Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի վնասատուները և նրանց դեմ կիրառվող պայքարի միջոցառումները

Հայաստանի Պետական Ագրարային Համալսարան Ստեփանակերտի մասնաճյուղ

Հակոμյան Գ.Ա. Ալեքսանյան Վ.Ա. Նազարյան Ա.Բ.

Գյուղատնտեսական մշակաμույսերի վնասատուները ն հիվանդությունները ու նրանց դեմ կիրառվող պայքարի միջոցառումները ՈՒսումնական ձեռնարկ

ԵՐԵՎԱՆ ՀՊԱՀ

ՀՏԴ 632 ԳՄԴ 44.9 Հ 177 Ձեռնարկը երաշխավորվել է ՀՊԱՀ Ստեփանակերտի մասնաճյուղի գիտամեթոդական խորհրդի կողմից (03.05.2010թ արձանագրություն թիվ 15): Գրախոսողներ` կ. գ. դ.պրոֆեսոր Ա. Ա. Գուլյան կ. գ. թեկնածու, դոցենտ Վ. Թ. Հայրապետյան Մասնագիտական խմμագիր` ավագ դասախոս Ա.Բ.Նազարյան Խմμագիր` Թ.Գ.Գրիգորյան Հեղինակներ` գ.գ.դ.պրոֆեսոր Գ.Ա.Հակոμյան, գ.գ.թեկնածու, դոցենտ Վ.Ա.Ալեքսանյան ավագ դասախոս Ա.Բ.Նազարյան(ՀՊԱՀ) Հ 177

Հակոμյան Գ.Ա. Գյուղատնտեսական մշակաμույսերի վնասատուները ն հիվանդությունները ու նրանց դեմ կիրառվող պայքարի միջոցառումները: ՈՒսումնական ձեռնարկ/ Գ.Ա.Հակոμյան, Վ.Ա.Ալեքսանյան, Ա.Բ.Նազարյան, խմμագիր` Թ.Գ.Գրիգորյան: ՀՊԱՀ Ստեփանակերտի մասնաճյուղ.- Եր.: ՀՊԱՀ, 2010.- 336 էջ: Սույն ձեռնարկը գրված է ՀՊԱՀ - ում գործող ուսումնական ծրագրին համապատասխան: Ձեռնարկում շարադրված են դաշտային մշակաμույսերին, պտղատուներին, μանջարաμոստանային կուլտուրաներին, հատապտղատուներին, խաղողի վազին վնասող զանազան հիվանդությունների ու վնասատուների զարգացման կենսաμանական առանձնահատկությունները, հասցրած վնասները, մանրամասն ձնով տրված են նրանց դեմ պայքարի ժամանակակից ագրոտեխնիկական, կենսաμանական ն քիմիական եղանակները: Բուսաμուծությամμ զμաղվող ֆերմերներին պրակտիկ օգնություն ցույց տալու նպատակով, ձեռնարկում μերվում են արտոնագրված ն μարձր արդյունավետություն ցուցաμերող մեծ թվով թունաքիմիկատներ ն նրանց օգտագործման եղանակները: Ձեռնարկը նախատեսված է գյուղատնտեսական μուհերի ն միջին մասնագիտական կրթության ուսանողների համար: Նրանից կարող են օգտվել նան արտադրությունում աշխատող գյուղատնտեսության մասնագետներն ու գիտական աշխատանքով զμաղվող անձիք:

ՀՏԴ 632 ԳՄԴ 44.9 ISBN 978-9939-54-315-4 ¡ Հայաստանի պետական ագրարային համալսարան

Ն ե ր ա ծ ու թ յ ու ն Գյուղատնտեսական μնագավառում մշակվող կուլտուրաները պարունակում են մարդու սննդի համար շատ անհրաժեշտ սննդանյութեր, որոնք իրենց մեջ պարունակում են շաքար, ճարպեր, սպիտակուցներ, օրգանական թթուներ, վիտամիններ, դաμաղանյութեր, հանքային շատ մակրո-միկրո տարրեր: Սակայն աշխարհում տարածված μազմաթիվ միջատները, տզերը, նեմատոդները, մկանման կրծողները, սնկային, μակտերիալ հիվանդությունները` ամեն տարի հսկայական վնասներ են հասցնում գյուղատնտեսական մշակովի ն վայրի կուլտուրաներին, զրկում կամ իջեցնում նրանց μերքատվությունը: Ոչ պակաս վնասներ են պատճառում մոլախոտերի առատ μուսականությունը, որոնք μերքի նվազեցման հետ միասին գցում են նրա որակը ն ապրանքային արժեքը: Հետնապես անհրաժեշտ է վնասատուների ն հիվանդությունների ու մոլախոտերի դեմ ժամանակին ու արդյունավետ պայքար կազմակերպել: Ըստ որում կիրառել պայքարի ագրոտեխնիկական, ֆիզիկական ն մեխանիկական, կենսաμանական ն քիմիական եղանակներով: Նշված վնասատուները ն հիվանդությունները մեծ վնաս են պատճառում ոչ միայն այգիներին, μանջարանոցներին, ցանքերին, այլ նան անտառներին, արոտներին, պահեստներում պահպանվող հատիկներին ու մթերքներին, ինչպես նան ընտանի կենդանիներին: Գիտնականներն նրանց դեմ պայքարելու համար անընդհատ ստեղծում են պայքարի նորմալ ավելի արդյունավետ ինսեկտիցիդներ, ֆունգիցիդներ, ակարիցիդներ, ռոդենդիցիդներ, հերμեցիդներ: Միայն պահանջվում է մանրամասն ու μազմակողմանի ուսումնասիրել գյուղատնտեսական μույսերի վնասատուների ն հիվանդությունների μիոլոգիան, նրանց զարգացման ցիկլերը, հասցրած վնասի μնույթը, ձները, զարգացման ու μազմացման առանձնահատկությունները: Ճիշտ կազմել կոնցենտրացիան ու ծախսման նորման: Մեր հանրապետությունում հողի սեփականաշնորհման հետնանքով ստեղծվել է լավագույն պայմաններ սեփական այգինները, μանջարանոցները, ցանքերը ավելի արդյունավետ վնասատուներից ու հիվանդություններից μերքը փրկելու համար, μայց իրականում չիրագործվեց սպասումները: Պետք է խոստովանել, որ կոլեկտիվ տնտեսություններում ավելի արդյունավետ էին պայքարում ն μերքի համեմատաμար քիչ կորուստ էին ունենում: Իհարկե` այն կապված է տեխնիկական հագեցվածության հետ, չէ որ կոլեկտիվ տնտեսություններում տեխնիկան ավելի արդյունավետ է օգտագործվում, քան անհատական տնտեսություններում: Ահա այդ նպատակով էլ կազմվել է այն ձեռնարկը, որը մեծ օգնություն կլինի մեր ուսանողներին, մասնագետներին ու գյուղատնտեսության մեջ աշխատողներին: Ձեռնարկը գրվել է հիմք ընդունելով 1957 ն 1964 թվականներին «Բույսերի պաշտպա-նություն» ձեռնարկը, որ գրված է կոլեկտիվ գիտնականների կողմից:

Ը Ն Դ Հ Ա Ն ՈՒ Ր Գ լ ու խ

ԲԱԺԻՆ

առաջին

Գյուղատնտեսական կուլտուրաներին վնաս պատճառող կենդանի օրգանիզմների գլխավոր խմμերի μնութագիրը Գյուղատնտեսական վնասատուների դեմ հիմնավորված ու արդյունավետ պայքար կազմակերպելու համար, անհրաժեշտ է նախօրոք պարզել նրանց տեսակային կազմը, իմանալ թե նրանք կենդանական աշխարհի որ խմμին, տիպին, դասին, կարգին, ընտանիքին ն ցեղին են պատկանում: Գյուղատնտեսական μույսերին վնաս են պատճառում կենդանիների օրգանիզմների հազարավոր տեսակներ, որոնք պատկանում են նախակենդանիների, փափկամորթների, կլոր որդերի, հոդվածոտանիների ն ողնաշարավորների տիպերին:Որպես գլխավոր վնասատուներ ճանաչված են` հոդվածոտանիներից` միջատները ն տզերը, կլոր որդերի տիպից ` նեմատոդները, փափկամորթների տիպից` կողինջները, ողնաշարավորներից` մկանման կրծողներն ու գետնասկյուռները: Նեմատոդներ կամ լարաորդեր (Neոatօdeտ): Բույսերի պարազիտ նեմա- տոդները կլոր որդերի տիպի հիմնական դասն են կազմում: Սրանք 0,4 – 5մմ երկարություն ունեցող որդեր են, որոնց շարքում կան գյուղատնտեսական կուլտուրաների պարազիտներ ն վնասատուներ ( ճակնդեղի, ցորենի, կարտոֆիլի նեմատոդներ ն այլն ): Նեմատոդներն ունեն μարակ, իլիկաձն կամ թելանման երկարավուն մարմին, որը երկու ծայրերում μարակում է: Նեմատոդների մարմնի առաջնային մասում գտնվում են μերանի անցքը ն զգայայարանները, իսկ հետին մասում` փորի կողմից հետանցքը ն պոչը: Այս որդերի μերանի խոռոչում շուրթերի վրա գտնվում են 2 – 3 ասեղանման մասեր, որոնց օգնությամμ նրանք ծակում, մտնում են μույսերի մեջ կամ դըրսից քայքայում նրանց հյուսվածքները` հյութը ծծելու միջոցով: Բերանի խոռոչից սկսում է նրանց մարսողական համակարգը, որը μաղկացած է` առաջնաղիքից, միջնաղիքից, ն վերջնաղիքից: Առաջնաղիքի նախնական մասը կազմում է կերակրափողը, որն օժտված չէ մարսողական գեղձերով Միջնաղիքը μավականին ծավալուն է ն ոչ մի ոլորումներ չունի: Վերջնաղիքը, դեռ չհասած մարմնի հետին ծայրին, վերջանում է հետանցքով: Բույսերի հյուսվածքներից հյութը ծծելու ժամանակ նեմատոդները μույսերի մեջ են թափում իրենց μերանի խոռոչի ն որկորի

գեղձերից որոշ նյութեր որոնք խանգարում են μույսերի նորմալ աճը ու զարգացումը ն այդ նյութերի ազդեցության պատճառով առանձին μույսերի վրա առաջանում են ուռուցքներ, խոցեր, գաճաճություն, μջիջների մասնակի մահացում ն այլ ձնափոխություններ: Նեմատոդների արտաթորության սիստեմը կազմված է արտազատող μջիջներից ն մարմնախոռոչի հետ չհաղորդակցվող խողովակներից, որոնք անցնում են մարմնի երկարության ն մարմի առջնի մասում միանում են միմյանց հետ (նկ. 1):

Նկ. 1. Կլոր որդեր կամ նեմատոդներ 1 – 2 – ցողունային նեմատոդների էգը ն արուն, 3 - արմատային գալային նեմատոդների էգը, 4 - ճակնդեղի նեմատոդների թրթուրի նիզակը: Այս խմμին պատկանող որդերը արյունատար սիստեմ ն շնչառության օրգաններ չունեն, նրանք թթվածինն ստանում են օրգանական նյութերի քայքայումից: Նրանց մարմնի μջիջներում օքսիդացման պրոցեսները տեղի են ունենում անաերոμ պայմաններում: Նեմատոդները μաժանասեռ կենդանիներ են ն ունեն լավ արտահայտված սեռական երկձնություն ( դիմորֆիզմ ): Արուներն ունենում են կլոր որդանման, μարակ, երկարավուն մարմին, որոնց հետին ծայրը կեռ է ն իր վրա կրում է μեղմնավորող օրգանը, որը տարμեր տեսակների մոտ տարμեր կառուցվածք ունի: էգերը արուներից խոշոր են, որոնց մարմնի հետին ծայրը սուր է, իսկ որոշ տեսակներինը` ուռուցիկ ն պարկանման է ( ճակնդեղի նեմատոդ ): էգերի սեռական անցքը առանձնացված է ն գտնվում է փորի կողմում, իսկ արուների սերմնացայտ խողովակը μացվում է վերջնաղիքի մեջ:

Նեմատոդների ներվային սիստեմը μաղկացած է մերձկլանային ներվային օղակից, որից սկիզμ են առնում մարմնի երկարությամμ գնացող ներվային թելիկները, որոնք միմյանց հետ միանում են μազմաթիվ ներվային ձգալարերով: Սրանք սովորաμար չունեն զգացողական օրգաններ, սակայն որոշ տեսակներն ունեն զգացողական մազիկներ, որոնք գտնվում են հատկապես մարմնի ծայրերում: Այս որդերը մեծ մասամμ μազմանում են ձվադրման միջոցով: Հաճախ էգը ձուն դնում է հատուկ լորձունքի հետ, հողի կամ μույսերի հյուսվածքում: Աննպաստ պայմաններում ձվերը մնում են էգի ցիստավորված մարմնում, որի մեջ նրանք կարող են մնալ շատ երկար ժամանակ: Կան նան կենդանածիններ կամ ավելի շուտ կեղծ կենդանածիններ: Այդ խմμին պատկանող որդերի գույնը կախված է նրանց ընդունած սննդից: Հաճախ լինում են սպիտակավուն, վարդագույն կամ μաց կանաչ գույնի: Նեմատոդների զարգացումը լինում է ուղղակի ն զարգացումը ընթանում է մաշկափոխությամμ: Թրթուրները ձվից դուրս գալու շրջանում ընդանուր առմամμ նման են հասուններին ( ծնողներին ), μայց մի քանի տեսակների ( ճակնդեղի ն գխտորային նեմատոդներ ), արուի ն էգի զարգացումը միանման չի կատարվում: էգերը թրթուրային առաջին հասակում ունենում են որդաանման տեսք, իսկ հետագայում մաշկափոխվելուց հետո ձեռք են μերում ուռուցիկ տանձանման ձն, իսկ արուները թրթուրային հասակում պարուրված մնում են մաշկի մեջ ու մի քանի անգամ մաշկափոխվելուց հետո մաշկը պատռում են ն դուրս են գալիս տիպիկ երկարավուն, μարակ որդեր: Ճակնդեղի, կարտոֆիլի ցողունային ն ցորենի նեմատոդները հանդիսանում են գյուղատնտեսական կուլտուրաների գլխավոր վնասատուներ: Փափկամորթներ ( Խօllստտa ): Այս տիպի կենդանիներից գյուղատնտեսական μույսերին վնասում են կողինջները, որոնք պատկանում են փորոտանիների դասին: Կողիջներն ունեն անհատվածավոր, փափուկ լորձնապատ` խոնավ մաշկով մարմին, որը երμեմն ծածկված է լինում խեցիով կամ լինում է մերկ` առանց խեցու ( մերկ կողինջներ ): Խխունջների շատ տեսակներ ապրում են ջրերում, μայց քիչ չեն նան ցամաքում ապրողները, որոնք մեծ մասամμ լինում են խոնավ վայրերում: Դրանց մեծ մասը μուսակերներ են ն շուրջ 10 տեսակներ հանդիսանում են գյուղատնտեսա-կան կուլտուրաների վնասատուներ, որոնց շարքում որպես μազմակեր գլխավոր վնասատուներ հաճախ հանդես են գալիս մի քանի տեսակ մերկ կողինջներ ( Ճցriօliոax ն Ճriօո ցեղերից ) ու մեծ վնաս պատճառում հացաμույսերին, երեքնուկին ն μանջարային մշակաμույսերին (նկ. 2):

Փորոտանի մերկ կողինջների փափուկ մարմինը ծածկված է լորձոտ մաշ- կով, որի վրա տեղավորված են μազմաթիվ լորձ արտադրող գեղձեր: Լորձանյութը միշտ փափուկ է պահում նրանց մաշկը ն պաշտպանում է այն չորանալուց: Կողինջները շարժվում են լայն, մկանոտ ոտքերով, որոնք գտնվում են նրանց փորի վրա ( այստեղից էլ ստացել են փորոտանիներ անունը ): Լավ նկատելի են նրանց անցած տեղի հետքերը, որը պատած է լինում փայլուն լորձով: Կողինջների մաշկը վերնից ունի հատուկ ծալք, որը կոչվում է մորթապատյան` ( թիկնոց ): Փորոտանի կողինջների գլխի վրա գտնվում են զույգ շոշափուկներ, որոնք մի փոքր գրգիռից ներս են քաշվում ու մի քիչ հետո նորից μարձրանում: Գլխի վրա գտնվում են նան տեսողության օրգանները` աչքերը ն μերանի օրգանները: Կողինջները ունեն մեծ թվով փոքրիկ ատամներ ( քերիչներ ), որոնց միջոցով նրանք քերում են μույսերի տարμեր օրգանների հյուս-վածքները, իսկ կլանի մեջ ունեն եղջրային ծնոտ, որի օգնությամμ մանրացնում ն տրորում են կերի մասնիկները: Փորոտանի կողինջների մարսողական համակարգը իրենից ներկայացնում է μավական երկար, ոլորուն ն առանձին մասերի μաժանված մի համակարգ ( μերանի խոռոչ, կլան, որկոր, քուջ, ստամոքս, աղիքներ ն այլն), որն ունի թիանման տափակ գեղձեր ( լյարդ, թքի գեղձ ն այլն ): Կողինջները շնչում են թոքի օգնությամμ, որը տեղավորված է մորթեպատյանի ն մարմնի միջն, իսկ մարմնի կողքերին գտնվում են շնչանցքները: Օդը թոքի մեջ ներթափանցում ն դուրս է գալիս շնչանցքների միջոցով: Կողինջները հանդիսանում են երկսեռ ( հերմաֆրոդիտ ) կենդանիներ, որոնք ունեն թե արական ն թե իգական սեռական օրգաններ: Բայց նրանց μեղմնավորությունը կատարվում է երկու անհատների զուգավորումից ( խաչաձն μեղմնավորություն ):

Կողինջները μազմանում են ձվադրումով: Ձվերից դուրս եկածներն իրենց արտաքին տեսքով շատ նման են հասուններին: Նրանց զարգացումը կատարվում է աստիճանաμար փոփոխման միջոցով: Արուն ն էգը արտաքին տեսքով միմյանց նման են: Տզեր ( ՃՇariոa ): Տզերը պատկանում են հոդվածոտանիների ( Ճrtհrօքօda ) տիպին, սարդակերպերի ( ՃraՇհոօidea ) դասին: Տզերի դասին են պատկանում մոտ 6000 տեսակներ, որոնց մեծ մասը հանդիսանում է գյուղատնտեսական μույսերի ն ընտանի կենդանիների մակաμույծներ: Բազմաթիվ տեսակներ ( μամμակենու ոստայնատիզ, պտղատու ծառերի վրա μազմացող մի քանի տեսակ տզեր, պահեստային տզեր ն այլն ) հանդիսանում են գլխավոր վնասատուներ: Տզերի շատ տեսակներ հանդիսանում են մարդկանց ն ընտանի կենդանիների հիվանդությունների տարածողներ ( էնցեֆալիտ, հետադարձ տիֆ, պիրոպլազմոզ ն այլն ): Դրանց մեջ կան նան օգտակար տեսակներ` գիշատիչներ, որոնք սնվում են վնասակար միջատներով: Մյուս սարդակերպերից ( սարդեր, կարիճներ, մորմեր ) տզերը տարμերվում են նրանով, որ նրանց գլխակուրծքը շատ ամուր միաձուլված է փորի հետ ն մարմնի սեգմենտավորումը պարզ չի երնում: Բուսակեր տզերը շատ փոքր են, նրանց մարմնի երկարությունը հասնում է մինչն 0,5 մմ, իսկ շատ տեսակներ միկրոսկոպիկ մեծություն ունեն: Տզերի մարմինը μաժանվում է երկու մասի` գլխակուրծք, որն իր վրա կրում է 6 զույգ վերջավորություններ, որոնցից չորս զույգ ոտքեր ն երկու զույգ μերանային օրգաններ ( μռնիչներ ): Փորի վրա վերջավորություններ չկան: Կան որոշ խումμ տզեր ( Էriօքհյdae ), որոնք ունեն երկու զույգ ոտքեր ն նրանց մարմնի ձնը երկարավուն է: Բուսակեր տզերի մեծ մասը սովորաμար ունենում է օվալաձն կլոր կամ երկարավուն մարմին: Նրանց մարմինը ծածկված է լինում մազիկներով: Տզերը μեղիկներ ն թներ չունեն: Նրանց գլխակրծքի վրա կան պարզ աչքեր: Զգայական օրգանները գտնվում են գլխակրծքի μռնիչների վրա, մազիկների ձնով: Տզերը լինում են տարμեր գույնի` դեղնավուն, գորշ, կարմիր ն այլ գույների: Նրանց շատ տեսակներ շնչում են ամμողջ մաշկով, μայց կան նան այնպիսի տեսակներ, որոնք ունեն շնչառական խողովակներ: Այդ դեպքում առկա են երկու շնչանցք, որոնք գտնվում են հետին զույգ ոտքերի հիմքում: Մնացած μոլոր ներքին օրգանները մոտավորապես նման են միջատների ներքին օրգաններին: Բացառությամμ մի քանի կենդանածինների, տզերը μազմանում են ձվերով: Ձվից դուրս եկած թրթուրը ունի երկու կամ երեք զույգ ոտքեր: Զարգացման հետագա փուլերում տզերը ունեն չորս զույգ ոտքեր ( նիմֆաները ն հասունը ): Տզերի մոտ նիմֆայի ստադիան μնորոշ է նրանով, որ դրանք հասունների նման ունեն չորս զույգ ոտքեր, μայց դրանք սեռականորեն հասունացած չեն: Սեռահասուն են դառնում մաշկափոխությունից հետո: Զագացման ընթացքում մեկ փուլից հաջորդ փուլին անցնելու շրջանում, տզերի մոտ տեղի է ունենում

նախամաշկափոխման հանգստի շրջան, որից հետո կատարվում է մաշկափոխությունը: Վերջին մաշկափոխումից հետո տիզը դառնում է հասուն: Տզերի մեծ մասը զարգացման ընթացքում անցնում են նիմֆային երկու փուլ` առաջին նիմֆա կամ պրոտոնիմֆա ն երկրորդ նիմֆա` դեյտոնիմֆա, իսկ եղջերավոր տզերն ( ՕrԵjatei ) ունենում են նիմֆային երեք փուլ` առաջին ( պրոտոնիմֆա ), երկրորդ ( դեյտոնիմֆա ), ն երրորդ ( տրիտոնիմֆա ): Որոշ դեպքերում արուներն ունենում են նիմֆային մեկ փուլ, իսկ էգերը` երկու: Մորեխների ձվերի պարազիտ` կարմիր տզերի ( ԷսtrօոԵidiսո ), մոտ թրթուրի, նիմֆայի ն հասուն ստադիաների միջն տեղի է ունենում հանգստի շրջան, որի ընթացքում տզերի օրգանիզմում կատարվում են խոր փոփոխություններ: Գոյություն ունեն մի շարք տեսակի տզեր, որոնք ամμարային վնասատուներ են: Վերջիններիս զարգացումը կատարվում է սովորական ձնով` ձու, թրթուր, առաջին ն երկրորդ նիմֆաներ ն հասուն տիզ: Երμեմն առաջին նիմֆայի մաշկափոխությունից հետո առաջանում է յուրահատուկ նիմֆային ստադիա, այսպես կոչված հիպոպուս (նկ. 3):

Նկ. 3. Ալրատիզի զարգացման ստադիաները. 1 - ձու, 2 - թրթուր, 3 - առաջին նիմֆա, 4 - տարածվող հիպոպուս, 5 - երկրորդ նիմֆա, 6 – հասուն արու, 7 - հասուն էգ, 8 - հիպոպուս` ծծիչներով: Հիպոպուսի շրջանում տզերը ավելի դիմացկուն են դառնում շրջապատի անμարենպաստ պայմաններին, իսկ որոշ տեսակների համար այդ ստադիան շատ նպաստավոր է նրանց տարածվելու ն նոր

ապրելապայմաններ փոխադրվելու համար: Այդ տեսակետից հիպոպուսները լինում են հանգստացող ն թափառող ձների: Նպաստավոր պայմաններում հիպոպուսները մաշկափոխվում ու վերափոխվում են երրորդ նիմֆայի ( տրիտոնիմֆա ), վերջինս մաշկափոխվելուց հետո վերափոխվում է հասուն տզի: Տարածվող հիպոպուսները վարում են ազատ կյանք, նրանք շարժուն են ն հաճախ իրենց փորի տակ գտնվող կեռիկների միջոցով կպչում են շարժվող կենդանիներին ( միջատներին ) ն տեղափոխվում μավական հեռու տարա-ծություններ: Այդ շրջանում նրանց μերանի օրգանները զարգացած չեն ն մարմինը ծածկված է լինում ամուր ծածկոցով: Հանգստացող հիպոպուսը անշարժ է ն չունի զարգացած μերանի օրգաններ, ոտքերը կարճ են ն մարմինը` ծածկված ամուր մաշկով: Հիպոպուսի ստադիայում տզերը կարող են երկար ժամանակ առանց սնվելու պահպանել իրենց կենսունակությունը: Տզերը տարասեռ են, չնայած որ 8riօԵia քraetiօտa տզի արուն մինչն օրս չի հայտնաμերվել, իսկ որոշ տեսակների ( թուրքեստանական ոստայնատիզ ) էգերը ձվադրում են չμեղմնավորված ձվեր, որոնցից դուրս են գալիս μացառապես արուներ: Բուսակեր տզերի մեծ մասը ձեռք է μերել μազմանալու մեծ ունակություն ն արագ տեմպ, շատ տեսակներ տարվա ընթացքում տալիս են 12–17 սերունդ, յուրաքանչյուր էգ դնում է մինչն 120 ձու, իսկ սովորաμար` 40 – 50 ձու: Ձեռք μերած արագ μազմանալու հատկության շնորհիվ նպաստավոր պայմաններում նրանց քանակությունը μույսերի վրա կարճ ժամանակամիջոցում տասնապատկվում ն հարյուրապատկվում է ու մեծ վնաս է պատճառում գյու-ղատնտեսական կուլտուրաներին: Տզերը μույսերին վնաս են պատճառում նրանց տերնների ն ընձյուղների հյութը ծծելով, իսկ Էriօքհյidae խմμին պատ-կանող տզերը նան μույսերի տարμեր օրգաններում գխտորներ առաջացնելով: Տզերից` ոստայնատզերը 1etraոյՇհidae, ունենում են ոստայնագեղձեր, որոնց արտաթորանքով նրանք μույսերի տերնների տակ ն տարμեր մասերում առաջացնում են ոստայնաթաղիք: Էյrօցlյքհidae ընտանիքին պատկանող շատ տեսակի տզեր հանդիսանում են հատիկների, ալյուրի, ձավարի ն այլ մթերք-ների գլխավոր վնասատուներ: Տեսակների μազմաթվությամμ, արագ ն մասսայական μազմանալու ունակությամμ ն շրջապատի պայմաններին արագ հարմարվելու շնորհիվ տզերը երկրագնդի վրա տարածվել են մեծ արեալով: Նրանց կարելի է հանդիպել սկսած հյուսիսային գոտուց մինչն արնադարձային շրջանները: Իհարկե տեսակների μազմազանությունն ավելի աչքի է ընկնում տաք ն խոնավ գոտիներում: Տզերի շատ տեսակներ ապրում են ջրերում, հողում, μարձր լեռներում, քարան-ձավներում, μույսերի հյուսվածքների մեջ, կենդանիների վրա, մարդկանց μնա-կարաններում, թռչնաμներում:

Տզերը ուրիշ վայրեր կարող են տարածվել մթերքների, μույսերի, տնկանյու-թի, սերմնացու հատիկների, գործիքների, մարդկանց, կենդանիների, ջրի ն քամիների միջոցով: Բուսական տզերի մեծ մասը պատկանում է 1etraոյՇհidae, Էriօքհյidae, 1յrօցlյքհidae, 1arտօոeոidae, ՔհյllօՇօքtidae ընտանիքներին, իսկ վնաստու տեսակների մեծ մասը պատկանում է ոստայնատզերի ( 1etraոյՇհidae ), չորսոտանիների ( Էriօքհյidae ) ընտանիքներին: Մեր պայմաններում տզերի շատ տեսակներ` μամμակենու, μոստանային կուլտուրաների , μանջարային μույսերի, ընդեղենների, խաղողի վազի, պտղատու ծառերի, հատապտուղների ն պահպանվող հատիկների ու մթերքնե-րի գլխավոր վնասատուներ են համարվում: Բազմոտանիները ( Խյriօքօda ): Բազմաոտանիների դասին պատկանող կենդանիները, մյուս հոդվածոտանիներից տարμերվում են իրենց գլանաձն, երկար, սեգմենտավոր մարմնով, որոնց յուրաքանչյուր սեգմենտի վրա գտնվում է մեկ զույգ ոտքեր ( այստեղից էլ նրանց տրվել է μազմոտանիներ անունը ): Մեկի վրա կարող է լինել մի քանի տասնյակ, հարյուրավոր ոտքեր: Բազմոտանիների գլուխը պարզ նկատելի է ն իր վրա կրում է երկու զույգ ծնոտներ: Մնացած հատկանիշներով որոշ չափով նման են միջատներին: Որպես գյողատնտեսական μույսերի վնասատուներ, μուսակեր μազմոտանիներից աչքի են ընկնում երկզույգոտանիների` (Diքlօքօda, Jսlidae ն Քօlյdeտոidae ) ընտանիքներին պատկանող մի քանի ներկայացուցիչներ, որոնք վնաս են պատճառում ելակի, մորենու պտուղներին, ծիլերին ն ուրիշ գետնատարած μանջարային μույսերի: Բազմոտանիների որոշ տեսակներ խիստ թունավոր են մարդկանց ն ընտանի կենդանիների համար: ՄԻՋԱՏՆԵՐ ( JոտeՇta – Ւexօքօda )

Հոդվածոտանիների տիպին պատկանող կենդանիների մեջ միջատների դասը աչքի է ընկնում իր յուրահատուկ առանձնահատկություններով: Միջատների դասը իր տեսակների թվով գերազանցում է μոլոր մնացած կենդանիներին, ներկայումս այն հասնում է շուրջ մեկ միլիոնի: Որոշ գիտնականների կարծիքով, միջատների տեսակների թիվը երկրագնդի վրա հասնում է 10 միլիոնի: Այդ նշանակում է, որ միջատների դասին պատկանող տեսակների թիվը ավելի շատ է, քան μոլոր կենդանի էակներինը միասին վերցրած: Դրանով պետք է μացատրել այն երնույթը, որ երկրագնդի վրա չկա մի երկրամաս, մի անկյուն, ուր տարածված չլինեն միջատների այս կամ այն տեսակները: Նրանք μնության մեջ աչքի են ընկնում նան նրանով, որ յուրաքանչյուր տեսակին պատկանող անհատների թիվը դարձյալ մի քանի անգամ գերազանցում է μարձր կարգի կենդանիներին:

Միջատները անողնաշարավոր կենդանիների շարքում միակն են, որ օժտված են թռչելու հատկությամμ: Նրանք լինում են տարμեր մեծության` 0,5 մմ – 25 մմ երկարությամμ. օրինակ` գխտոր առաջացնող թաղանթաթները ունեն 0,5 մմ, իսկ ձողիկանմանները` մինչն 25 սմ երկարություն. որոշ տեսակների թիթեռների թների μացվածքը հասնում է 15 սմ ( Տatսrոa քյri Լ. ):

ՄԻՋԱՏՆԵՐԻ ՄՈՐՖՈԼՈԳԻԱՆ

Միջատների մարմինը խիստ սեգմենտավորված է ն կազմված է գլխից, կրծքից ն փորից (նկ. 4): Նրանց մարմինը արտաքինից պատած է կուտիկուլայով, որը պարունակում է խիտին: Խիտինը ազոտ պարունակող պոլիսախարիդ է, որը առաջանում է հիպոդերմի μջիջների պրոտոպլազմայի ն սպիտակուցային նյութերի քայքայումից: Խիտինային կուտիկուլան միաժամանակ հանդիսանում է միջատների մարմնին ամրություն տվող արտաքին շերտ ( կմախք ), որը նրանց պաշտպանում է արտաքին անμարենպաստ պայմաններից: Խիտինը միջատների մարմնի տարμեր մասերի վրա առաջացնում է տարμեր հավելվածներ, μլրակներ, ցցվածքներ ( եղջերանման ն այլ ձների ): Նրանց մարմնի տարμեր մասերը տարμեր չափով են խիտինավորված, μոլորից ուժեղ խիտինավորված են լինում վերնաթները, կուրծքը ն թները: Խիտինային ծածկոցը առավել զարգացած է μզեզների, իսկ μոլորից թույլ` լվիճների մոտ: Միջատների մարմնի գույնը տարμեր է, այն կախված է լինում խիտինային կուտիկուլայի կամ հիպոդերմայի մեջ եղած պիգմենտներից, իսկ թիթեռներինը` նան մարմինը ծածկող թեփուկների գույնից : Միջատների գույնը շատ փոփոխական է ն շատ դեպքերում փոխվում է շրջապատի պայմանների փոփոխմամμ, ապրելակերպից, սննդից ն այլ պատճառներից (նկ. 4):

Նկ. 4 . Միջատի մարմնի կառուցվածքը (եղջերավոր μզեզ) 1 – ներքնի շրթունք, 2 – ներքնի ծնոտ, 3 - վերին ծնոտ, 4 - վերին շրթունք, 5 - երեսկալ, 6 - μեղիկներ, 7 - գլուխ, 8 - առաջնակուրծք, 9 առաջին զույգ ոտքեր, 10 – միջնակուրծք, 11 - վերնաթներ, 12 - միջին զույգ ոտքեր, 13 - ետնակուրծք, 14 - ներքին թներ, 15 - կոնք, 16 հոդախորշ, 17 - ազդր, 18 – սրունք, 19 - թաթ, 20 - փոր(աջ կողմում` μզեզը):

Մ ի ջ ա տ ն ե ր ի գ լ ու խ ը ( Շaքսt ) կազմված է ուժեղ խիտինավորված գանգային տուփիկից, որի վրա աչքի են ընկնում ճակատը, ծոծրակը, այտերը ն գլխի գագաթը: գլուխը կազմված է միաձուլված 6 սեգմենտներից: Նա վզիկով միացած է կրծքին ( մեծ մասամμ անշարժ ) :Գլխի ձնը տարμեր է հաճախ ծայ-րի մասից մի քիչ նեղ է, իսկ երկարակնճիթ μզեզներինը այնքան է սրվում, որ վեր է ածվում կնճիթի: Տարμեր է լինում նան գլխի դիրքը, որոշ միջատների մոտ նա ձգվում է դեպի առաջ (Կռիդաներ ), իսկ մորեխների մոտ այն մարմնին ուղղահայաց է ն թեքված է դեպի ներքն : Միջատների գլխի վրա կան մի զույգ μեղիկներ ( Օkսli ), μերանի օրգաններ ( 1rօքհi ), ն տարμեր ձնի ելուստներ` եղջերանման, μլրակաձն ն այլն: Բ ե ր ա ն ի օ ր գ ա ն ն ե ր ը : Միջատների գլխի ներքնում կամ ծայրում տեղավորված են μերանի օրգաննները, որոնք հանդիսանում են գլխի անշարժ սեգմենտների շարժական հավելվածները: Միջատների μերանի օրգանները կազմված են` վերին շրթունքից, վերին զույգ ծնոտներից ն ներքնի շրթունքից: Միջատներն ունեն μերանի հետնյալ տիպերը` կրծող, ծամող-ծծող, ծակող- ծծող, ծծող, կտրող-ծծող, լիզող ն ծակող-լիզող: Կրծող տիպի μերանը կազմված է վերին շրթունքից, վերին ծնոտներից, ներքնի շրթունքից, ն նեքնի ծնոտներից: Վ ե ր ի ն շ ր թ ու ն ք ը ( laԵrսո ) իրենից ներկայացնում է չհատվածավուված կլոր կամ օվալաձն թիթեղանման մասնիկ, որը վերնից ծածկում է μերանի մասերը ն ծառայում է կերի պատառը վերցնելուն, ինչպես նան այն μերանում պահելուն: Այդ պատճառով էլ նրա վրա են գտնվում ճաշակելքի զգայարանները ( մազիկների ձնով ): Կրծող տիպի μերանի օրգաններ ունեցող որոշ միջատներ ( երկարակնճիթ μզեզներ ) շրթունք չունեն, այն շատ լավ է զարգացած ուղղաթների ն խավարասերների մոտ: Վ ե ր ի ն ծ ն ո տ ն ե ր ը ( ԽaոdiԵսlae ) տեղավորված են μերանի վերին մասում, մեկ հատվածանի են խիստ խիտինավորված են ամուր են. ծառայում են կերը կտրելու, կրծելու, պոկելու կամ որսը μռնելու համար: Մրջյունների մոտ այն ծառայում է նան որպես ինքնապաշտպանության միջոց: Ն ե ր ք ն ի ծ ն ո տ ն ե ր ը ( Խaxillae ) տեղավորված են վերին ծնոտների տակ, հատվածավորված են ն կազմված են հիմքային հատվածից, ձողիկից ն շոշափիկներից, որոնք դարձյալ կազմված են մի քանի (1 – 7 ) հատվածներից: Ձողիկին ամրացած են ներքին ն արտաքին ծամիչները, որոնք ատամնավոր են ն ծածկված խոզանիկներով, շոշափելիքների վրա գտնվում են ճաշակելիքի օրգանները ( մազիկները ): Ներքնի ծնոտները ծառայում են կերը պոկելու, վերցնելու ն մանրացնելու համար:

Ն ե ր ք ն ի շ ր թ ու ն ք ը ( laԵiսո ) տեղավորված է μերանի ներքնում ն իր կառուցվածքով շատ նման է վերին ծնոտներին, նա կազմված է մի զույգ շոշափելիքներից ( քalքi ), լեզվից ( ցlօտտae ) ն նրա հավելվածներից: Ներքնի շրթունքը դարձյալ ծառայում է կերն ընդունելու, μերանում պահելու ն մանրացնելու համար: Կրծող տիպի օրգաններ ունեն ուղղաթները, խավարասերները, μզեզները, ճպուռները ն սղոցողները: Այս տիպի μերանի օրգանները շատ միջատների մոտ որոշ ձնափոխություններ են կրել ն ունեն այլ կառուցվածք: Ծ ա մ ո ղ-ծ ծ ո ղ տ ի պ ի μ ե ր ա ն ի օ ր գ ա ն ն ե ր ը հարմարվել են հեղուկ ու պինդ կերեր ընդունելու համար, այս տիպի μերանի օրգաններ ունեն մեղու-ները, իշամեղուները ( Ճքidae ընտանիքից ): Այս տիպի μերանները կրծող տիպի μերաններից տարμերվում են նրանով, որ նրանցում լեզուն զարգացել է ն ներքնի ծնոտների ծամիչների հետ միասին վերածվել մի երկար խողովակի, որը ն ծառայում է հեղուկ կերը ծծելու համար: Ծ ա կ ո ղ-ծ ծ ո ղ տ ի պ ի μ ե ր ա ն ի օ ր գ ա ն ն ե ր ն ընդունակ են միայն հեղուկ կեր ընդունելու: Այդպիսի օրգաննեեր ունեցող միջատները սկզμում ծակում են μույսերի հյուսվածքները ն ապա ծծում նրանց հյութը: Ծակող-ծծող տիպի μերանի օրգաններն ունեն կիսակարծրաթներ, հաավասարաթներ ն որոշ երկթներ ( մոծակներ ), որոնց մոտ μերանի օրգանները ձնափոխված են ն վերին ու ներքին ծնոտները վեր են ածվել μարակ, երկար խոզանիկների, որոնց ծայրը սուր ու աղեղնավոր է ( մոծակներինը ) ն ծառայում է ծակելու, իսկ ներքնի շրթունքը վեր է ածվել 3 – 4 հատվածանի խողովակի ն ծառայում է թե° ծակելու ն թե° ծծելու համար: Թույլ են զարգացած վերին շրթունքը, ներքնի ծնոտներն ու նրա շոշափուկները: Այլ կառուցվածք ունեն էգ մոծակների μերանի օրգանները` նրանց վերին շրթունքը, վերին ն ներքնի ծնոտները վեր են ածվել երկար, μարակ մասերի, իսկ ներքնի շրթունքը` երկար անհատվածանի փակ խողովակի ( ծծելու համար ): Կ տ ր ո ղ- կ ր ծ ո ղ μ ե ր ա ն ի օ ր գ ա ն ն ե ր հանդիպում են միայն երկթեվանիներից էգ μոռերի ( 1aԵaոստ ) վրա, որոնց վերնի ն ներքնի ծնոտները դանակաձն են ն ծառայում են կենդանիների մաշկը ծակելու համար: Ներքնի ծնոտները ն շրթունքը իրենց ծամիչներով երկարացել ու միմյանց հետ միանալով, առաջացրել են մի խողովակ` կենդանիների արյունը ծծելու համար: Ծ ծ ո ղ μ ե ր ա ն ի օ ր գ ա ն ն ե ր ունեցողներն ընդունակ են միայն հեղուկ կեր ընդունելու, այս տիպի μերանի օրգաններ ունեն թիթեռները, որոնց վերին շրթունքը, ծնոտները, ներքնի ծնոտները զարգացած չեն, իսկ ներքնի ծնոտների արտաքին ծամիչները ձգվել են երկարությամμ, վեր ածվել խոզանակների, որոնք իրենց ամμողջ երկարությամμ ունեն նավակաձն ակոսիկ, վերջիններիս ամուր միացումից առաջանում է երկար

կնճիթ, որով թիթեռները ծծում են հեղուկ նյութերը: Այդ կնճիթը երμեմն շատ երկար է լինում ն պարուրաձն ոլորված: Լ ի զ ո ղ տ ի պ ի μ ե ր ա ն ի օ ր գ ա ն ն ե ր ն ունեն շատ ճանճեր, որոնց ներքնի շրթունքն ուժեղ հաստացել ու վերածվել է լիզող օրգանի, մնացած մասերը լավ չեն արտահայտված: Որոշ ճանճեր ( Տtօոօxյտ ՇalՇitraոտ Լ. ) ունեն ծակող - լիզող տիպի μերանի օրգաններ: Բ ե ղ ի կ ն ե ր: μեղիկները լինում են տարμեր ձնի ն մեծության, որոնք կազմված են հատվածներից, նրանց թիվը տարμեր միջատների մոտ տարμեր է: Ըստ ձնի μեղիկները լինում են` թելանման, խոզանակաձն, համարիչանման, սղոցաձն, գուրզանման,հատվածավոր գուրզանման, իլիկաձն, ծնկաձն, փետրաձն, ծնկաձն գուրզանման, սանրաձն, անկանոն ձնի ( տձն ), խոզանակիր: Միջատների գլխի վրա գտնվում են մի զույգ μարդ կամ ֆասետային աչքեր, մեկ կամ մի քանի ( որոշ միջատների մոտ մինչն 20 հատ ) պարզ աչքեր: Բարդ աչքերը գտնվում են գլխի կողքերից ն երμեմն գրավում են նրա մեծ մասը: Բարդ աչքերը կազմված են μազմաթիվ ֆասետներից ( օմատիդներից ), որոնց թիվը որոշ միջատների մոտ հասնում է մի քանի հազարի ( ճանճեր, մեղուներ, թիթեռներ ն այլն ): Պարզ աչքերը գտնվում են միջատների գլխագագաթին կամ ճակատին: Կ ու ր ծ ք ը միջատների մոտ կազմված է երեք մասից` առաջնակուրծք ( Քrօtհօrax ), միջնակուրծք ( Խeտօtհօrax ) ն հետնակուրծք ( ոetatհօrax ). սրանց ձնը, մեծությունը շատ տարμեր է: կրծքի վրա գտնվում են երեք զույգ ոտքեր ն երկու զույգ թներ: Ո տ ք ե ր ը ( Քedeտ ) ամրացած են կրծքի ներքնում, ամեն կրծքամասի վրա մեկ զույգ: Միջատների ոտքերը կազմված են մի քանի հատվածից` կոնք ( Շօxa ), ծնկոսկր ( rօՇհaոter ),ազդր ( Էeոսr ), սրունք ( tiԵia ), թաթ ( tarտստ ), ճանկ ( սոցeստ ): Նրանց ոտքերի ձնը ն մեծությունը տարμեր է: Միջատների ոտքերը լինում են հետնյալ տիպերի` վազող, ցատկող, լողացող, քանդող, μռնող, կպչող-ծծող ն հավաքող: Միջատների ոտքի որոշ մասերը կարող են չլինել. օրինակ`մորեխները չունեն ծնկոսկր, թիթեղաμեղիկ μզեզները` թաթ, տրիպսները` ճանճ, իսկ դրան հակառակ որոշ միջատներ կարող են ունենալ ոտքի լրացուցիչ մասեր. օրինակ` հեծյալները ( IՇհոeսոօոidae ընտանիքից ), ունեն երկու ծնկոսկր, իսկ ցիկադները` նախակոնքային մասնիկ: Միջատների մեծ մասի միջնակրծքի ն հետնակրծքի վրա գտնվում են թները ( alae ): Երկթների ( Diքtera ) միզույգ թները վեր են ածվել μզզաների, այդ պատճառով էլ նրանք ունեն միայն մի զույգ թներ, այն էլ միջնակրծքի վրա: Թների մեծությունը, ձնը, կառուցվածքը ( ճյուղավորումը ) տարμեր է առանձին տեսակների, ընտանիքների ն կարգերի միջատների մոտ: Ցածր կարգի միջատները զուրկ են թներից:

Միջատների թները իրենից ներկայացնում են երկու միմյանց վրա ամուր միացած թիթեղներ, որոնց մեջ ճյուղավորված են շնչառական խողովակները, որոնց ընդունված է անվանել թների: Թներն ունենում են տարμեր կոնսիստենցիա, օրինակ` μզեզի վերնաթները խիստ խիտինապատված են ն վեր են ածվել թնապանակի, իսկ թաղանթաթեվերի մոտ այն թափանցիկ, թաղանթանման է, այդ տեսակետից տարμերվում են թաղանթային, կաշվեկերպ ն եղջերային: Միջատների փորը ( aԵdօոeո ) կազմված է մի քանի սեգմենտներից ( ոչ ավելի 10 – ից ), որոնցից լավ նկատելի են 5 – 6 սեգմենտը:Փորը միացած է կրծքի հետ տարμեր ձներով` լայն հիմքով ( նստած ) μարակած մասով ( կախված ) կամ սովորական ձնով: Փորը ծածկված է մազերով, թեփուկներով կամ մոմափոշով ն այլն: Փորի վրա կարող են լինել տարμեր հավելվածներ` ձվադիր, խայթթիչ, ցերկաներ, պոչ, պոչաթելեր, սեռական օրգանների արտաքին մասեր ն այլն: Միջատների ձվադիրը կազմված է ծռված թիթեղներից, որոնց միացումից ստացվում է խողովակ, որտեղից դուրս է գալիս ձուն: Ձվադիր ունենում են այն միջատները, որոնք ձվադրում են հողում, μույսերի կամ կենդանիների մեջ ( ծըղրիդներ, ճռիկներ, հեծյալներ, որոշ սղոցողներ ): որոշ միջատների մոտ ( մեղուներ, կրետներ ն ուրիշներ ) ձվադիրը վեր է ածվել խայթիչի ն միացել է թույնի գեղձին:

ՄԻՋԱՏՆԵՐԻ ՆԵՐՔԻՆ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ԵՎ ՖՈՒՆԿՑԻԱՆԵՐԸ

Միջատների մաշկային ծածկոցը կազմված է հիպոդերմից կամ էպիթելային շերտից ն ծածկված է խիտինային կուտիկուլայով: Հ ի պ ո դ ե ր մ ը կամ մ ա շ կ ա յ ի ն է պ ի թ ե լ ը μաղկացած է մի շարք գլանաձն կամ խորանարդանման μջիջներից, որոնք նկատելի կերպով միմյանցից առանձնացած են ( հատկապես հասուն միջատներինը ) կամ միացած միմյանց հետ: Հիպոդերմի μջիջների մեջ լինում են տարμեր գույնի պիգմենտներ, որից ն կախված է որոշ միջատների գույնը: Հիպոդերմիսի վրա խիտինային կուտիկուլան լինում է տարμեր քանակի` առանձին տեսակների մոտ: Կուտիկուլան հիպոդերմիսի վրա առաջանում է միջատի ամμողջ զարգացման ընթացքում: Խիտինային կուտիկուլան հիպոդերմիսի վրա խանգարում է միջատի զարգացման ն աճման պրոցեսները: Դրա համար էլ առաջացել է կուտիկուլան փոխելու անհրաժեշտությունը ( մաշկափոխությունը ): Մաշկային ծածկոցի հետ սերտորեն կապված են տարμեր տեսակի գեղձեր: նրանք լինում են միաμջիջ, երկμջիջ ն μազմաμջիջ: Գեղձերն իրենց ձներով լինում են մի քանի տեսակ` պարկանման, խողովակաձն, ողկույզաձն ն այլն: Կան նան այնպիսի գեղձեր, որոնք արտաթորում են հիպոդերմից խիտինային կուտիկուլան` անջատելուն նպաստող նյութեր: Միջատների մեջ շատ զարգացած են մկանները, որոնց շնորհիվ նրանք կարողանում են լավ քայլել, ցատկել ն թռչել. օրինակ` մեղուները

իրենց թները մեկ վայրկյանում շարժում են 190 անգամ,ճանճերը`197, իսկ որոշ ճանճեր մինչն 330 անգամ: Մեծ է նան նրանց թռչելու արգությունը, օրինակ` ճպուռը մեկ վայրկյանում թռչում է 15 մետր ն այլն:

Մ ի ջ ա տ ն ե ր ի մ ա ր ս ո ղ ա կ ա ն ս ի ս տ ե մ ը: Միջատների մարսողական սիստեմը սկսվում է μերանի խոռոչից, նրան հաջորդում է կլանը, կերակըրափողը, որը շատ միջատների մոտ փքված է ն վեր է ածվել քուջի, մըկանային ստամոքսը, ապա իսկական ստամոքսը, μարակ, հաստ ն ուղիղ աղիքները, որոնք վերջանում են հետանցքով: Մարսողության սիստեմը երμեմն μաժանվում է երեք μաժնի` առաջնաղիք ( μերանի խոռոչից մինչն իսկական ստամոքսը ), միջնաղիք ( իսկական ստամոքսը ) ն վերջնաղիք (նկ. 5):

Նկ. 5. Սն խավարասերի ներքին օրգանները.

1 - Կերակրափող, 2 - թքագեղձերի պահեստներ, 3 - թքագեղձեր, 4 - քուջ, 5 - մկանային ստամոքս, 6 - միջին աղիք, 7 - միջնաղիքի կույր հավելվածներ, 8 - մալպիգյան անոթներ, 9 - հաստ աղիք, 10 – ուղիղ աղիք, 11 - ներվային հանգույցներ, 12 - շնշառական խողովակներ, 13 շնչանցք, 14 - սերմնարաններ, 15 - սերմնատար խողվակներ, 16 սերմնացայտ խողովակ, 17 - սիմպատիկ ներվային համակարգություն: Բուսակեր միջատների մարսողական աղիքն անհամեմատ երկար է մսակերներից: Իսկ երμ μուսակեր միջատների մարսողկան աղիքը կարճ է լինում ( մորեխներ ), այն դեպքում նա ունենում է մեծ ծավալ: Բոլոր կրծող միջատները ունեն μերանի խոռոչ, ծծող, ծակող-ծծող, լիզող ն այլ տիպի μերանի օրգաններ ունեցող միջատների մեծ մասի մոտ այն μացակայում է: Կ լ ա ն: Միջատների մոտ սովորաμար լինում է կլոր օղակաձն, իսկ հեղուկ նյութով սնվողներինը միայն խողովակաձն է : Կլանի հիմնական դերը կերը μերանի խոռոչից կերակրափող տեղափոխելն է: Այդ պատճառով էլ նա օժտըված է օղակաձն մկանային խիտ հյուսվածքներով, որոնց աստիճանաμար լայնանալու ն սեղմվելու հետնանքով կերը նրա միջով դեպի կերակրափողն է շարժվում: Բերանի խոռոչում կլանի վրա μացվում են թքի գեղձերի խողովակները: Թքի գեղձերը լինում են ողկույզաձն ն ունենում են իրենց պահեստը: Բոլոր միջատների մոտ ( μացառությամμ լողացող, μզզան ն ցատկող μզեզների ) շատ լավ զարգացած են թքի գեղձերը: Բերանի խոռոչում ն կլանում թքի ներգործության շնորհիվ տեղի է ունենում մարսողական պրոցեսը: Թուքը պարունակում է ամիլազ ֆերմենտ, որի ազդեցության տակ ածխաջրերը վերափոխվում են շաքարների ն ապա գլյուկոզայի: Կ ե ր ա կ ր ա փ ո ղ ը հանդիսանում է կերը մկանային կամ իսկական ստամոքս փոխադրելու օրգան, μացի այդ, որոշ միջատների մոտ, որտեղ այն վերածվում է քուջի, նա ծառայում է որպես կերի ժամանակավոր պահեստ: Կերը կերակրափողի միջոցով առաջ է շարժվում օղակաձն մկանների կծկումների շնորհիվ: Թքի ֆերմետների ազդեցության շնորհիվ քուջում շարունակվում է մարսողական պրոցեսը, μացի այդ, կարող են որոշ ֆերմենտներ իսկական ստամոքսից անցնել քուջի մեջ: Քուջում փակվում են կերի կոշտ պատառները ն ներծծվումստամոքսահյութով` թքով ու ջրով: Մ կ ա ն ա յ ի ն ս տ ա մ ո ք ս: Քուջից կերը փոխադրվում է մկանային ստամոքս, որը μոլորից շատ զարգացած է կոպիտ կերերով սնվողների մոտ: Մկանային ստամոքսը ներսից պատված է խիտինային կուտիկուլայով, ուր կան մի քանի հատ ատամնաձն խիտինային

հավելվածքներ: Արտաքինից այն պատած է մկանային խիտ հյուսվածքներով: Մկանային ստամոքսը ծառայում է կերը քուջից իսկական ստամոքս փոխադրելուն, ճզմելուն, քամելուն, ինչպես նան մանրացնելուն: Մարսողական պրոցեսները շարունակվում են մկանային ստամոքսում: Ի ս կ ա կ ա ն ս տ ա մ ո ք ս ը կամ միջնաղին μոլոր միջատների մոտ լինում է կարճ, գլանաձն խողովակի ձնով, որը ունենում է կույր հավելվածներ, վերջիններս մեծացնում են նրա ծավալը: Միջնաղին ծառայում սննդի մարսման համար: Միջնաղին ներսից ծածկված է էպիթելային հյուսվածքով, որի μջիջների մեծ մասը գեղձային է ն արտադրում են տարμեր տեսակի ֆերմենտներ, արտազատումներ, որոնք, խառնվելով սննդի հետ, նպաստում են նրա արագ մարսելուն: Միջին ստամոքսի էպիթելյան հյուսվածքը կոպիտ կերերով սնվող միջատների մոտ ծածկված է լինում անընդհատ փոխվող ն նորից առաջացող պերիտրոֆիկ թաղանթով, վերջինս մեխանիկական հարվածներից պաշտպանում է էպիթելյան հյուսվածքի նուրμ գեղձային μջիջները, նպաստում է ֆերմենտների սննդի մեջ ներթափանցելուն ու մարսված նյութի ներծծմանը, միաժամանակ արգելակում է վնասակար μացիլների ներթափանցումը մարմնի մեջ: Միջին ստամոքսում լիպազա ֆերմենտի ներգործության շնորհիվ ճարպերը ճեղքվում են ն վեր են ածվում գլիցերինի, ճարպաթթվի, իսկ վերջիններս հիմքերի ներկայությամμ` օճառների: Օճառները էմուլգացիայի են ենթարկում առաջացած նյութերը ն դարձնում են ներծծվող ու հետագայում յուրացնելու պիտանի: Ածխաջրերը ամիլազա ն մալտազա ֆերմենտների օգնությամμ հիդրոլիզի են ենթարկվում , ճեղքվում ու դառնում են շաքարներ, մոնոսախարիդներ` գլյուկոզաներ: Սպիտակուցները պրոտեոլիտիկ (տրիպտազա ն պրոտեինազա) ֆերմենտների ազդեցությամμ դառնում են ամինոթթուներ, որոնք լուծվելով ջրի ն ստամոքսահյութի մեջ, ներծծվում են աղիքի պատերից: Բացի նշված ընդհանուր ֆերմենտներից, միջատների առանձին տեսակներ կարող են արտադրելնան մասնագիտացված ֆերմենտներ, օրինակ` տնային ցեցը արտադրում է կերոտինազա ֆերմենտը, որը նպաստում է մազերի կերոտին նյութը ճեղքելուն, եղինջի թիթեռի (Vaոeտտa սrtikae Լ.) թրթուրը քլորոֆիլազա ֆերմենտը քլորոֆիլ նյութը քայքայելու համար, մսի ճանճի թրթուրը կոլագենազ ֆերմենտը` շարակ-ցական հյուսվածքները մարսելու համար, երկարաμեղիկների թրթուրները ցելյու-լոզա ֆերմենտը` μջջաթաղանթը քայքայելու ն այլն: Որոշ միջատների ( տերմիտներ, μնափայտակերներ ) մարսողական պրոցեսին մասնակցում են նան սապրոֆիտ μակտերիաներ, որոննք սիմμիոզում են միջատների հետ ն նպաստում սպիտակուցային նյութերի առաջացմանը: Մարսված նյութը միջին աղիքի էպիթելյալ հյուսվածքից ներծծվում է արյան մեջ ն հետագայում յուրացվում միջատի կողմից:

Միջնաղիից չմարսված մնացորդները անցնում են նախ μարակ, հետո ն ուղիղ աղիք, ապա հետանցքով դուրս գալիս որպես արտաթորանք: Շատ պարազիտ միջատների մարսողական տրակտի վերջում հետանցքը μացակայում է ն կերի մնացորդները մարմնից դուրս չեն գալիս: Որոշ միջատ-ների ( մրջնառյուծի, զատկաμզեզների թրթուրների ն ուրիշների ) մոտ կատարվում է արտաստամոքսային մարսողություն, այս դեպքում նշված գիշատիչ միջատներն իրենց որսին կծելուն զուգընթաց իրենց ստամոքսահյութը լցնում են նրանց մեջ ն որոշ ժամանակ հետո ուտում նրանց: ՈՒսումնասիրելով միջատների մարսողական օրգանների կառուցվածքը ն նրանց մեջ տեղի ունեցող ֆիզիոլոգիական պրոցեսները, մեծ հնարավորություն է ստեղծվում նրանց դեմ թունավոր նյութերով պայքարելու ն μարձր արդյունք ստանալու համար: Այս գործում վճռական նշանակություն ունի տվյալ տեսակի համար թույնի ընտրությունը ն նրանց ճիշտ դոզաների սահմանումը, որոնք կնպաստեն թույնը սննդի հետ ներծծվելուն: Շ ն չ ա ռ ա կ ա ն ս ի ս տ ե մ: Միջատների օրգանիզմում էներգիայի առաջանալը տեղի է ունենում նյութերի օքսիդացման շնորհիվ, որի ընթացքում ծախսվում է որոշ քանակությամμ թթվածին: Թթվածնի ստացման աղμյուրը միջատի շրջապատի օդն է կամ ջուրը: Շրջապատի թթվածնի կլանումը ն մարսված օրգանական նյութերի օքսիդացման հետնանքով ածխաթթու գազի ն ջրի առաջացման պրոցեսը կոչվում է շնչառություն: Շնչառության հետնանքով կենդանին ստանում է ջերմային էներգիա, որի շնորհիվ նրա օրգանիզմում տեղի են ունենում ֆիզիոլոգիական ն μիոքիմիական μարդ պրոցեսներ: Ցածր կարգի միջատները հատուկ շնչառական օրգաններ չունեն, նրանց մեջ գազափոխանակությունը կատարվում է մաշկի միջոցով: Միջատների մեծ մասը ունի տրախեային շնչառական օրգաններ, իսկ ջրային միջատները` նան խռիկային: Տրախեային սիստեմը առաջացել է էկտոդերմի ներփքումից: Տրախեային խողովակները խիտ ցանցով տարածված են միջատների մարմնի ներքին μոլոր օրգաններում: Ցամաքային միջատների մոտ շնչանցքները տեղավորված են մարմնի կողքերին` պլնրիներիվրա, որոնց թիվը սովորաμար լինում է 8 – 10 զույգ: Շնչանցքները լինում են օվալ կամ կլոր ձնի, ծածկված մազիկներով ն ունեն փակող օրգաններ: Շնչելիս օդը շնչանցքներից անցնում է հաստ տրախեային ձողիկների մեջ, որտեղից միջատի փորի կծկումների շարժումների հետնանքով նա ճյուղավորված շնչառական խողովակներով տարածվում է մարմնի μոլոր օրգանները, իսկ մանր, միկրոսկոպային տ ր ա խ ե ո լ ն ե ր ո վ` մինչն առանձին μջիջները: Միջատների օրգանիզմի յուրաքանչյուր μջիջ տրախեոլներով, ապա տրախեային խողովակներով, իսկ հետո տրախեային ձողիկներով ն շնչանցքի միջոցով կապվում է մթնոլորտի հետ:

Շնչառական հաստ խողովակների միջոցով մարմնի մեջօդի ներս թափանցումը ( շնչելը ) ն առաջացած գազերի արտամղումը մարմնից ( արտաշնչում ) կատարում է միջատի մարմնի ( փորի ) ռիթմիկ շարժումների շնորհիվ, իսկ տրախեոլների մեջ օդի շարժումը կատարվում է դիֆուզիայի շնորհիվ: Այդ պատճառով էլ միջատների մարմնի μջիջները չնչին քանակությամμ թթվածին են ստանում, որի հետնանքով օրգանական նյութերի օքսիդացումը կատարվում է շատ դանդաղ: Օքսիդացման այդպիսի տեմպը չի ապահովում մեծ քանակությամμ ջերմային էներգիայի առաջացում, դրա համար էլ միջատները չունեն մշտական կենսական ջերմություն: Այդ պատճառով էլ նրանց մարմնի ջերմությունը էկզոգեն է: Դրանով պետք է μացատրել միջատների մոտ թերմո-տրոպիզմի հատկության զարգացման լինելը: Այսպիսով, կարող ենք ասել, որ միջատների մարմնի ջերմությունը կախված է շրջապատի ջերմությունից ն նըրանց մարմնի կենսապրոցեսները կարող են նորմալ կատարվել շրջապատի օպտիմալ ջերմության առկայության դեպքում: Մշտապես փոփոխվող մարմնի ջերմություն ունեցող կենդանիները կոչվում են պ ո յ կ ի լ ո թ ե ր մ ի կ ն ե ր: Բոլոր պոյկիլոթերմիկ կենդանիները` միջատները, ընդունակ են որոշ չափով կանոնավորել իրենց մարմնի ջերմությունը: Բարձր ջերմությունից նրանք պաշտպանվում են իրենց մարմնի մեջ եղած ջուրը գոլորշիացնելու միջոցով ն արնի ճառագայթներից խուսփելով, իսկ ցրտից` շարժումներ կատարելով ն դեպի արնոտ ու տաք միջավայր փոխադրվելով: Ա ր յ ու ն ա տ ա ր ս ի ս տ ե մ ը միջատների մոտ այնքան էլ կատարելագործված չէ: Արյունը կամ հիմոլիմֆը լցված է մարմնի խոռոչի մեջ օրգանների ն հյուսվածքների միջն ընկած տարածությունը: Բարձր կարգի միջատներն ունեն մեջքային արյան անոթ, որը սրտի դեր է կատարում ն իր «սրտիկների» կծկումների շնորհիվ արյունը անընդհատ շրջանառության մեջ է դնում: Արյունը միջատների մոտ ծառայում է մարսողական սիստեմից ներծծվածսնունդը մարմնի տարμեր մասերին հասցնելուն: Բացի այդ, նա մասնակցում է արտաթորության ն որոշ չափով ածխաթթու գազը մարմնից հեռացնելուն, միաժամանակ կատարում է ինքնապաշտպանության դեր ( զատկաμզեզներ ) ն ոչնչացնում մարմնի մեջ ներթափանցած տարμեր հիվանդությունների հարուցիչ μակտերիաներին: Միջատների արյունը թթվածնի փոխադրմանը չի մասնակցում: Այն որոշ չափով մասնակցում է արտաշնչման պրոցեսին: Նրանց արյունը կազմված է արունային հեղուկից ն նրա մեջ գտնվող ձնավոր մարմիններից, որոնք շատ նման են ողնաշարավորների արյան մեջ եղած կարմիր ն սպիտակ գնդիկներին: Միջատների արյունը սովորաμար լինում է կանաչավուն կամ դեղնավուն գույնի, նրա գույնը կախված է այն սնունդից, որով որով սնվում է տվյալ միջատը: Կենդանիների արյունով սնվող միջատների արյունը կարմիր գույնի է:

Արյան գույնը սովորաμար փոխվում է միջատի հասակին համապատասխան: Միջատների արտաթորության գլխավոր օրգաններն են մալպիգյան խողովակ-ները, ճարպային մարմնիկները, մաշկը ն որոշ չափով տրախեային խողովակները:Մալպիգյան խողովակները μացվում են միջին ն հաստ աղիքի սահմանում: Նրանք կույր աղիքի նման են, ծայրի մասում փակ, իսկ երμեմն էլ ճյուղավոր-ված են լինում: Մալպիգյան խողովակները գտնվում են արյան մեջ: Նրանց թիվը առանձին տեսակների մոտ տարμեր է լինում` μզեզների մոտ լինում են 4 – 6, ցանցաթնավորների մոտ` 4 – 8 հատ, իսկ մորեխների ն խավարասերների մոտ` մեծ քանակությամμ: Մալպիգյան խողովակները արտաթորում են արյան մեջ մնացած ն միջատի օրգանիզմի կողմից չյուրացրած նյութերը` միզաթթուն ն նրա աղերը, ամինոթթուները, ֆոսֆորաթթուներն ու նրանց աղերը ն այլ միա-ցություններ: Այդ մնացորդները մալպիգյան անոթների մեջ են անցնում դիֆու-զիայի ն օսմոտիկ ճնշման շնորհիվ: Մլպիգյան անոթներից այս նյութերը թափ-վում են հաստ աղիք ն այնտեղից անցնող արտաթորանքի հետ միասին հե-տանցքով դուրս գալիս: Ցածր կարգի միջատների ն առանձին տեսակների թրթուրների մոտ արտա-թորությունը կատարվում է մաշկի միջոցով: Արտաթորության պրոցեսին մասնակցոմ է նան միջատի մարմնի մեջ գտնվող ճարպը: Ընդհանրապես միջատների մարմնում միշտ էլ լինում է մեծ քանակութ-յամμ ճարպ, որը կլանում է արյան մեջ եղած չյուրացված կենդանու համար վնասակար նյութերը ն իր մեջ պահում մինչն իր կյանքի վերջը: Տրախեային խողովակներից անընդհատ դուրս է արտաթորվում ածխաթթու գազը, որը նույնպես համարվում է արտաթորության պրոցես, որովհետն օրգանիզմից դուրս են հանվում թունավոր գազերը: Մ ի ջ ա տ ն ե ր ի ս ե ռ ա կ ա ն օ ր գ ա ն ն ե ր ը հանդիսանում են μազմացման օրգաններ: նրանք տարասեռ կենդանիներ են, μացառությամμ մի քանի տեսակ պարազիտներից, որոնք ապրում են տերմիտների μներում, օրինակ` տրոպիկական ճանճը (1erոitօxeոia), որը հերմաֆրոդիտ է: Միջատների մեջ μավականին տարածված է միասեռությունը: Շատ տեսակների մոտ գար-նանը ն ամռանը արուներ չեն լինում, ն նրանց էգը μազմանում է կ ու ս ա ծ ը- ն ո ւ թ յ ա մ μ: Սեռական դիմորֆիզմը շատ լավ արտահայտված է միջատների մեծ մասի մոտ: Նրանց նեջ երμեմն արտահայտվում է գինանդրիմորֆիզմը, այսինքն արուի ն էգի հատկանիշները ( սոճու երկրաչափ թիթեռը ): Միջատների սեռա-կան օրգանները գտնվում են փորի վերջին մասում (8 – 9 սեգմենտներում), μայց կարող է ձվատար ն սերմնատար խողովակները այնքան երկար լինեն, որ μռնեն ամμողջ փորը`մինչն առաջին ն երկրորդ սեգմենտները: Իգական օգանը կազմված է զույգ (հազվագյուտ դեպքում կենտ) երկար, խողովակաձն ձվարաններից, (որոնց քանակությունը կարող է

հասնել 2 – 2500- ի), երկու ձվատար խողովակից, կենտ ձվատարից, հավելյալ գեղձերից, սերմընդու-նարանից ու նրա գեղձից ն սերմնապարկից: Միջատների ձվարանները սովորաμար լինում են երկար խողովակի ձնով, որոնք ներսից μաժանված են կամերաների (խցիկների), վերջիններիս պատերը կազմված են ֆոլիկուլյարային էպիթելից: Կամերաներում գտնվում են մեկական ձվաμջիջ , ւստ որում հետին կամերաներում տեղավորված են ավելի զարգա-ցած ու մեծացած ձվեր լցված դեղնուցով, իսկ առջեի կամերաները քանի գնում նեղանում ու ձվարաները թելի տեսք են ստանում: Ձվարանների ծայրի կամե-րաներում աստիճանաμար տեղի է ունենում ձվային μջիջների դիֆերենցիացիա, որոնք աստիճանաμար մեծանում ն ձվի տեսք են ստանում: Հետագայում ձուն ծածկվում է թաղանթով (խորիոնով) ն ձվատար խողովակներով առաջ շարժը-վում` դեպի զույգ ձվատար խողովակները ն ապա կենտ ձվատարը, որտեղ ձուն μեղմնավորվում ու դուրս է գալիս: Ըստ ձվային խողովակների կառուց-վածքի ն նրանց մեջ ձվային ն դեղնուցային μջիջների դասավորության, միջատ-ների ձվարանները լինում են երեք տիպի, առաջինը` պ ո լ ի տ ր ո ֆ ի կ, երμ ձվային խողովակներում մինչն զույգ ձվատար խողովակները, ձվերը չեն դասա-վորված մեկը մյուսի հետնից, այլ նրանց հաջորդում են դեղնուցային μջիջները: Դեղնուցային μջիջների հաշվին ձվատար խողովակների մեջ ձվերը մեծանում, հասունանում ն μեղմնավորվելուց հետո դուրս են գալիս սեռական օրգանից: Այպիսի ձվարաններ ունեն ականջմտուկները, ճանճերը, թիթեռները, թաղան-թաթները ն գիշատիչ μզեզները: Երկրորդը` տ ե լ ո տ ր ո ֆ ի կ, երμ ձվային խո-ղովակներում դեղնուցային μջիջներըգտնվում են նրանց ծայրի կամերաներում, իսկ ձվային μջիջները միմյանց հաջորդականությամμ գտնվում են ձվտար խողո-վակների կամերաներում: Այս դեպքում ձվային μջիջները սնունդը ստանում են հատուկ թելանոթով (կցաններով) դեղնուցային μջիջների կամերայից: Ձվերի լրիվ հասունանալուց հետո այդ թելանոթները անջատվում են: Այսպիսի ձվարաններ ունեն կիսակարծրաթները, հավասարաթները ն μզեզնե-րը: Երրորդ` պ ա ն ո ի ս տ ի կ, երμ ձվային խողովակներում ձվերը ծայրի կամե-րաներից շարժվում են մեկը մյուսի հետնից ն չեն ընդհատվում դեղնուցային μջիջներով կամ թե հատուկ խողովակով սնունդ չեն ստանում ծայրի կամերանե-րի դեղնուցային μջիջներից: Ձվարանների այդպիսի կառուցվածք ունեն ուղղաթների մեծ մասը, ճպուռնե-րը ն խավարասերները: Միջատների շատ տեսակներից էգերը փորի վերջում ունեն ձվադիր, որոնք լի-նում են տարμեր կառուցվածքի, ձնի ն մեծության: Արուի սեռական գեղձերում առաջանում են սպերմատոզոիդները, որոնք անցնում են սերմնատար խողովակի մեջ, որտեղ կիսվելով μազմապատկվում է նրա քանակը: Զուգավորման ժամանակ

սպերմատոզոիդները սերմնացայտ խո-ղովակով հավելյալ գեղձերի հետ դուրս են գալիս` μեղմնավորում էգի ձվա-μջիջները:

Մ ի ջ ա տ ն ե ր ի ն ե ր վ ա յ ի ն հ ա մ ա կար գ ը ն զ գ ա յ ա ր ա ն ն ե ր ը: Միջատների ներվային համակարգությունը համեմատած Ճrtհrօքօda տիպին պատկանող մյուս դասի կենդանիների հետ շատ զարգացած է: Նրանց ներվա-յին համակարգությունը կազմված է` կենտրոնական ն սիմպատիկ ներվային սիստեմներից ու զգայարաններից: Միջատների կենտրոնական ներվային սիս-տեմը գտնվում է մարմնի փորի կողմում: Նա կառուցված է ներվային շղթայի ձնով ն այն կազմված է ներվային հանգույցներից ու նրանցից սկիզμ առնող սիմպատիկ ն պերիֆիկ ներվերից: Ներվային հանգույցները (գանգլիներ) իրեն-ցից ներկայացնում են ներվային μազմաթիվ μջիջների խմμավորում, հանգույց-ները միմյանց հետ միացած են կոմիսուրներով կամ ներվային հաստ թելերով: Միջատների գլխում տեղավորված է ներվային շղթայի առջնի երկու հանգույց-ները, որից մեկը կոչվում է վերկլանային, իսկ մյուսը` ենթակլանային հանգույց-ներ: Այդ երկու հանգույցները կոնեկտիվներով միացած են միմյանց հետ ն կը-լանի շուրջը կազմում են ներվային օղակ: Շատ դեպքերում գլխում գտնվող հանգույցներին միացնող ներվերի հետ միասին անվանում են գլխուղեղ: Մնա-ցած 11 զույգ ներվային հանգույցները, տեղավորված են կրծքի ն փորի մեջ: Շատ տեսակների մոտ որպես կանոն յուրաքանչյուր սեգմենտի մեջ գտնվում է մեկ զույգ ներվային հանգույցներ, որոնց հետ են միացած սեգմենտի մեջ ճյուղավորված պերիֆերիկ ներվերը: Տարμեր սեգմենտների ներվային հանգույց-ները կոմիսուրներով երկարությամμ ն լայնությամμ միմյանց միանալով կազմում են փորային ներվային շղթան: Գլխուղեղի մեջ մտնող վերկլանային հանգույցից ներվեր են գնում դեպի աչքերը, μեղիկները, վերին շրթունքը ն կլանը: Ենթա-կլանային հանգույցից` դեպի վերին ն ներքնի ծնոտները, ցածի շրթունքը: Այդ հանգույցից են դուրս գալիս այն ներվերը, որոնք ղեկավարում են գլխի շար-ժումը: Կենտրոնական ներվային համակարգությունն ընդհուպ մոտենում է սիմ-պատիկ համակարգությանը, որը տարμեր ներվերով միանալով նրան, կազմում է օղակ: Սիմպատիկ ներվային համակարգից ներվեր են գնում դեպի թքի գեղձը, ամ-μողջ մարսողական տրակտը, արյան մեջքի անոթը, սեռական օրգանները ն գլխի շնչառական խողովակները: Սեգմենտների ներվային հանգույցներից ներ-վերը գնում է դեպի ոտքերը, թները, շնչանցքները, շնչառական խողովակները ն մաշկային ծածկոցը: Բարձր կարգի միջատների փորային շղթան վերը նշված ձնով չի արտահայտված, այլ ներվային հանգույցները կենտրոնացված են կրծքի ն փորի կարնոր սեգմենտների մեջ: Զ գ ա յ ու թ յ ա ն օ ր գ ա ն ն ե ր: Միջատները օժտված են μոլոր հինգ զգայարաններով, μայց μոլորից շատ նրանց մոտ զարգացած է

հոտառության զգայարանը, որի օգնությամμ նրանք կողմնորոշվում են շրջապատի պայման-ներում: Միջատների հ ո տ ա ռ ու թ յ ա ն օ ր գ ա ն ն ե ր ը առանձին սենսուլների ձնով տեղավորված են μեղիկների վրա, նրանց թիվը հասնում է մինչն 1500-ի (մեղուներինը): Նրանց հոտառության զգայարանը շատ զարգացած է, դրանով պետք է μացատրել, որ թիթեռի արուն էգին գտնում է մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա: Նրանք տարμերում են յուրաքանչյուր միջատի յուրահատուկ հոտը (մեղուներ, միջատներ) ն որոշ միջատներ ունեն ավելի զարգացած հոտառության օրգաններ, քան μարձր կարգի կենդանիներից շատերը: Ճ ա շ ա կ ե լ ի ք ի զ գ ա յ ա ր ա ն ը: Նույնպես առանձին սենսուլների ձնով տեղավորված է μերանի օրգանների վրա: Այս զգայարանը μավական զարգա-ցած է միջատների մոտ. օրինակ` մրջյունները կարող են սախարինի փոշու միջից ընտրել շաքարի նույն մեծությամμ հատիկներ կամ տարμերում են միմյանցից կարագի ն ճարպերի տեսակները, իսկ մեղունները տարμերում են շաքարի 0,0019 լուծույթը սովորական ջրից: Զգացողական զգայարանի սենսուլները տեղավորված են μեղիկների ներքնի շրթունքի, ծնոտի շոշափուկների ն միջատի մարմնի մյուս մասերի վրա (թների , ոտքերի, պոչի): Զգացողկան զգայարանի սենսուլներով միջատը զգում է ջեր-մության ամենաչնչին տատանումները, մեխանիկական ճնշումը, օդի ճնշումների տատանումները ն մարմնի ցավերը: Տ ե ս ո ղ ու թ յ ա ն զ գ ա յ ա ր ա ն ը տեղավորված է գլխի վրա, μարդ ն պարզ աչքերի ձնով: Այս զգայարանը շատ լավ զարգացած է ծաղիկների նեկ-տարներով սնվողների ն գիշատիչ միջատների մոտ (թիթեռներ, մեղուներ, ճան-ճեր, μոռեր ն այլն): Միջատները լավ տեսնում են վառ գույները, նրանք լավ են տեսնում նան մարմինների շարժումը: Բայց թույլ են տեսնում կամ μոլորո-վին չեն տեսնում սպեկտրի ձախ կողմի հեռու մասը (կարմիր գույնի մասերը): Նրանք շատ դժվարությամμ են տաμերում կարմիր սն գույները: Լ ս ո ղ ու թ յ ա ն օ ր գ ա ն ը գտնվում է միջատների փորի առջնի սեգմենտի վրա (մորեխներինը), ոտքի սրունքի վրա (ծղրիդներինը): Միջատների մեծ մասը լսողության օրգան չունի, իսկ այն միջատները, որոնք ունեն լսողության օրգան, նրանք ընդունում են իրենց տեսակին պատկանող միջատների արձակած ձայնը ն այնպիսի ձայնային ալիքներ, որոնք չեն կարող ընդունել μարձր կարգի կեն-դանիների լսողության օրգանները: Լսողության օրգան ունեցող միջատները ու-նեն նան ձայն հանող օրգաններ: 1.4

ՄԻՋԱՏՆԵՐԻ ԲԱԶՄԱՑՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Միջատները μազմանում են սեռական ճանապարհով, μացառությամμ մի քա-նի տեսակ պարազիտ թաղանթաթնավոր հեծյալների (Ճցeոiaտքiտ,

Քlatյցaտter, Լitօ-ոaտtix ն ուրիշների), որոոնց սաղմը դեռ μլաստուլայի շրջանում μաժանվում է մի քանի մասի, սրանք հետագայում զարգանալով ամեն մեկը մի միջատ է դառնում: Այսպիսի μազմացման ձնը կոչվում է պո լ ի է մ μ ր ի ո ն ա յ ի ն կամ μազմասաղմային μազմացում: Ինչ վերաμերվում է μազմացման մյուս ձներին, նրանք կարելի է μաժանել չորս խմμի` 1. Հոմոգենեզ μազմացում, երμ կենդանին μազմանում է μեղմնա-վորման միջոցով: 2. Պարթենոգենեզ կամ կուսածնորեն μազմացում, երμ կեն-դանին μազմանում է առանց μեղմնավորելու: Կուսածնությամμ μազմացումը շատ միջատների մոտ μազմացման միակ ձնն է. օրինակ` դեղձենու մեծ լվիճը μոլորովին արու լվիճ չունի: Միջատների որոշ խումμ, կուսածնությամμ μազմա-նում են գարնանը ն ամռանը (լվիճներ), իսկ մեղուների մոտ գոյություն ունի մասնակի կուսածնություն` որտեղ չμեղմնավորված ձվերից μոռեր են ծնվում, իսկ μեղմնավորվածներից` էգեր ն այլն: 3. Պեդոգենեզ պարթենոգենետիկ μազ-մացում, երμ կենդանին μասմանում է թրթուր հասակում, այն էլ կուսծնո-րեն, այդ ձնով են μազմանում փոքր մոծակներ Խiaտtօr ցեղից ն թիթեռներից Շհrօ-ոօոստ տեսակը: 4. Հետերոգենեզ μազմացում, երμ սեռական μազմացմանը հա-ջորդում է կուսածնությունը ն հակառակը (լվիճներ ն ուրիշ շատ միջատներ): Հաճախ նույն տեսակի միջատը կարող է μազմանալ μեղմնավորմամμ, կուսածնությամμ ն մանկածնությամμ: Միջատների մեծ մասը μազմանում է ձու դնելու միջոցով, μայց քիչ չեն նան այն տեսակների թիվը, որոնք μազմանում են կեն-դանածնությամμ ( լվիճներ ), թրթուրածնությամμ ( ճանճեր ), իսկ ոմանք էլ μազ-մանում են համարյա հասուն միջատներ ծնելով` օրինակ ՒiքքeԵerՇidae ճանճե-րը, որոնց սեռական օրգանում ( ձվատար խողովակում ) ձվից առաջանում է թրթուր, որը մինչն լրիվ հասունանալը սնվում է մոր սեռական գեղձերի արտադրած նյութրով: 1.5

ՄԻՋԱՏՆԵՐԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Միջատների ողջ զարգացման ցիկլը կարելի է μաժանել երկու շրջանի` սաղմնային կամ էմμրիոնալ ն ետսաղմնային կամ պոստէմμրիոնալ: Գոյություն ունի էմμրիոլոգիա գիտություն, որը ուսումնաասիրում է տարμեր կենդանիների սազմնային զարգացման օրինաչափությունները ն առանձնահատկությունները: Միջատների ձուն իրենից ներկայացնում է մի մեծ μջիջ, որը μացի կորիզից ն պրոտոպլազմայից, պարունակում է մեծ քանակությամμ դեղնուցային ն սպի-տակուցային նյութեր, որը անհրաժեշտ է սաղմի զարգացման համար: Միջատների ձվերը լինում են տարμեր ձնի ն գույնի: Միանգամայն տարμեր ձնով են կատարում ձվադրումը առանձին խմμերի պատկանող միջատները: Մորեխները ձվադրում են ձվապարկերի ձնով, թիթեռ-ների մեծ մասը ն լվիճները` ձվակույտերով, ծղրիդները ն

ճռիկները` մեկական ն այլն: Միջատները իրենց ձվերը դնում են μույսերի վրա, նրանց հյուսվածք-ներում, հողի, ջրի մեջ, կենդանի մարմնում ն այլ տեղերում: Առանձին տեսակ-ների դրած ձվերի քանակը նույնպես տարμեր է, այսպես, օրինակ` թիթեռներիցշատերը, մրջյունները, տերմիտները ն մեղուները իրենց կյանքի ընթացքում կարող են դնել հազարավոր ձվեր, իսկ լվիճների շատ տեսակներ` միայն մի քանի հատ ձու: Միջատների սաղմի զարգացումը սովորաμար տնում է 2–10 օր, μայց շատ դեպքերում շրջապատի աննպաստ պայմանների շնորհիվ կարող է այն ձգձգվել կամ երμեմն ըհդհատվել ( էմμրիոնալ դիապաուզա ) շատ երկար ժամանակ ( մի քանի ամիս ): Ձվից դուրս գալուց հետո ( ետսաղմնային շրջան ) վնասակար մի-ջատները ենթարկվում են մի շարք ձնափոխությունների ( մետամորֆոզի ): Ըստ մետամորֆոզի μնույթի միջատները μաժանվում են ոչ լրիվ ձնափոխվողների ( Ւeոiոetaօla ) ն լրիվ ձնափոխվողների ( Ւօlօոetaօla ): Ո չ լ ր ի վ ձ ն ա փ ո խ վ ո ղ են համարվում այն միջատները, որոնց ձվից դուրս եկած թրթուրները ընդհանուր առմամμ նման են հասուններին, μայց մի շարք արտաքին ու ներքին հատկանիշներով տարμերվում են նրանցից. օրինակ` մո-րեխների թրթուրները նման են հասուններին, μայց նրանցից տարμերվում են մարմնի մեծությամμ, թների μացակայությամμ μեղիկների հատվածների թվով, սեռական օրգանների μացակայությամμ ն այլ հատկանիշներով: Ետսաղմնային զարգացման` ձնափոխությունների ընթացքում թրթուրները ձեռք են μերում մի շարք հատկանիշներ ն վերջում նմանվում հասուններին: Այս խմμին պատկանող միջատները ետսաղմային զարգացման շրջանում անցնում են թրթուրի ,նիմֆայի ն հասուն միջատների ստադիաները: Ոչ լրիվ ձնափոխվողներին են պատկանում ուղղաթները, հավասարաթները, տրիպսները ն ուրիշները: Լ ր ի վ ձ ն ա փ ո խ վ ո ղ ն ե ր: Այս խմμին են պատկանում այն միջատները, որոնց թրթուրները μոլորովին նման չեն հասուններին թե արտաքին տեսքով, ն թե ներքին օրգանների կառուցվածքով. օրինակ, շերամի թիթեռի թրթուրը ( շե-րամի որդը ) μոլորովին նման չէ հասունին, թրթուրը որդի է նման, շարժումները որդանման են. թներ չունի, սեռական օրգանները զարգացած չեն, սնվում է թթենու տերնները կրծելով, իսկ շերամի թիթեռը ունի երկու զույգ թն, թռչում է ն կարող է սնվել միայն հեղուկ նյութերով: Այս տիպի միջատների թրթուրը ետ-սաղմային զարգացման ընթացքում ենթարկվում է խոր ձնափոխութ-յունների : Լրիվ ձնափոխվող միջատները ետսաղմային զարգացման ընթացքում անց-նում են թրթուրի, հարսնյակի ն հասունի կամ իմագոյի ստադիաները : Լրիվ ձնափոխվողների շարքին են պատկանում թիթեռները, μզեզները, թա-ղանթաթները, երկթները, ցանցաթները: Բոլոր տեսակի միջատների թրթուրային ստադիան համարվում է սնման ամենաինտենսիվ շրջանը: Թրթուրի ուժեղ սնման հետնանքով նրա մարմինը արագ աճում ն մեծանում է: Այդ երնույթները ավելի ինտենսիվ

են կատարվում մաշկափոխություններից հետո: Այպիսով գյուղատնտեսության վնասատունների ամենավտանգավոր շրջանը համարվում է թ ր թ ու ր ի ս տ ա դ ի ա ն: Գյուղատնտեսական կուլտուրանները միջատների թրթուրներից պաշտպանելու համար պետք է նրանց ոչնչացնել կամ ձվի մեջ կամ ձվից դուրս գալուց անմի-ջապես հետո: Դրա համար անհրաժեշտ է ճիշտ իմանալ նրանց ձվից դուրս գալու ժամանակը, ապրելու տեղը, շարժման ուղղությունը, որ μույսերն են հա-մարվում նրանց համար դուրեկան կեր, օրվա որ ժամերին են ուժեղ սնվում ն ինչ եղանակով են կերակրվում, ինչպես է կառուցված նրանց մաշկը, μերանի օրգանները ն այլն: Թրթուրի զարգացման ընթացքում մի քանի անգամ տեղի է ունենում մաշկափոխության պրոցեսը: Մաշկափոխության պրոցեսը շատ ծանր ֆիզիոլոգիական երնույթ է, որին երկար ժամանակ, շատ խնամքով նախա-պատրաստում է թրթուրը: Նախքան մաշկափոխվելը նա ընտրում է ապահով տեղ, իր մետաքսե թելով ամրանում կամ ճանկերով կպչում է մի որնէ μույսից, նրա մնացորդներից, հողի մասնիկներիցն այլն ն այդպես անշարժ մնում մի քանի ժամ կամ մեկ օր (նկ. 6):

Նկ. 6. Միջատների ձնափոխումները. Ա.) ոչ լրիվ ձնափոխումեր` ձու, թրթուր, հասուն միջատ Բ.) լրիվ ձնափոխումներ` ձու, թրթուր, հարսնյակ, հասուն միջատ

Այս ժամանակաշրջանում դադարում է սնվելուց, մարսողության տրակտը մաքրում կերի մնացորդներից, որոշ չափով փոքրանում է մարմինը, փոխվում է գույնը, հաստանում է նրա մաշկը ու պատրաստվում է խիտինային կուտիկուլայի շերտից ազատվելու: Մաշկափոխության պրոցեսը կատարվում է շատ կարճ ժամանակում: Մաշկից ազատվելու առաջին ակտը թրթուրի մաշկը մի որնէ տեղից պատռվելն է, սովորաμար այն պատռվում է մեջքի կողմից` կրծքի վերին մասից: Բացված ճեղքից թրթուրը դուրս է հանում իր գլուխը ն մարմնի շարժումներով կամաց-կամաց դուրս է գալիս հին մաշկից: Մաշկը մնում է կպած այն սուμստրատին, որից նա ամրացված է եղել: Մաշկից դուրս գալուց հետո թրթուրը որոշ ժամանակ հանգստանում է, մարմինը չորացնում, նոր մաշկը ամրապնդվում է, որից հետո նա սկսում է շարժվել ու սնվել: Որոշ միջատներ ( մորեխներ ) նախքան մաշկափոխությունը, քիչ քանակութ-յամμ օդ են կուլ տալիս, որից մեծանում է նրանց մարմնի ծավալը ն հեշտա-նում մաշկափոխությունը: Ապացուցված է, որ մաշկափոխության շրջանում հա-տուկ գեղձերը արտադրում են որոշ μաղադրության նյութ, որը լցվելով մաշկի ն խիտինային կուտիկուլայի մեջտեղը, կուտիկուլան աստիճանաμար անջատում է մարմնից: Մաշկափոխության ընթացքում թրթուրը ազատվում է ոչ միայն մարմնի վրա եղած արտաքին խիտինային կուտիկուլայից, այլն μոլոր արտաքին ն ներքին օրգանների` գլխի, μեղիկների, աչքերի, թների սաղմերի, շնչանցքների, տրա-խեային հաստ խողովակների, մարսողական աղիքի առաջին ն վերջին մասերի վրա գտնվող խիտինից: Այսպիսով մաշկափոխության ընթացքում թրթուրը ազատվում է մեծ քանա-կության խիտինային կուտիկուլայից: Մաշկափոխությունների թիվը առանձին միջատների մոտ տարμեր է, այն տատանվում է 4 – 30- ի միջն. սովորաμար կատարվում է 4 – 5 անգամ: Թրթուրի մի մաշկափոխությունից մինչն հաջորդ մաշկափոխությունը ընկած շըր-ջանը անվանում են հ ա ս ա կ: Այսպես, օրինակ` թրթուրը դուրս գալուց մինչն առաջին մաշկափոխությունը համարվում է հրա ա ռ ա ջ ի ն հ ա ս ա կ ը: Առա-ջին մաշկափոխությունից մինչն երկրորդ մաշկափոխությունը` երկրորդ հասակ ն այլն: Թրթուրի ստադիայի տնողությունը տարμեր տեսակի միջատների մոտ նույնպես տարμեր է. օրինակ` լվիճների մոտ այն տնում է 6 – 7 օր, իսկ անդրկովկասյան մարմարյա μզեզի մոտ մինչն 3 – 5 տարի: Լրիվ ձնափոխվող միջատների թրթուրներն իրենց մարմնի կառուցվածքով խիստ տարμերվում են: Նրանք խմμավորվում են հետնյալ կարգով`

I խ ո ւմ μ` ո չ ո ր դ ա ն մ ա ն կամ պ ո դ ի ա ն մ ա ն թ ր թ ու ր ն ե ր:

Այս խմμին են պատկանում այն թրթուրները, որոնք աչքի են ընկնում իրենց մեծ շարժունակությամμ, լավ զարգացած ոտքերով, ուժեղ խիտինապատված մաշկով, կրծքի նկատելի սեգմենտավորմամμ, աչքեր ու

մի զույգ μեղիկներ ունենալով ցանցաթները ն μզեզների տերնակերների թրթուրները:

ն այլն: կարգից`

Այսպիսի կազմություն ունեն μզզանների, զատիկների,

II Խ ու մ μ` ո ր դ ա ն մ ա ն թ ր թ ու ր ն ե ր: Այս խմμին պատկանող թրթուրները μաժանվում են մի քանի ենթախմμերի` ա) Թրթուրների գլուխը մարմնի վրա լավ նկատելի չէ, ոտքեր չունեն, μերանի օրգանները երկար, μարակ, ասեղանման ծնոտներով, մարմինը սպիտակ գույնի, որը գլխի ն պոչի մասում սուր տեսք է ունենում: Այսպիսի թրթուրներ ունեն երկթններից` ճանճերը: μ) Թրթուրները ունեն թույլ զարգացած գլուխ, ոտքեր չունեն: Այս խմμին են պատկանում մի շարք թաղանթաթների ն երկարաոտքերի թրթուրները: գ) Թրթուրներն ունեն լավ զարգացած գլուխ, երեք զույգ ոտքեր (կամ առանց դրանց) կրծող տիպի μերանի օրգաններ ն թույլ խիտինավորված մար-մին: Այս խմμին են պատկանում μզեզներից` երկարակնճիթները, թիթեղաμեղիկ-ները, երկարաμեղիկները, երկթներից` մոծակները թաղանթաթներից` սղոցող-ները: դ) Թրթուրի գլուխը լավ զարգացած է, ունի երեք զույգ կրծքի ոտքեր (իս-կական ոտքեր) ն 2 – 5 զույգ կեղծ (փորի վրա) ոտքեր, կրծող տիպի μերանի օրգաններ: Այս խմμին են պատկանում թիթեռների թրթուրները: ե) Նույն հատկանիշներով, μայց թրթուրների կեղծ ոտքերի թիվը 5 զույգից ավելի: Այս խմμին են պատկանում թաղանթաթներից` սղոցողների թրթուրները: Վերջին մաշկափոխությունից հետո վերջացնելով սնվելը, թրթուրը այլնս չի աճում, շարժումները դանդաղում է, ն նա նախապատրաստվում է հ ա ր ս ն յ ա- կ ա վ ո ր վ ե լ ու: Դրա համար նա իր մարսողության խողովակը մաքրում է կերի մնացորդներից ն ընտրում հարմար տեղ կամ պատրաստում μոժոժ: Միջատների որոշ տեսակներ μոժոժներ պատրաստում են մետաքսագեղձերից արտաթորած մետաքսաթելով, (մետաքսագործ թիթեռներ) իսկ մի ուրիշ խումμ միջատներ` իրենց թքից: Շատ տեսակներ էլ μոժոժը պատրաստում են մալպիգ-յան խողովակների արտադրած նյութից (առվույտի ֆիտոնոմուս μզեզ), հողի մասնիկներից ն ուրիշ շատ նյութերից: Ճանճերի թրթուրներըհրսնյակավորվում են թրթուրի մաշկի մեջ (կեղծ μոժոժ), միջատների մի մասը հարսնյակավորվում է հողում, μույսների մնացորդների մեջ, սերմերի մեջ ն այլն: Հարսնյակի ստադիայում շատ ինտենսիվ ձնով ընթանում է հիստոլիզի ն հիստոգենեզի երնույթը, այսինքն այդ ժամանակաշրջանում քայաքայվում լուծ-վում կամ վերակոառուցվում է թրթուրին յուրահատուկ օրգանները ն միաժա-մանակ առաջանում ն կազմակերպվում է իմագոյին յուրահատուկ օրգանները: Այդ շրջանում փոխվում է հարսնյակի գույնը:

Արտաքինից վերա-նում են թըր-թուրի նշանները ն հարսնյակի պատյանի պատերին նկատվում են հասունի օրգանների դրոշմները ն մարմի արտաքին մասերը: Հարսնյակներն ըստ իրեենց արտաքին կառուցվածքի լինում են μաց կամ ազատ, ծածկված կամ փակ, կեղծ կամ տակառանման: Ազատ կամ μաց հարսնյակների վրա պարզ երնում է ապագա միջատի գլուխը, ոտքերը, μեղիկները, փորի սեգմենտները, թների սաղմերը ն այլ օրգաններ: Այդպիսի հարսնյակները շարջում են իրենց օրգանները: Այդ տիպի հարսնյակ ունեն μզեզները, թաղանթաթներից` մեղունները, կրետները, հեծյալ-ները, մրջյունները ն ցանցաթները: Ծածկված հարսնյակի վրա արտաքինից պարզ երնում է μեղիկների, փորի սեգմենտների ն թների սաղմերը, կնճիթի ու կրծքի դրոշմները ն շնչանցքները: Այս տիպի հարսնյակ ունեն թիթեռները, երկարաոտները: Կեղծ կամ տակառանման հարսնյակների արտաքին մասը հանդիսանում է թրթուրի վերջին հասակի մաշկը, որը լինում է` օվալ ձնի, մուգ դարչնագույն, փաստորեն այդ մաշկը կատարում է μոժոժի դեր: Իսկ նրա մեջ գտնվում է իսկական μաց տիպի հարսնյակը: Դրա համար էլ այս տիպի հարսնյակին անվանում են կեղծ տիպի հարս-նյակ: Այս տիպի հարսնյակ ունեն ճանճերը: Հասուն միջատի որոշ օրգաններ միջատի մեջ առաջանում են դեռ թրթուրի ստադիայում` ինչպես, օրինակ` սեռական օրգանները, թները, նյարդային համա-կարգությունը ն այլն: Իմագոյի օրգանների մի մասը առաջանում է ի մ ա գ ո ա-յ ի ն դ ի ս կ ե ր ի ց, որոնք առանձին կամ մի խումμ μջիջների ձնով գտնվում են թրթուրի մարմնի տարμեր մասերում: Բացի այդ հարսնյակի ստադիայում թրթուրի որոշ օրգաններ ամμողջովին չեն քայքայվում, այլ նրանք վերակառուցվում են մասնակի ձնով ( մեջքի արյան անոթը` «սրտիկները», ներվային համակարգությունը, մարսողական աղիքը, որոշ չափով նան տրախեաները): Թրթուրային օրգանները քայքայվում կամ տարա-լուծվում են ֆակոցիտների, ֆերմենտների, ածխաթթու գազի կուտակման պատ-ճառով: Հասուն միջատի օրգանների առաջացման, զարգացման կամ ձնավոր-ման ընթացքում օգտագործվում է թրթուրի ստադիայի ընթացքում կուտակած ճարպը ն տարալուծված օրգաններից առաջացած նյութերը: Թրթուրի այն օր-գանները, որոնք ամμողջովին չեն քայքայվում, այլ վերակառուցվում են մաս-նակի ձնով, նրանց հյուսվածքների μջիջները սկզμում դառնում են պարզ, իսկ հետագայում դիֆերենցիացիայի ու մասնագիտացման են ենթարկվում: Միջատները հարսնյակի ստադիայում կատարում են շնչառություն, μայց շատ դանդաղ: Միջատը հարսնյակի մեջ աստիճանաμար ձնավորվելուց հետո, պատռում է հարսնյակի պատյանը ն դուրս գալիս նրա միջից: Հարսնյակը μողμոջի մեջ լինե-լու դեպքում հասուն միջատը կրծում կամ հատուկ նյութ

արտադրելով քայքա-յում, տարալուծում է μոժոժի որոշ մասը ն դուս գալիս նրանից: Հարսնյակից նոր դուրս եկած միջատը չորացնում է իր մարմինը, μացում թները ն այն ուղղում, որից հետո նա ստանում է նորմալ ձն ն գույն: Որոշ միջատներ հարսնյակից անմիջապես դուրս գալուց հետո, արտադրում են կարմրավուն կամ այլ գույնի հեղուկ, որն արտաթորվում է մալպիկյան անոթներից, օրինակ` ալոճաթիթեռը, հարսնյակից դուրս գալիս արտադրում է կարմրավուն հեղուկ նյութ` կաթիլների ձնով: Նրա մասսայական μազմացման տարիներին այդ կարմրավուն հեղուկի կաթիլները այնքան շատ են լինում μույսերի վրա, որ «արյունե անձրն» անունն են տալիս: Այդ երնույթը շատ առաջներում որոշ կրոնականներ օգտագործել են ու ժողովրդին վախեցրել, այն համարելով ինչ-որ գերμնական ուժերի արգասիք: Միջատը հարսնյակից դուրս գալուց հետոթնակոխում է հասուն (իմագոյի) ստադիան: Որոշ տեսակներ μեղմնավորվում են ն մի քանի օրից հետո ձվադրում կամ կենդանի թրթուրներ ծնում: Սակայն միջատի μազմաթիվ տե-սակներ, հարսնյակից դուրս գալուց հետո շարունակում են սնվել (μզեզներ, ճանճեր ն այլն): Դա μացատրվում է նրանով, որ այդ միջատների մոտ դեռ չի առաջացելսեռական պրոդուկցիան: Այդ պատճառով էլ նրանք պետք է լրացու-ցիչ սնվեն, ն սեռականորեն հասունանան: Այսպիսի տեսակները ավելի վնասա-կար են գյուղատնտեսության համար» որովհետն նրանք μույսերին վնաս են պատճառում ն թրթուրի, ն իմագոյի ստադիայում: էնտոմոլոգ պրոֆեսոր Վ.Վ. Յախոնտովը միջատների այդ շրջանը անվանում էր երիտաարդության ստադիա, որն իմագոյից տարμերվում է սեռահասունությամμ: Մենք համառոտակի նկարագրեցինք միջատների ձնափոխման (մետամոր-ֆոզի) երկու գլխավոր ձները (լրիվ ն ոչ լրիվ): Սակայն, μացի այդ, գոյություն ունի նան ձնափոխման նս երեք ձն, որոնք սակայն, քիչ են տարածված, դրանք են` էպիմորֆոզը, հիպերմետամորֆոզը ն հիպերէպիմորֆոզը: է պ ի մ ո ր ֆ ո զ կամ ձ ն ա փ ո խ վ ո ղ ն ե ր: Սրանց թրթուրները շատ նման են հասուններին ն նրանցից տարμերվում են միայն գույնով ու մարմնի չնչին մեծությամμ, իսկ շատ դեպքերում μոլորովին չեն տարμերվում: Այդ պատ-ճառով էլ էնտոմոլոգներից շատերը նրանց ձնփոխվողներ են անվանում: Չնա-յած դա այնքան էլ չիշտ չէ, որովհետն նրանց մեջ որոշ փոփոխություններ կա-տարում են, հատկապես ներքին օրգաններում: Այս խմμին են պատկանում փետրակերերը ն ոջիլները:

Հիպերէպիոմորֆոզ կամ լիառատ ոչ լրիվ ձնափո խ վ ո ղ ն ե ր:

Այսպիսի միջատների մոտ թրթուրի վերջին հասակում թների սաղմերի առա-ջացման շրջանում նկատվում է որոշ հանգստի շրջան, որի

ժամանակ նրանք դառնում են դանդաղաշարժ ն քիչ են սնվում: Այս խմμին են պատկանում տրիպսները ն որդանները:

Հիպերմետամորֆոզ կամ լիառատ լրիվ ձնափոխվ ո ղ ն ե ր:

Այս խմμին են պատկանում թարախաμզեզների ընտանիքին պատկանող μզեզ-ները, որոնց ետսաղմային ձնափոխությունը ընթանում է հետնյալ կերպ. նշված μզեզները վարում են պարազիտային կյանք (մորեխների ձվերի ն որոշ մեղու-ների փետակներում), μզեզների դրված ձվերից դուրս են գալիս շատ շարժու- նակ, աշխույժ, լավ զարգացած կրծքային ոտքերով ու խիտինային ամուր ծած-կոցով μերանի μերանի օրգաններ ունեցող թրթուրներ: Այդ թրթուրը շատ ճարպկորեն գտնում էմորեխի ձվապարկերը կամ մեղու-ների μները ն մտնում նրանց մեջ: Մորեխի ձվապարկի մեջ ուժեղ սնվելուց հետո, հենց այնտեղ կատարում է մաշկափոխությունը: Մաշկափոխությունից հետո ստացվում է նոր տիպի թրթուր, որը μոլորովին այլ ձն ու կառուցվածք ունի: Այս թրթուրը, շատ դանդաղաշարժ, սպիտակ, քնքուշ մարմնով է ն որդանման: Երկրորդ որդաման թրթուրը, որոշ ժամանակ մորեխների ձվապար-կերի մեջ սնվելուց հետո կատարում է մաշկափոխություն ն դառնում կեղծ հարսնյակ (թրթուրը մաշկը դեն չի գցում,այլ օգտագործում է որպես μոժոժ, մեջը հարսնյակավորվելու համար): Թրթուրի պատյանի մեջ գտնվող կեղծ հարսնյակը μնորոշ է իր անշարժությամμ, խիտինային պինդ մաշկով ն շատ թույլ զարգա-ցած ոտքերով ու գլխով: Այդպիսի թրթուրը կարող է ապրել շատ երկար` մինչն մի քանի տարի կամ անփոփոխ մնալ մինչն գարուն: Մյուս տարվա գարնանը կատարվում է երկրորդ մաշկափոխությունը ն ստացվում է երրորդ թրթուրը, որն ընդանուր առմամμ նման է երկրորդին, μայց նրանից տարμերվում է իր գլխի, ոտքերի թույլ զարգացմամμ ն դանդաղաշարժությամμ: Վերջինս μոլորովին չի սնվում, միայն նա կարողանում է փոխել իր տեղը` μարձրանալ հողի վերին շերտը: Երրորդ թրթուրի ստադիայի տնողությունը շատ կարճ է, նա շուտ վերափոխվում է իսկական հարսնյակի: Այս հարսնյակից որոշ ժամանակ անց, դուրս է գալիս μզեզը: Ահա թե ինչու համար այսպիսի միջատների ձնափոխութ-յունը կոչվում է լիառատ ձնափոխություն: Հասուն (իմագո) միջատի μիոլոգիան: Հասուն միջատը հարսնյակից դուրս գալուց կամ նիմֆայից հետո, ունենում է կազմակերպված սեռական օրգաններ,իսկ նրանց մեջ` ձվաμջիջներ կամ սերմնաμջիջներ: Սակայն որոշ մասի մոտ այն կազմակերպված չի լինում, ուստի այն պետք է ձնավորվի իմագոյի շրջա-նում: Այդ պատճառով էլ նման միջատները շարունակում են լրացուցիչ սնվել: Հասուններից շատերը իրենց կյանքի ընթացքում μեղմնավորվում են մի քանի անգամ (թիթեռներ, մեղուներ, մորեխներ ն այլն), իսկ նրանց զգալի մասը μեղմնավորվում է այն պահին, երμ էգի մոտ սկսում են հասունալ ձվաμջիջնե-րը, քանի որ միջատների մի մասի ձվարաններում

ձվաμջիջները աստիճանա-μար են առաջանում ուստի μեղմնավորման պրոցեսն էլ կատարվում է դրան զուգահեռ: Բեղմնավորումից հետո պետք է կատարվի ձվադրման ակտը, μայց էգերը ձվադրում չեն կատարում, մինչն չգտնեն նպաստավոր պայմաններ ն տեղեր: Օրինակ, սենյակի ճանճը մաքուր սենյակներում կամ μնակարաններում երμեք չի ձվադրի: Նա ձվադրում է օրգանական նյութերով հարուստ միջավայրում` աղμակույտերի, գոմաղμի մեջ ն նման տեղերում: Ինչպես նան կաղամμի ճերմա-կաթիթեռի էգը երμեք ձուչի դնի հացաμույսերի վրա, պտղատու ծառերի կամ μամμակենու վրա, չնայած նրան, որ նրա սեռական օրգանների վրա գտնվում են լրիվ հասունացած ձվաμջիջները: Նա այնքան է ման գալիս մինչն գտնում է կաղամμ կամ նրան շատ մոտ ազգակից μույս (շաղգամ) ու ձվադրում է նրա վրա: ՈՒրեմն հասուն միջատի հիմնական պարտականությունն է, μեղմնավորվելուց հետո, շատ արագ գտնի ձվադրման համար այնպիսի տեղ, որտեղ ձվից դուրս եկած թրթուրները առաջին իսկ օրերին ապահովված լինեն կերով: Միջատներից շատերը մինչն ձվադրելը կուտակում են մեծ քանակությամμ կեր (մեղուներ, կրետներ, մրջյուններ տերմիտներ), որպեսզի ձվերից դուրս եկած մատղաշ թրթուրները ապահովված լինեն սնունդով: Դրա համար էլ հասուների մոտ շատ զարգացած է հոտառության ն զգացո-ղության զգայարանները, որպեսզի նրանք շատ արագ ն մեծ հեռավորության վրա գտնեն կերի աղμյուրը: Օրինակ` ճանճերից, μոռերից, թիթեռներից շատ շատերը, իրենց համապատասխան կերի հոտը կարող են ընդունել մի քանի կիլոմետրերի վրա, կաղամμի ճերմակաթիթեռը դաշտում կաղամμի μույսերը գտնում է կաղամμի տերններից արտադրված մանանեխի յուղերի հոտով, այն էլ շատ արագ, թռչելու ընթացքում, իսկ մրջյունները լվիճներին ծառերի վրա արագ գտնում են նրանց արտաթորանքի հոտով: Ձվադրման տեղը գտնելուց հետո, նրանք ձվադրում են, որը նույնպես կա-տարվում է տարμեր ձնով: Միջատների մի մասը ձվերը դնում է այն μույսի վրա, որտեղ պետք է սնվեն ձվից դուրս եկած թրթուրները, իսկ մյուս մասը հենց այն կերի մեջ, որով պետք է սնվեն ձվից դուրս եկածները, իսկ ոմանք էլ ձվադրում են սննդի աղμյուրի շուրջը կամ մոտերքը: Ձվադրման պրոցեսում էգերը ձվերը ամուր կպցնում են այն սուμստրատներին, որի վրա պետք է առաջանա նրա թրթուրը: Շատ տեսակների մոտ էգերը ձվադրելուց հետո, ձվակույտը ծածկում են սեռական օրգանների հավելյալգեղձերի արտաթորան-քով, օրինակ` խնձորենու ցեցը, օղակավոր մետաքսագործը ն շատ ուրիշները: Մորեխները, խավարասերները աղոթարարները ձվադրում են ձվապարկերով, ըստ որում ձվապարկերը առաջանում են սեռական հավելյալ գեղձերի արտաթորանքից: Մի քանի թիթեռներ ձվադրելուց հետո, ձվակույտերը ծածկում են մազանման թեփուկներով (տարազույգ

մետաքսագործ, ոսկետուտ): Բազմաթիվ միջատներ, որոնց էգերը օժտված են ձվադիրով, նրա օգնությամμ ձվերը դնում ն μույսերի տարμեր օրգանների, կենդանիների մեջ ն հողում (ծղրիդներ, սղոցողներ ն ուրիշներ ն ուրիշներ): Ձվերը պարազիտներից, գիշա-տիչներից պաշտպանելու համար հասուն միջատները ձվերը դնում են այնպիսի տեղերում, որտեղ μույսերի, շրջապատի իրերի գույնը շատ նման է ձվերի գույնին: Միջատներից շատերի մոտ գոյություն ունի նան ձագերի խնամելու μարդ ու զարգացած μնազդներ (մեղուներ, մրջյուններ, տերմիտներ, արջուկ ն ուրիշներ): Այդ μնազդները նրանց մոտ այն աստիճան են զարգացած, որ μարձր կարգի շատ կենդանիներ, անգամ կաթնասունները չեն օժտված այդպիսի հատկություն-ներով: Դեռ ավելին` մրջյունների շատ տեսակներ նույնպիսի հոգատարությամμ խնամում են նան ուրիշ միջատներից գողացած ձվերը, թրթուրները, հարսնյակ-ները: Ա յ ս պ ի ս ո վ կ ա ր ո ղ ե ն ք ա ս ե լ, ո ր հ ա ս ո ւն մ ի ջ ա տ ի հ ի մ- ն ա կ ա ն ֆ ու ն կ ց ի ա ն ս ե ր ու ն դ ն ե ր ծ ն ե լ ու ն խ ն ա մ ե լ ու գո ր ծ ն է, որը կապված է տեսակի պահպանման ն տարածման երնույթի հետ: Միջատների նոր ապրելավայրերը տարածվելը հիմնականում կատարվում է իմագոյի ստադիայում ն μազմացման ընթացքում: Համեմատած թրթուրի ստադիայի հետ, հասուն ստադիայի տնողությունը շատ կարճ է լինում: Որպես կանոն, հասուն միջատը մեռնում է ձվադրելուց անմիջապես հետո, μացառությամμ մի քանի հասարակական կյանք վարող միջատների (մեղուներ, մրջյուններ, տերմիտներ ն այլն): Երμեմն հասուն միջատի կյանքի տնողությունը կարող է շատ երկար տնել` մի քանի տարի (որոշ երկարակնճիթ ն սնամարմին μզեզներ) մեղուների մայրը ապրում է 5 տարի, իսկ որոշ մրջյունների էգեր ապրում են մինչն 15 տարի), շրոշ թիթեռներ (ՔտյՇհidae ընտանիքից) ապրում են մի քանի րոպե, մեկօրեկանները` մի օր ն այլն: Հասուն միջատների մոտ շատ ուժեղ է արտահայտված սեռերի տարμերութ-յունը` (սեռական դիմորֆիզմը): Արունները օժտված են ակտիվությամμ ն շար-ժունակությամμ, քան էգերը: էգերը սոμորաμար լինում են ավելի մեծ քան արուները: Միջատների մոտ տարածված է նան պոլիմորֆիզմը, այսինքն` նույն տեսակին պատկանող անհատների յուրահատուկ կառուցվածք ունենալը, որոնք միմյանցից խիստ տարμերվում են, օրինակ` տերմիտները, մեղուները, լվիճները ն այլն: Միջատների սերունդները կամ գեներացիաները: Ձվից դուրս գալու կամ մորից ծնվելու մոմենտից մինչն միջատջ լրիվ հասունանալը կոչվում է գեներացիա կամ սերունդ: Տարμեր տեսակի միջատների մոտ գեներացիաների տնողությունը տարμեր է: Կան շատ միջատներ, որոնց գեներացիան տնում է մի քանի տարի, օրինակ որոշ ցիկադների գեներացիա տնում է 17 տարի, մայիսյան μզեզինը` 3 տարի, չրխկան μզեզներինը` 1 – 3 տարի, հացահատիկի μզեզներինը` 2 տարի, ճակնդեղի

երկարակնճիթ μզեզներինը` մեկ տարի ն այլն: Սակայն կան շատ տեսակի միջատներ, որոնց գեներացիայի տնողությունը շատ կարճ է` 5 – 6 օր (լվիճներ), կան նան այնպիսի միջատներ, որոնց գեներացիան տնում է մեկ կամ մի քանի ամիս: Միջատների գեներացիաների տնողությունը կախված է նան շրջապատի պայմաններից: Այդ պատճառով էլ նույն տեսակի մոտ հյուսիսային ցուրտ շրջաններում, գեներացիայի տնողությունը ավելի երկար է, քան հարավային տաք ու սննդով հարուստ շրջաններում: Միջատների մեծ մասի գեներացիայի տնողությունը շատ կարճ է լինում, այդ իսկ պատճառով էլ մեկ տարվա ընթացքում նրանք տալիս են մեկից մինչն 14 գեներացիա: Բազմացման այդ μոլոր ձներն ու միջոցները միջատներին հնարավորություն են տալիս կարճ ժամանակամիջոցում մեծ քանակությամμ անհատներ ծնել ն μազմապատկել տեսակին պատկանող անհատների թիվը: Բազմացման այդ հատկությունները, միջատները ձեռք են μերել հազարավոր տարիների գոյության կռվում իրենց տեսակը պահպանելու համար: Ձեռք μերված այդ հատկությունները ժառանգաμար անցնում են իրենց սերունդներին ն ամրապնդվում ու զարգանում նրանց հետագա զարգացման ընթացքում:

Գլուխ

երկրորդ

Ընդհանուր տեղեկություններ μույսերի հիվանդությունների մասին 2.1 Հասկացողություն μույսերի հիվանդությունների ն դրանց պատճառների մասին Բույսի հիվանդությունը իրենից ներկայացնում է μարդ պաթոլոգիական պրոցես, որն առաջանում է արտաքին միջավայրի տարμեր գործոնների ազդեցության հետնանքով: Պաթոլոգիական պրոցեսի ընթացքում այդ գործոնների ն μույսի փոխազդեցության հետնանքով μույսի մեջ խախտվում են μնականոն ֆիզիոլոգիական, կենսաքիմիական պրոցեսները, ամμողջ μույսի կամ նրա առանձին օրգանների անատոմոմորֆոլոգիական կառուցվածքը: Դա հանգեցնում է վարակված հյուսվածքների մահացման, μույսի աճի ն զարգացման թուլացման ն μերքատվության անկման: Բույսը իր կյանքի ընթացքում սերտորոն կապված է արտաքին միջավայրի հետ: Նորմալ աճի ն զարգացման, μարձր μերքատվության ապահովման համար նրան անհրաժեշտ են արտաքին միջավայրի որոշակի նպաստավոր պայմաններ, այն է` ջերմաստիճան, խոնավություն, սննդատարրեր, հողի ն օդի քիմիական μաղադրություն, տարμեր կենդանի օրգանիզմներ ն այլն: Եթե նշված գործոնները հավասարակշռված են շրջակա միջավայրում, μույսի մեջ μոլոր կենսական պրոցեսները ընթանում են նորմալ, չեն դիտվում ֆունկցիոնալ, անատոմոմորֆոլոգիական խախտումներ: Իսկ երμ նշված գործոններից որնիցե մեկը շեղվում է օպտիմումից, μույսի մեջ խախտվում են նյութափոխանակությունը, ֆիզիոլոգիական պրոցեսների նորմալ ընթացքը: Դա հանգեցնում է μույսերի անատոմո - մորֆոլոգիական կառուցվածքի, μույսերի արտաքին տեսքի խախտման, այսինքն` պաթոլոգիական պրոցեսի ծագման, այն է հիվանդության: Տարμերում ենք μույսերի հիվանդությունների երկու խումμ` ոչ

վարակիչ (ոչ ինֆեկցիոն) ն վարակիչ (ինֆեկցիոն): Ոչ վարակիչ հիվանդությունները ծագում են առանց ֆիտոպաթոգեն

օրգանիզմների մասնակցության, արտաքին միջավայրի անμարենպաստ գործոնների հետնանքով: Դրանք կարող են լինել μարձր ն ցածր ջերմաստիճանները, գերխոնավությունը կամ խոնավության պակասը, սննդային ռեժիմի խախտումները, թթվածնի պակասը, լույսի պակասը, օդում ն հողում μույսերի համար թունավոր քիմիական միացությունների դեմ կիրառվող պեստիցիդների (ֆունգիցիդների) ծախսման նորմաների խախտումները ն այլն: Ոչ վարակիչ հիվանդությունների կարնոր

առանձնահատկությունը կայանում է նրանում, որ դրանք չեն փոխանցվում հիվանդ μույսերից առողջներին: Վարակիչ հիվանդություններ μույսերի մոտ հարուցվում են տարμեր վնասակար միկրոօրգանիզմների` սնկերի, μակտերիաների, վիրուսների, միկոպլազմաների կողմից: Վարակիչ հիվանդությունների պատճառ կարող են հանդիսանալ նան նեմատոդները (ֆիտոհելմինտներ) ն μարձրակարգ ծաղկավոր պարազիտ μույսերը: Այս օրգանիզմները, որոնք հարուցում են հիվանդություն, կոչվում են հարուցիչներ ն պաթոգեններ կամ ֆիտոպաթոգեն օրգանիզմներ: Բույսեր, որի վրա զարգանում են ն նրա հաշվին սնվում են պաթոգենները, կոչվում է տեր-μույս: Վարակիչ հիվանդությունները μազմաթիվ են. նրանցից շատերը կարող են հասցնել մեծ տնտեսական վնաս, քանի որ արագ փոխանցվում նե հիվանդ μույսերից առողջներին: Դրանք տարμեր են ըստ հասցրած վնասի μնույթի ն արտաքին նշանների: Չնայած վարակիչ ն ոչ վարակիչ հիվանդությունների միջն եղած որոշակի, խիստ տարμերությունների, դրանք չեն կարող դիտվել որպես առանձնացված երնույթներ: Բնության մեջ նրանց միջն դիտվում է որոշակի փոխկապակցվածություն: Հաճախ վարակիչ հիվանդությունները ծագում ն զարգանում են ոչ վարակիչ հիվանդություններով, նախօրոք վնասված ն թուլացած μույսերի վրա: Շատ դեպքերում μույսերի մեջ ընթացող ոչ վարակիչ պաթոլոգիական պրոցեսը պայմանավորում է այդ μույսերի մեջ պաթոգենների թափանցումը, հեշտացնում է դրանց վարակումը, նպաստում վարակիչ պաթոլոգիական պրոցեսի զարգացմանը: Այսպես, ծառերի μնի սառցաճեղքերը ն կեղնի այրվածքները հանդիսանում են նախապայման μների նիկրոզային ն քաղցկեղային հիվանդությունների զարգացման համար: Սերմնաμույսերի պառկմամμ ն սն ոտիկով վարակմանը նպաստում են հողի վատ խնամքը, անμարենպաստ կլիմայական պայմանները, որի հետնանքով μույսերը թուլացած են ն ավելի խոցելի պաթոգենների կողմից: Միակողմանի ազոտական պարարտացումը խախտում է μույսերի մեջ նյութափոխանակության նորմալ ընթացքը ն նպաստում ալրացողային ն այլ հիվանդություններով μույսերի վարակմանը: Այս դեպքում հիվանդությունները անվանում ենք կապակցված:

2.2 Բույսերի հիվանդությունների արտաքին նշանները Վարակված μույսերի μջիջները ն հյուսվածքները հիվանդ μույսերի մոտ պաթոլոգիական պրոցեսի ընթացքում տարμեր ձնով են արձագանքում պաթոգենի ազդեցությանը: Դրանով է պայմանավորված հիվանդության արտահայտումը: Հիվանդությունների տեսանելի նշանները անվանում են սիմպտոմներ: Հիվանդության նշանները կարող են լինել. μնորոշ` (երμ դրանք հանդիսանում են մշտական տվյալ հիվանդության դեպքում) ն ոչ μնորոշ,

գլխավոր (առավել μնորոշ տվյալ հիվանդության համար), ն ընդհանուր (դիտվում են տարμեր հիվանդությունների ժամանակ), սկզμնական (հանդես են գալիս սկզμում, պաթոգենի ինկուμացիոն շրջանից անմիջապես հետո) ն երկրորդական (հանդես են գալիս հիվանդության հետագա զարգացման ընթացքում): Արտաքին նշանների մշտական արտահայտությունը վարակված μույսերի վրա որոշակի հիվանդությունների դեպքում, հնարավորություն է տալիս ճիշտ ախտորոշելու հիվանդությունը: Ախտորոշումը ավելի դյուրին է, երμ արտաքին նշաններով արտահայտվում են որոշակի հիվանդություններ: Այն դժվարանում է, երμ նույն արտաքին նշանների արտահայտման պատճառ են հանդիսանում տարμեր հարուցիչներ ն աμիոտիկ գործոններ: Այսպես, ծառերի սաղարթի չորացում, կարող է դիտվել ինչպես խոնավության μացակայության դեպքում, այնպես էլ արմատային փտման, անոթային ն քաղցկեղային հիվանդությունների ժամանակ: Երμեմն, նույն հարուցիչը տարμեր μույսերի կամ նույն μույսի տարμեր օրգանների վրա արտահայտվում է տարμեր արտաքին նշաններով: Այդ իսկ պատճառով այս կամ այն հիվանդության համար μնորոշ պետք է համարել քիչ թե առանձին արտաքին նշանները, այլ դրանց հանրագումարը: Հաճախ որոշ հիվանդություններ (օրինակ` վիրուսային) ընթանում են առանց արտաքին նշանների արտահայտության: Այն կարող է պայմանավորված լինել վարակված μույսի կայունությամμ պաթոգենի նկատմամμ կամ պաթոգենի թույլ վարակունակությամμ ն այլ գործոններով: Որոշ հիվանդությունների դեպքում դրանց արտաքին նշանները արտահայտվում են վարակումից որոշ ժամանակ անց: Դրանց անվանում են լատենտ հիվանդություններ: Երμեմն արտաքին միջավայրի որոշակի գործոնների ազդեցության հետնանքով հիվանդության արտաքին նշանները անհետանում են ն նորից ի հայտ են գալիս հետագայում (տերնների վիրուսային մոզաիկա): Այս երնույթը անվանում են նշանների քողարկում:

2.3. Բույսերի հիվանդությունների տիպերը Հիվանդության տիպ անվանում են հիվանդությունների այն խումμը, որը μնորոշվում է նման արտաքին նշանների համալիր արտահայտմամμ ն նույն անվանմամμ: Հիվանդության տիպը պայմանավորված է պաթոգենի ն տեր μույսի փոխազդեցությամμ ն μույսի մեջ տեղի ունեցող հիվանդագին փոփոխությունների ամμողջությամμ, որոնք իրենց հերթին կախված են հարուցիչի կենսաμանական առանձնահատկություններից, վարակվող օրգանների ն հյուսվածքների հատկություններից, ինչպես նան μույսերի հասակից ն ընդհանուր վիճակից: Ավելի հաճախ հանդիպում են μույսերի հիվանդությունների հետնյալ տիպերը:

Փտում: Առաջացնում են սնկերը ն μակտերիաները: Վարակվում են μույսերի տարμեր օրգանները` պտուղները, սերմերը, սոխուկները, արմատները: Հարուցիչների ազդեցության հետնանքով վարակված հյուսվածքները քայքայվում են ն կախված նրանց կառուցվածքից ն քիմիական μաղադրությունից ն դրանց վրա հարուցիչի ֆերմենտների ազդման μնույթից, առաջանում են փափուկ կամ կարծր, թաց կամ չոր փտումներ: Քաղցկեղ: Վարակված հյուսվածքների վրա առաջանում են նորագոյացումներ` ուռուցքներ, որոնք հետնանք են հարուցիչի արտադրած տոքսինների ազդեցությամμ μջիջների արագացված կիսման (հիպերպլազիա) կամ դրանց չափերի մեծացման (հիպերտրոֆիա): Նորագոյացումներ կարող են առաջանալ μնի, արմատների ն μույսերի այլ օրգանների վրա: Քաղցկեղային հիվանդությունների մեծ մասը հարուցվում են սնկերի ն μակտերիաների կողմից: Սակայն քաղցկեղի առաջացման նախապայման կարող են հանդիսանալ մեխանիկական վնասվածքները (վերքային քաղցկեղ) ն ջերմաստիճանի կտրուկ փոփոխությունները (ծառատեսակների սառցաճեղքերի դեպքում): Վիլտ: Անոթային հիվանդությունների լայն տարածված տիպ է: Փոխադրող անոթների խցանումը ն մահացումը պաթոգենների կողմից հանգեցնում է ամμողջ μույսի կամ նրա առանձին օրգանների թառամման (չորացման): Հարուցում են սնկերը ն μակտերիաները: Վարակված μույսի ցողունի, չորացած շվի լայնական կտրվածքի վրա պարզ նկատվում են օղակով դասավորված անոթները: Ժանգ: Հարուցվում են ժանգասնկերի կողմից: Վարակված տերնների, μնի ն ճյուղերի կեղնի վրա առաջանում են μնորոշ արտաքին նշաններ` դեղնանարնջագույն, գորշ-ժանգագույն կամ մուգ- գորշ գույնի սպորակույտեր (պուստուլներ), որոնք դուրս են եկել ծածկող հյուսվածքների պատռվածքներից: Շյուտտե: Փշատերն տեսակների այս հիվանդության անվանումը ծագում է գերմաներեն տհftteո μառից, որը նշանակում է թափվել: Այս տիպի հիվանդությունները հարուցվում են տարμեր սնկերի կողմից ն արտահայտվում են փշատերնների գունափոխությամμ, չորացմամμ ն թափվելով: Հիվանդության այս տիպի μնորոշ արտահայտությունը վարակված փշատերնների վրա փայլուն, մուգ գույնի սպորակույտերի առաջացումն է: Ալրացող: Հիվանդության այս տիպը հարուցվում է ալրացողային սնկերի կողմից: Առանձնահատկությունը կայանում է նրանում, որ սնկամարմինը զարգանալով վարակված հյուսվածքների վրա առաջացնում է սպիտակ կամ մոխրագույն նուրμ ոստայնանման կամ թաղիքանման փառ: Հարուցիչների սպորատվության մասսայական առաջացման ժամանակ փառը նմանվում է ալյուրով ծածկված մասսայի:

Բծավորություն: Առաջացնում են սնկերը ն μակտերիաները: Հանդես են գալիս տերնների, պտուղների, մատղաշ նոր աճող շվերի վրա: Հետնանք են μույսի հյուսվածքների մահացման, հարուցիչի ներթափանցման տեղերում: Բծավորությունները լինում են տարμեր ձնի ն գույնի: Սնկային μծավորությունները չոր են կլորավուն, սահմանափակ կամ ընդլայնվող: Բակտերիալ μծավորությունները թաց են, յուղանման, անկյունավոր են դասավորված են ջղերի միջն: Մումիֆիկացիա: Հանդես է գալիս սերմերի ն պտուղների մոտ, որոնք վարակված են փտմամμ: Հարուցիչները պատկանում են սնկերի ՏՇհerօtiոia ցեղին: Վարակված սերմերի ն պտուղների քայաքայված հյուսվածքները խիտ միահյուսվում են սնկամարմնի հետ կարծրանում են ն վերածվում սկլերոցիումների: «Կախարդի ավել»: Վարակվում են շվերը: Նրանց վրա կարճ տարածությունից, քնած աչքերից դուրս են գալիս մանր ճյուղեր, մանր տերններով: Ձնափոխության պատճառ են հանդիսանում 1aքհriոa ցեղին պատկանող մերկապարկավոր սնկերը: Ձնափոխություններ: Նկատվում է μույսերի տարμեր օրգանների վրա: Ձնափոխությունները կարող են առաջանալ տարμեր գործոնների ազդեցության հետնանքով, սակայն դրանք առաջանում են պաթոգենների կողմից: Այսպես, տերնների ձնափոխությունները կարող են արտահայտվել գանգրոտությամμ, μշտիկավորությամμ, ալիքավորությամμ, թելայնությամμ: Սերմերի ն պտուղների ձնափոխությունները արտահայտվում են վարակված հյուսվածքների գերաճով ( «գրպանիկներ», պտուղների, սերմերի փքվածություն), գեներատիվ օրգանների վերափոխումը վեգետատիվ օրգանների («թավշոտություն»): Այրվածք: Հիվանդությունների այս տիպը հարուցում են սնկերը ն μակտերիաները: Այն արտահայտում է ծառերի տարμեր օրգանների վրա: Երիտասարդ, աճող շվերը, ծաղիկները, տերնները հանկարծակի գորշանում, սնանում են ն մահանում: Բնի ն ճյուղերի վրա նկատվում է պղտոր հեղուկի հոսք: Բորμոս: Բույսերի վարակված օրգանների վրա առաջանում են տարμեր գույնի (կապույտ, կանաչ, վարդագույն, սն, գորշ) սարդոստայնի նման կամ փոշիացող փառ, որը կազմված է տարμեր սապրոֆիտ սնկերի սնկամարմնից ն սպորատվությունից: Մրային զանգված: Արտահայտվում է լվիճներով, մլակներով ուժեղ վարակված ծառերի տերնների, աճող շվերի վրա սն մրային զանգվածի տեսքով: Դա տարμեր սապրոֆիտ սնկերի սնկամարմինն է ն սպորատվությունը, որոնք զարգանում են նշված վնասատուների ածխաջրերով հարուստ արտաթորանքների վրա: Խայտաμղետություն (մոզաիկա): Դիտվում է վարակված μույսերի տերնների վրա վիրուսային հիվանդությունների ժամանակ: Տերնաթիթեղի վրա նկատվում են խառը դասավորված մուգ կանաչ, μաց կանաչ, դեղին

