կոոպե պերատիվների գ ործունե ության վրա ուներ այս կամ այն երկրի , ներին ներկայացնում էր բարձր բնակչության կուլտուրական մակարդակը, առաջին հերթին անկեղծորեն կարծելով ու համ ամարելով երկրորդական հենց այն

մ րաւվ

րի Միաժ

ւարբեր ունները"

ՄԱ

Խր

Գոա նրիայում հաաա հրախաան հրե տնտեսական յունը մթՄր հասարա

Օրինակ,

տնտեսական գանեոՂ Արենի արելավման ի է,

ալում ստեղ

Բիր ոլ այն ճարոիկ. որոն էին

գործունեությամբ: ոտադեական

ԱԲ:

իյնիանուններով Այու Է

Գանի ռական հրավունո լունքի գերմանիայո ո

ԱԱ:

Գե րոնք կալվածատիրական րգին, դասակ Մր

երի նր ազդեցության կան ն երգործության Աանացեայի մարժւ հոտերի խոշոր հեղինակը, ոկերատիվ կ կանքը երվեր ամնակցությ մակետ րագն տիվ յո ուԿիոպերան կոոպերատիվ ներդրման միջոռ, բարելավման նա. ական բարո պահանջներ, ,

7.5

վերջինիս գրագիտությունը, որը որոշում էր անմիջական արտադրողների ինտելեկտուալ պոտենցիալը: Գյուղատնտեսական կոոպերացիայի զարգացման հաջողությունը Սկանդինավյան երկրներում մեծամասամբ պայմանավորված էր հենց այդ հանգամանքով: «54 դարի առաջին կեսին, շնորհիվ պարտադիր անվճար տարրական կրթության, արդեն այդ երկրներից ն ոչ մեկում գործնականումմեծահասակբնակչության կազմում չկային անգրագետներ /այդ թվում ն գյուղական բնակչության մեջ/ Գոյություն ուներ ոչ միայն համընդհանուր կրթականամբողջական ցանց, այլ նան գյուղատնտեսական պրոֆեսիոնալ դպրոցներ, լրացուցիչ զարգացմամբ /նույնիսկ մեր ժամանակակից չափանիշներով, գյուղատնտեսականքարոզչության ենթակառուցվածք: Ռրոշակի չափով ֆերմերային կոոպերացիայիզարգացման վրա ազդում էին նան ազգային բնավորության առանձնահատկությունները: Շվեդիայում, Նորվեգիայում, Դանիայում կոոպերատիվ շարժման առաջընթացըխթանվումէր ոչ միայն կուլտուրայի բարձր մակարդակով, այլ նան ազատատենչությամբ,ձեռներեցությամբ, նախաձեռնությամբ, համերաշխության զգացողության զարգացմամբ, որը ներհատուկ է Սկանդինավյաներկրների ժողովրդին: Գերմանիայումկոոպերատիվշարժման հաջողությունը շատ բանով կանխորոշվեց գերմանական ժողովրդին հատուկ կարգապահությամբ, խստորեն մշակված կազմակերպչականսկզբունքներով, որոնք տվել են հատուկ ուղենիշեր կոոպերատիվների գործունեության ուղղությամբ: Միաժամանակ ֆրանսիացիներիչափազանց անհատականություն, երկար ժամանակ կանխորոշիչ գործոն էր այդ երկրում ֆերմերային կոռպերացիայիզարգացման

Գյուղատնտեսությունում կոոպերատ

շարժման զարգացման հիմնական փուլերը

կողպերա Կոոպերատեվ, գործունե ձնի, ժամանակաայնպիսի Հ վ երջը: արի Ար յուրաքանչյուր ստեղծումից մինչ կազմակերէին կոոպերատիվ երականգնվում Կաթ առաջին էին Ե Ն)ձախողվում միությունպությունները, ռեր ծվում ծնականումստուգվում էին նրանց գործուխնդրի լուծման առաջին քայլերն էին Սարւնքները ները, նախաձեռնողների կազնեության Դա

Ղ

գաղափարախոսների, դրանց արվում, մակերպիչներիկողմից

ն

նե

ողմից:

դարի 20-ական թվականների ուղատնտեսության ոլորտում Այդ շրջանի համար Գրեթե բոլոր գործընթացը: շարժման բնութագրիչէ կոոպերատիվ կոոպերատիվ էր գտել խոշոր ռեգիոնալ-ճյուղային երկրներում միությունների ստեղծումը, ինչպես նան ազգային ճյուղային միավորումներիձնավորումը, որոնք գործում էին տվյալ երկրի վարկային կոոպերատիվհաստատումասշտաբով, կենտրոնական թյունների տեսքով: Այդ ժամանակ արդեն կուտակվել էր զգալի փորձ ձեռնարկությունների գործունեության կազմակերպման էին կոոպերատիվներին:Մի ուղղությամբ, որոնթՐպատկանում շարք երկրներում /Սկանդինավյան,Հոլանդիա, Գերմանիա/կոոպերատիվ միավորումներըսկսում էին խաղալ զգալի դեր ոչ միայն գյուղատնտեսությանվարկավորման,այլ նան գյուղատնտեսական արտադրանքիվերամշակմանն իրացմանոլորտներում /հիմնականում կաթի ն կաթնամթերքիարտադրանքիգծով): Սկսում էին գործել առաջին կոոպերատիվձեռնարկությունները գյուղատնտեսականմիջոցների թողարկմանարտադրության գծով /օրինակ՝ հանքային պարարտանյութերի արտադրության գործարաններՀոլանդիայումնայլն): Արդեն շՉ« դարի սկզբին կոոպերատիվձեռնարկությունները վստահորենմուտք էին գործում համաշխարհայինպարենային շուկա, այնտեղխաղալովզգալի դեր, հատկապես անասնապահության արտադրանքի իրացման գծով: 1895 թվականին միջազգային կոոպերատիվ ալյանսի /8ՂՒ-Ճ/ ստեղծմամբ կայուն բնույթ են ստանում միջազգային կոոպերատիվ համագործակցության փորձիփոխանակումը ն զարգացումը: Շատ երկրներում սկսում է ձնավորվել կոոպերացիայի օրենսդրությանհամակարգ, ստեղծվում են առաջին «օրինակելի «Ե«

Ա

դարի վերջերին ն

երկրորդ, փուլը: յիպարճագման նկնում

տեղ

գործում:

`

.

սկզբնական փուլը

կանոնադրությունները»տարբեր մակարդակին գործունեության կոոպերատիվների համար, որպես կոոպերացիայիգործնական փորձի կուտակմանամփոփում: Մի շարք երկրներում /օրինակ: Մեծ Բրիտանիա, Շվեդիա/ առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին փորձեր արվեցին կոոպերատիվներինտալ պետությանը հաշվետու, ենթակա կարգավիճակ բնակչությանը պարենամթերքովմատակարարելու նպատակով,նկատիունենալով, պատերազմականժամանակահատվածում սննդամթերքի սահմանափակությունը ն նրա ռացիոնալ օգտագործումը: էր Հետպատերազմյան ժամանակահատվածին բնութագրիչ գյուղատնտեսականկոոպերաւոիվշարժման զգալի առաջընթացն նրա բոլոր օղակների հետագա համախմբում համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի ազդեցության տակ /1929-1933թթ. ն գերակշիռ երկրներիպետականակտիվաջակցություն: Չտեսնված ծանր ն երկարատնճգնաժամիպայմաններում, որը, միլիոնավոր ֆերմերային ե գյուղացիւսկան տնտեսությունների հասցրել էր կործանման եզրին, պետական իշխանությունները վարում էին քարոզչություն ի օգուտ կոոպերատիվների ստեղծման: Կոոպերատիվ կառավարչական ապարատի հետ համատեղ պետականմիջոցներով ստեղծվում էին կազմակերպություններ, աշխատանքներ էին իրականացվումկոռպերատիվների գործունեության խթանման ն տարածման, նորերի ստեղծման, դրանց անդամությանբազայի ընդլայնման ուղղությամբ: ԱՄՆ-ում 30-ական թվականներիառաջին կեսին վարկերի պետականաջակցությունը վճռական դեր խաղաց կարճ ժամանակահատվածումէլեկտրականկոոպերատիվներիցանցի ստեղծման գործում, որոնք իրենց վրա վերցրին ֆերմաների էլեկտրամատակարարումը կ դարձան էական բաղադրամաս ամերիկյան գյուղատնտեսության տեխնիկական վերազինման գործում: Կառավարականաջակցությանծրագրերը վճռական դեր ունեցան /որպես Ռուզվելտի վարչակազմի «նոր ուղու» բաղկացուցիչ մաս/ ֆերմերային վարկերի կոոպերատիվ համակարգի ձնավորման գործում: Վարկային կոոպերատիվներիակտիվ գործունեությունը, միանալով ֆեդերալ ռեզերվային համակարգին, շատ ֆերմերային տնտեսությունների օգնեց թուլացնելու, մեղմելու «մեծ դեպրեսիայի» ծանր հետնանքները: Շատ երկրներում 30-ական թվականներին ստեղծվեցին գյուղատնտեսականկոոպերատիվների կենտրոնական ազգային կազմակերպություններ: Շվեդիայում, Նորվեգիայում 30-ական թվականներիկեսերին ձնավորվեց գյուղատնտեսականկոոպերա52

աան չական թվականներիւմ Գերմանիայի Լ ումհացահատիկայինը՝ երկրներում, Տու նԳերիշխող

միացյալ կենտղեկավարվելով 30-ական աջակցությունից: րո իկոոպերատիվները Սկանդինավյան կաթնային տնտեսուՀ Ֆրանսիայում,զբաղեցշ ուկայում: իրացման դիրք միասայդ ժամանակահատվածում Առանձիներկրներում գործունեությունըտարբեր էր կոոպերատիվների նականացվում ազգային ն այլն): ռեգիոնալ, /սկզբնական, վրա աստիճանների կազմակերպություններում կոոպերատիվ ճնշող մեծամասնությամբ էին այնպիսի դեմոկրատական հաղթում վերջնականապեսշարժումները,ինչպես «մեկ անդամ կոոպերատիվ սկզբունքներով անդամությունըն այլն. Միաժամանակ բաց ձայն», մեկ Գերմանիայում,Իտալիայում ն առաջինի կողմից գրավված Եվրոպայի երկրներում ֆաշիստականդիկտատուրայի հաստատումը ծանր հարված հասցրեց կոոպերատիվ շարժմանը: Կոոպերատիվներըլուծարվեցին ն արգելվեց, իսկ նրանց ունեցվածքը շատ դեպքերում բռնագրավվեց: Գերմանիայում ն կոոպերատիվներըվերածվեցին Իտալիայում գյուղատնտեսական յուրատեսակ կոոպերատիվ կազմակերպության, որոնք ըստ պետականապարատիմասնիկը: էության դարձանֆաշիստական Մեծ Բրիտանիայում,Շվեդիայում, Շվեցյարիայում, որոնք խուսափեցին հիտլերյան օկուպացիայից, գյուղատնտեսական երկրորդ համաշխարհայինպատերազմիտարիկոոպերատիվները ների ընթացքում լայնորեն օգտագործեցին պետական իշխանությունը գյուղատնտեսականիշխանությանկարգավորմանհամար, ն ինչպես նան որպես իրացման ն բաշխման ապարատ աշխատեցին համապատասխանկառավարական կազմակերպությունների կոշտ հսկողությաններքո: առաջին տարիները /մինչ 50-ական Հետպատերազմյան թվականներիկեսերը/բնութագրվումէին որպես գյուղատնտեսական կոոպերատիվների դիրքերի վերականգնման ժամանակահատված այն երկրների համար, որտեղ դրանք ավերվել էին հիտլերյան օկուպացիայի ժամանակահատվածում: Տեղի էր ունենում կոոպերատիվների տնտեսականդիրքերի ամրապնդումն ընդլայնում այն ճյուղերում, ուր նախկինումկար կոոպերատիվ ձնի գործունեությանավանդականգերակայություն: Ֆերմերայինկոոպերատիվ շարժման զարգացմանհաջորդ կարնորփուլը ընդգրկում է մոտավորապես 50-ական թվականների կեսերից մինչն 70-ական թվականները:Տեխնիկական առաջընթացի ազդեցության տակ տեղի էր ունենում կոոպերատիվձեռ-

ազի ժինը

:

`

-

կարվությունների

արտադրական գործունեության արդիականա/ինչպես սննդարդյունաբերության ամակենտրոնացում ցու ոլորտում, այնպես էլ գյուղատնտեսության համար միջոցներիճյուղերում/: Միաժամանակ, դրան զուգընթաց տեղի էր ունենում կոոպերատիվ կազմակերպությունների կառուցվածքի արագ վերակազմակերպմանգործընթաց,որն արտահայտվումէր ինչպես մանրը սկզբնական կոոպերատիվ միությունների միաձուլմամբ, այնպես էլ խոշոր կոոպերատիվ միավորումների ստեղծմամբ գիգանտների/ ճյուղային ն ռեգիոնալ

-

ծավալները արտահանմա արտադրության ութկոոռպերատիվներ Սրա կրճատգրեթե

՝

մ: 80-ական

հետ

կեսերին թվականների

տոկոսը, էին 70-ական թվականների կազմում կոոպերատիվերը խոշոր նույնիսկ չնչին չափերի մենձղարեցրին իրենց գոյությունը: վեցին կոոպերատիվները կանադական պարզ որը

զ

ն

նչն

հակառակը ուղղությամբիրականացրին դե մասշտաբներով ժամանա-

ն

բազայիվերակառուցումը,կարողացան լին անչ ախնինական գծով: դիրքերըցորենիարտահանման պահպանել իրենց հաջորդող վերջին շեշտել, Անկ մո ԻՎ խթանման զարգացման մՀետական Սակայն կոոպերատիվները տեղերում էր, ամյակներին Գնութագրիչ Գերմանի ԱԱ ն Ապոն միտումը կոպերատիվ ահայում, Ն,կոլեկտիվ ձեի ն ր նրանք պայմաններում 70-ական` թվականներին միշտ արտադրատնտ կողմերի կարգավորման համապավերակառուցել իրենց գործունեությունը ֆինանսական գործունեության կարողանում ն ոնա գրեթե նրան պետությու ամենուր, է ուղղությամբ:Միաժամանակ, համաձայն աան Հրե ԲԱ ան Հր ' Որոշերկրներում ատում, օժանդա կրճատվեցին: արտադրանքի տեսակարար կշիռըցո աան ճյուղերի միջն տնտեսական տ

նան

տեսանկյունով:

ոչ

բոլոր

տաս-

որ

որ

Հ

ոչ

'

սննդարդյունաբերության առանձին ճյուղերում /օրինակ՝ մսի, բանջարեղենի,մրգերի վերամշակումը/, առանձին տեսակի գյուղատնտեսական ապրանքների իրացումը երկրի ներսում ն արտասահմանում: էկոնոմիկայի կոոպերատիվ ոլորտում զգացվում էին միտումներ մենեջերիզմիզարգացման ուղղությամբ ն անցում էր կատարվում արտադրության կազմակերպման փայատիրական ձներին:Կադրերիաճող համընդհանուրպահանջարկը հանգեցրեց կոոպերատիվ ուսումնական հաստատություններիստեղծմանը ն նրանցցանցի ընդլայնմանը: 70-ական թվականներիկեսերին սկսվեց ֆերմերային կոոպերացիայի զարգացման նոր փուլ: Այդ ժամանակահատվածում էկոնոմիկայի արագ ընթացող կառուցվածքային փոփոխությունները կտրուկ կոշտացրին մրցակցային պայքարի պայմանները: Վճռական նշանակություն էին ձեռք բերում կապիտալի շարժուն կոնցենտրացիան ն համակենտրոնացումը: Քանի որ կոոպերատիվներըգործում են այնպիսի ոլորտում, ուր գերակշռում էին մանրարտադրությունը/իսկ նշանակում է մանր կապիտալը/ ոչ միշտ ունի հնարավորություն դրա համար, որն էլ գերակշիռ դեպքերում կանխորոշումէ պայթարիելքը արտադրանքիիրացման շուկայում: Այդպես եղավ ամերիկյան հացահատիկային կոոպերատիվներիհետ, որոնք պարտություն կրեցին ՛ՒԷՍՀ-ների

ն

այլ

արտոսութ ն զուգորդվող գյուղատնտեսության ն որոշ դեպքերում էլ գյուղատնկապերի կազմակերպմանը են դրվում ֆունկցիաներ,որոնք վրա տեսականկոոպերատիվների տնտեսակա

,

,

կյանքի են կոչում պետականագրարայինքաղաքականությունը: Գյուղատնտեսականկոոպերատիվներինկատմամբ պենպաստում տության կողմից իրականացվողքաղաքականությունը է դրանց տնտեսական դիրքորոշմանամրապնդմանըպարենային տնտեսության ոլորտում ն, ի վերջո, ուղղված է ֆերմերային արտադրության ամրապնդմանը,որի շահերն էլ այդ կոոպերատիվներըներկայացնումեն: Ռուսական գյուղի կոոպերատիվների պատմությունը սկսվում է 2424 դարի60-ական թվականներիկեսերից: 1865 թվականին առաջացավ առաջինվարկախնայողականընկերակցությունը ԿոստրոմայինահանգիՎետլուժկա գյուղում, իսկ հաջորդ տարում առաջին կաթնային կոոպերատիվըստեղծվեց Տվերի նահանգի /պանրա-արտադրական արտել/: Օտրոկովիչ գյուղում Ռուսաստանում կոոպերացիայի Մինչհեղափոխական զար-

գացումը գյուղում ընթանում էր երկու ալիքով: Առաջինըտեղի ունեցավ 70-ական թվականների կեսերին: Այդ ժամանակահատվածում կոոպերացիայի զարգացումը իրականացավգերազանցապես վարկախնայողական ընկերակցություններիտեսքով: ԴրանցստեղծմանգաղափարըներմուծվեցԳերմանիայիցլիբերալ տրամադրվածկալվածատերերի կողմից 1817 թվականինհ̀այտնի

տեղական գործիչներ Ա.Վ. Վասիլչիկովի, Վ.Ֆ. Լուգինինի, Ս.Վ. Յակովլեվի ն մյուսների նախաձեռնությամբ: Մոսկովյան գյուղատնտեսականընկերությանը կից ձնավորվեց գյուղական վարկախնայողական ն արդյունաբերական ընկերակցությունների հատուկ կոմիտե, իսկ հետո նրա պետերբուրգյան բաժանմունքը, որն իր առջն նպատակ էր դրել տարածելու վարկախնայողական ընկերակցություններիգաղափարը:Կոմիտեն տեղերում բաժանեց նրանց կողմից մշակված տիպային կանոնագրությունը ն գյուղատնտեսական գրականություն ն շատերը պաշտպանեցին այդ դիմումը, կոչը: Տեղական աջակցությամբ ն նրանց միջոցներով /այդ ժամանակ բոլոր սկզբնական փոխառությունների տոկոսը ներկայացնում էր տեղականը/գյուղերում հարյուրներով սկսեցին առաջանալ վարկախնայողականընկերակցություններ,որոնք այդ ժամանակահատվածումօգտվում էին նան պետականհովանավորությունից: Ֆինանսների նախարարությունըմշակել էր մի քանի տիպային կանոնադրություններիտարբերակներ: 1872 թվականից ընկերակցություններին կարճաժամկետ վարկավորումը սկսեց իրականացնելպետբանկը: Սակայն, այդ ժամանակահատվածումառաջացած վարկախնայողական ընկերակցությունները գոյատնում էին միայն տնայնագործական միջավայրում: Գյուղերում ընկերակցությունների զգալի մասը դադարեց գոյատնել, կամ էլ վերածվեց. փոխադարձվարկի ընկերության: 80-ական թվականներինհետնեց վարկախնայողականընկերակցությունների կրճատման գործընթացը: Նրանք մեղադրվում էին վաշխառուական միտումների մեջ, ունեհոգնորականներին արգելեցին նրանցում մասնակցություն

նրանց զգալի մասը

տալի րտել

Նշված ժամանակահատվածումփորձեր արվեցին զարգացնել գյուղացիական պանրագործականարտելները: Այդ գործի ոգեշնչողը Ն.Վ. Վերեշչագինն էր, որը ազատ տնտեսագիտական միության աջակցությամբ 1866 թվականին Տվերի նահանգում կազմակերպեց առաջին նման արտելը, իսկ 1867 թվականին /Եդիմովնո գյուղում կաթնային գործի մասնագետներիպատԱրդեն 1867 թվականիննման արտելներիթիվը րաստման արդեն 25-ն էր"5: Ակտիվ սկսելով իրենց գործունեությունը արտելները գոյատնեցին հարաբերականորեն կարճ ժամանակահատված,

դպըոց:

ՄԱՌԺՈւ /.Շ.

-

էնոօոոն

ա ԱՐԾԼՇԼ 00408

Թ6քօ

Խօօսօքճուգ.Օրքճանաւհօոօթտու.

Խ/. 1991. ԹԵ.

1, 6.

ԷՕՕԱՇքՅւյ18 506618

//

վերածվեցզուտ

կապի-

վարկայինընկերակցությունների աես գյուղացիական պատճառները մատնվելու նան

տնտե-

ոը

անհացողության

մեջ էին: թուլության վերջին ընդունվելեն փոքր վարկերի մասին մասին /1898թ./ ընկերությունների /1895թ. ն. գյուղատնտեսական աստիճանազ արգացումն Տրանսպորտի կանոնադրությունները: ապրանքային ներգրավելու գ յուղը ստեղծեց՝ ԿԱ

բար

Աի ւի երի

նախադրյալներ

մեջ: շրջանառության

Սիբիրում շարժումը սկսվեց տրանսսիբիրյանմայրուղու բոլորը նպաստեց գյուառաջինտեղամասիհամար /1896թ./: Այս կոոպերացիայիաճին, գյուղացիական ղացիականվարկային ընկերությունների ն կաթնայինարտելների գյուղատնտեսական կոոպերատիվ զգալի ստեղծմանը:Վերջիններս կատարում էին ընկերակընկերակցություններ, ֆունկցիա /օրինակ՝մեքենայական նան նպաստեցին ցություն համատեղ մթերումներիգծով/, ինչպես սահմանգործունեության իրենց ստեղծմանը կոոպերատիվների

ներում:

"

նալ:

կամ էլ լուծարվեց, ության:

`

Հենց 90-ական թվականներիվերջերին տեղի ունեցավ կոոպերացիայիզարգացմանարագացում:1904 թվականիհունիսի 7-ին ընդունվեց նոր օրենք փոքր, մանրըվարկային հաստատությունների մասին, ընդլայնելովտեղերի իրավունքները վարկային կոոպերատիվների ստեղծման նկատմամբ: Օրենքը հեշտացրեց կոոպերատիվներիգրանցումը: Ստեղծվեցին փոքր վարկերի գործերով վարչություններ ն նրա նահանգայինբաժանմունքներ: Փոքր վարկերի տեսուչները իրականացնում էին վարկային հաստատությունների գործունեության հսկողությունը, որոնք ստեղծվել էին պետբանկի միջոցներով: Նրանք նույնպես իրականացրել են հրահանգավորում,ստուգումներ: Ստուգվել են ենթակա հաստատություններիտարեկանհաշվետվությունները, գործարարությունը ն հաշվապահությունը:1906 թվականին հաստատվեց տեղական մանր, փոքր վարկերի տիպային կանոնադրությունը, որի ֆունկցիան շուրջ տաս տարի կատարումէին վարկային կոոպերատիվներիմիությունները:1907 թվականին հաստատվեց սպառողների միության կանոնադրությունը, իսկ 1908 թվականին՝ կոոպերատիվ ընկերակցությունների նոր կանոնադրությունը: Թափ շարժումը տեղի էր ունենում սոցիալիստականգաղափարախոսության ազդեցությամբ, բայց մտնում էր տնտեսականկյանքի ռացիոնալ այն հունի մեջ: դեմոկրատական սկզբունքները կազԿոոպերացիայի

հավաքող կոոպերատիվ

աստիճանաբար .

էին նրա ուժի աղբյուրը ն հետաքրքրությունէին առաջացնում: Ռուսականհողում նրանք առաջինը ամուր գոյատնեցինն նպաստեցին լուծելու առօրյա գյուղացիական հոգսերը սպառողական մում

կոոպերացիայի Աա, պառողական կոոպերացիայիբուռն զարգացումը

ն

պահանջարկը,

իրացումը: Այս բոլոր արտադրանքի կարգավորեցին զարգացման կոոպերացիայի

ները ն

ազդեցին բարենպաստ գործոնները

ուներ 798 վարվային վրա»Եթե 1900 թվականինգոյություն անդամներով, հազար կոոպերատիվ գյուղատնտեսական 703 հազար կոոպերատիվ՝ արդեն

կյանջի՝ բոլոր

է 1905

սկսվում

թվականից, որը արդյունք էր գյուղական կողմերի լիբերալացմանը, այդ թվում տնտեսական կարգա-

թվականին

ապա

ավելի քան ոխկաՏ ոոդինագնելու դրանքարդեն

րատիվ ընկերակցություններիքանակի աճին զուգահեռ առաջացավ միավորելու այս խնդիրը, Մ պակցվածությունը կառավարությանհետ, որպեսզի կրկնապատկվեն ֆինանսականռեսուրսները: 1898 թվականին ռուսական սպառողականկոոպերացիան Մոսկովյան սպառողների միութան նախաձեռնությամբն նան 18 այլ սպառողականընկերությունների մասնակցությամբկազմակերպվեցսպառողականընկերություններիմիությանբյուրո: 1917թվականին,արդեն միության մեջ կային 2217 սպառո-

ղականկոոպերատիվներ: Սպառողականմիությունն ուներ իր ֆաբրիկաները:Առաջին արտադրականձեռնարկություններըձնավորվեցին արդեն 1913 թվականին,1918 թվականին«Լճու»օ»-ի մեջ էին 21 սեփականձեռնարկություններ,որոնց ֆոնդերի րային արժեքը կազմում էր 11 մլն ռուբլի: Նրանք իրենց անդամներին Օգնում էին ոչ միայն գնումների հարցում, ա 1 կարգավորման կազմակերպմանգծով: կոոպերացիան գյուղացիական Ռուսասն հիմնական ճյուղը չէր:

հանքայինպարարտանյութերի

մեքենաների գյուղատնտեսական պահանձ ին վարկի կազմակերպման Բարձրացր

հազար

ն պատերազմիցառաջ կոդպերատիվներ

թվականը հենց սկզբից Մինչն ընդ որում նորու Կիրո նրի սպասարկող տնտեսությունների 14.586 էին:

տոկոսը

էլ եկամտաբե-

բնույթ ուներ,

նրանց նպատակնէր բարձրացնել րությունը:Այստեղհաջողակ էին վարկայինընկերակցությունները, իրացնող,մթերող կոոպերատիվները: երկաթգծիբացումից դարի վերջին տրանսսիբիրյան ռեգիոնում կերային գյուղատնտեսական. սայդ հետո, ռուսական հիման վրա ձնավորվեց արտակարգ բազայի մշակաբույսերի համար: համավիճակ՝. արտահանմաննպատակով զարգացման գործընթացը սկսվեց փոքր, մանր ՈՒղղահայացկոոպերացիայի տարվա ընթացքում այդ գործարարներից: Սակայն տասը գործարարներըթուլացրին մեկը` մյուսին արագացող մրցակցու Միաժամանակնրանք օգնում էին վերափոթյան պայմաններում: խել գյուղացիականտնտեսություններըբարձրապրանքայինկաթվրա վերցրին այն Այդ աջակցությու ԴԱ րէ ում անգլիականֆիրմաներից, բացել էին իրենց

միավորված

միագումաորան

հաշվարկին տանի կոոպերատիվ, ո րատիվ բան եի ավել շանակություն

իրենց ո երալտիվները որոնքմաբ բլ

աատանու զարգացումընպաստեց ն Աի տնտեսական ագիտացման հետագա աոոիների խորացմանը, որոնք ուղղու մեթոդներով բարեւ տ Մաս հրեն վաճառում

ունեին

վարկային

կոոպերատիվները,որոնք պարզ ւավում էին գյուղատնտեսական արտադրությանտեխնիկան ե կուլտուրական մակարդակը, բարձրացնում մանր տնտեսությունների շահութաբերությունը, ապահովում նրա մրցունա/4900.1918թյ

անգամ, կությունը: նԳոյատնումը: 18տարվա ընթացքում

ԱԱ

,

գրասենյակները:

այդ

Անգ իաաթռամթերքները ստանում էին աուդի Մայղ կոոպերատիվները բարձր մանուն ծնավորվեցին կոոպերատիվներ էին

ո

անմիջականորեն շատ

տանմոզաան

որան հողագործություհամատեղ քեն ունեին հին պատմություն, Օգտագվները աաաաանում տոպերատիվ սակայն լայն տարածում չստացան: նախադրյալների հիմք քանդիսացան հե Հականի ինչպես էոր«արտելը համագո րումնշվել րենիք ա Ստոլիպինի ագրարային աարատիվների հրնացունը: եֆորմի՝ ձե, վորման գտնվում ե ան

աճեց

/1910-1918թթ.Ր գրեթե 4.5 անգամ: ս

ՊԱ.

իս

ո

թվակա

Առ

ափոխությու

ողօգտագործման ռացիոնալացումը, տնտեսությունների ապրանքայնության ավելացումը ն այլ գործոններ առաջացրին գյուղատնտեսականարտադրությանբուռն աճ, ր

նում

որը

անանավորեաին

է

գոյատնման կաբիքի վիճակու

գյուղացիներին,

Ք

ռանսավորում ները ն այլն: ի արությունը չի ների որը Ի

արկային

ննե ընկերությունները

սկսեցին

ազգային

միա-

ն

այդ

վարկերը: Այդ բանկը իր ձեռքում կենտրոնացրելէր դրամական միջոցների ողջ մատակարարումըգյուղացիական կոռպերատիվներին ն դարձել էր Եվրոպայի ամենախոշորվարկային հաստատություններից մեկը: «Ըստ էության, նշում էր Ա.Վ. «Չայանովը, Մոսկվայի ժողովրդական բանկը դա հողատեր գյուղացիների միությունէր»՞': Թեն ընկերություններիվարկային օպերացիաներիհամար հիմնականումտրվում էին պետականբանկիցվերցված փոխառության միջոցներ, Չայանովի բնութագրումը արդարացիէր: Պետական բանկից վերցված միջոցները միայն սկիզբն էին օպերացիաների ընդլայնման համար: Փոխառությամբ վերցված միջոցների երաշխավորությամբվարկային ընկերությունները փոխշահավետ պայմաններովընդգրկեցինգյուղացիների ազատ միջոց ները: Կոոպերատիվներըհսկայական աշխատանքիրականացրին գյուղացիականտնտեսություններիվերելքի համար, հիմնականում գյուղական բնակչությանմիջոցներով:Ավանդներըհիմնականգյությա:

6.

1908,

կոզր

1 866քօօօաւմօրօ1օ ԽՕՕոօքճուլթաօ1օ ՇԵօՅոճ

10-11. 4.8.

Էքոււոն ՔՄքՇ «օՕոճքումւ,

Շ.

ճոքօոտ 16-21

1908.., ԻԼ.

ալրաղաց-

ցանկանում էր դառնալ գյուղացի, Յուրաքանչյուր անդամ,հայտնումէր տվյալներ հողի,

ընկերակցության վարկային ցանքի մասին: Այդ քանակի, իր. շինությունների,

անասունների որքանով է նա աշխատունակ, տվյալներիհիմանվրա որոշելով թե նրա համար բացում էր ազնիվ ն ձեռներեց, ընկերակցությունը կարելի է պարտք գումար չափի ինչ վարկ, նախօրոք որոշելով, ընկեՄիջինը, Ռուսաստանում յուրաքանչյուր վարկային լոալ: րակցությանանդամ : ժամանա ասար քիչ ռուբլու չափով, որը այդ նան վարկեր: տիպի երկու վարկից, կային անդամի այլ ընկերակցության էր վարկային տրվում Առաջինը րախ

է ԱԱ ր բաց մ ակի կարող մարաաժամկետ միջոցո խոց ավի նմասին վար Ա բերքը կամ անասունը: Վարկային

Վարկային ընկե կսեցին ռուբլուց` ի երու: մեջ, վորվելով միության կոոպերատիվներըմիավորեցին իրենց գոթ կարող միջոցներըՄոսկվայի բանկում օգտագործումէին

այն գլխավորհիմքն էին, երատիվճների ի էին բոլոր միջոցների էին գյուղացիական գտնվում տոկոսը /որոնք մեջ/: Վարկայինընկերություն-

Գո ղացիական րազմում Ար միջոցները որոնց փոխա շրջանառության ավելի տիվների կոոպ էին սեփականբնակարանների,

երկարատն գոյաԳյուղատնտեսությունում արտելնե թեմերի սրվար դեպքերչկան»՞": Եթե ենթադրենք, ինչպես գտնում էր ՄԻ. Տուգան. Բարանովսկին,որ յուրաքանչյուր կոոպերատիվումմասնակցումէր միայն մեկ ներկայացուցիչ կոոռպերատորի ընտանիքից, ստացվում էր, որ 1917 թվականին կար կոոպերացիայի տարբեր ձներում աշխատող շուրջ 84 մլն մարդ,այսինքն Ռուսաստանիբնակչության կեսից ավելին: 14մլն կոռպերատորներից10մլն հիմնականում գյուղական վարկային ընկերության անդամներէին, որոնք ստեղ ծվել էին ըստ 1895 թվականին ընդունված օրենքի, այսինքն գործնականում նրանց ծառայություններից օգտվում էր յուրաքանչյուր երկրորդ գյուղացիական ընտանիքը: Վարկային կոոպերատիվները ընդգրկել էին ցածր կրթական մակարդակ ունեցող քանի որ վարկային կոոպերացիան լիովին ատչելի էր բոլոր աշխատողներին ն սեփականատիրոջը:Վարկային կոոպերացիայիդեմոկրատականբնույթը ֆիքսված էր նրա կանոնադրությամբ, կազմակերպմամբ ն աշխատանքի կանոն տնման

որություն

արման

մաս

րկրոր

լինել փող էին վերցնում իրենց տնտեսական ընկերակցությունները համար` տարեկան6-8 տոկոս: Վարկերըգյուղաօպերացիաների ցիներին տրամադրվումէին տարեկան 10-12 տոկոսով: Այսպիսով էժան, վստագյուղացիներըապահովվածէին հարաբերականորեն հնահելի վարկով, իսկ իրենք` վարկային ընկերակցությունները, րավորություն ունեին ոչ միայն փոխհատուցելու ապարատի օպերացիաների իրականացումը, այլ նան ավելացնելու միջոցները, շահույթը /շրջանառությունըընդլայնելու համար/: Վարկայինօպերացիաներիցբացի վարկայինընկերակցությունները զբաղվում էին նան միջնորդական օպերացիաներով նույնպես: Օրինակ, նրանք իրականացնում էին սերմերի, գյուղատնտեսական գործիքներիմեծածախգնումներ,ինչպես նան մեծածախ օպերացիաներ գյուղատնտեսական արտադրանքի իրացմանգծով: Քանի որ ընկերակցություններըհնարավորություն Պւնեին վարել մեծածախ առնտուր, նրանք հենց դրանով էլ Կտեղծել էին ոչ քիչ օգուտ իրենց անդամներիհամար: Գնում էին էժան ն լավ որակի, իսկ վաճառում էին թանկ: Բացի այդ մեծածախ առնտրի զարգացումը մեղմում էր գների սեզոնային տատանումները: Գյուղատնտեսական շուկաների նման կայունացումը, անկասկած, բարենպաստներգործություն էր ունենում տնտեսավարման պայմաններիվրա ողջ ժողովրդական տնտեսության էր

10-55.

մասշտաբով: Առանձնապեսմեծ օգուտ ստանում էին նան թույլ հասարակուտնտեսությունները, որոնք ստիպված էին իրենց բերքի զգալի ազատվելհին բուրժուական ժեշտ է ամբողջությամբ շահույթ» մասը վաճառել հենց բերքահավաքից հետո, երբ ավելցուկային նի9 մատուցվում ներկայացվում, առաջարկըգցում էր գները: թյու պետականացումը որում կոոպերատիվ արտահայտություն Մեծածախ գնումների գծով կոոպերատիվ քաղաքակաէր, որպես«նոր գաղափարների» նությունը հնարավորէր դարձնում ստանալ շահույթ կամ նրա այկ մեջ: հայտարարում էին, որ մասը, որն առաջին հերթին ստանում էին ամենախոշորտնտեսու Եվ, թեն, նման գաղափարախոսները ժամերը», կոոպերատիվշարունենալով հնարավորությունցորենը պահպանել մինչն կոոպերացիան «ապրումէ իր վերջին թյունները, հետո /քաղաքաժամանակներից գարուն` սպասելով ամենաշահավետվաճառքի գների: Վարկային ժումը գյուղումիր համար ծանր ն «ռազմականկոմունիզմի» ժամանակակոոպերացիայի գործունեության մեխանիզմը Ռուսաստանում ցիականպատերազմ ն էր ողջ էկոնոմիկայիաշխուժանման էր նրան, որն արդեն ձեավորվել էր ԱրեմտյանԵվրոպայում հատված/զարգանումնպաստում միայն մեկ տարբերությամբ.ռուսական վարկային ընկերությունցմանը երկրում:Այստեղ կարնոր դեկրետը «Գյուղացիական վոոպերացրայ ները կազմակերպականբջիջ էին մյուս բոլոր այլ կոոպերատիվականի ընդունված ների համար, Արնեմուտքում, ընդհակառակը,կոոպերացիայիբոլոր 12.8 հազար ձները ունեին իրենց առանձին կոոպերատիվընկերակցությունԵթե 1920 թվականինՌուսաստանում կային ները: Դա բացատրվումէր նրանով, որ ռուսականգյուղերում դեռես գյուղացիական կոոպերատիվներ,սրավորվա ուսասՔիչ էին գրագետ ն կրթված մարդիկ: «Մեր մոտ, գրում էր թիվը աճեց մինչն 54.8 հազարի որտեղ տոկոսը: ԵՎ տնտեսությունների հազիվ թե կհավաքվեն ղեկավարներ մի ընկերակցու. տանի բոլոր գյուղացիական Չայանովը, թյան գծով, իսկ մյուսների համար դա խիստ դժվար գործ է, քանի թեն 1917 թվականիհամեմատությամբ զգալի հարվածներին, որ 1918-1920թթ., երկրում հասցվեցինկոոպերատիվներին որ համապատասխան մարդիկ պարզապեսչկան» ՛: կոոպերացիայիմեջ կրճատվեց ընդգրկումը բնակչության ական Ընդհանուր առմամբ ստոլիպինյան ագրարային ռեֆորմը զգալի դեր տնտեսական գործուէին խաղալ Ն նրանք ճանապարհ բացեց իրական գյուղացիական կոոպերացիայի, շարունակում ն գյուղի սոցիալ-տնտեսական ողջ համակարգիգործունեության դրա հիման վրա էլ, գյուղատնտեսական արադրության առաջըն. բաժինը ընդհանուր գյուԿոոպերացիայի նեության մեջ: թացի առջն, որը ձեռք բերվեց նախապատերազմյանվերջին 11.7 տոկոսից ղատնտեսական տասնամյակում: աճեց 1926-1927թթ. մինչն 27 տոկոսի : Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո /1917թ. դեմո. Գյուղատնտեսական կոոպերացիան 20-ական թվականկրատական վերափոխումներըավարտվեցին ն գյուղատնտեսան կեսերին զարգացավ գերազանցապեսունիվերսալ ճերի սկզբին կան կոոպերացիան իներցիայով դեռես որոշ ժամանակ զար ձնով: Սկզբնական կոոպերատիվներըմիավորում էին ինքնուրույն գացավ: Սակայն այդ զարգացումը աստիճանաբարբախվում էր գյուղացիական տնտեսություններըառաջին հերթին արգելքների, որը պատճառ էր գյուղում բոլշնիկների կողմից ՝

սեփականություն, կապիտալ,

:

ընդ

արժման

Անան ոով աի

րմ

,

Նր

էրը տով իա: Ռուսա

գյուղացի ,

շրջանառությունում 1923-1924թթ.

իրականացվող փորձարկումների. դրա հիմքում էկոնոմիկայի կառավարմանուտոպիստականմոտեցումներնէին: Այդ տեսության ակտիվ ներկայացուցիչներիցմեկը՝ Ն.Լ. Մեշչերյակովը հետնելով մարքսիստական տնտեսական մտքին, մասնակցելով կոոպե/բոլշնիկյան կուսակ ցությա ամագումարում/, հանդես եկավ որպես կոոպերացիայի մահացման վառ կողմնակից: Դրա համար նա գրում էր. «անհրա-

րացիայի մասին թեզիսների պատրաստմանը լ

լ

Նման

հետնությունը ելնում րո

՛/.8.

Խքորաւմք 15-քՇ

ԻՕՕՈՇքուաու,

Շ.

45.

«համաժողովրդակա ՇօատճուՅիմէ| ՇՇՈԵՇՔ0Շ

8.1. Մ ոոօոույ շրջանակներում

ՇՕ8Շ1ՇԽՕՇ

20388

«292 /960-,

1921-1925ՐՐ. էՃքօ7լօ6 6180

ենթադրությունից,

որ

սեփականության» «03886180. Շ. 48):

ԽԼ: Փուօտ

ո ՇԼՅՈՒՈԿՅը,

թվականիսկզբերինսկզբնականկոոպերատիվներըն նրանց 500 միությունները միավորումէին 12 մլն գյուղացիական տնտեսություն, կամ դհանուր քանակի55 տոկոսը(8օչ Ւ0ՕՈՇքուոտ ՇՇՇՐ, ԽԼ 1918. 6.

Տանը

վլոօտ

այն

ն աականո Վ ամու իտի անզեն արագ Աոաան

Ք

էր

ոո

ԽՐ .

1.Ա1քթօժնատաւօ6 Լ (ՓՏթԿՇք` 06)

-

.

ՃՕՅԱՇԸՑԾ

թեուժոե Խ1

մատակարարմանն իրացման գծով, վարկավորման,ինչպես նալ արտադրության /հիմնականում հողի համատեղ մշակում/: Գյուղացիական կոոպերացիայիհամակարգում մտնում էին շրջանային, նահանգային միությունները, որոնք միավորվել էին համառուսաստանյանգյուղատնտեսականկոոպերացիայիմիության մեջ: Միաժամանակ գյուղատնտեսական կոոպերացիայիզարգացման հետ ընթանում էր մասնագիտացման զարգացումը, ինչպես սկզբնական կոոպերատիվներում,այնպես էլ նրանցում միավորված միություններում: Ստեղծվեցին արտադրաիրացման

միջն կնքված համաձայնագրերը,ուր հստակ որոշված կատների կողմերի ։պարտականությունները, ։արդյունաբերությանը

էին ն հոսքի մթերումը մյուս կողմից էլ գյուղին անհրաժեշտ արտաղդն սպառողականապրանքներիմատակարամիջոցների րության

րումը:1928

համակարգերում:՝1927-1928թթ. այն երկրի շուկա 97.2 տոկոսը /1925-1926 մատակարարում բամբակի Թթ. 75 էին 192596 /44 տոկոս ճակնդեղի տոկոսը տոկոսնէր/, շաքարի 50 տոկոս/ ն 93.1 /1925-1926թթ. տոկոսը ծ խախոտի 1926թթ.մ, բոլոր րության

կոոպերատիվկենտրոններ ըստ գյուղատնտեսության ճյուղերի, որոնք մտնում էին այդ կենտրոններիգյուղխորհուրդներիմիության

մեջ:

1924-1925թթ. ունիվերսալ գյուղատնտեսականկոոպերատիվների քանակը ընդհանուրիմեջ 15 տոկոսից աճեց մինչն 49.4 տոկոսի, հիմնականումի հաշիվ ըստ գյուղատնտեսությանճյուղերի ն տեսակների մասնագիտացվածկոոպերատիվներիգործունեության /մատակարարում,իրացում, վարկավորում, սերմնաբուծություն, մեքենաներիտեխնիկականսպասարկում/՞՛: Գյուղատնտեսական կոոպերացիայիսկզբնական ցանցում մասնակառուցվածքայինփոփոխությունները, կոոպերատիվների գիտացումըըստ ճյուղերի ն գործունեությանկոնկրետտեսակների ուղեկցվում էին կազմակերպչականփոփոխություններով կոոպերատիվ միություններում ն կենտրոններում:1925 թվականի վերջին 379 միություններից92-ը մասնագիտացված էին, որը կազմում էր ընդհանուրքանակի 26 տոկոսը,այն դեպքումերբ 1924 թվականին մասնագիտացվածէին 35 միություններ": Կոոպերատիվիսկզբունքներիհենարանը,չնայած եղած սահմանափակումներին,կապված մասնավորապես«գների մկրատի», վարչարարության հետ այն գլխավոր գործոնն էր, որի շնորհիվ գյուղատնտեսականարտադրությունը բուռն վերելք ապրեց: Միաժամանակամրապնդվեցգյուղատնտեսականկոոպերացիայի ֆինանսական վիճակը: Թեն գյուղատնտեսականկոոպերացիայի ֆինանսականմիջոցներըգերակշռում էին, նրանցբաժինըկրճատվում էր, ընդ որում պետությանվարկերը կոոպերացիային տրվում էին արտոնյալ պայմաններով: Կոոպերատիվտնտեսության ամրապնդմանըշատ բանով նպաստեցինկոոպերացիայիկենտրոնների, միությունների ն արդյունաբերականտրեստների, սինդի-

.

