Գյուղատնտեսության էկոնոմիկա

Լ.Լ.ՀԱԿՈԲՅԱՆ, Շ.Ա.ճԵՊԵճՅԱՆ

ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍՈւԹՅԱՆ էԿՈՆՈՄԻԿԱ

ՈւՍՈւՄՆԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿ

ԵՐԵՎԱՆ ՀՊԱՀ

ՀՏԴ 630:330(479.25)(07) ԳՄԴ65.9(22)32y7 Հ177 Աշխատանքը երաշխավորվել է հրատարակման ՀՊԱՀ գիտական խորհրդի կողմից Գրախոսներ`

տնտ. գիտ. դոկտ., պրոֆեսոր Ս.Լ.Ղանթարջյան տնտ. գիտ. դոկտ. Հ.Ս.Ծպնեցյան տնտ. գիտ. դոկտ., պրոֆեսոր է.Ս.Ղազարյան Խմագիր` Արմենուհի Արամայիսի Ծատուրյան

Հ177

Հակոյան Լ.Լ., ճեպեճյան Շ.Ա., Գյուղատնտեսության էկոնոմիկա: Ուսումնական ձեռնարկ ուհերի համար/Լ.Հակոյան, Շ.ճեպեճյան.Երնան: ՀՊԱՀ, 2012.- 268 էջ: Ուսումնական ձեռնարկը պատրաստված է ուհերի գործող ծրագրերին համապատասխան` «Գյուղատնտեսության էկոնոմիկա» առարկան ուսումնասիրելու համար: Գրքում ներառված են Գյուղատնտեսության էկոնոմիկայի հիմնական տեսագործնական հարցերը շուկայական տնտեսության պայմաններում ն դրանց առանձնահատկությունները ՀՀ-ում: Նշված աշխատանքն առաջին փորձն է այս պայմաններում: Գիրքը նախատեսված է դասախոսների, ասպիրանտների, մագիստրանտների, գյուղատնտեսական ուհերի, ինչպես նան ոչ տնտեսագիտական մասնագիտությունների ուսանողների, գյուղատնտեսության ոլորտի հետ առնչվող այլ անձանց համար: Համակարգչային շարվածքը Ա. Ս. Մարգարյանի

ՀՏԴ 630:330(479.25)(07) ԳՄԴ65.9(22)32y7 ISBN 978-9939-54-484-7 © Հակոյան Լ.Լ., ճեպեճյան Շ.Ա., 2012թ. © ՀՊԱՀ հրատարակչություն, 2012թ.

Բովանդակություն Ներածություն ........................................................................................................7

ԳԼՈւԽ 1. - «ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍՈւԹՅԱՆ էԿՈՆՈՄԻԿԱ» ԳԻՏՈւԹՅԱՆ ԱՌԱՐԿԱՆ ԵՎ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ ..................................................................................9-14 1.1. Գիտության առարկան ն խնդիրները: Գյուղատնտեսության էկոնոմիկայում կիրառվող հետազոտության մեթոդները ..........................9 1.2. Գյուղատնտեսության նշանակությունը երկրի տնտեսությունում ...........12 1.3. Գյուղատնտեսության առանձնահատկությունները ................................13

ԳԼՈւԽ 2. - ԱԳՐՈԱՐԴՅՈւՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼԻՐԸ ԵՎ ԴՐԱ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ ...14-26

2.1. Ագրոարդյունաերական համալիրի հասկացությունը, կազմը ն կառուցվածքը............................................................................14 2.2. Արտադրական ն տնտեսական կապերը ագրորադյունաերական համալիրի ճյուղերի միջն .........................................................................18 2.3. Ագրոարդյունաերական համալիրի տնտեսական ն սոցիալական արդյունավետությունը ......................................................20 2.4. Պարենային համալիրը ն սննդային ենթահամալիրները .......................23 2.5. Երկրի պարենային կախվածությունն ու անվտանգությունը...................24 ԳԼՈւԽ 3. - ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍՈւԹՅԱՆ ԵՆԹԱԿԱՌՈւՑՎԱԾՔՆԵՐԸ....................26-33 3.1. Ենթակառուցվածքների էությունն ու նշանակությունը գյուղատնտեսության մեջ.........................................................................26 3.2. Արտադրական ենթակառուցվածքների տնտեսական նշանակությունը ......................................................................................29 3.3. Սոցիալական ենթակառուցվածքները ն դրա դերը գյուղատնտեսության զարգացման մեջ ..................................................31

ԳԼՈւԽ 4. - ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍՈւԹՅԱՆ ՏԵՂԱԲԱՇԽՈւՄԸ, ՄԱՍՆԱԳԻՏԱՑՈւՄԸ,

ԿՈՈՊԵՐԱՑՈւՄԸ ԵՎ ՀԱՄԱԿԵՆՏՐՈՆԱՑՈւՄԸ ...............................33-55 4.1. Տեղաաշխումը, որպես աշխատանքի հասարակական աժանման ձն .........................................................................................33 4.2. Գյուղատնտեսության մասնագիտացումը ն կոոպերացումը..................44 4.3. Արտադրության կոոպերացումը ն համակենտրոնացումը գյուղատնտեսության մեջ ........................................................................50

ԳԼՈւԽ 5. - ՀՈՂԱՅԻՆ ՌԵՍՈւՐՍՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԱՐԴՅՈւՆԱՎԵՏՈւԹՅՈւՆԸ .............................................................55-71 5.1. Հողը որպես գյուղատնտեսական արտադրության գլխավոր միջոց .......................................................................................55 5.2. Պետական հողային կադաստրը ն հողի մոնիտորինգը .........................60 5.3. Հողերի տնտեսական գնահատումը գյուղատնտեսության մեջ .............66 5.4. Հողային ռեֆորմը շուկայական հարաերությունների պայմաններում ........................................................................................69

ԳԼՈւԽ 6. - ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍՈւԹՅԱՆ ՆՅՈւԹԱՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ

ՌԵՍՈւՐՍՆԵՐԸ.............................................................................71-86 6.1. Նյութատեխնիկական ռեսուրսներ հասկացությունը ն դասակարգումը .......................................................................................72 6.2. Գյուղատնտեսության նյութատեխնիկական ռեսուրսներով ապահովվածությունը .............................................................................76 6.3. Գյուղատնտեսության էներգետիկ ռեսուրսները ն մեքենայացման միջոցները .....................................................................78 6.4. Ագրոարդյունաերական համալիրի ռեսուրսախնայողության հիմնական ուղիները ...............................................................................81 6.5. Նյութատեխնիկական ռեսուրսների կազմավորման առանձնահատկությունները շուկայական տնտեսության պայմաններում ....................83

ԳԼՈւԽ 7.- ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ՌԵՍՈւՐՍՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈւՄԸ.........................................................................86-101 7.1. Աշխատանքային ռեսուրսներ հասկացությունն ու դրանց կազմը .........86 7.2. Աշխատանքի շուկան գյուղատնտեսության մեջ ....................................90 7.3. Զաղվածությունն ու գործազրկությունը գյուղատնտեսության մեջ ........................................................................93 7.4. Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման արելավման ուղիները գյուղատնտեսության մեջ .......................................................98

ԳԼՈւԽ 8. - ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆՈւԹՅՈւՆԸ

ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍՈւԹՅԱՆ ՄԵՋ ................................................... 101-112 8.1. Աշխատանքի արտադրողականություն հասկացությունն ու էությունը ................................................................................................101 8.2. Աշխատանքի արտադրողականության որոշման մեթոդիկան ն դրա ցուցանիշները ............................................................................103 8.3. Աշխատանքի արտադրողականության արձրացման գործոններն ու ուղիները գյուղատնտեսության մեջ .................................................109

ԳԼՈւԽ 9. - ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐՈւԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԸ .............................................................................113-125 9.1. Արտադրության միջոցների տնտեսական էությունն ու դասակարգումը .....................................................................................113 Արտադրության հիմնական միջոցների գնահատումն ու 9.2. մաշվածքը .............................................................................................118 9.3. Արտադրության հիմնական միջոցների առանձնահատկություններն ու օգտագործման արդյունավետությունը ............................................120 9.4. Արտադրության հիմնական միջոցների օգտագործման արդյունավետության արձրացման ուղիները .....................................124

ԳԼՈւԽ 10. - ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍՈւԹՅԱՆ ՇՐՋԱՆԱՌՈւ ՄԻՋՈՑՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ԱՐԴՅՈւՆԱՎԵՏՈւԹՅՈւՆԸ .............................125-132 10.1. Շրջանառու միջոցներ հասկացությունը, էությունը ն կազմը .............125 10.2. Շրջանառու միջոցների օգտագործման տնտեսական արդյունավետությունը ........................................................................129 10.3. Շրջանառու միջոցների օգտագործման արդյունավետության արձրացման հիմնական ուղիները ...................................................131 ԳԼՈւԽ 11. - ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍՈւԹՅԱՆ ԻՆՏԵՆՍԻՎԱՑՈւՄԸ .........................133-141 11.1. Գյուղատնտեսության ինտենսիվացման էությունը ն տնտեսական ովանդակությունը .............................................................................133 11.2. Գյուղատնտեսության ինտենսիվացման մակարդակը ......................134 11.3. Գյուղատնտեսության ինտենսիվացման տնտեսական արդյունավետությունը.........................................................................138 11.4. Գյուղատնտեսության ինտենսիվացման արդյունավետության արձրացման ուղիները ......................................................................140

ԳԼՈւԽ 12. - ԻՆՎԵՍՏԻՑԻԱՆԵՐԸ ԵՎ ԿԱՊԻՏԱԼ ՆԵՐԴՐՈւՄՆԵՐԸ

ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍՈւԹՅԱՆ ՄԵՋ ..................................................141-155 12.1. Ինվեստիցիաները ն դրանց արդյունավետության արձրացման ուղիները ......................................................................141 12.2. Կապիտալ ներդրումների էությունը ...................................................146 12.3. Ինվեստիցիաների ն կապիտալ ներդրումների աղյուրները ............148 12.4. Կապիտալ ներդրումների տնտեսական արդյունավետության որոշման մեթոդաանությունը ............................................................149 12.5. Կապիտալ ներդրումների արդյունավետության արձրացման ուղիները ......................................................................153

ԳԼՈւԽ 13. - ՆՈՐԱՄՈւԾՈւԹՅՈւՆԸ ԵՎ ԳԻՏԱՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ԱՌԱՋԸՆԹԱՑԸ (ԳՏԱ)

ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍՈւԹՅԱՆ ՄԵՋ ....................................................155-165 13.1. Նորամուծությունը գյուղատնտեսության մեջ ....................................155 13.2. Գիտատեխնիկական առաջընթացը գյուղատնտեսության մեջ .........157 13.3. ԳՏԱ հիմնական ուղղությունները գյուղատնտեսության մեջ .............159 13.4. ԳՏԱ տնտեսական արդյունավետությունը ն նրա որոշման մեթոդիկան ..........................................................................................164

ԳԼՈւԽ 14. - ԱՐՏԱԴՐՈւԹՅԱՆ ԾԱԽՔԵՐԸ ԵՎ ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԸ ..................................................165-180 14.1. Արտադրության ծախքերը գյուղատնտեսության մեջ ........................165 14.2. Գյուղատնտեսական արտադրանքի արժեքն ու ինքնարժեքը ..........168 14.3. Արտադրանքի ինքնարժեքի ծախսերի կազմը ն հաշվարկման մեթոդիկան, հիմունքները ...................................................................171

ԳԼՈւԽ 15. - ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԳՆԵՐԸ ԵՎ

ԳՆԱԳՈՅԱՑՈւՄԸ .......................................................................181-193 15.1. Գների հասկացությունը ն գործառույթները (ֆունկցիաները)...................................................................................181 15.2. Գների համակարգը..............................................................................184 15.3. Գնագոյացման կատարելագործումը .................................................192

ԳԼՈւԽ 16. - ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐՈւԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՐԴՅՈւՆԱՎԵՏՈւԹՅՈւՆԸ .........................................................194-204 16.1. Գյուղատնտեսական արտադրության տնտեսական արդյունավետության էությունը ..........................................................194 16.2. Տնտեսական արդյունավետության գնահատումը .............................196 16.3. Գյուղատնտեսության տնտեսական արդյունավետության հիմնական ցուցանիշները ..................................................................200 16.4. Գյուղատնտեսական արտադրության տնտեսական արդյունավետության արձրացման ուղիները ..................................201

ԳԼՈւԽ 17. - ԸՆԴԼԱՅՆՎԱԾ ՎԵՐԱՐՏԱԴՐՈւԹՅՈւՆԸ ԵՎ ԿՈւՏԱԿՈւՄՆԵՐԸ

ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍՈւԹՅԱՆ ՄԵՋ ....................................................204-213 17.1. Ընդլայնված վերարտադրության տնտեսագիտական իմաստը ........204 17.2. Ընդլայնված վերարտադրությունը ն գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի աշխումը ...............................................206 17.3. Ընդլայնված վերարտադրության պայմաններն ու աղյուրները գյուղատնտեսության մեջ ...................................................................212 ԳԼՈւԽ 18. - ԲՈւՍԱԲՈւԾԱԿԱՆ ճՅՈւՂԵՐԻ էԿՈՆՈՄԻԿԱՆ .........................214-245 Բուսաուծության ճյուղի դերը գյուղատնտեսական արտադրության 18.1. սեփականաշնորհման պայմաններում ...............................................214 18.2. Հացահատիկի արտադրության էկոնոմիկան .....................................216 18.3. Կարտոֆիլի արտադրության էկոնոմիկան .........................................220 18.4. Բանջարեղենի արտադրության էկոնոմիկան .....................................222 18.5. Տեխնիկական մշակաույսերի արտադրության էկոնոմիկան ...........225 18.6. Կերարտադրության էկոնոմիկան .......................................................230 18.7. Խաղողի արտադրության էկոնոմիկան ..............................................238 18.8. Պտղի արտադրության էկոնոմիկան ...................................................242 ԳԼՈւԽ 19. - ԱՆԱՍՆԱԲՈւԾԱԿԱՆ ճՅՈւՂԵՐԻ էԿՈՆՈՄԻԿԱՆ .....................245-264 19.1. Անասնաուծական ճյուղերի նշանակությունը, մասնագիտացումը ն տեղաաշխումը ...............................................245 19.2. Անասնաուծական արտադրանքի արտադրության արդյունավետությունը ........................................................................263 ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ..................................................................265

Ներածություն Գյուղատնտեսությունը տնտեսության նյութական արիքների արտադրության կարնորագույն ճյուղերից մեկն է, որը երկրի նակչությանն ապահովում է արձրորակ սննդամթերքով, իսկ թեթն ու սննդի արդյունաերությանը` հումքով: Գյուղատնտեսությունը ոչ միայն ագրոարդյունաերական համալիրի, այլն ամողջ տնտեսության առավել արդ ու աշխատատար ճյուղն է ն պահանջում է ներկայիս պահանջների համապատասխան արդյունավետ կազմակերպում: Գյուղատնտեսությունը վճռական դեր ունի Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի արելավման ն պարենային անվտանգության ապահովման գործում: Դրանով է ացատրվում այն հանգամանքը, որ առաջինը այդ կարնոր ճյուղում սկսվեցին արեփոխումները: Նախկին կոլտնտեսությունների ու խորհտնտեսությունների հենքի վրա կազմակերպվեցին տարեր կազմակերպաիրավական կարգավիճակ ունեցող ձեռնարկություններ, հիմնականում գյուղացիական ու գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններ: Գյուղում ձնավորվեցին նոր արտադրական հարաերություններ: Անցումային փուլում տեղի ունեցած գործընթացները օյեկտիվորեն հանգեցրին երկրի ամողջ տնտեսության, այդ թվում գյուղատնտեսության, տնտեսական վիճակի վատթարացմանը, որի արելավումը երկար ժամանակ է պահանջում: Հանրապետությունում սոցիալ-տնտեսական դժվարությունների աստիճանական հաղթահարումը պայմաններ ստեղծեց մշակել ու որոշակի քաղաքականություն ն գործնական միջոցառումներ իրականացնել գյուղատնտեսությունը ծանր վիճակից դուրս երելու համար: Նոր պայմաններին համապատասխան ընդունվեցին մի շարք օրենքներ, մշակվեցին ու գործողության մեջ դրվեցին տնտեսական հարաերությունները կարգավորող մեխանիզմներ: Գյուղատնտեսական արտադրանքի ավելացման ն տնտեսական արդյունավետության արձրացման համար անհրաժեշտ է յուրաքանչյուր ձեռնարկությունում մշակել հեռանկարային արտադրական ծրագիր, հիմնավորել արտադրության ու կառավարման կառուցվածքը, տնտեսության վարման համակարգը, ստեղծել անհրաժեշտ ռեսուրսներ, որոշել ներտնտեսային հարաերությունների ձները, կիրառել պլանավորման, հաշվառման ու վերահսկողության արդյունավետ համակարգ, խրախուսել արձր արտադրողականության աշխատանքը, աշխատողների համար ստեղծել արենպաստ սոցիալական պայմաններ: Գյուղատնտեսական գիտությունը, ելնելով համապատասխան նագավառի նորագույն նվաճումներից, մեծ չափով օգտագործելով հայրենական ն արտերկրի փորձը, որոշում է զարգացման հեռանկարները: Արտադրության մեջ գիտության նվաճումների իրականացումը հանդիսանում է ձեռնարկությունների մասնագետների, ղեկավար աշխատողների ն կառավարման մարմինների կարնոր խնդիրներից մեկը: Գյուղատնտեսության մասնագետը ն, հատկապես տնտեսագետը պետք է լավ իմանա ոլորտի արտադրության զարգացման օրինաչափությունները, ձեռնարկության արտադրական ու կազմակերպական կառուցվածքի հիմնավորման գիտական մեթոդները, տնտեսության վարման համակարգերը, տնտեսավարման ձների կազմակերպատնտեսական հիմունքները, աշխատանքի ռացիոնալ

կազմակերպման սկըզունքները ն մեթոդները, աշխատանքի խթանման ձները, ինտենսիվ տեխնոլոգիաները, ռեսուրսային ներուժի ձնավորման ու արդյունավետ օգտագործման կազմակերպման հիմնահարցերը: Տնտեսագիտական գիտելիքների իմացությունը հանդես է գալիս որպես կառավարման կատարելագործման, տնտեսավարման առաջադիմական ձների կիրառման, ձեռնարկատիրական գործունեության, փոքր ու միջին իզնեսի զարգացման, գործարար մարդկանց ակտիվության ու նախաձեռնության արձրացման ն տարեր ժամկետների համար մշակված սոցիալտնտեսական զարգացման պլանների իրականացման կարնորագույն պայման: «Գյուղատնտեսության էկոնոմիկա» ուսումնական ձեռնարկի նպատակն է պատրաստել այդպիսի մասնագետներ:

ԳԼՈւԽ 1. «ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍՈւԹՅԱՆ էԿՈՆՈՄԻԿԱ»

ԳԻՏՈւԹՅԱՆ ԱՌԱՐԿԱՆ ԵՎ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

1.1. 1.2. 1.3.