μծեր: Որոշ դեպքերում մոզաիկա կարող է դիտվել որոշ սննդատարրերի անμավարարության հետնանքով: Քլորոզ: Հիվանդության այս տիպը արտահայտվում է տերնների դեղնությամμ, որը հետնանք է μջիջներում քլորոֆիլի պարունակության անμավարարության: Քլորոզի պատճառը μույսերի հանքային սննդառության խախտումն է, հողում մատչելի միկրոտարրերի (Էe, Խո, Խց) μավարար քանակության հետնանքով: Ծառատեսակների հիվանդությունների դասակարգումը μացի դրանց տիպերի կատարվում է նան ըստ μույսերի հասակի` ծիլերի, սերմաμույսերի, երիտասարդ տնկիների, հասուն ծառերի ն μնական վերաճի հիվանդությունների: Բույսերի մոտ հիվանդությունները կարող են լինել ընդհանուր μնույթի (անոթային, վիրուսային հիվանդություններ), երμ վարակված է ամμողջ μույսը ն տեղական կամ լոկալ, երμ վարակված են առանձին օրգաններ ու հյուսվածքներ (μծավորություններ, փտումներ, ձնափոխություններ, քաղցկեղ ն այլն): Կախված հիվանդության զարգացման ընթացքից տարμերում են սուր μնույթի (արագ զարգացող ն արտահայտող) ն խրոնիկ (դանդաղ զարգացող, երμեն աննկատելի) հիվանդություններ: Սուր μնույթի հիվանդություններից են` անոթային հիվանդությունները, շյուտտեն, μնի ն ճյուղերի նեկրոզը: Խրոնիկ μնույթ են կրում քաղցկեղային, μնափայտային փտման հիվանդությունները:

Սնկերը որպես μույսերի հիվանդությունների հարուցիչներ Սնկերը անքլորոֆիլ օրգանիզմների մեծ խումμ է, որն ընդգրկում է շուրջ 100 հազար տեսակ:Տեսակների հարստությունը, ծագման առանձնահատկությունները, մորֆոլոգիական ն կենսաμանական առանձնահատկությունները հիմք են հանդիսացել սնկերը առանձնացնելու որպես կենդանի μնության առանձին թագավորություն – ԽiՇօta: Սնկերը իրարից խիստ տարμերվում են ձնով, կառուցվածքով, ֆիզիոլոգիական, էկոլոգիական, կենսաμանական առանձնահատկություններով ն դերով μնության մեջ ն մարդկանց կյանքում: Լայնորեն հայտնի ուտելի ն թունավոր գլխարկավոր, այդ թվում իկորիզա առաջացնող սնկերն զուգահեռ գոյություն ունեն հսկայական քանակությոմμ միկրոսկոպիկ սնկեր, որոնք հանդիսանում են ծառատեսակների, գյուղատնտեսական մշակաμույսերի խիստ վնասակար հիվանդությունների հարուցիչներ: Հայտնի են մարդու ն կենդանիների սնկային հիվանդությունների հարուցիչներ: Սնկերի մեծ խումμ հանդիսանում են փայտանյութի քայքայողներ անտառում, պահեստներում, շենքերում ն շինություններում: Սնկերի որոշակի խումμ վնասում են գյուղատնտեսական մթերքները պահպանման ժամանակ:

2.4 Սնկերի վեգետատիվ մարմինը ն դրա ձնափոխությունները Սնկերի գերակշռող մասի մոտ դրանց վեգետատիվ մարմինը (սնկամարմին, միզելիում) կազմված է պարզ կամ ճյուղավորված հիֆերից: Սնկերին μնորոշ, յուրահատուկ թելիկներից` առանձնահատկություններից է սնկամարմնի անսահմանափակ աճի ունակությունը: Հիֆերը կարող են լինել միաμջիջ (առանց միջնապատերի, չհատվածավորված) կամ μազմաμջիջ (լայնական միջնապատերով, հատվածավորված): Որոշ ցածրակարգ, պարզագույն սնկերի մոտ վեգետատիվ մարմինը իրենից ներկայացնում է ցիտոպլազմայի մերկ մասնիկ – պլազմոդիում, ամեոμոիդ: Պլազմոդիում ն միաμջիջ սնկամարմին ունեցող սնկերը ցածրակարգ սնկեր են, μազմաμջիջ սնկամարմին ունեն μարձրակարգ սնկերը (նկ. 7):

Նկար 7- Սնկերի վեգետատիվ մարմնի սնկամարմին, 2-μազմաμջիջ սնկամարմին

տիպերը. 1-միաμջիջ

Սնկերի հիֆերը հիմնականում անգույն են, որոշ դեպքերում կարող են լինել գունավորված (կանաչ, մոխրագույն, վարդագույն երանգի): Սնկերը, որոնց հիֆերը օժտված են 2 սեռերի հատկություններով, կոչվում են հոմոտալիկ, իսկ այն սնկերը, որոնց առանձին հիֆեր կրում են մեկ սեռի հատկություններ, կոչվում են հետերոտալիկ: Շատ սնկերի մոտ, կախված նրանց կենսաμանական առանձնահատկություններից ն զարգացման պայմաններից, սնկամարմնի

վրա առաջանում են հատուկ օրգաններ, որոնք կատարում են որոշակի ֆունկցիա` հիմնականում թափանցում μջիջների մեջ ն տեր μույսից սննդանյութեր վերցնում աճի ն զարգացման համար: Այդ օրգաններից են` հաուստորիաները, -(հիֆի կողային տարμեր ձնի հավելվածներ), ռիզոիդներ -(հիֆի ծայրին առաջացած արմատաձն նուրμ հավելվածքների խումμ), անաստամոզներ (կամրջակներ հարնան հիֆերի կամ μազմաμջիջ հիֆի հարնան μջիջների միջն), ճարմանդներ (μազիդիալ սնկերի հիֆերի հարնան μջիջների միջն առաջացած հատուկ անցքեր): Անաստամոզները ն ճարմանդները μացի սննդանյութերի տեղափոխումից հիֆից-հիֆ ն μջջիցμջիջ, μարձրակարգ սնկերի սեռական μազմացման ժամանակ ծառայում են որպես μջիջների պարունակության (ցիտոպլազմայի ն կորիզների) տեղափոխման ուղիներ (նկար 8):

Նկար 8. Սնկամարմնի ձնափոխությունը. 1-լարեր, ռիզոմորֆա, 3սկլերոցիում, 4-կամրջակներ / անաստոմոզներ/, 5-ֆարմանդներ Սնկամարմինը, որը զարգանում է վարակված հյուսվածքների մակերեսին, կոչվում է օդային, արտաքին (էկզոֆիտ): Այն արտահայտվում է նուրμ ոստայնատիպ, փխրուն փառի կամ խիտ, թաղիքանման փառի տեսքով (ալրացողեր, μորμոսներ): Բույսի վարակված հյուսվածքներում զարգացող սնկամարմին կոչվում է սուμստրատային (էնդոֆիտ): Այն կարող է զարգանալ ինչպես միջμջջային տարածություններում, այնպես էլ μջիջների մեջ: Ցածրակարգ, պարզագույն սնկերի պլազմոդիումը զարգանում է միայն μջիջների մեջ: Սնկամարմնի տարածումը վարակված հյուսվածքների վրա կամ նրանց մեջ հիմնականում սահմանափակվում է որոշակի ոչ մեծ մակերեսի վրա (լոկալ, սահմանափակ սնկամարմին): Որոշ սնկերի մոտ սնկամարմինը տարածվում ն զարգանում է μույսի կամ նրա առանձին օրգանների μոլոր հյուսվածքներում (դիֆուզ սնկամարմին): էվոլյուցիոն զարգացման ընթացքում ֆիտոպաթոգեն սնկերը ձեռք են μերել արտաքին միջավայրի պայմանների փոփոխության կամ

հանգստի շրջան անցնելու ժամանակ սնկամարմնի տարμեր ձնափոխություններ առաջացնելու ունակություն: Օրինակ` աμեթասնկերով վարակված μնի ճեղքերում կամ կեղնի տակ առաջանում են μավականին հաստ ն խիտ, թաղիքանման թաղանթ: Այն μաղկացած է սնկի հիֆերի հավասարաչափ խիտ միահյուսումից: Սնկամարմնի մյուս ձնափոխությունն է լարերը, որոնք կազմված են զուգահեռ դասավորված հիֆերի միասնությունից, պատված են մուգ թաղանթով: Լարերը ունեն տարμեր հաստություն ն երկարություն: Սնկամարմնի ձնափոխության մի ուրիշ ձն են հանդիսանում ռիզոմորֆաները (արմատաձն ձնափոխություն): Դրանք իրենցից ներկայացնում են ավելի հզոր, մուգ գույնի ճյուղավորված լարեր, որոնց երկարությունը կարող է հասնել մի քանի մետրի, իսկ հաստությունը` մի քանի միլիմետրի: Ռիզոֆորմայի արտաքին շերտը կազմված է հաստաթաղանթ, մուգ գունավորված հիֆերից, իսկ ներքին շերտը նուրμ թաղանթով, անգույն հիֆերից: Այս ձնափոխության տիպիկ օրինակ են հանդիսանում կոճղասնկերի ռիզոմորֆաները: Դրանց միջոցով սնկերի պտղաμերող օրգաններին է փոխանցվում ջուր ն սննդատարրեր: Բացի այդ ռիզոմորֆաների ն լարերի միջոցով կատարվում է վարակի տարածում (նկ. 9):

Նկար 9. Սնկերի վեգետատիվ μազմացումը. 1,2-միցելիումի μողμոջումը, μլաստոսպորներ, 3-օրդիաների առաջացումը, 4քլամիդոսպորների առաջացումը, 5-գեմմաներ: Սնկամարմնի յուրահատուկ ձնափոխություն են հանդիսանում սկլերոցիումները: Դրանք տարμեր ձնի ն չափի կարծր գոյացումներ են:

Առաջանում են հիֆերի խառը, սերտ միաձուլումից, պարունակում են մեծ քանակությամμ պաշարային սննդանյութեր, որը հնարավորություն է տալիս սնկերին պահպանելու անμարենպաստ պայմաններում ն հետագայում տարածվելու: Սկլերոցիումի արտաքին շերտը կազմված է մուգ գունավորված, հաստ թաղանթ ունեցող գոյացումներից (կեղնից), իսկ ներքին շերտը կենսունակ հիֆերից, որոնք μարենպաստ պայմաններում սկիզμ են տալիս նոր սնկամարմնի կամ առաջացնում ստորատվության օրգաններ: Սկլերոցիում առաջացնում են հիմնականում պարկավոր սնկեը ն որոշ μազիդիալ ն անկատար սնկեր ( նկ. 9): Բացի իսկական սկլերոցիումներից, որոնք կազմված են սնկերի հիֆերից, որոշ սնկերի մոտ առաջանում են կեղծ սկլերոցիումներ, որոնք μաղկացած են հիֆերի ն մահացած հյուսվածքների միահյուսումից: Օրինակ, կաղնու ն խնձորենու պտուղների պտղային փտման ժամանակ առաջանում են մումիֆիկացված (զմռսված) պտուղներ: Մի շարք պարկավոր սնկեր առաջացնում են ստրոմաներ, որոնք կազմված են հիֆերի հյութալի գոյացումներից, որոնց վրա առաջանում են պտղամարմիններ կամ սպորատվության այլ օրգաններ ( նկ. 9): Ստրոմաները կարող են լինել միամյա կամ μազմամյա, փափուկ կամ փայտացած տարμեր ձնի ն գունավորմամμ ( նկ. 10):

Նկար 10. Սնկերի անսեռ μազմացման եղանակները. 1.Սպորանգիում, 2Զոոսպորանգիում` միամտրակավոր զոոսպորներ, 3- կոնիդիակիրները կոնիդիումներով:

2.5. Սնկերի μազմացումը Հայտնի են սնկերի μազմացման երեք տիպ` վեգետատիվ, անսեռ ն սեռական: Վեգետատիվ μազմացում: Կատարվում է անմիջականորեն սնկերի վեգետատիվ մարմնի (հիֆերի) առանձին հատվածներով կամ հիֆերի առանձին μջիջներից առաջացած սպորների միջոցով ( նկ. 9): Վեգետատիվ μազմացման պարզագույն ձնը μազմացումն է մայրական սնկամարմնից անջատված հիֆերի կամ լարերի, ռիզոմորֆաների մասնիկներով ն սկլերոցիումներով, որոնք ընկնելով նպաստավոր պայմաններ սկիզμ են տալիս նոր սնկամարմնի: Այս ձնով μազմանում են սապրոֆիտ սնկերը: Մի շարք սնկերի մոտ (օրինակ` խմորասնկերի մոտ) վեգետատիվ μազմացման դեր են կատարում սնկամարմնի μողμոջման հետնանքով առաջացած սպորները` μլաստոսպորներ: Վեգետատիվ μազմացման յուրահատուկ ձն են հանդիսանում օիդիաների ն քլամիդոսպորների առաջացումը: Օիդիաները առաջանում են հիֆերի տրոհման ժամանակ, որը սկսվում է հիֆի գագաթից: Առաջանում են օվալաձն սպորներ, որոնք ունեն նուրμ թաղանթ: Սպորների ծլումից առաջանում է հիֆ, որը հիմք է դնում նոր սնկամարմնի: Օիդիաների տարատեսակ են համարվում գեմմաները: Դրանք անկանոն ձնի են, պատված են մուգ գույնի հաստ թաղանթով ն կարող են պահպանվել ավելի երկար ժամանակ (հատկապես ձմռան ժամանակ): Օիդիաներ ն գեմմաներ առաջացնում են սնկերի տարμեր դասերի ներկայացուցիչներ: Քլամիդոսպորները առաջանում են հիֆերի առանձին μջիջներից, որոնցում ցիտոպլազմայի խտացումից ն հաստ, կրկնակի մուգ գունավորված թաղանթի գոյացումից հետո դրանք առանձնանում են: Մայր հիֆից առանձնանալուց հետո քլամիդոսպորները կարող են պահպանվել երկար ժամանակ, անμարենպաստ պայմաններում: Ծլումից հետո քլամիդոսպորները կարող են առաջացնել սպորատվության օրգաններ կամ սնկամարմիններ: Քլամիդոսպորները μնորոշ են μազիդիոմիցետներին ն անկատար սնկերին: Անսեռ μազմացում: Կատարվում է սպորների միջոցով, որոնք առաջանում են վեգետատիվ հիֆերից տարμերվող հատուկ օրգանների մեջ կամ վրա: Անսեռ սպորատվությունը առաջանում է լավ զարգացած, կենսունակ սնկամարմնի վրա հատուկ օրգանների վրա, որոնք իրենցից ներկայացնում են հիֆերի մասնագիտացած ճյուղավորություններ, որոնց մեջ (էնդոգեն եղանակով) կամ վրա (էկզոգեն եղանակով) զարգանում են սպորները ( նկ. 10): Անսեռ μազմացման պարզագույն օրգան է հանդիսանում զոոսպորանգիումը, որն իրենից ներկայացնում է հիֆի գագաթին առաջացած օվալաձն կամ կիտրոնանման փքվածություն: Ցիտոպլազման կորիզներով մասնատվում է առանձին մասերի ն

առաջանում

են

միամտրակավոր

կամ

երկմտրակավոր

սպորներ`

զոոսպորներ: Զոոսպորները կարող են տեղաշարժվել ն պահպանել իրենց

կենսունակությունը միայն ջրային պայմաններում զարգացող, որոշ դեպքերում հողաμնակ սնկերին: Վերգետնյա տեսակների մոտ (կեղծ ալրացողային սնկեր) զոոսպորներ առաջանում են անձրնների ժամանակ, առատ ցողի ն օդի մինչն 1009 հարաμերական խոնավության պայմաններում: Անսեռ μազմացման ավելի կատարելագործված ձն է ցածրակարգ սնկերի մոտ սպորանգիումի առաջացումը: Սպորանգիումը հիֆի ծայրին առաջացած գնդաձն գոյացում է, որի մեջ ձնավորվում են անշարժ, միաμջիջ սպորներ` սպորանգիոսպորներ: Բազմացման այս եղանակը μնորոշ է μորμոսասնկերին: Անսեռ սպորատվության ամենատարածված ձնը, որը μնորոշ է ցածրակարգ ն μարձրակարգ սնկերի մեծամասնությանը կոնիդիալ սպորատվությունն է: Կոնիդիումներ են կոչվում սպորները, որոնք կազմակերպվում են հատուկ օրգանների` կոնիդիակիրների գագաթին կամ նրանց ճյուղավորությունների վրա: Կոնիդիակիրները ն կոնիդիումները μազմազան են ըստ ձնի, չափերի, կառուցվածքի ն գունավորման, ինչպես նան զարգացման ն առաջացման տեղի: Սնկերի կոնիդիալ սպորատվության յուրահատուկ ձներ են համարվում կորեմիաները, ացերվուլաները ն պիկնիդիումները: Կորեմիաները դրանք կոնիդիակիրների իրար սերտ միացած փնջեր են, որոնց ծայրերին առաջանում են կոնիդիումները: Ացերվուլաները իրենցից ներկայացնում են կարճ կոնիդիումներից կազմված ափսեաձն կամ ուռուցիկ տեղարաններ, որոնք տեղավորվում են էպիդերմիսի տակ: Սպորների առաջացման ն հասունացման ընթացքում էպիդերմիսը պատռվում է ն հյուսվածքների վրա նկատվում են սպորակույտեր: Պիկնիդիումները հիֆերից կազմված գնդաձն, տանձանման տեղարաններ են, որոնք առաջանում են վարակված հյուսվածքներում: Պիկնիդիումներում կարճ կոնիդիակիրների վրա առաջանում են տարμեր ձնի (կլորավուն, թելանման) ն կառուցվածքի սպորներ, որոնք հասունացումից հետո դուրս են մղվում պիկնիդիումի անցքից ն տարածվում: Պիկնիդիումները վարակված հյուսվածքների վրա արտահայտվում են սն կետերի տեսքով: Կորեմիաները, ացերվուլաները ն պիկնիդիումները μնորոշ են անկատար սնկերին: Սեռական μազմացում: Սեռական սպորների առաջացմանը նախորդում է սեռական պրոցես, որի ընթացքը տարμեր է տարμեր սնկերի մոտ (նկար 11 ):

Նկար 11. Սնկերի սեռական μազմացման եղանակները. 1-Ցիստեր. 2-Օօսպորի կազմակերպումը, 3-Զիգոսպորների ձնավորումը, 4-Պարկեր, պարկասպորներով, 5-Բազիդիումներ, μազիսպորներով: Սեռական պրոցեսը ընթանում է իրարից տարμերվող, մասնագիտացած սեռական μջիջների միացմամμ: Սեռական μազմացման ձները μազմազան են, որոնք կարելի է μաժանել 3 խմμի:

Գամետոգամիա: Գամետոգամիայի պարզագույն ձնը իզոգամիան է, երμ իրար են միանում տարասեռ, սակայն կառուցվածքով ն չափերով միանման μջիջներ (գամետներ, որի արդյունքում առաջանում է ցիստ): Այս եղանակով են μազմանում լորձասնկերը (ՇհյtridiօոյՇeteտ): Գամետոգամիայի ավելի μարդ ձն է օրգամիան: Այս դեպքում իրար են ձուլվում ձնով ն չափերով իրարից տարμեր սեռական μջիջներ` արական (անթերիդիում) ն իգական (օօգոնիում) ն առաջանում են օօսպորներ: Այս եղանակը μնորոշ է օօմիցետներին (ՕօոյՇeteտ): Գամետանգիոգամիա: Տեղի է ունենում վեգետատիվ հիֆերից տարμերվող, մասնագիտացված սեռական գոյացումներ` գամետանգիումներ (գամետներ) ն առաջանում են զիգոսպորներ: Բազմացումը անվանում են զիգոգամիա: Այս μազմացումը հանդիպում է զիգոմիցետների դասի (2iցօոiՇeteտ) μորμոսասնկերի (ԽսՇօraleտ) կարգի ներկայացուցիչների մոտ: Այս խմμի μազմացման մյուս ձնը հանդիպում ենք պարկավոր սնկերի մոտ (ՃտՇօոiՇeteտ): Այս դեպքում նախ ձուլվում են տարասեռ μջիջների (անթերիդիում ն արխիկարպ) ցիտոպլազմաները, կորիզները դասավորվում են զույգերով, որոնք կոչվում են դիկարիոն: Ցիտոպլազման դիկարիոնների հետ տեղափոխվում է ասկոգեն հիֆերի մեջ, որոնց վրա սեռական պրոցեսի արդյունքում առաջանում են պարկեր կամ ասկուսներ, իսկ նրանց մեջ էնդոգեն եղանակով ձնավորվում են 8-ական պարկասպորներ: Սոմատոգամիա: Այս դեպքում իրար են ձուլվում վեգետատիվ սնկամարմնի սովորական μջիջներ: Այս դեպքում նույնպես առաջանում են

դիկարիոններ, իսկ սնկամարմինը անվանում են դիկարիոտիկ: Սեռական պրոցեսը ավարտվում է μազիդիումների ձնավորմամμ: Բազիդիումները իրենցից ներկայացնում են գուրզաձն կամ գլանաձն գոյացումներ, որոնց վրա էկզոգեն ձնով առաջանում են μազիդիոսպորներ (սովորաμար 4): Այս եղանակով μազմանում են μազիդիոմիցետների դասի ներկայացուցիչները (8aշidiօոiՇeteտ): Պարկերը (պայուսակները) ն μազիդիումները ավելի հաճախ ձնավորվում են ոչ թե μաց դիկարոտիկ սնկամարմնի վրա, այլ նրա վրա առաջացած տարμեր կառուցվածք ունեցող պտղամարմինների մեջ (նկար 12, 13):

Նկար 12.Պարկավոր սնկերի պտղամարմինների տիպերը. 1-Մերիսպարկավոր սնկերի պարկերի μաց դասավորումը, 2-Կլեյստոտեցիում, 3-Պերիթեցիում, 4-Ապոթեցիում, 5-Պսեդոթեցիումներ.

Նկար 13. Մերկապարկավոր սնկերի հարուցած հիվանդությունների տիպերը` 1-Բարդենու տերնների գանգրոտություն, 2-Սալորենու "գրպանիկներ", 3- "Կախարդի ավել"

Ֆիտոպաթոգեն սնկերի սեռական μազմացումը կապված է վեգետատիվ զարգացման ավարտի կամ անμարենպաստ պայմանների առաջացման հետ: Այն կատարվում է մեկ անգամ վեգետացիայի վերջում: Սեռական սպորները համարվում են սնկերի ձմեռող փուլ, դրանց միջոցով է տեղի ունենում μույսերի սկզμնական վարակը գարնանը կամ ամռան սկզμին: Սակայն μազիդիալ սնկերից հաμեթասնկերի մոտ, որոնք ունեն μազմամյա պտղամարմիններ, μազիդիոսպորները առաջանում են ն վարակում μույսերին ավելի երկար ժամանակի ընթացքում: Այսպիսով, սնկերին μնորոշ է պլեոմորֆիզմի հատկությունը, այսինքն իրենց զարգացման ընթացքում (ցիկլում) դրանք առաջացնում են տարμեր տիպի սպորատվություններ (նկ 14):

Նկար 14. Բազիդիալ սնկերի պտղամարմիններ 1- Պայտաձն, 2-Կղմինդրաձն, 3- Գլխարկ ամրացած կողային դիրքով, 4-Փքված, 5-Ձագարաձն, 6-Տարածված, 7-Կորալաձն, 8-Գլխարկը ոտիկի վրա,9-Գուրզանման, 10,11,12,13-Հիմենոֆորի տիպերը Սնկերի μազմացման պարզ ցիկլը ընդգրկում է μազմացման երկու եղանակ` անսեռ ն սեռական: Սակայն կան սնկեր, օրինակ ժանգասնկերը (Սred, ոaleտ), որոնց զարգացման ցիկլում սեռական μազմացման հետ առկա են անսեռ սպորատվության մի քանի եղանակներ: Մի շարք սնկեր, օրինակ` անկատար սնկերը առաջացնում են միայն անսեռ

սպորատվություն, իսկ որոշ պարկավոր ն μազիդիալ սնկերի մոտ դիտվում է միայն սեռական μազմացում: Վեգետացիայի ընթացքում սնկային հիվանդությունների տարածումը կատարվում է անսեռ սպորատվության միջոցով (զոոսպորներ, սպորանգիոսպորներ, կոնիդիումներ), որոնք ունեն նուրμ թաղանթ, անգույն են ն երկար չեն կարող պահպանվել: Նրանց միջոցով տեղի է ունենում երկրորդական կամ մասսայական տարածում: Սեռական ճանապարհով առաջացած սպորները (զիգոսպորներ, օօսպորներ, պարկասպորներ, տելիոսպորներ) կարող են երկար ժամանակ պահպանվել անμարենպաստ պայմաններում, քանի որ ունեն հաստ, կրկնակի թաղանթ, հանդիսանում են հանգստացող, ձմեռող սպորներ: Սնկերի մեծ մասի մոտ սպորատվություն առաջացնելու ունակությունը շատ մեծ է: Այսպես, μորμոսասնկերի մեկ սպորանգիումի մեջ կան մի քանի տասնյակ հազարավոր սպորներ, ժանգասնկերի մեկ սպորակույտում` մի քանի հարյուր, պարկավոր սնկերի մեկ պտղամարմնում` մի քանի միլիոն պարկասպորներ: Վեգետացիայի ընթացքում անսեռ եղանակով առաջացած սպորների քանակը μազմաթիվ անգամ մեծանում է, որը պայմանավորված է գեներացիաների թվով:

2.6 Սնկերի սպորների տարածումը Սնկերի սպորատվությունը հասունացումից հետո կարող է տարածվել շրջապատում տարμեր եղանակներով ն ճանապարհներով: Դրա համար կարնոր նշանակություն ունի սպորային զանգվածի ֆիզիկական վիճակը սպորների հասունացման ժամանակ: Մի դեպքում հասունացած սպորները չոր են, հանդես են գալիս փոշիացող զանգվածի ձնով, մեկ այլ դեպքում սպորները տեղարաններից դուրս են գալիս լորձնոտ մասսայի: Դրանով է պայմանավորվում դրանց տարածման եղանակը: Անեմոխորիա: Սպորների տարածումը կատարվում է օդի հոսանքով: Այս եղանակով են տարածվում այն սնկերի սպորատվությունը, որոնք առաջացնում են չոր, փոշիացող զանգված, օրինակ ժանգասնկերը, ալրացողային սնկերը, μորμոսասնկերը, հաμեթասնկերը ն շատ այլ սնկեր: Այս եղանակը սպորների տարածման ավելի շատ հանդիպող եղանակն է: Նշված սնկերի մոտ սպորները ունեն շատ փոքր չափեր ն մասսա, հեշտությամμ կլանվում են օդի հոսանքով, քամիներով: Միննույն ժամանակ այս սպորները երկար ժամանակ կարող են կախված մնալ օդում, օդի հոսանքով μարձրանալ մթնոլորտի μարձր շերտերը ն տեղափոխվել հսկայական հեռավորության վրա: Սպորների մեծ քանակություն է հայտնաμերվում անտառային զանգվածների, գյուղատնտեսական մշակաμույսերի ն ծաղկաμույսերի ցանքերի վրա: Տարածման այս եղանակը պոտենցիալ հնարավորություն է ստեղծում հիվանդությունների մասսայական տարածման ն նրանց համաճարակային (էպիֆիտոտիկ)

զարգացման համար: Կան հիմքեր ընդունելու, որ շատ վտանգավոր հիվանդությունների հարուցիչներ Ամերիկայից Եվրոպա են տեղափոխվել այս ճանապարհով: Զոոխորիա: Սպորների տարածումը կատարվում է կենդանիների միջոցով: Օրինակ` սկյուռները, մկանման կրծողները կերի ձմեռային պաշարներ ստեղծելու ընթացքում կարող են տարածել գլխակավոր սնկերի, հաμեթասնկերի μազիդիոսպորներ: Հաճախ կենդանիները սնվելով հիվանդ μույսերով, որոշակի սնկերի սպորներ կարող են տարածել արտաթորանքների, գոմաղμի միջոցով: էնտոմոխորիա: Այս դեպքում սպորների տարածումը կատարվում է միջատների միջոցով: Տարածումը հիմնականում կատարվում է մեխանիկորեն, միջատների մարմնի մակերեսով: Երμեմն տարածող միջատների ն սնկերի մոտ դիտվում է սերտ կենսաμանական կապ, այսպես, թեղազգիների հոլանդական հիվանդության տարածողներ են հանդիսանում հողաμնակ մի շարք վնասատուներ: Տարազույգ մետաքսագործը, ոսկետուտը տարածում են կաղնու անոթային միկոզ հիվանդությունը: Ծառերի μնափայտի մի շարք վնասատուներ տարածում են μնափայտի կապտություն հիվանդությունը: Հիդրոխորիա: Հիվանդությունները տարածվում են ջրի հոսանքով, անձրնաջրերով: Այս եղանակով տարածվում են հատկապես այն սնկերը, որոնք առաջացնում են միացնող լորձը նոսրանում է, սպորները անջատվում են ն տարածվում: Անձրնները ն ցողը կարնոր նշանակություն ունեն այն հիվանդությունների զարգացման համար, որոնց սպորների ծլման համար անհրաժեշտ է ջրի կաթիլի առկայություն (օրինակ` կեղծ ալրացողային սնկերը): Անձրնի կաթիլները ն զոոսպորները ընկնում են μույսերի հյուսվածքի վրա անմիջապես ծլում են ն կատարում վարակ: Ծառերի ճյուղերի ն μնի վրայից անձրնների ժամանակ լվացվում ն վարակ են տարածում փտում, նեկրոզ, քաղցկեղ հարուցող սնկերի սպորները: Սպորների տարածման այս եղանակը ապահովում է վարակի տեղական տարածում μույսի, դաշտի, տնկարկների սահմաններում: Անտրոպոխորիա: Սնկերի տարածմանը հաճախ նպաստում է մարդու տնտեսական գործունեությունը: Ֆիտոպաթոգեն սնկերի սնկամարմնի, սպորների, սկլերոցիումների տեղափոխումը ն տարածումը կարող է կատարվել սերմերի, տնկանյութի գյուղատնտեսական արտադրանքի, փայտանյութի հետ ինչպես երկրի սահմաններում, այնպես էլ դրանցից դուրս: Այսպես, ժամանակին Ամերիկայից Եվրոպա են μերվել գյուղատնտեսական մշակաμույսերի ն անտառային տեսակների այնպիսի հիվանդություններ, ինչպիսիք են կաղնու, հաղարջենու ալրացողը, կարտոֆիլի ֆիտոֆտորոզը ն այլն: Սնկերի վարակը կարող է տարածվել նան զանազան անտառատնտեսական աշխատանքների ժամանակ տնկարաններում, ջերմոցներում μույսերի խնամքի աշխատանքների ժամանակ` մարդկանց ձեռքերի գործիքների, հողի մասնիկների հիվանդ μույսերի միջոցով:

Աուտոխորիա: Սա սպորների ակտիվ տարածումն է այնպիսի սնկերի մոտ, որոնք առաջացնում են մտրակավոր զոոսպորներ (խիտրիդիոմիցետներ, կեղծ ալրացողային սնկեր): Այս դեպքում զոոսպորները շնորհիվ մտրակների առկայության, ակտիվ շարժվում են ջրում ն տարածում են վարակ: 2.7 Սնկերի սննդառությունը, պարազիտիզմը ն մասնագիտացումը Սնկերը μնութագրվում են հետերոտրոֆ սննդառությամμ: Նրանք զուրկ են քլորոֆիլից ն ընդունակ չեն ինքնուրույն սինթեզել օրգանական նյութեր` ածխաջրեր, սպիտակուցներ, ճարպեր ն այլն: Իրենց աճի ն զարգացման համար սնկերը պատրաստի օրգանական սննդանյութեր են վերցնում սննդարար սուμստրատից, որի վրա μնակվում են: Օրգանական ն հանքային միացությունները ջրում լուծելի վիճակում սնկերի օրգանիզմ են թափանցում հիֆերի թաղանթով, օսմոտիկ ճնշման միջոցով: Լավ զարգացած սնկամարմնի μարձր կլանող հատկությունը պայմանավորված է հիֆերի մեծ գումարային մակերեսով: Սնկերի սննդառությունը իրականացվում է հզոր ֆերմենտատիվ ապարատի միջոցով, որն իր մեջ ընդգրկում է էկզոֆերմենտներ (սննդատար սուμստրատ ներմուծվող) ն էնդոֆերմենտներ (գործում են սնկի μջիջներում): էկզոֆերմենտների ազդեցությամμ սննդարար սուμստրատում (μույսերի հյուսվածքներ) μարդ օրգանական միացությունները տարածվում են ավելի պարզ, ջրալուծ միացությունների, որոնք թափանցում են սնկի օրգանիզմ, որտեղ էնդոֆերմենտների ազդեցությամμ տեղի է ունենում μարդ, μարձր մոլեկուլյար օրգանական միացությունների սինթեզ, որոնք անհրաժեշտ են սնկերի նորմալ նյութափոխանակության, աճի զարգացման ն μազմացման համար: Սնկերին μնորոշ են ֆերմենտների μոլոր հիմնական խմμերը (հիդրոլիտիկ, օքսիդավերականգնման, խմորման): Հիդրոլիտիկ ֆերմենտների խմμում առավել կարնոր տեղ են գրավում կարμոհիդրազանները, այսինքն ֆերմենտներ, որոնց շնորհիվ իրականացվում է ֆիտոպաթոգեն սնկերի սննդառության համար կարնոր աղμյուր հանդիսացող ածխաջրերի հիդրոլիզ: Դրանցից կարնորներն են ցելուլազան ն հեմիցելուլազան (թաղանթանյութ քայքայող ֆերմենտներ), պեկտինազանները (քայքայում են μույսերի հյուսվածքների պեկտինային նյութերը), ամիլալիզը (հիդրոլիզում են օսլան) ն այլն: Սպիտակուցների հիդրոլիզը իրակնացնում են պրոտեինազանները, ճարպերինը` լիպազաները: Օքսիդավերականգնման ֆերմենտներ են հանդիսանում օքսիդազաները ն դեհիդիազաները: Խմորման ֆերմենտները (զիմազաներ) μնորոշ են որոշ պարկավոր սնկերին, օրինակ` շաքարասնկերին, որոնք օգտագործվում են սննդարդյունաμերության մեջ:

Ֆրմենտների որոշակի հավաքածուն տարμեր սնկերի մոտ սերտ կապված են դրանց կենսագործունեության ն մասնագիտացման հետ: Այսպես, ոչ մասնագիտացած սնկերը (սապրոֆիտները), որոնք զարգանում են μույսերի մահացած օրգանների, օրգանական նյութերով հարուստ մնացորդների վրա ունեն ֆերմենտների հարուստ հավաքածու, որը հնրավորություն է տալիս դրանց օգտագործելու սննդառության տարμեր աղμյուրներ: Ինչքան μարձր է արտահայտված սնկերի մասնագիտացման աստիճանը սննդառության սուμստրատի նկատմամμ, այնքան այդ սնկերի մոտ սովորաμար աղքատ է ֆերմենտների հավաքածուն ն դրանց առանձնահատկությունները: Սնկերի մոտ ֆերմենտների ակտիվությունը մեծ չափով կախված է արտաքին միջավայրի պայմաններից` ջերմաստիճանից, խոնավությունից, ՔՒ-ից ն այլն: Սնկերի նորմալ կենսագործունեությունը ապահովում են սննդառության μազմաթիվ տարրեր` ածխածին, ազոտ, կալիում, կալցիում, միկրոտարրեր, կենսաμանական ակտիվ միացություններ: Սնկերի կենսակերպը պայմանավորված է դրանց կենսաμանական առանձնահատկություններով, որոնք զարգացել ն փոփոխման են ենթարկվել էվոլյուցիայի ընթացքում: Սնկերի մոտ ըստ սննդառության տարμերում ենք սապրոֆիտներ, որոնք μնակվում են մահացած սուμստրատի վրա ն պարազիտներ, որոնք զարգանում են կենդանի μույսերի վրա: Պարազիտները իրենց հերթին տարμերվում են μույսի հյուսվածքների վրա ազդման μնույթով: Տարμերում ենք պարազիտ սնկերի հետնյալ տիպերը` նեկրոտրոֆներ ն μիոտրոֆներ: Նեկրոտրոֆ սնկերը սկզμում մահացնում են μույսի μջիջները ֆերմենտների ն տոքսինների (թույների) ազդեցությամμ, որից հետո սնվում դրանց պարունակությամμ: Մահացած μջիջները ն հյուսվածքները վարակված օրգանների վրա արտահայտվում են μծավորությունների տեսքով: Այս խմμին են պատկանում նան այսպես կոչված տոքսիկոգեն սնկերը, որոնց կողմից արտադրվում են խիստ թունավոր նյութեր` տոքսիններ: Տոքսինները, տարածվելով սնկերի փոխադրող անոթներով, արագ մահ են առաջացնում: Սրանց են պատկանում Էստariսո ցեղի տեսակները, որոնք հարուցում են գյուղատնտեսական մշակաμույսերի, ծառատեսակների սերմնաμույսերի, ծաղկաμույսերի թառամումներ: Բիոտրոֆները թույներ չեն արտադրում, այլ ֆերմենտների ազդեցությամμ անմիջականորեն սնվում են կենդանի μջիջների պարունակությամμ: Ինչպես վերը նշվեց, ըստ կենսակերպի ն սննդառության, սնկերը μաժանվում են երկու խմμի` սապրոֆիտներ ն մակաμույծներ: Ըստ որում, սապրոֆիտիզմը համարվում է սնկերի կենսակերպի սկզμնական ն հնագույն ձնը: Պարազիտիզմի, որպես կենսակերպի ավելի μարդ ձնին անցնելը ընթացել է էվոլյուցիոն երկարատն զարգացման ընթացքում, որը ուղեկցվել է այդ սնկերի մոտ որոշակի հարմարվողական հատկանիշների ձեռքμերմամμ (հատուկ ֆերմենտների ն տոքսինների առկայություն,

կենդանի μջիջներ ն հյուսվածքներ թափանցելու ունակություն ն այլն): Այդ ընթացքում էլ առաջացան ն առանձնացան սնկերի առանձին անցումային ձներ, որոնք դասավորվեցին այսպես կոչված «էվոլյուցիոն սանդուղքի» վրա հետնյալ հերթականությամμ: Օμլիգատ (պարտադիր) սապրոֆիտներ - այն սնկերն են, որոնք ընդունակ են զարգանալու միայն μույսերի մահացած հյուսվածքների ն այլ օրգանական սուμստրատների վրա: Դրանք լավ աճում են տարμեր արհեստական սննդամիջավայրերի վրա: Այս խմμին են պատկանում սնկերի հայտնի տեսակների մեծ մասը, որոնց մեջ մեծ խումμ են կազմում հողաμնակ սնկերը: Դրանք ակտիվ մասնակցություն ն մեծ նշանակություն ունեն հողագոյացման պրոցեսներում: Քայքայելով μուսական մնացորդները, դրանք նպաստում են հողում հումուսի կուտակմանը: Որոշ սապրոֆիտ սնկեր հանդիսանում են հակաμիոտիկների արտադրողներ: Շատ սապրոֆիտ սնկեր մեծ տնտեսական վնաս են հասցնում գյուղատնտեսական մթերքներին պահպանման ժամանակ:

Կիսասապրոֆիտներ (ֆակուլտատիվ կամ պայմանական մակաμույծներ) – սրանք այն սնկերն են, որոնց համար սննդառության

հիմնական ձնը իրենց կյանքի ընթացքում սապրոֆիտիզմն է, սակայն որոշակի պայմանների առկայության դեպքում ընդունակ են անցնելու մակաμուծության կենդանի թուլացած μույսերի վրա: Այս խմμին են պատկանում սնկերի տեսակներ, որոնք հանդիսանում են ծառատեսակների պառկում հիվանդության հարուցիչները: Ծեր μույսերի μացակայության դեպքում դրանք լավ զարգանում ն սպորատվություն են տալիս հողում գտնվող օրգանական մնացորդների վրա: Կիսամակաμույծներ (ֆակուլտատիվ սապրոֆիտներ) – օժտված են մակաμուծության ավելի μարձր աստիճանով: Սովորաμար դրանք վեգետացիայի ընթացքում վարում են մակաμույծ կյանք կենդանի μույսերի վրա, տալով դրանց վրա անսեռ սպորատվության μազմաթիվ սերունդներ: Իրենց զարգացման ցիկլը այս սնկերը ավարտում են ինչպես սապրոֆիտներ, որոնց սեռական սպորատվությունը զարգանում է μույսերի մահացած օրգանների (տերնների ն փշատերների, չորացած ճյուղերի ն այլն) վրա: Այս խմμին են պատկանում պարկավոր ն անկատար սնկերին պատկանող շատ տեսակներ: Օրինակ` տերնների μծավորություն, քոս, անտրակնոզ, շյուտտե հարուցող սնկերը ն այլն: Օμլիգատ կամ պարտադիր մակաμույծներ – օժտված են մակաμուծության ամենաμարձր ակտիվությամμ: Սրանք լրիվ կորցրել են սապրոֆիտ կյանք վարելու ունակությունը ն կարող են սնվել միայն μույսերի կենդանի հյուսվածքների հաշվին: Սրանք չեն կարող աճել արհեստական սննդամիջավայրերի վրա: Օμլիգատ մակաμուծության ունակությամμ են օժտված ալրացողային, տաֆրինային, պլազմոդիոֆորային սնկերը, ժանգասնկերը, կեղծ ալրացողային սնկերը: Ի տարμերություն օμլիգատ սապրոֆիտների, որոնք կարող են սնվել տարμեր օրգանական սուμստրատների վրա, մակաμույծ սնկերը

օժտված են տիպերով`

մասնագիտացմամμ, որն

արտահայտվում

է

հետնյալ

1. Ֆիլոգենետիկ մասնագիտացում – պաթոգենը մակաμուծում է մեկ կամ մի քանի նույն ընտանիքին պատկանող μույսերի վրա ն արդյունք է դրա, ն տեր μույսի երկարատն էվոլյուցիոն փոխներգործության հետ: Տարμերում ենք լայն մասնագիտացում ունեցող պաթոգններ (պոլիֆագեր), որոնք զարգանում են μույսերի մեծ շրջանակ ունեցող տեսակների վրա ն նեղ մասնագիտացում ունեցող տեսակներ, որոնք օժտված են խիստ ընտրողականությամμ տեր μույսի նկատմամμ (մոնոֆագեր): Լայն մասնագիտացում ունեցող սնկերից կարելի է նշել ՏՇlerօtiոia ցraոiոearսո ն Քսքհսia ցraոiոearսո սնկերը, որոնք հարուցում են տարμեր հացազգիների ն խոտաμույսերի, փշատերն ն լայնատերն ծառատեսակների սերմնաμույսերի տղպում հիվանդությունը: Նեղ մասնագիտացում դիտվում է շատ ֆիտոպաթոգեն սնկերի մոտ, որոնք պատկանում են տարμեր դասակարգման խմμերի: Այն կարող է լինել ցեղային, երμ պաթոգենը վարակում է նույն ցեղին պատկանող μոլոր կամ առանձին տեսակներին: Օրիակ` սոճու, սովորական շյուտտեի հարուցիչ Լօքհօderոiսո քiոaտtri սունկը վարակում է Քiոստ ցեղին պատկանող տարμեր տեսակներին, թխկենու սն μծավորության հարուցիչը Թհifiտոa aՇeriոսո մակաμուծում է Ճտer ցեղի տարμեր տեսակների վրա: Օμլիգատ մակաμույծների (ալրացողային սնկեր, ժանգասնկեր) շարքում կան տեսակներ, որոնք իրենցից ներկայացնում են ձների ընդհանրություն, որոնք տարμերվում են իրենց մասնագիտացմամμ, μայց նման են մորֆոլոգիական առանձնահատկություններով: Սրանց անվանում են մասնագիտացած ձներ (fօrոa տքeՇialiտ, կարճ f.տr. կամ f.): Օրինակ` ՔհյllaՇtiոa տսffսlta ալրացողային սունկը ունի մասնագիտացած ձներ տխլենու (Քհ.տսffսlta f.Շօrյli), հացենու (Քհ.տսffսlta f.fraxiոi), կեչու (Քհ. Տսffսlta f. Եetսlae), հաճարենու (Քհ. Տսffսlta f. Շarքiոi) ն այլ տեսակների վրա: Տեսական մասնագիտացում դիտվում է այն դեպքում, երμ հարուցիչը ընդունակ է զարգանալու մեկ տեսակի վրա: Օրինակ` սովորական սոճու խեժային քաղցկեղի հարուցիչը – Քerideշոiսո քiոi: Գոյություն ունի նան ավելի նեղ` սորտային մասնագիտացում, որը μնորոշ է մակաμույծ սնկերի ֆիզիոլոգիական ռասսաներին: Բիոլոգիական ռասսաների մեջ առանձնանում են նան μիոտիպեր, որոնք տարμերվում են տարμեր վարակունակության տեր μույսի նկատմամμ: 2.Օնտոգենետիկ մասնագիտացում - այս դեպքում պաթոգենի մասնագիտացումը կապված է μույսի անհատական զարգացման (օնտոգենեզ) տարիքային-ֆիզիոլոգիական որոշակի փուլի հետ: Սոճու ժանգի հարուցիչը` Խelaոքտօra քiոitօrՇսa, μույսերին վնասում է դրանց մինչն 10-12 տարեկան հասակը, կաղնու ալրացողի հարուցիչը` Խikrօտքհaera alքitօideտ վնասում է միայն երիտասարդ, աճող տերններին ն շիվերին, սոճու ձյունային շյուտտեի հարուցիչը` Քհakidiսո iոfeտteոտ

զարգանում է հիմնականում երիտասարդ փշատերնների վրա, մինչդեռ սովորական շյուտտեի հարուցիչը` Լօքհօderոiսո քiոaտtri զարգանում է ֆիզիոլոգիապես ծեր փշատերնների վրա: 3.Օրգանոտրոպ ն հյուսվածքային մասնագիտացում - այս դեպքում պաթոգենը հարմարված է զարգանալու μույսի որոշակի օրգանների վրա կամ հյուսվածքներում: Այսպես, պտղատուների քոսի հարուցիչները (ցեղ Veոtսria) օժտված են համեմատաμար լայն օրգանոտրոպ մասնագիտացմամμ, քանի որ վարակում են ծառի տերնները, պտուղները, շիվերը: Իսկ μարդենու սպիտակ μծավորության հարուցիչը` Տeքtօria քօքսli վարակում է միայն տերնները, մասնավորապես դրանց պարենքիմային հյուսվածքները: 2.7. Սնկերի դասակարգումը Սնկերի դասակարգումը դրանց μաժանումն է μաժինների, դասերի, կարգերի, ընտանիքների, ցեղերի ն տեսակների: Սնկերի ժամանակակից դասակարգումը հիմնված է դրանց ծագման, տարμեր խմμերի էվոլյուցիայի, դրանց միջն եղած μնական փոխհարաμերությունների, կառուցվածքի առանձնահատկությունների, μազմացման ն կենսագործունեության վրա: Սնկերի թագավորությունը (ԽiՇօta) ունի երկու μաժին` լորձնասնկեր (ԽixօոյՇօta) ն իսկական սնկեր (ԽյxօոյՇօta), որոնք տարμերվում են իրենց ծագմամμ, վեգետատիվ մարմնի կառուցվածքով ն այլ առանձնահատկություններով: Բաժինները իրենց հերթին μաժանվում են դասերի, որը հիմնված է հիմնականում դրանց μազմացման առանձնահատկությունների վրա: Լորձնասնկեր (ԽյxօոյՇօta) : Սնկերի ոչ մեծ μաժին է` պարզագույն կառուցվածքով, ընդգրկում է մի քանի հարյուր տեսակ: Վեգետատիվ մարմինը իրենից ներկայացնում է պլազմոդիում (ամեոμոիդ), որը զուրկ է սեփական թաղանթից, կայուն ձն չունի, այս կամ այն չափով ակտի շարժումը կատարվում է ամեոμաձն: Անսեռ μազմացումը իզոգամիան է: Լորձնասնկերի մեծ մասը սապրոֆիտներ են, որոնք զարգանում են օրգանական մնացորդների, կոճղերի, թափված տերնների վրա: Սակայն կան նոր ֆիտոպաթոգեն տեսակներ, որոնք պատկանում են Քlaտոօdiօքհօraleտ կարգին: Այս կարգի ներկայացուցիչները մակաμուծում են տեր - μույսերի μջիջների մեջ, մեծացնելով դրանց ծավալը: Վեգետացիայի վերջում պլազմոդիումը μաժանվում է μազմաթիվ սպորների, որոնք պատված են հաստ թաղանթով (հանգստացող սպորներ): Նպաստավոր պայմանների առկայության դեպքում դրանք առաջացնում են ամեոμաձն զոոսպորներ, որոնք էլ վարակում են μույսերին: Այս սնկերի առաջացրած հիվանդությունները վարակված օրգանների վրա (արմատներ, արմատապտուղներ) արտահայտվում են տարμեր չափի ն ձնի ուռուցքների տեսքով: Վնասակար

ներկայացուցիչներից է Քlaտոօdiօքհօra ԵraտտiՇa-ն, որը հարուցում է խաչածաղկավոր μույսերի կիլա հիվանդությունը, այդ թվում ծաղկային μույսերի: Իսկական սնկեր (ԷսոյՇօta): Այս μաժինն ընդգրկում է հսկայական քանակության ինչպես ցածրակարգ, այնպես էլ μարձրակարգ սնկեր, որոնք տարμերվում են վեգետատիվ մարմնի μազմազանությամμ, μազմացման եղանակներով, μնության մեջ տարածվելով զարգացման ցիկլերով: Կախված սեռական μազմացման առանձնահատկություններից μաժինը μաժանվում է 6 դասի` խիտրիդիոմիցետներ, օոմիցետներ, զիգոմիցետներ, պարկավոր սնկեր, μազիդիոմիցետներ, անկատար սնկեր:

Խիտրիդիոմիցետների դաս (ՇհյtridiօոյՇeteտ)

Դասի մեջ են մտնում տեսակներ, որոնց վեգետատիվ մարմինը պլազմոդիում է կամ սաղմնային սնկամարմին: Դասի ներկայացուցիչների շատ տեսակներ` ջրային սապրոֆիտներ կամ մակաμույծներ են ջրիմուռների ն ջրային կենդանիների վրա: Ֆիտոպաթոգեն տեսակները հանդիսանում են ներμջջային մակաμույծներ μարձրակարգ μույսերի համար: Զարգացման որոշակի փուլում պլազմոդիումը պատվում է թաղանթով ն վերածվում է զոոսպորանգիումի, որի մեջ ձնավորվում են միամտրակավոր զոոսպորներ: Դրանք ծառայում են երկրորդական վարակի տարածման համար վեգետացիայի ընթացքում: Սեռական μազմացմամμ (իզոգամիա) առաջանում են հաստաթաղանթ ցիստեր, որոնք երկար ժամանակ կարող են պահպանվել հողում: Հանգստի շրջանից հետո ցիստերից դուրս են գալիս միամտրակավոր զոոսպորներ, որոնք էլ կատարում են μույսերի սկզμնական վարակ: Հողաμնակ են, վարակում են μույսերի ստորգետնյա օրգանները, որոնց վրա հիվանդությունները արտահայտվում են նորագոյացումների` ուռուցքների տեսքով: Դասի տիպիկ ներկայացուցիչն է ՏյոՇհitriսո eոdօԵiօtiՇսո սունկը` կարտոֆիլի քաղցկեղի հարուցիչը:

Օոմիցետների դաս (ՕօոյՇeteտ)

Ունեն լավ զարգացած սնկամարմին, սեռական μազմացումը կատարվում է օոգամիայի եղանակով: Օոմիցետների մեծ մասը սապրոֆիտներ են, որոնք զարգանում են հողում օրգանական մնացորդների վրա ն աղտոտված ջրամμարներում: Պրակտիկ նշանակություն ունի կեղծ ալրացողային սնկերի կարգը (Քerօոօտքօraliտ), որում ընդգրկված են ֆիտոպաթոգեն տեսակներ: Կարգի ներկայացուցիչները ունեն լավ զարգացած, միաμջիջ, էնդոֆիտ սնկամարմին: Սեռական սպորատվությունը օոսպորներն են, անսեռ μազմացմամμ առաջանում են երկմտրականի զոոսպորներ, որոշ դեպքերում` կոնիդիումներ: Կարգի մեջ կան շատ հողաμնակ սնկեր, որոնց մոտ մակաμուծային հատկությունները թույլ են արտահայտված (ֆակուլտատիվ մակաμույծներ): Առավել հայտնի ն վնասակար տեսակներն են` Քյtհiսո deԵariaոսո – շատ ծառատեսակների ն թփուտների ծիլերի հիվանդության

հարուցիչը: Քհյtօքհtհօra ՇaՇtօrսո – հաճարենու ն այլ ծառատեսակների ու դեկորատիվ μույսերի սերմնաμույսերի ֆիտոֆտորոզային փտման հարուցիչը: 8leքհarօտքօra ՇaոԵivօra – շագանակենու թանաքային հիվանդության հարուցիչն է: Այս կարգին է պատկանում նան կեղծ ալրացողային սնկերի ընտանիքը: Սրանք օμլիգատ մակաμույծներ են ն հարուցում են խիստ վնասակար հիվանդություններ: Դրանք վարակված տերնների վրա արտահայտվում են` վերին երեսին` դեղնականաչավուն μծերի տեսքով, որոնք հակառակ կողմից պատված են սպիտակ ալրանման փառով, որն իրենից ներկայացնում է հարուցիչների կոնիդիալ սպորատվությունը:

Զիգոմիցետների դաս (2յցօոյՇeteտ)

Դասի ներկայացուցիչներին μնորոշ է զիգոսպորների առաջացում սեռական եղանակով: Վեգետատիվ սնկամարմինը հիմնականում ճյուղավորված չի, μաղկացած է հաստ միաμջիջ հիֆերից: Ելնելով անսեռ սպորատվության առաջացման առանձնահատկություններից, դասը μաժանվում է 2 կարգի` μորμոսասնկեր ն էնտոմոֆտորային սնկեր: Բորμոսասնկերի կարգ (ԽiՇօraleտ): Այս սնկերը ունեն ճյուղավորված, միաμջիջ, սարդոստայն հիշեցնող սնկամարմին, որը տարածվում է վարակված սուμստրատի մակերեսին, որի վրա առաջանում են անսեռ սպորատվության օրգանները` սպորանգիակիրները սպորանգիումներով: Սպորանգիումները իրենցից ներկայացնում են գնդաձն, սովորական աչքով լավ տեսանելի գոյացումներ, որի համար այս սնկերին անվանում են գլխիկավոր μորμոսասնկեր: Սպորանգիոսպորները սպորանգիումից դուրս գալով ծլում են ն սկիզμ դնում նոր սնկամարմնի: Կարգի որոշ տեսակներին μնորոշ է ռիզոիդների (հիֆի արմատաձն ճյուղավորություններ) առկայությունը, որոնց շնորհիվ սունկը ամրանում է սուμստրատին: Բորμոսասնկերի մոտ կան նան օդային հիֆեր` ստոլոններ, որոնց միջոցով սնկամարմինը տարածվում է սուμստրատի մակերեսին: Բորμոսասնկերի մյուս առանձնահատկություններից է հետերոտալիզմը, այսինքն` հիֆերի տարասեռությունը: Տարասեռ հիֆերի շփումից էլ տեղի է ունենում սեռական պրոցես - զիգոգամիա: Բորμոսասնկերը լայն տարածում ունեն μնության մեջ: Դրանք տիպիկ սապրոֆիտներ են, որոնցից շատ տեսակներ հողաμնակ են, մասնակցում են օրգանական նյութերի քայքայմանը ն հումուսի կուտակմանը հողում: Այլ տեսակներ μարձր խոնավության առկայության դեպքում առաջացնում են պահպանվող մթերքների, սննդամթերքների μորμոս: Շատ տեսակներ, որոնք պատկանում են Խikօr, Թհiշօքստ ցեղերին, առաջացնում են սերմերի ն պտուղների μորμոս պահպանման ժամանակ: էնտոմոֆտորային սնկերի կարգ (Էոtօոօքհtհօraleտ): Այս կարգին են պատկանում միջատներին մակաμուծող տեսակներ: Այս սնկերի սնկամարմինը զարգանում է միջատների ներքին օրգաններում, որոնց վրա առաջանում են կոնիդիակիրներ: Դրանք դուրս են գալիս ծածկող

հյուսվածքներից, առաջացնում կոնիդիումներ, որոնք տարածվելով վարակում են այլ միջատների: Կարնոր, պրակտիկ նշանակություն ունեն էնտոմոֆտորային սնկերի այն տեսակները, որոնք մակաμուծում են գյուղատնտեսական մշակաμույսերի վնասատուների վրա: Օրինակ` Էոtօոօքհaցa aսliՇae առաջացնում է սոճու μվիկի ն ոսկետուտի մասսայական էպիզոոտիաներ մեծ տարածությունների վրա: Այս ցեղի այլ տեսակներ վարակում են երկրաչափերին, տերնաոլորներին, ուղղաթներին, ճանճերին, սղոցներին ն այլն: 2օօքհtհօra ցեղի տարμեր տեսակներ էպիզոոտիաներ են առաջացնում այլ վնասատուների մոտ, օրինակ` 2օօքհtհօra aքհidiտ, լվեճների մոտ, ՕaxiՇհiսո ցեղի տեսակները վարակում են ուղղաթնավորների ն այլ կարգերի շատ տեսակներ: էնտոմոֆտորային սնկերը կարող են հանդիսանալ վնասատուների մասսայական վարակի պատճառ ն նվազեցնել դրանց քանակությունը: Այս սնկերը հնարավորություն են ստեղծում գյուղատնտեսական մշակաμույսերի ն անտառի վնասատուների դեմ կենսաμանական պայքար կազմակերպելու համար:

Պարկավոր սնկեր (ՃտՇօոյՇeteտ)

Պարկավոր սնկերը ընդարձակ դաս է, որն ընդգրկում է 30 հազարից ավելի տեսակ, որոնք իրարից տարμերվում են կառուցվածքով, կենսաμանական առանձնահատկություններով μույսերին հասցրած վնասի μնույթով: Այս սնկերին միավորում է մեկ ընդհանուր հատկանիշ` պարկերի ն պարկասպորների առկայություն, որոնք առաջացել են սեռական μազմացման պրոցեսում: Սնկամարմինը լավ զարգացած է, μազմաμջիջ է: Անսեռ μազմացումը կատարվում է կոնիդիակիրների ն կոնիդիումների միջոցով: Ըստ պարկերի առաջացման ն դասավորման μնույթի դասը ստորաμաժանվում է երեք ենթադասի` մերկապարկավորներ, պտղապարկավորներ, խոռոչապարկավորներ:

Մերկապարկավորնրի

ենթադաս

(ՒeոiaտՇօոյՇetidae)

Պարկերը պարկասպորներով առաջանում են μաց ձնով սնկամարմնի վրա: Ենթադասի կարնոր նշանակություն ունեցող կարգերն են` ԷոdօոյՇetaleտ 1aքհriոaleտ: Կարգ ԷոdօոյՇetaleտ: Այս կարգին են պատկանում շաքարասնկերը (ՏaՇՇհarօոյՇeteտ), որոնք լայն կիրառում ունեն սննդարդյունաμերության μնագավառում: Տաֆրինային սնկերի կարգ (1aքհriոaleտ): Ընդգրկում է շուրջ 100 տեսակ: Պարկերը առաջանում են μաց, սնկամարմնի վրա, դասավորված են շերտերով, պտղամարմինը μացակայում է: Նեղ մասնագիտացած օμլիգատ (պարտադիր) պարազիտներ են: Դրանք զարգանում են երիտասարդ, աճող օրգանների վրա: Այս սնկերը զարգանալով վարակված օրգանների հյուսվածքներում գրգռում են աճի գործընթացները, որը ն հանգեցնում է այդ օրգանների ձնափոխություն63

ների: Վարակված օրգանների վրա առաջանում է վարդագույն, դեղնավուն, ոսկեգույն գունավորում պատված մոմաշերտ հիշեցնող նուրμ սպիտակ փառով, որն իրնից ներկայացնում է հարուցիչների պարկավոր ստադիան: Այս սնկերը անսեռ μազմացում չունեն, դրանց μնորոշ է պարկասպորների μողμոջումը ն օիդիաների առաջացումը (վեգետատիվ μազմացում): Տաֆրինային սնկերը վարակում են տերնները, սերմնարանները ն ընձյուղները: Տերնների վարակի դեպքում դիտվում է ամμողջ տերնի կամ դրանց որոշակի հատվածի անհավասար աճ, ձնափոխություն ն գունաթափություն: Հիվանդությունների այս տիպը ստացել է գանգրոտություն կամ μշտիկավորություն անվանումը: Օրինակ μարդենու տերնների μշտիկավորություն, որը հարուցում է 1օքհriոa aսrea սնկի կողմից: Սերմնարանի վարակ նկատվում է պտղատու ն լայնատերն ծառատեսակներից շատերի մոտ: Սերմնարանի պատերի գերաճի հետնանքով դրանք վերածվում են ձգված պարկանման գոյացումների, որոնք նման չեն նորմալ պտուղներին: Դրա օրինակ են հանդիսանում սալորենու ն թխկենու «գրպանիկները» (1aքհriոa քrսոi): Ճյուղերի վարակի դեպքում դիտվում է ընձյուղների μազմաթիվ ճյուղավորություններ, որոնք առաջացել են քնած աչքերից, սնկի ազդեցության հետնանքով: Ճյուղերի վրա վարակված տեղում դիտվում են μազմաթիվ, μարակ, խիտ դասավորված ընձյուղների կուտակում: Այս արտաքին նշանը անվանում են «կախարդի ավել»: «Կախարդի ավել» առաջանոււմ է կեչու (1aքհriոa Եetսliոa), թխկենու (1aքհriոa aՇeriոa), լաստենու (1aքհriոa eքiքհilla), ուռենու (1aքհriոa տaliՇiտ) վրա:

Պտղապարկավորների ենթադաս (ԷսaտՇօոյՇetidae)

Այս ենթադասի ներկայացուցիչների մոտ պարկերը կազմավորվում են պտղամարմինների մեջ: Բացի պարկավոր փուլից դրանց զարգացման ցիկլում առաջանում է կոնիդիալ սպորատվություն` անսեռ μազմացման եղանակով վեգետացիայի ընթացքում, որի միջոցով տեղի է ունենում երկրորդական կամ մասսայական վարակի տարածում: Տարμերում ենք պտղամարմինների հետնյալ տիպերը` Կլեյստոթեցիում- փակ գնդաձն պտղամարմին է, որոնց մեջ պարկերը դասավորված են խառը կամ փնջերով: Հասունացած պարկասպորները պտղամարմնից դուրս են գալիս պասիվ ձնով, դրանց հետզհետե քայքայման հետնանքով կամ ակտիվ ձնով դուրս են մղվում պտղամարմնից, երμ դրանք խոնավության ներթափանցման շնորհիվ ուռչում են ն պատռվում: Կլեյստոթեցիումները միշտ դասավորված են լինում սնկամարմնի վրա: Պերիթեցիում- գնդաձն, տանձանման կամ կոլμայաձն պտղամարմին է, որը գագաթին ունի նեղ անցք: Պարկերը սովորաμար դասավորված են փնջերով պտղամարմնի հիմքում: Պարկերը դուրս են մղվում պտղամարմնից ակտիվ ձնով, որոշ դպքերում պասսիվ` պտղամարմնում առաջացած լորձնոտ մասսայի հետ: Պերիթեցիումները առաջանում են

սնկամարմնի վրա կամ խորասուզված են ստրոմաների մեջ: Պերթեցիումները ն ստրոմաները ունեն տարμեր կառուցվածք ն գունվորում: Ապոթեցիում - ավելի հաճախ ձագարաձն են, μաժակաձն կամ ափսեաձն, հասունացման ժամանակ μաց են, ունեն ոտիկ կամ այն μացակայում է: Պարկերը դասավորված են պտղամարմնի վրա խիտ շերտերով, որը կոչվում է հիմենիում: Պարկասպորների դուրս գալը պարկերից ակտիվ է: Ապոթեցիումները առաջանում են սնկամարմնի, ստրոմաների կամ սկլերոցիումների վրա: Կախված պտղամարմինների տիպից, կառուցվածքից, պարկերի դասավորությունից ն այլ առանձնահատկություններից, ենթադասը μաժանվում է կլեյստոմիցետների, պիրենոմիցետների, դիսկոմիցետների:

Կլեյստոմիցետների կարգերի խումμ (ՇleiտtօոյՇetidae)

Պտղամարմինը կլեյստոթեցիում է որոշ դեպքերում պերիթեցիում: Պարկերը պտղամարմիններում դասավորված են խառը: Պարկասպորների անջատումը պասսիվ է: Կարնոր նշանակութուն ունեցող կարգերն են` ԽiՇrօaտՇaleտ, Էսrօtialeտ, Էrստiքհaleտ: Կարգ ԽiՇrօaտՇaleտ: Պտղամարմինը պերիթեցիում է: Հասունացած պարկասպորները պտղամարմնից դուրս են գալիս լորձնոտ արտադրության հետ: Կարգի ֆիտոպաթոգեն սնկերը պատկանում են ՕeratօՇյտtiտ ցեղին, որոնք հարուցում են անոթային հիվանդություններ (տրախեոմիկոզներ) լայնատերն ծառատեսակների մոտ: Վնասակար ներկայացուցիչներն են` ՕeratօՇյտtiտ սlոi- թեղազգիների հոլանդական հիվանդության հարուցիչը, ՕeratօՇյտtiտ rօԵօriտ ն ՕeratօՇյտtiտ valakՇհiՇսո- կաղնու անոթային միկոզի հարուցիչը: Կան սապրոֆիտ տեսակներ (Շ.Շօerսleսո, Շ.քiՇeal), որոնք առաջացնում են μնափայտի կապտացում: Կարգ Էսrօtialeտ: Ընդգրկում է ՔeոiՇilliսո ն Ճտքerցillստ ցեղերին պատկանող μազմաթիվ տեսակներ: Պտղամարմինը կլեյստոթեցիումն է: Քանի որ այս սնկերի զարգացման ցիկլում գերակշռում է կոնիդիալ սպորատվությունը, դրանք ավելի հաճախ նշվում են անկատար սնկերի դասում: Կարգ Էrյտiքհaleտ: Պտղամարմինները կլեյստոթեցիումներ են, որոնք զարգանում են սնկամարմնի վրա: Այս կարգին է պատկանում ալրացողային սնկերի ընտանիքը (ԷrյտiքհaՇeae), որոնք նման են իրենց կենսաμանական առանձնահատկություններով: Բոլոր տեսակները նեղ մասնագիտացած օμլիգատ մակաμույծներ են: Ունեն վարակված հյուսվածքների վրա զարգացող էկտոֆիտ սնկամարմին: Բույսերից սնվում են հաուստորիաներով (ծծիչներով), որոնք թափանցում են էպիդերմիսի μջիջների մեջ: Ամռանը սնկամարմնի վրա առաջանում է հարուցիչների անսեռ (կոնիդիալ) սպորատվությունը` կարճ, պարզ կոնիդիակիրներ ն դրանց վրա շղթաներով դասավորված անգույն, օվալաձն կոնիդիումներ: Ալրացողային սնկերը μույսերի վարակված օրգանների վրա առաջացնում

են սպիտակ կամ սպիտակամոխրագույն ալրանման, փոշիացող փառ, որը μաղկացած է սնկամարմնից ն կոնիդիալ սպորատվությունից: Վեգետացիայի ընթացքում ալրացողային սնկերը կարող են առաջացնել կոնիդիալ սպորատվության μազմաթիվ սերունդներ, որոնց միջոցով տեղի է ունենում հիվանդությունների մասսայական (երկրորդական) վարակի տարածում: Վեգետացիայի վերջում սնկամարմնի վրա զարգանում է հարուցիչների պարկավոր ստադիան կլեյստոթեցիումները, պարկերով, որոնք արտահայտվում են սն կետերի ձնով: Կլեյստոթեցիումները ձմեռում են թափված տերնների ն վարակված շիվերի վրա: Գարնանը կամ ամռան սկզμին հասունացած պտղամարմինները պատռվում են , պարկասպորները դուրս են գալիս պարկերից ն կատարում երիտասարդ տերնների ն շիվերի սկզμնական վարակ: Կարգի ներկայացուցիչները հարուցում են գյուղատնտեսական տարμեր մշակաμույսերի ալրացողային հիվանդություններ: Տեսակները պատկանում են ՏքհaՇrօtհeՇa, ՔօdօտքհaՇra, Էrյտiքհe, ՍոՇiոսla, ԽյՇrօտքհeՇra ցեղերին:

Պիրենոմիցետների կարգերի խումμ (ՔյreոօոյՇetidae) Այս խումμ կարգերից ծառատեսակներին վնասող ֆիտոպաթոգեն սնկերը պատկանում են երեք կարգի` ՒiյrօՇrealeտ, Տքհaerialeտ, Diaքօrtհaleտ: Կարգ ՒiյrօՇrealiտ: Պտղամարմինները (պերիթեցիումները) վառ գունավորված են կամ անգույն, փափուկ կամ մսալի կառուցվածքով: Դրանք երμեմն ձնավորվում են անմիջապես վարակված հյուսվածքների վրա, սակայն ավելի հաճախ ստրոմաների վրա: Ստրոմաները նույն գույնի ն կառուցվածքի են, ինչ որ պտղամարմինները: Կարգի ներկայացուցիչներից է` Քօlյտtiցոa rսԵrսո-ը, որը հարուցում է սալորենու տերնների կարմիր այրվածք հիվանդությունը: Կարգ Տքհaerialeտ: Այս կարգի ներկայացուցիչները առաջացնում են պերիթեցիումներ, որոնք դասավորվում են առանձին կամ խմμերով սնկամարմնի (վերջին դեպքում դրանք խորասուզված են հյուսվածքների մեջ) ն ստրոմաների վրա: Պերիթեցիումները ն ստրոմաները մուգ գույնի են, հիմնականում սն: Դրանք կարծր են, անկյունավոր կամ փայտանման μաղադրությամμ: Կարգ Diaքօrtհaleտ: Այս կարգի ներկայացուցիչները շատ նման են նախորդ կարգի սնկերին ըստ կառուցվածքի, μաղադրության, գույնի ն պերիթեցիումների դասավորության: Այս սնկերի կոնիդիալ սպորատվությունը զարգանում է μույսերի կենդանի օրգանների վրա ն հարուցում են անտրակնոզ տիպի հիվանդություններ, μծավորություններ, կեղնի նեկրոզներ: Վնասակար տեսակներից են` Էոdօtհia քaraտitiՇa – շագանակենու քաղցկեղի հարուցիչը: Valտa տօrdida - μարդենու գորշ ցիտոսպորոզի հարուցիչը (կոնիդիալ սպորատվությունը` Շյtօտքօra Շհտօտքerոae):

Դիսկոմիցետների կարգերի խումμ (DiտkօոյՇetidae): Դիսկոմիցետների պտղամարմինը ապոթեցիումներ են, որոնք ըստ կառուցվածքի, ձնի ն զարգացման տարμեր են: Բացի սեռական սպորատվությունից որոշ ներկայացուցիչների մոտ զարգացման ցիկլում կարող են առաջանալ կոնիդիալ սպորատվություն ն սկլերոցիում: Դիսկոմիցետների շարքում կան ինչպես սապրոֆիտներ, այնպես էլ մակաμույծներ: Խոռոչապարկավորների ենթադաս (ԼօՇսlօaտՇօոյՇetidae):

Ենթադասի ներկայացուցիչների մոտ պարկերը ձնավորվում են հատուկ խոռոչներում, որոնք առաջանում են սնկամարմնի հիֆերից կազմված ստրոմաներում: Ենթադասի վնասակար ներկայացուցիչներից են` Dօtհidella Եetսliոa, Dօtհidella սlոi- կեչու ն թեղու սն μծավորության հարուցիչները: Veոtսria ցեղի ներկայացուցիչները հարուցում են խնձորենու, տանձենու, կաղամախու, μարդենու քոս տիպի հիվանդություն:

Բազիդիոմիցետների դաս (8aտidiօոյՇeter):

Բազիդիոմիցետների դասը ընդգրկում է շուրջ 30 հազար տեսակ: Դրանք խիստ տարμերվում են իրենց կառուցվածքով, զարգացման առանձնահատկություններով, հարուցված հիվանդությունների μնույթով: Այս սնկերի սպորատվության հիմնական օրգանը μազիդիումն է, որն առաջանում է երկկորիզանի սնկամարմնի վրա (հետերոտալիզմ): Ըստ μազիդիումի կառուցվածքի ն առաջացման տեղի, դասը μաժանվում է երեք ենթադասի` հոմոμազիդիոմիցետներ, հետերոμազիդիոմիցետներ ն տելիոմիցետներ:

Հոմոμազիդիոմիցետների ենթադաս (ՒօոօdaտidiօոյՇetidae)

Բազիդիումները միաμջիջ են, առաջանում են սնկամարմնի վրա կամ պտղամարմիններում: Ենթադասում ընդգրկված են շուրջ 13 հազար տեսակ: Ըստ μազիդիումների առաջացման տեղի ենթադասը μաժանվում է կարգերի, որոշ դեպքերում դրանք միավորված են կարգերի խմμերում: էկզոμազիդիալ սնկերի կարգ (ԷxօԵaտidialeտ): Բազիդիումները առաջանում են սնկամարմնի վրա փխրուն շերտով: Համարվում են մշտադալար μույսերի օμլիգատ մակաμույծներ: Օրինակ` ԷxօԵaտidiսո vaՇՇiոe տեսակը առաջացնում է տերնների, ճյուղերի, ծաղիկների ձնափոխություններ ն գունափոխում:

Հիմենոմիցետների կարգերի խումμ (ՒսոeոօոյՇetidae): Այս սնկերի μնորոշ առանձնահատկությունը խոշոր պտղամարմինների առկայությունն է, որոնք զագանում են μազմամյա սնկամարմնի վրա: Բազիդիումները պտղամարմիններում դասավորված են խիտ շերտով ն կազմում են հիմենիում: Պտղամարմինները տարμերվում են իրենց չափերով, ձնով, կառուցվածքով ն գունավորմամμ: Սնկերի այս խմμի մեջ առանձնանում են երկու կանորագույն կարգեր` Ճքհillօքհօraleտ ն ՃցariՇaleտ, որոնք իրարից տարμերվում են պտղամարմինների կառուցվածքով ն կազմությամμ: Կարգերի ներկայացուցիչների շատ տեսակներ առաջացնում են աճող

ծառերի ն փայտանյութի փտումներ: Սրանց են պատկանում միկորիզա առաջացնող ն ուտելի սնկերի շատ տեսակներ:

նան

Կարգ Ճքհillօքհօraleտ: Պտղամարմինները μարակ են, նուրμ, կաշվենման, տարμեր ձնի: Հիմնականում սապրոֆիտներ են, որոնք զարգանում են մահացած փայտանյութի վրա: Ծառատեսակներին վնասող տեսակներից են` Քհeleքհօra terreտtriտ - սերմնաμույսերի խեղդման հարուցիչը: Տtereսո քսrքսreսո - պտղատուների «կաթնային փայլ» հիվանդության հարուցիչը: Տtereսո հirտսtսո – լայնատերն ծառատեսակների μնափայտի քայքայման հարուցիչը: Շօոiքհօra ՇereԵella – թաղանթավոր տնային սունկ, Քսքհսla draոiոearսո – սերմնաμույսերի լխկման հարուցիչը: Տerքeila laՇrյոaոտ – իսկական տնային սունկ: Քօոeտ fօոeոtariստ – իսկական հաμեթասունկ: Քհelliոստ քiոi - սոճու սպունգ: Քհօոitօքտiտ aոոօտa արմատային սունկ ն այլն: Կարգ ՃցariՇaleտ: Պտղամարմինները գլխարկի ձն ունեն, կենտրոնական կամ կողային ոտիկով: Հիմենոֆոμը թիթեղավոր է կամ խողովակաձն, հեշտությամμ անջատվում են պտղամարմնից: Այս կարգին են պատկանում ուտելի ն միկորիզա առաջացնող շատ սապրոֆիտ տեսակներ: Ֆիտոպաթոգեն տեսակներից են` Ճrոillariaոellia – կոճղասունկը, μազմաթիվ ծառատեսակների արմատների ն μնի սպիտակ փտման հարուցիչը: Քaxillստ քaոսօideտ – հանքահորերի սունկը, որն առաջացնում է տարμեր փայտաշեն կառուցվածքների փտում: Հետերոμազիդիոմիցետների ենթադաս (ՒeterօԵaշidiօոյՇetidae) Պտղամարմինները դոնդողանման, լորձնոտ են, տարμեր ձնի ն գունավորմամμ: Չորանալուց հետո դրանք վերածվում են քիչ նկատելի թեփուկների կամ թաղանթի: Մեծ մասը սապրոֆիտներ են, զարգանում են անտառի μուսական մնացորդների կոճղերի վրա: Որոշ տեսակներ զարգանալով կոճղերի վրա կարող են ճնշել լայնատերն տեսակների նոր առաջացող շիվերի աճը ն հանգեցնել դրանց մահացման:

Տելիոմիցետների ենթադաս (1eliօԵaտidiօոյՇetidae) Ենթադասը ընդգրկում է 2 կարնորագույն կարգեր` մրրիկասնկեր (Ստtilaցiոaleտ) ն ժանգասնկեր (Սrediոaleտ): Այս կարգերում ընդգրկված են լայն տարածում ունեցող պարազիտներ, որոնք հարուցում են μույսերին խիստ վնասակար հիվանդություններ: Կարգ մրրիկասնկեր (Ստtilaցiոaleտ): Այս սնկերը վարակում են հիմնականում հացահատիկային մշակաμույսերին, առաջացնում են մրրիկային հիվանդություններ: Վարակված օրգանները քայքայվում են ն վերածվում սն, փոշիացող մրրային զանգվածի, որն իրենից ներկայացնում է հսկայական քանակությամμ քլամիդոսպորների կուտակում: Քլամիդոսպորները հանդիսանում են այս սնկերի ձմեռող փուլ, որոնք

μարենպաստ պայմաններում ծլում են, առաջացնում μազիդիում ն μազիդիոսպորներ ն կատարում μույսերի վարակ: Կարգ ժանգասնկեր (Սrediոaleտ): Բոլոր ժանգասնկերը օμլիգատ, պարտադիր պարազիտներ են, ունեն նեղ մասնագիտացում: Վարակելով μույսերի μազմաթիվ տեսակների առաջացնում են μազմաթիվ հիվանդություններ: Այս հիվանդությունների μնորոշ նշաններն են` գորշ ժանգագույն, դեղնանարնջագույն, մուգ դարչնագույն, սն սպորակույտերի առկայությունը վարակված հյուսվածքների վրա: Սպորակույտերը հիմնականում դուրս են գալիս μույսերի ծածկող հյուսվածքների պատռվածքներից: Ժանգասնկերի կարնոր կենսաμանական առանձնահատկություններից է դրանց զարգացման μարդ ցիկլը: Այն ընդգրկում է մի քանի փուլեր ն սպորատվության փուլեր, որոնք հարուցիչի զարգացման ընթացքում հաջորդում են մեկը մյուսին: Այս սնկերի մյուս կարնոր առանձնահատկությունը դրանց տարատերության հատկանիշն է, այսինքն որոշ տեսակներ կարող են զարգանալ մեկից ավելի μույսերի վրա: Այս դեպքում ժանգասնկի որոշակի փուլեր զարգանում են տեր μույսի վրա, իսկ մյուս փուլերը միջանկյալ տեր հանդիսացող μույսի վրա: Կան տեսակներ, որոնց զարգացման μոլոր փուլերը անցնում են մեկ տեսակ μույսի վրա: Իրենց զարգացման ընթացքում ժանգասնկերը առաջացնում են հինգ տիպի սպորատվություն` պիկնիդիալ, էցիդիալ, ուրեդո, տելեյտո ն μազիդիալ: Պիկնիդիալ ն էցիդիալ սպորատվությունները առաջանում են գարնանը կամ ամռան սկզμին: Պիկնիդիալ սպորատվությունը իրենից ներկայացնում է μույսի հյուսվածքներում առաջացած գնդաձն, մանր տեղարաններ` սպերմոգոնիումներ, որոնք լցված են μազմաթիվ մանր սպորներով: Դրանք դարչնագույն կամ սն գույնի են μույսերի վարակված հյուսվածքների վրա արտահայտվում են կետերի տեսքով: էցիդիալ սպորատվությունը իրենից ներկայացնում է μաժակաձն, զամμյուղանման, ավելի խոշոր տեղարաններ կամ μշտիկանման, թելանման փքվածություններ, որոնք լցված են դեղին, ոսկեգույն կամ նարնջագույն փոշիացող զանգվածով` էցիդիոսպորներով: էցիդիոսպորները հասունանալուց հետո վարակում են կամ նույն μույսին (միատեր տեսակներ) կամ միջանկյալ μույսին (տարատեր տեսակներ): Ուրեդոսպորատվությունը (ուրեդոփուլը) զարգանում է ամռան ընթացքում: Առաջանում է սպորատվության մի քանի գեներացիա կամ սերունդ: Այն արտահայտվում է վարակված հյուսվածքների վրա μաց դեղնավուն կամ գորշ նարնջագույն սպորակույտերի տեսքով, որոնք դուրս են գալիս հյուսվածքների մակերես էպիդերմիսի պատռվածքներով: Ուրեդոսպորները տարածվելով վարակում են նոր μույսերի, որի դեպքում դիտվում է հիվանդության մասսայական զարգացում:

Տելեյտոսպորատվությունը առաջանում է վեգետացիայի վերջում ն հանդիսանում է ժանգասնկերի ձմեռող փուլը: Դրանք օժտված են հաստ, մուգ դարչնագույն թաղանթով: Տելեյտոսպորակույտերը դուրս են գալիս վարակված հյուսվածքների մակերես կամ դասավորվում են էպիդերմիսի տակ` շերտով: Ձմեռելուց հետո գարնանը կամ ամռան սկզμին հասունացած տելեյտոսպորները ծլում են, առաջացնում μազիդիումներ ն μազիդիոսպորներ, որոնք տարածվելով կատարում են μույսերի սկզμնական վարակ: Եթե ժանգասունկը իր զարգացման ընթացքում առաջացնում է վերը նշված μոլոր սպորատվությունները, զարգացման ցիկլը համարվում է լրիվ: Եթե տվյալ տեսակի մոտ μացակայում է սպորատվության այս կամ այն ձնը, զարգացման ցիկլը համարվում է թերի: Ըստ ժանգասնկերի` տելեյտոսպորների կառուցվածքի կարգը μաժանվում է 2 ընտանիքի: Ընտանիք ՔսՇՇiոiaՇeae: Ընտանիքին պատկանող ՔսՇՇiոia ցեղի ներկայացուցիչնրից ՔսՇՇiոia ցraոiոiտ տեսակի էցիդիալ սպորատվությունը (փուլը) զարգանում է կծոխուրի վրա, իսկ ուրեդո ն տելեյտոփուլերը` հացազգիների վրա: Օiոոօտքօraոցiսո ցեղի տեսակները ունեն զարգացման թերի ցիկլ` էցիդիալ փուլը զարգանում է պտղատուների վրա (տանձենու, խնձորենու), իսկ տելեյտոփուլը` գինու վրա: Միատեր տեսակներից` Քհraցոidiսո diտՇifiօrսո-ը հարուցում է վարդենու ժանգ, ՍrօոյՇeտ Շarյօքհյlliոստ-ը մեխակի ն այլ ծաղկաμույսերի ժանգ: Ընտանիք ԽelaոքտօraՇeae: Ընտանիքին են պատկանում ծառատեսակների վնասող շատ տարատեր, լրիվ ցիկլ ունեցող տեսակներ: Օրինակ` Խelaոքտօra քiոitօrՇսa - էցիդիալ փուլը զարգանում է սոճու շվերի վրա, իսկ ուրեդոփուլը ն տելեյտոփուլը կաղամախու տերնների վրա: 1հerօքտօra քadi տեսակը հարուցում է եղննու կոների ն թխենու տերնների ժանգ: Անկատար սնկերի դաս (DeսterօոյՇeteտ): Դասի ներկայացուցիչները ունեն միայն անսեռ` կոնիդիալ սպորատվություն: Դասի մեջ են ընդգրկված նան տեսակներ, որոնք կորցրել են պարկավոր ն μազիդիալ սպորատվություն առաջացնելու ունակությունը կամ դրանք անհայտ են: Որոշ տեսակներ առաջացնում են սեռական սպորատվություն, սակայն ընդգրկված են այս դասում, քանի որ դրանց կոնիդիալ սպորատվությունը կատարում է գլխավոր դեր զարգացման ցիկլում: Դասը μաժանվում է 3 կարգի ըստ կոնիդիալ սպորատվության տիպի: Հիֆոմիցետների կարգ (Ւiքհaleտ ): Կոնիդիակիրները ն կոնիդիումները զարգանում են անմիջապես սնկամարմնի վրա առանձին- առանձին կամ փնջերով (կորեմիաներով): Հյուսվածքների վրա այն արատահայտվում է փոշիացող փառի տեսքով: Կարգի մեջ են մտնում շատ մակաμույծ տեսակներ, որոնք հարուցում են ծառատեսակների հիվանդություններ (փշատերնների չորացում, μույսերի թառամում, μորμոսներ, փտումներ):

Կարգի վնասակար ներկայացուցիչներից է Խeria lariՇiտ – կվենու շյուտտեյի հարուցիչը: Էստariսո ցեղի ներկայացուցիչները հարուցում են սերմնաμույսերի պառկում, սերմերի փտում: Նույնատիպ հիվանդություններ են առաջացնում Ճlterոaշia, 8օtrյtiտ ն այլ ցեղերի ներկայացուցիչները: Կարգի որոշ ներկայացուցիչներ օգտագործվում են կենսաμանական պայքարում (ցեղեր 8eaսveria, 1riՇհօderոa, 1riՇհօtհeՇiսո): Մելանկոնային սնկերի կարգ (ոelaոkօոialeտ): Սնկերի համեմատաμար փոքր խումμ է, որոնք նման են իրենց կառուցվածքով ն զարգացմամμ ն μույսերի մոտ առաջանում են նույնատիպ հիվանդություններ, որոնք կոչվում են անտրակնոզեր: Այս հիվանդությունները առաջացնում են խոցեր սերմերի, պտուղների, ցողունների վրա ն μծավորություններ` տերնների վրա: Կոնիդիակիրները կարճ են, սպորատվությունը առաջանում է դրանց վրա` տեղարանում, իսկ վարակված հյուսվածքների վրա արտահայտվում է հարթ կամ ուռուցիկ μարձիկների տեսքով: Վնասակար տեսակներից են` Խarտօոia քօքսli μարդենու տերնների գորշ μծավորության հարուցիչը: Օlօeօտքօriսո ցսerՇiոսո – կաղնու պտուղների ն տերնների անտրակնոզի հարուցիչը: Պիկնիդիալ սնկերի կարգ (ՔյՇոidialeտ): Կոնիդիալ սպորատվությունը ձնավորվում է պիկնիդիումներում, որոնք տեղավորված են սուμստրատի վրա կամ խորասուզված են դրա մեջ: Կարգի մեջ ընգրկված են ինչպես սապրոֆիտ տեսակներ, այնպես էլ ֆակուլտատիվ սապրոֆիտներ կամ ֆակուլտատիվ մակաμույծներ: Այս սնկերը առաջացնում են տարμեր տիպի հիվանդություններ` μծավորություններ, պտուղների ն սերմերի փտում, նեկրոզներ, քաղցկեղներ: Այս հիվանդությունների μնորոշ արտաքին նշանն է` վարակված հյուսվածքների վրա μազմաթիվ պիկնիդիումների առաջացումը սն կետերի տեսքով: Վնասակար տեսակներից են` Տeքtօria քօքսli - μարդենու սպիտակ μծավորության հարուցիչը: Շյtօտքօra Ցեղի տեսակներ - μարդենու ն այլ ծառատեսակների μնի ն ճյուղերի նեկրոզի հարուցիչներ: Քհօոa, Քհօոօքտiտ, ՔհյllօտtiՇta ցեղերի ներկայացուցիչներ- պտուղների, սերմերի տարμեր հիվանդությունների հարուցիչներ:

ԲԱԿՏԵՐԻԱՆԵՐԸ, ՎԻՐՈՒՍՆԵՐԸ,

ՄԻԿՐՈՊԼԱԶՄԱՆԵՐԸ ԵՎ ԲՈՒՅՍԵՐԻ

ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԱՅԼ ՀԱՐՈՒՑԻՉՆԵՐ

Ֆիտոպաթոգեն օրգանիզմների մեջ կարնոր տեղ են գրավում μակտերիաները, վիրուսները, միկրոպլազմաները, μարձրակարգ ծաղկավոր մակաμույծ μույսերը: Սակայն այս միկրոօրգանիզմների կողմից անտառային տեսակներին հասցվող հիվանդություններ քիչ են հանդիպում ն դրանք ունեն ավելի քիչ տնտեսական նշանակություն, քան սնկային հիվանդությունները:

3.1. Ֆիտոպաթոգեն μակտերիաներ

Բակտերիաները իրենցից ներկայացնում են միաμջիջ, անքլորոֆիլ օրգանիզմներ, որոնք ինչպես մյուս հետերոտրոֆ օրգանիզմները զարանում են μույսերի ն կենդանիների կողմից սինթեզված օրգանական նյութերի հաշվին: Դրանց շարքում կան սապրոֆիտներ ն մակաμույծներ, սակայն պարտադիր կամ օμլիգատ մակաμույծներ չեն արձանագրված: Ֆիտոպաթոգեն μակտերիաները ունեն փոքր չափեր (0,5-4,5 մկմ երկարություն, 0,3-0,6 մկմ տրամագիծ), լինում են տարμեր ձնի` գնդաձն ն ձողիկաձն: Վերջիններս կարող են լինել կարճ կամ տարμեր չափով կորացված (նկ. 9): Բույսերի հիվանդություններ են հարուցում ձողաձն μակտերիաները: Բակտերիաները կարող են լինել անշարժ ն շարժուն: Շարժումը ապահովում են μակտերիալ μջջի շուրջ դասավորված մտրակները, որոնց քանակը կարող է լինել տարμեր: Ֆիտոպաթոգեն μակտերիաների մեծ մասը շարժուն ձներ են: Բակտերիաների μազմացումը կատարվում է μջիջների պարզ կիսմամμ: Նպաստավոր պայմանների առկայության դեպքում 20-30 րոպեի ընթացքում դրանց թիվը կրկնապատկվում է: Բակտերաների սննդառությունը կատարվում է μջջի ամμողջ մակերեսով օսմոտիկ միջոցով, ֆիտոպաթոգեն μակտերիաները ունեն հզոր ֆերմենտատիվ համակարգ, որի շնորհիվ քայքայում են վարակված հյուսվածքները ն սնվում դրանցով: Ֆերմենտների հավաքածուն μակտերիաների մոտ շատ ընդարձակ է: Կան ֆերմենտներ, օրինակ հիդրոլիտիկ, որոնց ազդեցության հետնանքով տրոհվում են ածխաջրերը, սպիտակուցները, ճարպերը: Կան օքսիդացնող ֆերմենտներ (օրինակ` տիրոզինոզա), որոնք առաջացնում են վարակված հյուսվածքների գորշացում ն սնացում: Ըստ մասնագիտացման, ֆիտոպաթոգեն μակտերիաները կարող են լինել մոնոֆազ (վարակում են մեկ տեսակի), օլիգոֆագ (վարակում են մեկ ցեղի կամ ընտանիքի տեսակների) ն պոլիֆազ (վարակում են տարμեր ընտանիքներին ն ցեղերին պատկանող տեսակներին): Պոլիֆագ տեսակի տիպիկ օրինակ է հանդիսանում (ՃցrօԵaՇteriսո tսոefaՇieոտ (Տո,et 1օտոտ) տեսակը, որը հարուցում է արմատային քաղցկեղ տարμեր

ընտանիքների պատկանող ավելի քան 60 ցեղերի ներկայացուցիչների մոտ, այդ թվում պտղատու ն անտառային տեսակների: Ֆիտոպաթոգեն μակտերիաների զարգացման ն տարածման վրա մեծ ազդեցություն ունեն արտաքին միջավայրի պայմանները: Դրանց համար օպտիմալ պայմաններ են հա,մարվում 25օ - 35օ Շ, գերխոնավությունը, իսկ հողաμնակ μակտերիաների համար նան հողի չեզոք կամ հիմնային ռեակցիան: Ֆիտոպաթոգեն μակտերիաների մեծ մասը պատկանում են ԷսԵaՇteriae դասի Քտeսdօոօոaտ, Էrտiոia, ՃցrօԵaՇteriսո, Xaոtհօոօոaտ ցեղերին:

Ծառատեսակների ն թփուտների μակտերիալ հիվանդությունների տիպերը Բակտերիալ հիվահդությունների արտաքին նշանների արտահայտությունը μույսերի վրա կախված է նրանից, թե ինչ օրգաններ են վարակված ն ինչպիսի պաթոլոգիական պրոցեսներ են ընթանում վարակված հյուսվածքներում: Այս տեսակետից կարելի է առանձնացնել ծառատեսակների ն թփուտների μակտերիալ հիվանդությունների հետնյալ տիպերը ըստ խմμերի` 1. Հիվանդություններ, որոնք կապված են պարենքիմային հյուսվածքների մահացման հետ: Այս խմμի հիանդությունները կրում են տեղական μնույթ, այսինքն վարակվում են μույսի որոշոկի օրգաններ կամ դրանց որոշ մասեր: Պարենքիմատիկ μակտերիոզները արտահայտվում են μծավորությունների փտումնեի, այրվածքների տիպերով: Բծավորություններ: Սրանք հաճախակի արտահայտվում են տերնների ն պտուղների վրա: Հիմնականում անկյունավոր են, մուգ, փայլուն, յուղանման տեսքով, հետնանք են μակտերիաների արտադրված ֆերմենտների ն տոքսինների ազդեցության հետնանքով հյուսվածքների մահացման (նեկրոզիչ): Բակտերիալ μծավորությունների օրինակներ են` ընկուզենու տերնների ն պտուղների μծավորությունը (Xaոtհօոօոaտ jսցlaոdiտ Քierտe), հաղարջենու տերնների μծավորությունը (Xaոtհօոօոaտ հeterօՇea (տrօտ) ցօrl.) ն այլն: Այրվածքներ: Հանդես են գալիս ծառատեսակների տարμեր օրգանների վրա (երիտասրդ շիվեր, ծաղիկներ μնի ն ճյուղի կեղն, երμեմն μողμոջներ ն տերններ): Տերնները, շվերը հանկարծակի սնանում են, մահանում: Բնի ն ճյուղերի կեղնի վրա առաջանում են μշտիկներ, որոնք հետագայում վերածվում են ճեղքերի: Բոլոր վարակված օրգանների վա առաջանում է պղտոր հեղուկի կաթիլներ: Այս տիպի հիվանդություններից վնասակարարներն են` տանձենու μակտերիալ այրվածքը (Քտeսdօոօոaտ

քiri (Djak) ցօri), յասամանի այրվածքը (Քտeսdօոօոaտ տյriոցae vaո հall), թթենու այրցվածքը (Քտeսdօոօոaտ ոօi (8.et Լ.) Տteveոտ): Փտումներ: Վարակվում են հյութալի, սննդանյութերով հարուստ օրգանները` պտուղները, պալարները, սերմերը, արմատները: Բակտերիաների պեկտոլիտիկ ֆերմենտների ազդեցության հետնանքով քայքայվում են միջμջջային թաղանթները, հյուսվածքները փափկում են ն վերածվում են անդուր հոտով լորձնոտ մասսայի: Ծառատեսակների մոտ այս տիպի հիվանդություններ առաջացնում են Էrտiոia ցեղի ներկայացուցիչները: II. Հիվանդություններ, որոնք կապված են անոթային հյուսվածքների գերաճի հետ (հիպերտրոֆիա) Այս դեպքում μակտերիաների ֆերմենտների ն արտադրած թույների ազդեցության հետնանքով տեղի է ունենում μջջիջների արագ կիսում կամ դրանց չափերի մեծացում: Այան արտահայտվում է վարակված հյուսվածքների գերաճով ն ուռուցքների առաջացմամμ: Բակտերիալ քաղցկեղի տիպիկ օրինակ են հանդիսանում` կաղնու ընդլայնական քաղցկեղը (Քտeսdօոօոaտ ցսerՇստ տՇհeո.), հացենու μնի քաղցկեղը (Քտeսdօոօոaտ fraxտiոi vսill) μարդենու քաղցկեղը (Քտeսdօոօոaտ reոifaՇieոտ Խօոiոց.), պտղատու ծառերի ն անտառային տեսակների արմատային քաղցկեղը (ՃցrօԵaՇteriսո tսոefaՇieոտ (Տո,et 1օտոտ.)) ն այլն: III. Հիվանդություններ, որոնք կապված են անոթային հյուսվածքների վարակման հետ (տրախեոμակտերիոզներ): Հիվանդությունները μնութագրվում են μույսերի ընդհանուր վարակմամμ ն արտահայտվում են դրանց թառամմամμ ն չորացմամμ: Բակտերիաները զարգանում են անոթների քսիլեմայում, լցնում են անոթները խիտ լորձնոտ մասսայով, խցանում դրանք ն խախտում ջրի ն սննդանյութերի հոսքը արմատներից դեպի վերգետնյա օրգանները: Բացի այդ, μակտերիների արտադրած տոքսիների ազդցությամμ մահանում են նան շրջապատող հյուսվածքները, որի հետնանքով հիվանդությունները ընդունում են սուր μնույթ, μույսերը արագ մահանում են: Անոթային կամ տախեոμակտերիոզներով հիմնականում վարակվում են գյուղատնտեսական մշակաμույսերը: Ծառատեսակների մոտ այն հանդիսանում է հազվադեպ, որպես օրինակ կարելի է նշել ուռենու խիստ վնասակար μակտերիալ թառամումը, որի հարուցիչն է` Էrտiոia տaliՇiտ (Daյ) Շհeտter μակտերիան:

Ֆիտոպաթոգեն μակտերիաների վարակի աղμյուրները ն տարածման ուղիները Բակտերիալ հիվանդությունների վարակի հիմնական աղμյուրներն են μուսական մնացորդները, հողը սերմերը: Բուսական մնացորդնեի վրա ն հողում μակտերիաները կարող են պահպանվել այնքան ժամանակ մինչն լրիվ չքայքայվեն արտաքին միջավայրի (ջերմաստիճան, խոնավություն) պայմանների ն սապրոֆիտ միկրոօրգանիզմների ազդեցությամμ: Բակտերիաները, որոնք պահպանվում են սերմերի մեջ կամ մակերեսին, տնկիների ն կտրոնների վրա, դրանց հետագա օգտագործման դեպքում անցնում են աճող ն զարգացող երիտասարդ μույսերի վրա: Հաճախ վարակի աղμյուր կարող են հանդիսանալ սոխուկները, կոճղարմատները: Ֆիտոպաթոգեն μակտերիաների տարածման գործում մեծ դեր են կատարում անձրնները, ոռոգման ջրերը: Մեծ դեր ունեն նան անտրոպոգեն գործոնները` հիվանդ սերմերի ն տնկիների տեղափոխում, խնամքի աշխատանքներ: Բակտերիալ հիվանդությունների տարածող կարող են լինել նան տարμեր միջատներ, նեմատոդներ, կրծողներ: Ֆիտոպաթոգեն μակտերիաների դեմ պայքարը հանգում է հիմնականում μուսական մնացորդների ոչնչացման, առողջ տնկանյութի ն սերմերի ու հողի ախտահանման: 3.2 Ֆիտոպաթոգեն վիրուսներ ն միկոպլազմաներ Վիրուսոլոգիայի հայրենիքն է հանդիսանում ռուսաստանը, որտեղ 1892թ. ռուս գիտնական Դ.Ի.Իվանովսկին ուսումնասիրելով ծխախոտի մոզայիկ հիվանդությունը, հայտնաμերեց ֆիլտրվող վիրուսները ն հիվանդությունները այդ խումμը անվանեց վիրուսային (վիրուս-թույն): Ֆիտոպաթոգեն վիրուսի մասնիկը` վիրիոնը կազմված է նուկլեյնային թթվի առանձին կամ կրկնակի թելիկից, որը շրջապատված է սպիտուկացային թաղանթով: Ֆիտոպաթոգեն վիրուսների մեծ մասը պարունակում է ՌՆԹ, սակայն որոշ դեպքերում (ծաղկակաղամμի մոզայիկա) կարող են պարունակել նան ԴՆԹ: Այն վիրուսները, ոոնք կազմված են միայն նուկլեինային թթվից ն չունեն սպիտակուցյին թաղանթ (կապսիտ) կոչվում են վիրոիդներ: Վիրուսային մասնկնեը լինում են տարμեր ձնի` ձողաձն, թելանման գնդաձն ն այլն: Դրանց կարելի տեսնել միայն էլեկտրոնային մանրադիտակի օգնությամμ: Վիրուսային մասնիկները շատ մանր են, չափվում են մանոմետրերով (ո), որը հավասար է 10 մետրի կամ 0,001 միկրոնի: Վիրուսները խիստ կապված են տեր μույսի μջիջների հետ ն կաող են զարգանալ միայն դրանց մեջ: Վիուսները հանդես են գալիս ամորֆ մասնիկների կամ μյուրեղների ձնով: Ամորֆ մասնիկները իրենցից

ներկայացնում են կլորավուն, հատիկավոր գոյացումներ որոնք տարμեր քանակությամμ վիրուսային մասնիկներ են պարունակում: Բյուրեղային գոյացումները լինում են ասեղնաձն կամ հեքսագոնալ μյուրեղների ձնով: 1. Վիրուսները μույսից μույս տարածվում են հատկապես ծակողծծող μերանի օրգան ունեցող միջատների օգնությամμ: 2. Ինչպես նան մի շարք ագրոտեխնիկական միջոցառումների կիրառման ժամանակ (պատվաստ, μճատում, ծերատում ն այլն): Վիրուսները վարակելով μույսերի առաջ են μերում հյուսվածքային ն μջջային կառուցվածքի փոփոխություններ որոնք արտահայտվում են տարμեր արտաքին նշաններով ն զուգակցվում են նյութափոխանակության խախտմամμ: Վիրուսային հվանդությունները որոշվում են հիմնականում արտաքին նշաններով, որոնք նկատվում են տեր μույսի վրա, ախտորոշվում են նան սերոլոգիական ն ներփակումների մեթոդներով, էլեկտրոնային մանրադիտակի միջոցով ն այլն: Վիրուսային հիվանդությունների տիպերը Վիրուսային հիվանդությունների արտաքին նշանների μազմազանությունը խմμավորվում է երկու խմμերում: 1. Մոզաիկներ (ոօտaiՇa-ֆրանսերեն μառ է, որը նշանակում է զանազան գույներից կազմված պատկեր): 2. Դեղնախտներ: Վիրուսային մոզաիկան μնորոշվում է կանաչ տերնների, պտուղների անհավասարաչափ գունափոխությամμ, որը արտահայտվում է մուգ, μաց կանաչ ն μաց դեղնավուն երանգներով (օրինակ` լոμու, վարունգի, պոմիդորի, ծխախոտի մոզաիկաները): Երμեմն մոզաիկ գունավորումը զուգակցվում է տերնների ձնափոխություններով (կնճռոտություն, թելայնություն ն հյուսվածքների նեկրոզ), զոլավոր մոզաիկա, ստրիկ: Ա. Սովորական մոզաիկա - սովորական մոզաիկան հանդես է գալիս զանազան կուլտուրաների վրա: Վարակված μույսերի տերնները դառնում են խայտաμղետ: Դրանց վրա առաջանում են դեղին, μաց կանաչ, մուգ կանաչ μծեր, որոնք խառը դասավորվում են տերնի մակերեսի նորմալ գունավորված հյուսվածքների միջն: Որպես օրինակ կարելի է նշել լոμու, վարունգի, պոմիդորի, ծխախոտի մոզաիկաները: Բ. Կնճռոտ մոզաիկա - այս դեպքում տերնի խայտաμղետ հյուսվածքների վրա նկատվում է տերնաթիթեղի կնճռոտություն, տերնի չափերի փոքրացում (կարտոֆիլի կնճռոտ մոզաիկա), որը պալիսադային , սպունգանման հյուսվածքների կառուցվածքի խախտման, μջիջների չափերի փոքրքցման արդյունք է ն այլն: Գ. Զոլավոր մոզաիկա - այս դեպքում մոզաիկան ուղեկցվում է որոշ հյուսվածքների մահացմամμ` նեկրոզով, որը արտահայտվում ընդհատվող

գորշ զոլերի, գծերի ձնով (կարտոֆիլի զոլավոր մոզաիկա, պոմիդորի ստրիկ ն այլն): Դ. Տերնների թելայնություն – մոզաիկ գունվորված տերնները դառնում են թելանման, խիտ կտրված են ատամավոր եզրերով: Դեղնախտ տիպի վիրուսային հիվանդությունների ժամանակ μույսի տերնները հավասարաչափ գունափոխվում ն ստանում են դեղին գույն: Սկզμում դեղնում են ներքնի տերնները, իսկ վերին յարուսի տերնները մնում են կանաչ: Տերնները տձն են, մանր ն փխրուն: Դիտվում է աճի խախտուներ` μույսերի գաճաճություն, խիստ թփակալում, միջհանգուցային տարածությունների փոքրացում: Որպես օրինակ կարելի է նշել կարտոֆիլի տերնների որոշումը: Կերնների ոլորում - այս հիվանդությունը նկատվում է կարտոֆիլի ն μամμակենու մոտ: Վարակված μույսերի տերնները դեղնում են, տերնաթիթեղը հաստատում է ն դառնում փխրուն: Սկզμում վերին, ապա նան ներքնի յարուսի տերնները մանրանում են, գլխավոր ջղի ուղությամμ եզրին ոլորում են ներս, ստանալով նավակի տեսք: Բույսերը հետ են մնում աճեցողությամμ: Միկոպլազմային հիվանդություններ Միկրոպլազմանները ունեն μջջային կառուցվածք, ընդունակ են μազմանալու ն նյութափոխանակություն կատարելու: Դրանց ցիտրոպլազման շրջապատված է կըրկնաշերտ μջջային մեմμրանով: Միկրոպլազմաները մեծ մասսամμ լինում են գնդաձն, էլիպսաձն ն անկանոն ձնի` 25 – 1000 ո մեծությամμ: Բազմացման ժամանակ միկրոպլազմային μջիջը կիսվում կամ տրոհվում է շատ մանր (0,125 – 0,150 ո ) մասնիկների: Միկրոպլազմանները պարունակում են ՌՆԹ ն ԴՆԹ: Դրանք զարգանում են μույսի ֆլոեմում: Ի տարμերություն վիրուսների, միոպլազմանները աճեցվում են արհեստական սննդամիջավայրերի վրա: Միկոպլազմային հիվանդությունները μույսերի մոտ հանդես են գալիս արտաքին տարμեր նշաններով` μույսի օրգանների փայտացմամμ (ստոլμուր), հացաμույսերի հարսնյակավորմամμ: Ստոլμուր (փայտացում) – հանդես է գալիս պոմիդորի, տաքդեղի, μադրիջանի, ծխախոտի վրա (թաց մոնթար): Հիվանդությունը արտահայտվում է μույսի օրգանների ձնափոխմամμ ն ընդհանուր փայտացմամμ: Ծաղիկները կանաչ գույն են ստանում, μաժակաթերթերը ձուլվում են, պսակաթերթերը մանր են մնում, պտուղները անհավասարաչափ են գունավորվում, անհամ են լինում: Տարածումը կոնտակտ (շփման) միջոցով Այս դեպքում վիրուսային մասնիկները ն միկոպլազմաները μույսի մեջ են թափանցում տարμեր ճանապարհով` μույսի վրա առաջացած մեխանիկական վնասվածքներով (մշակության աշխատանքների, μճատման,

ծերատման, պատվաստի ժամանակ, երμ աշխատանքը կատարվում է նույն գործիքներով կամ նույն մարդկանց միջոցով): Վիրուսները ն միկոպլազմաները կարող են տարածվել նան սերմերով ն հողային վնասատուների ու սնկերի միջոցով: Մոտ 60 տեսակի վիրուսային հիվանդություններ փոխանցվում են հիվանդ μույսերից վերցրած սերմերով: Վիրուսները այս դեպքում կուտակված են լինում կամ սերմերի սաղմի մեջ կամ ծածկող հյուսվածքներում: Սերմերի ծլումից հետո վիրուսը անցնում է μջջահյութի մեջ ն տարածվում ամμողջ μույսով: Սերմերով են փոխանցվում վարունգի սպիտակ ն կանաչ մոզաիկաները, լոμու, պոմիդորի մոզաիկաները ն այլն: Հողային վնասատուների ն սնկերի միջոցով վիրուսային հիվանդությունները տարածվում են Օlքidiսո ԵraտտiՇa, ՏյոՇհitriսո eոdօԵiօtiՇսո ցածրակարգ սնկերի զոոսպորների ն նեմատոդների միջոցով:

Գ լ ու խ

երրորդ

Գյուղատնտեսական կուլտուրաներին վնասատու կենդանիների հասցրած վնասի μնույթը ն ձները Վնասատու կենդանիները μույսերին վնաս են պատճառում տարμեր ձներով: Հասցրած վնասի չափը ն μնույթը կախված է սնվելու եղանակներից, ըստ որում μերանի օրգանների կառուցվածքից: Գյուղատնտեսական μույսերին առավել վնաս են պատճառում այն վնասատուները, որոնք տվյալ վայրում հաճախակի ն մասսայական են հանդես գալիս, շատակեր են ն սնվում են μույսերի գեներատիվ օրգաններով կամ նրանց ոչնչացնում են մատղաշ հասակում (ծիլերը, մատղաշ μույսերը): Հասցրած վնասը ավելի մեծ է լինում, երμ շատ վնասատուների պատճառած վնասի հետնանքով ձնափոխության են ենթարկվում μույսի օրգանները: Բույսերին վնասատուների կողմից հասցրած վնասվածքները կարելի է խմμավորել հետնյալ կերպ` 1.վնասվածքներ, որոնք առաջացել են կրծող վնասատուների կողմից: Նման եղանակով սնվող միջատները μույսերի վրա առաջացնում են հետնյալ տիպի վնասվածքներ` ա) Ա մ μ ո ղ ջ ա կ ա ն կ ե ր վ ա ծ ք (կոպիտ կերվածք), երμ վնասատու միջատները կամ ուրիշ կենդանիները առանց ընտրության μույսերի օրգանները ուտում են ամμողջական, համատարած ձնով. օրինակ` տերնների կերվածքը մետաքսագործ թիթեռների, մորեխների, ծղրիդների կողմից: μ) Ը ն տ ր ո վ ի կ ա մ մ ա ս ն ա կ ի կերվածք, երμ վնասատու կենդանիները μույսերի տերնները կրծոտելով ծակոտկեն վնասվածքներ են առաջացնում. օրինակ` տերնների կերվածքը կաղամμի μվիկի ն կողինջների կողմից: գ) Տ ե ր ն ն ե ր ի կ մ ա խ ք ա ց ո ւ մ, երμ որոշ միջատների թրթուրներ ուտում են տերնների պարենքիմայի հյուսվածքներին μոլորովին անվնաս թողնելով ջղերը. օրինակ` տերնների կերվածքը խնձորենու ցեցի, թրթնջուկի տերնակերների թրթուրների կողմից: դ) Տ ե ր ն ն ե ր ի խ ո ց ո տ ո ւ մ, երμ որոշ վնասատուներ տերնների վրա ուտելով փոսիկներ են առաջացնում անզերծ թողնելով վերին էպիդերմիսի թափանցիկ շերտը (կուտիկուլան). նման վնասվածքներ են առաջացնում կաղամμի տերնների վրա կաղամμի ցեցի թրթուրները, խաչածաղկավորների լվիկները ն տզրուկաորդը:

ե) Բ ո ւ յ ս ե ր ի ա ր մ ա տ ն ե ր ի , ա ր մ ա տ ա վ զ ի կ ի ն ց ո ղ ո ւ ն ի կ ր ծ վ ա ծ ք, երμ վնասատուները կամ նրանց թրթուրները կրծում են μույսերի ցողունը, արմատավզիկը ն արմատները. օրինակ` այդպիսի վնասվածքներ են առաջացնում աշնանացանի μվիկի, չրխկան μզեզների թրթուրները:

զ) Բ ո ւ յ ս ե ր ի տ ա ր μ ե ր օ ր գ ա ն ն ե ր ի հ յ ո ւ ս վ ա ծ ք ն ե ր ի ն ե ր ք ի ն վ ն ա ս վ ա ծ ք ն ե ր, այս տիպի վնասվածքներ են առաջացնում մի շարք վնասատուներ, երμ նրանց թրթուրները ուտելով` μույսերի, պտուղների, հատիկների, ծառերի μնափայտի ն կեղնի մեջ անցքեր ու խոռոչներ են μացում, օրինակ` այդպիսի վնասվածքներ են առաջացնում պտղակերները, հատիկակերները, կեղնակեր μզեզները, μնափայտակերները, ոսկյա μզեզի թրթուրները: է) Տ ե ր ն ն ե ր ի ա կ ա ն ո ւ մ առաջացնում են մի շարք վնասատուների թրթուրներ, որոնք μույսերի տերնների պարենքիմի վերին ն ստորին էպիդերմիսի միջն անցուղիներ μացելով, μոլորովին անզերծ թողնելով էպիդերմիսի շերտերը, նման վնասվածքներ են առաջացնում ճակնդեղի ն ուրիշ շատ տեսակի ճանճերի թրթուրներ: 2.Միանգամայն այլ տիպի վնասվածքներ են առաջացնում μույսերի տարμեր օրգանների վրա ծակող ծծող տիպի μերանի օրգաններ ունեցող միջատները, որոնք իրենց կնճիթով ծակում են տերնի, պտղի, ընձյուղի էպիդերմիսը ն հասնելով պարենքիմին ծծում μջիջների հյութը: Նման եղանակով սնվող միջատները μույսերի վրա առաջացնում են հետնյալ տիպի վնասվածքներ` ա) Բ ո ւ յ ս ե ր ի տ ե ր ն ն ե ր ի գ ա ն գ ր ո տ ա ց ո ւ մ , երμ առաջանում է մի շարք ծակող ծծող վնասատուների հասցրած վնասից, մանավանդ, երμ տերնի հյուսվածքների մեջ են թափվում նրանց թուքը ն տարμեր ֆերմենտներ, որոնց ազդեցության հետնանքով առաջանում է տերնների հյուսվածքների անհավասարաչափ աճ, այդպիսի վնասվածքներ են առաջացնում դեղձենու տերնային լվիճները, հացենու ծառի պսիլան ն ուրիշ շատ լվիճներ:

μ) Բ ո ւ յ ս ե ր ի տ ա ր μ ե ր օ ր գ ա ն ն ե ր ի վ ր ա գ խ տ ո ր ն ե ր ի առաջացում, երμ միջատի ծծելու հետնանքով առաջանում է μույսի

հյուսվածքների գերաճ ն երμեմն իր մեջ է պահում վնաս առաջացնող միջատին, որը հետագայում ձնափոխվում է ու վերածվում գխտորի. նման վնասվածքներ (գխտորներ) են առաջացնում լվիճների շատ տեսակներ ն` թեղու, μարդենու, խաղողի վազի տերնների վրա: գ) Ո ւ ռ ո ւ ց ք ն ե ր են առաջանում μույսերի տերնների, ճյուղերի, արմատների վրա, ախտահարված հյուսվածքների գերաճման հետնանքով: Նման վնասվածքներ են առաջացնում խնձորենու μրդապատ լվիճը, խաղողի ֆիլոքսերան, որոշ նեմատոդներ ն շատ տեսակի տզեր: դ) Բույսերի հյուսվածքների մ ա ս ն ա կ ի գ ո ւն ա թ ա փ ո ւմ կամ մ ա հ աց ո ւ մ, երμ վնասատու միջատի կամ տզի ծծած տեղը տերնի վրա գունաթափվում է ն հետագայում մահանում (չորանում): Նման վնասվածքներ են առաջացնում տզերը, ցիկադները, մլուկները ն ուրիշ շատ ծակող ծծող տիպի μերանի օրգաններ ունեցող միջատներ: ե) Տ ե ր ն ն ե ր ի հ ա մ ա տ ա ր ա ծ գ ո ւ ն ա թ ա փ ո ւ մ, երμ վնասատուների ծծելուց տերնը կորցնում է քլորոֆիլի մեծ մասը, որի հետնանքով այն գունափոխվում է ն հետագայում չորանում: Այս տիպի

վնասվածքներ առաջացնում են` խնձորենու գորշ տիզը, խաղողի ոստայնատիզը, μամμակենու ոստայնատիզը, տանձենու մլուկը ն այլն: Վնասատուների կողմից հասցրած վնասվածքների տիպերը խիստ μազմազան են: Կարող ենք ասել, որ վնասատուների տարμեր տեսակներին յուրահատուկ է վնասվածքի ուրույն ձն: Այդ տատճառով էլ նկարագրել վնասվածքների μոլոր ձները հնարավոր չէ: Երμեմն վնասատուները μույսերին այնքան վնաս չեն պատճառում μույսի հյութը ծծելու կամ առանձին օրգանները ուտելու միջոցով, որքան իրենց յուրահատուկ սնվելու եղանակով μույսերի վրա տարμեր ձնափոխություններ առաջացնելով կամ նրանց աճի ու զարգացման տեմպը փոխելու ու խանգարելու հետնանքով: Նրանց հասցրած վնասվածքներից խիստ տուժում են այն μույսերը, որոնք շատ ուժեղ ռեակցիա են հանդես μերում: Իսկ ավելի քիչ են տուժում այն μույսերը, որոնք ձեռք են μերել անխոցելիություն` տարμեր վնասատուների նկատմամμ (վնասատուներին դիմացկուն μույսեր): Բույսերի դիմացկունությունը վնասատուների նկատմամμ պայմանավորվում է նրա μիոքիմիական, ֆիզիոլոգիական հատկություններով, ինչպես նան անատոմիական ու մորֆոլոգիական կառուցվածքով (զրահապատ սերմերով արնածաղիկ, կարծր ցորեններ, ճանճադիմացկուն սեխեր ն այլն): Բացի այդ, ապացուցված է, որ օպտիմալ պայմաններում զարգացող μույսը (լավ մշակված ն պարարտացած հողում) ավելի հեշտ է հաղթահարում վնասվածքին ն հաճախ վնասվածքի արտաքին հետնանքները կարճ ժամանակամիջոցում դառնում են աննկատելի: Այդ պատճառով էլ վնասվածքների արտաքին նշանների μացակայությունը ոչ μոլոր դեպքերում է ցույց տալիս, որ տվյալ μույսը չի վնասվել վնասատուների կողմից:

Միջատների դասի սիստեմատիկան (կարգաμանությունը)

Միջատների դասը (IոտeՇta) μաժանվում է երկու ենթադասի. ա - ցածր կարգի կամ սկզμնաանթն միջատներ ն μ - μարձր կարգի կամ թնավոր միջատներ.

Ա.Ցածր կարգի կամ սկզμնաանթն միջատների ենթադաս.(Ճքterյցօta) Այս ենթադասին պատկանող միջատները երμեք թներ չեն ունեցել: Բերանի օրգանները կրծող կամ ծակող տիպի են: Փորի առաջին սեգմենտների վրա ունեն հատվածավոր կամ անհատված հավելվածքներ կամ ցատկեղանիկներ, իսկ փորի վերջում` ցերկաներ: Թրթուրները շատ նման են հասուններին, նրանցից տարμերվում են միայն իրենց մարմնի մեծությամμ: Զարգացումը կատարվում է շատ չնչին ձնափոխություններով: Ենթադասը ստորաμաժանվում է 4 կարգերի:

Անμեղիկավորներ (Քrօtսra): Աչքեր ն μեղիկներ չունեն, փորը 12 հատվածանի է, շատ փոքր մինչն 2 մմ երկարությամμ միջատներ են: Ապրում են հողում, ծառերի փչակներում, կեղնների տակ: Ոստապոչիկներ (ՇօlleոԵօla): Շատ մանր միջատներ են, որոնց փորը 4-6 հատվածանի է ն 4-րդ հատվածի վրա գտնվում են ցատկեղանիկները: Որոնց շնորհիվ միջատները կարողանում են ցատկել: Այս կարգին են պատկանում պադուրները: Ապրում են հողում, ջրերի մեջ, ծառերի փչակներում, կեղնների տակ, μույսերի արմատների, սնկերի մամուռների վրա: Երկպոչանիներ (Diքlսra): Ապրում են քարերի տակ, ծառերի փչակներում, այգիներում: Փորի վերջում ունեն մի զույգ հատվածավոր պոչաթելիկներ: Խոզանապոչիկներ (1հյտaոսra): Ապրում են պահեստներում, տներում, մրջյունների μներում: Երμեմն հանդիսանում են պահեստային վնասատուներ, որոնց փորի վերջում կան երեք հատվածավոր պոչաթելիկներ: Մարմինը ծածկված է թեփուկներով:

Բ.Թնավոր կամ μարձր կարգի միջատների ենթադաս (Քterյցօta) Այս ենթադասին պատկանող միջատները ըստ իրենց ձնափոխման μնույթի μաժանվում են երկու խմμի` ա. ոչ լրիվ ձնափոխվողներ (ՒeոiոetaԵօla) ն μ. լրիվ ձնափոխվողներ (ՒօlօոetaԵօla).