ՕՂՎՇՂ Էլոքօոււօ10ԽՕԿԱՇՇշքոու:

6.27

ՇՇԸԻ.

Րօո քո607եւոքոու

ՕՕՉԽՇՐԼԵԼ

Ըօո.

3ՇԿՈ6ՈՇՈւո:

188: ղօ ղԵ6

հ/., 1926, օ.477

ԵՇՓԸԵ

1924-1925ու.

թվականի սկզբներինգյուղատնտեսականկռոպերա-

արտադցիանգրավումէր ամուր դիրքեր ագրոարդյունաբերական

այլն:

Սակայն, սկսվող կոլեկտիվացումը իբր թե լենինյան պլանի համաձայն, արմատականձնով խեղաթյուրեց կոոպերատիվ սկզբունքները հենց կոոպերացիայիհամակարգի կոոպերացիայի հիմքում սկզբնական կոոպերատիվներում: Դրանց փոխարեն` սկսվեցինձնավորվել կոլտնտեսությունները,որոնք հայտարարվեցին «կոոպերացիայի բարձրագույն ձնը» գյուղատնտեսությունում,չնայած նրան, որ իրենց հիմքում զրկված էին կոոպերատիվ բնույթից, գործունեության դեմոկրատականսկզբունքինքնակառավարումից: ներից,կոոպերատիվ Ա.Վ. Չայանովի, Ն.Դ. Կոնդրատնի, Ս.Ս. Մասլովի, Ա.Ն. Չելինցնին մյուսների ձգտումը հակադրվել գյուղացիականտնտեսությունների ուժային, հարկադրականհանրայնացմանը,նրանց տնտեսականինքնուրույնությունիցզրկմանը, որպես կոռպերատիվի կամավորանդամներն սեփականատերեր,ենթարկվեցինկեղծ գիտականջախջախիչքննադատության:Արդյունքումվերացվեցին կռոպերացիան, նրա ակտիվգործիչները:նրանցից շատերըիրենց հայացքների համար վճարեցին կյանքով, իսկ կենդանի մնացածները`տասնյակտարիներովազատազրկվեցին,իրենց գոյությունն գուլակներում: անցկացրեցին Գյուղատնտեսականկոոպերացիայի նույն ուղին անցան նան նախկին«սոցիալիստականճամբարի»մյուս բոլոր երկրները: ,

Ի1., 1926.

Բ ՕՐՎՇՐՄ38 1924-1925 ԽԼոՂօքեոււմ

|

ԳԼՈՒԽ 2 |

մթերքների հիմնական Գյուղատնտեսական

Գյուղատնտեսական կոռպերացիայի ֆունկցիոնալկառուցվածքըն արտադրական գործունեությունը 2.7

հրացմանտեսակարարկշիռը իրացնող

Թվականների կոոպերատիվներում 7980:ական 76-ուլ կեսերին ակա

ԱՍՆ

Տա

Ս ք

|

վար|

Թրռչմի

Ձու

|

Կաթ

միս

|

դարա ԻՅԼԵԼ`Ց-ՏԹԻՑ

Արտադրանքի վաճառահանմանն վերամշակման

թ

կոոպերատիվներ

/

երկրորդ

Կոռպերացիայի տիպերը

Տնտեսապես զարգացած բազմաթիվ երկրներում գյուղատնտեսական կոոպերատիվներըընդգրկում են տնտեսական գործունեությանտարբեր կողմերը: Գյուղատնտեսականկոոպերացիայի ժամանակակիցկառուցվածքում կարելի է առանձնացնել գյուղատնտեսական արտադրանքիիրացման ն վերամշակման, արտադրականմատակարարման,վարկավորման,արտադրական կոոպերատիվ միավորումներ ն արտադրական սպասարկման կոոպերատիվներ: Զգալի, իսկ որոշ դեպքերումէլ գերակշռող դիրքերը /առաջին հերթին եվրոպական երկրներում պատկանում են գյուղատնտեսության ն էկոնոմիկայի զուգակցվող ճյուղերի միջն տնտեսական կապերի ոլորտի կոոպերատիվներին: Առանձնապես մեծ է ֆերմերային կոոպերատիվներիդերը գյուղատնտեսության արտադրանքի իրացման գծով, ինչպես ընդհանուր առմամբ, այնպես էլ նրա առանձին տեսակներիգծով /դրա մասին են վկայում թիվ 1 աղյուսակի տվյալները/:

Աղյուսակ 1"

աա

Ւ Գոր 10 | Բելգիա Իռլանդիա 27 |

Ւ25:1691

5տիԹԾ

--

--

--

` ո ժուտաստան

րո

Շվեդիա

--

--

--

|

Ֆինչանդիա | "-

Տ

28-Ւ

Ե)3Ո8/08

| | |

|

|

Վա-

ցահա-

Մրգեր Բանջա-

րեղեն

տիկ

357 7

ն

ԱՑ

Էա

ԷՋ

Յշ

-

--

Բն Բ -

--

--

--

--

--

"ՇՑրԵՇԽՕ2403ՁԱՇՈՑՑԱԻՆՅՑՃՕՕո6քՅւլսՑ",

ԼԾՕքստՄ.ԷԼ 1998. Խնսքօ8օ0Օոեւո-ոքօծոԾխել

803քօ»(ՈՅԱԱՏ, //ՕՇԵՑՅ-ԽխՄԱՒՇԿ,

""

-

հացահատիկ նսոյա ներառյալկենդանիանասունը

`

Առկա գնահատականներով80-ական թվականների կեսե. րին եվրոպական համագործակցության12 երկրներում կոոպերագյուղատնտեսական տիվների բաժինը գյուղ կ արտադրանքի իրացման գծով կազմում էր տոկոս: Սկանդինավյան կանդինավյաներկրներում երկրներումկոոպե. ացնում րատիվները ներքին են արտաքին շուկաներում արտադրանքիմինչն տոկոսը, իսկ հատվածի ապրանքային արտադրանքի նույնիսկ 90 տոկոսը: Ղոլանդիայում այդ ցուցանիշը տատանվում է 60-65 տոկոսի սահ: մաններում, Գերմանիայում,Իսպանիայում՝50-52 տոկոս, ԱՄՆ-ում Մեծ Բրիտանիայում,Իտալիայում, Բելգիայում՝ 30 տոկլոսիմակար' դակում: Որոշ դեպքերում կոոպերատիվներըկազմակերպում են մասնագիտացվածարտադրանքի ն իրացումը, ն վերամշակումը որը գնում է ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին ստեղծելով համապատասխան խոշոր արտադրա-իրացնողի կարգեր: Ֆրանսիայում, Իտալիայում, Պորտուգալիայում, Գերմանիայում` գինեգործությունը, որոնք շատ բանով որոշում են գինու համաշխարհայինշուկան, 35-45 տոկոսը /Ֆրանսիայում մինչն 10 տոկոսը/ նրա արտադրության ն իրացման իրականացնում են կոոպերատիվները: Գոլանդիայում, որը տալիս է կրախմալի հա մեկ երրորդը, նրա վերամշակմանն ական մասը ապահովում են կոոպերատ ազրացմա մակերպությունները:Նրանք են ե 75 տոկոսը: Դանիական մորթու Հ են մորթեղենի98 տոկոսը: րը իրացնում ոոպերատ Անհատականֆերմերների կողմից արտադրանքը ն վիճակագրությանկողմից հաշվի առնվածըորպես իրացվող /այսինքն, որը գնում է ագրարայինհատվածիցդուրս/ իրական ձեռկյանքում վերամշակվում է կոոպերատիվներինպատկանող են առնվում նարկություններում, որոնք հաշվի վիճակագրության կողմից արդյունաբերությանմեջ: Եղած գնահատումներովԴանիայում, Ֆինլանդիայում, Հոլանդիայում, Ֆրանսիայում, Շվեդիայում կոոպերատիվ հատվածը տալիս է սննդարդյունաբերական արտադրանքի45-50 տոկուր: Զարգացած շուկայական տնտեսություն ունեցող շատ երկրներում կոոպերատիվ գործունեության ոլորտում գրեթե ամբողջապես կամ էլ զգալի չափով ներառվում է սննդարդյունաբերության այնպիսի կարնոր ճյուղ, ինչպիսին է կաթի վերամշակումը: Կոոպերատիվներին պատկանող կաթի գործարաններումէ վերամշակվում կարագի, պանրի ն այլ կաբնամբերքնեի զգալի Մի երկրներում կոոպերատիվներնունեն բավականին ա ռ բարձր կշիռ մսի վերամշակման գծով /օրինակ տեսակարա

ավյան

հացահատիկայինը՝

Շվեդիայում երկրներում, Սկանդին բանջարեղենը, մրգերը` Դանիայում, Ֆրանսիայում, Պոլանդիայում, լ :

Բելգիայում, Ֆրանսիայում,Գերմանիայում,շաքաԴոլանդիայում, Իսձեթի գծով ԱՄՆ, Հոլանդիա, Դի արտադրությամբ՝ պանիա,սպիրտիՖրանսիա,Շվեդիտ:

Ֆրանսիա,

Պապոնիայում ազրարայիր սննդարդյունաբերությունըտնտեսապես Կոոպերատիվ -

:

երկրներումառանձնանում, տարբերվում է, որպես զարգացած ն

մակարդակով արտադրանքիորականոնբարձր,տեխնիկական գծով կայուն /իսկ երբեմն էլ աճող/ արտակով: Պարենամթերքի հատվածումվկայում է այն մասին, բաժինըկոոպերատիվ դրության որ կոշտ մրցակցությանպայքարի պայմաններում կռոպերատիվ-

շուկա, ները կատարելագործում սննդարդյունաբերության ձեռնարկությունիրենցանընդհատ ոն

արտադրական բազան

պատվանող կաա ղատնտեսական հումքի վետամ ու ներում, շակմանտեխնոլոգիային, : զգայուն արձագանքեն թափո պատանջարկին: Դրա օրիԿԱՆ Սոուերատիվներիգործունելու րցակցայից շումայի նակ արողւնի»մնիայան սկզբներին կորան րի թվականների երերում 90-ական ժԿԴ590,/,/ որե5մ նան պատկանող ի ման հիմնական մամու ոարուեր անասուն, մի ԱԱ ոք աան մն մակա իան մաշխարհային շուկա բացի, որոնք արտադրում լայն: էին տեսականո մաագո մաղիղի ոեր տիվների Բաո ա րոեՆարտարրվածրատիվիերին էտա ր տ ոշոր եղջերավոր ամա:

ժո

ն

ր

լ

ԱՈ

:

շարք մասը: կարար

ա

Ն

ԱՆՔԵՈՔԻՑ

իլ նիի եոտիլիզացիայի ձեռնարկան ատ րաոարկություններ, ը որոնք կաշվին" հումք արոմաբերության րամ: Ին ի են երքնե արորարություն սննդի մասն հանամամբ /թոք, սիրտ այլն/, արտադրում մեծ ե հի աեր պահածոյացված բարձրորակիսննդամթերք: անրան դանոցներումստացվողարյունը օգտագործվում է կահույքի Նր րի արդյունքով էլ խանի համաշխարհային շուկայում նիան հանի լիր բարձր որակի կահույքով/, իսկ մազերը որ, իի ւի րության համար: Ննոուրի ի Ոսկորնել ազգանակն մսի գինի մահ մասերը են ոկ վերամշակվում աաաոավելով համակ ցված կերի Արան արդյունաբերու աղագութոքնայինհորմոնՇերի էքստրատը է օգտագործվում անասունների ենթամթե կություններիցան մշակումեն եղեն պատասխան ճյուղե գիտացվածեն ամ ն

Ել

համա-

ր

են

Ս

բո

Մասնավորապես վո ունա խոզի թքագերծի, Բարիունում: ինսուլինի համաշխարհա արտա անիայում յում

ստանում

աո

են

Օ9

է չափազանց բարձր րության ուղիղ կեսը, որն առանձնանում ն որակով համաշխարհայինշուկայում ունի մեծ ւպահանջարկ:Այդ օժանդակ ձեռնարկությունների արդյունավետության ն բարձր շահութաբերությանմասին է խոսում նան այն փաստը, որ նրանց կողմից արտադրվողարտադրանքի արժեքը կազմում է բոլոր մսի կոմբինատներիգումարային արժեքի մոտ 20 տոկոսը, իսկ ծախսերը չեն անցնում 16-17 տոկոսից:

25 տոկոսը, Դանիայում մոտավորապես երկրներիցայդ ոլորտում

ն Ֆինլանդիայում 40 գործունեության խոշոր Այլ տու ունեն Գերմանիանն ԱՄՆ-ը, առաջինում կոոպեբաժինէ ընկնում36 տոկոսը,իսկ ԱՄՆ-ում վառելիքի 44 տոկոսը: ա կոոպերատիվներինհաջողվեց ստեղծել որտեղ Այնտեղ, բազա, առանձին արտադրաարտադրական համապատասխան հ անքային պարարտանյութերն անաս/հիմնականում տեսակներ են իրենց սեփական ձեռնարկուգնում չափով նակեր/ զգալի թ) ուններից: կոոպերատիվսեկտորըտալիս է հանքային Ձոլանդիայում 1/3 մասը ն անասնակերի մինչն 55 տոկոսը, պարարտանյութերի 16 ն 25 տոկոսը: Գերմահամապատասխանաբար Իռլանդիայում ձեռնարկությունները արտադրում են հանիայումկոոպերատիվ 40 տոկոսը, Ֆրանսիայում մոտավորապես մինչն կերի մակցված 30-35-ը ն խոտալյուրի 95 տոկոսը: Շվեդիայում կերերի ն հանհիմնական մասը մուտք է գործում այն քային պարատանյութերի ձեռնարկություններից, որոնք ապատկանումեն ֆերմերային կամ էլ գտնվում են նրանց հսկողության տակ: կոոպերատիվներին ե րկրներում կոոպերատիվ սեփականությունեն Սկանդինավյան նան տարայի ն փաթեթավորմաննյութերի պատրաստմանգծով ձեռնարկություններ: Ֆերմերային արտադրության միջոցներով մատակարարելու գործում գյուղատնտեսական կոոպերատիվներըմեծ կախվածություն ունեն խոշոր ընկերություններից,որպես կանոն, վերազգայիններից,որոնք գերիշխումեն գյուղատնտեսականմեքենաշինության, նավթաքիմիական,կերարտադրության ոլորտներում: Սկսելովիրենց գործունեությունըֆերմերներին պարարտանյութով կոոպերատիվներըտասնամյակներիընթացմատակարարումից, քում այդ ոլորտում ստեղծեցինճյուղավորված վերաբաշխողական ցանց` զարգացած ենթակառուցվածքովն կայուն արտադրական կապերով:Մի շարք դեպքերում նրանք ունեն նան սեփական արտադրություն, ստիպում են դրա հետ հաշվի նստել խոշոր քիմիական ընկերություններին, որոնք որոշակի փուլում /գյուղատնտեսական արտադրությանմեծ մանրատման պայմաններում/նույնիսկհետաքրքրվումէին կոոպերատիվներով,որպես հանքային պարարտանյութերիմեծածախ գնորդների: ն առանձնապես կերարտադմատակարարման Կերերով րության ամենամեծ հաջողության են հասել այն երկրներում, որտեղ կոոպերատիվները գրավում են կարնոր դիրքեր հացահաիրացմանխնդրում: Այդ դեպքում համակցված հումքի հիմ-

տաբներ

ճատ իվներին

րատակարարումների

(ոռպերատիվներ Սատակարարող :

Իր ծավալով կոոպերատիվներիգործունեության երկրորդ ուղղությունը ֆերմերային տնտեսություններիմատակարարումնէ մեծածախ գներով գնումների բազայի հիման վրա, ինչպես նան գյուղատնտեսական արտադրության միջոցներինը: Եվրոպայի տնտեսական ընկերակցության երկրներում մթերող-մատակարարող կոոպերատիվներին է բաժին ընկնում ապրանքարտադրողներին անհրաժեշտ արտադրությանմիջոցներիմատակարարման շուրջ 50 տոկոսը, իսկ Նորվեգիայում, Ֆինլանդիայում, Շվեդիայում` մինչն 60, ԱՄՆ-ում` 26 տոկոսը: Կոռպերատիվների մատակարարող գործունեության հիմքը կազմում են հանքային պարարտանյութերըն անասնակերը:Կոոպերատիվներիբաժինը ֆերմերներին ըստ իրենց հայտերի պարարտանյութիմատակարարման ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում, Վոլանդիայում, Գերմանիայում, Շվեդիայում, Դանիայում, Նորվեգիայում տատանվումէ 45-65 տոկոսի սահմաններում,իսկ անասնակերիմատակարարումները5065 տոկոսի սահմաններում, բացառությամբ ԱՄՆ-ի ն Ֆրանսիայի, 16 ն 35-40 տոկոս: որտեղ այն կազմում է համապատասխանաբար Մի շարք երկրներում կոռպերատիվներըէական դեր են խաղում ֆերմերներին սերմերի մատակարարմամբ: Այսպես, Դանիայումնրանց բաժինէ ընկնում սերմերի մատակարարումների 35 տոկոսը, Իռլանդիայում 55, ԱՄՆ-ում` 15, Ֆրանսիայում հացահատիկայինսերմերի 75 տոկոսը: Կոոպերատիվներն առավել համեստ դեր ունեն ֆերմերներին գյուղատնտեսական տեխնիկայով ն վառելիքով ապահովման, մատակարարման խնդրում: Այս տեսանկյունից հայտնի առաջընթացի են հասել միայն Սկանդինավյան երկրների կոոպերատիվները:Նորվեգիայում ն Շվեդիայում նրանք ֆերմերներին մատակարարում են մեքենաների ն սարքավորումների

:

.՛

տիկի

նախնդիրըդրա արտադրության համար լուծվում է կոոպերատիվ Կոոպերատիվները,որոնք զբաղվում են բուսաբուծական հատվածիներսում /հաճախ ն կերարտադրությամբ մթերքների իրացմամբ ու վերամշակմամբ, որպեսզի մատակարարման տարբեր գործունեությամբ զբաղվում են հացահատիկի կոոպերատիվ- ստանան բարձրորակ,բարձըստանդարտներինհամապատասխաները): ֆերմերներին մատակարարում են էլիտար արտադրանք, նող Կոոպերատիվ հատվածըորոշակի դեր է խաղում ֆերմերսերմեր,պարարտանյութ,հատուկ քիմիական պրեպարատներ,այլ ներին այնպիսիկարնորարտադրության միջոցներիմատակարարմշակաբույսերի աճեցմանհամար, վարում են խորհրդամիջոցներ մամբ, ինչպիսիքեն գյուղատնտեսական տեխնիկանն վառելիքը: տվականսպասարկում, մատակարարում են անհրաժեշտ տեխԳործնականում բոլոր տեղերում խոշորագույն ընկերություն- նիկա: Գյուղական կոոպերատիվներըարտադրականսպասարկարտադրողներըհենց սկզբից էլ կազմակերպել են իրացում ն մանը զուգահեռ իրենց անդամներիհամար ձեռք են բերում մեծ գյուղատնտեսական տեխնիկայի սպասարկումսեփականդիլերածավալի սպառողականապրանքներ,հաճախ համագործակցելով կան ցանցի միջոցով: կոոպերատիվներիհետ, կամ էլ կատարելովնրանց սպառողական Սեփականվերաբաշխողական ցանցերըստեղծվելեն նան ֆունկցիան: շուկայում գերիշխող այնպիսի համաշխարհային վերազգային Զարգանալով տնտեսականինքնագործունեությանճանակորպորացիաների կողմից, ինչպիսին է նավթայինը: Բնականապարհով, զբաղվելով գյուղատնտեսական արտադրանքի վեբար, երկու դեպքերում էլ, ի վիճակի չէին կոոպերատիվները ն իրացմամբ ու ֆերմերային տնտեսությունների րամշակմամբ դիմակայելու նման կապիտալի մոնոպոլիստական ճնշմանը: արտադրականսպասարկմամբ, կոոպերատիվներընպաստեցին ժամանակակից պայմաններումկոոպերատիվ շարժմանը ժամանակակիցենթակառուցվածքիստեղծմանըպարենայինոլորբնութագրողմիտում է ն այլ տիպի մատակարարող-իրացնող տում, ներառյալ ոչ միայն սննդարդյունաբերությունը, այլ նան կոոպերացիաների գործունեությանդիվերսիֆիկացումը ն միահյուժամանակակիցձնով կազմակերպվածտրանսպորտայինն պասումը, համատեղումը մեկ կոոպերատիվ կազմակերպության շրջահեստային տնտեսությունը. Ֆերմերային արտադրանքի բոլոր նակներումմի քանի ֆունկցիաներուլ ֆերմերայինտնտեսությունմատակարարումներըկոոպերատիվ ձեռնարկություններին,ինչների սպասարկման գծով: Գերմանիայում վարկային պես նան ֆերմերներին անհրաժեշտ ապրանքներով նրանց կոոպերատիվների 60 տոկոսը միաժամանակ զբաղվում է իրացնող Ա իրականացվումէ մասնագիտացվածկոոպերամատակարարումը օպերացիաներով: մատակարարող Շվեդական մատակարարող̀ տիվավտոտրանսպորտով՝նախօրոքկազմվածգրաֆիկով: կոոպերացիայի համակարգի ողջ երկրի 340 խոշոր առնտրական Լավ կազմակերպվածպահեստայինտնտեսությունըապապահեստներ,սառնարանային տնտեսություն,ալրաղաց արտադէ ինչպես ֆերմերներիցգնվող, այնպեսէլ նրանց մատակահովում րականձեռնարկությունները ոչ միայն իրականացնումեն րարվողարտադրանքի պահպանումը: ֆերմերներինարտադրության միջոցներով մատակարարում, այլ Ֆերմերների ազատումը հոգսերից ն դժվարություններից, նան զբաղվում են կարտոֆիլի, սերմերի, հացահատիկիվեկապված արտադրանքիիրացման ն արտադրության միջոցների րամշակմամբն իրացմամբ: Ֆիննական գյուղատնտեսական հետ, հնարավորություն է տալիս բարձրացնելֆերմեձեռքբերման կոոպերացիայի կենտրոնական ճյուղայինմատակարարող միավորային արտադրության արդյունավետությունը,իսկ դրանիցի վերջո րումները, բացի ֆերմերներինմեծ տեսականու է ողջ ագրարայինէկոնոմիկայիարդյունավետությունը: արտադրության կախված միջոցներմատակարարելուց, զբաղվում են նան հացահատիկի Քանի որ գյուղատնտեսական արտադրողները ենթարկվում են ն իրացմամբ, վերամշակմամբ արտադրական սպասարկմամբ, խտրականության իրենց կողմից արտադրված արտադրանքի

խորհրդատվական նայլն: գործունեությամբ, շինարարությամբ

Զգալի ծավալի մատակարարման գործունեությունեն իրականացնում ճյուղայինիրացնողկոոպերատիվները: Կաթնային

կոոպերատիվները տնտեսություններին են տարմատակարարում

բեր սարքավորումներ /կթող սարքեր, սառնարաններ, ցիստեռներ, մաքրողսարքեր ն այլն/:

շարժի տարբեր փուլերում` մինչն վերջնական սպառողը, ու նան արտադրության միջոցների սպասարկմանժամանակ, այդ օպերացիաներիիրականացումըֆերմերային կոոպերատիվներիկողմից էապես կրճատում է կորուստները Ն վնասները գյուղատնտեսության ն էկոնոմիկայիզուգակցվող ճյուղերի միջն ոչ

հետնանքով: համարժեքային փոխանակման

Արտադրական սպասարկմանն ծառայությունների կոոպերատիվներ

է

Գյուղատնտեսությանինդուստրիալվերակառուցումըհետ. պատերազմյան ժամանակահատվածումխթանել է ֆերմերա կոոպերատիվներիարտադրական ան առաջընթացը,դրանց գործունեությանչափազանց մեծ բազ. զ մազանությանպայմաններում: Ֆրանսիայում, օրինակ, հիմնականումայն ներկայացված գյուղատնտեսությունում արտադրության միջոցների համատե օգտագործման կոոպերատիվներիձնով, որոնք էական դեր խաղում արտադրությանմեքենայացմանգործում: 80-ական թվականներիվերջերին հաշվվում էին 10 հազար նման միավորումներ որոնք սպասարկումէին 250 հազար տնտեսության/այսինքն ընդհանուրտնտեսությունների25 տոկոսը): Գյուղատնտեսությունում արտադրությանմիջոցների հա-

լոնտեսությունների

գտել գյուղատնտեսական

լայն տարածում Գերմանիայում որն իրականացվումէ օգտագործումը, համատեղ տեխնիկայի ն մեքենայական ընկերությունների մեքենայական հիմնականում առաջինը իրենից Նրանցից տեսքով:

«ռինգերի»կամ խմբակների

թվով հարնապարզ ձնը ոչ է կոոպերացիայի ներկայացնում 2-5/ /սովորաբար տնտեսությունների մեծ

նությամբ տեղադրված փոխադարձպայմանավորվահաշվով, որպես կանոն բանավոր տեխնիկան գտնվում Գյուղատնտեսական է ժության համաձայն: մասնաանհատական, մասնակիորեն անդամների, միավորման ձնով ն ն փոխանակվումէ կիորենէլ կոլեկտիվսեփականության յուրաքանչյուրկոնկրետդեպքում բազմապիսիկոբինացիաների են վարձով, որպես կանոն, հաշվի ձնով: Մեքենաներըտրվում նախօրոք կազմված գյուղատնտետնտեսություններում գրաֆիկը:Տեխնիկայի ամորտիզացիայի սական աշխատանքների է դրա օգտագործման համամասնական ուղղակիորեն վճարումը երկրի ժամանակին: 80-ական թվականներիսկզբերին Գերմանիայում կար 45 հազար նման ընկերություն:

պական ել

առնելով

«ռինգերը», որտեղ արտադրությանմիջոցները ն գործիքները մշակմամբ, պարարտացմամբն մելիորատիվ աշխատանքներով Մոր լեն անդամներիտրամադրությանտակ րանս մասնավոր բերբահավաքով,անասնակերիմբերմամբ:Մովորաբար սեփականություն:«Ռինգի» յուրաքանչյուր անդամ` տնօրինելով վորումներում օգտագործվում է հիմնականում ոռոգման համար այս կամ այն տեխնիկան, նրա օգնությամբ կատարում Է մասնագիտացվածտեխնիկան, ինչպես նան հողերի չորացման անհրաժեշտ աշխատանքներտնտեսությանայլ անդամներիհաանասնակերի.սիլոսացման, սարքավորումներիվերանորոգմանՄ մար, նախօրոք կազմված հայտերով: Մեքենայական«ռինգերը» են վարկային կոոպերատիվների հետ` անդամայլ նպատակներով: դ Որոշ գնահատումներով այդ միավորումներում. կենտրո: ովելով արտոնյալ վարկեր, որպեսզի ձեռք բերեն ն կերահավաք կոմբայնների30. դինամիկդարձվի մեքենայական նացված է հացահատիկահավաք պարկը՝ըստ մշակված 35 տոկոսը, այլ գյուղատնտեսականտեխնիկայի ծրագրի: Աշխատանքիառավել հստակ կազմաՄեքենաները, որոնք գտնվում են նշված կարում են անդամաս տեխնիկայի հաշվարկ: տակ, որպես կանոն, կոլեկտիվ հիման րի օգտագորժմանն րենց անդամների հայտերի տանքի վարձու անձնակազմը, ցանցըամեն տարի հաստատվումէ Ժողովի անհրաժեշտ աշխատանք, համաձայն կոոպերատիվներիանդամ «ռինգի» ն կողմից:Իրականացվող աշխատանքՇերի ծավալը ն ո ների կողմից հաստատվածգնացուցակի: Դրա հետ միասին գոյու. վիրատուն, իսկ հաշն ս որտեղ առանձինտեսակի տեխնիկան վարկը Ց են ւ նություն ն տրվում է միմյանց կոոպեարբերություն մեքենայականընկերությունների, «ռինգերը» կոոպերատիվներինցուցաբերվողպետականաջակավելի շատ ֆերմերների: գործ սովորաբար արտահայտվում է արտոնյալ հարկերի Խոշոր «ռինգերում» ամենօրյագործունեությունը ցությունը ղեկավարումէ ազատված նախագիծը, առավե սահմանմամբն արտոնյալ վարկերի տրամադրմամբ,տեխնիկայի դա իրականացվում է համատեղության ձեռք բերմամբ: թվականին պաշտոնական

նման միա

Նավ տեխնիկա, տեխնիկա, տոկ անան հա կոոպերատիվների Ա.եխնին ների մոտ սեփականություն եղած ոյուղամոտները վրա՝ աշխա մեխանիզա կաա աե ւթյուններում արան |

Արան

: ունեն միավորումներ, մնո

համաձայնությամբ: րատիվի :

րան

նոհանու «ոնամին ր

տ փոխադարձ հաշվարկնեւմ րա զոր

սովորաբար իրականացվում աի իավորում

1յտոքրերում կարգով:

անասունների

կայանների գործի սերմնավորման ագրարային վիճակագրության համաձայն, Գերմանիայի գյուարհեստական ն այլն: Տոհ70 ղատնտեսությունումգործում էին 279 մեքենայական «ռինգեր»,։ Օականորեն ողջ ցանցը, Հոլանդիայում տոկոսը են պայմանավորված մի աշխատանքով որոնք միավորում էին ավելի քան 10 հազար տնտեսություն. .մային կոոպերատիվների երկրներ, ձեռքբերումները, անասնապահության այսինքն այն ֆերմաների մոտ 40 տոկոսը, որոնք վարում են շարք երկրների ունեն աշխարհում: կոմերցիոնարտադրություն: 1970 թվականիցմինչն 1986 թվականը :-որոնքառաջատար դեր պահանջներ արհեստակա կոշտ Կիրառվում են «ռինգի» անդամների թիվըաճելէ երեք անգամ: :կ արտադրողների այաններումօգտագործվող Տեխնիկայի համատեղ օգտագործման գծով կոռպերաԶ սերմնավորման են խիստ բազմտիվներիմիություններ կան Եվրոպայի շատ երկրներում: Վերին տոհմային որակի նկատմամբ,որոնք անցնում վեց արհեստական տարիներինկատարված ուսումնասիրություններըվկայում են, որ աստիճան ընտրություն:Դանիայումգործող ն կայանկայանները ինըհսկիչ-փորձարարական համատեղ օգտագործման կոռպերատիվները օգտագործելով սերմնավորման ն հոտը է տոհմային բարձրարտադրողական մասնագիտացված տեխնիկա, փոքր ները, որտեղ ամեն տարի գնահատվում կարճ ժամանակում տնտեսությունների սեփականատերերինհնարավորություն են վարվում է արու խոզերի ընտրությունը, տոհէ խ վերափոխվելբեկոնային ոզաբուծության տալիս հասնել աշխատանքային ծախսերի տնտեսման, բերքաամբողջությամբ հիմքն է ն հավաքի ժամկետներիկրճատմանն գյուղատնտեսականարտադմային բազան, որը դանիականգյուղատնտեսության 70 տոկոսը: արտահանման րանքիորակիբարձրացման: տալիս է բեկոնի համաշխարհային ցեղի կատարելաԳյուղատնտեսական տեխնիկայիկոլեկտիվ օգտագործԴանիականբեկոնային «լանդրաս» խոզի 70-ական թվականների ։ մանը զուգահեռ կոոպերատիվներըֆերմերների համար կազմագործումըշուրջ 100 տարվա ընթացքում ավարտվեց: կերպում են նան այնպիսի արտադրական ծառայությունների վերջինգործնականում առաջընթացը/անասնակե Բեկոնայինխոզաբուծության իրականացում, ինչպիսինէ, օրինակ,տեխնիկային սարքավորումորւսկի ն մսայնության սպանդի ների նյութատեխնիկական սպասարկումը,ոռոգմանցանցի համաերի գների իջեցումը,անասունի ցեղերի ձեռք բերվեց մի շարք արտասահմանյան կարգի ստեղծումը, էլեկտրականության ն հեռախոսային կապի բարելավումը/ սելեկցիոն Կոոպերատիվ շնորհիվ: ապահովումը, խորհրդատվական-ինֆորմացիոն սպասարկումը ն սելեկցիայիօգտագործման ն նպատակամղված ի նտենսիվ տարբեր բնույթի մասնագիտացվածաշխատանքներիկատարումը: կենտրոնների առաջին կեսերին,աննախա80-ական թվականների Բավական ընթացքում է նշել, որ ամերիկյանգյուղատնտեսությունըիր համաերկրի տարած էլեկտրիֆիկացիայի համարպարտականէ այսպես կոչված դեպ կարճ ժամանակում, իրականացվեց տոհմայինկազմիփոփոխությունը: «էլեկտրականկոոպերատիվներին»,որոնք ստեղծվել էին 30-ական բազմակոոպերատիվներին սպասարկման Արտադրական թվականներին գյուղական շրջաններում էլեկտրական գծերի ն նրանց կողմիցֆերմերային տրամադրման շինարարության իրականացման նպատակով, որի վնասաբեպիսի ֆունկցիաների մասին պատկերացում աստիճանի ընդգրկման տնտեսությունների րության, մեծ ռիսկի պատճառովոչ մի մասնավորընկերություն չէր հարավ-գերմանա1994 թվականին փորձը: է տալիս Գերմանիայի ցանկանում այն իրականացնել: էին ծառայություններ արտադրական Գյուղատնտեսականկոոպերատիվներըգերակայում են մի կան գյուղատնտեսությանը մտնում էին Դրանցմեջ 1200 կոոպերատիվներ: շարք երկրներում անասնապահականարտադրանքիվերամշակցույց տալիս շուրջ ջրամատակարար օգտագործման, ման ն իրացման ոլորտում /երբեմն համատեղ, կամ էլ պետական չորացնող սարքավորումների նրանց մատա միավորումները, ու սպասարկման են անասնապահաման, ջերմոցների կազմակերպությանօգնությամբ/ ստեղծել կան արտադրությանարտադրականսպասարկմանարդյունավետ կարարելովանհրաժեշտ տնկարկներ, անասունների արհեմհամատեղ օգտագործում, ն հաստատությունների ձեռնարկությունների ցանց, ներառյալ արոտավայրերի կոոպերան այլն: Մասնագիտացված Ն տոհմային գործը, հսկողական խորհրդատվական գորտական սերմնավորումն ծունեությունը անասնապահության որոշ ճյուղերի կոմպյուտետիվներինզուգահեռառավել տարբեր գծով գոյուսպասարկման րիզացիան /օրինակ կաթնային տնտեսությունը, անասնաբունացնող ն մատակարարող ժական սպասարկումը: Սկանդինավյան երկրներում, Ֆրանսիթյուն ունեն նան իրացնող որոնք է ընդհանուր կարգ, որ կոոպերատիվները, Դառնում այում, Իռլանդիայում կոոպերատիվներին է պատկանում

Օ

.

:

:

.

`

`

``

գործունեութ

խոզաբուծու

`

էլեկտրամատ

գործունեությո իրակ

ֆերմերներին արտադրական

կոոպերատ

մատակարարում են տեխնիկա ն տարբեր սարքավորումներ, կելու վարկային կոոպերատիվներ, որոնք զբաղված էին են նան ոլորտից դուրս: Վ. Գազը հանդեսեկավ որպես զբաղվում դրանց վերանորոգմամբն տեխնիկական գյուղատնտեսական ն վերամշակողվարկայինֆունկցիանեսպասարկմամբ:Այսպես, Ֆինլանդիայում80-ական թվականների մատակարարող-իրացնող վերջերին մթերող-մատակարարող ստեղծմաննախաձեռնող րովկոոպերատիվների կոոպերատիվների կենտրոնան կազմակերպիչ: կան միավորման համակարգումգործում էր գյուղատնտեսական Այն ընկերությունները, որոնք կառուցված էին Ֆ. Ռայֆատեխնիկայի 'սպասարկման 52 կենտրոն, որոնք ունեին 220 զենի սկզբունքներով, բավականինկենսունակ դարձան ն գերան տեխնիկական օգնության որակյալ աշխատակազմ1300 թվաքազանցհարմարվեցինգյուղական կյանքի պայմաններին,առանձ27 ժանակով, կետեր, որոնք զբաղվում էին գյուղական վայրերում նապեսգյուղատնտեսականվարկի զարգացմանսկզբնական «Ֆիատ» ավտոմեքենաների մանակահատվածում:Որոշ ժամանակ անց այդ ձնը ճանաչվեց վաճառքով ն նրանց տեխնիկական արդյունավետն տարածվեցողջ Եվրոպայում, ներառսպասարկմամբ:Շվեդական իրացնող, մթերող-մատակարարող բավականին են պատկանում մեքենայական կոոպերատիվներին յալ Ռուսաստանը: 2724 դարի սկզբներին եվրոպականկոոպերաարհեստանոցների ցանցը, ֆերմերներինպահեստամասերի ն տեխնիկական տիվայինվարկի մոդիֆիկացված համակարգը տարածում գտավ նան ԱՄՆ-ում: սպասարկմանմասնագիտացված տրանսպորտի մատակարարման կետերը: Վերանորոգման Ֆերմերների վարկային համակարգը/ԲՅոո ՇՅԱԼ ՏՏէՇո/ է պատվերը իրականացվում հեռախոսով ն տնում է ընդամենը2-3 ժամ: ԱՄՆ-ում ստեղծվեց Կոնգրեսինախաձեռնությամբ,որպեսզիապահովի գյուղատնտեսությանվարկի կայուն աղբյուր: Չնայած նրան, Կոոպերատիվները իրականացնումեն լայն խորհրդատվական-ինֆորմացիոն որ սկզբնական փուլում այդ համակարգը զարգանում էր միայն գործունեություն ծառայություններիընդլայնված ցանցի բազայի վրա, կապվածգիտահետազոտական ջանքերով, այն հանդիսանում էր նրա մեջ մտնող կառավարության աշխատանքների, կրթության, արտադրությունում գիտության նվաճումբանկերին ասոցիացիաներիմասնավոր սեփականությունը,որոնք ների ներդրմանհետ: այն տիրում էին կոոպերատիվհիմունքներով:Լինելով Բճոտ Շո6ժ է համաՏյՏէօո-ի անդամ,ֆերմերներըն նրանց կոոպերատիվները Հոլանդիայում կոոպերատիվկազմակերպությունների համակարգում գործում են ժամանակակիցմեթոդներովաշխատող կարգի գործունեությունը ղեկավարում էին ընտրովի դիրեկտորներիխորհրդի միջոցով: Ըստ էության Ւճոո ՇԺԵ Տյտթո-ը ինստիտուտներ: ն ասոցիացիաներիմի համակարգէր կոոպերատիվների Գիտական հետազոտությունների բանկերի կազմակերպման,գյուտեսքով, որոնք պատկանումէին փայատերերինն կառավարվում ղատնտեսականգիտելիքներիքարոզչության, գյուղատնտեսական ն մասնագիտականկոոպերատիվ կրթության էինընտրվածդիրեկտորների,տնօրեններիխորհրդի կողմից: բոլոր աստիճանՒՅոտ ՇԺԵ ներում բավականին ծանրկշիռ ապարատ են ստեղծել ՍկանՏ/ՏէԹո-ի ձնավորման սկիզբը համարվում է դինավիայի,Ֆրանսիայի, Գերմանիային այլ շատ տնտեսապես1908 թվականը, երբ նախագահ Թեոդոր Ռուզվելտը ստեղծեց հատուկհանձնաժողովգյուղականբնակավայրերիկյանքի ուսումզարգացած երկրներիգյուղատնտեսականկոոպերատիվները: Շօոոտտօո/ նասիրման համար /Շօսուո/ Լ Այդ ժամանակաշրջանումվարկերը, որոնք կոմերցիոն բանկերը տալիս էին գյուղատնտեսությանը, եթե նույնիսկ մատչելի էին, ապա միայն Վարկային Սազմայ ո յին Սոռաերոագիայի պերացիայի կազմ. կարճաժամկետ պայմաններով էինն շատբարձրտոկոսադրույքով: Մինչն 1913 թվականը ամերիկյան բանկերին օրենսդրորեն ընդհանրապեսարգելված էր վարկեր տալ 5 տարուց. ավելի Վարկայինկոոպերացիան,որպես կազմակերպա-իրավաժամանակահատվածով: Հանձնաժողովիառաջին եզրակացություկան ձն կապված ոչ միայն Ֆ. Ռայֆազենի,այլ նան Շուլցե-Դելիչի նը հետնյալնէր՝ գյուղատնտեսությանոլորտի վարկավորմանպայն դոկտորՎ. Գազի անվան հետ: Ֆ. Ռայֆազենը, ինչպեսնշել ենք, մատչելի չեն ֆերմերների սկզբնականգործունեության մանները առաջին գյուղատնտեսականվարկայինդրամարկղերիկոոպերահամար:Հենց դրանից հետո էլ մի քանի տարվա ընթացքում տիվների հիմնադիրնէր, որոնք միաժամանակ վարում էին նան առնտրական գործունեություն: Խ. Շուլցե-ՒԴելիչը առաջարկեց ստեղծել փոքր գործարարներինն արհեստավորներին սպասար`

՛

վորումը

է

՛79

կառավարականհանձնաժողովըմշակեց շրջանների գյուղական համար վարկայինհամակարգիհիմունքներ": ԷՅոո Շո Տյտատ-ը ձնավորվեցԱՄՆ-ի Կոնգրեսի որոշմամբ, համաձայնգյուղատնտեսության վարկավորման մասին ակտի /Բ646781| Բճոո Լօշո ՃՇՄ 1916 թվականին:Այդ ակտի հիմնականդրությները փոխառնվելեն գերմանականփորձից, նրանց գյուղատնտեսական վարկային միությունների ն կոոպերատիվներիգործունեությունից:Դրա ընդունմանհետ կապված Կոնգրեսումընթացել են շատ լուրջ քննարկումներ,նշվել են, թե կոկրետ ինչպիսինպետք Է լինեն գյուղատնտեսությանվարկավորմանամերիկյանհամակարգերը:Քննարկումներըշարունակվել են ընդհուպ մինչն 1914 թվականը, իսկ 1915 թվականին կազմավորվել համատեղկոմիտե գյուղատնտեսականվարկերի գծով, որի գործունեության արդյունքում 1916 թվականին էլ ստեղծվեց Էտ Շո Տյ/Տէտտ:Օրենսդիրներըընտրեցինկոոպերատիվիայնպիսի կառուցվածք, որը հիմնվում է 12 ֆեդերալ հողային բանկերի վրա: Օգտագործվել են 125 մլն դոլար մեկնարկայինկառավաեն Բշոտ Շոտժէ Տյտթտ-ին րական սուբսիդիաներ, որոնք մասնավորներդրողներիմիջոցով`: Բքռոռ Շո Տյտատո-իստեղծումը համընկավ առաջին համաշխարհայինպատերազմիսկզբին, որն իր էությամբ բավականին բարենպաստէր ամերիկյանֆերմերներիհամար, քանի որ Եվրոպան պարենամթերքի սուր կարիք ուներ: Մակայն հետպատերազմայան տարիներին գյուղատնտեսական մթերքների գները իջան ն ամերիկյան ֆերմերները նորից զգացին կարճաժամկետ վարկերի պակաս, որոնք նրանց էին տրվում բանկային համակարգիմիջոցով: Հետագայում Բոռ ՇԱ Տյտտո-ի օրենսդրական բազայի երկու գլխավոր մշակողները դարձան ամենանշանակալից ակտի հեղինակը, որը պատմության մեջ մտավ որպես Ստիգալ-Գլասիակտ, որը կանոնակարգումէր ԱՄՆ-ի ողջ բանկայինհամակարգը: Ճապոնիայում մասնագիտացված գյուղատնտեսական վարկային ինստիտուտներըստեղծվել են 1890 թվականին:Հիպոթեկ բանկը Ճապոնիայում ստեղծվել է 1896 թվականին ն նրա գլխավոր խնդիրը երկարաժամկետվարկերի տրամադրումն էր բրնձի դաշտերի ն անտառների գրավ դնելու պայմանով: Իսկ ն ինդուստրիալ պրեֆեկտուրաներիգյուղատնտեսական բանկերը առաջացան1986-1900թթ. ընթացքում:

վերջնականապես

`

տրվել

'

բոռ շող

Շոմեւ

ՏՏ(օտ: 1ոլԹոոոմօո Օս06. Ք/հ/. 8. 5-11 1ոլթոոճւօո Օսոժծ. Ք/Ի1, 1995. Ք. ԸրամեւՏաշ:

5-11

թվականից կազմավորվեցին գյուղատնտեսական կոոպերատիվվարկային ասոցիացիաներինախորդող՝ինդուստրի/ԻԿԱ/, որոնք առաջին անգամ ալ կոոպերատիվ ասոցիացիաները սկսեցին փոխառություն հատկացնել, փոքր կազմով գյուղացիներին առանց հողի գրավի: Վերը նշված վարկային հաստատությունները ստանում էին պետական օգնություն սուբսիդիաների ձնով, կամ էլ ազատվում էին հարկերից: Նրանք դաձան գլխավոր, եթե ոչ միակ վարկային հաստատությունը,որոնք հատկացնում էին կարճաժամկետ ն երկարաժամկետ վարկ ճապոնական ֆերմերներին ընդհուպ մինչե երկրորդ համաշխարհային պատերազմը: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Քապոնիայի գյուղատնտեսական կոոպերատիվներիհամակարգում կուտակված ֆինանսականֆոնդերը աստիճանաբար թեքվում էին դեպի ինդուստրիալ ե առետրաֆինանսականհատված: Երկրում տեղի ունեցավ հողային ռեֆորմ ն հողը դարձավանլուծարելի: Դրա համար էլ կենտրոնականկոոպերատիվբանկերը վերակազմավորվեցին կոմերցիոնի, իսկ գյուղատնտեսության ֆինանսավորումը սկսեց իրականացվել բացառապես գյուղատնտեսական, անտառային տնտեսության ն ձկնաբուծության ֆինանսների հատուկ հաշվի միջոցով: թվականին հաշիվ ստացավ ֆինանսական կորպորացիայի կարգավիճակ գյուղատնտեսության, անտառտնտեսության ն ձկնաբուծության գծով: Գործնականում ողջ ֆինանսավորումը կորպորացիան ստանում էր կառավարությունից կամ ուղղակի բյուջեից, կամ էլ մասնավորմիջնորդներիմիջոցով`": Առաջին փոքր վարկային դրամարկղները Ֆրանսիայում առաջացան դեռես 2424 դարի 60-ական թվականներին: Սակայն միայն գյուղատնտեսության ճգնաժամի հետ կապված 80-90 թվականերինդրանցձնավորումը ընդունեցզանգվածային բնույթ: 1984 թվականինպետությունըօրինականացրեցդրանց գոյությունը, ընդունեց օրենք, ՇՈ6ժԷ Ճցոօօ:6-ի համակարգի ստեղծման մասին: Սկզբում Շո6մ/Լ ՃցոօօԹ-ի տեղականբաժանմունքների հիմնականկապիտալըձնավորվեց բացառապեսի հաշիվ կոոպերատիվի անդամների փայերի: Սակայն 25 տարվա գոյության ընթացքում Ֆրանսիայում ձեռք բերված հաջողությունները գյուղատնտեսության վարկային կոոպերացիայիհիմնական ն շրջանառու կապիտալիապահովմանխնդրում այնքան բացահայտ էին, որ պետությունը որոշեց իր վրա վերցնել առաջատար կազմա1900

`

.