Գիտության առարկան ն խնդիրները: Գյուղատնտեսության էկոնոմիկայում կիրառվող հետազոտության մեթոդները Գյուղատնտեսության նշանակությունը երկրի տնտեսությունում Գյուղատնտեսության առանձնահատկությունները

1.1. Գիտության առարկան ն խնդիրները: Գյուղատնտեսության էկոնոմիկայում կիրառվող հետազոտության մեթոդները ճյուղի էկոնոմիկայի հասկացությունն ու խնդիրները: Գյուղատնտեսության կարնոր խնդիրը հանդիսանում է` սննդի մատակարարում նակչությանը, անասնակեր` անասնաուծությանը, հումք` թեթն ն սննդի արդյունաերությանը: Այս խնդրի լուծումը կապված է ճյուղի հետագա ինտենսիվացման մակարդակի, գիտատեխնիկական առաջընթացի արագացման, տնտեսական հարաերությունների կատարելագործման, տնտեսավարման ն սեփականության տարեր ձների զարգացման հետ: Տնտեսվարման գիտական մակարդակի արձրացման հիմնական պայման է հանդիսանում գյուղատնտեսության համար տնտեսագետ մասնագետների պատրաստումը: Այդ կապակցությամ, «Գյուղատնտեսության էկոնոմիկա» կուրսի հիմնական նպատակն է օյեկտիվ տնտեսական օրենքների ն օրինաչափությունների, դրանց գործունեության ն հանդես գալու ձների, պայմանների ու գործոնների ուսումնասիրումը, որոնք կենդանի ն առարկայացված աշխատանքային օպտիմալ ծախսերի դեպքում ապահովում են ամենաարձր արդյունավետություն: Տնտեսագիտությունն ուսումնասիրում է գյուղատնտեսության ճյուղերում, նյութատեխնիկական արտադրության այլ ոլորտների հետ արտադրական հարաերություններն ու փոխադարձ կապը, հիմնվում է նական, տեխնիկական ն այլ կից գիտությունների վերլուծության արդյունքների վրա: էկոնոմիկայի տակ, լայն իմաստով, հասկացվում է հասարակական հարաերությունների ամողջություն, որտեղ արտադրության գործընթացում հանդես են գալիս մարդիկ: ճյուղային տնտեսական գիտությունները (արդյունաերության, տրանսպորտի, շինարարության, առնտրի, գյուղատնտեսության ն այլ էկոնոմիկա) ժողտնտեսության ճյուղերում ուսումնասիրում են ընդհանուր տնտեսական օրինաչափությունների ի հայտ գալու առանձնահատկությունները: Գյուղատնտեսության էկոնոմիկան, որպես գիտություն, ուսումնասիրում է գործող օյեկտիվ տնտեսական օրեքներն ու դրանց հանդես գալու ձները գյուղատնտեսության մեջ: Տնտեսական օրենքները, որոնց ենթարկվում է գյուղատնտեսությունը, կրում են օյեկտիվ նույթ, ն գործում են կոնկրետ պայմաններում, տնտեսավարման պրակտիկայում օգտագործվում են տարեր ձներով: Գյուղատնտեսության մեջ գործում է տնտեսական օրենքների համակարգ` արժեքի օրենք, աշխատանքի արտադրողականության աճի օրենք, ընդլայնված վերարտադրության օրենք, կուտակման օրենք:

Բոլոր տնտեսական օրենքների հաշվառումն ու օյեկտիվ կիրառումն ուղղվում է նակչության աճող պահանջարկի ավարարմանն ու հասարակության ոլոր անդամների ազատ, ազմակողմանի զարգացմանը: Կոկրետ պայմաններում, ագրոարդյունաերական համալիրի զարգացման համար, կատարում է պրակտիկ եզրակացություններ ն մշակում տնտեսական օրենքների կիրառման ձներ ու մեթոդներ: «Գյուղատնտեսության էկոնոմիկա» գիտության առարկան, փոխադարձ կախվածության ն գործունեության մեջ ուսումնասիրում է մարդկանց արտադրական գործունեությունները արտադրողական ուժերի զարգացման հետ: «Գյուղատնտեսության էկոնոմիկա» առարկայի հիմնական խնդիրներն են` 1. Տնտեսական հաշվարկների հիմնավորման նպատակով տնտեսական հիմնական տնտեսագիտական մեթոդների ուսումնասիրում, 2. Գյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպմանը, տեխնոլոգիաների կատարելագործմանն ուղղված մեթոդների ուսումնասիրում, 3. Կառավարչական անհրաժեշտ որոշումներ կայացնելու նպատակով տնտեսական տեղեկատվության կազմում, ձնավորում, սխեմայացում, 4. Ռեսուրսների օգտագործման օպտիմալացում, 5. Արտադրության պլանավորման հիմնական մեթոդների ուսումնասիրում, 6. Ինքնարժեքի ն գնի ձնավորման սկզունքների ուսումնասիրում, 7. Հիմնական ֆոնդերի օգտագործման օպտիմալացում ն շրջանառու ֆոնդերի նորմավորում, 8. Մատակարարման ն իրացման ավելի արդյունավետ համակարգի ընտրում, 9. Չօգտագործված ներքին ռեսուրսների հայտնաերում, 10. Շուկայի պայմաններում գյուղատնտեսական արտադրանքի տեսականու, պահանջարկի ն առաջարկի ուսումնասիրում, 11. Շուկայական գնի ձնավորման սկզունքների ուսումնասիրում, 12. Շուկայական մարքեթինգի ն շուկայական մենեջմենթի ուսումնասիրում: Հետազոտության մեթոդները ն կապը գիտությունների հետ: Գյուղատնտեսության էկոնոմիկա առարկան հիմնվում է տնտեսագիտության տեսության վրա ն սերտորեն կապված է տեխնոլոգիական գիտությունների հետ, ինչպիսիք են երկրագործությունը, անասնաուծությունը, գյուղատնտեսական արտադրանքի վերամշակումն ու պահպանումը, անջարաուծությունը, պտղաուծությունը ն տնտեսական գիտությունների` մաթեմատիկա, տնտեսագիտության տեսություն, քաղաքագիտություն, գյուղատնտեսության պլանավորում ն կանխատեսում, արտադրողական ուժերի տեղաաշխում, հաշվողական տեխնիկա ն համակարգչային տեխնոլոգիա, ինֆորմատիկա, վիճակագրություն, նորմավորում, աշխատանքի պաշտպանություն, հաշվապահական հաշվառում: Միննույն ժամանակ, գյուղատնտեսության էկոնոմիկան, որպես ճյուղային գիտություն, այլ պրոֆիլի գիտություների ուսումնասիրման համար հիմք է ծառայում. Գյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպում, տնտեսական գործունեության վերլուծություն, էկոնոմիկա-մաթեմատիկական մեթոդներ, ֆինանսավորում ն վարկավորում, գյուղատնտեսական արտադրության կառավարում, միջազգային տնտեսական կապեր, ձեռնարկատիրություն, գյուղատնտեսական շուկաներ ն այլն: «Գյուղատնտեսության էկոնոմիկա» առարկայի հիմքում ընկած է դիալեկտիկական մեթոդը, որը ենթադրում է անընդհատ շարժմանն ու փոփոխմանը համապատասխան գործընթացի զարգացման դիտարկում, եր

յուրաքանչյուր երնույթ նութագրվում է ամողջության ն հակասության, հնի ն նորի պայքարի միջն: Մասսայական տնտեսագիտական նյութերի վերլուծության համար օգտագործվում են տարեր մեթոդներ: Վիճակագրական (կոռելացիոն, դիսպերսիոն, ինդեքսային, ռեգրեսիոն), մենագրական, էկոնոմիկա-մաթեմատիկական, գրաֆիկական, հաշվարկա-կոնստրուկտիվ, փորձարարական ն այլն: Մենագրական մեթոդը հիմնվում է տիպիկ երնույթի կամ գործընթացի խորացված ուսումնասիրման, ինչպես նան գյուղատնտեսական տնտեսավարող սույեկտի ն ամողջ ճյուղի գործունեության երկարատն փորձի վրա: Այս մեթոդի օգնությամ կոնկրետ արտադրության գործընթացի, ճյուղի արդյունավետ կազմակերպման ն կառավարման առաջադիմական մեթոդների լայն կիրառման համար կատարվում են ուսումնասիրություններ, գիտական ընդհանրացումներ ն մշակվում առաջարկություններ: Տնտեսագիտավիճակագրական մեթոդը կիրառվում է խոշոր օյեկտների փոխհատուցման ժամանակ, ուսումնասիրելով արտադրության գործոնները ն դրանց ազդեցությունը արտադրության վերջնական արդյունքի վրա: Այն հիմնվում է մասսայական դիտարկումների, օգտագործվող ելակետային տվյալների խմավորման ն անալիզի վերլուծության, ցուցանիշների փոխկապվածության արտահայտման դինամիկ շարքի կառուցման, ինդեքսների, կոռելյացիայի, դիսպերսիոն վերլուծության վրա: Այս մեթոդը հնարավորություն է տալիս պրակտիկ որոշումների մշակման ժամանակ կատարել ավելի խորը եզրակացություններ: Վերացակա-տրամաանական մեթոդն իրենից ներկայացնում է որոշակի երնույթների ուսումնասիրում կամ գործընթաց: Այն առանց դրանց առարկայական նշանների, հնարավորություն է տալիս առարկայի վերացական ուսումնասիրումը, տրամաանության օգնությամ, այն վեր ածելով ճանաչողական գործողության: Փորձարարական մեթոդը կիրառվում է արտադրության կազմակերպման ձների ն մեթոդների, ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների գործունեության պայմանների ն գյուղատնտեսական գործունեության վերջնական արդյունքի վրա դրանց ազդեցության տնտեսական գնահատման ժամանակ: էկոնոմիկա-մաթեմատիկական մեթոդն օգտագործվում է ողջ արտադրության կամ առանձին տեխնոլոգիական փուլերի, գործընթացների, ինչպես նան կազմակերպա-տնտեսական ն տեխնիկա-տնտեսական օպտիմալ որոշումների ընտրության ժամանակ: Այն հնարավորություն է տալիս օպտիմալ արդյունքների ստացման համար գտնել նյութատեխնիկական ռեսուրսների օգտագործման առավել լավ տարերակներ: Գրաֆիկական մեթոդն արտադրական գործընթացի փոփոխության, տարերակների համեմատության ժամանակ ռեսուրսների օգտագործման ն տնտեսական գործունեության արդյունքների մասին ավելի տեսանելի պատկերացում է տալիս: Գյուղատնտեսական արտադրության վերլուծության ժամանակ օգտագործում են սխեմաներ, դիագրամաներ, նկարներ ն այլն: Հաշվարկա-կոնստրուկտիվ մեթոդն առավել հաճախ օգտագործվում է գյուղատնտեսական կամզակերպության հեռանկարային զարգացման կամ ֆինանսական ն տնտեսական գործունեության մշակման ժամանակ: Այն հնարավորու11

թյուն է տալիս ընտրելու ձեռնարկության վերջնական նպատակին հասնելու ն միջոցառումը հիմնավորելու առավել արդյունավետ տարերակը: 1.2. Գյուղատնտեսության նշանակությունը երկրի տնտեսությունում Գյուղատնտեսությունը հանդիսանում է ՀՀ ժողտնտեսության ամենակարնոր ճյուղերից մեկը: Այն արտադրում է սննդամթերք երկրի նակչությանը ն հումք` վերամշակող արդյունաերությանը: Գյուղատնտեսությունն ապահովում է ՀՆԱ 17,99-ը (2009թ.) ն հանդիսանում է արդյունաերության շատ ճյուղերի արտադրած արտադրանքի խոշոր սպառողներից մեկը (օրինակ, մեքենաշինության, քիմիական արդյունաերության ն այլն): Այն աղկացած է երկու ճյուղերից` ուսաուծություն ն անասնաուծություն: Աղյուսակ 1 Հիմնական սննդամթերքների ֆիզիոլոգիական նորման ն տարեկան փաստացի սպառումը ՀՀ նակչության մեկ շնչի հաշվով, կգ 

Սննդամթերքի անվանումը

Հաց ն հացամթերք Կարտաֆիլ Բանջար-ոստանեղեն Պտուղ-հատապտուղ Խաղող Շաքար Բուսական յուղ Միս-մսամթերք Կաթ-կաթնամթերք Ձու (հատ) Ձուկ-ձկնեղեն

Ֆիզիոլոգիական հիմնավորված նորմաները 4,0 34,5 7,7 12,8

Սպառումը 1990թ

2004թ

2008թ

2009թ

3,6 2,9 7,1

2,2 3,5 1,2

147,4 55,0 313,8 98,2 3,7 36,1 7,8 48,6 194,3 1,1

141,7 56,5 321,4 107,5 4,0 29,3 7,8 42,2 177,6 1,1

1960-1987թթ. ընկած ժամանակահատվածում ՀՀ գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի 45-559-ը կազմել է անասնաուծական արտադրանքի տեսակարար կշիռը: Իսկ նույն ժամանակահատվածում համախառն արտադրանքի արժեքն ավելացել է գրեթե 2 անգամ: 1991թ.-ից հետո ՀՀ ՀՆԱում գյուղատնտեսության մասնաաժինն ավելացավ, պատճառն այն էր, որ ՀՀը արդյունաերական զարգացած երկրից վերածվեց հետամնաց ագրարայինի: Այն գյուղատնտեսության ճյուղում տեղի ունեցած սեփականաշնորհման, հանրապետության շրջափակման, վերամշակող ձեռնարկությունների չաշխատելու, երկրում տեղի ունեցող ճգնաժամի ն մի շարք այլ օյեկտիվ ու սույեկտիվ երնույթների հետնանքն էր: Ներկայումս, խոշոր խորհրդային ն կոլեկտիվ տնտեսությունների փոխարեն, փոքր հողակտորների վրա գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրությամ զաղվում են ավելի քան 339հազ գյուղացիական տնտեսություններ:

ՀՀ նակչության մեկ շնչի հաշվով հիմնական սննդամթերքների կառուցվածքում գերակշռողը հաց-հացամթերքն ու կարտոֆիլն են: Պատճառը, նակչության գնողունակության ցածր մակարդակն է: 1.3. Գյուղատնտեսության առանձնահատկությունները Գյուղատնտեսության մեջ գործում են նույն տնտեսական օրենքները, ինչ ն ժողտնտեսության մյուս ճյուղերում: Սակայն, դրանք դրսնորվում են ճյուղին հատուկ առանձնահատկությունների հաշվառմամ: Գյուղատնտեսության առանձնահատկություններն են` Հողը հանդես է գալիս որպես գլխավոր արտադրամիջոց: ճիշտ օգտագործման դեպքում դրա որակական չափանիշները, ոչ թե վատթարանում, այլ լավանում են: Գյուղատնտեսությունում արտադրության միջոցներ են կենդանիները ն ույսերը, որոնք զարգանում են կենսաանական օրենքների հիման վրա, Գյուղատնտեսկան արտադրանքի արտադրությունն իրականացվում է հսկայական տարածությունների վրա ն ապակենտրոնացված է ըստ նակլիմայական տարեր պայմանների, Գյուղատնտեսական արտադրության տարածքային տեղաաշխումը կապված է խոշոր ծավալի փոխադրումների (ինչպես արտադրված արտադրանքի (ցորեն, կարտոֆիլ ն այլն), այնպես էլ նյութատեխնիկական ռեսուրսների (վառելիք, պարարտանյութ ն այլն)) հետ, Արտադրված արտադրանքի մի մասը, առանց շրջանառության ոլորտ մտնելու, մասնակցում է արտադրության հետագա գործընթացներին: Որպես արտադրության միջոց` օգտագործվում են սերմերը, տնկանյութերը (ցորեն, կարտոֆիլ ն այլն), կերատեսակները, ինչպես նան անասնագլխաքանակի զգալի մասը (հոտի պարզ ն ընդլայնված վերարտադրության համար), Արտադրության ն աշխատանքի ժամանակահատվածները չեն համընկնում, ինչով ն պայմանավորվում է գյուղատնտեսության սեզոնայնությունը, Ի տարերություն տնտեսության մյուս ճյուղերի, գյուղատնտեսությունում աշխատանքի աժանումը ն մասնագիտացումն իրականացվում են այլ կերպ: Հողի, ինչպես նան աշխատանքային ն նյութական ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործման նպատակով անհրաժեշտ է ձգտել ուսաուծության ու անասնաուծության ճյուղերի օպտիմալ զուգակցման ն օժանդակ արտադրության ու տնայնագործության զարգացման, Որպես կանոն, գյուղատնտեսությունում արտադրության գործիքները ն տեխնիկան (կոմայններ, մեքենաներ ն այլն) տեղաշարժվում են, իսկ աշխատանքի առարկաները (օրինակ` մշակաույսերը) մնում են նույն տեղում: Գյուղատնտեսության տեխնիկական զինվածությունն էապես տարերվում է արդյունաերական ճյուղերի տեխնիկական զինվածությունից: Գյուղատնտեսությունում էներգետիկ ռեսուրսների ընդհանուր պահանջը զգալիորեն արձր է արդյունաերական ճյուղերի համեմատությամ, Բուսաուծությունում ն անասնաուծությունում աշխատանքային գործընթացներն այլ կերպ են կազմակերպվում: Ի տարերություն արդյունաերական ճյուղերի` այս ճյուղերում աշխատողը հիմնական աշխատատեղ չունի:

Գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության գործընթացում, կախված տարվա ժամանակահատվածից ն մշակաույսի մշակության յուրահատկությունից, դաշտային աշխատողներն ու մեխանիզատորները կատարում են տարեր տեսակի աշխատանքներ: Մեխանիզատորը, պրակտիկորեն, պետք է կարողանա աշխատել ոլոր տեսակի մեքենաների ն ագրեգատների վրա, իսկ դաշտային աշխատողները պետք է անպայման կարողանան կատարել սերմերի ն տնկանյութի նախապատրաստման, ույսերի խնամքի, կերերի նախապատրաստման, երքահավաքի աշխատանքները: Այս դեպքում աշխատանքի տեսակը կարող է փոփոխվել ոչ միայն ամեն օր, այլ կախված պայմաններից, մեկ աշխատանքային օրվա ընթացքում: Արդյունաերության ճյուղերի համեմատ ունեցած գյուղատնտեսության նշված առանձնահատկությունները ճյուղի նյութատեխնիկական ազայի ձնավորման, արտադրության կազմակերպման, արտադրական ռեսուրսների օգտագործման, տնտեսական արդյունավետության որոշման ժամանակ, պահանջում են ազմակողմանի վերլուծություն ն հաշվառում:

ԳԼՈւԽ 2. ԱԳՐՈԱՐԴՅՈւՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼԻՐԸ ԵՎ ԴՐԱ ԶԱՐԳԱՑՈւՄԸ

2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.5.

Ագրոարդյունաերական համալիրի հասկացությունը, կազմը ն կառուցվածքը Ագրորադյունաերական համալիրի ճյուղերի միջն եղած արտադրական ն տնտեսական կապերը Ագրոարդյունաերական համալիրի տնտեսական ն սոցիալական արդյունավետությունը Պարենային համալիրը ն սննդային ենթահամալիրները Երկրի պարենային անվտանգությունը 2.1. Ագրոարդյունաերական համալիրի հասկացությունը, կազմը ն կառուցվածքը

Ագրոարդյունաերական համալիրի (ԱԱՀ) ստեղծման օյեկտիվ անհրաժեշտությունը: Ժամանակակից պայմաններում գյուղատնտեսական արտադրության արդյունավետությունը որոշակի չափով կախված է ժողտնտեսության մի շարք այլ ճյուղերի հաջող համագործակցությունից: Ամենից առաջ, գյուղատնտեսությանը տեխնիկա, գյուղատնտեսական մեքենաներ, վառելանյութ ն քսայուղեր, թունաքիմիկատներ, հանքային պարարտանյութ, շինարարական նյութեր, տրանսպորտային միջոցներ ն այլն մատակարարող ճյուղերից: Գյուղատնտեսության զարգացման տեմպերն ու դինամիկան շատ անով նորոշվում է, իր համար արտադրության միջոցներ պատրաստող, արդյունաերական ճյուղերի արտադրության մակարդակով: Բացի դրանից, գյուղատնտեսության զարգացումը սերտորեն կապված է գյուղատնտեսական արտադրությանը սպասարկող արտադրությունների ն ճյուղերի գործունեության մակարդակի հետ: Առաջին հերթին դա վերաերվում է տեխնիկայի նորոգման, գյուղատնտեսական օյեկտների շինարարության հարցերին, արտադրության միջոցներով մատակարարմանը, արտադրանքի ն նյութերի եռնափոխադրումներին, այլ ճյուղերին ն արտադրություններին: Դրա հետ միասին, գյուղա14

տնտեսական հումքից վերջնական արտադրանքի ստացման գործում կարնոր դերակատարում ունեն սննդի, թեթն, տեքստիլ ն այլ արդյունաերական ճյուղերը: Ժողտնտեսության ճյուղերում մասնագիտացման խորացումը իր հերթին երեց փոխադարձ սերտ կապ միմյանց միջն: Արդյունաերական ն գյուղատնտեսական տարեր ձների համագործակցված գործունեության հիման վրա տեղի ունեցավ միասնական ագրոարդյունաերական համալիրի ձնավորում, որի մասնակիցներն օրգանապես կապված են միմյանց հետ ն ունեն միասնական վերջնական նպատակ: Ագրոարդյունաերական համալիրի հասկացությունը, խնդիրները ն կառուցվածքը: Ագրոարդյունաերական համալիրն իրենից ներկայացնում է ժողովրդական տնտեսության ճյուղերի ինքնահատուցումը, կապված գյուղատնտեսության զարգացման հետ, նրա արտադրության սպասարկման ն գյուղատնտեսական արտադրանքը մինչն սպառողին հասցնելը: Ագրոարդյունաերական համալիրի զարգացումը որոշում է ժողտնտեսության պոտենցիալ կարողությունը, պետության պարենային անվտանգության մակարդակը, հասարակության սոցիալ-տնտեսական իրավիճակը: Ագրոարդյունաերական համալիրի գլխավոր խնդիրը կայանում է նակչության պահանջմունքները սննդամթերքով ն ժողովրդական սպառման առարկաներով առավելագույն ավարարման մեջ: Ագրոարդյունաերական համալիրը հանդիսանում է խոշոր ժողտնտեսական համալիր: Այն ձնավորվել է 70-ական թվականների կեսերին, եր ստեղծվեցին նյութատեխնիկական, գիտատեսական ն սոցիալ-տնտեսական նախադրյալներ, ն հնարավոր դարձավ ժողտնտեսության ազմաթիվ ճյուղերը միավորել մեկ միասնական համալիրում: Ագրոարդյունաերական համալիրում վերջնական արտադրանքի արտադրության ն շրջանառության տարեր փուլերում, ուղղակի կամ անուղղակի ձնով մասնակցություն են ունենում ժողտնտեսության ավելի քան 70 ճյուղեր: Ագրոարդյունաերական համալիրի կազմի մեջ մտնում են միայն տեխնոլոգիական ն տնտեսական առումով փոխադարձ կապված ճյուղերը, որոնք անմիջականորեն մասնակցում են ինչպես արտադրության գործընթացին, այնպես էլ վերջնական արտադրանքը մինչն սպառողին հասցնելուն: Ագրոարդյունաերական համալիրի կառուցվածքը իրենից ներկայացնում է նրանում ընդգրկված ճյուղերի հարաերակցությունը: Ագրոարդյունաերական համալիրի կազմը: Ագրոարդյունաերական համալիրն իր մեջ ընդգրկում է երեք ոլորտ: Առաջին ոլորտը աղկացած է այն ճյուղերից, որոնք ԱԱՀ-ին ապահովում են արտադրության միջոցներով, ինչպես նան գյուղատնտեսության արտադրատեխնիկական սպասարկմամ զաղվող (տրակտորային, գյուղատնտեսական մեքենաշինության, արդյունաերական մեքենաշինության, հանքային պարարտանյութերի արտադրության, ույսերի պաշտպանության, քիմիական միջոցների, գյուղատնտեսության տեխնիկայի նորոգման, գյուղատնտեսության համակարգի կապիտալ շինարարության) ճյուղերից: Ագրոարդյունաերական համալիրի առաջին ոլորտում ընդգրկված ճյուղերը կոչված են ռեսուրսներով ապահովել արտադրության գործընթացին, ստեղծել ազա գյուղատնտեսության ինդուստրացման ն վերամշակող ձեռնարկությունների տեխնիկական առաջընթացի համար, նպաստել համալիրի ոլոր

օղակների նորմալ գործունեությանը: Դրանց գործունեությունից է շատ անով կախված գյուղատնտեսական ն ամողջությամ վերցրած վերջնական արտադրանքի արտադրության ծավալը, կայունությունը ն ռիթմիկությունը: Եթե ՌԴ ագրոարդյունաերական համալիրի առաջին ոլորտի կազմի մեջ մտնում են մոտ 9000 ձեռնարկություններ, 7000 շինարարական կազմակերպություններ, 10000 գյուղատնտեսությանը արտադրատեխնիկական մատակարարման ձեռնարկություններ, ապա մեր հանրապետությունում այս ոլորտը գրեթե ացակայում է: Այս պահին չեն գործում հանրապետությունում գտնվող՝ ոլորտի հատուկենտ արդյունաերական ձեռնարկությունները: Այդ իսկ պատճառով ՀՀում գործում է գլխավորապես ագրոպարենային համալիրը (ԱՊՀ), այսինքն, մյուս երկու ոլորտներն ու դրանց ենթակառուցվածքները: Երկրորդ ոլորտում ընդգրկվում են գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրությամ զաղվող ձեռնարկություններն ու կազմակերպությունները: 1988թ.-ի դրությամ այս ոլորտի կազմի մեջ էին մտնում 276 կոլտնտեսություններ, 537 խորհտնտեսություններ ն 60 միջտնտեսային ձեռնարկություններ ու կազմակերպություններ: 1991թ.-ին ՀՀ գյուղատնտեսության ճյուղում տեղի ունեցած հողի ն արտադրության միջոցների սեփականաշնորհման արդյունքում ստեղծվեցին գյուղացիական տնտեսություներ ն առնտրային կազմակերպություններ, որոնց թիվը 2010թ.-ի հունվարի 1-ի դրությամ, համապատասխանաար, կազմում են 339,2 հազար ն շուրջ 100: Գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի գերակշռող մասը` շուրջ 979-ը, արտադրվում է գյուղացիական տնտեսությունների կողմից: Ագրոարդյունաերական համալիրի երկրորդ ոլորտը արտադրում է վերջնական արտադրանքի մոտ 459-ը: Նրանում ներգրավված են հիմնական արտադրական ֆոնդերի 65 ն աշխատանքային ռեսուրսների 569-ից ավելին (Աղյուսակ 2): Աղյուսակ 2 Գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրությունը ՀՀ-ում, հազ. տոննա ʋ

Արտադրանքի անվանումը Հացահատիկ ն հատիկաընդեղեն որից` ցորեն (աշնանացան ն գարնանացան) Կարտոֆիլ Բանջարեղեն Պտուղ Խաղող Ծխախոտ Ձու Կաթ (ացի կարագից) Տավարի միս Խոզի միս Ոչխարի միս Հավի միս Բուրդ (ֆիզիկական քաշով)

1987թ.