ա. Ոչ լրիվ ձնափոխվողներ: Զարգացման ընթացքում այս խմμին պատկանող միջատների թրթուրները խոր փոփոխությունների չեն ենթարկվում: Նրանք ընդհանուր առմամμ նման են ծնողներին: Այս խմμին են պատկանում հետնյալ կարգերը` 1.Ծ ո փ ա թ ն ե ր կամ տ ր ի պ ս ն ե ր (1հյտaոօքtera): Շատ մանր 0,5-5 մմ երկարությամμ միջատներ են: Միջատի μերանը ծակող- ծծող տիպի է: Լինում են թնավորներ ն անթններ: Թները միանման են` նեղ, երկարավուն, թույլ զարգացած ն եզրապատված μարակ երկար մազերով (ծոպերով): Ոտքերը կարճ են, թաթիկները մեկ կամ երկու հատվածանի, ճանկեր չունեն, թաթի ծայրերին կա μշտիկանման շարժական ծծիչ: Տրիպսները μաժանվում են երկու խմμի` 1.Ձվադիր ունեցողներ ն 2.Ձվադիր չունեցողներ: Սրանց շատ տեսակները հանդիսանում են կուլտուրական μույսերի վնասատուներ (ծխախոտի տրիպս, հացաμույսերի տրիպսներ ն այլն): 2.Կ ի ս ա կ ա ր ծ ր ա թ ն ե ր (Ւeոiքtera): Հասուն միջատների առջնի զույգ թների հիմքի մասը կաշվեկերպ է, իսկ թնի ծայրը թաղանթանման:

Բերանը ծակող – ծծող տիպի է, հատվածավորված կնճիթով, որը գտնվում է գլխի առջնի մասում: Դրանց շատ տեսակները թներ չունեն: Նրանց մարմինը տափակ եռանկյունաձն է: Կիսակարծրաթները արձակում են յուրահատուկ հոտ: Այս կարգը μաժանվում է մի քանի ընտանիքների` 1.Վ ա հ ա ն ի կա վ ո ր ն եր (Քeոtatօոidae): Սրանցից շատ տեսակներ հանդիսանում են հացաμույսերի ն խաչածաղկավորների գլխավոր վնասատուներ (հացաμույսերի կրիաիկ-մլուկներ, խաչածաղիկների մլուկներ ն ուրիշներ): Այս ընտանիքին պատկանող մլուկների μեղիկները 5 հատվածանի են: 2.Ա ն ա չ ի կ ա վ ո ր ն ե ր (Խiridae): Սրանք ունեն չորս հատվածանի μեղիկներ: Կնճիթը 4 հատվածանի է, գլխի վրա աչքեր չունեն: Թաթիկները 3 հատվածանի են: Դրանց ընտանիքին են պատկանում առվույտի, ճակնդեղի, մարգագետնային մլուկները, որոնք հանդիսանում են գլխավոր վնասատուներ: 3.Ժ ա ն յ ա կ ա կ ի ր ն ե ր (1iոցitidae): Սրանց վերնաթների ջղերն առաջացնում են μազմաթիվ մանր μջիջների ցանց ն նմանվում ժանյակի: Այդ ընտանիքին է պատկանում տանձենու մլուկը: Այս կարգին են պատկանում նան պարազիտ մլուկների ՇiոiՇidae ն ՔյrrհօՇօridae ընտանիքները, որոնց շատ ներկայացուցիչներ հանդիսանում են μույսերի, մարդկանց ն կենդանիների պարազիտներ: Հ ա վ ա ս ա ր ա թ ն ե ր (Ւօոօքtera): Բերանի օրգանները ծակողծծող տիպի են, ունեն լավ զարգացած ն հատվածավոր կնճիթ, որը հատվածավորվում է հիմքից: Ցիկադների վերին զույգ թները կաշվեկերպ են, իսկ շատ տեսակների մոտ ետ են զարգացած (վահանիկավորներ, որդաններ): Վազող ն քայլող են, իսկ ցիկադները` ցատկող են: էգերը երμեմն ունենում են ձվադիր: Այս կարգը μաժանվում է հինգ ե ն թ ա կ ա ր գ ե ր ի` ցիկադներ, պսիլաներ, լվիճներ, սպիտակաթներ, վահանիկավորներ ն որդաններ: 1.Ց ի կ ա դ ն ե ր (ՇiՇadiոa): Բեղիկները կարճ են ու երեք հատվածանի, աչքերը լավ զարգացած, ունեն երկու զույգ միահավասար թներ, շատ տեսակների առաջին զույգ թները կաշվեկերպ են: հետին զույգ ազդրերը հաստացած ն ցատկող հատկություն ունեն: Թաթերը երեք հատվածանի: էգերը ունեն ձվադիր, փորը 8 հատվածանի է: Խոշոր ցիկադները (ՇiՇadidae) հարավում սուր ձայն են արձակում, որոնց անվանում են «երգող ցիկադներ»: Նրանց շատ տեսակներ հանդիսանում են գյուղատնտեսական μույսերի վնասատուներ ն հիվանդություններ տարածողներ (վեց կետանի, շերտավոր, մուգ գույնի, գոմշակերպ ցիկադներ ն այլն): Այս ենթակարգին են պատկանում 700 տեսակ միջատներ: 2.Պ ս ի լ ա ն ե ր (Քտյllaidea): Մանր` 1-5 մմ երկարությամμ թնավոր, ցատկող միջատներ են, որոնց թելանման μեղերը 10 հատվածանի են: Ունեն ծակող-ծծող տիպի μերանի օրգաններ: Թրթուրները ն նիմֆաները ունեն տափակ լայն մարմին: Այս խմμին են պատկանում տանձենու,

խնձորենու պսիլաները: Սրանց արտաթորանքը շատ թանձր է, քաղցր մեղրանման է, որի պատճառով էլ նրանց երμեմն մեղրածոր են անվանում: 3.Լ վ ի ճ ն ե ր (Ճքհidօidea): Փոքր, ծակող-ծծող տիպի μերանի օրգաններ ունեցող միջատներ են: Բեղիկները 3-6 հատվածանի են: Փորի վերջին սեգմենտների վրա ունեն գեղձային խողովակներ, ունեն երկու զույգ թաղանթային թներ, քայլող են: Շատ տեսակների մամինը պատած է մոմափոշով: Բոլոր տեսակները (800) μուսակերներ են, որոնցից 200-ը հանդիսանում են կուլտուրական μույսերի վնասատուներ, որոնք μույսերին վնաս են պատճառում նրանց տարμեր օրգաններից հյութը ծծելու, տերնները ձնափոխելու ն նրանց վրա գխտորներ առաջացնելով: 4.Ո ր դ ա ն ն ե ր ն վ ա հ ա ն ա կ ի ր ն ե ր (ՇօՇՇօidea): Ապրում են տարμեր ծառատեսակների, թփերի վրա: Սրանց արուները թնավոր են, էգերը` անթն: էգերի մարմինը պատած է խիտինային մաշկով, մոմափոշով կամ մոմաթելիկներով: Ունեն լավ զարգացած երկար կնճիթ: Վահանավորների ձվից դուրս եկած թրթուրները ունեն լավ արտահայտված ոտքեր, որոնց շնորհիվ թափառում են ծառերի վրա: Սկսած երկրորդ հասակից նրանք իրենց կնճիթը մտցնում են ծառի կեղնի մեջ ու մնում նույն տեղում կպած մինչն իրենց կյանքի վերջը: Հետագայում նրանց մարմինը ծածկվում է խիտինային վահանիկով, որը առաջանում է թրթուրի մաշկը փոխելուց: Որպես ծառերի գլխավոր վնասատուներ տարածված են լայն արեալով: 5.Ս պ ի տ ա կ ա թ ն ե ր (Ճleսrօdօidea): Սպիտակ թներով մանր միջատներ են, որոնք արտաքին տեսքով շատ նման են ցեցերին: Սրանց մարմինը դեղին կամ կարմրավուն է, լավ արտահայտված գլխով, μեղիկները 7 հատվածանի են: Ոտքերը երկար են` երկու հատվածանի թաթիկներով: Ունեն ծակող-ծծող տիպի μերան: Թրթուրները ծածկված են լինում մոմաթեփուկներով: Լինում են վարդենիների ն ուրիշ թփերի ու ծառերի վրա: Ու ղ ղ ա թ ն ե ր (Օrtհօքtera): Առջնի զույգ թները երկար են ն կաշվեկերպ, իսկ հետին թները լայն, թաղանթային: Փորը կազմված է 10 սեգմենտներից, որի ծայրում կան ցերկաներ, իսկ ծղրիդներինը, ճռիկներինը ունեն նան ձվադիր: Այս կարգին են պատկանում մորեխների, ծղրիդների ն ճռիկների ենթակարգերը` 1.Մ ո ր ե խ ն ե ր (ՃՇrididae) - Այս ենթակարգի միջատների μեղիկները մարմնի կեսից կարճ են, թաթիկները 3 հատվածանի են, ցերկաները կարճ են ն հաստ: Լսողության օրգանները գտնվում են առաջին սեգմենտի վրա, կողքից, փորը գլանաթն է: Ձվադրում են հողում ձվապարկերի մեջ: Հայտնաμերված են մորեխի մոտ 750 տեսակներ, որոնց 10-12-ը` շատ վնասակար են: Մորեխները տարածված են μարեխառն ն հարավային երկրներում: Նրանցից շատ տեսակներ մասսայական μազմացող միջատներ են, մեծ մասը հոտային կյանք են վարում, իսկ շատ տեսակներ` անհատական: Հայտնի են ասիական, մարոկկոյան, իտալական,

անապատային վնասատուներ:

մորեխներ,

որոնք

հանդիսանում

են

գլխավոր

2.Ծ ղ ր ի դ ն ե ր : Ծղրիդները արտաքինից շատ նման են մորեխներին, μայց նրանք տարμերվում են երկար μեղիկներով, որոնք ավելի երկար են, քան իրենց մարմինը: Այս միջատների ոտքերը նս ցատկող հատկություն ունեն, թաթիկը հատվածանի է, լսողության օրգանները գտնվում են առջնի ոտքերի սրունքների վրա, էգերը ունեն ձվադիր: Ծղրիդները ձվադրում են հողի մեջ մեկական կան փոքր խմμերով: Այս կարգին պատկանող ծղրիդների մեծ մասը μուսակերներ են, μայց կան նան գիշատիչներ: Որպես գյուղատնտեսական կուլտուրաների գլխավոր վնասատուներ կարող ենք նշել` Շալա, երկարապոչ ն կանաչ ծղրիդները: 3.Ճ ռ ի կ ն ե ր (Օrյllidae): Այս ենթակարգին են պատկանում ճռիկների ն արջուկների ընտանիքների մեջ մտնող միջատները, որոնցից ճռիկների μեղիկները մարմնի կեսից երկար են, նրանք ունեն μարակ, երկար ն սուր ձվադիր: Մնացած հատկանիշներով նման են ծղրիդներին: Արջուկներն ապրում են հողում ն առաջին զույգ ոտքերը քանդող հատկություն ունեն ն շատ նման են խլուրդի ոտքերին: Ուժեղ զարգացած է կուրծքը, փորի վերջում ունի մի զույգ երկար գրիֆելակներ: Թե ծղրիդները ն թե արջուկները հանդիսանում են μանջարաμոստանային վնասատուներ: Տարածված են լայն արեալով: Ս ո վ ո ր ա կ ա ն ա ր ջ ո ւ կ (անվանում են նան իշախառանչ, μոյμոյ): Ունի կրծող տիպի μերանի կառուցվածք, մարմնի երկարությունը հասնում է 50 սմ- ի: Մարմինը վերնից ունի գորշավուն գույն, իսկ ներքնից` գորշ դեղնավուն: Նախամաշկը ձվաձն երկարացած, վերնաթները մաշկային են , կարճացած ու եռանկյունաձն: Երկրորդ զույգ թները թաղանթավոր են, զարգացած ն փորիկից երկար: Փորիկը վերջանում է երկար հավելվածով: Առջնի զույգ ոտները փորող տիպի են, ատամնավոր, թխաձն տափակացած: Ձմեռում են թրթուրները ն հասուն միջատները: Ապրում են հողի մեջ, թները հազվադեպ է օգտագործում, թռչում է ոչ հեռու` մի քանի տասնյակ մետրի վրա: Մայիս ամսում հողում 50-65 սմ խորությամμ μռունցքի մեծությամμ μույն է պատրաստում, նրա մեջ ձվադրում կատարում: Ձվերի քանակը` 300 ն ավելի: Ձվադրումից 10-15 օր հետո ձվերից դուրս են գալիս թրթուրները, որոնք սկզμում ապրում են միասին, ապա ցրվում են: Թրթուրների զարգացումը տնում է 12-14 ամիս: Այդ ժամանակաընթացքում թրթուրները ուտում կամ կրծելով մեխանիկական վնաս են հասցնում μոլոր μույսերին: Հայաստանում ն Ղարաμաղում մեծ վնասներ են պատճառում սածիլներին, μանջարանոցներում, ջերմոցներում ն պարտեզներում: Զգալի վնաս են պատճառում տնկարաններում ծառատեսակների արմատներին: Պ ա յ ք ա ր ը . Արջուկների դեմ պայքարում են գրավչանյութերով, ընդ որում որպես թունավոր նյութ օգտագործում են ցինկի ֆոսֆիդ: Իμրն գրավչանյութ օգտագործում են եգիպտացորենի, գարու, ցորենի ձավարը

կամ թեփը: Պատրաստումը` վերը նշված եղանակով: Մեկ հեկտարի վրա ցրում են 50-60 կգ գրավչանյութ: Այն միաժամանակ ոչնչացնում են տվյալ վայրում առկա ճռիկներին: Տ ա փ ա ս տ ա ն ա յ ի ն ճ ռ ի կ ը : Դրանք թուխ կամ գորշ գույնի միջատներ են, երկարությունը` 10-12 մմ: Վերնաթները դեղնա-գորշագույն են, հասնում են փորիկի վերջին հատվածին: Թները լավ զարգացած են ն հասնում են հետնի սրունքներին: Առանձին անհատների մոտ կարող են զարգացած լինել միայն մեկ զույգ թները: էգի փորը վերջանում է ուղիղ ձվադիրով ն հետին ազդրից 1.5-2.0 անգամ ավելի երկար է: Հետին ազդրը կարճ են տափակացած ն խիստ հաստացած: Զարգացման հասակ է անցնում 5 անգամ մաշկափոխություն է կատարում: Ճռիկը ձուն դնում է հողում, առավելապես ճեղքերում: Ձվադրումը կատարում է հիմնականում հունիսին: Մոտ 10-15 օր անց ձվերից դուրս են գալիս կաթնագույն մատղաշ թրթուրները, որոնք մի քանի օրից հետո ձեռք են μերում սնավուն գույն: Ձմեռում են հասուն ճռիկները հողի ճեղքերում, թափված տերնների ու ցողունների մնացորդների տակ: Ճռիկը սիրում է խոնավ , սննդանյութերով հողը, գլխավորապես օրգանական մնացորդներով հարուստ: Տարածված է Հայաստանում, Ղարաμաղում ն վնասներ է պատճառում կաղամμի, սոխի, գազարի, կարտոֆիլի, ծխախոտի ն ուրիշ μույսերին: Կրծում են սածիլները, մատղաշ ցողունները, տերնները ն այլն: Պայքարը նույնն է ինչպես պայքարում են արջուկների դեմ: Ի տ ա լ ա կ ա ն մ ո ր ե խ : Դրանք միջին մեծությամμ գորշաշագանակագույն, դեղնագորշ կամ մոխրագույն վնասատուներ են: Նախամեջքը թավշյա շփումով: Առանձին անհատների նախամեջքը ունենում է 2 երկայնական սպիտակավուն կամ դեղնավուն շերտ: Վերնաթները չեն հասնում կամ հազիվ են հասնում հետին ազդրերին, ունեն տարμեր մեծության μազմաթիվ սնավուն μծեր: Թների հիմքը վարդագույն է: Հետին ազդերը μավականին հաստ են ն վերին մասում շերտերով: Ազդերի ներսի երեսը կարմրավուն է, իսկ արտաքինը ունի միագույն փետրաձն տեսք: Հետին սրունքները μաց կարմիր են: էգի փորիկը վերջանում է խիստ կարճացած ամուր ձվադիրով: Թրթուրներից մինչն հասուն մորեխ դառնալը տնում է 30-35 օր, ըստ որում 1-ին հասակը` 5-6 օր, 2-րդ` 5-7 օր, 3-րդ հասակը` 5-6 օր, 4-րդը` 5-8 օր ն 5-րդը` 7-10 օր: Հասունանալուց հետո 5-10 օր անց զուգավորվում են ն ձվադրում կատարում: Ձու դնելու համար մորեխը փնտրում է խամ ու խոպան հողեր ու ձվադրում կատարում նրա մեջ: Ձու դնելու հետ միասին նա արտադրում է նան փրփրանման նյութ, որը հողի հետ խառնվելով ցեմենտվում ն կազմում է երկար խողովակ, որը կոչվում է ձվապարկ: Իտալական մորեխի ձվապարկերի մեջ ձվերի քանակը հասնում է մինչն 50-ի: Ձվապարկերը ձմեռում են հողի մեջ մի քանի սմ խորությամμ: Իտալական մորեխը տարածված է Հայաստանում ն Ղարաμաղում:

Բազմակեր են ն վնաս են պատճառում հացահատիկայիններին, կաղամμին, կարտոֆիլին, ճակնդեղին, լոμուն ն այլ ուրիշ μույսերի: Կրծում-ուտում են ծիլերը, ցողունները, տերնները ն այլն: Պայքարում են ագրոտեխնիկական ն քիմիական եղանակներով: Անհրաժեշտ է ցանքերի մոտ գտնվող խամ ու խոպան հողերը հերկել, ոչնչացնել μերքահավաքից հետո μուսական մնացորդները: Մաքուր հավաքել μերքը, թույլ չտալով կերապաշար մնալ դաշտում: Քիմիական պայքարի դեպքում օգտագործել 0,29-ոց կարμոֆոսի էմուլսիայի լուծույթը 1 հեկտարին ծախսելով 1,3 կգ թունանյութ կամ սրսկել կարատեյի 0,059 լուծույթ (10 լ.ջրին ավելացնելով 2 մլ.կարատե): Անապատային մ ո ր ե խ ը: Ամենախոշոր մորեխներից է, արուի մարմնի երկարությունը հասնում է 45-55 մմ-ի, իսկ էգինը` 53-60: Դեռահաս փուլում գույնը լինում է վարդագույն, մուգ μնավորությամμ, իսկ սեռահասուն` ձվադրման շրջանում այն փոխվում է վառ դեղին գույնի: Ունենում է թրթուրային 5 հասակ: Վնասում է միամյա ն μազմամյա մի շարք մշակաμույսերի` ցորենին, գարուն, եգիպտացորենին, կարտոֆիլին, գրեթե μոլոր μանջարաμույսերին, խոտաμույսերին ն այլն: Կրծում-ուտում է տերնները, ցողունները ն այլն: Տարածված է հյուսիսային Հնդկաստանում, Պակիստանում, Իրանում, Աֆրիկայում ն ուրիշ երկրներում: Բուռն μազմացման ու զարգացման տարիներին Իրանից տեղափոխվում են Հայաստան ն Ղարաμաղ ու մեծ վնասներ պատճառում: Պայքարը նույնն է, ինչպես իտալական մորեխի դեմ: Ա շ ն ա ն ա ց ա ն ի μ վ ի կ ը : Համեմատաμար խոշոր թիթեռ է, մարմնի երկարությունը 18 - 22 մմ, իսկ թների μացվածքը` 40-45 մ է: Առջնի զույգ թները գորշ հողագույն են ն յուրաքանչյուրի վրա կան մեկական երկարաձն, կլոր ն սեպաձն μնորոշ մուգ μծեր: Հետնի զույգ թները սպիտակավուն են, եզերված μաց գույնի մազմզուկավոր ծոպերով: Ձուն կաթնագույն է, մոտ 0.5 մմ տրամագծով, կլորավուն, թույլ եզրավորված: Թրթուրը հողամոխրագույն է, μնորոշ յուղային փայլով, զարգացման ընթացքում 5 անգամ մաշկափոխվում է: Վերջին հասակում թրթուրի երկարությունը հասնում է 45-52 մմ: Վտանգի պահին կծկվում ն օղակաձն տեսք են ընդունում: Հարսնյակը գորշ -կարմրավուն է, երկարությունը 18-20 մմ, փորի վերջամասում ունի 2 փշիկներ: Ձմեռում են թրթուր հասակում: Թիթեռնները թռիչք են կատարում ապրիլ-մայիս ամիսներին: Թիթեռները գիշերային կյանք են վարում: Ձուն դնում են գիշերները` մոլախոտերի չոր մնացորդների ն հողակոշտերի վրա, հատ-հատ, ցրված: Ձվի զարգացումը գարնանը 5-10 օր: Ձվերից դուրս եկած թրթուրները ապրում են հողի վերնաշերտերում ն սնվում են գիշերները: Բազմակեր են: Սնվում են աշնանացան ցորենի, գարու ծիլերով, ցողուններով ու այլ խոտաμույսերով: Թրթուրների զարգացումը տնում է 2540 օր: Թրթուրների նորմալ զարգացման համար մեծ նշանակություն ունի օդի հարաμերական խոնավությունը: Հողի չորությունը նրանց համար մահացու է:

Հարսնյակավորումը նս տեղի է ունենում հողում, 10-15 սմ խորությունում: Հարսնյակները նորմալ զարգանում են խոնավ հողում: Արարատյան դաշտավայրում աշնանացանի μվիկը տալիս է 3 սերունդ, նախալեռնային ն լեռնային շրջաններում 2 սերունդ: Աշնան վերջերին թրթուրները ձմեռում են հողում մինչն 25 սմ խորության վրա: Պ ա յ ք ա ր ի մ ի ջ ո ց ա ռ ո ւ մ ն ե ր ը: Կիրառել ագրոտեխնիկական կանոնները, ցանքը կատարել ցրտահերկի վրա, պայքար տանել մոլախոտերի դեմ, թե ցանքերում, ն թե շրջապատում: Հարսնյակավորման ժամանակ շարահերկերի միջշարքային տարածքը փխրեցնել ոչ պակաս 10-15 սմ խորությամμ, որպեսզի ոչնչացվեն հարսնյակները: Ք ի մ ի ա կ ա ն պ ա յ ք ա ր ը: Միջատասպան ու կրծողների դեմ կիրառվող գրավչանյութի միջոցով: Կ ա ր ա դ ր ի ն ա: Այս թիթեռը նույնպես տարածված է Հայաստանի ու Ղարաμաղի գրեթե μոլոր շրջաններում: Բազմակեր են, վնասում են հացահատիկային, μանջարանոցային տեխնիկական ն այլ մշակաμույսերի: Թրթուրները սնվում են տերններով, ուտում են պարենքիմիան, որոշ μույսերի կոկոնները, արմատները: Մտնում են պոմիդորի մեջ սնվում նրանով, իսկ մինչն այդ` սնվում են տերններով: Հասուն թիթեռի մարմնի երկարությունը 11-13 մմ է, թների μացվածքը` 26-34 մմ: Առջնի թները գորշ մոխրագույն են, μծավորմոխրագույն ծոպերով: Յուրաքանչյյուր թնի վրա պարզ երնում են ժանգակարմրավուն կլոր μիծը ն քիչ նկատելի երկայնաձն μիծը` μաց գորշավուն եզրերով: Հետնի թները սպիտակ են, μաց վարդագույն երանգով ն ավելի մուգ եզրերով ու սպիտակ ծոպերով: Ձուն գնդաձն է, տափակ հիմքով, թեթնակի սեղմված, 4-50 շառավիղային կողերով, դեղնականաչավուն գույնի` սադափյա փայլով` 0.55 տրամագծով: էգերը ձուն դնում են տերնների վրա խմμերով` մինչն 250 հատ ն ծածկում իրենց փորիկի մոխրագույն մազմզուկներով: Թրթուրը վերնից μաց կամ մուգ կանաչագույն է: Մեջքի կողմից ունի 24-32 մազ: Փորի սեգմենտների վրա, յուրաքանչյուր շնչառական անցքի հետնում կան սպիտակ μծեր: Թրթուրի երկարությունը հասնում է մինչն 27 մմ: Հարսնյակը գորշ գույնի է, երկարությունը 13-14 մմ: Կարադրինայի զարգացման փուլերը տնում են ` ձվինը 4-11 օր, թրթուրինը` 16-27 օր, իսկ հարսնյակինը` 10-12 օր: Արարատյան հարթավայրում տարեկան տալիս են 4-5 սերունդ: Առաջին սերնդի զարգացումը տեղի է ունենում գարնանը, մոլախոտերի վրա: Մշակովի μույսերին վնասում են երկրորդ ն երրորդ սերնդի թրթուրները: Հարսնյակավորումը կատարվում է հողի 5-10 խորության վրա: Ձմեռում են հարսնյակները: Պ ա յ ք ա ր ի մ ի ջ ո ց ն ե ր ը: Կատարել խոր ցրտահերկ ոչ պակաս 25-27 սմ խորությամμ: Ոչնչացնել մոլախոտերը: Հարսնյակավորման ժամանակ հողը հաճախակի փխրեցնել, ջրել:

Քիմիական պայքարը. Այս վնասատուն ունի կրծող տիպի μերան, որի համար անհրաժեշտ է օգտագործել աղիքային կամ կոնտակտաաղիքային թունանյութեր: Պատրաստել 0,05 մգ կարատեի լուծույթ ու սրսկել թրթուրների փուլում: Արդյունավետ են գրեթե μոլոր միջատասպան թունանյութերը: Չ ր խ կ ա ն μ զ ե զ ն ե ր ը: Չրխկան μզեզները շատ տարածված են ամենուրեք ն ունեն մեծ թվով տեսակներ, սակայն ամենից վնասակարն են համարվում` լայն չրխկան μզեզը, արնմտյան μզեզը, ցանքայինը, մոխրագույն μզեզները ն այն: Այս μզեզների թրթուրները` լարաթրթուրները, վնասում են տարμեր դաշտային մշակաμույսերի: Բազմակեր են: Սնվում են զանազան μույսերի ստորերկրյա մասերով, ցանած սերմերով, վնասում են արմատները, ցողունը, թփակալման հանգույցները: Ուտելով թափանցում են պալարների մեջ առաջացնելով փտում: Ավելի շատ վնասում են ցորենին, գարուն, եգիպտացորենին, կարտոֆիլին, ճակնդեղին: Համեմատաμար քիչ են վնասվում ընդեղեններին: Չրխկան μզեզների մեծությունը տատանվում է 7-18 մմ սահմաններում: Բզեզի նախակուրծքը հատուկ ելուստով մտած է միջնակրծքի փոսիկի մեջ: Այդ ելուստի օգնությամμ նախակրծքով կտրուկ շարժում է կատարում , վեր ցատկում ու ընկնելիս պտույտ է գործում ն ուղղվում «չրխկոցի» նմանվող μնորոշ ձայն հանելով (այստեղից էլ ծագել է չրխկան μզեզ անվանումը): Թրթուրները տափակ ու երկար են` մինչն 30 մմ, գլանաձն, դեղնագույն, հազվադեպ տափակ են, հետնի ոտքերը կարճ են, իսկ առջնի զույգ ոտքերը ավելի երկար են ու հաստ: Չրխկան μզեզները μուսակերներ են: Հասուն μզեզը շատ քիչ վնաս է պատճառում: Լարաթրթուրները ապրում են հողում, փտած փայտանյութի մեջ, մեռած ծառերի կեղենների տակ: Զարգանում են դանդաղ, 3-5 տարում: էգ μզեզը տալիս է մինչն 150 ձու: Ձուն կլոր կամ օվալաձն է, հարթ մակերեսով, սպիտակ գույնի, ձվի մեծությունը տատանվում է 0,5-0,8 մմ-ի սահմաններում, կախված տեսակից: Բզեզները ձուն դնում են μազմամյա խոտերի ցանքերի կամ ճմակալված հողերի վերնաշերտում` 3-5 խմμերով, երμեմն 10 հատ միասին: Թրթուրները հարսնյակավորվում են հողում, ամռանը` 8-10 սմ խորությունում: Թրթուրները հողի մեջ ուղղահայաց շարժումներ են կատարում ն հողի մի հորիզոնից անցնում են մյուսը, որը կապված է ջերմաստիճանի ու հողի խոնավության հետ: Գարնան շրջանում թրթուրները մոտենում են հողի մակերեսային շերտերին ն մշակված հողերում, ապրում ու վնաս հասցնում ցանված սերմերին ու ծիլերին: Ամռանը, երաշտի շրջանում, թրթուրները իջնում են հողի ավելի խոր շերտերը (20-30 սմ): Պ ա յ ք ա ր ի մ ի ջ ո ց ն ե ր ը: Կիրառել ցանքաշրջանություն: Վարակված դաշտում աճեցնել այդ μզեզների հանդեպ դիմացկուն μույսեր`

հատիկաընդեղեններ, μակլազգի խոտաμույսեր ն այլն: Ցանքը կատարել սերմերի μարձր նորմաներով ն մաքուր ցելերի վրա: Ք ի մ ի ա կ ա ն պ ա յ ք ա ր ը: Ցանքը կատարելուց մի քանի օր առաջ սերմերը ախտահանել: Վաղ գարնանը թփակալման շրջանոււմ` աշնանացանի կա մ գարնանացանի ցանքերը սրսկել միջատասպանի ջրային լուծույթով (կարատե, μազուդին, μանկոլ ն այլն): Ս ն ա մ ա ր մ ի ն ն ե ր: Երնան է հանված սնամարմինների 12 տեսակ, որոնք վնաս են հասցնում գյուղատնտեսական մեծ թվով μույսերի: Սնամարմինները տիպիկ չորասեր են, վնաս են հասցնում չոր տափաստանային ն կիսատափաստանային գոտիներում: Վնասում են հիմնականում թրթուրները, որոնք ապրում են հողի վերնաշերտերում: Թրթուրները ոչնչացնում են մի շարք մշակաμույսերի ցանած սերմերը, վնասում են ծլած μույսերին` հացահատիկայիններին, ճակնդեղին, ա րնածաղկին, μանջարանոցային ն μոստանային μույսերին, անտառային տնկարկներին: Ունեն կրծող տիպի μերանի կառուցվածք, կրծում ն ուտում են նուրμ տերնները, սերմերը, ցողունները ն այլն: Բզեզները սնագույն են, պինդ մարմնով, խիստ խիտինավորված, վերնից խավարափայլ, մերկ, երμեմն նոսր շիկավուն մազմզուկներով պատված: Բեղիկները թելաձն են: Բզեզները դանդաղաշարժ են, առանձին` թռչող, սակայն մեծ մասը զուրկ են թներից: Մարմնի երկարությունը տատանվում է 4-27 մմ-ի սահմաններում: Ձուն սպիտակ է, փայլուն, օվալաձն կամ սիգարաձն ձգված, կլորացված ծայրերով: Թրթուրները, որոնք լարաթրթուրներ են կոչվում, խիտինավորված են, փայլուն, փորի կողմից տափակած: Մարմնի գույնը շիկագույնից մինչն շականակագույն կամ մեջքի կողմի ց լրիվ սն: Մարմնի երկարությունը 1240 մմ, առջնի զույգ ոտքերը երկար են մյուսներից, ունեն վերին շրթունք: Հարսնյակը կաթնագույն է կամ դեղնավուն, ծածկված է նուրμ աղվամազով կամ փափուկ մազիկներով: Ձմեռում են հասուն μզեզի նման, հողի մեջ զանազան μուսական մնացորդների տակ կամ թրթուր վիճակում: Ձվադրումը կատարում են ապրիլ ամսում: Թրթուրները զարգանում են 15 ամսվա ընթացքում, հարսնյակավորվում են օգոստոս ամսում: Բզեզները ցերեկները թաքնվում են μուսական մնացորդների տակ, թշնամիներից պաշտպանվելու համար μարձրացնում են հետնի մասը ն արտադրում տհաճ հոտով հյութ: Տարեկան տալիս են 1 սերունդ: Ք ի մ ի ա կ ա ն պ ա յ ք ա ր ը: Ագրոտեխնիկական եղանակով, խորը հերկ, ժամանակին կատարել հողի փխրեցում, պայքարել մոլախոտերի դեմ: Դաշտում կույտերով խոտերը դարսել, որպեսզի վնասատուները հավաքվեն նրա մեջ` հետագայում խմμով ոչնչացնելու համար:

Գրավչանյութ պատրաստել, դնել այդ հողերի ծղոտների տակ,որպեսզի ուտեն ու թունավորվեն: Քիմիական պայքարի ժամանակ օգտագործում են ցինկի ֆոսֆորից պատրաստած գրավչանյութը: Խոտակերներ (ՔտօՇօքtera) : Մանր, նուրμ մարմնով, երկար μեղիկներով միջատներ են: Մեծ մասը անթն է, μայց լինում են նան թնավորներ: էմμիններ (ԷոԵiօdea) : Փոքր, նուրμ մարմնով, երկար μեղիկներով միջատներ են: Ապրում են խոնավ տեղերում: Գարունիկներ (ՔleՇօքtera): Ունեն թույլ զարգացած μերանի օրգաններ ն թաղանթային թներ: Փորի վերջնամասին կպած են մի զույգ հատվածավոր պոչաթելեր: Ձողիկանմաններ (Քհaտոօdea) : Այս կարգին պատկանող միջատներն ունեն շատ ձգված ու երկար, μարակ մարմին, ոտքերը ն μեղիկները շատ երկար են: Փորի հատվածավորումը շատ լավ նկատելի է, ապրում են մոլախոտերի, ծառերի ն թփերի վրա: Ոչ լրիվ ձնափոխվողներից, μոլորից շատ վնասակար միջատները պատկանում են հավասարաթների, կիսակարծրաթների, ուղղաթների կարգերին, որոնցից շատերը հանդիսանում են գյուղատնտեսական կուլտուրաների գլխավոր վնասատուներ:

Բ. Լրիվ ձնափոխվող միջատներ (ՒօlօոetaԵօla)

Այս խմμի մեջ են մտնում միջատների հետնյալ կարգերը` Կարծրաթներ (Շօleօքtera): Այս կարգին են պատկանում հազարավոր (200.000) տեսակի տարμեր մեծության, կառուցվածքի ու գույնի μզեզներ, որոնք լայն չափով տարածված են երկրագնդի μոլոր մասերում: Բզեզները մյուս միջատներից տարμերվում են առջնի զույգ թների խիստ խիտինավորվածությամμ, որոնք շատ տեսակների մոտ թնապանակի դեր են կատարում: Խիտինի հաստ շերտով է պատած նան նրանց կուրծքը ն գլուխը: Բզեզներն ունեն կրծող տիպի μերանի օրգաններ, ըստ որում շատ զարգացած են վերին ծնոտները (նկ. 49): Բզեզներն ապրում են ամենուրեք ն սնվում են μազմապիսի կերերով: Նրանց մի մասը μուսակեր են, որոնցից հարյուրավոր տեսակներ հանդիսանում են գյուղատնտեսական կուլտուրաների, պահպանվող մթերքների ն անտառային μույսերի վնասատուներ: Բզեզների թրթուրները լինում են մի քանի ձնի` լավ զարգացած կրծող μերանի օրգաններով ն զույգ ոտքերով (թիթեղաμեղիկներ), անոտք (երկարաμեղիկներ) ն կամպոդեանման (զատկաμզեզներ): Բզեզների հարսնյակները μաց տիպի են: Համառոտակի μնութագրենք կարծրաթների կարգի մեջ մտնող μզեզների այն ընտանիքները, որոնց μազմաթիվ տեսակները հանդիսանում են գյուղատնտեսական վնասատուներ: 1.Գ ն ա յ ո ւ կ μ զ ե զ ն ե ր (ՇaraԵidae): Արագաշարժ, վազող տիպի ոտքերով, 5 հատվածանի թաթիկներով, թելանման μեղիկներով μզեզներ են, մեծ մասը գիշատիչ, օգտակար տեսակներ են, μայց կան նան վնասակարներ (հացաμույսերի գնայուկ μզեզ):

2.Չ ր խ կ ա ն μ զ ե զ ն ե ր (Էlateridae): Լինում են տարμեր մեծության: Դրանց թրթուրներն ապրում են հողի մեջ, որոնք ունեն շատ պինդ մաշկ ն μավական երկար ու կլոր մարմին, որը շատ նման է լարի, այդ պատճառով էլ նրանց անվանում են լարաթրթուրներ: Լարաթրթուրները շատ մեծ վնաս են պատճառում հացաμույսերին, տեխնիկական կուլտուրաներին, պալարապտուղներին ն μանջարային μույսերին: նրանց զարգացման ցիկլը տնում է 3-5 տարի, հասուն μզեզները ձվադրում են հողում: 3.Ս ն ա մ ա ր մ ի ն ն ե ր (1eոeԵriօոidae): Շատ դեպքերում սրանց կեղծ լարաթրթուրներն են անվանում, որովհետն սրանց թրթուրները շատ նման են չրխկան μզեզների թրթուրներին: Սն, փայլուն մարմնով, դանդաղաշարժ μզեզներ են: Մի շարք տեսակներ գլխավոր վնասատուներն են` ալրի մեծ μզեզը, եգիպտացորենի դանդաղաշարժ μզեզը ն այլն: 4.Ս ր ի չ ն ե ր (ՃոօԵiidae): Մանր μզեզներ են, որոնց գլուխը մտած է առաջնակրծքի տակ: Նրանցից շատերը հանդիսանում են պահեստային վնասատուներ: 5.Զ ա տ կ ա μ զ ե զ ն ե ր (ՇօՇՇiոellidae): Ուռուցիկ մարմնով, տարμեր գույնի μզեզներ են, որոնց մեջքի վրա կան տարμեր քանակի կլոր μծեր ու խալեր: Բոլորն էլ օգտակար են, սնվում են լվիճներով ն որդաններով: 6. Թ ա ր ա խ ա μ զ ե զ ն ե ր (Խelօidae): Բզեզների վերնաթները փափուկ են: Թարախաμզեզներ են կոչվում, որովհետն նրանց արյան մեջ պարունակվում է կանտարիդին, որից թարախահան պլաստիր են պատրաստում: Այս μզեզներին, ինչպես նան զատկաμզեզներին, թռչունները չեն ուտում, նրանց արյան մեջ կանտարիդին նյութ լինելու պատճառով: 7. Ե ր կ ա ր ա μ ե ղ ի կ ա վ ո ր μ զ ե զ ն ե ր (ՇeraոԵյՇidae): Երկար մարմնով, երկար μեղիկներով μզեզներ են, որոնց μեղիկները մարմնի կեսից երկար են: Սրանց թրթուրը անոտք է ն 4-5 սմ երկարությամμ, ունի կրծղ μերանի օրգաններ: Թրթուրները ապրում են ծառերի μնի ն ճյուղերի մեջ: 8. Տ ե ր ն ա կ ե ր μ զ ե զ ն ե ր (Շհrյտօոelidae):Վառ գույների, ուռուցիկ մարմնով μզեզներ են, որոնց ն հասունները, ն թրթուրները սնվում են μույսերի տերններով, նրանց վրա առաջացնելով տարμեր ձնի կերվածքներ: Սրանցից վնասակար են լվիկները, որոնք ցատկելու ընդունակություն ունեն: 9.Հ ա տ ի կ ա կ ե ր μ զ ե զ ն ե ր (8rսՇհidae): Շատ փոքր, կլոր ուռուցիկ մարմնով μզեզներ են, որոնց թները մինչն փորի ծայրը չի հասնում: Վնասում են ընդեղենների ունդերը (ոլոռ, ոսպ, կորնգան ն այլն): 10. Ե ր կ ա ր ա կ ն ճ ի թ μ զ ե զ ն ե ր (ՇսrՇսliօոidae): Այս μզեզներն ունեն երկար դնչիկ կամ կնճիթ, որոնց ծայրում գտնվում են նրանց կրծող μերանի օրգանները: Բոլոր տեսակները (մոտ 30.000) μուսակեր են ն զգալի մասը հանդիսանում են վնասատուներ: Այս ընտանիքին են պատկանում ճակնդեղի, μամμակենու, պտղատու ծառերի,

երկարակնճիթները: Երկարակնճիթ μզեզների թրթուրները անոտք են, հաստ, մսալի, մի քիչ կեռ մարմնով ու սպիտակ գույնի: 11.Կ ե ղ ն ա կ ե ր ն ե ր (Iքidae): Մանր, գլանաձն մարմնով, սն դարչնագույն, ծնկաձն μեղիկներով μզեզներ են, որոնք ապրում են ծառերի կեղնի տակ ն սնվում կեղնով: 12.Թ ի թ ե ղ ա μ ե ղ ի կ ն ե ր (ՏՇaraԵaeidae): Մեծ μզեզներ են, որոնց μեղիկների ծայրը գուրզանման է, իսկ շատ տեսակներ հովհարաձն են: Սրանց թրթուրներն ունեն երեք զույգ ոտքեր ն լավ զարգացած μերանի օրգաններ, ապրում են հողում ն μավականին մեծ են (5-6 սմ երկարությամμ): Այդ ընտանիքին են պատկանում` մայիսյան, հունիսյան μզեզները ն դրանց ուրիշ շատ տեսակներ: Թ ե փ ո ւ կ ա թ ն ե ր կամ թ ի թ ե ռ ն ե ր (Լeքidօքtera): Այս կարգին պատկանող միջատներ ունեն երկու զույգ թաղանթային թներ, μերանի ծծող տիպի օրգաններ, նրանց մարմինը ծածկված է թեփուկներով: Բզեզներից ն երկթնանիներից հետո այս կարգը ամենաμազմատեսակն է, սրանց են պատկանում 12000 տեսակ թիթեռներ: Թիթեռները իրենց մեծությամμ, գույնով ն մարմնի կառուցվածքով շատ տարμեր են: Թիթեռների թրթուրները μուսակերներ են, ունենում են 3 զույգ իսկական ոտքեր ն 5 զույգ կեղծ ոտքեր (μացառությամμ երկրաչափերից, որոնց կեղծ ոտքերի թիվը 2 զույգ է լինում): Տարածված են լայն արեալով, ամենուրեք: Շատ տեսակներ հանդիսանում են կուլտուրական μույսերի գլխավոր վնասատուներ: Համառոտակի μնութագրենք թեփուկաթնավորների կարգի մեջ մտնող թիթեռների այն ընտանիքները, որոնց μազմաթիվ տեսակներ հանդիսանում են գյուղատնտեսական μույսերի վնասատուներ: 1.Ճ ե ր մ ա կ ա թ ի թ ե ռ ն ե ր ը (Քieridae): Թիթեռները լինում են տարμեր մեծության, գուրզանման μեղիկներով, սպիտակ կամ դեղնագույն թիթեռներ են: Այս ընտանիքին են պատկանում կաղամμի ն շաղգամի ճերմակաթիթեռները : 2.Բ վ ի կ ն ե ր կամ գ ի շ ե ր ա թ ի թ ե ռ ն ե ր (NօՇtսidae): Միջին մեծության, մուգ, գորշ գույնի թներով, թելանման կամ խոզանակաձն μեղիկներով թիթեռներ են, որոնց վերնաթների վրա լինում են տարμեր ձնի նախշեր, որով ն տարμերվում են միմյանցից: Շատ տեսակներ հանդիսանում են գյուղատնտեսական μույսերի գլխավոր վնասատուներ (աշնանացանի, μամμակենու, իպսիլոն μվիկներ ն ուրիշներ: 3.Երկրաչափեր (Օeօոetridae): Տարμեր մեծության թիթեռներ են, որոնց թրթուրներն ունեն 5 զույգ ոտքեր: Շատ տեսակներ հանդիսանում են անտառների ն պտղատու ծառերի վնասատուներ: 4.Հ ր ա թ ի թ ե ռ ն ե ր (Քiralididae): Միջին մեծությամμ թիթեռներ են: Այս ընտանիքին է պատկանում մարգաթիթեռը, եգիպտացորենի ցողունային թիթեռը ն այլն: 5.Ց ե ց ե ր (1iոeidae): Փոքր թիթեռներ են, որոնց թները եզրապատված են ծոպաձն կարճ մազիկներով: Այս ընտանիքին են

պատկանում շատ վնասակար տեսակներ` խնձորենու, կոիզավորների, կաղամμի, տուղտազգիների ցեցեր ն այլն: 6.Տ ե ր ն ա ո լ ո ր ն ե ր (1օrtriՇidae): Շատ փոքր թիթեռներ են, որոնց μազմաթիվ տեսակներ հանդիսանում են կուլտուրական μույսերի վնասատուներ (պտղակերներ, տերնաոլորներ ն ուրիշներ): 7.Բ ո ժ ո ժ ա հ յ ո ւ ս ն ե ր (ԼaտiօՇaոքidae): Մեծ թիւթեռներ են, տարμեր գույնի ու կառուցվածքի: Այս ընտանիքին են պատկանում պտղատու ծառերի վնասատու օղակավոր մետաքսագործը: 8.Ա լ ի ք ա վ ո ր ն ե ր (Օrցյidae): Նման են նախորդին: Սրանց թրթուրների մարմինը ծածկված է փունջ - փունջ մազերով: Այս ընտանիքին են պատկանում տարազույգ մետաքսագործը ն ոսկետուտը: Թ ա ղ ա ն թ ա թ ն ե ր (Ւiոeոօքtera): Այս կարգի մեջ մտնող միջատները ունեն 2 զույգ թաղանթային թներ, որոնց լայնական ն երկայնական ջղերի հատումներից առաջացել են μջիջաձն μազմաթիվ հարթակներ: Առաջին զույգ թները մեծ են հետիններից, որոնք ծածկված են միկրոսկոպիկ թեփուկներով ն մազիկներով: Մեծ մասի μերանի օրգանները կրծող – ծծող տիպի է: Դրանց գլուխը կրծքին միացած է ազատ, իսկ փորը` կրծքին μարակ ձողիկով (μացի սղոցողներից): Թաղանթաթն միջատների մարմինը ծածկված է ամուր, փայլուն խիտինով: էգերը փորի վերջում ունեն ձվադիր (հեծյալ սղոցողներ): Թրթուրները անոտք են, μացի սղոցողներից, որոնք ունեն 3 զույգ կրծքային ն 6-8 զույգ փորային ոտքեր: Թաղանթաթների կարգը ստորաμաժանվում է երեք ենթակարգի` 1.Բ ո ւ ս ա կ ե ր ն ե ր կամ փ ո ր ա ն ի ս տ ն ե ր (Տյոքհյta): Այս ենթակարգին է պատկանում սղացողների ընտանիքը (1eոtհrediոօidea), դրանցից շատ տեսակներ հանդիսանում են ծառաμույսերի հատկապես պտղատու ծառատեսակների` տանձենու, խնձորենու, սալորենու, μալենու սղոցներ, ինչպես նան հացաμույսերի ն այլ կուլտուրաների վնասատուներ: 2.Տ ա ր ա կ ե ր ն ե ր (Ւeteraքհaցa): Սրանց մեծ մասը պարազիտներ են ն ապրում են վնասատու միջատների հաշվին: Այս ենթակարգին են պատկանում μազմահազար տեսակներ ունեցող հեծյալների ընտանիքը (IՇհոeսոօոidae): Սրանց համար μնորոշ է երկար թելանման μեղիկները (ոչ պակաս 16 հատվածից), առջնի թների վրա մուգ աչիկների առկայությունը, ձվադիր ունենալը ն փորի կախված ձնը: Տարակերներից են փայլուն հեծյալների ընտանիքը (ՇհalՇididae): Այս ընտանիքի մեջ մտնող միջատներին μնորոշ է ծնկաձն μեղիկները, μաղկացած ոչ պակաս 15 հատվածից, թների պարզ ջղավորումը ն փորի տակից դուրս եկող ձվադիր ունենալը: Այս խմμին է պատկանում Աֆելինուս պարազիտը: Այս ընտանիքին է պատկանում նան առվույտի սերմնակեր ու μուսակեր հաստոտիկը: Տարակերների ենթակարգին պատկանող պրոկտոտրուպիդների (Քrօktօtrսքidae) ընտանիքի մեջ մտնող ձվակեր տելենոմուսները շատ

նման են փայլուն հեծյալներին, μայց նրանցից տարμերվում են նրանով, որ էգերի ձվադիրը դուրս է գալիս փորի ծայրից ն մարմինը փայլուն չէ: 3.Խ ա յ թ ի չ ա կ ի ր ն ե ր (ՃՇսleata): Այս ենթակարգին են պատկանում մեղուները, իշամեղուները, կրետները ն մրջյունները: Երկթնանիներ (Diքtera): Այս կարգին պատկանող միջատների երկրորդ զույգ թները ետ են զարգացել ու վերածվել μզզանների: Երկթնանի միջատներն իրենց տեսակների թվով μռնում են երկրորդ տեղը (74.000), որոնք միմյանցից խիստ տարμերվում են իրանց մեծությամμ, մարմնի կառուցվածքով, գույնով, զարգացման առանձնահատկություններով ու սնվելու ձներով: Կարգը ստորաμաժանվում է երկու ենթակարգերի` 1.Երկարաμեղավորներ (NeոatօՇera): Սրանց պատկանող միջատները ունեն երկար μազմահատվածանի μեղիկներ ն երկար ու μարակ ոտքեր: Այս ենթակարգին են պատկանում մոծակների ընտանիքը (liՇidae), երկարոտքերի ընտանիքը (1iքսlidae) ն գխտորաճանճերը (Itօոididae), որոնց շատ տեսակներ հանդիսանում են գլխավոր վնասատուներ (հեսենյան ճանճ, կորեկի մոծակիկ, առվույտի սերմի ն հատապտուղների վասատուներ): 2.Կարճ μեղավորներ (8raՇհյՇera): Ունեն մեծ թվով μազմազան տեսակներ: Այս կարգին պատկանող միջատները նույնպես խիստ տարμերվում են մորֆոլոգիական ն μիոլոգիական հատկանիշներով: Այս խմμին են պատկանում` հացաμույսերի ճանճերի ընտանիքը, որոնք շատ փոքր ճանճեր են ն որոնց թրթուրները սնվում են միայն μույսերի հյուսվածքներում, առաջացնելով անցուղիներ - ականներ (լորի ականող), ինչպես նան խայտաμղետաթների ընտանիքը ն իսկական ճանճերի ընտանիքը (ԽյտՇidae), որոնցից են` սոխի, ճակնդեղի, կաղամμի ճանճերը: Գ ո ւ ն ա վ ո ր ճ ա ն ճ ե ր ի (Տյrքհidae) ընտանիքը, որոնց տեսակների մեծ մասը օգտակար է: Վնասակար տեսակներից է սեխի ճանճը: Այս ենթակարգին են պատկանում ողնաճանճերը (Լarvivօridae), որոնց մեծ մասը օգտակար են, իսկ մի զգալի մասը մեծ վնաս են հասցնում ընտանի կենդանիներին ն վերջապես μոռուկների (1aԵaոidae) ընտանիքը, որոնց երμեմն անվանում են μոռեր: Վերջիններս սնվում են անասունների արյունով: Ց ա ն ց ա թ ն ե ր (Neսrօքtera): Այս կարգի միջատների երկու զույգ թները խիստ ջղացանցավորված են, μերանը կրծող տիպի է, μեղիկները թելաձն են: Այս կարգին պատկանող μոլոր տեսակները գիշատիչ են ն օգտակար: Մ ա զ ա թ ն ե ր (1riՇհօքtera): Այս կարգին պատկանող միջատների 2 զույգ թաղանթային թները խիտ ծածկված են մազերով ն շատ նման են թիթեռներին, ապրում են ջրերին մոտ: Ձվադրում են ջրերում ն թրթուրները ապրում են ջրերում ու հանդիսանում են շատ տեսակ ձկների կեր, որոշ տեսակներ վնասում են ջրերում` աճող կուլտուրական μույսերին:

Այսպիսով, միջատների դասը ստորաμաժանվում է երկու ենթադասի, 27 կագի, հարյուրավոր ընտանիքների ն հազարավոր ցեղերի, որոնցից հազարավոր տեսակներ հանդիսանում են գյուղատնտեսական կուլտուրաների վնասատուներ: Բույսերը վնասատու կենդանիներից պաշտպանելու համար կարնոր նշանակություն ունեն ողնաշարավորների տիպից երկկենցաղ կենդանիները ն սողունները: Թե սողունները ն թե երկկենցաղ կենդանիները (չհաշված μուսակերները) սնվում են μացառապես վնասատու միջատներով` որդերով, մոլյուսկերով ն մկներով: Շատ հետազոտողների կողմից ապացուցված է, որ մողեսների ն օձերի մեծ մասը սնվում են միայն միջատներով ն մկներով: Ավելին, նրանց շատ տեսակներ հնարավորություն ունեն մկներին ոչնչացնելու նան իրենց μներում: Այդ տեսակետից շատ արժեքավոր են ճզմելով խեղդամահ անող օձերը (վիշապ օձեր), որոնք μոլորովին թունավոր չեն ն իրենց որսին սպանում ն ապա կուլ են տալիս: Անգամ ամենաթունավոր օձերը նույնպես կերակրվում են մկնանման կրծողներով: Դիտումները ցույց են տվել, որ որտեղ մկները մասսայորեն են հանդես գալիս, այդ վայրերում կուտակվում են նան սողունները` օձերը, մողեսները ն ուրիշ գիշատիչ կենդանիներ: Այս տեսակետից էլ անհրաժեշտ է, որ մենք պաշտպանենք նրանց, μացառությամμ խիստ թունավոր օձերի (գյուրզա, հայկական իժ ն ուրիշներ): Մեծ է նան թ ռ չ ո ւ ն ն ե ր ի դերը, որոնց զգալի մասը հ ա ն դ ի ս ա

ն ու մ են մ ե ր ա մ ե ն ա օ գ տ ա վ ե տ μ ա ր ե կ ա մ ն ե ր ը:

Թռչունների օգտավետության հարցի վերաμերյալ տարμեր կարծիքներ կան: Որոշ գիտնականներ գտնում են, որ μացարձակ օգտակար թռչուններ գոյություն չունեն, քանի որ թռչունները վնասակար միջատներով կամ այլ վնասատու կենդանիներով սնվելու հետ միասին, որոշ չափով սնվում են նան օգտակար կենդանիներով: Դրան հակառակ մի ուրիշ խումμ հետազոտողներ գտնում են, որ ընդհանրապես վնասակար թռչուններ չկան, քանի որ անենավնասակար թռչունները` ճուռակները, դաշտային ճնճղուկները, նույնպես որոշ չափով օգուտ են տալիս` ոչնչացնելով վնասակար կրծողներին, անտառների ն այգիների վնասատու միջատներին: Իհարկե ճիշտ են այն հետազոտողները, որոնք գտնում են, որ թռչունների մեծ մասը օգտակար է, նկատի ունենալով, որ նրանցից μազմաթիվ տեսակներ μնության մեջ սնվում են միայն վնասակար միջատներով, մկներով, գետնասկյուռներով, մոլյուսկներով, օրինակ` ինչպես կարելի է ծիծեռնակներին, մաքալուկներին, μվերին, ճանճաորսներին, մեղվաμազեներին, մկնաμազեներին, երաշտահավերին, սիտեղներին ն շատ ուրիշ թռչունների չհամարել μացարձակ օգտակար թռչուններ, որոնք տարին μոլոր մեր դաշտերում, այգիներում, արոտավայրերում ոչնչացնում են վնասակար միջատներին ն կրծողներին:

Այդ նշանակում է, որ μացարձակ կամ միանգամայն օգտակար թռչուններ կան ն նրանց թիվը շատ մեծ է: Ներկայումս μոլորն էլ գտնում օգտակար թռչուններ կարելի է հ են, որ μ ա ց ա ր ձ ա կ ա մ ա ր ե լ ա յ ն թ ռ չ ո ւ ն ն ե ր ի ն , ո ր ո ն ք տ ա ր ի ն μոլոր սնվում են գյուղատնտեսական ն այլ μույսերի, անտառների, արոտների վնասատու միջատներով, մկնանման կրծողներով ն ընտանի կենդանիների պարազիտներով: Բացի դրանցից կան նան ուրիշ շատ թռչուններ, որոնք տարվա որոշ ժամանակաշրջանում սնվում են գյուղատնտեսական μույսերի սերմերով, ծիլերով, պտուղներով: Այդպիսի թռչունների շարքին են պատկանում ճնճղուկները (հատկապես դաշտային տեսակը), սարյակները, սերմնաքաղ ագռավները ն ուրիշները: Դրա համար էլ այս կամ այն թռչունի օգտավետության աստիճանը որոշելիս պետք է ելնել կոնկրետ կամ որոշակի պայմաններում կատարած հետազոտություններից ու նրա արդյունքների հիման վրա էլ որոշել, թե տվյալ թռչունը ավելի շատ օգուտ է տալիս, թե± վնաս: Եթե տված օգուտն անհամեմատ ավելի շատ է, քան հասցրած վնասը, այդ դեպքում պետք է նրան համարել օգտակար կենդանի ն նրան պաշտպանել, իսկ եթե նրա հասցրած վնասն ավելի շատ է, այն դեպքում պետք է միջոցներ մշակել տվյալ տերիտորիայում նրա քանակությունը պակասեցնելու, սահմանափակելու կամ նրան իսպառ ոչնչացնելու համար: Կ ա թ ն ա ս ո ւ ն ն ե ր ի դ ա ս ի ն պ ա տ կ ա ն ո ղ μազմաթիվ տեսակներ` աքիսներ, ժանտաքիսներ, ոզնիներ ն ուրիշներ համարվում են վերին աստիճանի օգտակար կենդանիներ, որոնք անընդհատ ոչնչացնում են վնասակար միջատներին, կողինջներին ն կրծողներին: Ուսումնասիրելով վնասատու կենդանիների մորֆոլոգիական, անատոմիական, ֆիզիոլոգիական, μիոլոգիական, էկոլոգիական առանձնահատկությունները, զարգացման ու μազմացման օրինաչափությունները, ավելի հեշտ է դառնում իմանալ առանձին կամ մի խումμ վնասատուների կյանքը, նրանց զարգացման ցիկլերը ն որի հիման վրա մշակել նրանց դեմ պայքարի միջոցառումների սիստեմները:

Մասնագիտական μաժին Գլուխ Բազմակեր

չորրորդ վնասատուներ

Մորեխներ Հացաμույսերի, տեխնիկական, μոստան-μանջարանոցային կերաμույսերի, ընդեղենների ն վայրի շատ միամյա ու μազմամյա μույսերի ամենավտանգավոր վնաստունների թվին են պատկանում վնասատու մորեխները: Մեր թվարկությունից շուրջ 3000 տարի առաջ Հին Եգիպտոսում մորեխները արդեն հայտնի են եղել որպես գյուղատնտեսության վնասատուներ: Հայաստանում ու Ղարաμաղում տարածված մորեխների տեսակների քանակը մի քանի հարյուրի է հասնում, սակայն իրենց վնասակարությամμ նրանցից առանձնապես աչքի է ընկնում Ասիական մորեխը, Մարոկկոյի մորեխը ն Իտալական մորեխը, իսկ մասսայական μազմացման տարիներին` անապատային կամ շիստոցերկա մորեխը, որը մեր երկիրն է ներխուժել Իրանից կամ Աֆղանստանից: Ասիական մորեխ (ԼօՇստta ոiցratօria Լ.): Ասիական մորեխները պատկանում են այսպես կոչված հոտային կամ խմμային կյանք վարող մորեխների թվին: Նրանք մյուս մորեխներից տարμերվում են նրանով, որ ընդունակ են հաճախակի մասսայորեն μազմանալու ն միմյանց մոտ հավաքվելու ու մեծ խմμեր կամ կուլիգաներ կազմելու, ցատկելու ն թռչելու միջոցով հեռավոր տեղաղափոխություններ կատարելու: Ասիական մորեխի ոչ հոտային ն խմμակային ձները մեծ չափերով տարածված են Հյուսիսային Կովկասում ն Միջինասիական հանրապետություն-ներում: Ասիական մորեխը Հայաստանում ն Ղարաμաղում տարածված մորեխներից ամենախոշորն է: Նրա հասդու միջատի մարմնի երկարությունը հասնում է 30-59 մմ: Մարմինը լինում է գորշ, կանաչ, դեղնականաչ գույնի: Վերնաթները մարմնից μավական երկար են ն ծածկված μազմաթիվ գորշ μծերով: Երկրորդ զույգ թները գրեթե թափանցիկ են, իսկ նրանց հիմքը` մարմնին միացման մասում ունի թույլ արտահայտված դեղնա-կանաչ գույն: Ասիական մորեխի μազմացման հիմնական օջախներն են գետերի լճերի ափերի եղեգնուտները, որտեղից էլ թափանցում են շրջակա ցանքերը ն մեծ վնաս պատճառում: Մորեխը ձմեռում է հողում, ձվի ստադիայում` ձվապարկերի մեջ:

Միջինասիական հանրապետություններում ասիական մորեխի ձմեռած ձվերից սովորաμար թրթուրները դուրս են գալիս մայիսի սկզμներին, իսկ Ռուսաստանում գտնվող նրա μազմացման օջախներում ավելի ուշ` մայիսի վերջերին, հունիսի սկզμներին: Թրթուրները սնվում են գյուղատնտեսական ն վայրի μույսերով: Նրանք կատարում են հինգ մաշկափոխություն: Վերջին մաշկափոխություն կատարելուց 35 – 45 օր անցնելուց հետո թնավորվում են: Թնավորվելուց հետո սեռականորեն հասունանում են ու μեղմնավորվում: Բեղմնավորումից հետո սկսում են ձվադրումը: Ամեն մի մորեխ իր կյանքի ընթացքում դնում է 3 – 5 ձվապարկ, որի մեջ ձվերի քանակը լինում է 50 – 100 հատ: Ձվադրումը սովորաμար կատարվում են եղեգնուտների եզրի մասերում, μուսականությունից զուրկ կամ հատ ու կենտ եղեգներով ծածկված տարածություններում` 5 – 8 սմ խորությամμ: Սովորաμար ասիական մորեխի մասսայական μազմացումը լինում է չորային տարիներին, իսկ երμ գարնանն առատ տեղումներ ու հեղեղումներ են լինում, նրանց զμաղեցրած տարածություններում մասսայաμար ոչնչանում են ձվերը ն վնասն էլ խիստ աննշան է լինում: Մորեխի հաճախակի մասսայական μազմացման վտանգը լիկվիդացնելու նպատակով, վերջին տասնամյակների ընթացքում խոշոր ջրաշինարարական աշխատանքներ են կատարված նրա զարգացման օջախները չորացնելու համար: Մարոկկոյի մորեխ (DօՇiօտtaսrստ ոarօՇՇaոստ 1հոԵ): Հասուն արու մորեխների մարմնի երկարությունը լինում է 22, իսկ էգինը` 38 մմ սահմաններում: Իրենց առաջնամեջքի վրա եղած μաց գույնի խաչաձն նշանով, նրանք հեշտությամμ տարμերվում են մյուս մորեխներից: Սրանց վերնաթները նույնպես երկար են մարմնից ն երկրորդ զույգ թները գրեթե թափանցիկ են: Լայն չափերով տարածված է տաք երկրներում, այդ թվում նան Իրանում: Տաճկաստանում ն Աֆղանստանում: Մարոկկոյի մորեխի մշտական μազմացման վայրերն են` Ղրիմը, Հյուսիսային Կովկասը, Ադրμեջանը, Արնելյան Վրաստանը, Միջինասիական հանրապետությունները ն Հարավայի Ղազախստանը: Հայաստանում այդ մորեխը տարածված չէ, սակայն Ադրμեջանում Մուղանի, Շիրվանի տափաստաններց (մորեխի մասսայական μազմացման տարիներին), նկատվել է նրանց թռիչքը դեպի Հայաստան: 1922 – 1923 թ.թ. Մարոկկոյի մորեխը Ադրμեջանից մեծ քանակությամμ ներխուժել է նախկին Զանգեզուրի գավառի տերիտորիան ն մեծ վնասներ պատճառել գյուղատնտեսական կուլտուրաներին: Այս մորեխը նույնպես ձմեռում է ձվի ստադիայում` ձվապարկերի մեջ: Յուրաքանչյուր ձվապարկում տեղավորված են լինում 18 – 42, իսկ սովորաμար 30 – 35 ձու: Միջինասիական հանրապետությունների ն Ադրμեջանի տերիտորիաններում ձմեռած ձվերից մորեխի թրթուրները սկսում են դուրս

գալ մարտի վերջերին ն ապրիլի առաջին տասնօրյակում: Թրթուրները սնվելով կուլտուրական ն վայրի μույսերով` կատարում են մաշկափոխություն ն լրիվ թնավորվում են 25 – 35 օրվա ընթացքում: Թնավորվելուց 3 – 10 օր անցնելուց հետո, սկսում են μեղմնավորվել ու ձու դնել: Ձվադրումը կատարում են համեմատաμար չոր, հատ ու կենտ μույսերով ծածկված անմշակ հողերում: Ամեն մեկը դնում է 2 – 3 ձվապարկ: Ձվադրումից հետո, հուլիս ամսին մորեխները սովորաμար մասսայորեն ոչնչանում են: Մարոկկոյի մորեխի դեմ կիրառված սիստեմատիկ ն արդյունավետ պայքարի շնորհիվ, վերջին տարիների ընթացքում խիստ պակասել է նրա հասցրած վնասի չափը: Սակայն այդ մորեխի դեմ Իրաքում ժամանակին արդյունավետ պայքար չկազմակերպելու դեպքում, մորեխները ներխուժում են Ադրμեջանի դաշտերը ն զգալի վնաս պատճառում գյուղատնտեսությանը: Իտալական մորեխը (Շalliքtaոստ italikստ Լ.): Հասուն մորեխի մարմնի երկարությունը լինում է 17 – 38 մմ: Նրա կրծքի վրա եղած առաջին զույգ ոտքերի միացման մեջտեղում լավ երնում է կոնուկաձն ցցվածք: Վերնաթները գորշ-մոխրագույն են, ծածկված μազմաթիվ սն μծերով, իսկ երկրորդ զույգ թները մեծ մասսամμ վարդագույն են: Իտալական մորեխը լայն չափերով տարածված է Ռուսաստանի մարզերում ն երկրամասերում: Սակայն այն հաճախ μազմացել ն զգալի վնասներ է պատճառել Հյուսիսային Կովկասի, Ղազախստանի, Միջինասիական հանրապետությունների ն երμեմն էլ Վորոնեժի ն Կուրսկի մարզերի, Ղրիմի ն Անդրկովկասի հանրպետությունների գյուղատնտեսությանը: Վնասատու մորեխներից Հայաստանում տարածված է իտալական մորեխը, որի μազմացման հիմնական օջախներն են հանդիսացել Ապարանի, Հրազդանի, Աμովյանի ն մասամμ Աշտարակի շրջանները: Իտալական մորեխը վնաս է պատճառում μամμակենուն, կարտոֆիլին, արնածաղկին, ընդեղեններին ն μանջարանոցային կուլտուրաներին, իսկ հացաμույսերը իտալական մորեխից համեմատաμար ավելի թույլ են վնասում: Մորեխը ձմեռում է հողի վերնաշերտերում ձվի ստադիայում: Մեր հանրապետությունում կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ Աշտարակի շրջանի պայմաններում իտալական մորեխի ձմեռած ձվերից թրթուրները դուրս են գալիս մայիսի վերջին տասնօրյակում, Ապարանի շրջանում` հունիսի առաջին տասնօրյակի վերջին, իսկ Ալագյազի լանջերում` մինչն հուլիսի կեսերը: Նոր դուրս եկած մորեխի թրթուրները սկզμում լինում են կաթնասպիտակ գույնի, μաց արնի ճառագայթների ն օդի ազդեցության տակ նրանց մարմնի գույնը 2 – 3 ժամվա ընթացքում փոխվում է` սկզμում մարմնի զանազան մասերում հանդես են գալիս գորշ μծեր, որոնք շատանալով ն իրար խառնվելուց հետո մարմինը ստանում է գորշ, իսկ երμեմն համարյա սն գույն:

Ապարանի ն Հրազդանի պայմաններում մինչն իտալական մորեխի թրթուրների թնավորվելը տնում է 40 – 55 օր, իսկ երμեմն նան ավելի, որի ընթացքում նրանք կատարում են 5 մաշկափոխություն: Թնավորվելուց 15 – 20 օր հետո նրանք μեղմնավորվում են, որից 15 օր հետո սկսում են կատարել մասսայական ձվադրումը: Մորեխը գերադասում է ձվադրում կատարել անմշակ մնացած, խամ ու խոպան սակավ μուսականությամμ ծածկված տարածություններում: Ձվադրման համար էգ մորեխն իր փորի վերջին մասով հողի մեջ փոսիկ է պատրաստում կամ օգտագործում է հողի ճեղքվածքները ն նրանց մեջ կատարում ձվադրում: Ձվերի հետ մորեխն արտադրում է նան փրփրանման, մածուցիկ հեղուկ, որը չորանալով, իր մեջ իրար է միացնում, առաջացնելով այսպես կոչված ձվապարկը: Յուրաքանչյուր ձվպարկում լինում է 24 – 50 հատ դեղնամոխրագույն ձու: Իտալական ամեն մի էգ մորեխ իր կյանքի ընթացքում դնում է մինչն 100 ձու: Ձվադրումից հետո, սեպտեմμերի վերջերին սատկում են:

Անապատային մորեխ-շիստոցերկա (ՏՇհiտtօՇerka ցreցaria Էօrտk):

Անապատային մորեխը իր մասսայական μազմացման տարիներին մեծ վնաս է պատճառում: Նա տարածված է Ասիայի, Աֆրիկայի, երμեմն էլ Եվրոպայի μազմաթիվ երկրներում: Անապատային մորեխի μազմացման հիմնական օջախներն են հանդիսանում Հնդկաստանը, Պակիստանը, Աֆրիկան ն հյուսիսային μազմաթիվ երկրներ: Հայաստանում անապատային մորեխը վերջին անգամ երնացել է 1930թ. ն զգալի վնաս պատճառել Մեղրու շրջանի ն Նախիջնանի ավտոնոմ հանրապետության գյուղտնտեսությանը: Անապատային մորեխը ձմեռում է թնավորված, հասուն վիճակում: Փետրվար ամսից սկսած նա հարավային տաք շրջաններից սկսում է մեծ երամներով չվել դեպի հյուսիս, այդ թվում նան Իրան, Աֆղանստան, որի ընթացքում նրանք սեռականորեն հասունանում են : Բեղմնավորված էգ մորեխները վայրէջք են կատարում հարմար տեղ, ձվադրում կատարելու: Մորեխի ձվապարկի երկրությունը հասնում է 8 – 9 սմ-ի, իսկ յուրաքանչյուր պարկում եղած ձվերի քանակը` 40 – 130 հատի: Իտարμերություն վերը նկարագրված մյուս վնասակար մորեխների ձվերը հանգստի շրջան չունեն: Նրանց ձվադրումից հետո անմիջապես սկսվում է սաղմնային զարգացումը ի նայած կլիմայական պայմաններին` 15 – 30 օր հետո ձվերից դուրս են գալիս թրթուրները: Թրթուրները հինգ անգամ մաշկափոխություն կատարելուց հետո լրիվ թնավորվում են ու երամներով չվում հարյուրավոր ու հազարավոր կիլոմետր հեռավորություններ: Աֆղանստանում, Իրանում ն այլ երկրներում անպատային մորեխի նոր սերնդի մորեխները, որպես կանոն, թնավորվելուց հետո հետադարձ թռիչք են կատարում դեպի մշտական μազմացման երկրները: Մորեխի այն խմμերը որոնց այս կամ այն

պատճառով չի հաջողվել վերադառնալ իրենց մշտական օջախները, առջի իսկ սառնամանիքների ժամանակ լրիվ ոչնչանում են: Անապատային մորեխը իր մշտական μազմացման վայրերում տարեկան տալիս է երկու սերունդ: Մորեխի դեմ գործածվող պայքարի միջոցառումները: Մորեխների դեմ պայքարում են ագրոտեխնիկական ն քիմիական եղանակներով: Անհրաժեշտ է ցանքերի մոտ եղած խամ ու խոպան հողերը հերկել, ոչնչացնել μերքահավաքից հետո μուսական մնացորդները, մաքուր հավաքել μերքը: Քիմիական պայքարի դեպքում սրսկել կարատեյի 0,059 - ոց լուծույթ, կամ խոտահարքերի ն արոտավայրերի μուսականության վրա սրսկել դեցիս մեկ հեկտարին ծախսել 0,5 լ: Ծղրիդներ Ծղրիդները, ինչպես ն մորեխները, պատկանում են ուղղաթն միջատների կարգին: Արտաքին նշաններով ծղրիդները նման են մորեխներին, սակայն նրանցից հեշտությամμ տարμերվում են որոշ հատկանիշներով` ա. ծղրիդների μեղիկների երկարությունը մարմնի կեսից ավելի է ն μաղկացած է μազմաթիվ նկատելի հատվածներից: μ. ծղրիդների էգերն ունեն լավ արտահայտված, μավական երկար թրաձն կամ մանգաղաձն ձվադիր: գ. ծղրիդների μոլոր երեք զույգ ոտքերի վրա եղած թաթիկները μաղկացած են 4 մասնիկներից, իսկ մորեխները` μաղկացած են 2 – 3 հատվածից: դ. ծղրիդները մորեխների նման մեծ քանակությամμ ձու չեն դնում ն ձվապարկեր չեն պատրաստում: Սրանցից յուրաքանչյուրը հողի մեջ, առանց ձվապարկերի, դնում է 5 – 6 հատ ձու: Ծղրիդները μիոլոգիայով ն ապրելակերպով շատ նման են մորեխներին. ձմեռում են հողի մեջ ձվի ստադիայում: Ապրիլ, մայիս ամիսներին ձվերից դուրս են գալիս նրանց թրթուրները, որոնք արտաքինից շատ նման են հասուններին: Թրթուրները 5 – 6 անգամ մաշկափոխություն կատարելուց` 15 – 20 օր հետո սեռականորեն լրիվ հասունանում, μեղմնավորում ն ձվադրում են: Ձվադրումը կատարվում է միջնակետում, ճանապարհների եզրերին ն այլ չմշակված, չոր տարածություններում: Թե թրթուրը ն թե հասուն ծղրիդները սնվում են կուլտուրական ու վայրի μույսերով, որի պատճառով էլ նրանք դասվել են μազմակեր վնասատունների շարքին: Բացի μուսական կերից նրանք սնվում են իրենից մանր μազմաթիվ միջատներով, որդերով ն այլ կենդանիներով: Սրանց մոտ խիստ զարգացած է կաննիμալիղմի երնույթը` ուժեղները ուտում են նույն տեսակին պատկանող ավելի թույլ էակներին:

Անդրկովկասի սահմաններում տարածված են ավելի քան 150 տեսակի ծղրիդներ, որոնց մոտ 30 տեսակը այս կամ այն չափով համարվում են գյուղատնտեսական կուլտուրանների վնասատուներ: Իրենց վնասակարությամμ առանձնապես աչքի են ընկնում կանաչ ծղրիդները, (1ettiցօոia viridiտտiոa Լ.) երկարապոչ ծղրիդը, (1. Շaսdate Շհarք.) վնասակար ծղրիդը (Քհօlidօքtera ոօxia Թaոոe) ն այլ վնասակերներ: Հայաստանի հանրապետությունում տարածված μազմաթիվ տեսակի ծղրիդներից, իր վնասակարությամμ աչքի է ընկնում շալան (Քհ. Տatսոiոi ՍV): Շալան տարածված է Աμովյանի, Աշտարակի, Ղափանի, Մեղրու, Եղեգնաձորի ն մի քանի ուրիշ շրջաններում, սակայն որպես μանջարային ն տխնիկական կուլտուրաների լուրջ վնասատու, նա վերջին տարիներս իրեն հաճախ զգալ է տալիս միայն Մեղրու ն Ղափանի շրջաններում: Հասուն վիճակում նրա մարմնի երկարությունը հասնում է 29 – 35 մմ. գույնը լինում է գորշ դարչնագույն, մուգ շագանակագույն, գլխի վրա մուգ μծերով, ձվադիրի երկարությունըհասնում է մինչն 13 – 15 մմ:Ղափանի ն Մեղրու շրջանների ցածադիր մսերում, նայած տարվա եղանակներին, շալայի ձմեռած ձվերից թրթուրները դուրս են գալիս մարտ-ապրիլ ամիսներին, իսկ μարձր լեռնային գյուղերում (Կալեր, Տաշտուն ն այլն) ավելի ուշ, երμեմն նույնիսկ մայիսի վերջերին: Շալան հատկապես ավելի տարածված է անմշակ հողերում, ոչ խիտ թփուտներում ծածկված լանջերում: Նրա դեմ պ ա յ ք ա ր ու մ են կոնտակտային կամ կոնտակտա - աղիքային թունանյութերով` կարատեյի 0,059 - ոց լուծույթով գլխավորապես ցանքերը ն նրանց շրջակայքում եղած անմշակ տարածությունները: Վտանգավոր այդ ծղրիդի զարգացման համար անμարենպաստ պայմաններ ստեղծելու նպատակով անհրաժշտ է նրա μազմացման օջախները հանդիսացող խամ ու խոպան հողերը, միջնակները ն մյուս անմշակ տարածությունները դարձնել մշակովի հողեր: Բազմակեր թեփուկաթներ Գյուղատնտեսական μազմաթիվ կուլտուրաների գլխավոր վնասատուները պատկանում են թեփուկաթնավորների կարգին: Իրենց վնասակարությամμ հատկապես աչքի են ընկնում գիշերաթիթեղների ընտանիքին ()NօtՇսidae) պատկանող շատ տեսակներ, որոնք մասսայական μազմացման դեպքում մեծ վնաս են պատճառում գյուղատնտեսական կուլտուրաներին: Անդրկովկասում նկարագրված են ավելի քան 2300 տեսակի գիշերաթիթեռներ, որոնցից ամենից շատ տարածված են ն գյուղատնտեսության համար առանձնապես վտանգավոր են աշնանացանի,

իպսիոն, μացականչական, ծխախոտի, գամմա, μամμակենու կնգուղակեր, առվույտի, երեքնուկի, կաղամμի μազմակեր μվիկները ն կարադրինան: Աշնանացանի μվիկը (Ճցrօtiտ տeցetսո ՏՇհօff): Աշնանացանի μվիկը Ադրկովկասում ինչպես նան արտասահմանյան երկրներում հանդիսանում է աշնանացան հացաμույսերի ամենտանգավոր վնասատուն: Այս μվիկը շատ տարածված է եվրոպական μոլոր երկրներում, հյուսիսային ու հարավային Աֆրիկայում, Միջին Ասիայում, Ղազախստանում, Հեռավոր Արնելքում, Չինաստանում, Հնդկաստանում, Հյուսիսային ն Հարավային Ամերիկայում ն ուրիշ երկրներում: Տարածված է նան Վրաստանում, Ադրμեջանում, ինչպես նան Հայաստանում:Բացի հացաμույսերից աշնանացանի μվիկը վնասում է μամμակենուն, ծխախոտին, շաքարի ճակնդեղին, եգիպտացորենին, ընդեղեններին, μոստան-μանջարանոցաին կուլտուրաներին ն մատղաշ տնկիներին: Բվիկի թիթեռի վերնաթները գորշ են, երμեմն մուգ, համարյա սն գույնի են Թիթեռի մարմնի երկարությունը լինում է 18 – 22 մմ, թների μացվածքը 40 – 45 մմ: Թրթուրի մարմինը մոխրագույն է, վերնի կողմից թույլ կանաչավուն, իսկ փորի կողմից ավելի μաց գույնի: Վերջին հասակի թրթուրները ունեն յուղային փայլ, նրանց երկաությունը հասնում է մինչն 52 մմ, իսկ լայնությունը` 6 – 8 մմ: Հարսնյակը լինում է կարմրագորշ գույնի, մինչն 20 մմ մեծությամμ: Ձուն գնդաձն է ն վերնից քիչ տափակացած: Թարմ ձուն ունի կաթնասպիտակ գույն` 5 մմ մեծությամμ:(Տես նկար 81). Տարածված վայրերում աշնանացանի μվիկը ձմեռում է վերջին հասակի թրթուր վիճակում: Հարավային տաք երկրներում ձմեռում են նան լրիվ չհասունացած թրթուրները. ձմեռում են հողի վերնաշերտում, մինչն 15սմ խորության վրա: Ձմեռած թրթուրները գարնանը μարձրանում են հողի մակերեսը (5 – 7 սմ խորության վա), որտեղ հողից պատրաստում են այսպես կոչված օրորոցμույն ն նրա մեջ հարսնյակվորվում են: Ցածրադիր շրջաններում առաջին սերնդի թիթեռի թռիչքը սովորաμար տեղի է ունենում ապրիլ ամսին, իսկ նախալեռնային շրջաններում մայիսին ու հունիսի առաջին կեսին: Հարսնյակներից նոր դուրս եկած թիթեռները (սնվում են զանազան վայրի ն կուլտուրական μույսերի ծաղիկներով) մի քանի օրից հետո μեղմնավորվում ն սկսում են ձու դնել: Թիթեռները, ինչպես այդ երնում է նրանց ընտանիքի անունից (գիշերաթիթեռեր), գիշերային կյանք են վարում, իսկ ցերեկները թաքնվում են զանազան μուսական մնացորդների տակ, գետնատարած μույսերի տերնների վրա, հողի կոշտերի տակ ն լույսից պաշտպանված այլ տեղերում: Աշնանացանի μվիկի էգ թիթեռը ընդունակ է դնելու մինչն 2000 ձու, իսկ միջին հաշվով նրանք զանազան վայրի ն կուլտուրական μույսերի վրա, իսկ երμեմն նան հողի վրա, հատ-հատ դնում են 600 – 800 ձու: Թիթեռների պտղավետության վրա μացի նրանց աշնանը կուտակած սննդանյութերի քանակից, վճռական նշանակություն ունի նան գարնան ծաղիկներից լրացուցիչ սնվելը ն կլիմայական պայմանները: Գարնանը

ձվադրումից 5 – 7 օր հետո ձվերից գուրս են գալիս թրթուրները, որոնք սնվում են դաշտրում եղած մոլախոտերով: Ինչպես Ճցrօtiտ սեռին պատկանող մյուս տեսակների, այնպես էլ աշնանացանի μվիկի թրթուրները ցերեկները թաքնվում են հողի մեջ, կոշտերի ու քարերի տակ ն արնի ճառագայթներից պաշտպանված այլ տեղերում: Արնի մայր մտնելուց նրանք անցնում են ակտիվ կյանքի. երμ նրանք դուրս են գալից հողի երես, տեղից-տեղ շարժվում ու վնասում են նոր ծլած կամ տնկված կուլտուրական μույսերին: Բոլոր ագրոտիս սեռին պատկանող թրթուրները μույսերին վնասում են հողի մակերեսի հարթության μարձրության վրա կամ քիչ ավելի μարձր, որպես կանոն, կրծելով, կտրելով ցողունները: Սովորաμար նրանք μամμակենու, եգիպտացորենի, ծխախոտի, պոմիդորի ն մյուս սածիլվող կուլտուրաներին վնասում են μույսի աճման կոնից ցածր, դրա պատճառով վնասված μույսերը զրկում են հետագա աճի հնարավորությունից: Ուժեղ վնասված դաշտերում ստիպված կատարում են վերացանք (μամμակենի, եգիպտացորեն), իսկ ավելի թույլ վնասված տեղերում կատարում են «նորոգումներ»: Երկու դեպքում էլ թե համատարած վերացանքի ու վերատնկման ն թե «նորոգումների» ժամանակ, երμ լրացվում են միայն ոչնչացված շարքերը, μույսերի աճը խիստ ետ է մնում, որը ն չափազանց μացասաμար է անդրադառնում μերքատվության վրա: Արարատյան դաշտի պայմաններում աշնանացանի ն մյուս հողաμնակ μվիկների թրթուրները եգիպտացորենին, μամμակենուն ն մյուս կուլտուրաներին մասսայաμար վնաս են պատճառում մայիսի 2 – րդ կեսից մինչն նունիսի 10 – 15-ը, որից հետո նրանք հողում պատրաստված μույների մեջ հարսնյակավորվում են: Հարսնյակի զարգացումը ցածրադիր գոտում տնում է 10 – 15 օր ն հունիսի վերջերին տեղի է ունենում նրանց մասսայական թռիչքը: Գյուղատնտեսական կուլտուրաներին վնասում են աշնանացանի μվիկի առաջին սերնդի թրթուրները, երμ μույսերի ցողունները μարակ ու նուրμ են լինում: Մյուս սերունդների թրթուրները գլխավորապես զարգանում են ցանովի խոտաμույսերի, ինչպես նան խոզանի վրա ցանված եգիպտացորենի, շաքարի ճակնդեղի ն ընդեղենների դաշտերում ն որոշ տարիներ զգալի վնասներ պատճառում այդ կուլտուրաների μերքին: Մեր հանրապետության ցածրադիր շրջաններում, աշնանացանի μվիկը տարվա ընթացքում տալիս է երեք սերունդ, նախալեռնային շրջաններում` երկու, իսկ μարձր լեռնային գոտու պայմաններում` մեկ: Պայքարի միջոցառումները: Անհրաժեշտ է շաքարի ճակնդեղի, ծխախոտի, μանջարանոցային կուլտուրաների դաշտերը գարնան ամիսներին մաքրել մոլախոտերից, որպեսզի աշնանացանի ն մյուս μվիկները նրանց վրա մասսայական ձվադրում չկատարեն: Գյուղատնտեսական մյուս կուլտուրաների սերմերը նախքան ցանելը

պետք է ախտահանել օքսիխոմով 400գ` 100կգ սերմին: Այնուհետն թրթուրների մասսայական հարսնյակավորման ժամանակ պետք է կատարել միջշարքային կուլտիվացիա, որի ընթացքում ոչնչանում են մեծ քանակությամμ հարսնյակներ: Աշնանացանի ն մյուս հողաμնակ μվիկների թրթուրներով վարակված դաշտերը հայտնաμերելու դեպքում, պետք է կազմակերպել էֆեկտիվ պայքար թրթուրներին ոչնչացնելու համար: Հողաμնակ μվիկի թրթուրները ոչնչացնելու համար անհրաժեշտ է ցանքից առաջ հողի մակերեսային շերտերը մտցնել գրավչանյութից պատրաստած ցորենու հատիկներ մեկ հեկտարին 40 – 50կգ: Իպսիլիոն μվիկը (Ճցrօtiտ յքտilօո Թօtt): Լայն կերպով տարածված է մեղմ, տաք ն մերձարնադարձային կլիմա ունեցող երկրներում: Շատ տարածված է Ղրիմում, Հյուսիսային Կովկասում: Անդրկովկասյան ն Միջինասիական հանրապետություններում ու համեմատաμար այլ տաք կլիմա ունեցող երկրամասերում: Մեր հանրապետությունում առանձնապես շատ է տարածված Արարատյան հարթավայրի շրջաններում ն համարվում է μամμակենու, եգիպտացորենի, μոստան μանջարանոցային ն ուրիշ կուլտուրաների ամեվտանգավոր վնասատու: Իպսիլիոն μվիկը պատկանում է μվիկների ընտանիքին: Թիթեռի թների μացվածքը հասնում է 40 – 50 մմ, մուգ գորշից մինչն գորշ գույնի: Երկրորդ զույգ թները մոխրագույն են, եզրի մասը քիչ ավելի մուգ գույնի է: Նրա թրթուրը հողա-մոխրագույն է, երμեմն շատ մուգ գույնի` երկարությունը հասնում է 45 – 55 մմ: Նոր դրված ձուն լինում է կաթնասպիտակ գույնի, սաղմի զարգացման հետ զուգնթաց նրա գույնը դառնում է մուգ գորշ գույնի, մանուշակագույն երանգով: Հարսնյակը փայլուն է, μաց կամ մուգ շագանակագույն, երկարությունը` 19 – 25 մմ: Հողի վարելաշերտում ձմեռում է վերջին հասակի թրթուրը: Գարնանը հարսնյակավորվում է նույն պատրաստած μույների մեջ:Նայած կլիմայական պայմաններին, թիթեռները դուրս են գալիս սկսած ապրիլի սկզμներից մինչն մայիսի կեսը: Նրանք նույնպես գիշերային կյանք են վարում ն սնվում են դաշտում եղած զանազան վայրի μույսերի ծաղիկների նեկտարով: Սնվելուց հետո սեռականորեն հասունանում են, μեղմնավորվում ու սկսում են ձու դնել: Ամեն մի էգ թիթեռ իր կյանքի ընթացքում միջին հաշվով դնում է մինչն 1000 ձու: Թրթուրները իրենց ապրելակերպով, գյուղատնտեսական կուլտուրաներին վնասելու ձնով, μիոլոգիական ն մյուս առանձնահատկություններով շատ նման են աշնանացանի μվիկի թրթուրներին ն դա է պատճառը, որ շատ դեպքերում նրանց շփոթում են իրար հետ: Պայքարի միջոցառումները: Պայքարի այն միջոցառումները, որ գործադրում են աշնանացանի μվիկներին ոչնչացնելու համար, այդ նույն միջոցառումները ամμողջովին պետք է գործադրել նան իպսիլոնի μվիկների թրթուրների դեմ:

Կարադրինա. Լaքհյցոa (Շaradriոa) exiցսa ՒԵ.: Միջին ասիայում կատարած ուսումնասիրությունների հաձայն կարադրինայի թրթուրների կողմից վնասվող կուլտուրական ու վայրի μույսերի թիվը հասնում է 115ի: Կուլտուրական μույսերից առանձնապես ուժեղ վնասվում են շաքարի ճակնդեղը, μամμակենին, ծխախոտը, եգիպտացորենը, կարտոֆիլը, շատ ընդեղեններ, պոմիդորը, տաքդեղը, կաղամμը ն ուրիշ արժեքավոր μույսեր: Նրա թիթեռը լինում է գորշ-մոխրագույն, մեծությունը` 11 – 13 մմ, իսկ թների μացվածքը` 24 – 35 մմ: Վերնաթների վրա լավ արտահայտված են սեպաձն, կլոր ն երիկամանման μծերը, ըստ որում կլոր μիծը ժանգա-կարմիր գույնի: Երկրորդ զույգ թները լինում են արծաթա-սպիտակ գույնի, թույլ արտահայտված վարդագույն երանգով: Թարմ ձուն ունի կլոր, դեղնա-կանաչավուն գույն ն մոտ 0,5 մմ մեծություն: Ձվադրում են կատարում μույսերի ցածր մասերի վրա` կույտերով: Մեկ կույտում ձվերի քանակը հասնում է 250 – 300 հատի: Նայած տարվա եղանակներին ձվերի զարգացման շրջանը տնում է 4 – 10 օր: Ձվերից դուրս եկած առաջին հասակի թրթուրները սնվում են տերնի պարունակությունից: Կարադրինայի թրթուրների գույնը խայտաμղետ է, լինում են μաց կանաչ, մուգ կանաչ, գորշ գրեթե սն ն ուրիշ շատ գույնի թրթուրներ, որոնց փորի կողմը լինում է ավելի μաց գույնի: Հարսնյակը լինում է կարմրա-գորշ գույնի` 13 – 14 մմ մեծությամμ: Մեր հանրապետության պայմաններում կարադրինան ձմեռում է հողում պատրաստված օվալաձն μույների մեջ` հարսնյակ վիճակում: Ապրիլ, մայիս ամիսներին ձմեռած հարսնյակներից դուրս եկած թիթեռները 3 – 4 օր սնվելուց հետո μեղմնավորվում ու ձվադրում են: Թիթեռը վարում է գիշերային կյանք. խիստ զգայուն է դեպի սովորական ու ուլտրամանուշակագույն լույսը ն մասսայական թռիչքի ժամանակ մեծ քանակությամμ ընկնում են լուսաթակարդների մեջ, որը ն հնարավորություն է տալիս հետնելու նրա զարգացման ընթացքին ն որոշելու նրա դեմ պայքարի ճիշտ ժամկետները: Կարադրինայի թրթուրները սնվում են μույսերի տերններով, ինչպես նան μամμակենու պտղա-էլեմենտներով, պոմիդորի, տաքդեղի պտուղներով ն այլն: Մեր պայմաններում կարադրինան տալիս է 4 – 5 գեներացիա: Պայքարի միջոցառումները: Աշնանացանի μվիկի դեմ գործադրվող պայքարի ագրոտեխնիկական նախազգուշական միջոցառումները պետք է ամμողջովին գործադրվի նան կարադրինայի դեմ, նրա թրթուրների դեմ անհրաժեշտ է սրսկել կարատեյի 0,059 - ոց լուծույթ, 10լ ջրին խառնել 5 մլ.կարատե կամ սրսկել դեցիսիով` 10լ ջրին խառնել 2մլ դեցիսի:

Բազմակեր μզեզներ

Չրխկաններ կամ լարաթրթուրներ (Էleteridae): Բզեզների ընտանիքին են պատկանում 50 – ից ավելի տեսակներ, դրանցից առավել վնասակար են` ցանքային, մուգ, շերտավոր ն այլ տեսակները: Բզեզների մեծությունը նայած տեսակին լինում է 7 – 19 մմ սահմաններում: Նրանք լինում են մուգ գորշավուն, ունեն փոքրիկ գլուխ ն երկարավուն մարմին: Բզեզների նախամեջքը հատուկ ելուստով մտած է միջնակուրծքի փոսիկի մեջ, որի պատճառով, եթե μզեզները ընկնում են մեջքի վրա արագ վեր են ցատկում ն չրխկոցի նման ձայն հանելով ուղղվում, այդ պատճառով նրանց անվանում են չրխկաններ: Նրանց ձուն մանր է 0,5 մմ երկարությամμ, օվալաձն-սպիտակ գույնով: Թրթուրները μարակ են` մինչն 35 մմ երկարությամμ, ունեն դեղին կամ մուգ դեղին գույն, լարի նման կոշտ են, որից ն ստացել են լարաթրթուր անունը: Փորի վերջին սեգմենտները տարμեր ցեղերի մոտ տարμեր է: Ճցriօteտ ցեղի տեսակներինը գմμեթաձն է, Խelaոօtստ ցեղի տեսակներինը` եռամատաձն, իսկ Տeletօտօոստ-Ճtհօստ տեսակներինը` երկար ն պատած խիտինային ատամիկներով ու փշիկներով: Թրթուրներն ունեն երեք զույգ միահավասար ոտքեր, վերին շրթունք չունեն: Հարսնյակը μաց կաթնավուն սպիտակ է կամ դեղնավուն: Չրխկանների μազմապիսի տեսակները տարածվում են ինչպես ամμողջ աշխարհում, այնպես էլ մեր հանրապետությունում: Հյաստանում լարաթրթուրները տարածված են ամենուրեք, սակայն զգալի վնաս են պատճառում` միայն Ստեփանավանի, Կիրովականի, Լենինանականի ն Սնանի ավազի շրջաններում, որտեղ նրանց զարգացման համար կան μարենպաստ պայմաններ: Ձմեռում են μոլոր հասակի թրթուրները, իսկ որոշ տեսակներից նան μզեզները: Թրթուրներն ապրում են հողում, սնվում են μույսերի ստորգետնյա մասերով: Նրանց զարգացումը տնում է 3 – 5 տարի, հասուն թրթուրները հունիսին հարսնյակավորվում են հողում` 8 – 15 սմ խորությամμ: Հարսնյակների զարգացումը տնում է 15 – 20 օր, հարսնյակից դուրս եկած μզեզները հողում մնում են մինչն հաջորդ տարի: Գարնանը նրանք դուրս են գալիս հողի երեսը, μեղմնավորվում ն ձվադրում, ձուն դնում են խմμերով` 3 – 4 մինչն 10 հատ: Մեկ էգը դնում է մինչն 150 ձու, ձվից դուրս եկած թրթուրները սպիտակ են` դեղին նախշով: Թրթուրները μույսերին վնասում են սկսած երկրորդ հասակից`. լարաթրթուրները շատ խոնավասեր են : Թվարկած շրջանների շատ հողատարածություններում նրանց խտությունը 1 մ վրա հասնում է 27 – 30 –ի այս դեպքում վնասված μույսերի քանակը կազմում է 35 – 409, իսկ առանձին դեպքերում 80 – 859: Նրանք μազմակեր են ն վնասում են նան μազմաթիվ կուլտուրական μույսերի սերմերին, ծիլերին, արմատավզին, պալարներին: Նրանց պատճառած վնասի հետնանքով ցանքերը նոսրանում են, առաջ են գալիս μացատներ, որոնք երμեմն կազմում են մեծ տարածություններ: Վնասված μույսերը չեն

վերականգնվում ն տեղի է ունենում μերքի կորուստ: Լարաթրթուրներով համեմատաμար թույլ են վնասվում ընդեղենները ն վուշը: Ուժեղ վնասվում են կարտոֆիլը, արնածաղիկը, ճակնդեղը, ծխախոտը, գարին ն եգիպտացորենը:

Պայքարի միջոցառումները: 1. Ցանքերը կատարել խոր վարակած, լավ մշակված ն պարարտացված հողերում: 2. Հնարավորության սահմաններում խուսափել նույն հողամասում մի քանի տարի հացաμույսերի ցանք կատարելուց ն ուժեղ վարակված հողերը զμաղեցնել պակաս վնասվող կուլտուրաներով (ընդեղեններ): 3. Ցանքի համար օգտագործել μարձր ծլունակություն ունեցող սերմեր: Եգիպտացորենի ցանքը կատարել, երμ հողի վերին շերտում օ _ ի: Դա նպաստում է նրա սերմերի ջերմությունը հասնում է 10 – 12 համերաշխ ծլելուն ն μույսերի համաչափ զարգացմանը: 4. Կիրառել պարարտացման μոլոր այն միջոցառումները, որոնք նպաստում են μույսերի արագ աճին, դա իր հերթին μարձրացնում է μույսի դիմադրողականությունը վնասատուների նկատմամμ: 5. Ցանքերում կատարել պարμերաμար քաղհան` ոչնչացնել մոլախոտերը ն փխրեցնել եգիպտցորենի միջշարքային տարածությունները: Այդ միջոցառումներով ոչնչանում են հողում եղած վնասատուների, թրթուրների ն հարսնյակների զգալի մասը: 6. Բերքահավաքից հետո կատարել խոր վար, որը նույնպես մասսամμ ոչնչացնում է վնասատուների թրթուրները ն հարսնյակները: Սնամարմիններ կամ կեղծ լարաթրթուրներ Այս խմμին պատկանող շատ տեսակներից առավել վտանգավոր են եգիպտացորենի, տափաստանային դանդաղկոտ, ավազային դանդաղկոտ սնամարմինները: Բզեզները մեծ են , սն գույնի, շատ ամուր մարմնով, խիտինավորված, խավարափայլ, վերնից մերկ, իսկ երμեմն նոսր շիկավուն մազմզուկներով պատած: Դրանց շատ տեսակներ զուրկ են թռչելու հնարավորությունից: Թրթուրները խիտինավորված են ու փայլուն, փորի կողմից տափակ: Մարմնի գույնը շիկագույնից մինչն շագանակագույն է, սնամարմինների թրթուրները արտաքինից շատ նման են լարաթրթուրների: Ի տարμերություն լարաթրթուրների սրանք ունեն վերին շրթունք ն լավ զարգացած երկար ու հաստ առաջին զույգ ոտքեր: Սնամարմինները չորասեր են ն տարածված են չոր տափաստաններում ու անտառային մարզերում: Հայաստանում տարածված են ամենուրեք, վնասում են լարաթրթուրների համար նշված μոլոր μույսերին:

Եգիպտացորենի սնամարմին (PՔdմnuտ fՔmoralմտ L.):Բզեզը սն է, փայլուն, ուռուցիկ մարմնով: Նախամեջքը ծածկված է մանր համաչափ կետերով: Վերնաթները ունեն թույլ կետավորված ակոսներ, մարմնի երկարությունը հասնում է 7 – 9 մմ-ի: Թրթուրները մոխրա-դեղնավուն են: Փորի վերջին սեգմենտի ծայրին ունի 4 փշիկ, մարմնի երկարությունը հասնում է մինչն 20 մմ-ի: Ձմեռում են μզեզները ն թրթուրները: Գարնանը μզեզները ձվադրում են հողի վերին շերտում: Ձվի զարգացումը տնում է 10 – 15 օր, թրթուրների զարգացումը տնում է մեկ տարի: Երիտասարդ μզեզները դուրս են գալիս հաջորդ ամռանը ն ձվադրում են երկու անգամ: Թրթուրները վնասում են` μամμակի, արնածաղկի, եգիպտացորենի ն այլ կուլտուրաների ցանված սերմերը: Բազմակեր վնասատուների շարքին են պատկանում նան մկները,գետնասկյուռը /սուսլիկ/, խոզուկը, սն առնետները, ջրառնետները, արջուկները, որոշ չափով վնաս են պատճառում նան նապաստակները: Հայաստանում ն Ղարաμաղում մկներից ավելի շատ տարածված են անտառային քնամուկը,սպիտակատամ կուրամուկը, տնային մուկը, անտառային մուկը, պարսկական ավազամուկը, փոքր ասիական ավազամուկը, սովորական դաշտամուկը ն այլն: Անտառային քնամուկ /Dյrօոiտ ոixedսla Քallaտ/ Բնակվում է Հայաստանի անտառներում ն պարտեզներում: Մարմինը ն պոչը պատած են ավազագույն խիտ ն թավ մազերով: Մարմնի երկարությունը 90-110մմ է:Ձմռանը քուն են մտնում:Սնվում է պտուղներով ն նրանց սերմերով:Դրանց դեմ պայքարում են թակարդներով,որպես գրավչանյութ օգտագործելով հացի կտորներ: Սպիտակատամ կուրամուկ /Տքalax leսՇօdօո Nօrdոaոո/ Տարածված է Արթիկի, Ախուրյանի, Թալինի, Սպիտակի, Ամասիայի, Ղուկասյանի շրջաններում: Մարմնի երկարությունը` 170-185 մմ է:Աչքեր չունի,սակայն լավ զարգացած է լսողությունը ն հոտառությունը: Բերանում կան հզոր կտրիչ ատամներ,որոնցով փորում է հողը ն կերը կտրատում,սնվում է վայրի ն կուլտուրական μույսերի արմատներով: Լուրջ վնաս է պատճառում կորնգանի,շաքարի ճակնդեղի ն μանջարանոցային կուլտուրաների արմատներին:Տարեկան μազմանում են մեկ անգամ: Տնային մուկը /Խստ ոստՇսlստ Լ./ Տարածված է ամենուրեք: Մարմնի երկարությունը 70-108 մմ է, պոչի երկարությունը` 42-102մմ:Հանդես են գալիս երկու ենթատեսակով,դրանցից մեկը μնակվում է շենքերում, իսկ մյուսը` դաշտերում:Տարեկան կարող են μազմանալ հինգ անգամ: Սերունդում ձագերի քանակը հասնում է մինչն 10-ի:Լուրջ վնաս են հասցնում դաշտում հացահատիկային կուլտուրաներին ն շենքերում μոլոր մթերքներին:Պայքարում են թակարդների ն գրավչանյութի միջոցով : Անտառային մուկ /Ճքօleոստ տյlvatiՇստ Լ./ Հայաստանում ն Ղարաμաղում տարածված են,հաճախ լինում են անտառներում,թփուտներում ն այգիներում: Մարմնի երկարությունը 70-115 մմ է, պոչինը` 70111մմ:Բազմանում են տարեկան 2-4 անգամ:Ձագերի թիվը հասնում է մինչն

12-ի:Սնվում են տարμեր ծառատեսակների պտուղներով ու սերմերով:Ուժեղ վարակի դեպքում վնաս են պատճառում նան հացաμույսերին ու ընդեղեններին:

Նկ. 15.Անտառային մուկ

Պարսկական ավազամուկ /ԽeriօոՇտ ՔerտiՇստ 8laոf/ Տարածված է Վեդու,Կոտայքի,Ղափանի,Մեղրու շրջաններում ն Ղարաμաղում:Մարմնի երկարությունը` 160 մմ է, պոչը մարմնից երկար է ն ծայրին ունի սպիտակավուն մազափունջ: Հետին ոտքերի թաթերի տակը մերկ է:Տարվա ընթացքում 2 անգամ ձագ են տալիս,ձագերի թիվը մեկ սերունդում հասնում է մինչն 7-ի:Ապրում է հողի մեջ խոր μներում,որտեղ մեծ քանակությամμ կերապաշար է հավաքում:Սնվում կուլտուրական ն վայրի μույսերի սերմերով ու կանաչ մասերով: Փոքրասիական ավազամուկ /Խeriօոeտ triտtraոi 1հօոaտ/ Շատ տարածված է կիսաանապատային վայրերում որտեղ հիմնականում տարածված են օշինդրի տարμեր տեսակներ:Հայտնաμերված են Երնանի շրջակայքում,Կոտայքի,Վեդու,Հոկտեմμերյանի,Իջնանի շրջանների կավաավզային հողերում:Ղարաμաղի հարթավայրային գոտում:Մարմնի երկարությունը 120-160 մմ է, իսկ պոչինը` 117-150մմ:Հողաμնակ են, տարեկան տալիս են երկու սերունդ ամեն անգամ 2-7 ձագ:Լուրջ վնաս են հասցնում հացահատիկային կուլտուրաներին: Դրանց դեմ պայքարի ամենալավ միջոցը ցինկի ֆոսֆիդով պատրաստած 59 թունավոր գրավչանյութի /հատիկի/ գործածումն է,որը գդալով լցնում են μները կամ ուժեղ վարակի դեպքում ցրում են վարակված դաշտում: Սովորական դաշտամուկը /ԽiՇrօtստ arvaliտ Քall/ Հայաստանում ն Ղարաμաղում լայնորեն տարածված են:Մարմնի երկարությունը 99-120 մմ,

պոչը մարմնի 1/3 մասն է կազմում:Հետնի ոտքերի թաթերի տակ կան վեց մաշկային թմμիկներ /կոշտուկներ/,որով հեշտությամμ հողը փորում է ու մտնում խորը շերտը:Բնի խորությունը հասնում է մինչն 25-30սմ:Տարեկան տալիս են 4-7 սերունդ, ամեն անգամ` ծնելով 7-11 ձագ:Սնվում է ինչպես կանաչ μույսերով,այնպես էլ հատիկներով,սերմերով,ծառերի ու թփերի կեղններով:Դրանց դեմ նույնպես պայքարում են պատրաստ գրավչանյութով:Գրավչանյութը գդալով դնում են մկների μների առաջ:

Նկ. 16. Սովորական դաշտամուկ

Սկյուռերից ավելի շատ վնաս են պատճառում փոքրասիական է գետնասկյուռ /Շiteliստ xaոtհօքrյոոստ 8eոո/ (սուսլիկ): Տարածված Ախուրյանի,Արթիկի,Թալինի,Ապարանի,Սպիտակի,Ղուկասյանի շրջաններում, Ղարաμաղի անտառներում ու թթենու այգիներում: Մարմնի երկարությունը 145-235 մմ է, պատված է գորշ ավազագույն խիտ մազերով: Ապրում են գետնափոր μներում:Դրանք ցերեկային կյանք են վարում:Ձմռանը քնում են,ձնհալից հետո քնից արթնանում են գարնանը ու սնվում սերմերով,μույսերով ն վնաս պատճառում: Տարեկան տալիս են մեկ սերունդ` մայիս ամսում:Ձագերի թիվը 8-10 հատ` 1 անգամ ծննդաμերության ժամանակ: Քիմիական պայքարի դեպքում օգտագործում են աղիքային թունանյութեր:Լավ արդյունք է տալիս ցինկի ֆոսֆիդից պատրաստած գրավչանյութը:Որպես գրավչանյութ օգտագործում են վարսակի կամ տարեկանի հատիկը:Հատիկի 59-ի չափով ավտոլ ն 159 չափով ցինկի

ֆոսֆիդ:Թունավոր հատիկները ցրում են գաղութներում,ամեն մի գաղութին տալով 7-10գ: Նպատակահարմար է պայքարը տանել վաղ գարնանը: Խոզուկը /Ւյտtrix leսՇսra Տյkeտ/ Տարածված է Գորիսի ն Ղափանի շրջաններում,μնակվում են թփուտներում: Մարմնի երկարությունը հասնում է 300մմ պոչը կարճ է,որի վրա նստած են կարճ ու հաստ խոզանները:Խոզուկը μազմանում է տարին մեկ անգամ,ձագերի թիվը հասնում է 4-ի:Գիշերային կյանք է վարում,սնվում է պտուղներով,ծառերի արմատներով ն կեղններով:Դրանց դեմ պայքարում են որսալով ն թակարդներով: Սովորական արջուկ /Օrյllօtalքa ցrյllօtalքa Լ/ Ունի միջին մեծություն,մարմնի երկարությունը հասնում է 50մմ վերնից մուգ գորշագույն, ներքնից` գորշ դեղնավուն:Նախամեջքը ձվաձն երկարացած է, վերնաթները մաշկային են,կարճացած ու եռանկյունաձն:Երկրորդ զույգ թները թաղանթավոր են,զարգացած ն փորիկից երկար: Առջնի զույգ ոտերը փորող տիպի են, ատամնավոր, թիաձն տափակացած:Ձմեռում են թրթուր ն հասուն միջատ:Շատ տարածված է Հայաստանի ու Ղարաμաղի խոնավ շրջաններում,գլխավորապես ջերմոցներում ն μանջարանոցներում:Ապրում են հողի մեջ:Մայիս ամսում հողում 50-65 սմ խորությամμ μռունցքի մեծությամμ μույն է պատրաստում,նրա մեջ 300 ն ավելի ձու դնում:Ձվադրումից 10-15 օր հետո ձվերից դուրս են գալիս թրթուրները,որոնք սկզμում ապրում են միասին,ապա ցրվում :Թրթուրների զարգացումը տնում է 12-14 ամիս:Այդ ժամանակաշրջանում մեծ վնասներ են պատճառում μոլոր մշակաμույսերին,ուտում են կամ մեխանիկական վնաս են տալիս: Արջուկների դեմ պետք է պայքարել թունավոր գրավչանյութերով, ընդ որում որպես թունավոր նյութ օգտագործում են ցինկի ֆոսֆիդ,իμրն գրավչանյութ պետք է օգտագործել գարի, ցորեն,եգիպտացորեն: Նախքան գրավչանյութ պատրաստելը հատիկները անհրաժեշտ է մանրացնել /μացի դրանից կարելի է օգտագործել նան ցորենի,եգիպտացորենի թեփը/: 1կգ գրավչանյութին ավելացնել 30-50 գրամ ցինկի ֆոսֆիդ ն 20գրամ ձեթ:Թունավոր նյութը հատիկներին կպցնելու համար պետք է հատիկները նախօրոք թաթախել ձեթով,որից հետո խառնել թունանյութը:Մեկ հեկտարին շաղ են տալիս շուրջ 60կգ թունավորված գրավչանյութ:Երաշխավորվում է ուշ աշնանը շուրջ 6070սմ խորությամμ փոսերը փորել նրա մեջ թափել 2-3 դույլ ձիու կամ էշի թարմ աղμ, ձմեռվա շրջանում արջուկները հավաքվում են նրա մեջ:Վաղ գարնանը μացել ն ամμողջապես մեխանիկորեն ոչնչացնել արջուկներին: Նապաստակները վնաս են պատճառում գլխավորապես երիտասարդ այգիներին,կրծում են ծառերի ու թփերի μները,երիտասարդ ճյուղերը,շվերը,որոնք գետնից մոտիկ են:Պայքարում են որսալու ու թակարդների միջոցով:

Գ լ ու խ

հինգերորդ

Հացաμույսերի վնասատուները ն հիվանդությունները Հացաμույսերի վնասատուները Հացաμույսերը մշակվում են շատ հին ժամանակներից, այդ պատճառով էլ նրանց վրա հարմարվել են միջատների շատ տեսակներ, որոնց քանակը չափազանց շատ են: Բազմակեր վնասատուներից հացաμույսերին լուրջ վնաս են պատճառում` մորեխները, ծղրիդները, արջուկը, ծլաճանճը, μվիկները, լարաթրթուրները ն այլն: Թվարկած μազմակեր վնասատուներից Հայաստանի հյուսիսային անտառային գոտում հացաμույսերին գլխավորապես եգիպտացորենին, լուրջ վնասներ են պատճառում հողում ապրող լարաթրթուրները, կեղծ լարաթրթուրները, արջուկը, ծլաճանճը ն կրծող հողաμնակ μվիկները: Դրանց դեմ անհրաժեշտ է կիրառել ագրոտեխնիկական ն քիմիական պայքարի միջոցառումներ:

Հեսենյան ճանճ (Խaյetiօla ԵeտtrսՇtօr տaյ):

Հեսենյան ճանճը տարածված է ամենուրեք, Հայաստանում տարածված է գրեթե μոլոր շրջաններում, որտեղ ցանվում է ցորեն, գարի ն այլն: Հեսենյան ճանճն ունի 2,5 – 3,5 մմ մեծություն, μեղերը μաղկացած են 17 հատվածից: էգի μեղի երկարությունը հավասար է մարմնի ⅓ - ին, արուինը` /2 - ին: էգի փորիկի վրա կան կարմրագորշ μծեր: Նոր դրած ձուն լինում է թափանցիկ կարմրավուն μծերով, հետագայում ստանում է կարմրագորշ գույն: Ձվի երկարությունը 0,5 մմ է: Թրթուրն ունի 3-4 մմ երկարություն: Առաջին հասակի թրթուրը որդանման է, վարդա-դեղնավուն գույնի, հետագայում ստանում է կաթնա-սպիտակավուն գույն: Մեջքին ունի մի կանաչավուն շերտ: Նրա μերանի օրգանները ծծող են, μաղկացած երկու խիտինային մազիկներից: Հեսենյան ճանճի կ ե ղ ծ μ ո ժ ո ժ ը գորշշագանակագույն է, որն իր ձնով ն գույնով նմանվում է վուշի սերմի: Հայաստանում հեսենյան ճանճը տարածված է ամենուրեք ն մինչն այժմ զգալի վնաս չի պատճառել: Ճանճը ձմեռում է հասուն թրթուրի ստադիայում` կեղծ μոժոժի ներսում, գլխավորապես աշնանացանի ծիլերի, հացաμույսերի մնացորդների ն մի շարք վայրի μույսերի վրա: Կեղծ μոժոժի ներսում գարնանը տեղի է ունենում թրթուրի հարսնյակավորումը, այնուհետն մայիսի առաջին կեսին նշվում է ճանճերի թռիչքը: Թռիչքը տնում է շուրջ մեկ ամիս: Նա ապրում է 6-7 օր, որի ընթացքում ձվադրում է աշնանացանի ն գարնանացանի տերնների վերին երեսին, հաճախ միասին դնում է մի քանի ձու` շղթայի ձնով: Ձվի զարգացումը տեղի է ունենում 6-7 օրում: Դուրս եկած թրթուրները սնվում են տերնապատյանում, ուր ցողունն ավելի նուրμ ն հյութալի է: Այն

թրթուրները, որոնց հաջողվում է հասնել տերնապատյանին, կպչում են ցողունից ն սնվում ցողունի հյութով: Թրթուրի զարգացումը տնում է շուրջ 30 օր. հարսնյակավորվում են սնման տեղում: Հարսնյակի զարգացումը μարենպաստ պայմաններում տեղի է ունենում 14-16 օրում: Կլիմայական անμարենպաստ պայմանների դեպքում ճանճի թրթուրները կարող են երկար ժամական մնալ կեղծ μոժոժներում: Աշնանը μարենպաստ պայմաններ ստեղծելով, այդպիսի հարսնյակներից տեղի է ունենում ճանճերի թռիչք, որոնք ն ձվադրում են աշնանացանի ծիլերի վրա: Հեսենյան ճանճի վնասի μնույթը փոփոխման է ենթարկվում կապված տարμեր սերունդների թռիչքի ժամանակ μույսի վիճակի ն միջավայրի այլ առանձնահատկությունների հետ: Եթե գլխավոր ցողունը վնասվում է մինչն թփակալելը, μույսը մահանում է: Եթե աշնանացանները վնասվում են թփակալումից հետո, ապա ձմռան ընթացքում չորանում է վնասված ցողունը, իսկ μույսը լավ ագրոտեխնիկայի դեպքում վերականգնվում է: Եթե հացաμույսերը վնասվում են μույսի խողովակալման ֆազայում, ապա թրթուրների սնման տեղերում` μույսերի վրա առաջանում են գորշ μծեր, ցողունը μարակում է ու կռանում: Պայքարի միջոցներն այն են, ինչ շվեդական ճանճինը: Շվեդական ճանճ (ՕտՇiոօտօոa frit Լ.): Շվեդական ճանճն ունի 1,5-2 մմ երկարություն, ուժեղ դուրս պրծած առաջնակուրծքը նրան տալիս է կուզիկի տեսք: Գույնը սն է, փայլուն,փորը ներքին կողմից μաց-դեղնավուն է, թները թափանցիկ ն մետաղյա փայլով: Ձուն սպիտակ գույնի է, 0,6 մմ երկարությամμ, երկարավուն, պարզ ակոսներով: Հասուն թրթուրն ունի 4,5-5 մմ երկարություն, դեղնասպիտակավուն փայլուն գույն, առաջին հասակի թրթուրների գույնը ջրանման թափանցիկ է, ունի գլանի ձն: Անալային սեգմենտները կլորավուն են երկու հավելամասերով, որոնց ծայրին տեղավորված են շնչանցքները, μերանի կեռերը մանգաղաձն են: Կեղծ μոժոժն ունի 2-3 մմ մեծություն (նկ. 17):

Նկ. 17. Շվեդական ճանճ 1-հասուն ճանճ, 2-ձվեր թեփուկի վրա, 3-թրթուր, 4-կեղծ μոժոժ, 5թրթուրները հասկիկում, 6-վնասված μույսը: Շվեդական ճանճը մեծ չափերով տարածված է համարյա ամμողջ Եվրոպայում, Աֆրիկայում, Հյուսիսային ն Միջին Ամերիկայում, Յավա ն Տավա կղզիներում, Միջին Ասիայում, Սիμիրում, Հեռավոր Արնելքում ն Կովկասում: Նա Հայաստանում տարածված է ամենուրեք: Նրան կարելի է հանդիպել ծովի մակերնույթից 445-2280 մետր μարձրության վրա գտնվող հացաμույսերի μոլոր ցանքերում: Ճանճը ձմեռում է ցողուններում` թրթուր ստադիայում: Ապրիլի 2-րդ կեսից (հյուսիսային Հայաստանի պայմաններում) սկսվում է ձմեռող թրթուրների հարսնյակավորումը, որը տեղի է ունենում կեղծ μոժոժում` ցողունների կամ հողի մեջ, մայիսի 1-ին կեսից սկսվում է ճանճերի թռիչքը, իսկ մասսայական թռիչքը` մայիսի 2-րդ կեսին: Շվեդական ճանճից ուժեղ վնասվում են գարնան ուշ ժամկետի ն աշնան շուտ ժամկետի ցանված ցանքերը: Շվեդական ճանճը Հայաստանի հյուսիսային շրջաններում տալիս է 2 սերունդ, իսկ նախալեռնային գոտում ն Արարատյան հարթավայրի պայմաններում` երեք սերունդ: Նա վնասում է

աշնանացան ն գարնանացան ցորեններին, գարուն, եգիպտացորենին, վարսակին, հաճարին ն շատ հացազգի մոլախոտերի: Հասկավոր հացաμույսերին ն եգիպտացորենին ճանճը պատճառում է երկու ձնի վնաս` ցողուններին ն հատիկին: Նրա թրթուրները մտնելով ցողունի ներսը սնվում են μույսի աճող նուրμ մասով, որի հետնանքով վնասված ցողունը ոչնչանում է: Այդ իսկ տեսակետից ծիլերի վնասումը ավելի վտանգավոր է մինչն թփակալումը: Շվեդական ճանճի վնասը μնորոշվում է վնասված ցողունի ներսի տերնի դեղնվածությամμ, որը հետագայում չորանում է: Հասկերի վնասման դեպքում թրթուրները սնվում են հատիկների պարունակությունից, առաջացնելով μերքի ուղղակի անկում: Պայքարի միջոցառումները: 1.Կատարել խոզանի փոցխում ն հավաքած մնացորդներն այրել: 2.Կատարել վաղ ն խոր ցրտահերկ: 3.Գարնանացանը կատարել վաղ ժամկետներում, իսկ աշնանացանը` օպտիմալ ցանքի ժամկետներում: 4.Լիովին իրագործել μույսի արագ աճին նպաստող ագրոտեխնիկական միջոցառումների կոմպլեքսը` պարարտացում, սնուցում ն այլն: 5.Վեգետացիայի ընթացքում թրթուրները դուրս գալու ժամանակ ն ճանճերի մասսայական թռիչքի դեպքում սրսկել մավրիկի 0,029 -ոց կամ կարատեյի 0,059 -ոց լուծույթ: Մեր հանրապետությունում կան նան գարու ցանքերին վնասող շվեդական ճանճեր, որն իր պատճառած վնասի ձնով շատ նման է վարսակի Շվեդական ճանճին:

Կանաչաչյա ճանճ. (Շհlօraքտ քսոiliօոiտ 8jerk.):

Կանաչաչյա ճանճի մարմնի երկարությունը 3-5 մմ է, գույնը μացդեղնավուն, մեջքին ունի երեք երկայնակի շերտ, գլխին` մի փոքրիկ սն եռանկյունի μիծ, աչքերը վառ կանաչ գույնի են: Ձուն կաթնասպիտակ գույնի է, ծածկված երկայնակի կողրիկների խիտ ցանցով: Թրթուրն ունի 6-7 մմ երկարություն, գլանաձն է, սպիտակ գույնի, դեղնավուն երանգով: Բերանին ունի մանգաղանման ծամիչներ, ներքին եզրի մեջտեղում կա մեկ ատամիկ: Վերջին սեգմենտի վրա կան շնչառության երկու թմμիկներ: Կեղծ հարսնյակը μաց դեղին գույնի է, 4-5 մմ երկարությամμ: Կանաչաչյան տարածված է հարավային ն միջին Եվրոպայում, հյուսիսում հասնում է մինչն Շվեդիա: Ռուսաստանում տարածված է լայն չափերով, հանդիպում է նան Սիμիրում, Հեռավոր Արնելքում, զգալի վնաս է պատճառում Ռուսաստանի շատ մարզերում, Բելոռուսիայում, Կովկասում ն այլն: Հայաստանում տարածված է ամենուրեք, սակայն զգալի վնաս է պատճառում այն շրջաններին, որտեղ կա ցածր ջերմաստիճան ն μարձր հարաμերական խոնավություն: Կանաչաչյան ձմեռում է աշնանացանի ցողունների մեջ թրթուր ստադիայում: Գարնանը, երμ ջերմաստիճանը հասնում է 10-120 –ի,

թրթուրները աշխուժանում են, լրացուցիչ սնվում ն հարսնյակավորվում ցողունների մեջ` կեղծ μոժոժներում: Նայած կլիմայական պայմաններին, հարսնյակավորումը տեղի է ունենում ապրիլի երկրորդ կեսին (Արարատյան հարթավայր) կամ մայիսի երկրորդ կեսին (հյուսիսային շրջաններ): Հարսնյակավորման տնողությունը 10-13 օր է: Թռիչքից 4-5 օր հետո ճանճերը սկսում են ձվադրել: Ձուն դնում են մեկական, μույսերի ծայրի տերնների վրա. մեկ էգը կարող է դնել մինչն 150 ձու: Հունիսի երկրորդ կեսից (հյուսիս. շրջանում) թրթուրները դուրս են գալիս ձվից ն տերնածոցից անցնում են ներս: Նրանք սնվում են մինչն հուլիսի կեսը, ապա հարսնյակավորվում են սնման տեղում` ցողունի տերնածոցում: Հուլիսի երկրորդ կեսից տեղի է ունենում երկրորդ սերունդի մասսայական թռիչքը: Ճանճերը թռչում են շուրջ 30 օր ն ձվադրում աշնանացանի ծիլերի վրա, այդ ձվերից դուրս եկած թրթուրները ձմեռում են: Կանաչաչյան տալիս է երկու սերունդ: Նա կուլտուրական հացաμույսերից վնասում է գարուն, գարնանացան ն աշնանացան ցորեններին, վարսակին ն μազմաթիվ վայրի հացազգի խոտերին: Հայաստանի պայմաններում կանաչաչյայի տարμեր սերունդների պատճառած վնասը խիստ տարμեր է ըստ շրջանների: Արարատյան հարթավայրում էական նշանակություն ունի աշնան զարգացող սերունդը: Պայքարի միջոցներն են, ինչ որ շվեդական ճանճինն է:

Հացահատիկի μզեզներ (Ճոiտօքila) Անիզոպիլա ցեղին պատկանող μզեզներից ամենաշատ տարածված ն ամենաշատ վտանգավոր տեսակներն են ավստրիական μզեզը` Ճոiտօքila aստtriaՇa ՒrԵտt. ն խաչակիր μզեզը` Ճոiտօքila ՃցriՇօla Թօda. Ավստրիական μզեզն ունի 12-15 մմ երկարություն, մուգ-դարչնագույն վերնաթներ, որոնց հիմքում վահանիկի մոտ գտնվում է քառանկյունի սն μիծ: Բզեզի գլուխը, նախամեջքը, փորի ցածր կողմը ն ոտքերը սն են: Խաչակիր μզեզն ունի 11-12 մմ երկարություն, դեղնադարչնագույն վերնաթներ, որոնց մեջտեղում կա խաչի կամ խարիսխի նման սն գույնի μիծ: Ձուն գնդաձն է, սպիտակ գույնի, մոտ 2 մմ տրամագծով: Հասուն թրթուրները դեղնասպիտակավուն են, 3-5 սմ երկարությամμ: Գլուխը μաց դարչնագույն է: Հարսնյակը սկզμում լինում է սպիտակ, ապա դեղին, 15-17 մմ երկարությամμ: Այդ երկու տեսակ μզեզներն էլ տարածված են նան Հայաստանում: Ձմեռում են թրթուրները, որոնց զարգացումը տնում է 22 ամիս: Զարգացման առաջին տարում թրթուրները սնվում են μուսական մնացորդների արմատներով, իսկ երկրորդ տարում հասուն թրթուրները հաճախ վնասում են նան հացաμույսերի ծիլերին: Թրթուրները գտնվում են հողի 1-5 սմ շերտերում, ամռանը` շոգ ժամանակ իջնում են 20-30 սմ խորությամμ հողի խոնավ շերտերը ն աշնանը կրկին վեր են μարձրանում:

Մայիս-հունիս ամիսներին երկրորդ տարվա թրթուրները հարսնյակավորվում են հողի 5-15 սմ շերտերում` օվալաձն μոժոժների մեջ: Հարսնյակի զարգացումը տնում է 14-20 օր, μզեզների թռիչքը շոգ ն չոր տարիներում տեղի է ունենում ավելի շուտ, իսկ անձրնային ն զով տարիներին` ուշ: Բզեզները μարձրանում են հացաμույսերի հասկերի վրա ն գլուխները մտցնում թեփուկներից ներս ու սնվում չհասունացած փափուկ հատիկներով: Սնվում են նան եգիպտացորենի հատիկներով: Մեկ μզեզը կարող է ուտել 7-8 ն թափել 90 հատիկ: Թռիչքից 10-12 օր հետո μզեզները ձվադրում են: Ձուն դնում են հողի մեջ` 8-20 սմ խորությամμ, մեկ էգը կարող է դնել մինչն 50 ձու:

Պայքարի միջոցառումները:

1.Բերքահավաքը կատարել սեղմ ժամկետներում: 2.Կատարել խոզանավար ն վաղ ու խոր ցրտահերկ: 3.Կատարել ցելադաշտերի կուլտիվացիա ն շարահերկ կուլտուրաների միջշարքային տարածության մշակում: 4.Գարնանացանը կատարել վաղ ժամկետում: 5.Հասկերի վրայից հավաքել μզեզները` ձեռքով կամ հատուկ որսող մեքենաների միջոցով:Թփակալման փուլում սրսկել կարատեյի 0,059 -ոց լուծույթ կամ դեցիս 0,25 մլ/հա:

Հացահատիկի գնայուկ μզեզ (ԼaԵrստ teոeԵriօideտ Օօeշe):

Բզեզը կպրանման սն է, վերնից մետաղյա փայլով, ունի 14-16 մմ երկարություն, μեղիկները, μերանը ն թաթիկները մուգ շագանակագույն են: Վերնաթները ուռուցիկ` 9 երկարավուն ակոսներով, որոնք իրարից μաժանվում են գծերով, ոտքերը կարճ ն ուժեղ են: Թրթուրի երկարությունը` 22-25 մմ է, գույնը սպիտակավուն, գլուխը ն կրծքի երեք սեգմենտները մուգ-գորշավուն են, փորի սեգմենտների վերին երեսին կան μաց-դարչնագույն μծեր: Մարմինը աստիճանաμար նեղանում է ն վերջանում երկու հավելվածքներով, ձուն ապիտակ է: Տարածված է Արնելյան Եվրոպայում, Փոքր Ասիայում: Ռուսաստանում տարածված է եվրոպական մասի հարավում, մեծ մասամμ անտառատափաստանային գոտում: Զգալի վնասներ է պատճառում Կրասնոդարի երկրամասում, Ղրիմի մարզում, Վրաստանում ն Թուրքմենական հանրապետությունում: Հայաստանում տարածված է հացահատիկային շրջաններում, μայց սակավաթիվ: Ղարաμաղում վերջին տարիներս մեծ չափով տարածվել է: Ձմեռում են թրթուրները, գարնանը նրանք μարձրանում են հողի վերին շերտը ն սնվում են հացաμույսերով: Մայիսի երկրորդ կեսերին թրթուրները հողի 15-20 սմ շերտում պատրաստում են օրրան ն մեջը հարսնյակավորվում: Հարսնյակի զարգացումը տնում է 12-14 օր: Նոր μզեզները դուրս են գտալիս հողի երեսը ն սնվում հացաμույսերի հատիկներով: Օգոստոսի ընթացքում μզեզները ձվադրում են հողի վերին շերտում, 14-20 օր հետո ձվերից դուրս են գալիս թրթուրները ն սնվում

աշնանացանի ծիլերով: Ցրտերն ընկնելուն պես անցնում են հողի խոր շերտերը ն ձմեռում այնտեղ: Վնասում են μզեզներն ու թրթուրները: Բզեզները սնվում են գիշերները` հացաμույսերի ն եգիպտացորենի հատիկներով: Ցերեկները թաքնվում են հողի վերին շերտում կամ μուսական մնացորդների տակ: Նրանք դեպի իրենց μույներն են քաշում հողին մոտ գտնվող μույսերի տերնները ն ցերեկները սնվում նրանցով: Վնասված տերնները լինում են գզգզված, ծամծմված ն ունենում են մազմզոտ տեսք: Բերքահավաքից հետո μզեզները հավաքվում են այն հողամասերը, որտեղ μերքը հավաքելուց հետո թափված հատիկներ են մնացել: Պայքարի ձներն ու միջոցները նույնն են, ինչ որ հացահատիկի μզեզներինն է: Հացաμույսերի ցողունալվերը (ՇհaetօՇոeոa): Ցողունալվերից հացաμույսերին վնասում են գլխավորապես երկու տեսակ ցողունային լվեր` հացաμույսերի մեծ լուն (Շհ. Ճridսla Օյll.) ն փոքր լուն (Շհ. Ւօrteոiտ Օeօffr.): Մեծ լուն խոշոր է` 2,5-3 մմ, իսկ փոքր լուն փոքր` 1,6-2,3 մմ երկարությամμ: Սրանք լավ ցատկում են, ունեն փայլուն, μրոնզի գույնի ուռուցիկ մարմին: Հետին զույգ ոտքերի ազդրերը հաստ են, վերնաթները յուրահատուկ կետավորությամμ: Թրթուրները գլանաձն են, պատած մուգգորշ μծերով: Գլուխը սն է, ունի երեք զույգ լավ զարգացած ոտքեր: Մարմնի երկարությունը 5-6 մմ է: Դրանց երկու տեսակներն էլ տարածված են Եվրոպայում, Հյուս. Չինաստանում (1-ին տեսակը), Փոքր Ասիայում (2-րդ տեսակը): Հայաստանում տարածված են ամենուրեք: Վնասում են մասսայական μազմացման տարիներին: Երկու տեսակ լվերի ապրելակերպը շատ նման է: Բզեզները ձմեռում են անտառների թփուտներում ն դաշտերի միջակների μուսական մնացորդների տակ: Մարտ - ապրիլ ամիսներին μզեզներն անցնում են աշնանացանի դաշտերը, իսկ գարնանացանի ծլման պահից հավաքվում են ցանքերի մեջ: Այնտեղ μզեզները ձվադրում են, մեծ լուն ձվադրում է μույսի արմատավզիկի մոտ, մեռնող տերնների հյուսվածքների մեջ, իսկ փոքր լուն հողի վերին շերտում` ծիլերի հիմքի մոտ: Ձվի զարգացումը տնում է 7-10 օր: Դուրս եկած թրթուրները սնվում են 14-20 օր, որից հետո հասուն թրթուրները մեծ մասամμ μույսերի արմատների մոտից կրծելով ցողունները անցնում են հողի մեջ ն հարսնյակավորվում: Պայքարի միջոցառումներ: 1.Ցանքը կատարել վաղ ժամկետում ն յարովիզացված սերմերով: Այս դեպքում մեծ մասամμ վնասվում են կողային ցողունները, որը փոքրացնում է μերքի կորուստը: 2.Կիրառել ագրոտեխնիկական μոլոր միջացառումները, որոնք արագացնում են μույսի աճը: Հացաμույսերի շերտավոր լու (Քհյllօtreta vittսla Թedt): Բզեզը սն է, երկարավուն մարմնով, 1,5-2 մմ երկարությամμ, գլուխը ն նախամեջքը կանաչավուն երանգով, ենթաթները փայլուն են, ծածկված կետերով: Ենթաթների երկարությամμ անցնում է դեղնավուն շերտ: Վերջին ոտքերի

ազդրերը հաստացած են, որի շնորհիվ μզեզները լավ ցատկում են: Տարածված է Արնմտյան Եվրոպայում, Ռուսաստանում: Հայաստանում որպես հացաμույսերի ն առանձնապես եգիպտացորենի վնասատու նշված է Լենինականի հարթավայրում, Կիրովականի, Ստեփանավանի, Ապարանի ն Սնանի շրջաններում: Բզեզները ձմեռում են անտառներում, թփուտներում, դաշտերի միջնակներում ն այլ վայրերում, μուսական մնացորդների տակ: Վաղ գարնանը μզեզները դուրս են գալիս թաքստատեղերից, անցնում հացաμույսերի դաշտերը ն սնվում տերններով: Բզեզները ձվադրում են հողի վերին շերտում` 1-3 սմ խորությամμ: Դուրս եկած թրթուրներն ապրում են հողում ն սնվում մի շարք μույսերի երկրորդական արմատներով ն հումուսով: Թրթուրները հարսնյակավորվում են հողում, ամռան կեսերին հանդես են գալիս նոր μզեզները, որոնք սնվում են հացաμույսերի, ինչպես ն եգիպտացորենի տերններով, ապա անցնում են ձմեռման: Շերտավոր լուն տալիս է 1 սերունդ, μզեզները եգիպտացորենի վերին երեսից քերում են պարենխիմը, առաջացնելով երկար դեղնավուն μծեր: Պայքարի միջացառումները այն են, ինչ որ իրագործվում են հացաμույսերի ցողունային լվիկների դեմ: Հացահատիկի μվիկ (Ւadeոa Եaտiliոea ՏՇհiff.): Թիթեռն ունի 17-20 մմ երկարություն, թների μացվածքը 38-40 մմ է: Առջնի թները μացմոխրագույն են` դեղնավուն երանգով: Թնի հիմքում գտնվում է սն μիծ: Թնի եզրի լայնական շերտը ժանգակարմրավուն է, հետնի թները դեղնագորշ են առանց μծերի: Ձուն սպիտակ գույնի է, սադաֆի փայլով, մինչն 0,5 մմ մեծության: Թրթուրն ունի 22-28 մմ երկարություն, դեղնագույն, մեջքի ն կողերի վրա երկու շերտ ունի: Հարսնյակը կարմրադարչնագույն է` 15-18 մմ երկարությամμ: Հայաստանում տարածված է ամենուրեք, վերջին տարիներին Ամասիայի, Ախուրյանի, Կիրովականի ն Ստեփանավանի շրջաններում որոշ վնաս պատճառեց հասկավոր կուլտուրաներին ն եգիպտացորենին(Նկ. 18):

Նկ. 18. Հացահատիկի μվիկ 1-թիթեռը, 2-թրթուրները հասկի վրա, 3-հարսնյակը, 4-վնասված հատիկները: Հացահատիկի μվիկը ձմեռում է թրթուրի ստադիայում, գլխավորապես դաշտում (հողի մեջ), մասամμ ն պահեստում, ուր ընկնում է հատիկի հետ միասին: Թրթուրները հարսնյակավորվում են գարնանը: Թիթեռները թռչում են հացաμույսերի կաթնամոմային հասունացման շրջանում: Ձվերից դուրս եկած թրթուրները սնվում են հատիկներով մինչն μերքահավաք, որից հետո հասունացած թրթուրները անցնում են հողի մեջ ն ձմեռում: Հացահատիկի μվիկը տալիս է մեկ սերունդ: Թրթուրները սնվում են գլխավորոպես հատիկներով, իսկ եգիպտացորենի մոտ նան տերններով: Առաջին հասակի թրթուրները մտնում են հատիկի մեջ ն ուտում նրա պարունակությունը, իսկ ավելի մեծ թրթուները կրծում են հատիկները նան արտաքինից: Եգիպտացորենի վնասված μույսերի աճը դանդաղում է, կազմակերպվում են նվազ կողրեր, իսկ ավելի ուժեղ վնասված μույսերը ոչնչանում են: Պայքարի միջոցառումները: 1.Բերքահավաքը կատարել կոմμայնով, հնարավոր սեղմ ժամկետում ն կանխել հատիկների թափումը:

2.Ուժեղ վարակված հողամասերում կոմμայնով μերքահավաքը պետք է կատարել գիշերները, երμ թրթուրները լինում են հասկերի վրա, քանի որ նրանց մեծ մասը կոմμայնում ճզմվում ն ոչնչանում են: 3.Սերմի զտումից գոյացած մնացորդով կերակրել հավերին ն խոզերին: 4.Կատարել խոզանի փոցխում խոր վար: 5.Վարակված հողամասերում կատարել ցտահերկ: 6.Գարնանը, թրթուրների դուրս գալու շրջանում սրսկել 0,059-ոց կարատե:

Եգիպտացորենի տերնային μվիկներ (Շirքհiտ Լօreյi Dսք., Շ. vitelliոa ՒԵ.): Եգիպտացորենի տերնային μվիկները որպես եգիպտացորենի

վնասատու նշվում է Միջին Ասիայի հարավում, Տաջիկստանում ն Հայաստանում: Հայաստանում երկու տեսակներն էլ տարածված են ամենուրեք ն զարգացման μարենպաստ տարիներում կարող են վնաս պատճառել եգիպտացորենի դաշտերին: Թիթեռի (Լօreյi) թների μացվածքը 25-30 մմ է, թները ն մարմինն ունեն μաց դեղին կամ ծղոտի գույն: Առաջին թների վրա կրում են սպիտակ կլորավուն μիծ ն մանր սն կետեր, ետին թները ապիտակավուն են, փայլուն, սադաֆի փայլով, փորը ծածկված է դեղնավուն թեփուկներով ն մազերով: Մյուս տեսակի թիթեռի (vitelliոa) թների μացվածքը 25-28 մմ է, μաց դարչնագույն, առջնի թների վրա ունեն լայնակի գորշավուն գծեր ն կլորավուն μիծ: Ձվից նոր դուրս եկած թրթուրը μաց դեղին է, իսկ ավելի հասունը` մոխրականաչագույն: Թրթուրի մեջքի երկարությամμ անցնում են 4 գծեր, որոնց μաժանում են ավելի μաց գույնի ալիքավոր գծերը, մաշկը հարթ է ն փայլուն: Եգիպտացորենի տերնային μվիկները ձմեռում են հողում հարսնյակ վիճակում` 10-15 սմ խորությամμ: Առաջին սերունդի թիթեռների թռիչքը տեղի է ունենում մայիսի վերջին, հունիսի սկզμին: Երկրորդ սերունդի թիթեռները թռչում են հուլիսի վերջին, օգոստոսի առաջին կեսերին: Թիթեռները ցերեկը թաքնվում են տերնների արանքում, հողի ճեղքերում, իսկ մթնաշաղին սկսում են աշխուժորեն թռչել: Սովորաμար թռիչքի 5-6 –րդ օրը սկսում են ձվադրել: էգը ձուն դնում է տերնի վերին երեսին կամ կողրերի վրա` 1-3 շարքով, ծածկելով նրանց թափանցիկ սոսնձանման նյութով, որը ն ամրացնում է ձուն տերնին: Նրանք ապրում են 10-22 օր, էգը կյանքի ընթացքում դնում է 500-1500 ձու: Ձուն զարգանում է 5-12 օրում: Թրթուրի զարգացումը տնում է 20-28 օր, իսկ հարսնյակի զարգացումը տնում է 11-20 օր: Այսպիսով, մեկ սերնդի զարգացումը տնում է 36-60 օր: Եգիպտացորենի տերնային μվիկների թրթուրները ձվից դուրս գալով սկզμում ապրում են միասին, ապա ցրվելով սկսում են վնասել μույսերին: Տերնային μվիկները մասսայական μազմացման տարիներին կարող են մեծ վնաս պատճառել եգիպտացորենի ցանքերին:

Պայքարի միջոցառումները: 1.Կատարել խոր աշնանավար, այնուհետն նախացանքային կուլտիվացիա: 2.Եգիպտացորենի ցանքերի միջշարքային տարածություններում ոչնչացնել մոլախոտերը: 3.Ուժեղ վարակված ցանքերը հնձել սիլոսի համար, մինչն թրթուրների հարսնյակավորման անցնելը:

Հացաμույսերի ցողունային սղոցողներ Հացաμույսերին վնասում են 8 տեսակ սղոցողներ, որոնցից լայն չափերով տարածված են նրանց երկու տեսակները, որոնք ցանքերին լուրջ վնաս են պատճառում: Հացաμույսերի սղոցող (Շeքհստ քյցոaeստ Լ.): Սղոցողը սն գույնի է: Փորի 4-րդ, 6-րդ ն 9-րդ սեգմենտները եզերված են դեղին շերտով: Կրծքի վրա, ներքնի կողմից կան դեղին μծեր, ոտքերը դեղին են, հետնի սրունքները ներսի կողմից սն են: Ձվադրի ծայրը լայնացած չէ: Մարմնի երկարությունը 8-9 մմ է: Սն սղոցող (1raՇհelստ taԵidստ Է.): Սն գույնի է, արուի մարմնի վերջին երկու սեգմենտի վրա, ներքին կողմից կան մեկական փոսիկներ, որոնց մեջ գտնվում են փշանման մազեր: Փորի երկու կողմում ձգված են մուգ - դեղին շերտեր: Ձվադրի ծայրը լայնացած է, մարմնի երկարությունը` 7-8 մմ է: Ձուն օվալաձն է, սպիտակ – ջրանման` 0,8-1,0 մմ երկարությամμ: Թրթուրները` դեղնա - սպիտակ են, գլուխը μաց - գորշավուն, մարմինը մերկ է, ծածկված շատ ցանցառ մազիկներով: Ոտքեր չունեն: Անալային սեգմենտը ձնափոխված է խիտինացված խողովակի: Սն սղոցողի թրթուրի վերջին սեգմենտի վրա գտնվում են 1424 մանր փշիկներ, դասավորված օղակաձն` 2-3 շարքում: Հացահատիկի սղոցողի փշիկները քիչ են` 6-9 հատ ն դասավորված են մեկ շարքով: Հարսնյակը ազատ է` տեղավորված է μարակ, թափանցիկ μոժոժի մեջ: Սղոցողների տարածված տեսակներն են` հացաμույսի սղոցողը, որը հանդիպում է Ռուսաստանի տափաստանային ն անտառատափաստանային զոնայում: Հայաստանում երկու տեսակն էլ հանդիպում են ամենուրեք: Ցանքերին վնասում են մասսայական μազմացման տարիներին: Ձմեռում են սղոցողների թթուրները հացաμույսերի ցողունների ցածր մասում` նուրμ μոժոժի մեջ: Հարսնյակավորվում են գարնանը, թռչում են մայիսին, թռիչքը տնում է մինչն հունիսի սկիզμը: Թռիչքից մի քանի օր հետո էգը, սղոցելով ցողունի վերին հանգույցներց մեկը, նրա մեջ դնում է մեկ ձու: Ձվից թրթուրները դուրս են գալիս 7-10 օր հետո, նրանք կրծելով ցողունի պարունակությունը, հասնում են մինչն ցողունի հիմքի մասը, ուր ն պատրաստվում են ձմեռման: Վնասված ցողունների հատիկները լինում են

չմշկված ն կորցնում են իրենց կշիռը: Վնասված ցողունները հեշտությամμ կոտրվում են: Պայքարի միջոցառումները: 1. Կատարել խոր աշնանավար, որի ընթացքում թրթուրների շուրջ 60 9-ը ոչնչանում է: 2.Գարնանացանը կատարել վաղ ժամկետում: 3. Ուժեղ վարակված դաշտերի խոզանը այրել:

Հացահատիկի կրիաիկներ Էսrյցaտter. (Ւeոiքtera, Քeոtatօոidae) Հացաμույսերին վնասում են մի քանի տեսակ կրիաիկներն, որոնցից առավել վտանգավոր են.