`

53:

ք աո

Բլոռոշլու

1.ք. Մօո Քլտշհեծ

Խոն 6է

615ո

օա

ՍՏՇ ձոմ ՃԵստօ օքյոք ՇօսուղծՏ: իծ ԷԼոքէյոջՍում. քոօ55. 1983. ք. 44|

«Լ ՑոլԱտօո6: 1.

184. Ես

կերպիչին համակարգիխնամակալիդերը, դրա համար էլ 1920 թվականինՖրանսիայի գյուղատնտեսությաննախարարության դրամարկղերիցվերաձնավորբաժինըՇՐ6Ժէ Ճցոօօ/6-ի ռեգիոնալ

լ

Վարկերը տրվում էին անձնական վստահությամբ 9 ամիս ետով: կետով

.

։

,

լ

ն

Ժամանա Ամմությունների վարկավորման հ ռակ տան, Աաաա նդր Արան իկաների վածքով համակարգիառանձինտարրերի միջն տարանջատված

:

մերային

կոոպերատիվհամակարգը այնպիսի երկրներում, ինչպիսիք ն

ֆունկցիաներով:

Ռայֆազեն-Բանկովը/46/ Օ6սէտօիծ Օ6ՈՕՏՏՑՈՏՇիՅՈՏ-սոշհ ԲաԱ6ՏՏՈԿՅՒԵՁՈԺ 6. Մ.-ԾՇՋՄ/ միավորում են կոոպերատիվբանկերը,

վերակոոպերատիվից

ւ ածում րան ված, ենԳե մանիայի որոն րատիվներ ուղատնտեսական, ը, որոսք

ր

Ինչպես արդեն

տնայնագործական գրասց

ն

ր

սպասարկող

յ

ական նկզբնական ակներում:

Ֆրանսիական ՇԼ Ճցոօօթ-ը ամենախոշոր բանկն է Եվրոպայում,որը բաղկացածէ 59 ռեգիոնալ դրամարկղերից,որեն շուրջ 74000 աշխատողներ: տեղ զբաղված Խիստ հիերարխիկ կազմակերպական կառուցվածք է կիրառվում նան ԱՄՆ-ում: Բճոտ Շրօժ է ՏյտԹտ-ը բաղկացածէ յոթ բանկերից,որոնք վարկավորումեն ֆերմերներինն ապահովումեն վարկի տրամադրում 232 լոկալ ասոցիացիաներին:Հենց լոկալ էլ տալիս են վարկերը գյուղական հաճախորդասոցիացիաներն ներին:Լոկալ ասոցիացիաներըբաժանվումեն չորս տիպի՝

նադրությունընդունելուց հետո: Առանձնապեսբուռն զարգացում ստացան վարկային կոոպերատիվներըՍտոլիպինյան ռեֆորմի ժամանակ: Ընկերակցություններըստեղծվում էին ֆինանսների տիպային կանոնախարարության կողմից հաստատված նադրությունների հիման վրա: Գոյություն ունեին մի քանի որոնցում ընդհանուրը տասնյակ տարբեր կանոնադրություններ, հետնյալնէր` կապիտալըձնավորվում էր փայերից/որպես կանոն մինչն 50 ռուբլի/, փոխառություններիցն ավանդներից /որոնց գումարը 0.1 ռուբլուց մինչնփայի գումարի հնգապատիկչափն էր/:

ե ՃջՈՇՕ2»,

Ըրօմ

Սդ

Տ1ՇՇ1Շճս քղ6Տծէ.Եմմեօոտ ԷԼՇՈԿ25,1995, ք. 195 `

կոոպե-

ԾՇՔՄ-ի մեջ մտնում են 7582 տարբերտեսակի կոոպերատիվներ, ավելի քան 13 մլն անդամներով: Բոլոր կոոպերատիվկազմակերպություններիգործունեությունը կարգավորվում է միացյալ տնտեսական, քաղաքական,իրավական ն հարկային շրջագոյություն ունեն մակարդակում ն Ռայֆազեն-Բանկով /այդ թվում 1133 ժողովրդական ֆունկցիաներով կոոպերատիվներ/,ռեգիոնալ մաապրանքային կարդակում լոր կենորդրականկոուխրաճիվ բանկեր ազգային ժողովրդականն կոոպերատիվբանկերի միություն

զերո կաաատա որաին կորաերատիվկերի սկսվեց երկարատն 1872-ից 1877թթ. էր, անկում: դարի մազարդակում վերջին սկսվեց աշխուժացում փոքր վարկերի մասին կանո-

Տ

են

-

նրանց միացան քաղաքային բնակիչները:Այդ գործընթացը ավարտվեց1988 թվականին,երբ ՇԱՇԲ-ն բաժնետիրական ծնի՞ փոխվեցտնտեսավարման Իսկ Ռուսաստանում վարկայինկոոպերատիվների ստեղծառ Բացա ման գաղափարը վ Գերմանիայից: աթո րմանիայից: Ինչպեսարդ նշե շել ենք, 1871թ. տեղականհայտնի գործիչներ Ա.Վ. Վասիլչիկովի,Վ.Ֆ. Լուկինինի ն մյուսների նախաձեռնությամբ Մոսկվայի գյումիությանը կից ձենավորվեց գյուղականվարկաղատնտեսության ն արդյունաբերական ընկերակցությունների՝մասնախնայողական գիտական կոմիտե, որի նպատակն էր այդ տիպի ընկերակցություններիգովազդումը: հետո

-

Ընկերակցություններըգտնվում էին ֆինանսների նախարարությանընդհանուրհսկողությանտակ: Նրանք առաջանումէին գյուղական վայրերում, որոնց կազմում կային գերազանցապես շատ կալվածատերերն սկզբնականփուլում նրանց էլ պատկանում էր ղեկավարդերը: Իրր ավելի քանհարյու րամյա զարգացման ընթացքում ֆեր-

վեց ազգային դրամարկղի: Ռեգիոնալդրամարկղերիգործունեությունը աշխուժացնեբոնն ն փոխառություննե սպ պետությունըթողարկեց ց բոնս ր լու նպատակով թ) ն Շոօժէ տարի ժամկետով, որոնք Ճցոօօլ:6Թ-ի անդամների ավանդներիհետ ծառայեցին վարկայինռեսուրսների լրացուցիչ աղբյուր: Նման համակարգըգոյատնեց մինչ 1966 թվականը,երբ ՇԱՇՃ-ն գնեց պետական բաժին ն ազատվեց պետական հաստատությանկարգավիճակից:Բացի դրանից, ընդլայնվեցփաթվաքանակը:1969 թվականիցՇոօ41է ճցոօօթ-ի անդամյատերերի ներ կարողէին դառնալոչ միայն գյուղատնտեսական արտադրանք արտադրողները, այլ նան գյուղական տնային աշխատողները,

մոմ

ժամ

շշիլթո

սոմ Բռեւօո մ6ղ ՔՇՕՏՏՇՈՏՇհՀՃՈՒՇի6Շո ԹոՌՒՇո, Պ/46Ռ սոմ

8. ՕՔ. ԹյՀոտմատսոջօօՏՏջճոտճհճՈօշդռ,

ֆեդերալ հողային ողջ երկրի տարածբանկային ասոցիացիաներ-72 բաժանմունք Ք6ժ6ռ)

`

: ում,

Լռոժ

ՔՈօժսշեօո

ԹՅու

Շամ

/ԲԼՑՃ/ ճտՏտօ«շնօոտՏ

ՃՏտօօլշեօոտ /ՔՇՃ

ասոցիացիա

.

Կռոպերատիվհամակարգումմիջոցներին երաշխիքներիներգրավմանձները

ար-

Շա բաժանմունքով, Փոխառության համար փողերը Բոռ Տյտթո-ը ֆեդերալ հողաճտտօմ8նօոտ /ԼՇՔՄ ստանում է երաշխիքով պարտք ք646:8| ԲՅոռ Շոօժէ Բճու Բսոժլոց Է6մ6ո8|Շոօժէ շու Շօ՛քօւճնօո-ի կողմից: Դրա հիմնական նպատակն է վաճառել յին վարկայինասոցիացիաներ բաժանմունք, -- 31 /550680օոտ 8շոււ ՇՈօժէ Բցոօսկաո| արժեթղթեր ներդրողներին ն ստացված միջոցները տեղադրել գյուղատնտեսական : բաժանմունք վարկավորմանասոցիացիաներ ֆերմերայինտնտեսություններում: Ներդրողները մեծ պատրասապահովում են երկարան ԲԼՇճ-ն ԷԼՅո-ն հիմնականում տակամությամբգնում են արժեթղթերը,քանի որ նրանց տոկոսը ասոշրջաններում Որոշ պահանջարկը: ժամկետ վարկավորման ավելի բարձր է, քան պետական փոխառություններինը/մոտավոեն, որտեղ զբաղվում են միավորվել տեսակները այս ցիացիաների րապես 0.15 տոկոս/ ն միաժամանակԲսոժյոց Շօքօոճնօո-ի արվ արկավորերկարաժամկետ լ ա յնպես ժեթղթերը ավելի հուսալի են, քան պետականը, քանի որ կարճաժամկետ, ինչպես երկու բանկեր երաշխավորվումեն պետության կողմից: մամբ: Բացի այդ, գոյություն ունեճ կոոպերատիվ չհրապարակված /Շօ Յու, որոնք ստեղծվել են հատուկ Յռուտ 1: Նշված արժեթղթերը ներկայումսմիակն են, որոնք թողարՇօօքօոճռնսօտ վարկային կարիքների, կում են բանկերը Բսոժյոց Շօոքօոոնօո-իմիջոցով, դրանք սովորագյուղատնտեսականկոոպերատիվների բար ամուր տոկոսադրույքով են, հաշվարկված360 օրվա հաշվով: էլեկտրական ն հեռախոսային ցանցի, ջրամատակարարման համար: Շօ Ցռու-ը ֆինան80-ական թվականնեի կեսերի գյուղատնտեսական ճգնահամակարգի,կոյուղու սպասարկման արտադրանքիարտահաժամի ժամանակ այդ կազմակերպությունըքայքայման եզրին էր: սավորում է նան գյուղատնտեսական Դրա հետ կապվածձեռնարկվեցինմի շարք միջոցառումներ,որոնք նումը: առաջարկում ինստիտուտները հանգեցնումէին վերջինիս առողջացմանը:Օրինակ, բոլոր բանկեՎերը նշված ֆինանսական են վարկային ռեսուրսներ ն համասեռ ծառայություններգյուրը քսոժոց Շօքքօղռկօո-ին Բլոճռոօայ Ճտտտեաոշտ Շօօռկօո-ի կոոպերատիվներին, նրանց /ֆինանսականօգնության կորպորացիա/հետ կնքեցին պայմաղատնտեսականարտադրողներին, 50 նահանգներում: բոլոր ` ճագիր միջբանկային գործունեության մասին, ըստ որի նրանք գյուղականկոմունիկացիաներին պարտավոր էին որոշակի ժամանակահատվածում ձեռք բերել սահմանվածֆինանսական ստանդարտներ:1994թ. դեկտեմբերի 1-ի տվյալներովբոլոր բանկերըըստ այդ պայմանագրիկատարում էին միջանկյալ պահանջներ: Նրանց համատեղ ակտիվները այդ ժամանակ կազմվում էին եռամսյակայինն տարեկանկտրվածքով: ԱՄՆ-ի վարկային համակարգում գոյություն ունի Բճոտ ՇՐՇԺԷ ԼՇՅտրոցՏՇԻՈՇ6Տ Շօռօղռեօո լիզինգային կորպորացիան, որը բանկերի սեփականությունն է ն զբաղվում է տեխնիկայի լիզինգով, սարքավորումներին շինությունների գծով, կոոպերատիվների ն ձեռնարկություններիսոցիալականենթակառուցվածքի "հարցերով:Լիզինգային կորպորացիանզբաղվում է նան ապրանքների տեղափոխմամբ, բարձր տեխնոլոգիաներիտրամադրմամբ (վերամշակող ճյուղերում/։ Լիզինգային ծրագրերը կարող են լրացվել մեքենաներիտեխնիկականսպասարկմանծառայություններով/երաշխիքների,արտոնագրերիտրամադրում/: Գյուղատնտեսությանվարկային սպասարկմամբզբաղվում է ԲքՇմ6րռլ Ճցոշսիսո` Խխ/օՈցճցճՇօռօո8եօո-Ֆեդերալհիպոթեկ ՝

տադրականվարկավորմամբ69 -

`

`

բոոը Ը

-- 6)

Տյտ6տ Ճոոսոմ Լոլթոտուօ"

ՏԼուօտծու. Ք. 7-10

կամ սրպորացիա

Ըստ կանոնադրության, նա «ֆերմեր-մակը»:

՝

կետ միջինժամկետվարկերի մասը: Բերված աղյուսակում ֆերմերներիապահովագրմանկամպանիայիինստիմարվում լավ երնում հետնյալ օրինաչափությունը մասնավոր միջկազմակերպում ֆերմերներ նորդները մասնակցում ֆինանսական փոխադրությանը, եթե էֆերներների երկրորդականիրացումը,Ս: ությունների տնայնագորճներիհիպոթեկաինանորագրե ղատնտեսական Լիջոցառնան վատածնն "եեդոր հ ներ, ֆինանսական սպասարկման որոշակի ը Կի արամ եախանատվություն չի կրում պահանջարկի սեգմենտներում առաջանում դատարկություն, է

Է

ն

ուտը

արտքային

ն

պաոտավո-

շուկա

:

պարտավորությունների գծով լարտքային

ն

ֆինանսականգորունեության արդյունքներըչեն մտցվում հաշվի մեց: Հիպոթեկ տնօրենների խորհուրդը ունի իր ներկայալորպորացիայի ապահովագրմանկամպանիայում, կան նան անկախ Հիպոթեկ կորպորացիայի գործունեությունը չերկայացուցիչներ: է ֆերմերայինվարկավորման գործերի վարչության լարգավորվում

յուցիչները

ողմի ողմից:

Միաժամանակ գոյություն ունեն նան նեղ մասնագիֆունկցիաներ, օրինակ, կա նախագահականկոմիտե, տացված ն որը պլանավորում զբաղվում է կամպանիայիգործունեության հետ կապված կոորդինացիոնաշխատանքներով:Նրա կազմի մեջ ճտնում են բոլոր երկրներինախագահները: Վարկային կոոպերատիվներրիզարգացման վերլուծուտնտեսապես զարգացած երկրներում հնարավորություն թյունը է տալիս առանձնացնելմի քանի օրինաչափություններ: 1. Կոոպերատիվ ֆինանսական ինստիտուտները.չեն բանկային համակարգին: Նրանք հիմնականում փոխարինում են ֆերմերների վարկավորմանֆունկցիա: Օրինակ... կատարում 80-ական թվականների կեսերին կոոպերացիայի Գերմանիայում համակարգում կուտակվում էին երկրի բոլոր վարկավորման ավանդներըն այն ապահովում էր տրվող վարկերի ֆինանսական ծավալի 24 տոկոսը, որոնց զգալի մասը բաժին էր ընդհանուր գյուղատնտեսությանը: ընկնում Ֆինլանդիայում 1984 թվականինկոոպերատիվ բանկերի բաժինըավանդների ընդհանուր ծավալի մեջ կազմում էր 25 տոկոս, իսկ տրված վարկերի ընդհանուր գումարը` 26, այդ թվում վարկավորումը՝58 տոկոս: գյուղատնտեսության 80-ական թվականների սկզբներին գյուղատնտեսական վարկայինդրամարկղերի բաժինը Հոլանդիայում ընդհանուր պարտքի մեջ կազմում էր 90 տոկոս, ճապոնիայում՝ ֆերմերային 70-75, Պորտուգալիայում ավելի քան 60, Ֆրանսիայում` 80, համարր

Կերց

րկերի

երրորդ,

վեցերորդ

յ

է

շան-

որը

պետականսուբսիդիպներ /ԱՄՆ-ում դա է Քս՛ռԼ է, որը վերջերս վերանվանվել

ֆերմերների վարչակազմն շոժ Շօոսոլէ/

ԷՇօոօուծ

զարգացմանգոր5Կ6/օթոծոէ-Գյուղական-համագործակցութ

ծակալությանի

|

Աղյուսակ

"

ԱՄՆ-իգյուղատնտեսությանվարկավորմանաղբյուրները

/հատկացվող վարկերի բաժինները, "

Վարկեր շրջանառուՎարկերանշարժ գույքի

..

միջոցներիգնման

աաա

համար գնման համար տ

1955թ | 1985թ | 1994թ | 1955թ | 1985թ | 1994թ :

բանկերը Կոմերցիոն

ՀԱՅՈՒ»:

Յ4

թ

»

»-Է-ջ

Յ-

|

-

Ֆերմերներիգծով

Իօոծ

րԱ

Յ5

վարկավորման շ

/Բշոո Շօժէ համակարգը Տ)/ՏԹո/

Ապրանքայինվարկի կորպորացիա

տն

10.

,

Լ

Մ

Լ

մ /Շօոոոոօժ1էյ Շո6ժ

Օ60քօ:880ո/

ն պահովագրական

,

էի

չահուռաբերո հարգում

են լրացնում պետական ինստիտուտները, գործակալությունները ստանալով

.

0,Շզեդիտյում ԱԱ Բելգիա կէտոլու: ի Մր ԱՅՑ ո. դողի նման վերցված վա ի ի կարճաժամնե գնմա

են

ադ

Ն

ային

/Խ2/

է

շատ

ան

Ն

Ն

:

կամպանիաներ/Լ15

/ոՏսԹոօ6

Շօոոքճոթտ/

վարկեր ն... Անհատական

ե

հոժրմԱ35 Յոժ

"

Ցող Ք.յ., Խճւոցծո:ո

ո

քրոցօ Ք. ՃցոՇսկս6.

ՒԷօոմոտ 1.

ԾՅոխԱ6

Թոետ

(1): ուտ տաթ Օքօօղ Բոռ

Բլոռոօտ) 441: ԹՅուօմ մ. Շհլ6 ՏՕՍՒՈԿՏՏԼ // ՔԼՅՏՇՈՒՅեօո ԲօՌ մսոծ 15, 1995. ք.

Շ5Ց.

քԲոճոցո

1995, քսԵհտիտոՏտ, Շոօժէ

ՏՇՐ/Շ6Տ

2.

Վարկային կոռպերացիայիհամակարգի կազմակեր-

տիվներիանդամներիֆինանսական բազան, որոնք հիմնականում

շատ երկրներում նախաձեռնել է պետությունը: Այսպես, ԱՍՆ-ում ԲՅոո Շո ՏյՏէեո-ը, ինչպես վերը նշել ենք, ստեղծվել է բացառապես Կոնգրեսի նախաձեռնությամբ, ֆերմերներին ն

պումը

կանգնած հատվածներին հատուկ սպասարկելուհամար:նախահեղափոխականՌուսաստանում պետությունը վարկային կոոպերացիայիհամակարգիզարգացմանը ցույց էր տալիս համընդհանուրաջակցություն, օգտագործելով կոոպերատիվների կառուցվածքը պետական սուբսիդիաներ ն արտոնյալվարկեր վերաբաշխելուհամար: ճապոնիայում կոոպերատիվայինվարկերի համակարգը նույնպես նախաձեռնվել է վերնից: 3. Պետությունը միշտ մասնակցել է ն մասնակցում է հավարկերիհամատուկ վարկերի հատկացմանըկոոպերատիվային կարգի համար: ԱՄՆ-ում 30-ական թվականներիսկզբներին պետությունը հատկացրել էր «համեստ» հատկացում 9 մլն դոլարի չափով, ֆեդերալ հողային բանկերի աշխատանքներըսկսելու համար: 1933-1937 թթ. պետությունը այն ավելացրեց 189 մլն դովերադարձվեց 1947 թվականին): 1983 լարով /իսկ պարտքը ԲՅոո պարտքային պարտավորությունները թվականինֆերմերների ՇԷ6ժլէ Տ/ՏԹտ-ում կազմումէին 86 մլրդ դոլար, սակայնԲՅոտ Շոօժէ ՏՍՏԼՇՈ--ըբյուջեին ոչինչ պարտք չէր: 1987 թվականինՒճոտ ՇոօժԼ հաՏՄՏԹՇո-իննորից հատկացվեցես 1 մլրդ դոլար ճգնաժամը`: գյուղատնտեսական մար 80-ական թվականների թվականին Քօստտտօիհծ ՇՔուՅ-Օ6ՈՕՏՏՇՈՏՇԻՅՈՏՀ«ՅՏՏ-ի ստեղծումը կարնոր պահ էր Գերմանիայիկոոպերատիվ համակարգիզարգացմանհամար, որի ստեղծմանհիմնականդերը պատկանում է Ի. Միջելին, այն ժամանակվաՊրուսիայի ֆինանսների նախարարին, որը առաջինը գիտակցեց, որ պրուսական պագյուղացիների, որոնք միավորվում են կոոպերատիվներում, հանջարկի աճը չի կարող ամբողջությամբբավարարվելմիայն ի ն արհաշիվ իրենց խնայողությունների:Գյուղատնտեսության բ արձրահեստների բուռն զարգացումըերկրում, մրցունակության ցումը արտաքին շուկաներում,պահանջում էին պետությաննոր դերի գիտակցումը բնակչության տնտեսականնախաձեռնության աջակցմանհարցում: Առաջին փոխառությունը5 մլն մարկի չափով ն դրան հակոոպերաջորդող տարում 20 մլն մարկը, սկզբում ամրապնդեցին

զբաղվածէին գյուղատնտեսությունում ն վարկեր ստանալու կարիք ունեին արտադրությանսեզոնայնությանպատճառով:

գյուղատնտեսությանը մոտ

վերացնելու

`

՛

ՃչհօՈ Օ., 1986, ք. 160

ԷՇռուոքչօռ Է.

Ղիշ Շշղոշո

Տտ. Ըօօքօւուսնօ

Իտուխո

ո.

ԽԼ.

,

Ն

Զարմանալի չէ, որ կոոպերատիվներիթիվը 1889 թվականին զգալիորեն աճեց: 1905 թվականինառաջին ռեգիոնալ կոոպերատիվբանկը դարձավ Պրուսենկասսայիփայատեր, որը կոռպերատիվներիֆինանսական գործունեության կենտրոնն էր, այն միավորում էր մանը ե միջին գործարարների փոշիացած դրամականմիջոցները ն դրանով թեթնացնում նրանց մուտքը գլխավորֆինանսականշուկաներ: Պրուսենկասսանծառայեց, որպես երաշխիքմանը ն միջին գործարարների համար, այսինքն պատասխանատու էր փոխառուների բոլոր պարտավորություններիհամար, վճարում էր մանր պարտքերը, ծածկում էր փոխառուների ցածր տոկոսի ն բարձր շուկայականի միջն եղած տարբերությունը: Պրուսենկասսայիառաջարկած միջոցներով ստեղծվեց ռեգիոնալ բանկի ցանց, որը մատչելի էր բոլոր գյուղատնտեսական արտադրողներին: Ընդհանուր ֆինանսական համակարգիպահանջները՝ մանը ն միջին գյուղական բիզնեսին վարկերով ապահովելու խնդիրըկատարվեց:Ռեգիոնալ բանկերը պատասխանէին տալիս իրենց քայքայված, սնանկացածհաճախորդներիբոլոր վարկերի համար: Այսպիսով, գրավի համակարգը սկսեց աշխատել նան երիտասարդ,տնտեսապես թույլ գյուղացիական կոոպերատիվներին մանրարհեստավորներիհամար: 1930 թվականին գյուղատնտեսականկոոպերատիվները, աջակցություն ստանալով Պրուսենկասսայից, կազմակերպեցին «6 Օտսթիհօո Լոժհամազգային միություն ՔճլշհտտօեՅոմ ՊՈՈՏՇհՅՑԼՇհտո Օ6ոօՕՏտօոօօհճՈթո-ՌՅԱԾՏ6ո /Ռայֆազենի գերմանական գյուղատնտեսականկոոպերատիվների ասոցիացիա): Այդ ժամանակդա աշխարհիխոշորագույնկոոպերատիվասոցիացիան էր, որի մեջ մտնում էին 36000 կոռպերատիվներ,որոնց կեսը վարկայինֆունկցիաները զուգակցում էր իրացնող-մատակարա-

րողի հետ:

Ռուսաստանում վարկային ընկերակցություններիհիմնական կապիտալը90 տոկոսով կազմվածէր Պետբանկիմիջոցներից, մնացածըտեղականէր: Վարկայինկոոպերատիվներիշրջանառու կապիտալըգրավում էր զգալի տեղ մասնավոր կապիտալիմեջ, սակայն միայն 1914 թվականին մասնավոր ավանդները ն փոշուրջ խառություններըկազմում էին վարկայինկոոպերատիվների (հաշվեկշռայինմիջոցների/: 3/4-ը

Գերմանիայի, ԱՄՆ-ի, Այսպիսով.

տանի, ճապոնիայի յինգյուղատնտեսական բնակչության պետական աջակցություն

է միր

Ֆրանսիայի,

անձնահատուցվում է պարտքի վճարման պահին: Յաճախորդի որը նրան հնական հաշվում մնում է սիմվոլիկ գումար՝ դոլար, ՇՐ6ԺԼ ՏյաՏէԹտ-ի է տալիս իրեն համարել Ւճոտ րավորություն ակտիվները այդ Ընդ որում, ն ծառայություններից: անդամ օգտվել Գերմանիայում համարվումեն նրա անդամներիսեփականությունը: են: Փայատիրական տատանվում չափերը ն Վոլանդիայում փայերի վարկիչափերը կախվածեն ոչ թե փայի մեծությունից, այլ գրավի արժեքայինն ուրիշ երաշխիքներիգնահատումից,որը ներկայացվում է պարտքիապահովմանհամար: Ռուսաստանում փայը գրանցված Նախահեղափոխական կարող էին այն ձնավորել մի քանի ն անդամները էր կոոպերատիվի ընդունվելուօրից: կ ոոպերատիվ տարվաընթացքում, երկրներում կոոպերատիվբանկերի Վարավ-եվրոպական ձնավորումը արդյունք է վարկային կոոպերատիվիռայֆազենականտիպի պարզ դասականձնի հարյուրամյազարգացման, է կոոպեորի ընթացքումայդ կառուցվածքըկորցրել դասական շատ հիմնարար հատկանիշներ:Այսպես, րատիվ վարկավորման փայատերերըհիմնականումմարդիկ են, բ անկերի կոոպերատիվ Օրինակ, ՇրԹժ Ա որոնքչեն զբաղվում էգյուղատնտեսությամբ: մլն հաճախորդների,որից 5 մլն-ը ճցոօօ-ը սպասարկում են: Նրանցիցմիայն 600 հազար բանկիփայատերեր կոոպերատիվ

վարկա. Ռուսաս-

պատմականփորձը ուց կոոպերատիվների ստեղծման համար խնայողություններից, անհրաժեշտ է բացի բուն նպատակային վարկերի տեսքով: Այսվարկային ն վարկախնայողականընկերակպես էլ իսկ Գերմանիայում դարի սկզբում ցությունները Ռոսաստանում, համակարգը աջակցում էր Պրուսեն-

առաջացան միուբյունների վարկային ներգործությանը:

կասսայիկայուն ն ԱՄՆ-ում վարկային կոոպերաՉնայած Եվրոպայում զարգացմանորոշակի նմանության, առանհամալարգի են էական տարբերություններ:Այսպես ձին հարցերումըկատվում արտադրողները ն բնակիչները ԱՄՆ-ում միջոցները երբեքչէին ներդնում վարկային կոոպերատիվներում: /Ռաբո-բանկ/,հակառակը, կապիւ Վոլանդիայում տալի զգալի մասը ձեավորվում էր ի հաշիվ տեղական բնակներդրողների խնայողությունների ներն գասնավոր չուան Ռուսաստանում,ԱՄՆ-ում, Ճապոնիայում վարկերը գրավման: իինբացառապեսգյուղատնտեսությանարտադրահամար: Համեմատաբարվերջերս ԱՍՆ-ում Բոոռ Ըմ Տյց6Ո-ը սկսեց վարկեր հատկացնել ն գյուղատնտե- են ենթակառուցվածքիզարգացման համար սության սոցիալական դրությունում: հեռախոսային ցանց, կոյուղի, ճանա/էլեկտրականույյուն,ն այլն/: Վերջերս Բոր Շո6Ժ Լ Տ/ՏՀո-ը շինարարություն պարհների Քիչ չափով է ֆինանսավորումագրոբիզնեսի ձեռնարկություններին, այն էլ միայն այն դեպքում, եթե այդ ձեռնարկությունը արտադրողին:Գերմանիայումն Հոլանդիայում պատկանումէ բուն են գյուղատնտեսական կարիքների տրվում վարկերը, որո(ք ծավալի 5 տոկոսը: Հենց ընդհանուր համար չեն գերազանցում մանր ձեռնարկության էր «ցանկացած Գերիշխում սկզբից այստեղ համար» հիմբարգավաճման շրջանի իճանումը զարգացման արտադրության թե միայն գյուղատնտեսական նադրույթը, այլ"Հ

տիվների գյուղական Գերմանիայում

իրենց

տրամադրվում նպատակլերի կան

արտագյուղատնտեսական ներգրավված

անմիջականորեն

խթանումը:

են նանփայաբաժնի կուտակման ձնավորման Տարբեր ՇՏ ժԱ առանձնահատկություններից

Տյտաո-ի մեթոդները: Բոտ է համարել հաճախորդների մոտ մշտական մեկն էլ կարեի բացակայությունը: Կոոպերատիվիանկուտակման փայաբաժնի ունի միայն այն Ժամանակահատվածում, դամի փայըգողություն է վարկ ն որը կազմում Է ողջ վարկի ընդհանուր նա վերցնոմ երբ է ծավալի 5 տոկ'մը:Փայը ավելանում կամ կրճատվում կախված ն ամբողջությամբ փոխվարկի գումարիփոփոխությանչափից

2-3

Վարկային կոոպերատիվները երրորդ աշխարհի երկրներում

կոուպե ն Վարկային ին կոոպերատիվների զարգացումը աշխարհի երրորդ երկրներում ունի մի շարք առանձնահատկություններ: Նրանք այնքան էլ հաջողչեն գործում ինչպես Եվրոպայում ն ԱՄՆ. ում, թեն Ասիայում ն Աֆրիկայում կերպմանժամանակկիրառվելէ նրանց փորձը: Անհաջողությունների հիմնական պատճառը կարելի է անվանել այն, որ չափազանց մեծ էին սպասումները վարկային կոոպերատիվներից, որպես բուն բնակչության մասնակցությամբ մի ձնի: Ենթադրվում էր, որ արվայ արգացող երկրնե ն ոոպերատիվներիհամակա կօգնի կարգավորել տնայնագործներին,իսկ գյուղական ֆինանսական շուկաների վերականգնումըկնպաստիռեգիոնների տնտեսական զարգացմանը: Եվ սպասվողհրաշքըտեղիչունեցավ: Անհնար է գտնել բոլոր դժվարությունների մեկ տնտեսական միանգամից կարող են որոշակի պայմաններումլուծել գյուղատնտեսության ֆինանսավորմանհիմնախնդիրների մի մասը, բայց ոչ խնդիրները, որոնք ծառացած են գյուղատնտեսությանառջն: Գոյություն ունեն անսահմանափակ քանակի բազմաթիվ ինստիտուցիոնալ ձներ, որոնք ոչ ֆորմալ կերպով ֆինանսավորվումեն, ն նրանցիցյուրաքանչյուրըսպասարկում է որոշակի տնտեսական հոդված: Ուստի անհնարէ նախօրոք որոշել սպասարկման որ ձնն է առավել համարժեք կոնկրետ երկրին ն կոնկրետռեգիոնին: Որպես օրինակ կարելի է դիտարկել գյուղատնտեսական Լ

45 տարվա ընթացքում /1892-1937/ կոոպերատիվ շարՄադրասում էր մանր գյուղական փոխառումների ընդգրկում ժումը քաղաքամինչն բարձր բարձրացումից վարկողունակության կառաորը ֆինանսական համակարգի ստեղծումը, կանացված էր գյուղական տ եղական վերնախավը, քաղաքագետներ վարում հետ: Ռայֆազենական կոոպերատիվների ն կառավարողների գաղափարներին ոչ մեծ տիպը, որը հիմնված էր փոխօգնության անսահմանափակպատասխահամագործակցության գյուղական նատվությանվրա /որը քարոզում էր Նիկոլսոնը/, դուրս եկավ չաշհնդկական առանձնահատկությունների խատող, անարդյունավետ կառավարմանանդամները Այնտեղկոոպերատիվի պայմաններում: մեծ գրում վարկեր իրենց բարեկամների,հարազատների դուրս էին անուններով,իսկ հետո պարտքերըչէին վերադարձվում:Ներքնից վերե կաշառակերությանմեջ խրված համակւսրգը,որը ծառայում էր գյուղական վերնախավի շահերին, բրիտանականիշխանություններինն նրանց տեղական քաղաքական կողմնակիցներին գաղափարներիծաղրն էր: Ուստի զարմանալի չէր կոոպերատիվ Յը 1937 թվականինն Հնդկաստանիանկախության

Նոնպերատիվների կազմա-

կազմակերպության Արայան մնանը աասարկը արան ֆերաներին ձր: Աարոն Կ, լուծման,

նրա ա

ոռչակումը:

Հիմնական պատճառը, որ Հնդկաստանում վարկային համակարգըորպես զարգացածինքնաօգնության կոոպերացիայի ֆինանսականկազմակերպություն այն էր, որ վերջինս դարձավ քաղաբանկ` կատարելովորոշակի կառավարությանհովանավոր քական ֆունկցիա: Սակայն, որոշ երկրներում հաջողություն ունեցավ գյուղատնտեսական վարկերի կազմակերպումը կոոպերատիվ հիմունքներով: Այսպես, Կորեայում ն Տայվանում վարկային վարկաֆինանսական աշխատում են գործնականում յուրաքանչուր կոոպերատիվները

համալիր

Արիեար: այողություններ ը ընմերակցությունում.` բնակչությա Պա

որմամբ,

վարկային աար գարգացման ին կոոպերատիվների

նան

այլ

մամբ, մարքեթինգովն

րգրավ-

այլ

արտադրականֆունկցիանեով:Ժամա-

ոերբավականիը ձոդկաստանում արովինցիայում: վարկահն Մադրասի Առաջին ավանդական կառուցված սկզբնա կոո բաժանմունքներ ռեգիոնալ րատիվներշրջանայինմակարդակով, նպատակ ունենալով լուծել բնակչության խնդիր-ազգային ֆեդերացիաներ,գյուղատնտեսականկոոպերատիվներ

խավի ները: Չնայած բարի նկատառումներին, որոնք ներկայացվածէին կառավարությանը ՖրեդերիկՆիկոլսոնի կողմից 1895 ոչ մանրըֆերմերները, ոչ էլ վարձու աշխատողները,որոնք հողի սեփականատեր չէին, ոչ աղքատ գյուղական գործարարները իրենց գոյատնճմանողջ ժամանակահատվածումմուտք չունեին կոոպերատիվ ֆոնդերինն կոոպերատիվկառավարմանը: աղքատ

ն

Ճցոօշսխոց Շօօքոռննօ թվականին /ՎՅՁեօոց| համակարգիկենտրոնականօղակ:

ԽԼՇոճու

1ոժոո

օսօօքոծու ՔԷԾԵ)6ոոՏռոմ

(հօ 8016 օՐԸոօմւ

Ճջոօսմաթ(Ճ Տաճ»1նօ7-ՈԿԸ »62- քլճոտ),86ո:

ՒԼ. Քլ6-

ՅԼՃ.

Ւճմ6ղռեօո-ԱՃՇՒ/,

Լոք

-

ԷԼԸ:Եօդ

որպես

ԸօօքօւուսօՏ 1ո Լոոջ: Իւռոէխո

այդ

4.

թվականինայդ համակարգը միավորում էր ավելի քան 25 մլն անդամներ,մոտավորապես1500 բազմաֆունկցիոնալ ն 141 հատուկ կոոպերատիվներով: Ֆերմերներիգրեթե80 տոկոսը սկզբնական կոոպերատիվիանդամներէին, իսկ յուրաքանչյուր սկզբնականկոոպերատիվմիջինը 1200 անդամուներ: Բացի վարկավորումից,կոոպերատիվներըիրենց անդամներին ապահովում էին մատակարարմանծառայություններով, գյուղատնտեսական արտադրանքիմարքեթինգով,ֆինանսահաշվային ծառայություններովԱ բաց ավանդներով,ապահովագրությամբ,խորհրդակցական--ինֆորմացիոն համակարգով,որը հնարավորություն էր տալիս բարձրացնելու որակավորումըն ստանալ նոր գիտելիքներ: Պետությունը ուներ անմիջական մասնակցություն զարգացմանմի քանի ուղղություններում: Անհրաժեշտէ նշել, որ հենց սկզբում պետությունը համակարգը պահում էր գյուղական բնակավայրերիզարգացման ռազմավարության շրջանակներում, այդ թվում նան նյութական

Ինչպես տեսնում ենք աղյուսակիտվյալներից.վարկային համեմածավալը 1975 թվականին,1961 թվականի ռեսուրսների մլն դոլարով: տությամբ,ավելացելէ փորձիցկարելի է քաղել ուսուցողական Հարավկորեական բազմաֆունկցիոնալ դասեր:Առաջինհերթինլավ կազմակերպված միջոցեն բնակչության իրականացնել կարող կոոպերատիվները քան վատ, ավելի ոչ ների համախմբմանքաղաքականության անհամար Դրա հաստատությունները: ֆինանսական կոմերցիոն հրաժեշտ է, որ նվազագույնը առկա լինի երեք հիմնական բանախադրյալբ̀նակչօւթյունըպետք է ունենա բարեկեցության խնայողություն կարողանա որպեսզի մակարդակ, վականաչափ որոնցվստահումեն իրենց ինստիտուտները, անել ն ֆինանսական գո» պետք է լինեն վստահելի,կայուն, խնայողությունները, անելու խնայողություններ մոտ լինի շահագրգռվածություն թյան ստանում են, լինի համար, իսկ տոկոսադրույքը, որոնք նրանք Երկրորդ, պետությունըկարող է օգտվել բնակչության

Բնու

''

իրական:

ն վերափոխել գյուղականբնակավայրերի նախաձեռնություններից սուբսիդավորումից, ուղղակի քաղաքականությունը աջակցության

տեսակետից:

Այսպես, 1961 թվականինբոլոր ֆոնդերի 57 տոկոսը գալիս ստեղծելով բարենպաստ տնտեսական պայմաններկոոպերաէր պետական բյուջեից նե միայն 20 տոկոսն էին կազմում պետք է տիվների զարգացմանգործում: Իսկ կոոպերատիվները բնակչության ավանդները:Սակայն, 1974 թվականինավանդները ոլորտում, ոչ միայնիրենց անդամներիվարկավորման զարգանան կազմում էին արդեն ողջ ֆոնդերի 51 տոկոսը, իսկ պետականը՝19 ուղղություններով: նան կարնոր այլ ոչ պակաս այլ տոկոսը/տես աղյուսակ 3/: Հարավային Կորեայում գյուղական կոոպե-

Աղյուսակ

Տաոհներ

|

Գյուղատնտեսական կոոպերացիայիհամակարգին հատկացվողվարկայինֆոնդերիաղբյուրները ՉարավայինԿորեայում//9:/" Բնակչու-| Արտասահ-| ԿոոպերաՊե- Կորեայի| Ներմերտա-

կան

|

բանկ

|

ների

պարտ-

թյան

դեպո-

մանյան

փոխառու-

|

|

տիվների սեփական

ություն: արտավո-

ԲԱԹ

19851

Ա

|

| Լ

ներ շ

Տ

2:

ը

ՅԼ 8Յլնոօո6:

Ս). օուոտ

Այսպիսով, բատիվներըառանցքայինդեր են խաղացելինչպես վարկավորզան, այնպես էլ գյուղական բնակչությանազատ թյունների ներգրավման ուղղությամբ: ու ամրապնդմա համակարգիկազմակերպմանն եո մ քականություն վարելով կոոպերատիվշարժումը աջաԿկցսլ կոոպերատիվուղղությամբ:Բացի պետականաջակցությունից ները հիմնվում էին լավ կրթված անձնակազմիկառուցողական

Աու

ց

քաղա

ակ

-

Շր

:

--

նան սարկումը դրանց անդամներիկարիքներիհամար, ինչպես տվեցին ծավալի ավանդները հնարավորություն զգալի նան ոչ ֆինանսականոլորտի գործունեությունը: արգացնելու ին վարկավորավանդնե րն գյուղականբնակավայրերի նակչության ավանդ Կորեայում, նեն ը Հարավային միայ ոչ միայն ման հիմնականաղբյուրներ է ես տարբերվում էապես ն որն այլ նան ճապոնիայում Տայվանում, Մ ի երկրների այլ Աֆրիկա-ասիական որտեղ հիմնականշեշտը դրվում է պետական ներար վրա: պարտադիրանդամավճարների

բ

ության

ոչ

Սո.

Հանր

.