2000թ.

2008թ.

2009թ.

«

«

415,4

374,9

274,2

224,8

225,7

198,1

295,8 571,0 146,7 169,5 11,6 35,4 576,3 43,3 22,7 12,5 28,8 4,129

290,3 375,7 128,5 115,8 2,1 21,4 452,1 29,4 6,8 8,5 3,6 1,215

648,6 1007,5 317,8 185,8 0,5 31,7 661,9 49,3 7,5 7,4 6,7 1,332

593,6 1035,9 332,1 208,7 1,1 34,7 615,7 49,0 5,0 7,2 8,9 1,301

Ագրոարդյունաերական համալիրի երրորդ ոլորտի մեջ են մտնում գյուղատնտեսական արտադրանքի նախնական մշակման, վերամշակման ն այն մինչն սպառողին հասցնող ճյուղերն ու ձեռնարկությունները: Այստեղ կենտրոնացված է սննդահամային, մսամթերքի, կաթնամթերքի, ձկնային, ալրաձավարային, խտացրած կերերի արդյունաերությունները: Բացի դրանից, այս ոլորտի մեջ մասամ մտնում են գյուղատնտեսական հումք վերամշակող թեթն արդյունաերության, հասարարակական սննդի ն պարենային ապրանքների առնտուրը: Ագրոարդյունաերական համալիրի երրորդ ոլորտի ճյուղերը ապահովվում են գյուղատնտեսական հումքի արդյունաերական նախնական մշակումը, դրա պատրաստումն ու պահպանումը, ինչպես նան հումքի երկրորդական վերամշակումն ու մինչն սպառողին հասցնելը: Դրանք իրականացնում են պատրաստի արտադրանքը մինչն պահպանման ն իրացման տեղ հասցնելը: Մինչն խորհրդային իշխանության փլուզումը ՀՀ-ում գործում էին 136 սննդարդյունաերական ձեռնակություններ: Ագրոարդյունաերական համալիրի երրորդ ոլորտի ձեռնարկությունների ն ճյուղերի աժինը ընդամենը արտադրանքի արտադրության ծավալում հասնում է մինչն 439, ամողջ արտադրված ֆոնդերի 249ը ն աշխատողների թվի 269-ը (Աղյուսակ 3): Աղյուսակ 3 Սննդամթերքի (ներառյալ խմիչքները) ն ծխախոտի արտադրության հիմնական արտադրատեսակների արտադրությունը ՀՀ-ում 

Արտադրանքի անվանումը Միս Երշիկեղեն Պանիր Կաթնամթերք վերածած անարատ կաթի Պահածոներ (մսի, ձկան, անջարեղենի, տոմատի, մրգերի) Հաց ն հացաուլկեղեն Ալյուր Ձավարեղեն Մակարոնեղեն Հրուշակեղեն Կենդանական յուղ Բուսական յուղ Օղի Խաղողի գինի Կոնյակ Գարեջուր Շամպայն Հանքային ջուր Ոչ ալկոհոլային խմիչքներ Բնական հյութեր Սիգարետներ Աղ (հանույթ)

Չ/մ

2000թ

2007թ

2009թ

հազ. տ հազ. տ հազ. տ

40,7 0,768 4,731

55,6 1,899 14,6

հազ. տ

367,0

325,0

57,6 3,272 17,5 304,0

մլն. պ.տ.

66,5

18251

12407

հազ. տ -//տոննա -//-//-//-//հազ. լիտր -//-//-//-//-//-//-//մլն. հատ հազ. տ

36,8 4,8 36093 «

570,1 12735 14131 11631 32227 37465 34,8

13091 10825 25421 37571 29,4

Երկրի նակչության կենսամակարդակը կախված է ագրոարդյունաերական համալիրի հատկապես երրորդ ոլորտի` սննդի ն վերամշակող արդյունաերության զարգացման վիճակից ն տեմպից: Շուկայի անցման շրջանում պարենային համալիրում, ինչպես ն ամողջ տնտեսությունում, աճեցին համանման ճգնաժամային երնույթները: 2007թ-ին 1987թ.-ի համեմատ մսի արտադրությունը կրճատվեց 75,4հազ տ, երշիկեղենինը` 28,4, պանրինը` 26,7, կաթնամթերքինը` 576,3, պահածոներինը` 477,6մլն. պ. տ, կենդանական յուղինը` 0,8, ուսական յուղինը` 8,7, շաքարինը` 28,4 ն այլն: Գյուղատնտեսությունը` ագրոարդյունաերական համալիրի գլխավոր ճյուղ: Գյուղատնտեսությունը հանդիսանում է ագրոարդյունաերական համալիրի կարնոր կապող օղակը: Այն առանձնահատուկ տեղ է զաղեցնում ոչ միայն ագրոարդյունաերական համալիրում, այլն ամողջ ժողտնտեսությունում: Գյուղատնտեսական արտադրանքը կազմում է նակչության կենսամակարդակի ավարարման գլխավոր աղյուրը: Այն չի կարող վերարտադրվել այլ ոլորտում կամ փոխարինվել մեկ այլ արտադրատեսակով: Գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվում են այնպիսի յուրահատուկ արտադրության միջոցներ, ինչպիսիք են հողը, ույսերը, կենդանիները, միկրոօրգանիզմները: Այստեղ տնտեսական գործընթացները սերտորեն միահյուսվում են նական վերարտադրության հետ: Այս կապակցությամ, ագրոարդյունաերական համալիրի առաջին ոլորտի արտադրության ճյուղերը պետք է ապահովեն արենպաստ պայմաններ ամողջ գյուղատնտեսական աշխատանքի գործընթացի ն ինտենսիվացման արագացման համար: Իր հերթին, գյուղատնտեսության նյութական ռեսուրսների պահանջից կախված է ագրոարդյունաերական համալիրի առաջին ոլորտի արտադրությունների ն ճյուղերի զարգացման տեմպն ու մակարդակը: Գյուղատնտեսության ճյուղում գյուղտեխնիկայի, ավտոմատացված միջոցների, քիմիական միջոցների, խտացրած կերերի ն միկրոկենսաանական արդյունաերության արտադրական ն սոցիալական նշանակության շենքերի ու կառույցների շինարարության համար անհրաժեշտ շինայութերի նկատմամ պահանջարկի աճը նպաստում է առաջին ոլորտի զարգացման տեմպի ն մակարդակի արձրացմանը: Իր հերթին գյուղատնտեսական արտադրանքի ծավալի ավելացումը պահանջում է վերջնական արտադրանքի վերամշակման, պահպանման, փոխադրման ն իրացման համար համապատասխան ճյուղերի ն արտադրությունների զարգացում: 2.2. Արտադրական ն տնտեսական կապերը ագրոարդյունաերական համալիրի ճյուղերի միջն ԱԱՀ արտադրության հիմնական փուլերը - ԱԱՀ արտադրությունում առանձնացվում են հինգ փոխկապակցված փուլեր. ագրոարդյունաերական համալիրի ամողջ համակարգի համար արտադրության միջոցների արտադրություն, գյուղատնտեսական արտադրություն, գյուղատնտեսական հումքից արտադրված սպառման առարկաների արտադրություն,

-

վերարտադրության պարերաշրջանի ոլոր փուլերի արտադրատեխնիկական ն տեխնոլոգիական սպասարկում, վերջնական արտադրանքի իրացում: Այս կամ այն արտադրության վերաերմունքն ագրոարդյունաերական համալիրին հանդիսանում է միանգամայն արդ խնդիր, քանի որ արդյունաերության միայն մի քանի ճյուղեր ունեն գյուղատնտեսական ուղղվածություն: Արդյունաերության ճյուղերի մեծամասնությունը մասսամ են գյուղատնտեսության համար արտադրանք արտադրում: Բնութագրելով ագրոարդյունաերական համալիրը որպես մեկ ամողջական արտադրություն, անհրաժեշտ է նշել, որ գյուղատնտեսությունը միշտ սերտորեն կապված է եղել արդյունաերության, շինարարության, տրանսպորտի, առնտրի ն ժողտնտեսության այլ ճյուղերի հետ: Սակայն «ագրոարդյունաերական համալիր» հասկացությունը շրջանառության մեջ է մտել 70-ական թվականների կեսերին: Ագրոարդյունաերական համալիրի ձնավորման հիմքը հանդիսանում է ագրոարդյունաերական ինտեգրացիան: Այն իրենից ներկայացնում է գյուղատնտեսության արտադրական ն օրգանական կապերի գործընթացի ամրապնդում գյուղատնտեսությանը սպասարկման ն դրա արտադրանքի մինչն սպառողին հասցնող այլ ճյուղերի հետ: Ագրոարդյունաերական ինտեգրացիան հանդիսանում է արտադրողական ուժերի զարգացման, աշխատանքի հասարակական աժանման խորացման արդյունքը: Դրա հիման վրա իրականացվում է գյուղատնտեսության առավել սերտ միջճյուղային կապեր: Դրանից առանձնացնում են մի շարք ֆունկցիաներ, որոնք աժանվում են հատուկ ձեռնարկություններ ն ճյուղեր, ինչպիսիք են արտադրա-տեխնիկական, ագրոնոմիական ծառայությունների, մելիորատիվ աշխատանքների, անասնաուժական ծառայությունների ն այլն: Գյուղատնտեսության կապերն ավելի են սերտանում ագրոարդյունաերական համալիրի արտադրանքի վերամշակման ն իրացման ոլորտի ուրիշ ճյուղերի հետ: ԱԱՀ-հավասարաչափ ն հավասարակշռված զարգացումը: Բազմաճյուղ արտադրական համակարգի գործունեության արդյունավետությունը կախված է երկու հիմնական գործոններից` ռեսուրսներով ապահովվածությունից, զարգացման տեմպից, արտադրանքի արտադրության ծավալներից ն յուրաքանչյուր օղակի գործունեությունից` նպատակաուղղված վերջնական արդյունքի ստացմանը: Յուրաքանչյուր տեսակի միջանկյալ արտադրանքի արտադրության ծավալը որոշվում է տվյալ արտադրանքի օգտագործման օղակի պահանջներով: Այս էտապում պետք է ապահովել զարգացման հավասարաչափություն ն հավասարակշռվածություն ԱԱՀ-ի ոլոր ոլորտներում: Արտադրության միջոցների արտադրության ճյուղերն իրենց արտադրանքը մատակարարում են գյուղատնտեսական ն արդյունաերական ձեռնարկություններին: Դրանք կոչված են ավարարել ոչ միայն համալիրի յուրաքանչյուր օղակի պահանջները, այլն ըստ փուլերի, դրանց հարաերություններում ապահովել ագրոարդյունաերական արտադրության օպտիմալությունը: Հակառակ դեպքում առաջացած անհամամասնությունը խոչընդոտում է ԱԱՀ զարգացմանը, որը ն գոյացնում է գյուղատնտեսական արտադրանքի կորուստներ` փոխադրումների, պահպանման ն մինչն սպառողին հասցնելու գործընթացներում:

Կարիք է զգացվում գյուղատնտեսական արտադրանքի նախնական մշակման, պահպանման ն վերամշակման համար նյութատեխնիկական ազայի ն ԱԱՀ առաջին ոլորտի կատարելագործում: Այս ոլորտի, ինչպես նան ուսաուծության ն անասնաուծության միջն անհրաժեշտ է պահպանել օպտիմալ համամասնություն ն միջճյուղային կապեր: ԱԱՀ ճյուղերի միջն տնտեսական կապերն իրականացվում են արտադրանքի ն ծառայությունների վրա օպտիմալ գների մակարդակի սահմանման միջոցով: 2.3. Ագրոարդյունաերական համալիրի տնտեսական ն սոցիալական արդյունավետությունը Վերջնական արտադրանքի հասկացությունը ն կառուցվածքը: ԱԱՀ-ի գլխավոր խնդիրն է հանդիսանում ոլոր ճյուղերի վերջնական արտադրանքի արտադրության ավելացումը ն միավոր արտադրանքի հաշվով ամողջական ծախսերի կրճատումը: Գյուղատնտեսության մեջ վերջնական արտադրանք են հանդիսանում նրանք, որոնք իրացվում են ճյուղի շրջանակներից դուրս` անմիջական պահանջարկի ապահովման կամ արդյունաերական վերամշակման համար: Արտադրանքի ներճյուղային շրջանառությունը չի մտնում վերջնական արդյունքի մեջ ն տվյալ դեպքում հանդես է գալիս որպես միջանկյալ արտադրանք: Գյուղատնտեսական արտադրանքի մի մասը, որն առանց վերամշակման հասնում է նակչությանը (ցորեն, կարտոֆիլ, կաթ, միս ն այլն) ընդգրկվում է ագրոարդյունաերական համալիրի վերջնական արտադրանքի մեջ: Գյուղատնտեսությունը հիմնականում կողմնորոշվում է վերամշակող արդյունաերության համար հումքի արտադրության ուղղությամ, իսկ իր արտադրական գործունեության տնտեսական արդյունքներն ավելի շատ որոշվում են միջճյուղային հաշվեկշռի պայմաններով: Հետնաար, ագրոարդյունաերական համալիրի տեսանկյունից գյուղատնտեսական արտադրության վերջնական արդյունքները հանդիսանում են միջանկյալ: Ագրոարդյունաերական համալիրի արդյունավետ գործունեությունը կախված է ոչ միայն գյուղատնտեսության գործունեությունից, այլն ոլոր օղակների աշխատանքի որակից: ԱԱՀ վերջնական արտադրանքն իրենից ներկայացնում է որոշակի ժամանակահատվածում ստեղծված ն ընդունված անձնական կամ արտադրական պահանջների ամողջ արտադրանքի ծավալը: Բնեղեն տեսքով վերջնական արտադրանքը աղկացած է` անմիջապես նակչությանը հատկացվող գյուղատնտեսական արտադրանքից, գյուղատնտեսական հումքից արտադրված սպառման առարկաներից, գյուղատնտեսական արտադրանքից ն դրա վերամշակումից ստացված առարկաներից, ԱԱՀ-ի առաջին ոլորտի ճյուղերի արտադրանքից: ԱԱՀ-ի տնտեսությունների ն կազմակերպությունների վերջնական արտադրանքի կազմում ներառվում են ամողջ ապրանքային արտադրանքն ու ծառայությունների ծավալը, ինչպես նան աշխատողներին տրված կամ վաճառված ն

հասարակական սննդում ու տնտեսության այլ կարիքների համար օգտագործված արտադրանքը: Վերջնական արտադրանքի գնահատումը: ԱԱՀ-ի վերջնական արտադրանքի կազմի մեջ ընդգրկվում են ձեռնարկությունների կամ կազմակերպությունների ամողջ ապրանքային արտադրանքն ու ծառայությունները, ինչպես նան աշխատողներին տրված կամ վաճառված հասարակական սննդի ն տնտեսական այլ կարիքների ապահովման արտադրանքները: Վերջնական արտադրանքի հաշվարկը կատարվում է համախառն արտադրանքից (ապրանքներ ն ծառայություններ) կոնկրետ ճյուղի անմիջական կարիքների համար օգտագործվող մասերը հանելու արդյունքում` Ավ ՀԱ - Ակ ,

որտեղ` Ավ-ն վերջնական արտադրանքի արժեքն է, դրամ, Ակ-ն` համախառն արտադրանքի արժեքի այն մասը, որն օգտագործվում է կոնկրետ ճյուղում անմիջական կարիքների համար, դրամ: ԱԱՀ-ի վերջնական արտադրանքն արժեքային արտահայտությամ կազմըված է գյուղատնտեսությունում արտադրված զուտ արտադրանքի ծավալից (սննդի ն թեթն արդյունաերության ճյուղերի), ինչպես նան շրջանառության, տրանսպորտի ն կապի ոլորտի զուտ արտադրանքից` Ավ ԶԱգ/ տ  ԶԱս / ա  ԶԱտ, որտեղ` ԶԱգ/տ-ն գյուղատնտեսության զուտ արտադրանքի ծավալն է, դրամ, ԶԱս/ա-ն` սննդի ն թեթն արդյունաերության ճյուղերի զուտ արտադրանքի ծավալը, դրամ, ԶԱտ-ն` շրջանառության, տրանսպորտի ն կապի ոլորտի զուտ արտադրանքի ծավալը, դրամ: Ագրոարդյունաերական համալիրի տնտեսական արդյունավետությունը: ԱԱՀ գործունեության տնտեսական արդյունավետությունը կախված է ոչ միայն ճյուղերի ն արտադրությունների նյութատեխնիկական ազայի մակարդակից, այլն ոլոր ոլորտների համաչափ զարգացումից: Ամողջ ԱԱՀ աշխատանքի արդյունքները որոշվում են գյուղատնտեսության ն այլ ճյուղերի արտադրությունների միջն համալիր զարգացմամ ն հավասարակշռվածությամ: Ագրոարդյունաերական համալիրի հաջող զարգացման կարնոր պայման է հանդիսանում վերջնական արտադրանքի ստացման գործում ոլոր գործընկերների նյութական շահագրգռվածության հավասարեցումը: Այս պահանջը շուկայական տնտեսության պայմաններում ձեռք է երում ԱԱՀ ոլոր մասնակիցների արձր ակտիվությունը, եր նկատվում է գների անհամապատասխանություն գյուղատնտեսական արտադրանքի արդյունաերական ձեռնարկությունների կողմից երկրորդ ոլորտին մատակարարվող նյութական ռեսուրսների, տեխնիկայի, սարքավորումների ն արտադրության այլ միջոցների միջն: Ագրոարդյունաերական համալիրի արտադրությունների ն ճյուղերի տնտեսական արդյունավետությունը նութագրվում է տնտեսական ցուցանիշների համակարգով: Ողջ ԱԱՀ-ի արդյունավետության հիմնական ցուցանիշը նակչության մեկ շնչի հաշվով գյուղատնտեսական հումքից ստացված պարենային ն ոչ պարենային ապրանքների քանակն է կամ այլ կերպ ասած` գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության ն վերամշակման միջոցով երկրի նակչությանը

սննդամթերքով, թեթն ու տեքստիլ արդյունաերության ապրանքներով ապահովելու մակարդակն է: ԱԱՀ-ի արդյունավետության որոշման նպատակով կարող է օգտագործվել նան վերջնական արտադրանքի արժեքը` ա) միջին տարեկան` մեկ աշխատողի հաշվով (աշխատանքի արտադրողականությունը), ) արտադրական ծախսերի միավորի հաշվով, գ) հիմնական արտադրական ֆոնդերի միավորի հաշվով (ֆոնդահատույց)` Ավ Ավ Ավ Ա ԱԱՀ , Ա Ã Ա Í üհ

որտեղ՝ ԱԱԱՀ-ն ԱԱՀ-ի տնտեսական արդյունավետությունն է, Ֆհ-ն` հիմնական արտադրական ֆոնդերի արժեքը, դրամ, Աթ-ն` աշխատողների տարեկան միջին թիվը, մարդ, Ած-ն` ԱԱՀ-ի արտադրական ծախսերը, դրամ: Ագրոարդյունաերական համալիրի գործունեությունն առանձնանում է արձր արդյունավետությամ: Ժողովրդական տնտեսության մյուս ճյուղերի համեմատ այստեղ ավականին արձր է կապիտալ ներդրումների փոխհատուցումը: Ագրոարդյունաերական համալիրի գործունեության արձրացման նպատակով չի կարելի խզում թույլ տալ միջանկյալ ն վերջնական արդյունքների միջն: Դրա համար անհրաժեշտ է ապահովել ագրոարդյունաերական համալիրի ոլոր ճյուղերի ն արտադրությունների հավասարաչափ ն հավասարակշռված զարգացում, ամրացնել դրա նյութատեխնիկական ազան, արելավել աշխատանքի պայմանները ն վերջնական արտադրանքի ստացման համար արձրացնել ոլոր աշխատողների նյութական շահագրգռվածությունը: Ագրոարդյունաերական համալիրի սոցիալական արդյունավետությունը: ԱԱՀ արդյունավետ զարգացումը ստեղծում է անհրաժեշտ միջոցներ յուրաքանչյուր ոլորտում, ճյուղում ն արտադրությունում աշխատողների նորմալ պայմանների ապահովման համար: Այն նութագրվում է արտադրությունում վնասվածության, աշխատողների հիվանդացածության իջեցմամ, աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման արելավմամ: Ագրոարդյունաերական համալիրի կազմի մեջ մտնող ճյուղերում ն ձեռնարկություններում կան հնարավորություններ կադրերի վերարտադրության, աշխատանքի ն հանգստի սոցիալական պայմանների արելավման, սոցիալ-մշակույթային օյեկտների կառուցման համար: Շուկայական տնտեսության անցման պայմաններում ՀՀ-ում վատացան ագրոարդյունաերական համալիրի աշխատողների կյանքի ն հանգստի պայմանները, հատկապես` 2-րդ ոլորտում, համեմատած քաղաքի նակչության հետ: Փակվեցին տեխնիկումներն ու ուսումնարանները, անմխիթար վիճակում են գտնվում մշակույթի տներն ու գրադարանները, կենցաղսպասարկման օյեկտները ն այլն, էլ չխոսելով նորերի կառուցման մասին:

2.4. Պարենային համալիրը ն մթերային ենթահամալիրները Պարենային համալիրը ն դրա կառուցվածքը: Ագրոարդյունաերական համալիրն ըստ վերջնական արտադրանքի արտադրության նույթի կարելի է աժանել պարենային ն ոչ պարենային ապրանքների համալիրների: Վերջինիս վերջնական արտադրանքը հանդիսանում է տեքստիլ, թեթն արդյունաերության արտադրանքը, տեխնիկական յուղերը ն այլն: Ագրոարդյունաերական համալիրի հիմնական մասը ներկայացված է պարենային համալիրում: Այն իր մեջ ընդգրկում է մի շարք ճյուղեր ն արտադրություններ, որոնք զաղվում են սննդամթերքի արտադրությամ ն այն մինչն սպառողին հասցնելով: Ագրոպարենային համալիրը ներառում է մի շարք մասնագիտացած գյուղատնտեսական ձեռնարկություններ, ճյուղեր ն արտադրություններ, որոնք գյուղատնտեսությանն ապահովում են անհրաժեշտ տեխնիկայով, սարքավորումներով, նյութական ռեսուրսներով, ինչպես նան զաղվում են արտադրանքի մթերմամ, պահպանմամ ու իրացմամ: Պարենային համալիրի գլխավոր օղակը գյուղատնտեսությանն է, որի զարգացման մակարդակից շատ անով կախված է համալիրի կազմի մեջ մտնող այլ ճյուղերի ն արտադրությունների արդյունավետ գործունեությունը: Մթերային ենթահամալիրները: Տեսակները ն առանձնահատկություններ: Ըստ ճյուղային նշանակության պարենային համալիրի մեջ են մտնում մի շարք մթերային ենթահամալիրներ: Դրանք իրենցից ներկայացնում են ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների ամողջություն, ինչպես հումքի արտադրության ն պատրաստի արտադրանքի ստացման, այնպես էլ ենթահամալիրի սպասարկման գծով: Պարենային համալիրում հաջող գործում են այնպիսի մթերային ենթահամալիրներ, ինչպիսիք են հացահատիկի, շաքարի ճակնդեղի, պտղաանջարային, կարտոֆիլի, մսի, կաթի, յուղաճարպային, ձկնային ն այլն: Դրանցից յուրաքանչյուրում մտնում են գյուղատնտեսական համապատասխան արտադրանքի արտադրության, տեխնիկայի ն այլ արտադրության միջոցների թողարկման, տեխնոլոգիաների մշակման, գիտական հետազոտությունների անցկացման, նախնական մշակման, պահպանման, փոխադրման, վերամշակման ն կոնկրետ ճյուղի արտադրանքի իրացման ճյուղերը: Մթերային ենթահամալիրներն ունեն իրենց յուրահատկությունը, ն դրանց արդյունավետ գործունեությունը շատ անով կախված է առանձին ճյուղերի գնահատման առանձնահատկությունից: Դրանք սերտորեն կապված են միմյանց հետ, իսկ երեմն ն փոխկապակցված են մեկը մյուսի հետ: Այսպես, սերտ փոխադարձ կապ է դիտվում խոշոր եղջերավոր անասունների կաթի ն մսի արտադրության ժամանակ, իսկ այս ճյուղերի արտադրանքը մտնում է երկու մթերային ենթահամալիրների մեջ` մսային ն կաթնային: Մի ենթահամալիրում ստացվող թափոններն ու օժանդակ արտադրանքը հաճախ օգտագործում են մյուսներում: Օրինակ, գյուղատնտեսական հումքի վերամշակման ժամանակ ստացվող ծղոտը, քուսպը, մզուքը, դիրտը (հացահատիկային մշակաույսերի, շաքարի ճակնդեղի, արնածաղկի) որպես կեր արդյունավետ օգտագործվում է կաթի ն մսի արտադրության ենթահամալիրներում:

Մթերային ենթահամալիրները տիրապետում են հզոր արտադրական պոտենցիալի: Դրանք որոշում են կոնկրետ գոտու արտադրական ուղղությունը: Այսպես, շաքարի ճակնդեղի մթերային ենթահամալիրն իրենից ներկայացնում է ձեռնարկությունների ն արտադրությունների ամողջություն, որոնք ոչ միայն աջակցություն են ցույց տալիս արտադրական գործընթացի ոլոր փուլերի հետնողական կատարմանը` հումքի արտադրությունից մինչն պատրաստի արտադրանքի ստացումը, այլ նան սպասարկում են տվյալ ենթահամալիրը: Մթերային ենթահամալիրների զարգացման մեջ առաջատար դերը պատկանում է գյուղատնտեսական արտադրությանը, որը կոչված է վերամշակող արդյունաերությանն ապահովել անհրաժեշտ գյուղատնտեսական հումքով, իսկ երեմն էլ համագործակցել արտադրանքի նախնական մշակմանը: 2.5. Երկրի պարենային անվտանգությունը Բնակչությանը պարենամթերքով ապահովման վիճակը ն մակարդակը: Երկրի նակչությանը պարենամթերքով ռացիոնալ ապահովումը որոշակի չափով կախված է գյուղատնտեսության ն գյուղատնտեսական հումք վերամշակող ճյուղերի զարգացման վիճակից: Գյուղատնտեսական համախառն արտադրանքի արտադրության ծավալները, տնտեսական ռեֆորմից անկախացումից հետո, կրճատվել են: Վերջին 10 տարիների ընթացքում վիճակը արելավվել է (Աղյուսակ 4): Տնտեսական ն պարենային անվտանգության հասկացությունը: Տնտեսական անվտանգության տակ ընդունված է հասկանալ երկրի արտադրության այնպիսի վիճակ, որի ժամանակ հասարակության տնտեսական ն սոցիալքաղաքական կայուն զարգացման գործընթաց է ապահովվում, անկախ առկա ն գործող ներքին ն արտաքին գործոններից: Պարենային անվտանգությունն իրենից ներկայացնում է համապատասխան ռեսուրսներով երկրին ապահովումը, անկախ ներքին ու արտաքին պայմաններից, նակչությանը ժշկական նորմաներից ոչ ցածր, սննդամթերքի պահանջի ավարարման երաշխիք: Պարենային անվտանգության ապահովումը ենթադրում է իրավական ն կանխատեսվող պոտենցիալ վտանգի իմացություն, ինչպես նան նակչությանը պարենային ապրանքներով ապահովման արդյունավետ համակարգի ստեղծում: Պարենային ինքնաավությունը: Դա պետության՝ ինչպես ամողջ մթերքներով, այնպես էլ առանձին խմերի արտադրանքներով ներքին պահաջմունքները ծածկելու հնարավորությունն է: Պարենային վտանգներից ստացվող տնտեսական վնասը կազմված է ուղղակի ն անուղղակի կորուստներից, որոնք կախված են. ագրոարդյունաերական համալիրի ն ապահովող ճյուղերի տարրերի քայքայումից, ներմուծվող սննդամթերքների համար կատարվող արձրացված գներից, աշխատունակ նակչության նվազման հաշվին աշխատանքի տնտեսական արդյունավետության կորստից: Պարենային կախվածություն ն պարենային անկախություն: Երկրի պարենային կախվածությունն առաջանում է այն ժամանակ, եր հասարակությունը հնարավորություն չունի ինքնուրույն լուծել սեփական պարենային

Ցորեն Կարտոֆիլ Բանջարեղեն Միրգ (ացի խաղողից) Հատիկաընդեղենային մշակաույսեր Բուսական յուղ Շաքար Ձու Կաթ (ացի կարագից) Տավարի միս Խոզի միս Ոչխարի ն այծի միս Հավի միս Խաղող

Արտադրանքի անվանումը

3,0 13,7 78,3 0,3 19,9 12,7 7,0 0,0 13,4 3,4

5,2 0,4 0,7 31,0 555,2 33,4 8,5 7,2 4,3 148,9

Արտադրությունը, հազ տ

410,3 1,6 12,5 22,8

Ներմուծումը, հազ տ

291,6 576,4 713,6 113,7

Ինքնաավությունը, 9

2,9 0,98 108,4 98,0 73,9 54,8 100,0 24,3 98,0

63,4

41,6 99,7 102,2 86,5

Արտադրությունը, հազ տ

0,4 3,8 31,6 661,9 49,3 7,5 7,4 6,7 185,8

6,2

225,7 648,6 1007,5 317,8

Ներմուծումը, հազ տ

23,3 108,4 0,3 20,5 19,5 16,5 0,0 41,4 1,8

4,5

342,0 4,3 22,9

Ինքնաավությունը, 9

1,7 3,4 99,7 97,6 72,6 31,4 100,0 14,0 100,6

57,9

39,8 99,9 99,5 93,4

Արտադրությունը, հազ տ

1,0 0,9 34,7 615,7 49,6 5,0 7,2 8,9 208,7

5,8

198,1 593,6 1035,9 332,2

22,9 69,4 0,2 21,6 14,1 13,6 30,2 3,8

4,1

394,0 0,9 20,1 29,8

Ներմուծումը, հազ տ

Հայաստանի Հանրապետության ազգային պարենային հաշվեկշիռը, 2004-2009 2004թ. 2008թ. 2009թ.

4,2 1,3 100,0 97,0 78,4 27,0 100,0 22,8 100,0

58,6

33,5 100,8 98,8 96,4

Աղյուսակ 4

Ինքնաավությունը, 9

անվտանգության խնդիրները: Այն պատճառ է հանդիսանում գյուղատնտեսության, արդյունաերության ն տրանսպորտի ճյուղերի համալիր քայքայմանը, ինչպես նան երկրի տնտեսությանն անհրաժեշտ ներկրվող սննդամթերքի համար վճարման անհնարինությունը: Պարենային կախվածությունից խուսափելու համար, պետությունը պետք է խրախուսի սեփական արտադրողներին ն հնարավորինս նվազագույնի հասցնի սննդամթերքների ներկրման ծավալները: Պարենային անկախությունն իրենից ներկայացնում է էներգիայի, գյուղպիտանի հողերի, գյուղատնտեսական մեքենաների, նյութական ռեսուրսների ռազմավարական պահուստների առկայությունը, որոնք անհրաժեշտ են նակչությանը սահմանված նորմայով սննդամթերքի արտադրության համար: Դրան կարելի է հասնել այն ժամանակ, եր ագրոարդյունաերական համալիրը հնարավորություն ունի ինքնուրույն ապահովելու սննդամթերքի հիմնական տեսակների անհրաժեշտ քանակի արտադրությունը, մշակումը ն մատակարարումը: Պարենային անվտանգության ռազմավարությունը: Պարենային անվտանգության ռազմավարությունը ենթադրում է. հովանավորչական միջոցներ ձեռնարկել ԱԱՀ-ի աշխատանքային ռեսուրսների նկատմամ ն հասնել երկրի ազգանակչության տարեր շերտերի պետական ապահովագրմանը, սննդամթերքի արտադրության, պահպանման, վերամշակման ն աշխման համակարգում աշխատանքային ռեսուրսների օպտիմալ հաշվեկշռի պահպանում, ագրոարդյունաերական համալիրի վերապրոֆիլավորումը էներգախնայողական ն ռեսուրսախնայողական տեխնոլոգիաների, ԱԱՀ-ի գործունեության պետական պլանավորման ն մատակարարման համակարգի գործունեության իրականացում:

ԳԼՈւԽ 3. ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍՈւԹՅԱՆ ԵՆԹԱԿԱՌՈւՑՎԱԾՔԸ

3.1. 3.2. 3.3.

Ենթակառուցվածքի էությունն ու նշանակությունը գյուղատնտեսության մեջ Արտադրական ենթակառուցվածքի տնտեսական նշանակությունը Սոցիալական ենթակառուցվածքը ն դրա խնդիրները

3.1. Ենթակառուցվածքի էությունն ու նշանակությունը գյուղատնտեսության մեջ Ենթակառուցվածքի հասկացությունը ն խնդիրները: Ագրոարդյունաերական համալիրի վերջնական արդյունքները կախված են ոչ միայն անմիջապես գյուղատնտեսության զարգացման մակարդակից, այլն դրան սպասարկող ճյուղերից: Արտադրության ծավալների ավելացման հետ գյուղատնտեսության մեջ աճում են օգտագործվող նյութատեխնիկական ռեսուրսների, անհրաժեշտ հումքի, օժանդակ նյութերի օգտագործման չափերը ն այլն: Մեծանում են տնտեսության պահանջը էլեկտրոէներգիայի, տրանսպորտի, կապի միջոցների, արտադրանքի պահպանման տարողությունների նկատմամ: Աճում է գյուղատնտեսական արտադրության կախվածությունը նորոգման տեխնիկական ծառայություններից, նյութատեխնիկական մատակարարման կազմակերպություններից, ինժեներական, անասնաուժական, ագրոնոմիական ն այլ ծառայու26

թյուններից: Ուստի անհրաժեշտ քանակի գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության համար անհրաժեշտ է հավասարաչափ զարգացնել ինչպես գյուղատնտեսության, այնպես էլ դրան սպասարկող, մատակարարող ն իրացնող ճյուղերն ու կազմակերպությունները: Այսպիսի ճյուղերի ն ծառայությունների ամողջությունը տնտեսագիտության մեջ կոչվում է ենթակառուցվածք: Ենթակառուցվածքը տնտեսական ու սոցիալական վերարտադրության նականոն պայմաններն ապահովող ճյուղերի ն արտադրությունների համալիր է, որը տեխնոլոգիական, արտադրական, տնտեսական գործընթացների արելավման ն կազմակերպչական կապերի ընդլայնման ու ամրապնդման միջոցով նպաստում է ԱԱՀ-ի արդյունավետ գործունեությանը: Ենթակառուցվածքն արտադրողական ուժերի անաժանելի մասն է: Այն հանդես է գալիս որպես գյուղատնտեսության ինտենսիվացման գործոններից մեկը: Ենթակառուցվածքի խնդիրներն են` Ապահովել տնտեսությունների, կազմակերպությունների արդյունավետ գործունեություն ն ուղղված է ԱԱՀ-ի արձրորակ ու մեծ քանակությամ վերջնական արդյունք ստանալուն: Հանդես է գալ որպես գյուղատնտեսական արտադրության ինտենսիվացման ն արդյունավետության արձրացման կարնոր գործոն: Ըստ գյուղատնտեսության ինդուստրացման, քիմիացման, ոռոգման ն այլ առանձին գործոնների նպաստել ոչ միայն արտադրության միջոցների քանակական ավելացմանը, այլ նան մատակարարման համակարգի կազմակերպմանը, նյութադրամական ռեսուրսների առավել արդյունավետ օգտագործմանը: Գյուղատնտեսությունն աստիճանաար ազատել արտադրության սպասարկման գործառույթների կատարումից ն ուշադրությունը կենտրոնացնել հիմնական արտադրական գործունեության վրա: Նպաստել ԱԱՀ-ի համար կադրերի պատրաստմանը ն աշխատանքային ռեսուրսների վերարտադրությանը: Ենթակառուցվածքի մեջ մտնող ճյուղերը միատեսակ չեն ազդում արտադրական գործընթացի վրա ն համապատասխան տեղ են զաղեցնում հասարակական վերարտադրության համակարգում: Այս կապակցությամ կարնոր արտադրական նշանակությունն ունի ենթակառուցվածքի ճյուղերի դասակարգումը (գծապատկեր 1): Այն նպաստում է ուսումնասիրել ու միջճյուղային կապերը ն հիմնական արտադրության ու սպասրկող ճյուղերի միջն սահմանել օպտիմալ համամասնություն: Ժողովրդատնտեսական ենթակառուցվածքն իրենից ներկայացնում է ճյուղերի ն ծառայությունների համակարգ՝ ուղղված ժողտնտեսության գործընթացների արդյունավետ սպասարկմանը: Այսպես, խոշոր ենթակառուցվածքային համալիր է հանդիսանում երկրի միասնական էներգետիկ համակարգը, միասնական կապի համակարգը ն այլն: Այն կոչված է ավարարելու ժողտնտեսության պահանջները էլեկտրոէներգիայով, ապահովել հաղորդակցության ն տրանսպորտային նորմալ կապ: Գոտիական ենթակառուցվածքն կապված է առանձին տնտեսական գոտիների զարգացման, տարածքային արտադրական համալիրների ձնավորման հետ:

Գծապատկեր 1

ԱԱՀ-ի ենթակառուցվածքները

Ըստ արտադրության ողջ գործընթացի վրա ունեցած ազդեցության աստիճանի Արտադրական Սոցիալական

Ըստ տարածքային հատկանիշի

Ժողովրդատնտեսական

Տարածաշրջանային Տեղական կամ արտադրական

Ըստ ճյուղային հատկանիշի

Ըստ գործառույթային նշանակության

Միջճյուղային

Ոլորտներ

Ներճյուղային

Ըստ գյուղատնտեսության սպասարկման Ըստ արտադրանքը մինչն սպառողին հասցնելու շարժի

Տեղական կամ արտադրական ենթակառուցվածքը աղկացած է առանձին արտադրական գործունեություն ապահովող տարրերից ն արտադրություններից: Դրանք են մեքենաների նորոգման ն տեխնիկական սպասարկման, էներգետիկ, պահեստային ն սառնարանային տնտեսությունները, ներտնտեսային ն միջտնտեսային ճանապարհների շինարարական կազմակերպությունները ն այլն: Ենթակառուցվածքային ճյուղերն ըստ ճյուղային հատկանիշի աժանվում են միջճյուղայինի ն ներճյուղայինի:

Միջճյուղային ենթակառուցվածքը կոչված է սպասարկել ժողտնտեսության շատ ճյուղեր ն առաջին հերթին տրանսպորտը, էլեկտրամատակարարումը ն կապը: Ներճյուղային ենթակառուցվածքը նպաստում է կոնկրետ ճյուղի գործունեությանը: Օրինակ, որպես գյուղատնտեսության ճյուղ, անջարաուծության հաջող զարգացումը հնարավոր չէ առանց սերմնաուծության, գիտական ապահովման, մթերքների պահպանման համար անհրաժեշտ պայմանների ստեղծման, տեխնիկայի ն միջոցների նորոգման ն սպասարկման կազմակերպման: Անասնաուծության ներճյուղային ենթակառուցվածքում կարնոր տեղ է հատկացվում անասնաուծական սպասարկմանը: Ըստ ֆունկցիոնալ նշանակության ԱԱՀ ենթակառուցվածքները աժանվում են երկու գլխավոր ոլորտների` Առաջին ոլորտն ըստ գյուղատնտեսության սպասարկման, ներկայացնում է մեքենաների ն միջոցների նորոգման ն տեխնիկական խնամքների, սպասարկման, ինչպես նան տրանսպորտային, հողաշինարարական, ջրամատակարարման կազմակերպությունները, ագրոնոմիական, անասնաուծական տեղեկատվական ծառայությունները, նյութատեխնիկական մատակարարման ն էլեկտրոֆիկացման համակարգը: Երկրորդ ոլորտը աղկացած է վերամշակման, փոխադրման, արտադրանքի պահպանման կազմակերպություններից: Ազատ շուկայական տնտեսության արդյունավետ գործունեությունը կարող է ապահովել միայն այդ համակարգի ենթակառուցվածքների փոխկապակցության արդյունքում: Համակարգի որնէ տարրի անհամապատասխանությունը մյուսներին անմիջապես հանգեցնում է ացասական երնույթների ի հայտ գալուն: 3.2. Արտադրական ենթակառուցվածքների տնտեսական նշանակությունը Արտադրական ենթակառուցվածքների hասկացությունը, կազմը ն ձնավորման առանձնահատկությունները - Արտադրական ենթակառուցվածքի կազմում ընդգրկվում են ճյուղեր, որոնք ապահովում են արտադրության միջոցների նորմալ գործունեություն ն նպաստում են հուսալիության ն աշխատունակության պահպանմանը: Արտադրական ենթակառուցվածքի կազմի մեջ մտնում են արտադրական նշանակության տրանսպորտը, նորոգման-տեխնիկական, սառնարանային ն պահեստային տնտեսությանը, կապը ն հաղորդակցությունը, էլեկտրաէներգիայի հաղորդման գծերը, տեխնիկական սպասարկման կայանները, գիտաարտադրական լաորատորիաները, հաշվողական կենտրոնները: Այստեղ մտնում են նան մասնագիտական սպասարկման ենթաաժիններն ու ծառայությունները` ագրոնոմիական, ույսերի պաշտպանության, անասանապահական-անասնաուժական, իրավաանական, գիտական ն տեղեկատվական ն այլն (գծապատկեր 2): Արտադրական ենթակառուցվածքի ձնավորման վրա ազդում են մի շարք գործոններ: Դրանցից հիմնականներն են` նակլիմայական, հողային պայմանները, տեղադրվածությունը, ջրապահովվածությունը ն հողային ֆոնդի կոնֆի29

գուրացիան, ճանապարհների վիճակը, ձեռնարկության տեղադրվածությունը, արտադրության մասնագիտացման ն համակենտրոնացման մակարդակը: Այս գործոններից շատ անով կախված է ինչպես արտադրական ենթակառուցվածքների կազմը, այնպես էլ ներտնտեսային ենթաաժիններն ու ձեռնարկության ֆունկցիոնալ գործունեության յուրահատկությունը: Գծապատկեր 2 Արտադրական ենթակառուցվածք