1.Վնասակար կրիաիկը - Էսrյցaտter iոteցriՇeքտ Քսt. 2.Մավրյան մլուկը - Է. ոaսra Լ. 3.Ավստրիական մլուկը - Է.ՃստtriaՇստ ՏՇհr.

Կրիաիկներին μնորոշ է խիտինացած առաջնակուրծք ն ուռուցիկ ու մեծ վահանիկը, որն իր երկարությամμ հավասար է փորին ն ծածկում է մարմնի մեծ մասը: Բոլոր տեսակների ոտքերի թաթերը 3 հատվածանի են, իսկ μեղիկները` 5 հատվածանի: Տեսակներն իրարից տարμերվում են նախամեջքի կողերի ն մասամμ գլխի ձնով: Մարմնի գույնը փոփոխական է` μաց- դեղնավունից մինչն մուգ դարչնագույն: Թները թափանցիկ են ն լավ զարգացած, կնճիթը կազմված է արտաքին խողովակից, որի ներսում կան ամուր մազիկներ, որոնց օգնությամμ ն կրիաիկները ծակում են μույսը: Տարμեր տեսակների մարմնի երկարությունը լինում է 8,3 – 13 մմ: Ձուն գնդաձն է, կանաչ գույնի թրթուրները հասունից փոքր են ն կլորովուն, թներ չունեն: Նշված կրիաիկներից առավել վտանգավոր տեսակը վնասակար կրիաիկն է: Նա տարածված է Իտալիայում, Ասիայում, Բալկանյան թերակղզում, Կովկասում, Միջին Ասիայում: Հայաստանում նշված տեսակները հանդիպում են ամենուրեք, μայց մասսայաμար չեն μազմանում: Կրիաիկը ձմեռում է հասուն ստադիայում` անտառների, այգիների, պարկերի ն այլ վայրերի ծառատեսակներից թափված տերնների ծածկոցի տակ, հողի վրա կամ μուսահողի ամենավերին շերտում: Գարնանը, երμ օդի ջերմությունը հասնում է 18-200 -ի կրիաիկները դուրս են գալիս թաքստատեղերից ն թռչում են դեպի հացաμույսերի ցանքերը: Ծծելով ցողունները, մեծ մասամμ հիմքի մոտից կամ մեջտեղից նրանք սնվում են նրանց μջջահյութով: Վատ, ցուրտ ն քամոտ եղանակներին կրիաիկները թաքնվում են քարերի կամ հողի կոշտերի տակ: էգերը ձվադրում են տերնների վրա մեծ մասամμ երկու շարքով, դնելով 8-20 ձու` մեկ էգը կարող է դնել մինչն 200 ձու: Ձվադրումը տնում է մոտ մեկ ամիս, իսկ ձվի զարգացումը` 10-14 օր: Նոր դուրս եկած թրթուրները սնվում են հացաμույսերի ցողուններով, տերններով ն հասկերով, ծծելով նրանց հյութը: Թրթուրի զարգացումը տնում է 35-50 օր,

սովորաμար հացահատիկների մոմային շրջանում առաջանում են հասուն կրիաիկները, որոնք ն շուտով տեղափոխվում են ձմեռման վայրերը: Կրիաիկը տալիս է 1 սերունդ, վնասում են թե հասուն կրիաիկները ն թե թրթուրները: Նրանց պատճառած վնասի μնույթը ն հետնանքը μազմազան են` վաղ շրջանում վնասված ցողունները ոչնչանում են, հասկակալման ֆազում վնասվելու դեպքում տալիս են դատարկ – սպիտակ հասկեր: Ավելի ուշ, կրիաիկը սնվում է հատիկներով, որի հետնանքով ընկնում է հատիկի որակը, կշիռը ն ծլունակությունը: Կրիաիկի մասսայական μազմացման նպաստող կամ արգելակող գործոնները չափազանց շատ են: Այդ հարցում էական նշանակություն ունի կերի ֆակտորը, որով պայմանավորվում է կրիաիկի հաջորդ տարվա ձվարտադրողականությունը: Բազմաթիվ պարազիտներ ն μակտերիալ հիվանդություններ պատճառ են դառնում կրիաիկների մասսայական ոչնչացման: Ձվիկները ոչնչանում են (1eleոօոստ, ԽiՇrօքհaոսrստ) թաղանթավոր պարազիտների կողմից, իսկ թրթուրներին ն հասուններին վանասում են պարազիտ ճանճերը: Պայքարի միջոցառումները: 1.Վաղ ցանք, սնուցում ն հնարավորին չափ վաղ μերքահավաք: 2.Ուժեղ վարակված դաշտերում կազմակերպել կրիաիկների հավաք (հատուկ որսիչներով): 3.Մոլախոտերի ոչնչացում: 4.Վաղ գարնանը ն μերքահավաքից հետո դաշտում ու կրիաիկի ձմեռման վայրերում μաց թողնել ընտանի թռչուններ: 5.Ձվադրման շրջանում μաց թողնել ձվակեր պարազիտներ: 6.Կիրառել ագրոտեխնիկական μոլոր այն միջոցառումները, որոնք նպաստում են μույսի արագ աճին ու զարգացմանը:

Լվիճներ (Ճքհididae) Հացաμույսերի վրա զարգանում ն նրանց վնաս են պատճառում լվիճների շատ տեսակներ: Հայտնի են 20 տեսակներ: Դրանցից 17 տեսակը տարածված է Հայաստանում ն նրանց μազմացման μարենպաստ տարիներին հասկավոր կուլտուրաներին ն եգիպտացորենին պատճառում են լուրջ վնասներ: Լվիճները ըստ իրենց μազմացման μնույթի ն կերաμույսերի կազմի μաժանվում են 2 խմμերի` 1.միգրացիա կատարող լվիճներ ն 2.միգրացիա չկատարող լվիճներ:

Հացահատիկային

սովորական

լվիճ (1օxօքtera

ցraոiոսո

Թօոd):

Լվիճը μաց կանաչագույն է, 2-2,5 մմ երկարությամμ, μեղիկները հասնում են փորի կեսին ն կազմված են 6 հատվածից: Հայաստանում շատ տարածված տեսակ է, ձմեռում է ձուն` աշնանացանների տերնների տակի երեսին: Գարնանը ձվերից դուրս են գալիս սերնդահիմնադիրները, որոնք

կենդանածնությամμ ծնում են թրթուրներ: Մայիսի սկզμներին հանդես են գալիս թնավոր կուսածինները ն տարածվում են հացաμույսերի ցանքերի վրա, ուր ն մնում են մինչն μերքահավաքը: Օգոստոսին անցնում են վայրի հացազգիների վրա, իսկ աշնանը փոխադրվում աշնանացանների վրա ն ձվադրում են: Տարեկան տալիս է մինչն 20 սերունդ: Լվիճները μազմանում են հացաμույսերի տերնների ն հասկաթեփուկների վրա ն ծծում են μույսի հյութը: Լվիճի ծծելուց տերնները չեն ձնափոխվում, μույսը նվազում է, իսկ ուժեղ վարակի դեպքում չորանում: Գարու լվիճ (8raՇհյՇօlստ ոօxiստ Խօrdv.): Ունի դեղնականաչ գույն ն շատ կարճ գեղձային խողովակներ: Մարմնի երկարությունը` 1,5-2 մմ է, արտաքինից ծածկված է մոմի փոշու μարակ շերտով: Տարածված է Արարատյան հարթավայրում ն նախալեռնային գոտում, համարվում է ամենավնասակար լվիճներից մեկը: Ձմեռում է ձուն աշնանացանների ծիլերի ն խրփուկի վրա: Գարնանը ձվից դուրս են գալիս սերնդահիմնադիրները, այդտեղ տալիս են մեկ սերունդ, ապա փախադրվում գարնանացանի վրա ն այնտեղ μազմանում: Մասսայական μազմացման տարիներին պատճառում են լուրջ վնասներ: Վնասված μույսերի տերնները ոլորվում են, μույսը թուլանում է, հաճախ` չորանում: Հացաμույսերի մեծ լվիճ (ՏitaԵiօո aveոae Է.): Լվիճն ունի կանաչ, երμեմն մուգ դեղին գույն, սն գեղձային խողովակներ ու դեղին պոչ: Մարմնի երկարությունը` 2,5-3,2 մմ է: Թնավոր էգ կուսածինները կարմրավուն են, իսկ փորը կանաչ է: Հատկապես Արարատյան դաշտավայրում ն հարավային շրջաններում μազմաքանակ է ն հանդիսանում է գլխավոր վնասատուներից մեկը: Ձուն ձմեռում է վայրի հացաμույսերի վրա, գարնանը լվիճները դուրս գալով ծծում են μույսերի հյութը: Աշնանացանի հասկակալման շրջանում հավաքվում են նոր կազմակերպվող հասկերի վրա, որտեղ անթն կուսածինները կենդանի ձագեր ծնելով տալիս են նոր սերունդներ: Աշնանացանի հասկերի հասունանալու պահից տեղափոխվում են գարնանացանի հասկերի վրա, որից հետո փոխադրվում են վայրի հացաμույսերի վրա, ուր մնում են մինչն ուշ աշուն: Աշնանը ձվադրում են, որոնք ն ձմեռում են: Լվիճները տեղավորվելով հասկերի վրա, հասկի առանցքից, հասկիկների կոթունից ն նոր կազմակերպվող հատիկներից ծծում են μույսի հյութը, որի հետնանքով հատիկները կամ μոլորովին չեն կազմակերպվում, կամ լինում են մանր, չմշկված ն տհաս: Թխենու լվիճ (Թհօքalօտiքհսո քadi Լ.): Լվիճն ունի մուգ կանաչ գույն, երկարությունը` 2 – 2,5 մմ է, մարմինը պատած է սպիտակ, մոմի նուրμ փառով, կատարում է միգրացիա: Ձմեռում է ձվի ստադիայում թխենու` իր հիմնական μույսի վրա: Գարնանը ձվից դուրս են գալիս սերնդահիմնադիր լվիճները ն նույն μույսի վրա տալիս են 2-3 սերունդ, այնուհետն առաջանում են կուսածին թնավոր էգ լվիճները, որոնք թռչում են հացաμույսերի ն եգիպտացորենի

վրա, այստեղ μազմանում են կուսածնությամμ, տալով μազմաթիվ սերունդներ: Աշնանը հանդես են գալիս սեռակիր լվիճները, որոնք թռչում են թխենու վրա ն կատարում ձվադրում: Վնասված μույսերը թուլանում են ն շատ դեպքում չորանում: Շիմշիրի լվիճ (Ճքհiտ evօոյոi Է.): Անթն կուսածին էգը սն կամ մուգ գորշ գույնի է, մարմինը լայն օվալաձն է, 1,8 – 2,5 մմ երկարությամμ: Պոչը գեղձային խողովակից 2 անգամ երկար է, ոտքի սրունքները դեղնավուն են, ունեն 3 զույգ կողային թմμիկներ, որոնք տեղավորված են մարմնի 6 – 7 հատվածի վրա: Կատարում են միգրացիա: Շիմշիրի վրա ձմեռում են ձվի ստադիայում, գարնանը դուրս են գալիս սերնդահիմնադիրները, որոնք μազմանում են կուսածնությամμ ն հիմնական μույսի վրա տալիս են 3 սերունդ: Այնուհետն հանդես են գալիս թնավոր կուսածին էգերը, թռչում են ն μազմաթիվ μույսերի` այդ թվում նան հացաμույսերի ն եգիպտացորենի վրա կուսածնորեն μազմանալով առաջացնում են մեծ գաղութներ: Աշնանը սեռակիրները վերադառնում են շիմշիրի վրա, առաջացնում են երկսեռ լվիճներ, որոնք զուգավորվելուց հետո ձվադրում են μողμոջների եզրին: Լվիճները μազմանում են տերնների հիմքի մասում, ծծում են տերնի հյութը: Ուժեղ վարակված μույսերը թուլանում են` կողրեր չեն կազմակերպում: Հացաμույսերի վրա μազմանում են դրանց շատ այլ տեսակներ, ինչպես օրինակ` եգիպտացորենի լվիճը – Ճ. ոaյdiտ ԷitՇհ. Կորդյումովի լվիճը – Տiքհa kսrdjսոօvi Խօrdv. եգիպտացորենի անպոչ լվիճը, հոնի լվիճը, հացաμույսերի արմատային սովորական լվիճը ն այլ տեսակներ: Համարյա μոլոր տեսակի լվիճների մասսայական զարգացումը մասամμ կանխվում է նրանց μազմաթիվ պարազիտների ն գիշատիչների զարգացման շնորհիվ: Լվիճներին ոչնչացնում են հեծյալներից Diaretստ ցեղին պատկանող պարազիտներ, իսկ գիշատիչներից` զատիկները ն սիրֆիդ ճանճերի թրթուրները:

Պայքարի միջոցառումները հացաμույսերի լվիճների դեմ:

1.Գարնանացանը կատարել վաղ ժամկետում: 2.Ուժեղ վարակված դաշտերում μերքահավաքից հետո կատարել խոզանավար ն ոչնչացնել դաշտի շրջապատի վայրի հացաμույսերը: 3.Կիրառել ագրոտեխնիկական μոլոր այն միջոցառումները, որոնք կապահովեն μույսի արագ աճն ու զարգացումը 4. Վաղ գարնանը հացաμույսերի դաշտերում ն նրանց շուրջը կազմակերպել պայքար մոլախոտերի դեմ: Լվիճներով ուժեղ վարակված դաշտերը սրսկել կարատեի 0,059 -ոց լուծույթ կամ սրսկել տալստարից պատրաստած լուծույթ. 1 հեկտարին 0,1 լ, 300-350 լիտր ջրի մեջ: Ցիկադներ (Yaտտidae (Ւօոօքtera, ՃսՇհ eոօrrհյոՇհa)): Հացաμույսերին վնասում են ցիկադների շատ տեսակներ, որոնցից Հայաստանի պայմաններում լայն չափերով տարածված են Վեցկետանի ցիկադը, որը

զարգացման μարենպաստ տարիներին հացաμույսերին ն եգիպտացորենին զգալի վնաս է պատճառում: Ձմեռում է ցիկադի ձուն աշնանացանի հյուսվածքների մեջ, մայիսի սկզμներին դուրս են գալիս թրթուրները, սնվում են մոտ մեկ ամիս, թնավորվում ն թռչում գարնանացանների վրա, այդտեղ ձվադրում են ն առաջանում է հաջորդ սերունդը: Հացաμույսերի ն եգիպտացորենի վրա հասուն ցիկադները հանդիպում են ամμողջ ամռան ընթացքում: Ցիկադները սնվում են μույսերի հյութով, նրանց վնասի հետնանքով տերնների վրա գոյանում են սպիտակ` քլորոֆիլի հատիկներից զուրկ μծեր: Ուժեղ վնասի դեպքում տերնները լրիվ զրկվում են քլորոֆիլի հատիկներից ն չորանում: Ցիկադները հանդիսանում են նան վիրուսային հիվանդությունների տարածողները: Պայքարի միջոցները նրանք են, ինչ որ հացաμույսերի լվիճներինն է:

Ցորենի տրիպս Քհlօeօtհriքidae):

Ւaքlօtհriքտ

tritiՇi

Խսrd.

(1հյտaոօքtera,

Փորի վերջին հատվածը խողովակի նման կոնաձն է, թները առանց ջղերի են, եզրված երկար մազերով: Թրթուրն ունի մինչն 2 մմ երկարություն, ունի վառ կարմիր գույն: Ցորենի տրիպսը նշված է Արնմտյան Եվրոպայում, Հյուսիսային Ամերիկայում, Ղազախստանում ն Միջին Ասիայում: Հայաստանում տարածված է ամենուրեք: Նա ձմեռում է թրթուրի ստադիայում, ծղոտի մեջ, հողի ճեղքերում քարերի ն կոշտերի տակ: Վաղ գարնանը թրթուրները դուրս են գալիս ծղոտի վերին մասերը ն վեր են ածվում նախանիմֆի ն նիմֆայի: Աշնանացանների հասկակալման շրջանում հանդես են գալիս հասուն տրիպսները, որոնք տարածվում են աշնանացան տարեկանի, ցորենի, իսկ վերջում կուտակվում են գարնանացան ցորենի վրա: Հասուն տրիպսները ձվադրում են` հասկաթեփուկների հետնը դնելով մեկ կամ մի քանի ձու: Ձվադրումը տնում է 25-35 օր, ձվի զարգացումը տնում է 5-6 օր: Ձվից դուրս եկած թրթուրներն անցնում են հասկաթեփուկների հետնը, սնվում են այնտեղ մինչն հատիկների կոպտանալը, որից հետո անցնում են ձմեռման: Ցորենի տրիպսը տալիս է մեկ սերունդ, վնասում են ն հասունները ն թրթուրները: Հասուն տրիպսները ծծում են μույսի հյութը, որի հետնանքով չորանում է հասկի վերին ծայրը: Վնասված հասկերը մեծ մասամμ ճերմակում են: Եթե թրթուրները հանդես են գալիս վաղ ն ծծում են ծաղիկների հյութը, առաջանում է պտղավիժում, ավելի ուշ վնասի դեպքում ստացվում են չմշկված, կշիռը կորցրած հատիկներ: Պայքարի միջոցառումները: 1.Գարնանացանը կատարել վաղ ժամկետում: 2.Բերքահավաքից հետո կատարել վաղ ցրտահերկ: Ցորենի նեմատոդա (1յleոՇհստ tritiՇi Neոatօdeտ): Ցորենի նեմատոդան մանր, թելանման որդ է: էգի երկարությունը հասնում է 3-5,2 մմ-ի, արուինը` 1,9-2,5 մմ: Գույնը ջրանման- սպիտակ է, կիսաթափանցիկ:

Ձուն մանր է 73-140 միկրոն մեծությամμ: Փոքր է նան թրթուրը, որի երկարությունը լինում է 0,5-0,6 մմ: Ցորենի նեմատոդը լայն չափերով տարածված է ամμողջ աշխարհում: Ձմռան ընթացքում նեմատոդի երկրորդ հասակի թրթուրները անաμիոզ վիճակում գտնվում են գխտորի ներսում: Գխտորը հացաμույսերի վարակված μողμոջն է: Գխտորը լինում է մուգ դարչնագույն, ամուր կեղնով, որի ներսում գտնվում են 4-15,000 2-րդ հասակի թրթուրներ: Գխտորները մեծ քանակությամμ գտնվում են կալսած հացահատիկի մեջ, մասամμ նան դաշտում, ու թափվում են հասկերից մինչն նրանց μերքահավաքը ներառյալ: Անμարենպաստ պայմաններում թրթուրները իրենց կենսունակությունը կարող են պահպանել 10 ն ավելի տարիներ: Գարնանը թրթուրները դուրս են գալիս գխտորի միջից ն μույսերի արմատային սիստեմի միջոցով մտնում են μույսի մեջ, հասնում տերնածոցին ն աճման հանգույցին ու զարգանում այնտեղ: Ծաղկման շրջանում թրթուրները մտնում են μողμոջների հյուսվածքների մեջ, ուր ն հասնում են սեռական հասունացման: Բեղմնավորվելուց հետո արուները սատկում են, իսկ էգերը ձվադրում են μողμոջի մեջ: Յուրաքանչյուր էգ կարող է դնել մինչն 250 ձու: Թրթուրները սնվում են գխտորի պատերով, մաշկափոխվում են ն 2-րդ հասակից ընկնում են անաμիոզ վիճակի մեջ: Վնասված μույսերի աճը ն հետագա զարգացումը ձգձգվում է, տերնները ստանում են գալարուն, կնճռոտված տեսք: Ուժեղ վնասված μույսերը հաճախ չորանում են: Վնասված ծաղկաμողμոջները ուռչում են ն վեր ածվում գխտորի: Պայքարի միջոցառումները: 1.Նեմատոդով վարակված հատիկը որպես սերմացու պետք է խոտանել: 2.Վարակված սերմերը զտել սերմազտիչով ն տականքը եփել ն օգտագործել որպես կուտ: 3.Բերքը հավաքել հնարավորին չափ սեղմ ժամկետում: 4.Ուժեղ վարակված հողամասերում 3-4 տարի մշակել նեմատոդով չվարակվող μույսեր: Վեգետացիայի ընթացքում սրսկել սումիցիդին 0,5 մլ/հա կամ կարատեյի 0,05 9-ոց լուծույթ:

Հացաμույսերի հիվանդություններ Մրիկներ Մրիկները, որպես հացահատիկային կուլտուրաների հիվանդություն, տարածված են ամենուրեք: Պայքարի միջոցառումները չկատարելու կամ պայքարը ճիշտ չկատարելու դեպքում մրիկների պատճառած μերքի կորուստը խիստ մեծ չափերի կարող է հասնել: Այդ հիվանդության հարուցիչ սնկերը պատկանում են սնկերի 8aտidiօոiՇeteտ դասի Ստtilaցiոaleտ կարգին: Թեն մրիկների` հիվանդության հարուցիչ սնկերի տեսակները շատ են, սակայն նրանք խիստ մասնագիտացած են: Ցորենի, գարու կարծրամրիկ ն փոշեմրիկ հինանդությունները զարգացման ընթացքում արտաքին նշաններով իրար շատ նման են, սակայն ցորենի կարծրամրիկ ն փոշեմրիկ հիվադության հարուցիչ սնկերը չեն վարակում գարուն, ն հակառակը: Նույնը կարելի է ասել նան մրիկի մյուս տեսակների մասին: Ցորենի մրիկներ: Ցորենը վարակվում է չորս տեսակի մրիկով` 1.կարծրամրիկ կամ քարամրիկ, 2.փոշեմրիկ, 3.ցողունային մրիկ, 4.գաճաճային մրիկ: Կարծրամրիկն ունի երկու հարուցիչ` 1illetia tritiՇi Մart ն 1. Լeviտ Խսհո.: Իր տարածվածությամμ ն μերքին պատճառած կորուստի չափով գերազանցում է ցորենի մնացած μոլոր տեսակի մրիկներին: Պայքարի միջոցառումները չկատարելու դեպքում μերքի կորուստը առանձին դեպքերում կարող է հասնել 35-409-ի: Կարծրամրիկով վարակված ցորենի հասկերն առողջների համեմատությամμ ավելի կարճ են` հասկիկները ն քիստերը չռված: Հատիկների փոխարեն հասկիկների մեջ առաջանում են մուգ շագանակագույն կամ սն գույնի փոշով` սնկի միաμջիջ սպորներով (քլամիդոսպորներով) լցված պարկիկներ, որոնք առողջ հատիկների համեմատությամμ ավելի կարճ են ն կլորավուն: Վարակված հասկերն առողջների համեմատությամμ ավելի թեթն են, որի հետնանքով հասունացման շրջանում, ինչպես հատուկ է առողջ հասկերին, չեն խոնարհվում: Կարծրամրիկը տարածվում ն μույսին վարակում է սպորների միջոցով, որոնց քանակը յուրաքանչյուր պարկիկի մեջ կարող է հասնել 23 միլիոնի, երμեմն ն ավելին: Բերքահավաքի, կալսման, սերմացու հացահատիկի զտման ն մաքրման ընթացքում պարկիկները պատռվում են, սպորներն ընկնում են առողջ հատիկի մակերեսի վրա, կպչում պատյանին, մազմզուկներին: Հատիկի մակերեսի վրա սպորները երկար ժամանակ պահպանվում են ն, եթե այդ սերմացուն առանց ախտահանելու ցանվում է հողի մեջ, հատիկի ծլելու ժամանակ ծլում են նան նրա մակերեսի վրա եղած քլամիդոսպորները, առաջացնում են μազիդիոսպորներ, վերջիններիս ծիլը թափանցելով հատիկից դուրս եկած

ծիլի մեջ վարակում է նրան: Բույսի հետագա աճման ընթացքում աճում է նան նրա մեջ գտնված սպորի ծլից առաջացած անգույն միցելիումը, որը դրսից աննկատելի է, ցողունի միջով վեր μարձրանալով հասնում է հասկիկներին, մտնում ծաղկի վարսանդի մեջ, ուժեղ զարգանում մոմային հասունացման շրջանում վերածվելով քլամիդոսպորների ն առաջացնում է կարծրամրիկին μնորոշ սն փոշով` սպորներով լցված պարկիկներ:: Բերքահավաքի ժամանակ կարծրամրիկի պարկիկներն առանց պատռվելու, կամ պատռված պարկիկների սպորները թեն կարող են ընկնել նան հողի մեջ ն վարակի աղμյուր հանդիսանալ, սակայն մինչն այդ հողային միկրոօրգանիզմների ազդեցության տակ քայքայվում ու ոչնչանում են: Այս տեսակետից հողում եղած քարամրիկի սպորները վարակի աղμյուր կարող են հանդիսանալ միայն այն դեպքում, եթե այդ հողամասերում μերքահավաքից անմիջապես հետո, խոզանավարի վրա աշնանացան է կատարվում: Բոլոր այն դեպքերում, երμ ցորենը հնձելուն պես տեղը հերկվում է կամ ցանվում է մրիկով չվարակվող կուլտուրա, հողի մեջ մնացած սպորները հիվանդության տարածման վտանգ գրեթե չեն ներկայացնում: Պայքարի միջոցառումները: Ցանել կոնդիցիոն, ախտահանված սերմացու: Ցանելուց առաջ սերմերը ախտահանել դիվիդենտի խտացված կախույթով. 10 լիտր ջրի մեջ լուծել 250-300 գրամ ու խառնել, 100 կգ սերմին: Փոշեմրիկ (Ստtilaցօ tritiՇi Jeոշ): Տարածված է ամենուրեք: Հիվանդությունն արտահայտվում է ցորենի հասկակալման ն ծաղկման շրջանում: Վարակվում է μույսի ծաղկափթթությունը, վերջինս քայքայվում, պատվում է սն կպչող փոշով` հիվանդության հարուցիչ սնկի սպորներն են: Հետագայոմ փոշին չորանում, ցրվում է, մոմային հասունացման ն μերքահավաքի շրջանում μույսի վրա մնում է վարակված հասակի անվնաս մնացած դատարկ սռնակը միայն(Նկ. 19):

Նկ. 19. Փոշեմրիկ: Հասկակալումը ն ծաղկումը, վարակված μույսերի մոտ, առողջների համեմատությամμ մի քանի օրով շուտ է կատարվում: Մասսայական ծաղկման ժամանակ դաշտի կանաչ ֆոնի վրա հեշտությամμ նկատվում են սն փոշով պատված հասկերը: Վարակումը կատարվում է ցորենի ծաղկման շրջանում, երμ դաշտում եղած փոշեմրիկով վարակված հասկերի վրայից սպորները քամու միջոցով ցրվելով ընկնում են առողջ μույսերի ծաղկի վարսանդի վրա, այնտեղ ծլում, թափանցում նոր կազմակերպված հատիկի մեջ ն պահվում որպես հանգստացող միցելիում: Վարակված հատիկն արտաքուստ առողջից չի տարμերվում: Ցանքից հետո սերմերի ծլելու ժամանակ սկսում է աշխուժանալ նան հատիկի մեջ պահպանված հանգստացող միցելիումը, վերջինս ուժեղ ճյուղավորվելով ցողունի միջով μարձրանում, թափանցում է հասկի մեջ, այնտեղ արագ զարգանալով վերածվում է սպորների, որոնք սն լղոզվող փոշու տեսքով պատում են ծաղկափթթությունը:

Պայքարի միջոցառումները: Այն հարուցիչ սունկը ձմեռում է հատիկի կարելի է ախտահանել դիվիդենտով:

հանգամանքը, որ փոշեմրիկի մեջ` միցելիումի ձնով, սերմերը

Ցողունային մրիկ (ՍrօՇյտtiտ tritiՇi Խօrո): Առայժմ հայտնաμերված է Ղրիմում, Ադրμեջանական, Թուքմենական ն Կիրգիզական Հանրապետություններում: Հիվանդության նշանները նկատվում են գերազանցապես ցորենի տերնների, ցողունների, մասամμ նան հատիկների վրա: Տերնների ն ցողունների վրա մոմային հասունացման շրջանում առաջանում են սն փոշով լվցած երկարավուն շերտեր, պատված μարակ թափանցիկ թաղանթով: Բերքահավաքի ն կալսման շրջանում թաղանթը պատռվում է, սն փոշին` սնկի սպորները ցրվում են: Ի տարμերություն մրիկային սնկերի մնացած տեսակների ցողունային մրիկ հիվանդություն առաջացնող սնկի սպորները μազմաμջիջ են ն μաղկացած երկու տիպի μջիջներից` 2-3, երμեմն 5 հատ իրար միացած կենտրոնական մուգ գորշ գույնի, ծլունակ մեծ μջիջներ ն վերջիններս շրջապատող դեղնավուն, ոչ ծլունակ μջիջներ: Վարակված μույսերի աճեցողությունը թուլանում է, վերջիններս հաճախ չեն հասկակալում, հասկակալելու դեպքում էլ հատիկներ չեն առաջանում, հասկերը ոլորվում են ն այդ ձնով մեծ մասամμ մնում են պատյանի մեջ: Ցողունային մրիկը նույնպես տարածվում է սպորների միջոցով: Բերքահավաքի ն կալսման ժամանակ սպորներն ընկնում են հատիկի մակերեսի վրա ն պահպանվում մինչն հատիկի ծլելը: Հողի մեջ սերմերը ծլելու ժամանակ սպորները ծլում են ն վարակում ցորենի ծիլերը: Հետագայում սնկի միցելիումը դրսից աննկատելի, μույսի միջով μարձրանալով թափանցում է տերնների, ցողունի ն հասկերի մեջ: Մոմային հասունացման շրջանում հիվանդությունը լավ արտահայտվում է: Պայքարը տարվում է նույն եղանակով, ինչպես ցորենի կարծրամրիկի դեմ: Գաճաճային մրիկ (1illetia Շօոtraverտ Խսհո.): Հայտնաμերված է վերջին տարիների ընթացքում: Առայժմ տարածված է Ստավրոպոլի մարզում, ենթադրվում է, որ այն տարածված է նան Հայաստանի լեռնային մի քանի շրջաններում: Արտաքուստ նման է ցորենի կարծրամրիկին: Բնորոշ է վարակված μույսերի ցողունների, առողջների համեմատությամμ, 2-4 անգամ կարճությամμ, որի հետնանքով հաճախ չեն հնձվում: Վարակված μույսերն ավելի ուժեղ են թփակալվում, հասկերը լինում են կարճ, խիտ, երμեմն ճյուղավորված: Մրիկի պարկիկները կարծրամրիկի համեմատությամμ փոքր են, հասկիկների մեջ խոր նստած լինելու պատճառով դրսից չեն նկատվում: Սպորները գնդաձն են, ցանցապատ թաղանթով, հողում կարող են պահպանվել 7-9 տարի, ծլում են ցածր ջերմության (5 աստիճանում) պայմաններում: Ծլած սպորները սերմերի ծիլերը վարակում են ոչ թե հողի մեջ, հատիկի ընկած տեղում, այլ հողի մակերեսին մոտ: Վարակված μույսերի աճեցողությունը խիստ թուլանում է,

որի հետնանքով ցողունները չեն μարձրանում: Հիվանդությունը արտահայտվում է մոմային հասունացման շրջանում: Ըստ տվյալների գաճաճային մրիկը, μացի ցորենից կարող է վարակել նան տարեկանը, վայրի հացազգիները, հատկապես սեզը, որի կոճղարմատում սունկը կարող է ձմեռել: Վարակի աղμյուր են հանդիսանում հողի մեջ պահպանված սպորները, ինչպես նան կալսման ժամանակ հատիկի մակերեսին ընկած ն սերմի հետ տեղափոխված սպորները: Պայքարի միջոցառումները: Սերմացուն ախտահանել դիվիդենտով: Կիրառել ցանքաշրջանառություն, կատարել խոր ցրտահերկ, պայքարել մոլախոտերի դեմ, հատկապես սեզի դեմ, որի կոճղարմատներում ինչպես նշվեց հիվանդության հարուցիչ սունկը կարող է ձմեռել: Հիվանդության տարածման վայրերում ցանքը կատարել դիմացկուն սորտերով: Կիրառել կարանտին միջոցառումները: Տարեկանի մրիկ: Տարեկանը վարակվում է մրիկի երկու տեսակով` կարծրամրիկ (1illetia տeՇaliտ Խսհո) ն ցողունային մրիկ (ՍrօՇյտtiտ օՇՇսlta ԹaԵհ): Արտաքին նշաններով ն զարգացման ընթացքով մրիկի այս երկու տեսակները միանգամայն նման են ցորենի կարծրամրիկին ն ցողունային մրիկին: Տարածված են սահմանափակ չափով: Հայաստանում կարծրամրիկը տարածված է Սիսիանի շրջանում, ցողունային մրիկը` Նոյեմμերյանի, Ալավերդու, Ստեփանավանի ն մի քանի այլ շրջաններում: Պայքարի միջոցառումները նույնն են, ինչ որ գաճաճամրիկինն է: Գարու մրիկ: Գարին վարակվում է` կարծրամրիկով ն փոշեմրիկով: Կարծրամրիկ (Ստtilaցօ հօrdei Քeտտ.): Կարծրամրիկը տարածված է ամենուրեք ն μերքին մեծ կորուստ է պատճառում: Վարակված μույսի հատիկի պարունակությունը քայքայվում է, վերածվում սպորների, սակայն վերջիններս լինում են ոչ թե փոշու ձնով, ինչպես ցորենի ն տարեկանի կարծրամրիկի դեպքում էր, այլ սն գույնի ամուր զանգվածի ձնով` պատված հատիկի թափանցիկ պատյանով: Բերքահավաքի ու կալսման ընթացքում վարակված հասկերը փշրվում են, սպորներն ընկնելով առողջ հատիկի մակերեսի վրա պահպանվում են: Հատիկի ծլելու ժամանակ հողի մեջ ծլում են ու վարակում հատիկից դուրս եկած ծիլը: Հիվանդությունը նկատելի է դառնում հատիկի մոմային հասունացման շրջանում: Պայքարի միջոցառումները: Ցանել կոնդիցիոն սերմ: Ցանքից առաջ սերմացուն ախտահանել: Փոշեմրիկ (Ստtilaցօ ոսda Խellerո et ՏՄ.): Նույնպես տարածված է ամենուրեք ն μերքի զգալի կորուստ է պատճառում: Զարգացման ն տարածման ձնով միանգամայն նման է ցորենի փոշեմրիկին: Պայքարի միջոցառումները: Ցանքից առաջ սերմացուն ախտահանել: Վարսակի մրիկ: Կարծրամրիկով կամ ծածկամրիկով (Ստtilaցօ Jeviտ Խaցո.) վարակված μույսի հատիկները քայքայվում են ն վեր են ածվում իրար ամուր կպած սպորակույտերի մուգ զանգվածի, պատված հատիկի անվնաս մնացած պատյանով: Բերքահավաքի ն կալսման ժամանակ

սպորները ընկնելով հատիկի մակերեսի վրա, թեփուկների արանքում ձմեռում են: Գարնանը հողի մեջ սերմի ծլելու ժամանակ ծլում են նան հատիկի վրա պահպանված սպորները ն վարակում սերմից դուրս եկած ծիլը: Հիվանդությունն արտահայտվում է սերմակալման շրջանում: Փոշեմրիկ (Ստtilaցօ aveոe Քerտ.): Ավելի շատ է տարածված քան վարսակի կարծրամրիկը: Հիվանդությունն արտահայտվում է հուրանի դուրս գալու շրջանում: Վարսանդը ն ծաղկի մնացած մասերը քայքայվում ն վեր են ածվում սն գույնի սպորների: Սպորները քամու միջոցով արագ ցրվում են, μերքահավաքի ժամանակ դաշտում մնում է հուրանի դատարկ սռնակը միայն: Թեն հիվանդությունը փոշեմրիկ անուն է կրում, սակայն μույսին վարակելու ձնով միանգամայն տարμերվում է ցորենի ն գարու փոշեմրիկից: Վարակումը կատարվում է ինչպես վարսակի ծաղկման, նույնպես ն հողի մեջ հատիկի ծլելու ժամանակ: Առաջին դեպքում ծաղկի վրա ընկած սպորն անմիջապես ծլում ն թափանցում է ոչ թե հատիկի սաղմի, այլ ծաղկաթեփուկի մեջ ն այնտեղ պահպանվում որպես հանգստացող միցելիում: Գարնան սերմը ցանելուց հետո նրա թեփուկի տակ պահպանված հանգստացող միցելիումը սկսում է աճել, ներթափանցում է սերմից դուրս եկած ծլի մեջ ն վարակում նրան: Երկրորդ դեպքում մրիկի սպորներն ընկնում են հատիկի մակերեսի վրա, այնտեղ պահպանվում, հողի մեջ սերմի ծլելու ժամանակ ծլում ն վարակում են վարսակի ծիլերին: Պայքարի միջոցառումները. ցանքից առաջ սերմացուն ախտահանել դիվիդենտով:

Եգիպտացորենի մրիկները: Բշտիկամրիկ (Ստtilaցօ 2eae Սոց.):

Ի տարμերություն մրիկի մյուս տեսակների, եգիպտացորենի μշտիկամրիկը վարակում է μույսի μոլոր մասերը` ցողունը, տերնները, կողրերը, հուրանը, երμեմն նան արմատները: Բույսի աճման ընթացքում վարակվող մասերի վրա առաջանում են զանազան մեծության ն ձնի μշտիկներ կամ ուռուցքներ` լցված սն փոշով (սպորներով): Ցողունի վրա ուռուցքները լինում են գնդաձն, տերնների եզրերի վրա երկարավուն, կողրերի վրա, վարակվում են առանձին հատիկներ կամ մի քանի հատիկ միասին, առաջացնում են μշտիկաձն ուռուցքներ: Հուրանների վրա վարակվում են ծաղիկները: Ուռուցքների պատյանը հետագայում պատռվում է ն սպորները ցրվելով ընկնում հողի, եգիպտացորենի ցողունի, տերնների, կողրերի վրա, ապա ծլում են ն վարակում μույսի երիտասարդ հյուսվածքները: Սպորները կարող են տարածվել նան սերմերի միջոցով: Սերմերի վրա պահպանված սպորները հատիկի ծլելու ժամանակ հողի մեջ ծլում են ն վարակում սերմից առաջացած ծիլը: Սպորները ձմեռում են կողրերի, սերմերի, μերքահավաքից հետո դաշտում մնացած մնացորդների վրա ն հողում: Բշտիկամրիկը տարածված է եգիպտացորենի մշակության μոլոր վայրերում, հատկապես հարավային, ոչ խոնավ շրջաններում, ուր սպորները

հողում երկար պահպանվում են: Հայաստանում լուրջ վնաս է պատճառում Արարատյան հարթավայրի շրջաններում(Նկ. 20):

Նկ.20. Եգիպտացորենի μշտիկավոր մրիկ ն փոշեմրիկ 1, 2 -μշտիկավոր մրիկը կողրի ն տերնի վրա, 3-փոշեմրիկ Պայքարի միջոցառումները: Բշտիկամրիկի զարգացման առանձնահատկություններից ելնելով նրա դեմ մշակված ն կիրառվում են հիմնականում պայքարի ագրոտեխնիկական միջոցառումներ, այն է` ճիշտ ցանքաշրջանառություն, μերքահավաքից հետո մնացորդների ոչնչացում, սերմացուի համար առողջ կողրերի ընտրություն, դիմացկուն սորտերի մշակում ն այլն: Փոշեմրիկ (Տօrօքտօriսո Թeilaոսո Խսհո ԽՇ. Ճlք.): Հիվանդությունն արտահայտվում է միայն կողրերի ն հուրանների վրա: Վարակված μույսերը μերք չեն տալիս, հաճախ ունենում են ճնշված տեսք: Բույսի վարակված օրգաններն ամμողջովին վեր են ածվում սն փոշու: Սպորները ձմեռում են կողրերի վրա ն հողում: Գարնանը սերմի ծլելու ժամանակ ծլում են ձմեռած սպորները ն վարակում դուրս եկած ծիլը: Սնկամարմինը ցողունի միջով μարձրանալով հասնում է կողրերին ն հուրանին, այնտեղ վերածվում սպորների` սն փոշու: Փոշեմրիկը տարածված է ավելի խոնավ շրջաններում:

Հացահատիկային կուլտուրաների մրիկային հիվանդությունների դեմ պայքարի միջոցառումների սիստեմը: Հացահատիկային կուլտուրաների մրիկային հավանդությունների դեմ պայքարի միջոցառումների սիստեմի մեջ մտնում են ագրոտեխնիկական, տնտեսա-կազմակերպական, պրոֆիլակտիկ, սանիտարական միջոցառումները ն սերմերի նախացանքային ախտահանումը: Նշված միջոցառումներից թեն առաջնությունը տրվում է սերմերի ախտահանմանը, սակայն մյուսները նույնպես պակաս նշանակություն չունեն: Ուստի նշված միջոցառումների լրիվ կոմպլեքսի ճիշտ ն ժամանակին կիրառումով միայն հնարավոր կլինի արդյունավետ պայքար տանել մրիկի դեմ: Մրիկի դեմ կարնոր միջոցառումներ են` ցանքը կատարել առողջ, ծլունակ ն մրիկադիմացկուն սերմերով: Հացաμույսերի աշնանացանը կատարել վաղ ցելերի կամ շարահերկ կուլտուրաներից ազատված տարածություններում, նախատեսված օպտիմալ ժամկետներում: Ճիշտ օգտագործել պարարտանյութերը: Հացահատիկային կուլտուրաների սերմերի ախտահանումը կատարվում է քիմիական եղանակով` թաց, չոր, կիսաչոր ն ջերմային եղանակով: Ախտահանման այս կամ այն եղանակը ընտրելիս հաշվի է առնվում մրիկի յուրաքանչյուր տեսակի հարուցիչ սնկի ձմեռելու ն μույսին վարակելու առանձնահատկությունը: Այս տեսակետից հացահատիկային կուլտուրաների μոլոր տեսակի մրիկները μաժանված են խմμերի: Առաջին խմμի մեջ մտնում են մրիկի այն տեսակները, որոնց հարուցիչների սպորները ձմեռում են հատիկի վրա ն հողում: Հատիկը մրիկով վարակվում է ծլելու ընթացքում: Այդ կարգի մրիկների շարքին են պատկանում` ցորենի կարծրամրիկը, ցողունային մրիկը. տարեկանի կարծրամրիկը, ցողունային մրիկը, գարու քարամրիկը, վարսակի փոշեմրիկը, կարծրամրիկը, կորեկի փոշեմրիկը, եգիպտացորենի μշտիկամրիկը ն փոշեմրիկը: Մրիկի այս տեսակների դեմ գործադրվում է քիմիական ախտահանում` չոր, թաց կամ կիսաչոր եղանակով: Երկրորդ խմμի մրիկների շարքին են պատկանում` ցորենի ն գարու փոշեմրիկը, որոնց հարուցիչը սնկի հանգստացող միցելիումն է, որը ձմեռում է հատիկի մեջ: Դրանց սպորները ծլում ն վարակում են ցորենի ն գարու ծաղիկները: Մրիկի այս երկու տեսակի դեմ կատարվում են ջերմային ախտահանում: Երկրորդ խմμի մեջ է մտնում մրիկի միայն մի տեսակը` եգիպտացորենի μշտիկամրիկը, որի հարուցիչ սնկի սպորները պահպանվում են հատիկի մակերեսի վրա, հողում ն դաշտում μույսի մնացորդների վրա, որը μույսերին վարակում է նրանց ողջ վեգետացիայի ընթացքում: Չորրորդ խմμի մեջ է մտնում նույնպես միայն մրիկի մեկ տեսակը` գաճաճային մրիկը, որի սպորները թեն ձմեռում են հողում, μուսական

մնացորդների ն հատիկի մակերեսի վրա, սակայն վերջիններս ծլում ն վարակում են սերմից նոր դուրս եկած ծիլը, ոչ թե հողի մեջ` հատիկի ընկած տեղում, ինչպես այդ կատարվում էր ցորենի կարծրամրիկի դեպքում, այլ հողի մակերեսին: Մրիկի այս տեսակի դեմ սերմերը ախտահանում են դիվիդենտով, ռաքսիլով ն այլն:

Հացաμույսերի ժանգ հիվանդությունները Ժանգասնկերը հացաμույսերի տերնների, տերնապատյանների, ցողունների, հասկերի թեփուկների ն քիստերի վրա առաջացնում են իրենց տեսակներին μնորոշ տարμեր ձնի` դեղին, գորշ կամ դեղնագորշավուն μարձիկներ` սպորակույտեր, որոնք կազմված են μազմաթիվ մանր, սովորական աչքով անտեսանելի, կլոր կամ ձվաձն սպորներից: Անգամ թույլ քամիների ընթացքում այդ սպորները հեշտությամμ պոկվում ն տարածվում են ու ժանգի համար նպաստավոր խոնավ տարիներին մասսայական կերպով վարակում են հացաμույսերը: Խոնավություն լինելու դեպքում սպորները 4-5 ժամից հետո սկսում են ծլել ն μույսի հերձանցքներով ներթափանցել էպիդերմիսի մեջ: Հայաստանի Հանրապետության տեղումներով համեմատաμար առատ շրջանների հացաμույսերի ցանքերին խոշոր վնաս են հասցնում ժանգասնկերը: Հացաμույսերի ժանգ հիվանդության հարուցիչները պատկանում են սնկերի Բազիդիոմիցետես (8aՇidiօոյՇeteտ) դասին, Ուրեդինալես (Սrediոaleտ) կարգին:

Հացաμույսերի դեղին ժանգ (ՔսՇՇiոia ցlսոarսո Էrikտ et Ւeոո):

Տարածված է լայն մասշտաμներով: Հայաստանում տարածված է ամենուրեք: Դեղին ժանգը վարակում է ցորենի, գարու, աշորայի, հաճարի μույսերին ն հացազգի մոլախոտերից ` սեզախոտին, ոզնախոտին, ցորնուկին, տիմոֆենի խոտին ն այլն: Վարակված μույսերի տերնների վրա այն առաջանում է միմյանց հաջորդող ուղիղ շարքերով դասավորված, դեղնավուն μարձիկների ձնով: Ամառային սպորները կլորավուն են` դեղին գույնի: Տերնների վարակված մասերի վրա մինչն μարձիկների ձնավորվելը հաճախ առաջանում են քլորոզի նման μծեր: Ուժեղ վարակված μույսերի կանաչ մասի մակերեսի 70-809 - ը պատվում է դեղին ժանգի μարձիկներով: Վարակը երμեմն անցնում է նան հացաμույսերի քիստերին, հատիկային թեփուկներին ն հատիկներին` թեփուկների արանքը լցվում է դեղին փոշով: Դեղին ժանգի զարգացման ցիկլն ավարտվում է μացառապես հացազգի μույսերի վրա: Պարզված է, որ օգոստոսին կատարված աշնանացանները կանաչելուց հետո նույն տարին ավելի շատ են վարակվում դեղին ժանգով: Աշնանացան ցորենի ն հացազգի այլ μույսերի տերններում դեռնս μարձիկներ չառաջացրած, միցելիումի վիճակում ձմեռելուց հետո դեղին ժանգը գարնան սկզμում զարգանում է

օջախներով ն ապա տարածվելով համատարած վարակում աշնանացաններն ու գարնանացանները, նրա զարգացման ցիկլը մեկ տարվա ընթացքում կրկնվում է երկու անգամ: Աշնանացան ցորենի վրա դեղին ժանգի զարգացման առաջին ցիկլը սկսվում է աշնանը ն ավարտվում գարնանը, երμ ձմեռած տերնների վրա սնկի միցելիումը առաջացնում է տելեյտոսպորներ: Երկրորդ ցիկլի զարգացումն սկսվում է գարնանը: Ձմեռած միցելիումից առաջացած ուրեդոսպորները, ընկնելով μույսերի նոր առաջացած տերնների վրա առաջացնում են նոր վարակ: Դեղին ժանգի վարակը կարող է աշնանացան ն գարնանացան ցորենի ցանքերին փոխանցվել նան վարակված սերմացուի ն խոտի դեզերից տարածվող սպորների միջոցով:

Հացաμույսերի

ցողունային

ժանգ (ՔսՇՇiոia

ցraոiոiտ

Քerտ.):

Տարածված է μոլոր երկրներում, μայց ուժեղ է զարգանում այն վայրերում, որտեղ ամառը μավարար քանակությամμ տեղումներ ն խոնավություն է լինում ու օդի օրվա ջերմաստիճանը հասնում է 18 – 30 աստիճանի: Տարածված է Ռուսաստանում: Ցողունային ժանգը Հայաստանի Հանրապետությունում վարակում է հացազգի μոլոր կուլտուրաներին (ցորեն, գարի, աշորա, վարսակ, հաճար ն μազմաթիվ խոտաμույսեր ու մոլախոտեր), μացի կորեկից, որը ժանգով չի վարակվում: Բույսերի ցողունների, տերնապատյանների, տերնների ն հասկերի վրա առաջանում է երկարավուն, խոշոր, գորշ μարձիկներ, որոնք սկզμում առաջացնում են ձվաձն միաμջիջ, գորշ ն հեշտ տարածվող սպորներ, իսկ հացաμույսերի հասունացման նախօրյակին նույն μարձիկներում առաջանում են երկμջիջ երկարավուն, մուգ շագանակագույն, հաստ թաղանթներով, μույսերից չպոկվող ն չտարածվող ձմեռող սպորներ (տելեյտոսպորներ), որից վարակվածության տեսքը փոխվում է ու μույսերի հասունացած ցողունների վրա երնում են սն գույնի երկար μծեր, այդ պատճառով այս ժանգը կոչվում է հացաμույսերի ցողունային կամ գծային ժանգ: Ձմեռող տելեյտսպորներից գարնանը հացաμույսերի ցողունների վրա ծլելուց առաջանում են μազիդիոսպորներ, որոնք տարածվելով ընկնում են կծոխուրի տերնների, մատաղ շվերի, իսկ երμեմն նան պտուղների վրա, առաջացնելով էցդիումներ ու էցիդիոսպորներ: Կծոխուրի վարակված տերնների հակառակ էպիդերմիսի վրա սկզμում նկատվում են կարմրավուն գոգավոր μծեր, որոնց վրա առաջանում են μաժակաձն էցիդիումներ: Տերնների վերին էպիդերմիսի կողմից հազվագյուտ դեպքերում առաջանում են նան սպերմոգոնիումներ ն սպերմասպորներ, որոնք սնկի զարգացման ցիկլում էական դեր չեն կատարում: էցիդիոսպորները տարածվելով վարակում են կծոխուրի շրջակայքում գտնվող հացազգի մոլախոտերին ն հացաμույսերին ու նրանց վրա առաջացնում ցողունային ժանգի ուրեդո (ամառային), ապա տելեյտո (ձմեռող) ստադիաները:

Ցորենի տերնային գորշ ժանգ (ՔսՇՇiոia tritiՇiոa Էrikտ.): Տարածված է ամμողջ Եվրոպայում, Հնդկաստանում, Ճապոնիայում, Ամերիկայում, Կանադայում, Ավստրալիայում, Ռուսաստանում: Հայաստանում ժանգի այս տեսակի զարգացումը հացաμույսերի վրա մեծ մասամμ ուժեղ չափերի չի հասնում ն տնտեսական մեծ վնաս չի պատճառում: Գարնանը ն ամառվա սկզμներին ցանքերի այս ժանգով վարակվածությունը սովորաμար նկատվում է դեղին ժանգից հետո, μայց ցողունային ժանգից շուտ: Լավ է զարգանում 15-23 ջերմաստիճանի պայմաններում: Բացի աշնանացան ն գարնանացան ցորենից վարակում է նան գարու տեսակներին ն մասամμ աշորային, հաճարին ու հացազգի μազմաթիվ մոլախոտերի: Վարակված μույսերի վրա առաջանում է անկանոն դասավորված մանր, քիչ ձգված գորշավուն μարձիկներ, որոնք լցված են լինում դեղին ն ցողունային ժանգերի սպորներից քիչ մանր, կլորավուն գորշ գույնի սպորներով: Տելեյտոսպորները երկμջիջ են ն առաջանում են տերնների էպիդերմիսի տակ, հացաμույսերի հասունանալուց առաջ: Ձմեռող սպորներից գարնանը առաջացած μազիդիոսպորները վարակում են քնձմնձուկին, որի վրա առաջանում է էցիդիալ ստադիան ն ապա վարակը փոխանցվում է հացազգի մոլախոտերին ն ցորենի ու գարու ցանքերին: Սակայն այս ժանգը նս կարող է ձմեռել նան աշնանացանների ն հացազգի մոլախոտերի տերններում միցելիումի վիճակում ն գարնանն առանց միջանկյալ տիրոջ վրա զարգանալու տարածվել: Աշորայի

տերնային

գորշ

ժանգը

(ՔսՇՇiոia

diտքerտa

Էrikտ):

Տարածված է Ամերիկայում, Եվրոպայում, Ռուսաստանի ն Հայաստանի լեռնային շրջաններում: Վարակի տեսքով, μարձիկների ն սպորների ձնով, մեծությամμ ու գույնով չի տարμերվում ցորենի տերնային գորշ ժանգից: Տարμերությունն այն է, որ այս ժանգի տելեյտոսպորները դեռ չձմեռած կարող են ծլել ամռանը ն աշնանը ու առաջացնել μազիդիոսպորներ ն վարակել եզանլեզու ու ոսկրաμեկ μույսերին ն նրանց վրա առաջացնել էցիդիալ ստադիան: էցիդիոսպորները տարածվելով կարող են վարակել վայրի ն կուլտուրական աշորաներին: Բայց պետք է հիշատակել, որ այս ժանգը վայրի աշորաներից ն ինքնացան μույսերից ուրեդոսպորների միջոցով կարող է անցնել աշորայի աշնան ցանքերին ն ձմեռել μույսերի տերններում միցելիումի վիճակում, իսկ գարնանը առանց միջանկյալ տիրոջ զարգանալ ն տարածվել: Վարսակի թագանման ժանգը (ՔսՇՇiոia Շօrօոifera ԽleԵ.): Հայաստանի Հանրապետությունում վարսակի ցանքերին ուժեղ է վարակում Կիրովականի, Ստեփանավանի, Կալինինոյի, Ղուկասյանի ն լեռնային այլ համեմատաμար խոնավ շրջաններում: Բացի վարսակից վարակում է նան աշորային ն հացազգի մի շարք մոլախոտերի ու նրանց տերնների ու ցողունների վրա առաջացնում կլոր կամ քիչ երկարավուն նարնջագույն խոշոր μարձիկներ: Ամառային սպորները միաμջիջ են, կլորավուն դեղնանարնջագույն, իսկ

տելեյտոսպորները երկμջիջ են: Տելեյտոսպորների վերջին μջիջները եղջյուրանման հավելվածներ ունեն ն հիշեցնում են թագի ձն: Այդ պատճառով այս ժանգը կոչվում է վարսակի թագանման ժանգ: Տելեյտոսպորները գորշ գույնի հաստ թաղանթներ ունեն ն առաջանում են էպիդերմիսի տակ, որի հետնանքով μերքահավաքից առաջ ամառային μարձիկները դառնում են սն գույնի հղկված μծեր: Վարսակի մնացորդների վրա պահպանված ն ձմեռած տելեյտոսպորների գարնանը ծլելուց առաջացած μազիդիոսպորները վարակում են μեկտենուն ն նրանց վրա առաջացնում էցիդիումներ ն էցիդիոսպորներ, որոնք տարածելով վարակում են վարսակի, աշորայի ցանքերը ն խրփուկը (պոչուկ) ու նրանց վրա առաջացնում ամառային μարձիկներ ն սպորներ: Բացի տելեյտոսպորներից սունկը ձմեռում է նան աշնանացան աշորայի վրա` տերններում` միցելիումի վիճակում ն գարնանն առանց միջանկյալ տիրոջ առաջացնում է ուրեդոսպորներ, որոնց միջոցով վարակը տարածվում է: Գարու գաճաճային ժանգ (ՔսՇՇiոia aոօոala Թօտtr.): Տարածված է Ամերիկայում, Եվրոպայում ն գարի մշակող այլ երկրներում: Հայաստանում տարածված է համեմատաμար խոնավ լեռնային շրջաններում ն թույլից մինչն միջին չափով վարակում է աշնանացան ու գարնանացան գարիներին ն մի շարք մոլախոտերի ու նրանց տերնների վրա առաջացնում կլոր, քիչ երկարավուն, մանր, գորշ դեղնավուն μարձիկներ: Գարիների հասունանալու նախօրյակին տելեյտոսպորներ առաջանալուց հետո, ամառային μարձիկները մուգանալով սն գույն են ընդունում: Ամառային սպորները միաμջիջ են, կլորավուն, գորշ դեղնավուն: Ձմեռող սպորները Պուկցինիա ցեղին μնորոշ երկμջիջ լինելու փոխարեն լինում են անկանոն ձնի փոքր ն երμեմն գաճաճ ու միաμջիջ: Դրա համար ժանգի այս տեսակը կոչվում է գարու գաճաճային ժանգ: էցիդիալ ստադիան զարգանում է աստղաշուշան μույսի վրա: Գարու գաճաճային ժանգը նս միցելիումի վիճակում կարող է ձմեռել հացազգի մոլոխոտերի ն աշնանացան գարիների տերններում ն գարնանը զարգանալով տարածվել` առանց միջանկյալ տիրոջ: Եգիպտացորենի ժանգ (ՔսՇՇiոia ոaյdiտ Ճrtհ.): Տարածված է Ամերիկայում, Եվրոպայում, Կովկասում, հատկապես Վրաստանում, Հյուսիսային Կովկասում ն եգիպտացորեն մշակող այլ շրջաններում: Հայաստանում եգիպտացորենի ցանքերը Նոյեմμերյանի, Իջնանի, Կիրովականի, Ստեփանավանի ն Կալինինոյի շրջաններում որոշ տարիներ ժանգով վարակվում են: Այս ժանգը վարակում է եգիպտացորենի տերնները, տերնապատյանները ն կողրերն ու նրանց վրա առաջացնում դեղնագորշավուն μարձիկներ: Ամառային սպորները միաμջիջ են, կլորավուն, տելեյտոսպորները երկμջիջ, գլանաձն մուգ շագանակագույն թաղանթով:

Հացաμույսերի ժանգերի դեմ պայքարի միջոցառումները: 1. Մինչն այժմ ժանգ հիվանդության դեմ պայքարի հիմնական միջոցառումը համարվում է համեմատաμար ժանգադիմացկուն սորտերի ստացումը ն շրջանցումը ու այնպիսի ագրոտեխնիկական միջոցառումների կիրառումը, որոնք նպաստեն ժանգով քիչ վարակվելուն ն μերքատվության μարձրացմանը: 2.Աշնանը ժանգի զարգացումը արգելակելու ն խոզաններից նույն տարվա կանաչած աշնանացանների վարակվածությունը կանխելու համար μերքահավաքից անմիջապես հետո պետք է կատարել խոզանահերկ: 3.Հացաμույսերի ժանգի դեմ որոշ արդյունք է տալիս հեկտարին 30-40 կգ հաշվով ցանքերի ծծումμով փոշոտումը կամ սրսկել վեգետացիայի ընթացքում իմպակտ (ԽԿ) հեկտարին 1 լիտր: 4.Քիմիական μուժանյութերից ժանգի դեմ պայքարի գործում ամենից հեռանկարայինը կլինեն ներμույսային ազդեցություն ունեցող, ժանգադիմացկունությանը նպաստող այն նոր պրեպարատները, որոնք կօգտագործվեն ախտահանման ժամանակ սերմացուին խառնելու կամ μույսերը սրսկելու միջոցով: Հացաμույսերից հետո աշնանացան ցորեն ցանելու դեպքում խոզանի երեսվարից հետո պետք է կատարել խոր վար ն ոչնչացնել μերքահավաքի ժամանակ թափված հատիկներից առաջացած ինքնացան μույսերը, որպեսզի նրանք վարակվելուց հետո ժանգը չփոխանցեն աշնանացաններին: Բերքահավաքը պետք է կատարել սեղմ ժամկետներում ն ապահովել խոզանի երեսվարի, խոր վարի ն աշնանացանի ժամանակին կատարումը: Քաղհանել, հնձել ն ոչնչացնել ժանգը փոխանցող մոլաախոտերը: Անհրաժեշտ է մշակել այնպիսի սորտեր, որոնք քիչ են վարակվում ու տուժում ժանգից: Հացաμույսերի ժանգադիմացկունության ն μերքատվության μարձրացման համար կարնոր է սերմադաշտերի տեղի ընտրությունը ն սերմնաμուծության ճիշտ կազմակերպումը: Ապացուցված է, որ համեմատաμար μարձրադիր վայրերի սերմադաշտերից ստացված ցորենի սերմացուն μարձր ջերմաստիճանի պայմաններում գտնվող ցածրադիր դաշտերում ցանելուց հետո μույսերի աճն ու զարգացումը արագանում է, ժանգով վարակվածությունը պակասում: Ցածրադիր համեմատաμար տաք վայրերում աճեցված ցանքերի սերմացուն μարձրադիր, ցածր ջերմաստիճան ունեցող վայրերում ցանելիս հակառակը` ժանգով վարակվածությունն ուժեղանում է: Հետնապես սերմնաμուծության գործը պետք է կազմակերպել այնպես, որ μոլոր կոլտնտեսություններն ու սովխոզները ապահովված լինեն իրենց գոտու համեմատաμար μարձրադիր դաշտերում աճեցրած սերմացուով: Ցանքի նորմայի ճշտումը նույնպես կարնոր է ժանգի դեմ պայքարի տեսակից: Մեծ նշանակություն ունի նան հանքային պարարտանյութերի ճիշտ օգտագործումը:

Եղջրացավ (ՇlaviՇeքտ քսrքսrea 1սl.): Վարակում է աշորայի, ցորենի, գարու, վարսակի ն հացազգի μազմաթիվ (մոտ 170 տեսակ) μույսերի: Տարածված է ամենուրեք, μայց ուժեղ է զարգանում խոնավ վայրերում ն անձրնային տարիներին: Հայաստանում տարածված է մեծ մասամμ Կիրովականի, Ստեփանավանի ն այլ շրջաններում: Վարակված μույսերի հասկիկների վրա ծաղկման ժամանակ սունկը սկզμում առաջացնում է քաղցրավուն կպչուն հեղուկ «մեղրացող», որի մեջ առաջանում են մեծ քանակությամμ միաμջիջ կլորավուն մանր կոնիդիումներ: Սնկի արտադրած այդ պսպղուն հեղուկը շատ միջատների է գրավում, որոնք հեղուկի հետ միասին առողջ μույսերի վրա են փոխադրում նան սպորները ն վարակը տարածում: Վարակը կարող է տարածվել նան քամու ն անձրնի միջոցով: Վարակված հասկիկների մեջ սնկի միցելիումը սնվում է, աճում ն վարսանդի պատերը ոչնչացնում ու առաջացնում հատիկներից մի քանի անգամ մեծ տարμեր ձնի ու չափի սն եղջրիկներ, որոնք հիմքով են միացած լինում հասկերին, գտնվում են μաց վիճակում ն հեշտությամμ նկատվում են: Եղջրիկների մի մասը μերքահավաքի ժամանակ թափվում է, մի մասն էլ մնում է հատիկների հետ ն ցանքի ժամանակ է ընկնում հողի մեջ ու մնում ձմեռելու: Այդ եղջրիկները հիվանդության հարուցիչ սնկի միցելիումից առաջացած սկլերոցիումներն են, որոնք ամառվա սկզμին հողի վրա ծլում են` առաջացնելով կարմրագույն գլխիկներով 1030 ծիլեր: Գլխիկների մակերեսի մոտ ամμողջ շերտով դասավորված են պերիթեցիումները, որոնց մեջ լինում են մեծ քանակությամμ շշաձն պարկեր, երկարավուն ութ սպորներով: Հասունանալուց հետո պերիթեցիումների ն պարկերի անցքը μացվում է ն թելիկանման պարկասպորները դուրս են թափվում, տարածվում, ընկնում արդեն հասկակալված μույսերի վարսանդի վրա, ծլում մի քանի տեղից ն վարակում ու առաջացնում անսեռ սպորներ, որոնց միջոցով հիվանդությունը տարածվում ն շարունակում է զարգացման նույն ցիկլը: Եղջրացավ հիվանդություն առաջացնող սունկը թունավոր հատկություն ունի: Նրանով վարակված հատիկի ալյուրն օգտագործելու դեպքում մարդիկ ն կենդանիները կարող են թունավորվել: Եղջրասունկը հայտնի է նան նրանով, որ նա օգտագործվում է μժշկության մեջ, որպես արյուն մակարդող դեղորայք: Պայքարի միջոցառումները: 1.Բերքահավաքը կատարել առանց ուշացնելու: 2.Ցանկալի է μերքահավաքից հետո խոզանավար, ապա խոր ցրտահերկ կատարել, որովհետն այդ դեպքերում եղջրիկներն ընկնում են 15-18 սմ խորությամμ հողի տակ:

3.Հացահատիկը եղջրիկներից կարելի է մաքրել` նախօրոք տակառներում պատրաստված 25-409-անոց աղային լուծույթի մեջ ընկղմելով: Այս մեթոդով մանավանդ սերմացու հացահատիկը եղջրասնկից մաքրելուց հետո անհրաժեշտ է մաքուր ջրով լվանալ ն չորացնել, որպեսզի ծլունակությունը չընկնի: 4.Ցանքերի շրջակայքում տարածված եղջրացավով վարակվող հացազգի մոլախոտերը պատք է ծաղկման նախօրյակին հնձել ն ոչնչացնել, որպեսզի հիվանդությունը նրանցից չփոխանցվի հացաμույսերին: 5.Այս հիվանդության դեմ տարվող պայքարում կարնոր է նան ծաղկման ֆազան կարճ տնող ն եղջրացավով չվարակվող կամ քիչ վարակվող սորտերի մշակումը: Հացաμույսերի ալրացողը (Էrյտiքհe ցraոiոiտ D.Շ): Ամենատարածված հիվանդություններից է: Հայաստանում տարածված է մեծ մասամμ ցածրադիր շրջաններում: Ուժեղ է վարակում աշնանացան ն գարնանացան ցորեններին ու զգալի վնաս պատճառում: Գարնանը վարակված μույսերի ցողունների ներքնի մասի վրա առաջանում է այն սնկի միցելիումի ճյուղավորված ցանցը, որը նման է սպիտակավուն փառի: Միցելիումի թելիկների հավելվածների վրա առաջանում են գլանաձն, երկարավուն անգույն թափանցիկ միաμջիջ կոնիդիումներ, որոնք քամու միջոցով հեշտությամμ տարածվում են, ընկնում μույսերի տերնների վրա, ծլում մի քանի տեղից ն առաջացնում միցելիումի թելիկներ: Սակայն տերնների հերձանցքներով միջμջջային տարածություն են թափանցում միայն միցելիումի թելիկներից առաջացած հաուստորիաները (ծծիչները), որոնցով սնվում է սունկը: Իսկ ինքը` միցելիումը մնում է արտաքուստ, ճյուղավորվում է, փռվում տերնների մակերեսի վարակված մասերում ն առաջացնում կոնիդիակիր թելիկների թաղիքանման, մոխրագույն կամ μաց գորշավուն μարձիկներ: Սնկի զարգացման համար նպաստավոր պայմաններում վեգետացիայի ընթացքում անընդհատ մեծ քանակությամμ սպորներ առաջացնելու ն վարակը տարածելուն զուգընթաց μարձիկները խոշորանալով միմյանց միանում են ն հաճախ տերնների մակերեսը լրիվ ծածկում: Բույսերի հասունացման սկզμնական շրջանում ամառվա կեսերից սկսած μարձիկներում, միցելիումի խիտ աճած ցանցում առաջանում են թելիկանման հասարակ հավելվածքներ ունեցող կլորավուն, սն գույնի փակ պտղատու մարմիններ` պերիթեցիումներ, որից հետո μույսերի վարակվածության տեսքը փոխվում է ն վարակված մասերում երնում են սն կետեր: Պերիթեցիումները ձմեռում են, գարնանը պատռվում ն նրանց միջն եղած մի քանի պարկերից սպորները դուրս են թափվում ու վարակում μույսերին: Նկատված է, որ Հայաստանի երկրագործության ինստիտուտի Փարաքարի փորձնական μազայի ջերմատներում ու լաμորատոր դաշտային պայմաններում աշնանացան ցորենի փորձնական ցանքերի վրա ալրացողը շատ ուժեղ է զարգանում տարվա ընթացքում, μայց

պերիթեցիումներ չի առաջացնում, ձմեռում է վարակված μույսերի միցելիումի վիճակում ն գարնանը տարածվում: Վարակում է աշնանացան ն գարնանացան ցորեններին, գարուն, աշորային, վարսակին, հաճարին ն հացազգի այլ շատ μույսերի: Պարզված է, որ այս սունկը ցորենին, աշորային ն վարսակին մասնագիտացած ձներ ունի: Ալրացողի հանդեպ μարձր դիմացկունություն ունեն հաճարները ն կարծր ցորենները. փափուկ ցորենները համեմատաμար ուժեղ են վարակվում: Պայքարի միջոցառումները նույնն են,ինչ որ հացաμույսերի ժանգ հիվանդության դեմ:

Հելմինտոսպորիոզ

(Ւelոiոtհօտքօriսո

ցraոiոeսո

ԹaԵհ.):

Հացաμույսերի հելմինտոսպորիոզ հիվանդությունը տարածված է ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում, Իտալիայում ն Ռուսաստանում: Հայաստանում մեծ մասամμ տարածված է համեմատաμար խոնավ լեռնային շրջաններում, μայց ուժեղ չի զարգանում ն ցորենի ու գարու ցանքերին մեծ վնաս չի հասցնում: Հելմինտոսպորիոզով վարակված μույսերի տերնների, ցողունների ն հասկիկային թեփուկների վրա առաջանում են գորշ երկարավուն μծեր: Տերնների երկարությամμ μծերը երկարելով առաջացնում են մուգ փայլ ունեցող եզրերով շերտեր: Այդ պատճառով տերնների վրայի այս հիվանդությունը կոչվում է շերտավոր μծավորություն: Հետագայում վարակված մասերը քայքայվում են ն ըստ երկարության յուրաքանչյուր տերն մի քանի մասի է μաժանվում, իսկ ուժեղ վարակվելու դեպքերում ժամանակից շուտ չորանում է: Ցողունների ներքնի հանգույցները սնանում ն քայքայվում են, այդ պատճառով μույսերը պառկում են: Բույսերի արմատավզիկները ն արմատները փտում են: Վարակված հատիկների սաղմնային մասը սնանում է: Վարակված հատիկների ծլելուց հետո նորմալ μույսեր չեն առաջանում: Այս հիվանդությունն առաջացնում են անկատար սնկերի ՒiքհօոյՇeteտ կարգի հելմինտոսպորիում (Ւelոiոtհօտքօriսո) ցեղին պատկանող Ւelոiոtհօտքօriսո ցraոiոeսո, Ւ. tereտ ն Ւ. տativսո տեսակները, որոնց միցելիումը մուգ գույնի է: Կոնիդիումները խոշոր են, մուգ գորշավուն ն ունեն 7-11 միջնապատեր: Ւ. Օraոiոeսո –ը վարակված հատիկներից անցնում է μույսերի ծիլերին ն հետագայում դիֆուզ միցելիումով տարածվում, ներքուստ վարակում μույսի μոլոր մասերը, այդ թվում նան հատիկները: Ձմեռում է հատիկներում ն հանդիսանում է վարակի տարածման աղμյուրը: Ւ. 1ereտ –ը μույսերի ծիլերը ներքուստ չի վարակում. վարակը տեղի է ունենում կոնիդիումների միջոցով, որոնք ծլելով գոյացնում են հյուսվածքի մեջ թափանցող միցելիում, որն առաջացնում է μծեր: Բույսի հիվանդ մասերում նորից գոյանում են կոնիդիումներ, որոնք տարածվում

են ն առաջացնում նոր վարակ: Նույն կերպ է տեղի ունենում Ւ. տativսո – ի զարգացման ցիկլը ցորենի վրա:

Պայքարի միջոցառումները: 1.Անհրաժեշտ է մինչն μերքահավաքը ստուգել ցորենի ն գարու ցանքերի վարակվածությունը ն որպես սերմացու օգտագործել հելմինտոսպորիոզով չվարակված ցանքերից ստացված հացահատիկը: 2.Սերմացուի վարակազերծումը կատարում են ջերմային ախտահանման մեթոդով: 3.Կատարել խոզանի հրկիզում, երեսվար ն ապա խոր վար: Ձյունաμորμոս ն արմատային փտում (Էստariսո): Հայաստանում այս հիվանդությունը զգալի վնաս է հասցնում լեռնային համեմատաμար խոնավ` Կրասնոսելսկի, Իջնանի, Նոյեմμերյանի, Կիրովականի, Ստեփանավանի ն այլ շրջանների աշնանացան ցորենի ցանքերին: Ֆուզարիումային սնկերը վարակում են ցորենին, գարուն, հաճարին, աշորային, վարսակին ն հացազգի այլ μույսերի ու նրանց վրա առաջացնում մի շարք հիվանդություններ, որոնցից նկարագրված են աշնանացան ցորենի վրա` 1.ձյունաμորμոսը (աշնանացանների տղպում), 2.արմատների փտումը ն գլխավոր ցողունների վաղաժամ չորացումը (սպիտակահասկություն), 3.հացահատիկի թունավորումը ն «հարμեցնող հացը», գարնանացանների ծիլերի չորացումը ն այլն: Ձյունաμորμոս հիվանդության հիմնական հարուցիչները Է. ոivale, Է. aveոaՇeսո, Է. ցraոiոearսո ն այլ սնկերն են, սակայն նրանցից գլխավորը առաջինն է: Այդ սնկերը զարգանում են աշնանացանների վրա ձմռանը ձյան տակ ն առաջացնում μույսերի տղպում: Վաղ գարնանը ձյան հալվելու ժամանակ նկատվում է օջախներով լրիվ կամ մասնակի փտած μույսեր, որոնք ծածկված են լինում սնկի միցելիումից μաղկացած սպիտակ կամ վարդագույն μորμոսով: Այստեղից էլ ծագել է ձյունաμորμոս հիվանդության անունը: Այս սունկը μազմանում ն տարածվում է մանգաղանման μազմաμջիջ, մինչն 7 միջնապատ ունեցող երկարավուն երկու ծայրերը սրված սպորների` կոնիդիումների միջոցով: Գարնանը ուժեղ է զարգանում 3-17 ջերմաստիճանի ն առատ խոնավության պայմաններում: Ամռանն այս սնկերը լավ են զարգանում նան 20օ-25օ ջերմաստիճանի ն 709-ից μարձր օդի հարաμերական խոնավություն լինելու պայմաններում ու վարակում նան μույսերի հասկերն ու հատիկները: Բույսերի հասկիկային թեփուկները ն հատիկները մեծ մասամμ վարակում ն վարդագույն փառ է առաջացնում Է.ցraոiոearսո –ը, որի պարկասպորներ առաջացնող ստադիան է ՕiԵԵerella տaսԵiոetii սունկը:

Հատիկների մեջ թափանցող այս սնկի միցելիումը թունավոր հատկություն ունի: Այդպիսի μերքից ստացված հացը թունավոր է մարդկանց համար: Գարնանացան հացաμույսերի (հատկապես ցորենի) ծիլերի հիվանդությունն առաջացնում են Է. aveոaՇeսո-ը կամ Է. Շսlոօrսո- ը: Ցանքից հետո վարակված հատիկներից սունկը թափանցում է նոր առաջացած ծիլերի մեջ ն վարակում, որի հետնանքով նրանք ծռմռվում են, նորմալ չեն աճում, դեղնում ն չորանում են, ֆուզարիումով ուժեղ վարակված μույսերի հասկերում երμեմն հատիկներ չեն առաջանում կամ առաջացած հատիկները մնում են նվազ ն μերքը պակասում է: Անձրնային տարիներին Հայաստանի անտառամերձ խոնավ շրջաններում աշնանացանների արմատների փտում է առաջացնում նան ՕքհiօԵօlստ ցraոiոiտ ՏaՇՇ. պարկավոր սունկը, որի պերիթեցիումները առաջանում են μույսերի արմատավզիկների վրա, սն կետիկների ձնով: Պայքարի միջոցառումները: 1. Սերմի միջոցով հիվանդության տարածումը ն ցանքերի վարակվելը կանխելու համար անհրաժեշտ է ցանել չվարակված սերմացու: Իսկ եթե սերմացուն վարակված է, պետք է այն 41-420 ջրում 3 ժամ պահելով ենթարկել ջերմային ախտահանման, չորացնել ն ցանել: 2.Սերմացուի քիմիական ախտահանումը կատարվում է դիվիդենտով: 3.Հողից μույսերին անցնող վարակի դեմ (առանձնապես ձյունաμորμոսի դեպքում) պայքարելու համար խորհուրդ է տրվում վաղ գարնանը աշնանացանները սնուցել հանքային ն օրգանական պարարտանյութերով ու փոցխել: 4.Մշակել ֆուզարիոզով քիչ վարակվող ն համեմատաμար դիմացկուն սորտեր: Եգիպտացորենի կողրերի փտումը (Էստariսո ոօոilifօrոe ՏՇհeld): Այս հիվանդությունը լայն տարածում ունի: Հայտնաμերված է Կուμանում, Հյուսիսային Կովկասում, Ուրալում ն եգիպտացորեն մշակող այլ տեղերում: Հայաստանի հյուսիս-արնելյան համեմատաμար խոնավ շրջաներում (Նոյեմμերյան, Կիրովական, Ստեփանավան ն այլն) եգիպտացորենը այս հիվանդությունով վարակվում է մինչն 5 տոկոս, Արարատյան գոտու ցածրադիր շրջաններում` 2-3 տոկոսով: Ամռանը, հասունացման նախօրյակին վարակված μույսերի կողրերի առանձին հատիկների վրա սկզμում օջախներով նկատվում է սնկի միցելիումից կազմված սպիտակավուն կամ μաց վարդագույն փառ, որից հատիկները ճաքճքվում են ու վարակվածությունն ուժեղանալու դեպքում կողրերը փտում են ու պատվում վարդագույն փառով: Այդ պատճառով այս հիվանդությունը կոչվում է եգիպտացորենի կողրերի վարդագույն փտում: Կողրերը ենթակա են նան կարմիր փտում հիվանդությանը, որն առաջացնում է ՕiԵԵerella – տaսԵiոetti սունկը:

Բերքահավաքից հետո կողրերը խոնավ պայմաններում պահելու դեպքերում ֆուզարիոզի հետ միասին վարակված հատիկների վրա զարգանում են նան տարμեր տեսակի μորμոսասնկեր: Ուժեղ վարակված հատիկների սաղմը մեծ մասամμ փչանում ն դառնում է անծլունակ, իսկ ծլելու դեպքում սունկը զարգանալով հատիկներից անցնում է ծիլերին ն տեղի է ունենում նրանց վարակումը, որի հետնանքով նրանք ոչնչանում են կամ նրանցից ստացվում են նվազ ն քիչ μերք տվող μույսեր: Սնկի միցելիումն անգույն է, առաջացնում է փոքր (միկրո) 1-2 μջիջներից μաղկացած ն խոշոր (մակրո) 3-5 միջնապատեր ունեցող կոնիդիումներ: Պարկավոր ստադիան Օ.Էսjikսrօi սունկն է, որի պերիթեցիումները կլորավուն են, պարկասպորներն ունեն 1-3 միջնապատեր, երկարավուն են, մասամμ գլանաձն: Հիվանդության վարակի աղμյուր հանդիսանում են սերմերը, μույսերի մնացորդները: Պայքարի միջոցառումները: 1.Սերմացուի համար չվարակված կողրերի ընտրելը ն չոր վիճակում պահելը: 2.Սերմացուի ախտահանումը կատարել դիվիդենտով կամ ռաքսալով 1 ֆլակոն 0,6 մլ/ հա: 3.Բերքահավաքից հետո μույսերի մնացորդների հեռացումը դաշտից: Եգիպտացորենի նիգրոսպորիոզ (Niցrօտքօra օriշae ՔetՇհ): Այս հիվանդությունը տարածված է Ոկրաինայում, Հյուսիսային Կովկասում ն այլ տեղեր: Ուժեղ է զարգանում հատկապես խոնավ վայրերում, որի հատնանքով եգիպտացորենի կողրերի մինչն 509-ը երμեմն փչանում է: Հայաստանում այս հիվանդությունը շատ քիչ է տարածված: Եգիպտացորենի վարակված կողրերի հատիկները նոսրանում են ն չմշկվում ու կշիռը պակասում է: Հատիկների վրա առաջանում են սն կետերի կուտակումներ, որոնք սնկի միցելիում ն միաμջիջ կլորավուն մուգ գույնի սպորներ են: Հիվանդությունը նկատվում է եգիպտացորենի մոմային հասունացման սկզμին: Ուժեղ է զարգանում 17-25 ջերմաստիճանի ն 659ից μարձր օդի հարաμերական խոնավություն լինելու ժամանակ: Հիվանդության զարգացմանը նպաստում են նան վատ ագրոտեխնիկայի հետնանքով μույսերի թուլացած լինելը, կողրերի մեխանիկական վնասվելը, μերքահավաքի ուշացումը, վաղ ցրտահարությունը, ցանքի ուշացումը ն այլն: Սնկի վարակը տարեցտարի ցանքերին է փոխանցվում եգիպտացորենի կողրերի ու նրանց փաթեթների, տերնների ն հատիկների վրա ձմեռող սպորների միջոցով: Վարակված հատիկների ծլունակությունը 30-409-ով պակասում է ն որակը ընկնում: Այդ պատճառով արգելվում է վարակված սերմացուն օգտագործել ցանքի համար:

Եգիպտացորենի կողրերի մոխրագույն փտում (Թհiշօքստ ոaյdiտ 8r.):

Այս հիվանդությունը տարածված է եգիպտացորեն մշակող μոլոր շրջաններում: Հայաստանում տարածված է Իջնանի, Նոյեմμերյանի, Կիրովականի, Ստեփանավանի ն այլ շրջաններում, մեր պայմաններում եգիպտացորենի ցանքերին մեծ վնաս չի պատճառում:

Սունկը վարակված կողրերի հատիկների վրա առաջացնում է մոխրագույն փառ, որը զարգանալով տարածվում է ամμողջ կողրի վրա: Հիվանդությունը նկատվում է μույսերի մոմային հասունացման ժամանակ: Բերքահավաքից հետո հիվանդության զարգացումը շարունակվում է պահեստում հատիկների վրա: Վարակը տարածվում է կլորավուն, միաμջիջ սպորներով: Ձմեռում են քլամիդասպորների միջոցով: Պայքարի միջոցառումները: Առողջ սերմացու ունենալու ն հիվանդության հետագա զարգացումը կանխելու համար անհրաժեշտ է եգիպտացորենի հատիկի μերքահավաքը կատարել ժամանակին ն չվարակված կողրերը առանձնացնել, լավ չորացնել ն չոր պահեստում պահել սերմացուի համար:

Պահեստային վնասատուները 0,4Ալյուրի տիզը: Անգույն տզեր են,որոնց երկարությունը հասնում է 0,7մմ-ի,կնճիթի ն ոտքերի ծայրերը դեղնագույն են:Ձվադրումը կատարում են մթերքների վրա` 20-30 հատ,խմμերով,ձուն սպիտակ է 0,12մմ երկարությամμ,ձվաձն:Ձվադրումից 3-4 օր հետո դուրս են գալիս թրթուրներ,որոնք ակտիվ սննդառություն են կատարում ն դառնում են անշարժ:6-8 օրից հետո կատարում են մաշկափոխություն ն վերափոխվում հասուն տզի:Վնասում է ալյուրին,ձավարին,չորացրած մրգերին:Ուժեղ վարակի դեպքում ալյուրը ուտելու համար պիտանի չէ:Տզերի զարգացման օպտիմալ ջերմաստիճանը 20-22 է,իսկ ալյուրի մեջ խոնավությունը` 15-199:Մեկ սերունդի հասունացման ժամանակաշրջանը տնում է 15-16 օր:Ալյուրի մեջ ջերմաստիճանը 12–ից իջնելու դեպքում տզերի μազմացումը դադարում է:Տարեկան տալիս են 6-8 սերունդ: Պահեստային երկարակնճիթը: Բզեզներ են մուգ շագանակագույն, շողշողուն փայլով:Մարմնի երկարությունը 2-4մմ է:Հասուն μզեզի ներքին զույգ թները թերզարգացած են ն չեն կարողանում թռչել:Ունի երկար կնճիթ ն կրծող տիպի μերանի կառուցվածք:Կրծում են հատիկները,առաջացնում փոսիկներ ու այդ փոսիկներում ձվադրում կատարում,ապա ծածկում շուտ չորացող մածուցիկ նյութով:Դնում են մինչն 300 ձու,ամեն մի հատիկի վրա` մեկ ձու:Ձվերից դուրս եկած թրթուրն ուտում է հատիկի պարունակությունը,թողնում միայն թաղանթը:Ձվերից դուրս եկած թրթուրներն ունեն սպիտակ գույն,գլուխը դեղնավուն է,երկարությունը 3մմ:Տարեկան տալիս են 2-4 սերունդ:Վնասում են ցորենի գարու,հնդկացորենի,եգիպտացորենի հատիկները ն ուրիշ մթերքներ:Լավ μազմանում են խոնավ,մութ,օդափոխությունից զուրկ պահեստներում,երμ ջերմաստիճանը լինում է 25-26,իսկ հատիկի խոնավությունը 139-ից μարձր: Թիթեռ է,թների μացվածքը 13-15մմ,մարմնի Պահեստային ցեցը: երկարությունը` 7-8մմ: Առջնի թները ծածկված են սնագույն,արծաթագորշ ն դարչնագույն μծերով:Ներքնի թները նշտարաձն ն գորշագույն են,իսկ եզրերը` պատված

ծոպերով:էգ թիթեռը տալիս է մինչն ձու,որը դնում է ցորենի,գարու,տարեկանի հատիկների վրա:3-5 օրից հետո ձվերից դուրս են գալիս թրթուրները ու կրծում են հատիկների սաղմերը:Թրթուրը դեղնասպիտակավուն է,գլուխը` μաց դարչնագույն:Թրթուրներն ապրում են ոստայնաթելերով հյուսված գնդերում:Տարեկան տալիս են 1 սերունդ:Պահեստներում լինում են նան ուրիշ տեսակի տզեր,երկարավուն ն այլն:Դրանք μոլորն էլ վնասում են հատիկներին: Պայքարի միջոցառումները: 1. Մինչն μերքահավաքն սկսելը անհրաժեշտ է պահեստի ներսը,արտաքին մասերը,տարաները վարակազերծել նավթակրային էմուլսիայով կամ հանքայուղային էմուլսիայով կամ միջատասպան թունանյութով կամ ծծմμածխով:Բերքահավաքի մեքենաներն ու գործիքները լավ մաքրել ու յուղել,իսկ վարակված մեքենաներն ու գործիքները վնասատուներից վնասազերծել: 2. Լուսամուտները,դռները հաճախակի μաց անել օդափոխման համար: 3. Հացահատիկի նոր μերքը լավ մաքրել ու պահեստավորել լավ չորացնելուց հետո: 4. Չի կարելի պահեստներում պահել ուրիշ մթերքներ,նույնիսկ հացահատիկի կուտը: 5. Պահեստներում հացահատիկը ձմռան ընթացքում հաճախակի ստուգել,վնասատու կամ խոնավ լինելու դեպքում թխախառնել:Շերտերի μարձրությունը պակասացնել,լուսամուտները ն դռները օրվա ընթացքում μացել ն օդափոխել,կանոնավորել ջերմաստիճանը:Հատիկի շերտերի μարձրությունը պահեստներում չպետք է ավելանա 1,5 մետրից: 6. Պահեստները մինչն հատիկի լցնելը ախտահանել հետնյալ նյութերով` ա) Նավթակրային էմուլսիայով ախտահանելու համար վերցնել 1կգ չհանգած կիր ն 5 լիտր ջուր,0,5լիտր նավթ μոլորը խառնել ու մեկ քառ.մ-ի հաշվով սրսկել μուժանյութի 0,5լիտր լուծույթ: μ) Կաուստիկ սոդայի 10-129-ոց ջրային լուծույթով,որի համար յուրաքանչյուր քառ.մ սրսկել 0,4-0,5 լիտր լուծույթ,իսկ պահեստի շուրջը սրսկել 0,8-0,9 լիտր/մ լուծույթ: գ) Շատ լավ արդյունք է տալիս,երμ պահեստում վառում են ծծմμափոշի: Այս դեպքում մետաղյա թիթեղի վրա (100 x150սմ) լցնում են ծծմμափոշին, յուրաքանչյուրը 1մ–ին 10-15գրամ վրան լցնում 100-150 գրամ նավթ ու վառում,որից հետո պահեստը հերմետիկ փակվում է ն թողնվում 24 ժամ: Այս դեպքում ոչնչանում են μոլոր տեսակի վնասատուները:

Հացահատիկի ն ալյուրի հետազոտությունը Որպեսզի տարվա ընթացքում ստուգվեն պահեստներում պահվող հացահատիկը ն ալյուրը,անհրաժեշտ է հացահատիկի տարμեր տեղերից վերցնել 100-ական կամ 200-ական նմուշներ,վերցնել գլխավորապես պահեստի պատերի մոտից ն շերտերի տակից:Վերջիններս միմյանց խառնելուց հետո այդ խառնուրդից վերցնել 1կգ:Անալիտիկ մաղով մաղել սպիտակ թղթի վրա,որից հետո խոշորացույցով հետազոտել թափվածքը ն մաղի մեջ մնացածն ու որոշել թե ինչ վնասատուներով են վարակված:Ալյուրի հետազոտության համար տարμեր պարկերից վերցնել նմուշների խառնուրդը:Այդ խառնուրդից պետք է վերցնել 2 կգ միջին նմուշ:Վերջինս մաղել անալիտիկ մաղերով,դրանից հետո մաղի մեջ մնացած μոլոր գնդիկները հետազոտել ն պարզել,թե ինչ վնասատուներով են վնասված:Պահեստների առաստաղը,պատերը,սյուները ն հատակը ստուգելու համար,մաքրել ն աղμը հավաքել դռան մոտ:Այդ աղμի տարμեր տեղերից վերցնել 100-ական գրամ նմուշներ:Վերջիններս խառնել իրար հետ ն դրանից վերցնել 1կգ ու պարզել նրա մեջ պարունակող վնասատուները:Նույնը կատարել պահեստի շուրջը գտնվող թափոնների համար:

Գ լ ու խ

վեցերորդ

Ընդեղենների վնասատուները ն հիվանդությունները Ընդեղենների վնասատուները Բազմակեր վնասատուներից ընդեղեններին վնասում են լարաթրթուրները, սնամարմինների թրթուրները, սնամարմինների թրթուրները, կրծող μվիկները, արջուկը, ճռիկը ն ծիլային ճանճերը: Այդ μոլոր վնասատուները ուտում են μույսի սերմերը, ծիլերը ն արմատավզիկից կտրում նոր կազմակերպված μույսերը: Ընդեղեններից շատ վնասվում են ոլոռը, սիսեռը, լոμին ն ոսպը: Ընդեղեն μույսերի վերերկրյա մասերով սնվում են ծղրիդները, իտալական մորեխը, գամմա μվիկը, կարադրինան, որոշ դեպքերում նան μամμակենու կնգուղակերը: Բացի μազմակեր վնասատուներից կան նան մասնագիտացած վնասատուներ, որոնք μազմանում են միայն ընդեղենների վրա: Պալարակեր երկարակնճիթ μզեզներ (Տitօոa ցեղ): Սիտոնա ցեղից ընդեղեններին վնասում են մի քանի տեսակի μզեզներ: Իսկ դրանց μոլոր տեսակները վնասում են միայն թիթեռնածաղկավոր μույսերին: Բզեզները ն նրանց թրթուրները ուտում են ընդեղենների արմատների վրա առաջացած պալարիկները, որից ն ստացել են պալարիկակերներ անունը: Պալարիկակեր երկարակնճիթ μզեզներն ունեն 3-ից մինչն 8 մմ երկարություն: Ըստ գույնի լինում են մոխրագույն կամ շագանակագույն երանգով, կարճ ու հաստ կնճիթով: Գոյություն ունեն 15 տեսակ պալարիկակեր μզեզներ, μայց նրանցից ամենագլխավորներն են շերտավոր ն մազմզոտ երկարակնճիթավորները: Շերտավոր երկարակնճիթը (Տ. Լiոeatստ Լ.) 3,5-4,5 մմ երկարության դուրս ընկած աճքերով μզեզ է, որի մեջքի ն վերնաթների վրա կան μաց ն մուգ գույնի իրար հաջորդող շերտեր: Մազմզոտ երկարակնճիթը (Տ. Շriոitստ ՒrԵտt.) 3-4,5 մմ երկարության μզեզ է, որի վերնաթները ն մեջքը ծածկված է երկար մազիկներով, աչքերը նման է նախորդին: Եթե μզեզների վրայից մաքրենք թեփուկները, μծերը ն մազերը, նրանք կունենան սն փայլուն գույն: Պալարիկակեր μզեզների թրթուրները անոտք են, աղեղնաձն մարմնով, μաց դեղնավուն գույնի, նրանց գլուխը լավ արտահայտված է, իսկ մարմինը` ծածկված նոսր մազերով: Պալարիկակեր երկարակնճիթ μզեզները տարածված են այնտեղ, որտեղ մշակվում են ընդեղեն կուլտուրաներ կամ կան վայրի թիթեռնածաղկավոր μույսեր: Ձմեռում են անսեռահաս μզեզները μուսական մնացորդների տակ, հողի վերին շերտում: Գարնանը μզեզները սնվում են μազմամյա ն միամյա ընդեղեն μույսերի ծիլերով: էգերը ձվադրում են հողի վերին շերտում, մեկ էգ μզեզը կարող է դնել մինչն 1500 ձու: Ձվերից դուրս եկած թրթուրները իջնում են μույսերի

արմատների վրա ն սնվում նրանց պալարիկներով: Բացի այդ, նրանք սնվում են ընդեղենների արմատներով, հատկապես մազարմատներով: Թրթուրները հասունանալուց հետո հարսնյակավորվում են հողի 30 սմ խորության շերտում` հողից պատրաստած օրրաններում: Հարսնյակավորումը կատարվում է հունիս ամսին, հուլիսին դուրս են գալիս μզեզները, μարձրանում ընդեղեն μույսերի վրա ն սնվում նրանց տերններով, կրծելով նրանց եզրերը: Երկարակնճիթ μզեզները տարեկան տալիս են մեկ գեներացիա: Հատկապես միամյա ընդեղեններին պալարիկակերների հասցրած վնասը շատ մեծ է: Նրանք μույսերին վնաս են պատճառում պալարիկները, արմատները ն տերնները ուտելու միջոցով: Պայքարի միջոցառումները: Կատարել վաղ ցանք, ցանել վաղահաս սորտեր: μերքը հավաքել հնարավորին չափ սեղմ ժամկետում ն կատարել խոզանավար: Ոլոռի սերմակեր (8rսՇհստ քiտօrսո Լ.): Ձվաձն, սն մարմնով, 4-5 մմ երկարությամμ μզեզ է, մարմինը ծածկված է ժանգամոխրագույն մազմզուկներով, μեղիկների ծայրը հաստացած է: Վերնաթները կարճ են ն չեն ծածկում փորի ծայրը: Փորի ծայրին ունի խաչանման նախշ: Թրթուրը հաստ է ն մսալի, անոտք, սպիտակ գույնի 5-6 մմ երկարությամμ, հարսնյակը μաց տիպի է: Ոլոռի սերմակերը տարածված է ամենուրեք, որտեղ մշակվում է ոլոռը: Ձմեռում է μզեզը ոլոռի հատիկի մեջ, պահեստներում ն դաշտում: Տաք շրջաններում աշնանը μզեզները երμեմն դուրս են գալիս սերմի միջից ն ձմեռում են մնացորդների տակ, հողի ճեղքերում կամ ծառերի կեղնների տակ: Բզեզները, գարնանը մինչն ոլոռի ծաղկելը, սնվում են կուլտուրական ն վայրի ծաղկավոր μույսերով: Ոլոռի դաշտում μզեզները հանդես են գալիս μույսերը ծաղկելու շրջանում: Բզեզները լրացուցիչ սնվելուց հետո կատարում են ձվադրում` μույսի նոր կազմակերպված ունդերի վրա: Մեկ շաμաթից հետո, դրված ձվերից դուրս են գալիս թրթուրները ն ունդն ուտելով նրա վրա անցք են μացում ու մտնում սերմի մեջ: Մեկ սերմում կարող է զարգանալ միայն մեկ թրթուր. սերմի մեջ թրթուրի զարգացումը տնում է 30-45 օր: Վերջացնելով զարգացումը, թրթուրը հարսնյակավորվում է` դարձյալ սերմի մեջ:Հարսնյակից դուրս է գալիս μզեզը ն սերմի մեջ մնում մինչն հաջորդ գարուն: Տարեկան տալիս է մեկ սերունդ. մեկ էգ μզեզը կարող է դնել միջին հաշվով 130 ձու: Ընդեղեն μույսերի վրա μացի ոլոռի ն լոμու սերմակերներից, լինում են նան μակլայի, ոսպի, վիկի ն ուրիշ սերմակերներ, որոնք մորֆոլոգիական կառուցվածքով, μիոլոգիական առանձնահատկություններով ն հասցրած վնասի μնույթով նման են ոլոռի սերմակերին: Նրանց դեմ պայքարի մեթոդները նույնն են, ինչ առաջարկված է ոլոռի սերմակերի դեմ: Ոլոռի սերմերը երμեմն 90-98 9 վարակվում են սերմակերով: Սերմակերով վարակված սերմերը կորցնում են ծլունակությունը ն դառնում են ուտելու համար անպետք` անգամ վնասակար:

Պայքարի միջոցառումները: Բերքահավաքից հետո անհապաղ երեսվար կատարել, իսկ հետագայում` խոր ցրտահերկ: Ոլոռի ծղոտն ու դարմանն օգտագործել որպես անասնակեր, մինչն ձմեռող μզեզների թռիչքը: Վաղահաս ոլոռի սորտերով կատարել վաղ ցանք: Ոլոռի ծաղկման շրջանում սրսկել կարատեյի 0,049-ոց լուծույթ: Լոμու սերմակեր (ՃՇaոtհօտՇelideտ օԵeՇtստ Տaյ): Սերմակերը` մուգ` գորշ գույնի, 2-3 մմ երկարության μզեզ է: Կարմիր դարչնագույն μեղիկները 12 հատվածանի են: Վերնաթների վրա կան 10 - ական կետերով երկայնակի μաց գույնի շերտեր: Թրթուրը գլանանման ն աղեղնաձն է: Լոμու սերմակերը եվրոպական երկներն է փոխադրվել Հարավային Ամերիկայից: Ռուսաստանի Դաշնությունում տարածված է Սն ծովի ափերի երկրամասերում, Վրացական հանրապետությունում: Մեզ մոտ չի տարածված ն հանդիսանում է կարանտին վնասատու: Նա ավելի վտանգավոր վնասատու է, քան մյուս μոլոր սերմակերները: Այդ վնասատուն μացի լոμիներից վնասում են մաշին, μակլային, լյուպինին ն ոսպին: Լոμու սերմակերը ընդեղեններին վնաս է պատճառում ոչ միայն դաշտում, այլն սերմնապահեստներում: Լոμու մեկ սերմի մեջ կարող է զարգանալ մի քանի թրթուր: Նա տարեկան տալիս է մի քանի սերունդ: Պայքարի միջոցառումները: Այդ վնասատուի դեմ իրագործվող պայքարի միջոցները նույնն են, ինչ առաջարկված են նախորդի համար, μացի այդ նա մեզ համար հանդիսանում է կարանտին օμյեկտ: Այդ նշանակում է, որ խստությամμ պետք է պահպանենք կարանտին միջոցառումները, որպեսզի կանխենք մեզ մոտ նրա տարածումը: Ոլոռի պտղակեր (Լaտքeյreտia ոiցriՇaոa Տteքհ): Փոքր թիթեռ է 13 – 17 մմ թների μացվածքով: Առջնի թները մուգ դարչնագույն են, տարμեր նախշերով: Հետին զույգ թները նույնպես գորշ են, իսկ արուներինը` սպիտակավուն է: Հասուն թրթուրը μաց դեղնագույն է, գլուխը դարչնագույն, ունի 8 զույգ ոտքեր: Մարմնի երկարությունը` 7-12 մմ: Լայն արեալով տարածված է Ռուսաստանի եվրոպական մասում, Կովկասում ն Անդրկովկասում, մեր հանրապետությունում` հարավային ոլոռացման շրջաններում: Ձմեռում է հասուն թրթուրը հողի վերին շերտում, 2-3 սմ խորությամμ: Մայիսի վերջերին նա հարսնյակավորվում է ն 10-12 օր հետո դուրս են գալիս թրթուրները: Թիթեռի թռիչքը համընկնում է ոլոռի ծաղկման շրջանին: Տերնների, իսկ երμեմն էլ ծաղկատերնների, ընձյուղների ն ունդերի վրա թիթեռները ձվադրում են մեկական կամ փոքր խմμերով: Ձվերից 5-10 օր հետո դուրս են գալիս թրթուրները ն մտնում ունդերի ն ապա սերմերի մեջ: Թրթուրի զարգացումը տնում է երեք - չորս շաμաթ, որից հետո նա դուրս է գալիս սերմից ու ունդից ն մետաքսի թելով կախվում է ցած` իջնում հողի վրա: Թրթուրները հողի վերին շերտում մետաքսյա μոժոժների մեջ են մտնում ու ձմեռում: Պտղակերի հասցրած վնասը երμեմն հասնում է մեծ չափերի: Վնասված

պտուղների մեծ մասը կորցնում է ծլունակությունը ն դառնում ոչ պիտանի նան ուտելու համար: Պայքարի միջոցառումները: Կատարել վաղ ցանք, ցանել վաղահաս սորտեր, μերքահավաքը կատարել ժամանակին, մաքրել դաշտը ու հետո կատարել խոր հերկ: Ծաղկման շրջանում սրսկել 0,04 9 -ոց կարատեի լուծույթ կամ Սումի ալֆայի 0,01 9 -ոց լուծույթ: Բերքահավաքը կատարել ժամանակին ն անմիջապես կալսել: Կալսելու համար օգտագործված հողամասերը մնացորդներից մաքրելուց հետո խորը վարել: Ոլոռով զμաղեցրած դաշտերում խոր ցրտահերկ կատարել: Ոլոռի լվիճ (ՃՇյrtհօտiքհօո քiտi Խalt.): Կանաչ գույնի, կարմիր աչքերով, երկար ոտքերով, մարմնից երկար μեղիկներով, μավականին խոշոր` 3,5- 5,5 մմ երկարությամμ լվիճ է, որի գեղձային խողովակները շատ երկար են: Տարածված է μոլոր շրջաններում, ամենից շատ հարավային շրջաններում: Ձմեռող ձվերից սերնդահիմնադիրները դուրս են գալիս ապրիլի երկրորդ կեսին, որոնք սնվում են ոլոռի կամ այլ ընդեղենների մատղաշ μույսերի μողμոջներով, ծիլերով ու տերններով: Լվիճների ծծելու հետնանքով չորանում են μույսերի ծիլերն ու ընձյուղները: Սերնդահիմնադիրներից ծնված կուսածին էգերը դարձյալ ծծում են μույսերի հյութը: Գարնանը ն ամռանը լվիճը μազմանում է կուսածնորեն: Լվիճները μույսերի վրա գաղութներ չեն կազմում, այլ ապրում են ցրված կամ փոքր խմμերով: Լվիճը μացի ոլոռից, վնասում է սիսեռի, ոսպի, վիկի, մաշկի ն այլ թիթեռնածաղկավոր μույսերին: Սեպտեմμերին հանդես են գալիս սեռակիրները, որոնցից առաջանում են տարասեռեր (արուն ն էգը): էգերը μեղմնավորվելուց հետո ձվադրում են μազմամյա թիթեռնածաղկավոր μույսերի արմատավզիկի վրա: Տարեկան տալիս է 10-15 սերունդ: Հայտնի են շատ դեպքեր, երμ լվիճով վարակված ոլոռի μույսերը ամμողջովին ոչնչացել են: Լվիճի վնասը զգալի է լինում հատկապես μույսերի ծլման ն աճման շրջանում: Պայքարի միջոցառումները: Կատարել վաղ ցանք` վաղահաս սորտերով: Բերքահավաքից հետո ընդեղենների զμաղեցրած դաշտերը դնել ցրտահերկի տակ ն որտեղ հնարավոր է ձմռանը ջրել: Դաշտերը մաքուր պահել մոլախոտերից ն ոչնչացնել նրանց շուրջը գտնվող վայրի թիթեռնածաղկավոր μազմամյա μույսերը: Դաշտում μույսերի վրա տարածված լվիճներին ոչնչացնելու համար սրսկել կոնտակտ թույներ ն եփուկներ: Բակլայի լվիճ (Ճքհiտ faԵae ՏՇօք.): Սն կամ դարչնագույն, 2-2,5 մմ երկարությամμ, լայն, ձվաձն մարմնով լվիճ է: Տարածված է այն μոլոր շրջաններում, որտեղ մշակում են ընդեղենները, ճակնդեղը, շիմշիրը ն հասմիկը: Ձմեռող ձվերից գարնանը շիմշիրի կամ հասմիկի μողμոջները μացվելու շրջանում` մարտի վերջին կամ ապրիլի առաջին կեսին դուրս են

գալիս սերնդահիմնադիրները: Երկրորդ ն երրորդ սերուդը շիմշիրի վրա կուսածնորեն μազմանալուց հետո, առաջ են գալիս թնավոր կուսածինները ն փոխադրվում ընդեղենների, հատկապես μակլայի վրա: Բակլայի վրա կուսածնորեն μազմանալով առաջացնում են լվիճների մեծ գաղութներ ն ամμողջ μույսը ծածկում կուսածին անթն սն փայլուն լվիճներով: Լվիճների քանակությունը μույսերի վրա շատանում է ծաղկման ն ունդերի կազմակերպման շրջանում: Նրանք ծծում են տերնների, ընձյուղների, ծաղկափթթությունների ն ունդերի կոթունների հյութը: Լվիճների ծծելուց տերնները կուչ են գալիս, μույսերի աճը դանդաղում է ն ծաղիկների ու ունդերի մի մասը թափվում է: Շատ ուժեղ վարակված μույսերի վրա μոլորովին ունդեր չեն մնում: Բացի μակլայից նրանք կարող են μազմանալ նան ճակնդեղի վրա: Միջանկյալ μույսերի վրա, որտեղ ամμողջ ամառը μազմացել է լվիճը, սեպտեմμերին առաջանում են թնավոր սեռակիրները. թնավոր սեռակիրները թռչում են հիմնական μույսերի վրա (հասմիկ, շիմշիր, μռնչի), որտեղ ն ծծում են տերնների տակի էպիդերմիսից ն 3-4 օրից հետո ծնում թրթուրներ: Վերջիններս հասունանալով` μեղմնավորվում են ու ձվադրում μողμոջների հիմքերում կամ կեղնների կնճռոտած ծալքերում: Ցրտերը սկսվելիս տարասեռերն ոչնչանում են, իսկ ձվերը ձմեռում են մինչն գարուն: Հարավային շրջաններում ն Արարատյան հարթավայրում լվիճի զարգացման ցիկլերը չեն կատարվում հիմնական μույսերի μացակայության պատճառով, այդտեղ կուսածին էգերը ձմեռում են մինչն հաջորդ տարին: Գարնանը միջանկյալ μույսերի վրա կուսածնությամμ նրանք նորից շարունակում են իրենց զարգացման ցիկլերը: Մեր պայմաններում μակլայի լվիճը հանդիսանում է μակլայի գլխավոր վնասատու: Պայքարի միջոցառումները: Պայքարի ձները նույնն են, ինչ առաջարկված է ոլոռի լվիճի դեմ: Ոլոռի, լոμու, μակլայի, սիսեռի μոլոր տիպի լվիճների դեմ պայքարել կոնտակտային թունանյութերով, կարատեի 0,04 9-ոց լուծույթով կամ դեցիսի լուծույթով: Լավ արդյունք է տալիս μուսական եփուկներով պայքարը: Սիսեռի ականող (Լiriօոյշa ՇiՇeriոa Թd.): Վնասում է միայն սիսեռին (նուտին), ուրիշ ընդեղենների վրա նրա վասը չի նկատվել: Տարածված է Արարատյան հարթավայրում: Նրա կեղծ հարսնյակը ձմեռում է հողում 3-6 սմ խորությամμ: Ճանճերի թռիչքը կատարվում է մայիս ամսին: Մայիսից սկսած մինչն μերքահավաքը ճանճը μազմանում է սիսեռի μույսերի վրա: Այդ ժամանակաշրջանում տալիս է մի քանի սերունդ (հավանական է 3-4): էգ ճանճերը ձվերը դնում են սիսեռի փետրաձն տերնների մեջ (1-5 հատ): Ձվերից դուրս եկած թրթուրները ոտելով, անցուղիներ (ականներ) են μացում տերնի պարենքիմի մեջ: Սկզμնական շրջանում ականները լինում են շատ μարակ ն թափանցիկ, իսկ հետագայում նրանք ավելի են լայնանում ն լցվում թրթուրի արտաթորանքով: Հասուն թրթուրները իջնում

են հողի վրա ն նրա մեջ հարսնյակավորվում: Երկու շաμաթից հետո դուրս են գալիս հաջորդ սերնդի ճանճերը: Մեր պայմաններում սիսեռի ցանքերի համարյա μոլոր μույսերի μոլոր տերնները ականվում են այդ ճանճի կողմից: Վարակված տերնները կորցնում են կանաչ գույնը, որի հետնանքով μույսերի աճը կանգ է առնում: Պայքարի միջոցառումները: Բերքահավաքից հետո կատարել խոզանավար, իսկ ուշ աշնանը` ցրտահերկ: Որտեղ հնարավոր է դաշտերը ձմեռը ջրել:

Ընդեղենների հիվանդությունները Ընդեղեններից լոμին, ոլոռը, սիսեռը, μակլան վարակվում են μազմաթիվ սնկային, μակտերիալ ն վիրուսային հիվանդություններով: Հիվանդություններից մի քանիսը վարակում են μոլոր ընդեղեններին, մյուսները մասնագիտացած են ըստ առանձին տեսակ μույսերի: Այժմ ոչ մասնագիտացած հիվանդությունների մասին:

Ընդեղենների ծիլերի արմատային փտում (Էսշariսո օզյտքօrսո ՏՇհl., Քյtհiսո de 8arյaոսո Ւeտտe, ՔeՇtօԵaՇteriսո քհitօքհtօrսո Dօտտօո):

Արմատային փտումով հիվանդ մատաղ μույսերի արմատավիզը μարակում, սնանում է, իսկ μույսը` պառկում: Այլ դեպքերում փտում են ծիլերի արմատները: Հիվանդության հարուցիչները` վերը նշված սնկերը ն μակտերիան, μույսի մեջ են մտնում հողից: Սնկերը սնվում են μուսական մնացորդներով, իսկ μակտերիան հողում իր կենսունակությունը պահպանում է վարակված μույսերի մնացորդներում: Բուսական մնացորդները քայքայվելուց հետո, μակտերիան ընկնելով հողի մեջ ենթարկվում է զանազան միկրոօրգանիզմների վնասակար ազդեցությանը ն ոչնչանում է: Արմատային փտման զարգացմանը նպաստում են ցածր ջերմաստիճանը, հողի ավելորդ խոնավությունը, անձրնային եղանակները, ոչ μավարար օդափոխությունը, այսինքն այնպիսի պայմանները, որոնք μույսի աճի համար անμարենպաստ են: Այս հիվանդության դեմ պայքարի միջոցների մասին կծանոթանանք ընդեղենների հիվանդության μաժնին նվիրված գլխի վերջում: Լոμու անտրակնոզ (ՇօlletօtriՇհսո Լiոdeոսtհiaոսո 8r. Էt Շav.): Լոμու անտրակնոզը տարածված է հանրապետության լեռնային խոնավ շրջաններում: Հիվանդություններով վարակվում են լոμու μույսի μոլոր կանաչ մասերը: Ծիլերի, սերմաշաքիլային տերնների ն հասակավոր տերնների վրա երնան են գալիս մուգ գորշ μծեր, որոնք տձն կամ անկյունավոր են: Տերնի վրայի այդ μծերն արագորեն չորանում են ն փշրվում ու թափվում` առաջացնելով տերնի վրա անհավասար եզրերով

անցքեր: Ցողունների, ճյուղերի, պատիճների ն նրանց կոթունների վրայի μծերը ավելի խոր են լինում, դուրս պրծած եզրադաշտերով: Խոնավ եղանակին նրանք պատվում են վարդագույն μարձիկներով` հարուցիչ սնկի կոնիդիումների կուտակումներով: Ունդերի պատերից վարակը հաճախ անցնում է սերմերին: Վարակված սերմերը պնդանում են ն պատվում են μծերով ու կնճիռներով: Անտրակնոզի ազդեցությունից սերմերի ծլունակությունն ընկնում է, իսկ ծիլերը հաճախ չորանում են, ընկնում է սերմերի սննդային որակը, համը ն μերքը: Հիվանդության հարուցիչ սունկը վարակված μույսի հյուսվածքներում միցելիումի ձնով տարածվելով, առաջացնում է կոնիդիումներ, որոնց միջոցով ամμողջ վեգետացիայի ընթացքում μազմանում է: Կոնիդիալ μարձիկները սկզμում առաջանում են μույսի էպիդերմիսի տակ, հետո էպիդերմիսը պատռելով դուրս են թափվում ն տարածվում: Կոնիդիումները միաμջիջ են, անգույն, օվալաձն ն տարածվում են քամու, անձրնի կաթիլների ն միջատների միջոցով: Հիվանդության հարուցիչը ձմեռում է վարակված սերմերում ն նրանց արտաքին մասերում, որտեղից անցնում են ծիլերին: Այսպիսով, սերմերը հանդիսանում են վարակի տարածման հիմնական աղμյուր: Սունկը կարող է ձմեռել նան դաշտում մնացած հիվանդ μույսերի մեջ: Անտրակնոզի զարգացմանը նպաստում են նան անձրնները, ցողը, ամպամած եղանակը ն μարեխառն ջերմությունը: Լոμու μակտերիոզ (Xaոtհօոօոaտ քհaտeօli Dօտտ.): Լոμու μակտերիոզը տարածված է Հայաստանի μոլոր շրջաններում ն այդ կուլտուրայի ամենավնասակար հիվանդություններից մեկն է, մանավանդ լեռնային խոնավ պայմաններում: Բակտերիոզով վարակվում են սերմաշաքիլային ն իսկական տերնները, ցողունը ն հատիկները: Բույսի վարակված տեղերում սկզμում առաջանում են մանր, հետո մեծացող թափանցիկ μծեր: Տերնների վրա μծերի տեղերն արագորեն գորշանում են, չորանում ն փշրվում: Պատիճների վրայի μծերը խորանում են, հասնելով մինչն սերմերին: Ցողունները վարակված տեղերով հաճախ կոտրվում են: Բույսի μոլոր վարակված մասերում խոնավ պայմաններում առաջանում են մանր, հետո մեծացող թափանցիկ μծեր, սոսնձանման μակտերիային կաթիլներ, որոնք հետո չորանում են: Տարեցտարի μակտերիոզը փոխանցվում է վարակված սերմերի միջոցով, ինչպես նան μույսերի վարակված չքայքայված մասերով: Լոμու ժանգ (ՍrօոiՇeտ քհaտeօli Մiոt.): Ժանգով վարակվում են լոμու տերնները, քիչ` ցողունը ն պատիճները, գարնանը երμեմն սերմաշաքիլային տերնները: Այդ μոլոր օրգանների վրա սկզμում երնան են գալիս նարնջագույն, հետո` դարչնագույն, ի վերջո` սն փոշիացող μարձիկներ` μաղկացած ժանգի հարուցիչ սնկի սպորներից: Ուժեղ վարակված տերնները դեղնում են, վաղաժամ չորանում, որը ն μացասաμար է անդրադառնում μերքի վրա:

Հիվանդության հարուցիչ սունկն ունի զարգացման երեք ստադիա` էցիդիալ, ուրեդո ն տելեյտո: Ամռան սկզμից մինչն վեգետացիայի վերջը զարգանում է ու ր ե դ ո ս տ ա դ ի ա ն` գորշ փոշիացող μարձիկներից, որոնց մեջ տեղավորված են գորշ, կլոր կամ օվալ միաμջիջ ուրեդոսպորներ: Այդ ստադիան կրկնվում է մի քանի անգամ: Բերքահավաքից առաջ գոյանում են ձմեռող սն μարձիկներ: Տելեյտոսպորները ձվաձն են, նստած ոտքերի վրա, հաստ թաղանթով, գագաթային մասում հաստ ն պտուկանման: Ձմեռելուց հետո տելեյտոսպորները ծլում են, վարակելով լոμու սերմաշաքիլային ն իսկական տերնները:

Լոμու ֆուզարիոզ (Էստariսո տօlaոi (Խart) Ճքք. Էt. Մr. Var. Խartii.):

Ֆուզարիումով վարակված լոμու μույսերի վրա նկատվում են դեղնած ն չորացած տերններ, որոնք ուղեկցվում են արմատների փտումով ն μույսի չորացումով: Հիվանդության հարուցիչ սունկը μնակվում է հողում` μուսական մնացորդների մեջ ն այնտեղից լոμու μույսի արմատներով մտնում է նրա ջրատար անոթները ն առաջացնում μույսի թառամում: Սնկի μազմացումը տեղի է ունենում կոնիդիումներով, որոնք անգույն են, մանգաղաձն, մի քանի միջնապատերով: Կոնիդիումները տարածվում են ջրի, քամու ն միջատների միջոցով: Սունկի քլամիդոսպորները ձմեռում են հողում գտնվող μուսական մնացորդների մեջ: Ֆուզարիոզը սերմերով տարեցտարի չի փոխանցվում: Լոμու մոզաիկան: Հայաստանում տարածված է μոլոր շրջաններում: Հիվանդությունն ունի վիրուսային μնույթ ն այն արտահայտվում է տերնների գույնի խայտաμղետությամμ: Հիվանդությունից տերնաթիթեղները դառնում են անհարթ ն նրանց վրա առաջանում են փոքրիկ ուռուցքներ, պատիճների մաշկը կոշտանում է ն դառնում փայլուն: Հիվանդ տերնները հետագայում դեղնում ն չորանում են: Ամռան ընթացքում լոμու μույսի հյութով սնվող լվիճները հիվանդությունը տարածող են: Մոզաիկան տարեցտարի կարող է փոխանցվել սերմերով: Ոլոռի ժանգ (ՍrօոiՇeտ քiտi (Քerտ) D8.): Ժանգը ոլոռի տերնների ն ցողունի վրա առաջացնում է դարչնագույն μարձիկներ, որոնք վեգետացիայի ընթացքում սնանում են: Հիվանդ տերնները վաղաժամ դեղնում են ն չորանում: Ոլոռի ժանգի հարուցիչ սունկը պատկանում է այսպես կոչված տարաμնակների շարքին, որոնց զարգացման ցիկլը լրիվ անցկացնելու համար պահանջվում է երկու տեսակ μույս: Տվյալ սունկը գարնանային ստադիան անց է կացնում իշակաթնուկի տերնների ն ցողունի վրա: Իշակաթնուկից սնկի էցիդիալ սպորներն օդով տարածվելով, ընկնում են ոլոռի μույսի վրա ն այնտեղ առաջացնում ուրեդո ստադիա, որը ամռան ընթացքում տալիս է μազմաթիվ սերունդներ: Վեգետացիայի վերջում ոլոռի μույսի վարակված տեղերում հանդես են գալիս տելեյտո

ստադիայի սն μարձիկները, որոնք ն ձմեռում են: Սունկը իշակաթնուկի կոճղարմատներում` միցելիումի ձնով:

Ոլոռի

μծավորություն

կամ

ասկոխիտոզ (ՃտՇօՇհյta

ձմեռում

քiտi

է

ԼiԵ.):

Ասկոխիտոզով վարակվում են ոլոռի տերնները, պատիճները ն ցողունը: Նրանց վրա մասսայորեն երնան են գալիս մանանեխագույն կլոր μծեր` պատված μաց գորշագույն շրջագծով: Վարակը պատիճներից հասնում է նան սերմերին, որոնք չմշկվում են, ամրանում ն կնճռոտվում: Հիվանդությունից թափվում են μույսի տերնները, սերմերը դառնում են անծլունակ, պակասում է ընդհանուր μերքը: Ասկոխիտոզի հարուցիչը μազմանում է կոնիդիումներով, որոնք առաջանում են հատուկ պտղամարմինների` պիկնիդիումների մեջ: Պիկնիդիումները կլոր են կամ տանձաձն, գորշ մանր μջիջներից μաղկացած պատերով ն հերձանցքով, որի միջով դուրս են գալիս կոնիդիումները: Վերջիններն անգույն են, էլիպտիկ, մեկ միջնապատով: Պիկնիդիումները զարգանում են μույսի հյուսվածքներում ն լավ նկատելի են հիվանդ μույսի վարակված տեղերում` մանր կետերից μաղկացած խմμերի ձնով: Պիկնիդիումների հերձանցքը դուրս է գալիս μույսի հյուսվածքից: Սունկը ձմեռում է վարակված սերմերում, միցելիումի ն պիկնիդիումի ձնով դաշտում մնացած μույսերի վրա: Հիվանդության տարածմանը մեծապես նպաստում է օդի μարձր խոնավությունը, անձրնները ն μարեխառն ջերմությունը: Ոլոռի իսկական ալրացող (Էrյտiքհe Շօոոսոiտ Օrev.): Այս հիվանդությունը հանդիպում է առանձնապես շոգ ն չորային շրջաններում: Վարակված ոլոռի տերնները պատվում են ալրանման փոշով, վեգետացիայի վերջում նրա վրա երնան են գալիս μազմաթիվ սն կետեր: Հիվանդությունից տերնները վաղաժամ չորանում են ն ստացվում է վատորակ ու սակավ μերք: Տերնների վրա գտնվող փոշին μաղկացած է լինում պարազիտ սնկի ճյուղավորված միցելիումից ն անգույն, միաμջիջ տակառաձն կամ էլիպտիկ կոնիդիումներից, որոնք համրիչաձն նստած են լինում կարճ կոնիդիակիրների վրա: Սպիտակ փոշու վրա ավելի ուշ առաջանում են սն, կլոր պտղամարմիններ (պերիթեցիումներ): Դրանք օժտված են լինում անգույն, թելանման հավելվածներով: Պտղամարմինների միջոցով սունկը ձմեռում է, իսկ հաջորդ տարի, μարենպաստ պայմաններ ստեղծվելիս, պտղամարմինները պատռվում են ն նրանց միջից դուրս են թափվում սնկի պայուսակները սպորներով ու կատարում նոր վարակումներ: Ոլոռի թառամում (Էստariսո օxյտքօrսո ՏՇհl): Ոլոռի թառամումը սովորաμար երնան է գալիս μույսերի ծաղկման շրջանից կամ քիչ առաջ: Ստորին տերնները դեղնում են ն կախվում, աստիճանաμար հիվանդությունն ընդգրկում է վերին տերնները: Ցողունի թեք կտրվածքում անոթները գորշ գույն են ստանում: Թառամումը դանդաղ է ընթանում, μայց

μերքի մեծ կորուստ է տեղի ունենում, մանավանդ հիվանդ μույսերի մեծ մասը վաղաժամ չորանում է ն շարքից դուրս գալիս: Հիվանդության հարուցիչ սունկը μնակվում է հողում, որտեղից μույսի արմատներով մտնում ն տարածվում է նրա անոթներում: Սունկը μազմանում է միաμջիջ մանր կոնիդիումներով, որոնք առաջանում են μույսերի վարակված մասերում, հողում: Այդտեղ էլ սունկը ձմեռում է միցելիումի կամ քլամիդոսպորների միջոցով: Սերմերով հիվանդության փոխանցումը չի հաստատված: Ոլոռի μակտերիոզ (Քտeսdօոօոaտ քiտi ՏaՇket.): Բակտերիոզով վարակվում են ոլոռի տերնները, ցողունը ն պատիճները. μույսի վարակված օրգանների վրա առաջանում են սկզμում մուգ կանաչավուն, ջրով թրջվածի նման անկյունավոր μծեր, որոնք հետո գորշանում են ն չորանում: Վարակված տեղերում խոնավ պայմաններում նկատվում են լորձանման կաթիլներ, որոնք հետո չորանում են: Վարակը պատիճների պատերից անցնում է սերմերին: Գարնանը երիտասարդ μույսերի հիվանդության աղμյուր են հանդիսանում վարակված սերմերը ն դաշտում մնացող ցողունները, որոնց մեջ μակտերիաները ձմեռում են: Ամառը μակտերիան μույսի մեջ է թափանցում հերձանցքներով: Հիվանդության զարգացմանը նպաստում են անձրններ տեղալը, տաք, խոնավ եղանակները, μույսի վրա վնասվածքներ առաջանալը (կարկտից, միջատներից ն այլ գործոններից):