կհօ /օսոց Լ66, Ծօոց Ւն Գո Ճժոոտ 0.7. Տո/ճոցՏտ ՕօքօտլտՅոժ ՃցոՇսվխ/Յ|ՇօօքճոՅենօտո ԽօՐՇՅ // Քսոռի Բլոճոցոլ Խռոծտ ո ՍՏ» ոմ Ճեստօ |Բժ Եյ Ս.Օ. օո ՔլՏօհի6 Ծ6սօքօքլոցՇօսուդ6Տտ: ոճ "

'

`

մանը կոոպերատիվ արկում

Կոոպերատիվների զարգացման փորձի ուսումնասիրությունը, այդ թվում աշխարհիերրորդ երկրներում, հնարավորություն է տալիս կատարելորոշ ընդհանրացումներ: Կոոպերատիվներիհիմնական առավելությունը նրանց ունակությանմեջ է՝ տրանսակցիոնծախսերիկրճատման: Կարնոր է նան չվճարումներիկրճատման հնարավորությունը, օգտվելով նրա անդամների կոլեկտիվ պատասխանատվությունից /կապված կոոպերատիվների արտաքին պարտքի հետ/: Զարգացող երկրներում կոոպերատիվները հանդես են գալիս որպես հոգեբանական միջնորդ գյուղական բնակչությանն բանկերիմիջն, բացատրելով երկու կողմերին էլյուրաքանչյուրի դիրքորոշումը: Կոոպերաիտվների կարնոր ֆունկցիան կայանում է նան նրանում, որ փոխշաղկապվածեն վերցվածվարկերիգումարները բնակչությանխնայողությունների ունակությանհետ, արտադրված արտադրանքի արժեքը ն նրա մարքեթինգի հնարավորությունը, արտադրության համար անհրաժեշտ ռեսուրսների գնման անհրաժեշտությունը,ձնավորված շուկայի իրավիճակի վերլուծությունը: Կոոպերատիվիվերը թվարկված պոտենցիալ ֆունկցիաները զարգացող երկրներից շատերում իրացվել են միայն մասնավորապես:Այսպես, գրեթե բոլոր տեղերում աշխատում է տրանսակցիոնծախսերիիջեցման ֆունկցիան, սակայն վարկերի վերադարձման նորման տարբեր երկրներում փոփոխվում է: Բնակչության խնայողությունները զգալի մասշտաբներովուշադրություն են գրավել միայն մի շարք երկրներում, ն ոչ բոլոր տեղերում է հաջողվել համատեղել վարկային ֆունկցիան ոչ պակասկարնորարտադրականֆունկցիայի հետ: Սակայն կոոպերատիվային վարկի ոչ արդյունավետ զարգացմանհամակարգիէականպատճառներից մեկը զարգացող երկրներում կոոպերատիվների գործունեություննէ որպես պետական քաղաքականության գործիք, ի վնաս իրենց անդամների տնտեսականշահերի սպասարկման վրա հիմնված կոոպերատիվ ձեռնարկությունների, ուստի, հաճախ կոոպերատիվներըստեղծվում էին որպես մի ֆունկցիոնալ վարկային կազմակերպություն, որն արագ կորցնում էր ինքնուրույն բիզնես վարելու ունակությունը: Կոոպերատիվների մոտեցումըառաջացավՀնդկաստանում 204 դարի սկզբին, սակայն հետագայում կրկնօրինակվեցայլ պետություններիկողմից: Սխալը կայանում էր նրանում, որ զարգացած ինդուստրիալերկրների փորձը մեխանիկորենփորձ տվեց տեղափոխելհետամնացՀնդկաստան ն Ասիայի ու Աֆրիկայիայլ երկրներ: Ինչպես հայտնի է, կոոպերատիվըտնտեսական ձեռնարկություն է, ե այս տեսանկյունից նրա գործունեության

`

.

արդյունավետությանմիակ չափանիշը դա շահույթն է. Դասական մասին գրականությունիցհայտնի է, որ շահույթի կոոպերացիայի ստացումը չի հանդիսանում կոուլերատիվների գործունեության գլխավոր նպատակը: Սակայն ինչ նպատակովէլ որ օգտագործվում է «կոոպերացիայիշահույթ» հասկացությունը, այն պետք է գոյատնի որոշակի մակարդակի վրա, որը կոոպերատիվներին հնարավորությունէ տալիս արդյունավետաշխատել առկա տնտեսական շրջապատում, ձնավորված շուկայական գների պայմաններում: Աշխարհիերրորդ երկրներում էկոնոմիկայիայս հիմնարար պահանջը չի կատարվում գերազանցապես պետության կողմից մոտեցման հետնանքով: Պետության կողինստրումենտալական մից վարչարարական մոտեցման արդյունքում սահմանափակվել են կոոպերատիվների մարքեթինգային ունակությունները, իսկ արտոնյալ վարկերը հանգեցրին արհեստական ցածր տոկոսադրույքիառաջացման,որն էլ վիժեցրեց կոոպերատիվներում, որպես տնտեսականձեռնարկություններում աշխատելու հնարա`

վորությունը:

`

Ուստի,,։ անհրաժետ է հավասարակշռված մոտենալ միջոցով ֆերմերներիարտոնյալ կոոպերատիվների վարկավորման խնդրին: Վարկը չի կարող լինել բարեգործական գործողության մաս, քանի որ զուտ հիմնադրութային տեսանկյունից նա նպատակամղվածէ շուկայական հիմնավորվածշահույթ ստանալուն: Դրա հետ միասին գյուղական բնակավայրերից փոքր վարկ վերցնողները իրականում կարիք ունեն վարկավորման, որը սակայնկոմերցիոնբանկերընրանց չեն տրամադրում: Հետազոտողների մեծ մասը թեքվում է դեպի այն գաղափարը,որ գյուղատնտեսականապրանքարտադրողներիպետական աջակցությունը պետք իրականացվի ուղղակի տեսքով' շնորհներին սուբսիդիաների միջոցով, առանցաղավաղելու վարկի կոմերցիոնֆունկցիան: Ուստի, խնդիրը կարելի է դիտարկել ոչ թե կարող են արդյոք կոոպերատիվներըլինել պետական սուբսիդիաների ուղեկիցը, այլ թե ինչ պայմաններով/ն գոյություն ունեն արդյոք դրանք տվյալ երկրում/ կոոպերատիվներըկարող են կատարել կոոպերատիվձեռնարկություններիարդյունավետ վարկավորման ֆունկցիան: Հնդկաստանի ն աշխարհի այլ, երրորդ երկրներիփորձը ցույց է տալիս, որ մեկ ֆունկցիա իրականացնող վարկայինկոոպերատիվներըհաճախ ի վիճակի չեն հաջող բիզնես կազմակերպել:Այդ անարդյունավետությանհիմնական պաւոճառներից են վարչական բարձր ծախքերը, ռիսկի բարձր աստիճանը, կայուն գրավի բացակայությունը,/ պետականմիջոցներիբաշխման

գրավ հաճախ չի պահանջվում/, տոկոսի ցածր նորմաները,որոնք թույլ չեն տալիս ձեռնարկությանը«աշխատել» միջոցներ, բնակչության խնայողությունների ընդգրկման թույլ աշխատանքը:Զարմանալի չէ, որ մեկ ֆունկցիա իրականացնող կոոպերատիվներըանհաջողության մատնվեցին: Այստեղ երկու տիպիկսխալներից է /նրանց ստեղծման ժամանակ/ նախ այն, որ կոոպերատիվներըօգտագործվում էին որպես պետական քաղաքականության իրականացման գործիք, ուստի չէին վարում սեփական բիզնես: Իրականում, ռեալ էկոնոմիկայում գործունեության դիվերսիֆիկացիանկրճատում էր ռիսկը ե կառավարմանծախսերը,այսինքն օգնում էր ձեռնարկություններին ձեռք բերել տնտեսականհզորություն: Ուստի վարկային միություններըն բազմաֆունկցիոնալ կոոպերատիվները, ընդհակառակը, ունեին գոյատնման մեծ հնարավորություն: Բազմաֆունկցիոնալկոոպերատիվները իրենց անդամներին սպասարկում են նվազագույնը երկու ուղղությամբ: Հաճախ հանդիպում են գյուղատնտեսական կոոպերատիվներ,որոնք զուգակցում են վարկավորման ֆունկցիան մատակարարման, վերամշակման, արտադրանքի մարքեթինգի հետ: Նման կոոպերատիվիանդամը ստանում է սերմ, պարարտանյութ,ինչպես նան այլ անհրաժեշտռեսուրսներմինչե ցանքը, վարկիտեսքով, իսկ հետ է վերադարձնումբերքահավաքից հետո, երբ իրացնում է իր արտադրանքը կոոպերատիվների միջոցով: Առավել հաջող են աշխատում այն կոոպերատիվները, որոնց անդամներըհնարավորությունեն ունենում պահել իրենց խնայողությունները /օրինակ, սուրճի պլանտացիաներըՔենիայում/ ն բոլոր փոխադարձ հաշվարկներըտեղի են ունենում կոոպերատիվում, ֆերմերների անունով բացված հաշիվների միջոցով: Որոշ երկրներում կոոպերատիվի անդամները պարտավոր են իրացնել իրենց արտադրանքըկոոպերատիվիմիջոցով, մյուսները` ժամանակ

առավել կենսունակ է, բազմաֆունկցիոնալ կոոպերատիվը: Դրա հաջող գործունեության համար պետությունը ոչ մի դեպքում չպետք է տրամադրի իր նպատակային վարկերը կոռպերատիվ կառույցների միջոցով, որպեսզի չխեղաթյուրվեն կոոպերատիվ սկզբունքներըն չխանգարվիկոոերատիվներիզարգացումը: Արտադրողների պետական օգնությունը շնորհների ե սուբսիդիաների տեսքով պետք է իրականացվի ուղղակի ձնով, կոնկրետնպատակայինծրագրի շրջանակներում:

ոչ:

Վարկային ապահովության առկայությունը բազմաֆունկցիոնալ կոոպերատիվներինդարձնում է առավել կենսունակ,բացի այդ գործնական ակտիվության դիվերսիֆիկացիան իջեցնում է ձեռներեցությանռիսկը: Վարկը ապահովում է դրամական միջոցների անընդհատ հոսքը, իսկ ռիսկի արժեքը հաշվի է առնվում արտադրության ծախքերում, արտադրանքի մատակարարման ն իրացմանպայմաններում: Այսպիսով,կոոպերատիվվարկային հաստատությունների երեք հիմնականտեսակներից/մի ֆունկցիա կատարող, վարկային միություն, բազմաֆունցիոնալ/առավել շատ է հարմարեցվածգյուղատնտեսականարտադրության պայմաններին ն դրա համար էլ

Եկամտաբերությունըբարձրացնելու, իրենց տնտեսական

Գյուղատնտեսականարտադրության

`

կազմակերպման

կոլեկտիվ ձները

նան պարզապես քայքայումից, սննկացումից խուսափումը, որոշակի կատեգորիայի ապրանքդրդապատճառ էր ր նման ձների տեղծման արտադրողների ղների համար ր դրդապ րի ստեղ' ստեղ

Արար

Նյութական

:

Զարգացած շուկայական էկոնոմիկա ունեցող երկրների պրակտիկայումչկան դեպքեր, որ ստեղծված լինեն խոշոր գյուղատնտեսականձեռնարկություններ, հիմնված սեփականության լրիվ հանրայնացմանվրա: Իրական կյանքում գերակշռող /եթե ոչ միակ/ գյուղատնտեսական ձեռնարկությանկազմակերպա-իրավական ձնը շարունակում է մնալ ընտանեականֆերմերային տնտեսությունը, որն ընդգրկվելէ ֆերմերայինկոոպերատիվներիհամա. կարգը: Ֆերման պահպանվում է որպես ինքնուրույն արտասրական միավոր ն, մասնավոր սեփականության իրավունքով պատկանում է նրա սեփականատիրոջը,որպես կանոն, ունենալով կապերի գործընթաանմիջականմասնակցություն միջտնտեսային որոցին, լիովին կրելով տնտեսական պատասխանատվություն շումների հետնանքներիհամար: Ազգային էկոնոմիկայի համակարգի մեջ յուրաքանչյուր երկրի ֆերմերային տնտեսություն ներգրավվում է մասնավոր, պետական,կոոպերատիվձեռնարկություններին հաստատությունների հետ, կայուն պայմանագրայինկապերի միջոցով, ծավալելով առնտրի, արդյունաբերության, սպասարկման,ֆինանսների, վարկերի ն այլ ոլորտների գործունեություն: Մի շարք երկրներում վճռական կապերում գյուղատնտեսությանարտադրատնտեսական դեր ունեն խոշոր կոոպերատիվձեռնարկություններինպատկանող սննդարդյունաբերության,բանկերի, բարձր զարգացած տրանս պորտապահեստային տնտեսության, արտադրանքի իրացման համակարգի,ֆերմերային տնտեսություններիարտադրականմատակարարմանն սպասարկման,գիտահետազոտականն ինֆորհաստատությունները: մացիոն խորհրդատվական 1Ֆ Արտադրանքիվերամշակմանն իրացման ժամանակակից նան գյուղատնտեսույան խոշոր ձեռնարկությունները, ինչպես նյութատեխնիկականն ֆինանսականապահովման հաստատությունները մասնակի հանրայնացմանյուրահատուկ ձն են, արտահայտելով գործունեության համակենտրոնացումը ֆերմերային տնտեսության մի շարք ընդհանուր տնտեսական ֆունկցիաներ իրացնելու համար: Սակայն, այս պարագայում, ֆերման իր արտադրական գործունեության պայմաններում պահպանում է տնտեսականինքնուրույնությունը, ինքնավարությունը:

.

:

ամրապնդելուձգտումը ու վլիճանը

ռեսուրսնեի

ն

արտադրողական ուժերի

միավորմանաստիճանից ու բնույթից կախված, կարելի է առանձնացնել արտադրության զուգակցման, միավորման մի քանի հիմնական ձներ: «Մասնավոր ինտեգրացման» տիպի միավորումներում պահպանվումէ դրանց պատկանող անհատական ձեռնարկությունների տնտեսական ինքնուրույնությունը առանձնացնելով արտադրության առանձին ճյուղեր համատեղ գործունեություն ծավալելու նպատակով,խոշոր մասնագիտացվածտնտեսությունների ստեղծմանճանապարհով ու հանդես գալով որպես համասեփականատեր:Կոլեկտիվ ձեռնարկությունները«մասնավոր ին-

տեգրացման» տեսքով ավելի հաճախ հանդիպում են անասնաԿպահությունում, ավելի հազվադեպ բանջարեղենի ն մրգերի արտադությունում /ն ընդհանրապեսչեն հանդիպում հողագործության մյուս ճյուղերում/: Որպես կանոն, նրանք բնութագրվում են մասնաբաժնի մասնակցությամբ նյութատեխնիկական բազայի համատեղ արտադրության ստեղծմանը, ինչպես նան շինությունների կոլեկտիվ օգտագործմանը/անասնագոմ, արոտավայր,տեխնիկա,պահեստներ նայլն): Միավորումների ստեղծումը «լրիվ ինտեգրացման» ձնով նախատեսումէ նրա մասնակիցներիմիավորումըմեկ ձեռնարկության մեջ, որը գործում է որպես միացյալ արտադրականմիավոր, միացյալ հողատարածությունումարտադրության միջոցների համատեղ օգտագործմամբ, միացյալ ֆինանսական կառույցով, շահույթի ու վնասի բաշխման միացյալ համակարգով:Սովորաբար նման տնտեսությունները գործունեությունը վարում են վարձակալած հողատարածքներում: Ինչ վերաբերում է կոոպերատիվի առանձինանդամներին պատկանողհողերին, ապա դրանց կոլեկտիվ մշակման ժամանակ վերջիններս մնում են տնօրինողների մասնավոր սեփականություն: Միաժամանակ գործընկերային տիպի միավորումներում, որոնք հիմնված են դրանց անդամների պատասխանատվության համերաշխության սկզբունքի վրա, կիրառվում ձնը: է նանսեփականությանհամատեղ Կոլեկտիվ օգտագործման տակ գտնվող արտադրական այնուամենայնիվ, որպես կանոն, մնում են որպես անդամներիմասնավորսեփականություն, ըստ նրանց միավորման

ֆոնդերը,

կողմից ներդրված փայի ն վերադարձվում են իրային կամ արԳործի ժեքային տեսքով այդ միավորումիցդուրս գալու ժամանակ: նման կազմակերպմանդեպքում միացյալ տնտեսության համասեփականատերերըհանդես են գալիս որպես յուրատեսակ փայատերն նրանց միջն շահույթն ու վնասը վերաբաշխվում են համամասնորեն, ըստ զուգընկերացված սեւականությունում գործնական մասնակցության: Կոլեկտիվ տնտեսությունների նկատմամբ իրենց վերաբերմունքը նրանք կառուցում են կոմերցիոն հիմունքներով անկախ նրանից, թե մասնակցում են համատեղ արտադրությանը,թե ոչ: Կոլեկտիվ ձեռնարկությունները «լրիվ ինտեգրացման» ձնով իրենց գործունեության կազմակերպմանհիմնական չափանիշներով, ներառյալ մասնակիցներիկազմը, ասոցիացված սեփականությանձնավորման միջոցները,շահույթի վերաբաշխումը ն են մեծ բազմությամբ առանձին երկրների այլն առանձնանում առանձնահատկությանը համապատասխան: ԱՄՆ-ում կոլեկտիվ ձեռնարկություններիստեղծումը 70-80ական թվականների արտադրության համակենտրոնացման հետնանքն էր: 60-ական թվականներիցմինչն 80-ական թվականների վերջը կոլեկտիվձեռնարկություններիբաժինը գյուղատնտեսական արտադրանքիարտադրությանմեջ 31-32 տոկոսից աճել է մինչն 45 տոկոս, որը բարձր է, քան զարգացած շուկայական տնտեսություն ունեցող շատ երկրներում: ԱՄՆ-ի գյուղատնտեսությունում արտադրությանկոլեկտիվ ձնը ներկայացվումէ բացառապես գործընկերության ն գյուղատնտեսական կորպորացիաների ձնով: Գործընկերությունը մի քանի անձանց կամավոր միավորում Է, որը համախմբումէ իրենց պատկանողսեփականությունը համատեղ ձեռնարկչատիրական գործունեություն իրականացնելու համար, որի նպատակնէ ստանալ շահույթ: Այն կարող է լինել գրավիչ, ասենք հոր ն որդու համար, որոնք ցանկանում են համատեղ գործել ֆերմայում: Գործընկերությունը հարմար մեխանիզմ է, որի օգնությամբ ընտանիքի առավել երիտասարդ անդամները կարող են աստիճանաբար իրենց վրա վերցնել տնտեսության կառավարման պատասխանատվությունը:Հաճախ նման միավորումները հիմնվում են գործընկերների միջն հաստատված գրավոր համաձայնագրի վրա: Յուրաքանչյուր գործընկեր կարող է ընդհանուր բիզնեսում ներդնել կապիտալ կամ իր աշխատանքըկամ էլ թե մեկը, ն թե մյուսը: Բոլոր լուծումները ընդունվում են համատեղ՝ ըստ գործընկերներիհամաձայնության: 80-ական թվականներինԱՄՆ-ում հաշվվում էր 2000 գործընկերներիմիություն /բոլոր ֆերմաների 10 տոկոսը/,որոնք օգտա-

գործում էին գյուղատնտեսական հողատարածությունների 15.9 տոկոսը: Նրանց բաժինը գյուղատնտեսականարտադրանքիիրացման մեջ կազմում էր 17 տոկոս: Օգտագործվող հողի չափերը, որոնք բաժին էին ընկնում մեկ գործընկերությանը,միջինը կազմում էին 310 հա, որտեղ աշխատում էր միջինը շուրջ 6-7 վարձու աշխատող: Մեծամասամբ գործընկերությունը իրենից ներկայացնում է ընտանեկանձեռնարկություն, որտեղ միավորված են բարեկամների, հարազատներիկապիտալը ն աշխատանքը:Սակայն,նրանք չեն բացառում այն մարդկանցընդգրկումը, որոնք բարեկամական ն կապերչունեն, բայց կապիտալ են ներդնում բիզնեսի այդ ձնում են: այսպես կոչված «լուռ» գործընկերներ Հենց դրանով էլ գործընկերությունը հնարավորություն է ստանում ոչ միայն ավելացնել գործող կապիտալի չափերը, ընդ որում օգտվելով հարկային արտոնություններից/ֆեդերալ հարկի գործընկերության անդամներից ցածր է, քան կորպորադրույքը ցիայի անդամներից/, այլ նան զուգակցել գյուղատնտեսական տարբեր ձները արդյունաբերության ն առնտրական գործունեության հետ: 90-ական թվականների սկզբներին նկատվեց գործընկերության թվաքանակի կրճատման միտում, որն արդյունք էր կորպորատիվձնի աճին, լավագույն հնարավորություններ բացելով գյուղատնտեսությունում կապիտալիեկամտաբերներդրման

.

համար:

`

Գյուղատնտեսական կորպորացիաները փայատիրական, բաժնետիրականձեռնարկություններ են, որոնք վարում են ձեռնարկատիրական գործունեություն, հիմնականում գյուղատնտեսական արտադրանքիարտադրությունումիրենց սեփական անունով, այս կամ այն նահանգի օրենքներով, քանի որ կան որոշակի տարբերություններ կան այդ տեսակի տնտեսական գործունեության կարգավորմանհարցում: Այսպես, օրինակ, շատ նահանգներում օրենքը կորպորացիայիստեղծմաննախատեսում է համար նվազագույնըերեք բաժնետերիգոյություն: Կորպորացիայի գործունեության դինամիկայի ն չափերի վրա վճռական ներգործություն են ունենում առանձին նահանգների տեղական պայմանները /գյուղատնտեսական արտադրության մասնագիտացումը, իրացման շուկաների հարաբերական հեռավորությունը, հակամոնոպոլիստական օրենսդրության, հողային ռեսուրսների, «ազատ» կապիտալի առկայությունը ն այլն): Որոշ նահանգներում գյուղատնտեսական կորպորացիաները տնտեսավարման հիմնական ձեն են: Օրինակ, հարավային նահանգներում նրանք տիրում են բոլոր գյուղատնտեսականհողերի ավելի քան 60 տոկոսը: Նեվադայի նահանգում նրանց բաժին է `

`

ընկնում հողերի

տոկոսը: Մասնագիտանալով վերջերին կազմելով 28 հազար /ողջ գյուհիմնականուզթվականների խոշորամասշտաբ ապրանքի արտադրության գծով, որը պահալ. ձեռնւարկությունների 16 տոկոսը/: Նոր-ԶելանՊատնտեսական

ջում է մեծ կապիտալ ներդրումներ, կորպորացիանստանում գործընկերությանարագ աճը տեղի է ունեցել 70-ական | դիայում առավել տարածում շերամապահության,շաքարի կեսերին: 80-ական թվականների վերջում նրանց ճակնդեղի բանջարեղենիաճեցման /պահածոյացմաննպատակով/, թռչնպ. տնտեսությունների ընդհանուր քանակի մեջ կազմել է 37 բուծության, խոշոր եղջերավոր անասունի բտման ուղղություն. տոկոս, որտեղ ն կենտրոնացված էր բոլոր գյուղատնտեսական ներով: հողերիշուրջ 40 տոկոսը: Գյուղատնտեսական կորպորացիաների առաջին հարաբե. Կոլեկտիվ գյուղատնտեսական արտադրության զարգացրականորենակտիվ շրջանը բաժին է ընկնում 50-ական թվականման հիմնական առանձնահատկությունը հարավ-եվրոպական ների վերջին ն 60-ական թվականներիսկզբներին, երբ տեխնը. նրա կազմակերպչականկառուցվածքում մանր խմբառեգիոնում լոգիայի արագ փոփոխությունները հայտնի ճնշում են գործել յին ձնի գերակշռությունն է, որն աչքի էր ընկնում մեծ գյուղատնտեսականարտադրանքի արտադրության ավանդական իր իրավա-օրենսդրականկանոնադրությամբ, բազմազանությամբ ձների կազմակերպման վրա, պահանջելով դրանց. տրանսձեռնարկություններից/հիմնված ոչ ֆորմալ պայմանագրային ֆորմացիան: 70-ական թվականներին կորպորատիվտնտեսու. հիմքի վրա/ մինչե միավորումները ն ընկերությունները, որոնք թյունների աճի դրդապատճառներից մեկը ֆեդերալ հարկային ստեղծվում ն գործում են քաղաքացիական իրավունքի կամ համակարգնէր, որն ապահովում էր նրանց համար առավել արհատուկ օրենսդրականակտերի հիման վրա: տոնյալ հարկային ռեժիմ: Եթե 50-ական թվականներիվերջերին Որոշ եվրոպական երկրներում «լրիվ ինտեգրացման» ԱՄՆ-ում կորպորացիաներըկազմում էին միայն 2 տոկոս /20 ասոցիացված տնտեսություններիհետ միասին կան զգալի զոիպի հազար, ապա 80-ական թվականներիվերջերին նրանց բաժինը «մասնակիինտեգրացման» ձեռնարկություններ: Հանբարձրացավմինչն 3.2 տոկոսի /67 հազար/, որոնք օգտագործում են նան խառը տիպի ընկերություններ, որւոեղ ինչ-որ դիպում էին հողերի 12.4 տոկոսը: Դրանց բաժինը գյուղատնտեսական առանձինճյուղի համատեղ արտադրությունը լրացվում է տնտեարտադրանքի իրացման մեջ կազմում էր 26 տոկոս: Միջինըմեկ սականգործունեության տարրերի լրիվ միավորումով: 1արավային գյուղատնտեսականկորպորացիային բաժին էր ընկնում շուրջ 800 Եվրոպայիերկրների գյուղատնտեսական արտադրության կոլեկհա հող, հարաբերականորեն ոչ մեծ քանակի գյուղատնտեսական տիվձնը ավելի տարածում է գտել Ֆրանսիայում: 1989 թվականին 4 տրակտոր, 3-4 բեռնատարավտոմետեխնիկա/մոտավորապես նրանց թիվը անցնում էր 65 հազարից, որոնց տրամադրության քենա, կոմբայն/:Այնտեղ աշխատում էին 8 մշտական, 17 ժամատակ էր բոլոր օգտագործելի գյուղատնտեսականհողերի 18 տոնակավոր աշխատող: Անհրաժեշտ է նշել, որ կորպորացիաներ կոսըն համախառն արտադրության21 տոկոսը: ստեղծում էին առավել խոշոր ֆերմերային տնտեսությունները:80Իտալիայում ն Իսպանիայումգյուղատնտեսականարտադական թվականների վերջերին կորպորատիվ ձեռնարկություններին րանքի համատեղ արտադրության ձեռնարկությունների «լրիվ բաժին էր ընկնում տնտեսությունների30 տոկոսը, ապրանքային ինտեգրացման» անհատական տնտեսությունները հիմնականում արտադրանքիարտադրության 500 հազար դոլլար ծավալով, այդ են արտադրականկոոպերատիվներիձնուլ: ներկայացված թվում 50 տոկոս ֆերմաները՝ 1 մլն դոլար արտադրանքի իրացԱյդ միավորումների ակտիվ ստեղծման գործընթացը 60ականթվականներիառաջինկեսերին պայմանավորվածէր մանր ն մամբ: Կոլեկտիվ գյուղատնտեսական արտադրության կազմագյուղացիականտնտեսություններիճգնաժամայինվիճակով՝ միջին կերպմանձները Ավստրալիայում,Նոր-Զելանդիայումշատ բանով հողագործությանգոտում: վարձակալական հիմնականում հիշեցնում են ամերիկյանփորձը ն ինչպես ԱՄՆ-ում, ներկայացված Տնտեսություններիցշատերը այդ խնդրի լուծումը տեսնում 'են գործընկերակցուբյան նե կոմերցիոն կոուվերացիաներով: էին հողի համատեղ մշակմանն անցնելու մեջ: Այդ շրջաններում Ավստրալիայումգործընկերությունըառանձնապեսլայն տարատնտեսություններիստեղծմանընպաստում էին այնպիսի ծում է ստացել 50-ական թվականների կեսերին: Ֆերմաների Գործոններ, ինչպիսիք էին տնտեսականը ն արտադրականը/հաընդհանուր քանակի կրճատման պայմաններում /ավելի քան 30 ցահատիկի արտադրություն/, ընտանեկանտնտեսությունների հոտոկոսով/գործընկերությանքանակը աճել է 3.5 անգամ՝ 80-ական /մոտ 25 հա/, միատարրությունը,ինչպես փոքր չափերը

թվականների բաժինը

.

քանակի

.

`

.

կոլեկտիվ

ղկտորների

համայնքի հասկացության դեռնս պահպանվող հոգեբանությունը, փոխօգնությանգաղափարի առկայությունը: Որոշակի դեր խաղաց նան իշխաննությունների բարիացակամ վերաբերմունքը նման տնտեսությունների, ձեռնարկություններիստեղծման գործում: Եղած տվյալների հիման վրա 60-ական թվականներին Իսպանիայումկային շուրջ 2700 կոլեկտիվ խմբակային ամենատարբեր իրավականն կազմակերպական ձնի /մանրից մինչն ընտանեկան/ձեռնակություններ, 3-5 տնտեսություններից մինչն 30-50 տնտեսություն համախմբող միավորումներ: Կոլեկտիվ գյուղատնտեսականձեռնարկությունների զարգացումը Պորտուգալիայումառաջին հերթին հետաքրքրություն է ներկայացնումորպես անպւոուղ փորձ շուկայական էկոնոմիկայի պայմաններումիրացնել մարքսյան այն անառարկելի պնդումը, ըստ որի խոշոր հասարակականարտադրություննունի առավելություն ու պետք է վերացվի մասնավոր սեփականությունը,հողը ն միջոցները հանրայնացվեն: 1975 թվականին խոարտադրության վերցված 1.2 մլն հա հողերի վրա առանց փոխշոր հողատերերից 550 կոլեկտիվձեռնարկություններ, ուր ձնավորվեցին հատուցման) աշխատողն նրանց գյուղատնտեսական հազար էին զբաղված նան

`

ընտանիքիանդամները: Չնայած դրանք կոչվում էին «Պորտուգալյան կոլտնտեսու-

թյուններ», այդ միավորումները կոոպերատիվներչէին այդ բառի իսկական իմաստով: Իրականում դրանք պետական հատվածի ձեռնարկություններ էին, որոնց նկատմամբ, ինքնակառավարվող կարծիքով, ավելի շատ կհամընկներ կազմակերպիչների դրանց կամ էլ «կոլեկտիվ արտադմիավորում», աշխատանքի «կոլեկտիվ Դրանք այնտեղ զբաղված տնտեսություններ»անվանումը: րական ստանում էին կայուն որոնք էին, սեփականությունն աշխատողների աշխատավարձ,որի նվազագուն չափը սահմանվում էր ըստ /այն կնքում էին գյուղատնտեսականաշկոլեկտիվպայմանագրի ն աշխատանքի նախարարուարհմիությունը խատավորական

թյունը):

Միաժամանակայդ ձեռնարկություններըըանկախ էին չէին խառնվում նրանց գործունեույանը:Նրանց կապետությունից, էր ընտրովի վարչությունը, որի ներսում ռավարումըիրականացում ստեղծվումէին հատուկ հանձնաժողովներ,արտադրությանառան-

ձին հատվածիկամճյուղի կառավարմանհամար: ժամանակահատվածիառաջին տարիԿազմակերպական արդեն 80-ական թվականների ների ոգնորությունից հետո սկզբներին նկատվում էր գյուղատնտեսական արտադրության այս նոր ձնի ոլորտի կայուն անկում: 1983 կազմակերպման

նրանց քանակը կրճատվեց մինչ 362, հողատարածքը թվականին կիսով չափ /մինչն 550 հազար հա), իսկ զբաղվածների քանակը կազմեց 22 հազար մարդ: Իսկ 1989 թվականին կոլեկտիվ

տնտեսություններիթիվը կրճատվեցմինչն 250 հազարի: Հիմնականգործոնը, որն ազդեց այդ ձեռնարկությունների կազմալուծմանվրա 80-ական թվականներին նկատվողերկրի աշխուժացումն էր, որն ուղեկցվում էր էկո-նոմիկայի էկոնոմիկայի ապազգայնացմամբ,արտասահմանյան կապիտալի ներգրավմամբ, սուբսիդիաների տրամադրմամբ, որն ուղղված էր երկրի տնտեսականզարգացումըխքանելուն: 1992 թվականինԵվրոպայի տնտեսական ընկերակցության կողմից մշակված տնտեսական ծրագիրը 1986-1991 թվականներիհամար նախատեսվումէր 650 ն մլն դոլարի ներդրում գյուղատնտեսության արդիակա-նացման ագրարայինենթակառուցվածքիվերափոխմանհամար: 90-ական թվականների կեսերին գյուղատնտեսական արտադրության կոլեկտիվ ձենը դարձավ երկրի տնտեսական պատմության սեփականությունը: Գերմանիայում 80-ական թվականների կեսերին գործում էին տարբեր ձների շուրջ 200 կոլեկտիվ ձեռնարկություններ: Հիմնականը պատկանումէր «մասնակի ինտեգրացման»միավորումներին, որոնք զբաղվում էին անասնապահությամբ: Ընդ որում 80 ձեռնարկություն վարում էին խոզի բտման գործունեշուրջ ություն /տալով երկրի ողջ խոզի մսի 1.5 տոկոսը/, իսկ 35-ը՝ զբաղված էին կաթի արտադրությամբ: Այդ ձեռնարկությունների գերակշիռ մասը բաղկացած էր 2-4 ֆերմայից, իսկ անդամների ընդհանուրթիվը չէր անցնում 1000-ից: Բացի այդ, Գերմանիայիգյուղատնտեսությունում, ինչպես ն Ֆրանսիայումլայն տարածում էր գտել խմբակային գործունեության այնպիսիյուրահատուկ ձն, ինչպիսին է միավորումը, կամ գերմանականտերմինաբանությամբ, արտադրողների համամիությունը: 80-ական թվականների վերջերին Գերմանիայում/ԳՖՅՀ/ գործում էր ավելի քան 1500 նման միավորում: Նրանց բաժինը բրոյլերներիիրացմանծավալում կազմում էր 60 տոկոս, վաղահաս կարտոֆիլինը՝50, բարձրորակ հացահատիկինը՝մինչն 30, խաղողինը՝ 20, մրգինը՝30-50 տոկոս: Հիշատակմանարժանի է նան գյուղատնտեսականարտադրությանկոլեկտիվ յուրահատուկ ձների առկայությունը Իսրայելում: Կոլեկտիվ գյուղատնտեսականձեռնարկությունները այնտեղ գոյություն ունեն երկու ձներով կիբուց ն մոշավ: Կիբուցն իրենից ներկայացնումէ կոմունայի տիպի կոլեկտիվ ձեռնարարտադրանքիգծով, հաճախկապկություն գյուղատնտեսական

ված փնելովնան արտադրանքիվերամշակման կ իրացմանհետ:

Պատմականորեն կիբուցըձնավորվելէ կամավորության սկզբունքով, եկվորներից,վերաբնակիչներից, որոնց մեծ մասը ուներ բարձր կրթականմակարդակ,սակայն բավականին չուներ գյուղատչտեսության վարման մեծ փորձ: Թշնամաբար տրամադրված շրջավատիպայմաններում,մարդիկ միավորվում էին կոմունանէոում: Կիբուցըկատարումէր ն այժմ էլ նոր եկած էմիգրանտներիհամար կատարումէ ադապտացիայիկարնոր դեր: Կիբուցայի, կյանքի շատ պահեր հանրայնացվածեն: Դրանց ապրում են բնակարաններում, անդսմներն որոնք պատկանումեն կիբոցին,ունեն միայն փոքր ունեցվածք,սնվում են կոլեկտիվով, դաստի-արակում երեխաներին,որոնք կրթություն են ստանում կիբոցի հաշվին: Կիբուցի փողից չեն օգտվում, իրաանց-վում է կոլեգիալ: Կիբուցը իր վրակառավարումը է վերցնում ողջ սոցիալական անդամների պաշտպանվածությունը: 90-ական թվալանների սկզբներին կիբուցներին էր հողստարածքների ավելի քան 40 տոկոսը /որպեսպատկանում կանոն այդ հողը վատ որակի էին, զգալի մասը արհեստական ոռոգվող/, ն նրաք արտադրում էին մոտավո-րապես այդքան արտադրանք: Իսրայելում կար 350 կիբուց, միջինը 370 թվականին թվայանակով՝ Ի տարբերություն կիբուցների մոշավը միավորում է հարսբերականորեն ավելի ինքնուրույն գյուղացի արտադրողներին,որոնք վարում են արտադրություն այն հողում, որը վարեն պետությունից՝ ձակալում երկարաժամկետ հատվածումժառանգութանիրավունքով:Մոշավներում ողջ ենթառուցվածքը ստեղծվում պետությանօգնությամբ:Այստեղաշխատանքը է տարվում անհստական,ն եկամուտըկախվածէ ներդրված աշխատանքից: 1990 թվականին Իսրայելումկար 450 մոշավ, յուրաքանչյուրը

նում է վարչակառավարչական ապարատիուռճացմանը,ծախքերի

ավելացմանը ն կառավարմանարդյունավետության իջեցմանը: Գրեթե բոլոր կոլեկտիվ ձեռնարկություններիտնտեսական հիմքը կազմում են համատեղ արտադրությունը, հատուկ ֆիքսված հողի արտադրության միջոցները, որոնք, չափերը ն համնապատասխան որպես կանոն, մնում են գործընկերությանմասնավոր սեփականություն:Նրանցից յուրաքանչյուրի նյութականներդրումը հաշվի է առնվում տարեկանեկամտիբաշխմանժամանակ: Ընդհանուր առմամբկարելիէ նշել, որ գյուղատնտեսական արտադրության կոլեկտիվ ձները տարածում են ստանում համեմատաբար փոքր խմբերում` տնտեսականզարգացածերկրներում ե հաճախ արտակարգ տնտեսական ն քաղաքական իրավիճակներիհետնանքով: Նրանցից շատերում կոլեկտիվ ձեռնարկություններիքանակը ն տեսակարարկշիռը գյուղատնտեսական արտադրությանկազմակերպականկառուցվածքում մեծ չէ: Մյուս երկրների հետ համեմատած իր կազմակերպական խստությամբ աչքի է ընկնում շվեդական գյուղատնտեսական կոոպերացիան: Այստեղ կոոպերատիվները/կաթնային, մսային, մատակարարող,վարկախնայողական,հիպոթեկային, անասնապահական ն այլն/ խմբավորվածեն ազգայինճյուղային միություններում, ն նրանցիցյուրաքանչյուրը իր մեջ ընդգրկում էր ռեգիոնալ կոոպերատիվներիֆեդերացիան տվյալ ճյուղի գծով: Յուրաքանչյուր ռեգիոնալ միություն /իսկ ռեգիոնի ներսում յուրաքանչյուր կոոպերատիվմիություն/ ուներ խիստ ընդգրկվածգործունեության աշխարհագրականշրջանակներ, որը բացառում էր նրանց միջն մրցակցայինպայքարը լոկալ ն ռեգիոնալկտրվածքով: Կոոպերատիվները, որոնք միավորում էին սահմանափակ քանակի մասնագիտացվածւտնտեսություններին /սերմի, եթերայուղային մշակաբույսերի, ձվի, թռչնի արտադրության գծով/, ստեղծում էին ազգային միություններ, որոնք ուղղակիորեն շրջանցում էին ռեգիոնալ մակարդակը: Ազգային ճյուղային միությունները մտնում են գյուղատնտեսականկոոպերատիվներիկենտրոնական կազմակերպության,հողատերերի միության մեջ, որոնք միաժամանակ պրոֆեսիոնալգյուղատնտեսականկազմակերպությունէին ներկայացնում ն պաշտպանում էին ֆերմերների շահերը, որպես ընդհանուր առմամբ սոցիալական խումբ: Նույնատիպ կազմակերպական կառուցվածք ունեն ֆերմերային կոոպերատիվները

։

`

է

աշիաստողով: Կոլեկտիվարտադրության ձների բազմազանության

պա-

են մի քանի րագսյում,բնութագրիչ առանձնահատուկ գծեր, որոնք թելսդրվածեն օբյեկտիվօրինաչափություններով ն գյուղատնտեսական արտադրության առանձնահատկություններով, որոնք գոր:ում են շուկայական էկոնոմիկայի պայմաններում:Առաջին հերին կոլեկտիվձեռնարկությունների մեծ մասը, առանձնապես լրի ինտեգրացման ճեր, ունի ոչ մեծ թվով անդամներ: Կոլեկտիվ ձեռլարկությունների մասնակիցների թվաքանակիաճը հանգեց57

:03486-ոց րոցոօ8 1.4.

ԸՇՈԵՇԻԾ6

991 84 8-քամքօԽոլաոծոուեւը շթյքռո, ւ:

// Իլ Խա

ՔՐքուո» ԳՒՈՋ //

Յքօուեւն 2Ի2թ01

Նորվեգիայում: .