Գյուղատնտեսությանը սպասարկող ճյուղեր Տրանսպորտ (ճանապարհային ցանց) էլեկտրաէներգիայի հաղորդման գծեր Հողաարելավման ն ոռոգման կառույցներ

Կապ ն հաղորդակցություն

Նյութատեխնիկական մատակարարում

Արտադրանքի մթերում, իրացում

Պահեստային, սառնարանային, էլնատորային տնտեսություններ

Հատուկ սպասարկման ստորաաժանումներ ն ծառայություններ Ագրոտեխնիկական Բույսերի պաշտպանության Անասնաուժական ն անասնաուծական Արհեստական սերմնավորման Նորոգման, տեխնիկական Իրավաանական Գիտական ն տեղեկատվական

Արտադրական ենթակառուցվածքի տնտեսական արդյունավետության հիմնական ցուցանիշին են վերագրվում օյեկտի, ծառայությունների ն ստորաաժանումների ենթակառուցվածքների ստեղծման հետգնման ծախսերի հատուցելիությունը՝ Ավ , Ե հ.Í ՆÍ որտեղ` Ե հ.Í -ն արտադրական ենթակառուցվածքի ծախսերի հետգնումն է, տարի, Ա վ -ն` գյուղատնտեսության վերջնական արժեքը, դրամ,

Ն Í -ն` արտադրական ենթակառուցվածքի ստեղծման համար նյութական ծախսերը, դրամ: 3.3. Սոցիալական ենթակառուցվածքները ն դրա դերը գյուղատնտեսության զարգացման մեջ Սոցիալական ենթակառուցվածքների նշանակությունը ն խնդիրները: Գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների արդյունավետ արտադրական գործունեությունը պահանջում է աշխատողների համար անհրաժեշտ պայմանների ստեղծում ինչպես արտադրական գործընթացում, այնպես էլ աշխատուժի վերարտադրության ժամանակ: Այս խնդիրը կատարում են սոցիալական ենթակառուցվածքների ենթաաժիններն ու ծառայությունները: Սոցիալական ենթակառուցվածքն իրենից ներկայացնում է հասարակության արտադրողական ուժերի մի մասը, որոնք ուղղված են արտադրության գործընթացում, աշխատողների արդյունավետ գործունեության համար, անհրաժեշտ պայմաններ ստեղծելուն: Սոցիալական ենթակառուցվածքի գլխավոր խնդիրը հանդիսանում է գյուղական նակչության սոցիալ-կենցաղային պայմանների հետագա արելավումը: Սոցիալական ենթակառուցվածքների ճյուղերը անմիջականորեն չեն մասնակցում վերջնական արտադրանքի ստեղծմանը, այն նորմալ պայմաններ է ապահովում արտադրական գործընթացն իրականացնելու համար: Սոցիալական ենթակառուցվածքի դերը կայանում է նրանում, որ այն նպաստում է արտադրությանը պահանջվող որակյալ կադրերով ապահովմանը, նրանց վերարտադրությանն ու գյուղական վայրերում հիմնավորվելուն, աշխատանքի պաշտպանությանն ու տեխնիկական անվտանգությանը: Սոցիալական ենթակառուցվածքի ենթաաժինները մասնակցում են ձեռնարկության աշխատողների ն նրանց ընտանիքի անդամների կուլտուր-կենցաղային պահանջների ավարարմանը: Սոցիալական ենթակառուցվածքում առկա են առանձնահատկություններ, որոնք արտացոլում են գյուղատնտեսական արտադրության յուրահատկություններով: Սոցիալական ենթակառուցվածքի օյեկտները ստեղծվում են ինչպես գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների ն գյուղական նակչության նյութադրամական ռեսուրսների, այնպես էլ պետական ն օտարերկրյա ներդրումների հաշվին: Գյուղական վայրերում սոցիալական ենթակառուցվածքի ենթաաժինները սպասարկում են ոչ միայն գյուղատնտեսության մեջ աշխատողնե31

րին, այլն ձեռնարկության շրջակայքում նակվողներին: Գյուղում սոցիալական ենթակառուցվածքի օյեկտները, որպես կանոն, կենտրոնացված են տնտեսության տարածքում, որը դժվարեցնում է դրանց արդյունավետ օգտագործումը: Գյուղատնտեսական արտադրության սեզոնային նույթն իր կնիքն է դնում սոցիալական ենթակառուցվածքի ենթաաժինների աշխատանքի ն ծառայությունների վրա: Սոցիալական ենթակառուցվածքի օյեկտների ստեղծումն ու ռացիոնալ գործունեությունը, մինչն վերջերս, կախված էր այդ տարածքում տեղադրված ձեռնարկության զարգացման մակարդակից: Սոցիալական ենթակառուցվածքի ենթաաժինների ձնավորման համար տնտեսություններն առանձնացնում էին անհրաժեշտ նյութադրամական ն աշխատանքային ռեսուրսներ: Սոցիալական ենթակառուցվածքների կազմը ն կառուցվածքը: Գյուղատնտեսության մեջ սոցիալական ենթակառուցվածքի օյեկտներին են վերաերվում նակկոմունալ տնտեսությունները, առողջապահական ն նախադպրոցական հաստատությունները, աշխատանքի պաշտպանության գծով ծառայությունները, մարզական-վերականագնողական կազմակերպությունները, տրանսպորտը, աշխատողներին ն ծառայողներին սպասարկողները, կապի ն հաղորդակցության ծառայությունները: Ըստ նպատակային նշանակության, սոցիալական ենթակառուցվածքները աժանվում են երկու խմի (Գծապատկեր 3): Գծապատկեր 3 Սոցիալական ենթակառուցվածք Կազմակերպությունների գործող ստորաաժանումներ ն ծառայություններ

Բնակչությանը սպասարկող կազմակերպություններ ն հաստատություններ

Հանգստի սենյակներ

Բնակարանայինկոմունալ

Բուֆետներ ն կրպակներ Կրթական ն մշակութային ճաշարաններ, դաշտային խոհանոցներ

Սպորտային

Բաղնիքներ

Բժշկական

Բժշկական կետեր

Հասարակական սնունդ ն առնտուր

Մարդատար տրանսպորտ Աշխատանքի պաշտպանության ծառայություններ ՈՒսումնա-արտադրական կոմինատներ

Մանկականնախադպրոցական Տրանսպորտ (նակչությանը սպասարկող) Կոմունալ-կենցաղային

Առաջին խմին են վերաերվում ձեռնարկություններին համագործակցող ենթաաժիններն ու ծառայությունները, որոնք ուղղված են արտադրության գործընթացում աշխատանքի պայմանների, աշխատողների հանգստի ն տեխնիկայի անվտանգության արելավմանը: Երկրորդ խմի մեջ են մտնում նակչությանը սպասարկող կազմակերպություններն ու հաստատությունները: Դրանց են պատկանում նակ-կոմունալ տնտեսությունները, կենցաղային ծառայության ձեռնարկությունները, առողջապահական հաստատությունները (պոլիկլինիկա, հիվանդանոց), մարզական ն նախադպրոցական հաստատությունները, մշակույթի տունը, առնտրի ձեռնարկությունները ն այլն: Սոցիալական ենթակառուցվածքի այս օյեկտները կոչված են գյուղական նակչության աշխատանքի ն սոցիալական վիճակի արելավմանը: Ներկայումս, գյուղում սոցիալական ոլորտի զարգացման անավարարությունը երեցին նրան, որ գյուղական վայրերում նակչության սոցիալական անպաշտպանվածությունն ավելի արձր է, քան քաղաքում:

ԳԼՈւԽ 4. ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍՈւԹՅԱՆ ՏԵՂԱԲԱՇԽՈւՄԸ, ՄԱՍՆԱԳԻՏԱՑՈւՄԸ,

ԿՈՈՊԵՐԱՑՈւՄԸ ԵՎ ՀԱՄԱԿԵՆՏՐՈՆԱՑՈւՄԸ

4.1. 4.2. 4.3.

Տեղաաշխումը, որպես աշխատանքի հասարակական աժանման ձն Գյուղատնտեսության մասնագիտացումը ն կոոպերացումը Արտադրության կոոպերացումը ն համակենտրոնացումը գյուղատնտեսության մեջ

4.1. Տեղաաշխումը, որպես աշխատանքի հասարակական աժանման ձն Տեղաաշխման հասկացությունը ն արդյունավետությունը: Տեղաաշխումը հանդիսանում է աշխատանքի հասարակական աժանման գլխավոր ձնը: Աշխատանքի հասարակական աժանման գործընթացը նորոշ է ժողտնտեսության ոլոր ճյուղերին, այդ թվում ն գյուղատնտեսությանը: Սակայն գյուղատնտեսական արտադրությունն ունի իր առանձնահատուկ գծերը, որոնք արտահայտում են տնտեսական օրինաչափություններն ու վերարտադրության նականոն գործընթացները: Դրանք այս կամ այն չափով ազդեցություն են գործում ճյուղում աշխատանքի հասարակական աժանման մակարդակի վրա: Գյուղատնտեսության կարնոր առանձնահատկություններից մեկը կայանում է նրանում, որ այստեղ արտադրության գործընթացում մի կողմից մասնակցում են մեքենաներն ու տեխնոլոգիական սարքավորումները, իսկ մյուս կողմից` կենդանի օրգանիզմները: Այս կապակցությամ գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքի աժանումը կատարվում է ոչ այնպես, ինչպես տեղի է ունենում արդյունաերությունում, որտեղ առանձին տեսակի արտադրանքի արտադրության գծով աշխատանքի աժանման հետ միասին տեղի է ունենում աշխատանքի աժանում ըստ տեխնոլոգիական գործընթացների, ըստ առանձին մասերի ն պատրաստի տվյալների արտադրության գծով: Գյուղատնտեսության տեղաաշխումն իրենից ներկայացնում է առանձին տեսակի արտադրանքի արտադրության աշխարհագրական կամ տարածքային

աժանում տարածաշրջանում, հանրապետությունում, մարզերում: Գյուղատնտեսության տեղաաշխումն առավել լրիվ նութագրվում է այնպիսի ցուցանիշներով, ինչպիսին է արտադրանքի կոնկրետ տեսակի չափերը գոտում ն ընդամենը համախառն ու ապրանքային արտադրանքի տեսակարար կշիռն առանձին շրջաններում: Ըստ նատնտեսական գոտիների օպտիմալ տեղաաշխումը հանդիսանում է արտադրանքի արտադրության ավելացման ն էժանացման կարնոր պայման: Այս դեպքում, այսպիսի տեղաաշխումը նպաստում է հողի, նյութատեխնիկական ն աշխատանքային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործմանը, ինչպես նան արտադրանքի ոչ արդյունավետ փոխադրումների կրճատմանը: Աշխատանքի տարածքային տեղաաշխումը նպաստում է արտադրության մասնագիտացմանն ըստ առանձին գոտիների ն շրջանների: Արտադրության մասնագիտացման խորացումը նպաստում է նան ճյուղերում գիտատեխնիկական առաջընթացի ձեռքերումների ներդրմանը: Իր հերթին մասնագիտացման զարգացումն էական ազդեցություն է գործում արտադրության համակենտրոնացման վրա: Այսպիսով, գյուղատնտեսության մեջ այս երեք հասկացությունները` տեղաաշխումը, մասնագիտացումը ն համակենտրոնացումը սերտորեն փոխկապակցված են իրար հետ ն մեկի փոփոխությունը տանում է մյուսի էական փոփոխության: Մասնագիտացման խորացումը ն համակենտրոնացման զարգացումն ըստ գոտիների գյուղատնտեսության տեղաաշխման պայմաններում նպաստում է մեքենայացման միջոցների լայն կիրառմանը, հետնաար քիմիացմանը ն ճյուղերի ինտենսիվացմանը: Գյուղատնտեսության տեղաաշխումը սերտորեն կապված է տեխնիկական առաջընթացի հետ: Տեղաաշխումը խթանում է տեխնիկական առաջընթացին, ինչպես ողջ գյուղատնտեսությունում, այնպես էլ նրա առանձին ճյուղերում: Իր հերթին գյուղատնտեսության պահանջը մասնագիտացված մեքենաների ն սարքավորումների նկատմամ ծառայեց մեքենաշինության, քիմիական, խտացրած կերերի, սննդի ն արդյունաերական այլ ճյուղերի զարգացմանը գոտիներում: Գյուղատնտեսության տեղաաշխումը ն նրա օպտիմալ աժանումը (աշխումը) ըստ գոտիների հանդիսանում է ընդլայնված վերարտադրության կարնոր գործոններից մեկը: Գյուղատնտեսության ճիշտ տեղաաշխումը նպաստում է լրացուցիչ զուտ եկամտի ստացմանը, հիմնական ն շրջանառու ֆոնդերի արդյունավետ օգտագործմանը, ժամանակակից ն որակյալ նյութական ռեսուրսների փոխհատուցմանը: Շուկայական հարաերությունների անցման պայմաններում առաջացան գյուղատնտեսության տեղաաշխման մի քանի առանձնահատկություններ: Ժողտնտեսության ճյուղերի միջն արտադրական ն տնտեսական կապերի խզումը, գյուղատնտեսական արտադրանքի, ձեռնարկությունների ապրանքների ն ծառայությունների գների անհամամասնության խորացումը նպաստեցին ագրարային սեկտոր նյութական ռեսուրսների մատակարարման կրճատմանը ն տնտեսավարման վերջնական արդյունքի վրա տեղաաշխման գործոնների ազդեցության նվազմանը: Վերջին տարիներին իջել է գիտատեխնիկական առաջընթացի ազդեցությունը ինչպես գյուղատնտեսական, այնպես էլ արդյունաերական ն վերամշակող ձեռնարկությունների արտադրության տեղաաշխման վրա: Գյուղատնտեսական սեկտորի պահանջի կտրուկ նվազումը մասնագիտացված մեքե34

նաների, սարքավորումների, տեխնիկայի նկատմամ, հիմնական պատճառ հանդիսացան երկրի մասնագիտացված գոտիներում գյուղատնտեսական մեքենաշինության, քիմիացման, խտացրած կերերի, սննդի, տեքստիլ արդյունաերության ճյուղերի սեղմմանը: Սա իր հերթին հասցրեց, ինչպես ողջ գյուղատնտեսության, այնպես էլ ԱԱՀ-ի առանձին ճյուղերի, ընդլայնված վերարտադրության տեմպերի դանդաղեցմանը: Գյուղատնտեսության տեղաաշխման տնտեսական արդյունավետությունը նութագրվում է նեղեն ն արժեքային ցուցանիշների համակարգով: Դրանցից հիմնականները հանդիսանում են` արտադրության ծավալը, արտադրանքի տեսականին ն որակը, որոնք կոչված են ավարարելու նակչության ն վերամշակող ձեռնարկությունների պահանջարկը, միավոր արտադրանքի արտադրության ն փոխադրման վրա աշխատանքային ծախսումները, գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության չափը ճյուղի մեկ աշխատողի հաշվով, մեկ հեկտար գյուղատնտեսական պիտանի հողերի ն վարելահողերի հաշվով գյուղատնտեսական արտադրանքի ելքը, գյուղատնտեսության մեջ ինվեստիցիաների ն կապիտալ ներդրումների փոխհատուցումը, զուտ եկամուտը ն շահույթը մեկ հեկտարի ն միջին տարեկան մեկ աշխատողի հաշվով, գյուղատնտեսության շահութաերության մակարդակը: Գյուղատնտեսության տեղաաշխման հիմնական սկզունքները: Գյուղատնտեսության ռացիոնալ տեղաաշխումը հիմնվում է կարնոր սկզունքների վրա, որոնք արտահայտում են օյեկտիվ պահանջներ հասարակական հարաերությունների զարգացման հանդեպ: Արտադրանքի արտադրությունը պետք է իրականացնել այն շրջաններում, որտեղ ապահովվում է նրա անընդհատ աճը, իսկ նրա արտադրության ն փոխադրման վրա հասարականորեն անհրաժեշտ աշխատանքային ծախսերն ամենափոքրն են: Հետնաար, գյուղատնտեսության տեղաաշխման ժամանակ անհրաժեշտ է ելնել հասարակական ծախսերի կրճատման հաշվին առավելագույն արտադրանքի ստացման հնարավորությունից: Գյուղատնտեսական արտադրության ռացիոնալ տեղաաշխման գլխավոր չափանիշը հանդիսանում է աշխատանքային ծախսերի առավելագույն տնտեսումը: Գյուղատնտեսության տեղաաշխման ժամանակ կարնոր նշանակություն ունի նակլիմայական պայմանների համակողմանի ուսումնասիրումը: Գյուղատնտեսական մշակաույսերի երքատվությունը ն անասունների մթերատվությունը, որպես կանոն, արձր է այն գոտիներում, որտեղ գոյություն ունեն կլիմայական, հողային ն նական առավել արենպաստ պայմաններ: Բնական գործոնները նկատելի ազդեցություն են գործում գյուղատնտեսական աշխատանքների կատարման տեխնոլոգիայի, վնասատուների ն հիվանդությունների դեմ պայքարի կազմակերպման, տրակտորների ն գյուղատնտեսական մեքենաների ն վերջին հաշվով՝ միավոր արտադրանքի հաշվով կատարվող ծախսերի չափի վրա: Բնական պայմանների հետ սերտորեն կապված է գյուղատնտեսական մշակաույսերի ցանքատարածությունների կառուցվածքը, անասունների ցեղային կազմը, նյութատեխնիկական մատակարարման տեսակը ն արժեքը:

Գծապատկեր 4 Գյուղատնտեսության տեղաաշխման սկզունքները Գյուղատնտեսության տեղաաշխման սկզունքները Արտադրության տեղաաշխումն այն տարածաշրջաններում, որտեղ համախառն արտադրանքի ավելացումը ձեռք է երվում նյութական ն աշխատանքային ծախսերի տնտեսման պայմաններում Արտադրությունը տեղաաշխումը՝ հաշվի առնելով նակլիմայական պայմանները Աշխատանքային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը Տրանսպորտի ոլոր տեսակների զարգացման մակարդակը Գյուղատնտեսության ն արդյունաերության միջն ճիշտ համամասնության սահմանումը Հումքի աղյուրներին արդյունաերական կազմակերպությունների մոտեցումը, իսկ գյուղացիական տնտեսություններն՝ իրենց արտադրանքի սպառման վայրերին Գիտատեխնիկական առաջընթացը ն նյութատեխնիկական ազայի կատարելագործումը Երկրի տնտեսական ն պարենային անվտանգության ամրապնդումը Գյուղատնտեսության տեղաաշխումն անհրաժեշտ է իրականացնել՝ հաշվի առնելով արդյունաերական ձեռնարկությունները հումքի աղյուրներին, իսկ գյուղատնտեսականը` արտադրանքի պահանջարկի վայրերին մոտ գտնվելը: Արդյունքում իջնում է արտադրանքի տեղափոխման վրա աշխատանքային ն նյութական միջոցների ծախսերը ն կրճատվում` փոխադրման ընթացքում կորուստները: Ցածր փոխադրունակության գյուղատնտեսական արտադրանքների արտադրությունը պետք է տեղադրել մերձքաղաքային գոտում, խոշոր քաղաքներին ն արդյունաերական կենտրոններին մոտ, իսկ մրգերինը ն անջարեղենինը` վերամշակող ձեռնարկությունների հումքային գոտում: Հումքի աղյուրներին մոտ տեղադրվում են շաքարի, ալկոհոլային, պահածոների, ինչպես նան մի շարք տեխնիկական մշակաույսերի նախնական մշակման ձեռնարկությունները:

Գոտու, կոնկրետ տեսակի արտադրանքի արտադրության համար տեղաաշխվում են հացահատիկի մեքենայացված շտեմարաններ, պտղաանջարեղենի պահեստարաններ, սառնարաններ ն պահեստային տնտեսությունը: Կաթի վերամշակման ձեռնարկությունները տեղադրվում են հումքի արտադրության շրջաններին մոտ: Մսի վերամշակմանը` անասունների տման գոտիներում: Սրա հետ միասին կաթնային ն մսային տավարաուծության զարգացման ն տեղաաշխման համար կարնոր պայման է հանդիսանում կերի կայուն ազայի առկայությունը: Գյուղատնտեսական արտադրության տեղաաշխման կարնոր սկզունք է հանդիսանում գյուղատնտեսության ն արդյունաերության միջն օպտիմալ համամասնության սահմանումը, արդյունաերության առաջատար դերով: Արդյունաերության զարգացման ն տեղաաշխման մակարդակից որոշակի չափով կախված են գյուղատնտեսության տեխնիկական հագեցվածությունը ն երկրագործության ու անասնաուծության ճյուղերում արտադրվող արտադրանքի ընդլայնման տեմպերը: Արդյունաերության տեղաաշխումը երկրի համապատասխան գոտիներում նպաստում է նակչության կենտրոնացման արձրացմանը, ն հետնաար, գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության զարգացմանը, հատկապես` արագ փչացող ն ցածր փոխադրունակություն (կաթ, անջարեղեն, պտուղ, հատապտուղ ն այլն) ունեցողներինը: Արդյունաերական կենտրոններին մոտ կազմակերպվում են մերձքաղաքային տիպի մասնագիտացված տնտեսություններ: Գյուղատնտեսության տեղաաշխման ընթացքում, անհրաժեշտ է հաշվի առնել ոլոր տեսակի տրանսպորտային միջոցների զարգացման մակարդակը, տրանսպորտային միջոցներով ապահովվածությունը, այդ թվում ն ճանապարհային ցանցը: Գոտու տարածքում խճուղային, երկաթուղային ն ջրային ուղիների առկայությունը, տրանսպորտային միջոցների զարգացումը հնարավորություն է տալիս ռացիոնալ տեղաաշխել գյուղատնտեսական արտադրությունը, խորացնել տնտեսությունների մասնագիտացումը, կրճատել գյուղատնտեսական արտադրանքի ն արդյունաերական ապրանքի տեղափոխման ժամանակը ն նկատելի չափով իջեցնել եռների տեղափոխման համար կատարվող ծախսերը: Այդ կապակցությամ, գյուղատնտեսության տեղաաշխման ժամանակ, հաշվարկում են գյուղատնտեսական արտադրանքի փոխադրման վրա կատարվող նյութադրամական միջոցների ծախսերը ն նյութատեխնիկական միջոցները: Այդ նպատակով օգտագործվում են երովի ծախսերի ցուցանիշները հետնյալ անաձնի տեսքով. Ծö Ի ա  Գ.Ա կ .ն ˜ Կ . Ն տ որտեղ` Իա - գյուղատնտեսական միավոր արտադրանքի ինքնարժեքն է, դրամ, ԿՆտ - միավոր արտադրանքի հաշվով կատարվող տեսակարար կապիտալ ներդրումներն են, դրամ, Ծփ - միավոր արտադրանքը սպառողին հասցնելու ծախսերը, դրամ, Գ.Ակ.ն - կապիտալ ներդրումների արդյունավետության գործակիցն է: Տրանսպորտային զարգացումը ն հաղորդակցման ճանապարհների ընդլայնումը կարնոր դեր են խաղում մեծածավալ ն արագ փչացող արտադրանքի տեղաաշխման ժամանակ, որոնք պահանջում են արագ փոխադրում դեպի