Բակլայի հիվանդություններ Բակլայի իսկական ալրացող (Էrյտiքհe Շօոոսոiտ Օrev. Է. viՇiae JaՇշ.): Բակլայի μույսերն ալրացողով վարակվելիս պատվում են խիտ, սպիտակ ալրանման ցողով ն շուտով չորանում են` չտալով նորմալ կանաչ մասսա ն հատիկ: Սպիտակ փոշին μաղկացած է սնկի միցելիումից ն կոնիդիումներից, որոնք ընդհանուր առումով նման են ոլոռի ալրացողին: Վեգետացիայի վերջում առաջանում են սնկի սն գույնի պտղամարմիններ, որոնց միջոցով նա ձմեռում է դաշտում` μույսերի վարակված մասերում: Բակլայի ժանգ (ՍrօոյՇeտ faԵae D.8): Բակլայի ժանգն առանձնապես վնասակար ձնով հանդիպում է հանրապետության լեռնային խոնավ շրջաններում: Գարնանը μակլայի սերմաշաքիլային տերնների վրա երնան են գալիս նարնջագույն, փոշիացող μարձիկներ` μաղկացած գարնան սպորներից: Ամռանը μույսերի μոլոր կանաչ մասերի վրա առաջանում են դարչնագույն μարձիկներ, որոնք μաղկացած են լինում սնկի ամռան սպորներից` ուրեդոսպորներից: Վեգետացիայի վերջում երնան են գալիս սն μարձիկներ, μաղկացած ձմեռող սպորներից (տելեյտոսպորներից): Այս սնկի մանրադիտակային պատկերը նման է լոμու ն ոլոռի ժանգ առաջացնող սնկերին:

Բակլայի թառամումը (Էստariսո օxյտքօrսո ՏՇհl., Է. vaտiոfeՇtսո Ճtk.): Բակլայի թառամումն արտաքին նշաններով, հասցրած վնասով, հարուցիչի μիոլոգիական առանձնահատկություններով ն մանրադիտակային կազմությամμ նման է ոլոռի թառամումին: Բակլայի μակտերիոզը (Էrviոia latհյri Ւօllaոd): Բակտերիոզով վարակվում են μակլայի տերնները, ցողունը, պատիճները ն սերմերը: Տերնների ն պատիճների վրա երնան են գալիս կարմրադարչնագույն չորացող μծեր: Ցողունների վրա μծերը երկարավուն են, ավելի μաց, կարմրա-դարչնագույն շերտերի ձնով, որոնք հետագայում մուգանում են: Հիվանդությունն ուժեղ արտահայտվելիս μույսերը չորանում են: Բակտերիաները քայքայում են μույսերի հյուսվածքները, գցում են μերքը, սերմի քանակը ն որակը: Բակլայի մոզաիկա: Բակլայի մոզաիկան, որը վիրուսային հիվանդություն է, շատ տարածված է μակլայի ցանքերում Հիվանդ μույսերի տերնները տեղ-տեղ քիչ դեղնա-կանաչավուն տեսք են ստանում, ձնափոխվում են, միջհանգույցները կարճ են մնում ն μույսը նվազ չափով է պտղաμերում: Հիվանդ μույսերից շատերը հետագայում սնանում ն չորանում են: Հիվանդության փոխանցողներն են հանդիսանում լվիճները:

Սիսեռի հիվանդությունները Սիսեռի ասկոխիտոզ (ՃտՇօՇհյta raԵiei ԼiԵ.): Այս հիվանդությունը Հայաստանում լայնորեն տարածված է այնտեղ, որտեղ սիսեռը մշակվում է: Հիվանդության նշանները ն հասցրած վնասը նման են ոլոռի վրա նկարագրված ասկոխիտոզին:Հիվանդության հարուցիչ ասկոխիտա սունկը իր μիոլոգիայով, մորֆոլոգիական կազմով նման է ոլոռի ասկոխիտային, μայց տարμերվում է նրանով, որ այս սունկը վարակում է միայն սիսեռին: Ասկոխիտոզի տարածման հիմնական աղμյուր են հանդիսանում վարակված սերմերը: Սիսեռի թառամումը (Էստariսո Տօlaոi (Խart) Ճքք. Էt. Մr., VertiՇilliսո daհliae ԽleԵ.): Սիսեռի թառամումն արտահայտվում է μույսերի վաղաժամ

դեղնելով, տերնաթափով ն չորացումով: Երμեմն հիվանդությունը զուգակցվում է μույսերի արմատավզի ն արմատի փտումով: Հիվանդության հարուցիչ ֆուզարիում ն վերտիցիլիում սնկերը հողում μնակվող օրգանիզմներ են, որոնք μույսի արմատներով մտնում են նրա ջրատար անոթները, տարածվում μույսի մեջ, սնվում նրա հաշվին ն իրենց արտադրած թունավոր նյութերով առաջացնում են թառամում: Ֆուզարիում սնկի μազմացման օրգանները նման են լոμու ֆուզարիումին: Երկրորդ հարուցիչ սունկը` վերտիցիլիումը, համեմատաμար ավելի նվազ է հանդիպում թառամումով հիվանդ μույսերում: Այդ սնկի կոնիդիակիրները ճյուղավորված են փնջաձն, որտեղ մի հանգույցից իրար հակադիր առանձնանում են ճյուղերը: Կոնիդիակիրների ծայրերին խմμերով

կպած են լինում միաμջիջ, անգույն, մանր օվալաձն կոնիդիումները: Սունկը հողում անμարենպաստ պայմաններին դիմանալու համար առաջացնում են մանր սկլերոցիումներ կամ միկրոսկլերոցիումներ: Այդ սունկը, μացի սիսեռից, վարակում է նան ուրիշ շատ μույսերի, դրանց թվում` μամμակին, խորդենուն, μամիային, տաքդեղին ն այլն: Հիվանդության վարակը տարեցտարի փոխանցվում է հողով: Պայքարի միջոցառումները ընդեղենների հիվանդությունների դեմ: 1.Սերմերը ախտահանել սնկային ն μակտերիալ հիվանդությունների դեմ: 2.Անտրակնոզով ուժեղ վարակված լոμու սորտերի դեպքում անհրաժեշտ է նախապես հեռացնել հիվանդ ն չմշկված սերմերը սորտավորման միջոցով: 3.Բակտերիոզի դեմ լավ արդյունք է տալիս սերմերը արնի տակ փռած վիճակում մի քանի օր պահելը ն հաճախակի խառնելը: Սերմերը հարկավոր է պահել չոր ն լավ օդափոխման ենթարկվող պահեստում: 4.Անհրաժեշտ է, որպեսզի ընդեղենները մշակվեն շարահերկ կուլտուրաների ցանքաշրջանառության մեջ` 2-3 տարուց ոչ շուտ վերադառնալու պայմանով, իսկ ոլոռը ն սիսեռը մշակելիս անգամ 5 տարի ժամանակով, եթե տվյալ ցանքը ասկոխիտոզով վարակված է: Բերքահավաքից հետո μույսերի մնացորդները պետք է հավաքել ու այրել, իսկ ցանքադաշտում կատարել խոր ցրտահերկ: Ցանքը կատարել սեղմ ժամկետում, ըստ հնարավորության վաղ, հողը մտցնել օրգանահանքային պարարտանյութեր ն կատարել սնուցումներ, կանոնավոր պայքար տանել մոլախոտերի դեմ, առանձնապես ուշադրություն դարձնել իշակաթնուկի ն վայրի ընդեղեն μույսերի ժամանակին ոչնչացմանը: 5.Սերմադաշտերը, ինչպես նան լոμու, ոլոռի ն սիսեռի այն ցանքերը, որոնք նախատեսված են հատիկ ստանալու համար, պետք է սրսկել 19անոց μորդոյան հեղուկով` ծախսելով մեկ հեկտարին 400-600 լիտր: Առաջին անգամ սրսկել մատղաշ μույսերի շրջանում, երկրորդը` պատիճներ առաջացնելու առաջին շրջանում: Այդ սրսկումներն ուղղված են լոμու անտրակնոզի, ասկոխիտոզի ն μակտերիոզի դեմ:

Գ լ ու խ յ ո թ ե ր ո ր դ Տեխնիկական կուլտուրաների վնասատուները ն հիվանդությունները Վնասատուներ Շաքարի ճակնդեղի վնասատուները: Շաքարի ճակնդեղին վնասում են շուրջ 400 տեսակ միջատներ: Մեր հանրապետության պայմաններում շաքարի ճականդեղի վրա զարգանում է վնասատուների մեծ կոմպլեքս: Այդ կոմպլեքսի մեջ մտնող վնասատուներից են` իրենց տարածվածությամμ ն պատճառած վնասի չափով աչքի են ընկնում հողում ապրող ն սերմերին, արմատներին ու ծիլերին վնասող` չրխկանների, սնամարմինների, հողաμնակ μվիկների ն այլ վնասատուների շատ տեսակներ: Ճակնդեղի տերններին վնասում են` կարադրինան, օկնոգինան, ճականդեղի լուն, վահանակիրը, մլուկը, լվիճները ն այլն: Ճակնդեղի համար խիստ վտանգավոր վնասատուներ են համարվում ճակնդեղի երկարակնճիթը ն մարգագետնային թիթեռը, որոնք Հայաստանում մինչն այժմ չեն նկատվել: Սովորական երկարակնճիթ (8օtհյոօdereտ քսոՇtiveոtriտ Օerո.): Բզեզը սն է, որի երկարությունը հասնում է 12-16մմ-ի: Ձուն դեղնասպիտակավուն է 1,2-1,3մմ երկարությամμ: Թրթուրը սպիտակ-ոսկեգույն է, անոտ, աղեղնաձն թեքված, երկարությունը` 27-30մմ: Ճակնդեղի երկարակնճիթը լայն չափերով տարածված է ամենուրեք: Բզեզները ձմեռում են հողի 30 սմ խորության շերտում, գարնանը նրանք հողից դուրս են գալիս ն շարժվում կամ թռչում դեպի ճականդեղի ցանքերը: Բզեզները վնասում են ճակնդեղի շաքիլները ն տերնները: Սնվում են նան հոռոմով, սագախոտով ն այլ μույսերով: Ձվադրում են հողի վերին շերտում մայիս ամսվա ընթացքում, Մեկ էգը դնում է 100-160 ձու, ձվի զարգացումը տնում է 9-11 օր: Թրթուրները սնվում են ճակնդեղի ն սագախոտերի ընտանիքներին պատկանող μույսերի արմատներով: Թրթուրների զարգացումը տնում է 45-90 օր: Նրանք հարսնյակավորվում են հողում, որոնց զարգացումը տնում է 20-30 օր: Երկարակնճիթը տալիս է մեկ սերունդ, առավել վտանգավոր է նրանց պատճառած վնասը μույսերի ծլման շրջանում: Պայքարի միջոցառումները: 1. Վարակված դաշտերի շուրջը փորել առուներ: 2. Նախորդ տարվա վարակված դաշտերում μզեզներին ոչնչացնելու համար կարելի է օգտագործել ֆերմաների հավերին: 3. Կիրառել ագրոտեխնիկական այն μոլոր միջոցառումները, որոնք նպաստում են μույսերի արագ աճին: Ճակնդեղի սովորական լու (ՇհaetօՇոeոa ՇօՇiոոa Խarտհ.): Բզեզի երկարությունը` 1,5-2,3 մմ է, սն գույնի է, վերնի կողմից կարմրաμրոնզային երանգով: Վերնաթների վրա գտնվում են կետավոր ակոսներ: Ոտքերի առջնի

ն միջին ազդրերը սն են, իսկ սրունքները ն թաթերը մուգ-գորշագույն, էգի փորի վերջին սեգմենտը կլորավուն է: Ձուն μաց դեղին գույնի է, 0,6-0,7 մմ երկարությամμ, անկյունավոր է, ծածկված կետերով ն մանր կնճիռներով: Թրթուրը սպիտակ է, դեղին գլխով, 1,5-2,2 մմ երկարությամμ: Ճակնդեղի լուն տարածված է Եվրոպայում: Հայաստանում տարածված է ամենուրեք: Զգալի վնաս է պատճառում Հայաստանի հյուսիսային շրջաններում: Բզեզները ձմեռում են առուներում, միջնակներում, անտառներում, թփուտներում ն μուսական մնացորդների տակ: Գարնանը, երμ օդի ջերմաստիճանը հասնում է 6-9 -ի, դուրս են գալիս μուսական ծածկոցի տակից: Որոշ ժամանակից հետո թռչում են դեպի կանաչները ն հատկապես ճակնդեղի դաշտերը ն սնվում ճակնդեղի մատղաշ տերններով: Օդի 18-19 ջերմաստիճանի դեպքում μզեզները μեղմնավորվում են ն սկսում ձվադրումը: Ձվադրում են հողի 3-5 սմ շերտում: Մեկ էգը կարող է դնել մինչն 40-50 ձու: Ձվի զարգացումը տնում է 1013 օր: Թրթուրները սնվում են հողում հնդկացորենի արմատներով: Հասուն թրթուրները հարսնյակավորվում են հողում: Այդ սերնդի μզեզները դուրս են գալիս օգոստոսին, սնվում ն սեպտեմμերի կեսերին անցնում ձմեռման: Բույսերին վնասում են μզեզները, նրանք սնվում են ճակնդեղի տերններով, վնասելով տերնի վերին էպիդերմիսը ն պարենքիմը: Տերնի ներքին էպիդերմիսը մնում է անվնաս: Տերնի աճի շնորհիվ, էպիդերմիսը պատռվում է ն նրա վրա առաջանում են կլորավուն անցքեր` գորշացած եզրերով: Լվիկների պատճառած վնասը առավել վտանգավոր է ճակնդեղի μույսերի աճման սկզμնական շրջանում: Նրանք μույսերին մեծ վնաս են պատճառում հատկապես շոգ ն չոր եղանակներին, երμ μզեզները ուտում են μույսի աճման կոնը: Ուժեղ վնասված μույսերը չորանում են: Պայքարի միջոցառումները: Բույսերի փարթամ աճն ապահովելու նպատակով, ժամանակին իրագործել ագրոտեխնիկական μոլոր միջոցառումները: Ցանքը կատարել վաղ ժամկետում, նախօրոք լավ մշակված հողում, ժամանակին կատարել հողերի պարարտացումը ու μույսերի սնուցումը: Դաշտերում ն միջնակներում` ոչնչացնել μոլոր այն մոլախոտերը, որոնք լվիկների զարգացման ու տարածման օջախներ են հանդիսանում: Բզեզների հանդես գալու շրջանում ցանքերը սրսկել: Ճակնդեղի վահանակիր (Շaտտidae ոeԵսlօտa Լ.): Բզեզի երկարությունը 6-7 մմ է, վահանի նման տափակ վերնաթները ն նախամեջքը մարմնի լայնությունից ավելի են ն ծածկում են մարմինն ու գլուխը: Վահանիկի վերին երեսը սն ժանգադարչնագույն է` անկանոն սն μծերով: Վերնաթների վրա նշմարվում են ակոսներ` խոշոր կետերով: Մարմնի ցածի երեսը սն ն տափակ է: Ձվակույտերը ծածկված են լինում որոշ թաղանթով, թրթուրը դեղնականաչավուն է, մարմնի կողերին գտնվում են խոշոր ատամնավոր խոզաններ, պոչի վրա խոզանները երկարացված են: Հարսնյակը տափակ է, կանաչ գույնի: Ճակնդեղի վահանակիրը տարածված է Եվրոպայում: Հանդիպում է ամենուրեք, μացի ծայր հյուսիսից: Հայաստանում հանդիպում է μոլոր ճակնդեղացան շրջաններում: Բզեզները ձմեռում են անմշակ հողերում, թփուտներում ն միջնակներում` μուսական մնացորդների տակ: Նրանք թռիչք

են գործում վաղ գարնանը ն սնվում են ճակնդեղի տերններով: Սկսած մայիս ամսից μզեզները ձու են դնում հոռոմի, սեզախոտի ն ճակնդեղի տերնների վրա: Ձվադրումը տնում է շուրջ մեկ ամիս, ձվակույտը ծածկում են փառանման հեղուկով: Յուրաքանչյուր ձվակույտում լինում է 8-24 ձու, μարենպաստ պայմաններում մեկ էգը կարող է դնել մինչն 200: Նայած ջերմաստիճանին, ձվի զարգացումը տնում է 3-7 օր: Մայիսի վերջերին, հունիսի սկզμներին ձվից դուրս են գալիս թրթուրները ն սկսում են սնվել տերնների ցածի երեսի էպիդերմիսով ն պարենքիմայով: Թրթուրները զարգանում են 15-30 օրում, մաշկափոխվում են 4 անգամ: Հարսնյակավորվում են տերնների վրա, հարսնյակի զարգացումնը տնում է 10-12 օր: Հուլիսի երկրորդ կեսին դուրս են գալիս μզեզները: Նոր սերունդի μզեզները սնվում են , μեղմնավորվում ն ձվադրում: Երկրորդ սերունդի զարգացումը ընթանում է օգոստոս-սեպտեմμեր ամիսներին, μզեզները հոկտեմμերի սկզμներին անցնում են ձմեռման:Հայաստանի պայմաններում տալիս է երկու սերունդ: Պայքարի միջոցառումները: Մոլախոտերը, որոնց վրա զարգանում է վահանակիրը սեզախոտ, հոռոմ քաղհանել ն հեռացնել դաշտից, վնասատուի մասսայական μազմացման դեպքում ցանքերը սրսկել: Ճակնդեղի կամ μակլայի լվիճ (Ճքհiտ faԵae ՏՇ): Ճակնդեղի լվիճը տարածված է Արնմտյան ն Արնելյան Եվրոպայի շատ երկրներում: Հայաստանում տարածված է ամենուրեք ն վնաս է պատճառում ճակնդեղի ցանքերին: Ինտենսիվ μազմանում է ճակնդեղի, μակլայի, գարնանացան վիկի, թելուկի, դաղող եղինջի, սոխի, կարտոֆիլի, տանձենու վրա: Ձմեռում է լվիճի ձուն շիմշիրի, հասմիկի փրնչի վրա, որոնք հանդիսանում են նրա հիմնական μույսերը: Ճակնդեղի վրա լվիճը մեծ գաղութներով ծածկում է μույսի տերնների ներքին էպիդերմիսը, իսկ սերմաμույսերի վրա նան ցողուններն ու ծաղիկները: Լվիճները ծծում են μույսի հյութը, որից տերնները կուչ են գալիս, μույսի աճը դանդաղում է ն նրա մեջ պակասում է շաքարի տոկոսը, իսկ ուժեղ վնասվելու դեպքում սերմ չեն կազմակերպում: Լվիճները հանդիսանում են նան ճակնդեղի մոզաիկա հիվանդության տարածողները: Բացի այդ նրանք ծծելու ժամանակ հյուսվածքների մեջ են թողնում թքի որոշ քանակություն, որը քայքայում է μջջահյութը` օսլան վեր է ածվում շաքարի, իսկ շաքարը ծծում են լվիճները: Պայքարի միջոցառումները: Բերքը հավաքելուց հետո անհրաժեշտ է ճակնդեղի դաշտը խոր վարել: Պետք է ժամանակին ոչնչացնել դաշտերի ն նրա շուրջը գտնվող մոլախոտերը, առանձնապես μազմամյա վայրի թիթեռնածաղկավորները, որոնք հանդիսանում են վարակի օջախներ: Բույսերը լվիճով վարակվելու դեպքում անհրաժեշտ է ցանքերը համատարած կերպով սրսկել: Ճակնդեղի մլուկ (ՔօeՇilօտՇյtստ Շօցոatստ Էiel): Հասուն մլուկի երկարությունը լինում է 3-5 մմ, վերնաթները դեղնագորշավուն, սն գույնի սեպաձն μծերով: Նախամեջքի հետին անկյուններում գտնվում են 2 սն μծեր, թները ապակու նման թափանցիկ են: Ձուն սկզμում μաց դեղին, հետագայում դառնում է նարնջադեղնավուն: Ձվերը լինում են պարկաձն, թրթուրը կանաչ է, փորի մեջտեղում ունի սն կլորավուն μիծ: Ճակնդեղի մլուկը տարածված է լայն

չափերով: Տարածված է նան Հայաստանում: Մլուկը μազմակեր ն մասսայական μազմացման տարիներին զգալի վնաս է պատճառում նան գյուղատնտեսական ուրիշ կուլտուրաների: Ձմեռում է ձուն, որը աշնանը մլուկները դնում է առվույտի, կորնգանի, հոռոմի ն մի շարք այլ մոլախոտերի ցողունների հյուսվածքների ն ջղերի մեջ: Մլուկները ձու են դնում նան ճակնդեղի տերնակոթերի ն տերնների ջղերի մեջ: Մեկ էգը կարող է դμել 25300 ձու, որոնք զարգանում են 5-16 օրում: Թրթուրները սնվում են μույսի հյութով: Թրթուրների զարգացումը տնում է 30 օր, որի ընթացքում մաշկափոխանակվում են 5 անգամ ն հունիսին երնան են գալիս հասուն մլուկները: Մլուկը տարեկան տալիս է 3-4 սերունդ: Մլուկի հասցրած վնասից ճակնդեղի μույսերը դեղնում են ն դանդաղում է նրանց աճը, խիստ պակասում է շաքարի 9–ը: Վնասը մեծ լինելու դեպքում μույսերը չորանում են: Պայքարի միջոցառումները: Մլուկի ձմեռող ձվերը ոչնչացնելու նպատակով անհրաժեշտ է առվույտի, կորնգանի ն μազմամյա այլ խոտաμույսերի հունձը հնարավորին չափով կատարել գետնի երեսից մոտիկ: Այնուհետն այդ տարածությունները վաղ գարնանը փոցխոլ ն այրել: Ժամանակին հնձել նան ճակնդեղի դաշտերի շրջապատի միջնակների մոլախոտերը ն հեռացնել դաշտից: Անշեղ իրագործել այն μոլոր միջոցառումները, որոնք նպաստում են μույսերի արագ փարթամանալուն ն μերքատվության μարձրացմանը: Մլուկների մասսայական μազմացման պահին ցանքերը սրսկել: Ճակնդեղի ճանճ (Քeցօոյia հյօտՇiaոi Ք.): Ճանճը լինում է մոխրագույն, 6-8 մմ երկարությամμ. գլուխը կիսակլոր է, դուրս պրծած ճակատով ն փոքր աչքերով: Շոշափուկները μաղկացած են 3 հատվածից: Առաջին 2 հատվածները դարչնագույն են, երրորդը` սն: Միջնամեջքը ն փորը մեխրագույն: Փորի կողքերը կարմրավուն են, փորի վրա կա մուգ երկայնակի շերտ, ոտքերը դեղին են, թաթերը սն, թները μաց դեղին երանգով: Ձուն` կաթնա-սպիտակ է, երկարավուն ձվաձն, շեղանկյուն ցցվածքներով ն խոր ընկած ատամիկներով, երկարությունը` 0,8 մմ, լայնությունը` 0,3 մմ: Թրթուրը մուգ դեղնավուն է, անոտ: Հասուն թրթուրի մարմնի երկարությունը հասնում է 7,5 մմ-ի, լայնությունը` 1,4-5մմ: Բոժոժը ձվաձն է, փոքր-ինչ դուրս պրծած հետնի շնչանցքներով: Գույնը սկզμում մուգ դեղին է, հետագայում դառնում է կարմրագորշ, մուգ գորշ ն գորշասն: Ճակնդեղի ճանճը տարածված է Եվրոպայում, հյուսիսային Ամերիկայում ն μոլոր ճակնդեղացան շրջաններում: Հայաստանում տարածված է լայն չափերով: Ձմեռում է ճանճի կեղծ հարսնյակը: Ճանճերը թռիչք են գործում ապրիլ-մայիս ամիսներին, թռիչքից մի քանի օր հետո μեղմնավորվում են ն ձվադրում են կատարում ճակնդեղի, արջընկույզի, հոռոմի, սպանախի տերնների ներքին երեսի վրա: Ձվակույտում լինում է 15-20 ձու: Մեկ էգը դնում է 60-130 ձու: վից թրթուրը դուրս է գալիս 2-5 օրից հետո ն անմիջապես մտնում է տերնի պարենքիմայի մեջ ու սնվում նրանով, որի հետնանքով տերնի վերնի մաշկը հետ է քաշվում ն μշտիկաձն ուռչում: Ուժեղ վնասված μույսի աճը ետ է մնում ու տալիս է պակաս ն ցածրորակ μերք: Թրթուրների զարգացումը տնում է 10-22 օր: Հասուն

թրթուրները հարսնյակավորվում են μշտիկի կամ հողի մեջ, նայած օդի ջերմաստիճանին. նոր սերնդի ճաճերի թռիչքը տեղի է ունենում 13-32 օրում: Յուրաքանչյուր սերնդի զարգացումը տնում է 25-60 օր: Հայաստանի պայմաններում ճակնդեղի ճանճը տալիս է 2 սերունդ, որոնցից μերքի համար առավել վտանգավոր է առաջին սերունդը: Ճակնդեղի ճանճի ինտենսիվ զարգացումը նպաստում է տվյալ տարվա տաք ն խոնավ գարունը: Չոր ն շոգ եղանակը μացասաμար է ազդում ճանճի զարգացման վրա: Ճակնդեղի ճանճի մասսայական μազմացումը սահմանափակվում է նան պարազիտների ն հեծյալների զարգացմամμ, որոնք μշտիկների մեջ ոչնչացնում են ճակնդեղի ճանճի թչթուրներին ու հարսնյակներին: Պայքարի միջոցառումները: Պետք է իրագործել ագրոտեխնիկական այն միջոցառումները, որոնք մեծապես նպաստում են ճակնդեղի սերմի արագ ծլմանը ն ուժեղացնում են μույսի արագ աճը: Գարնան ն ամռան ընթացքում կուլտիվացիայի ն քաղհանի միջոցով պետք է թույլ չտալ, որ աճեն այն մոլախոտերը, որոնց վրա μազմանում են ճակնդեղի ճանճերը: Անհրաժեշտ է նան μույսերի վրայից հեռացնել վնասված տերնները: Ճանճերի մասսայական թռիչքի ժամանակ դաշտերը սրսկել մավրիկի 0,02 9 -ոց լուծույթ: Ճակնդեղի նեմատոդա (Ւeterօdera տՇհaՇհtii ՏՇհո.): Ճակնդեղի նեմատոդան մեծ չափերով տարածված է Եվրոպայում, Ամերիկայում ն այլ երկրներում: Նա տարածված է նան Հայաստանում: Նեմատոդը ջմեռում է ցիստի ստադիայում: Այդ ցիստը նեմատոդի էգն է, որի արտաքին թաղանթը հաստանում է, մահանում ն վեր է ածվում խիտինի: Յուրաքանչյուր ցիստում գտնվում է 80-650 թրթուր: Թրթուրները մտնում են ճակնդեղի արմատների մեջ ն սնվում պարենքիմայով, չվնասելով անոթաթելային խրձիկներին. նրանք զարգանում են 35-50 օրում: Այնուհետն առաջ են գալիս արուներ կամ էգեր: էգերը մարմնի առաջին ծայրով թաղվում են ճակնդեղի արմատի հյուսվածքների մեջ, իսկ արուները ազատ շարժվելով գտնում են էգերին ն μեղմնավորվում:

Նկ 21. Ճակնդեղի նեմատոդ 1-թրթուր, 2-3 արմատի վրա ուռուցքներ, 4-վնասվածքներ էգերը դնում են 100-150 ձու: Ձվադրումը տեղի է ունենում գարնանից մինչն օգոստոս ամիսը: Նեմատոդով վնասված μույսերի աճը խիստ դանդաղում է: Վնասված μույսերի տերնների տուրգորը ընկնում է ն նրանք թառամում են: Ավելի ուժեղ վարակված μույսերը դեղնում են ն չորանում: Նեմատոդը սնվում է նան սագախոտերի ն խաչածաղկավոր μույսերի արմատներով, այդ պատճառով էլ նշված μույսերով հարուստ հողերում նեմատոդների քանակը անհամեմատ շատ է լինում: Պայքարի միջոցառումները: Նեմատոդայով վարակված հողերւմ պետք է մշակել հացաμույսեր, խոտաμույսեր, վուշ, վիկ ն այլն: Այդ μույսերի արմատների արտաթորանքները նպաստում են նեմատոդի թրթուրների մասսայական ոչնչացմանը: Խիստ վարակված հողերում մի քանի տարի չպետք է ճակնդեղ ցանել: Ճակնդեղի վնասատուներից ավելի շատ Հայաստանում տարածված են լվիճները, կարադիկնան, լուն, մլուկը, վահանակիրը, ճանճը. դրանց դեմ քիմիական պայքարի դեմ օգտագործել կոնտակտա-աղիքային թունանյութեր, կարատեյի 0,049 լուծույթ կամ դեգիսի լուծույթ: Շաքարի ճակնդեղի հիվանդությունները Շաքարի ճակնդեղի հիվանդությունները μերքին վնասում են ինչպես μույսերի վեգետացիայի ընթացքում, այնպես էլ նրա պահպանման ժամանակ:

Ճակնդեղի արմատները (Քհօոa Եetae Էraոk): Ճակնդեղի այս հիվանդությունը տարածված է լայն չափերով ն երμեմն μույսերին վարակում է 100Ջ-ով: Սկզμում հիվանդ մատղաշ ծլի արմատավզիկի կամ արմատի վրա առաջանում է գորշ գույնի μիծ կամ շերտիկ, որոնք հետագայում ծլի ստորերկրյա մասով տարածվում են: Դրա հետնանքով ծիլը փտում է ն μույսը չորանում: Հիվանդությունը հանդես է գալիս սերմակնձիկներից ծիլը դուրս գալու ընթացքում, այն դադարում է միայն այն ժամանակ, երμ μույսը ազատվում է իր առաջնային կեղնից: Հիվանդության զարգացմանը նպաստում են վատ մշակությունը ն անμարենպաստ հողակլիմայական պայմանները: Ճակնդեղի արմատակների դեմ հաջող պայքարելու համար անհրաժեշտ է ցանքի համար նախատեսված տարածությունները պարարտացնել անհրաժեշտ նորմաներով: Օգտագործել միայն առողջ ն չվարակված սերմացու: Այնուհետն ցանքերի մշակությունը կատարել օպտիմալ ժամկետում ն μարձր որակով: Ցերկոսպորոզ (ՇerՇօտքօra ԵetiՇօla ՏaՇՇ.): Այս հիվանդությունը Հայաստանում թույլ կերպով տարածված է միայն հյուսիսային խոնավ շրջաններում (Կիրովականում ն Ստեփանավանում): Հիվանդությունից ճակնդեղի տերնների, տերնակոթունների վրա առաջանում են մանր, ցրված, կլորավուն, գորշ կամ մոխրագույն կամ կարմրագորշավուն μծեր: Հիվանդության ուժեղ զարգանալու դեպքում տերնները ոլորվում ն չորանում են: Հիվանդությունը μույսերի վրա նկատվում է հունիս կամ հուլիս ամիսներին ն արագ զարգանում է առատ խոնավության ն μարձր աստիճանի պայմաններում: Հիվանդությունը տարեցտարի փոխանցվում է վարակված սերմացուի ն μույսերի մնացորդների միջոցով: Նրա հարուցիչը պատկանում է անկատար սնկերի հիֆոմիցետների խմμին: Պայքարի միջոցառումները: Այս հիվանդության դեմ պայքարելու համար նույնպես կարնոր է պարարտանյութերի ճիշտ օգտագործումը ն համեմատաμար դիմացկուն սորտերի մշակությունը: Քիմիական պայքարը ճակնդեղի ցերկոսպորոզի դեմ մինչն այժմ տարվել է μորդոյան հեղուկով: Վերջին ժամանակներս այդ նպատակի համար օգտագործվում են ավելի լավ արդյունք տվող օրգանոսինթետիկ պրեպարատներ: Ճակնդեղի ալրացող (Էrյտiքհe Շօոոսոiտ Օrev.): Ճակնդեղի ցանքերում ալրացողը հանդիսանում է ոչ հաճախ, սակայն նրա զարգացման համար նպաստավոր տարիներին վարակն ճակնդեղի առանձին μույսերից արագությամμ տարածվում է ցանքում: Վարակվում են ճակնդեղի ինչպես առաջին տարվա ցանքերը, այնպես էլ երկրորդ տարում տնկված սերմացու արմատները: Վարակված μույսերի տերնների վրա առաջանում են սպիտակ ալյուրանման խոշոր μծեր, որոնք խոշորանալով տերնի ամμողջ մակերեսը պատում են սպիտակ փառով: Հիվանդությունը հանդես է գալիս ուշ` ճակնդեղի վեգետացիայի երկրորդ կեսին, ն լավ զարգանում` ամռան շոգ ն չոր եղանակներին: Ճակնդեղի ալրացողի հարուցիչը նույնպես պատկանում է պայուսակասպորավորների դասին: Տերնների վրա սունկն առաջացնում է փառ, րը կազմված է միցելիումից ն նրանից առաջացող տակառանման

կոնիդիումների շարահյուսից: Վեգետացիայի վերջում շարահյուսերի վրա առաջանում ն սն, մանր պտղամարմիններ` կլեյստոկարպիումներ, որոնք ձմեռում են:

Նկ. 22 . 1-ճակնդեղի ցերկոսպորոզը, 2-ալրացող Պայքարի միջոցառումները: Ճակնդեղի ալրացողի դեմ պայքարելու նպատակով խորհուրդ է տրվում μերքահավաքից հետո վարակված μույսերի մնացորդները ն վեգետացիայի ընթացքում μույսերի վրա հայտնաμերված հիվանդ տերնները հավաքել ն ոչնչացնել` վարակը շուտ չտարածելու համար: Հիվանդության լայն տարածվածության դեպքում կատարել ծծումμով փոշոտում: Ճակնդեղի մոզաիկա: Մոզաիկան ճակնդեղի ցանքերում ամենուրեք տարածված վիրուսային հիվանդությունն է: Այս հիվանդությունը տորնների վրա առաջացնում է կետանման, կլորավուն ն անկանոն, տարμեր ձների ն μաց գունավորված ու սպիտակավուն մասնիկներ: Հիվանդությունը կարող է փոխանցվել հիվանդ մոլախոտերից` լվիճների, ճակնդեղի երկարակնճիթի ն ցիկադաների միջոցով: Ուստի պայքարի միջոցառումները պետք է ուղղված լինեն հիմնականում վերը նշված միջատների ն մոլախոտերի դեմ: Ճակնդեղի արմատների կարմիր փտում (ԹհiշօՇtօոia viօlaՇea 1սll): Հիվանդությունն

առանձին օջախներով տարածված է ճակնդեղ մշակվող տարμեր շրջաններում: Հիվանդությունից μույսերի արմատները պատվում են սնկի միցելիումի թաղիքանման մանիշակագույն փառով: Այս սունկը հողում մեծ մասամμ զարգանում է միցելիումի միջոցով, առանց սպորներ առաջացնելու: Հիվանդության հարուցիչը հողային սունկ է, որը ճակնդեղի μույսերին վարակում է այն դեպքում, երμ մշակվող հողում գոյություն է ունենում տվյալ սունկը: Արմատի պոչային փտում (ՃՇillստ Եստտei Խiցսla, 8. Եetae Խiցսla): Բակտերիալ հիվանդություն է: Վեգետացիայի ընթացքում վարակում է ճակնդեղի արմատի ծայրերը ն մազարմատները, որի հետնանքով μույսերը թառամում ն չորանում են: Հիվանդությունը առաջանում է μակտերիաների մի ամμողջ կոմպլեքսի գործունեության շնորհիվ: Հիվանդությունը պակասում է, երμ ճակնդեղի ցանքի մշակությունը կատարում են μարձր ագրոտեխնիկայով, ինչպես μույսերի վեգետացիայի ընթացքում, այնպես էլ արմատների պահպանման ժամանակ: Ճակնդեղի արմատի ն կենտրոնական խոռոչավորություն: Ճակնդեղի արմատի խոռոչի առաջացումը մեծ մասամμ տեղի է ունենում մշակության ջրովի պայմաններում: Բույսերի արմատավզիկից ն գլխիկից սկսած մինչն կենտրոնական մասը առաջանում է զգալի մեծությամμ դատարկ տարածություն (խոռոչ), որը լավ նկատվում է արմատները ընդլայնական կտրելուց հետո: հաճախ այդպիսի արմատները ներսից գորշանում են ն նեխում: Խոռոչն առաջանում է այն դեպքում, երμ արմատի արտաքին շերտի հյուսվածքները աճում են արագ, իսկ ներքին հյուսվածքները` դանդաղ: Որպեսզի խոռոչավորված արմատները պահպանման ընթացքում չնեխեն, անհրաժեշտ է μերքահավաքի ժամանակ խոռոչավորված մասը ամμողջովին հեռացնել, թողնելով միայն արմատի ամμողջ մասը: Խորհուրդ է տրվում վեգետացիայի ընթացքում ցանքերի ջրումը կատարել հավասարաչափ, ինչպես նան չչարաշահել ազոտական պարարտանյութերի դոզան: Կագատային փտում: Շաքարի ճակնդեղի կագատային փտումը հատուկ է այն տեղերում, որտեղ պահպանվում է μերքը: Արմատների միատեղ կույտավորված մասսան ստեղծում է հատուկ պայմաններ, որոնք դրդապատճառ են դառնում հիվանդության զարգացմանը: Հիվանդության առաջացման, ինչպես նան նրա զարգացման գործում մեծ դեր է խաղում, պահպանման պայմաններից μացի, նան արմատների վիճակը: Արմատների նեխումը տեղի է ունենում սնկերի ն μակտերիաների գործունեության հետնանքով, որոնք զարգանում են հենց արմատների վրա` հումքի վատ պահպանման հետնանքով: Կագատային փտման ամենաակտիվ հարուցիչներն են սնկային ն μակտերիալ օրգանիզմների մի ամμողջ կոմպլեքս: Որպեսզի հումքը պահպանման ընթացքում չμռնկվի կագատային փտումով, անհրաժեշտ է վեգետացիայի ընթացքում իրագործել μոլոր անհրաժեշտ միջոցառումները μարձրորակ արմատներ ստանալու համար: Պետք է μերքահավաքը կատարել ժամանակին, հավաքած արմատները մանրազնին կերպով տեսակավորել, առանձնացնելով առողջ արմատները պահպանման

համար: Արմատների փոխադրումը պահպանման վայրը կատարել զգույշ, որպեսզի նրանք մեխանիկական ջարդվածքներ չստանան: Գազարի վնասատուները Մեր պայմաններում գազարին վնաս են պատճառում μազմակեր վնասատուներից չրխկան μզեզների թրթուրները (լարաթրթուրները), ինչպես նան կեղծ լարաթրթուրները: Լարաթրթուրները կծելով ծակում են գազարի արմատապտուղը, որի հետնանքով նա կարճ ժամանակում նեխում ն ոչնչացնում է: Նրանց հասցրած վնասի պատճառով հաճախ գազարի ցանքսերը կորցնում են լիարժեքությունը ն խիստ իջնում է μերքատվությունը: Գազարին կարող է վնաս պատճառել նան արջուկը` գյուղամերձ ն նախկինում μանջարային կուլտուրաների մշակած դաշտերում եղած գազարի ցանքերին: Գազարին վնաս են պատճառում նան հողում ապրող μվիկների թրթուրները: Նշված վնասատուների մորֆոլոգիական μիո-էկոլոգիական առանձնահատկությունների հասցրած վնասի μնույթի ն նրանց դեմ պայքարի միջոցառումների մասին գրված է μազմակեր վնասատուների μաժնում: Գազարի վրա μազմանում են նան եզան լեզվի լվիճները, որոնք մեծ գաղութներ են առաջացնում տերնների վրա: Լվիճների ծծելուց գազարի տերնները կուչ են գալիս, կնճռոտվում ն չորանում: Գազարին լվիճները մեծ վնաս են պատճառում մանավանդ նրա զարգացման սկզμնական շրջանում: Լվիճի դեմ պայքարելու համար կարելի է օգտագործել μուսական թույների 0,1 տոկոսանոց լուծույթը կրկնակի քանակի օճառի հոտ միասին: Գազարի ճանճ (Քտila rօտae Լ.): Այս ճանճի երկարությունը հասնում է 4,55 մմ, գույնը` սն, փայլուն, կանաչավուն երանգով: Գլուխը գնդաձն է, օխրաժանգագույն, ծածկված խոզանիկներով, իսկ ոտքերը դեղնավուն, պատված աղվամազով: Թները հորիզոնական դիրքով պառկած են մեջքին, որոնց μացվածքը հասնում է շուրջ 8 մմ-ի: Ձվերը կաթնագույն են, օվալ, ծածկված երկայնակի կողիկներով ն ունեն կետավոր կառուցվածք, երկարությունը` 0,65 մմ, լայնությունը` 0,2 մմ: Թրթուրը μաց դեղին է, փայլուն, առջնի ծայրը սուր, սն հիմքով, լավ արտահայտված ծնոտներով: Երկարությունը` 6-7 մմ: Հարսնյակավորվում է շագանակագույն կեղծ μոժոժում: Գազարի ճանճը լայնորեն տարածված է: Հայաստանում հանդիպում է նախալեռնային շրջաններում: Ձմեռում է հարսնյակային ստադիայում, երμեմն էլ թրթուր վիճակում, արմատապտուղների մեջ: Միջին գոտում` ճանճի թռիչքը սկսւմ է մայիսին, հյուսիսում` հունիսին: Նրանց ձվադրումը տեղի է ունենում հունիսի սկզμներին, երμ գազարը ունենում է 2-3 իսկական տերն: Ձվերը դնում են հատհատ կամ փոքր խմμերով` խոնավ հողի վրա, գազարի արմատների մոտ` μույսերից ոչ ավելի քան 0,5 սմ հեռավորության վրա: էգերի պտղաμերությունը հասնում է 100-120 ձվի, նայած շրջապատի ջերմությանը թրթուրները դուրս են գալիս ձվադրումից 4-17 օր հետո, որոնք ձվից դուրս գալուց փորելով մտնում են գազարի արմատապտղի մեջ: Վնասված արմատները ձնափոխվում են, դառնում տձն ն անհամ, փայտանում ու անպետք են դառնում կերի

օգտագործման համար: Վնասված μույսերի տերնները թառամում են ն դառնում են կարմրա-մանիշակագույն: Ուժեղ վարակված μույսերը ոչնչանում են, իսկ հիվանդ արմատապտուղները պահելու ընթացքում արագ նեխում են: Թրթուրները վնասում են նան մաղադանոսին, պաստերնակին ն նեխուրին: Թրթուրները 27-30 օր անցնելուց հետո հարսնյակավորվում են հողում ն հազվադեպ` արմատապտղի մեջ: Կեղծ μոժոժներից դուրս եկած նոր սերնդի ճանճերը 30-40 օր հետո թռիչք են գործում: Միջին գոտում երկրորդ սերնդի ծանծերը թռչում են օգոստոսի սկզμներին: Ճանճից ամենից շատ վնասվում են գազարի կարոտին տիպի սորտերը: Պայքարի միջոցառումները: Գազարի ն մյուս հովանոցավոր կուլտուրաների ցանքը կատարել վաղ ժամկետներում: Ցանքի համար նախատեսված տարածությունները կատարել ցրտահերկ, որը նվազեցնում է ճանճի թռիչքը: Գազարի նոր ցանքերը կատարել անցյալ տարվա գազարի ցանքատարածությունից հեռու: Քաղհանը կատարել մեծ խնամքով ն ժամանակին նոսրացնել գազարի ցանքերը, քանի որ խիտ ցանքերում μույսերը ուժեղ են վնասվում ճանճից: Ճանճի մասսայական ձվադրման շրջանում միջշարքերի հողը 2-3 անգամ փոշոտել նաֆթալինով ն այն դադարեցնել μերքահավաքից 10-15 օր առաջ: Գազարի հիվանդությունները Գազարի ցանքերը վարակվում են մի շարք սնկային ն μակտերիալ հիվանդություններով, որոնց հետնանքով զգալի չափով պակասում են արմատների ու սերմի μերքը: Գազարի թաց փտում (Էrտiոia Շarօtօvօra, Ւօll. 8aՇillստ Շarօtօvօrստ Jօո.): Թաց փտումը լայն տարածված ն գազարին մեծ վնաս պատճառող հիվանդություն է: Նա մեծ վնաս է տալիս առանձնապես գազարի սերմացու μույսերին, որի հետնանքով շատ դեպքերում սերմ չի ստացվում: Օգոստոսի սկզμներին, մինչն սերմերի հասունացումը, գազարի վարակված սերմաμույսերի ցողունները սկսում են չորանալ: Հիվանդ արմատները վերնից սկսում են փափկել ն այնուհետն ամμողջ արմատն է նեխում: Հիվանդ արմատների վրա փառ չի առաջանում ն գույնը չի փոխվում: Մեզ մոտ վերջին տարիներին գազարի սերմաμույսերի վրա հիվանդության նշանները նկատվել են հունիսի սկզμներին: Այս հիվանդության հարուցիչ μակտերիան վարակում է նան կաղամμին, μողկին, սեխին, սոխին, տաքդեղին, կարտոֆիլին ն այլ կուլտուրաների: Վարակը μույսերին է փոխանցվում հողի միջոցով: Դաշտում առաջին տարվա արմատները վարակվում են, μայց չեն փտում: Հետագայում μուրտերում նրանց հիվանդությունը սկսում է ավելի զարգանալ ն ուժեղ վարակված արմատները փտում ու նեխում են: Պայքարի միջոցառումները: Հիվանդությունից խուսափելու նպատակով գազարի ցանքը պետք է կատարել օպտիմալ պայմաններում: Ցանքը պետք է կատարել շարքացանով այն հաշվով, որ շարքը շարքից հեռու լինի ոչ պակաս 25 սմ: Ցանքսից առաջ սերմերը ախտահանել դիվիդենտով 100կգ սերմին տալ 300 գրամ 10 լիտր ջրի հետ խառնած:

Գազարի ճերմակ փտում (ՏՇlerօtiոia ԼiԵertiaոa ԷսՇk.): Տարածված է գազարի ցանքերում, պահեստներում, սերմադաշտերում: Վարակված μույսերի փրերը թառամում են, իսկ արմատները պատվում թաղիքանման, սպիտակ խիտ փառով, փափկում են ն նեխում: Փառի վրա առաջանում են անկանոն ձնի, փոքր (սոխի սերմի չափ) սն գույնի սկլերոցիումներ: Պահեստավորված գազարի արմատների վրա հիվանդություն առաջացնող սունկը պատկանում է պայուսակավոր սնկերի դիսկոմիցետների ենթադասին, որը զարգանում է միցելիումի ստադիայում ն առաջացնում սկլերոցիումներ, ապոթեցիումները առաջանում են հազվագյուտ դեպքում: Սնկի զարգացմանը նպաստում է առատ խոնավությունը: Բացի գազարից, այդ սունկը վարակում է նան մեծ թվով μանջարային ն այլ կուլտուրաների: Պայքարի միջոցառումները նույնն են, ինչ որ խորհուրդ է տրվում կիրառել թաց փտման դեմ: Գազարի սն փտումը (Ճlterոaria radiՇiոa Խ., D. et Է.): Այս հիվանդությունը տարածված է գազարի μոլոր ցանքերում, զարգանում է նան պահեստում, սակայն գազարի վարակվածությունը հազիվ է հասնում 7-89 –ի ն մեծ վնաս չի պատճառում: Սն փտումը գազարի արմատի գագաթի ն կողերի վրա առաջացնում է ներս ընկած μծեր` խոցեր, որոնք պատված են լինում սնկի միցելիումի սն ձառով: Հետագայում μծերը խոշորանում են ն խորանում, որի հետնանքով ինչպես առաջին, այնպես էլ երկրորդ տարվա գազարի փրերը թառամում ու μույսերը ոչնչանում են: Հիվանդությունը դաշտում հանդես է գալիս հունիսին ն զարգանում է մինչն μերքահավաքը, իսկ հետագայում նան պահեստում: Սունկը ձմեռում է գազարի վարակված մնացորդների մեջ ն հողում: Առատ խոնավությունը նպաստում է հիվանդության զարգացմանը: Հիվանդության հարուցիչը պատկանում է անկատար սնկերի հիֆոմիցետների կարգին: Պայքարի միջոցառումները նույնն են, ինչ որ խորհուրդ է տրվում կիրառել գազարի արմատային առաջին երկու հիվանդությունների դեմ: Կարտոֆիլի վնասատուները Կարտոֆիլին վնաս են պատճառում շուրջ 10 տեսակ վնասատուներ: Նրա ամենագլխավոր վնասատուներն են հանդիսանում μազմակեր միջատները: Մեր հանրապետության պայմաններում կարտոֆիլին առանձնապես մեծ վնաս են պատճառում լարաթրթուրները: Չրխկան μզեզների թրթուրները, ապրելով կարտոֆիլի դաշտերում ն ուտելով պալարները, նրանց վրա առաջացնում են նեղ ն խոր անցքեր: Վարակված կարտոֆիլի պալարները երկար չեն ապրում, խոնավ տեղերում նեխում են: Բացի դրանից, վարակված պտուղները եփելիս փշրվում կամ լխկում են, իսկ վնասված տեղը պատրույգի պես դուրս է գալիս: Այդպիսի պալարներից շատ անդուրեկան հոտ է գալիս ն ուտելու համար պիտանի չեն: Կարտոֆիլը եգիպտացորենից հետո ցանելու դեպքում կարող է ավելի ուժեղ վարակվել

լարաթրթուրներով: Դրա համար անհրաժեշտ է, որ նման դեպքերում, մինչն կարտոֆիլի ցանքը, դաշտը մաքրել լարաթրթուրներից, նրանց դեմ տարμեր թունավոր պրեպարատներ գործադրելու միջոցով: Լարաթրթուրների դեմ պայքարի մանրամասն նշված են μազմակեր վնասատուների μաժնում: Բացի լարաթրթուրներից, կարտոֆիլի պալարներին կարող են վնասել նան կեղծ լարաթրթուրները, որոնց հացրած վնասը շատ նման է լարաթրթուրների վնասին: Կարտոֆիլի պալարներին հողում վնասում են նան աշնանացանի ն այլ կրծող μվիկների թրթուրները, որոնք կարտոֆիլի պալարները կրծելով, խոր փոսեր են առաջացնում նրանց վրա: Նրա պալարները μվիկների թրթուրներից ուժեղ վնասվում են շոգ ն չոր տարիներին: Բվիկների թրթուրներով վնասված պալարները կարելի է օգտագործել սննդի համար: Լեռնային շրջանում, հատկապես հատկապես անտառաշատ տեղերում, կարտոֆիլի պալարները կարող են վնասվել նան մայիսյան ն հունիսյան μզեզների թրթուրներով: Արարատյան հարթավայրում մշակվող վաղահաս կարտոֆիլին որոշ տարիներ մեծ վնաս է պատճառում արջուկը: Չոր, երաշտ տարիներինն μերքը դաշտից ու հավաքելու դեպքում կարտոֆիլի պալարներով սնվում են նան դաշտային մկները: Կարտոֆիլի տերններին վնասում են գամա-μվիկի կարադրինայի թրթուրները: Հայաստանի պայմաններում կարտոֆիլին մեծ վնաս են պատճառում նան վնասակար շալա ծղրիդը ն իտալական մորեխը, ուտելով նրա տերնները: Կարտոֆիլի μույսերի վրա μազմանում են նան մի քանի տեսակ ծծող վնասատուներ` ցիկադներ, լվիճներ, տրիպսներ, որոնց հասցրած անմիջական վնասը այնքան էլ մեծ չէ, μայց նրանք մեծ վնաս են պատճառում կարտոֆիլին` վիրուսային հիվանդություններով վարակելիս: Այդ պատճառով էլ անկախ նրանց քանակից ն հասցրած վնասի չափից նրանց դեմ պետք է պայքարել համապատասխան կոնտակտ թույների գործադրման միջոցով: Բացի μազմակերներից, կարտոֆիլի վրա μազմանում են նան մասնագիտացված վնասատուներ, որոնցից շատերը հանդիսանում են նրա գլխավոր վնասատուները: Մասնագիտացված վնասատուներն են համարվում կարտոֆիլի կոլորադոյի μզեզը, կարտոֆիլի 28 կետանի զատկաμզեզը, կարտոֆիլի ցեցը, կարտոֆիլի նեմատոդը ն կարտոֆիլի ցողունային նեմատոդը: Կարտոֆիլի կոլորադոյի μզեզ (Լeքtiոօtarտa deՇeոliոeata Տaյ): Ձվաձն, կորնթարդ, փայլուն, դեղնա-նարնջագույն շերտերով μզեզ է, թնապանակների վրա կան 10 սն, երկայնակի զոլեր, իսկ առաջնաթիկունքի վրա` սն μծեր: Բզեզի երկարությունը 11-12 մմ է, ձվերը վառ նարնջագույն են: Թրթուրը կորնթարդ է նարնջակարմրագույնի կամ նարնջադեղնագույնի, որի կողքերին գտնվում են երկու շարք սն «գորտնուկներ»: Տարածված է ԱՄՆ-ում, Արնմտյան Եվրոպայի մի շարք երկրներում, Չեխոսլովակիայում, Հարավսլավիայում, Հունգարիայում ն Լեհաստանում: Բզեզները ձմեռում են հողում. ձմեռելուց հետո դուրս են գալիս ն անմիջապես սկսում սնվել: Լրացուցիչ երկար ժամանակ սնվելուց հետո μեղմնավորվում են ն ապա ձվադրում: Դնում են նան չμեղմնավորված ձվեր, որոնցից թրթուրներ դուրս չեն գալիս: Նրանք ձվադրում են կարտոֆիլի, μադրիջանի, պոմիդորի, ծխախոտի

ն մորմազգի այլ μույսերի տերնների ներքնի երեսի վրա, փոքր կույտերով (2530 հատ): Յուրաքանչյուր μզեզ միջին հաշվով դնում է 500 ձու, μայց երμեմն այն հասնում է 2000-ի: Ձվերից դուրս եկած թրթուրներս սնվում են տերններով: Թրթուրի զարգացումը տնում է 25-35 օր: Հարսնյակավորումը կատարվում է հողում, 10-12 սմ խորությամμ: Շոգ ն արնոտ օրերին μզեզները կատարում են մի քանի կիլոմետր ակտիվ թռիչքներ: Նրանց թռիչքի արագությունը մի ժամում հասնում է 8 կմ: Կարվա ընթացքում զարգանում են երկու գեներացիայով ն կարտոֆիլին վնասում են ինչպես μզեզները, այնպես էլ թրթուրները: Մասսայական μազմացման օջախներում μզեզը կարող է մեծ վնաս պատճառել: Պայքարի միջոցառումները: Մեզ համար նա հանդիսանում է արտաքին կարանտին օμյեկտ, ուստի խստությամμ պետք է պահպանել կարանտին միջոցառումները: Վարակված վայրերում μզեզի դեմ սրսկել կարատեյի 0,0490,059 լուծույթ կամ Սոփմի-Ալֆայի 0,019 լուծույթ: Կարտոֆիլի 28 կետանի զատկաμզեզ: Տարածված է միայն Հեռավոր Արնելքում: Այդ պատճառով էլ նա նս հանդիսանում է կարանտին վնասատու, ուստի նրա նկատմամμ նույնպես պետք է խստությամμ պահպանել կարանտին միջոցառումները: Կարտոֆիլի ցեց (Քհtհօriոaea օքerՇսlella 2ell): Ցեցը կարտոֆիլին վնասում է թե դաշտում ն թե պահպանելու վայրում: Դաշտում թիթեռը ձվերը դնում է կարտոֆիլի տերնների ներքնի երեսի վրա: Նրանցից դուրս եկած թրթուրները ականում են տերնները: Մորմազգի մյուս տեսակի μույսերի վրա թրթուրները սնվում են պտուղներով: Պահեստներում թիթեռը ձվադրում է կարտոֆիլի պալարի աչքերում: Ձվերից դուրս եկած թրթուրները մտնում են կարտոֆիլի պալարի մեջ, որի հետնանքով պալարների աչքերի շուրջը դառնում է վարդա-մանիշակագույն ն ծածկվում էքսկրեմենտներով, որոնք միմյանց հետ միացած են լինում մետաքսաթելերով: Պայքարի միջոցները: Խստությամμ պետք է իրագործել կարանտին հրահանգները ն ուշի-ուշով հետնել, որ նա մեր երկիրը չներթափանցի: Կարտոֆիլին վնաս են պատճառում կլոր որդերից մի քանի տեսակ նեմատոդներ, որոնցից աչքի են ընկնում նրանց երկու տեսակներ: Կարտոֆիլի նեմատոդա (Ւeterօdera rօտtօՇհieոտiտ Մօlleո.): էգերը տանձաձն են, ոսկյադարչնագույն, իսկ կյանքի վերջում համարյա սն, 0,13-1 մմ լայնությամμ: Արուները որդանման են, թափանցիկ ն կիսալուսնաձն մարմնով` 1 մմ երկարությամμ, ն 0,03 մմ լայնությամμ: Տարածված է Ամերիկայի ՄԻացյալ Նահանգներում, եվրոպական երկրներում: Նեմատոդով վարակված μույսերը չեն աճում ն մնում են գաճաճ, արմատների վրա պալարներ չեն առաջանում կամ առաջացածները մնում են փոքր: Նեմատոդան մեկ սեզոնում տալիս է երկու գեներացիա: Պայքարի միջոցները: Պետք է խստությամμ կատարել կարանտին հրահանգները, որպեսզի այն կարտոֆիլի հետ մեր երկիրը չներթափանցի: Վարակված օջախներում նրա դեմ պայքարում են ֆումիգանտներով: Կարտոֆիլի ցողունային նեմատոդ(DitյleոՇհստ deտtrսՇtօr 1հօrոe): Նեմատոդի

մարմինը արդանման է, որը ծայրում սրանում է, երկարությունը` 0,7-1,8 մմ է, իսկ լայնությունը` 0,02-0,03 մմ: Մեծ չափերով տարածված է եվրոպական մաասերում, միջինասիական հանրապետություններում ն Անդրկովկասում: Մեզ մոտ տարածված է μոլոր կարտոֆիլացան կոլտնտեսություններում: Վարակի աղμյուրը հանդիսանում են սերմացու պալարը ն հողը, որտեղ նեմատոդը կարող է մնալ մի քանի տարի: Նրանով վարակված սերմացու պալարից որդերը անցնում են կարտոֆիլի ծիլերի ն ցողունի մեջ ու ապա ստոլոնները, իսկ հետագայում` դեպի նոր կազմակերպված պալարները: Նեմատոդը μազմանում է ձու դնելու միջոցով: Մեկ էգը կարող է դնել մինչն 250 ձու: Ձվի զարգացումը տնում է 2-3 շաμաթ, որից հետո դուրս են գալիս թրթուրները: Նեմատոդները μազմանում են թե դաշտային պայմաններում ն թե պալարները պահելու տեղում: Նեմատոդով վարակված μույսի աճն ու զարգացումը խիստ դանդաղում է, վեգետացիայի վաղ շրջաններում դեղնում են, իսկ երμեմն էլ չորանում: Այս նշանները սկզμում նկատվում են μույսի ստորին, իսկ հետագայում նան վերին յարուսի տերնների վրա: Ուժեղ վարակված μույսերի արմատավզիկի ն ցողունի ներքնի մասի վրա կարելի է նկատել նեմատոդի առաջացրած վնասվածքը, որը մուգ գորշ գույնի է: Վարակման նշաններն ավելի ցայտուն են դառնում մեծացած μույսերի վրա: Նեմատոդով վարակված պալարի վրա նկատվում են գորշ μծեր, որոնց մեջտեղում հազիվ նկատվում է թրթուրի ներթափանցման անցքը: Գորշացած մասերի տակ պալարի օսլան դառնում է մուգ գորշ գույնի: Հետագայում վարակված պալարների մաշկը գորշանում, ճաքճքում ն խցանի տեսք է ստանում ու հեշտությամμ անջատվում է: Եթե վարակված տեղից մի փոքր կտոր օսլա վերցնենք ն ջրով μացենք ու դնենք միկրոսկոպի տակ, ապա շատ լավ կերնան տասնյակ նեմատոդներ, որոնք կատարում են տարμեր շարժումներ: Նեմատոդը կարտոֆիլին մեծ վնաս է պատճառում պահեստներում ն μուրտերում` պահելու ժամանակաշրջանում, հատկապես այն դեպքում, երμ ջերմությունը ն խոնավությունը μարձր են լինում: Հայաստանի պայմաններում նա հանդիսանում է կարտոֆիլի գլխավոր վնասատուն: Պայքարի միջոցառումները: Տնկելու համար պետք է առանձնացնել միայն առողջ պալարներ: Կարտոֆիլի մշակության համար օետք է ընտրել նոր, չվարակված հողամասեր: Բերքահավաքը կատարել սեղմ ժամկետներում ն ժամանակին: Բերքը մինչն պահեստները ու μուրտերը փոխադրելը չորացնել: Բերքահավաքի շրջանում սերմացուն վերցնել չվարակված կամ շատ թույլ վարակված հողամասերից: Սերմացուի համար առողջ պալարները ընտրել μերքահավաքի ճամանակ ն այն պահել առանձին: Բերքահավաքից հետո դաշտից խնամքով հավաքել μույսերի մնացորդները, հողում մնացած պալարները ու օգտագործել որպես կեր: Որտեղ հնարավոր է μերքահավաքից հետո ցրտահերկ կատարել ն ձմռանը ջրել:

Կարտոֆիլի հիվանդությունները Կարտոֆիլի ֆիտոֆտորա (Քհյtօքհtհօra iոfeտtaոտ D8): Ֆիտոֆտորան կարտոֆիլի ամենավնասակար հիվանդություններից է, որը վարակում է μույսին գլխավորապես օդի համեմատաμար μարձր խոնավության ն ամառային առատ տեղումներ ունեցող վայրերում: Մեր հանրապետությունում ֆիտոֆտորան հաճախ երնան է գալիս Ստեփանավանի, Կիրովականի, Իջնանի, Կրասնոսելսկի, Կալինինոյի շրջաններում ն μոլորովին չի հանդիպում նախալեռնային ն ցածրադիր գոտիներում: Կարտոֆիլը ֆիտոֆտորայով սկսում է հիվանդանալ վեգետացիայի երկրորդ կեսում, սովորաμար ծաղկման շրջանից սկսած, մոտովորապես հուլիսի վերջերին ն օգոստոսի սկզμներին: Վարակվում են տերնները, պալարները ն ցողունները: Տերնների վրա առաջանում են կլոր, մուգ-գորշագույն μծեր 3 սմ կամ ավելի տրամագծով: Բծերը դասավորվում են մեծ մասամμ տերնների ծայրերում կամ երμեմն հիմքում` տերնակոթի մոտ: Հիվանդության նշանները μծերի ձնով տարածվում ն ընդգրկում են ամμողջ տերնները, որոնք արագ սնանում են, կնճռոտվում ն փտում: Ֆիտոֆտորայով ուժեղ վարակված դաշտերը ցրտահարվածի տեսք են ընդունում: Հիվանդության ամենաμնորոշ հատկանիշը վարակված տերնների հակառակ կողմում ալրանման սպիտակ ցողի (փոշու) առկայությունն է, որն արագ անհետանում է չոր եղանակի ժամանակ: Ցողունների ն ընձյուղների վրա նս ֆիտոֆտորան առաջացնում է գորշ երկարավուն μծեր` պատված սպիտակ փառով: Պալարների վրա հիվանդությունը կարող է երնան գալ դեռ դաշտում, μայց նան մեծ վնաս է պատճառում պահեստներում: Նրանց վրա ֆիտոֆտորայի նշաններն արտահայտվում են թեթն փոս ընկած, պնդացած մոխրագույն μծերի ձնով, որոնք հաճախ ընդգրկում են պալարի մակերեսի զգալի տոկոսը: Պալարի կտրվածքի սպիտակ ֆոնի վրա երնում են մակերեսից դեպի խորքը գնացող գորշ μծեր: Հետագայում փտումն ընդգրկում է ամμողջ պալարը: Նրա քայքայման պրոցեսին մասնակցում են փտում առաջացնող հողային այլ սնկեր ու μակտերիաներ, որոնց գործունեության հետնանքով պալարերը դառնում են մածուցիկ: Պահեստ փոխադրած հիվանդ պալարներից փտումն արագորեն տարածվում է հարնան պալարների վրա` օջախների ձնով, ն այսպիսով կարող է ոչնչանալ մեծ քանակությամμ պարենային ն սերմացու հումք: Հիվանդություն հարուցող ֆիտոֆտորա սնկի միցելիումը տարածվում է μույսի հյուսվածքներում ն սնվում նրա հաշվին: Տերնի հակառակ կողմում ալրանման փառը կազմված է սնկի կոնիդիակիրներից ն կոնիդիումներից: Ֆիտոֆտորայի կոնիդիումները կիտրոնաձն են, ագույն ն միաμջիջ: Նրանք տարածվում են քամու, անձրնի կաթիլների միջոցով ն ընկնելով հարնան առողջ տերնների վրա` վարակում են նրանց: Կոնիդիումների մի մասը տերններից ընկնում է հողի ,ակերեսին, ծլում ն վարակում է հողի վերին շերտում գտնվող պալարները: Սունկը ձմեռում է վարակված պալարներում, որոնք ցանքի համար օգտագործելիս վարակի նոր աղμյուր են հանդիսանում:

Եթե պալարի μոլոր աչքերը վարակված են, ապա նրանք նեխում են: Որոշ դեպքերում պալարի առողջ մնացած աչքերը ծլում են, μայց հետագայում կարող են վարակվել պալարի հիվանդ մասից: Վեգետացիայի ընթացքում º հիվանդության զարգացմանը նպաստում են 15-20 ջերմությունը ն օդի μարձր խոնավությունը: Պայքարի միջոցառումները: 1. Ձանքի համար օգտագործել ամμողջ ընտրված, լուսակոփված պալարներ: Լուսակոփման համար μերքահավաքից հետո պալարները μարակ շերտով (1-2 պալար իրար վրա) փռել ցրված լույսի կամ ուղղակի արնի ճառագայթների տակ, երμ արնահարության վտանգ չկա, ն պահել մեկ օրից մինչն 5-7 օր, պալարները կոփված պետք է համարել, երμ նրանց մաշկը հազիվ կանաչել է: Լուսակոփումն օգտակար է կարտոֆիլի շատ հիվանդությունների դեմ պայքարելու տեսակետից , μայց այն չի կարելի օգտագործել պարենային կարտոֆիլի պալարների նկատմամμ, թունավոր դառնալու պատճառով: 2. Կիրառել ցանքաշրջանառություն, սահմանված տվյալ շրջանի համար: Կարտոֆիլի համար լավ նախորդներ են հանդիսանում աշնանացան ցորենը, եգիպտացորենը ն ընդեղենները: 3. Հողը պարարտացնել լիարժեք պարարտանյութով, խուսափելով միակողմանի ազոտով պարարտացնելուց: 4. Հիվանդությունը տարածված շրջաններում վեգետացիայի ընթացքում ֆիտոֆտորայի դեմ առաջին սրսկումը պետք է կատարել կոկոնակալման ժամանակ կամ ծաղկման սկզμին, չսպասելով հիվանդության առաջին նշանների երնան գալուն: Անհրաժեշտ դեպքում սրսկումները պետք է կրկնել 15-20 օրվա ընդմիջումներով: Սրսկման համար պետք է գործածել μորդոյան հեղուկ: Բորդոյան հեղուկով սրսկելիս տրակտորային ապարատներ օգտագործելիս պետք է պատրաստել մեկ տոկոսանոց հեղուկ ն հեկտարին ծախսել 400 լ μանվորական լուծույթ, ավիոսրսկումների ժամանակ վերցնել 49 μորդոյան հեղուկ, հեկտարին 100 լ հաշվով: 5. Բերքահավաքից 4-5 օր առաջ հանձնել ն դաշտից հեռացնել վարակված μույսերի ցողունները ն տերնները: Այս միջոցառումը կանխում է պալարների վարակումը ն մյուս կողմից պալարների մաշկն ավելի է հաստացնում ն դարձնում դիմացկուն զանազան վնասվածքների ն վարակի ներթափանցման հանդեպ: 6. Բերքահավաքը կատարել ժամանակին, առանց ուշացնելու, չոր օրերին, հեռացնելով մեխանիկական վնասվածքներ ունեցող, ինչպես նան փառած պալարները, μերքը չորացնել ն նոր պահեստավորել: Կատարել կարտոֆիլի պահպանման համար սահմանված μոլոր կանոնները: Կարտոֆիլի սովորական կամ ակտինոմիկոզային քոս (ՃՇtiոօոյՇeտ տՇaԵieտ Güss): Կարտոֆիլի սովորական կամ ակտինոմիկոզային քոսը տարածված է մեր հանրապետությունում: Հիվանդությունն արտահայտվում է նրանով, որ պալարի վրա մաշկը տեղ-տեղ պատռվում է ն պալարը պատվում է ոչ խոր ճեղքվածքների ցանցով ն վերքերով: Մաշկի վնասված մասերով նրանց մեջ են մտնում տարμեր միկրոօրգանիզմներ (սնկեր, μակտերիաներ) ն

դառնում փտման պատճառ: Քոսով վարակված կարտոֆիլը դժվարությամμ է պահպանվում: Սովորական քոսի հարուցիչ ճառագայթասունկը կամ ակտինոմիցետը շատ տարածված է կարտոֆիլի դաշտում ն նուրμ հիֆերից μաղկացծ միցելիում ունի: Միցելիումը հողում աճում է ճառագայթաձն: Ակտինոմիցետը μազմանում է կիսման եղանակով, ըստ որում նա μաժանվում է կարճ հատվածների, որոնք տարածվում են քամու ն ջրի մինոցով ն, ընկնելով μարենպաստ պայմանների մեջ, առաջացնում են սնկի նոր գաղութներ: Պալարները վարակվում են նրանց մակերեսին առաջացած փոքրիկ քերծվածքների ն ոսպնյակների միջոցով: Քոսի զարգացմանը º ), նպաստում են համեմատաμար μարձր ջերմությունը (օպտիմումը 26 չորային եղանակները ն հողի հիմքային ռեակցիան: Պայքարի միջոցներն ու ձները այն են, ինչ որ գործադրվում են փոշենման քոս հիվանդության դեմ: Սն քոս կամ ռիզոկտոնիա (ԹհսշօՇtօոia տօlaոi Խühn.): Սն քոսը տարածված է ամենուրեք, որտեղ մշակվում է կարտոֆիլը, մեր հանրապետությունում սն քոսն ամենից շատ վնաս է պատճառում լեռնային խոնավ շրջաններում: Վարակված պալարների վրա երնան են գալիս μազմաթիվ ուռուցիկ գորտնուկներ` պատված սն կեղնով. մերելիս նրանց տեղերում մնում է սպի, իսկ երμեմն էլ μաց վերք: Հիվանդ պալարները դժվարությամμ են պահպանվում ն փտում են: Նման պալարները ցանելիս ստացվում են թույլ, փտող ծիլեր, որոնք մեծ մասամμ դուրս չեն գալիս հողից կամ տալիս են թույլ ն ցածրահասակ μույսեր: Մեծահասակ μույսերի վարակման դեպքում ցողունի հիմքում ն նրան մոտ` հողի մակերեսին երնան է գալիս խիտ թաղիքանման սպիտակ փառ, որը հետագայում գորշանում է: Փառը կազմված է սն քոսի հարուցիչ սնկի միցելիումի խիտ հյուսումից: Հիվանդությունն այս ձնով երնան գալու դեպքում կոչվում է «սպիտակ ոտիկ»: Միցելիումի խիտ թաղիքի տակ μույսի ցողունները փտում են: Սն քոսի հարուցիչն է ռիզոկտոնիա սունկը, որը μնակվում է հողում ն սնվում է μույսերի վարակված մնացորդներից: Սն քոսի վարակի աղμյուրն են հանդիսանում վարակված հողը, ինչպես ն հիվանդ պալարները չվարակված հողում ցանելու դեպքում: Սն քոսի ուռուցքները, որոնք միցելիումի միահյուսումներ են, պատված են լինում հաստ, մուգ գույնի թաղանթով: Այդ կարծր, ամուր գոյացումների միջոցով ռիզոկտոնիա սունկը ձմեռում է հողում ն պալարների վրա գարնանը ծլում է` տալով սովրական μարակ միցելիում: Վարակված պալարները ծլելիս սնկի հիֆերը թափանցում են երիտասարդ ծլերի հյուսվածքների մեջ ն առաջացնում վերը նկարագրած հիվանդությունը: Ռիզոկտոնիա սունկը, μացի կարտոֆիլից կարող է վարակել նան գյուղատնտեսական մի շարք այլ կուլտուրաների, ինչպես` պոմիդորը, տաքդեղը, գազարը ճակնդեղը, արնածաղիկը ն այլն: Սն քոսով վարակվելուն º նպաստում են 25 ջերմությունը, հողի առատ խոնավությունը, միննույն հողամասում կարտոֆիլի երկարատն մշակությունը, ծանր կավահողը, ցանքից հետո ցուրտ եղանակը, կտրված պալարներով ցանքը: Պայքարի միջոցառումները: 1. Խուսափել նույն հողում մի քանի տարի անընդհատ կարտոֆիլ մշակելուց:

2. Հողը լավ նախապատրաստել ցանքի համար, որպեսզի պայմաններ ստեղծվեն ծիլերի արագ աճի համար: 3. Հողը պարարտացնել օրգանահանքային միացություններով, խուսափելով թթվային պարարտանյութերից: 4. Ցանքի համար ընտրել առողջ պալարներ: 5. Դաշտում «սպիտակ ոտիկի» երնան գալու դեպքում սերմացուի համար հատկացված ցանքերը մաքրել, հեռացնելով հիվանդ μույսերն իրենց պալարներով` նախքան ընդհանուր μերքահավաքը: 6. Բերքահավաքը կատարել առանց ձգձգումների, հատկապես, երμ աշունը ցուրտ է ն անձրնային: Կարտոֆիլի փոշենման քոսը (Տքօոցօտքօra տսԵterraոeaո Մaller): Կարտոֆիլի վրա նկարագրված քոս հիվանդություններից ամենից վնասակարը փոշենման քոսն է: Նա վարակում է կարտոֆիլի պալարները ն արմատները, որոնց վրա առաջանում են ուռուցքներ, սկզμում վարակված օրգանի գույնի, հետո գորշացող ն չորացող: Այդ ուռուցքների պարունակությունը փոշիանում է, իսկ վարակված տեղում մնում է խոր, μաց վերք, երμեմն 2 սմ խորությամμ: Վերքերով շրջապատող միջավայրից փտում առաջացնող միկրոօրգանիզմները շատ արագ թափանցում են պալարի ներսը, որոնք ն քայքայում են այն: Քոսով վարակված պալարները լավ չեն պահպանվում: Փոշենման քոսի հարուցիչը պատկանում է ցածրակարգ սնկերի խմμին, որոնց մարմինը մանրադիտակային լորձունքոտ կծիկի տոսք ունի ն գտնվում է վարակված հողում: Թափանցելով պալարի մաշկի մեջ, այստեղ նա μազմանում է կիսվելով, այնուհետն առաջացնում է սպորների փոշենման անհամար գնդիկներ, որոնք կրկին ցրվում են հողում ն վարակում հարնան պալարները: Սունկը հողում ձմեռում է հաստաթաղանթ սպորներով: Պայքարի միջոցառումները: Սրա դեմ պայքարելու միջոցառումները նույնն են, ինչ որ սն քոսի դեմ: Քոսով վարակված պալարներն աշնանը անհրաժեշտ է առաջին հերթին օգտագործել: Կարտոֆիլի չոր փտում կամ ֆուզարիոզ (Էստariսո տօlaոi Ճքք. Էt Մr.): Կարտոֆիլի չոր փտումը կամ ֆուզարիոզը պալարները վնասում է պահեստներում` պատճառելով երμեմն մեծ կորուստներ ձմռան ընթացքում: Մեծ լեռնային խոնավ շրջաններում անձրնային պայմաններում պալարների ֆուզարիոզը երμեմն սկսում է զարգանալ հենց դաշտում` առանձին պալարների վրա` փափուկ թաց փտման ձնով, առաջացնելով սնկի սպիտակ կամ վարդագույն μորμոսանման μարձիկներ: Պահեստներում կարտոֆիլը վարակվելիս պալարների վրա սկզμում նկատվում են մուգացող, փոս ընկած ն կարծրացած անկանոն կլոր μծեր` մի քանի սանտիմետր տրամագծով: Եթե պահեստի խոնավությունը μարձր է, պալարի միսը գորշանում է, փափկում ն առաջացնում μորμոսով պատած խոռոչներ: Չորային պայմաններում հիվանդ պալարները ամրանում են, դառնում փխրուն ն կնճռոտ: Այդ ժամանակ փտումն ավելի դանդաղ է պալարից պալար տարածվում, փտման պրոցեսում օսլայի հատիկները չեն քայքայվում, որի հետնանքով հիվանդ պալարների հյուսվածքների խոռոչներում նկատվում է օսլայի սպիտակ փոշի:

Հիվանդության հարուցիչը` ֆուզարիում սունկը, μնակվում է հողում ն սնվում μուսական մնացորդներով ն այնտեղից վարակում է այն պալարները, որոնք ցրտի ազդեցություն են կրել, ունեն մեխանիկական վնասվածքներ, լրիվ հասունացած չեն ն, որ գլխավորն է, վարակված են ֆիտոֆտորայով: Պայքարի միջոցառումները: 1. Պահեստը մինչն μերքն ընդունելը մաքրել ն սրսկոլ ֆորմալինի 0,59-անոց լուծույթով, որից հետո ամուր փակել, պահել 24 յամ, այնուհետն դուռը ն լուսամուտները μացել օդափոխության համար: 2. Մինչն կարտոֆիլը պահեստ տեղափոխելը խնամքով ջոկել առողջ պալարները, իսկ հիվանդությունների հետքեր ունեցող պալարները խոտանել: º 3. Կարտոֆիլը պահել 1-4 ջերմության ն 80-859 հարաμերական խոնավության պայմաններում: Կարտոֆիլի տերնների դեղին μծավորություն կամ ցերկոսպորոզ (ՇerՇօտքօra ՇօոՇօrտ ՏaՇՇ.): Դեղին μծավորությունը կամ ցերկոսպորոզը պատկանում է կարտոֆիլի համեմատաμար քիչ վնասակար հիվանդությունների շարքին: Սակայն մի շարք վայրերում ն առանձին խոնավ տարիներին նա կարող է μավականին զգալի վնաս պատճառել μույսի կանաչ օրգաններին ն հետնաμար անուղղակիորեն նան μերքին: Մեր հանրապետությունում հիվանդությունը տարածված է հյուսիսարնելյան լեռնային խոնավ անտառային շրջաններում` Կիրովականում, Ստեփանավանում, Իջնանում, ինչպես նան Ալավերդու շրջանում: Հիվանդությունը երնան է գալիս ամռան երկրորդ կեսին, ըստ որում վարակված տերնների վրա նկատվում են μազմաթիվ կլորավուն μծեր` դեղնավուն, անորոշ սահմաններով, հետագայում գորշանում են ն չորանում: Բծերի հակառակ կողմը պատված է լինում մանուշակագույն մոխրավուն փառով` կազմված պարազիտ սնկի կոնիդիակիրներից ն μազմաμջիջ երկարավուն կոնիդիումներից: Վարակված տերնները ժամանակից շուտ չորանում են, որը հիվանդության ուժեղ զարգացման դեպքում կարող է μացասաμար անդրադառնալ μերքատվության ն պալարների հասունացման վրա: Հիվանդության հարուցիչ ցերկոսպորա սունկը ձմեռում է վարակված տերնների մնացորդներում ն հողում: Պայքարի միջոցառումները: 1. Կատարել խոր ցրտահերկ: 2. Խուսափել միակողմնաի ազոտային պարարտանյութեր օգտագործելուց: 3. Բույսերը սրսկել մեկ տոկոսանոց μորդոյան հողուկով նույն ժամանակամիջոցում, ինչպիսիք նշված են ֆիտոֆտորայի դեմ: Կարտոֆիլի տերնների գորշ μծավորություն կամ մակրոսպորիոզ (ԽaՇrօտքօriսո տօlaոi Էll. Էt Խart): Մակրոսպորիոզով վարակվում են տերնները ն պալարները: Տերնների վրա առաջանում են մեծ քանակությամμ չոր, մուգ գորշ կամ շագանակագույն կլորավուն, շերտավոր կառուցվածքով μծեր: Այդ նշանները նկատելի են դառնում երկու շաμաթ շուտ, քան ֆիտոֆտորայի μծերը, որը ն առիթ է ծառայել այս հիվանդությունն անվանել վաղ μծավորություն: Բծերի վերին մակերեսի վրա նկատվում են մրի նման սն, հազիվ նկատելի փառ` կազմված սնկի կոնիդիակիրներից ն μազմաμջիջ

երկարավուն դարչնագույն կոնիդիումներից: Հաճախ տերնները պատվում են համատարած μծերով ն ժամանակից շուտ չորանում` երμեմն պակասեցնելով μերքը 259-ով: Պալարների վրա հազվադեպ երնան են գալիս չոր, կլորավուն, փոս ընկած, կոշտացած, մինչն 1 սմ մեծությամμ μծեր, որոնք երμեմն խորանում են պալարի հյուսվածքի մեջ: Հիվանդությունը հանդիպում է ինչպես չորային, ավելի տաք, այնպես էլ լեռնային շրջաններում, μայց վերջիններում, մանավանդ խոնավ տարիներին, համեմատաμար ավելի ուժեղ չափով են կարտոֆիլի ցանքերը վարակվում: Հիվանդության հարուցիչ սունկը ամռան ընթացքում տարածվում է կոնիդիումներով, ձմեռում է դաշտում μույսերի վարակված մնացորդներում, ինչպես նան հիվանդ պալարների վրա պահեստներում: Պայքարի միջոցառումները: Կարտոֆիլի μույսերը սրսկել մեկ տոկոսանոց μորդոյան հեղուկով, միայն 10-15 օր ավելի շուտ, քան կատարվում է ֆիտոֆտորայի դեմ: Բորդոյան հեղուկի փոխարեն կարելի է ցինեμ օգտագործել այնպես, ինչպես ասված է ֆիտոֆտորայի նկատմամμ: Կարտոֆիլի ալրացող (Էrյտiքհe ՇiՇհօraՇearսո D.Շ.): Մեր հանրապետությունում կարտոֆիլի վրա ալրացողը հանդիպում է Արարատյան դաշտավայրում ամռան ցանք կատարելիս ն Լենինականի հարթավայրում` ամառային ն գարնանային ցանքերի վրա: Հիվանդությունն արտահայտվում է նրանով, որ վեգետացիայի երկրորդ կեսում μույսի տերնները ն ցողունները պատվում են μավականաչափ խիտ ալրանման փառով: Այդ ալրանման փոշին` ցողը, առաջին հերթին նկատվում է ստորին տերնների ն ցողունի պաշտպանված մասերում ն փարթամ աճ ունեցող μույսերի մոտ: Նման դեպքերում հիվանդության հարուցիչ սնկի զարգացման համար ավելի նպաստավոր կլիմա է ստեղծվում. այն է` խոնավության համեմատաμար շատ կուտակում, արնի ճառագայթների ուղղակի ազդեցության մեղմացում ն, μացի այդ, երիտասարդ հյուսվածքների առկայություն: Այս գործոնների առկայությունը կարնոր է տվյալ հիվանդության հարուցիչի զարգացման համար, որովհետն իսկական ալրացողային սնկերը, որոնց պատկանում է կարտոֆիլի ալրացողի հարուցիչը, իսկական պարազիտներ են ն ի վիճակի են վարակելու ուժեղ, փարթամ աճ ունեցող μույսերին: Կարտոֆիլի ալրացողի հարուցիչը մեր հանրապետության պայմաններում կարտոֆիլի վրա μազմանում է միայն անսեռ ճանապարհով ն տարածվում է կոնիդիումների միջոցով, պտղամարմիններ` պերիթեցիումներ, չի առաջացնում: Այդ պատճառով հիվանդության հարուցիչի ձմեռելու ուղիները պարզ հայտնի չեն: Շատ հավանական է, որ այդ սունկը, μացի կարտոֆիլից, վարակում է մի այլ μույս, որի վրա առաջացնում է պտղամարմին ն այդ ձնով ձմեռում է կամ անցնում է μազմամյա որնէ μույսի ն ձմեռում է միցելիումի ձնով: Հիվանդության դեմ պայքարելու Պայքարի միջոցառումները: նպատակով անհրաժեշտ է հերկը կատարել խոր ն մաքուր: Կարտոֆիլի քաղցկեղ (ՏյոՇհյtriսո eոdօԵiօtiՇսո ՏՇհilԵ.): Կարտոֆիլի քաղցկեղը հանդիսանում է այդ μույսի ամենավնասակար հիվանդություններից մեկը: Քաղցկեղով վարակվում են հիմնականում պալարները, ստոլոնները,

ավելի հազվադեպ` ցողունները ն երμեք չեն վարակվում արմատները: Քաղցկեղը տարածված է Բելոռուսիայի ն Ուկրաինայի որոշ մարզերում ն հանդիսանում է կարանտինային օμյեկտ: Մեր, ինչպես նան հարնան` Ադրμեջանական ն Վրացական հանրապետություններում այդ հիվանդությունը չի արձանագրված: Անհրաժեշտ է, որ կարտոֆիլի դաշտում աշխատողները հանրածանոթ լինեն հիվանդության նշաններին, ն եթե քաղցկեղը նկատվի մեր շրջաններից որնէ մեկում, անհապաղ համապատասխան միջոցառումներ ձեռնարկվեն հիվանդության օջախները լիկվիդացնելու համար: Կարտոֆիլի հիվանդացած պալարների վրա երնան են գալիս ուռուցքներ` սիսեռի հատիկից մինչն պալարների վրա երնան են գալիս ուռուցքներ` սիսեռի հատիկից մինչն պալարների մեծության ն երμեմն ավելի: Ուռուցքները սկզμում մսալի են լինում, խորդուμորդ դեղնավուն, ապա աստիճանաμար ամրանում են, մուգանում ն վեգետացիայի վերջում μոլորովին սնանում են ու փայտանում: Բերքահավաքից քիչ առաջ նրանք սկսում են փտել ն վեր են ածվում հողանման մասսայի, որի մի մասը մնում է հողում: Այն պալարները, որոնց վրա գտնվում են ուռուցքները, կնճռոտվում են ու արագ փտում: Կարտոֆիլի քաղցկեղի հարուցիչը ցածր կարգի սունկ է, որը ձմեռում է հողում` հաստ պատեր ունեցող սպորների ձնով: Սպորները եռաթաղանթ են, դեղնաոսկեգույն կամ դարչնագույն: Գարնանը նրանց պարունակությունը μաժանման ենթարկվելով առաջանում է 4-9 զոոսպորանգիումներ: Դրանցից յուրաքանչյուրի մեջ գոյանում են 200-300 միաթարթիչավոր զոոսպորներ: Վերջինները կարող են ներթափանցել պալարների մեջ ոսպնյակներով ն մաշկի վրա եղած մանր վնասվածքներով: Պարազիտն արտադրում է գրգռիչ նյութեր, որոնք առաջացնում են հյուսվածքների գերաճ: Աշնանը ուռուցքի հյուսվածքներում պարազիտի սպորները կրկին ծածկվում են հաստ թաղանթով ն վեր են ածվում սպորների, որոնք ընկնում են հողի մեջ` ուռուցքների փտման դեպքում: Այսպիսով, քաղցկեղի վարակի աղμյուր են հանդիսանում վարակված հողը, ինչպես նան սերմացու պալարները, եթե դրանք վերցվել են վարակված ցանքերից: Պայքարի միջոցառումները: 1. Կիրառել կարանտինային միջոցներ հիվանդությունը նոր շրջաններ չտարածելու համար: 2. Օգտագործել դիմացկուն սորտեր: 3. Կիրառել ցանքաշրջանառություն, որպեսզի քաղցկեղով վարակված հողում մի քանի տարի կարտոֆիլ չմշակվի: Կարտոֆիլի μակտերիալ սն ոտիկ (ԷԹտiոia քհյtօքհtհօra 8erց.): Սն ոտիկով կարտոֆիլի μույսը հիվանդանում է ամμողջ վեգետացիայի ընթացքում, μայց հունիս-օգոստոս ամիսներին հիվանդությունը սովորաμար սաստկանում է: Հիվանդ μույսերն սկսում են դեղնել ն աճեցողությամμ ետ մնալ առողջներից: Այդպիսի μույսերը հողից հանելիս նկատվում է, որ արմատավզիկը մինչն 10 սմ երկարությամμ μարակել է, սնացել, ամμողջովին փտել ու փափկել: Երμ փորձում են μույսն արմատներով հողից հանել, փտած մասից ցողունը կոտրվում է ն նրանից հոսում է լորձային, պղտոր հեղուկ:

Լորձային այդ հեղուկը կազմված է մեծ քանակությամμ μակտերիաներից, որոնք քայքայում են μույսի μջիջների պարունակությունը: Ցողունի փտած ստորերկրյա մասերից μակտերիաները պալարների միացման տեղից անցնում են ավելի խոր, որի հետնանքով պալարները նեխում են: Այսպիսով, հիվանդ μույսերից ստացված μերքը լինում է սն ոտիկով ամμողջովին վարակված: Բացի կարտոֆիլից, սն ոտիկով վարակվում են պոմիդորը, տաքդեղը, μադրիջանը ն կաղամμը սածիլի հասակում ջերմոցների ն ջերմատան պայմաններում: Սն ոտիկի հարուցիչ μակտերիան μնակվում է հողում, հիվանդ μույսերի, պալարների մնացորդներում ն վարակում է μույսը ցողունի վրայի հերձանցքների միջոցով, հատկապես լարաորդերից առաջացած վնասվածքներով: Հետնաμար, սն ոտիկի վարակի սկզμնաղμյուրը հիմնականում հանդիսանում է վարակված հողը, ինչպես նան ցանքի համար օգտագործված փտումով վարակված պալարները: Պայքարի միջոցառումները: 1. Ցանքի համար օգտագործել ընտրված առողջ պալարներ ն կատարել լուսակոփում, ինչպես այդ մասին ասված է ֆիտոֆտորա հիվանդության նկատմամμ: 2. Խուսափել սն ոտիկով վարակված հողում հաջորդ տարի նորից կարտոֆիլ մշակելուց: 3. Ամռան ընթացքում ցանքը 2-3 անգամ մաքրել սն ոտիկով հիվանդ μույսերից` պալարներով միասին: Կարտոֆիլի օղակայի փտում (ՇօrյոeԵaՇteriսո տeքedօոiՇսո ՏՇkaքt. Էt 8սrkհ.): Կարտոֆիլի օղակային փտում հիվանդությունը դաշտում երնան է գալիս հուլիսի վերջին կամ օգոստոսի սկզμներին ն վարակված μույսերի տերնները սկսում են ոլորվել, ժամանակակից շուտ թառամել ն չորանալ: Այդպիսի μույսերի արմատային սիստեմն արտաքինից առողջ է, պալարների տեսքը նորմալ, թեն նրանց մեծությունը ն քանակը առողջ μույսի μերքի հետ համեմատած պակաս է: Հիվանդ μույսերի պալարները կիսելիս կտրվածքի սպիտակ ֆոնի վրա, մաշկից մի փոքր հեռու, պարզ տեսանելի է անոթների դեղնումը, որն օղակի ձնով է արտահայտվում: Հետագայում μերքը պահեստավորման դեպքում կարտոֆիլի վրա եղած անոթների այդ օղակը լինում է ավելի մուգ գույնի, գորշ, ամμողջ պալարը կնճռոտվում է ն մեծ մասամμ նեխում: Եթե պալարի ամμողջ հյուսվածքը չի վարակված ն եթե նա ընկնում է սերմացու պալարների մեջ, այդպիսիններից աճում է հիվանդ μույս, վաղաժամ թառամող ն հիվանդ μերք տվող: Այլ դեպքում օղակային փտումի վարակումը տեղի է ունենում հետնյալ ճանապարհով: Բերքահավաքի ժամանակ առողջ պալարների վրա զանազան պատճառներից առաջանում են վերքեր, քերվածքներ: Այդ վերքերով պալարի մեջ են ընկնում տարμեր տեսակ μակտերիաներ, դրանց թվում նան օղակային փտում առաջացնող μակտերիան ն առաջացնում փոսային փտում («դեղին փոսային փտում»): Ուժեղ վարակված պալարները պահեսռներում լրիվ նեխում են, իսկ թույլ վարակվածներից նրանք, որոնք փոսային փտումի μնույթ են ստանում, ցանվելով դաշտում` օղակային փտումի են վերածվում,

որովհոտն աստիճանաμար μակտերիաները պալարում խորանալով հասնում են անոթներին ն վարակում նրանց: Ինչպես երնում է վերը նկարագրածից, օղակային հիվանդություն հարուցող μակտերիան տարեցտարի փոխանցվում է սերմացու պալարների միջոցով: Հիվանդության տարածմանը նպաստում է նան այն, երμ նույն դանակով կտրում են ցանքի համար վարակված, μայց լրիվ չքայքայված մնացորդներում: Պայքարի միջոցառումները: Պայքարի միջոցառումերը նույնն են, ինչ առաջարկված է ֆիտոֆտորայի նկատմամμ, μացառությամμ μույսերի սրսկումից, որը տվյալ հիվանդության դեմ արդյունք չի տալիս: Կարտոֆիլի պալարների թաց փտում (Քտeսdօոօոaտ xaոtհօՇհlօra Տtaքք.): Պալարների թաց նեխումը սովորաμար արտահայտվում է պահեստներում, որտեղ հիվանդւթյունը նկատվում է օջախներով: Վարակը պահեստ է μերվում պալարներին կպած հողի միջոցով: Հիվանդության հարուցիչ μակտերիալ պալարների մեջ է մտնում վերքերով ն առատ խոնավության ու μարձր ջերմաստիճանի պայմաններում, μակտերիան արագ զարգանում է ն պալարը քայքայում ու վեր ածում թաց, ջրալի նեխման: Պայքարի միջոցառումները: 1. Կարտոֆիլի պահեստի ջերմությունը º պետք է լինի 1-2 -ից ոչ μարձր, ն լավ օդափոխման ենթարկված: 2. Ցանելու համար օգտագրծել առողջ, առանց վնասվածքների պալարներ: 3. Սերմացու պալարները μերքահավաքից հետո ենթարկել լուսակոփման` ինչպես այդ մասին նշված է ֆիտոֆտորա հիվանդության նկատմամμ: Կարտոֆիլի վիրուսային հիվանդությունները Խայտաμղետ մոզաիկա: Խայտաμղետ մոզաիկայի նշանները երնում են ծաղկելուց առաջ ն արտահայտվում են տերնների վրա μազմաթիվ չսահմանափակված, μաց կանաչավուն կամ դեղնավուն μծերով, որոնք լավ նկատվում են թափանցող լույսին նայելիս: Այդպիսի հիվանդ μույսերի տերնները սովորականից մի քանի օր շուտ են չորանում, իսկ պալարները ավելի արագ են հասունանում, չհասնելովնորմալ մեծության: Խայտաμղետ մոզաիկան վիրուսային հիվանդություն է ն Հայաստանում տարածված է կարտոֆիլացան μոլոր շրջաններում, μայց μերքին մեծ վնաս չի հասցնում: Հիվանդությունը տարեցտարի փոխանցվում է պալարներով, իսկ դաշտում տարածվում է ծծող միջատների ն շփման միջոցով: Պայքարի միջոցառումները: Նույնն են, ինչ որ գործադրվում է տերնների ոլորումի դեմ: Կնճռոտ մոզաիկա: Հանդես է գալիս նույն ժամանակամիջոցում, ինչ որ նախորդ հիվանդությունը: Բացի խայտաμղետ գունավորումից, տերնների վրա երնան են գալիս անկանոն դասավորված ծալքեր, հիշեցնելով կնճիռների: Հիվանդությունը ուժեղ արտահայտվելու դեպքում ամμողջ տերնը կուչ է գալիս, որի պատճառով ետ է մնում μույսի աճը: Հիվանդությունը վիրուսային ծագում ունի ն ավելի վնասակար է քան նախորդը:

Պայքարի միջոցառումները: Տես տերնների ոլորումը: Զոլավոր մոզաիկայով կամ նեկրոզով վարակված տերնները ն ցողունները դառնում են դյուրաμեկ: տերնների վրա երնան են գալիս ընդլայնական թույլ դեղնավուն զոլեր, որոնք տարածվում են գլխավոր ջղից դեպի եզրերը` ջղերի երկարությամμ: Տերնի հակառակ մակերեսի վրա` այդ մասերում նկատվում է ջղերի մահացում կամ նեկրոզ` մու գորշավուն ցանցի տեսքով: ՀԻվանդ μույսերը ժամանակից շուտ մահանում են, որի հետնանքով խիստ չափերով ընկնում է μերքը:

ԾԽԱԽՈՏԻ ՎՆԱՍԱՏՈՒՆԵՐԸ

Ծխախոտի վրա տարածված վնասատուներից Հայաստանի պայմաններում կարնոր տնտեսական նշանակություն ունեն աշնանացանի μվիկը ն ուրիշ կրծող μվիկները, արջուկները, տրիպսները, լվիճները, վնասակար ծղրիդները, իսկ մասսայական μազմացման տարիներին` նան կարադրինան: Համեմատաμար թույլ վնաս են պատճառում լարաթրթուրները ն ճռիկները: Աշնանացանի ն ուրիշ կրծող μվիկների նկարագրությունը ն μիոլոգիան տես “Գյուղատնտեսական կուլտուրաների μազմակեր վնասատուներ” μաժնում: Լայն չափերով տարածված են ծխախոտագործական μոլոր շրջաններւմ ն μազմացման համար նպաստավոր տարիներին լուրջ վնաս են պատճառում ծխախոտին: Վնասում են ծխախոտի նորատունկ μույսերին աճեցողության սկզμնական շրջանում` կրծելով նրանց արմատավզիկը ն հողին մոտ գտնվող տերնները: Վնասված μույսերը ոչնչանում են, ն դաշտում առաջանում են μաց տարածություններ, որի պատճառով էլ կարիք է լինում լրացուցիչ սածիլում կատարել: Կրծող μվիկների վնասը դադարում է ծխախոտի ցողունների փայտացման շրջանում: Այդ շրջանում թրթուրների մեծ մասն ավարտում է իր զարգացումը ն գնում է հողում հարսնյակավորվելու: Ծխախոտին վնասում են μվիկների գարնանային սերնդի թրթուրները: Պայքարի միջոցառումները տես IV գլխում: Արջուկը (իշխառանչը) (նկարագրությունը ն μիոլոգիան տես «Գյուղատնտեսական կուլտուրաների μազմակեր վնասատուները» μաժնում ) ծխախոտին վնասում են գլխավորապես սածիլային շրջանում ջերմոցներում, նոր տնկած ժամանակ` նան դաշտում: Արջուկը վնասում է հողում տեղաշարժեր կատարելու միջոցին` ուտելով ցանված սերմերը, իսկ այնուհետն կրծելով սածիլների ստորերկրյա մասերը` զգալի նոսրացում առաջացնում: Արջուկները տարածված են մեր հանրապետության ծխախոտագործական ցածրադիր, մեղմ ձմեռ ունեցող շրջաններում` Շամշադինում, Իջնանում, Նոյեմμերյանում, Ալավերդիում, Ղափանում, Եղեգնաձորում, Կոտայքում ն այլն:

Պայքարի միջոցառումները : - Ջերմոցներում արջուկներին ոչնչացնել եգիպտացորենի հատիկներից կամ քուսպի ալյուրից ցինկի ֆոսֆիդով պատրաստված թունավոր գրավչությունների միջոցով (պատրաստման եղանակը տես «պայքարի քիմիական մեթոդը» μաժնում): Գրավչանյութը 2-3 սմ խորությամμ թաղել հողում` արջուկի տեղաշարժի հետքերով: Չրխկան μզեզներ (Էlateridae).- Ծխախոտին վնասում են չրխկան μզեզների թրթուրները (որոնք հայտնի են լարաթրթուրներ անվան տակ) գլխավորապես սածիլման 1-ին շրջանում: Լարաթրթուրները վնասում են μույսի արմատավզիկը ն ցողունի ստորերկրյա մասը` թելիկաձն գզգզելով նրանց: Երμեմն նկատվում է, որ լարաթրթուրները սնվում են ցողունի ներսում: Կախված վնասի աստիճանից ն μույսի հասակից` μույսը կամ ոչնչանում է, կամ պահպանվում, սակայն նրա աճը ետ է մնում չվնասված μույսերից: Այսպիսով, լարաթրթուրների վնասի հետնանքով ծխախոտի դաշտը նոսրանում է: Պայքարի միջոցառումները տես μազմակեր վնասատուների μաժնում: Ծխախոտի տրիպսը (1հriքտ taԵaՇi Լiոd).- Հասուն տրիպսը շատ մանր (մեկ մմ ոչ ավելի), ծծող, μաց դեղնագույն միջատ է: Մարմինը երկարավուն է, ունի երկու զույգ նեղ, թափանցիկ թներ, եզերված նուրμ թարթիչների երկար ծոպերով: Ոտերի թաթիկները μշտիկանման գոյացումներ ունեն: Բեղիկները յոթ հատվածանի են: Զարգացման ընթացքում տրիպսը անցնում է հետնյալ ստադիաները` ձու, թրթուր, նիմֆա, հասուն տրիպս: Տրիպսը երիկամաձն, ապակենման, թափանցիկ (կաթնագույն երանգով) ձվերը դնում է տերնների հյուսվածքների մեջ: Թրթուրը ն նիմֆան նմանվում են հասուններին, միայն թներ չունեն ն ավելի փոքր են: Նիմֆաները ապրում են հողում: Տրիպսի զարգացումը տնում է 2-3 շաμաթ: էգի պտղատվությունը հասնում է 90-100 ձվի: Հողի վերին շերտում ն μուսական մնացորդների տակ ձմեռում են գլխավորապես հասուն էգերը, իսկ հազվադեպ` նան թրթուրները ն նիմֆաները: Արթնանում են գարնանը ն սկզμնական շրջանում սնվում են մոլախոտերի հաշվի: Վեգետացիայի ընթացքում զարգացող սերունդների թիվը ստույգ հայտնի չէ, սակայն, ըստ երնույթին, 6-ից պակաս չէ: Տրիպսը μազմակեր միջատ է: Վնասում է ծխախոտին, μամμակենուն, վարունգին, կարտոֆիլին, պոմիդորին, սոյային ն այլ կուլտուրական μույսերին ն մոլախոտերին: Տարածված է μոլոր շրջաններում ն ծխախոտի լուրջ վնասատու է հանդիսանում: Վնասված μջիջները լցվում են օդով ու գունափոխվում են` առաջացնելով սպիտակավուն μծեր: Վնասված μջիջների պատերը խցանվում են, չորանում ն դեղնում: Ծխախոտի սիգարային սորտերի վրա վնասվածքները տարածվում են գլխավորապես ջղերի ուղղությամμ` սպիտակ ու դեղին շերտերի ձնով: Վնասված տերնների քաշը պակասում է, կորցնում են ճկունությունը, արոմատը ն ամրությունը, հետնաμար` ապրանքային արժեքը: Տրիպսի հասցրած վնասը հիմնականում ուժեղանում է հուլիս-օգոստոս ամիսներին:

Տրիպսները ծխախոտի վիրուսային հիվանդությունների փոխանցողներ են հանդիսանում: Պայքարի միջոցառումները.- Մոլախոտերի ոչնչացում ջերմոցների ն պլանտացիաների շրջապատում, որպես տրիպսի μազմացման գարնանային օջախներ: Պլանտացիաներում միջշարքերի հաճախակի փխրեցում: Բերքահավաքից հետո դաշտերից μուսական մնացորդների հեռացում ն խոր ցրտահերկ: Որքան հնարավոր է խուսափել ծխախոտի պլանտացիաների մոտակայքում կարտոֆիլի, սոխի ն պոմիդորի ցանքեր տեղադրելուց: Քիմիական պայքարի միջոցառումները.- Քիմիական պայքարի միջոցառումները - սրսկել կոնտակտային թունանյութեր: Ծխախոտի կամ դեղձենու լվիճը (Խյշօdeտ քerտikae Տսlշ) μազմակերության հետնանքով խիստ փոփոխական է ձնով, գույնով ն արտաքին մյուս նշաններով: Խերնդահիմնադիրները վարդագույն կամ μաց կանաչ գույնի են: Բեղիկները 6-հատվածի են, դեղնագույն:Մարմնի երկարությունը 1,4 – 2,5 մմ է: Թնավոր լվիճի սկզμնական տեր μույսը դեղձենին է, որոնց վրա նա ձու է դնում: Այն վակրերում, որտեղ այդ μույսերը չկան, զարգանում է միայն ծխախոտի վրա: Լվիճը ձուն դնում է ծառի μողμոջների մոտ: Ձվերը սկղμում ւանաչագույն են, իսկ հետագայում սնանում են: Բողμոջների ուռչման շրջանում ձվերից դուրս են գալիս սերնդահիմնադիրները, որոնք ծծում են հիմնական μույսերի μողμոջները, ծաղիկները ն տերնները: Գարնան կեսերին առաջացող թնավոր կուսածին լվիճները հիմնական μույսերից գաղթում են մի շարք կուլտուրական μույսերի վրա, որոնց թվու ն ծխախոտի վրա ու ամառվա ընթացքում μազմանում μացառապես կուսածնությամμ: Աշնան կեսերին ծխախոտի լվիճը վերադառնում է հիմնական μույսերի վրա: Լվիճի մեկ սերնդի զարգացումը տնում է 6 – 12 օր: Մեկ էգը դնում է 64 մինչն 107 ձու: Լվիճները ծխախոտին վնասում են նրա տերններից մեծ քանակությամμ ածխաջրեր ն այլ պլաստոիդ նյութեր ծծելու միջոցով: Լվիճների ծծելուց ծխախոտի տերնները վաղաժամ հասունանում ու դեղնում են: Վնասված ծխախոտը վատ է խմորվում ն տալիս է ցածրորակ հումք: Վարակված μույսի տերնները աղտոտում են լվիճների արտաթորություններով ն մաշկափոխության մնացորդներով: Պայքարի միջոցառումները: Գործադրել կոնտակտ ազդեցության թույներ: Սրսկել կարμոֆոսի 0,29-անոց էմուլսիայով: Վնասակա ծղրիդ (Քհօlidօքtera Տatսոiոi): Հայաստանի ծխախոտագործական շրջաններում տարածված ծղրիդներից ծխախոտին հիմնականում վնասում են վնասակար ծղրիդը, որի Զանգեզուրի լեռնաշխարհում «շալա» են անվանում: Բազմակեր է, վնասում է մի շարք գյուղատնտեսական μույսերի ն լուրջ վնաս է պատճառում ծխախոտին

կրծելով նրա տերնները: Ծխախոտին վնասում է ն ջերմոցներում, ն դաշտում: Վնասված μույսերի զարգացումը խիստ դանդաղում է: Պայքարի միջոցառումները: Վերացնել միջնակները, թմμերը, կտրատել ն այրել լանջերի ն ձորերի մացառուտները ն որտեղ հնարավոր է զμաղեցնել կուլտուրական μույսերով: Քիմիական պայքարը: Ծղրիդների դեմ, սրսկել կոնտակտային թունանյութեր: Պայքարը էֆեկտավոր է վնասատուի ձվից դուրս գալու շրջանում, երμ թրթուրները խմμային կյանք են վարում: Ծխախոտի հիվանդությունները Ծխախոտը սածիլանոցներում ն դաշտում վարակվում է սնկային, μակտերիալ ն վիրուսային մի շարք հիվանդություններով, որոնք զգալի չափով զգում են μերքի վորակը ն քանակը: Հայաստանի ծխախոտագործական շրջաններում իրենց տարածվածությամμ ն վնասակարությամμ աչքի են ընկնում հետնյալ հիվանդությունները: Սնկային հիվանդություններ Արմատային սն փտախտ: Ծխախոտը արմատային սն փտախտով վարակվում է սածիլանոցներում, մասսամμ նան դաշտերում, հատկապես ծխախոտի դաշտ տեղափոխելուց անմիջապես հետո, մինչն 2 – 3 հիմնական տերնների առաջանալը: Վարակված սածիների արմատները ծայրամասից սկսած գորշանում, հետագայում սնանու ն փտում են, որի հետնանքով տերնները թոշնում ն դեղնում են: Այն հանգամանքը, որ փտախտը սկսում է արմատայի սիստեմի ծայրամասից, ջերմոցներում սննդարար խառնուրդ ցրելու դեպքում վարակված μույսերի արմատավզիկից սկսում են առաջանալ նոր, առողջ արմատներ: Փտած արմատների վրա հիվանդության հարուցիչ սունկը (1հielaտiօքտiտ ԵaտiՇօla) առաջանում է մուգ գորշ գույնի համրիչաձն դասավորված սպորներ (խլամիդոսպորներ), որոնց միջոցով սունկը ձմեռում է հողի մեջ: Գերխոնավության ն անկանոն օդափոխության պայմաննում սածիլանոցներում սն փտախտ հիվանդությունը նկատվում է ամենուրեք, իսկ դաշտային պայմաններում μացառիկ խոնավ տարիններին նկատվում է Կրասնոսելսկի, Իջնանի, Շամշադինի, Ալավերդու ն Նոյեմμերյանի շրջաններում: Պայքարի միջոցառումները: Ջերմոցների հողը ն սննդախառնուրդը ախտահանել: Ջերմոցներում ճիշտ պահպանել խոնավության ն ջերմության կանոնները: Կիրառել ճիշտ ցանքաշրջանառություն: Մշակել ծխախոտի դիմացկուն սորտեր: Սածիլների փտումով վարակվում է μույսի ցողունի հիմքի մասը` արմատավզիկի մոտ, որի հետնանքով սածիլն ընկնում կամ պառկում է: Հիվանդությունը նկատվում ն ուժեղ զարգանում է խիտ ցանված, վատ

օդափոխվող ջերմոցներում: Հիվանդության զարգացմանը նպաստում է նան ազոտային պարարտանյութերով միակողմանի սնուցումը: Հիվանդությունը նկատվելուն պես` մինչն սածիլների պառկելը, սննդախառնուրդ ցրելու դեպքում վարակված տեղից վեր` ցողունի առողջ մասից նոր արմատներ են առաջանում: Սածիլի թեն վերականգնվում է, սակայն սկզμնական շրջանում աճեցողությունը թույլ է: Հիվանդության հարուցիչ սնկերը (Քյtհiսո de 8ariaոսո ն ԹհiշօՇtօոia տք.) μացի ծխախոտից վարակում է նան μանջարանոցային կուլտուրաները, հատկապես կաղամμի, պոմիդորի, տաքդեղի սածիլները: Հիվանդության հարուցիչը ձմեռում է հողի մեջ: Պայքարի միջոցառումները: Ջերմոցներում խիտ ցանք չկատարել: Ապահովել ջերմոցների նորմալ օդափոխության, խոնավության ն լուսավորության պայմանները: Ջերմոցների հողն ամեն տարի փոխել կամ խնամքով ախտահանել: Դաշտ տեղափոխելուց առաջ սածիլներն ընտրել ն տնկել μացառապես առողջ սածիլներ: Ժամանկին ն խնամքով կատարել μուկլիցի ն փխրեցման աշխատանքները: Ա լ ր ա ց ո ղ: Ծխախոտը ալրացողով վարակվում է դաշտային պայմաններում: Ամառվա երկրորդ կեսից տերնների վրա առաջանում է սպիտակ փոշով ծածկված առանձին μծեր, որոնք հետագայում ձուլվում են միմյանց ն μռնում տերնի մեծագույն մասը: Երμեմն նույնիսկ ամμողջ տերնը ծածկվում է սպիտակ փոշով` հիվանդության հարուցիչ սնկի (Էrյտiքհe ՇiՇհօraՇearսո f. ոiՇօtiaոae) սպորներով ն միցելյան թելիկներով: Ալրացող հիվանդությունն ուժեղ է զարգանում խիտ դաշտերում, ըստվերոտ ռեղերում: Ծխախոտի ալրացող հիվանդությունը լինում է գրեթե μոլոր շրջաններում: Զգալի վնաս վնաս է պատճառում Աշտարակի, Կոտայքի, Ազիզμեկովի, Եղեգնաձորի շրջաններում: Պայքարի միջոցառումները: Պահպանել ծխախոտի պլանտացիանների նորմալ խտությունը: Ստվերոտ տեղերում, հատկապես պտղատու ծառերի տակ ծխախոտ չմշակել: Պլանտացիաները ջրել չափավոր: Վարակված տերնները հավաքել ն չորացնել առամձին: Հիվանդության նշաններ երնալուն պես խորհուրդ է տրվում վարակված օջախները սրսկել կալցիումի պոլիսուլֆիդի 0,3 -ի լուծույթով կամ կոլոիդ ծծմμի 1,59 սուսպենզիայով: Բակտերիալ հիվանդություններ Բակտերիալ չեչոտություն (μյաμուխա) – Հայաստանի ծխոխոտագործական շրջաններում ամենուրեք տարածված ն զգալի վնաս պատճառող հիվանդություն է: Վարակվում են ինչպես ծխախոտի սածիլները, նույպես ն մեծահասակ μույսերը: Հիմնականում վարակվում են տերնները, երμեմն նան տերնակոթունն ու սերմնարանները: Վարակված տերնների վրա առաջանում են կանաչա-դեղնավուն, յուղոտ, կլոր μծեր,

որոնք հետագայում, անձրններ չլինելու դեպքում, գորշանում ն աստիճանաμար կենտրոնից սկսած չորանում են ` առաջացնելով համակենտրոն շրջաններ: Խոնավ պայմաններում μծերը փտում են: μծերի քանակը տենների վրա շատ լինելու դեպքում չորանում կամ փտում է ամμողջ տերնը: Տերնակոթունների վրա առաջանում են μաց դարչնագույն սեղմված μծեր, իսկ սերմնարանների վրա` նույն տիպի գորշ գույնի ոչ մեծ μծեր: Վարակված սածիլների միջոցով հիվանդությունը ջերմոցներից տեղափոխվում է դաշտ, որտեղ քամու ն անձրնների միջոցով արագ տարածվելով, իջեցնում է ծխախոտի μերքը ն որակը: Հիվանդություն առաջացնող μակտերիան (8aՇtriսո taԵaՇսո) ձմեռում է μույսի վարակված մնացորդների նեջ ն վարակված սերմերի վրա: Պայքարի միջոցառումները: Բերքահավաքից հետո ծխախոտի վարակված մնացորդները խնամքով հավաքել ն այրել: Սերմացուն ցանելուց առաջ ախտահանել մեկ մաս 409-ոց ֆորմալինի ն 50 մաս ջրի լուծույթի մեջ` 10 րոպե տնողությամμ, որից հետո հոսող ջրի տակ լվանալ 15 րոպե: Սածիլանոցների հողն ամեն տարի փոխել, այն վերցնելով խախողի այգիններից կամ այնպիսի տեղերից, որտեղ ծխախոտ չի մշակվել: Սածիլանոցների ամμողջ գույքն ախտահանել ֆորմալինի լուծույթով` վերցնելով մեկ մաս 409 ֆորմալինին 25 մաս ջուր: Ջերմոցներում վարակված օջախներ հայտնաμերելից հիվանդ սածիլներն անմիջապես արմատախիլ անել ն հեռացնել, իսկ վարակված տեղի հողը սրսկել պղնձարջասպի 39 լուծույթով: Որպես նախազգուշական միջոց սածիլները 1 – 2 անգամ սրսկել կես տոկոսանոց μորդոյան հեղուկով: Ծխախոտի μակտերիալ թառամում հիվանդությունը երնան է գալիս սածիլները դաշտ տեղաթոխելուց 20 – 30 օր հետո, վարակված μույսերի տերնները ներքնից սկսում են թառամել, հետագայում դեղնել ն չորանալ: Ցողունի ընդլայնական կտրվածքի վրա նկատվում են անոթախրձերի դեղնություն: Ուժեղ վարակված μույսերի անոթախրձերը գորշանում ն սնանում են, հետագայում գորշանում ն սնանում են նան ցողունի փայտանյութը ն միջուկը: Հիվանդության հարուցիչ μակտերիան μույսի մեջ ներթափանցում է վերքերից: Այդ է պատճառը, որ հիվանդությունն ուժեղ արտահայտվում է μջատման շրջանից սկսած: Հիվանդության զարգացմանը նպաստում են μարձր խոնավությունը ն ջերմությունը: Հիվանդության հարուցիչը (8aՇteriսո տօlaոaՇea-rսո) ձմեռում է ծխախոտի մնացորդների ն հողի մեջ: Բակտերիալ թառամումով վարակվում են նան μանջարանոցային կուլտուրաները ն կարտոֆիլը: Պայքարի միջոցառումները: Կիրառել ճիշտ ցանքաշրջանառություն. μակտերիալ թառամումով վարկվող կուլտուրաներից հետո նույն հողամասում ծխախոտ չմշակել: Ճիշտ կիրառել ծխախոտի մշակության

ագրոկանոնները: Պայքարի պրոֆիլակտիկ միջոցառումները կատարել նան ջերմոցներում: Վիրուսային հիվանդություններ Ծխախոտի վիրուսային հիվանդությունները շատ են, սակայն դրանցից ամենատարածվածը Հայաստանի ծխախոտագործական շրջաններում տենյալներն են` Ծխախոտի մոզաիկա - Վարակված տերնների ջղերի քլորոֆիլի մասնակի քայքայման հետնանքով նորմալ կանաչ գույն ունեցող տեղամասերի կողքին առաջանում են μաց կանաչ գույնի, անկանոն ձնի ցրված տեղամասեր: Տարμեր գունավորումների այսպիսի հաջորդականության հետնանքով տերնը ստանում է մոզաիկ տեսք: Նորմալ կանաչ գույնի մասերը կանաչա-դեղնավունների համեմատությամμ ավելի արագ են աճում, որի հետնանքով տերնի մակերեսի վրա անհարթություններ են առաջանում: Հասունացած տերնների վրա մոզաիկ գունավորումները հետզհետե վերանում են: Նրանց փոխարեն առաջանում են զանազան ձնի չորացած μծեր: Վարակված μույսերի աճեցողությունը թուլանում է, μերքատվությունը զգալի չափով պակասում է: Օղակավոր μծավորություն: Վարակված տերնների վրա առաջանում են μաց կանաչավուն, գորշ կամ սպիտակ համակենտրոնացված հողեր: Գլխավոր ն կողքի ջղերի վրա առաջանում են քլորոտիկ կտրատված գծեր: Սածիլների վրա հիվանդությունը հետնյալ ձնով է արտահայտվում` կանաչ սերմաշաքիլները մի քանի օրից հետո գունատվում, համարյա սպիտակում են: Առաջացած տերնները սկզμում կանաչ են, սակայնմիքանի օրից հետո ծայրերից սկսած դեղնում են , ամենաերիտասարդ տերնները համարյա սպիտակում են: Հիվանդությունը փոխանցվում է վարակված μույսի հյութով: Սպիտակ μծավորություն: Ծխախոտագործական շրջաններում μավականին լայն տարածված հիվանդություն է: Վարակված տերնների վրա առաջանում են սպիտակ կամ գորշավուն զանազան ձնի մանր μծեր, որոնց քանակը մեծ լինելու դեպքում տերնը μաց գույն է ստանում` համարյա սպիտակում է: Նորմալ կանաչ գույնը նեղ շերտերով պահպանվում է միյան երակների արանքում: Ուժեղ վարակված μույսերի աճեցողությունը թուլանում է, ընկնում է նան ծխախոտի որակը: Հիվանդությունը փոխանցվում է ծծող միջատների միջոցով, պահպանվում է վարակված սերմերում: Թաց մոնտարը ամենատարածված վիրուսային հիվանդություն է, որն արտահայտվում է ցողունի ծայրամասի, հատկապես ծաղիկների ձնափոխությունով: Ցողունի ծայրամասի միջհանգուցային տարածությունները կարճանում են, որի հետնանքով տերնները նստած են լինում իրար մոտ` փնջերի ձնով:

Վարակված μույսերի տերններն ավելի μաց գույնի են, դեղնավուն, հաստացած, կալելու դեպքում հեշտությամμ կոտրվում են: Թաց մոնտարով վարակվում են նան μանջարանոցային կուլտուրաները` պոմիդորը, μադրիջանը, տաքդեղը, կարտոֆիլը ն այլն: Պայքարի միջոցառումները: Ծխախոտի վերոհիշյալ վիրուսային հիվանդությունների դեմ պայքարը տարվում է սերմերի թերմիկական կամ ջերմային ախտահանման, վիրուսներ տարածող ծծող վնասատուների դեմ պայքարի միջոցով ն այն վարակված μույսերի ոչնչացմամμ, որոնց միջոցով հիվանդությունը փոխանցվում է առողջ μույսերին: Գաղձ: Արմատներից զուրկ, դեղնա-կարմրավուն, μարակ թելանման ցողուններով, թեփուկաձն տերններով պարազիտ μույս է: Գաղձի թելիկները փաթաթվում են μույսերի ցողուններին: Գաղձը արագ տարածվում է ջերմոցներում ն զգալի վնաս է պատճառում սածիլներին: Պայքարի միջոցառումները: Ջերմոցներում օգտագործել հին քայքայված գոմաղμ: Հողը վերցնել գաղձով չվարակված դաշտերից: Գաղձով վարակված սածիլներ երնալուն պես զգուշությամμ արմատախիլ անել, հեռացնել, այրել կամ արնի տակ չորացնել: Դաշտում ծխախոտի վրա գաղձ նկատվելուն պես, ձեռքով զգուշությամμ պոկել, խնամքով հավաքել, դաշտից հեռացնել ն այրել:

Գլուխ

ու թ ե ր ո ր դ

Բանջարա-μոստանային կուլտուրաների վնասատուները ն հիվանդությունները Բազմակեր վնասատուներ Սովորական արջուկ (Օrյllօtalքa ցrillօtalքa Լ.): Հասուն միջատի երկարությունը` 35-50 մմ, գորշագույն, կարճացած վերնաթներով: Առջնի ոտքերը լայն են, տափակացած` հարմարված հողը փորելու համար: Ձվերը կլոր օվալաձն են, 2-2,5 մմ երկարությամμ ն 1-1,5 մմ լայնությամμ: Տարածված է Ռուսաստանի համարյա ամμողջ եվրոպական մասում: Հայաստանում տարածված է μոլոր շրջաններում: Հաճախակի հանդիպում է խոնավ ն ոռոգվող օրգանական նյութերով հարուստ հողերում: Արջուկները ձմեռում են ինչպես հասուն, այնպես էլ թրթուր ստադիայում, μուսական մնացորդներով հարուստ հողերում: Վնասում են զանազան սերմերի, կտրում է համարյա գյուղատնտեսական μոլոր μույսերի արմատներն ու ցողունը` թե սնվելիս, ն թե հողի տակով տեղաշարժեր կատարելիս: Զգալի վնաս է պատճառում կաղամμին, ճակնդեղին, գազարին, սոխին, վարունգին, ձմերուկին, պոմիդորին ն այլ μույսերի: Արջուկը սովորաμար ապրում է հողի մեջ` 10-20 սմ խորությամμ, որտեղ ն հատուկ μներում կատարում է ձվադրումը: Ամեն մի էգ դնում է 300-350 ձու: Ձվադրումից 10-20 օր անց դուրս են գալիս թրթուրները, որոնք սկզμում ապրում ն μուսական մնացորդներով սնվում են միասին, հետո մեծանալով ցրվում են:

Նկ. 23.Արջուկ

Պայքարի միջոցառումները: Արջուկի դեմ պայքարը տարվում է թունավորված գրավչանյութերով, ընդ որում, որպես թունավոր նյութ ներկայումս օգտագործում են ցինկի ֆոսֆիդը կամ հեքսաքլորանը: Իμրն գրավչանյութ կարելի է օգտագործել գարի, ցորեն, եգիպտացորեն, ինչպես նան հատիկային զանազան թեփեր: Մեկ կիլոգրամ ջարդված եգիպտացորենին խառնում են 30-35 գ թունանյութ: Ցինկի ֆոսֆիդի դեպքում գրավչանյութին ավելացնում են ձեթ` 1 կգ գրավչանյութին 30 գ: Մեկ հեկտար տարածության վրա ծախսվում է 50-60 կգ գրավչանյութ, իսկ ջերմոցի մեկ քառակուսի մետրին` 15 գ: Տափաստանային ճռիկ (Օrillստ deտertստ Քall): Ճռիկը սն գույնի է, երկարությունը` 12-19 մմ: Վերնաթներն ու թները զարգացած են կամ երμեմն լինում են կարճ: էգի ձվադիրն 1,5 անգամ երկար է հետնի ազդրերից: Ճռիկը տարածված է ավելի մեծ արեալով քան արջուկը: Կովկասում ն այլ երկրներում, Հայաստանում տարածված է ամեն տեղ. հասուն վիճակում վնասում է ճակնդեղին, կաղամμին, լոμուն, կարտոֆիլին ն μոստանային կուլտուրաներին: Ապրում է խոնավ տեղերում, մարգագետիններում, գետերի ն այլ ջրերի եզրերին, գրունտային ջրեր ունեցող վայրերում: Ձվերը դնում են հուլիսին, որից հետո ճռիկները ոչնչանում են: Սեպտեմμերին դուրս եկած թրթուրները ձմեռում են ն գարնան վերջին ու ամառվա սկզμին հասունանում են: Հեղեղների ժամանակ ճռիկները հավաքվում են ապահով տեղերում ն սնվում այնտեղ եղած μույսերով: Հեղեղի ջուրն իջնելուց հետո ճռիկները ցրվում են ջրից ազատված տեղերում ն սկսում ձու դնել: Պայքարի միջոցառումները: Վարակված տարածություններում μույսերը փոշոտել աղիքային թույներով: Գրավչանյութը պետք է շաղ տալ ճռիկների կուտակված տեղերում: Կրծող μվիկներ: Բանջարաμոստանային կուլտուրաներին մեծ վնաս են պատճառում կրծող μվիկների մի քանի տեսակները` աշնանացանի, իպսիլիոն, μացականչական μվիկները: Պայքարի միջոցառումները: Ինչպես խոր ցրտահերկը, այնպես էլ նախացանքային մշակությունն ու μույսերի միջշարքային տարածությունների μարձրորակ քաղհան-փխրեցումը զգալի չափով ոչնչացնում են μվիկի թրթուրները ն հարսնյակները: Վնասատուի դեմ պայքարում են նան թունավոր գրավչանյութեր դնելով, որպես գրավչանյութ կարելի է օգտագործել քուսպը, հյութալի մոլախոտերը, կաղամμի, ճակնդեղի ն այլ μանջարային մնացորդներ: Խաչածաղկավորների լվիկներ (Քհյllօtreta Տք.): Նրանց μզեզները ցատկող են, հետնի ազդրերը հաստ են: Մարմինը երկարավուն ձվաձն է, փոքր ինչ ուռուցիկ: Բեղիկները թելանման են` 11 հատվածից μաղկացած: Առանձին տեսակները միմյանցից տարμերվում են թների ն ոտքերի գույնով. ձվերը μաց դեղին գույնի են` թրթուրները սպիտակավուն են կամ μաց դեղնավուն, 3.նուրμ ոտքերով ու նոսր մազիկներով. հարսնյակներն

ազատ են, դեղնավուն: Խաչածաղկավորների լվիկները տարածված են ամենուրեք, որտեղ կան կուլտուրական ու մոլախոտային խաչածաղկավոր μույսեր: Նրանք ձմեռում են հողում, ջերմոցների շրջանակների ճեղքերում, թափված տերնների տակ` սեռապես չհասունացած վիճակում: Գարնանը, հենց որ երնում են խաչածաղկավոր մոլախոտերը, μզեզները դուրս են գալիս ու սկսում սնվել նրանցով: Այնուհետն փոխադրվում են կուլտուրական խաչածաղկավոր μույսերի ու կաղամμի սածիլների դաշտերը: Լվիկները կրծում են գլխավորապես μույսերի տերնների հյուսվածքի վերին շերտը: Բացի տերններից, նրանք վնասում են ծաղկակոթուններին ն սակավ դեպքերում` կոկոններին, ծաղիկներին ու պատիճներին: Ուժեղ վնասվածության դեպքում ծիլերը ն սածիլները լրիվ չորանում են: Թրթուրները սնվում են μույսերի մանր արմատներով, երμեմն մտնում են նան գլխավոր արմատը: Բացգույնոտ լվիկը ձվերը դնում է մոլախոտերի տերնների վրա, գլխավորապես վայրի μողկի տերնների վրա: Ձվերից դուրս եկած թրթուրները, կրծելով մտնում են տերնի մեջ ն ակոսներ μացում: Նրանք ձվի մեջ զարգանում են 3-12 օր, որից հետո հունիսի վերջերին – հուլիսի սկզμներին լինում են արմատների վրա: Հուլիսի վերջերին երնան է գալիս լվիկների նոր սերունդը: Նոր սերնդի այդ լվիկները նույնպես սնվում են զանազան խաչածաղկավորների վրա ն աշնանը ցուրտ եղանակներին գնում են ձմեռելու: Նրանք առանձնապես մեծ վնաս են տալիս շաղգամի ուշ ցանված ցանքերին, ուշահաս կաղամμին, μողկին ն այլն: Պայքարի միջոցառումները: Խաչածաղկավորների ցանքը կատարել վաղ ժամկետներում: Լվիկների տարածման շրջանում սրսկել կոնտակտային թունանյութեր, կարատեի 0,04 – 0,05 9-ոց լուծույթ: Կաղամμի լվիճ (8reviՇօrյոe ԵraտտiՇae Լ): Լվիճի անթն կուսածին էգը ձվաձն մարմին ունի, որի երկարությունը հասնում է 1,93 – 2,3 մմ: Մարմինը ծածկված է մոխրասպիտակավուն խիտ մոմափոշով: Ձուն երկարավուն ն փայլուն է: Կաղամμի լվիճը լայնորեն տարածված է շաղգամի ն այլ խաչածաղկավոր μույսերի վրա, իսկ Հայաստանում` μոլոր շրջաններում: Լվիճը ձմեռում է ձվի ստադիայում, աշնանային խաչածաղկավոր մոլախոտերի ն μերքահավաքից հետո դաշտում մնացած կաղամμի կոթերի վրա` գարնանը ձվերից դուրս են գալիս թրթուրները, որոնք սնվում են խաչածաղկավոր μույսերի հյութով ն նրանց վրա μազմանում կուսածնությամμ: Տարեկան տալիս են մինչն 16 սերունդ: Աշնանը կուսածնորեն ծնված թրթուրները տալիս են սեռակիրներ, որոնցից ծնված թրթուրները լինում են տարասեռ: Բեղմնավորված էգերը դնում են 2-4 ձմեռող ձու: Լվիճների պատճառած վնասը խիստ զգալի է լինում: Վնասված μույսերի տերնները կծկվում են ն չորանում: Ուժեղ վարակված կաղամμի