Սակայն, նորվեգական ն շվեդական սխեմաները ավելի բացառություններ են, քան ա գերակշ ֆերմերային կոոպերատիվների շարժմանը րկրներ

Անն երենի բորեր

շատ

համարբնութագրիչէ նրա կազմակերպական կառուցվածքի բազմազանությունը: Այսպես, Դանիայումկոոպերատիվ միության անդամ են հանդիսանում կենտրոնական, ճյուղային ե ռեգիոնալ ներին զուգահեռ նան առանձին սկզբնական /ճիշտ է խոշոր/ կոոպերատիվները:Գերմանիայում ռայֆազենական միության կազմում մտնում են 12 ռեգիոնալմիություններ, որոնք միավորված են հողի շրջանակներում, խմբավորելովնրա տարածքի կոոպերատիվներին,որոնք միավորվածեն ըստ ճյուղային հատկանիշի, ինչպես նան մի շարք ինքնուրույն ազգային ճյուղային կազմակերպություններ: Մրցակցային պայքարի սրումը, ինտեգրացիոն ընթացներին ագրոբիզնեսիոլորտի ինտերնալիզացման գործազդեցությունների ուժեղացումը,ոչ գյուղատնտեսականճյուղերի մենաշնորհը պարենամթերքի արտադրության ն բաշխման մեջ, վերազգային կորպորացիաների դերի հետագա աճը արդիական է դարձրել /հատկապես70-ական թվականների կեսերին/ կոոպերատիվների շարժման ամճրակայումը, կոոպերատիվկազմակերպությունների մրցունակության բարձրացումը:Կոոպերատիվ շարժման հեղինակության ն տնտեսական կշռի ֆերմերներիշահերի պաշտպանմանգործում, նրանցամրապնդումը հնարավորությունների մեծացումը պահանջում են նրա կազմակերպական կառուցվածքիմիջն տարանջատման հաղթահարումն համագործակցությանսահմանում: 70-ական թվականների սկզբներին տեղի ունեցավ երկու, մինչ այդ ինքնուրույն, վարկայինկոոպերատիվների միաձուլում Գերմանիայում Շուլցել-Դելիչի ն Ռայֆազենի, իսկ Շվեդիայում այժմ բանակցություններեն ընթանում նույնանման վարկայինկոոպերատիվների

'

միություն

միավորման

ուղղությամբ:

գյուղատնտեսական կոոպերատիվների գոր ծունեությանիրավականհիմունքները ն

պետական կարգավորումը

Զարգացած շուկայական էկոնոմիկաունեցող երկրներում ֆերմերայինկոռպերատիվներիգործունեությունը,որպես ձեռնարկատիրականգործունեության կազմակերպա-իրավական ձներից մեկը, կանոնակարգվումէ ընդհանուրքաղաքական, տնտեսական ն հատուկ կոռպերատիվային օրենսդրության բարդ միագումարային նորմերով: Վերջինս պարունակում է սկզբունքային պահանջներ այն հիմնական փաստաթղթիբովանդակության նկատմամբ, որը կանոնակարգում է յուրաքանչյուր կոոպերատիվային կառուցվածքի գործունեությունը: Ընդ որում կոոպերատիվայինօրենսդրության հիմքում, առանց բացառության, բոլոր երկրների մոտ դրված են միջազգային կոոպերատիվայինալյանսի կողմից մշակված կոոպերատիվային դեմոկրատիայի սկզբունքները, որին աջակցել է աշխատանքի միջազգային կազմակերպությունըն հավանությանէ արժանացել ՄԱԿ-իգլխավոր ասամբլեայի կողմից: Ըստ օրենսդրության, կանոնադրություններումորոշվում է յուրաքանչյուր կոնկրետ կոոպերատիվիգործունեության ոլորտը, անդամակցելու կարգը, անդամներիիրավունքները ն պարտականությունները, բաժնետիրականկապիտալիձնավորմանսկզբունքները ն եկամուտների ու շահույթի բաշխումը, կառավարմանմարմիններիձնավորմանկառուցվածքը, կարգը ու նան հսկողությունը: Յուրաքանչյուր երկրում կոոպերատիվների համապատասխան օրենսդրության հիման վրա կոոպերատիվներըկամ էլ պետական մարմինները սովորաբար մշակում են օրինակելի կանոնադրություն, յուրաքանչյուր ճյուղի ն տարատեսակ կոոպերատիվ շարժման համար սկզբնական կոռպերատիվներից մինչն կենտրոնական ասոցիացիա /միություն,ֆեդերացիա/: Կոոպերատիվային օրենսդրությունները միմյանցից իրենց տարբերություններով հանդերձ, որն արտահայտվում է կանոնադրության բովանդակությունում,կարելի է առանձնացնել մի շարք հիմնական ընդհանուր մոտեցումներ կոոպերատիվային կազմակերպությունների գործունեության իրավական կարգավորման վերաբերյալ:Այսպես, օրենսդրությունը կոոպերատիվներըդիտարկում է որպես միություն, որի նպատակն է իրենց անդամների տնտեսական վիճակի բարելավումը արտադրանքի իրացման, տնտեսություններիարտադրանքիմատակարարմանն սպասարկ-

ման, նրանց արտադրականծառայություններմատուցելու կոլեկ-

բավականինբարդ արարողակարգով,որի նպատակնէ պահպանել ձեռնարկություններիտնտեսականշահերը: կոոպերատիվ

գործունեության կազմակերպման ուղիով: Սովորաբար կոոպերատիվի,որպես իրավաբանականանձի, ճանաչման համար անհրաժեշտ է նրա գրանցումը օրենքով սահմանված կարգով /որպես կանոն, նոտարականգրասենյակում կամ դատարանում/: Երբեմն գրանցմանը նախորդում է նախնական ստուգում, որի նպատակն է ճշտել, թե տվյալ կանոնադրությունըհամապատասխանում է արդյոք օրենսդրությանը,թե ոչ: Օրինակ, Ֆրանսիայում այդ ֆունկցիան իրականացնում է գյուղատնտեսության նախարարությունը,Իտալիայում ն Իսպանիայում աշխատանքինախարարությունը: Այս կամ այն երկրի առանձնահատկություններից կախված, կանոնադրություններըպայամանավորումեն կոոպերատիվի մեջ ընդունվելու ժամանակ տվյալ կոոպերատիվում ֆերմերների պրոֆեսիոնալ գործունեությանը համապատասխանելուպարտավորությունը /սակայն Բելգիայում ն Պորտուգալիայում այդ պահանջները բացակայում են Այն նվազագույն քանակը, որն անհրաժեշտ է կոոպերատիվիստեղծման համար, շատ երկրներում սահմանված է հինգ մարդ /Գերմանիայում` 7, Իտալիայում` 9, Ֆրանսիայում 7 իրացնող ն մատակարարող ընկերությանհամար, ն չորս տեխնիկան համատեղ օգտագործող միավորումների տիվ

համար/:

Շվեդիայում կոոպերատիվների կանոնադրությունները հատուկ որոշում են գործունեության աշխարհագրական շրջանները: Այլ երկրներում այդ պահանջը օրենսդրորեն ն կանոնադրությամբ բացակայում է, կամ էլ նշվում է նույն շրջանում երկու նույնատիպ բնույթի կոոպերատիվի ստեղծմանոչ ցանկալի լինելը: Գերմանիայում, Բելգիայում, Հոլանդիայում, Ֆինլանդիայում կոոպերատիվներիկանոնադրություններընախատեսում են, որ ֆերմերը չի կարող միաժամանակ երկու նույն բնույթի կոոպերատիվիանդամ լինել, որոնք գործում են նույն շրջանում: Չնայած որ զգալի տարբերություններ կան կոոպերատիվներից դուրս գալու կարգավորմանհարցում, ի հեճուկս կոոպերացիայի համընդհանուր սկզբունքների, կանոնադրությունը հիմնականում պահպանվում է: Ֆերմերային տնտեսությունների քանակի արագ կրճատման պայմաններում գլխավոր հարցը կապված է կոոպերատիվին անդամակցությանդադարեցմանխնդրին: Դա անդամներիփայերի, կուտակվածբաժնեմասիվերադարձմանհարցն է, որն անխուսափելիորենթուլացնում է կոոպերատիվներիֆինանսական բազան: Որպեսզի այդ կորուստը հասցվի նվազագույնի կոոպերատիվներըհագեցնում են անդամների դուրս գալը

`

Գործնականում բոլոր երկրների կոռպերատիվներում անդամության նվազագույն ժամկետներըայս կամ այն ձնով կապված են պարտականություններիկատարմանժամկետների հետ, որոնք ֆերմերները վերցնում են իրենց վրա կոոպերատիվի անդամ դառնալուց:Իսկ դա կարողԷլինել երկու, հինգ, տաս որոշ կոոպերատիվներում, ն ուրիշներում, օրինակ, Ֆրանսիայում` երեսուն տարի, թույլ չտալով կոոպերատիվիցդուրս գալ մինչն ժամկետի կատարումը: Բոլորից շատ լրանալը ե ապլարտավորությունների է գնացել Ֆրանսիայի կոոպերացիայի այդ ուղղությամբ առաջ է ընդհանրապես դադարեցօրենսդրությունը, ուր նախխատեսվում բաժնեմասերիանդամավճարներիմուծումից նել անդամությունը հետո, եթե դա կարող է վնաս հասցնել նորմալ գործող կոոպերատիվներինկամ էլ հանգեցնում է փայատիրականկապիտալի կրճատմանըկանոնադրությունովսահմանված սահմանիցցածը: Գործնականում բոլոր զարգացած երկրներում կանոնադրությունները պահանջում են ժամանակին տեղյակ պահել կոոպերատիվիցդուրս գալու մասին: Օրինակ, Հոլանդիայում դա սահմանված է չորս շաբաթ, Իսպանիայում ն Շվեդիայում մեկ տարի: Բնականաբար, այդ արարողության հիմքում ընկած է ոչ թե վարչական, այլ տնտեսականիմաստ: Արարողությանխախտումը հանգեցնում է փայերի կորստին, որը հաճախ զգալի գումար է կազմում ն որը կուտակվել է կոոպերատիվգործունեության մասնակցության, ֆերմերային ընտանիքների մի քանի սերունդների

աշխատանքով:

Որոշ դեպքերում, օրինակ, շվեյցարական ն դանիական կոոպերատիվների կանոնադրությունները նախատեսում են ֆերմերային վնասի փոխհատուցում, կապված կոոպերատիվից հետ: Այդ դեպքում դուրս գալը հնարավոր է միայն դուրս գալու որոշակի ժամանակահատվածում,տնտեսականտարին կամ տաՖրանսիայում կոոպերեկան հաշվեկշիռը փակելուց հետո: րատիվները կարող են կասեցնել փայատիրականկապիտալի վերադարձըտաս տարով, եթե անմիջականվճարումը հասցնում է տնտեսական վնաս: Իսպանիայում, Շվեդիայում,Բելգիայում այդ ժամկետը կազմում է հինգ տարի /սակայն այդ հատվածում վճարվում են տոկոսները/,Ավստրիայում՝երեք տարի, Իտալիայում երկու: Հոլանդիայում կոոպերատիվների կանոնադրությունները պարունակում են որոշակի կարգ փայի չվերադարձման հնարավորության մասին, եթե դուրս մնացող անդամը չի պահպանում կանոնադրությունը: Օրինակ, փայատիրականմուծումները չեն

վճարվումայն դեպքում, երբ կոռպերատիվի անդամըհեռացվումէ նատվությամբ իրենց պարտականություններիկատարման հետ: /կանոնադրությանկոպիտ խախտման դեպքում): Փայատիրական մուծումների առկայության դեպքում յուրաքանչԿանոնադրությամբ սովորաբարնախատեսվում է կոոպերատիվների անդամի պատասխանատվությունը փայատիսահմանափակվումէ, որյուր րական կապիտալի ձնավորման կարգավորումը, որպես նրանց նրա փայի պես գումարով: կանոն, գործունեության ֆինանսավորմանհիմնական Շատ աղբյուր: Քանի որ կոոպերատիվներիսեփական միջոցների հաերկրներում փայատիրական մուծումներիիրականացումը կոոպեմալրման հիմնական աղբյուրը շահույթից մասհանումներն են, րատիվիանդամության պարտադիրպայման է: են դրանց բաշխման արտահայտված կանոնադրություններում Փայի մուծման ժամկետըն կարգը /մուտքիմուծման նման/, ն հստակ ճկուն սկզբունքներ: Իտալիայի ն Ֆրանբավականին որը չի մտնում փայատիրական կապիտալիմեջ, որոշվում է կոոպերատիվներում, ըստ սիայի կոոպերատիվիօրենսդրության, ն կախվածէ կանոնադրությամբ կոոպերատիվի գործունեության ֆիքսված են սկզբունքներ կոոպերատիվի ռեզերվային ֆոնդ տեսակից:Զգալի թվով վարկայինն սպասարկող կոոպերատիվներշահույթիցմասհանման /սովորաբար 5-10 տոկու/, պարտականունախատեսում են բոլորի համար միաժամանակյա անդամավճար: թյուն, ինչպես նան շահույթի բաշխման ժամանակ տոկոսի չափը Իրացվող ն մատակարարող կոոպերատիվներում փայից կոոպեփայատիրականկապիտալի անդամների միջն ըստ փայերի: Այլ րատիվինհատկացումներ անելու համարկիրառվումէ երկրների կանոնադրություններում հիմնականում չեն ֆիքսվում տարբերակված մոտեցում: հատկացմաննորմերը, այդ հարցը ամբողջությամբ փոխանցելով Կոոպերատիվ մտնելու ժամանակյուրաքանչյուր ֆերմեր, ընդհանուր ժողովի հայեցողությանը, երբ վարչության երաշխաստորագրում է որոշակի քանակի փայի վրա կախվածտնտեսուվորությամբ նա կարող է որոշում ընդունել ն օգտագործել ողջ թյան չափից ն տնտեսական գործունեությանպարտավորության շահույթը ներդրումներինպատակով, արտադրությունըընդլայնեծավալից/օրինակ,մեկ փայի դիմաց որոշակի քանակի անասուն, լու ն արդիականացնելուհամար: կամ հողատարածք կամ էլ որոշակի ծավալի 90-ական թվականների սկզբներին պարենամթերքի շուարտադրանքիգնում կոոպերատիվում): մատակարարում, կայում մրցակցային պայքարի սրումը շատ կոոպերատվների Փայը կարող է մտցվել անմիջապեսկամ էլ պարտավոհամար հենց նման պրակտիկայիկիրառումը: կանխորոշեց րության ընդունման ընթացքում: Նոր պարտավորությունվերցՖոնդերի մի մասը, որը բաղկացած է կոոպերատիվների որոշակի ժամանակահատվածի նելիս համարսահմանվումէ փայի կողմից տնտեսական գործունեության ընթացքում կուտակված չափը այդ պարտավորությունների ծավալին համամասնորեն: միջոցներից,իրենց սեփականությունն է ն ի տարբերությունփայամնում Է Փայը տվյալ անդամի սեփականությունը ե տիրական կապիտալի, ենթակա չէ բաշխման նրա անդամների կոոպերատիվից դուրս պետք գալուց է նրան վճարվիըստ կարգի: միջն, եթե նրանք դուրս են գալիս կոոպերատիվներից:ՖինանՍկզբնական կոոպերատիվները, որպես կոոպերատիվ սավորման վարկային ձնը ներկայացված է պետական /որպես միություններիկոլեկտիվանդամ, համաձայնվերջիններիս կանոն արտոնյալ/ ն մունիցիպալ վարկերով, կոոպերատիվային նադրության,մտցնում են տարեկան փայատիրական կանոմուծումներ ավելի քիչ՝ մասնավորկոմերցիոնբանկերով, փոխառություններով, անդամներիթվաքանակինն շրջանառության ծավալին համաանդամների կարճաժամկետվարկերով: երբեմնէլ կոոպերատիվի մասնորեն:Այդ փայատիրական մուծումներըգտնվում են միուՄի շարք պրակտիկան /առաջին հերթին երկրների թյունների տրամադրության տակ ն, որպես կանոն, դուրս գալուց է նան փայատիրական կապիտալի Ֆրանսիայի նախատեսում միությանկողմիցչեն վճարվում: ձնավորմանմասնակցությունը այսպես կոչված «ոչ անդամ միաՍիաժամանակմի շարք երկրների ցած մարդկանց» /հիմնականում կոոպերատիվի այն անդամները, կոոպերատիվների պրակտիկանօրինակ է փայատիրական մուծումներիբացակաորոնք դադարեցրել են դրա հետ գործնական օպերացիաները, ն յության այդ դեպքում կոոպերատիվների ֆինանսական սակայն ձնականորեն պահպանում են իրենց անդամությունը, բազան ձնավորվումէ ի հաշիվ սեփականտնտեսական գործունեության. ինչպես նան կոոպերատիվիվարձու աշխատողները):Նրանց թվաերբ արդեն կուտակվածեն ծանրակշիռսեւիական կապիտալՆ քանակը չպետք է անցնի անդամների ընդհանուր թվաքանակի 20 միջոցներ:Ֆինանսավորման նման կարգըսովորափոխատվական տոկոսը ըստ Ֆրանսիայի օրենսդրության եկամտի վճարումները բար կապվածէ անդամների անսահմանափակ բարձր պատասխաայդ փայի տերերինչպետք է անցնի 8 տոկոսից: Միավորմանմյուս `

`

ձնը սերտիֆիկատներնեն՝ 3-ից մինչն 10 տարի ժամկետով, որոնք ձեռք բերելու իրավունք ունեն միայն կոոպերատիվիանդամները: Սերտիֆիկատները չեն ձուլվում սովորական փայատիրական կապիտալին, այլ հատկացվում են կոոպերատիվի զարգացման ֆոնդերի ձնավորմանը' Շահույթի բաշխումն ըստ փայատիրականկապիտալի շատ երկրների օրենքը թելադրում է առավելագույն տոկոսադրույքի հաշվում այդ կապիտալին: Օրինակ, Ֆրանսիայում, Բելգիայում, ԱՄՆ-ում այն կազմում է 8 տոկոս, Շվեդիայում համապատասխանում է պետական շուկայի հաշվարկային տոկոսադրույքին:Այս դեպքում կոոպերատիվիանդամներիկողմից ստացվող եկամուտները ազատվում են հարկումից, եթե հաշվարկման տոկոսը գերազանցում է օրենքով սահմանվածառավելագույն չափը, ապա կոոպերատիվներիեկամուտները դիտարկվում են որպես բաժնետիրական ընկերությունների դիվիդենտներ նե ենթակա են

հարկման:

իրացնող-մատակարարողկոոպերատիվներ կիրաեկամուտների բաշխումը անկախ փայատիրականկապիտալի չափից ն հաշվի են առնում յուրաքանչյուր անդամի տնտեսական գործունեության ծավալը ավարտվող տնտեսական տարում: Ընդ որում, սովորաբար, յուրաքանչյուրին բաժին ընկնող մասը վճարվում է ոչ թե անմիջականորեն,այլ վերամշակմանը գնացող կոոպերատիվիարտադրանքիգնին տրվող հավելավճարի ձնով ինչպես նան կոոպերատիվի կողմից ձեռք բերված արտադրության միջոցների ն գործիքների, ծառայությունների զեղչերի իջեցմանտեսքով: Շահույթի բաշխման նման սկզբունքը կոոպերատիվներին հնարավորությունէ տալիս նվազագույն չափով իջեցնել հարկման ենթակա շահույթը, քանի որ ֆերմերների ստացած կոոպերատիվային լրավճարը ընդգրկվում է արտադրությանծախքերի Շատ

ռում

են

`

հայտնի հոլանդական որոնց իմաստը ն էությունը, Օըստ կոոպերաէ, գյուղատնտեսական որ այն Մասխոլտի, տնտեսագետ բույսի, ջերմոցային դրանց է որպես մոտենալ տիվներինչպետք հաջողությունների պետք է իսկ հաստատվելու, օգնել միայն պետք պատմականորեն զգալի թեն Եվ ուժերով: հասնեն սեփական է պետության կողմից աջակցմանքաղաքականություն է չափով նկատմամբ,որ այն վեր է ածել քաղաքակիրթ կոոպերատիվների տնտեսության անբաժանելիմասի, կոոպերատիվների պարենային

գործունեությանմեջ ժամանակակից կարգավորման պետական են կախված այս տարբերություններ նկատվում պայմաններում պայմաններից: Այդ ծայրահեղ կոնկերտ կամ այն երկրի են ծառայել Ֆրանսիան ն կարող օրինակ տարբերությունների Ֆինլանդիան: կոոպեՖրանսիայում ավանդաբար գյուղատնտեսական իրականացվում է կողմից պետության նկատմամբ րացիաների քան ցանկացած քաղաքականություն, առավել մեծ աջակցության ն միաժամանակ այն, ինչպես ոչ մի բայց երկրում, այլ եվրոպական Ոչ մի այլ տեղ, ավելի շատ է միջամտում դրանցգործունեությանը:

կարգավորումըհիմնականումուղղված է հսկողությանիրականացմանը ն կանոնադրությանպահանջներիկատարմանը: Դրա հետ միասին մի շարք երկրներում կարելի է հստակ նկատել պետական կոոպերատիվքաղաքականությանուրվագծեր,

երկրում,բացի Ֆրանսիայիցչի պահանջվումվարչականթույլատստեղծմանն գրանցմանհամար: Բացի վությունկոոպերատիվների գտնվում է իշխագործունեությունը այդ, բոլոր կոոպերատիվների նությունների անընդհատ հսկողությանտակ: Հակառակը, Ֆինաջակցության ն լանդիայումվերացված են կոոպերատիվների պետականմասնակցությանբոլոր ձները, որոնց գործունեությունն է նույն նորմերով,ինչը ն իրականացվումէ այժմ կարգավորվում նկատմամբ:Նվազագույն պետամասնավոր ձեռնարկությունների օգտվում են պայմաններում ժամանակակից կան աջակցությունից ԱՄՆ այլն/ կոռպերատիվները: այլ երկրների/Վոլանդիա,Բելգիա, պետականկարգավորման Կոոպերատիվգործունեության արտոնյալհարկումն հիմնականն առավել էականբաղադրամասը ն արտոնյալվարկավորումը: տրամադրումը է, սուբսիդիաների ելնելով Առանձին երկրների առանձնահատկություններից են ընկնում մեծ բազմաաչքի հարկային արտոնություններն գործնականում աշխարհամասում ն ոչ զանությամբ:Եվրոպական չեն կոոպերատիվները գյուղատնտեսական մի պետությունում է կիրառվում որում Ընդ հարկման: ենթարկվում կրկնակի Եվրոպայում դասական դարձած կանոն. տարվա ընթացքում կողմից ստացված եկամուտձեռնարկությունների կոոպերատիվ անդամներից: են կոոպերատիվների վճարումներ ներից վերցվում անցկացվածտարվա ընթացքում,ներառյալ Ըստ օպերացիաների գնված արտադրությունից ֆերմերներից գների հավելավճարները

մեջ:Իրենց

կանոնադրության սահմաններում կոռոպերատիվներն ունեն գործունեության լրիվ ազատություն: Պետական մարմիններն իրավունք չունեն անմիջականորոենմիջամտել կոոպերատիվներիտնտեսական գործունեությանը, նրա ղեկավար մարմնի ձնավորմանըն նշանակմանը:

Կոոպերատիվների գործունեությանպետական

ն

զեղչեր նրանց մատակարարվողարտադրության միջոցների գներից ն ծառայությունների իրականացումից, որոնք չեն հանդիսանում կապիտալի եկամուտ այլ ֆերմերային տնտեսության միջանկյալ արտադրականգործունեությանարդյունք են: Որոշ երկրներում կոռպերատիվներիկազմակերպմանժամանակ կիրառվում է հարկերից ազատումը կամ էլ որոշակի ժամկետով նրա մակարդակիիջեցումը: Այսպես Իտալիայում կոոպերատիվները առաջին տասը տարվա ընթացքում ամբողջությամբ ազատվածեն հարկերի վճարումներից: Բացի այդ, այնտեղ չի հարկվում ապրանքների ն ծառայությունների ավելացված արժեքը, որն իրացվել է կոոպերատիվի ներսում: Կոոպերատիվներըվճարում են մունիցիպալ հարկ 15 տոկոսի չափով, որը հարկման է ենթակա շահույթի մի մասից, ինչպես նան համազգային հարկ, որը կազմում է 25 տոկոս մունիցիպալ հարկի վճարից հետո: Շահույթից հարկվողը չի մտնում անբաժանելի ռեզերվային ֆոնդի մեջ, այլ հատկացվում է ն

վերարտադրությանը:

Գերմանիայում ֆերմերային կոուպերատիվներում, որոնք զբաղված են գյուղատնտեսականարտադրանքիարտադրությամբ, վերամշակմամբն իրացմամբ, հարկման չեն ենթարկվում կոոպերատիվներիանդամներիտնտեսականօպերացիաները: Ինչպես արդեն նշել ենք վերնում, այլ երկրների համեմատ ֆերմերային կոոպերատիվներըհարկայինարտոնություններունեն Ֆրանսիայում: Այդ երկրի օրենսդրությունը իրացնող, մատակարարող, սպասարկող կոոպերատիվներըազատում է հարկերից, բացառությամբոչ կոոպերատիվիանձանց, որոնց եկամուտները հարկվում են ողջ ծավալով, ստացված շահույթի 50 տոկոսի չափով: Գործնականում բոլոր գյուղատնտեսականկոոպերատիվներն ազատված են նան մշակված ն չմշակված հողակտորների համար հարկից ն վճարում են միայն պրոֆեսիոնալ հարկի /նախկին առնտրաարդյունաբերական/կեսը: Հացահատիկային կոոպերատիվները,միավորումները,տեխնիկայիհամատեղ օգտագործման գծով կոոպերատիվները հարկման չեն ենթարկվում, ազատվելովնան ավելացվածարժեքի հարկից: Դանիայում կոոպերատիվ ձեռնարկություններըմասնավոր բիզնեսի հետ համեմատած հարկվում են ավելի ցածր /20 տոկոս/: Իսպանիայում, որտեղ հասարակության հարկային դրույքաչափերը 35 տոկոս են, կոոպերատիվներըվճարում են միայն 10 տոկոս: Վարկային կոոպերատիվների համար այդ ցուցանիշը կազմում է 26 տոկոս:

Բացի հարկային արտոնություններից, պետությունը գյուղատնտեսականկոոպերատիվներինցույց է տալիս նան ֆինանսական օգնություն: Սկանդինավյաներկրներիգյուղատնտեսությանհամակարգի .վերածնմանը7424 դարի վերջին ն 724 դարում նպաստեցին պետական վարկերը ն սուբսիդիաները:30-ական թվականներին պետական աջակցությունը վճռական դեր խաղաց ԱՄՆ-ում կոոպերատիվային վարկայինհամակարգիստեղծմանգործում: Հետպատերազմյանշրջանում պետական աջակցությունը նպաստեց Ֆրանսիայի, ճապոնիայի գյուղատնտեսության զարգացմանը, Իտալիայում 70-ական թվականներին ընդունվեց պետական ծրագիր, ըստ որի սուբսիդավորվումէր այն բոլոր ծախսերի 85 տոկոսը, որոնք կապված էին նոր գյուղատնտեսական կոոպերատիվներիստեղծման հետ: Ֆրանսիայում գյուղատնտեսության տեխնիկայի կոլեկտիվ օգտագործումըխթանվեց պետական աջակցության շնորհիվ: Դրանք տեխնիկայի ձեռքբերման, գնման ժամանակ 20 տոկոս զեղչ էին ստանում: Բացի այդ ստանում 15 տարի/ էին երկարաժամկետ /մինչն կոոպերատիվները վարկեր արտոնյալ պայմաններով տեխնիկական պարկը համալրելու համար: Գյուղատնտեսության հսկողութան տակ ֆերմերային կոոպերատիվներին տրվում էին սուբսիդիաներ ներդրումային նպատակներիհամար /20 տոկոս): 80-ական թվականներին գյուղատնտեսությանըտրվող օգնության 35 տոկոսը հատկացվում էր

կոոպերատիվներին:

`

Գերմանիայումայն կոոպերատիվները, որոնք զբաղվում են անասնակերերիարտադրությամբ, ստանում են արտոնյալ վարկեր ն սուբսիդիաներ՝ներդրումներինպատակով: Մի շարք երկրներիգյուղատնտեսականկոոպերատիվները ներկայացնումեն ֆերմերների շահերը պետության առջն, կատարում են նան պետականորոշակի ֆունկցիաներ` ագրարային քաղաքականությանիրականացմանհամար: Շվեդիայում, Նորվեգիայում, Ֆինլանդիայում գյուղատնտեսական արտադրանքի գների, գյուղատնտեսությանըհատկացվող բուջետայինփոքր արտադրությանը աջակցելու նպատակովհատկացման չափերը, արտահանման սուբսիդավորումը ն այլ հարցեր լուծվում են պետության ն գյուղատնտեսականկոոպերատիվներիմիջն բանակցությունների արդյունքում: Գյուղատնտեսությանը՝ ն մանրը արտադրությանը աջակցելու նպատակով բոլոր սուբսիդիաները ն գումարները հատկացվում են կոոպերատիվների միջոցով, որոնք ակտիվ

ԳԼՈՒԽ

նան մասնակցություն են ունենում ռեգիոնալ զարգացման ն ազգային ծրագրերիարդիականացման իրականացմանգործում: Կոոպերատիվներիկողմից ստացված միջոցները օգտա-

րոխի Աաաա Աաաակերի շինա

գործվում րարության

ու

արդիականացման,

պահեստներ

առուցման,

այնպես էլ ազգային զարգացման ն միջազգային համագործակ-

ցության ծրագրերիիրացմանհամար: Այսպիսով. պետական կոոպերատիվքաղաքականությունը է իր ընդգրկման մեծ տարառանձին երկրներում առանձնանում բերությամբ, ելնելով կոոպերատիվշարժման զարգացման պատմական առանձնահատկություններից, այն դիրքից, որ գրավում են նրանք ազգային էկոնոմիկայի կառուցվածքում, կոնկրետ ձնավորված պայմաններից ն հասարակությանտնտեսական, պատմականն սոցիալական զարգացմանմիտումներից: Կոոպերատիվների կարգավորման հիմքում առաջին հերթին ընկած է ֆինանսական աջակցությունը, կոոպերատիվ մարքեթինգի զարգացումը, ելնելով ֆերմերների լայն շրջանակի շահերի բավարարմանտեսանկյունից ն ուղղվելով գյուղատնտեսական արտադրանքիվերամշակման ու իրացման կատարելագործմանը, կազմելով միացյալ ագրարային քաղաքականության բաղկացուցիչ մասը:

Գյուղատնտեսականկոոպերացիայի

զարգացման ինանկար ավորվողմիտումները կառուցվածքի նոր ագրարայ,

աայմաններում

Ագրարայինռեֆորմը ն կառուցվածքային

կոոպերատի Գյուղում, վերափոխումները հատվաժիտեղը դերը ն

ժամանակակից

ագրարային կառուցվածքում

ժամանակակից ագրարային քաղաքականության տնտեսական բովանդակությունը ն սոցիալական ուղղվածությունը, որպես կարնորագույն հիմնարարուղղություն, իր մեջ ներառում է նոր ագարարային կառուցվածքի ձնավորումը, որը միտված է շուկայական հարաբերություններիհաստատմանը, ապրանքա տադրողների անձնական շահագրգռվածությանը: Վամատարա հանրայնացմանգաղափարը կտրված էր անհատիանմիջական շահագրգռվածությունից: Նման խզվածության կործանարար լինելը ակնհայտ է ն ապացուցմանկարիքչունի: Խորհրդային իրականությունում արտադրության զարգացման շարժիչ ուժը բնական համակարգը, ներառյալ նրա հիմքը՝ անձնական շահը սոցիալական համակարգում, մասնավորապ գյուղում տեղի ունեցող շարունակական փորձարկումները ստեղծել էին այնպիսի դեֆորմացիոն շեղումներ, որ դրանց ուղղման համար պահանջվում էր երկար ժամանակահատվա Դրանից հետնում է, որ նոր ձեռնարկատիրական ագրարային կառուցվածքիձնավորումը պետք է կրի հետեողական քրտնաջան աշխատանքի բնույթ, ունենալով այդ գործընթացի ձնավորմանը պետությանակտիվ աջակցությունըն կարգավորիչ դերը: Սակայն, տարերայնությունը ն նույնիսկ վարչական ճնշումը վերակառուցման ժամանակ ուժեղացրիննախկինանբարենպաստ միտումները գյուղատնտեսությանն ողջ ագրոպարենային համակարգի զարգացմանգործում, որն էլ հանգեցրեցարտադրությանարդյունավետության մակարդակի անկմանը: Ագրարային ոլորտում

փաստորեն առաջացավ իր տեսակի մեջ յուրօրինակ «ինքնափակող» համակարգ,որտեղ շուկայական մեխանիզմը,նրա ոչ կալինելու հետնանքով, ոչ այնքան խթանում էր դրական տարյալ կառուցվածքայինտեղաշարժերը,որքան որ խորացնում էր տնտեսականճգնաժամը ողջ էկոնոմիկայում:Այս միտումը առանձնապես արտահայտվեց Լեհաստանում սուր ռեֆորմի իրականացման սկզբնական փուլում, որտեղ հողային սեփականության կառուցվածքում ագրարային ոլորտում նախկինում էլ գերակշռում էր մասնավոր հատվածը, իսկ ագրարային հարաբերությունների վերակառուցումը, տնտեսավարման ձները ն մեթոդները ոչ մեծ պետական ն բացարձակապեսաննշան գյուղատնտեսական արտադրության կոոպերատիվ հատվածում իրականացվում էին տարերայնորենձնավորվող շուկայական մեխանիզմիգործունեության շրջանակներում: Ագրարային ռեֆորմի իրականացման ժամանակ կառուցվածքային վերափոխումներիբացասական հետնանքները հիմնականում շտապողականության հետնանք էին: Այդ հանգամանքը հաշվի առնելով, Արնելյան Եվրոպայիշատ երկրներում ներկայումս տնտեսության հանրային ձնի վերափոխումը իրականացվում է տարբերակված, ելնելով իրական կոնկրետ պայմաններից ն հնարավորություններից: Գրեթե բոլոր նշված երկրներում թուլացված է կոշտ սեփականաշնորհման ճնշումը պետության կողմից: Միաժամանակ էլ ավելի է ուժեղանում նրա ֆունկցիան տնտեսական կարգավորման գործընթացներում/հատկապես ագրարային ոլորտում): Սեփականաշնորհմանուղու անսասանության պայմաններում, որպես օրինականացված ձնի պարտադիր բազա, բավականին տնական ընթացք ունի պետական ն մասնավոր գյուղացիական տնտեսությունների, ֆերմերային կոոպերատիվների գոյատնումը, որոնք առաջ են եկել կամ վերափոխման,կամ էլ կոլտնտեսությունների ն խորհտնտեսություններիլուծարման հետնանքով ն «կոլեկտիվ» հողերը, ունեցվածքը տրվել է նորաստեղծ տնտեսու-

թյուններին:

Ստեղծվում են տնտեսական բաժնետիրական ընկերություններ մասնավոր անձանցկողմից՝ հիմքում ունենալով նախկին կառույցների /գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների/ հողատարածքի համապատասխան վերափոխումը կամավոր միավորումների,փայատերերիտեսքով: Օրինակ, ՌուսաստանիԴաշնությունում կոոպերատիվների կազմակերպա-իրավականձների տնտեսական գործունեությունը ֆիքսված է օրենսդրությամբ, ընդունելով /1995թ./ «Գյուղատնտե-

սական կոոպերացիայի»մասին օրենքը: Այսպիսով կոոռպերատիվների զարգացումն ամփոփվեց օրենսդրական բազայում ն կարելի է արձանագրել, որ 72 դարի 90-ական թվականների կեսերը գյուղատնտեսականկոռպերացիայի զարգացման նոր գործընթացի սկիզբն են` ելնելով շուկայական էկոնոմիկայի սկզբունքներից: Միաժամանակ ագրարային ռեֆորմի իրականացման ընթացքումկոոպերատիվներըձեռք են բերում նոր ֆունկցիաներ: Բոլոր կոլեկտիվ տնտեսությունները,այդ թվում ն կոոպերատիվ ուղղվածություն ունեցողները, պետք է դիտարկել որպես անցումային ձնի ավելի խոշոր ձեռնարկությունների, առավել օպտիմալ ըստ իրենց միավորման չափերի ն անհատական մասնավոր ձեռնարկությունների: Բարդ է իրավիճակը կապված ֆերմերային տնտեսությունների կոոպերացման հետ: Նրանց զգալի մասը իրենցից ներկայացնում են արտադրական բազմաընտանիք ստորաբաժանումներ արտելի տեսքով: Ռուսաստանում տարածված են գյուղացիական/ֆերմերատ յին/ ասոցիացիաները, նտեսությունները, կոմերցիոն կազմակերպությունների կամավոր միավորումը, որոնց հիման վրա ըստ պայմանագրերի կոորդինացվում է նրանց ձեռնարկչատիրական նան պաշտպանվում են իրենց գործունեությունը, ինչպե, ունեցվածքային անդամների շահերը: Նրանք պահպանում են Կառավարումն իրակաանձի իրավունքը: իրավաբանական է է ասոցիացիայի կազմված տնօրեններիխորհուրդը, որը նացնում ընտրվում է մտնող ձեռնարկությունների ղեկավարներից. կազմում նան գլխավոր տնօրեն: Ասոցիացիայիպահպանմանմիջոցներըն նրա ունեցվածքի ստեղծումը ձնավորվում են ի հաշիվ հիմնադիրների հատկացումների: Հատկացումների չափերը ն կարգը կարգավորվում են հիմնադիր պայմանագրի հիման վրա: Ասոցիացիան չի կարող զբաղվել ձեռնարկչատիրական գործունեությամբ, հակառակ դեպքում այն պետք է վերանվանվի տնտեսական միության կամ էլ

ընկերակցության: Գյուղատնտեսական ձեռնարկության վերակազմավորման դեպքում ասոցիացիա ստեղծվում է այն հիմնելու ցանկացողների կողմից գրանցվելուց հետո: Որոշ դեպքերում ասոցիացիան կարող է լինել գյուղատնտեսական արտադրողների ինտեգրացման հաջող ձն վերամշակման ն առնտրի ոլորտներում, միավորելով տարբեր ձներ ունեցող համապատասխան(ճյուկազմակերպա-իրավական ղերը, երբեմն էլ ընդգրկելով շրջանը, նույնիսկ մարզը:

Ռուսաստանի փորձը ցույց է տալիս, որ տնտեսությունները սովորաբար համատեղեն հո Գյուղացիական

կայության

ատակներով:Սակայն,կայուն տեղեկատվականբազայի բացապատճառով, դժվարանում էորոշել, թե քանի տնտեսությունկցանկանար կոոպերացվեր նգործել այդ ձնով: ՀՀ-ումգյուղատնտեսական կոռպերացիայիվերականգնման ընթացքում, եթե այն ակտիվ պաշտպանվի պետության կողմից, արդյունավետ կոոպերատիվքաղաքականությամբ,ապա աստիճանաբար, ինչպես աշխարհի շատ երկրներում իր գերիշխող դիրքը կգրավի ագրարային հատվածում: Այդ վերածննդի կան փուլի առանձնահատկությունները կայանում են նրանում, ձնավորված սոցիալ-տնտեսական պայմաններիցելնելով, առաջի հերթին արտադրական կոոպերատիվների ձնավորումովէ, որ այն հնարավորզարգացում ստանա որպես մասնավոր միավորում,ինչպեսնան ունեցվածքայինփայատեր: է թելադրումմեր հանրապետության ագրարային ոլորտի առանձնահատկությունը, որը նան իրացվում է հետնյալ օբյեկտիվ տեխնիկական, տնտեսական, հոգեբանական-սոցիոլոգիական բնույթի ներով՝ նախադրյալ ժամանակակից գյուղատնտեսական տեխնիկան հարմարեցվածէր համեմատաբար խոշոր հողատարածքներին /միջին հաշվով 50-100 հա/ ն արտադրության համեմատաբար խոշոր որը հնարավորություն էր տալիս բավականաչափ ռացիոնալօգտագործել եղած նյութատեխնիկական բազան, չնայած նրան, որ առայժմ բացակայում է տնտեսություններինհարմարեցվածգյուղատնտեսական անհաժեշտ տեխնիկայի լիարժեք

սկզբ որ

կաճավոր

ձների կառույցները:

Բոլորկոլեկտիվտնտեսությունները, այդ թվում կոոպերատիվուղղվածություն պետք է ունեցողները,

դիտարկել որպես չափից ավելիխոշոր ից առավել տնտեսություններ անցման ձն, ըստ օպտիմալներին ն

միավորումների

ձեռնարկությունների, ինչքան էլ որ

`

Դա

Անատին

այդ

Գյուղականշրջաններում տարածված ե ն

հողատե

նան ոչ

ֆորմալ տեսակի միավորումների կան ձներ, որոնք ունեն կազմակերպա-իրավա

հավաքածուն:

։

տոկոսըմասնակցում է ար տադրանքի իրացմաննպատակով տարբեր տեսակի համատեղ 16-ը մատակարարման, ավելի քան 30-ը՝ գործունեությանը, բուսաբուծական նե

շուրջ

անասնապահական արտադրանքի համատեղ արտա դրության նպատակով: Դիտարկվումէ նան ՝տարբեր բնույթի ոչ ֆորմալ միավորումների ստեղծում մեքենա-տրակտորային պարկի օգտագործման նպատակով, ինչպես նան արտադրանքի

իրացման գծով, արտա դրության

վերամշակման

միջոցների գնման

ե

այլ

են բացակայում անհրաժեշտ թվաքանակի բարձր որակավորումունեցող կադրերը,որոնք ի վիճակի լինեն վարելու սեփական տնտեսությունը շուկայական էկոնոմիկայի պայման-. ներում,զուգակցելով՝մենեջերի, անասնաբույժի,մեխանիզատորի, ն այլ հաշվապահի ֆունկցիաները, ինչպես դա արվում է արտասահմանյանֆերմերային տնտեսություններում:Եվ պատահականչէ, որ մեր կողմիցարված սոցոլոգիական հետազոտության տվյալներովմի շարք մարզերի ֆերմերների, գյուղացիական 85 տոկոսը նշել է, որ տնտեսությունների գրավիչ կոոպերատիվ կառույցների մեջ միավորումը, իսկ շուրջ

նշել է,

է տարբեր

տոկոսը

արդեն իսկ աշխատում են` համատեղ մշակելով հողը, արտադրելով արտադրանք: Ընդ որում, ստեղծվող նոր այս կամ այն աստիճանով համապատասխանում են իրենց արտադրական տեսակին, հանդիսանալով հաւմ աշխարհային պրակտիկայում բացառություն: որ

:

կոոպերատիվները

Ընդհանրապեսպետք է նկատի ունենալ, որ արտադրական կոոպերատիվհասկացությունը իր մեջ պարունակում է որոշակիության տարրեր ն պայմանականություն,քանի որ այն զուգակցում է ոչ միայն զուտ արտադրական գործունեության, այլ նան վերարտադրականգործընթացի այլ ֆունկցիաներ: Իդեալականտեսքով գյուղատնտեսականարատադրական կոռպերատիվը կարող է իրենից ներկայացնել որպես հողասեփականատեր անդամների միավորում /երբեմն էլ նան այլ ունեցվածքի միավորում, որն իրականացնում է միայն հողագործության Աե անասնապահության արտադրանքի արտադրություն/, ընդհուպ մինչն առանձին մշակաբույսերի աճեցման մաս-

նագիտացումը:

Այս տեսանկյունից նկատի է առնվում, որ արտադրական կոոպերատիվներիողջ գործունեությունը դուրս չի գալիս արտադրության շրջանակներից,իսկ արտադրանքիհետագա շարժը մինչն սպառողի սեղանը, ըստ արտադրականկոոպերատիվիհետ կնքած պայմանագրի, իրականացնում են այլ տիպի գյուղատնտեսական կոոպերատիվները՝մթերող, իրացնող ն վերամշակող,առետրական կամ համապատասխանպետական ձեռնարկությունը, կազմակերպությունը, մասնավոր միջնորդները:Նման նեղ մասնագիտացված տեսքով կարելի է ներկայացնել մատակարարող, սերվիսի այլ գործունեությունը: տեսակի կոդպերատիվների Իսկ եթե գործնականում դիտարկենք արտադրական կոոպերատիվների շարժը ԽՍՀՄ-ի, Կենտրոնական ն Արնելյան Եվրոպայի երկրներում, Մոնղոլիայում, Վիետնամում, ապա արտադրականկոոպերատիվիհասկացությունը մոտ է հենց կոոպեդրանք հողօգտարատիվների ցածր տեսակի ձնին: ԽՍՀՄ-ում գործման ընկերություններնէին /103/. որտեղ հողն ընդհանուր էր օգտագործվում, կիրառվում էր կոլեկտիվ աշխատանք, սակայն անասնագլխաքանակը,արտադրության այլ միջոցները գտնվում էին գյուղացիական մասնավոր տնտեսությունների տրամադրության տակ: ԸՆդ որում հողօգտագործման ընկերությունների անդամների միջն հարաբերություններըկարգավորվումէին բանավոր պայմանագրով, յուրահատուկ կանոնադրությամբ, իսկ արտադրանքը ն եկամուտներըբաշխվում էին ըստ աշխատանքի,արտադրության միջոցների, որը օգտագործվում էր հողի համատեղ մշակման ժամանակ: Հարկէնշել, որ ՆէՊ-ի տարիներին նրանց թիվն ավելացել էր ն իրենց չարդարացրին միայն կոմունաները: Հողօգտագործման ընկերությունների կոոպերատիվները լայնորեն տարածված էին գյուղատնտեսության վերափոխման սկզբնական տարիներին Կենտրոնական ն Արնելյան Եվրոպայի

երկրներում աբստրակտ մարքսյան սխեմայով: Արտադրական առաջին ձնին զուգահեռ սոցիալիզմի «կառուցկոոպերատիվների ման» ժամանակ, երբ իրականացվեց համատարած հանրայնացում, առաջացավ նրա երկրորդձնը, որտեղ ընդհանուր էին աշխատանքը ն արտադրության միջոցները, իսկ մասնավոր սեփականություն էր հողը, որ, ի տարբերություն ԽՍՀՄ-ի ն Մոնղոլիայի, այդ երկրներում հանրայնացված չէր: Հետագայում հաստատվեց երրորդ, գյուղատնտեսական արտադրական կոոպերատիվների իբր թե «բարձր» ձնը, որտեղ, ինչպես ն կոլտնտեսություններում, իրականացվում էր աշխատանքի, բոլոր արտադրության միջոցների հանրայնացում: նեն հողօգտագործման ընկերություններում, Ինչպս արտադրականկոոպերատիվներիառաջին ձնում, արտադրանքըն եկամուտները բաշխվում էին հիմնականում կախված գյուղացիական արտադրության միջոցներից ն, մասնավորապես,աշխա-

տանքից:

Երկրորդ ձնի կոռպերատիվներումայդ բաշխումը իրականացվում է հիմնականում ըստ աշխատանքի ն քիչ չափով՝ ըստ արտադրության միջոցների չափերի: Առանձնահատկությունը կայանում է նրանում, որ փաստացի, իսկ հետագայում արդեն ձնականորեն, հողը կոոպերատիվներում համարվում էր գերազանցապես նրա անդամների մասնավոր սեփականությունը: Կոռպերացիայի երրորդ ձնի գերակայությանպայմաններումփաստացի կոլեկտիվացման ընթացքում նշված երկրներում կոոպերատիվ սկզբունքները պահպանել էին հիմնականում սիմվոլիկ նշանակություն: Տեղի ունեցավ գյուղատնտեսական կոոպերացիայի ապապետականացումհիմնականում արտադրականկոոպերատիվներիգծով: Կոլեկտիվացման ուղին, առնտրի ոչնչացումը նախատեսում էր «լուրջ ն երկար ժամանակով»փոխարինվելգյուղացիների կամավոր կոոպերացմամբ ն նոր /ըստ էության շուկայական/ տնտեսականքաղաքականությամբընդհանրապես: Մեկ անգամ նս հիշեցնենք, որ ժամանակակից աշխարհում արտադրականկոոպերատիվըբացառություն է: Սակայնռուսական գյուղում արտադրական կոոպերացմանձնը մոտ հեռանկարում, իրավական դաշտի ապահովմանդեպքում, կարող է լայն տարածում ստանալ որպես առավել գերակայող, առաջնայինիր տնտեսական ցուցանիշներով ն կոոպերատիվի անդամների սոցիալական պաշտպանվածության աստիճանով: Ընդ որում, մեր կարծիքով, ենթադրվում է, որ արտադրականկոոպերատիվները կարող են ձնավորել շուկայական կառուցվածքի մի օղակը ու