պահպանման ն վերամշակման կետեր: Սա առաջին հերթին վերաերվում է այնպիսի արտադրանքի տեսակներին, ինչպիսիք են կաթը, կարտոֆիլը, անջարեղենը, պտուղը, շաքարի ճակնդեղը: Այս դեպքում անհրաժեշտ է խուսափել ոչ ռացիոնալ հեռավոր ն հանդիպակաց գյուղատնտեսական ու արդյունաերական եռների փոխադրումներից: Հեռավոր ն ազմաթիվ փոխադրումների ընթացքում արտադրանքի զգալի մասը կորցնում է իր սպառողական հատկությունները ն փչանում է: Գյուղատնտեսության ռացիոնալ տեղաաշխումն անհրաժեշտ է իրականացնել` հաշվի առնելով նան տվյալ նապատմական տարածքում ապրող նակչության ունակությունները: Օրինակ` Արարատյան դաշտավայրում, դեռ շատ վաղուց իրականացվում է խաղողի, պտղի ն անջարեղենի մշակությունը, Սնանի ավազանում ն Լոռիում` կարտոֆիլի ն այլն: Բարձր ինտենսիվ գյուղատնտեսությունն անհնարին է առանց գիտատեխնիկական առաջընթացի նվաճումների ն ճյուղի նյութատեխնիկական ազայի կատարելագործման: Գյուղատնտեսությունում տեխնիկական միջոցների աճի հետ կտրուկ աճել է ուսաուծության ն անասնաուծության մեքենայացման մակարդակը, իջել գյուղատնտեսական հիմնական տեսակի արտադրանքների արտադրության աշխատատարությունը: Գիտության ն տեխնիկայի զարգացումը նպաստեց գյուղատնտեսական մշակաույսերի նոր, արձր երքատու սորտերի ն հիրիդների ստեղծմանը, արձր մթերատու անասունների ներդրմանը, մշակաույսերի մշակության առաջավոր տեխնոլոգիաների, վնասատուների ն հիվանդությունների դեմ պայքարի քիմիական ու կենսաանական միջոցների, գյուղատնտեսական արտադրության վարման նոր մեթոդների ն ձների կիրառմանը: Գիտատեխնիկական առաջընթացի արագացումը նպաստել է գյուղատնտեսության նյութատեխնիկական ազայի ամրապնդմանը: Սա էլ իր հերթին` գյուղատնտեսական հիմնական մշակաույսերի ցանքատարածությունների ընդլայնմանը, անասունների ն թռչունների գլխաքանակի ավելացմանը, գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության ավելացմանը: Ներկա պայմաններում գյուղատնտեսության տեղաաշխումը պետք է իրականացվի, հաշվի առնելով նակչության համար կարնոր սննդամթերքի, իսկ վերամշակող ձեռնարկությունների՝ գյուղատնտեսական հումքի պահանջը: Բնակչության մեկ շնչի հաշվով գյուղատնտեսական արտադրության արտադրանքի չափը պարզ պատկերացում է տալիս գյուղատնտեսության զարգացման մակարդակի ն երկրի տարածքում դրա ռացիոնալ տեղաաշխման մասին: Գյուղատնտեսության տեղաաշխման ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել ինչպես կոնկրետ շրջանի, այնպես էլ ողջ երկրի պահանջները: Երկրի նակչությանն անհրաժեշտ սննդամթերքներով ապահովելու համար, առաջին հերթին պետք է տեղաաշխել այն ճյուղերը, որոնք ժողտնտեսության համար ներկայացնում են ամենամեծ հետաքրքրություն: Դրա հետ մեկտեղ, անհրաժեշտ է որոշել ապրանքային արտադրանքի այն մասը, որը պետք է օգտագործվի տվյալ շրջանում, ինչպես նան մարզից ն հանրապետությունից դուրս: Այստեղ ոչ պակաս նշանակություն ունի առանձին տեսակի արտադրանքի արտադրության ն տեղափոխման վրա աշխատանքի հասարակական ծախսերը:

Գյուղատնտեսական արտադրության տեղաաշխման վրա ազդում են նան այլ գործոններ, սակայն վերը թվարկվածները ներառում են ճյուղի զարգացման կարնոր ուղիները: Այսպես, գյուղատնտեսության տեղաաշխման ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել շրջանների տնտեսական զարգացման մակարդակի հավասարեցման, ինչպես նան երկրի տնտեսական քաղաքականության, ն աշխատանքի միջազգային աժանման գործոնները: Գյուղատնտեսության տեղաաշխման գործոնների պահպանումն ապահովում է արտադրության անշեղ աճ ն արտադրանքի որակի արելավում, արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցում ն ուսաուծության ու անասնաուծական ճյուղերի արդյունավետության արձրացում: Գյուղատնտեսության տեղաաշխումն ըստ տնտեսական շրջանների: Հայաստանի տարածքում, իր առանձնահատուկ նական, կլիմայական ն ժողովրդագրական պայմանների ազդեցության ներքո ստեղծվել են տնտեսական շրջանների զարգացման համակարգ: Տնտեսական շրջաններն իրենցից ներկայացնում են ամողջական տնտեսական տարածքները, որոնք առաջացել են աշխատանքի հասարակական աժանման արդյունքում: Տնտեսական շրջանը դա ժողտնտեսական տարածքային համալիր է, որը միավորում է արդյունաերության տարեր ճյուղերը, գյուղատնտեսությունը ն տրանսպորտը: Տնտեսական շրջանների ձնավորումը հիմնվում է հետնյալ սկզունքների վրա` շրջանի մասնագիտացումը որոշող աշխատանքային տարածքային աժանման կատարելագործում, հասարակական արտադրության տնտեսական արդյունավետության արձրացում, յուրաքանչյուր տնտեսական շրջանի տնտեսությունների հետնողական ն հիմնավորված զարգացում: Գոտիների տնտեսությունների մասնագիտացման զարգացումը որոշում են միջշրջանային տնտեսական կապերը: Արդյունաերական ն գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության ն պահանջարկի աճի հետ ընդարձակվում ն ամրապնդվում են շրջանների միջն կապերը, զարգանում է տրանսպորտային կապը ն նոր ձեռնարկությունների շինարարությունը: Իր հերթին, հասարակական աշխատանքի տնտեսումը շատ անով կախված է գիտականորեն հիմնավորված տարածքային համաչափությունից: Գյուղատնտեսությունը, արձր տնտեսական շրջաններում, հանդես է գալիս ժողտնտեսական գոտու ամողջ կազմի գլխավոր մասը: Գյուղատնտեսական արտադրության զարգացումը կոնկրետ տնտեսական շրջանում կախված է, ինչպես, նրան արտադրության միջոցներով ապահովող, արդյունաերական ճյուղերի հաջող գործողություններից, այնպես էլ գյուղատնտեսական հումք վերամշակող ն սպասարկող ձեռնարկությունների ու կազմակերպությունների գործունեությունից: Ըստ տնտեսական շրջանների աշխատուժի աշխումը նպաստում է գոյություն ունեցող ռեսուրսների համալիր օգտագործմանը ն արդյունաերության ու գյուղատնտեսության ճյուղերի համաչափ զարգացմանը: ՀՀ-ում գյուղատնտեսության տարածքային տեղաաշխումն իրականացվում է ըստ տնտեսական շրջանների: Յուրաքանչյուր տնտեսական շրջան նութագրվում է յուրօրինակ նական ն տնտեսական պայմաններով, որոնք ազդեցություն են գործում գյուղատնտե39

սության տեղաաշխման ն ողջ տնտեսական գոտու համալիրի ձնավորման վրա: Տնտեսական շրջանների կազմի մեջ մտնում են` Արագածոտնի մարզ: Մինչն ագրարային արեփոխումները մարզի Արագածոտնի ն Ապարանի տարածաշրջանները դասվում էին Կենտրոնական, իսկ Թալինի, Աշտարակի տարածաշրջանները` Արարատյան հարթավայրի նախալեռնային գյուղատնտեսական գոտուն: Ըստ էության Կենտրոնական գոտին մասնագիտացված էր կաթնամսային տավարաուծության ն անջարաուծության ուղղությամ, իսկ Արարատյան հարթավայրի նախալեռնային գոտին` խաղողագործության ն պտղաուծության ուղղությամ, որն ըստ արտադրական պայմանների զուգացվում էր` կաթնամսային, տավարաուծության, խոզաուծության, անջարաուծության, ծխախոտագործության ն թռչնաուծության ճյուղերի հետ: Մարզային կտրվածքով դիտարկելիս ներկայումս գյուղատնտեսական արտադրությունը մասնագիտանում է կաթնամսային տավարաուծության ն պտղաուծության ուղղությամ: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ այսպիսի մասնագիտացումը միանգամայն համահունչ է ՀՀ-ն ներքին շուկայի ն արտահանման ռազմավարության ուղղությունների, ինչպես նան հնարավորություն է ընձեռնում առավել արդյունավետ օգտագործել մարզի նատնտեսական ներուժը: Արարատի մարզ: Մինչն ագրարային արեփոխումները Արարատի ն Արմավիրի մարզերը դասվում էին Արարատյան հարթավայրի գյուղատնտեսական գոտուն, որը մասնագիտացված էր խաղողագործական, պտղաուծական, անջարաուծական ուղղությամ, զուգակցված զարգացած կաթնային տավարաուծության հետ: Այս մասնագիտացումը միանգամայն նորոշ է այդ գյուղատնտեսական գոտում կազմավորված երկու մարզերին: Սակայն ներկայիս անցումային փուլում որպես գլխավոր ճյուղ հստակ դրսնորվում է անջարաուծությունը, ավելին` վերջին տարիների միջին տվյալներով անջարաոստանային (ներառյալ կարտոֆիլը) արտադրանքների տեսակարար կշիռը մարզի գյուղատնտեսական ապրանքային արտադրանքի կառուցվածքում կազմում է 46,59, իսկ խաղողը ն պտուղը միասին` 33,49: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ Արարատի մարզում առավել մրցունակ են խաղողագործության ն անջարաուծության ճյուղերը: Արմավիրի մարզ: Ինչպես նշվեց, Արարատյան հարթավայրի երկու մարզերն ունեն նատնտեսական պայմանների ընդհանրություններ ն Արարատի մարզին վերաերվող դիտարկումները նորոշ են նան Արմավիրի մարզին: Ավելին, այստեղ անջարաուծությունից հետո մեծ տեսակարար կշիռ ունի խաղողի արտադրությունը, ն վերջին տարիներին այգետարածքների ընդլայնման տեմպերն ավելի են խորացնում այդ միտումը: Արմավիրի մարզը, հանձինս Բաղրամյանի տարածաշրջանի, ունի դեռնս շրջանառության մեջ չներգրավված հողային ռեսուրսներ, որոնք ոռոգման ընդլայնման պայմաններում գյուղատնտեսական արտադրության զարգացման մեծ ներուժ են պարունակում: Գեղարքունիքի մարզ: Գեղարքունիքի մարզն ընդգրկում է Սնանի ավազանի նախկին տարածաշրջանները (Սնան, Գավառ, Մարտունի, Վարդենիս, ճամարակ): Մինչն արեփոխումները Սնանի ավազանի տարածաշրջանների գյուղատնտեսությունը մասնագիտացված էր մսակաթնային անասնապահությամ, ծխախոտագործությամ ն կարտոֆիլագործությամ:

Բնակլիմայական պայմաններից ելնելով մարզը աժանվում է երեք ենթագոտիների. առաջինը` 1400-2100մ ծովի մակերնույթից արձր (ճամարակ), երկրորդը` 2100-2500մ ն երրորդը` 2500մ-ից արձր: Վերջին ենթագոտին ն երկրորդ ենթագոտւ մի մասը կազմում են նական կերային հանդակներ: Կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ վերջին 5 տարիների տվյալներով գյուղատնտեսական արտադրությունը մասնագիտանում է կարտոֆիլագործական, մսակաթնային անասնաուծության արտադրական ուղղությամ, զարգացած է նան հացահատիկային տնտեսությունը: Լոռու մարզ: Լոռու մարզի տարածքը մինչն ագրարային արեփոխումներն ընդգրկում էր Լոռի-Փամակի գոտին (Ստեփանավան, Տավուշ), Հյուսիսարնելյան գոտու Թումանյանի ն Շիրակի գոտու Սպիտակի տարածաշրջանները: Մարզի տարածքը մինչն արեփոխումները մասնագիտացված էր կաթնային ն տոհմային տավարաուծհության, կարտոֆիլագործության, ճակնդեղագործության ն հացահատիկի արտադրական ուղղությամ: Վերջին տարիների ուսումնասիրությունները ն հաշվարկները ցույց են տալիս, որ մարզը մասնագիտացած է մսա-կաթնային անասնապահությամ, կարտոֆիլագործությամ, որը հիմնականում ձնավորվել է ներքին շուկայի պահանջարկից ելնելով: Սակայն մարզի նատնտեսական ներուժի, մասնավորապես հողային, աշխատանքային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը պահանջում է, որ գյուղատնտեսությունը զարգանա կաթնամսային անասնապահության, կարտոֆիլագործության, հացահատիկային տնտեսության, կերարտադրության, ճակնդեղագործության ն պտղաուծության արտադրական ուղղությամ: Կոտայքի մարզ: Կոտայքի մարզը մինչն արեփոխումները ընդգրկում էր Կենտրոնական գոտու Հրազդանի, Արարատյան հարթավայրի նախալեռնային գոտու Կոտայքի ն Նաիրիի տարածաշրջանները: Մինչն արեփոխումները մարզի տարածքը մասնագիտացված էր կաթնամսային-անասնապահությամ, թռչնաուծությամ, պտղաուծությամ, հացահատիկային տնտեսությամ ն անջարաուծությամ: Կատարված ուսումնասիրությունները ն հաշվարկները ցույց են տվել, որ Կոտայքի մարզում ձնավորվել է հետնյալ մասնագիտացումը` մսակաթնային անասնապահություն, թռչնաուծություն, պտղաուծություն ն անջարաուծություն: Շիրակի մարզ: Շիրակի մարզը մինչն արեփոխումները ընդգրկում էր Շիրակի գոտու Ախուրյանի, Անիի, Ամասիայի, Աշոտցքի ն Արթիկի նախկին տարածաշրջանները, որոնք զարգացած էին հիմնականում ճակնդեղագործությամ ն հացահատիկային տնտեսությամ: Զարգացման որոշակի մակարդակ էր ապահովում նան մսակաթնային տավարաուծությունը ն ոչխարաուծությունը: Վերջին տարիներին կատարված ուսումնասիրությունները ն հաշվարկները ցույց են տալիս, որ մարզը ներկայումս մասնագիտացված է մսակաթնային անասապահության, հացահատիկային տնտեսության, կարտոֆիլագործության արտադրական ուղղությամ: Սյունիքի մարզ: Մարզի տարածքն ընդգրկում է Զանգեզուրի գոտու Սիսիանի, Գորիսի, Կապանի ն Մեղրու նախկին տարածաշրջանները: Այն զաղեցնում է Հայաստանի հարավ-արնելյան մասը: Մինչն արեփոխումները մարզի տարածքի գյուղատնտեսությունն ուներ մսակաթնային տավարաուծու41

թյան, ոչխարաուծության, ծխախոտագործության, պտղաուծության արտադրական ուղղություն: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ մարզը մասնագիտացված է մսակաթնային անասնաուծության, կարտոֆիլագործության, պտղաուծության արտադրական ուղղությամ: Ընդհանուր առմամ ներկայումս ձնավորված մասնագիտացումը համապատասխանում է նախընտրելի մասնագիտացման հիմնական ուղղություններին, սակայն պահանջվում է մասնագիտացման առավել խորացում հացահատիկի արտադրության, Մեղրու տարածաշրջաններում մերձարնադարձային պտղատեսակների արտադրության ուղղությամ: Վայոց Ձորի մարզ: Մարզի տարածքը ընդգրկում է Վայք-Դարալագյազի գոտու նախկին Եղեգնաձորի ն Վայքի տարածաշրջանները: Մինչն արեփոխումները մարզի տարածքը մասնագիտացված էր ծխախոտագործությամ, խաղողագործությամ, պտղաուծությամ ն մսակաթնային տավարաուծությամ: Վերջին տվյալներով մարզում ձնավորվել է մսակաթնային անասապահությունը: Տավուշի մարզ: Մարզի տարածքն ընդգրկում է հյուսիս-արնելյան գոտու Նոյեմերյանի, Իջնանի ն Տավուշի նախկին տարածաշրջանները: Մարզի տարածքը մինչ արեփոխումներն ուներ ծխախոտագործական, պտղաուծական, կաթնամսային տավարաուծության, խաղողագործական ն խոզաուծական արտադրական ուղղություն: Կատարված ուսումանսիրություններով ն հաշվարկներով մարզի հիմնական մասնագիտացումը մսակաթնային տավարաուծությունն է: Սակայն մարզի նատնտեսական ներուժի օգտագործումը պահանջում է, որ մասնագիտացումն ընթանա մսակաթնային տավարաուծության, պտղաուծության, խաղողագործության, խոզաուծության, ծխախոտագործության արտադրական ուղղությամ: Այսպիսով, հանրապետության գյուղատնտեսությունում ձնավորված ներկայիս մասնագիտացման ուղղությունները չեն խում նատնտեսական ներուժի առավել արդյունավետ օգտագործման ն շուկայի պահանջներից: Այս իրավիճակի աստիճանական կարգավորման նպատակով հանրապետության նատնտեսական ներուժի հնարավորությունների գնահատման հիման վրա, ներկայացվում է հանրապետության մարզերի հեռանկարային նախընտրելի մասնագիտացման ուղղությունները: Վերջինս կարող է ուղենիշային լինել ինչպես ագրարային, այնպես էլ տարածքային զարգացման քաղաքականության համար: Նկատի ունենալով, որ հանրապետությունում առանձնացված գյուղատնտեսական գոտիները հիմնականում համընկնում են մարզային աժանմանը` կառավարելիության տեսանկյունից գոտիական մասնագիտացումը ն արտադրության տեղաաշխումը նպատակահարմար է գտնվել ներկայացնել մարզային կտրվածքով:

Աղյուսակ 5 Հանրապետության մարզերի գյուղատնտեսության գոտիական մասնագիտացումը ն գլխավոր ենթաճյուղերը (համախառն արտադրանքի կառուցվածքով) Մարզերը

Մինչն ագրարային արեփոխումները

Ներկայիս վիճակը

Հեռանկարային մասնագիտացումը

Արագածոտն

Բանջարաուծություն, խաղողագործություն, պտղաուծություն, կաթնամսային տավարաուծություն, ոչխարաուծություն

Արարատ

Խաղողագործություն, պտղաուծություն, անջարաուծություն, կաթնային տավարաուծություն, թռչնաուծություն

Գեղարքունիք

Մսակաթնային անասնապահություն, ծխախոտագործություն, կարտոֆիլագործություն

Կաթնամսային տավարաուծություն, պտղաուծություն, կարտոֆիլագործություն, ոչխարաուծություն, կերարտադրություն Խաղողագործություն անջարաուծություն խաղողագործություն, մսակաթնային տավարաուծություն, հացահատիկային տնտեսություն, պտղաուծություն, կարտոֆիլագործություն Մսակաթնային անասնապահություն, կարտոֆիլագործություն, հացահատիկային տնտեսություն, կերարտադրություն

Արմավիր

Խաղողագործություն, պտղաուծություն, անջարաուծություն, կաթնային տավարաուծություն, թռչնաուծություն խոզաուծություն, եթերայուղային արտադրություն

Կաթնամսային տավարաուծություն, կարտոֆիլագործություն, պտղաուծություն, հացահատիկային տնտեսություն Բանջարաուծություն խաղողագործություն, մսակաթնային տավարաուծություն, հացահատիկային տնտեսություն, պտղաուծություն, կարտոֆիլագործություն Կարտոֆիլագործություն, կաթնամսային անասնապահություն, հացահատիկային տնտեսություն, անջարաուծություն Բանջարաուծություն, հացահատիկային տնտեսություն, խաղողագործություն, մսակաթնային տավարաուծություն, կարտոֆիլագործություն, պտղաուծություն Կաթնամսային անասնապահություն, կարտոֆիլագործություն, հացահատիկային տնտեսություն,

Լոռի

Կաթնային ն տոհմային անասնապահություն, կարտոֆիլագործություն

Կոտայք

Կաթնամսային անասնապահություն, թռչնաուծություն, պտղաուծություն, հացահատիկային տնտեսություն, անջարաուծություն

Մսակաթնային անասնապահություն, անջարաուծություն, կարտոֆիլագործություն, հացահատիկային պտղաուծություն

Շիրակ

Մսակաթնային տավարաուծություն, ոչխարաուծություն, ճակնդեղագոծություն հացահատիկային տնտեսություն

Կաթնամսային տավարաուծություն, հացահատիկային տնտեսություն, կարտոֆիլագործություն, անջարաուծություն, ոչխարաուծություն