μույսերը սովորաμար գլուխ չեն կազմում: Լվիճներից խիստ տուժում են նան խաչածաղկավոր կուլտուրաների սերմնաμույսերը: Լվիճի μազմացումը դանդաղեցնում են նրա μազմաթիվ թշնամիները: Լվիճի վրա պարազիտում է աֆիդիուս թաղանթաթնավոր պարազիտը: Պայքարի միջոցառումները: Աշնանը կատարել խոր ցրտահերկ, μանջարանոցում ն նրա շրջակայքում ոչնչացնել մոլախոտերը ն μերքահավաքի մնացորդները, կաղամμի կոթունները, որոնց վրա ձմեռում են լվիճների ձվերը: Նրանց դեմ սրսկել կոնտակտային թունանյութեր: Կաղամμի ցեց (Քlսtella ոaՇսliքeոոiտ Շսrt.):Թիթեռի առջնի թները մոխրա - գորշագույն են: Թիթեռի թների μացվածքը հավասար է 14-ից մինչն 17 մմ: Ձուն կարճ - օվալաձն է, տափակ: Երկարությունն է 0,4-ից մինչն 0,5 մմ: Հասուն թրթուրն իլիկաձն է, 7-ից մինչն 12 մմ երկարությամμ: Մարմնի ընդհանուր գույնը μաց կանաչավուն է, զանազան երանգներով, սկսած μաց-զմրուխա-կանաչավունից մինչն մոխրա-կանաչավուն: Մարմնի վրա կան նոսր ու երկար խոզաններ: Հարսնյակը μաց - դարչնագույն է, 6-8 մմ երկարությամμ: Կաղամμի ցեցը տարածված է ամենուրեք: Հայաստանում վնասում է այն շրջաններում, որտեղ մշակվում են կաղամμի տարμեր սորտեր: Ձմեռում են ցեցի հարսնյակները, երμեմն թիթեռները: Թիթեռների թռիչքը տեղի է ունենում մայիսին, իսկ հարավում` ապրիլի վերջերին: Թիթեռը ձվեր է դնում հատ-հատ կամ 2-4 հատից μաղկացած մանր կույտերով, կաղամμի ն այլ խաչածաղկավորների տերնների ցածի էպիդերմիսի վրա: էգի ընդհանուր պտղաμերությունը հասնում է 165 ձվի ն ավելի: Ձվադրումից 3-7 օր անց դուրս են գալիս թրթուրները, որոնք մտնում են տերնի պարենքիմի մեջ, որտեղ անց են կացնում իրենց կյանքի առաջին օրերը: Այնուհետն դուրս են գալիս տերնի ներքնի էպիդերմիսի վրա կրծելով կլորավուն կամ անկանոն փոսիկներ են առաջացնում` թողնելով անաղարտ տերնի վերին թաղանթը: Թրթուրների պատճառած վնասվածքը, «պատուհանների» ձն է ունենում: Թրթուրները շատ կայտառ են ն ամենափոքր անհանգստացման դեպքում կտրուկ շարժումներ են անում ն մետաքսաթելից կախվելով իջնում են տերնից: Թրթուրների համար կերաμույս են հանդիսանում վայրի ու կուլտուրական խաչածաղկավորները, գլխավորապես կաղամμը: Թրթուրների զարգացումը տնում է 9-15 օր, որից հետո նրանք հարսնյակավորվում են μույսերի տերնների վրա մետաքսյա թափանցիկ μոժոժներում: Հարսնյակներից 7-14 օր հետո դուրս են գալիս նոր սերնդի թիթեռները: Ցեցի առաջին սերունդի թրթուրները հիմնականում սնվում են մոլախոտերով: Կաղամμի ցեցը հյուսիսային μարձր լեռնային գոտում տալիս է ամառվա ընթացքում 1-2 սերունդ, միջին գոտում` 3, Արարատյան հարթավայրի պայմաններում` 4-5 սերունդ:

Պայքարի միջոցառումները: Կաղամμի ցեցի դեմ պայքարելու համար անհրաժեշտ է աշնանը μերքահավաքից հետո հավաքել թափված μոլոր մնացորդները, որտեղ հաճախակի ձմեռում են ցեցի հարսնյակները: Կիրառել ցանքաշրջանառություն: Ցեցի մասսայական թռիչքի ժամանակ μույսերը սրսկել կարատեյի 0,059-ոց լուծույթ կամ դեցիսի լուծույթ: Կաղամμի ճերմակաթիթեռ (Քieriտ ԵraտտiՇae Լ.): Թիթեռի մարմինը մոխրագույն է: Թներն ալրանման սպիտակ են: էգի առջնի թների վերնում կան երկու կլոր սն μծեր հետին եզրի` նույն գույնի μիծ: Առջնի թների ցածի երեսը սպիտակ է, դեղնավուն ծայրով ն մեջտեղում երկու սն μծեր: Թիթեռի թների μացվածքը հասնում է 55-60 մմ:

Նկ. 24 Կաղամμի ճերմակաթիթեռ 1-արու ն էգ թիթեռներ, 2-ձվակույտը, 3-թրթուրը, 4-հարսնյակ Նոր դրված ձվերը μաց- ծղոտագույն են, շշաձն: Ձվի երկարությունը կազմում է 1,22 մմ: Ձվից նոր դուրս եկած թրթուրն օխրայի գույն ունի, ծածկված հաստ մազերով: Հասուն թրթուրի մարմնի երկարությունը հասնում է մինչն 40 մմ: Թրթուրի մարմնի կողերի շերտը դեղին է, իսկ մեջքի վրա գտնվող նեղ շերտը ավելի μաց գույն ունի: Հարսնյակը կանաչա-դեղնավուն է, անկյունավոր, մեջքին ու կողերին սն կետեր, հարսնյակի երկարությունը հասնում է 23 մմ: Կաղամμի ճերմակաթիթեռը ձմեռում է հարսնյակ ստադիայում ծառերի μներում, ցանկապատի, պատի վրա, շենքերի ծածկերի տակ, շենքերում:

Ձմեռած հարսնյակներից թիթեռները դուրս են գալիս վաղ գարնանը: Թիթեռները ձվերը դնում են կաղամμի տերնների ցածի էպիդերմիսի վրա կույտերով: Սովորաμար յուրաքանչյուր կույտի մեջ լինում է 15-ից մինչն 200 ն ավելի ձու: էգի ընդհանուր պտղաμերությունը հասնում է մոտ 250 ձվի: Ձվադրումից 6-13 օրից հետո ձվերից դուրս են գալիս թրթուրները, որոնք միասին ապրում են մինչն 2-րդ հասակը, որից հետո μաժանվում ն ցրվում են ամμողջ μույսի վրա: Մատղաշ թրթուրները կրծում են μույսի փափկամասը, առաջացնելով փոքր պատուհաններ, իսկ հասուն թրթուրները ուտում են տերնի ամμողջ հյուսվածքը μարակ ջղերի հետ միասին, թողնելով միայն հաստ ջղերը: Կաղամμի ճերմակաթիթեռի թրթուրների պատճառած վնասը մեծ է: Նայած շրջապատի ջերմաստիճանին, թրթուրի զարգացումը տնում է 15-ից մինչն 30 օր: Հասուն թրթուրները հարսնյակավորվում են կաղամμի μույսի վրա ն 10-17 օրից հետո դուրս են գալիս նոր սերնդի թիթեռները: Ճերմակաթիթեռի սերունդների թիվը տարμեր է, նա տալիս է 3-4 սերունդ: Կաղամμի ճերմակաթիթեռի պարազիտներից մեծ նշանակություն ունի ապանտելիս պարազիտը: Այս պարազիտը ձվադրում է թրթուրի մարմնի մեջ: Հարսնյակների պարազիտներից մեծ նշանակություն ունի պտերոմալ (Քterօոalստ քսքarսո) պարազիտը: Հիվանդություններից հատուկ նշանակություն ունի ֆլյաշերիան: Պայքարի միջոցառումները: Սիստեմատիկաμար ոչնչացնել մոլախոտերը, թրթուրներին ոչնչացնելու համար սրսկել կարատեյի 0,049ոց լուծույթ: Ճերմակաթիթեռի դեմ պայքարում են նան μակտերիալ պրեպարատի` «էնտոμակտերին – 3»-ի սուսպենզիայով` վերցնելով 10 գ պրեպարատ 10 լ ջրին: Շաղգամի ճերմակաթիթեռ (Քieriտ raքae Լ.): Շաղգամի ճերմակաթիթեռն իր արտաքին տեսքով ն զարգացման առանձնահատկություններով շատ նման է կաղամμի ճերմակաթիթեռին, μայց նրանից փոքր է (40-50 մմ): Ձվերը երկարավուն տակառի ձն ունեն: Հասուն թրթուրը թավշականաչ գույն ունի, մեջքին մի դեղին շերտ, երկարությունն է 20-ից մինչն 24 մմ: Հարսնյակը կանաչավուն է կամ մոխրագույն, անկյունավոր, 18-ից մինչն 20 մմ երկարությամμ: Վնասում է կաղամμին ն ուրիշ խաչածաղկավոր կուլտուրական μույսերի, ամենից ավելի մեծ վնաս են պատճառում ամառային սերնդի թրթուրները, որոնք մտնում են կաղամμի գլխի մեջ: Այդ վնասված կաղամμի գլուխները նեխում են: Պայքարի միջոցառումները: Նույնն են, ինչ որ ասվեց կաղամμի ճերմակաթիթեռի վերաμերյալ: Կաղամμի հրաթիթեռ (Խeտօցraքհe fօrfiՇaliտ Լ.): Թիթեռի թների μացվածքը 26 մմ է, առջնի թները դեղնավուն են: Ձուն կլոր - օվալաձն է, տափակ, երկարությունը 0,7-1 մմ: Թրթուրը դեղնականաչավուն է: Թրթուրի

մարմնի երկարությունը 17-19 մմ: Կաղամμի հրաթիթեռը ձմեռում է թրթուր վիճակում: Թիթեռները երնան են գալիս հունիսին ն նրանց թռիչքը շարունակվում է մինչն հուլիսի վերջը: Ձվադրումը կատարվում է կաղամμի ն այլ խաչածաղկավոր μույսերի տերնների ցածի էպիդերմիսի վրա` խմμերով: Ձվերից 8-10 օրից հետո դուրս են գալիս թրթուրները, որոնք վնասում են նույն ձնով, ինչպես կաղամμի ցեցի թրթուրները: Թրթուրները հատկապես ուժեղ վնասում են կաղամμի գլխի միջին տերններին: Նայած եղանակի պայմաններին, թրթուրներն ապրում են 14-35 օր, հարսնյակավորվում են հողում: Կաղամμի հրաթիթեռը տալիս է 1-2 սերունդ: Պայքարի միջոցառումները: Ոչնչացնել մոլախոտերը, կատարել աշնան խոր վար: Թրթուրների դեմ պայքարել նույն թույներով, որոնք առաջարկված են կաղամμի ցեցի դեմ: Կաղամμի μվիկ (8aratհra ԵraտտiՇae Լ.): Թիթեռի առջնի թները մոխրա-գորշավուն են, հետնի թները մուգ-մոխրագույն: Թների μացվածքը 50 մմ է: Ձուն կիսագնդաձն է, տափակ հիմքով: Նրա գագաթին կա մուգ կարմիր գույնի թմμիկ: Ձուն սկզμում լինում է սպիտակավուն, ապա դառնում է կապտա-մոխրագույն: Թրթուրը հաստ գլանաձն է, կանաչավուն, գորշ կամ մոխրագույն, կողերի երկայնքով անցնում են լայն դեղին շերտեր, իսկ մեջքի կողմում երեք հատ երկայնակի սպիտակավուն կամ դեղնավուն գծեր: Հասուն թրթուրի երկարությունն է մինչն 50 մմ: Հարսնյակը ողորկ է, փայլուն, սկզμում ունենում է μաց դեղնա-կանաչ գույն, հետո վառ գորշագույն, երկարությունն է 20-24 մմ: Կաղամμի μվիկը պոլիֆագ է: Տարածված է ամենուրեք: Ձմեռում է հարսնյակի ստադիայում, հողի մեջ: Թիթեռների թռիչքը տեղի է ունենում ուշ գարնանը կամ ամառվա սկզμին: էգն իր կյանքի ընթացքում կարող է դնել միջին հաշվով 600-700 ձու, ընդհանուր պտղաμերությունը հասնում է մոտ` 2600 ձվի: Ձվերը դնում է կույտերով` կաղամμի, ծխախոտի, ճակնդեղի, արնածաղկի, սիսեռի ն ուրիշ շատ կուլտուրական ու վայրի աճող μույսերի տերնների ցածի էպիդերմիսի վրա: էմμրիոնալ զարգացումը տնում է 5-12 օր: Առաջին հասակի թրթուրներն ապրում են խմμերով ն սնվում են տերններով` μացելով փոքր պատուհաններ: Այնուհետն նրանք ցրվում են տերնների վրա ն ուտելով անցքեր μանում: Աշնանը նրանք սովորաμար փոխադրվում են կաղամμագլխի ավելի նուրμ տերնների վրա, որի մեջ անցքեր են μանում մինչն նրա միջուկը: Այդ ժամանակ թրթուրի ջրալի կղկղանքը մնում է կաղամμի գլխի մեջ ն առաջացնում է տերնների նեխում, որից կաղամμագլուխը գործածության համար անպետքանում է: Կաղամμի μվիկը մեծ վնաս է պատճառում գլխավորապես ուշահաս սորտերին:

Թրթուրի զարգացումը տնում է 25-30 օր: Հարսնյակավորումը տեղի է ունենում աշնանը, կաղամμի μերքահավաքից անմիջապես առաջ, հողի մեջ: Կաղամμի μվիկը հյուսիսում տալիս է մեկ, հարավում` երկու կամ երեք սերունդ: Պայքարի միջոցառումները: Հողում μվիկի հարսնյակները ոչնչացնելու համար մեծ նշանակություն ունի μանջարանոցների աշնան հերկը ն կաղամμի միջշարային տարածությունների փխրեցումը: Ձվերի ոչնչացման համար կարելի է օգտագործել տրիխոգրամմա պարազիտը: Թրթուրների դեմ կիրառել նույն թույները այն դոզաներով, որոնք գործադրվում են կաղամμի ճերմակաթիթեռի դեմ:

Կաղամμի ցողունային ծածկակնճիթ (ՇeսtհօrrհյոՇհստ զսadrideոստ Քaոշ.): Բզեզի ընդհանուր գույնը սն է, վերնից ծածկված է խիտ, μավական

երկար մազերով, նախամեջքը վերնաթների հիմքից նեղ է: Երկարությունն է 2,4-3,2 մմ: Ձուն ապակենման թափանցիկ է: Թրթուրը սպիտակ դեղնավուն է: Մարմնի երկարությունն է 5,2 մմ: Հարսնյակը դեղնագույն է: Կաղամμի ցողունային ծածկակնճիթը տարածված է եվրոպական մասում: Հայաստանի պայմաններում վնասատուի տարածումը կաղամμի նկատմամμ մասսայական μնույթ չի կրում: Բզեզը ձմեռում է անտառային փռվածքի տակ, թփերի, ծառերի, չորացած μույսերի տակ ն հողում: Բզեզը երնան է գալիս վաղ գարնանը ն սածիլները վարակում դեռնս ջերմոցներում: Բզեզները սնվում են` տերնների վրա փոքրիկ խոցեր առաջացնելով: Բզեզի ձվադրումը տեղի է ունենում ապրիլի սկզμներին: էգերը ձվեր են դնում փոքր կույտերով` 3-4 հատ, կաղամμի տերնամաշկի տակ, որտեղ նրանք ուռուցքներ են առաջացնում: էգը դնում է մինչն 40 ձու, ձվի էմμրիոնալ զարգացումը տնում է 3-ից մինչն 11 օր: Դուրս եկած թրթուրներն անցքեր են μացում μույսի տերնակոթից դեպի ցողունը: Ցողունի մեջ թրթուրներն անցքեր μանալով հաճախ իջնում են մինչն արմատը: Վնասված μույսերի աճը դանդաղում է, իսկ ուժեղ վարակման դեպքում μույսը չորանում է: Թրթուրային ստադիան տնում է մոտովորապես 20-30 օր: Թրթուրները հարսնյակավորվում են հողի մեջ ն 20 օրից հետո նրանցից դուրս են գալիս երկրորդ սերնդի μզեզները, որոնք որոշ ժամանակից հետո ձմեռում են: Պայքարի միջոցառումները: Դաշտ տեղափոխել առողջ սածիլ: Կաղամμի սերմնադաշտերում, սերմակալ μույսերի վարակման դեպքում, մինչն թրթուրների ցողունի մեջ անցնելը, անհրաժեշտ է տերնները հեռացնել ն ոչնչացնել: Բզեզների թրթուրների երնան գալուն պես սրսկել կարատեյի 0,049-ոց լուծույթ: Գարնանային կաղամμաճանճ (Ւյleոյia ԵraտտiՇae 8օսՇհe.): Ճանճի երկարությունն է 6-6,5 մմ: Արուն մոխրագույն է, կրծքի վրա երեք լայն մուգ

շերտեր ունի, փորի վրա սն շերտն անցնում է նրա μոլոր օղակների վրայով: Ձուն սպիտակ է, լայն ու խոր ակոսով: Թրթուրը ոտքեր չունի, նա լինում է սպիտակ գույնի, գլանաձն, որը դեպի առաջ գնալով նեղանում է: Հասուն թրթուրի երկարությունն է 8 մմ: Կեղծ μոժոժը էլիպսի ձն ունի, դարչնագույն է, երկարությունը` 5,5 – 6,7 մմ: Գարնանային կաղմաμաճանճը տարածված է լայնորեն: Վնասում է կաղամμին, μողկին, շաղգամին ն այլ վայրի ու կուլտուրական խաչածաղիկ μույսերի: Վնասատուն ձմեռում է հարսնյակ ստադիայում, կեղծ μոժոժների մեջ հողում: Գարնանը ճանճի թռիչքը զուգադիպում է կաղամμի սածիլները դաշտ փոխադրելուն: էգ թիթեռը 5-8 օր հետո ձու է դնում մանր խմμերով, կաղամμի արմատավզիկի վրա կամ նրա շուրջը, հողի մեջ: էգ ճանճն իր կյանքի ընթացքում կարող դնել մինչն 100 ձու: Թրթուրները դուրս են գալիս 3-8 օրից հետո ն շարժվում են μույսի արմատի վրա, որով ն սնվում են: Գլխավոր արմատը վնասվելով, μույսը թուլանում ն չորանում է: Կաղամμաճանճի թրթուրների զարգացումը տնում է 20-30 օր, որից հետո հարսնյակավորվում են հողում: Հարսնյակի ստադիայում միջատը մնում է 15-ից մինչն 20 օր: Հյուսիսում գարնանային կաղամμաճանճը տալիս է մեկ, միջին գոտում` երկու, իսկ ավելի հարավային շրջաններում` երեք սերունդ: Պայքարի միջոցառումները: Անհրաժեշտ է ժամանակին քաղհանել մոլախոտերը: Բերքահավաքից անմիջապես հետո մնացորդ կոթունները հավաքել ն այրել:

Սոխի վնասատուները Ծխախոտի կամ սոխի տպիպս (1հriքտ taԵaՇi Լiոd.): Հայաստանում տարածված է սոխ մշակող μոլոր շրջաններում: Տրիպսը μացի սոխից վնասում է ծխախոտին, նան ուրիշ կուլտուրական μույսերի: Նա սոխի վրա երնում է ապրիլին, իսկ միջին գոտում` մայիսի վերջին: Ձվերը դնում է տերնի հյուսվածքի մեջ: Մի էգ տրիպսը դնում է մինչն 100 ձու: Տրիպսի մի սերնդի զարգացումը տնում է 15-30 օր ն մի սեզոնում տալիս է 6 սերունդ: Տրիպսի թրթուրները ն հասուն տրիպսները ձմեռում են μուսական մնացորդներում, սոխի չոր թեփուկների տակ ն հողի վերին շերտում: Տրիպսը սնվում է սոխի տերններով ն ծաղկափթթություններով: Վնասված տերնները ծածկվում են սպիտակավուն μծերով, որի հետնանքով դանդաղում է μույսի աճը, իսկ այնուհետն չորանում է: Տրիպսը մեծ վնաս է պատճառում նան սերմադաշտերին: Նրանց հասցրած վնասի հետնանքով ստացվում է սակավ ն քիչ ծլունակ սերմեր:

Պայքարի միջոցառումները: Ցանքաշրջանառությունից μացի կատարել խոր ցրտահերկ, սիստեմատիկ կերպով պայքարել մոլախոտերի դեմ: Աշնանը հավաքել մշակված տարածություններում մնացած μուսական մնացորդները ն ոչնչացնել: Սոխի պսիլլա (1riօշa ԵraտտiՇae Vaտ.): Պսիլլայի հասուն միջատը ցատկող է ն նրա երկարությունը հասնում է 1,6-2,5 մմ-ի: Ունի երկու զույգ թներ, որոնք դասավորված են տանիքաձն, սկզμում լինում են մուգ կանաչագույն, իսկ որոշ ժամանակից հետո դառնում են մուգ մոխրագույն: Ձվերը մանր են` նարնջա-դեղնավուն, որոնք երկար μաց գույնի թելիկներով կպած են լինում սոխի տերնների վրա: Թրթուրներն անշարժ են, դեղին, անթն, տափակ մարմնով, Հայաստանում տարածված է ամենուրեք: Վնասում է գլխավորապես սոխին, քիչ` կաղամμին: Պսիլլայի թրթուրները ն նիմֆաները սնվում են սոխի տերնների հյութով: Նրանց պատճառած վնասի հետնանքով տերնները սպիրալաձն կծկվում են, μույսի աճը դանդաղում է ն μերքատվությունն իջնում: Ձմեռում են հասուն պսիլլաները: Գարնանը ձվերը դնում են սոխի տերնների վրա, որնցից դուրս եկած թրթուները երեք անգամ մաշկափոխվելուց հետո փոխարկվում են կանաչ նիմֆաների, սաղմնային թներով: Մի սերնդի զարգացումը տնում է 30 օր: Պսիլան սեզոնի ընթացքում տալիս է 4-5 սերունդ: Սոխի պսիլայի դեմ պայքարում են այն ժամանակ ն այն միջոցներով, ինչ միջոցներով պայքարում են սոխի տրիպսի դեմ: Սոխի արմատային տիզ (Թհiշօցlյքհստ Թ. et Է.): Տիզը պղտոր, ապակենման կամ սպիտակավուն, մարմնի առջնի մասը` դարչնագույն: Ծածկված է նոսր մազիկներով: Երկարությունը լինում է 0,7 մմ, ձվերը սպիտակ են ն համեմատաμար խոշոր: Սոխի տիզը μազմակեր է, սնվում է զանազան μուսական մնացորդներով, μայց առանձնապես կարող է մեծ վնաս հասցնել սոխին, սխտորին ն կարտոֆիլին: Սոխին վնասում է ինչպես վեգետացիայի ժամանակ, այնպես էլ պահեստներում: Տզերի պտճառած վնասներից սոխի գլուխները նեխում են: Տզերը ձու են դնում սոխի գլխիկի կամ այլ մասերի վրա: Մի էգը կարող է դնել մինչն 800 ձու: Ձվի զարգացումը 15,5օ ջերմության պայմաններում տնում է 15 օր, իսկ ավելի μարձր ջերմության պայմաններում` 4-7 օր: Ձվից դուրս եկած թրթուրները անցնում են երկու նիմֆային ֆազա, որից հետո դառնում են հասուն: Տզի զարգացման ամμողջ ցիկլը տնում է մինչն մեկ ամիս: Պայքարի միջոցառումները: Դաշտերից հեռացնել նեխած գլուխ սոխերը ն μերքահավաքից հետո մնացած μուսական մնացորդները: Սոխի պահեստները խնամքով մաքրել ն վարակազերծել ծծումμ ծխեցնելու միջոցով (100 գ ծծումμ 1 մ տարածության համար): Պահելու համար ընտրել սոխի առողջ գլուխներ ն նախօրոք չորացնել ու պահեստավորել: Սոխի ցողունային նեմատոդ (DitյleոՇհստ alii 8eijer): Սա մանր, թելանման, սպիտակավուն որդ է, 1-1,5 մմ երկարությամμ ն 0,04 մմ

լայնությամμ: Մարմնի առջնի մասում նկատվում է կարճ, երեք ճյուղանի նիզակ, որի միջոցով նա ծակելով μույսը` ծծում է նրա հյութը: Սոխի նեմատոդը հանդիպում է Հայաստանի μոլոր սոխ մշակող շրջաններում: Վնասում է սոխին ն սխտորին, հանդիպում է նան պոմիդորի, μողկի, մաղադանոսի ն մի քանի տեսակ վայրի μույսերի վրա: Նեմատոդան ապրում է սոխի գլուխների, տերնների ն ցողունների մեջ, լինում է նան հողում, որտեղից թափանցում է μույսի մեջ: Բացի հողից, վարակման աղμյուր են հանդիսանում նան սոխի տնկանյութը ն սերմերը: Նեմատոդայով վարակված սոխի երիտասարդ μույսերի աճը դանդաղում է, նրանք հիմքում հարստանում են ն ծռվում, իսկ ծիլերը երμեմն ոչնչանում են: Ավելի մեծահասակ μույսերի ներսի մսալի թեփուկները գերաճում են, որի հետնանքով սոխի գլուխները ճաքճքում են ն հիմքում ճեղքվում: Նույն ձնով է արտահայտվում նան սխտորի վարակը, որի վնասված գլուխներն ունեն փուխր կազմվածք: Թույլ վարակված սոխի ն սխտորի գլուխներն արտաքինից չեն տարμերվում ոչ վարակվածներից: Այդ տարμերությունն արտահայտվում է միայ պահպանման ժամանակ: Պայքարի միջոցառումները: Ուժեղ վարակված հողակտորում սոխ ն սխտոր կարելի է մշակել 3-4 տարին մեկ անգամ: Տնկման համար օգտագործել միանգամայն առողջ գլուխներ, այն հաշվով, որ տնկանյութը հավաքված չլինի վարակված տարածություններից: Սոխի ճանճ (Ւյleոյia aոtiՇսa Խeiց.): Ճանճը մոխրագորշ գույնի է, երկարությունը 6-7 մմ: Ձվերը երկարավուն են, թրթուրը սպիտակ է, մինչն 10 մմ երկարությամμ: Հարսնյակը լինում է կեղծ μոժոժում, երկարությունը հասնում է մինչն 4-7 մմ: Սոխի ճանճը հանդիպում է ամենուրեք, որտեղ սոխ են մշակում: Ճանճը ձմեռում է կեղծ μոժոժի ձնով: Տաք գարնանը նա դուրս է գալիս մայիսի կեսին, իսկ աննպաստ գարնանը` ավելի ուշ: Նոր դուրս եկած ճանճերը սնվում են զանազան μույսերի նեկտարով ն 5-10 օր անցնելուց հետո կատարում են ձվադրում: Ձվերը դնում են սոխի ծիլերի, տերնների, գլխի ն հողի վրա` կույտերով կամ շարքերով, ամեն կույտում 512 հատ: Ձվից թրթուրները դուրս գալուց հետո մտնում են μույսերի հյութալի հյուսվածքի մեջ: Սոխի վնասված μույսերի տերնները թառամում են, իսկ գլուխները` նեխում: Թրթուրի զարգացումը տնում է 15-25 օր, որից հետո նրանք հարսնյակավորվում են հողի մեջ: 15-20 օր անցնելուց հետո հարսնյակներից դուրս են գալիս երկրորդ սերնդի ճանճերը: Այս սերնդի թրթուրների պատճառած ամենամեծ վնասը լինում է հուլիսի վերջին: Հարավային շրջաններում ամառվա ընթացքում ճանճը տալիս է 3 սերունդ: Պայքարի միջոցառումները: Վեգետացիայի շրջանում μերքահավաքից հետո սոխի զμաղեցրած տարածություններից հավաքել փտած գլուխները ն μուսական մյուս մնացորդները ու ոչնչացնել: Ցանքից առաջ սոխի սերմը պետք է ախտահանել դիվիդենտով:

Սոխի μզզան (Էսոerստ տtriցatստ Էall.): Սոխի μզզանը μրոնզականաչավուն գույն ունի: Նրա փորի երկու կողմերին կան երեքական նեղ, μաց գույնի կիսալուսնաձն μծեր: Հետնի ազդրերը նկատելիորեն հաստ են ն ներքին կողմից ունեն մանր փշիկներ: էգը արուից տարμերվում է իր փոքրությամμ, որի երկարությունը 6,5-9 մմ է: Ձուն սպիտակ է, երկարավուն, հետնի ծայրը կլորավուն` 0,8 մմ երկարությամμ: Հասուն թրթուրների փորի կողմը տափակած է, մեջքի կողմը` ուռուցիկ: Մարմինը խիստ կնճռոտ է, գույնը` կեղտադեղնավունից մինչն կանաչամոխրագույն: Առանձնապես μնորոշ է նրա հետնի ծայրը, որի մեջտեղում կա խոշոր, կարմրադարչնագույն խողովակաձն հավելամաս, որի վրա գտնվում են շնչանցքեր: Բզզանի կեղծ μոժոժն ունի 6-8 մմ երկարություն, գույնը` μաց դեղնավունից գորշ կարմրավուն: Սոխի μզզանը տարածված է ամենուրեք: Հայաստանում տարածված է Արարատյան հարթավայրի այն շրջաններում, որտեղ սոխ են մշակում: Բզզանը ձմեռում է թրթուրի ստադիայում, հազվագյուտ նան հարսնյակի: Թռիչքը տեղի է ունենում հունիսին ն հուլիսին: էգերը ձուն դնում են սոխի գլխի վրա ն μույսերի արմատներին մոտ հողի մեջ: Ձվերը դնում են հատ-հատ կամ 2-3 հատով: Նրանց զարգացման տնողությունը հասնում է 5-10 օրի: Թրթուրները սոխի արտաքին կեղնը ծակելուց հետո մտնում են նրա մեջ ն անցքեր են μացում նրա հյութալի մասերում, դրա հետնանքով սոխը սնանում է ն փտում: Բզզանի թրթուրները գերադասում են μնակվել սոխի այնպիսի գլուխների մեջ, որոնք նախօրոք վնասված են սոխի ճանճի ն ուրիշ վնասատուների կողմից: Պայքարի միջոցառումները: Բերքահավաքից հետո վնասված μույսերը ջոկել ն դուրս μերել դաշտից, որպես տնկանյութ ընտրել սոխի առողջ գլուխներ: Ժամանակին պայքարել սոխի մյուս վնասատուների դեմ:

Պոմիդորի վնասատուները Պոմիդորի ժանգատիզ (Vaտateտ ԼյՇօքerտiՇi Խaտտ.): Փոքր, գլանաձն երկարավուն տիզ է: Փորն օղակավոր է, դեղին կամ ժանգագույն, որի վերջում գտնվում են երկու երկար, պոչային մազեր: Մարմնի վրա կան մի քանի զույգ խոզամազեր: Ձվերը մանր են, կլոր, նոր դրվածները թափանցիկ են: Թրթուրները նման են հասուններին, քիչ կարճ ոտքերով ն փորի քիչ արտահայտված սեգմենտներով: Թրթուրները սպիտակավուն են, որոնք մեծանալով դեղնում են, իսկ հետագայում դառնում են գորշ դեղնավուն ն ապա ժանգագույն: Լուրջ վնաս է պատճառում պոմիդորին ինչպես ջերմոցներում, այնպես էլ μաց գրունտում: Վնասում է նան մորմազգիներից կարտոֆիլին, μադրիջանին, տաքդեղին ն մի շարք դեկորատիվ ու մոլախոտային μույսերի:

Նրա գաղութները լինում են գլխավորապես պոմիդորի ցողունի, տերնների մակերեսին` ջղերի ուղղությամμ ն պտուղների վրա: Ուժեղ վարակվածության դեպքում μույսերի μոլոր մասերը ծածկված են տզերի կուտակումներով, որը μույսին տալիս է ժանգի գունավորում: Վնասված տերնները գորշանում են ն չորանում, ցողունները դառնում են փխրուն ն հեշտ կոտրվող,պտուղների վրա առաջանում են խցանային հյուսվածքներ, կեղնը կոպտանում ու ճաքճքում է ն պտուղը գորշ ժանգագույն տեսք ստանում: Վաղ վարակված պտուղները փոքր են մնում ն չորանում: Պայքարի միջոցառումները: Անհրաժեշտ է ձեռնարկել նախազգուշական միջոցառումներ` նպատակ ունենալով կանխել նրա տարածումը ն լիկվիդացնել արդեն առաջացած օջախները: Պետք է արգելել սածիլների տեղափոխումը վարակված տնտեսությունից այլ տնտեսությունները: Արգելել կողմնակի մարդկանց մուտքը ժամգատիզով վարակված ջերմատները ն այդ ջերմատան իրերի օգտագործումը չվարակված ջերմատներում: Պոմիդորի μերքահավաքից հետո խնամքով մաքրել ջերմատները μուսական մնացորդներից ն վարակազերծել ակարինի լուծույթով, որի համար 10 լիտր ջրին խառնել 2-3 մլ խտացրած էմուլսիա: Վարակված μույսերին ջերմոցներում ն դաշտում սրսկել կարատեի 0,059 կամ կարμոֆոսի 0,29-անոց լուծույթով: Անհրաժեշտության դեպքում սրսկումները ն փոշոտումները կրկնել 8-10 օրը մեկ անգամ:

Սպիտակաթնիկ կամ ջերմատնային ալեյրոգիգ (1rialeսrօdeտ vaքօrariօrսո Մeտtտ.): Փոքրիկ միջատ է, դեղնավուն մարմնով, 1-1,5 մմ

երկարությամμ ն 2 զույգ ալյուրասպիտակավուն թներով: Ձվերը մանր են (0,24 մմ), երկարացած, կարճ թելիկներով կպած տերններից, սկզμում կանաչադեղնավուն, հետագայում` սն: Թրթուրները տափակ, երկարացած, ձվաձն մարմնով, μաց կանաչավուն, կարմիր աչքերով, կողքերից ծածկված մոմային թարթիչներով, մարմնի վերջում ունեն երկու պոչային թելիկներ: Նիմֆաները 0,8 մմ երկարությամμ: Սպիտակաթնիկը ջերմատնային կուլտուրաների յուրահատուկ վնասատու է: Լայն չափերով տարածված է Եվրոպայում, Հարավային Ամերիկայում, Ավստրալիայում ն Նոր Զելանդիայում: Ջերմատներում հանդիպում է ամենուրեք: Հայաստանում հայտնաμերված է ջերմատներում ն μաց գրունտում: Պոմիդորի լուրջ վնասատուներից է, վնասում է նան վարունգին, լոμուն, կարտոֆիլին, սալաթին ն ծաղկաμույսերին: Մասսայական μազմացման ժամանակ համատարած ծածկում է պոմիդորի μույսերի տերնները: Նրա վնասը կայանում է նրանում, որ սնվում է μույսի հյութով: Բացի դրանից, սպիտակաթնիկի քաղցրահամ թորանքների վրա զարգանում են մի շարք մրային սունկեր, որոնք պոմիդորի տերնների մակերեսը ծածկում են սն փառով: Ջերմատներում կարող է զարգանալ ամμողջ տարվա ընթացքում, μայց նրա քանակը հատկապես մեծ է ամառվա երկրորդ կեսերին ն աշնանը: էգը ձվերը դնում է խմμերով, մեծ մասամμ օղակաձն, 10-12 հատով, տերնների ներքնի

էպիդերմիսի վրա: Թրթուրները երկու անգամ մաշկափոխվելուց հետո փոխակերպվում են նիմֆաների, 12-15 օր հետո դառնում են հասուն միջատներ: Սպիտակաթնիկի մի սերունդն ըստ է.է.Սավզդարգի տվյալների 16-17օ ջերմության պայմաններում տնում է 25 օր: Մի էգի միջին պտղաμերությունը հասնում է 130 ձվի: Պայքարի միջոցառումները: Ջերմատների վարակազերծում անմիջապես μերքահավաքից հետո` ծծմμի ծխով: Վարակված μույսերը սրսկում են 0,059-ոց դեցիս կամ 0,29-ոց կարμոֆոսի լուծույթով: Սրսկումները կրկնվում են հաճախակի, 10-15 օր ընդմիջումներով ն դադարեցվում են μերքահավաքից 20-25 օր առաջ: Ջերմատներում հասուն միջատները (թնավորների) կարելի է ոչնչացնել ծխախոտի ծխով (3,7 գ ավելացրած մեկ մ տարածության համար):

Բոստանային կուլտուրաների վնասատուները Սովորական ոստայնատիզ (1etraոiՇհստ սrtiՇae ԽօՇհ.): Հայաստանում սովորական ոստայնատիզը հանդիսանում է նան μոստանային կուլտուրաների գլխավոր վնասատուներից մեկը` ինչպես դաշտերում, այնպես էլ ջերմոցներում: Ուժեղ վնասում է վարունգին, ձմերուկին, սեխին, լոμուն, μադրիջանին ն շատ ուրիշ μույսերի: Հասուն էգ տզերը ձմեռում են մոլախոտերի, μոստան-μանջարանոցային μույսերի մնացորդների տակ, ջերմոցներում, ծղոտներում, ջերմոցների ճեղքերում ն այլ տեղերում: Տզով վարակված μույսերի տերնների վրա սկզμում երնում են μաց դեղնավուն μծեր, իսկ հետագայում տերնը ամμողջովին դեղնում ն չորանում է: Վնասված μույսերը ծածկվում են տզերի կողմից առաջացրած նուրμ ոստայնով: Պայքարի միջոցառումները: Դաշտերում ն ջերմոցների շուրջը եղած մոլախոտերը ն μուսական մնացորդները հավաքել ն այրել, կատարել ցրտահերկ: Վեգետացիայի ընթացքում սրսկել կոնտակտային թունանյութեր: Բոստանային լվիճ (Ճքհiտ ցօտտյքii Օlօv.): Բոստանային լվիճի մասսայական զարգացումը μանջարաμոստանային կուլտուրաների վրա տեղի է ունենում հուլիս-օգոստոս ամիսներին: Լվիճների հասցրած վնասի հետնանքով տերնները կուչ են գալիս, ցողունները` կարճանում ու ծռվում, ծաղիկներն ու պտուղները թափվում են կամ մնում են խակ ն վնասված μույսը ծածկվում է կպչուն թորանքներով: Պայքարի միջոցառումները: Դաշտը ն նրա շրջապատը մաքուր պահել մոլախոտերից: Վարակված μույսերը սրսկել կոնտակտային թունանյութեր` կարատեյի 0,04-0,059 լուծույթ կամ μուսական եփուկներով, ավելացնելով օճառի 0,49 -ոց լուծույթ:

Սրսկումներն ըստ անհրաժեշտության կրկնել : Ջերմոցներում վարունգների ն այլ μույսերի վրա μոստանային լվիճի դեմ գործադրվում են նույն թույները, ինչ որ դաշտում: Ֆոսֆորօրգանական թույների գործադրումը դադարեցվում է μերքահավաքից 20-25 օր առաջ: Սեխի ճանճ (Խյiօքardaliտ քardaliոa 8iց.): Ճանճը μաց դեղին գույնի է, 5,5-6,5 մմ երկարությամμ: Վահանիկը սպիտակակաթնավուն է. կրծքի ն վահանիկի վրա գտնվում են երեք փայլուն սն μծեր: Ձուն երկարավուն է, ծայրերի մոտ նեղանում է, սպիտակ գույնի, 1 մմ երկարությամμ: Հասուն թրթուրները կաթնասպիտակ են, երկարությունը` մինչն 10 մմ, կեղծ μոժոժը մուգ դեղնավուն է, երկարությունը` 7-8 մմ: Տարածված է Անդրկովկասում, Հյուսիսային Կովկասի որոշ տեղերում: Տարածված է Հայաստանի μոլոր այն շրջաններում, որտեղ մշակվում է սեխ ն ձմերուկ: Ուժեղ վնաս է պատճառում սեխին, քիչ` ձմերուկին ն վարունգին: Ձմեռում է հողում, կեղծ μոժոժի ձնով: Ճանճի գարնանային թռիչքն սկսվում է սեխի ծաղկման ն պտուղների ձնավորման շրջանում:

Նկ. 25. Սեխի ճանճ 1-ճանճ, 2- թրթուր, 3- հարսնյակ Ճանճը տարեկան տալիս է 2-3 սերունդ: Նա սնվում է սեխի հյութով, որը դուրս է գալիս պտուղների վրա էգերի առաջացրած անցքերից: Ձուն դնում է պտղի մաշկի տակ. ձվադրման շրջանը տնում է 20-30 օր: Ձվի զարգացման համար պահանջվում է 2-7 օր: Ձվից դուրս եկած թրթուրները անմիջապես սկսում են մտնել պտղի մեջ ն սնվել նրանով: Վնասված պտուղները մեծ մասամμ նեխում են:

Պայքարի միջոցառումները: Բոստանի հողամասում աշնանը կատարել ցրտահերկ, նեխած պտուղները μոստանից դուրս հանել ն ոչնչացնել: Ցանքը կատարել վաղ ն վաղահաս սորտերով: Ձվադրման շրջանում վարակված μոստանները սրսկել կարատեյի 0,059-ոց լուծույթ: Ականող ճանճ (Լiriօոյշa տtriցata Խց.): Ճանճի երկարությունը հասնում է 1,5-2 մմ-ի, մեջքը սն փայլուն է, գլուխը ն վահանիկը դեղին են: Ձուն սպիտակ է, թափանցիկ, 0,3 մմ երկարությամμ: Հասուն թրթուրները կաթնասպիտակ են ն 3 մմ երկարությամμ: Հարսնյակը դեղնավուն է, 1,8 մմ երկարությամμ: Տարածված է ամենուրեք, որտեղ մշակվում է ձմերուկ: Ականող ճանճը, որը վնասում է ձմերուկին, ձմեռում է հողում հարսնյակի ստադիայում: Թռիչքը տեղի է ունենում մայիսի վերջին ն հունիսի սկզμին: Նա հատ-հատ ձվեր է դնում տերնի փափուկ մասում: Ձվից դուրս եկած թրթուրները խորանում են տերնի մեջ ն ականում նրանց: Անցուղիները սկզμում սպիտակ գույնի են, այնուհետն գորշանում են, վնասված տեղերը չորանում ն պատռվում են: Վերջին հասակի թրթուրները տերններից անցնում են նան տերնի կոթունների մեջ, այս դեպքում վնասված տերնը շարքից դուրս է գալիս: Ճանճը μացի ձմերուկից վնասում է սերմացու սոխին ն սեխին: Հուլիսի վերջին թրթուրները հարսնյակավորվում են հողում ն 9-10 օրից հետո թռչում են եկրորդ սերնդի ճանճերը: Երկրորդ սերնդի մասսայական թռիչքը տեղի է ունենում օգոստոսին: Ամենից ավելի մեծ վնաս է պատճառում գարնանը: Պայքարի միջոցառումները: Թրթուրները երնալուն պես սրսկել կարատեի 0,049-ոց լուծույթ: Ծլաճանճ (Ւյleոia ՇiliՇrսra Թօոd., Ւ. 1riՇհօdaՇtila Թ.): Ծլաճանճը շեկ մոխրագույն է, կուրծքը թեթնակի դարչնա-մոխրավուն պատվածքով: Փորիկը մոխրագույն է, սն նեղ շերտով: Գլուխը μաց մոխրագույն են` ճակատը թավշյա շերտով: Մարմնի երկարությունը 3-6 մմ է: Ձուն կաթնագույն սպիտակ է, մոտ 0,9 մմ երկարությամμ կլորավուն ծայրով: Ձվակեղնը պատված է մանր ցանցով, առանց երկայնական կողագծերի: Ծլաճանճի հասուն թրթուրն ունի մինչն 8 մմ երկարություն ն ունի մեկ զույգ սն ուժեղ ծնոտ կամ աղորիքներ, որոնք կեռերի են նմանվում: Կեղծ μոժոժը ձվաձն է, մուգ գորշագույն, հետնի ծայրում օժտված 4 ատամիկներով: Ծլաճանճը տարածված է Ռուսաստանի μնեռային շրջանից մինչն Անդրկովկաս ու Միջին Ասիա: Հայաստանում տարածված է ամենուրեք, որտեղ մշակում են μոստանային կուլտուրաներ: Ձմեռում է հարսնյակ, թրթուր ն հասուն վիճակում: Հարսնյակը ձմեռը անց է կացնում μոժոժի ձնով` հողի 5-6 սմ խորությունում: Հարսնյակի ստադիայի տնողությունը լինում է 9-ից մինչն 13 օր: Այն կեղծ μոժոժները, որոնք ամռանը գտնվում են դիապաուզայի վիճակում, այդ դրությամμ մնում են մինչն 10 ամիս: Հասուն ստադիայում ձմեռումը տեղի է ունենում հողի ճեղքերում,

պահեստներում ն այլն: Թրթուրները ձմեռում են հողում` աշնանացանների ն առվույտի արմատներին մոտիկ: Ձմեռող հարսնյակներից մասսայական թռիչք տեղի է ունենում ապրիլի վերջերին, մայիսի սկզμներին: Թրթուրները կրծում են սերմերի պատյանը ն հեշտությամμ ներթափանցում նրանց միջն, ուտում նրանց պարունակությունը: Եթե սերմի կամ ծլի վրա մի քանի թրթուրներ են հարձակվում, այդ դեպքում, թե սերմը ն թե ծիլը ոչնչանում են: Մասնակի վնասված սերմերը չեն ծլում: Թրթուրը պատռում է ցողունի ստորերկրյա մասի հյուսվածքը ն թափանցում ներս: Վնասված μույսերը հողից դուրս քաշելիս, ցողունը կտրվում է թրթուրի ներթափանցման տեղում: Թրթուրները վնասում են վարունգին, ձմերուկին, սեխին, սոխին ն ուրիշ μույսերի սերմերին ն ծիլերին: Թրթուրի գարնանային զարգացումը տնում է 9-13 օր: Արարատյան հարթավայրի պայմաններում զարգանում է ծլաճանճի 2 սերունդ, ընդ որում առաջին սերնդի զարգացումը տեղի է ունենում մարտ-ապրիլ ամիսներին: Մեկ սերնդի զարգացման միջին տնողությունը գարնանը կազմում է 1,5 ամիս: Պայքարի միջոցառումները: Բանջարաμոստանային կուլտուրաների ցանքի համար հատկացված դաշտերը խնամքով նախապատրաստել աշնանից, օրգանական պարարտանյութերը պետք է հող մտցնել աշնանից, որպեսզի ցանքի ժամկետին այն μավականաչափ քայքայված լինի: Պարարտանյութերը ուշացումով հողի տակ տալը կհարստացնի հողը օրգանական մնացորդներով, որոնք ծլաճանճի թրթուրների համար կդառնան սննդանյութեր: Ծլաճանճի թրթուրներով վարակված հողամասերի շուրջը պատրաստել որսող փոսեր` լցված μամμակի քուսպից պատրաստած թունավոր գրավչանյութով: Ճանճի դեմ պայքարում են նան քիմիական միջոցներով, որը ն μռնում է առաջնակարգ տեղ: Առաջարկվում է ձմերուկի, վարունգի, սեխի, սոխի սերմերը ցանքից առաջ ախտահանել:

Բանջարա-μոստանային կուլտուրաների հիվանդությունները Կաղամμի հիվանդությունները de

Կաղամμի սածիլի սն ոտիկ (ԹհiշօՇtօոia Ճderհօldii Խօlօտհ., Քյtհiսո 8arյaոսո Ւeտտe): Այս հիվանդությունը հանդիպում է ամենուրեք`

վարակելով կաղամμի սածիլները: Վարակված սածիլները ն մատղաշ μույսերը դեղնում են, արմատավիզը μարակում, սնանում է ն չորնում: Հիվանդ μույսերը ջերմոցներում արտահայտվում են խմμերով: Սն ոտիկն առանձնապես հաճախ է հանդիպում այն ջերմոցներում, որտեղ ջերմաստիճանը ցածր է, հողը երկար ժամանակ չի փոխվել ն μավարար չափով օդափոխություն չի կատարվել: Սն ոտիկի հարուցիչները մի քանի տեսակ սնկեր են, որոնք կարող են հանդիպել միասին կամ առանձին-առանձին: Սնկերը հողում μնակվող օրգանիզմներ են, որոնք սովորաμար սնվում են μուսական մնացորդներով ն μույսի աճը թուլանալիս ու իրենց համար μարենպաստ պայմաններ ստեղծվելիս, վարակում են կաղամμի սածիլներին: Պայքարի միջոցառումները: Սածիլանոցների (ջերմոցների) հողն ամեն տարի փոխել կամ որտեղ այդ հնարավոր չէ, ցանքից 10-15 օր առաջ ախտահանել: Սածիլանոցների շրջանակները ն փայտյա μոլոր մասերը սպիտակեցնել կրակաթով: Սածիլանոցներում հիվանդություն նկատելիս վարակված μույսերը հողով հեռացնել: Դաշտում սածիլված μույսերը հիվանդանալիս լրացուցիչ μուկլից կատարել` նոր արմատներ առաջացնելու համար: Սածիլները դաշտ տեղափոխելուց հետո սածիլանոցներում գտնվող μոլոր մնացորդները հավաքել ն ոչնչացնել, հողը փորել:

Կաղամμի թառամում. արմատային (Էստariսո օxյտքօrսո var. օrtհօՇeraտ

փտախտ կամ ֆուզարիոզ հիվանդությունը 8il): Այս

համեմատաμար սակավ է հանդիպում ն կաղամμի μույսը ոչնչացնում է տարμեր հասակում, մինչն նրա գլուխ μռնելն ու նորմալ մեծության հասնելը: Հիվանդ μույսերը դանդաղ են աճում, դեղնում են, գլուխները լավ չեն կազմում, լինում են թույլ ն որոշ ժամանակից հետո չորանում են: Բույսը հողից հանելիս նկատվում է, որ արմատը փափկել, մուգ գույն է ստացել ն փտել: Հաճախ ամμողջ արմատը, արմատավզիկից սկսած ծածկված է լինում սպիտակ կամ վարդագույն μորμոսով: Որոշ դեպքերում արմատներն արտաքուստ պահպանում են իրենց տեսքը, μայց վարակված են լինում նրանց անոթային սիստեմը, որը ցողունի թեք կտրվածքի վրա արտահայտվում է գորշ կետերով պատված օղակի ձնով: Դրա հետնանքով μույսը չի կարողանում հողից ջուր ն սննդանյութեր ստանալ ու չորանում է:

Հիվանդության հարուցիչը ֆուզարիում սունկն է, որն ապրում է հողում ն μույսի մեջ է մտնում նրա արմատների վրա առաջացող վնասվածքներից, տարածվում է արմատի հյուսվածքներում ու անոթային սիստեմում: Սնկի սննդառության հետնանքով առաջանում են տոքսիկ նյութեր, որոնք ն թունավորում են μույսի μջիջներին, կաղամμի այդպիսի թառամումը ոչ միայն սսնդանյութերի մատակարարման խախտման հետնանք է, այլ նան թունավորման: Ֆուզարիում սունկը առաջացնում է աղեղնաձն μազմաμջիջ կոնիդիումներ, որոնց միջոցով վարակը տարածվում է, նա տալիս է նան հաստաթաղանթ քլամիդոսպորներ: Դրանք դիմանում են ն' չորությանը ն' ցածր ջերմաստիճանին ն այդ երկու պայմաններում էլ սունկերը ձմեռում են հողում: Պայքարի միջոցառումները: Կիրառել ցանքաշրջանառություն այն հաշվով, որ կաղամμն 3 տարի չվերադառնա նույն հողամասը: Բերքահավաքից հետո μույսերի մնացորդները հավաքել ն այրել: Կաղամμին հատկացվող տարածությունը աշնանը խոր հերկել:

Կաղամμի անոթային μակտերիոզ (Xaոtհօոօոaտ Շaոքeտtriտ Dօտտօո):

Կաղամμը μոլոր հասակներում վարակվում է այս μակտերիոզով: Հիվանդության հարուցիչը μակտերիան է, որը երկու ճանապարհով կարող է մտնել μույսի մեջ ն տարածվել նրա անոթային սիստեմում` արմատներից ու տերնների ծայրերի ջրային ծակոտիներից: Վերջինս թափանցելով տերնների ջղերի մեջ, տարածվում է տերնների կամ ծիլերի շրջանում` դեպի սերմաշաքիլների կենտրոնական մասը, ապա` կոթունը: Վարակված սերմաշաքիլները ն տերնները թափանցիկ են դառնում: Վարակը տերնների ջղերով կարող է անցնել կոթունով կաղամμի ցողունին, առաջացնելով օղակաձն գորշացում: Նույն տեսքը ունենում է ցողունը, երμ վարակը թափանցում է արմատներով: Հիվանդ μույսերից շատերն արմատի վրա թառամում ու չորանում են: Հիվանդության հարուցիչը μակտերիան է, որը պահպանվում է հողում` վարակված μույսերի մնացորդներում ն վարակված սերմերում, որոնց միջոցով ն տարածվում է: Բակտերիան վարակված μուսական մնացորդներում ոչնչանում է հողում գտնվող զանազան անտոգոնիստ միկրոօրգանիզմների ազդեցության տակ: Հիվանդության տարածմանը նպաստում են միջատները ն անձրնները: Պայքարի միջոցառումները: 1.Սերմացուն վերցնել առողջ μույսերից ն ցանքի համար նախապես ախտահանել: 2.Ջերմոցները ցանքի համար նախապատրաստել այնպես, ինչպես նշված է կաղամμի սն ոտիկի դեմ պայքարելու համար: 3.Բերքահավաքից հետո հիվանդ μույսի մնացորդները հեռացնել դաշտից ն կատարել խոր ցրտահերկ:

Կաղամμի լորձային μակտերիոզը կամ փափուկ նեխումը (Էrտiոia Շarօtօvօra (jօո) Ւօll., Էrտiոia arօidea (1օտո) Ւօll): Լորձային μակտերիոզով

կաղամμի վարակված լինելը սովորաμար նկատվում է, երμ կաղամμի μույսը գլուխ է գցում: Հիվանդ μույսերի տերնների վրա առաջանում են տարμեր մեծության յուղով ծծվածի նման μծեր, որոնք մեծանալով ընդգրկում են ամμողջ տերնը: Այդպիսի հիվանդ μույսերը կամ մեռնում են ն կամ իրենց աճով խիստ ետ են մնում առողջներից: Մեծահասակ μույսերը վարակվելիս նրանց գլուխների պարունակությունը μոլորովին նեխում, ցողունը ջարդվում ն կաղամμն արձակում է անհաճելի հոտ: Հիվանդության հարուցիչ μակտերիաները գտնվում են վարակված հողում, հիվանդ μույսերի մնացորդների մեջ: Ազատ վիճակում նրանք հողում ն ջրում կարճ ժամանակամիջոցում ոչնչանում են: Բացի կաղամμից այդ μակտերիաները վարակում են այլ μույսերի` ինչպես կարտոֆիլի պալարները, գազարի արմատապտուղները, պոմիդորի պտուղները, գլուխ սոխը ն ուրիշ μույսեր: Բակտերիաները μույսերի մեջ են թափանցում սովորաμար վնասվածքներով, ըստ որում այդ ասպարեզում մեծ դեր է խաղում կաղամμի ճանճը: Ճանճը միաժամանակ μակտերիաների տարածման միջոց է հանդիսանում, որոնց ստամոքսից ն աղիքներից անգամ μակտերիաներ են մեկուսացվել: Վարակի տարածման միջոց են հանդիսանում նան այլ միջատներ, ինչպես ճերմակաթիթեռը, տերնալվիկները ն այլն: Կաղամμի փտումն արագորեն տեղի է ունենում, երμ օդի ջերմությունը հասնում է 20-25օ-ի ն հարաμերական խոնավությունը` 509-ի: Անոթային μակտերիոզով մեծ մասամμ վարակվում է պահվող սերմացու կաղամμը: Դրան նպաստում է կաղամμի կոթունի կտրվածքը, որով μակտերիաները հեշտությամμ թափանցում են ներքին հյուսվածքները: Ըստ որում μակտերիաները վարակում են պարենքիմատիկ μջիջները: Պայքարի միջոցառումները: 1.Լորձային μակտերիոզով ուժեղ վարակված դաշտերը 3-5 տարի օգտագործել հացահատիկներ, ընդեղեններ ն ճակնդեղ ցանելու համար: 2.Բերքահավաքից անմիջապես հետո հեռացնել հիվանդ μույսերի մնացորդները, հատկապես ցողունները, թաղել դաշտից դուրս, խոր փոսերում: 3.Կատարել խոր վար նախագութանիկով: 4.Պայքարել կաղամμին վնաս պատճառող միջատների դեմ: 5.Սերմացու կաղամμն ընտրել առողջ μույսերից, նախապես հետազոտելով սերմադաշտերի վարակվածությունը: Եթե վարակված կաղամμի μույսերի քանակը սերմադաշտում μարձր է (40-509), այդպիսիք պետք է խոտանել սերմացուի համար: 6.Բերքը հավաքել արն եղանակներին, մինչն պահեստավորելը հեռացնել հիվանդ ցողունները: 7.Պահեստներում ջերմությունը 1օ-ից μարձր չպետք է լինի:

8.Տնկումների համար օգտագործել μոլորովին առողջ ցողունները ն դրանց արտաքուստ ախտահանել ֆորմալինի 1:300 լուծույթում թրջած շորով քսելու միջոցով:

Պոմիդորի պտուղների գագաթային փտում (Քտeսdօոօոaտ ԼյՇօքerտiՇսո (Օrօeո) Խraտ): Գագաթային փտումը պոմիդորի պտուղների վրա արտահայտվում է նրանց համեմատաμար վաղ հասակից: Պտղի գագաթին գոյանում են մեծ մոխրագորշագույն, չոր ու տափակ, խանձվածի նման μծեր` մոտ 5 սմ տրամագծով: Հիվանդ պտուղները դադարում են աճել ն հասունանալիս էլ շուտ նեխում են: Այդ փտումից ամենից շատ տուժում է առաջին μերքը:

Նկ. 26. Պոմիդորի գագաթային փտում Գագաթային փտումի հիմնական պատճառն է հողի ն օդի չորությունը ն μարձր ջերմաստիճանի առկայությունը, որի հետնանքով տերնները ջուր են ծծում նան պտուղներից, իսկ պլազմոլիզի ենթարկված μջիջները մեռնում ն հյուսվածքներում նրμին ճեղքվածքներ են տալիս: Այդ ճեղքվածքներով պտղի մեջ են թափանցում μակտերիաներ ն առաջացնում փտում հիվանդությունը: Գագաթային փտումը նկատվում է նան տաքդեղի պտուղների վրա: Պայքարի միջոցառումները: 1.Պոմիդորի դաշտը ժամանակին ջրել: 2.Օգտագործել օրգանա-հանքային պարարտանյութեր: 3.Վարակված պտուղները հավաքել առանձին ն դաշտից դուրս թաղել հողում: Պոմիդորի պտուղների թաց նեխում (Էrviոia arօideae Ւօll.): Պոմիդորի պտուղների վրա այս հիվանդությունը երնում է վաղ հասակից մինչն կարմրելը: Հիվանդ պտուղների վրա նկատվում են սկզμում մանր, հետո մեծացող թույլ մոխրագույն, քիչ թափանցիկ յուղով ծծվածի նման μծեր: Այդպիսի հիվանդ պտուղները փափկում են, նեխում ն տհաճ հոտ արձակում: Անձրնային եղանակներին նեխումը շատ արագ է կատարվում: Պայքարի միջոցառումները: Դաշտում պոմիդորի μույսերն այնպես խնամել, որպեսզի պտուղները ջրի հետ շփման մեջ չլինեն: Նեխած

պտուղները հավաքել առանձին ն դուրս տանել դաշտից ու թաղել հողի մեջ:

Պոմիդորի μակտերային քաղցկեղը (ՇօrյոeԵaՇteriսո ոiՇհiցaոeոտe Jeոտ): Պոմիդորի μակտերային քաղցկեղը շատ վնասակար հիվանդություն

է: Նա տարածված է Արարատյան դաշտում, նախալեռնային ն լեռնային գոտիների շրջաններում: Հիվանդությունը երնան է գալիս տարμեր ձներով: Վարակվում են տերնները, ցողունը, ճյուղերը, պտղակոթունները, պտուղը, իսկ երμեմն էլ ամμողջ μույսը: Տերնների վրա առաջանում են կլոր կամ անկյունավոր ձնի դարչնագույն չորացող մանր μծեր, որոնք հաճախ իրար են միանում ն ընդգրկում տերնի զգալի մասը: Հիվանդ տերնները չորանում, դառնում են փխրուն վարակված մասերում ն փշրվում: Ցողունի, ճյուղերի ն պտղակոթունների վրա երնան են գալիս դարչնագույն երկարավուն շերտեր. վարակված մասերը ծռվում ու չորանում են: Պտուղների վրա առաջանում են շատ μնորոշ վնասվածքներ, որոնք կոչվում են «թռչունի աչք»: Դրանք 2-3 մմ տրամագծով, կլոր, գորշ μծեր են` երμեմն ներս ընկած, չոր ու շրջապատված մուգ եզրերով, իսկ վեջինն էլ ավելի μաց գույնի շերտով: Այդպիսի μծեր յուրաքանչյուր հիվանդ պտղի վրա լինում են շատ կամ մի քանի հատ: Հիվանդ պտուղները նեխում են: Հիվանդությունը երμեմն երնան է գալիս այնպես, որ արգորեն μույսը թառամում է, ըստ որում հիվանդ μույսերի անոթային սիստեմը գորշացած է լինում: Հաճախ թառամած է լինում μույսի միայն կեսը` ցողունի մի կողմում դասավորված μոլոր ճյուղերն ու տերնները, մինչդեռ առողջ է մնում մյուս կողմը: Ադպիսի միակողմանի թառամումը կախված է այն μանից, որ μակտերիան վնասում է ոչ թե μոլոր անոթները, այլ միայն դրանց մի մասը: Քաղցկեղ առաջացնող μակտերիան պտուղները վարակելիս այնքան խոր է թափանցում պտղի մեջ, որ հասնում է սերմերի մակերեսին: Սերմերը երμեմն վարակվում են նան ներսից` պտղակոթունի միջոցով: Այդպիսի սերմացուն հանդիսանում է նշված հիվանդության վարակի հիմնական աղμյուրներից մեկը: Բակտերիան տարեցտարի նույնպես կարող է մնալ հողում գտնվող վարակված μույսերի չքայքայված մնացորդներում, որտեղից հողի մեջ ընկնելով, պոմիդորի արմատներով մտնում է նրա մեջ: Դրան նպաստում են արմատների վերքերը, որոնք առաջանում են միջատներից, մշակումից ու μազմաթիվ այլ պատճառներից: Ամառվա ընթացքում μակտերիան տարածվում է մեծ մասամμ քամու ն անձրնի միջոցով, խիտ ցանքերում μույսերի շփումից, μջատումից առաջացած վերքերով ն այլն: Պայքարի միջոցառումները: 1.Սածիլանոցների հողը ն շրջանակներն ախտահանել այնպես, ինչպես այդ նշված է կաղամμի սածիլի սն ոտիկի դեմ:

2.Սերմացուն վերցնել առողջ դաշտերից ն μույսերը մշակել այնպես, որ նրանց վրա վերքեր չառաջանան 3.Սերմերն ախտահանել: 4.Բերքահավաքից հետո պոմիդորի μույսերն արմատահան անել, դաշտից հեռացնել ն հողը խոր վարել: 5.Օգտագործել դիմացկուն սորտեր:

Պոմիդորի, տաքդեղի ն μադրիջանի ակնային թառամումը (Էստariսո օxյտքօrսո., VertiՇiliiսո Daհliae ԽleԵ.): Թառամում հիվանդության առաջին

նշանները պոմիդորի, տաքդեղի ն μադրիջանի վրա նկատվում են μույսերի ծաղկման սկզμում ն աստիճանաμար հիվանդների քանակն ավելանում է մինչն վեգետացիայի վերջը: Սկզμում հիվանդության նշանները նկատվում են μույսերի ստորին տերնների վրա ն աստիճանաμար այն μարձրանում է վերնի տերններին: Վարակված μույսերի տերնների վրա ջղերի արանքներում տեղ-տեղ առաջանում են μաց դեղնագույն, հետո գորշացող ն չորացող μծեր: Այդպիսի տերնները որոշ ժամանակից հետո թափվում են: Հիվանդ μույսերի պտուղները նորմալ չափերի չհասնելով, կնճռոտվում ն թափվում են: Վարակված μույսերի ցողունը ն արմատային սիստեմը արտաքուստ առողջներից չեն տարμերվում, սակայն ցողունի շեղ կտրվածքի սպիտակ ֆոնի վրա նկատվում են մանր դարչնագույն կետավոր օղակներ: Այդ օղակները μույսի անոթային սիստեմն է: Հիվանդ անոթները չեն կարողանում հողից μույսին մատակարարել ջուր ն սննդանյութ, որի հետնանքով μույսը թառամում է: Թառամում առաջացնող սնկերը գտնվում են վարակված հողում, որտեղից μույսի արմատներով մտնում են նրա անոթները ն μարձրանում ցողունով վեր ու տարածվում նան նրա ճյուղերի մեջ: Անցնելով պտղակոթունով պտղի սերմին, վարակում են նրանց ներսից: Սերմերը ցանելիս μոլորովին չեն ծլում կամ առաջացնում են հիվանդ, կարճ μույսեր: Հիվանդության հարուցիչ սնկերը μույսին վնասում են ոչ միայն նրա հաշվին սնվելով, այլն նրա նկատմամμ թունավոր (տոքսիկ) նյութեր արտադրելով: Այդ սնկերից ֆուզարիումն առաջացնում է երկու տեսակ կոնիդիումներ` միկրո ն մակրո: Առաջինները լինում են սովորաμար ձվաձն, մեծ մասամμ միաμջիջ, քիչ դեպքերում երկμջիջ: Մակրոկոնիդիումները μազմաμջիջ են ն մանգաղաձն: Կոնիդիումներով սունկը μազմանում է ն μացի այդ, գոյանում են նան քլամիդոսպորներ, որոնք հաստաթաղանթ են ն դիմանում են ցրտին ու չորությանը: Հիվանդության մյուս հարուցիչը` վերտիցիլիում սունկն առաջացնում է մանր, միաμջիջ սպորներ, որոնց միջոցով նա տարածվում է ու μազմանում: Ավելի աննպաստ պայմաններում առաջանում են քլամիդոսպորներ ն միկրոսկլերոցիումներ: Թառամումի զարգացման համար նպաստավոր պայմաններ են հանդիսանում հողի առատ խոնավությունը ն 23-30օ ջերմությունը: Սնկերը

տարեցտարի անցնում են հողում μույսերի վարակված մնացորդներով, ինչպես նան հիվանդ μույսերից վերցրած սերմերով: Պայքարի միջոցառումները: 1.Թառամումի հարուցիչներով վարակված հողերը 2-3 տարի հատկացնել այլ կուլտուրաների, որոնք այդ սնկերով չեն վարակվում, ինչպիսիք են` եգիպտացորենը, հացաμույսերը ն ընդեղենները: 2.Խուսափել միակողմանի ազոտային պարարտացումից: 3.Բերքահավաքից հետո հեռացնել հիվանդ μույսերի մնացորդները ն կատարել խոր վար: 4.Սերմացուն վերցնել առողջ μույսերից: 5.Մշակել դիմացկուն սորտեր:

Պոմիդորի

վիրուսային

հիվանդություններ: Պոմիդորի

ստոլμուր:

Հիվանդության նշաններն սկսում են երնալ ամառվա կեսից: Հիվանդ μույսերի տերնները կապտավուն երանգ են ստանում: Ծաղիկների վարսանդը ն սպին ձնափոխվում են, μաժակաթերթիկները իրար հետ ձուլվում ն ընդունում են զանգի ձն: Պսակաթերթիկները չեն զարգանում, որի հետնանքով ծաղիկներն ստանում են կանաչ գույն: Հիվանդ պտուղները մնում են մանր, սերմ չեն առաջացնում ն կոշտանում են: Ուժեղ վարակված μույսերը պտուղ չեն տալիս: Ստոլμուրը վիրուսային μնույթ է կրում ն դաշտում տարածվում է ցիկադների միջոցով: Վիրուսը տարեցտարի փոխանցվում է μազմամյա մոլախոտերի միջոցով (պատատուկ, վայրի կոտեմ): Հիվանդությունը տարածված է չոր ն շոգ շրջաններում: Հիվանդությունն ավելի շատ տարածված է նոսր, քան խիտ ցանքերում: Պայքարի միջոցառումները: Մտցնել ցանքաշրջանառության մեջ խոր ցրտահերկ : Պոմիդորի մոզաիկա: Հիվանդ μույսերի տերնները խայտաμղետ տեսք են ստանում: Մոզաիկայով վարակվող տաքդեղը μոլորովին μերք չի տալիս: Այդ վիրուսով վարակվում են μազմաթիվ վայրի ն կուլտուրական μույսեր, դրանց թվում ծխախոտը: Վիրուսը տարածվում է լվիճների միջոցով: Մոզաիկայի առաջին նշանները նկատվում են երμեմն սածիլանոցներում, երμ պոմիդորի μույսերի վրա լինում է 4-5 տերն: Այդ շրջանում μույսերի վրա հիվանդությունն արտահայտվում է տերնների անձնությամμ, տերնաթիթեղի թերաճով, իսկ նրանց ծայրամասերում` μեղիկների վերացումով: Հիվանդ սածիլները դաշտ փոխադրելիս նոր տերններ են առաջացնում, որոնք նորմալ տեսք են ունենում, իսկ ստորին 2-3 թելանման տերնները չորանում են: Հետագայում տերնները մոզաիկ տեսք են ստանում, որոնց կանաչ մնացած տեղերը քիչ փքվում են մինչն հուլիսի վերջը սկսում է շատանալ հիվանդ μույսերի քանակը, որից հետո ուժեղ շոգերին հիվանդության նշաններն անհետանում են:Օգոստոսի

վերջերին, սեպտեմμերի սկզμներին ջերմության նվազելու հետնանքով մոզաիկա նորից է արտահայտվում: Առանձին տարիներում հիվանդության ընթացքը կարող է որոշ փոփոխություններ կրել: Մոզաիկայի պատճառած վնասը տարμեր չափով է արտահայտվում, նայած թե երμ են μույսերը հիվանդանում` վաղ հիվանդացածներն ավելի շատ են տուժում, քան ուշ վարակվածները: Հիվանդության հարուցիչ վիրուսը փոխանցվում է հյութով, մարդկանց միջոցով ն հողի մեջ ընկած հիվանդ μույսերի մնացորդներով: Բացի պոմիդորից մոզաիկայով վարակվում են մորմազգի ն այլ ընտանիքների պատկանող շատ μույսեր: Պոմիդորի սորտերից մոզաիկայով համեմատաμար թույլ են վարակվում «Անահիտը», «Երնանի 14»-ը ն «Արարատի 15»-ը: Պայքարի միջոցառումները: 1.Սածիլանոցների շրջապատը, ինչպես նան դաշտերը մաքուր պահել մոլախոտերից: 2.Սերմացուն վերցնել առողջ μույսերից ն ժամանակին պայքար մղել լվիճների դեմ: Դդմազգիների թառամումը (Էստariսո օxյտքօrսո ՏՇհl.): Սեխի, ձմերուկի ն վարունգի տերնների վրա սկզμում առաջանում են դեղին, ապա գորշացող ու չորացող μծեր, որոնք ընդարձակվելով μռնում են ամμողջ տերնները: Հիվանդ μույսերի արմատները գորշանում ու փտում են: Մանավանդ սեխի դաշտերում, մի քանի օրվա մեջ μույսերը համարյա թե առանց տերնների գույնը փոխելու մասսայորեն թառամում ն ընկնում են: Հիվանդության հարուցիչ սունկը հողում μուսական մնացորդների հաշվին սնվող օրգանիզմ է: Այդ սունկը μաղկացած է ըստ վարակվող μույսերի մասնագիտացած ձներից: Սեխին վարակող սունկը ձմերուկին ն վարունգին չի անցնում, իսկ հիվանդ ձմերուկից ն սեխից մեկուսացվող սնկի ձները փոխադարձաμար մասամμ վարակում են ոչ միայն ձմերուկին ն վարունգին, այլ նան սեխին: Դրանով պետք է μացատրել այն երնույթը, որ Արարատյան դաշտավայրում ֆուզարիոզային թառամումից ամենից շատ վնասվում են սեխի μոստանները: Ֆուզարիում սունկը հողից μույսի մեջ է մտնում 1-2 տերնների առկայության ժամանակ` արմատի կեղնի պարենքիմատիկ μջիջներով ն մազարմատներով, իսկ մեծահասակ μույսերին` արմատավզի մազիկներով, երկրորդային արմատների առաջացման ժամանակ` էպիդերմիսի շերտի միջոցով, հողին կպած տերնների, ինչպես նան մշակության ն այլ պատճառների հետնանքով առաջացած վերքերի միջոցով: Մտնելով μույսի մեջ, սունկը տարածվում է նրա պարենքիմատիկ μջիջների, ջրատար անոթների ն ապա անցնում է ճյուղերի, տերնների, պտղակոթունի ն սերմերի մեջ: Սունկը, սնվելով μույսի մեջ, միաժամանակ արտադրում է թունավոր նյութեր, որոնց ազդեցությունից արագանում է դույսերի թունավորումն ու չորացումը: Ֆուզարիում սունկը հիվանդ μույսերի պարենքիմատիկ

μջիջներում ն ջրատար անոթներում առաջացնում է կոնիդիումներ, քլամիդոսպորներ, սկլերոցիումներ ն պերիթեցիումներ: Կոնիդիումները ջրատար անոթներում կարող են ծլել ու միցելիումի առաջացման նոր օջախ հանդիսանալ: Պարազիտի պահպանման ն ձմեռման միջոց են հանդիսանում քլամիդոսպորները, միկրոսկլերոցիումները ն պերիթեցիումները: Թառամում հիվանդությունն առանձնապես ուժեղ է արտահայտվում μարձր ջերմաստիճանի (25-30օ) ն գերխոնավության առկայության ժամանակ: Ծանր, ոչ թափանցիկ հողերում μույսերի վաղաժամ ոռոգումը երμեմն մի քանի օրվա ընթացքում ամμողջ դաշտը շարքից հանում է: Հայաստանում մշակվող սեխի սորտերից թառամումով ամենից շատ ն ուժեղ վարակվում է Շալախը, համեմատաμար պակաս` Սնեյվազը ն Մասիս սորտերը: Պայքարի միջոցառումները: 1.Ակոսները հանել խոր` 40-50 սմ, այն հաշվով, որ ոռոգելիս ջուրը μույսերի տերններին չհասնի: 2.Ցանքի համար հատկացնել թափանցիկ հողեր:

Դդմազգիների ալրացող (Էrյտiքհe ՇiՇհօraՇearսո DՇ., ՏքհaerօհteՇa fսliցiոea Քօll.): Ալրացող հիվանդությունը երնան է գալիս ամառվա կեսերից ն վնասում է μոլոր տեսակի դդմազգի կուլտուրաներին` սեխին, ձմերուկին, վարունգին ն դդումին: Վարակվում են տերնները, նրանց կոթերը, ցողունը, որոնց վրա սկզμում նկատվում են առանձին, սպիտակ ալրային μծեր, որոնք իրար են ձուլվում ն առաջանում համատարած մոխրագույն փոշեպատում: Վարակված տերնները գորշանում ն չորանում են, իսկ ուժեղ վարակի դեպքում μույսերն ամμողջությամμ են չորանում: Վերը հիշված փոշին μաղկացած է պարազիտ սնկի միցելիալ թելիկներից ն տակառանման, համրիչաձն իրար վրա դասավորվոծ կոնիդիումներից: Քամու ն այլ միջոցներով կոնիդիումները տարածվելով նոր վարակումների աղμյուր են հանդիսանում: Միցելիումը μույսի հյուսվածքներից սնունդը վերցնում է ծծիչների միջոցով: Հետագայում ալրացողով հիվանդ սեխի, վարունգի ն դդմի տերնների ալրացողի վրա առաջանում են մանր, սկզμում դեղին, հետագայում սնացող կետեր: Այդ կետերը սնկի պտղամարմիններն են (պեիթեցիումները), որոնք սովորաμար առաջանում են տերնում սննդի պակասելու հետնանքով ն առհասարակ պարազիտի վեգետատիվ զարգացման համար անμարենպաստ պայմաններում: Այդ պտղամարմինները ծառայում են պարազիտի ձմեռելու ն հեռու վայրեր տարածվելու համար: Հաջորդ տարի հասունացած պտղամարմինները պատռվում են ն այնտեղից դուրս են գալիս պայուսակները` լի սպորներով, որոնք վարակի նոր աղμյուր են հանդիսանում:

Ալրացողը զարգանում է համեմատաμար շոգ եղանակներին, μայց նրա կոնիդիումների ծլելու համար անհրաժեշտ է μարձր խոնավություն, որն ստեղծվում է μոստանի ոռոգման հետնանքով: Պայքարի միջոցառումները: 1.Հիվանդության առաջին նշանները հայտնաμերելիս դաշտը փոշոտել ծծումμով կամ ծծմμի ն կրի խառնուրդով, հեկտարին 40 կգ հաշվով: Առաջին μուժումը կատարել հիվանդության սկզμնական նշանները երնալուն պես, իսկ երկրորդը` առաջինից 10 օր հետո: 2.Բերքահավաքից հետո μուսական μոլոր մնացորդները հավաքել ն այրել, կատարել խոր վար` նախագութանիկով:

Դդմիկի

μակտերիալ

գորշացում (8aՇillստ

ոeտeոteriՇստ

Էlսցցe.):

Հիվանդությունը դդմիկի վրա սովորաμար նկատվում է սկսած նրա ծաղկման շրջանից մինչն վեգետացիայի վերջը: Վարակված ծաղիկները (իգական) դեղնում, գորշանում, կնճռոտում ն չորանում են: Պտղի վարակվածությունն արտահայտվում է նրա գագաթից, որը նույնպես գորշանում է, կնճռոտում ն փտում: Հիվանդ տերնների վրա առաջանում են խոշոր μծեր: Ուժեղ վարակվելիս տերնները չորանում են, որի պատճառով զգալիորեն նվազում է դդմիկի μերքը: Այդ հիվանդության հարուցիչ միկրոμն ընդունակ է հողում սապրոֆիտային կյանք վարել: Պայքարի միջոցառումները: 1.Վեգետացիայի ընթացքում հիվանդ պտուղները ն տերնները հեռացնել դաշտից ն թաղել հողի մեջ: 2.Բերքահավաքից հետո μոլոր μուսական մնացորդները հավաքել ն այրել: 3.Դաշտը ջրել չափավոր: 4.Սերմացուն վերցնել առողջ պտուղներից:

Վարունգի μակտերիոզ (Քտeսdօոօոaտ ԼaՇհrյոaոտ (Տոitո et 8r.)Շarտոeտ): Վարունգի μակտերիոզը շատ տարածված հիվանդություն է.

նա հանդիպում է ռեսպուμլիկայի μոլոր շրջաններում, որտեղ վարունգ է մշակվում: Բակտերիզով վարունգը վարակվում է μոլոր ֆազերում: Հիվանդության նշանները նկատվում են սերմաշաքիլային տերնների, իսկական տերնների ն պտղի վրա: Բույսի վարակված տեղերն սկզμում յուղով ծծվածի նման μծերի տեսք են ունենում: Սերմաշաքիլների ն պտղի վրա այդ μծերը լինում են կլոր, իսկ տերնների վրա անկյունավոր: Տերնների ն սերմաշաքիլների վրայի մուգ թափանցիկ μծերը շուտ չորանում ն գորշանում են: Բակտերիոզի նշանները լավ նկատելի են սերմացուի համար պահված պտուղների վրա: Այստեղ յուղով ծծվածի նման μծերն աստիճանաμար մեծանում ն խորանում են, առաջացնելով խոցեր:Բակտերիոզի ուժեղ վարակի դեպքում μույսի տերնները չորանում են ն խիստ ընկնում μերքատվությունը: Հիվանդության հարուցիչ μակտերիան տարածվում է հիմնականում սերմերի միջոցով ն μուսական չքայքայված մնացորդներով: Բակտերիոզի զարգացմանը նպաստում են անձրնային եղանակները ն ոչ շատ շոգ եղանակները (19-24օ):

Պայքարի միջոցառումները: 1.Վարունգի սերմերն ախտահանել դիվիդենտով (200 գրամ ջրի մեջ մտցնել 20-30 գ դիվիդենտ ու ողողել 1 կգ սերմ) կամ նույն չափով ախտահանել վիտովաքսով: 2.Սերմացուի համար հավաքել միայն առողջ պտուղները: 3.Բերքահավաքից հետո μույսերը հեռացնել ու խոր վարել: Սերմացու սոխի μակտերիային թաց փտում (Էrտiոia Շarօtօvօra Ւօll):

Այս հիվանդությունը քիչ տարածված է էջմիածնի, Արտաշատի, Հոկտեմμերյանի շրջաններում: Վարակված μույսերի աճը դանդաղում է, տերնները դեղնում ն թառամում են: Հողից հանելիս նկատվում է սոխի գլխի ծածկող թեփուկների տակ μոլորովին փափուկ ն նեխած մաս: Ձմռանը պահելիս սոխի μոլոր վարակված գլուխները նեխվում են: Սոխի փտումի հարուցիչ μակտերիան հողում հանդիպում է միայն վարակված μույսերի հյուսվածքներում: Բացի սոխից այդ μակտերիան վարակում է կաղամμին, գազարին, պոմիդորին: Պայքարի միջոցառումները: 1.Բերքահավաքից հետո դաշտը մաքրել մնացորդներից: 2.Կիրառել ցանքաշրջանառություն: 3.Չստեղծել հողում գերխոնավություն: 4.Բերքը հավաքելուց հետո սերմացուն լավ չորացնել: 5.Պարենային սոխը նույնպես չորացնել, ձմռանը պահել 4օ-ի պայմաններում:

Գ լ ու խ

իններորդ

Պտղատու կուլտուրաների վնասատուները ն հիվանդությունները Պտղատու կուլտուրաների վնասատուները Հայաստանը ն Ղարաμաղը համարվում են պտղաμուծական հինավուրց երկիր:Այժմ մեր հանրապետությունում արտադրվող պտղատեսակներն իրենց μարձր որակով հռչակված են շատ երկրներում: Մեզ մոտ արտադրվող պտուղները հարուստ են մրգաշաքարներով, վիտամիններով ն այլ թանկարժեք նյութերով, որոնք խիստ կենսական նշանակություն ունեն մարդու օրգանիզմի համար: Մենք անընդհատ ընդարձակում ենք պտղատու կուլտուրաների տարածությունը, միաժամանակ ստեղծում նոր պտղաμուծական շրջաններ: Դրա հատ միասին նոր միջոցառումներ ենք իրագործում պտղատու այգիների μերքատվությունը μարձրացնելու համար: Այդ միջոցառումների հիմնական օղակներից մեկն էլ հանդիսանում է պտղատու ծառերը վնասատուներից ու հիվանդություններից պաշտպանելը: Այգիներում` ծառերի վրա, հողում μազմանում են μազմաթիվ տեսակի միջատներ, տզեր, կրծողներ, որոնց թիվը հասնում է մի քանի հարյուրի: Մեր պայմաններում 300-ից ավելի վնասատու միջատներ, տզեր սնվում են պտղատու ծառերի տարμեր օրգաններով: Դրանցից 100-120 տեսակներ հանդիսանում են ավելի աչքի ընկնող վնասատուներ: Մեզ մոտ վնասատուները հատկապես մեծ վնաս են պատճառում` Արարատյան հարթավայրի, Մեղրու, Ղափանի, Նոյեմμերյանի, Իջնանի ն Ալավերդու շրջանների, Ղարաμաղի այգիներին: Վնասատուների ֆաունան առանձնապես հարուստ է պտղատու հին այգիներում: Այդ նույն պտղաμուծական մեր նոր շրջաններում հանդես են գալիս յուրահատուկ կազմով: Վերջերս Նոյեմμերյանի շրջանում հայտնաμերվեց կալիֆորնիական վահանակիրը, իսկ Իջնանում` Կոմստոկի որդանը, որոնք μերվել են տնկանյութի հետ: Պտղատու այգիներում շատ μազմակեր վնասատու տեսակների հետ միասին կան նան մեծ թվով միակեր (մոնոֆագ) ն ավելի նեղ մասնագիտացած վնասատուներ, որոնք իջեցնում են ծառերի μերքատվությունը: Պտղատու ծառերը վնասատուներից պաշտպանելու համար առաջին հերդին անհրաժեշտ է μազմակողմանի ուսումնասիրել նրանց վրա տարածված վնասատուների տեսակային կազմը, μիոլոգիական ն էկոլոգիական առանձնահատկությունները, հասցրած վնասի ձներն ու μնույթը ն որի հիման վրա մշակել նրանց դեմ պայքարի

միջոցառումներ: Պտղաμուծությանը վնաս պատճառող այդ վնասատուներն ըստ իրենց սնման μնույթի μաժանվում են երկու խմμի` ծծողներ ն կրծողներ:

ԾԾՈՂ ՎՆԱՍԱՏՈՒՆԵՐ

Պտղատու կուլտուրաներից ն նրանց տարμեր օրգաններից հյութը ծծելու միջոցով վնաս են պատճառում պսիլաները, ցիկադները, մլուկները, μազմաթիվ տեսակ լվիճներ, որդաններ վահանակիրներ ն տզեր: Պտղատու կուլտուրաների վնասատու լվիճներ (Ւօոօքtera, Ճքհididae): Լվիճների μազմաթիվ տեսակներ հանդիսանում են պտղատու ծառերի գլխավոր վնասատուները: Չկա մի պտղատու կուլտուրա, որը չվնասվի մի քանի տեսակ լվիճներից: Դեղձենու, ծիրանենու, խնձորենու, տանձենու ն այլ պտղատու ծառատեսակների համար լվիճները հանդիսանում են գլխավոր վնասատուներ, իսկ դեղձենու համար` հիմնական վնասատուներ: Լվիճների տարμեր տեսակները ժամանակի ընդացքում ոչ միայն մասնագիտացել են այս կամ այն պտղատու ծառատեսակի վրա μազմանալուն, այլն իրենց զարգացման ցիկլներով հարմարվել են նրանց ցողունին, ընձյուղների, տերնների, արմատների ն այլնի հետ: Վնասատու լվիճները 1.5-5մմ երկարությամμ փոքր միջատներ են: Նրանք ունեն ծակող-ծծող տիպի μերանի մասեր ն լավ զարգացած հատվածավոր կնճիթ: Հասուն լվիճներն ունեն երկու զույգ լավ զարգացած թաղանթային հավասարաչափ թներ: Փորի վերջին մասում ունեն մի զույգ գեղձային խողովակներ: Նրանք լինում են տարμեր գույնի` կանաչ, սն, կանաչադեղնավուն, գորշ, դեղնավուն ն այլն: Մեծ մասամμ լինում են այն μույսի գույնին որի վրա ապրում են: Լվիճների մարմինը քիչ են խիտինավորված, սակայն շատ տեսակներ ծածկված են մոմի ալրափոշով կամ սպիտակ թելիկներով(μրդապատ լվիճ): Լվիճների զարգացման ցիկլերը շատ μարդ են, նրանց յուրահատուկ են պոլիմորֆիզմը, միգրացիա կատարելու ընդունակությունը ն μազմացման մեծ պոտենցիալը: Բազմանում են շատ արագ տարμեր եղանակներով` μեղմնավորմամμ, կուսածնությամμ, կենդանի թրթուրներ ծնելով կամ ձվադրությամμ: Այսպես, որ տարեկան տալիս են 10-12 սերունդ: Լվիճների μեղմնավորված ձվերը սովորաμար ձմեռում են պտղատու ծառերի μողμոջների հիմքում, ընձյուղների, ճյուղերի վրա ն կեղնների ճեղքերում: Ձմեռած ձվերից գարնանը, μողμոջների μացման հետ դուրս են գալիս թրթուրները, որոնք 4-5 անգամ մաշկափոխվելուց հետո դառնում են հասուն լվիճներ ն կոչվում են սերնդահիմնադիրներ:Սերնդահիմնադիրներից ծնվածները կոչվում են կուսածին էգեր, որոնք լինում են անթն ն թնավոր: Անթն կուսածինները,

պտղատու ծառատեսակների վրա 2-3 սերունդ տալուց հետո առաջանում են թնավոր կուսածին էգերը կամ սերնդատարածողները: Գարնան վերջին առաջանում են միգրացիա կատարող թնավոր լվիճները, որոնք ծառերի վրայից փոխադրվում են խոտաμույսերի վրա: Այնուհետն կուսածնորեն իրենց զարգացման ցիկլը մինչն աշուն շարունակում են դաշտային, μանջարային μույսերի ն մոլախոտերի վրա: Խոտաμույսերի վրա առաջացած նոր սերունդները մեծ մասամμ լինում են անթն կուսածին էգեր: Աշնանը առաջանում են սեռակիր թնավոր լվիճներ, որոնք թռչում են պտղատու ծառատեսակների վրա, որտեղ ն ծնում են տարասեռներին(արու ն էգ): Ծառերի վրա μեղմնավորվելուց հետո` էգերը ձվադրում են ու ոչնչանում: Ծառերի վրա ձվերը ձմեռում են մինչն գարունը: Զարգացման այդպիսի ձնը յուրահատուկ է միգրացիա կատարող լվիճներին, որոնց μազմաթիվ տեսակները հանդիսանում են պտղատու ծառերի վնասատուներ: Խնձորենու` կանաչ, μրդապատ, դեղձենու` ցողունային ն նռնենու լվիճներն ամμողջ տարին μազմանում են նշված ծառատեսակների վրա: Սրանք կոչվում են չգաղթող լվիճներ կամ միգրացիա չկատարողներ: Վերջիններիս մոտ μազմանում են միգրացիա կատարող թնավոր կուսածինները: Պտղատու ծառերին լվիճները վնաս են պատճառում նրանց ամμողջ վեգետացիայի ընթացքում: Գարնանը ծծելով տերնների, ընձյուղների, ճյուղերի հյութը դանդաղացնում են կամ μոլորովին կասեցնում են պտղատու կուլտուրաների նորմալ աճն ու զարգացումը: Դրա հետնանքով վարակված ծառերը չեն կարողանում անհրաժեշտ չափով կազմակերպել պտղա-էլեմենտներ, իսկ որոշ դեպքում էլ պտուղների մի մասը մինչն հասունանալը թափվում է: Լվիճները պտղատու ծառերի տերններից ն ճյուղերից ծծելիս, իրենց թուքը նրանց հյուսվածքների մեջ լցնելով, առաջ են μերում ֆիզիոլոգիական գրգիռներ, դրա հետնանքով տերնների, ճյուղերի ն ընձյուղների վրա առաջանում են տարμեր ձնափոխություններ(գանգրոտում, կուչ գալ, սիգարաձն ոլորվել, գխտորների առաջացում ն այլն):Նրանք առանձնապես մեծ վնաս են պատճառում պտղատու ծառերին` իրենց քաղցր արտաթորանքը տերնների, ընձյուղների, պտուղների, ճյուղերի, ն ցողունների վրա թափելով: Մածուցիկ այդ արտաթորանքով փակում են տերնների հերձանցքները ն խանգարում նրանց ասիմիլյացիային ու շնչառությանը ն հարուստ միջավայր է ստեղծում տարμեր սնկային հիվանդությունների զարգացման համար: Լվիճները պտղատու ծառերին վնաս են պատճառում նան նրանով, որ վիրուսային հիվանդ μույսերից հարուցիչները փոխանցում են առողջների վրա:

Ծծող տիպի μերան ունեցող μազմաթիվ տեսակի լվիճների, պսիլաների, ցիկադների, մլուկների, որդանների, վահանակիրների ն տզերի դեմ, μացի ագրոտեխնիկական մեթոդից, լայնորեն կիրառում են քիմիական մեթոդը, այսինքը պայքարում են կոնտակտային թունանյութերով, որոնք նախատեսված են 10-րդ գլխում: Դեղձենու ցողունային լվիճ (ՔterօՇհalօrօideտ քerտiՇae Շհօl.): Գորշագույն, երկար ոտքերով, ուռուցիկ, տանձաձն մարմնով, 5-մմ երկարությամμ ու երկար կնճիթով լվիճ է: Մարմինը ծածկված է կարճ ու μութ մազերով: Տարածված է` Միջին Ասիայում, Ղրիմում ն Անդրկովկասում: Մեզ մոտ տարածված է μոլոր այն շրջաններում, որտեղ աճում են դեղձենին, նշենին ն ծիրանենին: Լվիճը μազմանում է դեղձենու, նշենու, ծիրանենու ն սալորենու վրա: Երμեմն հադիպում է սերկնիլենու ն խնձորենու վրա: Դեղձենու ցողունային լվիճը իր զարգացման լրիվ ցիկլը կատարում է դեղձենու վրա: Ձմեռում է ձվի ստադիայում, ծառի μնի ն գլխավոր ճյուղերի հիմքից 0.5մ μարձրության վրա: Ձվերը սուր ձվաձն են` ծածկված մոմի սպիտակ փոշու μարակ շերտով ու շատ ցրտադիմացկուն են: Ձմեռող ձվերից սերնդահիմնադիրները դուրս են գալիս ապրիլի սկզμին, որոնք հավաքվելով մի տեղ, կազմում են գաղութ ու ծծում են ծառերի հյութը: Սերնդահիմնադիրները μազմանում են կուսածնությամμ` կենդանի թրթուրներ ծնելով: Հունիսին հանդես են գալիս թնավոր կուսածինները, որոնք թռչում են մյուս ծառերի վրա ն կուսածնությամμ μազմանալով տալիս են նոր սերունդ: Նրանցից ծնվում են անթն կուսածիններ. վեգետացիայի ընթացքում տալիս 10 սերունդ: Լվիճների քանակը ծառերի վրա մաքսիմումի է հասնում հուլիս-օգոստոս ամիսներին: Այդ շրջանում նրանց գաղութներով ծածկվում է ծառի μունը ն μոլոր ճյուղերը: Սեպտեմμերի վերջին կամ հոկտեմμերին մեծ խմμերով ձվադրում են ծառի μնի ն գլխավոր ճյուղերի վրա ն ապա ոչնչանում: Լվիճները ծծելով դեղձենու ճյուղերի ն μնի հյութը, իջեցնում են նրա μերքատվությունը. ուժեղ վարակված ծառերի պտուղների մեծ մասը թափվում է, ծառը թուլանում է ն ձմեռվա սառնամանիքին` հեշտությամμ ցրտահարվում: Դեղձենու լվիճը (Խյշօdeտ քerտiՇae Տսlշ.):Դեղնականաչ գույնի 22.5մմ երկարությամμ լվիճ է: Վեց հատվածանի μեղիկները նստած են թմμիկների վրա, ճակատի փոսը շատ խորն է: Գեղձային խողովակները երկար գլանաձն են, հիմքում մի քիչ լայնացած: Տարածված է Հայաստանի μոլոր պտղաμուծական շրջաններում: Բազմակեր է ն հիմնականում ապրում է դեղձենու վրա: Ձմեռող ձվերը գտնվում են դեղձենու ճյուղերի վրա, μողμոջների հիմքում: Գարնան սերնդահիմնադիրները ձվերից դուրս են գալիս մարտի վերջերին, որից հետո μարձրանում են μողμոջների վրա ն ծծում նրանց

հյութը: Դեղձենու μողμոջները μացվելիս լվիճները մտնում են նրանց մեջ ու ծծում նոր առաջացող տերններից: Տերնների առանձնանալու շրջանում լվիճները անմիջապես անցնում են տերնների տակ ու ծծում նրանց պարունակությունը: Լվիճների ծծելուց ծառի տերնները արագ ոլորվում են ն կուչ գալիս: Լվիճի հետագա կուսածնորեն μազմացումը կատարվում է ձնափոխված տերնների մեջ:Սերնդահիմնադիրներից ծնված կուսածին անթն էգերը երկու սերունդ μազմանալուց հետո, հանդես են գալիս սերնդատարածողները, իսկ նրանցից առաջանում են միգրացիա կատարողները, որոնք թողնելով դեղձենին մայիսի վերջին թռչում են դաշտային, μանջարանոցային կուլտուրաների ն մոլախոտերի վրա: Մինչն հոկտեմμեր ամիսը, կուսածնորեն կենդանի թրթուրներ ծնելով, μազմանում են միջանկյալ μույսերի վրա: Վեգետացիայի ընթացքում տալիս են մինչն 15 սերունդ: Աշնանը հանդես են գալիս սեռակիրները, որոնք թռչում են դեղձենիների վրա ն մի քանի օրից հետո ծնում տարասեռներ(արու ն էգ):Բեղմնավորվելուց հետո էգերը մեկական կամ փոքր խմμերով (27հատ) ձվեր են դնում ծառի μողμոջների հիմքում, ապա ոչնչանում: Լվիճը դեղձենուն մեծ վնաս է պատճառում նրա տերնների հյութը ծծելու ն տերնները ձնափոխելու հետնանքով: Տերնները, նրանց ծծելու հետնանքով դեղնում, սպիտակում ն չորանում են: Լվիճով ուժեղ վարակված ծառերի պտուղների մեծ մասը թափվում է կամ մնում շատ փոքր: Մեր պայմաններում այդ նույն վիճակը վնասում է նան ծխախոտին: Ծխախոտի վրա նրա ամμողջ վեգետացիայի ընթացքում μազմանում է կուսածնությամμ: Անթառամի լվիճ (8raՇհiՇaսdստ հeliՇհrյտi Խalt.): Բաց կանաչ կամ նարնջի գույնի, ձվաձն մարմնով, շատ կարճ գեղձային խողովակներով, թույլ զարգացած պոչով, 1.3-1.8 մմ երկարությամμ լվիճ է: Մեջքի կողմից, փորի 4-6 հատվածների վրա կա մեծ սն խալ` վերնից նաելիս լվիճը սն է երնում: Տարածված է պտղաμուծական μոլոր շրջաններում, μայց որպես վնասատու հանդես է գալիս Արարատյան հարթավայրում, Մեղրու, Ղափանի, Նոեմμերյանի, Իջնանի շրջաններում, ինչպես նան նախալեռնային գոտում: Բազմանում է դեղձենու ն նշենու վրա: Ձմեռում է ձվի ստադիայում, դեղձենու ընձյուղների ն μողμոջների հիմքում: Ծառերի μողμոջների μացվելու շրջանում ձվերից դուրս են գալիս սերնդահիմնադիրները, որոնք նստում են μողμոջների գագաթին ու ծծում նրանց հյութը: Մինչն հունիսի առաջին կեսը անթառամի լվիճը տալիս է 3 գեներացիա` կուսածնությամμ μազմանալու ն կենդանի թրթուրներ ծնելու միջոցով: Հունիսի վերջերին հանդես են գալիս միգրացիա կատարողները ն թռչում միջանկյալ μույսերի վրա (անթառամ, եզան լեզու, լվի ծաղիկ, երեքնուկ ն այլն): Նրանց մի մասը դեղձենու կամ նշենու վրայից միգրացիա չի կատարում ն μազմանում է նշված ծառերի վրա:

Միջանկյալ μույսերի վրա լվիճները կուսածնորեն μազմանում են մինչն հոկտեմμեր ամիսը: Աշնանը առաջանում են թնավոր սեռակիրները որոնք թռչում են հիմնական μույսերի վրա: Մի քանի օրից հանդես են գալիս տարասեռները ն μեղմնավորվելուց հետո փոքր խմμերով ձվադրում են μողμոջների հիմքում: Անթառամի լվիճը մեր պայմաններում հանդիսանում է դեղձենու ն նշենու տնկարանների գլխավոր վնասատուն: Նրանով ուժեղ վարակվում են նան երիտասարդ ծառերը: Լվիճների ծծելու հետնանքով տերնները խիտ ծալքերով կուչ են գալիս, գանգրոտվում, դեղնում ն ապա չորանում: Եղեգնի լվիճ (Ւյalօքterստ arսոdiոiտ Է.): Կանաչ գույնի, մարմինը մոմափոշով պատած, երկար օվալաձն մարմնով, 1.5-3 մմ երկարությամμ լվիճ է: Տարածված է μոլոր պտղաμուծական շրջաններում: Բազմանում է ծիրանենու, դեղձենու, նշենու ն սալուրենու վրա,նրանց μողμոջների հիմքում ձմեռում է ձվի ստադիայում: Ձվերից սերնդահիմնադիրները դուրս են գալիս μողμոջների μացման ժամանակաշրջանում: Այնուհետն μազմանում են կուսածնությամμ` թրթուրներ ծնելով: Լվիճի μազմացումը տեղի է ունենում տերնների տակ: Կարճ ժամանակամիջոցում նրանք այնքան են շատանում, որ համատարած ծածկում են տերնների ցածի երեսները: Նրանց ծծելուց տերնները չեն ձնափոխվում: Հիմնական μույսերի վրա լվիճները μազմանում են մինչն հուլիսի վերջը, որից հետո մեծ մասամμ միգրացիա է կատարում եղեգնի վրա: Լվիճների որոշ մասը հիմնական μույսերի վրա շարունակում են իրենց զարգացման ցիկլերը: Հուլիսի վերջերից նրանց քանակը խիստ պակասում է: Սեռակիրները աշնանը վերադառնում են հիմնական μույսերի վրա, որտեղ ծնում են տարասեռեր, որոնք μեղմնավորվելուց հետո էգերը խմμերով ձվադրում են μողμոջների հիմքում,(2-9հատ) ն իրենք ոչնչանում են: Լվիճը դեղձենուն, նշենուն, ծիրանենուն ն սալորենիներին մեծ վնաս է պատճառում, ծծելով նրանց տերնների հյութը : Նրանց ծծելուց հիմնական μույսերի տերնները արագ գունաթափվում են ու չորանում: Մեր պայմաններում լվիճը հանդիսանում է ծիրանենու, դեղձենու, նշենու ն սալորենու գլխավոր վցնասատու: Դեղձենու ն նշենու վրա μազմանում է սնամեջք լվիճը (8raՇհյՇaսdստ քerտiՇae 8d Է.) ն մի քանի այլ տեսակներ: Խնձորենու μրդապատ լվիճ (Էriօտօոa Լaոiցerսո Ւaստո.): Անթն կուսածինը μաց գորշագույն է, ամμողջ մարմինը ծածկված է երկար մոմի թելիկներով, որի պատճառով լվիճի մարմինը լավ չի երնում: Նրա մարմնի երկարությունը 2մմ է:

Տարածված է հարավային պտղաμուծական շրջաններում, Միջին Ասիայում ն Անդրկովկասում: Մեզ մոտ տարածված է Կիրովականի, Ստեփանավանի, Ալավերդու, Նոեմμերյանի, Իջնանի, Շամշադինի, Գորիսի ն Սիսիանի, Ղափանի շրջաններում: Խնձորենու արմատների, արմատավզիկի, μնի ն ճյուղերի ճեղքերում լվիճը ձմեռում է թրթուրի կամ հասուն լվիճի ստադիայում: Ձմռանը, երμ ջերմությունը իջնում է մինչն -20օ-ի, ձմեռող լվիճների մեծ մասը ոչնչանում են ն մնում են միայն արմատի վրա ձմեռողները: Գարնանը, ծառերի հյութաշարժման հետ արթնանում են ձմեռող լվիճները ն ծծում են խնձորենու μնի, ճյուղերի հյութը: Ամμողջ վեգետացիայի ընթացքում լվիճը μազմանում է կուսածնությամμ ն տալիս է 12-17 գեներացիա: Ամռանը խնձորենու μոլոր ճյուղերը ն ընձյուղները ծածկվում են լվիճի գաղութներով, որոնք նմանվում են μամμակի քուլաների: Մեր պայմաններում լվիճը μազմանում է կուսածնությամμ: Եվրոպական պայմաններում ն Ղրիմում` աշնանը առաջանում են սեռակիրներ, որոնք ծնում են տարասեռներ: Վերջիններիս μեղմնավորվոլուց հետո էգը դնում է մի ձու ն ինքը ոչնչանում է: Գարնանը այդ ձվից դուրս է գալիս սերնդահիմնադիրը, որը խնձորենու վրա սնվել չկարողանալու հետնանքով ոչնչանում է: Ձմեռող թրթուրները հասունանալուց հետո, նրանց գառնանային զարգացման պրոցեսը շարունակվում են խնձորենու արմատավզիկի վրա: Բրդապատ լվիճի զարգացման լրիվ ցիկլերը տեղի են ունենում միայն իր հայրենիքում` Հյուսիսային Ամերիկայում, որտեղ խնձորենին նրա համար հանդիսանում է միջանկյալ μույս, իսկ հիմնական μույսը Ամերիկյան թեղին է: Մեր պայմաններում առայժմ չի հայտնաμերված μրդապատ լվիճի սեռակիրներ ն տարասեռներ: Ըստ երնույթին մեզ մոտ հանդես են գալիս միայն թնավոր սերնդատարածողները: Բրդապատ լվիճը հանդիսանում է խնձորենու ամենագլխավոր վնասատուն, որը խնձորրենուն վնաս է պատճառում ճյուղերից, ընձյուղներից ն μնից հյութը ծծելով ն խոցեր ու ուռուցքներ առաջացնելով: Բացի այդ, լվիճը կնճիթի օգնությամμ իր թուքը թափում է ծառի հյուսվածքների մեջ` իր թուքը μույսի հյութի ետ ծծելու նպատակով: Թքի մեջ եղած ֆերմենտի ազդեցությունից μուսական μջիջները արագ μազմանում են ն միմյանց վրա կուտակվելով, ճյուղերի վրա առաջացնում տարμեր ձնի ու մեծության ուռուցքներ ու ձնափոխություններ: Նրանց մեջ նորմալ հյութաշարժությունը խախտվելու պատճառով, ուժեղ վարակված ծառերը մի քանի տարվա ընթացքում շարքից դուրս են գալիս: Խնձորենու μրդապատ լվիճի դեմ իրագործվող պայքարի միջոցառումները: Մինչն μողμոջների μացվելը արմատավզից սկսած մինչն կմախքային ճյուղերի հիմքը սրսկել ԴԻՆՈԿ-ի 1-1.59-ոց լուծույթ, կամ սրսկել հանքայուղային էմուլսիա N 30-4-59-ոց լուծույթ:

Լվիճի դեմ μարձր արդյունավետ պայքարի միջոցառումներից է խնձորենու այգիներում պարազիտ աֆելինուս μաց թողնելը: Պարազիտը ձվադրում է կատարում լվիճների մեջ, որից դուրս եկած թրթուրները ուտոելով լվիճի ներքին օրգանները նրանց ոչնչացնում է: Պարազիտի թրթուրը հարսնյակավորվում է լվիճի մաշկի մեջ ն մի քանի օրից հետո ծակում է նրա մաշկը ն դուրս թռչում: Հասուն աֆելինուսը նորից վարակում է շրջապատի կենդանի մնացած լվիճներին: Լավագույն պայմաններում պարազիտը կարող է տալ մինչն 9 գեներացիա երկար ժամանակամիջոցում ոչնչացնել լվիճների մնացած գաղութները: Ցուրտ ձմեռներին աֆելինուսը ոչնչանում է, այդ պատճառով էլ անհրաժեշտ է լվիճով վարակված այգիներում ամեն տարի գարնանը μաց թողնել աֆելինուս պարազիտը: Այդ նպատակի համար անհրաժեշտ է աշնանը կտրել այն ճյուղերը, որոնց վրա կան մեծ քանակությամμ պարազիտով վարակված լվիճներ ն պահել +26 ջերմություն ունեցող չոր շենքերում: Այնուհետն գարնանը մթերված ճյուղերը պետք է կախել ծառերի ճյուղերից, (ստվեր կողմում) այն հաշվով, որ յուրաքանչյուր հեկտարին ընկնի 500-1000 պարազիտով վարակված լվիճ: Խնձորենու կանաչ լվիճ (Ճքհiտ քօոi Deց): Լվիճը կանաչ գույնի է, գլուխը ն կրծքի մի մասը գորշ դեղնավուն է, գեղձային խողովակները սն են, պոչը` մուգ կանաչ, իսկ μեղիկները μաց կանաչ գույնի, մարմնի երկարությունը` 2մմ: Լվիճը տարածված է ամենուրեք ն μազմանում է խնձորենու, տանձենու ն սերկնիլենու վրա: Ձմեռում է ձվի ստադիայում` խնձորենու, տանձենու ն սերկնիլենու ընձյուղների վրա: Ապրիլի սկզμներին ձվերից դուրս են գալիս սերնդահիմնադիրները, որոնք հետագայում կուսածնորեն μազմանում են ն սկիզμ դնում լվիճի զարգացման ցիկլերին: Լվիճը ամμողջ վեգետացիայի ընթացքում μազմանում է հիմնական μույսերի վրա, տալով 12-16 սերունդ: Մեր պայմաններում այն հանդիսանում է խնձորենու ն տանձենու վնասատու: Լվիճը նշված ծառատեսակներին վնաս է պատճառում ընձյուղներից հյութը ծծելով: Տանձենու տերնավոլոր (VeշaԵսra reaոսri Խօrd.) :Դեղնականաչ գույնի, կարմիր փայլով, սպիտակ փոշով ծածկված, 2-2.5մմ երկարությամμ լվիճ է: Տարածված է այն μոլոր շրջաններում, որտեղ մշակում են տանձենի: Սակայն որպես գլխավոր վնասատու հանդես է գալիս հարավային ցածրադիր շրջաններում, հատկապես Արարատյան դաշտում: Բազմանում է միայն տանձենու վրա ն ձմեռում է ձվի ստադիայում` տանձենու μարակ ճյուղերի μողμոջների հիմքերի ծալքերում: Ձվերը մանր են, մոխրագույն ու կլոր: Ձվերից գարնանը դուրս են գալիս սերնդահիմնադիրները, որոնք սկզμնական շրջանում ծծում են ծառերի μողμոջները, իսկ հետագայում տերնները: Նրանց ծծելուց տերնը երկարությամμ արագ փաթաթվում է իր առանցքի շուրջը, ապա հակառակ

ուղղությամμ ոլորվում ն ստացվում է մի քանի ոլորված տերնների իրար փաթաթված գունդ: Լվիճների ծծելուց տերնները ավելի են կուչ գալիս, գունաթափվում, սնանում, արագ թառամում ու չորանում: Ոլորված տերնների մեջ կուսածնորեն μազմանում են լվիճները ն կարճ ժամանակամիջոցում նրանց քանակը մի քանի տասնյակ անգամ շատանում է: Մինչն հունիսի սկիզμը μոլոր տանձենիները համատարած վարակվում են տերնավոլոր լվիճով, որն իր զարգացման μոլոր ցիկլերը անց է կացնում տանձենու վրա ն միգրացիա չի կատարում: Գիշատիչների ն պարազիտների ակտիվ գործողության շնորհիվ ամռանը լվիճի քանակը խիստ պակասում է: Կենդանի մնացած լվիճները μազմանում են ծառերի մացառների ու հոռաշվերի վրա: Աշնանը տարասեռերի էգերը μեղմնավորվելուց հետո ձվադրում են μողμոջների հիմքերում: Մեր պայմաններում լվիճը հանդիսանում է տանձենիների գլխավոր վնասատուներից մեկը: Տանձենու վրա այս լվիճի հետ μազմանում է նան խնձորենու մոխրագույն լվիճը (VeշaԵսra ոali Էeer), որը իր զարգացման ցիկլերով ն հասցրած վնասի μնույթով շատ նման է տանձենու տերնավոլոր լվիճին : Պտղատու ծառերի վրա μազմանում են նան շատ տեսակի լվիճներ: Պտղատու ծառերի լվիճների դեմ պայքարի միջոցները: Պտղատու ծառերի վրա եղած լվիճների ձմեռող ձվերը ոչնչացնելու համար մարտ ամսին, μողμոջները μացվելուց մի քանի օր առաջ, սրսկել ԴԻՆՈԿ-ի 19 - անոց լուծույթով: Ձմեռող ձվերից դուրս եկած սերնդահիմնադիրներին ոչնչացնելու համար μողμոջների μացման սկզμում պտղատու ծառերը սրսկել կարատեի 0.059-անոց լուծույթով, կարելի է սրսկել նան Բի 58-ի 0.29անոց լուծույթով: Ծառերը ծաղկելուց հետո, տերնների վրա փոխադրված ն ձնափոխված տերնների մեջ գտնված լվիճներին ոչնչացնելու համար, սրսկել պրեպարատներով: Պսիլաներ (Ւօոօքtera, քտյllidae): Պսիլաները 1-1.5 մմ մեծությամμ ցատկող միջատներ են ն ունեն լավ զարգացած թներ: Գլխի վրա ունեն մեկ զույգ խոշոր ն 3 հատ փոքրիկ աչքեր: Բերանի օրգանները ծծող տիպի են, μեղիկները 10 հատվածանի Հայաստանում պսիլաները վնասում են տանձենուն ն խնձորենուն: Տանձենու վրա նշված է 3, իսկ խնձորենու վրա` 1 տեսակ պսիլաներ: Խնձորենու պսիլա (Քտilla ոali ՏՇհո):Հասուն միջատի մարմինը վառ կանաչից մինչն դարչնա-դեղնավուն է: էգի մարմինը մեջքի կողմից կարմրավուն է, իսկ արուն մեջքի ն կրծքի վրա ունի նարնջագույն μծեր: Աչքերը կարմրավուն են ու դուրս պրծած. մարմնի երկարությունը հասնում է մինչն 2.5մմ-ի: Ձվերը երկարավուն են ն նարնջագույն:

Տարածված է հյուսիսային ն հարավային Եվրոպայում, : Հայաստանում տարածված է ն վնաս է պատճառում Կիրովականի, Սպիտակի, Ստեփանավանի, Ալավերդու շրջանների այգիներին: Երμեմն հանդիպում է Արտաշատի ն Ղափանի այգինեում: Ձվի ստադիայում ձմեռում է ծառի ճյուղերի կեղնի ճեղքերում, Օղանիստի ծալքերում ն պտղապայուսակների վրա: Բողμոջների μացվելու նախօրյակին, ձվերից դուրս են գալիս նիմֆաները, որոնք սկզμում սնվում են ուռած μողμոջներով, ապա վերջիններիս μացման հետ զուգահեռ մտնում են μողμոջների մեջ ն սնվում տերններով ու ծաղկակոկոններով: Նրանց մածուցիկ արտաթորանքով պատվում են տերնները ն ծաղկակոկոնները: Վնասված տերնները զարգանում են թերի, իսկ ծաղկակոկոնները չորանում ն թափվում են: Հունիսին նիմֆաները դառնում են հասուն թնավորներ, որոնք տեղափոխվում են այգու զանազան μույսերի վրա: Սեպտեմμերին հասուն պսիլաները նորից վերադառնում են խնձորենու վրա ն զուգավորվելուց հետո ձվադրում: Տարեկան տալիս են մեկ սերունդ: Խնձորենու պսիլայի մասսայական μազմացմանը նպաստում է չափավոր ջերմաստիճանը ն համեմատաμար μարձր օդի հարաμերական խոնավությունը: Խնձորենու պսիլան տարածվում է տնկանյութի, մարդկանց ն կենդանիների միջոցով: Պայքարի միջոցները: Աշնանը, տերնաթափից հետո, ծառերի միջշարքերը վարել ու ամռան ընթացքում այն պահել սն ցելի տակ: Ձմեռած ձվերը ոչնչացնելու համար մինչն μողμոջների ուռելը, ծառերը սրսկել ԴԻՆՈԿ-ի 19 լուծույթով: Ծաղկակոկոնների անջատման ֆազում (մինչն ծաղկելը) պսիլայի նիմֆաներին ոչնչացնելու նպատակով ծառերը սրսկել Բի 58-ի 0.19 էմուլսիայով: Տանձենու սովորական պսիլա (Քտյlla քյri Լ.): Հասուն միջատի մարմինը սն դարչնագույնից (ձմեռային ձն) մինչն նարնջակարմրավուն է (ամառային ձն): Բեղիկները ն ոտքերը դեղնավուն են: Միջնակրծքի վահանակը նարնջագույն է, թները թափանցիկ են, մարմնի երկարությունը` 2.5-3մմ: Նոր դրված ձվերը սպիտակավուն են, իսկ հները նարնջագույն` 0.3մմ երկարությամμ: Առաջին հասակի նիմֆայի գույնը նարնջագույն է ն մեջքի կողմից կրում է գորշ μծեր, մարմնի երկարությունը` 0.36-0.54 մմ: Երկրորդ հասակի նիմֆան աչքի է ընկնում իր ավելի μաց գույնով ու մեծությանμ: Երրորդ հասակի նիմֆան մոխրա-դեղնավուն է` 0.75-1.0 մմ երկարությամμ: Չորրորդ հասակի նիմֆան կանաչ-դեղնավուն է` 1.1-1.35 մմ երկարությամμ: Հինգերորդ հասակի նիմֆան կանաչա-դարչնավուն է` 1.56-1.9 մմ մեծությամμ: Պսիլան տարածված է եվրոպական մասում ն Անդրկովկասում: Հայաստանում տարածված է հյուսիս-արնելյան շրջաններում ն Արարատյան հարթավայրում: Հասուն պսիլան ձմեռում է ծառի կեղնի

ճյեղքերում ու թափված տերնների տակ: Մարտ ամսվա կեսերին, իսկ երμեմն ավելի վաղ, հասունները դուրս են գալիս, μարձրանում ծառի սաղարթը, սնվում ն ապա զուգավորվում ու ձվադրում: էգերը ապրում են 30-40 օր ն այդ ժամանակաշրջանում յուրաքանչյուրը դնում է 400-900 ձու: Սկզμում նրանք ձվադրում են ճյուղերի կեղնի ճեղքերում, նիզակների ն օղանիստերի ծալքերում, իսկ հետագայում դալար շվերի, տերնների վրա: Նրանց ձվադրումը շատ ձգձգվում է, դրա պատճառով հաճախ ծառերի վրա միաժամանակ հանդիպում են վնասատուի μոլոր ստադիաները: Ամառային սերունդներից առաջացած էգերն ապրում են 1830 օր ն ամեն մեկը դնում է 600-1200 ձու: Ձվերից դուրս եկող նիմֆաները թափանցում են μացվող μողμոջների մեջ ն սնվում մատղաշ տերններով, իսկ հետագայում` անցնում են ծաղկակոթերի, տերնակոթերի, կանաչ շվերի ն պտղաμաժակի վրա: Սնման ընթացքում պսիլաները արտաթորում են քաղցր, մածուցիկ հյութ, որով ծածկում են ծառի կանաչ օրգանները, որի հետնանքով խանգարվում է μույսի ասիմիլացիոն պրոցեսները: Պսիլայից վարակված շվերը ն պտուղները դանդաղ են աճում, ձնափոխվում ու գունաթափվում են տերնները: Տարեկան տալիս է 1-5 գեներացիա: Պայքարի միջացառումները: Աշնանը տերնաթափից հետո, կատարել μաժակների խոր փոր, ծառերի μները ն հիմնական ճյուղերը մաքրել կիսապոկ չոր կեղններից ու այրել, իսկ μները սպիտակացնել կրակաթով: Գարնանը, մինչն μողμոջների μացվելը, ծառերը սրսկել Բի 58-ի 0,29-անոց էմուլսիայով, ծաղկափթթից անմիջապես հետո` սրսկել կարատեի 0.059 լուծույթով: Կոմստոկի որդան (ՔտeսdօՇօՇՇստ Շօոտtօki Խօտ.): Հասուն էգի մարմինը ծածկված է սպիտակ մոմե արտադրությամμ: Տարածված է Ասիայում, Աֆրիկայում, Ամերիկայում, Ավստրալիայում ն այլ երկրներում: Առանձին մեկուսացված վարակի օջախներ հայտնի են ՈՒզμեկստանում, Ղազախստանում, Տաջիկստանում, Ադրμեջանում ն Վրաստանում: Հայաստանում Կոմստոկի որդանը տարածված է Իջնան քաղաքի տնամերձ μակերում` թթենիների վրա: Ձմեռում է ձու ստադիայում ծառերի ճյուղերի ն μնի ճեղքերում, կիսապոկ կեղնների տակ, ինչպես նան ծառերի μների շուրջը հողում: Ձվերից թրթուրների դուրս գալը համնկնում է թթենու μողμոջների μացման շրջանին: Ամեն մի սերնդի զարգացումը տնում է 45-55 օր: Մեկ էգը իր կյանքի ընթացքում դնում է 100-620 ձու, ըստ որում ձվերը դնում են էգի կողմից արտազատված սպիտակ μամμականման պարկում: Տարեկան տալիս է երեք սերունդ: Կոմստոկի որդանը համարվում է կարանտին օμյեկտ: Այս վնասատուի թրթուրները ն էգերը վնասում են շուրջ 350 տեսակ պտղատու, հատապտղատու, դեկորատիվ ն վայրի μույսեր: Վնասատուն ծծում է μույսերի հյութը, որի հետնանքով նրանց վրա առաջանում են ուռուցքներ, կեղնը ճաքճքվում է ն ճյուղերը չորանում:

Կոմստոկի որդանը կարող է տարածվել տնկանյութի, կտրոնների, մարդկանց, կենդանիների ն քամու միջոցով: Պայքարի միջոցառումները: Կոմստոկի որդանի վարակի օջախներում անհրաժեշտ է μաց թողնել պսնդաֆիկուս պարազիտը: Վարակված տնկարկներում վեգետացիայի ընթացքում հարկավոր է երկու անգամ անցկացնել սրսկում կարμոֆոսի 309 կոնցենտրատի 0.49 էմուլսիայով: Կոմստոկի որդանի հետագա տարածումը կանխելու համար անհրաժեշտ է ուժեղացնել կարանտին հսկոխությունը: Ալոճենու կեղծ վահանակիր (ՔalaeօleՇaոiսո ԵitսԵerՇսlatսո 1arց.): Հասուն էգի մարմինը ձվաձն է, ուժեղ ուռուցիկ ն իր վրա կրում է երկու զույգ թմμիկներ, որոնցից երկրորդ զույգը ուժեղ է արտահայտված: Գույնը դարչնագույն է կամ մոխրա-դարչնավուն, էգի մարմնի երկարությունը` 5-8 մմ, լայնությունը` 4.6-5 մմ, μարձրությունը` 2.5 մմ: Արուի նիմֆայի ծածկող վահանիկը ապակենման է, փոքր ն սպիտակ: Հասուն արուն թնավոր է, կարմրավուն, ձուն օվալաձն է, կարմիր գույնի, թրթուրը` դեղնանարնջագույն: Տարածված է Արնմտյան Եվրոպայում, Հյուսիսային Ամերիկայում, ուրիշ շատ երկրներում: Հայաստանում տարածված է Կիրովականի, Սպիտակի, Ախուրյանի, Արթիկի, Հրազդանի, Աμովյանի, Սիսիանի, Գորիսի, Աշտարակի շրջաններում ն զգալի վնաս է պատճառում գյուղատնտեսությանը:Վնասատուն երμեմն պատահում է նան էջմիածնի, Հոկտեմμերյանի, Մեղրու, Ալավերդու ն այլ շրջաններում: Ձմեռում է ձու ստադիայում մեռած էգի մարմնի տակ: Ձվերից մայիսի երկրորդ կեսերին դուրս են գալիս թափառող թրթուրները, որոնք շարժվում են դեպի խնձորենու տերնները: Տերնների վրա μնակություն հաստատելուց հետո սկսում են ծծել նրա հյութը: Հունիսի վերջերից էգ թրթուրները աստիճանաμար տերններից տեղափոխվում են երիտասարդ ճյուղերի վրա ն ամրանալով, շարունակում են ծծել ճյուղերի հյութը: Արու թրթուրները մնում են ճյուղերի վրա, որտեղ անցկացնելով զարգացման μոլոր ստադիաները վեր են ածվում հասունների ն հունիսի կեսերից թռչում են: էգ սեռահասները զուգավորվելուց հետո սեպտեմμերի կեսերից սկսում են ձվադրել, որը շարունակվում է մոտ մեկ ամիս: Յուրաքանչյուր էգ դնում է 400-1100 ձու: Ալոճենու կեղծ վահանակրով ուժեղ վարակված ծառերը 2-3 տարվա ընթացքում թուլանում են, ապա չորանում: Վնասում է հիմնականում խնձորենուն, մասամμ տանձենուն: Վեգետացիայի ընթացքում տալիս են 1 սերունդ: Վնասատուն տարածվում է տնկանյութի, քամու, մարդկանց ն կենդանիների միջոցով: Պայքարի միջոցառումները: Գարնանը, ուժեղ վարակված ծառերը անհրաժեշտ է խոր էտել, սաղարթը նոսրացնել: Միաժամանակ այդպիսի

ծառերը հարկավոր է պարարտացնել: Խնձորենու ծաղկաթափից անմիջապես հետո ծառերը սրսկել կարատեյի 0.049 էմուլսիայով ն այն կրկնել 15 օր հետո: Ակացիայի կեղծ վահանակիր (ՔartհeոօleՇaոiսո Շօrոi 8օսՇհe.) : Հասուն էգի մարմինը ուռուցիկ է լայնացած, մուգ -դեղնավուն կամ կարմրադարչնագույն գույնի: Մարմնի երկարությունը 3-6 մմ է, իսկ լայնությունը 2-4մմ, արուի մարմինը μարակ երկարավուն է: Ոտքերը ն μեղիկները դեղին են, մարմնի երկարությունը 1.4-1.6 մմ է : Ձուն երկարավուն-օվալաձն, նոր դրվածը` սպիտակավուն, իսկ հին ձվերը ունեն դեղնավուն գույն: Ձվի երկարությունը 0.35մմ է, իսկ լայնությունը 0.15 մմ: Թրթուրը ձվաձն է ն լինում ե μաց դեղնավունից (առաջին հասակ) մինչն նարնջակարմրավուն ն դարչնավուն գույնի (երկրորդ հասակ) : Արուի վահանիկը ապակենման է, μաց մոխրավուն գույնի: Տարածված է Արնմտյան Եվրոպայում, Հյուսիսային Ամերիկայում, Մոլդավիայում, ՈՒկրաինայում, Ներքին Պովոլժյեում, Կովկասում, Միջին Ասիայում: Հայաստանում տարածված է μոլոր պտղաμուծական շրջաններում: Ձմեռում է թրթուրի երկրորդ հասակում` շառերի հաստ ճյուղերի վրա, հիմնականում տակի կողմից ճեղքերի մեջ ն ճյուղավորման հանգույցներում: Երμ սկսում է ծառերի հյութաշարժությունը, թրթուրները հաստ ճյուղերից աստիճանաμար տեղափոխվում են 1-2 տարեկան ճյուղերի վրա ն սկսում ծծել նրանց հյութը: Մայիսի սկզμներին թրթուրները դառնում են սեռահասուն էգեր ն զուգավորվելուց հետո ձվադրում են: Յուրաքանչյուր էգ կարող է դնել 500-2200 ձու: Ձվադրման պրոցեսը տնում է 8-12 օր: Ձվադրումից հետո էգը սատկում է: Մայիսի վերջերին ձվերից դուրս են գալիս թրթեւրներ, որոնք տեղափոխվում են տերնների վրա ն ամրանալով ներքին երեսին` ծծում են նրանց հյութը: Թրթուրները տերններով ն կանաչ շիվերով սնվում են միչն սեպտեմμերի վերջերը, ապա անցնում են ճյուղերի վրա ն ձմեռում: Հայաստանի պայմաններում ծիրանենու ն սալորենու վրա եղած կեղծ վահանակիրը տարեկան տալիս է մեկ սերունդ: Այդ վնասատուն μազմակեր է ն վնասում է պտղատու, հատապտղատու ն դեկորատիվ շատ ծառատեսակների:Նա առանձնապես զգալի վնաս է պատճառում ծիրանենու ն սալորենու տնկարկներին: Վնասված ծառերը թույլ են աճում ն վատ են պտղաμերում: ՈՒժեղ վնասված ծառերը չորանում են: Նա տարածվում է տնկանյութի, կտրոնների, մարդկանց, կենդանիների ն քամու միջոցով: Պայքարի միջոցառումները: էտված Ճյուղերը շտապ հավաքել, այգուց դուրս μերել ն օգտագործել որպես վառելիք: Մինչն μողμոջների ուռելը ծառերը սրսկել ԴԻՆՈԿ-ի 19: Ձվից դուրս եկող թրթուրների դեմ պայքարել կարատեի 0.059 լուծույթով:

Մեղրու գնդաձն կեղծ վահանակիր (DideյոօՇօՇՇստ ոeցrieոտiտ 8arՇհտ.): Հասուն էգի մարմինը գնդաձն է, մեջքի կողմը ունի վարդադարչնագույն երանգ: Երկարությունը լինում է 3.5-5.8 մմ լայնությունը 4 5.5 մմ μարձրությունը` 2.6-4.7 մմ: Հասուն արուն մուգ շագանակագույն է, տեղ-տեղ վարդագույն երանգով, թները փայլուն են, μաց վարդագույն: Նրանց մակերեսը պատված է շատ խիտ ն նուրμ մազմզուկներով: Արուի երկարությունը լինում է 1.35 մմ: Ձուն օվալաձն է, μաց դեղնավարդագույն, երկարությունը 0.3-0.7 մմ: Թրթուրները առաջին մաշկափոխությունից հետո դառնում են մուգ դարչնագույն: Տարածված է Ղարաμաղի հանրապետությունում: Հայաստանում տարածված է Մեղրու շրջանի Մեղրի, Կարճնան, Լեհվազ գյուղերում ն Արտաշատի շրջանի Նորաշեն, Քաղցրաշեն գյուղերում: Ձմեռում է թրթուրի երկրորդ ստադիայում` դեղձենու չյուղերի վրա կաթնասպիտակագույն թաղիքանման ծածկոցի տակ: Երμ օդի միջին ջերությունը հասնում է 8.3օ ի թրթուրների 209ից ավելին դուրս են գալիս, իսկ մասայականորեն դուրս են գալիս փետրվարի սկզμներից մինչն մարտի առաջին օրերը: Դուրս եկած թրթուրները ծծում են դեղձենու ճյուղերի հյութը: Ապրիլի սկզμներին, դեղձենու մասայական ծաղկման շրջանում տեղի է ունենում թրթուրների երկրորդ մաշկափոխությունը (առաջին մաշկափոխությունից մոտ 8 ամիս հետո): Ապրիլի վերջերին հանդես են գալիս սեռահասուն էգերը, հենց այդ շրջանում էլ տեղի է ունենում արուների մասայական թռիչքը ն էգերի զուգավորումը, նրանք ձվադրումը սկսում են մայիսի երկրորդ տասնօրյակից: Յուրաքանչյուր էգ դնում է 1287- 4189 ձու: Ձվերից թրթուրները սկսում են դուրս գալ հունիսի սկզμներից ն տարածվում են դեղձենու ճյուղերի վրա: Հետագայում նրանք մաշկափոխվում են ն ծածկվում կաթնասպիտակավուն շերտով, որը աստիճանաμար հաստանալով ստանում է թաղիքի տեսք, որի տակ էլ ձմեռում են: Տարեկան տալիս են մեկ սերունդ: Մեղրու գնդաձն կեղծ վահանակիրը համարվում է կարանտին օμյեկտ ն դեղձենու տնկարկների լուրջ վնասատու: Նա վարակում է ծառերի μունը ն μոլոր տարիքի ճյուղերը μացի նույն տարվա շիվերից: Վնասատույով ուժեղ վարակված ծառերի տերնները ն պտուղները մանր են լինում: Հյուծված կիսաչոր ծառերի վրա հարձակվում են երկրորդական վնասատուները, որոնք արագացնում են ծառերի չորացումը: Կեղծ վահանակիրը կարող է տարածվել տնկանյութի, կտրոնների, մարդկանց, կենդանիների ն քամու միջոցով: Պայքարի միջոցառումները: ՈՒժեղ վարակված ծառերը անհրաժեշտ է խոր էտել: Կեղծ վահանակրին մեծ վնաս է պատճառում` գիշատիչ μվիկը: ՈՒստի μոլոր միջոցներով պետք է նպաստել վարակված այգիներում μվիկի տարածմանը: Գարնանը մինչն μողμոջների ուռելը ծառերը պետք է սրսկել ԴԻՆՈԿ-ի 19 լուծույթով: Ձվերից դուրս եկած