պետք է

ստանան պետական նպատակայինաջակցություն գյուղանտեսականկոոպերացիայի սոցիալական ծրագրերի զարգացման ժամանակ: Ցավոք, մեր հանրապետությունում ն իրավական, ն տնտեսականիրավիճակըկոոպերատիվ շարժման տեսանկյունից առայժմ չի ձնավորվումու ընթանումի օգուտ ոչ արտադրական,ոչ էլ գյուղատնտեսականկոոպերացիայի այլ ձների: Այդ գործընթացը այժմ հիշեցնում է վազք տեղում, ընդ որում երբեմն ետ նայելով դեպի,արտադրությանհանրայնացումը, նրավերակենդանացումը: Մեր կարծիքով ճիշտ չէր լինի ընդհանրապես մերժել կոլեկտիվտնտեսությանձնը, չնայած նրան, որ այն նախատեսված չէ ներկա օրենսդրական ակտերով, որոնցով իրականացվումեն ագրարայինբարեփոխումները: Դեմոկրատականպետության ն քաղաքացիական ազատության պայմաններում, ուր ն իրացվում են այդ դրույթները, սկզբունքորենանհնարէ հարուցել իրավական,վարչական ն կոլտնտեսությունների պահպանման կամ վերականգնման հետ կապված այլ խոչընդոտներ: Գյուղացիներն իրենք պետք է ընտրեն իրենց ճակատագիրը, իրենց ներկան ն ապագան: Սակայն, նույն ձնով էլ չի կարելի արհեստականարգելքներ դնել կոլեկտիվ տնտեսությունների տրանսֆորմացիայիժամանակ /արտադրական կոոպեկոլեկտիվ-գործարարմասնավոր սեփականության րատիվները ձնի հետ/"": Մերկարծքով վաղուց հասունացելէ «ՀՀ գյուղատնտեսական կոոպերացիայիմասին» օրենքի մշակման ն ընդունման անհրաժեշտությունը,ելնելով ներկա սոցիալ-տնտեսական իրավիճակից ն ագրարայինոլորտում ձնավորվածնոր իրադրությունից: Այժմ հանրապետությանգյուղացիության մեծ մասը պատէ ստեղծելու արտադրական կոոպերատիվներ: Գյուրաստ ղատնտեսական կոոպերացիայիհեռանկարային տեսանկյունից արտադրականկոոպերատիվները կունենան անցումային նշանակություն 6սպասարկող կոոպերատիվների ձնավորման ճանապարհին,որպես գերիշխող, որն աշխարհի շատ երկրների

ագրարային հատվածի կառուցվածքում գերակայող դիրք ունի: Սակայն, ագրարային ռեֆորմի ներկա փուլում ամենակարնոր խնդիրներից մեկն այն է, որ նախկին կոլտնտեսություններին բազայի վրա ձնավորվածգյուղացիական խորհտնտեսությունների ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններումվերաստեղծվեն իրական արտադրական գյուղատնտեսական կոոպերատիվներ /կամ արտելներ/ հողատերերի ն ունեցվածքային սեփականատերերի փայատեր բաժնետերեր, ընդ որում այդ վերաստեղծումը չպետք է ոչ մի դեպքում կրի զանգվածային, համատարածմիջոցառման տեսք, այն պետք է իրականացվիխիստ կամավորության սկզբունքով, տարբերակված,հենվելով այլ երկրներիփորձի, կոոպերացիայի տնտեսական-սոցիալականառավելությունների վրա: Որպեսզիգյուղացիական տնտեսությունըձնավորի կոոպերատիվ, ասենք արտադրական, ապա անհրաժեշտ է մի շարք կարնոր գործոնների առկայություն, մասնավորապեսիր մասնաբաժնով մտնելու ն կամավոր դուրս գալու իրավունքի տրամադրում: Միայն դա է որոշում կոոպերատիվներիգործունեության իրական տնտեսական հիմքը: Ընդ որում անհրաժեշտ է նշել, որ արտադրական կոոպերատիվիցդուրս գալու իրավունքն իրականում ապահովում է անդամության կամավորությունը: Իսկ այդ մեխանիզմը պետք է ունենա հստակ հիմնադրույթ, ապահովված լինելով իրավական դաշտով, դեմոկրատական սկզբունքներով: Օրինակ, զարգացած հողային շուկայի պայմաններում կոոպերատիվի անդամը դուրս գալուց կարող է ստանալ դրամական փոխհատուցում իր հողի համար, ընդ որում գնահատումը կատարելովշուկայական սկզբունքներով: Եվ որպեսզի օրենսդրական-իրավականդաշտը նպաստի կոոպերացիայի զարգացմանը, մասնավորապեսարտադրականի պարագայում,առաջին հերթին միանշանակպետք է ֆիքսվի հողաբաժնի ազատ տնօրինելու իրավունքը ինչպես կոոպերատիվ մտնելիս, այնպես էլ դուրս գալիս, եթե իհարկե կողպերատիվից դուրս եկող անդամը չունի այլ պարտավորություններարտադրական կոոպերատիվիառջն:

"4

Սեփականության նման ձնը ենթադրում է գյուղատնտեսական արտադրական կոլեկտիվների հողի ե ունեցվածքի «բաժանում», որը

սկզբունքորենտարբերում

է այդ կոոպերատիվընախկին կոլտնտեսություններից իր «անբաժանելի» ֆոնդով: Անբաժանելի, արտադրական կոռոպերատիվներումկարող են լինել միայն այդ ունեցվածքի որոշ մասը, ն այն էլ պայմանով,որ դրա մասին որոշումը պետք է ընդունվի, եթե համաձայն են կոոպերատիվի բոլոր անդամները:

ն մակարդակը ԱՊՉ Կոոպերացիայի ծները

ասոցիացիաները, ագրոֆիրմաները, ագրոկոմբինատները ն արության, վերամշակման ն գյուղատնտեսականարտադրանքի այլ ձնավորումներ, որոնք կառուցված են շուկայական հարաբերություններիհիման վրա: Գլխավոր չափանիշը պետք է լինի մշակումից ստացված տնտեսականէֆեկտը, նրանց բարեկեցությանաճը: Հորիզոնական է գյուղատնտեսական կոոպերակոոպերացիան առանձնանում տիվների լայն ցանցի ստեղծմամբ /կոլեկտիվ կամ կոոպերատիվ տնտեսություններ, ընկերակցություններ/, որոնք արտաքին կապերով հանդես են գալիս որպես անկախապրանքարտադրողներ, իսկ ներքին հարաբերությունները կառուցում են տնտհաշվարկային կոոպերատիվ հիմունքներով, ապահովելով աշխատողների անձնական ն կոլեկտիվ շահագրգռվածությունըն նրանց պատասխանատվությունըարտադրության վերջնականարդյունքի համար: Հորիզոնականին է պատկանում գյուղացիական /ֆերմերային/ կոոպերացիան, որը նվազեցնում է նրանց քայքայման վտանգը: Միաժամանակհարկ է նշել, որ կոոպերատիվշարժման զարգացման, ագրոարդյունաբերականհամալիրի խոր ճգնաժամի հաղթահարմանգործում հիմնական դերը պատկանում է ուղղահայաց կոոպերացիային: Ինչպես հայտնի է, վերամշակման ն ագրոսերվիսի թույլ սեփականաշնորհումը համատարած փայատիրականձնով գյուղատնտեսությունը դրել է անհավասարտնտեսականպայմանների մեջ ագրոպարենայինմյուս ճյուղերի նկատմամբ,որտեղ արտադրությունը չափից դուրս մոնոպոլացված է: Իսկ դա կհանգեցնի գնային անհամամասնությանագրոպարենայինհամակարգիճյուղային կառուցվածքում ն գյուղատնտեսական ապրանքարտադրողների շահերի չհիմնավորված սահմանափակմանը:Եվ նրանց զգալի մասը կհայտնվի ֆինանսապես ծանր վիճակում, որն էլ կհանգեցնի արտադրությանանկմանը ն վտանգի տակ կհայտնվի երկրի պարենայինանվտանգությունը: Վերամշակող ն ցՆագրոսերվիսի ձեռնարկությունների մոնոպոլիստական եսասիրության հաղթահարման,գյուղատնտեսական ապրանքարտադրողների տնտեսական շահերի վերականգնման ն պահպանման նպատակին էլ հենց ուղղված են ուղղահայաց կոոպերացիան, գյուղատնտեսական սպառողակակ խԽպասարկող/կոոպերատիվների ձնավորումը ն կոոպերատիվ հիմունքներով ինտեգրացված շուկայականկառուցվածքը: Բացի այդ, ուղղահայաց կոոպերացիանն ինտեգրացիան վերացնում են արտադրանքի, վերարտադրության ն իրացման միացյալ գործընթացիավելորդ օղակները, կրճատում միջոցների ն

ծրարների ագրոպարենային համալիրներում վաճառքի

Շուկայական հարաբերությունների պայմաններում գյուղատնտեսական կոոպերատիվները կարելի է որակավորել ըստ տիպերի՝հորիզոնականն ուղղահայաց,ըստ ձների արտադրական ն սպառողական /սպասարկող/, ինչպես նան ըստ տեսակների

պայմանավորված տնտեսականֆունկցիաներով: Հորիզոնական տեսակին են վերաբերում այն կոոպերատիվները, որոնք կազմակերւպվում են անմիջականորեն գյուղատնտեսականարտադրության ոլորտում /կոլեկտիվ տնտեսություններ, կոոպերատիվներ, ֆերմերայինտնտեսություններ/: Ուղղահայաց կոոպերատիվները, դրանք սպառողական /սպասարկող/տիպն են, որոնցում միավորվածեն գյուղական ապրանքարտադրողները /արտադրանքիիրացման, վերամշակման գծով, տարբեր տիպի ագրոսերվիսի իրականացման,վարլլավորման, ապահովագրությանն այլն), ինչպես նան նրանց միությունները ն միավորումները: Ընդ որում, սկզբնական կոոպերատիվները, թե արտադրական, ն թե սպառողական, կազմում են կոոպերացմանցածր, սկզբնական մակարդակը,իսկ նրանցմիություններըն միավորումները, ռեգիոնալտեսանկյունիցերկրորդ մակարդակը: Ինչպես ժամանակինընդգծում էր Ա.Վ. Չայանովը.«Կոուվերացիան հանդիսանում է ոչ միայն ձեռնարկություն,այլ նան մեծ

չափովզանգվածային սոցիալական

շարժում, ն դրանում է նրա

էությունը»: Շուկայական էկոնոմիկային անցումը ստեղծում է լավ նախադրյալներկոոպերատիվշարժման նորարարականփուլին անցման համար նպաստում նրա լայն ներթափանցմանը շուկայայական կառուցվածքիոլորտ: Կոոպերատիվներն ի վիճակի են արձագանքելու պահանջարկիփոփոխմանը, լիովին օգտագործելու տեղական պայմանները, սեփականատերերի գործարարու-

թյունը:

Դարկ է նշել, որ կոուլերատիվայինհարաբերությունների զարգացումը տնտեսական մեխանիզմիռեֆորմի ն շուկայական կառույցներիձեավորմանժամանակ պետք է դառնա առաջնային, գերակայողմոտ հեռանկարում:Կոոպերացիայի ն ագրոարդյունաբերական ինտեգրացիայիտարբեր ձներին են պատկանում

"28...

ԱՅՏՅԵԾՑ "Օ ԿՕՕոՅքՅլլսս", հ.

1989,

Շ.

յ

282. |

131.

ժամանակի կորուստները մի տեխնոլոգիական փուլից մյուսին անցման ժամանակ, հնարավորությունստեղծում լավագույն ձնով օգտագործելու եղած ռեզերվները, ստանալու շահույթ: Արդյունքում ապահովվում է զգալի տնտեսականէֆեկտ ագրոպարենային համակարգի գործունեության համար: Հետնաբար, կոոպերացման ինտեգրացված ձնի համախմբումը օբյեկտիվորեն անհրաժեշտ է ն անխուսափելի,որը ն հաստատում է այլ երկրներում ագրարայինհարաբերություններիփորձը: Պրակտիկան ձնավորում է գյուղատնտեսականապրանքարտադրողներիկոոպերացման կոնկրետ տարբերակներ խառը /զուգուրդվող/ ոլորտներում ագրոպարենային արտադրության տարբերմակարդակներում: Կարելի է առանձնացնել հետնյալը. Կոոպերատիվներ ապրանքարտադրողների ցածր օղակի աշխատանքովգյուղական բնակչության սպասարկում, գյուղացիականն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսությունների սպասարկումգյուղական համայնքների շրջանակներում: Նրանք օգնում են Գյուղացիներինարտադրության կազմակերպմանգործում, ապրանքայինարտադրանքիշահավետ իրացման ն կատարումեն այլ ծառայություններ: Գյուղական ապրանքարտադրողներիշահերի տեսակետիցարդյունավետ աշխատանքով աչքի են ընկնում նան մասնագիտացված սպառողական կոոպերատիվները /ասոցիացիաները/, որոնք իրենց կազմում ընդգրկում են ձեռնարկություններ /տվյալ շրջանի, մարզի շրջանակներումորոշակի գյուղատնտեսական արտադրանք վերամշակող ն իրացնող ձեռգծով/: նարկությունների Բազմապրոֆիլ սպառողական կոոպերատիվները, որոնք իրականացնումեն տարբեր տեսակի ագրոսերվիսիծառայություններ գյուղական ապրանքարտադրողներին,վերանորոգող, ագրոքիմիական ն այլ ձեռնարկություններիբազայի վրա` «Մեքենատեխնոլոգիական կայանների» ձնով, կարելի է ձնավորել ն շրջանային,ն մարզային մասշտաբով: Գյուղատնտեսականապրանքարտադրողներիմիավորման ն շահերի իրացման էլ ավելի բարձր մակարդակէ վերամշակող, ագրոսերվիսին առնտրականձեռնարկությունների հետ «ինտեգրացված միջճյուղային համակարգը» կոոպերատիվ հիմունքներով միջշրջանային կամ ռեգիոնալմակարդակով,ապահովելով տեխնոլոգիականողջ շղթայի բոլոր օղակների արդյունավետ աշխատանքը արտադրությանն վերջնականարտադրանքիիրացման գծով: Դա կատարվում է միացյալ հաշվարկային հաշվով, որը հնարավորությունէ տալիս ռացիոնալօգտագործել ֆինանսական ւ

ռեսուրսները ն վճարել հարկեր վերջնական ար-դյունքների համար: Հնարավոր է նան կոոպերացիան ագրոպարենայինհամակարգի արտադրությանբոլոր մասնակիցներին առնտրի գծով ողջ շրջանի մակարդակով:Այն կլինի ինտեգրացվածհամակարգ՝ ագրոկոմբինատիտեսքով: Նման կոոպերատիվները միավորելով մասնակիցների նյութական ռեսուրսները ն ֆինանսական միջոցները, հնարավորություն են տալիս ազատվել միջնորդներից, շուկայի պայմաններում արտադրանքը վաճառել մեծածախ ձնով, անմիջապես բուն վերամշակողին,վճարել հարկերը ն հենց դրանով էլ տնտեսել զգալի դրամականմիջոցներ: Ուղղահայաց տիպի կոոպերատիվներիառանձնահատկությունը կայանում է նրանում, որ գյուղատնտեսականապրանքարտադրողներըկարող են միաժամանականդամակցել մի քանի կոոպերատիվմիավորումների, կոոպերատիվկապերի մեջ մտնել մեծածախ շուկաների հետ, միավորվել ինտեգրացված կառուցվածքներում: Այսպիսովխոսքը գնում է արտադրությանբոլոր փուլերում լայնամասշտաբ կոոպերացիայի ն ագրոարդյունաբերականինւեգրացիայիմասին: Դրա համար անհրաժեշտ է հանրապետությունումձնավորել համապատասխանիրավականբազա ն ձեռք բերել համապատասխանփորձ: Տնտեսավարմանկոոպերատիվձնը արդյունավետմիջոցէ հակազդելու ն դիմակայելու միջնորդական ու մոնոպոլ կառուցվածքներին, նպաստելու գյուղական ապրանքարտադրողների տնտեսական ն սոցիալական վիճակի բարելավմանը, խթանելու արտադրությանաճը, բարձրացնելուվերջինիսապրանքայնության աստիճանը: Ագրարային ոլորտի էկոնոմիկայի վերելքի հիմնական ուղղությունը դա կոոպերացիայիզարգացումն է ինչպես միկրո, այնպեսէլ մակրոմակարդակում: Ներկայումս Ռուսաստանի Դաշնությունում կոոպերատիվ ձնի կազմակերպմանն զարգացման համար ստեղծված է իրավական համապատասխան դաշտ, մասնավորապես գործում են Քաղաքացիականօրենսգիրքը ն Ֆեդերալ օրենքը «Գյուղատնտեսական կոոպերացիայի» մասին, ըստ որոնց Ռուսաստանում կարող են կազմակերպվել երկու տիպի կոոպերատիվներգ̀յուղատնտեսականարտադրականն սպառողականբնույթի:

արտադրական Գյուղատնտեսական կոոպերատիվ

ճանաչվում է այն արտադրականկոոպերատիվը,որը ստեղծվում է քաղաքացիների կողմից համատեղ արտադրություն, վերամշակում, իրացում կատարելու նպատակով ն չի արգելվում օրենքով: են պատկանում գյուղաւոնտեԱրտադրականկոոպերատիվներին սականարտելները, կոլեկտիվտնտեսությունները: Գյուղատնտեսական սպառողական կոռպերատիվները ստեղծվում են գյուղատնտեսականապրանքարտադրողների կողմից: Դրանք փաստորենկոմերցիոնձեռնարկություններեն ն գործունեության տեսակից կախված ստորաբաժանվում են վերամշակող, իրացնող /առնտրական սպասարկող, մատակարարող, այգեգործական անասնապահական, վարկային, ապահովագրական նայլ կոոպերատիվների: Ագրարային վերափոխումների ներկա փուլում, տնտեսավարման բազմաբնույթ ձների առկայության պայմաններում, գյուղատնտեսականկոոպերացիանառավել գերակայող ուղղություններից է: Բազմասեփականությանպայճաններում էկոնոմիկայում ստեղծվում են կոոպերատիվկառույցների զարգացման օբյեկտիվ նախադրյալներ, միայն տնտեսական մեխանիզմի յուրահատկություններից,այլ նան հետնյալ իրադրություններից

ելնելով.

արտադրականկոոպերատիվներըհավասարաչափ, այլ ձների հետ, ստեղծվում են գյուղատնտեկազմակերպաիրավական սական ձեռնարկություններիմակարդակին հավասար, այսինքն հորիզոնականցանցը, զարգանում է կոռպերատիվների լայն ւտարածվում են ուղղահայաց կապերը տնտեսավարող սուբյեկտներիմիջն ըստ ճյուղային հատկանիշների,որոնք որպես կանոն, իրացվումեն կոոպերատիվձնավորումներիտեսքով սպառողականկոոպերատիվներ): /գյուղատնտեսական Հետնաբար, կոոպերատիվայինկառույցների շառավիղը շուկայական տնտեսության պայմաններումընդլայնվում է ինչպես հորիզոնական, այնպես էլ ուղղահայաց ուղղությամբ, այսինքն կոոպերացիանհանդես է գալիս որպես կապող օղակ տնտեսավարող սուբյեկտների միջն, սպասարկելով նրանց արդյունավետ գործունեությունըշուկայական հարաբերություններիժամա.

նակ:

Կոոպերատիվներիգործունեությունը պետք է համապատասխանիարտադրությանկազմակերպմանայնպիսի ընդհանուր սկզբունքների,ինչպիսիք են պլանայնությունը, համալիրությունը, /առաջին հերթին հողային ռեսուրսի, հավասարակշռվածությունը կապիտալի, աշխատուժինկատմամբ/:Սակայն կոոպերատիվների

զարգացման իրական գործընթացները ինչպես ԱՊՀ երկրներում, այնպես էլ մեր հանրապետությունում, բախվում են լուրջ դժվարությունների: ԱՊՀ երկրների գերակշիռ մասի ագրարային հատվածում ինստիտուցիոնալվերափոխումներըսահմանափակվեցինպետական ն կոլտնտեսային սեփականության տրանսֆորմացիայով, մասնավորապեսորոշ երկրներում կոլտնտեսություններըն խորհտնտեսությունները վարչական կարգով վերափոխվեցին փայատիրական ընկերությունների, կոոպերատիվների ն ընկերակցությունների: Իսկ շատ երկրներումգյուղացիական /ֆերմերային/ տնտեսությունները գերակայող զարգացում չստացան: Օրինակ, թվականին ԱՊՀ երկրներում կար մոտ 765 հազար տնտեսություն, ընդ որում շուրջ 78 տոկոսը բաժին էր ընկնում Ռուսաստանին ն Հայաստանին: Նույն թվականինՀայաստանում, Վրաստանում,Ղրղզստանում ն Ադրբեջանում ֆերմերային տնտեսություններինբաժին էր ընկնում անասնապահական արտադրանքի ավելի քան 90 տոկոսը: Միաժամանակ հարկ է նշել, որ ֆերմերային տնտեսությունների զարգացման թույլ տեմպերըպայմանավորված են նյութա-դրամական բազայի բացակայությամբ: Ֆերմերային տնտեսությունների արտադրությանկառուցվածքը խոսում է այն մասին, որ նրանք հարմարվել են ոչ թե գործընկերներիպահանջարկին,այլ սեփականհնարավորություններին: Այն երկրներում, որտեղ ռեֆորմը հանգեցրել է կոլտնտեսությունների ն խորհտնտեսությունների ձենականվերափոխմանը փայատիրական ընկերությունների ն ընկերակցությությունների, իսկ ֆերմերային հատվածը սկզբնական վերելքից հետո կայունացել է, կամ նույնիսկ սկսել է կրճատվել, տեղի է ունենում գլխաքանակի ն մթերատվությանանկում, արտադրությաննյութատեխնիկականմակարդակի իջեցում, իսկ որ գլխավորն է, հողի բերրիության նվագում: Մանրապրանքային մասնավոր տնտեսությունը ընդլայնվում է ձեռքի աշխատանքիշնորհիվ ն «հնադարյան տեխնիկայի»օգնությամբ: Այսպիսով չի կարելի միանշանակ ընկալել ագրարային

ռեֆորմը:

համակարգի Հանրապետության ագրոպարենային ռազմավարության մշակման ժամանակ անհրաժեշտէ ուշադրություն դարձնել արտադրության կոդպերացիայիմիջազգային փորձին: Պետք է ապահովել տնտեսական կապերի վերականգնումը ԱՊՀ երկրների միջն, ձնավորելով ընդհանուր ագրարայինշուկա ն

հաստատելտնտեսականն հարմաղ հ ներ ինչպեսմակրո,այնպեսէլ Ինտեգրացիոնկապերը կարնոր են նան միկրոտնտեսական մակարդակում,այսինքն համագործակցող ձեռնարկությունների միջն: Դա հնարավորություն կտա կենտրոնացնելռեսուրսները, արդյունավետ յուրացնել ներդրումներըն ձնավորել նոր հոգեբանություն:Ինտեգրացիոն կապերը առանձնապես բեղմնավորեն վերամշակողարտադրության կազմակերպման համար, քանի որ նրա գործունեությունը անմիջականորեն կապված է արտահանման շուկայի կոորդինացման հետ, որը հնարավորություն է տալիս ստանալ լրացուցիչ շահույթ ի հաշիվ առավել հզոր ն կայուն գործունեության: միջազգային շուկայի կոոպերացիան Միջպետական ունի հետնյալ առավելու-

միկրուռնլոն եսական մակարդա

թյունները

է տալիս կարճ ժամկետում հնարավորություն ուժերի միավորմանուղիով ստեղծել նոր արտադրություն, կամ արդիականացնել գործողը,զգալիորեն տնտեսելներդրումային ծախսերը, հնարավորությունէ տալիս փոխադարձ մ ատակարարումների ոչ մեծ ավելացմանդեպքում ձեռք բերել վերամշակող արտադրանքիզգալի մեծացում ն նրա իրացում ներքին ն արտաքին -

շուկայում,

պարզեցնում է ապրանքա-դրամական հարաբերություները ն փոխադարձհաշվարկներըու տնտեսում տարադրամը ինչպես արտադրա-ներդրումային, այնպես էլ -

արտադրա-իրացնող

փուլում,

բարձրացնում է արտադրության ընդհանուր տեխնոլոգիականմակարդակը: 1991 թվականիցհետո ագրոպարենայինհամակարգիճգնաժամայինվիճակը/կոոպերատիվ ն արտադրական կապերիխզում ագրարային ոլորտի ներդրումներիկրճատում/ պահանջում է շտկումներ մտցնել ԱՊՀ բոլոր երկրներիագրարային կանությունում ն ընդունել կազմակերպա-տնտեսական միջոցառումներ, որոնք կօգնեն վերականգնելու ն զարգացնելու կոոպերացիայի տարբերձները: Այսպիսով,կոոպերացիայի զարգացումը տարբեր մակարդակներում /մակրո ն միկրո/ ն տարբեր ձները /արտադրական, սպառողական/կարնորնշանակություն ունեն գյուղատնտեսական էկոնոմիկայի արդյունավետության բարձրացմանգործում:

քաղաքա-

. Կոռպերացիայիզարգացմանհեռանկարները ԴայաստանիՀամրապաոտությունում

ԱգրոպարենայինհամակարգիհաջողզարգացումըՀայաստանի Հանրապետությունումէապես պայմանավորված է կոոպերացիայիընդլայնմամբ,որը ինտեգրացվածհամակարգումմիավորում է գյուղատնտեսականտարբեր տեսակի ապրանքարտադրողներին: Շուկայի պայմաններում կոոպերացիան կարող է կոորդինացնել տարբեր ֆունկցիաներ ինչպեսգյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության, այնպես էլ ագրոսերվիսի սպասարկմանոլորտում: Կոոպերացիայիգաղաւիարի իրացմանը նպաստող պատճառներից են գյուղատնտեսականարտադրանքիիրացման դժվարությունները, տեխնիկայի, վառելիքի, պարարտանյութի ն քսանյութերի ու այլ ռեսուրսներիբարձրգները: Այդ բարդություններն արտադրության զարգացման հիմնական արգելքներն են, որոնք ունեն գրեթե բոլոր ապրանքարտադրողները, անկախ ձեռնարկությունների կազմակերպաօրենսդրական ձնից, քանի որ նրանց ն շուկայի միջն կանգնած է միջնորդը, իրացնողը,մատակարարողընայլ ձեռնարկություններ մոնոպոլիստներ: ելքը կարող են դառնալ Այդ վիճակից դուրս գալու ապրանքարտադրողներին պատկանող կոոպերատիվ ձեռնարկությունները ն կազմակերպությունները,ինչպես վերամշակման ու արտադրանքի իրացման, այնպես էլ նյութատեխնիկական մատակարարման ն սպասարկման գծով: Այդ ուղու արդյունավետության մասին է վկայում, զարգացած շուկայական տնտեսություն ունեցող արտասահմանյաներկրների փորձը: Ներկայումս ոչ պակաս սուր է դրված նան արտադրության ֆինանսավորմանն վարկավորմանխնդիրը, որը հավասար չափով վերաբերում է ինչպես գյուղատնտեսական ձեռնարկություններին, այնպես էլ ֆերմերային տնտեսություններին:Գյուղատնտեսության վարկայինսպասարկմանոլորտում անսահմանորենգերիշխում են կոմերցիոն բանկերը, սահմանելով արտադրողներիուժերից վեր վարկերի դիմաց տրվող տոկոսադրույքներ: Առաջանում է լուրջ պահանջարկ ստեղծելու սեփական ֆինանսական կոոպերատիվ կառուցվածքներ, որոնք կիրականացնեն վարկային ն ֆինանսական օպերացիաներ իրենց անդամների գյուղատնտեսական իսկ հեռանկարում նան ողջ գյուղական ապրանքարտադրողների, բնակչությանհամար: "

Այս խնդրի առավել ռացիոնալ ուղին գյուղատնտեսական

ապրանքարտադրողների միավորումն կոոպեէ մասնագիտացված

րատիվներում՝

արտադրանքիվերամշակման,պահպանման,տեղափոխգծով, ինչպես գյուղատնտեսական հումքի իրացման, այնպեսէլ այդ արտադրանքիվերամշակման, նյութատեխնիկականմատակարարմանգծով, որոնք կաշխատեն չհետապնդողհիմունքով, կոմերցիոն շահույթ -ֆինանսա-վարկայինսպասարկում փոխադարձվարկավորման հիմունքով, որը հնարավորությունկտա 2-3 անգամ իջեցնել տոկոսադրույքները, ապահովագրականսպասարկում փոխադարձապահովագրության բազայի վրա, որը հնարավորություն կտա մի քանի անգամ իջեցնել ապահովագրությանտարիֆները ն կնպաստի զարգացնելու գյուղատնտեսության ողջ ունեցվածքի ապահովագրությունը, այլ ոչ թե նրա մի մասի, ինչպես փորձում են այսօր ման

.

.

.

իրականացնել:

Ագրոպարենայինհամակարգում կոոպերացիայիզարգացհեռանկարայինմոդելի ձեավորման ն մշակման ժամանակ շատ կարնոր է հաշվի առնել յուրաքանչյուր կոնկրետ ռեգիոնի բնատնտեսականպայմանները, որոնք ձնավորվել են արտադրական Չափանիշը պետք է ն սոցիալականենթրակառուցվածքում: լինի մեկը արտադրանքիարտադրության աճ, նրա ինքնարժեքի ման

իջեցում:

Փորձը ցույց է տալիս, որ փայատիրական ձեռնարկություններ առավել նպատակահարմարէ ձնավորել արտադրական ոլորտներում, ագրոպարենայինհամակարգինյութատեխնիկական ապահովման ն վՒրամշակման ճյուղերում: Իսկ գյուղատնտեսական արտադրությունում առավել արդյունավետ են կոոպերատիվ կւսռույցները: Տնտեսական փոխհարաբերությանմեխանիզմն այդ կառույցներում հիմնադիրներիմիջն կառուցվում է այնպիսիսկզբունքներով, որոնք հատուկ են տնտեսավարմանկոոպերատիվձներին, մասնավորապեսընդունվող որոշումներում կարնոր են կոլեգիալությունը հումքի գների ն պատրաստի արտադրանքի նկատմամբ, շահույթի բաշխումը ն գործընկերների պատասխանատվությունը վերցված պարտականությունների նկատմամբ,ինչպես նան ղեկավար մարմիններիընտրությանսկզբունքը:

Ֆերմերային, գյուղացիական տնտեսություններիվերականգնմանը զոուգընթաց առաջանում են խնդիրներ կապված շուկայի հետ: Անհրաժեշտ է մատնանշել նան այն, որ Հայաստանի ավանդույթները լիովին համապատասխանում են արտադրական /հորիզոնական/կոոպերացիայիձնին, որպես գյուղատնտեսական արտադրության կոլեկտիվ ձեի ն գյուղացիական տնտեսությունների ասոցիացիայի ձնավորմանը, որն իր վրա կարող է վերցնել կազմակերպական, տեխնոլոգիական, ֆինանսատնտեսական ն կառավարմանֆունկցիաներ: Ասոցիացիաների ստեղծումը նախկին կոլտնտեսությունների, խորհտնտեսություններիբազայի հիման վրա հնարավորություն կարող է տալ պահպանելուհողագործության վարման կուլտուրան, արտադրական պոտենցիալը: Ասոցիացիան է ստեղծվել գյուղացիականտնտեսությունների կարող ինքնուրույն միավորմամբ, կամ էլ կոլտնտեսությունների, խորհտնտեսությունների վերակազմավորմանուղիով: Ֆերմերային տնտեսությունների ասոցիացիան իրականացնում է միջտնտեսային փոխհարաբերություններիկարգավորում ասոցիացիայիներսում ն այլ ձեռնարկություններիու կազհետ, մակերպությունների նյութատեխնիկական բազայի ձնավորում ն սոցիալական ենթակառուցվածքիկոլեկտիվ օգտաէ տալիս օգնություն առնտրական, մատագործում, ցույց կարարման ն այլ հարցերում, սահմանում է գներ, վարկաչափեր, տարիֆներ արտադրանքի ն ներքին շրջանառության ծառայությունների համար, որոնք որոշվում են փոխադարձ պայմանավորվածությամբ հիմնադիր-մասնակիցներիմիջն, ներկայացնում է իր անդամներիշահերը իշխանության կենտրոնական ն տեղականմարմիններում,իրականացնում է նրանց իրավունքների պաշտպանությունը: խորհտնտեսությունների Կոլտնտեսություններին լուծարումից ն գյուղացիական տնտեսությունների ձնավորումից հետո էլ ավելի է մեծանում կոոպերատիվներիդերը նրանց աշխատանքի արդյունավետության բարձրացման գործում: Զգալիորեն ընդլայնվում են կոոպերատիվների հնարավորություննեը 6գյուղատնտեսության սպասարկմամբ զբաղվող պետական ձեռնարկությունների սեփականաշնորհմանպայմաններում: Կոոպերատիվ հիմունքներով ագրոսերվիսները հնարավորություն են տալիս յուրաքանչյուր կոնկրետ դեպքում ընտրելու կոռպերատիվի առավել շահավետ մոդելը, ընդունելի տվյալ պայմաններում:

Գյուղացիական տնտեսությունները ցածր տեխնիկական հագեցվածության պայմաններում հարկադրված են կոռպերացվելու համատեղ արտադրականգործունեություն վարելու, գյուտեխնիկային տեխնոլոգիականսպասարկմանու ղատնտեսական շահագործմաննպատակով:Տվյալ փուլում նպատակահարմար է ստեղծել կոռպերատիվներտնտեսություններիբնակչության սերվիսային սպասարկման, ինչպես նան մատղաշ անասունով ն համար: թռչնովապահովելու Ուշադրության է արժանի նան լայն տարածում գտած տեխնիկական սերվիսային սպասարկումը ոչ մեծ ձեռնարկություններում, ֆերմերային տնտեսություններում,տարբեր արտադրականստորաբաժանումներում,որոնք չունեն սեփականտեխնիսպասարկման կական բազա, ագրոտեխնիկական կայան, վարձու կետեր ն ձեռնարկություններ: Այդ սերվիսային ձեռնարկությունները հիմնականումերկու տեսակի ծառայություններ են իրակա-

նացնում՝

տեխնիկական միջոցների վարձակալություն, սեփական կատարելու համար, միջոցներովաշխատանքներ մեքենայացվածաշխատանքներիկատարումվարձակալության կետերիաշխատողներիուժերով, Վարձակալությանկետերը կարող են ստեղծվել տեխնիկաձեռնարկությունկան կենտրոնների,վերանորոգող-տեխնիկ:սկան ների, բաժնետիրականկազմակերպություններիբազայի հիման `

`

վրա:

Նպատակահարմար է նրանց կազմակերպումըկոոպերատիվ հիմունքներով, առաջին հերթին ֆերմերային տնտեսությունների կողմից, որոնք բոլորից շատ են շահագրգռվածնման տիպի սպասարկմանստեղծմամբ: Հանրապետությանագրոպարենային համալիրի ռեֆորմի հետնանքով բացթողումները ն առաջացած դժվարություններն նպաստել են գյուղատնտեսականարտադրանքիարտադրության տիպի սեփականատերերին զգալի կրճատմանը, որը բոլոր հասցրել է սնանկացմանեզրին: Այդ բարդություններնառաջացել են ոչ միայն ապրանքարտադրողների մոտ, այլ նան ապրանքների հետ իրացման կապված: Առանձնապես ծանր վիճակում են հայտնվելմանրըապրանքարտադրողները: Այս պայմաններում մանրապրանքային ն ֆերմերային տնտեսություններըպետք է ելք գտնեն միջֆերմերայինկոռպերատիվների կազմակերպմամբգյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության, պահպանման,վերամշակման ն իրացմանգծով: Այս ուղին առանձնապես արդյունավետ է թույլ, հնացած, մաշված

նյութատեխնիկական բազա ունեցող բուսաբուծության համար: Կոոպերատիվ հիմունքով կարող են ստեղծվել նան անասնապահականֆերմաներ բնակչությանը մատղաշանասունով, թռչնով մատակարարելու գծով, կամ էլ համատեղ գյուղատնտեսական ձեռնարկություններ: Ֆերմճերայինտնտեսությունների կայուն զարգացումը ագրոպարենային համակարգում անհնար է պատկերացնելառանց նրանց կոոպերացման, ինչպես միմյանց, այնպես էլ այլ գյուղատնտեսական ն արդյունաբերականձեռնարկություններիհետ, որոնք իրականացնում են արտադրանքի մթերումները, վերամշակումը, իրացումը, ագրոսերվիսայինծառայությունը: 2424 դարի սկզբին մանր գյուղացիական տնտեԴեռես Ն.Ա. /Ա.Վ. Չայանով, սությունների տեսաբանները Ն.Դ.Կոնդրատն, Ռիբշեկով, Ն.Պ. Մակարովն ուրիշներ/ ընդունելով դրանք որպես գյուղատնտեսական արտադրության հիմք, միաժամանակ չէին կարող չտեսնել խոշոր գյուղացիական տնտեսությունների կազմակեպա-տնտեսական առավելությունը փոքրերի նկատմամբ, առաջին հերթին մատակարարման, իրւսցման ն արտադրանքի վերամշակման ու ագրոսերվիսիոլորտներում: Այստեղիցէլ բխում էր նրանց հետնողականուշադրությունը գյուղացիական տնտեսությունների կոոպերացմանհնարավորության նկատմամբ,որը անհատականարտադրողներիհամար պայմաններ կստեղծեր իրենց ռեսուրսները առավելապես արդյունավետ օգտագործելու, ստանալ լրացուցիչ օգուտ արտադրության տարբեր փուլերում համատեղ իրականացվող օպերացիաներից: Դարկէ նշել, որ ռուսականագրարայինտեսաբանների704 դարի աշխատությունները այժմ լայնորեն օգտագործվում են շուկայականտնտեսությունունեցող երկրներում, որոնց գյուղատնտեսության հիմնական կառուցվածքային միավորը հանդիսանում է ֆերմերային տնտեսությունը: Երկար տարիների ընթացքում ձնավորված արտադրական ն սպառողականկոոպերատիվների համակարգըարտացոլում է ն պաշտպանում առանձին ֆերմերների շահերը` խթանելով տեխնիկական առաջընթացը, արտադրանքի որակի բարելավումը, ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործումը տարբեր շուկայական գործիքներիմիջոցով: Ֆերմերների միավորմանը հիմնական ։պատճառների շարքում, կարելի է նշել հետնյալները` նյութական-ֆինանսական միջոցների բացակայությունը, որոնք անհրաժեշտ են տնտեսությունների նորմալգործունեությանհամար, հիմնական արտադրության միջոցների չափից շատ բարձր գները, անբավարար

որակավորումը, փորձի ն գիտելիքների պակասը, զարգացած ենթակառուցվածքիբացակայությունը,գյուղատնտեսականմթերքների ցաօր գնման գները, գների անհամամասնականությունըն

այլն:

Նշված պատճառներն այնքան ամուր են միմյանց հետ միահյուսվում, որ անհնար է առանձնացնել նրանցից առավել

կարնորները:

Գյուղացիական տնտեսությունների վիճակի համալիր վերլուծությունը Վայաստանում ցույց է տվել, որ ներկայումս առավել նպատակահարմարէ զարգացնել կոոպերատիվկապերը գյուղատնտեսականարտադրանքի վերմշակման ոլորտում /առանձնապես անասնապահությունում/,ինչպես նան համատեղ օգտագործման տեխնիկաձեռք բերելու, մարքեթինգայինծառայություններ ցույց տալու համար: Անասնապահականարտադրանքի իրացումը, պահպանումը ն վերամշակումը /առաջին հերթին կաթինը/, հանրապետության գյուղացիական տնտեսությունների հիմնական խնդիրներից են: նախ, կաթը պատկանում է արագ փչացող արտադրանքի շարքին, երկրորդ, գյուղացիական տնտեսությունները հեռու են իրացման շուկաներից: Տրանսպորտայինծախքերը/առանձնապես ձմռանը/ոչ միշտ են ծածկում ապրանքայինկաթի փոքր ծավալի ժամանակ: Այդ պատճառներն անհնար են դարձնում կաթի ամենօրյա իրացումը` արտադրված առանձին ֆերմերային տնտեսությունների կողմից: Ստեղծված վիճակից դուրս գալու իրական ելքը կարող է դառնալ տնտեսությունների, ֆերմերների կոոպերացիան գործող վերամշակող ձեռնարկությունների հետ: Այլընտրանք կարող է լինել կոոպերացիան միմյանց միջն սեփական վերամշակող բազաստեղծելու նպատակով Այժմ դիտարկենք կոոպերացման այդ ՛`տարբերակը, այսինքն սպառողականկոոպերացիայիձնավորումը: Սպառողական կոոպերատիվը ոչ կոմերցիոն կազմակերպություն է, որը ստեղծվում է ֆերմերների կողմից կամավորության հիմունքներով, նպատակ ունենալով բավարարելու որնէ պահանջարկ այն պայմանով, որ տնտեսականգործունեությանը պարտադիր մասնակցենկոոպերատիվները,տվյալ դեպքում նրանց ապահովումը հումքով: Ֆերմերային սեփական վերամշակող բազայի ստեղծման օգտին է խոսում այն հանգամանքը,որ այս դեպքում բարձրանում է արտադրության արդյունավետությունը ն ընդլայնվում գյուղատնտեսականարտադրանքի իրացումը ի հաշիվ կորուստների կրճատման, որակի պահպանման, տրանսպորտային ծախսերի

կրճատման, հարակից արտադրանքի լավ «օգտագործման: Տեղերում անմիջապես հումքի վերամշակման իրականացումը լուծում է նան գյուղի սոցիալական հիմնախնդիրները`բարձրացնում է աշխատողների զբաղվածությունը, իջեցնում արտադրության ն աշխատանքիսեզոնայնությունը, բարելավում բնակչության ապահովվածությունըսննդամթերքներով: Այսպիսով կաթի վերամշակմւսն համատեղ կազմակերպումը կոոպերատիվ հիմունքներով ավելի արդյունավետ է, քան հումքի տրամադրումը խոշոր վերամշակող ձեռնարկությունների սկզբունքով: պատվիրատուական Սակայն նմանատիպ կոոպերատիվներիվերականգնումըն զարգացումը ներկայումս հնարավոր է պետության ն տեղական մարմինների կողմից ֆերմերային տնտեսություններին ցույց տրվող աջակցությանդեպքում: է ֆերմերայինկոոպերացիայիպեՄեր կարծիքով իրական տական աջակցությաներկու տարբերակ` 1. անտոկոս վարկերի տրամադրում նվազագույնը հինգ տարով, 2. արտադրության դոտացիան /տվյալ դեպքում կաթինը/ նպատակ ունենալով ապահովել նրա շահութաբերությունըն արտոնյալվարկերիտրամադրումը: Հայտնի է, որ ընդհանուր տնտեսականճգնաժամը չէր կարող չազդել նան ֆերմերային տնտեսությունների վրա: Առաջին հերթին դա վերաբերումէ մեքենայականմիջոցների ապահովմանը: Նյութատեխնիկական բազայի զարգացմանցածր մակարդակի պայմաններումհանրապետությանգյուղացիականտնտեսուգյուղատնտեսական կոոպերացիայի թյունները կարիք ունեն գյուղատնտեսական տեխնիկայի օգտագործման գծով: Աշխատանքների մեքենայացման ցածր մակարդակը ն սարքավորումների օգտագործման սեզոնայնությունը մի կողմից ն սեփական ֆինանսական միջոցների անբավարարությունը գյուղատնտեսական մեքենաների բարձր գների պայմաններում մյուս կողմից` կնպաստեն ֆերմերների միավորմանը տեխնիկական միջոցների համատեղօգտագործման գծով: Այս հարցում հետաքրքիր փորձ է կուտակված Գերմանիայում: Շրջանային ֆերմերային միություններում ստեղծվել են այսպեսկոչված «մաշինենրինգներ»: Ֆերմերները, որոնք իրենց տրամադրությանտակ ունեն տեխնիկա, օգնություն են ցույց տալիս գյուղատնտեսականմշակաբույսերի աճեցմանը ն բերքահավաքին,բեռի տեղափոխմանը, պարարտանյութերիմատուցմանը այն ֆերմերներին, որոնք

տեխնիկաչունեն: Դա հարմար ն շահավետ է փոքր հողակտոր ունեցող ֆերմերներին, ինչպես նան նրանց, որոնք ի վիճակի չեն գնելու գյուղտեխնիկա, կամ էլ նրանց համար նպատակահարմար չէ այն ձեռք բերել ցանքատարածությունների ոչ մեծ չափերի պատճառով:Դա ոչ պակաս շահավետ է համապատասխանտեխնիկայի տիրոջը, քանի որ այն արագ փոխհատուցվում է: Միաժամանակ տարբերտեսակիաշխատանքներիկատարման համար մշակվել են վարձաչափեր: «Մաշիներինգների»համակարգը լայն տարածում է գտել Անգլիայում, Ֆրանսիայում ն այլ երկրներում: Այն մեծ հետաքրքրություն կարող է ներկայացնելնան մեր հանրապետության գյուղատնտեսությանոլորտի համար: Նպատակահարմար է ֆերմերային տնտեսությունների շրջանային ասոցիացիաներին կից ստեղծել գյուղատնտեսական տեխնիկայի համատեղ օգտագործման կոոպերատիվներորը չի պահանջում մեծ ծախսեր: Հատուկ ուշադրության է արժանի մեքենատեխնիկական կայանների զարգացումը /Խ/1Շ/: Այն պայմաններում, երբ գյուֆինանսական ռեսուրսղատնտեսականապրանքարտադրողների ները ն պետության ներդրումային հնարավորություններըսահմանափակ են, գյուղատնտեսական արտադրության տեխնիկական զինվածությունըկարելի է բարձրացնելմիայն կապիտալիկենտրո-