Խաղողագործություն, անջարաուծություն, պտղաուծություն, կաթնային տավարաուծություն, վաղահաս կարտոֆիլագործություն Կաթնամսային անասնապահություն, կարտոֆիլագործություն, հացահատիկային տնտեսություն, կերարտադրություն, ճակնդեղագործություն, պտղաուծություն Կաթնամսային անասնապահություն, թռչնաուծություն, պտղաուծություն, հացահատիկային տնտեսություն, անջարաուծություն, կերարտադրություն Մսակաթնային տավարաուծություն, ոչխարաուծություն, հացահատիկային տնտեսություն, կարտոֆիլագործություն, կերարտադրություն, անջարաուծություն, ճակնդեղագործություն

Սյունիք

Մսակաթնային տավարաուծություն, ոչխարաուծություն, ծխախոտագործություն, պտղաուծություն, խաղողագործություն

Կաթնամսային տավարաուծություն, ոչխարաուծություն, կարտոֆիլագործություն, հացահատիկային տնտեսություն

Մսակաթնային տավարաուծություն, ոչխարաուծություն, կերարտադրություն, հացահատիկային տնտեսություն, մերձարնադարձային պտղաուծություն

Վայոց Ձոր

Տավարաուծություն, ոչխարաուծություն, ծխախոտագործություն, խաղողագործություն, պտղաուծություն

Մսակաթնային տավարաուծություն, պտղաուծություն

Մսակաթնային տավարաուծություն, պտղաուծություն, ոչխարաուծություն

Տավուշ

Ծխախոտագործություն, պտղաուծություն, կաթնամսային տավարաուծություն, խաղողագործություն, խոզաուծություն

Մսակաթնային տավարաուծություն, կարտոֆիլագործություն, հացահատիկային տնտեսություն, խոզաուծություն, ոչխարաուծություն, խաղողագործություն

Մսակաթնային տավարաուծություն, պտղաուծություն, խաղողագործություն, խոզաուծություն, կերարտադրություն, ծխախոտագործություն

4.2. Գյուղատնտեսության մասնագիտացումը ն կոոպերացումը Մասանագիտացման հասկացությունը ն առանձնահատկությունները: Գյուղատնտեսության մասնագիտացումն իրենից ներկայացնում է աշխատանքի հասարակական աժանման ձն: Այն նութագրում է հասարակության մեջ տարեր տեսակի աշխատանքի աժանման ն առանձնացման մակարդակը ն ամենից առաջ կախված է արտադրողական ուժերի զարգացման մակարդակից, ն որքան մեծ է աշխատանքի աժանման ն առանձնացման մակարդակը ն ամենից առաջ կախված է արտադրողական ուժերի զարգացման մակարդակից: Որքան արձր է արտադրողական ուժերի զարգացման մակարդակը, այնքան աշխատանքն ավելի է տարաաժանված ն մասնագիտացված ն արձր է առանձին ճյուղերի ն արտադրությունների միջն եղած հասարակական կապերը: Մասնագիտացման նպատակն է` պայմաններ ստեղծել գյուղատնտեսական մթերքների ծավալի ավելացման, ծախսերի կրճատման, արտադրանքի որակի արելավման, աշխատանքի արտադրողականության ն արտադրության արդյունավետության արձրացման համար: Գյուղատնտեսության մասնագիտացման հիմնական առանձնահատկությունն այն է, որ մարդը գործ ունի մի կողմից մեքենայացված արդյունաերական արտադրության, մյուս կողմից` հողի ն կենդանի օրգանիզմների հետ: Գյուղատնտեսական գոտիների կամ առանձին ձեռնարկությունների մասնագիտացումը պայմաններ է ստեղծում գլխավոր ճյուղի առանձնացման ն նրա զուգակցման համար: Այն նութագրում է գոտու կամ տնտեսության արտադրական ուղղությունը ն որոշում ճյուղային կառուցվածքը: Բուսաուծության մեջ նպատակահարմար չէ ունենալ նեղ մասնագիտացում մի տեսակի արտադրանքի արտադրության համար, քանի որ գոյություն ունեցող ագրոտեխնիկայի պայմաններում, որպես կանոն, ամեն տարի նույն մշակաույսը նույն տեղում մշակել չի կարելի:

Բուսաուծության մեջ նեղ մասնագիտացումը յուրահատուկ է ջերմոցային տնտեսություններին, որոնք զաղվում են անջարեղենի արտադրությամ: Անասաուծության մեջ ավելի հնարավոր է նեղ մասնագիտացում, քան ուսաուծությունում, քանի որ անասնապահական մի շարք արտադրանքների արտադրությունը կարող է ուղղակի կապված չլինել հողի հետ: Սա վերաերվում է խոշոր եղջերավոր անասունների տմանը, խոզի մսի, ձվի ն թռչնի մսի արտադրությանը: Այս ճյուղերում ինդուստրիալ մեթոդների ներդրումը ուղեկցվում է դրանց կտրելով հողից, արտադրության գլխավոր միջոցից, ն ըստ էության վեր է ածում արդյունաերական տիպի ձեռնարկության: Գյուղատնտեսական արտադրության մասնագիտացում չի նշանակում, որ յուրաքանչյուր տնտեսությունում անհրաժեշտ է ունենալ ոլոր ճյուղերը, մշակել ոլոր մշակաույսերը ն ազմացնել ոլոր տեսակի անասունները, որոնք հնարավոր են տվյալ նական ն տնտեսական պայմաններում: ճյուղերի մեծ քանակության առկայությունը անխուսափելիորեն տանում է դրանց մանրացմանը, իջեցնում արտադրության կոոպերացման մակարդակը, որը ացասաար է ազդում արտադրության տնտեսավարման վրա: Գյուղատնտեսական արտադրության ռացիոնալ մասնագիտացման տնտեսական նշանակությունը կայանում է նրանում, որ այն պայմաններ է ստեղծում արտադրության գլխավոր միջոցի` հողի առավել արդյունավետ օգտագործման համար: Սրա հիման վրա ուսաուծական ն անասնապահական արտադրանքի քանակի ավելացումը ն որակի արձրացումը հանդիսանում են գյուղատնտեսության գլխավոր խնդիրը: Մասնագիտացումը լայն հնարավորություններ է ստեղծում գյուղի աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման հետագա արելավման համար, նկատելիորեն փոխում է ուսաուծության ն անասնաուծության աշխատողների մասնագիտական կառուցվածքը, արձրանում է կադրերի որակավորումը ն մասնագիտացումը, որը ն վերջին հաշվով, նպաստում է գյուղատնտեսական աշխատանքի արտադրողականության արձրացմանը: Մասնագիտացումը հանդիսանում է կապիտալ ներդրումների ն հիմնական միջոցների արդյունավետ օգտագործման, արտադրությունում գիտատեխնիկական առաջընթացի ձեռքերումների ն առաջավոր փորձի, ինչպես նան ինտենսիվ տեխնոլոգիաների ներդրման կարնոր պայման: Մասնագիտացման դեպքում իջնում է արտադրվող արտադրանքի ինքնարժեքը ն արձրանում արտադրության շահութաերությունը: Գյուղատնտեսության մասնագիտացման ձները ն ցուցանիշները: Գյուղատնտեսության մեջ տարերում են մասնագիտացման հետնյալ ձները` գոտիական, միջտնտեսային, ներտնտեսային ն ներճյուղային: Գոտիական մասնագիտացումը դա հանրապետության, գոտու, մարզի գյուղատնտեսության արտադրական ուղղությունն է: Այն նութագրում է գլխավոր, լրացուցիչ ն օժանդակ ճյուղերի կազմը, դրանց զուգակցումը ն քանակական հարաերակցությունը: Գոտիական մասնագիտացումն արտահայտում է գյուղատնտեսության տարածքային տեղաաշխումը: Գոտիական մասնագիտացումը հնարավորություն է տալիս ըստ գոտիների ճիշտ տեղաաշխել արտադրողական ուժերը ն առավել արդյունավետ օգտագործել հողային, ջրային ն աշխատանքային ռեսուրսները: Մասնագիտացումը ցույց է տալիս, թե այս կամ այն տնտեսությունը ինչ տեսակի գլխավոր ապրանքային արտադրանք է արտադրում, որոշում է յուրաքանչյուր ձեռնարկության արտադրական դեմքը:

Գյուղատնտեսական արտադրության ներտնտեսային մասնագիտացման էությունը կայանում է առանձին տեսակի արտադրանքների արտադրության սպեցիֆիկ պայմանները՝ հաշվի առնելով դրանք ըստ ճյուղերի ն ստորաաժանումների, դրանց ռացիոնալ տեղաաշխման մեջ: Ներտնտեսային մասնագիտացման ժամանակ յուրաքանչյուր աժանմունք, ֆերմա, ստորաաժանում մասնագիտանում է մեկ կամ մի քանի տեսակի արտադրանքի արտադրության կամ արտադրական գործընթացի մեկ փուլի գծով: Ներտնտեսային մասնագիտացումը ն արտադրության համակենտրոնացումը հողատարածության միավորի հաշվով առավելագույն քանակությամ արտադրանքի ստացման ն ծախսումների տնտեսման կարնոր երաշիք է: Ըստ տեխնոլոգիական հատկանիշների առանձնացվում են ճյուղային ն ներճյուղային մասնագիտացման ձներ: Եր ձեռնարկությունը կատարում է ամողջ տեխնոլոգիական ցիկլը` արտադրանքի արտադրությունից ընդհուպ մինչն պատրաստի արտադրանքի ստացումը, կոչվում է ճյուղային մասնագիտացում: Ներճյուղային մասնագիտացումը հիմնված է տեխնոլոգիական գործընթացը առանձին փուլերի աժանելու ն դրանք առանձին ձեռնարկությունների կողմից կատարելու վրա: Ներճյուղային մասնագիտացումը կարող է լինել նան տնտեսության ներսում, եր արտադրանքի ստացման առանձին փուլերն իրականացվում են տարեր ներտնտեսային ստորաաժանումներում: Մասնագիտացման ձները փոխադարձաար կապված են իրար հետ, լրացնում են մեկը մյուսին ն գտնվում են անընդհատ զարգացման գործընթացում: Գյուղատնտեսական արտադրության մասնագիտացման նութագրող հիմնական տնտեսական ցուցանիշը հանդիսանում է գյուղատնտեսության ապրանքային արտադրանքի կառուցվածքը ն ամենից առաջ մասնագիտացման մակարդակը արտահայտող գլխավոր ճյուղի արտադրանքի տեսակարար կշիռը: Որքան քիչ են ապրանքային ճյուղերը, այնքան արձր է մասնագիտացման մակարդակը, հետնաար ն արտադրության կազմակերպման ն արդյունավետության կատարելագործման մակարդակը: Որոշակի փուլում տնտեսությունների մասնագիտացումը նութագրում են ապրանքայնության մակարդակը, ապրանքային արտադրանքի ծավալը 100 հա գյուղպիտանի հողերի, ապրանքային ճյուղերի համախառն արտադրանքի, հիմնական միջոցների ու կապիտալ ներդրումների հաշվով, ցանքատարածությունների կառուցվածքը, ինչպես նան 100 հա գյուղպիտանի հողերի հաշվով պայմանական անասունների գլխաքանակը: Ներտնտեսային ստորաաժանումների մասնագիտացման ցուցանիշ է հանդիսանում գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի կառուցվածքը: Գյուղացիական տնտեսությունների, որոնց արտադրանքի ապրանքայնության մակարդակը ցածր է, մասնագիտացման մասին պատկերացում է տալիս համախառն արտադրանքի կառուցվածքը: Մասնագիտացման ամողջական նութագրման համար օգտագործում են մասնագիտացման գործակցի ցուցանիշը: Այն որոշվում է հետնյալ անաձնով` Գմ , ԱԱ ˜ 2Հ-1Հ որտեղ` 100-ը առանձին ճյուղերի ապրանքային արտադրանքի տեսակարար կշիռների գումարն է, 9,

ԱԱ-ն` յուրաքանչյուր ճյուղի ապրանքային արտադրանքի տեսակարար կշիռն է ապրանքային արտադրանի կառուցվածքում, 9, Հ-ն` արտադրանքի հերթական համարն է ըստ նվազող տեսակարար կշռի: Գյուղատնտեսության մասնագիտացման արդյունավետությունը: Գյուղատնտեսության մասնագիտացման ն ճյուղերի զուգակցման տնտեսական արդյունավետությունը նութագրվում է ցուցանիշների համակարգով, որոնցից հիմնականը հանդիսանում են` համախառն ն ապրանքային արտադրանքի արժեքը 100 հա գյուղատնտեսական պիտանի հողերի ն միջին տարեկան մեկ աշխատողի, 100 դրամ հիմնական արտադրական ֆոնդերի ն 100 դրամ ընթացիկ արտադրական ծախսերի հաշվով, հացահատիկի ելքը 100 հա վարելահողերի, մսի ն կաթի ելքը 100 հա գյուղպիտանի հողերի հաշվով, արտադրանքի արտադրության շահութաերությունը: Տնտեսություններն ըստ մասնագիտացման մակարդակի ստորաաժանվում են հետնյալ խմերի` Նեղ մասնագիտացված, որոնք զաղվում են մեկ ապրանքային արտադրանքի արտադրությամ, որի տեսակարար կշիռը տնտեսության ապրանքային արտադրանքի կառուցվածքում մոտենում է 1009-ի (թռչնաուծական ֆարիկաները, ջերմատները, տավարի, խոզերի ինտենսիվ աճեցման ն տման համալիրները ն այլն): Խորը մասնագիտացված, որոնք ունեն մեկ գլխավոր ճյուղ, որին աժին է ընկնում ապրանքային արտադրանքի 60-709-ը: Այս դեպքում գլխավոր ճյուղը զուգակցվում է մի քանի լրացուցիչ ճյուղերի հետ: Կոմինացված (ոչ մասնագիտացված), որոնք ունեն երկու կամ երեք գլխավոր ճյուղ, որոնցից յուրաքանչյուրն ապահովում են դրամական հոսքերի 30-ական տոկոսը: Արտադրության համակենտրոնացումն իրենից ներկայացնում է արտադրության միջոցների, աշխատուժի ն արտադրանքի արտադրության կենտրոնացում մի ճյուղում, ձեռնարկությունում կամ արտադրական ստորաաժանումում, ինչպես նան գոտում, մարզում ն շրջանում: Արտադրության համակենտրոնացումը հանդիսանում է գիտատեխնիկական առաջընթացի արտացոլումը: ԳՏԱ անընդհատությունը հանգեցնում է աշխատանքի հասարակական աժանման հետագա խորացմանը: Գյուղատնտեսական արտադրության համակենտրոնացման ամրապնդումը հանդես է գալիս որպես ճյուղի գիտատեխնիկական առաջընթացի հետագա զարգացման ն արտադրության տնտեսական արդյունավետության արձրացման կարնոր նախադրյալ ն պայման: Արտադրության համակենտրոնացման մեջ գործում է խոշոր արտադրության գերազանցության տնտեսական օրենքը փոքրերի նկատմամ: Այս օրենքին համաձայն խոշոր ձեռնարկությունները փոքրերի համեմատ ունեն մեծ տեխնիկատնտեսական առավելություններ: Գյուղատնտեսության համակենտրոնացման նյութական հիմքը հանդիսանում է ԳՏԱ արդյունքում արտադրողական ուժերի անընդհատ կատարելագործումը: Արտադրության համակենտրոնացումը մեքենաների ացակայության ն ձեռքի աշխատանքի դեպքում ունի խիստ սահմանափակ նութ: Մեքենաների

ստեղծման ու այդ հիմքի վրա արտադրության տեխնոլոգիաների արդացումը խոշոր արտադրությունների կազմակերպման օյեկտիվ անհրաժեշտություն է առաջացնում մեկ ձեռնարկությունում մեծ քանակի արտադրության միջոցներ, աշխատուժ ն արտադրվող արտադրանք կենտրոնացնելու ճանապարհով: Սակայն խոշոր արտադրության գերակայությունը մանրերի նկատմամ, անսահմանափակ չէ, դրանք ունեն իրենց սահմանները: Գյուղատնտեսության մեջ, որի համար նութագրական են նական, տնտեսական, տեխնիկական, պատմական ն արտադրական այլ գործոններ, խոշոր արտադրությունների գերակայության օրենքի արտահայտումը մանրների նկատմամ ացարձակ նույթ չի կրում: Գյուղատնտեսական արտադրության համակենտրոնացումը իրականացվում է երկու ուղղություններով` 1. ներտնտեսային, 2. միջտնտեսային կոոպերացիայի միջոցով, նեղ մասնագիտացված տնտեսության ստեղծմամ: Առաջինի դեպքում ստեղծվում են նյութատեխնիկական արենպաստ պայմաններ խոշոր չափերի առանձին գյուղատնտեսական ճյուղերի ներդրման համար: Երկրորդ դեպքում, արտադրության համակենտրոնացման ամրապնդումը հիմնվում է որնէ գյուղատնտեսական արտադրանքի կամ դրա մասի արտադրության ժամանակ աշխատանքի աժանման հետագա խորացման, գյուղատնտեսության առանձին ձեռնարկությունների կամ մի շարք տնտեսությունների կոոպերացման վրա: Գյուղատնտեսության համակենտրոնացումը իրականացվում է ձեռնարկությունների խոշորացման (նրա չափերի, մասշտաների ընդլայնման), մասնագիտացման, կոոպերացման ն կոմինացման ուղիով: Ձեռնարկության (կազմակերպության) խոշորացումը` արտադրության կենտրոնացումը խոշոր ձեռնարկություններում որոշվում է աշխատանքի միջոցների հզորության մեծացման (մեքենա-սարքավորումների արտադրողականության աճով, կառավարման տեխնիկայի կատարելագործմամ) կամ դրանց քանակական աճի հաշվին արտադրվող արտադրանքի ծավալի ավելացմամ: Մասնագիտացումն աշխատանքի աժանման անմիջական արտահայտությունն է ն նպատակ ունի սահմանափակել արտադրվող արտադրանքի անվանացանկը: Մասնագիտացում նշանակում է արտադրվող արտադրանքի համամասնության մեծացում: Այն ոչ միայն արտադրության հասարակական կազմակերպման ինքնուրույն ձն է, այլն համակենտրոնացման տարատեսակ, որպես համասեռ արտադրության համակենտրոնացում: Այլ կերպ, մասնագիտացումը միատեսակ մասսայական կամ խոշոր սերիական արտադրության կենտրոնացումն է առանձին ձեռնարկություններում (կազմակերպություններում): Կոոպերացումը, որպես ձեռնարկությունների (կազմակերպությունների) միջն երկարատն արտադրական կապերի սահմանման գործընթաց, իրականացվում է միայն արտադրության արձր համակենտրոնացման ու կայուն մասնագիտացման պայմաններում: Այն` որոշակի արտադրանքի համատեղ արտադրությանը մասնակցող միավորումների միջն իրականացվող արտադրական կապերի համակցությունն է: Կոմինացումը դա ձեռնարկության (կազմակերպության) շրջանակներում մի քանի տեխնոլոգիական տարասեռ, այց փոխադարձաար կապված արտադրությունների միավորում է, համակենտրոնացման ուղիներից մեկը: Կոմի48

նացումը գյուղատնտեսության մեջ, դա տարեր արտադրությունների միացումն է, որն իր մեջ ներառում է մեկ ձեռնարկությունում (կազմակերպությունում) գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրությունը, վերամշակումը ն արտադրության մնացորդների օգտագործումը: Համակենտրոնացման այս ձները փոխադարձաար կապված են միմյանց հետ ն հաճախ լրացնում են մեկը մյուսին: Գյուղատնտեսական արտադրության համակենտրոնացման գործընթացն իրականացվում է անշեղորեն: Արտադրողական ուժերի զարգացման ն գյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպման յուրաքանչյուր մակարդակին համապատասխան որոշվում են տնտեսությունների ն դրանց ստորաաժանումների չափերը: Դրա համար էլ գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների ռացիոնալ չափերի որոշման խնդիրը պահպանում է իր այժմեականությունը: Համակենտրոնացման մակարդակը որոշվում է արտադրության օպտիմալ (լավագույն) չափերով: Գյուղատնտեսական արտադրության չափը նութագրող ցուցանիշներից առավել կիրառելի են համախառն ն ապրանքային արադրանքի արժեքը: Իրացված արտադրանքի արժեքը ավականաչափ ճշգրիտ կերպով է ցույց տալիս տնտեսության չափը, սակայն սկզնական արտադրական ստորաաժանման համար այն կիրառելի չէ: Ձեռնարկության կամ տնտեսության չափի մասին որոշակի պատկերացում են տալիս գյուղատնտեսական օգտագործելի հողատարածությունները, հիմնական արտադրական ֆոնդերի մեծությունը, աշխատողների թիվը, տեխնիկան, անասունների գլխաքանակը, ազմամյա տնկարկների տարածությունները: Տնտեսությունների չափերի վրա ազդող գործոններից են` նական, տնտեսական, տեխնիկական, կազմակերպական ն այլ գործոնները, որոնք գործում են փոխկապակցված ն երեմն էլ՝ հակադիր ուղղություններով: Տնտեսության, ճյուղի ն տնտեսական ստորաաժանումների օպտիմալ չափը գյուղատնտեսության մեջ դա այն է, որի դեպքում որոշակի մասնագիտացման ն ինտենսիվացման, արտադրության մեքենայացման մակարդակի ձեռք երման, աշխատանքային ռեսուրսների առկայության պայմաններում միավոր հողատարածության հաշվով ապահովվում է առավել արդյունավետ զուգակցում ն արտադրության գործոնների օգտագործում, աշխատանքի ն միջոցների նվազագույն ծախսով առավելագույն արտադրանքի ստացում: Գյուղատնտեսության տնտեսական արդյունավետության արձրացման խնդիրը չի կարող լուծվել միայն մասնագիտացման խորացման ն համակենտրոնացման ամրապնդման ուղիով: Մասնագիտացման խորացումը ն գյուղատնտեսական մշակաույսերի ցանքատարածությունների ն անասունների գլխաքանակի կենտրնացումը մեծ աժանմունքներում ն ֆերմաներում անպայման պետք է ուղեկցվի ոլոր տեխնոլոգիական գործընթացերի կատարելագործմամ: Այս դեպքում առաջնային նշանակություն ունի երկրագործության ն անասնապահության գիտականորեն հիմնավորված համակարգի յուրացումը, անասունների կերակրման ն պահպանման պայմաննների արելավումը, համալիր մեքենայացումը ն այլն: Ռացիոնալ մասնագիտացման ն համակենտրոնացման նշանակությունը կայանում է նրանում, որ դրանք արենպաստ պայ49