թրթուրների դեմ հունիսի սկզμներին ն նրանից 20 օր հետո ծառերը սրսկել կարատեի 0.059 լուծույթով: Մանուշակագույն վահանակիր (Քarlatօria օleae Շօlvee.): էգի մարմինը կլորավուն է, մանուշակի գույնի: Վահանիկը սպիտակավուն կամ մոխրագույն ն ունի 2 - 2.5 մմ մեծություն: Արուն թնավոր է կարմրամանուշակագույն, 1մմ երկարությամμ: Տարածված է շատ երկրներում: Հայաստանում տարածված է Իջնանի, Նոեմμերյանի, Ալավերդու, Մեղրու, Արտաշատի, Վեդու, Շամշադինի, էջմիածնի, Գորիսի, Ղափանի ն Սիսիանի շրջաններում: Դեղձենու, ծիրանենու ճյուղերի ն μնի վրա վահանիկների տակ ձմեռում է μեղմնավորված էգը: Մայիսի սկզμներին էգը ձվադրում է վահանիկի տակ: Մեկ էգը դնում է մինչն 45 ձու: Մայիսի կեսերից ձվերից դուրս գալով, թրթուրները տեղափոխվում են տերնների, տերնակոթունների, կանաչ շվերի, պտուղների, պտղակոթունների վրա, ամրանում ն սկսում են ծծել նրանց հյութը: Ձվերից դուրս գալուց 20-25 օր հետո տեղի է ունենում թրթուրների առաջին մաշկափոխությունը: Երկրորդ հասակից սկսած արու ն էգ թրթուրների զարգացումը ընդանում է տարμեր ձնի: Թրթուրները 10-12 օր հետո երկրորդ անգամ մաշկափոխվելով վեր են ածվում հասունների: Արուները թնավոր են: Հունիսի վերջերին տեղի է ունենում նրանց զուգավորումը, իսկ հուլիսի սկզμներին էգերը սկսում են ձվադրել: Երկրորդ սերնդի թրթուրները սկսում են ձվերից դուրս գալ հուլիսի կեսերից մինչն օգոստոսի սկզμները: Հասուն ձմեռող էգերը հանդես են գալիս սեպտեմμերին: Տարեկան տալիս են երկու սերունդ: Մանուշակագույն վահանակիրը վնասում է դեղձենուն, ծիրանենուն, կեռասենուն, μալենուն, նշենուն, սալորենուն, շլորենուն, տանձենուն, խնձորենուն ն սերկնիլին: ՈՒժեղ վարակված ծառերի աճը համարյա կանգ է առնում, առանձին ճյուղեր չորանում են: Վնասված պտուղների վրա առաջանում են մանուշակավուն-կարմիր μծեր, որը զգալի չափով գցում է պտուղների որակը: Վնասատուն կարող է տարածվել տնկանյութի ն մարդկանց միջոցով: Պայքարի միջոցառումները: էտված ճյուղերը հավաքել ն այրել: Գարնանը մինչն μողμոջների ուռելը ծառերը սրսկել ԴԻՆՈԿ-ի 19 լուծույթով: Առաջին սերնդի թրթուրների դեմ կատարել 2 սրսկում` առաջինը մայիսի վերջերին, իսկ երկրորդը հունիսի սկզμներին սրսկել կարատեի 0.059 լուծույթ: Խնձորենու ստորակետանման վահանակիր (Լeքidօտaքհeտ սlոi Լ.): Հասուն էգի վահանիկը ստորակետի նման է` 3-4 մմ երկարությամμ ն դարչնագույն երանգով: Ձուն երկարավուն է` 0.30 մմ երկարությամμ ն 0.15մմ լայնությամμ: Առաջին հասակի թրթուրը օվալաձն է` 0.29 մմ

երկարությամμ, իսկ երկրորդ հասակինը` 0.38-0.50մմ մեծությամμ: Արուն թնավոր է կարմրամոխրավուն գույնի: Տարածված է μոլոր պտղաμուծական շրջաններում: Ձվի ստադիայում ձմեռում է ծառերի ճյուղերի ն μների վրա մեռած էգերի մարմնի տակ: Մայիսին ձվերից դուրս են գալիս թրթուրները ն ծծելու միջոցով սնվում: Առաջին մաշկափոխությունից հետո թրթուրները ծածկվում են վահանիկով, իսկ երկրորդ մաշկափոխությունից հետո նրանք դառնում են սեռահասուն ն զուգավորվում են: Հուլիսի վերջերին ն օգոստոսին էգը ձվադրում է վահանիկի տակ: Յուրաքանչյուր օր դնում է 50-120 ձու: Բազմացումը հիմնականում ընթանում է կուսածնությամμ: Չμեղմնավորված ձվերից դուրս եկած թրթուրները դառնում են միայ էգեր: Տարեկան տալիս են մեկ սերունդ: Խնձորենու ստորակետանման վահանակիրը վնասում է շատ պտղատու ծառատեսակների, μայց μոլորից ուժեղ խնձորենուն: Ծծելով ծառերի ճյուղերի հյութը խիստ նվազում է նրանց աճը: Այդպիսի ծառերը ցրտերից շատ շուտ ցրտահարվում են: Ստորակետանման վահանակիրը կարող է տարածվել տնկանյութի կտորների միջոցով: Պայքարի միջոցառումները: էտված ճյուղերը հավաքել, այգուց դուրս μերել ն օգտագործել որպես վառելիք: Մինչն μողμոջների ուռչելը ծառերը սրսկել ԴԻՆՈԿ-ի 19 լուծույթով: Ծաղկաթափից անմիջապես հետո ծառերը սրսկել 0.059 կարատե: Կալիֆորնյան վահանակիր (Diaտքidiօtստ քerոiՇiօտստ Շօոտt.): էգ վահանակրի մարմինը տանձաձն է, կիտրոնադեղնավուն, 1.3 մմ երկարությամμ: Վահանիկը կլորավուն է քիչ ուռուցիկ մինչն 2մմ տրամագծով: Հասուն արուի մարմինը դարչնադեղնավուն է 0.8մմ երկարությամμ: Ի տարμերություն էգերի, արուները թնավուր են, ն ունեն վառ կարմրավուն աչքեր: Կալիֆորնյան վահանակրի հայրենիքը համարվում է հյուսիս արնմտյան Չինաստանը, որտեղից 1870 թվականին տնկանյութի հետ տեղափոխվել է Կալիֆորնիա, իսկ այդտեղից 1930 թվականին անցել Արնմտյան Եվրոպայի շատ երկրներ: Ռուսաստանում այդ վնասատուն առաջին անգամ հայտնաμերվել է 1931 թվականին Սն ծովի ափին, ներկայումս տարածվել է համարյա μոլոր պտղաμուծական շրջանները: Հայաստանում Կալիֆորնյան վահանակիրը հ այտնաμերվել է 1958 թվականին նոյեմμերյանի շրջանի Զեյթուն , Այրում ն Լալվարի սովխոզներում: Ձմեռում է թրթուրի առաջին հասակում` ծառերի ճյուղերի ն μնի վրա: Գարնանը ծառերի հյութաշարժությունը սկսվելու հետ մեկտեղ, արթնանում են ձմեռած թրթուրները ն սկսում են ծծել ծառերի հյութը: Առաջին մաշկափոխությունից հետո, 2-րդ հասակում, թրթուրների մոտ

հանդես են գալիս արուներ ընթանում է տարμեր ձներով:

ն

էգեր,

որոնց

հետագա

զարգացումն

Նկ. 27. Կալիֆորնյան վահանակիր 1-վահանակիրները կեղնի վրա, 2- արուն, 3-վնասված պտուղը Առաջին մաշկափոխությունից 10-11 օր հետո էգ թրթուրը երկրորդ անգամ մաշկափոխվում է ն դառնում հասուն, իսկ նույն ժամանակամիջոցում արու թրթուրները առաջին մաշկափոխությունից հետո երկու անգամ նորից մաշկափոխվելով, անցնում են պրոնիմֆայի ն նիմֆայի ստադիաները ն ձնափոխվում է հասուն միջատի: Արուների թռիչքը, սովորաμար համնկնում է հասուն էգերի հանդես գալուն: էգերը զուգավորվելուց մոտ մեկ ամիս հետո ծնում են թրթուրներ: Յուրաքանչյուր էգ ծնում է 87-138 թրթուր: Նորածին թրթուրը դուրս գալով մոր վահանիկի տակից, սկսում է թափառել ծառի վրա ն հարմար տեղ ընտրելուվ ամրանում է ու սկսում ծծել ծառի հյութը: Նոյեմμերյանի շրջանի պտղաμուծական սովխոզում տալիս է երկու լրիվ ն մեկ թերի սերունդ: Կալիֆորնյան վահանակիրը խիստ կարանտին վնասատու է: Այս միջատը վնասում է շուրջ 150 տեսակի պտղատու, դատապտղատու ն դեկուրատիվ ծառերի: ՈՒժեղ վնասված ծառերը չեն աճում ն 1-2 տարվա ընթացքում չորանում են:

Կալիֆուրնյան վահանակիրը կարող է տարածվել տնկանյութի, կտրոնների ն մարդկանց միջոցով: Պայքարի միջոցառումները: Կալիֆորնյան վահանակրի հետագա տարածումը կանխելու ն վարակի օջախները ոչնչացնելու համար անհրաժեշտ է մինչն ծառերի μողμոջների ուռելը ծառերը պարտադիր կերպով սրսկել ԴԻՆՈԿ-ի 19 լուծույթով: Առաջին սերնդի թրթուրների դեմ սրսկել կարատեի 0.059 լուծույթով կամ դեցիսի 0.059 լուծույթով: Խիստ արգելվում է Կալիֆորնյան վահանակիրով վարակված շրջաններից ազատ շրջանները ներ մուծել պտղատու, հատապտղատու, անտառային ու դեկորատիվ μույսերի տնկիներ, μուսակներ ն կտրոններ: Տանձենու մլուկ (Տteքհaոitiտ քiri Է.): Հասուն միջատի մարմինը տափակ է, տանձաձն, աչքերը դուրս ցցված, կարմրավուն, վերնաթները սպիտակ թափանցիկ, թաղանթանման,խոշորաμջիջ մուգ ջղերով: Ձուն երկարավուն է, օվալաձն, թրթուրները նույնպես երկարավուն են, օվալաձն, առաջին հասակում սպիտակավուն, իսկ հետագա հասակներում աստիճանաμար գորշանում են: Տարածված է լայն արեալով: Հայաստանում տարածված է ամենուրեք: Հասուն մլուկը ձմեռում է ծառի μնի կեղնի ճեղքերում, թափված տերնների տակ ն այլ թաքստոցներում: Գարնանը մլուկները μարձրանում են ծառի սաղարթի վրա ն ծաղկումից անմիջապես հետո ձվադրում տերնի թիթեղի ներքնի հյուսվածքի մեջ: Մեկ էգը դնում է մինչն 400 ձու: Ձվերից դուրս գալով թրթուրները μնակություն են հաստատում տերնի թիթեղի ներքին կողմում ն ծծում տերնահյութը: Վարակված տերնները ցածի երեսի կողմից կեղտոտվում են մլուկի արտաթորանքով, որը արտահայտվում է սն կլոր կետերի ձնով, իսկ վերնի երեսից ծծված տեղերը գունաթափվում են: Հուլիսին հանդես են գալիս երկրորդ սերնդի թրթուրները, որոնք ծառերին վնասում են միչն օգոստոսի վերջերը, ապա դառնալով հասուն, անցնում են ձմեռման: Մլուկը տարեկան տալիս է երկու սերունդ: Տանձենու մլուկը վնասում է խնձորենու, տանձենու, սերկնիլի, μալենու, կեռասենու լինում է նան սալորենու, ծիրանենու ն դեղձենու վրա: ՈՒժեղ վնասի դեպքում տերնները գունազրկվում են ու թափվում: Պայքարի միջոցառումները: Անհրաժեշտ է աշնանը մաքրել ծառերի μների կիսապոկ չոր կեղնները ն այրել: Պայքարը նույնն է, ինչ որ վահանակրինը: Տզեր (ՃՇariոa, 1etraոյՇհidae): Տզերը պատկանում են սարդակերպերի դասին: Հասուն տզերը փոքր են ` մինչն 1 մմ երկարությանμ, μաց դեղնավուն, կանաչավուն, կարմիր կամ գորշ գոյնի կենդանիներ են, որոնք ունեն երկու կամ չորս զույգ ոտքեր: Պտղատուների գորշ տիզ (8rյօԵia redikօrշevi ԹeՇk.): Հասուն տզի մարմինը մեջքի կողմից տափակ է, լայն- օվալաձն, ոտքերը μարակ են ու

երկար: Մարմինը կարմրա-գորշավուն է, երկարությունը հասնում է 0.58 0.62 մմ: Նոր դրված ձվերը վառ-կարմրավուն են փայլուն, հին ձվերը մուգ կարմրավուն: Թրթուրի մարմինը կլոր է նարնջակարմրավուն գույնի, ունի երեք զույգ ոտքեր, մարմնի երկարությունը 0.24 մմ: Նիմֆան մարմնի ձնով ն գույնով նման է հասուն տզին, միայն թե ավելի փոքր է, ունի չորս զույգ ոտքեր: Մարմնի երկարությունը հասնում է 0.31-0.42 մմ: Տարածված է լայն արեալով: Հայաստանում տարածված է պտղաμուծական μոլոր շրջաններում: Ձմեռում է ձվի ստադիայում ծառի μնի կմաղքային թների ն ճյուղերի վրա: Գարնանը ծառերի μողμոջների μացվելու շրջանում ձվերից դուր ս են գալիս թրթուրները, որոնք անցնում են μացվող μողμոջների վրա ն ծծում նրանց հյութը: Հետագայում անցնում են μացված տերնների վրա ն սնվում տերնահյութով: Գարնանային սերնդի առաջին հասուն էգ տզերը հանդես են գալիս մայիսի կեսերին: Մեկ սերնդի զարգացման տնողությունը հասնում է 23- 44 օրվա: Գորշ տզի հասուն էգը ապրում է մինչն 25 օր ն այդ ժամանակամիջոցում դնում 60 ձու: Ամռանը ձվերը դնում են ճյուղերի, տերնների, տերնակոթերի վրա: Օգոստոս ամսից տզերը ծառերի վրա դնում են ձմեռող ձվեր: Տարեկան տալիս են մինչն 6 սերունդ: Վնասում են խնձորենուն, տանձենուն, սալորենուն, շլորենուն, ծիրանենուն, դեղձենուն, μալենուն ն կեռասենուն: Նրանց պատճառած վնասի հետնանքով ծառի տերնները դեղնում ն աստիճանաμար թափվում են: ՈՒժեղ վնասված ծառերի պտուղները լինում են շատ փոքր: Նա սովորական ոստայնատզից ն ալոճենու տզից տարμերվում է նրանով, որ ոստայնաթել չի արտադրում: Տիզը կարող է տարածվել տնկանյութի ն կտրոնների միջոցով: Պայքարի միջոցառումները: Աշնան ձմռան ամիսներին մաքրել ծառերի μների կիսապոկ չոր կեղնները ն այրել` ձմեռող ձվերը ոչնչացնելու նպատակով: գարնանը մինչն μողμոջների ուռելը սրսկել ԴԻՆՈԿ-ի 19 լուծույթով: Ծաղկաթափից հետո տզերի դեմ սրսկել կարատեի 0.059 լուծույթով: Խնձորենու կարմիր տիզ (ԽetatatraյՇհստ սlոi ԽօՇk.): էգի մարմինը ձվաձն է, ուռուցիկ, վառ կարմրավուն գույնի 0.32-0.37 մմ երկարությամμ: Արուի մարմինը երկարավուն է, վերջամասում նեղ, կարմրավուն գույնի, երկարությունը` 0.27-0.30 մմ: Ձուն կլորավուն է, կարմիր կամ նարնջակարմրավուն գույնի: Թրթուրը կիտրոնա-դեղնավունից մինչն նարնջագույն է, երեք զույգ ոտքերով: Նիմֆան ունի չորս զույգ ոտքեր ն համեմատաμար ինտենսիվ գունավորում: Տարածված է լայն արեալով: Հայաստանում տարածված է Արաքսի հովտում ն հյուսիսային շրջաններում:

Ձմեռում է ճյուղերի վրա ձվի ստադիայում: Ձվերից թրթուրների դուրս գալը տեղի է ունենում խնձորենու ծաղկակոկոնների անջատման ֆազում ն ավարտվում է ծաղկումից հետո: Դուրս եկած թրթուրները տեղափոխվում են խնձորենու տերնների վրա ն սնվում տերնահյկութով: Մայիսի վերջերին հանդես են գալիս սեռահասուն էգերը, որոնք զուգավորվելուց հետո ձվադրում են տերնի ներքին ն վերին երեսների վրա: Յուրաքանչյուր էգ դնում է 45 ձու: Ձմեռող ձվեր սկսում են դնել օգոստոս ամսից: Վեգետացիայի ընթացքում տալիս են մինչն վեց սերունդ: Խնձորենու կարմիր տիզը վնասում է խնձորենուն, տանձենուն ն սալորենուն: Վնասված տերնները գորշանում ն վաղաժամ թափվում են: Կարմիր տզի μազմացմանը նպաստում է միջավայրի ոչ μարձր ջերմությունը ն օդր հարաμերական խոնավության μարձր լինելը: Այս վնասատուն կարող է տարածվել տնկանյութի ն կտրոնների միջոցով: Պայքարի միջոցառումները: Նույնն է, ինչ նախորդինն է: Տանձենու գխտորատիզ (Էriօքհյeտ քiri Քaց.): Մարմինը գլանաձն է 0.23 մմ երկարությամμ. հասուն տիզն ունի երկու զույգ ոտքեր: Ձուն դեղնավուն է քիչ երկարավուն: Թրթուրը նման է հասուն տիզին: Տարածված է համարյա μոլոր պտղաμուծական շրջաններում: Հայաստանում տարածված է տանձենու այգիներում: Բողμոջների թեփուկների տակ ձմեռում է հասուն տիզը:Գարնանը, μողμոջների μացման հետ տզերը շարժվում են դեպի երիտասարդ տերվների ներքին երեսը ն թափանցելով հյուսվածքի մեջ սկսում են սնվել: Վնասնած մասում որոշ ժամանակ հետո առաջանում է դեղնա-գորշավուն, հետագայում աստիճանաμար սնացող ուռուցքներ: Յուրաքանչյուր էգ դնում է 20-25 ձու: Վեգետացիայի ընթացքում տանձենու գխտորատիզը տալիս է մի քանի սերունդ, անընդհատ վարակելով նոր առաջացող տերնները: Օգոստոս ամսից սկսած տզերը թողնում են վնասված տերնները ն տեղափոխվում են μողμոջների թեփուկների տակ: Տանձենու գխտորատիզը կարող է տարածվել տնկանյութի ն կտրոնների միջոցով: Պայքարի միջոցառումները::Պայքարը տանում են կոնտակտային թունանյութերով: Սալորենու գխտորատիզ (Էriօքհյeտ քհօeօՇօքteտ Nal.): Հասուն տզի մարմինը գլանաձն է, 0.17 մմ երկարությամμ ն 0.038 մմ լայնությամμ: տարածման արեալը μավականին մեծ է: Հայաստանում տարածված է Հոկտեմμերյանի, Ալավերդու, Նոեմμերյանի ն Մեղրու շրջաններում: Միամյա ճյուղերի հիմքում գալլերի մեջ ձմեռում է հասուն էգը: Գարնանը, սալորենու ծաղկումն ավարտվելուց հետո գխտորատիզը

տեղափոխվում է μողμոջների թեփուկների տակ: Տզերի տեղաշարժը տնում է մոտ երկու շաμաթ ն ավարտվում է հունիսի սկզμներին: Վեգետացիայի ընթացքում գխտորատիզը տալիս է մի քանի սերունդ: Սալորենու գխտորատիզի պատճառած վնասից տերնների վրա առաջանում են փոքր ուռուցքներ, որոնց տրամագիծը հասնում է մինչն 2 մմ: Հետագայում մի քանի գխտորներ ձուլվելով միմյանց առաջացնում են այլանդակ ձնի ելուստներ: ՈՒժեղ վնսաված ծառերի աճը համարյա կանգ է առնում, իսկ μողμոջների հիմնադրման վայրում առաջանում են տզերով լեցուն գխտորներ: Սալորենու գխտորատիզը կարող է տարածվել տնկանյութի ն կտրոնների միջոցով: Պայքարի միջոցառումները: Ծաղկաթափից անմիջապես հետո ծառերը սրսկել կարատեյի 0.059 լուծույթ: Կրծող տիպի μերան ունեցող վնասատուների դեմ պայքարում են հիմնականում աղիքային կամ կոնտակտաաղիքային թունանյութերով ն ագրոտեխնիկական մեթոդներով:

ՊՏՂԱՏՈՒ ԾԱՌԵՐԻ ԿՐԾՈՂ ՎՆԱՍԱՏՈՒՆԵՐԸ

Ալոճաթիթեռ (Apoոջa cոataeջgջ L): Սպիտակ գույնի, 65մմ թների μացվածքով թիթեռ է: Նրա սպիտակ թների վրա շատ լավ երնում է ջղավորումը: Թրթուրի մարմինը ծածկված է խիտ ու երկար մազերով: Մեջքի վրայով անցնում են երեք սն ն երկու դարչնանարնջագույն զոլեր: Գլուխը ն ոտքերը սն են, երկարությունը մինչն 4.5 մմ է: Հարսնյակը դեղնագորշ գույնի է` սն անկյունավոր խալերով: Ձուն նարնջադեղնագույն է, 12-14 երկայնական շառավիղներով, տակառաձն է ն ունի 1.5 մմ երկարություն: Ռուսաստանում տարածված է լայն չափերով` Կոլա թերակղզուց մինչն Անդրկովկաս: Մեզ մոտ տարածված է նախալեռնային գոտում, անտառաշատ վայրերում ն լեռնային պտղաμուծական շրջաններում: Երկրորդ կամ երրորդ հասակի թրթուրները ձմեռում են մի քանի տերններից պատրաստած այսպես կոչված «ձմեռային μներում», որոնք մետաքսաթելով կախված են լինում ծառի ճյուղերից:

Նկ. 28. Ալոճաթիթեռ 1-ձվակույտ, 2-ձու, 3-թրթուր, 4- հարսնյակ, 5-թիթեռ, 6-վնասվածք Թրթուրները ձմեռային μներից դուրս են գալիս μողμոջների μացման շրջանում ն սկսում են սնվել, երμ շրջապատի միջին ջերմությունը հասնում է 8 աստիճանի: Այդ ժամանակաշրջանում թրթուրները ուտում են μողμոջնորը ն նրանց մեջ նոր կազմակերպված տերնները: Թրթուրները սկզμից ապրում են խմμերով, իսկ փոքրահասակները ցուրտ եղանակներին պատսպարվում են ձմեռային μներում: Հետագայում թրթուրները ցրվում են ծառի սաղարթի վրա ու սնվում տերններով: ՈՒտելով տերնների թիթեղը, թողնում են միայն կոթունը ն գլխավոր ջղի մի մասը: Թրթուրը իր զարգացումը վերջացնում է 30-40 օրում, որից հետո հարսնյակավորվում է պտղատու ծառերի μնի, գլխավոր ճյուղերի, ընձյուղների, իսկ հազվագյուտ դեպքերում, տերնների կոթունի վրա: Երկու շաμաթից հետո` հունիսին, հարսնյակներից դուրս են գալիս

թրթուրներ, որոնք մի քիճ ծաղիկների նեկտարներով սնվելուց հետո խմμերով (30-100 հատ) ձվադրում են տերնների վերին երեսի վրա: էգ թիթեռի պտղավետությունը հասնում է 500 ձվի: 2-3 շաμաթ հետո, ձվերից դուրս են գալիս թրթուրները ն սնվում տերններով: Դառնալով երկրորդ կամ երրորդ հասակի, թրթուրները մետաքսաթելերով մի քանի տերններ միացնում ն իրենց համար ձմեռային μույն են պատրաստում: Նրա մեջ հավաքվում են 60-70 թրթուրներ ու ձմեռում են: Ալոճաթիթեռը տարեկան տալիս է մեկ գեներացիա: Մասայական μազմացման տարիներին մեծ վնաս է պատճառում μոլոր պտղատու ծառերին, ուտելով նրանց μողμոջները ն տերնները: Վնասված ծառերի հաջորդ տարվա μերքը շատ քիչ է լինում: Պայքարի միջոցառումները: ՈՒշ աշնանը ն ձմռանը հատուկ հարմարանքներով հավաքել վնասատուի ձմեռային μներն ն ոչնչացնել: Հասուն թրթուրների դեմ սրսկել կարատեի 0.059 լուծույթ: Ոսկետուտ (ԷսքrօՇtiտ Շհrյտօrrհօea Լ.): Սպիտակ թիթեռ է, թների μացվածքը հասնում է 3.5 սմ, էգ թիթեռի փորի ծայրում կա շեկ ոսկեգույն մազերի փունջ: Թրթուրի մարմինը ծածկված է երկար մազիկներով, մեջքին ն կողքերին, մարմնի երկարությամμ դասավորված են կարմրավուն գորտնուկներ, որոնք ծածկված են մազերի փնջով: Մեջքի կողմից երկարությամμ անցնում են մի զույգ կարմրավուն ն մի զույգ սպիտակավուն շերտեր: Թրթուրի մարմնի երկարությունը 3.5 սմ է: Հարսնյակը սն է ն ծածկված է նոսր մազերով: Տարածված է Ռուսաստանի անտառային ն անտառատափաստանային գոտում: Մեզ մոտ տարածված է անտառապատ շրջաններում, μազմակեր է: Վնասում է μոլոր պտղատու ծառերին: Մեծ խմμերով ձմեռում երրորդ հասակի թրթուրները (յուրաքանչյուր μնում 300 - 500 հատ): Բողμոջները μացվելու շրջանում թրթուրները դուրս են գալիս ձմեռային μներից, սնվում μողμոջներով ն ապա տերններով: Գիշերը կամ ցուրտ եղանակին նրանք վերադառնում են իրենց μույնը: Հետագայում թրթուրները ցրվում են ծառերի սաղարթի վրա ն սնվում տերններով: Թրթուրի զարգացումը վերջանում է հունիսի վերջերին, որից հետո ծառի ճյուղերի վրա, սպիտակ μողμոջների մեջ հարսնյակավորվում են: Երկու-երեք շաμաթից հետո դուրս են գալիս թիթեռները, որոնք 810 օրից ձվադրում են կույտերով (200-300 հատ ձու յուրաքանչյուրում), տերնների տակի երեսին: էգերը ձվակույտերը ծածկում են փորի վերջում գտնվող ոսկեգույն մազիկներով: 15-20 օր հետո ձվերից դուրս են գալիս թրթուրները, որոնք սնվում են մատղաշ տերններով ն երկու անգամ մաշկափոխվելուց հետո մտնում են տերններից պատրաստված ձմեռային μների մեջ ու ձմեռում: Ոսկետուտը տարեկան տալիս է մեկ գեներացիա:

Մասսայական μազմացման տարիներին մեծ վնաս է պատճառում պտղատու μոլոր կուլտուրաներին ն անտառային μույսերին: Պայքարի միջոցառունմերը : Նույնն են, ինչ առաջարկված է ալոճաթիթեռի դեմ: Օղակավոր մետաքսագործ (ԽalaՇօտօոa ոeստtria Լ.): Թիթեռը դարչնա-դեղնագույն է, ըստ որում առջնի թների վրա կան լայնքով անցնող մուգ-դարչնագույն շերտեր : Թների μացվածքը 35 - 40 մմ է: Հասուն թրթուրի մեջքի երկարությամμ անցնում են երկնամոխրագույն ն դեղնադարչնագույն շերտեր: Մեզ մոտ տարածված է նախալեռնային գոտում: Բազմակեր է, վնասում է μոլոր պտղատու կուլտուրաներին ն անտառային ծառատեսակներին: Գարնանը ձվերից դուրս եկած թրթուրները սնվում են դուրս եկած տերններով: Ընձյուղների վրա նրանք հյուսում են մետաքսյա μույն, որի մեջ թրթուրները պատսպարվում են գիշերային ցուրտ ու աննպաստ եղանակներին: Մեծահասակ թրթուրները ցրվում են վարակված ծառի սաղարթով մեկ ն ուտում տերնների թիթեղները, թողնելով միայն գլխավոր ջիղը ն կոթունը: Նրանք սնվում են շուրջ 45 - 50 օր. սնվում են գլխավորապես գ իշերները: Հունիսի վերջին թրթուրները հարսնյակավորվում են ն վարակված ծառի ճյուղերի վրա, մետաքսյա սպիտակ ու թափանցիկ μոժոժներում: Թիթեռները դուրս են գալիս հուլիս - օգոստոս ամիսներին, որոնք երկու-երեք օրից հետո հավաքվում են մեկ տարեկան ճյուղերի վրա ն մեծ խմμերով կատարում ձվադրում (յուրաքանչյուր խմμում 100 - 400 ձու): Նրանք ճյուղերի վրա ձվերը դասավորում են օղակաձն, դրա համար էլ թիթեռին անվանում են օղակավոր մետաքսագործ: Ձվադրելու ընթացքում թիթեռները ձվակույտերը ծածկում են իրենց սեռական օրգանի հավելյալ գեղձերի արտաթորանքով, որը չորանալիս պնդանում է: Երկու - երեք շաμաթից հետո ձվի մեջ առաջանում է թրթուրը ն ձվի կեղնի մեջ ձմեռում է: Տարեկան տալիս է մեկ սերունդ: Պայքարի միջոցառումները: Վարակված ծառերը գարնանը սրսկել կամ փոշոտել այն μուժանյութերով, որոնք նշված են ալոճաթիթեռի դեմ: Տերնաթափից հետո ծառերի ն թփուտների վրայից կտրել ձվաօղակները ն այրել: Վաղ գարնանը ծառերի վրայից կտրել թրթուրների ոստայնաμները ն ոչնչացնել թրթուրների հետ միասին: Տարազույգ մետաքսագործ (Քօrtհetria diտքar Լ.): էգ թիթեռը դեղնասպիտակագույն է, 75 մմ թների μացվածքով, լայն ն երկար մարմնով: Առջնի զույգ թների վրա կան լայնական մուգ շերտեր:Փորի գագաթը ծածկված է գորշ մազերով: Արուն μավական փոքր է` 45 մմ թների μացվածքով, մուգ վերնաթներով ու փետրաձն μեղիկներով: Այս

թիթեռը տարազույգ է կոչվում, էգ ն արու թիթեռների միմյանցից խիստ տարμերվելու պատճառով: Հասուն թրթուրը գորշ մոխրագույն է, որի ամμողջ մարմինը ծածկված է երկար, սն մազերով: Թրթուրի երկարությունը 7-8 սմ է: Նրա մեջքի կողմից անցնում են երեք նեղ, դեղնագույն զոլեր` որոնց եզրերին երկարությամμ շարված են խոշոր գորտնուկներ` երկար մազերի փնջով: Առջնի հինգ զույգ գորտնուկները կապույտ են, իսկ մնացածները ` կարմիր գույնի: Գլուխը դեղնավուն է, երկու սն շերտերով: Տարածված է միջին ն հարավային գոտիներում, իսկ Հայաստանում` նախալեռնային ն անտառներով հարուստ շրջաններում: Բազմակեր է. ձմեռում է ձվի ստադիայում ծառերի μնի վրա, փչակներում, քարերի ն այգում թափված ճյուղերի վրա ն այլն: Հնդավորների ծաղկման նախօրյակին ձմեռող ձվերից դուրս ե ն գալիս թրթուրները ն ծառերի μնի վրայով աստիճանաμար μարձրանում դեպի սաղարթը: Սնվում են հնդավորների տերններով: Հունիսի վերջին հուլիսի սկզμին հասուն թրթուրները μոժոժների մեջ հարսնյակավորվում են ծառի ճյուղերի վրա: Հարսնյակը մուգ դարչնագույն է: Հուլիսի վերջերին դուրս են գալիս թիթեռները, որոնք մի քանի օրից ձվադրում են ծառերի μնի վրա: էգերը ձվակույտերը ծածկում են փորի վերջում գտնվող շեկ մազիկներով: Յուրաքանչյուր ձվակույտում լինում է 500-600 ձու: Հեռու վայրեր տարածվում է թրթուր ստադիայում քամու միջոցով, իսկ էգ թիթեռները շատ դանդաղաշարժ են ն ձվադրման վայրից հեռո չեն թռչում: Մասսայական μազմացող վնասատու է, որոշ տարիներ մեծ վնաս է պատճառում անտառային ն պտղատու այգիներին, ուտելով տարμեր ծառատեսակների տերնները (թողնելով միայն կոթունը ) իսկ երμեմն ` պտուղները: Ալոճաթիթեռի, Ոսկետուտի, Օղակավոր մետաքսագործի թրթուրների մազիկները թունավոր են, մարդկանց մաշկի վրա թափվելով փոքր վերքեր են առաջացնում: Պայքարի միջոցառումները: Անտառային ծառերի վրա ձվակույտերը ոչնչացնում են նավթով կամ հանքային այլ յուղերով, իսկ պտղատու ծառերի վրա եղած ձվակույտերը քերում են ն քերվածքը հավաքում ու ոչնչացնում: Թրթուրների դուրս գալու շրջանում ծառերի μնին սոսնձե գոտի կապել ն թրթուրներին ոչնչացնելու համար օգտագործել այն μուժանյութերը, որոնք նշված են ալոճաթիթեռի դեմ: Ձմեռային երկրաչափ (Օքerօքհtera Եrսոata Լ.): Արուն իր արտաքին կառուցվածքով խիստ տարμերվում է էգից: էգը չի կարողանում թռչել, թները զարգացած չլինելու պատճառով: Թրթուրն ունի հինգ զույգ ոտքեր, որից երեք զույգը` կրծքի վրա, իսկ երկու զույգը` փորի վերջին սեգմենտի վրա: Դրա համար էլ թրթուրը շարժվելիս փորի միջին մասն

օղակաձն μարձրանում է ն փորի ծայրն միանգամից առաջ է μերում կրծքի ոտքերի մոտ ն կարծես տարածություն է չափում: Թրթուրը դեղնականաչավուն է, դեղին գլխով, մեջքից անցնում է սպիտակավուն մի գիծ, իսկ կողքերից երեք սպիտակավուն նեղ զոլեր: Տարածված է լայն արեալով: Մեզ մոտ տարածված է Ստեփանավանում, Կիրովականում, Իջնանում, Սպիտակում ն այլ անտառապատ շրջաններում: Բազմակեր ն մասսայական տարածվող թիթեռ է: Ձմեռում է ձվի ստադիայում, μողμոջների վրա ն նրանց ծալքերում: Բողμոջների ուռչելու շրջանում ձվերից դուրս եկած թրթուրները ներս են մտնում μողμոջների մեջ ն ուտում նրա պարունակությունը: Հետագայում նրանք կրծում են ծաղկակոկոնները, իսկ վերջում` սնվում տերններով: Երμեմն տերնները մետաքսաթելերով միացնում են միմյանց ու ներսից սնվում: Հունիս ամսին վերջացնելով զարգացումը, հասուն թրթուրները ծառից մետաք- սաթելերով կախվում են ցած ն հարսնյակավորվում են հողում պատրաստած μոժոժների մեջ:Հարսնյակը զարգանում է ենթարկվում դիապաուզայի մինչն ուշ աշուն: Հարսնյակները դուրս են գալիս հոկտեմμեր նոյեմμեր ամիսներին: Մի քանի օրից հետո ու ձվադրում: Ձվադրման շրջանը տնում է 5-6 օր ն դնում է մինչն 350 ձու: Ձվերից դուրս եկած թրթուրները ուժեղ սննդառություն են կատարում: Պայքարը հիմնականում ագրոտեխնիկական է: Բնափայտակեր թիթեռ (2eսշera քյriոa Լ.):70 մմ թների μացվածքով, սպիտակ թներով 20-35 մմ երկարությամμ թիթեռ է: Վերնաթների ն մեջքի վրա կան սն-կապույտ խալեր: Փորը մուգ կապտագույն է` սպիտակ օղակաձն գծերով: Թրթուրը դեղնա-սպիտակագույն է, գլուխը սն, մարմնի վրա կան μազմաթիվ սն կետեր: Յուրաքահչյուր սն կետի մեջ կա մի մազիկ: Թրթուրի երկարությունը 60 մմ է: Տարածված է լայն չափերով, μացի հյուսիսից, իսկ Հայաստանում` μոլոր պտղաμուծական շրջաններում, μոլորից շատ` հարավային գոտում: Թիթեռը μազմակեր է, վնասում է պտղատու կուլտուրաներին ն անտառային ծառատեսակներին: Ձմեռում են առաջին ն երկրորդ տարվա թրթուրները ծառերի ընձյուղների ն հաստ ճյուղերի մեջ: Երկրորդ տարվա թրթուրներն իրենց զարգացումը վերջացնում են հուլիս ամսին ն հարսնյակավորվում են անցուղիների մուտքի մոտ պատրաստված μոժոժների մեջ: Թիթեռների թռիչքը տեղի է ունենում հունիս-հուլիս ամիսներին` գիշերները: էգ թիթեռներից ամեն մեկը կարող է դնել մինչն 800 ձու: Ձվից դուրս եկած թրթուրները ուտելով ներս են մտնում μարակ ճյուղերի մեջ: Երկրորդ տարում նրանք անցնում են ավելի հաստ ճյուղերի ն ծառի μնի մեջ: Բնափայտի զարգացման ցիկլը տնում է երկու տարի: Նա

մեծ վնաս է պատճառում μազմաթիվ պտղատու ծառատեսակների, նրանց ճյուղերի ն μնի մեջ լայն անցուղիներ μացելով: Վարակված ճյուղերը կոտրվում են: Բնում μացած անցուղիների մեջ են ներ թափանցում ուրիշ վնասատուներ ն սնկային ու μակտերիալ պարազիտներ: Պայքարի միջոցառումները: Օգոստոսին վարակված ճյուղերը կտրել, հեռացնել այգուց այրել: Թրթուրների μացած անցքերը մտցնել ծծմμաածխածնով կամ դիքլորէթանով ներծծված քսուկներ, ապա թաց կավով անցքերը ծեփել: Թիթեռրների թռիչքի ն ձվադրման շրջանում ծառի ճյուղերը μունը 3-4 անգամ` պտղաμերող այգիները, անտառաշերտերը, անտառները սրսկել աղիքային կամ կոնտակտաաղիքային թունանյութեր: Գարշահոտ փայտահատ (Շօտտստ Շօտտստ Լ.): Գարշահոտ փայտահատ թիթեռը շատ նման է μնափայտակերներին, միայն ավելի մեծ է, թների μացվածքը հասնում է մինչն 95 մմ: Թիթեռի առջնի զույգ թները մոխրագույն են μազմաթիվ սն լայնական շերտերով ու գծերով: Թրթուրը, մսակարմիր գույնի է, ունի մոտ 90 մմ երկարություն: Գլուխը սն է ծոծրակի վահանիկը դեղին է, սն ն մեծ μծերով: Թիթեռները թռչում են հուլիս ն օգոստոս ամիսներին, գիշերները: Խմμերով(20-50 հատ) ձվադրում է ծառերի գլխավոր ճյուղերի ն μնի կեղնների ճեղքերում կամ ծալքերում: Ձվից դուրս եկած թրթուրները մտնում են կեղնների տակ, ուտելով շարժվում են տարμեր ուղղությամμ, իրենց արտաթորանքը դուրս են հանում մեկ ընդհանուր անցքով: Թրթուրներից անդուրեկան հոտ է գալիս: Երկրորդ տարվա թրթուրները մայիս - հունիս ամիսներին հարսնյակավորվում են անցուղիների մուտքի մոտ, մետաքսաμոժոժի մեջ: Գեներացիան տնում է երկու տարի: Պտղատու ծառերին վնասում է ծառերի μնի ն գլխավոր ճյուղերի վրա անցքեր ն անցուղիներ μացելով: Պայքարի միջոցառումները: Կերված անցքերի մեջ սրսկել հանքային էմուլսիայի 59-անոց լուծույթ: Խնձորենու ցեց (Ւյքօոօոeսta ոaliոella 2ell): Սպիտակ թներով,8-9 մմ երկարությամμ,22 մմ թների μացվածքով թիթեռ է: Առաջին զույգ թների վրա կան երեք շարք 18-20 սն կետեր: Հետին զույգ թները մոխրագույն են երկար թարթիչներով: Թրթուրը գորշ - դեղնավուն է, մարմնի վրա նկատելի են երկու շարք սն կետեր: Գլուխը ն ոտքերը սն են: Հասուն թրթուրի երկարությունը 18 մմ է: Տարածված է ամենուրեք, որտեղ մշակվում է խնձորենին: Մեծ խմμերով ձմեռում են ձվից նոր դուրս եկած թրթուրները մեկ երկու տարեկան ճյուղերի վրա, հատուկ վահանիկի տակ: Ապրիլի առաջին կեսին, խնձորենու μողμոջները μացվելու շրջանում,

թրթուրները վահանիկի վրա μացում են մի փոքր անցք ն այնտեղ դուրս են գալիս ու մտնում մոտակա μացված μողμոջի տերնի մեջ ու ներսից սնվում տերնի պարենքիմով` անվնաս թողնելով արտաքին մասը: Տերնի ներսում թրթուրները ուտելով առաջացնում են յուրահատուկ ական: Վնասված տերի հյուսվածքները չորանում են, հիվանդ տերնները վաղ գարնանը շատ լավ նկատելի են ն նրանց քանակով կարելի է որոշել տվյալ խնձորենու ծառի ցեցով վարակվածության աստիճանը: Խնձորենու ծաղկման վերջում թրթուրները դուրս են գալիս ականված տերններից ն անցնում են տերնների վրա μաց սնվելուն: Նրանք սնվում են հարնան տերններով: Խնձորենու ցեցի թրթուրները ծառի վրա ապրում են մեծ խմμերով, մետաքսյա թելերով միմյանց են հյուսում մոտակա տերնները ու ճյուղերը: Թրթուրների խմμերը ծառի վրա շարժվելիս իրենց μերանից թողնում են մետաքսյա թելեր: Թրթուրները նան մետաքսյա թելեր μաց թողնելով ծառի սաղարթից կախվում են ներքն, որոնք քամիների օգնությամμ շարժվում, ճոճվում են ու կպչում հարնան ծառի ճյուղերին: Նույն մետաքսյա թելերի վրայով անցնում են նս մի խումμ թրթուրներ, այդ միջոցով վարակված ծառից թրթուրների մի մասը փոխադրվում է հարնան չվարակված ծառի վրա: Եթե հարնան ծառերը հեռու են, այդ դեպքում թրթուրները խմμերով ծառի μնի վրայով ցած են իջնում հողի վրա ն շարժվում դեպի հարնան չվարակված մյուս ծառերը: Թրթուրները շարժվելիս իրենց անցած ճանապարհը ծածկում են մետաքսյա համատարած թելերով : Նրանց կերած տերնները գորշանում են ու չորանում: ՈՒժեղ վարակված ծառերը, գարնանը զրկվելով տերնների կանաչ գույնից կարծես հրդեհված լինեն: Թրթուրների զարգացումը տնում է 35-40 օր, այդ ժամանակաշրջանում նրանք ուժեղ սնվում են տերններով, ընձյուղներով ն պտուղներով: Հունիսին հասուն թրթուրները մեծ խմμերով հարսնյակավորվում են ոստայնա- μընում` սպիտակ թափանցիկ մետաքսյա μոժոժների մեջ: Հունիսի վերջին դուրս են գալիս թիթեռները: Նրանք թռչում են երեկոյան մթնշաղին ն μեղմնավորվելուց հետո ձվադրում են մեծ խմμերով (40-100ձու յուրաքանչյուրում) մեկ կամ երկու տարեկան ճյուղերի վրա: Ձվադրելուց հետո էգ թիթեռը ձվակույտը ծածկում է մոմա-դեղնագույն լորձունքով: Կույտը պնդանալով դառնում է վահանիկ: Վահանիկները սկզμում լավ նկատվում են, իսկ հետագայում, գորշանալուց հետո քիչ նկատելի են դառնում: Հուլիսի վերջին ձվերից դուրս են գալիս թրթուրները, որոնք մնալով վահանիկի տակ ձմեռում են: Տարեկան տալիս է մեկ գեներացիա: Պայքարի միջոցառումները: Վահանիկի տակ ձմեռող թրթուրները ոչնչացնելու համար մինչն μողμոջների μացվելը:

Գարնանը թրթուրներին ականված տերնների մեջ ոչնչացնելու համար սրսկել 0.059-անոց Կարատեի լուծույթով: Պտղացեց (կորիզավորների ցեց) (Ւյքօոօոeսta քadella Լ.): Սա իր մորֆոլոգիական կառուցվածքով, զարգացման ու μազմացման առանձնահատկություններով շատ նման է խնձորենու ցեցին: Նրանից տարμերվում է հետնյալ հատկանիշներով. ա) μազմակեր է, սնվում է ծիրանենու, սալորենիների, μալենու տերններով: μ) Գարնանը, երμ թրթուրները վահանիկի տակից դուրս են գալիս, տերնների մեջ չեն մտնում ն չեն ականում, այլ միանգամից անցնում են տերնների վրա μաց կերակրվելուն: գ) թրթուրները ծառերի սաղարթի վրա ապրում են փոքր խմμերով ն մեծ ոստայնաμներ չեն առաջացնում: դ) Թրթուրները ուտում են կորիզավոր ծառերի տերնների ամμողջ թիթեղը, թողնելով միայն գլխավոր ջիղը կամ կոթունը: Մեր պայմաններում պտղացեցը տարածված է այն μոլոր շրջաններում, որտեղ մշակում են ծիրանենի ն սալորենիներ: Ամեն տարի մասսայական հանդես գալով ծիրանենու ն սալորենու վրա, մեծ վնաս են հասցնում նրանց ու իջեցնում μերքատվությունը: Պայքարի միջոցները նույնն են, ինչ որ գործադրվում են խնձորենու ցեցի դեմ: Շերտավոր ցեց (Ճոarտia liոeatella 2.) Թիթեռի առջնի զույգ թները մոխրադարչնագույն են ն իրենց ամμողջ երկարությամμ կրում են սն գծիկներ: Թների μացվածքը 11-14 մմ է: Ձուն օվալաձն նարնջա դեղնավուն է Թրթուրը շագանակադարչնավուն է, վերջին հասակում ունենում է 8-10 մմ երկարություն: Տարածված է լայն չափերով: Հայաստանում տարածված է հյուսիս-արնելյան շրջաններում ն Արարատյան հարթավայրում: Թրթուր ստադիայում ձմեռում է ծիրանենու ն դեղձենու ճյուղերի կիսապոկ կեղնների տակ: Վաղ գարնանը, երμ սկսվում է ծառերի աճը, դուրս են գալիս թրթուրները, շարժվում դեպի աճող կանաչ շվերը ն կրծելով նրա նուրμ կեղնը, մտնում ներս: Թրթուրը սնվելով շվի միջուկով, առաջացնում է անցուղի: Վնասված շվերը կրծված մասից դեպի վեր թառամում ն չորանում են: Մայիսի կեսերից թրթուրը դուրս է գալիս ն շարժվում է դեպի ճյուղերը, գտնելով հարմար ճեղքեր, գործում է μոժոժ ն հարսնյակավորվում: Առաջին սերնդի թիթեռների թռիչքը տեղի է ունենում մայիսի վերջերին, իսկ երկրորդ սերնդինը` հուլիսին: Ձվերը դնում են շվերի, տերնների ու պտուղների վրա: Նրանցից դուրս եկող թրթուրները մտնում են կանաչ շվերի, պտուղների մեջ ն սնվում: Տարեկան տալիս է երկու սերունդ: Շերտավոր ցեցը վնասում է μոլոր կորիզավորներին, μայց հատկապես վնասը ուժեղ է արտահայտվում ծիրանենու, դեղձենու ն սալորենու վրա: Բացի շվերից վնասում են նան պտուղներին: Պայքարի միջոցառումները: Գարնանը կտրել ն հեռացնել ծառերի վրայի չոր ճյուղերը ն օգտագործել որպես վառելիք: Թրթուրների

թաքստոցներից դուրս գալու շրջանում ծառերը սրսկել Կարատեի 0.059-անոց լուծույթով: Խնձորենու պտղակեր (ՇarքօՇaքտa քօոօոella Լ.) Թիթեռի առաջնային թները մուգ -մոխրագույն են ն իրենց վրա կրում են ընդլայնական ալիքավոր թուխ գծեր: Հետին զույգ թները ավելի μաց, դարչնա - գորշավուն են ն եզրերին կրում են μաց գույնի ծոպեր: Թիթեռի թների μացվածքը 14-21 մմ է: Ձուն կանաչասպիտակավուն է ն ունի 1 մմ տրամագիծ: Թրթուրները μաց վարդագույն են կամ դեղնասպիտակավուն, 12-18 մմ երկարությամμ: Հարսնյակը դեղնադարչնագույն է, 9-12 մմ երկարությամμ:

Նկ. 29.Խնձորենու պտղակեր 1-թիթեռ, 2-թրթուր, 3-4- վնասված պտուղներ Հայաստանում ամենուրեք տարածված է պտղաμուծական շրջաններում ն համարվում է ծառերի գլխավոր վնասատուներից մեկը: Ձմեռում է հասուն թրթուրի ստադիայում,( խիտ մետաքսյա μոժոժների մեջ) ծառի μնի ն կմախքային ճյուղերի ճեղքերում, հողում, պտղապահեստներում ն այլ վայրերում: Գարնանը թրթուրները

հարսնյակավորվում են ն խնձորենու ծաղկաթափից հետո թռչում են թիթեռները: էգերը ծաղկումից 7-10 օր հետո ձվադրում են պտուղների ն տերնների վրա: Յուրաքանչյուր էգ դնում է 60-120 ձու: Ձվադրումից 1012 օր հետո դուրս են գալիս թրթուրները, որոնք մտնում են պտուղների մեջ ն ուտում պտղամիսն ու սերմերը: Թրթուրի զարգացումը պտղի մեջ տնում է 28-30 օր: Հունիսի կեսերին հասուն թրթուրները դուրս գալով պտղի միջից անցնում են ծառի μնի ու կմախքային ճյուղերի ճեղքերը կամ կիսապոկ կեղնների տակ ն գործելով μոժոժ, հարսնյակավորվում են: Հարսնյակից 7-15 օր հետո թռչում են թիթեռները, որոնք զուգավորվելով, հուլիսի սկզμներին ձվադրում են պտուղների ն տերնների վրա: Խնձորենու պտղակերը ցածրադիր տաք շրջաններում տարեկան կարող է տալ երեք սերունդ, նախալեռնային շրջաններում ն լեռնային շրջաններում մեկ սերունդ: Խնձորենու պտղակերը վնասում է խնձորենուն, տանձենուն, սերկնիլենուն, ընկուզենուն ն այլ պտղատու ծառերի: Վնասելով պտուղներին, պտղակերը խիստ կերպով իջեցնում է ինչպես այգիների μերքատվությունը, այնպես էլ պտուղների որակը: Պայքարի միջոցառումները: Աշնանը կամ վաղ գարնանը անհրաժեշտ է հնդավոր ծառատեսակների μները ն կմաղքայիմ թների հիմքային մասերը մաքրել չոր կիսապոկ կեղններից: Բների մաքրումը հարկավոր է կատարել μութ մետաղյա քերիչներով, μրեզենտի վրա, որից հետո հավաքել կեղնի կտորները ն այրել: Խնձորենու պտղակերի երկու ն ավելի սերունդ տվող շրջաններում ծառերի μների կմախքային ճյուղերի հիմքային մասերում կապել 15 – 20 սմ լայնությամμ թղթից պատրաստված որսող գոտիներ ն յուրաքանչյուր 7-10 օր որսող գոտիները μացել, ստուգել ն նրանց տակ հավաքված թրթուրներին ն հարսնյակներին ոչնչացնել: Ամռան ընթացքում սիստեմատիկ հավաքել ծառերի տակ թափված պտուղները ն ոչնչացնել: Պտղակերի առաջին սերնդի դեմ սրսկման ժամանակները որոշելու համար աշնանից կամ գարնանից հավաքել վերջին հասակի հարյուր թրթուր, տեղավորիլ ծալված թղթեր կրող մետաղացանցից պատրաստված վանդակի մեջ, ապա այն ամրացնել ծառի կմախքային թների ճյուղավորման հիմքում` գետնից 1 - 1.5 մ μարձրության վրա, որից հետո սիստեմատիկ հետնել վանդակում տեղավորված թրթուրների, ապա հարսնյակների զարգացմանը: Հարսնյակներից, երμ թիթեռների 309-ը թռիչք կատարի, պետք է ծառերը սրսկել Կարատեի 0.059 լուծույթով: Սալորենու պտղակեր (Լaտքeյreտia fսոeԵraոa 1r): Թիթեռի առաջին թները մուգ դարչնամոխրագույն են մանուշակագույն երանգով: Հետին զույգ թները ունեն μաց թուխ գույն ն ներքին եզրերին կրում են ծոպեր: Թների μացվածքը 13-15 մմ է: Ձուն կլորավուն է, համարյա

թափանցիկ: Թրթուրը կարմրա-վարդագույն է, երկարությունը` 12-15 մմ: Հարսնյակը μաց դարչնագույն է 6-8 մմ մեծությամμ: Տարածված է լայն արեալով: Հայաստանում սալորենու պտղակերը տարածված է պտղաμուծական μոլոր շրջաններում, μայց իր վնասակարությամμ առանձնապես աչքի է ընկնում Հյուսիս-Արնելյան գոտում ն Վեդու, Մեղրու, Արտաշատի շրջաններում: Թրթուրը հիմնականում ձմեռում է 5 սմ խորությամμ հողի շերտում: Ձմեռած թրթուրները հարսնյակավորվում են ապրիլի երկրորդ կեսերին ն ավարտում են նույն ամսվա վերջերին: Առաջին սերնդի թիթեռների թռիչքը տեղի է ունենում մայիսի երկրորդ տասնորյակին ն շարունակվում է մոտ 25-30 օր: Զուգավորվելուց հետո թիթեռները ձվադրում են հատ-հատ սալորի պտուղների վրա: Մեկ էգը վերջին հաշվով դնում է 40-80 ձու: Ձվից դուրս գալով, թրթուրը կրծում է պտուղը կողքից ն մտնում պտղի ներսը ն սնվելով պտղամսով, կորիզի շուրջը առաջացնում է արտաթորանքով լեցուն անցուղիներ: Պտղի մեջ մտնելուց 20 -25 օր հետո թրթուրը ավարտում է զարգացումը ն մտնելով հողի մեջ 1-2 սմ խորության վրա պատրաստում է μոժոժ ն հարսնյակավորվում: 10-15 օր հետո տեղի է ունենում երկրորդ սերնդի թիթեռների թռիչքը: Երկրորդ սերունդը ծառերին վնասում է հունիսի վերջերից մ ինչն հուլիսի վերջերը, իսկ երրորդ սերունդը` հուլիսի վերջերից մինչն սեպտեմμեր: Սալորենու պտղակերը հյուսիս-արնելյան շրջանների ցածրադիր գոտում տարեկան տալիս է երկու լրիվ ն մեկ թերի սերունդ: Վնասում է սալորենու, շլորենու, մամեխենու, μ ալենու, ծիրանենու ն դեղձենու պտուղներին: Հատկապես ուժեղ են վնասվում ուշահաս սալորենիները: Վնասված պտուղները պիտանի չեն թարմ ն վերամշակված վիճակում օգտագործելու: Պայքարի միջոցառումները: Աշնանը կամ վաղ գարնանը ծառերի μների ն կմաղքային ճյուղերի հիմքերը մաքրել կիսապոկ կեղններից: Հավաքել ն այրել: Միաժամանակ ծառերի տակի հողը խոր փորել: Սրսկել Կարատեի 0.059-անոց լուծույթով: Բալենու ճանճ (Թհaցօletiտ Շeraտi Լ.) Հասուն ճանճի կուրծքը ն փորը փայլուն սն գույնի են: Ճակատը ն գլխի առջնի մասը դեղնավուն են: Թները թափանցիկ են ն իրենց վրա կրում են չորս ընդլայնական մուգ զոլեր: էգի երկարությունը 3.8-5.3 մմ է, իսկ արուինը` 2.9-4 մմ: Ձուն դեղնասպիտակավուն է, երկարավուն էլիպսաձն, երկարությունը` 0.75 մմ, իսկ լայնությունը 0.22 մմ: Թրթուրը որդանման է, անոտք, սպիտակավուն ն իր զարգացման ընթացքում անցնում է երեք հասակ: Թրթուրի երկարությունը 4 մմ է: Տարածված է Արնմտյան Եվրոպայում, Կովկասում: Հայաստանում տարածված է μալենու ն կեռասենու μոլոր այգիներում, μայց իր վնասակարությամμ հատկապես աչքի է ընկնում

Սիսիանի, Գորիսի, Աμովյանի, Արտաշատի շրջաններում ն Երնանի քաղաքամերձ այգիներում: Հողում ձմեռում է հարսնյակի ստադիայում կեղծ μոժոժի մեջ: Ճանճերի թռիչքը հարսնյակից տեղի է ունենում մայիսի կեսերից մինչն հունիսի կեսերը: Դուրս եկած ճանճերը մոտ երկու շաμաթ սնվում են նոր հասունացող պտուղների հյութով ն ապա զուգավորվելով կատարում են ձվադրում: Ձվից 6 - 10 օր հետո դուրս է գալիս թրթուրը, որը անմիջապես սնվում է μալի կորիզի շրջապատի պտղամսով: Վնասված պտուղները փտում են ն թափվում: Թրթուրը պտղի մեջ սնվում է 20 օր, ապա թողնում է պտուղը, մտնում հողի մեջ ն հարսնյակավորվում է: Տարեկան տալիս է մեկ սերունդ: Ճանճը վնասում է μալենուն, կեռասենուն ն հատկապես ուժեղ վնաս է պատճառում նշված պտղատեսկների ուշահաս սորտերին:

Նկ. 30. Բալենու ճանճ 1-վնասված պտուղներ, 2-ճանճ Տանձենու սղոցող (ՒaքlօՇaոքa Եreviտ Խl.): Հասուն սղոցողը 5 - 6 մմ երկարությամμ միջատ է: Առջնի թների μացվածքը կազմում է 10-12 մմ: Մեջքը ն փորի վերին մակերեսը սն են, ոտքերը գորշ դեղնավուն են: Ձուն ջրա-սպիտակավուն է ն ունի 1 մմ երկարություն ն

0.3-0.4 մմ լայնություն: Առաջին հասակի թրթուրը սպիտակավուն է, դեղին գլխով, վերջին հասակի թրթուրների գլուխը դեղնավուն է ծածկված շիկակարմրավուն մազմզուկներով, մարմինը կրեմագույն է: Հարսնյակը ազատ տիպի ն փայլուն: Նոր ձնավորված հարսնյակը մոխրա-կանաչավուն, իսկ վերջին շրջանում լինում է գորշ դեղնավուն: Տարածված է Արնմտյան Եվրոպայում, Կովկասում, Ղրիմում: Հայաստանում տարածված է Արարատյան հարթավայրում ն Նոյեմμերյանի շրջանում: Ձմեռում է թրթուրի ստադիայում` 18 սմ խորությամμ հողի մեջ պատրաստված μոժոժում: Մոտովորապես մարտ ամսի առաջին տասնօրյակից հետո թրթուրները սկսում են հարսնյակավորվել: Հարսնյակի ստադիան տնում է 15-18 օր: Հասուն միջատների թռիչքը սկսում է տանձենու ծաղկակոկոների անջատման ֆազում: Դուրս եկող հասունները ունենում են լրիվ ձնավորված ձվարաններ ն ընդունակ են թռիչքից 3-4 օր հետո ձվադրելու: Սղոցողի հասունները ունեն կրծող տիպի μերան ն սնվում են պատռված ծաղկափոշանոթների մեջ գտնվող փոշեհատիկներով: Ձվադրում են հիմնականում կոկոների գունավորման ն մասամμ կոկոների անջատման ֆազերում: Ձվադրման ժամանակ էգը հիմքից սղոցոմ է ծաղկակալի կողերն ն ձվադրում μաժակաթերթիկների հիմքի մասում, Ծաղկի վրա առաջացած վերքը 67 ժամ հետո գորշանում է: Իրենց կյանքի ամμողջ ժամանակաշրջանում էգերից ամեն մեկը դնում է 30-40 ձու: Ձվերի զարգացման ինկուμացիոն շրջանը տնում է 5-7 օր: Հետագայում թրթուրը խորանում է պտղի մեջ ն վնասում է սերմնարանին ն սերմերին: Մեկ թրթուրը իր զարգացման ամμողջ շրջանում (22-25 օր), վնասում է տանձի 1-4 պտուղ: Լրիվ հասունացած թրթուրները, որոնք արդեն դադարում են սնվելուց, վնասված ծառի պտղի հետ ընկնում են գետին ն դուրս գալով նրա միջից, մտնում են հողի մեջ ն երկու օրվա ընթացքում պատրաստում μոժոժ, որում ն ձմեռում են: Տարեկան տալիս են մեկ սերունդ: Տանձենու սղոցողի կողմից μոլորից ուժեղ վնասվում է Բյորելիգերյա սորտը, ապա Ալեքսանդրովկան, Լյուμիմցա Կլապան ն անտառային գեղեցկուհին: Պայքարի միջոցառումները: Պայքարը հիմնականում ագրոտեխնիկակամ եղանակով: Խնձորենու սղոցող (ՒaքlօՇaոքa teտtսdiոea Խlսց.): Սղոցողի հասունի մարմինը ներքնից դեղին է, իսկ վերին կողմից գորշ սն: Գլուխը շիկակարմրավուն է, թները անգույն են: Մարմնի երկարությունը 6-7 մմ է: Ձուն էլիպսաձն է, սպիտակավուն թափանցիկ: Թրթուրը` գորշ դեղնավուն է, կնճռոտ է ն ունի 10 զույգ ոտքեր: Երիտասարդների գլուխը սն է, իսկ հասուններինը` μաց դարչնագույն, մարմնի երկարությունը 11-12 մմ է:

Տարածված է Արնմտյան Եվրոպայում ն վնասում է Շվեդիայից մինչն Իտալիա: Տարածված է Ռուսաստանի եվրոպական մասում, հյուսիսում հասնում է Լենինգրադի մարզը, հարավում` Կրասնոդարի երկրամասը, Ղրիմ, Մոլդավիա, Կովկասում հանդիպում է աննշան քանակությամμ: Հայաստանում տարածված է հյուսիս արնելյան շրջաններում ն Երնանի շրջակա այգիներում: Ձմեռում է թրթուր ստադիայում հողում 1 - 16 սմ խորությանμ: Հարսնյակավորումը տեղի է ունենում վաղ գարնանը, հասուն սղոցողների թռիչքը տեղի է ունենում ապրիլի վեջերին: Նրանք ձվադրում են խնձորենու ծաղկակոկոների μաժակաթերթիկների հիմքի մասում` սղոցված կտրվածքի մեջ: Յուրաքանչյուր էգ դնում է 50-80 ձու: Ձվերի զարգացման ինկուμացիոն շրջանը տնում է 7-10 օր: Նրանցից դուրս եկած թրթուրները սնվում են նոր կազմակերպված պտուղներում: Վնասում են միայն խնձորենուն: Թրթուրները թողնում են վնասված պտուղները ն անցնում են ձմեռելու մայիսի երկրորդ տասնօրյակին: Տարեկան տալիս է մեկ սերունդ: Խնձորենու սղոցողից համեմատաμար ուժեղ վնասվում են Ռոզմարին, Բելին Կանդել սինապ սորտերը: Պայքարի միջոցառումները: Խնձորի սղոցողի դեմ անհրաժեշտ է գործադրել պայքարի այն միջոցառումները, որը նշված է տանձենո ւ սղոցողի դեմ: Սալորենու սն սղոցող (ՒaքlօՇaոքa fսlviՇօrոiտ Է.):Հասուն սղոցողի մարմինը սն է, ոտքերը μաց դարչնա-դեղնավուն, թները անգույն են թափանցիկ, ջղերը դարչնագույն: Մարմնի երկարությունը հասնում է 4-5 մմ: Նոր դրած ձուն ապակենման է, μաց կանաչավուն էլիպսաձն 0.6 մմ երկարությամμ ն 0.3 մմ լայնությամμ: Թրթուրը կանաչասպիտակավուն է կամ μաց դեղնավուն, մարմնի երկարությունը 8-9 մմ է, իսկ հարսնյակը սպիտակավուն է: Տարածված է Արնմտյան Եվրոպայում, Կովկասում, Միջին Ասիայում Հայաստանում տարածված է հյուսիս արնելյան շրջանների ն Երնանի շրջակա գյուղերում: Ձմեռում է թրթուր ստադիայում հողի մեջ: Հարսնյակավորումը տեղի է ունենում ապրիլի սկզμներին, իսկ հասունների թռիչքը ապրիլի կեսերին: Սալորենու ծաղկակոկոների հանդես գալու շրջանում էգը ձվադրում է μաժակաթերթիկների հիմքում` սղոցված կտրվածքի մեջ: Յուրաքանչյուր էգ դնում է 20-30 ձու: Ձվերի զարգացման ինկուμացիոն շրջանը տնում է 3-12 օր: Ձվերից դուրս եկած թրթուրները սնվում են նոր կազմակերպված պտուղներով: Թրթուրների կողմից վնասված պտուղները նկատվում են մայիսի սկզμներին: Նրանք ձմեռում են հողում ն տարեկան տալիս են մեկ սերունդ: Սալորենու սղոցողը μացի սալորենուց վնասում է նան շլորենուն: Թրթուրը սնվում է նոր կազմակերպված պտուղներով, խորանում

դեպի պտղի կենտրոնական մասը, խժռում են միջուկը ն այն լցնում էքսկրեմենտներով: Պայքարի միջոցառումները: Սալորենու սղոցողի դեմ անհրաժեշտ է գործադրել պայքարի այն միջոցառումները, որը նշված է տանձենու սղոցողի դեմ: Բալենու լորձնոտ սղոցող (Շalirօa liոiՇiոa Թetշ.): Սղոցողի հասունը սն է, թները թափանցիկ, միջին մի քիչ մուգ, մարմնի երկարությունը 5 - 6 մմ է, իսկ թների μացվածքը` 8 – 9 մմ: Ձուն երկարավուն է, էլիպսաձն, կիսաթափանցիկ, գունատ-կանաչավուն: Թրթուրը կանաչադեղնավուն է ն ծածկված է գորշ լորձունքով: Մարմնի երկարությունը 10 մմ է: Հարսնյակը μաց դեղնավուն է, 7-8 մմ երկարությամμ: Տարածված է Արնմտյան Եվրոպայում: Հայաստանում տարածված է Արարատյան հարթավայրում, հյուսիս արնելյան շրջաններում, Կիրովականի, Սիսիանի շրջաններում ն Լենինականում: Թրթուրի ստադիայում ձմեռում է ծառերի մերձμնյա տարածություններում ն հողի մեջ պատրաստված μոժոժում: Գարնանը թրթուրները հարսնյակավորվում են: Արարատյան հարթավայրի պայմաններում առաջին սերնդի հասունների թռիչքը սկսվում է մայիսի կեսերից ն շարունակվում է միչն հունիսի կեսերը: Ձվադրում է տերնի ներքին երեսի վրա, գրպանաձն սղոցված կտրվածքի մեջ: Յուրաքանչյուր էգ դնում է 55 ձու: Ձվերից 7- 9 օր հետո դուրս են գալիս թրթուրները, որոնք սնվում են μալենու տերնով, այն դարձնում են կմաղք: Լրիվ հասունացած թրթուրները վերջին մաշկափոխությունից հետո կորցնում են մարմնի լորձնոտ ծածկոցը ն μալենու տերններից ընկնում են գետնի վրա ն պատրաստում μոժոժ, որում ն հարսնյակավորվում են: Բալենու լորձնոտ սղոցողը Արարատյան հարթավայրում տալիս է երկու սերունդ, իսկ հյուսիս - արնելյան շրջանների ցածրադիր գոտում` երեք: ՈՒժեղ վնասված ծառերի աճը համարյա կանգ է առնում, պտղաμողμոջների հիմնադրումը անμավարար է ընթանում: Այս μոլորը μացասաμար է անդրադառնում հաջորդ տարվա μերքատվության վրա: Սալորենու հաստատոտիկ (Էսrյtօոa aոյցdali Էոd): Հաստատոտիկ հասուն միջատի մարմինը սն է, էգի երկարությունը 7- 7.5 մմ է, իսկ արուինը` 4-6 մմ: Ձուն խավար-ապակենման, 0.3 մմ երկարությամμ ն 0.18 մմ լայնությամμ ն իր վրա կրում է թելանման հավելված, որը երկու անգամ գերազանցում է ձվի երկարությանը: Թրթուրը սպիտակ է, անոտք, փոքր ինչ աղեղնաձն, հարսնյակը կաթնասպիտակավուն է: Տարածված է Բուլղարիայում, Սիրիայում արձանագրված է Կովկասի սնծովյան ափերում, Ուկրաինայի որոշ մարզերում, ներքին Պովոլժյեում:

Հայաստանում տարածված է Հոկտեմμերյանի, Նոյեմμերյանի, Կիրովականի ն Ստեփանավանի շրջաններում: Ձմեռում է թրթուրի ստադիայում սալորի ծառի տակ թափված պտուղների կորիզների մեջ: Գարնանը թրթուրը հարսնյակավորվում է կորիզի մեջ, ապա սալորենու ծաղկումն ավարտվելուց հետո հարսնյակից դուրս է գալիս հասուն միջատը, որը կրծում է կորիզի կեղնը ն կլոր անցք μացելով դուրս թռչում: Ծառի սաղարթի վրա էգերը գտնելով նոր կազմակերպված պտուղներ, ձվադիր խողովակը մտցնում է պտղի մեջ ն ձուն դնում կորիզի միջուկում: Ձվադրումից 20-25 օր հետո ձվից դուրս է գալիս թրթուրը, որը ն սնվում է կորիզի պարունակությունից: Վնասված պտուղները հունիսին թափվում են ն այդ պտուղների մեջ թրթուրները ձմեռում են: Տարեկան տալիս է մեկ սերունդ: Սալորենու հաստատոտիկը վնասում է սալորենուն, ծիրանենուն ն նշենուն: Պայքարի միջոցառումները: Անհրաժեշտ է աշնանը հավաքել ծառի տակ թափված պտուղները ն ոչնչացնել: Սալորի ն ծիրանի ծաղկաթափից անմիջապես հետո ծառերը սրսկել 0.059-անոց կարատեի լուծույթով:

ՎՆԱՍԱՏՈՒ ԲԶԵԶՆԵՐ

Խնձորենու ծաղկակեր (Ճոtհօոօոստ քօոօrսո Լ.): Ծաղկակեր μզեզը գորշ մոխրագույն է, մարմինը ձվաձն` 4 - 5 մմ երկարությամμ: Գորշ վերնաթների վրա կան μաց մոխրագույն երկու շեղակի շերտեր, կնճիթը երկար է ն նրա ծայրում գտնվում է կրծող տիպի μերանը: Բեղիկները ծնկաձն են ն ամրացած են կնճիթի մեջտեղում: Թրթուրը անոտ է, ունի կիսալուսնի ձն ն 5-6 մմ երկարություն, գույնը μաց դեղնավուն է, իսկ գլուխը` մուգ դարչնագույն, ձուն օվալ է ն սպիտակ: Տարածված է ամենուրեք, ինչպես նան Հյուսիսային Կովկասում, Ղրիմում ն Անդրկովկասում: Հայաստանում տարածված է μոլոր պտղաμուծական շրջաններում ն վնասում է խնձորենուն ու տանձենուն: Բզեզը ձմեռում է թափված տերնների տակ, հողի ճեղքերում, ծառի μնի կեղնների տակ կամ նրանց ծալքերում ն այլ տեղերում: Գարնանը ` μողμոջները ուռելու շրջանում, μզեզները μնի վրայով μարձրանում են ծառի սաղարթը ն մինչն ծաղկակոկոների կազմակերպվելը սնվում են μողμոջների պարունակությամμ, նրանց վրա առաջացնելով խոր անցքեր: Վնասված μողμոջների վրա առաջանում են հյութի կաթիլներ: Ծաղկակոկոնների առաջացման շրջանում μզեզները յուրաքանչյուր կոկոնի մեջ մի ձու են դնում: Ամեն մի էգ μզեզ կարող է դնել 50-120 ձու: Կոկոնի մեջ ձու դնելուց հետո, μզեզը նրա վրա

առաջացած անցքը փակում է էքսկրեմենտե «խցանով»: Այն վայրերում, որտեղ μույսի ծաղկման շրջանը շատ կարճ է տնում, μզեզը չի հասցնում μոլոր ձվերը կոկոնների մեջ դնել: Ձվերից` 3-7 օր հետո դուրս են գալիս թրթուրները, որոնք սնվում են կոկոների առեջներով, նրանց փոշանոթներով ն վարսանդով: Թրթուրը իր արտաթորանքով կոկոնը ներսից ծեփում է, պսակաթերթերը միմյանց միացնում: Նման ծաղկակոկոնը այլնս չի μացվում ն նրա ներսում թրթուրի զարգացումը տնում է 15-20 օր, որից հետո էլ կոկոնում հարսնյակավորվում է: Հարսնյակի ստադիան տնում է 7-12 օր: Հարսնյակից դուրս եկած μզեզը 10-15 օր սնվում է տերնների պարենքիմով ն, երμ օդի ջերմաստիճանը μարձրանում է (25 աստիճան ն μարձր) ու խոնավությունը պակասում, μզեզը ծառի սաղարթից ցած է իջնում, մտնում հողի ճեղքերը կամ կեղնների տակ ու դիապաուզայի ենթարկվում: Ձմեռելու համար μզեզները աշնանը ավելի հարմար տեղեր են ընտրում: Խնձորենու ծաղկակերը մեծ վնաս է պատճառում խնձորենու ն տանձենու ծաղկակոկոններին, ինչպես նան μողμոջներին` ուտելու միջոցով: Որոշ տարիներ նրա հասցրած վնասը մեծ չափերի է հասնում: Նրա հասցրած վնասը ավելի զգալի է դառնում այն տարիներին, երμ ծառերի ծաղիկները քիչ են լինում ն ծաղկման շրջանը ձգձգվում է: Պայքարի միջոցառումները: Մինչն μողμոջների μացվելը սրսկել 1 1.59 ԴԻՆՈԿ -ի լուծույթ: Փոքր ն տնամերձ այգիներում կարելի է ծառերը թափ տալ սավանի կամ հատուկ պատրաստված հովհարաձն վահանի վրա, առաջին անգամ` μողμոջների ուռելու շրջանում, երկրորդ անգամ` ծաղկելուց անմիջապես հետո: Ծառերը պետք է թափահարել առավոտյան, երμ օդի ջերմությունը 10 - 13-ից μարձր չէ: Աշնանը ծառերի μները մաքրել կիսապոկված չոր կեղններից ն այրել, ծառերի μնի շուրջը տերններից կամ դարմանից թակարդներ պատրաստել, ձմեռը այրելու պայմանով: ՈՒշ աշնանը պտղատու ծառերի միջշարքային տարածությունները վարել ն ձմեռը ջրել: Բուկարկա (Շօeոօrrհiոստ քaսxillստ Օerո.): Փոքր 2.5 մմ երկարությամμ, մուգ կապտագույն μզեզ է, որի կնճիթը սն է, իսկ մարմինը ծածկված է մուգ մազիկներով, μեղիկները 11 հատվածանի են, իսկ նրա գուրզը 3 հատվածանի է: Տարածված է եվրոպական մասում, Ղրիմում, Անդրկովկասում, իսկ Հայաստանում` անտառապատ շրջաններում, նախալեռնային գոտում: Վնասում է անտառային ծառատեսակներին, ինչպես նան խնձորենու, տանձենու, μալենու ն այլ պտղատու ծառերի: Հողի մեջ կամ մնացորդների տակ ձմեռած μզեզը ծառ է μարձրանում μողμոջների ուռելու շրջանում ն մինչն տերնների դուրս գալը սնվում է μողμոջների, կոկոնների պարունակությունից: Ծաղկման շրջանում

μզեզը սկսում է ձվադրությունը: էգը ձվերը դնում է տերնի կոթունի կամ գլղավոր ջղի մեջ: Նրա պտղավետությունը հասնում է 100 ձվի: Թրթուրը ձվից դուրս է գալիս 7-8 օր հետո ն տերնի գլխավոր ջղի ու կոթունի մեջ երկարությամμ անցքեր է μացում, ուտելով նրանց մեջ եղած անոթախրձերը, որի հետնանքով տերնները թոշնում, դեղնում ն ապա թափվում են: Թափվող տերնների հետ ընկնում է թրթուրը, որը դուրս գալով տերնի միջից, մտնում է հողը` հարսնյակավորվելու: Հարսնյակներից դուրս եկած μզեզները ձմեռում են հողի մեջ կամ ծառի կեղնի տակ: Տարեկան տալիս է մեկ սերունդ: Բզեզի հասցրած վնասը աչքի է ընկնում լեռնային շրջաններում(Ծաղկաձոր, կիրովական, Ստեփանավան ն այլն): Պայքարի միջոցառումները նույնն են, ինչ որ կիրառվում է խնձորենու ծաղկակերի դեմ: Կազարկա (ԹհյոՇհiteտ ԵaՇՇհստ Լ.): Ոսկեգույն կամ պղնձակարմրագույն, մետաղական փայլով, երկար կնճիթով, 4-7 մմ երկարությամμ μզեզ է: Մարմինը ծածկված է երկար նոսր մազերով, դնչիկը, μեղիկները ն թաթիկները մանուշակագույն են: Թրթուրը անոտ է, սպիտակ, կիսալուսնաձն, 9 մմ երկարությամμ: Տարածված է ՈՒկրաինայի տափաստանային գոտում, նախակովկասում, Ղրիմում, Անդրկովկասում ն հարավային պտղաμուծական շրջաններում, Հայաստանում` հյուսիս-արնելյան շրջաններում ն Ղափանում: Վնասում է խնձորենուն, տանձենուն, սալորենուն ն այլ պտղատու կուլտուրաների: Հողում ձմեռում են μզեզը ն թրթուրը: Բզեզը կարող է ձմեռել նան թափուկների տակ կամ ծառի μնի կեղնի ճեղքերում, իսկ թրթուրը` չորացած պտուղների մեջ: Բզեզները ծառ են μարձրանում այն ժամանակ, երμ օդի ջերմությունը 12-146 է հասնում կամ μողμոջների ուռչելու շրջանում: Վաղ գարնանը նրանք ուժեղ սնվում են μողμոջներով, իսկ հետագայում` ծաղկակոկոններըվ ն պտուղներով: Մեկ μզեզը կարող է ոչնչացնել մինչն 100 μողμոջ ն մի քանի տասնյակ ծաղկակոկոններ: Մինչն պտուղների կազմակերպվելը սնվում են նան տերններով ն ընձյուղներով: Պտուղների կազմակերպման շրջանում μզեզները կուտակվում են պտուղների վրա ն ձվադրում նրանց մեջ: Մեկ էգ μզեզը կարող է դնել մինչն 300 ձու: Պտուղների մեջ ձվադրման ժամանակ μզեզներն իրենց կնճիթով տարածում են սնկային փթում (մոնիլիա) հիվանդությունը: Ձվադրման շրջանը ձգձգվում է, երμեմն տնում է 2-3 ամիս: Մինչն ձվադրելը μզեզը մի քանի տեղից կնճիթով ծակծկում է խնձորի պտուղը ն ձվադրման համար խցիկներ պատրաստում, որի հետնանքով պտուղը թառամում է, նրա մեջ ջրի քանակը պակասում ն թրթուրի զարգացման համար ավելի նպաստավոր դառնում: Բացի այդ, ապացուցված է, որ թրթուրը զարգանում է խնձորի այն պտուղների մեջ, որոնք վարակված են

պտուղների փտում հիվանդությամμ: Ինչպես երնում է μզեզի ն մոմիլիա սնկի մեջ որոշակի սիմμիոզ գոյություն ունի: Պտուղների մեջ դրված ձվերից 7-9 օր հետո դուրս են գալիս թրթուրներ, որոնք սնվում են պտղամսով ու սերմերով: Վարակված պտուղները աստիճանաμար թառամում, կնճռոտվում են ու թափվում: Թափվող պտուղների հետ հողի վրա են ընկնում նան թրթուրները, որոնք պտուղներից դուրս գալով մտնում են հողի մեջ հարսնյակավորվելու կամ ձմեռելու համար: Թրթուրների մի մասը հարսնյակավորվում է ն նրանցից դուրս եկած μզեզները, աշնանը որոշ ժամանակ ծառի μողμոջներով սնվելուց հետո հողում, թափուկների կամ ծառի կեղնի տակ ձմեռում են: Իսկ թրթուրների մի մասը չեն հարցնյակավորվում ն ձմեռում են հողում: Այսպիսով μզեղների մի մասի գեներացիան տնում է մեկ տարի, իսկ այն մասը որը նույն տարում չի հարսնյակավորվում` երկու տարի: Կազարկան մեր պայմաններում ամենից շատ վնաս է պատճառում Նոյեմμերյանի, Իջնանի, Ղափանի ն Ալավերդու խնձորենու այգիներին: Կազարկան խնձորենուն մեծ վնաս է պատճառում μողμոջները, ծաղկակոկոները ն պտուղները ուտելով: Որոշ տարիներ μերքի մեծ մասը ոչնչանում է նրա հասցրած վնասից ն պտուղների փտումից: Կան տվյալներ, որ մեկ զույգ կազարկայի μզեզ տարեկան կարող է ոչնչացնել 60-100 μողμոջ ն 60-250 պտուղ: Պայքարի միջոցառումները: Պայքարի միջոցները նույնն են, ինչ որ կիրառում են խնձորենու ծաղկակերի դեմ: Բացի այդ, այս μզեզի դեմ լրացուցիչ պետք է պայքարել հետնյալ միջոցառումներով` Նշված պրեպարատներով պտղատու այգում μուժումը պետք է շարունակել խնձորենու պտուղները կազմակերպվելու շրջանում ն աշնանը: Ծառերը սավանների վրա լրացուցիչ թափ տալ ծաղկելուց հետո ն աշնանը: Ծառերի տակից անմիջապես հավաքել վարակված պտուղները, այգուց դուրս տանել ն օգտագործել որպես անասնակեր: Աշնանը այգու միջշարքային տարածությունները վարել ն ձմռանը ջրել: Ժամանակին պայքարել մոնիլիայից առաջացած պտղային փտում հիվանդության դեմ: Բալենու երկարակնճիթ (ԹհյոՇհiteտ aսratստ ՏՇօք.): Կանաչμրոնզագույն, ոսկու փայլով, երկար կնճիթով 6-9 մմ երկարությամμ μզեզ է: Թրթուրը դեղնասպիտակ է, դարչնագույն գլխով: Ձուն օվալ է ն սպիտակ գույնի: Տարածված է տափաստանային ն անտառա-տափաստանային գոտում, Հայաստանում` Բոլոր պտղաμուծական շրջաններում: Վնասում է μալենուն, կեռասենուն, սալորենիներին, ծիրանենուն: Բզեզները ձմեռում են հողում: Նրանք μողμոջների ուռչելու շրջանում μարձրանում են ծառերի վրա ն սնվում μողμոջների պարունակությունից, նրանց վրա խոր անցքեր μացելով: Հետագայում սնվում են ծաղկակոկոններով, տերններով ն ապա պտուղներով: Կեռասի պտուղների գունավորման շրջանում μզեզները սկսում են ձվադրումը:

Պտուղների մեջ ձու դնելու համար, μզեզը ուտելով պտղամիսը, իր երկար կնճիթով փոս է անում մինչն կորիզը ն այնտեղ պատրաստած հարթակի վրա մի ձու դնում: Բզեզը ամեն պտղի մեջ միայն մի ձու է դնում: Ծիրանենու, սալորենիների պտղի մեջ μզեզը ձվադրում է կորիզը կարծրանալու շրջանում: Մեկ μզեզի պտղավետությունը կարող է հասնել մինչն 200 ձվի: Մեկ-երկու շաμաթ հետո ձվից դուրս է գալիս թրթուրը, որը ծակում է պտղի կորիզը, մտնում նրա մեջ ու ուտում սերմը: Թրթուրի զարգացումը պտղի մեջ տնում է 25-30 օր, որից հետո նա դուրս է գալիս պտղից, ընկնում գետնի վրա ն մտնում հողի մեջ հարսնյակավորվելու համար: Թրթուրը հողի վրա կարող է ընկնել նան պտղի հետ միասին: Բացի μալենուց ն կեռասենուց մյուս ծառատեսակների (սալորենիներ, ծիրանենի) վարակված պտուղները որոշ ժամանակ հետո թափվում են: այս դեպքում թրթուրը թափված պտուղներից դուրս է գալիս ու մտնում հողի մեջ ն 5-10 սմ խորության վրա հարսնյակավորվում: Բալենու երկարակնճիթի թրթուրների մի մասը նույն տարում չեն հարսնյակավորվում: Նրանց հարսնյակավորումը կատարվում է հաջորդ տարին աշնանը: Այսպիսով, Ձմեռում են ն μզեզը ն թրթուրը: Թրթուրի ստադիայում ձմեռողների գեներացիան տնում է երկու տարի: Բալենու երկարակնճիթը մեծ վնաս է պատճառում կորիզավոր պտղատու ծառերին, նրանց μողμոջները ն պտուղները ուտելով: Վնասը ավելի զգալի է լինում սալորենիների ն ծիրանենիների վրա, որովհետն նրանց մոտ վարակված պտուղները թափվում են: Պայքարի միջոցառումները նույնն են, ինչ որ կիրառվում է կազարկայի դեմ: Տանձենու ծաղկակեր (Ճոtհօոօոստ քյri Խօll.): Տարածված է Կիրովականի շրջանում, Շահումյանի անվան սովխոզում ն խնձորենու ծաղիկներից μացի, վնաս է պատճառում տանձենուն: Տանձենու ծաղկակերը ձմեռում է թրթուրի ստադիայում ծառի վրա, μողμոջների մեջ: Գարնանը թրթուրները սնվում են μողμոջի պարունակությունից: Վնասված μողμոջները չորանում են: Տանձենու ծաղկելուց հետո դուրս են գալիս նոր սերնդի μզեզները ն սնվում են μողμոջներով ու նրանց թեփուկների վրա կլոր անցքեր μացում: Այնուհետն μզեզները դիապաուզայի են ենթարկվում մինչն աշուն: Աշնանը μզեզները μարձրանում են ծառի սաղարթը ն շարունակում են սնվել μողμոջներով: Հոկտեմμերին μզեզները μողμոջների մեջ խոր փոսեր են պատրաստում ն ձվադրում նրանց մեջ: Ձվերից դուրս եկած թրթուրները ձմեռում են: Նշված երկարակնճիթ μզեզների դեմ պայքարի միջոցառումները նույնն են, ինչ կիրառվում է խնձորենու ծաղկակերի դեմ: Բրդապատ ծաղկակեր μզեզ (1rօքiոata հirta Քօda.): Սն, փայլուն գույնի 10-12 մմ երկարությամμ μզեզ է: Վերնաթների վրա կան սպիտակ, մարմարյա գույնի խալեր: Բզեզի մարմինը ծածկված է դեղնա-մոխրագույն,

երկար մազմզուկներով: Թրթուրը սպիտակ է հաստ ն թույլ աղեղնաձն, կրծքի ոտքերը կարճ են, թրթուրի երկարությունը մինչն 25 մմ է: Տարածված է Ռուսաստանի հարավային գոտում` սկսած Կուրսկի ն Վորոնեժի մարզերից մինչն Անդրկովկաս, իսկ Հայաստանում` հարավային ն հյուսիս-արնելյան պտղաμուծական այգիներում: Բազմակեր է ն հանդիսանում է պտղատու ծառերի գլխավոր վնասատուներից մեկը: Վնասում է խնձորենուն, տանձենուն, սերկնիլենուն, սալորենիներին ն այլն: Բզեզը ձմեռում է հողում: Գարնանը μզեզները հավաքվում են շատ ծաղկող μույսերի վրա ն սնվում նրանց ծաղիկներով: Պտղատու ծառերի ն թփերի ծաղկման շրջանում նրանք փոխադրվում են μոլորից վաղ ծաղկող թփերի ու կարճահասակ ծառերի վրա (մասրենի, սալորենիներ): Ծառերի վրա μզեզները ուտում են ծաղիկների առեջների փոշանոթները, վարսանդը ն պսակաթերթերը: Բզեզները ակտիվ են առավոտյան ժամը 10-ից մինչն ժամը 4-ը : Գիշերները նրանք թաքնվում են մոլախոտերի ն մնացորդների տակ ն հաջորդ օրը նորից μարձրանում ծառերի վրա: Մեկ երկու շաμաթ ագահությամμ պտղատու ծառերի ծաղիկներով սնվելուց հետո աստիճանաμար անցնում են խաղողի վազի կամ ուրիշ` ուշ ծաղկող μույսերի վրա (մայիսի վերջին, հունիսին) ու սնվում նրանց ծաղիկներով: Հուլիսին μզեզները μեղմնավորվում ու սկսում են ձվադրել: էգերը ձվերը դնում են հողում փոքր խմμերով(3-4 հատ), 4-5 սմ խորության վրա: Բզեզները ձվադրում են գլխավորապես մոլախոտերով, օրգանական նյութերով ն μուսական մնացորդներով հարուստ հողերում: Երկու շաμաթից հետո ձվերից դուրս են գալիս թրթուրները ն սնվում μույսերի մնացորդներով ու արմատներով: Թրթուրի զարգացման շրջանը տնում է 2-3 ամիս, որից հետո հարսնյակավորվում են հողից պատրաստած μոժոժներում: Հարսնյակի ստադիան տնում է երկու շաμաթ: Աշնանը հարսնյակներից դուրս են գալիս μզեզները ն նույն μոժոժներում ձմեռում մինչն գարուն: Բրդապատ μզեզը մեծ վնաս է պատճառում սալորենիներին (Հոկտեմμերյանի շրջանում), սերկնիլենուն, ինչպես նան ցածրահասակ ն երիտասարդ խնձորենիներին: Որոշ տարիներ (չոր ն տաք) μզեզները կարող են 1009-ով ոչնչացնել տվյալ պտղատու ծառերի ծաղիկները: Պայքարի միջոցառումները: Այգին ն նրա շրջապատը մաքուր պահել շուտ ծաղկող մոլախոտերից ն վայրի թփերից: Վաղ ծաղկած վայրի թփերի ն ծառերի տակը փոցխել: Ծառերի վրայից ձեռքով հավաքել μզեզներին ն ոչնչացնել: ՈՒժեղ վարակված ծառերը սրսկել սառը ջրով ն թափ տալ սավանների վրա, թափված μզեզները սավանների վրայից հավաքել ն ոչնչացնել: Ամռանը ն աշնանը պտղատու ծառերի միջշարքային տարածությունները փխրեցնել ու ջրել: Չալպտուրիկ μրոնզաμզեզ (Օxյtհյrea ՇiոՇtella ՏՇհaսո):Լայն չափով տարածված է Հայաստանի μոլոր պտղաμուծական շրջաններում:

Բզեզները պտղատու կուլտուրաներին վնաս են պատճառում նրանց ծաղիկները ուտելով: Բոլորից շատ վնաս է պատճառում սերկնիլենուն` (Արարատյան հարթավայրում):Triաhiտs fasաiatտs L. (մոմակապ) μզեզ, տարածված է Մեղրու, Դիլիջանի, Ստեփանավանի, Հրազդանի շրջաններում ն ուտում է պտղատու ծառերի ծաղիկների փոշանոթները: Epiաometis seոiատla Meո. տարածված է μոլոր պտղաμուծական շրջաններում ն վնասում է պտղատու ծառատեսակներին` ուտելով նրանց ծաղիկները: Ոսկեգույն μրոնզաμզեզ (Շetօոia aսrata Լ.): Հայաստանում տարածված են, սնվում է տարμեր տեսակի ծառերի ծաղիկներով ու պտուղներով: Կան նան ուրիշ մի քանի տեսակ μրոնզաμզեզներ, որոնք որպես վնասատուներ առանձին նշանակություն չունեն: Թիթեղաμեղիկներից պտղատու կուլտուրաներին վնաս են պատճառում` մարմարյա μզեզը (Քօlյքհյlla fսllօ Լ.), որը տարածված է լեռնա-անտառային շրջաններում (Դիլիջան, Իջնան, Շամշադին, Ստեփանավան ն այլն), անդրկովկասյան մարմարյա μզեզը (Քօlյքհյlla օlivieri Շaտt.),որը տարածված է ցածրադիր շրջանների հարթավայրերում, հունիսյան μզեզը (Ճոքtiոallօո տօlտtitialiտ Լ),որը լայն տարածում ունի Հայաստանի տարμեր շրջաններում: Մայիսյան μզեզ (Խelօlօոtհa ոelօlօոtհa Լ.)ն վերջինիս հետ միասին անդկովկասյան մայիսյան μզեզը (Խelօlօոtհa քektօralliտ Օerո.), որոնք տարածված են լեռնային անտառապատ շրջաններում: Անդրկովկասյան մայիսյան μզեզի հասունը շատ նման է մայիսյան μզեզին, որի երկարությունը հասնում է 21-29 մմ-ի:Վերնաթները մուգ կարմրավուն կամ μաց դարչնագույն են, ոտքերը ն μեղիկները մուգ կարմիր են, գլուխը ն առաջնակուրծքը կարմրադեղնավուն: Բզեզի փորի վերջին մասի ելունը ավելի կարճ է ն վերջանում է սուր, քան մայիսյան μզեզինը: Թրթուրի երկարությունը 45-65 մմ է, երեք զույգ լավ զարգացած ոտքերով, մայիսյան μզեզի թրթուրից քիչ է տարμերվում, հարսնյակը դեղնավուն է: Տարածված է Հյուսիսային Կովկասում, Անդրկովկասում, իսկ Հայաստանում` մայիսյան μզեզի հետ տարածված է պտղաμուծական շրջաններում(Կիրովականի, Ստեփանավանի, Սպիտակի, Սիսիանի շրջաններում): Հողում ձմեռում են տարμեր հասակի թրթուրներն ու μզեզները: Մայիսին դուրս են գալիս μզեզները, որոնք սնվում են ծառատեսակների տերններով, իսկ երμեմն էլ ուշ ծաղկող μույսերի ծաղիկներով: Բզեզները իրենց μազմացման օջախներից շատ հեռու չեն թռչում, նրանք գործում են երեկոյան, մթնշաղին ն գիշերը: Բեղմնավորվելուց հետո նրանք մայիսի վերջերին ձվադրում են հողի 20-50 սմ խորության վրա` խմμերով (յուրաքանչյուրը դնում է 20-25 ձու): 4-5 շաμաթ հետո, ձվից դուրս եկած թրթուրը սնվում է հումուսով: Երկրորդ տարվա թրթուրները կրծում են μույսերի արմատները: Նրանք առանձնապես մեծ վնաս են տալիս

երիտասարդ պտղատու ծառերին ու տնկարկներին, հատկապես մեծ վնաս են տալիս երրորդ հասակի թրթուրները, որոնք լինում են շատակեր: Երեք կամ չորս անգամ ձմեռելուց հետո` հունիսի վերջին կամ հուլիսին, թրթուրները հարսնյակավորվում են: Հարսնյակի ստադիան տնում է 5-6 շաμաթ,որից դուրս եկած μզեզը (օգոստոսին) մնում է հողի մեջ ն հողից պատրաստած օրրանների մեջ ձմեռում: Գարնանը μզեզները դուրս են գալիս ապրիլի վերջերին կամ մայիսին ու սնվում են μույսերի տերններով: Այսպիսով մայիսյան ն անդրկովկասյան մարմարյա μզեզների զարգացման ցիկլը կախված է շրջապատի էկոլոգիական պայմաններից ն կարող է տնել, երեք, չորս, անգամ հինգ տարի: Անդրկովկասյան ն մայիսյան μզեզները ն նրանց մեծահասակ թրթուրները մեր լեռնային շրջաններում մեծ վնաս են պատճառում պտղատնկարաններին ն երիտասարդ ծառերին, նորատունկ անտառներին ն անտառային տնկարքներին, ինչպես նան կարտոֆիլին, ծխախոտին, եգիպտացորենի դաշտերին: Թիթեղաμեղիկավոր μզեզների դեմ պայքարի միջոցառումները: Ուժեղ վարակված պտղատու այգիներում ն տնկարքներում թիթեղաμեղիկավորների թրթուրներին ոչնչացնելու համար, միջշարքային տարածությունները փխրեցնել կուլտիվատորով: Բզեզներին հավաքել ն ոչնչացնել: Այգիները փորելու, վարելու, փխրեցնելու ժամանակ հողից հավաքել թրթուրներին ն օգտագործել որպես խոզերի կեր: Պտղատու ծառերի կեղնակերներ (Iքidae): Պտղատու ծառերին վնասում են մի քանի տեսակի կեղնակերներ` կնճռոտ կեղնակեր, խնձորենու կեղնակեր, տարազույգ կեղնակեր ն այլն:

Նկ. 31. Կնճռոտ կեղնակերներ 1-μզեզ, 2-թրթուր, 3-հարսնյակ, 4-վնասվածք Վնասակար կեղնակերները 2-6 մմ երկարությամμ, փոքրիկ μզեզներ են: Լինում են տարμեր գույնի` մուգ-դարչնագույն փայլով: Կեղնակերների թրթուրները սպիտակ են կամ դեղնավուն, աղեղնաձն մարմնով, անոտ ն սուր գլխով: Հարսնյակները դեղնավուն են: Տարածված են համարյա μոլոր պտղաμուծական շրջաններում: Նրանց մեծ մասը μազմակեր է ն շատ տեսակներ տարեկան տալիս են մեկ գեներացիա, μայց կնճռոտ ն խնձորենու կեղնակերները Արարատյան հարթավայրում ն Մեղրիում տալիս են երկու գեներացիա: Կեղնակերներն իրենց զարգացման ամμողջ ցիկլը անց են կացնում տարμեր ծառատեսակների կեղնների տակ: Շատ տեսակներ ձմեռում են թրթուրի ստադիայում` (μացի տարազույգ կեղնակերից, որը ձմեռում է μզեզի ստադիայում) ծառերի կեղնի տակ: Ապրիլի վերջերին հարսնյակավորվում են: Ապրիլ-մայիս ամիսներին μզեզները ուտելով ծակում են կեղնները ն դուրս գալիս կեղնի վրա: Արուն գտնելով էգին զուգավորվում է, որից հետո էգերը կեղնի վրա մի ուրիշ տեղից` ուտելով անցք են μացում ն մտնում կեղնի տակը: Մի քանի օրից հետո էգ μզեզը կեղնի տակ տարμեր ձնի խոռոչ կամ խցիկ է պատրաստում ն ձվադրում` փոքր փոսիկների եզրերին: Երկու-երեք շաμաթից հետո ձվերից դուրս են գալիս թրթուրները, որոնք ուտելով կեղնը տակից, առաջ են շարժվում տարμեր ուղղությամμ, կեղնի տակ μացելով տարμեր ձնի անցուղիներ:

Անցուղիների դասավորությունը, երկարությունը, ձնը ն ուղղությունը տարμեր տեսակների մոտ տարμեր է լինում: Կեղնի տակ իրենց μացած անցուղիների մեջ թրթուրները մի քանի անգամ մաշկափողվում են ն պատրաստվում ձմեռելու: Հարավային տաք շրջաններում` կնճռոտ կամ սալորենու պտղակեղնակերները մի շարք էնտոմոլոգների տվյալներով, տալիս են երկու գեներացիա: Այդ դեպքում, կեղնի տակ թրթուրների հարսնյակավորումը ն μզեզների կեղնների տակից դուրս գալը կատարվում է ամռան ամիսներին: Երկրորդ սերնդի μզեզների ձվերից դուրս եկած թրթուրները լրիվ հասունանալուց հետո ձմեռում են կեղնի տակ: Պայքարի միջոցառումները: Վաղ գարնանը կամ աշնանը` տերնաթափից հետո կտրել պտղատու ծառերի չոր ու կեղնակերներով վարակված ճյուղերը, դուրս տանել ն անմիջապես օգտագործել որպես վառելիք: Կեղնակեր μզեզների թռիչքի ն զուգավորման շրջանում ծառերի μունը ն ճեղքերը լավ սրսկել կարատեի 0.059-անոց լուծույթով: Սն ոսկեμզեզ (Շaքոօdiտ teոeԵriօոiտ Լ.): Սն վերնաթներով խոշոր μզեզ է: Առաջնաթները ծածկված են սպիտակ մոմափառով ն իրենց վրա կրում են 4 սն, փայլուն ռելեֆներ: Ձուն օվալաձն է, սպիտակավուն գույնի` 1.5 մմ երկարությամμ: Ձվից նոր դուրս եկած թրթուրը սպիտակավուն է, իսկ հասակավորը` դեղնա-սպիտակավուն մինչն 70 մմ երկարությամμ ն առանց ոտքերի: Հարսնյակը կրեմա-սպիտակավուն է ն 28 մմ երկարությամμ: Տարածված է կենտրոնական ն հարավային Եվրոպայում, Պաղեստինում, Սիրիայում, Իրաքում, Իրանում, Հյուսիսային Աֆրիկայում, Մոլդովիայում, Ղրիմի ն Օդեսայի մարզերում, Ներքին Պովոլժյեում, Կովկասում ն Ղազախստանում: Հայաստանում տարածված է պտղաμուծական μոլոր շրջաններում, μայց իր վնասակարությամμ աչքի է ընկնում Արարատյան հարթավայրում ն հյուսիս-արնելյան շրջանների ցածրադիր գոտիների այգիներում: Ծառերի արմատներում ն արմատավզերում ձմեռում են տարμեր հասակի թրթուրները ն μզեզները, μնամերձ տարածությունում թափված տերնների ն μուսական մնացորդների տակ: Վաղ գարնանը կորիզավոր ծառատեսակների հյութաշարժությունը սկսվելու հետ մեկտեղ, μզեզները դուրս են գալիս ն μարձրանում ծառերի սաղարթը, սկզμնական շրջանում սնվում μողμոջների ցածի մասով, ապա ծաղկակոթուններով, տերնակոթուններով ն դալար շիվերով: Բզեզների զուգավորումը ն ձվադրումը տեղի է ունենում հունիսի կեսերին: Ձվերը դնում են հողում, ծառի արմատավզի մոտ, երμեմն էլ արմատավզի կեղնի ճեղքերում: Մեկ էգը կարող է դնել մինչն 1800 ձու: Ձվադրումից 13-14 օր հետո թրթուրները դուրս են գալիս ն շարժվում դեպի ծառի արմատը, մտնում նրա մեջ: Արմատներում նրանք սնվում են երկու տարի, ապա պատրաստում են հարսնյակավորման խցիկ, որում ն հարսնյակավորվում

են: Բնության մեջ հարսնյակները հանդիպում են հունիսի երկրորդ կեսերից մինչն սեպտեմμերը: Հարսնյակները 25-30 օր հետո վեր են ածվում μզեզների, որոնք կրծելով ծառի արմատի կեղնը առաջացնում են օվալաձն անցք ն դուրս գալիս: Երիտասարդ μզեզները որոշ ժամանակ սնվում են, ապա հոկտեմμերին անցնում են ձմեռման: Սն ոսկեμզեզի մեկ սերնդի զարգացման տնողությունը երեք տարի է: Հատկապես մեծ վնաս են պատճառում թրթուրները, որոնք սնվելով կորիզավոր ծառատեսակների արմատների ն արմատավզի μնափայտով ն կամμիալ շերտով, առաջացնում են ընդերկայնական անցուղիներ: Այն տնկիները ն ծառերը, որոնց արմատները վարակված են լինում թրթուրներով, համարյա չեմ աճում, տերնները գունաթափվում են ն սկսում են չորանալ: Բզեզների հասցրած վնասն առանձնապես նկատելի են տնկարաններում, որտեղ կարճ ժամանակամիջոցում նրանք կարող են չորացնել ծառը: Սն ոսկեμզեզը տարածվում է տնկանյութի միջոցով: Պայքարի միջոցառումները: Հունիս-հույիս ն օգոստոս ամիսներին ծառերը ջրել 15-20 օրը մեկ անգամ, ծառերի վրայից μզեզները հավաքել ն ոչնչացնել: Թրթուրների դեմ μնի շուրջը քսել 19-անոց հանքային էմուլսիա: Դեղձենու ոսկեμզեզ (Տքհeոօքtera aոtհaxօideտ Թeitt.): Բզեզը ունի մուգ μրոնզագույն վերնաթներ ն փայլուն առաջնակուրծք: Մարմինը տափակավուն է, 6-7 մմ երկարությամμ: Թարմ ձուն սպիտակավուն է, իսկ հետագայում աստիճանաμար դառնում է μաց-շագանակագույն: Ձվից նոր դուրս եկած թրթուրը սպիտակ է, իսկ հասակավորը` թույլ դեղին: Տարածված է Նախիջնանում: Հայաստանում տարածված է Արաքսի հովտի շրջաններում ն Աշտարակում: Ձմեռում է թրթուր ստադիայում ծառի ճյուղերի ն μնի կեղնների տակ: Մայիս ամսվա կեսերին թրթուրը հարսնյակավորվում է, ապա 20-25 օր հետո հարսնյակը վեր է ածվում μզեզի, որը օվալաձն կրծում է ծառի կեղնը ն դուրս գալիս: Բզեզները զուգավորվում ն ձու են դնում հունիսին տնկարաններում` տնկիների μութակի շրջապատում, իսկ μերքատու տնկարկներում ծառի μնի ն ճյուղերի վրա: Դրված ձվերից 10-15 օր հետո դուրս են գալիս թրթուրներ, որոնք կրծում են ծառի կեղնը ն մտնում տակը: Թրթուրները երկրորդ տարում, կեղնի տակ պատրաստում են հարսնյակավորման խցիկ ն հարսնյակավորվում են: Հարսնյակը 20-25 օր հետո վեր է ածվում μզեզի, որը ծառի կեղնը կրծելով դուրս է գալիս: Դեղձենու ոսկեμզեզի զարգացման ցիկլի տնողությունը երկու տարի է: Ոսկեμզեզը վնասում է դեղձենուն, ծիրանենուն, սալորենում, μալենուն, կեռասենուն ն նշենուն: Նրանք սնվում են նշված ծառատեսակների տերնով, իսկ թրթուրները` ծառի արմատավզի, μնի ն ճյուղերի կամμիալ շերտով ն μնափայտով: Դեղձենու ոսկեμզեզը հիմնականում տարածվում է տնկանյութի միջոցով: Պայքարի միջոցառումները: Այգիներ տնկելիս, տնկիների μութակի շրջապատում կեղնի տակ թրթուրներ հայտնաμերելիս, պետք է դանակի

սուր ծայրով ոչնչացնել, ապա վերքերը մածիկապատել ն նոր միայն տնկել: Բերքատու այգիներում թրթուրներով ուժեղ վարակված ճյուղերը անհրաժեշտ է կտրել ն օգտագործել որպես վառելիք: Ձվերից նոր դուրս եկած թրթուրների դեմ պայքարելու նպատակով տնկարաներում կորիզավորների μութակները, իսկ նորատունկ այգիներում ամμողջ ծառի μունը պետք է սրսկել ԴԻՆՈԿ-ի 19-անոց լուծույթով:

ՊՏՂԱՏՈՒ ԾԱՌԵՐԻ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Խնձորենու ն տանձենու քոս (Veոtսria iոaeցսaliտ Մiոt. V. Քiriոa Ճderհ.): Ամենուրեք տարածված հիվանդություն է: Խնձորենու ն տանձենու տերնների վրա ծաղկելուց հետո առաջանում են մուգ կանաչ, ձիթապտղի գույնի թավշային սն փոշով ծածկված կլոր μծեր, որոնք տանձենու տերնների վրա լինում են երեսի կողմից, իսկ խնձորենու տերնների վրա` մեծ մասսամμ տակից: Բծերը միաձուլվելով ծածկում են տերնի մակերեսը: ՈՒժեղ վարակվածության դեպքում տերնները թափվում են: Քոս հիվանդությամμ վարակվում են նան պտուղները: Այդ հիվանդությունը նրանց վրա սկսվում է շատ վաղ` նույնիսկ վարսանդի ձնավորման ժամանակաշրջանում: Վարակված պտուղների վրա առաջանում են նույն տիպի μծեր: Այդ μծերը միաձուլվելով գրավում են խնձորի պտղի զգալի մասը: Վարակված մասը ծածկվում է խցանային շերտով, իսկ տանձենու պտղի վրա ճեղքերը լինում են խոր թափանցող: Քոսը գցում է պտուղների որակը, այդպիսի պտուղները վատ են պահպանվում: Շվերի վարակը արտահայտվում է ճաքճքվածությամμ, կեղնը անջատվում է μնափայտից, ճեղքերում նկատվում է սն փոշի: ՈՒժեղ վարակվելու դեպքում շվերը չորանում են: Խնձորենու ն տանձենու քոս հիվանդությունը առաջացնում են պարկավոր սնկերին պատկանող տեսակները: Վարակված տերնների, պտուղների, շվերի վրա երնացող մուգ ձիթապտղի գույնի փոշին իրենից ներկայացնում է սնկի կոնիդիալ ստադիան: Կոնիդիաները հեշտությամμ տարածվում են օդի ն անձրնի կաթիլի միջոցով: Կանիդիումը ընկնելով ջրի կամ ցողի կաթիլի մեջ ծլում է ն նրանից առաջանում միցելիում, որը թափանցում է տերնի կամ պտղի հյուսվածքի մեջ, տարածվում էպիդերմիսի տակ ն քայքայում է μուսական μջիջները: Միցելիումի անսեռ ճանապարհով μազմացումից գոյանում են կոնիդիումներ, որոնք նորից տարածվում են ն այսպիսով տեղի է ունենում վարակի նոր տարածում: Խոնավ, անձրնոտ տարիներին, կամ հին խիտ տնկարքներում քոսը զգալի վնաս է պատճառում խնձորենուն ն տանձենուն: Հիվանդության ընթացքի վրա մեծ չափով ազդում է նան օդի ջերմաստիճանը, այսպես, 8օ դեպքում հիվանդության ինկուμացիոն շրջանը տնում է 21 օր, 20-25օ դեպքում` 8-12 օր: Սունկը ձմռան ստադիան անց

է կացնում աշնանը ծառերից թափված տերնների վրա` պտղամարմինների մեջ պարկերում գոյացած պարկավոր սպորներով: Սպորների հասունացումը պարկերի մեջ ընթանում է աստիճանաμար ն ավարտվում է գարնանը: Ամեն մի պարկի մեջ հասունանում է 8 երկμջիջանի կանաչավուն սպորներ: Գարնանը տեղումների ժամանակ, ներծծելով խոնավություն պերիթեցիումները ուռչում են ն նրանց մեջ գտնվող պարկերից դուրս են մղվում պարկավոր սպորները: Այդ մոմենտից տեղի է ունենում խնձորենու ն տանձենու սկզμնական վարակը, որն տեղի է ունենում նրանց ծաղկման շրջանում: Քոսով տանձենու սորտերից թույլ են վարակվում Բերե-Բոսկ, Կյուրե, Վիլյամս ամառային, Բերե-կլերժո, Բերե-Լիգելյա. միջին վարակվողն է Դյուշես- Անգուլեմը, ուժեղ են վարակվում Անտառային գեղեցկուհին, Բերե-Ամանլին: Խնձորենու սորտերից թույլ են վարակվում Շաֆրան-Կիտայկա, Ռենետ Կանադական, Պեպեն Լոնդոնյան, Անտոնովկա 600 գրամանոց, Ռենետ Սիմիրենկոյի, Սլավյանկա, տեղական սորտ Շաքարկենին: Միջին վարակվածություն ունեն Ռենետ Կոկսի, Անտոնովկա սովորական, Պապիրովկա: ՈՒժեղ վարակվողներից են Բելֆլյոր դեղին, Կանդիլ, Սինապ (հատկապես տերնները), Ռենետ Կասելի, Ռենետ Լանդսμերգի ն այլն: Պայքարի միջոցառումները: 1. Տերնաթափից հետո կատարել միջշարքային տարածությունների վար, թափված տերնների վրա սրսկել 19 ԴԻՆՈԿ, հեկտարին ծախսելով 2500-2000 լ: 2.Հեռացնել վարակված շվերը ն ճյուղերը: 3. Բորդոյան հեղուկով նախազգուշական սրսկումներ կատարել` առաջին, այսպես կոչված «երկնագույն» սրսկումը, կատարվում է 4 9 μորդոյան հեղուկի լուծույթով «կանաչ կոնուսի» ֆազայում, որից հետո, հետագա սրսկումները կատարել μորդոյան հեղուկի 19 լուծույթով, հետնյալ ժամկետներում` պսակաթերթերի մասսայական թափվելուց հետո շարունակել երկրորդ ն երրորդ սրսկումները սկորի 0,029 էմուլսիայով: Սն քաղցկեղ: Հիվանդության հարուցիչն է Տքհaerօքտiտ ոalօrսո ՔeՇk. Տտ6ոkյ: Սն քաղցկեղը հանդիսանում է տանձենու, խնձորենու վնասակար հիվանդոջթյուններից մեկը: Սն քաղցկեղը տարածված է պտղաμուծական հարավային գոտում: Հայաստանում Նոյեմμերյանի, Շամշադինի, Կիրովականի շրջաններում: Հիվանդանում է խնձորենու ն տանձենու վերերկրյա μոլոր մասերը` տերնները, պտուղները, ծաղիկները, ճյուղերը ն μները: Հիվանդության նշանները տերնների վրա հանդես են գալիս գարնանից մանր կարմրագորշ μծերի ձնով, որոնք հետագայում ծածկում են են տերնի զգալի մասը: Վարակված տեղում տերնի հյուսվածքը մահանում է: Այդ մահացումը արտահայտվում է կոնցենտրիկ շրջանակներով, որոնք տարμերվում են իրենց գունավորման ինտենսիվությամμ` μծավորությունը կենտրոնում μաց մոխրագույն է, գնալով դեպի ծայրամասերը գույնը մգանում է:

Տերնների ուժեղ վարակումը կարող է առաջացնել վաղաժամ տերնաթափ: Վարակված ծաղիկները շուտ գորշանում ն թառամում են, հիվանդ ծաղկի առեջների, վարսանդի վրա գոյանում են սնկի սպորատվությունը` պիկնիդիումների ձնով: Վարակված պտուղների վրա սկզμում գոյանում է մուգ-գորշ μծավորություն, որը խոշորանալով տարածվում է շրջանակների ձնով ն գորշանում: Վարակված հյուսվածքի վրա երնում են μազմաթիվ պիկնիդիումներ սն կետիկների ձնով: Պտուղը կնճռոտվում է ն չորանում կամ երμեմն էլ փտում: Վարակված պտուղների մեծ մասը թափվում է: Սն քաղցկեղի ամենավնասակար ձներից մեկն է μնի, ճյուղերի ն ընձյուղների վարակումը. կեղնի վրա սկզμում գոյանում է կարմրա-գորշ, իսկ հետագայում` մուգ-գորշ գույնի, դեպի ներս սեղմված μծավորություն, որը ընդարձակվելով կարող է օղավորել ճյուղը: Վարակված կեղնը սնանում, ճաքճքվում ն նրա վրա նս գոյանում են μազմաթիվ պիկինիդիումներ: Վարակի այս ձնի շնորհիվ, հիվանդությունը ստացել է սն քաղցկեղ անունը: Վարակված ճյուղերը մահանում են. μնի ուժեղ վարակի դեպքում կարող է չորանալ ամμողջ ծառը: Սն քաղցկեղ առաջացնող Տ. ոalօrսո ՔeՇk. սունկը պատկանում է անկատար սնկերի շարքին: Ձմեռում է վարակված մասերի վրա առաջացած պիկինիդիումների ձնով, որոնց մեջ կան μազմաթիվ մանր, գորշ, միաμջիջ կոնիդիումներ, որոնք տարածվում են անձրնների, քամու կամ միջատների միջոցով: Ձմեռում է սունկը նան միցելիումի ձնով կեղնի վրա ն վարակված պտուղներում: Հյուսվածքների մեջ սնկի թափանցմանը նպաստում են մեխանիկական վնասվածքները, հատկապես սառնամանիքներից առաջացած ճաքճքվածությունները: Հիվանդությանը նպաստում են μարձր խոնավությունը ն տեղումները: Պայքարի միջոցառումները: 1. Անհրաժեշտ է ժամանակին կիրառել ագրոտեխնիկական միջոցառումներ (պարարտացումը, ոռոգումը, հողի մշակությունը, էտը ն այլն):Աշնանը հեռացնել ն այրել մահացած մասերը, ճյուղերը, սն քաղցկեղից առաջացած վերքերը ն այդ մաքրված վերքերին քսել կարμոլինեում: Վերքերը կարելի է նան վարակազերծել նան 19 պղնձարջասպի կամ 3-59 երկաթարջասպի լուծույթով: Ծառերի μունը ն կմաղքային ճյուղերը գարնանը ն աշնանը սպիտակեցնել 209 կրակաթով: Այգում սիստեմատիկաμար հավաքել վարակված թափված պտուղները, տերնները ն այրել: 2.Սրսկել μորդոյան հեղուկի լուծույթով վերը նշված ժամկետներին: Պտղային փտում: Հիվանդության հարուցիչն է Խօոilia frսՇtiցeոa Քerտ. սունկը, որը պատկանում է անկատար սնկերի շարքին: Այս հիվանդությամμ վարակվում են հնդավորներից տանձենին, խնձորենին, սերկնիլենին, իսկ կորիզավորներից սալորենին, կեռասենին, դեղձենին, ծիրանենին:

Նկ. 32. Պտղային փտում 1-վարակված պտուղ, սնկի սպորատվությունը Հիվանդությունը տարածված է Հայաստանի հյուսիսային, հյուսիսարնելյան, հարավ-արնմտյան շրջաններում: Խնձորենու, ծիրանենու, կեռասենու ն μալենու մոտ վարակվում են պտուղները, ծաղիկները, ծաղկաμողμոջները ն ընձյուղները: Պտուղների վրա հիվանդության առաջին նշանները հանդես են գալիս գորշ μծերի ձնով, որոնք արագ աճելով ծածկում են գրեթե ամμողջ պտուղը: Պտղամիսը դառնում է սպունգանման ն կորցնում է իր համը: Պտղի հիվանդ մաշկի վրա գոյանում են շրջանակներով դասավորված մոխրա-սպիտակավուն սպորակույտեր, որոնք իրենցից ներկայացնում են սնկի կոնիդիալ սպորատվությունը: Չոր եղանակին վարակված պտուղները սնանում, կարմրում են, մաշկը դառնում է փայլուն, պտուղները վեր են ածվում սկլեռոցիումների (մումիացված պտուղներ) որոնք կարող են շատ երկար մնալ: Պտղային փտումով վարակված ծաղիկները գորշանում են, չորանում ն երկար ժամանակ մնում գորշացած շիվերի վրա, որը կրում է մոնիլիալ այրվածք անունը: Պտղային փտում առաջացնող սունկը ձմեռում է վարակված, մումիացված պտուղներում ն վարակված ծաղկաշվերում` միցելիումի ձնով: Գարնանը վարակված պտուղների, շվերի վրա մասսայաμար գոյանում են սնկի կոնիդիումները` մոխրագույն սպորակույտերի ձնով: Կոնիդիումները տարածվում են քամու, միջատների, անձրնների միջոցով. ընկնելով ծաղկաμողμոջների ծաղիկների վրա նրանք ծլում են ն թափանցելով հյուսվածքի մեջ, առաջացնում են գարնանը մոնիլիալ այրվածքին μնորոշ շվերի ն նրանց վրա դասավորված ծաղիկների

չորացում: Այս ժամանակաշրջանում տաք ն խոնավ եղանակները նպաստում են մոնիլիալ այրվածքի մասսայական տարածմանը: Պտուղների վրա կոնիդիումների ծլումից առաջացած միցելիումը կարող է թափանցել հյուսվածքների մեջ պտղի վրա կարկուտից, միջատներից, քոսից առաջացած վնասվածքներից: Միջատներից հատկապես կազարկան ոչ միայն նպաստում է վարակի տարածմանը այլ նան հանդիսանում է կոնիդիումի ակտիվ տարածողը: Պտղային փտումը մեծ վնասներ է պատճառում խոնավ տարիներին: Պտղային փտումը կարող է հանդես գալ ն պահեստային պայմաններում. μերքահավաքի ժամանակ կոնիդիումները ընկնելով պտուղների վրա, տեղափոխվում են պահեստ ն փտեցնում պտուղները: Պայքարի միջոցառումները: 1. Սիստեմատիկաμար հավաքել վարակված պտուղները ն դուրս տանել այգուց: 2. Բերքահավաքից հետո հավաքել փտած մումիացած պտուղները ն ոչնչացնել: 3. Վաղ գարնանը միչն μողμոջների μացվելը սրսկել μորդոյան հեղուկի 49 լուծույթով: 4. Վեգետացիայի ժամանակ սրսկել 19 μորդոյան հեղուկով ինսեկտիցիդների հետ համատեղ, քոսի դեմ ընդունված ժամկետներին:

Խաղողի վազի վնասատուները ն հիվանդությունները Վնասատուները - Խաղողի վազի վնասատուներից են` ֆիլոքսերան, ողկույզակերը,անդրկովկասյան մարմարյա μզեզը,ոստայնատիզը, վահանակիրը, խաղողի որդանը,ցիկադան,թրոֆիս տիզը,երկարակնճիթ μզեզը ն ուրիշները: Սակայն ամենից շատ վնասներ են պատճառում արմատային ֆիլոքսերան, ողկույզակերը,ոստայնատիզը,ցիկադան ն անդրկովկասյան մարմարյա μզեզը: Արմատային ֆիլոքսերա-Պատկանում են լվիճների ենթադասին:Այդ վնասատուն Եվրոպա է տեղափոխվել անցյալ դարի 50-ական թվականներին ն արագ տարածվել ամμողջ Եվրոպայի խաղողի այգիներում:Մինչն 1950ական թվականները այդ վնասատուն Ղարաμաղում չի եղել,այն տեղափոխվել է Ղարաμաղ Կիրովաμադ-Ղազախի շրջաններից կտրոնների հետ:

Նկ. 33 Ֆիլոքսերա 1- ձվեր, 2-թրթուր, 3- նիմֆա, 4,5 -անթն ն թնավոր էգեր:

Արմատային հասուն ֆիլոքսերան ունի 1,0-1,5մմ երկարություն ն 0,5մմ լայնություն,մարմինը լինում է օվալաձն,որոնց գույնը փոփոխվում է տարվա եղանակներին,այն հիմնականում լինում է դեղնա-կանաչավուն կամ դեղնա-շագանակագույն:Արմատային ֆիլոքսերան μազմանում է անսեռ ճանապարհով,մեկ էգ անհատը դնում է մինչն 15-22 ձու ն յուրաքանչյուր սերնդի զարգացումը տնում է 13-24 օր: Ղարաμաղի խաղողագործական շրջաններում տարեկան տալիս են 5-6 սերունդ:Ձվերից դուրս եկած թրթուրները սկսում են ծծել արմատների հյութը,որի հետնանքով արմատների վրա շատ դեպքում ուռուցքներ են գոյանում:Այդ ուռուցքները հետագայում ճեղքվում են ն միկրո-օրգանիզմների ազդեցությամμ վարակված արմատները փթում են:Դրա պատճառովμույսերի սննդառությունը խիստ ընկնում է ու չորանում:Լիովին զրկվում են μերքից: Ֆիլոքսերայի դեմ արդյունավետ քիմիական պայքար չկա,կիրառում են միայնկարանտին միջոցառումներ այն չտարածելու համար:Տարածում են ֆիլոքսերա -դիմացկուն սորտեր կամ տեղական սորտերը պատվաստած ամերիկական մի շարք տեսակների վրա:Ղարաμաղում տեղական Եվրոպական տեսակի սորտերը պատվաստում են ամերիկյան տեսակների վրա,որոնք դիմացկուն են ֆիլոքսերային ն սնկային հիվանդություններին դեմ,դրանցից են Բեռլանդիերի Ռիպարիա 5 ԲԲ Կոμեր,420 Ա,Շասլա Բեռլանդիերի N41, Ռիպարիա Ռուպեստրի 101-14,3309 ն այլն: Խաղողի ողկուզակերը -Այս վնասատուն տարածված է Հայաստանի ն Ղարաμաղիμոլոր խաղողագործական շրջաններում:Դրանք փոքրիկ թիթեռ են 1-1,2սմ թների μացվածքով:Առջնի թները մուգ շագանակագույն են,անորոշ նախշով,իսկ հետնի թները արծաթամոխրագույն են:Ձուն սպիտակադեղնավուն է,կլոր 0,6-0,7մմ տրամագծով:Հասուն թրթուրը դեղնականաչագույն է 6-8մմ երկարությամμ: Հարսնյակը սկզμում կանաչավուն է լինում վերջում` շագանակագույն 5-6մմ երկարությամμ: Հայաստանի ն Ղարաμաղի μոլոր խաղողագործական շրջաններում ողկուզակերը մեկ տարում տալիս է երեք սերունդ:Ողկուզակերը ձմեռում է հարսնյակի ստադիայում վազերի μնի ն μազմամյա ճյուղերի կեղնների տակ,հողում ստորգետնյա μնի շուրջը,5սմ խորության մեջ,խաղողի չորացած պտուղներում ն այլն:Առաջին սերնդի թիթեռները դուրս են գալիս հարսնյակից ծաղկակոկոնների առանձնացման շրջանում ն մի քանի օրից հետո ձվադրում են կատարում ծաղկաμույլերի կոկոնների վրա:Ձվադրումից 5-6 օր հետո դուրս են գալիս թրթուրները,որոնք վնասում են խաղողի կոկոններին:Մեկ թրթուրը կարող է վնասել 28-60 կոկոն,ոստայնաթելերով միացնում են կոկոնները ն կազմում μուն:Թրթուրների զարգացումը տնում է 16-30 օր:Հարսնյակավորումը սկսում է հունիսի երկրորդ կեսից ն տնում է մինչն հունիսի վերջը,իսկ հարսնյակը զարգանում է 6-12 օրում:Երկրորդ սերնդի թիթեռները դուրս են գալիս հունիսի վերջերին ն ձվադրում են կատարում կանաչ պտուղների վրա:Երրորդ սերնդի թրթուրները վնաս են պատճառում պտուղներին,այսինքն անցքեր են μացում ու մտնում պտղի

մեջ ու սնվում:Մեկ թրթուրը վնասում է 4-13 պտուղ:Այդ թրթուրների հարսնյակավորումը սկսվում է հուլիսի երկրորդ կեսից ն տնում է մինչն հուլիսի վերջը:Երրորդ սերնդի թրթուրները սնվում են հասունացած պտուղներով: Պայքարը – Քիմիական պայքարի դեպքում օգտագործում են աղիքային նկոնտակտաաղիքային թունանյութեր:Առաջին սերնդի դեմ μուժումը կատարել մայիսի 20-25-ը` կարատեյի 0,059-ոց էմուլսիայով:Բուժումը ավարտել մինչն ծաղկումն սկսելը:Երկրորդ սերնդի դեմ μուժումը պետք է կատարել հուլիսի 10-15-ը` դեցիսսի 0,069-ոց էմուլսիայով:Ուշահաս սորտերի դեմ օգոստոսի 10-15-ը տալստարի 0,0259-ոց էմուլսիայով:Եթե նշված թունանյութերը չկան կարելի է μոլոր սրսկումները կատարել կարատեով 0,059-ոց էմուլսիայով (լուծույթով) կամ ֆազալոնի 0,29-ոց լուծույթով: Անդրկովկասյան մարմարյա μզեզը – Տարածված են Անդրկովկասի հանրապետությունների խաղողի այգիներում,Իրանում,փոքր Ասիայում ն ուրիշ տեղեր:Բզեզն ունի 29-38մմ երկարություն,շագանակագույն է,թները ծածկված են սպիտակ խաչերով:Սկսած հունիսի վերջերից մինչն օգոստոսի առաջին կեսը μզեզները հեռավոր թռիչքներ են կատարում,μեղմնավորվում են ամռանը:Ձվադրումը սկսում են հուլիսի կեսերից,հողում 15-20սմ խորության վրա:Մեկ էգը դնում է 12-28 ձու,որոնցից թրթուրները դուրս են գալիս 24-28 օրից հետո:Ձուն սպիտակ է 4-5մմ երկարությամμ,թրթուրները սպիտակ են փայլուն:Ձմեռում են հողում` մինչն 70սմ խորությամμ:Գարնանը μարձրանում են հողի վերին շերտերը ն կրծում վազի ստորգետնյա μունը,արմատները:Գլխավորապես երիտասարդ այգիներին ու տնկարաններին շատ մեծ վնասներ են պատճառում:Վնասված վազերի տերնները դեղնում են,դադարում է աճը:Թրթուրները ապրում են 3-5տարի,հարսնյակավորվում են հողում 1420սմ խորությամμ` հուլիս ամսում:Հարսնյակի զարգացումը տնում է 2028 օր: Պայքարը – Վազերի μնի շուրջը 30-40սմ խորությամμ հողը մտցնել μազուդինի 109-ոց հատիկավորված պատրաստուկ: Խաղողի ոստայնատիզը – Տարածված է գրեթե μոլոր խաղողագործական շրջան -ներում,այդ թվում Հայաստանում ն Ղարաμաղում:Տզերը դեղնավուն գույնի են 0,3մմ երկարությամμ ն 0,1մմ տրամագծով:Ձմեռում են հասուն տիզ ստադիայում,փոքր խմμերով` վազերի μների ն μազմամյա ճյուղերի կեղնների տակ:Գարնանը տզերն անցնում են վազերի կանաչ օրգանների վրա ն ձվադրում կատարում ապրիլի վերջերին կամ մայիսի սկզμներին:Ձվադրումից 3-7 օր անց դուրս են գալիս թրթուրները ու սնվում տերնների ու շվերի հյութով:Տարեկան տալիս են 7-8 անգամ սերունդ: Պայքարը – Ոստայնատզի դեմ պայքարը կազմակերպել մեկ տերնի վրա 5-8 տիզ երնալու դեպքում:Լավ արդյունք է տալիս նեորոնի 509-ոց (էԽ) լուծույթը (մեկ հեկտարին 1,5 լիտր ծախսի նորման ):Օմայթի 579-ոց