նացման միջոցով:

Մեքենատրակտորային արդյունավետ գործունեության համար անհրաժեշտ է մշակել ձեռնարկություններիհետտնտեսական հարաբերություններիՕպտիմալ մեխանիզմ`կազմակերպաիրավականձնով: Նպատակահարմար է ՀՀի յուրաքանչյուր վարչական շրջանում /մարզում/ ֆերմերային ասոցիացիաներինկից ստեղծել կոոպերատիվներմարքեթինգայինծառայություն իրականացնելու համար: Կոոպերատիվներիմասնագետներըուսումնասիրելով պահանջարկը ն առաջարկը շուկայում, կարող էին առաջարկել ֆերմերներին առավել շահավետ ուղիներ արտադրանքի իրացման, աշխատանքի միջոցների ն առարկաներիձեռք բերման համար, ինչպես նան իրականացնել գովազդ: Այստեղ պետք է կուտակվի տեղեկատվություն տարբեր տնտեսական սուբյեկտների վիճակի, գիտության ն տեխնիկայի նվաճումների, ինչպես նան իրավական ն փաստաթղթերի ակտերի վերաբերյալ:

կոոպերատիվները նան կոնսալիտինգային ծառաեն ցույց տալ ֆերմերայինտնտեսություններին, կարող յություններ օգնել կազմելու հաշվապահական հաշվետվություններ, մշակելու բիզնես ծրագիր նայլն: Նման

Կոոպերատիվներնիրենց կազմավորման աստիճանով պայմանավորված, գիտախորհրդակցականծառայություններից բացի, կընդլայնենիրենց գործունեությունը մարքեթինգիոլորտում: Այսպիսով կոոպերացիան,որը նպաստում է մանր ապրանքարտադրողների միավորմանը, անհրաժեշտ միջոց է ապահովելու ֆերմերային ։տանտեսություննեի արդյունավետ գործունեությունը: Վարկային կոոպերացիանհաճախ անվանում են կոոպերատիվ շարժման արյունատար համակարգ, ն դա պատահական չէ, քանի որ այն արտադրական,սպառողական, իրացնող ու կոոպերացիայիայլ ձների անբաժանելիմասն է: Հույս կապել ոչ պետականկառուցվածքներիվրա՝ փաստորեն իրականչէ: Գործարարներըմիջոցներչեն ներդնիվնասակար արտադրությունում,քանի որ կոմերցիոնբանկերի բարձր տոկոսները գյուղականապրանքարտադրողների համար ձեռնտու չեն: մեծ, Ոչ միջին չափի գյուղատնտեսականձեռնարկությունների ձնավորումը մեր հանրապետությունումկոոպերատիվների, ընկերակցությունների, ընկերությունների,ֆերմերային, անձնական օժանդակ տնտեսություններիտեսքով արդիական խնդիր կդարձնիստեղծել գյուղատնտեսականվարկային կոոպերացիայի համակարգ,որի պայմաններումվարկերըպետք է մատչելի լինեն նույնիսկ վարկային կենտրոններից հեռու գտնվող արտադրողներին: Վարկային կոոպերատիվըիրավաբանականանձ է, որն ունի ինքնուրույնհաշվեկշիռ, հաշիվ բանկում: Նրա հիմնական նպատակը փայատերերի փոխադարձ վարկավորումնէ: Այն կարծեսթե հանդես է գալիս որպես միջնորդ նրանց միջն, որոնք ունեն փող ն նրանց,որոնք դրա կարիքնունեն: Գյուղատնտեսականվարկային սպառողական կոոպերատիվներըզբաղվում են փայատիրականմուծումների հավաքմամբ, վարկերի տրամադրմամբարտադրականն ձեռնարկչատիրական ն մուրհակներով, նպատակներով՝ դրամական,բնամթերայինձնով ժամանակավորապես ազատ դրամական միջոցների տեղաբաշխմամբ,բանկերիավանդների ն դրանք պետականարժեթղթերում ներդնելով, ինչպես. նան հանդես են գալիս, որպես երաշխավոր իրենց անդամներիպարտավորություններիհարցում, նրանց ցույց են տալիս խորհրդատվական ծառայություն: Կոոպերատիվների ողջ գործունեություննիրականացվում է կամավորության,նրանց անդամներիընդհանրությանհիման վրա, ըստ գյուղատնտեսականգործունեության տեսակների, պրոֆեսիոնալ հետաքրքրության,ինչպես նան փայատերերիցանկացած Ն

այդ թվում գործունեությանը անձնականմասնակցության,

թյան ժամանակ:

ընտրու-

միայն կոոպերատիվի ընդհանուր սկզբունքվարկավորման անդամներին`պահպանելով վերադարձնեժամկետայնությունը, բնույթը, ները /ճպատակային լիությունը ն Կոոպերատիվըպետք է երաշխավորիբոլորն. օպերացիաավանդների հաշիվների իր անդամների ների գաղտնիությունը համար պետք է անդամի գծով: Կոոպերատիվիյուրաքանչյուր /վարկայինգիծ), սահմանայինգուսահմանվի բաց փոխառություն գրքում: մար, որը ֆիքսվում է հատուկ ամենակարնոր խնդիրներից Վարկային կոոպերացիայի բացակայություննէ: Այդ կոոպեհիմունքների մեկը օրենսդրական են, ունեն իրենց յուրահատրատիվները թեն սպառողական հատուկ ֆինանսականոլորտում ն են կությունը: Նրանք գործում ն սոցիալական ընդպրոֆեսիոնալիզմի

տրվում Փոխառությունները

են

վճարունակությունը՛:

միավորումեն մարդկանց հանրության հիման վրա, չեն կատարում համար: կողմնակի մարդկանցն կազմակերպությունների Մյուս կառանձնացնի որը կողմից անհրաժեշտ է օրենք, Վարկաինստիտուտներից: կոոպերատիվներըայլ ֆինանսական ձնով տարարմատական կոոպերատիվը յին գյուղատնտեսական ուղղվածությամբ ն գործունեբերվում է բանկերիցսպառողական ության ոչ կոմերցիոնբնույթով: փայատերերըավանդատերՎարկայինկոոպերատիվների են, սեփականատերեր ն րանք եր չեն, ինչպեսբանկում, Քի մասնակիցներ: շատ ձներ չեն կարող օրենսդրության անՕրենսդրականհիմունքների կոոպերատիվներում: վարկային հաստատվի հրաժեշտությունըպետք է ցավոք, չկայ, «գյուղատնտեսակա /որը, գրքի դրույթներում օրենքում, որի ընդունումը կոոպերացիայիմասին» սպասվելիքէ նշվեն վարկայինկոոպեխիստ անհրաժեշտ է: Այստեղ պետք դրանց իրավունքները րատիվներիձեավորմանգործունեությունը, է օրենքով, սահմանվեն պետք որոնք ն. պարտականությունները, ն կարգավորելովդրանցստեղծումը գործունեությունը: պետք է շատ կարնորգործոն Վարկայինկոոպերատիվները հետագա զարգուծկոոպերացիայի դառնան գյուղատնտեսական ման բնագավառում: ագրարային ոլորտում

ծառայություններ վարկային -

բաննային

աշխատանկիրառվել

քաղաքացիական օրեն»

Մանրապրանքարտադրողները են գյուղացիական

ներկայացված իրենց կարգավիճակով տեսքով: տիվ տնտեսությունների

կոլեկ-

ժամանակահատվածում գյուղատնտեսական վերականգնման արդյունավետձներից մեկը մանր կոոպերացիայի միջհարնանայինփոխօգնությանկազմաապրանքարտադրողների կերպումն է, որն անպայման պետք է ամրապնդվիգրավոր պայմանագրով ն հաճախ կրի ժամանակավոր,սեզոնայինբնույթ: Այդ կոոպերացիայիօբյեկտ կարող են ծառայել աշխատանքի փոխվճարվող օգտագործումը, ինչպես նան գյուղատնտեսականտեխնիկանն սարքավորումները: Կոոպերատիվ կապերը, որ կան գյուղացիականտնտեսություններում, հատկապեսկարնոր են փոքր թվաքանակիդեպքում: Չխախտելով գյուղացիականտնտեսություններիտնտեսական ինքնուրույնությունը, կոոպերացիանայս դեպքում հնարավորություն է տալիս առանձնացնել տարբեր տեսակի գործունեության փոխգործության առանձին գործընթացներ, որտեղ մեկուսացված տնտեսավարումը չի կարող լինել շահութաբեր: Ընդ որում, հիմնականարտադրականգործունեությունը պահպանումէ իր անկախ բնույթը ն իրականացվում է գյուղական ընտանիքի անդամների կողմից ինքնուրույն, կամ էլ վարձու աշխատանքի Ներկա

օգնությամբ:

Հենց պաշտոնական գործընկերային միջհարնանային կապերնէլ կոոպերացիայումհանդես են գալիս որպես այն պարզ ուղին, որով ն սկսվում է գյուղացիական կոոպերացիայիզարգացումը, որն էլ տարբերձներով սկսել ն գործում է երկրիտարբեր մարզերում:Այսպես,օրինակ, ֆերմերը, որն ունի տրակտորկամ էլ այլ տեխնիկա,բացի իր տնտեսությունում կատարվողաշխատանէ վերցնում հարնան տնտեսությանհողատարածքի աա ինչպես նան ա 1 մշակումը, նրա արտադրանքի տեղափոխումը, աշխատանքներիկատարումը: Պարզ գործընկերային կոոպերացիանկարող է հանդես գալ արտադրականկոոպերացիայիձնով, որի դեպքում տեղի է ունենում մասնավոր ն նույնիսկ մանր գյուղացիական տնտեսությունների ռեսուրսային բազայի միավորում, պահպանելով նրանց սեփականության իրավունքը հողի ն այլ ունեցվածքի նկատմամբ: Ֆերմերային կոոպերացիայի զարգացումը խոչընդոտող հիմնական պատճառը գյուղացիականտնտեսությունների հողատարածքների ցրվածությունն է, կոոպերացիայի նկատմամբ անվստահության բարոյահոգեբանականմթնոլորտը: Պատճառներից մեկն էլ կոոպերացիայինկատմամբպետությանանբավարար աջակցություննէ, հատկապեսմանր ապրանքարտադրողների նկատմամբ:

Սա վրա

սական

Ինչպեսնշել ենք, մինչն օրս ընդունված չէ «գյուղատնտեմասին» օրենք, ելնելով ագրարային կոոպերացիայի

նոր հարաբերություններից: սկզբունքորեն այդ նպատակովմոտ

յեր

կարծիքով

հետնյալ միջոցառումները իրականացնել բազայի կատարելագործում,ուր կնշվեն օրենսդրական հատուկ իրավունքները ն ապրանքարտադրողների մասնավոր պայմաններում, կոոպերացիայի

պարտականությունները մանր կոոպերակողմիցգյուղատնտեսական պետության ֆինանսական գերակայող աջակապրանքարտադրողների տիվ ռեգիոնալ, մարնան այս կոոպերատիվներին `

գությունը, ինչպես

տրամադրումը, աջակցության զային լլացուցիչ անհատականապրանքարտադրողգյուղատնտեսական հետ, կապված կոոպերացիայի բարձրացումը ների գիտելիքների աշխատանքի կազմակերպում է լուսավորչական

ենջադրում

մարմիններիմիջոցով:

կառավարման գյուղատնտեսական կոոպերացիայի զարգաՄանր ապրանքարտադրողների

առաջին հերթին այլ ապրանքարտադրողցումը սետք է ընթանա ինչպես նան օգտագործելով ների հետ համագործակցության,

արդեն հիմունքներով կոոպերատիվ աու

ստեղծվածներին:

անորաժեջտ իրականացումն տն ւացիայի վրա, իհարկե վերո դեմքում նման նանսական օգնության Ք

Գյուղայիական

թյան է դնել ԱՐԱ

պետ

նով:

գյուղացիական ապրանքարտադրողների անան կխրախուսվի,եթե ստեղծվեն զարգացումը ելացիայի վարկային կոոպերատիվներ:Սկզբնամարզային ռեգիո

ոո Կմ բեր կան

տար-

ոգիոնալ,

ր նրանք

կարող են աշխատել որպես փոխադարձ կոոպերատիվներն, մասնակիորեն, վարկս) հատկապես մեկնարկային միջոցներով, ը աջակցության ջաԿց պետակա ման ժամանակ: ձնավորսա

ինորկերությունների

կապիտալի

ն հեռանկարները անհրաժեշտությունը

անհրաապագայում

ժեշտ է

որը

Ծառայություններիսայասարկման ոլորտի կոռպերատիվներիձեավորմանտնտեսական 3.4

՝

Սպասարկող կոոպերատիվներին են պատկանում այն կոոպերատիվները, "որոնցումիրականացվում են նրանց անդամների տնտեսական գործունեության առանձին կողմերըն ունեն մասնավոր սեփականություն: Նման կոոպերատիվները երբեմն կոչվում են ուղղահպյաց տիպի միավորումներ, կամ էլ ուղղահայաց կոոպերատիվներ:Դրանց շարքին են պատկանում գյուղատնտեսական արտադրանքի վերամշակումը, պահպանումը, իրացումը ն արտադրականսպասարկումն ու մատակարարումը, ինչպես նան վարկավորումնու ապահովագրումը,իրենց անդամների ու նրանց արտադրական ծառայություններիիրականացումն ապահովող կոոպերատիվները:Այժմ, երբ հանրապետությունում իրականացվածէ կոլտնտեսություններին խորհտնտեսությունների լուծարումը, գյուղատնտեսության ոլորտին սպասարկող կոոպերատիվներիզարգացմանանհրաժեշտությունըկասկածչի հարուցում ն քննարկմանառարկաչէ: Այդ անցումնայինձնի տնտեսական ն սոցիալականառավելությունն ակնհայտէ, թեն գործնականում այն շատ դժվարությամբէ կիրառությունգտել: Գյուղատնտեսականարտադրողներիսպասարկողկոոպերատիվներիզարգացմանցածր մակարդակիպատճառներնեն՝

.

յնպես «յա նավոր անհատականը այնոէ կղակտ

րու ՀԱԱ ատնտեսական մապրւանքարտադրողներիգործարարականհատկություն ունեցողների անբավարար տնտեսական պոտենցիալը, որը պայմանավորում է կոռպերատիվշարժմանցածր բազան, սոցիալական ապրանքային գյուղատնտեսական արտադրություն վարելու ձնավորված մակրոտնտեսականանբարենպաստպայմանները /անվճարունակությունը,վարկային համակարգի աճկատարելիությունը ն հակասականբնույթը, գյուղատնտեսությանֆինանսավորման արդյունավետ համակարգի ՝ բացակայությունը,գյուղատնտեսականն արդյունաբերականարտադրանքի գների չափից լայն «մկրատի» առկայությունը/, գյուղատնտեսականապրանքարտադրողների ուղղահագործունեությունըկարգավորողօրենսդրական յաց կոոպերացիայի բազայի բացակայությունը, ինչպես նան գյուղական բնակչության՝ վերաբերյալխիստցածր գիտելիքները, կոոպերացիայի .

`

տնտեսականինքնակառավարման նորույթների ոչ բավարար իմացությունըգյուղականբնակչության շրջանում, կոոպերատիվշարժման պետական,մունիցիպալ ն հասարակական թույլ աջակցությունը, համապատասխանխորհրդատվական կառույցի բացակայությունը, այդ ոլորտի որակյալմասնագետներիպակասը, գյուղական որոշ էլիտար խավի դիմադրությունըիրական կոոպերատիվ կառույցների ձնավորման խնդրում, որոնք շահագրգռված են գյուղատնտեսական արտադրության կոմերցիոն ձների զարգացման գործում: Ագրարային ոլորտի տնտեսականն ֆինանսականվիճակի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ գյուղատնտեսությանձնավորված համակարգի հարաբերությունըագրոպարենայինհամակարգի զուգորդվող ճյուղերին հիմնված է գյուղատնտեսականարտադրողների անվերահսկելի շահագործման վրա ն ուղղված է նրանց կողմից ստեղծվող ոչ միայն հավելյալ, այլ նան անհրաժեշտ արդյունքի զգալի մասի բացահայտմանը:Դրանգումարվում են բարդություններ, կապված գյուղատնտեսականմթերքների իրացման, տեխնիկայի,պարարտանյութերի,վառելիքի, այլ միջոցներիբարձր գների հետ, որոնք էլ ագրարայինէկոնոմիկայիզարգացմանհիմնական խոչընդոտներն են: Այսպես, մեր կողմից կատարված ուսումնասիրություններըցույց են տալիս, որ գյուղատնտեսական հումքի գնման գների ն, պատրաստի արտադրանքի մանրածախ գների հարաբերակցությունը մեր հանրապետությունում 19942000թթ. հացահատիկայինմշակաբույսերի գծով տատանվում էր 4, 1:3.7 հարաբերակցությամբ: մոտ սեփաԳյուղատնտեսական ապրանքարտադրողների կան վերամշակող ն իրացնող բազայի բացակայությունըհանգեցնում է նրան, որ ըստ եղած հաշվարկների,բաժին է ընկնում պատրաստի արտադրանքիիրացումից ստացված շահույթի ընդամենը 20 տոկոսը, իսկ վերամշակող ձեռնարկություններին՝40 տոկոսը, այդքան էլ մեծածախ ն մանրածախառնտրին, շահույթի մինչն 5 տոկոսը վերցնում են տրանսպորտային ձեռնարկությունները, որոնք զբաղված են արտադրանքիտեղափոխմամբ: Մթերող, գնող, վերամշակող, իրացնող ձեռնարկություններիքաղաքականության մոտ իջնում է հետնանքըայն է, որ գյուղապրանքարտադրողների տնտեսական շահագրգռվածությունը ապրանքների արտադրության գծով, կրճատվում են նրանց ծավալները: Միաժամանակ, ապրանքարտադրողները աստիճանաբարավելի ակտիվսկսում են փնտրել իրենց արտադրանքի իրացման այլընտիանքային ուղիներ, օրինակ` արտադրանքիվաճառքը վերավաճառողներին, :

`

`

`

.

այդ գործարքը ձնակերպելու, բայց առկա գումարով ու ստեղծելով թեկուզ ն պարզունակ, ցածրորակ, բայց իրենց շահավետարտադրանքիվերամշակում: Նույնանմանվիճակ է նկատվում նյութատեխնիկականմատակարարմանն սպասարկմանոլորտում:Արտադրությանմիջոցները, որոնք ձեռք են բերվում մոնոպոլ կոմերցիոն կառույցների միջոցով, գյուղատնտեսական արտադրողներիվրա նստում են 2030 տոկոսով թանկ, քան ուղղակի կապերիմիջոցով, այդ արտադրության միջոցներն արտադրող ձեռնարկություններիհետ կամ էլ ծառայություններիրականացնելիս: Ոչ պակաս սուր է դրված ֆինանսավորմանխնդիրը,առաջին հերթին վարկավորման, որը հավասարաչափ վերաբերում է ինչպես գյուղատնտեսական ձեռնարկություններին, այնպես էլ ֆերմերային տնտեսություններին: Գյուղատնտեսությանվարկային սպասարկման ոլորտում միանշանակ գերիշխում են կոմերցիոն բանկերը, որոնք վարկեր հատկացնելիս արտադրողներիուժերից վեր տոկոսադրույքներեն սահմանում: Այս վիճակը խորանում է նան նրանով, որ գյուղատնտեսականապրանքարտադրողներին հատկացվողմիջոցները արտոնյալ վարկերի տեսքով ժամանակին չեն հասնում ֆերճերին: Գյուղատնտեսական ատպրանքարտադրողներիշահերի պաշտպանությանառավել ռացիոնալուղին նրանց միավորումն է համապատասխանմասնագիտացվածկոոպերատիվներում,որոնք իրենցիցներկայացնումեն արտադրությանկազմակերպմանիրավական ձներից մեկը գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների կամավորմիավորմանտեսքով: Դրանցգործունեությանսկզբունքները փորձարկվածեն համաշխարհայինհարուստ պրակտիկայի հիման վրա /վերջին 150 տարվաընթացքում): Սպասարկողկոոպերատիվներիզարգացումը տարբեր մակարդակներով ուղի է ստեղծելու կոոպերատիվներիանդամների հետնյալ համակարգ՝ /ապրանքարտադրողների/ շահերի արտադրանքիվերամշակման, պահպանման, տեղափոխման սեփականբազա, գյուղատնտեսականհումքի, ինչպես նան դրա վերամշակման սեփական համակարգ, . նյութատեխնիկականմատակարարմանսեփական համակարգ, որը կկարողանաաշխատել ոչ կոմերցիոն շահույթ չբերող հիմունքով, այսինքն գնորդներից կոոպերատիվի անդամներից միայն մեծածախ գնով լրացուցիչ գումար վերցնելով փաստացի շրջանառությանծախքերը, առանցորնէհավելավճարի,.

առանց նան

.

.

`

սպասարկման սեփական համաՖինանսա-վարկային

վարկավորմանհիման վրա, որը հնարավորուփոխադարձ 2-3 անգամ կրճատել վարկերիտոկոսադրույքները: կտա թյուն զարգացման ժամանակակիցփուլում կոոպեԱգրարային մոդելը րատիվային կարող լուծել լիովին հստակ սոցիալ-տնտեսական խնդիրներ,որոնք առանցքային նշանակություն կունենա ռեֆորմի հետագա ճակատագրի համար ն, առաջին ագրարային կարգ

է

արտադրության ֆերմերային ագրարային հերթին, գործում:

զարգացման

համակարգի

ոս

մակրոտնտեսական կոնյուկտուրայի Գյուղատնտեսության

ֆոնի վրա մանրձեռնարկությունները,այլ կտրուկվատթարացման չարչարվում, տանջվում են շուկայական հավասար պայմաններում,

բացակայությանհետնանքով, կենցաղի դժվաենթակառուցների

րությամբ,որտեղ կառուցվածքային վերակառուցումներըէապես շատ են, քան խոշոր ձեռնարկություններում:

վկայում են, Մեր կողմից արված ուսումնասիրությունները են կախվածպետական տնտեսություններն ավելի որ ֆերմերային քան խոմատակարարումներից, մթերող կազմակերպությունների են այնպիսի ոչ Նրանք օգտագործում ձեռնարկությունները: շոր իրացմանավելի քիչ ուղիներ, ինչպիսիք են միջնորդավանդական մատակարարումներըմեծածախ ցանց, այլ ձեռուղղակի ները, տոնավաճառներն մեծածախշուկաներ, բարնարկություններին, տեր, քանի որ մասնավորվերամշակողձեռնարկությունները,միջգերադասում են գործ ունենալ ավելի նորդները,արտահանողները

հետ: խոշոր մատակարարների

Այդ հակասությունից դուրս

գալու

միակ միջոցը ֆեր-

ձնավորումն է, որն հնարավորությունէ մերայինկոոպերացիայի

ձեռներեցներին: տալիս գոյատնել ընտանեկան Սակայն, դա բոլորովին էլ չի նշանակում, որ ֆերմերային ն հետաշարժումըսպառել է զարգացման բոլոր աղբյուրները գայում չի կարող հանդես գալ որպես ագրարային ռեֆորմի գործոն:Ֆերմերայինհատվածը արդեն այսօր կատազարգացման ավելի ակտիվձնով կկատարիհեռանկարայինռեսուրսրում հետ կապված տնտեսական ֆունկցիա: Հողի վերաբաշխման ների ռեսուրսներիվերաբաշխումը մեծ մասշտաբն այլ արտադրական պրոբլեմային է: Այդ պայմաններում ֆերներով բավականաչափ են ագրարային հատվածի այն մերներնիրենցից ներկայացնում է շերտը, որի միջոցով կատարվում ռեսուրսներիվերաբաշխումը: է ունենում, տարբեր ձկերով՝ ուժեղ աշխատողները Դա տեղի հեռանում են թույլ տնտեսություններիցիրենց փայաբաժնով,սեձնավորելու համար: փականարտադրություն

էնէլ

լ52

"`

զուտ տեխՖերմերային տնտեսությանմյուս ֆունկցիան արնոլոգիական է, արդեն այսօր որոշակի գյուղատնտեսական մասնավորմանր է տադրանքի արտադրությունըկազմակերպվում ապրանքայինտնտեսություններում: Մոտ գյուղատնտեսակա ապագայում վերամ, «կող կոոպերատիվների հետագա տարածման արգելքը ավարտուն ցիկլով արտադրականձեռնարկություններիստեղծմանհամար պարկիառմիջոցների բացակայություննէ, թույլ տրանսպորտային իրացման կայությունը ն սեփական պատրաստի արտադրանքի բազայի բացակայությունը: վերափոԱյստեղ հարկ է հաշվի առնել, որ ագրարային մոտեցում: խումները ՀՀ-ում պետք է ունենան տարբերակված է Գյուղատնտեսական տնտեսություններըկարելի պայմաէ դասել կարելի նականորեն բաժանել երկու խմբի: Առաջինխմբին այն երկրորդին արդեն կայացած ն ամուր տնտեսությունները, ընդլայնված տնտեսությունները, որոնք հեռանկար չունեն վարելու

վերարտադրություն:

բազմաՈրոշակի հետաքրքրությունէ ներկայացնում անհրաժեշտուպրոֆիլ կոոպերատիվների ստեղծումը: Դրանց թյունն առաջ է գալիս այն ժամանակ, երբ մի քանիմանր ապրանքարտադրողներգտնվում են միմյանցկողք-կողքի: արտադՓորձը ցույց է տալիս, որ անհատականհատվածի է շուկարությունը կոռպերացմանժամանակ արագ արձագանքում յական պահանջարկինն ի վիճակի է առանց մեծ կապիտալ ներարտադրությա դրումների ն լուրջ ապրանքայինարտադրանքի ստանալ որոշակի տնտեսականէֆեկտ: մեկն այժմ Ագրարային ոլորտի հիմնականխնդիրներից կտրուկ շուկայի է ներքին գյուղատնտեսական կայանում խնդիրները այդ տեսանկյունից նեղացման մեջ: Ռազմավարական եկապետք է լուծվեն բնակչության մեկ շնչին բաժինընկնող զարգացմամբ: ն ենթակառույցների մուտների աճով շուկայական խնդիրնիր տեսանկյունիցիրացման Սակայն, մարտավարության երկրների լուծումը կարող է գտնել ԱՊՀ ն արտասահմանյան արտահանմանճանապարհով: ճգնաժաֆինանսական Ներկայումս գյուղատնտեսության բացամեխանիզմի վարկային մի կարնոր պատճառը համարժեք շուկայի ձնաֆինանսական կայությունն է: Գյուղատնտեսության ցիկլ, այն վորված իրավիճակում,որն ունի երկար արտադրական անբավարարուտառապում է սեզոնային վարկերի աղբյուրների է լուծվել պետակա խնդիրը է, այդ որ նախկինում թյունից: Հայտնի մեխանիզմի Այդ մեթոդներում: ֆինանսավորման կենտրոնացված

բացասական հետնանքները վաղուց հայտնի են միջանկյալ նե կառույցների կողմից դրամի օգտագործումը իրենց համար, մինչն սպառողին հասնելու երկար ման տրամադրվող ռեսուրսների 0արտաբանկայինհավասարեցվող բաշխումը:Նման ձնը ոչ միայն կտրուկ ավելացնում էր պետության ներքին պարտքը, այլ նան խզում էր ճյուղի, թեն փոքր ֆինանսական կարգապահությունը: Եվ այսօր ագրարային արտադրության ֆինանսավորումը շուկայական հարաբերություններիպայմաններում ն դրա մեխանիզմների մշակումը կարնորագույն մեկն է: խնդիրներից Գյուղատնտեսականվարկի զարգացմանտարբերակներից մեկը վարկայինմիություններիստեղծումն է, կամ էլ հիպոթեկվարկերի, վարկային ընկերակցությունների ստեղծումը: Հարկ է նշել, որ համաշխարհային պրակտիկայում մշակված են հսկայական քանակության նման ձներ, տեսակներ, որոնք թեթնացնումեն գյուղական բնակչության կողմից վարկ վերցնելու հնարավորությունները: Ցավոք, այս ոլորտում եվրոպական ն ամերիկյան փորձից վերցվում է միայն ֆերմերների համար համազգային կոոպերատիվ բանկերի գաղափարը, որոնք առաջ են եկել այնքան վաղուց ն այնպես ուժեղ են ինտեգրացվել: բարձր զարգացած ֆինանսականկառույցներին, որ արդեն մոռացել են իրենց կոոպերատիվ ծագման մասին: Դրա պատճառով էլ վարկային քաղաքականությանօրենսդրությունը կոոպերացիայի ոլորտում հիմնականում զարգանում է խոշորամասշտաբծրագրերի

ակահավա

ուղղությամբ:

Մեր կարծիքով, այսօր, ելնելով հանրապետությանստեղծված սոցիալ-տնտեսական իրավիճակից, նպատակահարմարէ զարգացնել առավել պարզ ձները, որոնց պետությունը կարող է աջակցել միամյա ներդրումների միջոցով, միացյալ պատասխանատվության սկզբունքից ելնելով: Ագրարայինոլորտում սպասարկող կոոպերատիվներիհամակարգի հետագա զարգացման նոր, լուրջ նախադրյալկարող է դիտվել գործունեության խթանման իրականացումը, որն ամէ րապնդված օրենսդրությամբ:

3.5

Կոոպերացիայի վերականգնումը

ն

Կենտրոնական ԱրնելյանԵվրոպայիերկրներում շուկայական պայմաններո ՝

հարաբերությունների

Չնայած, որ գյուղատնտեսականկոոպերատիվներիհիմքերի քայքայումը Կենտրոնականն Արնելյան Եվրոպայում ունի կարճ պատմություն, քան, ասենք, Ռուսաստանում ն այն ավելի իրականացվել է պակաս դաժանությամբ,նույնիսկ պահպանելով նախկին կոոպերատորներիորոշ իրավունքները,ներառյալ հողի սեփականության իրավունքը, սակայն կոոպերացիայի հիմքերի վերականգնումը հարկ է սկսել ըստ էության նորից, փաստորեն

սկզբից:

Ասվածըամբողջությամբ վերաբերում է նան մեր հանրապետությանը: Ինչպես Ռուսաստանում, այնպես էլ Արնելյան Եվրոպայի երկրներում կոոպերացումնիրականացվում է ոչ թե հանրայնացման դասական կանոններով, այլ սկսվում է սեփականաշնորհումով, մասնավորեցումով, ընդհուպ մինչն կոլեկտիվ տնտեսությունների վերացումը,այլ խոսքով ասած «մասնատումը»: Խնդրի էությունն այստեղ կայանում է նրանում, որ իրական կոոպերացման համար սկզբում պետք է սահմանազատվի, այսինքն ապագա կոոպերատիվիանդամը պետք է ստանա իր բաժինը հողի ն այլ միջոցներիտեսքով, ու հետո նոր կողմնորոշվի կամավոր կոոպերատիվ համագործակցության տարբեր ձներում ընդգրկվելու հարցում: Այսպես օրինակ, Հունգարիայում հողային ռեֆորմի ընթացքը ն հողագործության ն հողօգտագործման նոր կառուցվածքի ձնավորումը ավարտվածչեն: Սակայն հատուկ նւսխանշված են նրա հիմնական միտումները: Մասնավոր հողատերերի տրամադրությանտակ գտնվող հողերի տիրելու ն օգտագործելու ֆունկցիաները միավորվել,են ն սկսվել է անցումը հողի քաղաքակիրթ շուկայի ձնավորմանը: Վերակառուցման հետնանքով առաջացած նոր հողատերերիարդեն ավելի քան 20 տոկոսը ինքն է ցանկանումայն մշակել: Նոր սեփականատերերըամենայն հավանականությամբ հողերը կտան վարձակալության,իսկ մոտ ապագայումկարող են վաճառել, որի հետ կապված հողը սահմանված սահմաններում կկենտրոնացվիառավել գործարարն բանիմացսեփականատերերի ձեռքում, որոնք ի վիճակի կլինեն վարելու բարձր ապրանքային :

տնտեսություն, որը կընդգրկի սպառողական կոոպերատիվներիցանցը: Հենց դրանով էլ կձենավորվի ագրարային ֆերմերային կառուցվածքի առավել գերակայող հատվածը ն համապատասխանաբար կսկսի զարգանալ ֆերմերային կոոպեգյուղացիական

րացիան:

Սակայն դա չի կարող տեղի ունենալ արագ, վերնում նշված տնտեսական բնույթի պատճառներով,որոնք ձնավորվելեն երկարտարիներիընթացքում: 1992 թվականին Հունգարիայում ըստ կոոպերատիվների մասին ընդունվածօրենքի, պարտավորեն անցկացնելընդհանուր ժողով, որպեսզի որոշեն կոոպերատիվի անդամներից յուրաքանչյուրի հողատարածքներիչափը: Ընդ որում ունեցվածքի 40 տոկոսը, ներառյալ հողը, նախատեսվումէր բաժանել մասնակիցների միջն, հաշվի առնելով գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում աշխատած տարիներիքանակը, աշխատանքի բնույթը ն գյուղատնտեսականձեռնարկությունումանդամի ունեցվածքի ներդրումի ոչ պակաս 30 տոկոսը: Մինչն 1992 թվականի հունիսի 15-ը գյուղատնտեսական ձեռնարկություններիանդամները կոոպերատիվներիընդհանուր ժողովում պետք է ընդունեին որոշում հետագա գործունեության ձնի վերաբերյալ, կամ էլ դադարեցնեինիրենց գործունեությունը ն սկսեին գործել որպես մասնավոր տնտեսություններ,մասնավոր անձեր, կամ էլ որպես կոոպերատիվ, սակայն սկզբունքորեն նոր հիմքով, որպես ինքնուրույն փայատերերիկամավոր միավորում /ըստ էության մասնավորսեփականատերեր/: Արդեն 1993 թվականին Հունգարիայում 1410 գյուղատնտեսական ձեռնարկություններից տնտեսավարման վերջին ձենը պահպանել էր 1200 ձեռնարկություն: Գուղացիությունըգերազանցապես արտահայտվել էր կոոպերատիվներիպահպանմանօգտին, բայց արդեն հողի մշակմանը մասնավոր իրավունքով, քանի որ այդ ձնը առավել հաջող էր հնարավորություն տալիս հաղթահարելու անցման ժամանակի ճգնաժամը: Այնուամենայնիվ, հեռանկարային տեսանկյունից հենց այդ ձնն էլ կարող է դառնալ մասնավորհատվածի կայացման,նրա ոչ արտադրականկոոպերացիայիանցմանհիմքը հիմնականում իրացման, մատակարարման ն սերվիսի ոլորտ-

ներում: ՆերկայումսՀունգարիայիագրարայինհատվածի կառուց-

վածքային վերափոխումներիգաղափարախոսությունը ձգտում է չկորցնել իր գլխավոր առավելությունը` ուղղահայաց կոռպերացիայի համակարգի զարգացումը: Ուղղվածություն վերցնելով ապագայում զարգացնել «ամերիկյան տիպի» խոշոր ֆերմաներ

/հիմնականում ներկայիսգյուղատնտեսական ձեռնարկություննե բազայի վրա/, նրանք մտադրվում են անցում կատարել նման տեսակի"ապրանքայինանհատականտնտեսություններին/որպես կանոն մասնագիտացված), ինչպես նան օգտագործելով կատարելագործելով օժանդակ հողամասերը ն մանր օժանդակ տնտե1.4 մլն էին/: սությունները /որոնք 1992 թվականին Նախկին Չեխոսլովակիայումհողի սեփականությանմասնավոր օրենսդրական ռեժիմը «սոցիալական վերակառուցման» ժամանակահատվածումնույնպես պահպանվեց: Դրա համար էլ հողային ռեֆորմի ընթացքում խնդիրների լուծման շրջանակը սահմանափակվելէ հողի նկատմամբմասնավոր սեփականության տնտեսական հիմքի իրացմամբ ն պետական այն հողերի մասհայտնի չէին: նավորեցմամբ,որոնց սեփականատերերը Հողային նոր հարաբերություններիհիմունքները, որոնք ապահովում են հողի նկատմամբ մասնավոր սեփականության դրված են 1991 թվաիրավունքի իրացմանհետնողականությունը, հողի մասին օրենքում: անին ընդունված Սահմանված է, որ հողի ին օրենք կանին ընդունվ օգտագործումը այն մարդկանց կողմից, որոնք ցանկանում են զբաղվել գյուղատնտեսությամբ,թույլ է տրվում միայն հողի սեփականատիրոջ հետ վարձակալականպայմանագրիկնքման հիման վրա: Օրենքը ուժի մեջ մտնելու պահից /1991 թվականի մայիս/ հողի ն այլ գյուղատնտեսականունեցվածքի բոլոր օգտագործողները ձեռք են բերել վարձակալի կարգավիճակ,իսկ այդ հողի ն ունեցվածքի սեփականատերերը վարձատուի կարգավիճակ, որոնց իրավունք է վերապահվածվերանայելու ն դադարեցնելու

ղի

պայմանագիրը:

Պետական հողերի սեփականաշնորհումընախատեսումէ այդ նպատակով ստեղծել հանրապետականհողային ֆոնդեր իրենց տարածքայինստորաբաժանումներով: Ագրարայինոլորտի իրավունքների վերականգնումընախատեսում է նախկին սեփականատերերինվերադարձնելը.նախ, ունեցվածքը,որոնք գտնվում էին հողերը ն այլ գյուղատնտեսական ն գյուղատնտեսականկոոպեպետական տնտեսությունների տակ տրամադրության ատիվների 1948-1991թթ., երկրորդ 1947կ րատիվների տրամադրությ սահմահողերը առանց փոխհատուցման 1948թթ. բռնագրաված այդ բողոքարկումը. վերականգնման նափակելով իրավունքների հա: պետք չափը լինի հողի առավելագույն դեպքում Սակայն ընդհանուր առմամբ նորմատիվը օրենսդրական դաշտի անկատարության ն անմշակության հետնանքով ն իրացման մեխանիզմիբացակայության պատճառով,նան հողի ն ունեցվածքի ամենասկզբնական սեփականատիրոջ բացահայտման

է

դժվարությունըխոչընդոտումեն ագրարային հարաբերությունների գյուղում կոոպերացիայի զարգացման ընդհանուրընթացքը: Գյուղատնտեսական հողերի ազատ շուկայի ստեղծումը Չեխիայում ն Սլովակիայումընդունվել է որպես անհրաժեշտ պայման ագրարայինհատվածումարմատականկառուցվածքային փոփոխություններկատարելու տեսանկյունից ու նան կարնոր գործոն ֆերմերայինկոոպերացիայի զարգացման համար: Սակայն հողային շուկայիհամապատասխան նորմատիվա-օրենսդրական բազայիձնավորումըդանդաղումէ առաջինհերթինհողի գնահատման կադաստրայինն այլ մեթոդականհիմունքների անկատարության պատճառով,մասնավորապես չկա հողի, որպես ապրանքի, գնահատման կատարյալ մեխանիզմ:Այս բոլորով հանդերձ, շուկայականհարաբերություններին անցումը, այդ թվում ագրարային, նան հողային հարաբերություններինը այս երկրներում իրականացվումեն առավել հետնողական,իրենց հիմքում ունենալով տնտեսականն սոցիալականպայմաններիբարելավումըն, որ կարնոր է, գյուղացիները հոգեբանորենայս երկրներում առավել են արմատական պատրաստ փոփոխությունների՝ հանրային կոլեկտիվ տնտեսություններից անցմանը՝ նոր գյուղատնտեսական ն

կոոպերատիվների:

Նախկին ԳԴՀ-ում գյուղատնտեսական հողերի գերակշիռ մասը ԳՖՀ-ի հետ միանալուց հետո ձնականորեն նույնպես գտնվում էին գյուղացիների մասնավորսեփականությաններքո, մտցնելով իրենց փայաբաժիններըվարչական ճնշման տակ ստեղծվողգյուղատնտեսական ձեռնարկություններում: Այժմ գյուղացիներին այդ իրավունքը վերադարձվումէ որպես իրական սեփականություն:Իսկ գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների մնացած հողերը պետական տնտեսություններն աստիճանաբար վերաբաշխումեն որպես մասնավորօգտագործման, կամ էլ մասնակիորենմնում են որպես պետականսեփականություն,որպես բազա սերմնաբուծության,սելեկցիայի, տոհմաբուծության զարգացմանհամար: Լրացուցիչ բարդություններիցխուսափելու համար գյուղատնտեսական կոոպերացիայիվերականգնմանը Գերմանիայի ֆեդերալ իշխանությունները մոտեցանշատ զգույշ /իրավունքների վերականգնումն հողի սեփականաշնորհում/, փաստորեն ձգելով այդ որոշումը բավականիներկար ժամանակահատված: Հատուկ հողային օրենք, նոր ֆեդերալ հողերի համար, ընդունված չէ: Գործում է ԳՖՀ-ի ընդունածհողայինօրենսդրությունը, լրացումներ արվելով հատուկ որոշումներով, հաշվի առնելով արնելյան

Գերմանիային նրա առանձինվարչական ռեգիոններիառանձնահատկությունները: Գյուղատնտեսական կոոպերատիվներիլուծարման ընթացքում հողային տարածքներիհիմնականմասը /նախկինԳԴՅ-իր 75 տոկոսը անցել է նրանց բազայի վրա ձնավորված նոր կազմատեսակի գյուղատնտեսականձեռնարկությունկերպա-իրավական ներին` իրական կոոպերատիվներին,իսկ մնացած 25 տոկոսը պատկանումէ ինքնուրույն ֆիզիկական անձանց /ֆերմերներին ն նրանց միավորումներին):Ընդ որում, կոլեկտիվ տնտեսությունների միջին չափը մասնավոր սեփականությանմասնաբաժնով 19901992թթ. կրճատվել էր գրեթե 3.5 անգամ, մինչն 1.4 հազար հա, ն առայժմ որոշ չափով գերազանցում է արնմտյանֆեդերալ հողերի միջինչափերը: Քանի որ հողային հարաբերությունների գործընթացը, որի ընդհանուր ուղղվածությունը հողի մասնավորսեփականությունն է ն կոոպերատիվ տնտեսություններինոր համակարգիստեղծումը, կարող է տնել տարիներ, որոշում է ընդունվել առայժմ վիճելի հողերի նկատմամբ կիրառել նրանց վարձակալության տալու մեթոդը: Ընդ որում, այդ պարագայում,ինչպես գտնում են փորձագետները, երկարաժամկետ/առայժմ 12 տարի/վարձակալության պայմանագրերըպետք է պարունակենվերապահում.նրանց ժամկետից շուտ չեղյալ համարելը ն վարձակալներին առաջնայնություն տալը: թվականից նախկին ԳԴՀ-ի տարածքում սկսվեց հողային հարաբերությունների վերափոխման երկրորդ փուլը, այսինքն անմիջականորեն հողի սեփականաշնորհումըա̀ռք ու վաճառքի իրավունքով: Պետական հողերի վաճառքը իրականացվում էր ըստ խնամակալականխորհրդիհամապատասխան գործարքի, սակայն նրա մասշտաբներըմեծ չէին: Այդ կազմակերպությանմասնագետները, ինչպես նան հողի կառավարման ն իրացման ընկերությունները մանրակրկիտստուգում էին, թե ինչպիսիհողեր կարելի է հանել վաճառքի /առաջին հերթին անհրաժեշտ էր, որ նրանց նկատմամբ չլինեին առարկություններ/Ա ինչպիսի հողեր անհրաժեշտ էին տալ վարձակալության,քանի որ անհրաժեշտ էր լուծել դրանցնկատմամբսեփականությանիրավունքիխնդիրը: Ղողային ֆոնդի մասին օրենքը, որն ընդունվել է Ռումինիայում 1991 թվականին, նախատեսում էր գյուղատնտեսությունում հողային սեփականությանկառուցվածքի ամբողջական վերափոխում,կենտրոնականտեղ հատկացնելովհողի մասնավոր