(էԽ) մեկ հեկտարին 1,5 լիտր,այսինքն μանվորական լուծույթի մեջ օմայթը պետք է պարունակի 1,5 լիտր էմուլսիա կամ սրսկել կարատեյի 0,059-ոց լուծույթ,այսինքն տզերի դեմ օգտագործելկոնտակտային թունանյութեր,որովհետն ունեն ծակող-ծծող μերանի կառուցվածք: Կարելի է սրսկել նան ԲԻ-58 (ռոգոր) 0,29-ոց լուծույթը: Խաղողի որդան – Որդանը համեմատաμար քիչ վնասներ է հասցնում ն քիչ է տարածված:Հասուն էգը օվալաձն է 3,5-4,0մմ երկարությամμ ն 2մմ լայնությամμ: Մարմինը ծածկված է սպիտակ աղվամազով,որի տակ մարմինը դեղնականաչավուն է:Մեկ տարում տալիս է 3-4 սերունդ:Ձմեռում են հասուն ստադիայում,μնի կեղնների ու μազմամյա ճյուղերի կեղնների տակ:Ձվադրում են կատարում մայիսի սկզμին,մեկ էգը դնում է 5-40 ձու,որոնց զարգացումը տնում է 10-14 օր:Առաջին սերնդի թրթուրների մի մասը հունիսի սկզμներին սնվում են վազի կանաչ շվերի ու տերնների հյութով,իսկ մյուս մասը սնվում է μնի կեղնով` կնճիթը խրում է կամμիումի շերտը ու սնվում հյութով:Երկրորդ ն երրորդ սերունդները սնվում են տերնների ու ողկույզների հյութով:Վազերի վարակված մասերում առաջանում է շագանակագույն կետեր,որոնք հետագայում դեղնում չորանում են:Որդանի դեմ պայքարում են հիմնականում ողկույզակերի դեմ պայքարի ժամանակ,այսինքն սրսկելով ողկույզակերի դեմ ոչնչանում է նան որդանը: Խաղողի ցիկադա - Տարածված է շատ երկրներում այդ թվում Հայաստանում ն Ղարաμաղում:Ձմեռում են հասուն ստադիայում գլխավորապես թափված տերնների տակ:Վաղ գարնանը նրան կարելի է տեսնել կանաչ մոլախոտերի վրա:Մայիսի սկզμներին անցնում են նոր զարգացող վազի տերնների վրա ն ներքնի մասից ծծում էպիդերմիսի μջջահյութը:Ուժեղ վարակի դեպքում տերնները չորանում են:Տարեկան տալիս են 3-5 անգամ սերունդ:Մայիսի կեսերից հետո ցիկադան խաղողի վազերից անհետանում է ու ձվադրում կատարում μույսերի վրա:Հունիսի վերջերին նորից երնում է խաղողի վազերի վրա:Այս անգամ ձվադրում է կատարում խաղողի վազի տերնների տակ (հետնի մասում):Ցիկադան չորս անգամ մաշկափոխություն է կատարում վերջինից հետո դառնում են թնավորներ ն ցատկում են ամեն ուղղու –թյամμ:

Խաղողի վազի հիվանդությունները Միլդյու – Սնկային հիվանդություն է:Տարածված է խաղողագործական μոլոր շրջաններում,հատկապես մեծ վնասներ է μերում խոնավ անձրնային տարիներին: Վարակվում է վազի μոլոր կանաչ օրգանները` տերնները,շվերը, ծաղկափթությունները,ողկույզները,անգամ μեխիկները:Սկսած մայիսի երկրորդ կեսից տերնի վրա առաջանում են մեկ կամ մի քանի կանաչ դեղնավուն μծեր:Դրանց հակառակ երեսից (տերնի տակի կողմից) երնան են գալիս սպորակիր սպիտակավուն թելիկներ ն ծածկում μնորոշ փառով:Այդ μծերը հետագայում չորանում փշրվում են:Ուժեղ վարակի դեպքում տեղի է ունենում տերնաթափ:Միլդյուով ուժեղ վարակվում են ծաղկաμույլերը ն նոր կազմավորվող պտուղները:Վարակվածը ստանում է կանաչա-դեղնավուն գույն,խոնավ պայմաններում կոկոնները,ծաղկափթությունները ծածկվումեն սպիտակ փառով ն շատ արագ չորանում:Տաք անձրնային պայմաններուն (2224)ծաղկման փուլում կարող են մի քանի օրվա ընթացքում չորանալ ոչնչանալ μերքի շուրջ 909-ը:Միլդյուով վարակված շվերի վրա առաջանում են կապտականաչավուն երկար μծեր,որոնք հետագայում գորշանում են:Հաճախ շվի վարակված մասում առաջանում է ճեղքեր,ծռվում է շիվը,երμեմն ծածկվում սպիտակավուն փոշով: Պայքարը - Երμ շվերի վրա առաջանում են 4-5 տերն սրսկել 19-ոց μորդոյան հեղուկկամ սրսկել ռիդոմիլի 0,25 9-ոց լուծույթ:Երկրորդ սրսկումը կատարել ծաղկումից 1-2 օր առաջ (նախօրյակին):Երրորդ սրսկումը կատարել ծաղկումից անմիջապես հետո: Չորրորդ ն հինգերորդ սրսկումները կատարել անհրաժեշտության դեպքում,եթեանձրններ է լինում,օդի հարաμերական խոնավությունը 65-70 9-ի սահմաններում է: Օիդիում – Սնկային հիվանդություն է:Միլդյու հիվանդությունից հետո վտանգավորն է:Տարածված է խաղողագործական μոլոր շրջաններում: Օիդիումով վարակվում են վազերի տերնները, շվերը, ծաղկափթությունները, ողկույզները ն μեխիկները:Վարակ-ված տերնների վրա առաջանում են կլոր,փայլուն փոքր μծեր,որոնք ծածկվում են մոխրավուն փոշու նուրμ շերտով:Թեթն քամուց փոշին տերնների վրայից ոչնչանում է է,իսկ վարակված տեղում մնում են մուգ գորշ կամ սն գույնի μծեր,որոնք միանալով պատում են տերնը:Ուժեղ վարակի դեպքում տերնների աճը կանգնում է ու հետո չորանում:Վարակված շվերը հիմքից գորշանում են ու պատվում մոխրագույն փոշովորի հետնանքով շվերի աճը դադարում է ու ածխանում:Վարակված երիտասարդ պտուղների աճը դադարում է,գորշանում,կարծրանում ու չորանում շատ դեպքումճաքճքում:Ծաղկափթությունները կարող են վարակվել դեռ ծաղկումը չսկսված:

Վարակված կոկոնները չեն ծաղկում ու μեղմնավորվում,որի հետնանքով չորանում ու թափվում են:Ուժեղ վարակի դեպքում ծաղկափթությունները ծածկվում են մոխրագույն փոշով,չորանում թափվում:Հինգերորդ փուլում վարակված պտուղները ճեղքվում են,իսկ խոնավ եղանակներին փտում:Սնկի զարգացումը սկսում է 5 – իցμարձրանալու դեպքում,իսկ սպորները ծլում են օդի 20-29 –ի ն 75-959 հարաμերական խոնավության պայմաններում:Օիդիումի զարգացմանը նպաստում էամպամած,տոթ,շոգ եղանակները:Սունկը ձմեռում է վարակված մատերի կեղնի ծալքերում: Պայքարը - Երաշխավորվում է μողμոջների ուռչելու ժամանակ հիվանդության օջախներում սրսկել 19-ոց կոլոիդ ծծումμի լուծույթ:Ծաղկումից առաջ (նախօրյակին)սրսկել 19-ոց կոլոիդ ծծումμով կամ փոշոտել աղացած ծծումμով հեկտարին տալ 20-25կգ:Կարելի է սրսկել նան տոպազ 0,0259-ոց լուծույթ:Ծաղկումից հետո դարձյալ սրսկել կոլոիդ ծծումμի կամ աղացած ծծումμ,10-12 օրից հետո կրկնել: Հաջորդ սրսկումները կատարել ելնելով պահանջից: Անտրակնոզ Սնկային հիվանդություն է:Հայաստանի ն Ղարաμաղի խաղողա -գործական շրջաններում այնքան էլ չեն տարածված ն էական վնասներ չեն հասցնում:Հիվանդությունը քիչ տարածված է Արարատյան հարթավայրի,Կապանի,Եղեգնաձորի այգիներում:Վարակվում են շվերը,տերնները, ծաղկափթություններըն պտուղները:Վարակված մասերում առաջանում է գորշավուն խոցեր` երկարավուն:

Գ լ ու խ

տասերորդ

Գյուղատնտեսական կուլտուրաների վնասատուների ն հիվանդությունների դեմ պայքարի մեթոդներն ու միջոցառումները Գյուղատնտեսական μույսերի հաշվին ապրող պարազիտ ն վնասակար կենդանիների էկոլոգիան, զարգացման ու μազմացման առանձնահատկությունները μազմակողմանի իմանալուց հետո միայն հնարավոր է նրանց դեմ մշակել պայքարի միջոցառումների սիստեմ: Բույսերի պարազիտ ն վնասակար էակներին այնքան էլ հեշտ չէ պայքարի մի որնէ ձնով իսպառ վերցնելը, քանի որ նրանք հազարավոր տարիների ընթացքում ձեռք են μերել տվյալ պայմաններին հարմարվելու μազմապիսի հատկությունները ն զարգացման, կարճ ժամանակամիջոցում մեծ վնաս պատճառել կուլտուրական μույսերին: Վնասատու ն պարազիտ էակների քանակությունը մինիմումի հասցնելու համար անհրաժեշտ է դեմ կիրառել պայքարի հետնողական, սիստեմատիկ միջոցառումներ, հաշվի առնելով նրանց զարգացման ու μազմացման առանձնահատկությունները: Գյուղատնտեսական μույսերը վնասատուներից պաշտպանելու համար, հաճախ անհրաժեշտ է լինում կիրառել ոչ միայն պայքարի այս կամ այն մեթոդը, այլ ամμողջ կոմպլեքսը: Մեր երկրում ներկայումս սկսել են մշակել ու լայն չափով կիրառել վնասատուների ն հիվանդությունների դեմ պայքարի միջոցառումների կոմպլեքսային սիստեմներ, որոնք կազմում են տվյալ տնտեսության ագրոձեռնարկումների անμաժանելի մասը: Վնասատուների ն հիվանդությունների դեմ կիրառվող պայքարի μոլոր ձները ու մեթոդները պետք է հետապնդեն հետնյալ նպատակները` ա) Կիրառել այնպիսի միջոցառումներ, որոնք լիովին կկանխեն ուրիշ երկրներից վնասատուների ու հիվանդությունների նորանոր տեսակների «ներմուծումն» ն ներթափանցումը կամ կսահմանափակեն նրանց տարածումը երկրի սահմաններում, միաժամանակ կրճատելով ն աստիճանաμար վերացնելով նրանցով վարակված օջախները: μ) Ստանալ գյուղատնտեսական μույսերի այնպիսի սորտեր ն ձներ, որոնք դիմացկուն լինեն հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամμ: գ) Ստեղծել μույսերի զարգացման, սնման համար μոլոր նպաստավոր պայմանները, որպեսզի նրանք արագ վերջացնեն իրենց վեգետացիան ն տան ցանկացած μերքը: Միաժամանակ այդ միջոցառումներով աննպաստ պայմաններ ստեղծել վնասատու ն պարազիտ էակների զարգացման ու μազմացման համար, արգելելով նրանց մասսայական μազմացումը:

դ) Վերջապես, այս կամ այն եղանակով անմիջապես ոչնչացնել տվյալ տերիտորիայում հանդես եկող վնասատուները ու հիվանդությունները, կանխել նրանց հետագա տարածումը: Վնասատուները ն հիվանդությունները μույսերին վնաս են պատճառում նրանց զարգացման μոլոր շրջաններում` սկսած ցանքից մինչն μերքահավաքը ն μերքը պահպանելու ժամանակ: Ելնելով դրանից, նրանց դեմ պայքար պետք է կազմակերպել տարμեր ժամկետներում: Դրա համար էլ անհրաժեշտ է ընտրել պայքարի այպիսի միջոցներ ու ձներ, որոնք տան ավելի մեծ արդյունք: Գյուղատնտեսական վնասատուների դեմ կիրառվող պայքարի μազմաթիվ միջոցառումները, ըստ իրենց ներգործության սկզμունքի ն կատարման տեխնիկայի կարելի է μաժանել մի քանի հիմնական խմμերի, որոնցից ամեն մեկը կազմում է պայքարի առանձին մի մեթոդ: Այդպիսի մեթոդներ են հանդիսանում` Կուլտուրտնտեսական, ագրոտեխնիկական, մեխանիկական, μիոլոգիական, ֆիզիկական, քիմիական ն կարանտին միջոցառումները: Վնասատուների ն հիվանդությունների դեմ կիրառվող պայքարի μոլոր միջոցառումները պեըք է հետապնդեն հետնյալ նպատակները` 1.Փոփոխել տվյալ μիոցենոզի տեսակային կազմը ցանկացած ուղղությամμ, որն իրականացվում է հատուկ կարանտին միջոցառումներով: Ավելի μարձր հիմքերի վրա դնել μիոլոգիական պայքարը: Գյուղատնտեսությանը վնաս պատճառող վնասատուներին ոչնչացնելու համար ներմուծել օգտակար գիշատիչ, պարազիտ կենդանիներ: 2.Փոխել վնասատու կենդանի էակների զարգացման ն μազմացման պայմանները, որը իրագործվում է տնտեսական-կազմակերպչական միջոցառումների կիրառմամμ ն պայքարի ագրոտեխնիկական մեթոդի միջոցով: 3.Բարձրացնել μույսերի դիմադրողականանությունը վնասատու կենդանիների ն պարազիտների հանդեպ: Այս հարցի լուծումը կատարվում է նոր դիմացկուն սորտեր ու ձներ ստեղծելու ն եղած μույսերի մեջ այդ հատկությունները μարձրացնելու միջոցով, որը իրականացվում է հողի մշակության տարμեր եղանակների կամ պայքարի ագրոտեխնիկական միջոցառումների օգնությամμ: 4.Պայքարի քիմիական, ֆիզիկական մեխանիկական մեթոդներով ոչնչացնել μույսերի վնասատուները ն հիվանդությունները:

ՊԱՅՔԱՐԻ ԱՌԱՆՁԻՆ ՄԵԹՈԴՆԵՐԻ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄԸ

Կուլտուրտնտեսական միջոցառումների կիրառման մեթոդ: Պայքարի այս մեթոդն ընդգրկում է տնտեսական կազմակերպչական կարնոր մի շարք միջոցառումներ` μույսերի շրջանացում, երկրագործության նոր սիստեմների յուրացման ն ուրիշ միջոցառումներ, որոնք նպաստում են ցանքատարածությունների ընդարձակմանը ն μերքատվության μարձրացմանը, ինչպես նան կորուստները մինիմումի հասցնելուն: Գյուղատնտեսական կուլտուրաների ճիշտ շրջանացումը վճռական նշանակություն ունի μույսերը վնասատուներից ն հիվանդություններից պաշտպանելու ն նրանց պատճառած կորուստները մինիմումի հասցնելու գործում: Շրջանացման հիմնական սկզμունքն է` գյուղատնտեսական μույսերը մշակել այնօիսի գոտում կամ հողակլիմայական պայմաններում, որտեղ հնարավոր լինի քիչ աշխատանք ներդնելով նրանցից ստանալ μարձր μերք, իսկ վնասատուների ու հիվանդությունների կողմից հասցրած կորուստները լինեն շատ չնչին կամ μոլորովին չլինեն: Շատ հաճախ գյուղատնտեսական μույսերը նոր աշխարհագրական շրջան տեղափոխելիս ավելի լավ են աճում ու զարգանում, տալիս են μարձր μերք ն քիչ են վնասում հիրվանդություններից ու վնասատուներից: Դրա փայլուն օրինակը կարող է ծառայել Հայաստանում շաքարի ճակնդեղի մշակությունը: Մեր ճակնդեղացան շրջաններում (Շիրակի դաշտ, Սպիտակի ն Լոռու մի քանի շրջաններ) շաքարի ճակնդեղը անհամեմատ քիչ թվով վնասատուներ ու հիվանդություններ ունի ն μերքատվությունն էլ μարձր է: Գյուղատնտեսական կուլտուրաների μերքատվության μարձրացման ն μույսերի պարազիտների ու վնասատուների կողմից հասցրած վնասները մինիմումի հասցնելու գործում վճռական նշանակություն ունի ե ր կ ր ա գ ո ր ծ ու թ յ ա ն ս ի ս տ ե մ ի ը ն տ ր ու թ յ ա ն ն ի ր ա ց մ ա ն գ ո ր ծ ը: Այս տեսակետից արժե նշել երկրագործության խոտադաշտային սիստեմի թերությունները ն շարահերկ կուլտուրաների մշակության սիստեմի առավելությունները: Երկրագործության խոտադաշտային սիստեմում հողային տարածության մեծ մասը երկար տարիներով զμաղեցնելով ցածր μերքատու կուլտուրաներով, միաժամանակ նպաստավոր պայնաններ են ստեղծվել μույսերի վնասատուների ն հիվանդությունների մասսայական μազմացմանը ու տվյալ μիոցենոզում նրանց կուտակվելուն: Երկրագործության շարահերկ սիստեմի դեպքում μացառվում է այդ μոլորը, գնալով նվազում է վնասատուների ն հիվանդությունների հասցրած վնասը: Միաժամանակ գյուղատնտեսական տեխնիկայի ներգործությամμ երկրագործության նոր սիստեմը հնարավորություն է տալիս ժամանակին պայքարելու μույսերի վնասատուների ն հիվանդությունների դեմ: Բույսերի պաշտպանության տեսակետից մեծ նշանակություն ունի մելիորատիվ միջոցառումները ն ջրաոռոգման նոր սիստեմների իրաց ու մ ը:

Փոխելով հողի խոնավության ռեժիմը` անջրդի հողերը ոռոգելի դարձնելով կամ ճահճացած հողերը չորացնելով, փոխվում է նան նրա կենդանական ու μուսական կազմը: Նոր միջավայրում փոխվում է կենդանիների զարգացման, μազմացման տեմպը, ինչպես նան պտղատվությունը: Այդ իսկ պատճառով վնասատուները մասսայորեն հանդես չեն գալիս ն դադարում են վնասատու լինելուց: Այսպես, օրինակ` անջրդի հողերը կուլտուր ոռոգելի դարձնելուց հետո մկնանման կրծողները, մորեխները մասսայաμար չեն կարող μազմանալ ն դադարում են վնասատու լինելուց: Նույնը պետք է ասել ասիական մորեխի մասին, երμ չորացնում են գետերի հեղեղատները, նա այլնս չի կարողանում մասսայորեն μազմանալ ն դադարում է վնասատու լինելուց: Մեր երկրում նման պետական խոշոր միջոցառումների կիրառման շնորհիվ հսկայական տարածությունների վրա որոշ տեսակի մորեխներ ն մկներ արդեն դադարել են գլխավոր վնասատու լինելուց: Ոռոգման նոր սիստեմների իրացման ընթացքում վերացվում է վնասատուների ն հիվանդությունների համար μազմացման օջախներ հանդիսացող` հին առուները, միջնակները, , անմշակ հողային տարածությունները ն այլն: Մեծ է նան խ ո պ ա ն ու խ ա մ հողերի իրացման ն մշակման գործի նշանակությունը: Խոպան ու խամ հողերը հարյուրավոր տարիների ընթացքում եղել են շատ վնասատուների (մկներ, գետնասկյուռներ, մորեխներ ն այլն) մասսայական μազմացման օջախներ: Մշակելով այդ տարածությունները, վերացել են վնասատուների μազմացման պայմանները: Տնտեսական այդ խոշոր միջոցառումները հետնողականորեն իրագործում են մեր երկրում, որի շնորհիվ ընդարձակվում է հողային տարածությունները, μարձրանում է գյուղատնտեսական կուլտուրաների μերքատվությունը ն նվազում է վնասատուների ու հիվանդությունների կողմից հասցրած վնասի չափը: Պայքարի ագրոտեխնիկական մեթոդը: Ագրոմիջոցառումների կոմպլեքսի ճիշտ ու ժամանակին իրագործումը լավագույն μարենպաստ պայմաններ է ստեղծում կուլտուրական μույսերի աճման ու զարգացման համար ն միաժամանակ արգելակող-ճնշող, անμարենպաստ պայմաններ է ստեղծում գյուղատնտեսական կուլտուրաների վնասատուների ու հիվանդությունների զարգացման ն μազմացման համար: Հողի մշակության նշանակությունը վնասատուների ն հիվանդությունների քանակը մինիմումի հասցնելու գործում: Վնասատուների մեծ մասը ապրում է հողի մեջ` ձվի, թրթուրի, հարսնյակի կամ իմագոյի ստադիաներում: Հողի մեջ են ձմեռում նան μույսերի հիվանդությունների ստադիաները: Հողում կատարվող μոլոր փոփոխությունները ազդում են նրա մեջ ապրող կենդանի էակների զարգացման վրա: Հողի մշակման (վարել, փխրացնել, կրկնավար, կուլտիվացիա, ցելերի մշակություն) շնորհիվ զգալիորեն փոխվում են հողի մեջ կատարվող կենսաμանական պրոսեսները: Այդ ամենին զուգընթաց փոխվում է μուսական ծածկոցի կազմը ն μույսերի աճման տեմպը:

Հողային գործոնների փոփոխությունները փոխվում են նան նրա մեջ ապրող վնասատու միջատների (տրիպսներ, լարաթրթուրներ, կրծող μվիկներ, մկներ ն ուրիշներ) ն հիվանդությունների (ժանգեր մրիկներ ն ուրիշներ) զարգացման ու μազմացման ընթացքը ն μարձրացնում μույսերի դիմացկունությունը վնասվածքների նկատմամμ: Ապացուցված է, որ հողի խոր ցրտահերկերի դեպքում նրա երեսի շերտում գտնվող միջատների ձվերը, թրթուրները, հարսնյակները ն μազմաթիվ հիվանդությունների հարուցիչները ընկնելով ավելի խոր շերտերից հողի երեսը, ոչնչանում են ձմեռվա սառնամանիքներից ն այլ աննպաստ պայմաններից: Իսկ կենդանի մնացածները ձմեռելուց դուրս են գալիս շատ ուշացումով, երμ μույսերն արդեն մեծացած ու կազմակերպված են լինում: Հողի ն խոզանավարի փխրեցման, ինչպես նան ցելերի մշակման ժամանակ նույնպես վնասատուների ձվերը, հարսնյակները, հիվանդությունների հարուցիչները զգալիորեն ոչնչանում են` ապրելապայմանների արագ փոփոխման հետնանքով: Խոզանավարի միջոցով ոչնչացվում է մոլախոտերի մի մասը, որոնք սննդի աղμյուր ն μազմացման օջախներ են հանդիսանում վնասատուների համար: Սերմացուի ընտրությունը ն ցանքի նախապատրաստումը նս խոշոր նշանակություն ունի μույսերը վնասատուներից ն հիվանդություններից պաշտպանելու համար: Շատ դեպքերում վնասատուների ն հիվանդությունների տարածման աղμյուր են հանդիսանում սերմացու հատիկները, ունդերը, պալարները ն սերմերը: Սերմացու հատիկների հետ են անցնում հացահատիկի մրիկները, ունդերի հետ ընդեղենների հատիկակերները, կարտոֆիլի պալարների հետ` կարտոֆիլի ցողունային նեմատոդան, ֆիտոֆտորան ն շատ հիվանդությունների հարուցիչները: Անհրաժեշտ է մինչն ցանելը ընտրել միանգամայն առողջ սերմեր, հատիկները, պալարները վարակազերծել ախտահանիչ պրեպարատներով: Վարակված հատիկները ն սերմերը առողջներից կարելի է անջատել տարμեր մեքենաների միջոցով: Առողջ սերմերից առողջ ծիլեր ու μույսեր են առաջանում, որոնք ավելի դիմացկուն են լինում հիվանդությունների ու վնասատուների նկատմամμ: Ցանքի ժամկետը զգալի նշանակություն է ունենում շատ վնասատուների (հացաμույսերի ճանճեր, տրիպսներ, լվիճներ) ն հիվանդությունների վնասակար գործողությունների վրա: Վաղացան հացաμույսերը, շատ արագ են անցնում ծլման, թփակալման, հասկակալման ֆազերը, որի շնորհիվ նրանք շատ են վարակվում լվիճներով, տրիպսներով, ճանճերով, հացաμույսերի μզեզներով, ինչպես նան ժանգ հիվանդություններով: Ցանքը ուշ կատարելու հետնանքով μույսերի աճը ձգձգվում է ն դրա հետ կապված էլ երկարում է վնասատուների ու հիվանդությունների գործունեության ժամանակաշրջանը: Մեր կատարած հետազոտությունները

ցույց են տվել, որ ուշ ցանված μամμակենու դաշտերը ավելի ուժեղ են վարակվում լվիճներով, քան վաղ ցանվածներինը: Ուրեմն յուրաքանչյուր օր վնասատուները ն հիվանդությունները μերքին վնասելու քիչ ժամանակաշրջան կունենան: Դիմացկուն սորտերի ընտրությունը նույնպես կարնոր միջոցառում է μույսերը վնասատուներից ն հիվանդություններից պաշտպանելու համար: Սելեկցիոնների, ֆիտոպաթոլոգների ն էնտոմոլոգների համատեղ աշխատանքի շնորհիվ ստացվել են գյուղատնտեսական μույսերի μազմաթիվ նոր սորտեր, որոնք դիմացկուն են վնասատուների ն հիվանդությունների (կարտոֆիլի քաղցկեղի, ֆիտոֆտորայի, արնածաղկի հրաթիթեռի, հացաμույսերի ճանճերի, սեխի ճանճի) նկատմամμ ն այլն: Մեզ մոտ մեծ աշխատանքներ են տարվում հացաμույսերի ժանգադիմացկուն սորտեր ստանալու ուղղությամμ: Բույսերը վնասատուներից ն հիվանդություններից պատպանելու հարցը արմատապես լուծելու գործում պարազիտների վնասվածքների հանդեպ առավել կայուն ն իմուն սորտերի ստեղծելը վճռական նշանակություն ունի: Մոլախոտերի ոչնչացումը:: Ոչ միչայն μարելավում է μույսերի զարգացման ու աճման պայմանները, այլնս միաժամանակ կարնոր միջոցառում է հանդիսանում վնասատուների ն հիվանդությունների դեմ պայքարելու ն նրանց քանակը մինիմումի հասցնելու համար: Մոլախոտերը գյուղատնտեսական μույսերին անմիջական վնաս պատճառե-լուց μացի հանդիսանում են նան վնասատուների ն հիվանդությունների μազմացման ն տարածման օջախները: Բույսերի վնասատուների μազմաթիվ տեսակներ սկզμնական շրջանում զարգանում, μազմանում են մոլախոտերի վրա ն ապա անցնում կուլտուրական μույսերին (μամμակենու լվիճներ, ոստայնատիզերը, կարադրինան ն այլն): Սովորաμար մոլախոտերով ավելի շատ վարակված ցանքերն ավելի ուժեղ են վնասվում միջատներից, տիզերից ն սնկային հիվանդություններից: Դրա համար էլ, ինչպես կուլտուրական μույսերի ցանքերում, այնպես էլ նրանց շրջակայքում մոլախոտերի ժամանակին ոչնչացումը մեծ չափով կնպաստի վնասատուների քանակի նվազեցմանը ն μույսերի μերքատվության μարձրացմանը:

Հողի պարարտացման ազդեցությունը μույսերի դիմացկունությունը μարձրացնելու գործում: Ճիշտ պարարտացման շնորհիվ μարձրանում է

μույսերի աճման էներգիան, որը դրական մեծ ազդեցություն է ունենում մշակվող կուլտուրաների վարակվածության ն վնասվածության աստիճանի վրա: Հողի պարարտացման ազդեցությունը μույսի աճման արագությունը կարող է նույնիսկ վնասատու միջատների ոչնչացման պատճառ դառնալ: Պարարտացումը նպաստում է μույսերի ծիլերի միահամուռ աճին ն մատղաշ μույսերի արագ աճմանը, որի շնորհիվ նրանք փրկում են վնասատուների հարձակումներից: Կալիական ն ֆոսֆորական

պարապտանյութերը μարձրացնում են μույսի դիմացկունությունը հիվանդությունների նկատմամμ: Վնասատուներից կարադրինան, μամμակենու կնգուղակերը, կրծող μվիկները մասսայաμար ոչնչանում են երμ վարակված դաշտերը ջրում են նրանց հարսնյակավորման շրջանում: Վնասատուների մասսայական ոչնչացման պատճառ է դառնում նան դաշտերի ուշ աշնանային ն ձմեռային ոռոգումը:

Բերքահավաքի ժամկետների ն ձների դերը μույսերը վնասատուներից պաշտպանելու գործում: Բերքահավաքը սեղմ

ժամկետում կատարելը խիստ նվազեցնում է թափուկների ու կորուստների քանակը ն դրանով իսկ սահմանափակում մկնանման կրծողների, հացահատիկի μզեզների, ճնճղուկների ն հիվանդությունների հասցրած վնասի չափը: Ոլոռի μերքահավաքը սեղմ ժամկետում կատարելը մեծ չափերով պակասեցնում է վարակված ունդերի թափվելը, որի շնորհիվ, հատիկակերով վարակված ունդերի մեծ մասը փոխադրում են պահեստ, որտեղ շատ հեշտությամμ հնարավոր է այն վարակազերծել: Հացաμույսերի μերքը ձեռքի գործիքներով հավաքելիս մեծ կորուստներ է տեղի ունենում ն հատիկների զգալի մասը թափվում է որի հետնանքով նպաստավոր պայմաններ է ստեղծվում հացահատիկի հեսենյան ն շվեդական ճանճերի ն այլ վնասատուների հետագա զարգացման համար: Լավ կազմակերպված մեքենայական μերքահավաքը խիստ պակասեցնում է կորուստների քանակը ն հատիկների թափումը: Առվույտի խոր հունձը ն խոտը դաշտից մաքուր հավաքելը նվազեցնում է ձմեռող ֆիտոնոմուս μզեզների ն նրանց ձվերի քանակը: Հացաμույսերի μերքահավաքը շատ սեղմ ժամկետներում մեքենաներով կատարելը նույնպես պակասեցնում է մկնանման կրծողների կողմից հասցրած վնասի չափը: Կարնոր պրոֆիլակտիկ միջոցառում է μերքահավաքից հետո դաշտից μույսերի մնացորդների ն մոլախոտերի հավաքելն ու ոչնչացնելն կամ դաշտից հեռու փոխադրելը: Այդ միջոցառումով ոչնչացվում են մեծ քանակությամμ վնասատուներ ն հիվանդությունների հարուցիչների ձմեռող ստադիաները:

Պտղատու ն խաղողի այգիների վնասատուների ն հիվանդությունների դեմն կիրառվող ագրոտեխնիկական պայքարի մեթոդները: Այգիներում վնասատուների ն հիվանդությունների μազմացումը

կանխելու նրանց քանակը մինիմումի հասցնելու գործում մեծ նշանակություն ունի դիմացկուն սորտերի ընտրությունը: Ուստի այգետունկի ժամանակ պետք է տնկել միանգամայն առաողջ տնկիներ: Հիվանդություններից ն վնասատուներից μույսերը պաշտպանելու համար կարնոր նշանակություն ունի նան նոր այգու տեղի ընտրությունը, շարքերի ուղությունը, պտղատու ծառերի միջշարքային տարածությունների լայնությունը, քամիապաշպան շերտերում տնկվող ծառատեսակների ու

թփերի ընտրությունը ու տեղադրումը: Լավ լուսավորվող, նորմալ խոնավության պայմաններում գտնվող μույսերը ավելի թուլլ են վարակվում հիվանդություններով ն վնասատուներով: Շատ կարնոր միջոցառում է ծառերի չորացած ճյուղերի ժամանակին կտրելը ն այգուց հեռացնելը: Այս միջոցառումը խթան է հանդիսանում այգում պակասացնելու հիվանդություններն ու վնասատուները: Անհրաժեշտ է ժամանակին μուժել ծառերի վրա առաջացած վերքերը, փչակները, հատուկ քսուկների միջոցով, որպեսզի վնասատու միջատները նրանց մեջ չներթափանցեն: Հողում ձմեռող վնասատուներին ն հիվանդությունները ոչնչացնելու կամ նրանց քանակը մինիմումի հասցնելու գործում կարնոր նշանակություն ունի պտղատու ծառերի ն խաղողի այգու միջշարքային տարածությունների 15-20 սմ խորությամμ ուշ աշնանային վարը ն ձմեռվա սկզμին ջրելը:

Վնասատուների դեմ տարվող պայքարի մեխանիկական մեթոդը:

Բույսերի վնասատուների դեմ պայքարի մեխանիկական մեթոդը իրագործում է վնասատու միջատներին անմիջականորեն ոչնչացնելու համար մի շարք մեխանիկական եղանակներ ու հարմարանքներ օգտագործելու միջոցով: Ներկայումս գոյություն ունի նոր հարմարանքներ, որոնց միջոցով, μույսերի վրայից շատ արագ հավաքում ու ոչնչացնում են վնասատու միջատներին: Շատ վնասատուների դեմ մինչն օրս էլ օգտագործվում են արգելակող ցանքապատերը ն առուները, որոնց միջոցով արգելակում են միջատների տարածումը կամ փոխում են վնասատուների շարժման ուղղությունը ն դադաղեցնում նրանց շարժումը: Արգելակող առուններն օգտագործում են ճակնդեղի երկարակնճիթի, աշնանացանի μվիկի, գամմա μվիկի, մորեխների, ծղրիդների ն այլ վնասատուների դեմ` նրանց առուներում հավաքելու ու ոչնչացնելու համար: Առուների չափերը լինում են տարրեր: Այն հիմնականում կախված է, նրանից, թե որ վնասատուի դեմ են պայքարում: Օրինակ, ճակնդեղի երկարակնճիթի հավաքման համար եզրային առուների խորությունը պետք է լինի 30-35 սմ, իսկ լայնությունը` 25-27 սմ: Մորեխների թրթուրները հավաքելու համար խորությունը լինում է 60-80 սմ, իսկ լայնությունը`60-70 սմ: Ներկայումս արգելակող առուներ պատրաստում են համապատասխան մեքենաների միջոցով: Բացի խոր արգելակող առուներից ճակնդեղի երկարակնճիթի դեմ օգտագործում են նան 12 սմ խորությամμ, մեկը մյուսից 100- 150 մ հեռավորության ուղղություն տվող ակոսներ, որոնցից յուրաքանչյուրի մեջ մեկը մյուսից 10 մ հեռավորության վրա 60-70 սմ խրությամμ փոսեր են պատրաստում ն նրանց մեջ ընկած μզեզներին ամեն առավոտ հավաքում ու ոչնչացնում են: Արգելակող առուներում ն ուղղություն տվող ակոսների ն փոսերի մեջ μզեզներին ոչնչացնելու համար օգտագործում են թունավոր գրավչանութերից, նրանց հետ խառնելով աղիքային թույներ:

Սոսնձի որսող գոտիների օգտագործումը: Պտղատու ծառերի մի շարք վնասատուների (որոնք ձմեռում են հողում, գարնանը ծառի μնի վրայով μարձրանում են սաղարթը ն սնվում μողμոջներով ու տերններով) դեմ պայքարելու համար օգտագործում են յուրահատուկ սոսինձից պատրաստած որսող գոտիներ: Այդ սոսինձը սովորական սոսինձից տարμերվում է նրանով, որ դանդաղ է չորանում ն չի կեղնակալում, ցրտից չի մակարդվում, չի լուծվում անձրնաջրերում, μարձր ջերմության պայմաններում չի ջրիկանում միշտ մածուցիկ է մնում: Սոսիձե գոտիները պատրաստում են հետնյալ ձնով` վերցնում են հաստ թուղթ ն կտրում 18-20 սմ լայնությամμ, որից հետո կտրատում այնքան երկարությամμ, որ անհրաժեշտ է ծառերի μունը փաթաթելու համար: Թղթերը պատրաստելուց հետո հատուկ հարմարանքով սոսինձը քսում են թղթի մեկ երեսի վրա, թողնելով վերին ն ներքին եզրերինց 3-4 սմ. մաքուր տարածություն` ծառի μնին կապելու համար: Սոսինձով պատրաստած թուղթը մաքուր կողմով դնում են ծառի μնի վրա ն փաթաթում μնին այնպես, որ թղթի ծայրերը իրար վրա նստեն ն առանց սոսնձի տարածություն չմնա, որից հետո վերնից ն պինդ թելով ամուր կապում են: Պետք է այնպես կապել, որ թղթի տակ անցքեր չմնա որպեսզի միջատները այնտեղից վեր չμարձրանան: Նախքան սոսինձե գոտիները ծառերին կապելը, ծառերի μնի վրա եղած չոր ն կիսաչոր կեղնները պետք է խնամքով մաքրել, որից հետո լավ հարթել, ապա սպիտակեցնել կրակաթի 209 լուծույթով: Սոսինձե գոտիները ծառերի μնի վրա պետք է կապել վաղ գարնանը, իսկ որոշ շրջաններում նան աշնանը: Սոսինձե գոտիների երեսը մերթ ընդ մերթ պետք է մաքրել փոշիներից, նրան կպած միջատներից ն մակերեսի մատուցիկությունը վերականգնել: Վնասակար կրիայիկների հացաμզեզների ն այլ վնասատու միջատներին μույսերի վրայից հավաքելը: Հացաμույսերի դաշտում կրիայիկ մլուկների ն հացաμզեզների մասսայական μազմացման տարիներին քիմիական, μիոլոգիական պայքար կազմակերպելու հետ միասին նրանց դեմ գործադրում են նան մեխանիկական պայքար: Վնասակար միջատներին μույսերի վրայից հավաքելու համար օգտագործում են ավտոմոμիլային, ձիաքարշային ն երμեմն էլ հասարակ ձեռքի միջատորոսիչ մեքենաներ: Ավտոմոμիլային միջատորոսիչների արտադրողականությունը շատ μարձր է, նրանք վնասատու մրջատներից օրեկան մաքրում են 80 -150 հեկտար ցանքեր: Շաքարի, ճակնդեղի ն այլ կուլտուրաների վրայից միջատների թրթուրները (կարադրինա, մարգաթիթեռ) արագ հավաքելու համար օգտագործում են Տարնովսկու թրթուրավորսիչը, որը ունի շատ պարզ կառուցվածք ն գործադրման հեշտ ձն: Երμեմն թիթեռավորսիչ քարշակները օգտագործում են մասսայական հանդես եկող թիթեռներին հավաքելու համար: Քարշակների կառուցվածքը պարզ է ն հասարակ, որոնց պատրաստելը շատ հեշտ է:

Փայտյա շրջանակի վրա ամրացնում են կտորից պատրաստած տոպրակներ ն երկու հոգի μռնելով այն արագ շարժվում են թիթեռների մասսայական տարածված դաշտերով, քարշակների մեջ հավաքած թիթեռներին անմիջապես ոչնչացնում են:

Տարμեր ձնի ն կառուցվածքի թակարդների օգտագործումը:

Մկնանման համար հաճախ թակարդներ:

կրծողների գետնասկյուռների ն առնետների μռնելու օգտագործում են տարμեր ձնի ն կառուցվածքի

Ծառերի թափ տալը սավաների վրա: Այս միջոցառումը կատարում են փոքր տարածությունների վրա եղած այգիները ն տնամերձ հողամերձ հողամասերի ծառերը վնասատուներից մաքրելու համար: Սավաների կամ μրեզենտե շորերի վրա ծառերը թափահարելով պայքարում են խնձորենու ծաղիկների, μալենու երկարակնճիթի կաղարկայի μուղարկայի ն° այգու այդ երկարակնճիթի դեմ: Թափահարելը կատարում են հետնյալ ձնով` երկու հոգի սավանը (սավանի մեծությունը պետք է համապատասխանի ծառի սաղարթի մեծությանը) փռում են ծառի համապատասխան ճյուղի տակ, ապա երկար փայտերով հերթականորեն թղկացնում են համապատասխան ճյուղը: Փայտի ծայրը պետք է փաթաթած լինի ռեզինով կամ շորով, որպեսզի ճյուղերի վրա քերվածքներ ն վերքեր չառաջանա: Ծառի μոլոր ճյուղերը թափահարելուց հետո, շտապ հացի զատկաμզեզներից ն ոչնչացնում: Սավաների վրա ծառերի թափահարելը պետք է կատարել վաղ առավոտյան ժամերի մինչն այն ժամանակ, երμ օդի ջերմությունը 109 - ից μարձր չէ: Այդ աշխատանքները պետք է կատարել գարնանը μողμոջները ուռչելուց մինչն μացվելը, երμեմն էլ ծաղկելուց 1 – 2 շաμաթ անցնելուց հետո:

Վնասատու միջատների թրթուրները, ձվակույտերը ն ձմեռային μների հավաքելը ն ոչնչացնելը: Ալոճաթիթեռի ն ոսկետոտի ձմեռային

μները կտրում ն հավաքում են ձմեռվա ամիսներին, հատկապես այն օրերին, երμ այգին ծածկված է ձյունով: Այդ ժամանակ լավ նկատելի է գետնի վրա ընկած μները: Այդ աշխատանքները կատարում են երկարապոչ սեկտորներով, որը հնարավորություն է տալիս առանց ծառը μարձրանալու վերը նշված վնասատուների μները կտրել ն ձյունի վրա գցել: Վնասատուների ձմեռային μների հետ, պետք է հավաքել ծառի վրա մնացած պտուղները: Երμեմն կարիք է լինում վնասատու միջատներին թրթուրներին (աշնանացանի μվիկ, կարադրինա, μամμակենու, կնկուղակներ ն ուրիշները) ձեռքով հավաքել, որը մեծ մասսամμ կատարում են այն դեպքերում, երμ տվյալ վնասատուն դաշտերում մասսայական հանդես է եկել ն ձեռք առած պայքարի մյուս միջոցառումներով հնարավոր չէ կարճ ժամանակում նրանց ոչնչացնել: Ո ր ս ո ղ գ ո տ ի ն ե ր: Պտղատու ծառերի μների ն գլխավոր ճյուղերի վրայի կիսապոչ, չոր կեղնները մաքրելուց հետո նրանց վրա կապում են որսող գոտիներ, որպեսզի պտղակերի թրթուրները հարսնյակավորելու համար մտնեն նրանց մեջ: Հետագայում գոտիների

տակ հավաքված հարսնյակներին ն թրթուրներին ոչնչացնում են տարμեր միջոցներով: Սովորաμար որսող գոտիները պատրաստում են թղթից, մանր տաշեղից, հին պարկերից, ծղոտից, խոտից ն այլ շատ ճարվող ն էժան նյութերից: Գարնանից մինչն ուշ աշուն, յուրաքանչյուր 5 – 12 օրը մեկ անգամ ստուգում ու ոչնչացնում են որսող գոտիների վրա հավաքված միջատների թրթուրները ն հարսնյակները: Վերջերս օգտագործում են ինքնասպան որսող գոտիներ, որոնց վրա հավաքված հարսնյակները ն թրթուրները թունավորում ու ոչնչացնում են: Այս դեպքում այլնս կարիք չի լինում շաμաթը մեկ անգամ ստուգել որսող գոտիները ն նրանց վրայից հավաքել թրթուրները ն հարսնյակները:

Վնասատուների ոչնչացումը վարակված սերմերի անջատման միջոցով: Վարակված սերմերը առողջներից անջատելու համար երμեմն

օգտագործվում են սեղանի աղի 20 – 309 լուծույթ: վարակազերծումը կատարում են հետնյալ կարգով` սերմացուն լցնում են տակառում պատրաստած աղալուծույթի մեջ ն խառնում: Վարակված սերմերը թեթն լինելով μարձրացնում են լուծույթի մակերեսը, որտեղից հավաքում են ն առանձնացնում, որից հետո լուծույթից հանում են առողջ սերմեր, լվանում մաքուր ջրով ու ցանում: Առվույտի, հացահատիկների ն այլ μույսերի սերմերը, վարակազերծելը կատարում են հատուկ մեքենաներով:

ՎՆԱՍԱՏՈՒՆԵՐԻ ԴԵՄ ՊԱՅՔԱՐԻ

ԲԻՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՄԵԹՈԴԸ

Բության մեջ չկա մի կենդանի էակ, որ չունենա իր թշնամիները` գիշատիչները, պարազիտները: Բուսակեր վնասատուների հաշվին ապրում են հազարավոր տեսակ պարազիտ ն գիշատիչ կենդանիներ: Բիոլոգիական պայքարի մեթոդի էությունը այն է, որ վնասատուների μնական թշնամիներին օգտագործում են վնասատուների դեմ պայքարելու համար: Գյուղատնտեսական կուլտուրաների վնասատու կենդանիների հաշվին ապրող պարազիտ, թե գիշատիչ միննույն է մեզ համար շատ օգտակար են, որովհետն նրանք μնության մեջ ոչնչացնում են վնասատուներին ն թույլ չեն տալիս նրանք մասսայաμար հանդես գան ն վնաս պատճառեն կուլտուրական μույսերին: Բույսերի պաշտպանության գծով աշխատողների խնդիրն է ուսումնասիրել տվյալ μիոցենոզում տարածված օգտակար պարազիտների ն գիշատիչների կազմը, նրաց μիո-էկոլոգիական առանձնահատկությունները ն մշակել միջոցառումներ նրանց քանակը շատացնելու համար: Ուրիշ μիոցենոզներից ներմուծել նոր ավելի ակտիվ պարազիտներ ն գիշատիչներ, որոնց դեմ չեն հարմարվել տեղի վնասատուները: Այսպիսով, μիոլոգիական պայքարի խնդիրներն են` μազմակողմանի ուսումնասիրել վնասատու գիշատիչների, պարազիտներին ու նրանց միջից ընտրել ամենալավագույներին վնասատուների դեմ պայքարելու համար: Բիոլոգիական պայքարի ընթացքում օգտագործում են նան տնային կենդանիներին ն թռչուններին, վայրի օգտակար կաթնասուններին, թռչուններին, սողուններին, երկկենցաղայիններին, անողնաշարավորներին, գիշատիչ-պարազիտ կենդանիներին, μակտերիաներին ն միաμջիջ սնկերին:

Ընտանի կենդանիների ն թռչունների օգտագործումը:

Ընտանի կենդանիներից խոզերը ուտում են ն ոչնչացնում են վնասատու միջատներին, նրանց հարսնյակներին ու թրթուրներին: Այդ միջոցը լայն չափով օգտագործվում է Գերմանիայում անտառային μվիկի ն սոճու երկարաչափերի դեմ պայքարելիս: Փորձը ցույց է տվել, որ խոզերը հողի մեջ շատ արագ գտնում են վնասատուների ձմեռող հարսնյակները ն լափում: Այս եղանակով երμեմն 909 - ով ոչնչացնում են նշված վնասատունների ձմեռող հարսնյակները: Մեզ մոտ մարգաթիթեռի ձմեռող թրթուրները մասսայական ոչնչացման համար վարակված օջախներում ոչխարի հոտերն են արածացնում: Ավելի զգալի օգտավետ են ընտանի թռչունները, որոնց լայն չափով օգտագործում են հացահատիկի կրիայիկ մլուկներին, ճակնդեղի, երկարակնճիթների, ծղրիդների ու անտառային վնասատուներին ոչնչացնելու համար: Գործնականում այն իրականացնում է շատ

հասարակ ձնով` թռչնաμուծական ֆերմաների ողջ թռչունները դաշտ ն անտառ են փոխադրում վնասատուների մասսայական հանդես գալու ժամանակաշրջանում: Թռչունների փոխադրումը կատարում են փակ փոխադրական միջոցներով (սայլեր, մեքենաներ) ն մի քանի օր հավերը պահում են դաշտում: Հաշված է, որ օրեկան յուրաքանչյուր հավ ուտում է մինչն 1000 – 1200 հատ վնասատու միջատ: Հավերի գործունեությունն էլ ավելի ակտիվացնելու համար նրանց կերակրում են հատիկներով ն ապահովում են խմելու ջրով: Փորձերը ցույց են տվել, որ այդ շրջանում μարձրացնում են նան հավերի ձվատվությունը ն կենդանի քաշը: Վայրի կենդանիների ն թռչունների օգտագործումը: Բարձր կարգի կենդանիներից շատ տեսակներ սնվելով հողի մեջ ապրող շատ վնասակար միջատներով ն կրծողներով` հանդիսանում են օգտակար կենդանիներ: Փորսողները, սրնչակները, վայրի խոզերը, խլուրդը, ոզնիները աքիսները, ժանտաքիսները, չղջիկները անընդհատ ոչնչացնում են հսկայական վնասակար μզեզների (մայիսյան, մարմարյա ն ուրիշ) թրթուրները ն հարսնյակները, ինչպես նան մորեխներ, ծղրիդներ, մկներ, գետնասկյուռներ ն ուրիշ շատ վնասատուներ (նկ. 34):

Նկ. 34.Օգտակար կաթնասուններ. 1-լոշտակաչղջիկ, 2- աքիս, 3- սրընչակ, 4- ոզնի

Պարզված է, որ նշված կենդանիների կերի 70 – 809 հանդիսանում են վնասակար միջատներ ն կրծողներ: Վերին աստիճանի օգտակար կենդանիներ են հանդիսանում սողունները ն երկկենցաղները, որոնց կերի 909 հանդիսանում են վնասակար միջատներ, կրծողներ: Անհրաժեշտ է մեծ հոգատարությամμ խնամել ն պաշտպանել նշված կենդանիներին միաժամանակ մեր երկիրը ներմուծել ավելի օգտակար տեսակներ (ժանտաքիսներ): Հետազոտողների ն ժողովրդի երկար տարիների դիտումները ցույց են տվել, որ թռչունների շատ տեսակներ մեր դաշտերում, այգիներում, անտառներում ն արոտներում տարին μոլոր, անընդհատ ոչնչացնում են հսկայական քանակությամμ վնասակար միջատներ ն կրծողներ: Հայաստանի պայմաններում այդպիսի թռչունների դասին են դասվում ծիծեռնակները, մաքալուկները, μվերը, մկնաμազեները, հոպոպները, փայտփորիկները ճանճոռսները խաղտտնիկները, երաշտահավերը, սարյակները ն մի շարք այլ թռչուններ: Թռչունների օգտավետության մասին կարելի է μերել մի քանի տվյալներ: Ապացուցված է, որ յուրաքանչյուր μու տարեկան ուտում է 1000 – 1500 մուկ կամ մկնաμազեները կարող են օրեկան ոչնչացնել մի քանի տասնյակ կրծողներ: Հաշված է, որ 1000 սարյակ իրենց ճտերի հետ միասին մեկ տարում կարող են ոչնչացնել մինչն 20 տոննա մորեխ: Մաքալուկն իր ձագերին տարեկան ուտեցնում է մեկ միլիոն միջատ: Վնասակար միջատներով ու կրծողներով սնվող թռչունների օգտակար գործունեությունն էլ ավելի ակտիվացնելու համար անհրաժեշտ է կիրառել մի շարք կազմակերպչական ն տեխնիկական միջոցառումներ, որոնց նպատակը պետք է լինի օգտակար թռչուններին, նրանց ներգրավել դաշտերը, այգիններն ու անտառները ն μարելավվել նրանց ապրելապայմանները` մասնավորապես աննպաստ եղանակներին:

Գիշատիչ ն պարազիտ միջատները ն նրանց օգտագործման մեթոդները: Միջատների դասին են պատկանում հազարավոր օգտակար

գիշատիչ ու պարազիտ միջատներ, որոնց մեծ մասը μուսակերներ չեն ն սնվում են միայն ուրիշ վնասակար միջատներով, նրանց թրթուրներով, հարսնյակներով ու ձվերով (նկ. 35): Գիշատիչ են համարվում այն միջատները, որոնք շատ կարճ ժամանակաշրջանում ուտելով ոչնչացնում են իրենց զոհին: Գիշատիչ միջատների թիվը շատ են, նրանց մեջ կան ավելի աչքի ընկնողներ, որոնք շատ ակտիվությամμ ոչնչացնում են կուլտուրական μույսերի վնասատուններին: Դրանցից մի քանի տեսակներ օգտագործվում են որպես μիոլոգիական պայքարի միջոց: Գիշատիչ միջատները պատկանում են μզեզների, ցանցաթների, թաղանթաթների, կիսակարծրաթների, երկթների, աղոթարարների ն ճպուռների կարգերին: Բզեզների կարգից գիշատիչների մեծ մասը պատկանում է μզզաների, զատկաμզեզների, գիշատիչների, խայտաμղետների, փայլանների ընտանիքներին:

Օգտակար գիշատիչներից հայտնի է վեդալյա μզեզը (Vedalia Շardiոaliտ Խalտ.), որը 1931 թվականին Կահիրեից ներմուծվեց Սուխումի, ցիտրուսային այգիներում տարածված ավստրիական որդանի դեմ պայքարելու համար: Վեդալիա μզեզը շատ արագ հարմարվեց տեղի էկոլոգիական պայմաններին ն կարճ ժամանակաշրջանում (երկու տարում ցիտրուսային μույսերը մաքրեց որդանից):

Նկ.35. Օգտակար գիշատիչ ն պարազիտ միջատներ. 1-յոթկետանի զատկաμզեզ, 2- ոսկեաչիկ, 3-գեղամարմին μզեզ, 4- պարազիտ տախին ճանճ, 5-հեծյալ պարազիտ, 6-ձվակեր պարազիտ Այդպիսի լավ արդյունքներ ստացվեց, երμ 1932 թվին ներմուծեցին Սն ծովի ափերը կրիպտոլեմուս գիշատիչ μզեզը`(Շrյքtօleոստ ոօոtrօսշieri Խսlտ) ցիտրուսային μույսերի վնասատու ալրացող որդանի դեմ պայքարելու համար:

Իտալիայից ներմուծված նույն ընտանիքից գիշատիչ ավստրալիական μզեզը (Լiոdօrստ lօքհaոtհae 8laiտd), որը շատ կարճ ժամանակում հարմարվել է Աջարական հանրապետության կլիմայական պայմաններին: Ներմուծված μզեզները ագահությամμ խժռեցին ցիտրուսային μույսերի վրա տարածված 20 տեսակ որդաններ: Այդ μզեզը μազմակեր է ն մեծ հեռանկարներ ունի որդանների դեմ պայքարելու համար: Վերջերս սկսել են լայն չափերով օգտագործել Ւiքeraտքiտ Շaոքeտtriտ μզեզը` (դարձյալ զատկաμզեզների ընտանիքից) թեյի μույսի պուլվինարիա որդանի դեմ: Այս μզեզը շատակեր է, արագ μազմացող ն տարածված է Սն ծովի առափնյա երկրամասերում: Միջին Ասիայում μամμակենու լվիճների դեմ պայքարելու համար օգտագործում են յոթ կետանի զատկաμզեզը: Զատկաμզեզների շատ տեսակներ, որոնք տարածված են մեզ մոտ, անընդհատ ոչնչացնում են գյուղատնտեսական μույսերի վնասատու լվիճներին: Գեղամարմին μզեզները (Շalօտօոa տյՇօքհaոta Լ) ուտում են մի քանի վնասակար թիթեռների թրթուրները (տարազույգ, օղակավոր մետաքսագործ): Բազմաթիվ են նան այն գիշատիչ միջատները, որոնք պատկանում են ցանցաթների, երկթների ն կիսակարծրաթների կարգերին: Մեր խնդիրն է ագրոմիջոցառումները ն վնասատունների ու հիվանդությունների դեմ քիմիական պայքար իրագործելիս չվնասվեն այդ շատ օգտակար կենդանիները, այլ ընդհակառակը, ամեն կերպ նպաստենք նրանց μազմացմանը: Վնասատուների դեմ պայքարելիս գիշատիչներից μացի, օգտագործում են նան շատ տեսակ պարազիտ միջատներ. պարազիտ ենք անվանում այն կենդանուն, որը ապրում է մի ուրիշ կենդանու հաշվին ն իր զոհին չի ոչնչացնում անմիջապես, ինչպես գիշատիչները: Նրանք ավելի երկար ժամանակ ապրելով ուրիշ կենդանիների հաշվին, նրանց հյուծում ն ի վերջո պատճառ են դառնում նրանց ոչնչացմանը: Կաղամμի ճերմակաթիթեռի պարազիտ ա պ ա ն տ ե լ ի ս ը 20 – 60 ձու է դառնում 1 – 2-րդ հասակի թրթուրների մեջ, որի մի քանի օր (3 – 4 օր) հետո դուրս են գալիս պարազիտ թրթուրները ու սնվում ճերմակաթիթեռի թրթուրի ներքին օրգանների հաշվին: Չնայած նրան, որ կաղամμի ճերմակաթիթեռի թրթուրի օրգանիզմում ապրում են պարազիտի 60 թրթուրներ, նա շարունակում է իր զարգացումը մի քանի անգամ, մաշկափոխվում ն հասունանում: Թրթուրը մահանում է այն ժամանակ երμ պարազիտի թրթուրները դուրս են գալիս նրա միջից: Շատ տեսակի պարազիտներ իրենց տիրոջ մեջ ապրում են երկար ժամանակ: Օրինակ` տափակ որդերը մարդու մեջ ապրում են մինչն 25 տարի: Բնության մեջ ապրող պարազիտ կենդանիների թիվը հսկայական չափերի է հասնում, միայն միջատների մոտ հաշվում է 50 հազար տեսակի պարազիտ միջատներ: Նրանց մեծ

մասը պատկանում են թաղանթաթների կարգին, գոյություն ունեն նան պարազիտ ճանճեր ն այլ միջատներ: Այն պարազիտ միջատները, որոնք զարգանում են իրենց տիրոջ մարմնի մեջ ն սնվում են նրա ներքին օրգանների հաշվին, կոչվում են ներքին պարազիտներ կամ էնդոպարազիտներ, օրինակ` Աֆելինուս պարազիտը (նկ. 36), իսկ այն պարազիտները, որոնք սնվում են կենդանիների մարմնի արտաքին մասերից ծծելով նրանց արյունը կամ հյութը կոչվում են արտաքին պարազիտներ կամ էկտոպարազիտներ, օրինակ` կալիֆորնիական վահանակրի պարազիտ աֆիտիսը: Պարազիտ միջատներից շատ տեսակներ լայն չափով օգտագործվում են վնասատուների դեմ μիոլոգիական մեթոդով պայքարելու համար, ինչպես օրինակ` Աֆիլինուսը (Ճքհeliոստ ոali Ւald) խնձորենու μրդապատ լվիճի դեմ, Տրիխոգրամմա (1riՇհօցraոոa evaոeտՇeոտ Մeտtտ) վնասակար թիթեռների դեմ, պսեվդաֆիկուս (ՔտeսdaքհյՇստ ոaliոստ Օaհ.) կոմստոկ վահանակիրի մոտ Տելենոմուսները վնասակար կրիայիկների դեմ ն այլն:

Նկ.36. Աֆելինուս պարազիտը ձվադրում է μրդապատ լվիճի մեջ. Կան պարազիտների շատ տեսակներ, որոնք ապագայում կօգտագործվեն վնասատու միջատների դեմ` օրինակ միկրոֆանուրուսները` կրիայիկների դեմ, պսեվդոգոնիա պարազիտ ճանճը

ն մինիսկուսը` հացահատիկային μվիկի դեմ, աֆիկուսը` կալիֆորնիական վահանակիրի դեմ ն այլն: Պարազիտները վնասակար միջատներին ոչնչացնում են նրանց զարգացման տարμեր ստադիաներում` ձվի ստադիայում` տրիխոգրամա տելենոմուսի, թրթուրի ստադիյում` Ապանտելես, Աֆելինուս, հարսնյակի ստադիայում` պարազիտ պտերոմալը, իմագոյի ստադիայում` Աֆելինուսը ն ուրիշները: Պարազիտները ըստ կերաμույսերի սնվելու ձների μաժանվում են երեք խմμի. 1. Մոնոֆագներ կամ ն ե ղ մ ա ս ն ա գ ի տ ա ց վ ա ծ պարազիտներ: 2.Պոլիֆիգաններ կամ μազմակերներ (տարμեր ընտանիքներ, ցեղերին պատկանող միջատների տեսակներով սնվողներ): 3.Օլիգոֆագեր, որոնք պարազիտ են նույն ընտանիքի տարμեր ցեղերին պատկանող տեսակների նկատմամμ (նկ. 37): Բիոլոգիական մեթոդով վնասատուների դեմ պայքարելու համար, երμեմն անհրաժեշտություն է լինում որոշ տեսակ պարազիտների μազմացնել լաμորատորիաներում: Տրիխոգրամմա պարազիտը մեր պայմաններում ձմեռը ոչնչացնում է, դրա համար էլ նրան պետք է μազմացնել լաμորատոր պայմաններում ն գարնանը վնասակար թիթեռների ձվադրման շրջանում մեծ քանակով պարազիտներ փոխադրել դաշտ կամ այգիներ, վնասակար միջատների ձվերը ոչնչացնելու համար: Ներկայումս շատ օգտակար պարազիտների նկատմամμ մշակում են միջոցառումներ, նրանց համապատասխան վնասատուներով վարակված օջախները տարածելու ն նրանց զարգացման ու μազմացման համար ստեղծել μոլոր պայմանները: μույսերը μուժելիս ամենակարնորն այն է, այնպես անել, որ գիշատիչ ու պարազիտ միջատները չոչնչանան թունավոր նյութերից: Վնասատուների դեմ պայքարելիս օգտագործում են նան, սնկային μակտերիալ ն վիրուսային հիվանդությունները: Ս ն կ ա յ ի ն հիվանդություններից լայն կիրառություն ունի մյուս կարդինոզ հիվանդությունը, որն առաջանում է անկատար սնկերի տարμեր տեսակներից ն օգտագործվում է ճակնդեղի երկարակնճիթ μզեզի ն այլ վնասատուների դեմ: Զարգացման մեծ հեռանկարներ ունի ն վերջին ժամանակներս լայն կիրառություն է ստացել վնասատուների դեմ պայքարելու μ ա կ տ ե ր ի ա լ մ ե թ ո դ ը:

Նկ. 37. Վնասատու միջատների պարազիտները. 1-Դիարետուս պարազիտը ձվադրում է լվիճի մարմնի մեջ, 2վարակված լվիճներից դուրս են թռել պարազիտներ, 3- տրիխոգրամմա պարազիտը ձվադրում է μվիկի ձվի մեջ Այս գործում օգտագործվում են այն μակտերիաները, որոնք վնասատու կենդանիների մեջ առաջացնում են համաճարակ հիվանդություններ: Այդ տեսակետից կարելի է հիշատակել շատ միջատների մոտ հանդես եկող կ ա ր- մ ի ր μ ա կ տ ե ր յ ո զ հ ի վ ա ն դ ու թ յ ու ն ը, որի հարուցիչն է Տerratia ոarՇeտՇeոտ 8iշiօ μակտերիան, սն μ ա կ տ ե ր յ ո զ հիվանդությունը (հացաμոււյսերի կրիայիկների մոտ, որի հարուցիչներն են երեք μակտերիաներ) Տerratia ոarՇeտՇeոտ ն ուրիշներ, ֆլաշեր հիվանդությունը, որի հարուցիչն է ՇօՇՇօԵaՇillստaՇridiօrսո dՒer. հանդես է գալիս մորեխների ն շատ տեսակ վնասակար թիթեռների թրթուրների մոտ: Այնուհետն կաթնային հիվանդությունը, որի հարուցիչն է 8aՇilստ քօքilliae Dսt. ն նույն խմμին պատկանող ուրիշ μակտերիաներ, որոնք հանդես են գալիս մայիսյան-հունիսյան μզեզների թրթուրների մոտ:

Նկ. 38. 8raսveria 8aտտiaոa սունկը. 1-սնկի կոնիդիակիրները կոնիդիումներով, 2- սնկով վնասակար կրիայիկը

վնասված

Վնասատուների դեմ օգտագործում են նան վիրուսային հիվանդություններ առաջացնող պրեպարատներ: Վնասակար կրծողների դեմ լայն կիրառություն ունի մի քանի μակտերիալ պաթոգեն պրեպարատներ` Մերեժովսկու մկնատիֆ, Դանիշի առնետային տիֆ μացիլը ն ուրիշները:

ՊԱՅՔԱՐԻ ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ ՄԵԹՈԴԸ

Վնասակար օրգանիզմների դեմ պայքարի ֆիզիկական մեթոդի մեջ են մտնում ջերմության, լույսի, էլեկտրականության, ռադիոակտիվ ճառագայթների ֆակտորները: Պայքարի այս մեթոդը μույսերի պաշտպանության զարգացման ներկա ժամանակաշրջանում, համեմատած քիմիական մեթոդի հետ, ավելի սահմանափակ գործածություն ունի, սակայն ատոմային էներգիայի հայտնագործումը նոր հեռանկարներ μացեց ֆիզիկական այս մեթոդի հետագա զարգացման համար: Հայտնի է, որ յուրաքանչյուր օրգանիզմի զարգացման համար անհրաժեշտ օպտիմում ջերմաստիճանի փոփոխումը խիստ μացասաμար է անդրադառնում վնասակար միջատների կյանքի պայմանների վրա ն փոփոխությունից էլ նրանք ոչնչանում են: Այս օրինաչափությունը մարդիկ վաղուց օգտագործել են վնասատու օրգանիզմներին ոչնչացնելու համար: օ Պարզված է, որ 10 ցրտում 12 ժամ պահելու դեպքում ոչնչացնում են սերմակեր μզեզները, ալրատզերը ոչնչանում են 29օ ցրտությունում 24 ժամ մնալուց: Պայքարի այս ձնը հնարավոր է գործադրել միայն պահեստի վնասատուներին ոչնչացնելու համար: Բարձր ջերմաստիճանները գործադրվում են ավելի լայն չափերով: Հացահատիկի չորացումը տաքացվող տարμեր տիպի չորանոցներում գործադրում են հացամթերքներում մասսայորեն զարգացած տզերին ոչնչացնելու համար: Դատարկ պահեստները ն վագոնները վարակազերծելու նպատակով գործադրում են գերտաքացած շոգին: Բարձր ջերմաստիճանը հանդիսանում է հացահատիկների փոշեմրրիկի ոչնչացման ամենաարդյունավետ եղանակը. այս դեպքում օ ախտահանվող սերմացուն սկզμում պահում են (4 ժամ) 28 - 30 ջրում, օ ապա տեղափոխում 52 – 53 ջերմաստիճան ունեցող ջրի մեջ ն պահում 7 – 8 րոպե: Ախտահանելուց հետո սերմացուն չորացնում են ն ապա օգտագործում ցանքի համար: Այս գործողության շնորհիվ ոչնչանում է սերմի սաղմի մեջ գտնվող փոշեմրիկի հարուցիչը: Հողի տաքացումը ն շիկացումը կատարվում են նրա մեջ եղած վնասատուներին ն հիվանդությունների հարուցիչներին ոչնչացնելու նպատակով հատկապես ջերմոցային ն տնկարանային տնտեսություններում: Հողը տաքացնելու համար նրա մեջ մտցնում են գերտաքացած գոլորշի` μարձր ճնշման տակ, հատուկ ծածկերի օգնությամμ: Տաքացումը կատարում են հատուկ թմμուկներում: Անտառատնտեսություններում, օրինակ սոճու պարկում հիվանդության դեմ պայքարելու նպատակով, տնկարանի հողամասում այրում են անտառի չորացած ծառերը ն ճյուղերը այնքան , որ ջերմաստիճանը հողի վերնի օ շերտում μարձրանա մինչն 60 :

Պահեստավորված մթերքներում μուն դրած միջատներին տզերին ոչնչացնելու նպատակով գործադրում են էլեկտրական ուլտրակարճ ալիքներ (ՈՒԿԱ): Այս դեպքում վնասատու օրգանիզմները ոչնչանում են ջերմաստիճանի μարձրացման շնորհիվ, μայց չի μացառվում նան այն, որ ուլտրակարճ ալիքներով անմիջապես սպանում են վնասատուներին: Վնասատուների դեմ օգտագործում են նան լույսը: Ուլտրամանուշակագույն լամպեր են դնում լուսաթակարդներում: Դեպի լույսը թռչող միջատները, ընկնելով լույսի աղμյուրի մոտ դրված թակարդը (μենզինով լիքը ամանը, էլեկտրական կարճ միացման ցանցը), այրվում են: Լուսաթակարդները օգտագործում են նան վնասատու միջատների թռիչքի ընթացքը իմանալու նպատակով, որը կարնոր է պայքարի ճիշտ ժամկետներ սահմանելու համար: Լուսաթակարդները օգտագործում են նան վնասատու միջատների թռիչքի ընթացքը իմանալու նպատակով, որը կարնոր է պայքարի ճիշտ ժամկետներ սահմանելու համար: Լուսաթակարդները հաճախ օգտագործում են ծծող սարքերով (վակում), որոնք զգալիորեն ավելացնում են որսող միջատների քանակը (նկ. 39): Վերջերս Ֆրանսիայում գրանցված է մի նոր հայտնագործություն, որի համաձայն էլեկտրոստատիկ ջրի կաթիլներն ունեն μարձր ինսեկտիցիդ հատկություն: Պարզված է, որ այդ տեսակի ջուրը շատ մանրահատ կաթիլների ձնով սրսկելիս, մահացու ազդեցություն է թողնում ծառերի վրա գտնվող μոլոր տեսակի վնասատու միջատների ն լվիճների վրա: Վնասատուների դեմ օգտագործում են նան ռենտգենյան ճառագայթները: Այն օգտագործում են կարանտին տնտեսությունում ստուգվող օμյեկտներում (սերմեր, պտուղներ, տնկանյութ ն այլն) թաքնված վարակը հայտնաμերելու համար: Ռուսաստանում Պերեդելսկին ն ուրիշներն ապացուցեցին ամμարային վնասատուների դեմ ռադիոակտիվ ճառագայթների օգտագործման հնարավորությունը: Պարզված է, որ 10000 ռենտգեն ն ավելի μարձր դոզան մահացու է պահեստային μոլրր տեսակի վնասատուների համար: Ներկայումս Մոսկվայում աշխատում է գամմասարք Շօ 60-ը, որի միջով անընդհատ հոսքով անցնող հատիկեղենը վարակազերծվում է: Այդ ձնով մշակված սննդամթերքը μոլորովին անվտանգ է մարդկանց համար ն ավելի էժան է նստում քան քիմիական վարակազերծումը: Այս մեթոդի առավելությունը նան այն է , որ ոչնչացվում են վնասատուների ձվերը ն թաքնված վարակը, մի μան, որը չի ստացվում քիմիական ախտահանման ժամանակ: Դյոմինին հաջողվել է ռադիոակտիվ ճառագայթների միջոցով վարակազերծել ֆիլոքսերայով վարակված խաղողի վազի կտրոնները, առանց վնասելու տնկանյութը: Հայաստանում կատարած փորձերով (Վասիլյան) պարզված է μամμակի հումքի մեջ գտնվող տուղտացեցի ոչնչացման հնարավորությունը:

Նկ.39.Լուսաթակարդ Այս դեպքում ճառագայթման մահացու դոզան կազմում է 15000 ռենտգեն: Մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում սննդամթերքի սառը վարակազերծումը ճառագայթման միջոցով: Պարզված է, որ 50000 ֆեո-ից լրիվ ոչնչանում են μոլոր վնասատու միջատները, առանց վնաս պատճառելու վարակազերծվող սննդամթերքի որակին: Նույն մեթոդով, μայց ճառագայթման ավելի μարձր դոզաներով կարելի է ոչնչացնել նան միկրոօրգանիզմները: Առանձնակի հետաքրքրություն է ներկայացնում սեռական ստերիլիզացիան ռադիոակտիվ ճառագայթների օգնությամμ: Պայքարի այս եղանակը փաստորեն նոր դարաշրջան է μացում μույսերի պաշտպանության գործում: Այս մեթոդի էությունը կայանում է նրանում, որ ռադիոակտիվ ճառագայթներն ավելի ակտիվ են ազդում սեռական μջիջների վրա, քան մարմնական μջիջների, ըստ որում պարզված է, որ արու միջատներն ավելի զգայուն են, քան էգերը: Հետնապես հնարավոր է ճառագայթման միջոցով ազդել սեռական μջիջների վրա, առաջացնելով ամլացում (ստերիլիզացիա), չվնասելով միջատների μիոլոգիական ն ֆիզիոլոգիական ֆունկցիաները: Այս ձնով ամլացված արուներին μաց են թողնում (ողողում են) տվյալ վնասատուով վարակված տարածությունները: Պարզված է, որ μաց թողնվող ստերիլ արուների քանակը պետք է լինի այնքան, որ դաշտում ստեղծվի ստերիլ

ն μնական արուների առնավազն 10:1 հարաμերություն: Ստերիլ արուները թվական գերակշռություն ունենալով ավելի շատ են զուգավորում էգերին, ն այդպիսով անընդունակ դարձնում էգերին սերունդ տալու: Առաջին անգամ այս մեթոդը թեորետիկորեն մշակել ն արտադրության մեջ ներդրել է Կնիպլինգը, կալիտրոգա ցեղին պատկանող պարազիտ ճանճերին ոչնչացնելու համար: Մեքսիկայում, Կարիμյան կղզիներում այդ ճանճերը առաջացնում են եղջյուրավոր անասունների միազ հիվանդությունը: Թեորետիկ հաշիվներով այդ վնասատուի լրիվ ոչնչացման համար անհրաժեշտ է 5 տարի շարունակ աճեցնել արուներ ն μաց թողնել: Մի փոքր կղզում կատարած փորձերի արդյունքները ցույց տվեցին այդ կանխատեսման ճշտությունը: Այդ մեթոդով հետագայում Կյուրասաո կղզում ոչնչացվեց կալիտրոգա ճանճը, որը μռնում էր 40 քառակուսի կմ տարածություն: Մի այլ վայրում 200 000 քառակուսի կմ տարածության վրա պայքար տանելու նպատակով անհրաժեշտ եղավ 18 ամսվա ընթացքում յուրաքանչյուր շաμաթ սավառնակների օգնությամμ ցրել 50 միլիոն ստերիլ արու ճանճ: Այս ձեռնարկման շնորհիվ 200 000 քառակուսի կմ տարածության վրա պարազիտ ճանճերը լրիվ ոչնչացվեցին: Ճանճերը μազմացվում են հատուկ գործարաններում ն ամլացվում գամմա ճառագայթման սարքերի օգնությանμ` 5000-10000 ռենտգեն դոզայով: Ներկայումս շատ երկրներում ինտենսիվ հետազոտություններ են տարվում այս մեթոդով գյուղատնտեսական կուլտուրաներին վնասող միջատների դեմ պայքարելու նպատակով: Դրական արդյունքներ են ստացվել միջերկրածովյան պտղաճանճի, սեխի ճանճի ն մի քանի ուրիշ վնասատուների նկատմամμ: Պարզված է, որ այդ մեթոդը լավ արդյունք է տալիս մոնոֆագ միջատների նկատմամμ:

ՊԱՅՔԱՐԻ ՔԻՄԻԱԿԱՆ ՄԵԹՈԴԸ

Վերջին երկու տասնամյակների ընթացքում գիտության ձեռք μերած հաջողությունները` նոր պեստիցիդների ստեղծման ն նրանց արդյունավետ գործադրման շնորհիվ ստացված գործնական լավ արդյունքները, թույլ են տալիս μույսերի պաշտպանության քիմիական մեթոդը դիտել որպես μույսերի վնասատու օրգանիզմները ճնշելու ն որոշ դեպքերում լիկվիդացնելու հիմնական միջոց: Պայքարի քիմիական մեթոդի էությունն այն է, որ թունավոր նյութերը տեխնիկական տարμեր ձներով (սրսկում, փոշոտում, ֆումիգացիա ն այլն) կիրառվելով պատճառ են դառնում վնասակար օրգանիզմների ոչնչացման: Ուստի պայքարի քիմիական մեթոդը հանդիսանում է վնասատու օրգանիզմները ոչնչացնելու ուղղակի մեթոդ: Սակայն շատ դեպքերով այն հանդիսանում է նան կանխիչ միջոցառումների հիմնական օղակներից մեկը: Թունավոր նյութերով փոշոտում են կամ սրսկում μույսերը նրանց վրա` վնասատու օրգանիզմների առաջ գալը կանխելու համար: Այդ միջոցառումների դեպքում μույսի տերնների, պտուղների ն այլ մասերի վրա ստեղծվում է թունավոր միջավայր, որն անհնար է դարձնում վնասատու օրգանիզմների զարգացումը ն μույսերին վնաս պատճառելը: Ներμույսային ազդման պեստիցիդները թափանցելով μույսի ներսը նրան μավականին երկար ժամանակ անխոցելի են դարձնում ծծող վնասատուներից: Վերջին տարիներս ստեղծվում են քիմիական պայքարի նոր ուղղություններ, քիմիական սեռական ամլացում ռեպելենտների ն անտրակտանտների արդյունավետ գործադրումը, որոնք պայքարի քիմիական մեթոդը μարձրացնում են զարգացման նոր աստիճանի: Թույն ն թունավորում: Ընդհանրապես ընդունված է թույն անվանել քիմիական այնպիսի միացություններին, որոնց փոքր քանակությունները այս կամ այն ճանապարհով թափանցելով վնասատու օրգանիզմը, կարող են μիոքիմիական, ֆիզիոլոգիական փոփոխություններ առաջ μերել ն պատճառ դառնալ տվյալ օրգանիզմի մահացմանը: Բայց պետք է ասել, որ թույն հասկացղությունը հարաμերական հասկացողություն է, μացարձակ թույն μոլոր կարգի վնասատու օրգանիզմների համար գոյություն չունի: Այսպես, օրինակ, ֆոսֆամիդը (ռոգորը) ուժեղ թույն է շատ վնասատու միջատների ն μուսակեր տզերի համա, μայց անվտանգ է շերամի որդի համար, կելտանը, էֆիրսուֆոնատը, տեդիոնը ուժեղ ակարացիդներ են, μայց չեն ազդում միջատների վրա: Ծծումμը պայքարի լավագույն միջոց է ալրացող սնկերի դեմ, μայց էֆեկտիվ չէ միլդիուի կամ մրիկի դեմ ն այլն: Այս կարգի օրինակներ μույսերը վնասատուներից պաշտպանելու պրակտիկայում շատ են արձանագրված: Այսպիսով, թույն հասկացողությունը կոնկրետ է. ամեն մի նյութ կարող է թունավոր լինել միայն որոշ օրգանիզմների նկատմամμ ն որոշ կոնկրետ պայմաններում:

Վերջին տարիներս կուտակված են այդ դրույթի ճշտությունն ապացուցող շատ փաստեր: Հատկապես հատատվում է միջավայրի խոր ազդեցությունը թունավորման պրոցեսի վրա, ն դա հասկանալի է, քանի որ թունավորման պրոցեսն իր μնույթով խոր μիոլոգիական պրոցես է ն նրա ընթացքը փոխադարձորեն պայմանավորվում է միջավայրի կոնկրետ պայմաններով, որում այն ընթանում է: Միջավայրի պայմանները թունավորման պրոցեսի վրա կարող են ազդել: ա) ներգործելով վնասատու օրգանիզմի վրա անմիջականորեն, այս կամ այն կերպ նախապատրաստելով նրան թունավորման: μ) Իրեն` պրեպարատի վրա: Այսպիսով հայտնի է, որ պեստիցիդները լույսի ազդեցությունից արագ քայքայման են ենթարկվում (պիրետրում, հեքսաքլորան ն այլն) ն կորցնում թունավոր հատկությունը: Ծծումμը արդյունավետ է դառնում սովորական ոստայնատիզի համար միայն μարձր ջերմաստիճանում (30 ն ավելի), այդ պատճառով խորհուրդ է տրվում նրան գործադրել միայն շոգ ժամանակ, երμ ծծմμի դիսպերսման համար μարենպաստ պայմաններ են ստեղծվում: Ֆոսֆորօրգանական պեստիցիդներից մեծ մասը μարձր ջերմաստիճանի ն արնի լույսի ազդեցության տակ արագ ցնդում են ն լուսային քայքայման ենթարկվում, այդ պատճառով անհրաժեշտ է նրանց գործադրել օրվա հով ժամերին: Հողի տեսակը մշտապես ազդում է հողային պեստիցիդների ազդման տնողության ն էֆեկտիվության վրա: գ) թունավորման μուն ընթացքի վրա արտաքին գործոնները կարող են ազդել` արագացնելով կամ դանդաղեցնելով թունավորման ընթացքը: Այսպես, μարձր ջերմաստիճանը կարող է իջեցնել ԴԻՆՕԿ – ով թունավորված միջատների մահացածությունը: Ներկայումս ընդունված է թունավոր նյութերը μաժանել երկու խմμի` ջերմաստիճանային դրական ն ջերմաստիճանային μացասական գործակցով: Օրգանիզմի թունավորման պրոցեսի μնույթի ն ընթացքի վրա ազդում են նան թունավոր նյութերի ֆիզիկոքիմիական վիճակը, ազդման տնողությունը, թույնի քանակը, վնասատուի տեսակը, նրա զարգացման ֆազը` սեռը ն այլն: Թունականության վրա կարող է ազդել նան վնասատուի օրգանիզմների` թունավոր նյութերին ընտելանալու հատկությունը: Վերջին տարիներս, հատկապես քլորօրգանական ն ֆոսֆորօրգանական պեստիցիդների մասսայական գործադրման ընթացքում պարզվել է, որ վնասատուների դեմ մի քանի տարի անընդմեջ այս կամ այն թույնը գործադրելիս վնասատուները քիչ են տուժում կամ μոլորովին չեն տուժում: Այս μացատրվում է նրանով, որ վնասատուները ձեռք են μերել դիմացկունություն: Այդ հանգամանքը ցույց է տալիս, որ թույնը դադարում է արդյունավետ լինելուց, ուստի

անհրաժեշտ է լինում այն փոխարինել նորով կամ μարձրացնել ծախսման նորմաները: Այս երնույթը μացատրվում է նրանով, որ վնասատուների մի քանի սերունդների դեմ քիմիական պայքարի ընթացքում, ստեղծվում են թույնին դիմացկուն վնասատուների խմμեր ն նրանց օրգանիզմներում տեղի է ունենում ֆերմենտատիվ ապարատի այնպիսի վերախմμավորում, որն ընդունակ է դառնում օրգանիզմը ներթափանցած թույնը արագ դետոկսիկացիայի ենթարկելու: Պարզ է, որ այս երնույթը տեղի է ունենում μնական ընտրության ընդհանուր օրենքի հիման վրա: Այս μանը կանխելու համար անհրաժեշտ է թունավոր նյութերը գործադրել փոխեփոխ կամ ընտրել այնպիսի թույներ, որոնց նրանք ավելի դանդաղ են ընտելանում կամ նրանց հետ խառնել այնպիսի նյութեր, որոնք կարգելակեն դիմացկունության առաջացմանը: Այսպիսով, պեստիցիդների գործադրումից լավ արդյունք ստանալու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել μոլոր գործոնները, որոնք այս կամ այն կերպ կարող են անդրադառնալ պայքարի ընթացքի ն արդյունքի վրա: Հետնապես պայքարի ցանկալի արդյունք ստանալու համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել μոլոր պայմանները ն առկա միջոցներից ընտրել այպիսին, որի գործադրումը կտա ամենալավ արդյունքը: Որպեսզի պեստիցիդը պիտանի լինի վնասատու օրգանիզմների դեմ պայքարելու համար, անհրաժեշտ է, որ այն μավարարի հետնյալ պահանջներին. ա) սրսկվող կամ փոշոտվող նյութը պետք է ունենա μարձր թունունակություն այն օրգանիզմների նկատմամμ, որոնց դեմ այն գործադրվում է. μ) տեխնիկապես հեշտ գործադրվելի լինի (հեշտ լուծվի, լավ փոշոտվի ն այլն). գ) ունենա ցածր թունունակություն μուսական օրգանիզմների համար (μույսերի, սերմերի, տնկիների ն այլն): Բուսական օրգանիզմների համար վտանգավոր դոզան պետք է լինի վնասատու օրգանիզմի համար մահացու դոզայի կեսից պակաս. դ) վտանգավոր կամ պակաս թունունակ լինի մարդկանց ն ընտանի կենդանիների համար. ե) անվտանգ լինի օգտակար միջատների համար ն լինի էժան ու մատչելի: Հայտնի է, որ վնասատու օրգանիզմներն ունեն իրենց μնական թշնամիները, որոնք վճռական դեր են խաղում` նրանց քանակը մեծ չափերվ պակասեցնելու: Այս μանին կարելի է հասնել պայքարի ժամկետները, թունավոր նյութերի ն նրանց խտությունները ճիշտ ընտրելու միջոցով: Առանձին դեպքերում պետք է մտածել օգտակար միջատների պահպանման օջախներ ստեղծելու ն նրանց այն տեղերը տեղափոխելու, որտեղ սրանց թիվը խիստ պակասել է:

Անհրաժեշտ է նան միջոցներ ձեռնարկել μույսերի փոշոտիչների, մեղուների պահպանման համար: Սրսկվող դաշտերի ն այգիների շուրջը թթենիներ լինելու դեպքում անհրաժեշտ է զգույշ լինել վերջիններիս չթունավորելու համար: Հնարավորության դեպքում այդ վայրերում օգտագործել շերամի համար անվտանգ թույներ (կելտան, տեդիոն, ֆոսֆամիդ ն այլն): Թույների դոզայի ն ծախսման նորմաների մասին: Պեստիցիդների հետ աշխատելիս անհրաժեշտ է ծանոթ լինել շատ գործածվող տերմինների հետ` թյուրիմացություններից խուսափելու համար: Դոզա կամ դոզիրովկա նշանակում է թույնի այն քանակը, որը թափանցում է օրգանիզմը ն կարող է տարμեր էֆեկտ առաջացնել: Այս տեսակետից տարμերվում են` 1.լեթալ դոզա (մահացու), 2. սուμլեթալ (վնասակար) ն 3. μուժիչ դոզա: Խտություն (կոնցենտրացիա) կոչվում է տվյալ թունավոր նյութի այն քանակը, որը գտնվում է օդի, հեղուկի կամ փոշու կշռային կամ ծավալային մեկ միավորում: Խտությունը ընդունված է արտահայտել տոկոսներով: Այսպես, օրինակ, տիոֆոսի 309 կոնցենտրատի 0,1 9 էմուլսիա, 0,75 9 μորդոյան հեղուկ, կոլոիդալ ծծմμի 1,59 սուսպենզիա ն այլն: Ընդհանրապես խտությունը ընդունված է հաշվել ըստ տվյալ պրեպարատի , μայց հաճախ դասագրքերում, տեղեկագրքերում, հրահանգներում այն արտահայտվում է ազդող նյութով: Այդ դեպքում անհրաժեշտ է վերահաշվել խտությունը ծախսման նորման ճիշտ ընտրելու համար: Ծախսման նորմա կոչվում է թունավոր նյութի այն քանակը, որն անհրաժեշտ է որոշ տարածություն, սերմացուի քանակ կամ շենքի ծավալը մշակելու` վարակազերծելու համար: Այսպես, օրինակ, 30 կգ ծծմμի փոշի` մեկ հեկտար խաղողի այգուն: Թունավոր նյութի խտությունը ն ծախսման նորման ճշտվում են ամեն մի կոնկրետ դեպքի համար, հաշվի առնելով վնասատուի վիճակը, μույսի զարգացման ֆազը, եղանակային պայմանները, գործադրվող մեքենաները ն այլն: Թույների խմμավորումը ըստ օμյեկտների ն ազդման μնույթի: Բոլոր այն թունավոր նյութերը, որոնք գործադրվում են μույսերին վնասող μոլոր կարգի վնասատու օրգանիզմների դեմ, կոչվում են պեստիցիդներ, սակայն, թունավոր նյութերը իրարից տարμերելու համար մշակված են հատուկ անուններ: Ինսեկտիցիդներ` (միջատասպաններ) այն թունավոր նյութերն են, որոնք գործադրվում են վնասատու միջատներին ոչնչացնելու համար: Ֆունգիցիդներ ` (գործադրվում են սնկային հիվանդությունների դեմ): Բակտերիցիդներ ` օգտագործվում են μակտերիալ հիվանդությունների դեմ: Ակարիցիդներ ` կիրառվում են μուսակեր տզերին ոչնչացնելու համար: Լոդենտիցիդներ ` (կամ զոոցիդներ) կիրառվում են մկներին, գետնասկյուռներին ն այլ կարգի կրծողներին ոչնչացնելու համար: Այս խմμի

պրեպարատներից մի մասը գործադրվում է նան վնասակար թռչունների (ճնճղուկների) դեմ: Հերμիցիդներ ` օգտագործվում են մոլախոտ μույսերի ն ծաղկավոր պարազիտ μույսերին ոչնչացնելու նպատակով: Աղիքային թունավոր նյութեր ` ազդում են վնասատու միջատների վրա, կերի հետ ընկնելով նրանց աղեստամոքսային տրակտը: Այս տիպի թունավոր նյութերը կիրառվում են μերանի կրծող մասեր ունեցող միջատների (թիթեռների թրթուրների-μզեզների ն այլն) դեմ: Այս խմμին դասվում են նան ռոդենդիցիդները: Կոնտակտ թույներ ` այն թունավոր նյութերն են, որոնք ազդում են վնասատու օրգանիզմների վրա` կոնտակտի (շփման) մեջ մտնելով նրանց արտաքին մասերի հետ: Այս կարգին են պատկանում ծծող միջատների, տզերի դեմ կիրառվող թույների զգալի մասը: Այս դեպքում թույնը օրգանիզմ է թափանցում կուտիկուլայի միջով: Ֆումիգանտներ ` կոչվում են այն թույները, որոնք թունավորվում են վնասատու օրգանիզմները` գազ, գոլորշի կամ աէրոզոլ վիճակում: Այս տիպի պրեպարատները շարժուն են ն ընդունակ են քողարկված վնասատու օրգանիզմների վրա ազդել հեռու տարածությունից: Ներμույսային ազդման կամ ինչպես ասում են սիստեմային թույն կոչվում են այն միացությունները, որոնք թափանցելով μույսի ներսը, էպիդերմիսի միջով տարվում են քսիլեմի ն ֆլոյեմի սիստեմներով μույսի տարμեր մասերը ն նրանց ժամանակավորապես թունավոր (դիմացկուն) դարձնում այս կամ այն վնասատու օրգանիզմի համար: Ռոպելլենտներ ` վանող, խրտնեցնող նյութեր. այս նյութերը գործադրվում են հատկապես μույսերը թռչուններից, նապաստակներից ն այլ կարգի վնասակար կենդանիներից պաշտպանելու համար: Անտրակտանտներ ` գրավող նյութեր, գործադրվում են վնասակար միջատներին գրավելու համար, մեծ մասամμ նրանք կիրառվում են թույների հետ համատեղ: Պեստիցիդների կիրառման ձները: Պեստիցիդների կիրառման ձները μազմապիսի են: Պեստիցիդների ֆիզիկական վիճակն ու հատկությունները, մշակման ենթակա օμյեկտի առանձնահատկությունները, եղանակային պայմանները, պայքարի վայրը, տեխնիկական ն μնական հարմարությունները (եղած մեքենաների տեսակը ն նրանց գործադրման հնարավորությունը), լավորակ ջրի մոտիկությունը, թույնի ասորտիմենտը պայմանավորում են քիմիական պայքարի ձնը ն գործադրվող պեստիցիդի ընտրությունը: Փոշոտում է կոչվում թույնի կիրառման այն եղանակը, երμ համապատասխան մեքենաների օգնությամμ μույսերը հավասարաչափ ծածկվում են թունավոր փոշով: Որպեսզի թույնը փոշոտման ձնով հաջող գործադրվի, պետք է այն ունենա մի շարք հատկություններ, համապատասխան մանրվածք, փոշոտելիություն, սորունություն, կպչողականություն ն պահունակություն:

Բոլորից շատ գործածվող թույների մասնիկները պետք է անցնեն մեկ քառակուսի սանտիմետրի վրա 4900-6400 անցքեր ունեցող մաղերով: Փոշի թույնը չպետք է կնձիկանա, իսկ եթե կնձիկացած են նախքան փոշոտելը հարկավոր է նրանց հետ հատուկ փոշիներ խառնել (տալկ, կրափոշի ն այլն), որպեսզի փոշու ալիքը շղարշի μույսը ն նրա μոլոր մասերը հավասարաչափ ծածկվեն թույնով: Թույնի կպչողականությունը ն պահունակությունը լավացնելու համար հաճախ նրանց խառնում են μոնիֆիկատորներ, օրինակ` քիչ քանակությամμ հանքային յուղեր: Հաճախ փոշի թույնին կողմնակի նյութեր են խառնում նրանց ընդհանուր ծավալը մեծացնելու համար (մաղած մոխիր, ճանապարհի փոշի, կավ ն այլն), որպեսզի հնարավոր լինի պահանջվող քանակի թույնը հավասարաչափ սփռել փոշոտվող μույսերի վրա: Պարզ է, որ օգտագործվող խառնուրդները μացասաμար չպետք է ազդեն թույնի թունունակության վրա, ինչպես ն չուժեղացնեն նրա այրող հատկությունները: Փոշոտման ժամանակ անհրաժեշտ է, որ քամի չլինի, քանի որ թեթն քամին անգամ կարող է μացասաμար անդրադառնալ փոշոտման որակի վրա: Քամուց խուսափելու համար պետք է փոշոտումը կատարել վաղ առավոտյան կամ նույնիսկ գիշերները (արհեստական լույսով): Եթե փոշոտումից հետո ուժեղ անձրններ տեղան, անհրաժեշտ է փոշոտումը կրկնել: Փոշոտման վրա շատ դրական է ազդում առավոտյան ցողը, կամ նախքան փոշոտումը տեղացած թեթն անձրնը: Այս դեպքում փոշու մասնիկները ավելի լավ են կպչում μույսերին: Փոշոտումը կատարում են ձեռքի կամ մեջքի, ձիաքարշ տրակտորային փոշոտիչներով: Մեծ տարածությունները փոշոտելիս օգտագործում են ինքնաթիռներ ն ուղղաթիռներ: Սրսկում: Սրսկում է կոչվում թույնի կիրառման այն եղանակը, երμ այն գործադրվում է հեղուկ վիճակում` ջրի հետ խառնած` շատ մանր կաթիլներով սփռում են μույսերի վրա: Որպեսզի հնարավոր լինի այս կամ այն թույնը գործադրել հեղուկ վիճակում, անհրաժեշտ է, որ այն որնէ կերպ խառնվի ջրի հետ: Այս տեսակետից հեղուկ վիճակում գործադրվող թույնը կարելի է μաժանել խմμերի` 1. Թույներ, որոնք ջրում դիսոցվելով առաջացնում են իսկական լուծույթներ, օրինակ` նատրիումի, μարիումի ֆտորացետատը, ֆոսֆամիդը, պղնձարջասպը ն այլն: 2. Թույներ, որոնք կիրառվում են սուսպենզիոն վիճակում, որի դեպքում ջուրը հանդիսանում է «դիսպերսիոն միջավայր», իսկ նրա մեջ կախված վիճակում գտնվում են թույնի պինդ մասնիկները. օրինակ` կոլոիդ ծծումμը: Այս կարգի պրեպարատների կատարելագործված ձնը պետք է համարել թրջվող փոշիները, որոնք պատրաստվում են գործարանային եղանակով` ն μացի թույնից իրենց մեջ պարունակում են նան (հեղուկին

թրջողունակ դարձնելու ն սուսպենզիային կայունություն տալու համար) մի որնէ իներտ նյութ (կաոլին ն այլն): 3. Թույներ, որոնք ջրում առաջացնում են էմուլսիա, որի դեպքում ջուրը հանդիսանում է որպես «դիսպերսիոն միջավայր», իսկ նրա մեջ հեղուկ թույնի մասնիկները գտնվում են կախված վիճակում, առաջացնելով «դիսպերս ֆազ»: Այս խմμին են պատկանում հանքային յուղերը, ֆոսֆորօրգանական պրեպարատներից շատերի կոնցենտրացիաները, հանքայուղային էմուլսիաների կոնցենտրանտները ն այլն: Թույնի էմուլսիաներ ստանալու համար օգտագործում են էմուլգատորներ (ՕՊ-7, ՕՊ-10, օճառ, ալμումիններ): Այսպիսով, սրսկման դեպքում թույնը գործադրում են` լուծույթ, սուսպենզիա կամ էմուլսիա վիճակում: Սրսկման ժամանակ հանդես են գալիս մի շարք գործոններ, որոնց իմանալը անհրաժեշտ է որակով սրսկում կատարելու համար: Թրջողունակություն: Պինդ մարմինը հեղուկով թրջվելը, ինչպես այդ տեղի է ունենում սրսկման աշխատանքների ժամանակ, կարող է տեղի ունենալ միայն այն դեպքում, երμ պինդ մարմնի ն հեղուկի մասնիկների միջն կցողունակությունը (ադեզիան) ավելի մեծ է, քան հեղուկի միջմասնիկային կցողությունը (կոդեզիան) այդպիսի դեպքերում հեղուկը կաթիլներ չի առաջացնում ն լավ թռչում է տերնի կամ վնասատու օրգանիզմի մակերեսը: Այսպիսով, թունավոր լուծույթի թրջողունակութհունը կախված է հեղուկի մակերեսային լարվածությունից ն այն լարվածությունից, որը կառաջանա հեղուկի ն μույսի մակերեսների շփման սահմանում: Տվյալ դեպքում մեզ ավելի հետաքրքրում է հեղուկի մակերեսային լարվածությունը, որը μոլորից շատ է ենթակա տատանման ն կարելի է փոխել ցանկացած ուղղությամμ. Թունավոր լուծույթների կպչողունակությունը ն պահունակությունը հաճախ հանդես են գալիս թրջողունակության հետ մեկտեղ ն թրջողունակությանը նպաստող գործոնները նպաստում են կպչողունակությանը: Պահվելու տեսակետից կարնոր է նան այն հանգամանքը, թե թունավոր լուծույթը չորանալուց հետո նրա մասնիկները ինչպես կկպչեն μույսին: Թույնի կպչողունակությունը ն պահունակությունը լավացնելու համար հաճախ նրանց խառնում են սոսինձ, կրակաթ, ալրաշաղախ ն այլն: Սրսկման որակի վրա նույնպես մեծապես ազդում են եղանակի պայմանները: Այս դեպքում քամին ավելի քիչ կխանգարի քան փոշոտման դեպքում,μայց ուժեղ քամինները շատ μացասաμար են ազդում սրսկման որակի վրա: Ուժեղ արնը նպաստում է սրսկելուց հետո μույսերի վրա այրվածքներ առաջանալուն, որովհետն ջրի կաթիլը ոսպնյակի դեր է կատարում` կենտրոնացնելով ճառագայթները պատճառ է դառնում μույսերի վրա այրվածքների առաջացման:

Բոլոր դեպքերում անհրաժեշտ է հաշվի առնել անձրնները, եթե անձրն է սպասվում անհրաժեշտ է սրսկումը հետաձգել ն այն կատարել անձրնից հետո: Սրսկումները կատարվում են` մեջքի ձիաքարշ, տրակտորային սրսկիչներով: Մեծ տարածություններ մշակելիս նպատակահարմար է օգտագործել սավառնակներ կամ ուղղաթիռներ: Ֆ ու մ ի գ ա ց ի ա: Ֆումիգացիա է կոչվում թույնի կիրառման այն եղանակը, երμ գործադրման ժամանակ թույնը վեր է ածվում գազգոլորշու կամ աէրոզոլ վիճակի: Այսպսով, ֆումիգացիան թույնի գործադրման մի ձնն է: Ընդհանրապես յուրաքանչյուր թույն կարող է լինել ֆումիգանտ, μայց գործնականորեն ոչ μոլոր թույներն են նպատակահարմար որպես ֆումիգանտ գործադրելու համար: Ֆումիգանտներն օգտագործում են գլխավորապես ծածկած տարածություններ վարկազերծելու համար: Որոշ դեպքերում օգտագործվում են նան հողի, կանաչապատ տարածությունները մշակելու համար ն լայն չափերով գործադրում է կրծողների դեմ: Որպեսզի օդում այս կամ այն վիճակում գտնվող թույնն ընդունակ լինի համապատասխան թունավոր ազդեցություն գործելու` նա օդում պետք է ունենա տվյալ վնասատուի համար մահացու խտություն: Թույնի խտությունը այս դեպքում սահմանափակվում է տվյալ ծավալի, տվյալ թույնի գոլորշիների հագեցման աստիճանով: Ամեն մի թույնի համար գոյություն ունի` ճնշման ն ջերմաստիճանի առավելագույն հնարավորություն: Խտության մեծությունը μնորոշվում է ցնդողունակությամμ: Ցնցողունակություն ասելով հասկանում ենք թույնի այն քանակը, որը ֆիզիկական տվյալ պայմաներում կարող է գտնվել որոշ ծավալում ընդհանրապես ցնդողունակությունը արտահայտվում գրամ խորանարդ մետրի մեծությամμ: Հետնապես, ֆումիգացման համար կարող են գործադրվել այնպիսի թույներ, որոնք ի վիճակի են տվյալ պայմաններում ստեղծել ֆումիգացվող օμյեկտի համար մահացու խտություն: Որքան թույնի ցնդողունակությունը մեծ լինի տվյալ օμյեկտի համար մահացու խտությունից, այնքան ավելի մեծ շանսեր կլինեն պայքարից արդյունք ստանալու: Ցնդողունակությունը ուղիղ համեմատական է ջերմաստիճանին ն հակադարձ համեմատական է մթնոլորտի ճնշմանը: Ֆումիգանտների գնահատման համար կարնոր նշանակություն ունի նան թույնի եռման կետը, գոլորշացման արագությունը, ադսորμցվելու ընդունակությունը, կայունությունը` ջրի, օդի խոնավության նկատմամμ ն այլն: Կարնոր է նան նրանց մեջ թունավոր հատկության հայտնաμերելը, դա կարնոր է հատկապես աշխատանքները անվտանգ կատարելու համար: Ծածկած շենքերը ֆումիգացնելու համար պետք է նրանք լինեն μավարար չափով հերմետիկ: Նախքան ֆումիգացիան դրսի կողմից փակում են նրանց μոլոր անցքերը: Շենքը թունավորելուց հետո փակում են նան դռները:

Ա է ր ո զ ո լ ե ր: Աէրոզոլեր են կոչվում գազկոլոիդալ սիստեմները, որտեղ օդը հանդիսանում են դիսպերսիոն միջավայր, իսկ նրա մեջ որպես դիսպերսված ֆազ կարող են լինել պինդ նյութերը: Այդ դեպքում մենք կունենանք ծ ու խ ն հ ե ղ ո ւ կ վիճակում մ շ ու շ: Ներկայումս օգտագործվող աէրոզոլերը, նայած ստացման տեխնիկայի, ունենում են մասնիկների 1 – 50 միկրոն մեծություն: Բարձր էֆեկտիվ են համարվում 20 – 50 միկրոն մեծություն ունեցող աէրոզոլերը: Աէրոզոլերի դեպքում ցնցողունակությունը կորցնում է իր ինքնուրույն նշանակությունը ն թույնի կոնցենտրացիայի մեծությունը պայմանավորվում է ուրիշ օրենքներով, որոնք թույլ են տալիս մեկ միավոր ծավալուն ավելի շատ թույն տեղադրել: Աէրոզոլերի առավելությունը կայանում է նան նրանում, որ այն ավելի հարմար է μաց տարածություններ մշակելու ն տեխնիկապես ավելի հեշտ է քան թույները գազային վիճակում օգտագործելը: Թույնը μարձր ճնշման ն μարձր ջերմաստիճանի օգնությամμ աէրոզոլի վերածելու տեխնիկան լավ է մշակված: Ներկայումս μույսերի պաշտպանության μնագավառում օգտագործվող μոլոր թույները ն հատկապես ինսեկտիցիդները հնարավոր է գործադրել որպես աէրոզոլ: Թ ու ն ա վ ո ր գ ր ա վ չ ա ն յու թ ե ր: Օգտագործվում է կրծող միջատների, մկների գետնասկյուռների ն այլ տիպի կրծող վնասատուների դեմ: Ներկայումս այն օգտագործում են նան որոշ տեսակի թռչունների (ճնճղուկների) դեմ, նրանց վնաս տալու ժամանակաշրջանում: Այս մեթոդի էությունը այն է, որ այս կամ այն թույնը օգտագործվում է տվյալ վնասատուի դեմ գրավչանյութի հետ: Գրավչանյութը կարող է լինել պինդ` որպես կեր, հեղուկ, ծարավը հագեցնելու համար կամ որնէ այլ նյութ, որն իր μուրմունքով կգրավի վնասատուին: Վերջին տարիներս μավականին լայն չափով տարածում է գտել էգ միջատների սեռական գեղձերից ստացված նյութերի օգտագործումը, որը հանդիսանում է տվյալ տեսակի արու միջատների գրավելու միջոց: Ֆրանսիայում, օրինակ, այս մեթոդով μարձր արդյունավետությամμ պայքարում են տարազույգ մետաքսագործի դեմ: Թունավոր գրավչանյութեր պատրաստելու համար նրանց խառնում են μակտոռոդենցիդ Հ. Գլիֆտոր Ջ.Լ, էμիլֆենացին ՅԽ. ցինկի ֆոսֆիդ ն այլն: Գրավչանյութը ընտրում են ելնելով վնասատուի օրգանիզմի առանձնահատկություններից: Այդ նպատակով օգտագործվում են` հատիկեղեն, ալյուր, միս, ճարպ, արմատապտուղներ, կանաչ μույսեր ն այլն: Գրավչանյութի անհաջող ընտրության դեպքում, թունավորված գրավչանյութը կարող է վանել վնասատուին ն պայքարը ցանկացած արդյունք չի տա: Չափազանց կարնոր է նան թույնի դոզայի ճիշտ որոշումը, այն պետք է լինի այնպիսին, որից չխուսափի վնասատուն, ուտի ն ոչնչանա:

Ա խ տ ա հ ա ն ու մ: Ախտահանում է կոչվում թույնի կիրառման այն եղանակը, երμ նպատակ է դրվում վարակազերծել սերմացուները: Լինում են ախտահանման երեք հիմնական ձներ. 1.Չոր ախտահանում: Չոր ախտահանման դեպքում թունավոր փոշիով պատվում է սերմացուն: Չոր ախտահանումը հեշտ է մեքենայացնել ն հնարավոր է այն ցանելուց առաջ (մինչն մեկ ամիս) ախտահանել ու պահել: Չոր ախտահանման դեպքում ոչնչանում են ինչպես սերմերի վրա, նույնպես ն հողից սերմերին կպչող հիվանդության հարուցիչները: 2.Թաց ախտահանում: Այս դեպքում ախտահանվող սերմացուն ընկղմում են թունավոր լուծույթում ու պահում որոշ ժամանակ: Ախտահանիչ նյութի ազդեցությունը այս դեպքում պայմանավորվում են թույնի կոնցենտրացիայի ն նրա ազդման տնողությամμ, այսինքն այս ժամանակամիջոցով, որի ընթացքում սերմացուն գտնվում է թունավոր լուծույթի մեջ: Այս ձնով ֆորմալինով թաց ախտահանումը կատարելուց հետո, սերմացուն անպայման տամկեցվում է (2 ժամ), որովհետն հենց այդ ժամանակ է, որ ֆորմալինի գոլորշիները ազդում են մրրիկի սպորների վրա:

Օգտագործվող որոշ ինսեկտոակարիցիդներ, ֆունգիցիդներ, հեր եցիդներ

Մանրէակենսա անական միջատասպան պատրաստուկներ /Ինսեկոֆունգիցիդներ/

Կլոր որդերի /նեմատոդների/ դեմ օգտագործվող պատրաստուկներ /Նեմատիցիդներ/

Սնկասպան պատրաստուկներ /Ֆունգիցիդներ/

Մոլախոտերի դեմ օգտագործվող պատրաստուկներ /հեր իցիդներ/

Մկանման կրծողների դեմ օգտագործվող պատրաստուկներ /Ռոդենտիցիդներ/

Բույսերից պատրաստվող պրեպարատներ Բացի գործարանային արտադրության քիմիական ն կենսաμանական պայքարի միջոցներից, որոնք արդյունավետ է` արագ է պայքար տարվում ն մեծ տարածությունների վրա վնասատուների ու հիվանդությունների դեմ: Բայց պետք է նշել, որ քիմիական պայքարի այդ եղանակը իր μացասական ազդեցությունն ունի ինչպես կենդանական, այնպես էլ μուսական աշխարհի վրա: Բազմաթիվ փորձերով ապացուցված է, որ վնասատուների ու հիվանդությունների դեմ կարելի է պայքարել նան μույսերից պատրաստված պրեպարատներով, որոնք գրեթե μացասական ազդեցություշն չեն ունենում: Դա նպատակահարմար է հատկապես հողերի սեփականաշնորհումից հետո, երμ սեփականատերերի հողատարածքները քիչ տարածքի վրա են: Դրա համար օգտագործում են միջատասպան ն տզասպան հատկություն ունեցող μույսեր, որոնցից պատրաստում են եփուկներ ն թուրմեր: Վերջիններիս պատրաստման համար հումք կարող են հանդիսանալ տերնները, ցողունները, ծաղկափթթությունները, պալարները, սոխուկները – մաքուր վիճակում: Մթերել միայն չոր եղանակներին ու չորացնել ստվերոտ տեղ: Չորացնելուց առաջ ցողունները, տերնները, ծաղկափթթությունները մանրացնել, իսկ արմատները ն սոխուկները կտրատել: Թուրմերը ն եփուկները կարելի է պատրաստել կանաչ /թարմ/ վիճակում կամ չորացրված: Չորացրածը պետք է պահել թղթյա տոպրակներում կամ մաքուր չոր արկղներում, վրեն կպցնել պիտակներ, որտեղ գրել μույսի անունը ն մթերման ժամկետը: Եփուկներ: Պատրաստելու համար μուսական զանգվածը պահում են եռացրած ջրի մեջ, որից հետո պատրաստի հեղուկը քամել մառլյայով, լցնել սեղմ պահվող ապակե շշերի մեջ ու տեղավորել սառը տեղում: Այսպիսի պայմաններում եփուկները կարելի է պահել 1-2 ամիս: Թուրմեր: Պատրաստելու համար μուսական զանգվածը գոլ ջրում /35-40 °Շ/ պահում են ոչ պակաս 12-15 ժամ: Սրսկման ժամանակ , որոշ թուրմերի ն եփուկների կպչողականությունը μույսերի վրա μարձրացնելու նպատակով , օգտագործելուց առաջ անհրաժեշտ է նրանց ավելացնել նախօրոք տաք ջրի մեջ լուծված տնտեսական օճառ:Պատրաստված եփուկները ն թուրմերը ցանկալի է օգտագործել 24 ժամվա ընթացքում, նպատակահարմար է սրսկել երեկոյան ժամերին:Ստորն μերվում են միջատասպան ն տզասպան հատկություններով օժտված առավել մատչելի μույսեր, որոնցից պատրաստում են թուրմեր ն եփուկներ: Թավշածաղիկ: Բույսերը մթերել ծաղկման շրջանում, հետո չորացնել ստվերոտ տեղ: Չոր կտրտված մասսան տեղավորել էմալապատ դույլի մեջ /0.5 չափով/, այնուհետն վրեն լցնել գոլ ջուր` մինչն դույլի եզրերը ն այդպես թողնել երկու օր, որից հետո հեղուկը քամել ու վրան ավելացնել 40 գ. տնտեսական օճառ/նույն ջրում լուծել/: Պատրաստի լուծույթը գործադրել պտղատու ծառերի ն μոստանային կուլտուրաների լվիճների դեմ:

Սպիտակ մանանեխ: Վերցնում են գործարանային արտադրության մանանեխի փոշի, լցնում 10 լ. ջրի մեջ ն թողնում 10-12 ժամ, որից հետո քամում ու թուրմը սրսկում տնկարկների կամ ուրիշ μույսերի վրա տարածված կարմիր տզերի դեմ: Ոջլախոտ: Բույսերից կանաչ մասսան վերցնում են ծաղկման սկզμին, ապա չորացնում ու մանրացնում: 1 կգ μուսական զանգվածը լցնում են 10 լ ջրի մեջ ու թողնում 2 օր, հեղուկը քամում են, օգտագործում սրսկման համար: Նույն μույսից եփուկ պատրաստելու համար 1 կգ չորացրած μույսը պետք է թողնել 10-12 ժամ 10 լ ջրի մեջ, որից հետո եռացնել 1-2 ժամ ու քամել: Պատրաստի եփուկը կարելի է պահել մինչն մեկ ամիս: Ցանկալի է սրսկել նույն օրը երեկոյան ժամերին: Գործադրում են պտղատու ծառերի, μոստանային կուլտուրաների սղոցողների, μզեզների թրթուրների, տերնալվիկների, օղակավոր μոժոժագործի ալոճաթիթեռի թրթուրների դեմ: Կարտոֆիլ: Ցանկալի է վերցնել կարտոֆիլի կանաչ կամ չորացրած տերնները ու ցողունները, պատրաստել թուրմեր ու սրսկել պտղատու ծառերի ու μոստանային կուլտուրաների լվիճների ու տզերի դեմ: Կանաչ մասսան օգտագործելու դեպքում վերցնել 1.2 կգ, լցնել 10լ գոլ ջրի մեջ, պահել 3-4 ժամ, հետո հեղուկը քամել ու վրեն ավելացնել 40 գրամ տնտեսական օճառ /լուծել նույն ջրի մեջ/: Չոր մասսայից պատրաստելու դեպքում` վերցնել 0.6-0.8 կգ, լցնել 10լ գոլ ջրի մեջ, պահել 4-5 ժամ, որից հետո ավելացնում են օճառը ու սրսկել: Սոխ սովորական: Անհրաժեշտ է վերցնել 200 գրամ սոխի կճեպ, վրեն լցնել 10 լ գոլ ջուր, թողնել 4-5 օր, որից հետո հեղուկը քամել, ավելացնել 40գ օճառ, սրսկել ծառերի ու μանջարանոցային կուլտուրաների լվիճների ու մլուկների դեմ: Օշինդր դառը: Անհրաժեշտ է ծաղկման ժամանակ μույսի վերերկրյա մասերը վերցնել, կտրտել ու տեղավորել դույլի մեջ 0.5 չափով, լցնել վրեն 10լ սառը ջուր ն այդպես թողնել 1 օր, որից հետո 30 րոպե եռացնել, քամել մառլյայով ու նորից ավելացնել 10լ ջուր: Սրսկել երեկոյան ժամերին խնձորենու պտղակերի դեմ: Առաջին սրսկումը կատարել խնձորենու պսակաթերթերի թափից 18-20 օր հետո, հաջորդ սրսկումները` 7-8 օր հետո: Նշանակալի արդյունք է տալիս, երμ ավելացնում են 40 գրամ օճառ: Պղպեղ պատիճավոր/տաքդեղ կծու: Եփուկ պատրաստելու համար վերցնել 1 կգ կանաչ կամ 0.5 կգ չորացրած, մանրացրած պղպեղի պատիճներ, վրան լցնել 10լ ջուր ն այդպես թողնել 2 օր, այնուհետն 1 ժամ եռացնել, որից հետո քամել ու պահել մութ տեղ: Սրսկման նախօրյակին 10լ ջրին խառնել 0.5լ եփուկ, դրան ավելացնել 40 գրամ տնտեսական օճառ: Ըստ որու մինչն ծառերի ծաղկելը 10լ ջրին խառնել 0.5լ եփուկ, իսկ ծաղիկները թափվելուց հետո` 0.1 լիտր: Սրսկել ծառերի լվիճների, տերնալվիկների, ցեցերի դեմ:

Ծխախոտ սովորական: Թուրմ պատրաստելու համար վերցնում են 400 գրամ ծխախոտի տերնների չոր մնացորդներ, վրեն լցնել 10լ ջուր, թողնել 2 օր, որից հետո հեղուկը քամել, նորից ավելացնել 10լ ջուր: Ավելացնել նան 40 գրամ օճառ: Սրսկել պտղատու ծոռերի, μոստանային կուլտուրաների լվիճների, տերնալվիկների, թրիպսների դեմ: Ծխախոտի տուփից թուրմ պատրաստելու համար վերցնում են 2-3 տուփ. մեկ առ մեկ պատռել, ազատել թղթային մասից, լցնել դույլի մեջ ու վրեն 10լ ջուր լցնել, պահել 2 օր, հետո հեղուկը քամել, ավելացնել 20 գրամ օճառ /ձեռքով ջրում տրորել մինչն ամμողջապես լուծվելը/: Սրսկել լվիճների, տերնալվիկների, թրիպսների դեմ: Ընկուզենու տերնները: Եփուկ պատրաստելու համար վերցնել 1 կգ ընկուզենու կանաչ տերն, կտրտել, լցնել դույլի մեջ, վրեն ջուր լցնել, պահել 12 ժամ, հետո թույլ կրակի վրա հեղուկը մասսայի հետ եռացնել 1-2 ժամ: Թողնել սառչի, քամել ու ավելացնել կրկնակի ջուր: Սրսկման ժամանակ յուրաքանչյուր 10լ եփուկին ավելացնել 40 գրամ տնտեսական օճառ: Գործադրվում է խնձորենու պտղակերի, խաղողի ողկուզակերի, տզերի, ցեցերի, թրիպսների դեմ: Հազարատերնուկ սովորական: Ծաղկման ժամանակ մթերում են μույսերի վերերկրյա մասը: Թուրմ պատրաստելու համար 800 գրամ չորացրած, մանրացրած μուսական զանգվածի վրա լցնել եռացրած ջուր ն այդպես թողնել 36-48 ժամ, հետո հեղուկը քամել, ջրի քանակը լրացնել մինչն 10լ: Սրսկումից առաջ թուրմին ավելացնել 40 գրամ տնտեսական օճառ: Գործադրվում է պտղատու ծառերի, μոստանային կուլտուրաների, լվիճների, տերնալվիկների, թրիպսների, մլակների, ցեցերի դեմ: Սխտոր: Թուրմ պատրաստելու համար վերցնել 0.5 կգ գլուխ սխտոր, մանրացնել, լցնել դույլի մեջ, լցնել նան 10լ ջուր, թողնել 3-4 ժամ, պարμերաμար խառնել, սխտորը ճզմել ջրի մեջ: Պատրաստ թուրմը սրսկել պտղատու ծառերի ն μոստանային կուլտուրաների լվիճների, տզերի դեմ: Կարելի է թուրմ պատրաստել նան սխտորի չոր տերններից կամ գլուխ սխտորի կճեպներից: Այս դեպքում 150 գրամ մանրացված զանգվածը լցնել դուլյի մեջ ու վրեն լցնել 10լ ջուր, թողնել 24 ժամ, որից հետո սրսկել դարձյալ լվիճների ու տզերի դեմ: Երիցուկ: Թուրմ պատրաստելու համար վերցնում են 200գրամ ցողուններ կամ տերններ ու ծաղկափթթություններ, լցնել դույլի մեջ, ավելացնել 1լ ջուր, թողնել 12 ժամ: Այդ թուրմը լցնել ապակե շշերի մեջ, իսկ մնացած μուսական մնացորդների վրա նորից ավելացնել 5 լիտր ջուր, դարձյալ թողնել 12 ժամ: Այդ երկու թուրմերը լցնել մեկ դույլի մեջ /խառնել/, սրսկել լվիճների, մլուկների, թրիպսների, ցեցերի, μոժոժագործ երիտասարդ թրթուրների դեմ: Գինեզոխ: Այս μույսից թուրմ պատրաստելու համար վերցնում են ցողուններից ու նրա տերններից /մայիս, հունիս ամիսներին/, կտրտում 1կգ -ի

չափով ու լցնում դույլի մեջ, վրեն լցնում ջուր այնքան, որ դույլը լցվի: Թողնում են 5-6 ժամ, եռացնում 1-2 ժամ, սառեցնում, քամում, վրեն ավելացնում այնքան ջուր, որ էլի դույլի լինի լիքը: Այդ նույն ջրի մեջ լուծել 40գրամ տնտեսական օճառ ու սրսկել լվիճների, տզերի, թրիպսների ն ուրիշ վնասատուների դեմ: Միայն ծաղկումից առաջ կամ հետո: Դառը Բիան(աղվեսապոչանման): Թուրմ պատրաստելու համար ծաղկման ժամանակ կանաչ մասսան հավաքել ու չորացնել: Չորացրած, մանրացրած 1-2 կգ մասսան լցնել դույլի մեջ, ավելացնել 10լ ջուր ն թողնել 1 օր: Սրսկումից առաջ քամել ու ավելացնել 40գրամ տնտեսական օճառ /10 լիտրին/: Սրսկել պտղատու ծառերի, μոստանային կուլտուրաների լվիճների, տերնալվիկների, մլակների, ցեցերի, սղոցողների թրթուրների դեմ: Կան նան ուրիշ μույսեր, որոնց մասին այստեղ չի նշված:

Վնասատուների ն հիվանդությունների վարակի որոշման կարգը Հողում ապրող կրծողներ: Հողամասը պետք է ընդգրկել կամ շախմատի ձնով, կամ եռանկյան ձնով: Մինչն 10 հա հողամասից վերցնում ն ստուգում են 8 նմուշ, 11-50 հա-ից 12 նմուշ, 51-100 հա-ից` 16 նմուշ: Դրա համար հավասար հեռավորություններից /առանց ընտրություն կատարելու/ , յուրաքանչյուր 25 կամ 50 կամ 100 մետր հեռավորություններից ստուգում են մեկ նմուշ: Քանդում են 50 սմ խոր ն 50 սմ տրամագծով փոսեր /50x50/: Հաշվում են 1քառ մետրի վրա հողում վնասատուների քանակը: Օրինակ ստուգվել է 8 հա տարածությունից 8 նմուշ, 8x0.25 մ″ - ցույց է տալիս 2 մ″: Հետնապես, որպեսզի իմանանք 1 մ″ վրա վնասատուների քանակը, անհրաժեշտ է ընդհանուր քանակը μաժանել 2-ի: Որպեսզի վնասված μույսերը հաշվարկենք` անհրաժեշտ է շարքացանի շարքերում 10 շարքից մեկ 10 մ″-ուց /մեկական քառ.մետր/ հաշվարկել վնասված μույսերի քանակը, դարձյալ ստուգումները կատարել հավասար հեռավորության վրա: Դրա համար անհրաժեշտ է փայտի ձողերից պատրաստել քառ.մետր: 1. Հացահատիկային μույսերի հաշվարկման դեպքում, հաշվարկը կատարում են, երμ μույսերը ձնավորվում են /ծլած կամ թփակալված, ցողունակալման, հասկակալման/: Տարμեր տեղերից հաշվառում են μույսերի քանակը ն վնասված μույսերի քանակը: Նմուշը ստուգում են տարμեր տեղերից` յուրաքանչյուր 1 մ″-ուց: Դարձյալ հավասար հեռավորությունից. Յուրաքանչյուր 1 մ″ -ից վերցնում են 100 μույսեր: Ընդունենք 100 μույսից վնասվել են 80 հատ, դրա հիման վրա տալիս են μալեր: Օրինակ. 100 μույսից եթե վնասվել են 20 μույս` տալիս են 1 μալ:

20x1

Հ20, 10-ի դեպքում`

2 μալ

10x2 Հ20,

12-ի դեպքում`

3 μալ 12x3 Հ36,

15-ի դեպքում`

4 μալ 15x4 Հ60:

Ընդամենը 80 μույսի վնասվածքի դեպքում կստացվի 251 μալ: 251:80Հ3.1, հետնապես վնասված μույսերի քանակը կլինի 3.1 μալ: 2.Հատիկաընդեղեն կուլտուրաների դեպքում վերցնում են 8 նմուշ հավասար հեռավորությունից: Յուրաքանչյուր տեղամասում 0.25 մ″ -ից հաշվառում են միջատների քանակը ն վերածում 1 մ″-ի ու հաշվում վնասված μույսերի քանակը, հաշվառում μույսերի քանակը` տալիս μալեր:

1 μալ տալիս են այն դեպքում, երμ լինում է մի քանի վնասված μույսեր, 2 μալ, երμ վնասված μույսերի քանակը 2-5 անգամ ավելի են, 3 μալ, երμ վնասված μույսերի քանակը 509 -ից ավելին է ընդհանուր μույսերից: 3.Բանջարանոցային կուլտուրաների հաշվարկը կատարում են 5 μալյան սիստեմով: Դաշտի տարμեր տեղերից հավասար հեռավորություններից վերցնում են 100 μույս, յուրաքանչյուր տեղից 5 μույս: Եթե վնասված μույսերը մի քանի հատ են` տալիս են 1 μալ, եթե 509 -ից ավելին է` տալիս են 5 μալ: 4.Պտղատու ծառերի Մինչն 10 հա այգուց հաշվարկում են 20 ծառ, 11-25 հա

- 30 ծառ,

30-50 հա

- 40 ծառ,

51-100 հա - 50 ծառ: Վնասատուների քանակը հաշվում են 3 μալով. 1 μալ տալիս են այն դեպքում, եթե ծառի վրա լինում են մեկական վնասատու, 2 μալ` եթե կան որոշակի քանակությամμ կուտակումներ, 3 μալ` եթե կան շատ կուտակումներ: Վնասվածությունը 5 μալով որոշելու դեպքում հաշվարկը կատարում են այսպես` 1 μալ, երμ վնասված μույսերի քանակը 59-ից չի անցնում, 2 μալ` 259 ից չի անցնում, 3 μալ` մինչն 509-ը, 4 μալ` ուժեղ վարակ 50-759, 5 μալ` 759 -ից ավելին:

ՀԱՊԱՎՈՒՄՆԵՐ

ԱԹՔ ԱՄ ԲԴԹՓ ԼՓ Խէ ԽԿ ԽՋԿ ԿԱ ՀՀՅէ ՄՅԽ ՉՍԿ ՋԴՀ Ջէ ՋԼ ՋԼԽ ՋԼՀ ՍԹԽ ՏՓ-

առավելագույն թույլատրելի քանակ ակտիվության միավոր μրիկետ դուստ թրջվող փոշի լուծվող փոշի խտացված էմուլսիա խտացված կախույթ խտացված ջրակախույթ կենսաμանական ակտիվություն հատիկներ հանքայուղային էմուլսիա մածուկ յուղային խտություն չոր սորուն կախույթ ջրում դիսպերսվող հատիկներ ջրային էմուլսիա ջրային լուծույթ ջրում լուծվող խտություն ջրում լուծվող հատիկներ սահմանային թույլատրելի խտություն տեխնիկական փոշի

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

1. Բույսերի պաշտպանության ձեռնարկ, Երնան, 1964 թ. 2. Բույսերի պաշտպանության տեղեկագիրք, Հայպետրատ, Երնան, 1964 թ. 3. Ե.Գ.Գրիգորյան,

Հ.Լ.Թերլեմեզյան

-

Գյուղատնտեսական

մշակաμույսերի վնասատու-ների, հիվանդությունների ն մոլախոտերի դեմ օգտագործվող ժամանակակից քիմիական միջոցառումները, Երնան, 1998 թ. 4. «Պայքար վնասատուների ն հիվանդությունների դեմ անհատական ն կոլեկտիվ այգիներում», Երնան, 1988 թ. 5. Խաղողի ն պտղատու այգիներում վնասատուների ն հիվանդությունների դեմ պայքա-րի միջոցառումների մասին, Երնան, 1988 թ. 6. Տեղեկատու, Հայաստանի հանրապետությունում գյուղատնտեսական մշակաμույսերի

դեմ

օգտագործման

համար

թույլատրված

μույսերի

պաշտպանության քիմիական ն կյենսաμանանական միջոցառումները, Երնան, 2005 թ.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ներածություն.....................................................................................................3 Ընդհանուր μաժին.............................................................................................4 Գլուխ 1. Գյուղատնտեսական կուլտուրաներին վնաս պատճառող կենդանի օրգանիզմների գլխավոր խմμերի μնութագիրը.....................................4 Նեմատոդներ.....................................................................................................4 Փափկամորթներ................................................................................................6 Տզեր....................................................................................................................8 Բազմոտանիներ...............................................................................................11 Միջատներ........................................................................................................11 Գլուխ

2. Ընդհանուր տեղեկություններ μույսերի հիվանդությունների մասին.....................................................................................................39 Հասկացողություն μույսերի հիվանդությունների ն դրանց պատճառների մասին.....................................................................................................39 Բույսերի հիվանդությունների արտաքին նշանները.......................................40 Բույսերի հիվանդությունների տիպերը...........................................................41 Սնկերը, որպես հիվանդությունների հարուցիչներ.........................................44 Բակտերիաները վիրուսները, միկրոպլազմաները ն μույսերի հիվանդությունների այլ հարուցիչներ...........................................................................72 Գլուխ 3. Գյուղատնտեսական կուլտուրաներին վնասատու կենդանիների հասցրած վնասի μնույթը ն ձները.........................................................79 Մասնագիտական μաժին................................................................................98 Գլուխ 4. Բազմակեր վնասատուներ............................................................98 Մորեխներ.........................................................................................................98 Ծղրիդներ.......................................................................................................102 Բազմակեր թեփուկաթներ.............................................................................103 Բազմակեր μզեզներ.......................................................................................108 Սնամարմիններ կամ կեղծ լարաթրթուրներ..................................................109 Գլուխ 5. Հացաμույսերի վնասատուները ն հիվանդությունները..............114 Հացաμույսերի վնասատուները.....................................................................114 Հացաμույսերի հիվանդությունները...............................................................131 Գլուխ 6. Ընդեղենների վնասատուները ն հիվանդությունները...............153 Վնասատուները.............................................................................................153 Հիվանդությունները........................................................................................158

Գլուխ

7. Տեխնիկկան կուլտուրաների ն կարտոֆիլի վնասատուները ն հիվանդությունները.............................................................................165 Վնասատուները.............................................................................................165 Հիվանդությունները........................................................................................170 Գլուխ

8. Բանջարμոստանային կուլտուրաների վնասատուները ն հիվանդությունները.............................................................................197 Բանջարա-μոստանային կուլտուրաների հիվանդությունները...................214 Գլուխ

9. Պտղատու կուլտուրաների վնասատուները ն հիվանդությունները......................................................................................................225 Վնասատուները.............................................................................................225 Հիվանդությունները........................................................................................272 Խաղողի վազի հիվանդությունները ն վնասատուները................................277 Գլուխ

10. Գյուղատնտեսական կուլտուրաների վնասատուների ն հիվանդությունների դեմ տարվող պայքարի մեթոդները...................283 Պայքարի առանձին մեթոդների μնութագրումը............................................285 Վնասատուների դեմ պայքարի μիոլոգիական մեթոդը................................294 Պայքարի ֆիզիկական մեթոդը......................................................................303 Պայքարի քիմիական մեթոդը.........................................................................307 Բույսերից պատրաստվող պրեպարատները...............................................325 Վնասատուների ն հիվանդությունների վարակի որոշման կարգը..............329 Օգտացործված գրականութան ցանկ...........................................................332

Հակոμյան Գեորգի Ամիրի Ալեքսանյան Վալերի Ալեքսանդրի Նազարյան Արայիկ Բարդուղիմեոսի

Գյուղատնտեսական մշակաμույսերի վնասատուները ն հիվանդությունները ու նրանց դեմ կիրառվող պայքարի միջոցառումները ՈՒսումնական ձեռնարկ

Երնան 2010

Акопян Георгий Амирович Алексанян Валерий Александрович Назарян Араик Бардугимеосович

Вредители и болезни сельскохозяйственных культур и меры борьбы с ними Учебное пособие

Åðåâàí 2010

êտորագրվաÍ ¿ տպագրության 27.07.10թ.. ÂÕթÇ ãա÷ëÁ 60x84 /16 , 21,0 տպ. մամուլ, 16,8 Ñրատ. մամուլ Պատվեր 219 ՏպաùանաÏ 300 ՀՊ²Հ-Ç տպարան, Տերյան 74