սեփականությանըն հողօգտագործմանը, ինչպես նան կոոպերացիայի նոր ձների ստեղծմանը: Ըստ այդ օրենքի, Ռումինիայում, բացի պետական փոքր ֆոնդից, մնացածհողերը մասնավորսեփականությանօբյեկտ են, առք ու վաճառքի առարկա, ինչպես նան ժառանգության տալու իրավունքով: Հողային օրենքը երկրի յուրաքանչյուր գյուղական ընտանիքի, որը պետք է դառնա ֆերմերային տնտեսության ն գյուղատնտեսականկոոպերատիվներիհիմքը, իրավունք է տվել անհատույցստանալ մինչն 10 հա /մեկ մարդու հաշվով ոչ պակաս 0.5 հա/ հողակտոր: Իսկ մեկ ընտանիքի սեփականաշնորհված հողը չպետք է գերազանցի100 հա-ից: Հատկանշականէ, որ 1991 թվականից սկսած մինչե 1999 թվականի վերջը սեփականաշնորհվածհողատերերըազատված էին հողի հարկի վճարից, այսինքն ութ տարով: Հողային օրենքը ըստ էության նշանակումէր գյուղատնտեսական պետական կոոպերատիվների վերացումը, քանի որ նրանց հողերը տրվեցին որպես նոր կոոպերատիվների մասնավոր սեփականություն, իսկ մնացած հողերը վերադարձվեցիննախկինսեփականատերերին ժառանգներին: ն նրանց Ռումինիայում հողի մասնավոր սեփականությանվերականգնումըձեռք բերեցլիովին իրավականն զանգվածայինբնույթ: Դեռես1991 թվականին արդեն մասնավոր հատվածին բաժին էր 79.7 ընկնումգյուղատնտեսականողջ հողերի 81 ն վարելահողերի

տոկոսը:

թվականիսկզբներին5.3 մլն գյուղական ն քաղաքային բնակիչներ որպես սեփականությունստացան 9.5 մլն հա գյուղատնտեսականհողատարածք/ընդհանուրհողատարածքի64 տոկոսը/: Սակայն անհրաժեշտ է հաշվի առնել այն փաստը, որ Ռումինիանշատ կարճ ժամանակահատվածումհանրայնացման բարձր աստիճան ունեցող երկրից վերածվեց չափից ավելի մանր տնտեսություններ/գյուղացիական տնտեսությունների63 տոկոսը կազմում են մանր գյուղացիական տնտեսությունները/ունեցող երկրի: Ընդհանուր հողատերերի, որոնց ռեֆորմի ընթացքում տրվեցին հողեր, 43.1 տոկոսը կազմում են քաղաքացիները,22.6 տոկոսը` բանվորները,17.2 տոկոսը՝թոշակառուներընմիայն 17.1 տոկոսը՝ գյուղացիները: Սակայն հողի բաժանմաննման առանձայնպես էլ նահատկությունը,ինչպես նախկին մենատնտեսներից, գյուղատնտեսականպետական կոոպերատիվներիցնոր դուրս եկած գյուղացիներիցշատերիանկարողությունըապահովել իրենց անասունով, սերմերով, տեխնիկայով, թունաքիմիկատներովն այլն, իրական վտանգ ստեղծեցին ճյուղի ճգնաժամի խորացման

ուղղությամբ:

Ոչ մեծ հողատարածքներիտերերը հիմնականում կերակիրենց ընտանիքը ն շուկայում գրեթե գյուղմթերք չեն վաճառում: Դա պայմանավորեցայն, որ իշխանությունները սկսեցին խթանել տնտեսությունների միավորմաննոր ձները, առաջին հերազատ թին այսպես կոչված «գյուղացի-մենատնտեսների ասոցիացիան», որն ինչ-որ չափով հիշեցնում է Ռուսաստանի գյուղացիական տնտեսությունների ասոցիացիային, իսկ ըստ էության

րում

են

կոոպերատիվէ: Անհատ հողատերերի կողմից գյուղատնտեսական էական առանձնահատկություն է այդ համատեղ մշակումը հողի Լուծարված գյուղատ նտեգործունեությունում: ասոցիացիաների անհատ վրա հիման ձեռնարկությունների սական գյուղացիների ասոցիացիաներումն̀ախկին կամավոր ստեղծված կոոպեկողմից է անհատույց տրվում ասոստեղծվող հողը ողջ րատիվներում անդամներին: Ուրիշ կոոպերատիվի էլ կամ նոր դեպցիացիայի, քերում այն հիմնականումվաճառվումէ աճուրդային եղանակով: ն Գնահատելով Ռումինիայում հողային վերափոխումների ագրարային ռեֆորմի ընդհանուր ընթացքը, կարելի է արձանագրել, որ այստեղ առկա է տարերայնությունը,անկառավարելիությունը, սեփականաշնորհմանմիջոցառումներիշտապողական``

ությունը: Ինչպես տեսնում ենք, դրսնորվել են երնույթներ, որոնք, ցավոք, առկա էին նան մեր հանրապետությունումիրականացված ագրարայինռեֆորմի ընթացքում: ՀՎետնաբարմասնավոր, կոլեկտիվ-փայատիրականտնտեկոոպերատիվներինոր ձներին անցսության, գյուղատնտեսական ման ընդհանուր ռազմավարական կուրսը մշակելիս պետք է խնդիր դրվի համաչափել վերափոխումներիիրական հնարավորությունները, երկրի տնտեսական իրավիճակի,նյութատեխնիկակա ապահովմանն, որ կարնոր է, հոգեբանականգործոններիհետ: Բուլղարիայում 1990 թվականի վերջին կային 2.5 հազար աշխատանքայինհողագործականկոոպերատիվ տնտեսությունտակ էր գտնվում ամբողջ հողերի64 ներ, որոնց տրամադրության սկսած դրանց կրճատման կուրս թվականից տոկոսը: Իսկ ն դրանք լուծարվեցին: 1991 լիովին թվականից վերցրեց ընդունված «հողի ն Բուլղարիայում փետրվարին թվականի օրենքը» թույլ էր տալիս հողամասին սեփականության հողային բոլոր կոոպերատիվների աշխատանքային անդամգործական Օրենքը, փաստորեն, կազմից: նրանց գալ նախաներին դուրս տեսում էր ընդունման պահին գործող հողագործական աշխատանքային կոոպերատիվների պահպանումը, որպես գյուղատնտեսականկոոպերատիվների գերակայող ձն, սակայն

լիակատար, իրական կոոպերատիվսկզբունքների հիման վրա վերափոխված ձնով, հողի ն այլ ունեցվածքի սեփականության

իրավունքով:

Մեր կողմից դիտարկվող երկրներում հողերի գերակշիռ մասը, վերակառուցմանգործընթացի հետնանքով նախկին կառուցվածքի փոխարեն ձնավորված հողային սեփականատերերի կոոպերատիվներնեն, փայատիրական ընկերությունների, ընկերակցությունների ն այլնի տեսքով: Մնացած հողերի օգտագործումը կապված է հողի սեփականության ն տնտեսավարման ֆունկցիաների բաժանման հետ, քանի որ հողի նոր սեփականատերերիզգալի մասը` նախկին Չեխոսլովակիայում90 տոկոսը, Հունգարիայում 70 տոկոսից ավելը ն Ռումինիայում 50 տոկոսը կազմում են քաղաքացիները կամ էլ թոշակառուները, որոնք նախկինում հնարավորություն չեն ունեցել «զբաղվել գյուղատնտեսական արտադրությամբ: Հանրային հողերի մասնավորեցման ժամանակ Կենտրոնականն Արնելյան Եվրոպայի երկրնեն վճռականությունըոչ միշտ րից շատերում հետնողականությունը են զուգակցվել զգուշության ն մտածվածության հետ, որը ն բացասականէ ազդել կոոպերատիվշարժման վրա ն հանգեցրել է

գյուղատնտեսության վերարտադրությանգործընթացի, ինչպես նան ողջ ագրոպարենայինհամակարգիխախտման: Դրա օրինակ է, մասնավորապես,Բուլղարիայի փորձը, որտեղ հողի մասնավոր սեփականության արագացված վերականգնումը, նախկին գյուղատնտեսականկոոպերատիվներիլուծարումը կտրուկ բարդացրին ագրարայինոլորտի սոցիալականն տնտեսականիրավիճակը: Նույն երնույթը նկատվել է նան Ռումինիայում: Հատկանշականէ, որ առավել զգույշ ն իրատեսականվերափոխումներնագրարայինկառուցվածքներումիրականացվեցին ինդուստրիալ զարգացած, շուկայական հարուստ փորձ ունեցող երկրներում /Վունգարիա/ն ազգային պարենայինապահովվածության բարձր աստիճան ունեցող երկրներում, օրինակ՝ Չեխիա, Սլովակիա,նախկինԳԴՀ: Ագրարային հարաբերություններիվերափոխման Բուլղարիայի, Ռումինիայի ն մեր հանրապետությանփորձից ելնելով կարելի է հանգել այն եզրակացության, որ մինչն նոր կառուցվածքների ձնավորման ակտիվ գործընթացի կազմակերպումը, մասնավորապեսգյուղացիական տնտեսություններիձնավորումը, տարբեր տիպի կամավոր կոոպերատիվների, կոոպերատիվասոցիացիաների, ընկերակցություններիստեղծումը, անթույլատրելի էր շտապողականությունը,հարկադրականվերափոխումը,առավել նս նախկինբոլոր կազմակերպական կառույցներիքանդումը: Դրա

մասին է վկայում նան Լեհաստանի ն Հարավսլավիայի փորձը, որն առնչվում է գյուղատնտեսությաանկոոպերատիվ ն պետական

հատվածին: վերացումը Լեհաստանում Խորհրդային տնտեսությունների է հիմնավորվել որպես քաղաքական խնդրի լուծում, ուստի ն այն իրականացվեց հիմնականում վարչական-իրավական հարկադրանքիուղիով, քան տնտեսականմեթոդներով: Այդ հատվածում ռեֆորմի իրավականհիմքը ապահովվում է հատուկ մի օրենքով, ըստ որի 1992 թվականին ստեղծվել է այսպես կոչված «պետական գանձարանի ագրարային սեփականության գործակալություն»: Նրա խնդիրներիմեջ էին մտնում այն բոլոր հարցերի կարգավորումը, որոնք կապված էին ձեռնարկություններիգործունեության հետ, հիմնված` գյուղատնտեսության պետականսեփականությանվրա, սակայն տվյալ փուլում գործնականում նրա միակ նպատակն էր պետական տնտեսությունների ռեֆորմի իրականացումը:Այդ ռեֆորմացվածտնտեսություններինգործակալությունըտեղափոխումէ իր հաշվեկշռի վրա հողը արտադրական ունեցվածքը, ինչպես նան պարտքերը/, նշանակում է գործերի կառավարիչ անցման ժամանակաշրջանի համար, փնտրումէ հողի ն ունեցվածքիգնորդներկամ վարձակալներ, որոշում է ունեցվածքի վաճառքի ն սեփականաշնորհման պայմանները:Գործակալությունը իր գործունեության միջոցները է պետբյուջեից, սակայն նրա հիմնական սկզբում ստանում գործունեությունը պետք է իրականացվիինքնածախսածածկման սկզբունքով: Արդեն 1993 թվականի մարտին գործակալությունը վերափոխելէր շուրջ հազար պետականտնտեսություն,որից 740-ը իր հողերով /1.8 մլն հա/ ն ունեցվածքով մտել էր իր վարմանտակ: Միաժամանակ, չնայած հողաճոթման /պարցելացիա/ տրվող մի մասի մասնավոր վարման, նրա վաճառքի ն հողեի դեպքում էական արտոնությունների վարձակալության տալու կիրառմանը, պետական տնտեսությունների, հողի ն սեփականության այլ որոշ տարրերի նկատմամբ պահանջարկըչնչին էր: Որոշ չափով դա կարելի է բացատրել այն հանգամանքով, որ պետական տնտեսություններիբարձր տեսակարարկշիռ ունեցող է: շրջաններում հողի նկատմամբպահանջարկը ցածը Լեհաստանում բոլոր հիմնական ցուցանիշներով մասնավոր գյուղացիականհատվածը գերակշռում է գյուղատնտեսության կառուցվածքային վերափոխումներնայն տեսքով, որով նրանք իրականացվել են Կենտրոնական ն Արնելյան Եվրոպայում, սահմանափակվումեն պետականտնտեսություններինեղ հատվածով: Հիմնական շեշտադրումըարվում է հողաշրջանառությանզարգաց163

ման

համար պայմաններիստեղծման առումով` նրա շուկայական

ձներով:

Դեռես 1990 թվականիերկրորդ կեսերինընդունվեցօրենք հողային տնտեսությանօրենքի փոփոխման ն գյուղատնտեսական անշարժ գույքի վերցման վերաբերյալ, ըստ որի հողը դառնում է ապրանք վաճ ԼեհասԼեհաս ազ առք ազատ ք ու վաճառքի պրանք նեն թակա է աճուրդի, ճու համար, իսկ տանի բոլոր քաղաքացիների որոշ պայմանների արտասահմանցինեոիհամար: ավարարձան դեպքում` նան բավար ,

Աու

ու

ՎԱրեան Կենտրոնական ամբ Եվրոպայի

երկրներումֆերմերային տնտեսությունների ն գյուղատնտեսական կոոպերացիայիզարգացմանկարնոր պայմաններիցմեկը` հողային շուկան, միայն ծնվում է ն առայժմ ակտիվ չի գործում, բացառությամբ Լեհաստանին Հարավսլավիայի: են զգալի սահմանափակումներ Պահպանված ստացված սեփական հողի տնօրինման ժամանակ, օրինակ` սեփականագյու նորհված միայն գյուղատնտեսական նտե շնորհված հողի օգտագոր ծումըը միայն ար տադրության նպատակներով:Մի քանի տարի ժամկետով՝ Բուլղարիայում,Հունգարիայում,Չեխիայում, Սլովակիայում, իսկ 3-5 տարի արգելվում է սեփակաՀունգարիայումն Ռումինիայում նաշնորհվածհողի վաճառքը: Լիմիտավորվածեն /չհաշված Հարավսլավիան,Չեխիան, Լեհաստանը/հողամասերի տարածքները, որոնք գտնվում են տակ, որպես կանոն թույլ չեն տալիս մասնավորսեփականության չեկերով: Երկրներիցշատերում հողի գնումը սեփականաշնորհման է հողերի վաճառքըարտասահմանարգելված գյուղատնտեսական ցիներին, որոշված չեն հողի, որպես ապրանքի կադաստրայինն այլ մեթոդականհիմունքները: ն Արնելյան Եվրոպայի երկրների Ելնելով Կենտրոնական կոոպերացիայի վերածնմանփորձից, կարելի է եզրակացնել, որ արտադրության սոցիալընդհանուրառմամբ գյուղատնտեսական տնտեսականկառուցվածքիարմատականփոփոխությունըապան բացել է մեծ հովել է սեփականությանապապետականացումը շարժման ընդլայնմանհամար:Եվ տարածքգյուղում կոոպերատիվ եթե պետության տնտեսականքաղաքականությունըդա խթանի, իրականացնիաջակցությանարդյունավետ միջոցառումներհահիմնականուղղությունների տուկ ծրագրերիմիջոցով դիտարկվող գծով առանց հիվանդագին ձնով կոտրելով նախկինը ն չստեղծելով սոցիալական լարվածություն, ըստ երնույթին այն կտնի շուրջ տաս տարի, իսկ որոշ երկրներումավելի շատ /օրինակ՝ մեր երկրում/: Սակայն, հողի ն այլ ունեցվածքի սեփականակոլեկտիվ տնտեսությունների շնորհումը, ապապետականացումը -

գծով պետք է ընթանա ամենուր ն, որ կարնոր է, ստանա Դրանում է գյուղատնտեսականկոոպեիրավական հաստատում: վերածնման ն զարգացման գլխավոր պայմաններից

րացիայի

մեկը: Միաժամանակ հարկ է

նշել, որ փայերի առանձնացումը բնամթերային ձնով հարկ է իրականացնել այն դեպքում, երբ գյուղացիական տնտեսության պոտենցիալ տերը տնտեսական, նյութատեխնիկականն պրոֆեսիոնալ տեսանկյունով պետք է ի վիճակի լինի ժամանակակից մակարդակովկազմակերպելու արտադրությունը ն դրա համար ունենա համապատասխան կան, ինչպես նան տնտեսության զարգացման ծրագիր: Իսկ փայերի տրամադրումը միաժամանակ զանգվածային ձնով ն նախօրոքսահմանված ժամկետում,ինչպես ցույց է տալիս փորձը, չի լուծում ոչ ֆերմերների,ոչ էլ կոոպերացիայիխնդիրները: Ասվածից հետնում է, որ կոոպերատիվ շինարարության գործընթացի արհեստական արագացումը նոր տնտեսական ն մքի վրա առանց, համալիր մոտեցման ընդհանուր իրավական հիմք տնտեսական ռեֆորմի իրականացման մեջ, առանց խոր ն համակողմանի մշակված գիտական հիմնադրույթի ն հատուկ անթույլատրելիէ: ռեգիոնալ ծրագրերի,

վկայա

3.6

Գյուղատնտեսականկոոպերատիվների

զարգացման իրավական ժնավորման (կոոպերացիայի ությունը քաղաքականության ն

դաշտը,

Իրավունքի տեսանկյունից գյուղատնտեսականկոոպերացիան համալիր, բազմաճյուղ կառուցվածքէ, որը կարգավորվում է տնտեսական օրենսդրության տարբեր ճյուղերին առնչվող նոր-

մերով:

Գյուղատնտեսականկոոպերացիայի զարգացման հիմքը, բնականաբար,պետք է լինի սահմանադրությունը,որը քաղաքացիներին իրավունք է տալիս միավորմանն տարբեր տիպի գործունեության իրականացմանհամար: Գյուղատնտեսականկոոպերատիվներիստեղծումըն զարգացումը, նրանց հարաբերությունըայլ տնտեսականհամագործակալների հետ շուկայական էկոնոմիկաունեցող երկրների օրենսդրական պրակտիկայում ավանդաբար կարգավորվում է քաղաքացիական իրավունքի նորմերով: Օգտագործվում են նան վարչական, ֆինանսական, հողային, աշխատանքայինօրենսդրական

նորմերը:

Իրավունքի նշված ճյուղերից ն ոչ մեկը չի կարող իրականացնելգյուղատնտեսականկոոպերատիվներիգործունեության բազմակողմանիկարգավորումը: Նախ, պետք է հաշվի առնվի արտադրության կազմակերպման կոոպերատիվձնի առանձնահատկությունը: Երկրորդ, այդ ձնը գործում Է բավականին բարդ միջճյուղային տնտեսավարմանկապերիհամակարգում: Ելնելով դրանից ն հաշվի առնելով գյուղատնտեսության առանձնահատկություններըորպես ճյուղի, կապված նրա կենսաբանական ն բնակլիմայական պայմանների հետ, ինչպես նան պայմանավորված արտադրական մեծ ռիսկով, անհրաժեշտ է ընդունել հատուկ համալիր օրենսդրական ակտ, որտեղ տարբեր ճյուղերի իրավունքի նորմերը պետք է կիրառվեն անդամակցության /կոոպերատիվի/հարաբերությունների ն կոոպերատիվգործունեության ճյուղային առանձնահատկության հաշվառումով ագրարայինոլորտում, որն էլ պահանջում է առավել ճկուն ն տարբերակված մոտեցում առանձին տեսակի կոոպերատիվների իրավականկարգավորմաննկատմամբ: Հատկապես դա վերաբերում է գյուղատնտեսական արտադրական կոոպերատիվներին,որտեղ բաց անդամակցության

սկզբունքը հակասությանմեջ է կոոպերատիվի անդամներիօպտիմալ թվաքանակի հետ, որն էլ որոշում է արտադրական նպատակները ն կապված է հողային հարաբերությունների հետ: Բացի այդ, գյուղատնտեսական արտադրականկոոպերատիվները կոմերցիոն առնտրայինկազմակերպությունեն, որոնք էլ իրենց հերթին հակասում են կոոպերատիվ գործունեության «դասական» սկզբունքներին: Ի տարբերություն սպասարկող կոոպերատիվների,արտադրական կոոպերատիվներում պարտադիրէ անդամներիցյուրաքանչյուրի մասնակցությունըգյուղատնտեսականարտադրանքի համատեղարտադրությանը: Իրենց լուծումն են պահանջում նան այնպիսի խնդիրներ, որոն, կապված են փայատիրական մուծումնեի ն հողի վերադարձման հետ, երբ որնէ անդամ ցանկանում է դուրս գալ կոոպերատիվից:Կարնոր են նան կոոպերատիվիանդամների ժառանգության իրավունքի խնդիրը ու հողային ունեցվածքային փայի վճարումը համամասնականհիմունքներով,սոցիալական հարաբերությունների բարդությունը ն այլն: ՀՀ քաղաքացիականօրենսգիրքը, որն ընդունվել է 1998 թ. մայիսի 5-ին, ցավոք չի անդրադառնումկոպերացիայիձեավորման ն կարգավորմանխնդիրներին: 51-րդ հոդվածում, իրավաբանական անձանց տեսակներըբաժնի 3-րդ կետում պարզապես նշված է, որ կոոպերատիվները՝ կախվածիրենց գործունեությանբնույթից, կարող են լինել շահույթ ստանալու նպատակ հետապնդող /առնտրային/կամ նման նպատակչհետապնդող /ոչ առնտրային/

կազմակերպություններ:

Այդ օրենսգրքում կա նան կոոպերատիվների վերաբերյալ փոքր բաժին /հոդված 117. Հիմնականդրույթներ կոոպերատիվների մասին/, որը, ցավոք, չի կարող հիմք դառնալ գյուղատնտեսականկոոպերացիայիհետագա կանոնակարգմանը: Իսկ «Կոոպերացիայի մասին» 1988 թ. ընդունվածօրենքը արդեն իսկ բնականաբարկորցրել է իր ուժը: Քաղաքացիական օրենսգիրքը, թեն օրինականացնում է կոոպերատիվներիկազմակերպաիրավական,տնտեսականգործունեությունը, սակայն նրա միայն երկու ձնի գծով արտադրական ն սպառողական, իսկ վարկային ն ապահովագրական գյուղատնտեսական կոոպերատիվները առայժմ չեն մտնում իրավականդաշտի մեջ, որը ն խոչընդոտումէ երկրի ագրոպարենային համալիրի զարգացումը, որպես նորմալ շուկա-յական հարաբերության դրսնորում: Քաղաքացիականօրենսգիրքը ոչ միայն սահմանափակում է գյուղատնտեսական կոոպերատիվների ընտրության հնարավորշատ

.

ությունը երկու նշված տարբերակներով, այլե արտադրական ն սպառողականկոոպերատիվներինէ տալիս նրանց ոչ հատուկ ն համաշխարհային փորձին հակասող սկզբունքներ նրանց կազմակերպմանն գործունեության մեջ: Իսկ արտադրական կոոպերատիվներիբնորոշումը քաղաքացիական օրենսգրքում բացակայում է, որը քաղաքացիների կամավոր միավորումն է համատեղ արտադրական-տնտեսական գործունեություն իրականացնելու համար /արտադրություն, վերամշակում, արդյունաբերական, գյուղատնտեսական ն այլ արտադրանքի իրացում, աշխատանքներիկատարում, կենցաղային ծառայություն, սպասարկում, այլ սպասարկումների իրականացում, հիմնված նրանց անձնական աշխատանքայինմասնակցության ու անդամներիմիավորմանվրա, մասնակիցներիունեցվածքային փայատիրականմուծումների տեսքով: Հարկ է նշել, որ արտադրական կոոպերատիվները առնտրական,կոմերցիոն կազմակերպությունեն, բացի այդ պետք է նախատեսել արտադրական կոռպերատիվներում իրավաբանական անձանց մասնակցությունը, ինչպես նան, մասնակիցների սուբսիդացված :պլատասխանատվություն կոոպերատիվների պարտավորություններիկատարմանժամանակ: Սպառղական կոռպերատիվները ընդունվում են որպես քաղաքացիներին իրավաբանականանձանց կամավոր միավորում անդամակցությանտեսքով, նպատակ ունենալով բավարարելու մասնակիցների նյութական ն այ| ապահանջմունքները, որոնք իրացվում են նրա անդամների ունեցվածքային փայատիրական մուծումների միավորման ճանապարհով: Սպառողական կոոպերատիվների շարքին են դասվում ոչ առետրային կազմակերպությունները ն որպես այդպիսիք ունեն արտոնյալ հարկային ռեժիմ: Նրանց իրավականդրույթները պետք է որոշվեն քաղաքացիական օրենսգրքով՝ սպառողականկոոպերատիվներիհոդվածներով: Միմյանց հետ նման չկապակցվող հասկացությունները գործնական կիրառության ժամանակ հարկ կլինի սպասարկող գյոււատնտեսական կոռպերատիվներին ներկայացնել նրանց խորթ սպառողական կոոպերատիվներիկարգավիճակ,որոնք գործում են ամբողջ աշխարհում վերաբաշխմանոլորտում ն զբաղվում են իրենց անդամների շահերի պաշտպանությամբհիմնականում մանրածախառնտրում: Օրենսդիրների կողմից գյուղատնտեսական կոոպերացիայի էության անտեսման մասին է խոսում այն փաստը, որ ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքում նույնիսկ չկա «Գյուղատնտեսական կոոպերացիան նրա տեսակները» հասկացությունը /արտադրա168

կան, վերամշակող, գյուղատնտեսականապրանքարտադրողներին սպասարկող ն այլն/: Գյուղատնտեսական կոոպերացիան պետք է ձնավորվի արտադրականկամ սպառողականկոոպերատիվներիտեսքով: Արտադրական կոոպերատիվներ պետք է ստեղծվեն արտադրության, վերամշակման ն գյուղատնտեսականարտադրանքի իրացման համատեղ գործունեություն, ինչպես նան օրենքով չարգելող այլ գործունեություն իրականացնելու համար, հիմնված կոռպերատիվիանդամներիանձնականաշխատանքային մասնակցության վրա: Արտադրականկոոպերատիվներիանդամների թիվը, մեր կարծիքով, չպետք է հինգից պակաս լինի ն նրանք պետք է իրականացնենկոռպերատիվընդհանուր աշխատանքների ծավալի ոչ պակաս 50 տոկոսը: Արտադրականկոոպերատիվներիհիմնական տեսակներն են գյուղատնտեսական արտելները /կոլտնտեսությունները/ ն կոոպերատիվտնտեսությունները: Կոլեկտիվ տնտեսությունները/կոլտնտեսությունները/կամ գյուղատնտեսականարտելները մեր հանրապետությունում այլես չեն գործում: Դրա փոխարենկան գյուղացիականկոլեկտիվ տնտեսություններ, որոնք գործում են ըստ «Գյուղացիական ն գյուղացիականկոլեկտիվ տնտեսությունների մասին» օրենքի /1991թ./: Սակայն, ինչպես ցույց տվեց տարիների փորձը, այն մեր հանրապետությունումչարմատավորվեց: Արտադրական կոոպերատիվների մեկ այլ ձնը՝ կոռպերատիվ "տնտեսությունները,ստեղծվում են հիմնականում ֆերմերային տնտեսությունների ն քաղաքացիների կողմից, կամավոր մուծումների հիման վրա` հողի համատեղ մշակման նպատակով: Այն կապված է անձնական աշխատանքի վրա հիմնված, գյուարտադրանքի արտադրությանհետ, միավորելով ղատնտեսական ունեցվածքը փայատիրականսկզբունմի քանի կոոպերատորների քով: Հողատարածքները,որոնք միավորվում են համատեղ արտադրության նպատակով, կոոպերատիվ տնտեսություններիփայատիրականֆոնդի մեջ չեն մտնում. այն հիմնվում է ֆերմերային տնտեսություններիսեփականությանվրա, բացառությամբ համակոոպերատիվնպատակների կարիքների բավարարման համար նախատեսվածը: կոոպերացիայի մասին» սպասվելիք «Գյուղատնտեսական օրենքը պետք է կանոնակարգիսպառողականգյուղատնտեսական

գործունեությանձնը,կարգը: կոոպերատիվների

Կարեոր տեղ պետք է հատկացվի նան վարկային ն ապահովագրական կոոպերատիվների ձնավորմանը, նրանց օրենսգրքում» դրանք օրինականացմանը:Թեն «Քաղաքացիական չեն հիշատակվում,սակայն կոոպերացիայինշված ձները ձեակաշարքին: նորեն պետք է դասել սպառողականկոոպերատիվների Այսպիսով, այդ անորոշությունը կարող է խեղաթյուրել նրանց Այս տեսանկյունից վարկային բնույթի առանձնահատկությունը:

ելնելով «Սպառողական-կոոպերացիա»հասկացությունը լուրջ կանոնակարգմանկարիք ունի, քանի որ այն առայժմ առաջնորդվում է ժառանգություն ստացած խորհրդայինսպառողական կոոպերացիայիսկզբունքներով: Դրանով իսկ սահմանափակվումէ գործունեառնտրական ն գնող-մթերող կազմակերպությունների են վայրերում): գյուղական ության ոլորտը /որոնք աշխատում կոոպերացիայիմասին Այսպիսովկարելի է նշել, որ սպառողական անդրադառնում վարչեն գործող օրենքները բացարձակապես կային կոոպերատիվներին: խնդիրը, Վարկայինգյուղատնտեսականկոոպերատիվների նշանակություն, ելնելով մեր կարծիքով,ունի սոցիալ-տնտեսական գյուղատնտեսությանձնավորմաններկա վիճակից: Վարկայինկոոպերատիվներըհանրապետությունումպետք է ձնավորվենգյուղատնտեսականկոոպերատիվների անդամների վարկավորման ն դրամական միջոցների խնայողություններիհակարգը, անդամմար: Իսկ դրանց ձնավորման ն գործունեության պետք է որոշվեն ների իրավունքները ն պարտականությունները համապատասխանօրենքներով Հնարավոր է. .նան «Քաղաճասին» օրենքացիների վարկայինսպառողականկոոպերացիայի ն քի ընդունումը, որտեղ կարող է տեղ գտնել նրանց գործունեմիությունները պետք ության կանոնակարգը: Ընդ որում վարկային է միավորեն ոչ միայն ֆիզիկական անձանց, ն ոչ միայն զուտ սպառողական կարիքների խնդիր լուծման, այլ ծառայեն վերարտադրականավելի երկարաժամկետնպատակների: գործունեության Այսպիսով, վարկային կոոպերատիվների օրենսդրական դաշտի ձնավորումը ն հստակեցումը այսօր ունի մեծ նշանակություն: Այստեղ կարնոր է, որ այն առանձնացվի իր առանձորպես ոչ բանկային վարկային կազմակերպություն նահատուկ խնդիրներով, որոնք որ այդ կազմակերպությունը մի օրենսդրական փասոչ կարող է լուծել: Սակայն, այսօր տաթղթում վարկային կոոպերատիվներիայդ առանձնահատկություններնառանձնացվածչեն, չի երնում նրանց տարբերությունը կոոպերատիվարտադրական ն սպասարկող գյուղատնտեսական

ներից մի կողմից ն մյուս կողմից էլ` բանկային հաստատություններից: Եվ Կենտրոնական բանկի կողմից նշված խնդրի մեթոդական-նորմատիվայինփաստաթղթերիբացակայությունըէապես դժվարացնում է նրանց գործունեությունը: Կոոպերատիվային վարկի ձնավորմանը կողմնակիորեն խանգարում է նան հիպոթեկ համակարգի հողի ն մյուս ունեցվածքի գրավադրման բացակայությունըհանրապետությունում:

Ինչպես հայտնի է, շատ երկրներում հիմնականվարկային օպերացիանկատարվում է ձեռնարկությանունեցվածքիգնահատման ն նրա հետագա գրավադրմանմիջոցով: Այստեղ հարկ է նշել, որ կոոպերատիվ հիմունքներով վարկի կազմակերպմանժամանակգրավը չունի այնպիսինշանակություն, ինչպես կոմերցիոն վարկավորմանպայմաններում,վարկը չի կարող տրվել վստահության վրա, անդամներիանձնական որակների,երաշխավորմանհիմունքով, ինչպես նան կոոպերատիվի անդամի հատուկ պարտավորություններիառաջարկմանեղանակով: Միաժամանակ հարկ է նշել, որ վարկային կոոպերատիվների ստեղծումը անհնար է առանց ռեգիոնալ իշխանությունների աջակցության,մյուս կողմից էլ ոչ մի վարչականնախաձեռնություն չի կարող հաջողություն ունենալ, եթե չկա կոռպերատորներիշահագրգռվածությունը: Մեր կարծիքով, այդ նոր ֆինանսական կառույցի աշխատանքիհուսալիությունը բարձրացնելունպատակովանհրաժեշտ է մշակել նորմատիվա-իրավականփաստաթղթերիփաթեթ, որոնց մեջ կարող են մտնել՝ գյուղատնտեսականվարկայինկոոպերատիվների մասին օրենքը, նրանց գործունեության արտոկանոնադրությունը նագրմանկարգը, նայլն: Ասվածից կարելի է եզրակացնել, որ օրենսդրականբահամար անհրաժեշտ է հասնել նրան, որ զայի կատարելագործման քաղաքացիական օրենսգրքում արվեն էական լրացումներ, որով կօրինականացվի ն մեծդաշտ կբացվիգյուղատնտեսականկոոպերացիայի զարգացմանհամար: Այստեղ մեկ անգամ նս նշենք, որ պահանջվումէ արագացնել «Գյուղատնտեսականկոոպերացիայի մասին» օրենքիմշակումըն ընդունումը, որը հստակն միանշանակ կոոպերատիվներիգործունեությունը, կորոշի գյուղատնտեսական այդ թվում նան

-

կոռպերատիվների իրավականհստակ սահմանումը, որը այլ տիպի ձեռնարկու-

նրան կառանձնացնի փայատիրականն

թյուններից,

արտադրական ն սպասարկող կոոպերատիվներիմիջն ֆունկցիոնալ իրավականխստիվ տարանջատումը, կոոպերատիվների գործունեության տարբեր ձների թույլատրմանցանկի մշակումը, կոոպերատիվներիկանոնադրությանհիմնական դրույթների մշակումը, արտադրական ն սպասարկող կոոպերատիվներիփայաճիշտ սահմանումը, տիրական հարաբերությունների կոոպերատիվների առանձին տեսանկյուների գործունեության կարգավորումը, համապատասխանեցումըկների երկրի հիմնական օրենքներին /սահմանադրություն, քաղաքացիական օրենսգիրք, աշխատանքային,հողային ն այլ օրենսգրքեր/, -

-

-

կոոպերատիվների վրա հակամոնոպոլիստական ն հար-

կային օրենսդրության տարածմանաստիճանի բացահայտումը: Իսկ ինչ վերաբերում է կոոպերատիվ գործունեության կարգավորման առանձին կողմերին, ապա դա կարող է հղկվել երբ կոռպերատիվհամակարգը ընթացքում, գյուղատնտեսությունում լայն տարածում կստանա, երբ կունենանքհամապատասխան նրա դրական ն բացասական կողմերի վերաբերյալ: փորձ Պատմականորեն գյուղատնտեսական կոոպերատիվները են որպես առաջացել ապրանքարտադրողների սկզբունքորեն չմոնոպոլացվածմանր ագրարային հակակշիռ,խոշոր կապիտալիստական ձեռնարկություններին,որոնք գործում էին գյուղատնտեսությանը զուգորդվող ճյուղերում: Շուկայական էկոնոմիկայի պայմաններում ֆերմերային կոոպերացիանզարգանում է համապատասխանպետական քաղաքականությանշրջանակներում: Նման քաղաքականությանըզուգահեռ ամուր օրենսդրական բազայի ստեղծումը նպաստում է ժամանակակից պայմաններում գյուղատնտեսական կոոպերացիայի ձնավորհետնողական մանը ն զարգացմանը, օգտագործելով այդ ոլորտում համաշէ, որ կոոպերացիան խարհային փորձը: Վերջինս վկայում հազվաէ առաջանում ինքն իրեն, դրա համար անհրաժեշտ է կազման կերպչական սկիզբ գյուղացիական միջավայրից դուրս, որը տալիս է որոշակի ազդակ կոոպերատիվհամակարգիվերականգնման համար: գյուտ

դես

են

ն կազմակերպիչ ժամանակին առաջին նախաձեռնող հան-

եկել կոոպերատիվշարժման հանրահայտ ներկայացուցիչ172

ները, սակայն նրանց գաղափարները կյանքի կոչվեցին այդ գորօընթացի վրա պետական քաղաքականության ներգործության կատնտեսական ե վարչական շնորհիվներառելով իրավական, ռավարման մեծ ընտրանի: Այսօր մեր հանրապետությունում գյուղատնտեսական կոոպերացիայիձեավորման գործում հատուկ տեղ է պատկանում պետության նպատակասլացգործունեությանը շուկայական էկոնոմիկայի պայմաններում: Դա անհրաժեշտություն է առաջացնում մշակելու հանրապետության գյուղատնտեսականկոոպերացիայի զարգացման ծրագիր, որը պետք է կազմի երկրի ագրարային պետք է նկատի քաղաքականության բաղկացուցիչ մասը:Այստեղ առնվեն կոոպերատիվ ձեի զարգացման անհրաժեշտության համարժեք, իրավական բազան, կոոպերատիվ կառույցների կառուցվածքային ֆինանսական աջակցության, խթանման ե բնույթի միջոցառումները: Այս տեսանկյունիցանհրաժեշտէ առանձնահատուկ կանգ առնել հակամոնոպոլիստականն վարկային օրենսդրությունների կիրառմանառանձնահատկությանվրա` ուղղահայաց տիպի գյուղատնտեսականկոոպերատիվների դեպքում, որպես կոոպենկատմամբ պետական քաղաքականության րատիվների իրականացման կարնոր տարր: Հայտնի է, որ ուղղահայաց տիպի կոոպերատիվները իրենցից ներկայացնում են մանր, սկզբունքորեն

չմոնոպոլացվածխոշորագրարայինարտադրողների, համակենտրոնացված,հաճախ ԱԱՀ-իառաջինե երրորդ ոլորտների բարձր մոնոպոլացված ձեռնարկություններինհակադրվելու միջոց: Հենց այդ պատճառովէլ աշխարհի տնտեսապես զարգացած երկրներից հակաշատերում կոոպերատիվ միավորումները չեն մտնում տակ: տրեստային սահմանափակումների օրենսդրության Եվրոպայի, հատկապես հյուսիսային երկրներում կոոպերատիվ միությունները իրենց գործունեությամբընդգրկում են առանձին գյուղատնտեսականմթերքների շուկայի 70-100 տոկոսը, որն, ի մարմինների քննարկդեպ, չի դառնում հակամոնոպոլիստական ման

առարկա:

Բացի այդ կոոպերատիվներըունեն արտադրանքիներքին շարժման առանձնահատկություն: Գյուղատնտեսական ապրանքանդամըմատակարարելովսեփական արտադրողը՝ կոոպերատիվի արտադրանքը կոոպերատիվ ձեռնարկությանը /իրացման, վերամշակման ն այլ նպատակներով/,իրականացնումէ ոչ թե վաճառքի ակտ, այլ միայն փոխանցում է իր գործակալին,որն աշխաչի տումէ իր մոտ, արտադրանքը իրացնելու համար: Իրավիճակը փոխանցման փոփոխվումնան նրանից հետո, երբ արտադրողը

պահին ստանում է այդ արտադրանքիմասնակի վճարը, որպես իրական վճար: Նույն չափով դա վերաբերումէ նան կոոպերատիվի միջոցով արտադրության միջոցների ձեռքբերմանը: Վերջնական հաշվարկային ամփոփումըիրականացվումէ ֆինանսականտարվա արդյունքների հիման վրա, երբ կոոպերատիվիմակարդակով

մասը նմատակարարներին, վճարվի ոոպերատ անդամներին, րիրիրորպես նրանցից ում Ա արո ծերին: է

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Յ աաա աաա աաա մակաաաաա

Նախաբան

ւը

ն

ից

ստացվածարտադրանքիհավելավճար կամ էլ զեղչեր նրանց մից կոոպերատիվիցգնված, ասենք անասնակերի, պարարտանյութի ն այլնի դիմաց: Ներկոոպերատիվային կառուցվածքի նման ընկալումը պայմանավորում է կոոպերատիվիշահույթի հարկման հատուկ կարգ: Միայն կրկնակի հարկման բացառման համար հարկը շատ երկրներում վերցվում է միայն մեկ, հաճախ կոոպերատիվի անդամի մակարդակով: Այ` խոսքով ասած, կոոպերատիվի շահույթը տարվաարդյունքներով, որը բաշխվել է իր անդամներին, հարկմանչի ենթարկվում: Իսկ բյուջե, պետությանը այդ շահույթից հարկ է վճարում ինքը՝ գյուղապրանքարտադրողը: Ցավոք, մեր հանրապետությանայս դաշտում գործող որնէ օրենսդրություն չի կարգավորումայդ խնդիրը, որի արդյունքում կոոպերատիվկազմակերպությունըկարող է հայտնվել ոչ շահավետ իրավիճակում: Գյուղատնտեսականկոոպերացիայիզարգացման պետական քաղաքականությանմի այլ, ոչ պակաս կարնոր ուղղություն պետք է դառնա տնտեսական կոոպերատիվ կառույցների ֆինանսական աջակցությունը, հատկապես նրա զարգացման մեկնարկային փուլում: Այդ գործունեության իրականացմանհամար, մեր կարծիքով, անհրաժեշտ է ստեղծել գյուղատնտեսական կոոպերացիայիաջակցմանհատուկ ֆոնդ, որը նախատեսիհստակ կարգ իրենց գործունեության սկզբում կոոպերատիվներինարտոնյալ վարկերտրամադրելուուղղությամբ: Եվ վերջապես, գյուղատնտեսությունում ու ագրոպարենային համակարգումպետական կոոպերատիվայինքաղաքակա(ության ձնավորմանՆ իրականացմանպայմանը, ընդհանուր աոմամբ, համալիր պետականծրագրի ընդունումն է՝ ուղղված գյուղացիական կոոպերացիայիզարգացմանը:

զարգացման կոոպերացիայի Գլուխ 1. գյուղատնտեսական

ն առանձնահատվկությունները առան...2 պատմությունը

1.1 1.2

Տնտեսական գործունեությանկոոպերատիվձնի ման

պատմականանհրաժեշտությունը

Կոուվերացիան շուկայական համակարգում, առանձնա12 հատկություններըն նրա սոցիալականֆունկցիան

1.3

Չայանովը գյուղատնտեսական կոոպերացիայի էության ն հիմնականսկզբունքներիմասին ԱՎ

1.4

Գյուղացիականկոոպերատիվներիառաջացումը ն զարգացումը Արեմտյան Եվրոպայի երկրներում, ձնավորման առանձնահատկությունները աար 41 Լե...

1.5

կոոպերատիվշարժմանզարգացԳյուղատնտեսությունում ման հիմնականփուլերը`... նաննա

Գլուխ 2 2.1

-

կոոպերացիայիֆունկցիոնալ գ/ուղատնտեսական գործունեությունը կառուցվածքըն արտադրական

Կոոպերացիայիտիպերը

Լ...

...66

աան:

համակարգուն Կոուերատիվ զիջոըների ներաշխ -

Վարկային երկրներՈՒմ

կոոպերատիվները Լ...

ե...

երրորդ

Աա

անանաաանանանաանան

Գյուղատնտեսականարտադրության կոլեկտիվձները

նանան

Լ...

առաջաց-

աշխար

կազմակ աաաանննա

Գյուղատնտեսական կոոպերատիվների գործունեության իրավական հիմունքներըն պետականկարգավորումը.111

ՍՈՒՐԵՆ ԱՅՎԱԶԻ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԿՈՈՊԵՐԱՑԻԱ

ԱՆՑՅԱԼԸ ԵՎ ՆԵՐԿԱՆ

Գլուխ 3

գ/ուղատնտեսական կոոպերացիայիզարգացման միտումները ն հեռանկարներըձնավորվողնոր ագրարային կառուցվածքիպայմաններում նա. -

ս

Լ.Լ...

3.1

Ագրարային ռեֆորմը ն կառուցվածքային վերափոխումները գյուղում, կոոպերատիվ հատվածի տեղը ն դերը ժամանակակիցագրարայինկառուցվածքում

Համակարգչային ձնավորումը Շուշան Պետրոսյանի

3.2

Կոոպերացիայի ձները ն մակարդակը ԱՊՀ ագրոպարենայինհամալիրներում

երկրների

Յ.3

ԿոոպերացիայիզարգացմանհեռանկարներըՀայաստանի ՀանրապետությՈԼԱՌԼՄ նանման, ւ...

Լ...

3.4

Ծառայությունների,սպասարկման ոլորտի կոոպերատիվների ձնավորման տնտեսական անհրաժեշությունը ն հեռանկարները ն149 անանկ

ւ...

3.5

Կոոպերացիայի վերականգնումը Կենտրոնական ն ԱրնելյանԵվրոպայիերկրներումշուկայական հարաբերու155 թյունների պայմաններում

Հանձնվածէ արտադրություն 15.04.2002թ.: Չափսը՝ 602484 7/6: Տպագրություն՝օֆսեթ: 12,0. տպ. մամ., 10,6 հրատ. մամ.: Տպաքանակ՝200:

Պատվեր՝67:

ե...

ԼԼ

3.6

նեկան

Ստորագրված 12.04.2002թ.: է տպագրության

Գյուղատնտեսական կոոպերատիվներիձնավորման ն զարգացմանիրավական դաշտը, կոոպերացիայիՔաղա166 քականությանէությունը... ե...

Վ...

Երնան- 25, Նալբանդյան

128 «Տնտեսագետ» հրատարակչություն