մաններ են ստեղծում արտադրության տնտեսական արդյունավետության արձրացման համար: 4.3. Միջտնտեսային կոոպերացիան ն ագրոարդյունաերական ինտեգրացիան Միջտնտեսային կոոպերացիա հասկացությունը ն սկզունքները: Վերջին երկու տասնամյակի ընթացքում գյուղատնտեսության մեջ տեղի ունեցած կարնոր գործընթացներից մեկը հանդիսանում է միջտնտեսային կոոպերացիան: Միջտնտեսային ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների առաջացումն ու զարգացումը պայմանավորված է հասարակության տնտեսական պահանջարկի, արտադրողական ուժերի ն արտադրական հարաերությունների համապատասխանության օրենքի գործունեությամ: Ժամանակակից գիտատեխնիկական առաջընթացն ակտիվորեն ազդեցություն է գործում հասարակական աշխատանքի կատարելագործման ն զարգացման վրա: Այս գործընթացը ենթադրում է ոչ միայն արտադրական ոլորտի առաջացման, այլն նոր որակական հիմքի վրա աշխատանքի միավորումը: Աշխատանքի հասարակական աժանումը, մի կողմից անջատում է արտադրության տարեր ոլորտները ն դրանց մասնագիտացնում որոշակի տեսակի արտադրանքի արտադրության վրա, իսկ մյուս կողմից` նախատեսում հստակ կոոպերատիվ կապ դրանց միջն, իսկ հետո ն մեկ միասնական կազմակերպության: Միջտնտեսային կոոպերացիան ընդգրկում է գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության ոլորտը, ոչ արտադրական ոլորտը, շինարարությունը, ոռոգումը ն այլն: Տնտեսական կոոպերացման հիման վրա արտադրության մասնագիտացման ն համակենտրոնացման իրականացման ժամանակ ելնում են հետնյալ հիմնական սկզունքներից` կամավորությունը, կազմակերպական ձնի ընտրության գիտական մոտեցում, ձեռնարկությունների տնտեսական ինքնուրույնության պահպանում, տնտեսությունների նյութական շահագրգռվածություն, արտադրության ընդլայնում: Կոոպերացման մակարդակի հիմնական ցուցանիշը, գյուղատնտեսության մեջ, հանդիսանում է կոոպերացված տնտեսությունների համախառն արտադրանքի տեսակարար կշիռը առանձին տարածական միավորումների ընդհանուր ծավալի մեջ: Միջտնտեսային կոոպերացման զարգացման տնտեսական նշանակությունը կայանում նրանում, որ այն հնարավորություն է տալիս օգտագործել խոշոր ինդուստրիալ ձնի արտադրության ողջ հնարավորությունները: Արդյունաերական ինտեգացիայի հասկացությունը ն նշանակությունը: Գյուղատնտեսության մեջ կոոպերացման ն ինտեգրացման հետ միասին զարգանում է ագրարային ճյուղերի կապը արդյունաերության հետ: Այս գործընթացը փոխպայմանավորված են ն լրացնում են իրար: Գյուղատնտեսական խոշոր մասնագիտացված ձեռնարկությունների ստեղծումն առաջ է երում արդյունաերական ձեռնարկությունների հետ նրանց սերտ կապի հաստատման անհրաժեշտություն:

Գծապատկեր 5 Կոոպերացիան գյուղատնտեսության մեջ

Հորիզոնական

Ուղղահայաց (ինտեգրացիա)

Կոոպերացիայի (ինտեգրացիայի) ձները գյուղատնտեսության մեջ Միջտնտեսային ձեռնարկություններ

Ինտեգրացիոն ձնավորումներ

ըստ գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության ըստ արտադրանքի պահպանման

Ագրոարդյունաերական կազմակերպություններ

ըստ կերերի արտադրության

Ագրոարդյունաերական կոմինատներ

ըստ տեխնիկայի համատեղ օգտագործման

Ագրոֆիրմաներ

ըստ մելիորատիվ աշխատանքների կատարման

Արտադրական ն գիտական արտադրական համակարգ

ըստ արտադրա-տեխնիկական սպասարկման

Առնտրական կազմակերպություններ

Կոոպերացիան ն ինտեգրացիան նպաստում են գյուղատնտեսական արտադրանքի ն աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման արելավմանը, կրճատում` տրանսպորտային ծախսերը: Ագրոարդյունաերական ինտեգրացիան հնարավորություն է տալիս մեղմացնել արտադրության սեզոնայնությունը: Այն մեծ հնարավորություններ է ստեղծում վերամշակող ձեռնարկություններին հավասարաչափ ծանրաեռնվածությամ օգտագործել ֆինանսական ն աշխատանքային ռեսուրսները: Ագրոարդյունաերական ձեռնարկություննե51

րում հավասարաչափ ն լրիվությամ օգտագործվում են արտադրության միջոցները, ապահովվում առավել հաստատուն ֆինանսական վիճակ: Ագրոարդյունաերական ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների առանձնահատուկ հատկանիշներն են` գյուղատնտեսական արտադրության ն վերամշակող արդյունաերության համաչափ զուգակցումը մեկ ձեռնարկություններում, պահպանելով դրանց անհրաժեշտ համաչափ զուգակցումը, գյուղատնտեսական ն արդյունաերական արտադրության կազմակերպման առավել արձր մակարդակ, որն ապահովում է աշխատանքային ռեսուրսների համաչափ օգտագործում, աշխատանքի արտադրողականության արձրացում ն վերջնական արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցում, գյուղատնտեսական արտադրության խորը ն կայուն մասնագիտացում, գյուղատնտեսական հումք վերամշակող ձեռնարկությունների ժամանակակից տեխնիկական միջոցներով զինվածությունը: Ագրոարդյունաերական ինտեգրացիայի ձները գյուղատնտեսության մեջ` Ագրոարդյունաերական ձեռնարկություններ - դրանք գյուղատնտեսական ձեռնարկություններն են, որոնք իրենց կազմում ունեն գյուղատնտեսական հումք վերամշակող ձեռնարկություններ: Այստեղ, սինխրոն կազմակերպվում են վերջնական արտադրանքի արտադրության տեխնոլոգիական ոլոր գործընթացները, ընդհուպ մինչն սպառողին հասցնելը: Այսպիսով ինտեգրացիան կարնոր նշանակություն ունի ցածր փոխադրունակություն ունեցող արտադրանքի արտադրության ն վերամշակման ժամանակ (կաթ, անջարեղեն, պտուղ ն այլն): Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններն արտադրում են մեծ քանակությամ ոչ ստանդարտ արտադրանք: Այդ կապակցությամ արտադրվող արտադրանքների վերամշակման արտադրամասերի ն գործարնների շինարարությունը հնարավորություն է տալիս նկատելիորեն արձրացնել արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը: Ագրոարդյունաերական կոմինատներ - ավելի շատ տարածված են շաքարի, անջարեղենի պահածոների, գինեգործական ձեռնարկություններում: Օժանդակ կոմինատները միավորում են գյուղատնտեսության ն արդյունաերության ճյուղերը, որոնք տարածքային, տեխնիկական ն կազմակերպկան կապեր ունեն իրար հետ: Դրանցում գյուղատնտեսական արտադրանքը հումք է հանդիսանում վերամշակող արդյունաերության համար, իսկ մնացորդներն օգտագործվում են որպես անասնակեր: Ագրոարդյունաերական կազմակերպություններ - իրենցից ներկայացնում են գյուղատնտեսության ն արդյունաերության կոոպերացման ավականին արդ ձնը: Դրանցում գյուղատնտեսական հումքի արտադրությունն ու ձեռնարկություններում դրանց արդյունաերական վերամշակումը հասնում են օրգանական զուգակցման, իսկ առանձին դեպքերում արտադրության ն վերամշակման հետ միաժամանակ իրացնում են արտադրանքը: Դրանք սեզոնային նույթով հիմնականում ձնավորվում են ցածր փոխադրունակություն ու արագ փչացող արտադրանքի արտադրության ն վերամշակման ոլորտներում: Կազմակերպության կազմում մտնող ձեռնարկությունների գործունեության կազմակերպա-տնտեսական գլխավոր առանձնահատկությունը կայանում է նրանում, որ դրանք պահպանում են արտադրա-ֆինանսական անկախությունը, ամ52

ողջ փոխհարաերությունները կառուցվում են լրիվ տնտհաշվարկի հիման վրա կազմակերպության միասնական կառավարման ներքո: Գիտա-արտադրական - միավորում է գիտական ն արտադրական կազմակերպությունները: Դրանք որոշում են գյուղատնտեսության այս կամ այն ճյուղի, ինչպես նան դրանց հետ կապված ագրոարդյունաերական համալիրի այլ ոլորտների զարգացման հարցերը: Գիտա-արտադրական կազմակերպությունները համալիր մշակում են առաջավոր տեխնիկա ու տեխնոլոգիա, ստանում են անասունների արձր մթերատու ցեղեր, արձր երքատու մշակաույսեր, վնասատուների ն հիվանդությունների դեմ պայքարի միջոցներ ն այլն: Դրանք իրենց մեջ ներառում են գիտահետազոտական, կոնստրուկտորական, նախագծա-կոնստրուկտորական ն տեխնոլոգիական կազմակերպությունները, գործարանները, փորձաարտադրական տնտեսությունները, այլ գյուղատնտեսական ձեռնարկություններ: Առնտրական կազմակերպություններ` կոոպերացիաներ, կոնցեռներ, հոլդինգային ընկերակցություններ, կոնսորցիումներ, ֆինանսաարդյունաերական խմեր: Կոոպերացիան - դա աժնետիրական ընկերություն է, որում ընդհանուր նպատակին հասնելու կամ ընդհանուր շահերը պաշտպանելու համար, միավորվում են մի քանի ֆիրմաներ: Դրանք հանդիսանում են ինքնուրույն սույեկտներ, ունեն կառավարման կենտրոնացված օրգան ն պատասխանատու են ողջ ունեցվածքի ն կրեդիտորների պարտքի համար: Կոոպերացիան ստեղծվում է կոնկրետ գոտու ագրոարդյունաերական համալիրի կառավարման կատարելագործման նպատակով: Կոնցեռնը մի քանի անկախ ֆիրմաների միավորման ձն է, միջճյուղային ձեռնարկությունների միավորում, որոնք հաճախ իրենց վերահսկողության տակ են պահում առնտրական, անկային, ֆինանսական, ապահովագրական ն այլ նույթի կազմակերպությունների գործունեությունը: Հոլդինգային ընկերությունները, դրանք կազմակերպություններ են, որոնք հսկում են ուրիշ առնտրական կազմակերպություններին նրանց աժնետոմսերին ն դրամական կապիտալին տիրելու ուղիով կամ օժտված են ձեռնարկության ղեկավարին նշանակելու իրավունքով: Մտնելով հոլդինգ, ձեռնարկությունը մնում է ինքնուրույն իրավաանական կազմակերպություն: Կապված ընդհանուր ձեռնարկատիրական գործունեության հետ հոլդինգը կարող է իրականացնել մի շարք ֆունկցիաներ, ինչպիսիք են հոլդինգային ընկերության մասնակիցների ֆինանսական միջոցների կենտրոնացումն ու վերաաշխումը: Ֆինանսա-արտադրական խմերն իրենցից ներկայացնում են տարեր ճյուղերի տնտեսապես ն ֆինանսապես ինքնուրույն ձեռնարկությունների միավորում: Նրա կազմի մեջ կարող են մտնել ինչպես գյուղատնտեսական, այնպես էլ արդյունաերական, առնտրային, տրանսպորտային, կրեդիտային ն այլ կազմակերպություններ: Նրանց պարտականությունների մեջ են մտնում արտադրաֆինանսական խմում մտնող ձեռնարկությունների գործունեության ոլոր ոլորտների դրամական կապիտալի կազմակերպումն ու կոորդինացումը: Ֆինանսա-արտադրական խմերի մեջ մտնող առնտրական կազմակերպություններն իրար մեջ կիսում են շուկաներ, պայմանավորվում են գնի մասին, կոորդինացնում են շուկաների գործունեությունը ն զաղվում են ֆինանսական գործունեության այլ հարցերով:

Կոնսորցիում, դա ժամանակավոր կազմակերպական ձեռնարկատիրական կազմակերպություն է, որն ստեղծվում է կոնկրետ խնդրի ն հարցի, խոշոր ինվեստիցիաների, գիտատեխնիկական, սոցիալական էկոլոգիական նախագծերի լուծման համար: Նրա կազմի մեջ մտնում են ինչպես խոշոր, այնպես էլ մանր ձեռնարկություններ, որոնք ունեն մեկ նպատակ, սակայն չեն տիրապետում դրան հասնելու հնարավորություններին: Կոնսորցիումի ստեղծումը նպասում է ռիսկի փոքրացմանը, որը ծագում է խոշոր երկարաժամկետ կրեդիտի ներդրման ժամանակ: Գյուղատնտեսության մեջ այսպիսի կոնսորցիումներ ստեղծվում են հողաշինարարական, արտադրանքի վերամշակման, ինչպես նան էկոլոգիական նախագծերի մշակման իրականացման համար: Կոնսորցիումները ստեղծվում են պայմանագրային հիմունքներով: Նրանց կազմի մեջ մտնում են կազմակերպաիրավական ձնի ոլոր ձեռնարկություններն ու կազմակերպությունները, իսկ իրենց առջն դրված խնդրի լուծումից հետո դադարեցնում են իրենց գործունեությունը ն կազմալուծվում են: Կարտելն իրենից ներկայացնում է մի ճյուղի ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների միջն իրացման շուկաների, արտադրանքի, ապրանքի, ծառայությունների գների, ինչպես նան յուրաքանչյուր մասնակցի մասնաաժինը արտադրված ն իրացված արտադրանքի ընդհանուր ծավալում: Կարտելի կազմում ընդգրկված ձեռնարկություններն ու կազմակերպությունները չեն կորցնում իրենց տնտեսական ն իրավաանական ինքնուրույնությունը ն գործում են կարտելի պայմանագրի հիման վրա: Տրեստը միննույն ճյուղում գերիշխող միասնական խոշոր աժնետիրական ընկերություն է, որի անդամներն ըստ իրենց աժնետոմսերի քանակի իրավունք ունեն մասնակցել ընկերության կառավարմանը: Տրեստը դա միասնական արտադրական համալիրում տարեր ապրանքարտադրողներին պատկանող ձեռնարկությունների միավորումն է: Տրեստի կազմի մեջ մտնող ձեռնարկություններն ու կազմակերպությունները կորցնում են իրենց տնտեսական ն իրավաանական ինքնուրույնությունը: Տրեստում միավորվում են տնտեսական գործունեության ոլոր գործընթացները, իսկ տրեստի կազմի մեջ մտնող ձենարկությունները ենթարկվում են կազմակերպության գլխավորին, որը իրականացում է օպերատիվ ղեկավարում ողջ արտադրական համալիրում: Սինդիկատն իրենից ներկայացնում է միատար ձեռնարկությունների միավորման ձն, որը կենտրոնացնում է դրանց կողմից արտադրված արտադրանքի իրացումն ու նյութատեխնիկական ռեսուրսների արտադրանքի իրացումն ու նյութատեխնիկական ռեսուրսների մատակարարման ֆունկցիաները: Նրա կազմի մեջ մտնող ձեռնարկություններն ու կազմակերպությունները չեն կորցնում իրենց իրավաանական ինքնուրույնությունը, իսկ իրենց գործունեությունն իրականացնում են պայմանագրի հիման վրա: Վերը թվարկված առնտրական կազմակերպությունների կողքին գյուղատնտեսության մեջ կարող են կազմակերպվել ասոցիացիայի կամ միությունների ձնով միավորումներ, որոնք հանդիսանում են ոչ առնտրական կազմակերպություններ: Դրանք ստեղծվում են ձեռնարկատիրական գործունեության կոորդինացման նպատակով, ինչպես նան ընդհանուր ունեցվածքի շահի պաշտպանության համար:

Այսպիսի ոչ առնտրական կազմակերպությունների ստեղծումն ու գործունեությունը կարգավորվում է հանրապետության քաղաքացիական կոդեքսով: Ասոցիացիան կայացած է համարվում այն դեպքում, եթե օրենքով սահմանված կարգով անցել է պետական գրանցում: Այն պետք է ունենա ինքնուրույն հաշվեկշիռ ն սահմանված կարգի համաձայն կարող է ացել հաշիվ հանրապետության տարածքում ն նրա տարածքից դուրս: Ասոցիացիայի կառավարման արձրագույն օրգանը գյուղատնտեսության մեջ համարվում է նրա անդամների ժողովը: Կազմակերպության կեսից ոչ պակաս անդամների մասնակցության դեպքում ժողովն իրավասու է որոշելու տնտեսական ն ֆինանսական ոլոր հարցերը: Կազմակերպության անդամների ընդհանուր ժողովը կարող է ստեղծել ն այլ մշտական գործող կոլեգիալ ղեկավարման օրգաններ:

ԳԼՈւԽ 5. ՀՈՂԱՅԻՆ ՌԵՍՈւՐՍՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԱՐԴՅՈւՆԱՎԵՏՈւԹՅՈւՆԸ

5.1. 5.2. 5.3. 5.4.

Հողը որպես գյուղատնտեսական արտադրության գլխավոր միջոց Պետական հողային կադաստրը ն հողի մոնիտարինգը Հողերի տնտեսական գնահատումը գյուղատնտեսության մեջ Հողային ռեֆորմը շուկայական հարաերությունների պայմաններում 5.1. Հողը որպես գյուղատնտեսական արտադրության գլխավոր միջոց

Հողի դերը ն նշանակությունը գյուղատնտեսության մեջ: Հողը հանդես է գալիս որպես մարդկանց գործունեության տարածական հիմք (ոչ գյուղատնտեսական ճյուղերում), որպես աշխատանքի առարկա (գյուղատնտեսության մեջ ն օրգանական հանածոների արդյունաերությունում), որպես անշարժ գույքի տարր ն որպես նական համակարգի աղկացուցիչ մաս: Այդ պատճառով էլ, հողը համարվում է նական, տարածական, էկոլոգիական, տնտեսական, սոցիալական, տեխնոլոգիական գործոնների միահյուսման արդ համակարգի արդյունք: Գյուղատնտեսության մեջ հողը հանդես է գալիս ոչ միայն ճյուղի գոյության անհրաժեշտ նյութական պայման, դրա տեղաաշխման ու զարգացման տարածական հիմք, այլն որպես արտադրության գլխավոր, հիմնական միջոց: Գյուղատնտեսության մեջ հողը դառնում է արտադրության ակտիվ միջոց: Այն հանդես է գալիս որպես արտադրության առարկայական կարնոր գործոններից մեկը` աշխատանքի գործընթացի անհրաժեշտ նյութական նախադրյալ: Հողը պատկանում է գյուղատնտեսական արտադրության չվերարտադրվող միջոցներին: Դրանք հանդիսանում են յուրահատուկ, միակ, օրիգինալ ն անփոխարինելի միջոցներ: Որպես արտադրության միջոց հողի առանձնահատկությունները` 1. հողը նության պարգնն է, 2. հողը անփոխարինելի է, այն չի կարելի փոխարինել մեկ այլ արտադրության միջոցով, 3. այն տարածականորեն սահմանափակ է, 4. արտադրության միննույն գործընթացում հողը միաժամանակ կարող է կատարել ն աշխատանքի առարկայի, ն աշխատանքի միջոցի գործառույթ,

5.

այն չի մաշվում, ճիշտ օգտագործման դեպքում, ընդհակառակը, մշտապես արելավվում ն արձրանում է դրա որակը, 6. հողի` որպես արտադրության միջոցի օգտագործումը, 7. հողն ունի տարածքային ընդլայնվածություն, 8. այն լինելով նության պարգն, չունի արժեք, 9. իրենց որակական հատկություններով հողակտորները միատեսակ չեն, 10. որոշակի պայմաններում հողը կարող է առանց մարդու ներգործության, նական ճանապարհով վերականգնել իր երրիությունը: Հողի երրիության տնտեսական հիմունքները: Հողը, լինելով նության օյեկտներից մեկը, ունի այնպիսի հատկություններ, որոնք կարող են գնահատվել որոշակի ցուցանիշներով: Հողերի գնահատման տվյալներն անհրաժեշտ են` հողի հարկի, վարձավճարի չափերի, շուկայական գների նորմերի որոշման, անշարժ գույքի օյեկտների շուկայական հարաերությունների պետական կարգավորման, ինչպես նան հողերի արդյունավետ օգտագործման հնարավորությունների ացահայտում, դրանց օգտագործման ն պահպանման հանդեպ պետական վերահսկողություն իրականացնելու, գյուղատնտեսական արտադրության տեղաաշխումն ու զարգացումն ապահովելու համար: Նշված խնդիրները ճիշտ ն գիտականորեն հիմնավորված կարող են լուծվել, եթե կատարվեն համապատասխան ուսումնասիրություններ, մասնագիտական հետազոտություններ ն հատուկ որակական ն տնտեսական գնահատման աշխատանքներ` հողերի որակական հատկությունները պարզելու համար: Հողի որակը որոշվում է երկու աղադրիչներով` երրիությամ ն տեղաաշխվածությամ: Բերրիությունը հողի այն հատկությունն է, որը ավարարում է ույսերի պահանջն անհրաժեշտ սննդանյութերի ու խոնավության նկատմամ: Տարերում են նական ն արհեստական (ձեռքերովի) երրիություն հասկացությունները: Բնական երրիությունը ձնավորվում է որոշակի նակլիմայական պայմաններում` երկարատն գործընթացի արդյունքում: Տեղի է ունենում սննդանյութերի կուտակում, ընդ որում` դրանց քանակը տարեր է ն կախված է նակլիմայական պայմաններից: Մի դեպքում` ույսերը հեշտ են յուրացնում սննդանյութերը, իսկ մյուս դեպքում` վերջիններս նան չեն կարող յուրացվել` նական որոշ գործոնների ացակայության պատճառով: Օրինակ` խոնավության ացակայության դեպքում չեն կարող օգտագործվել հողում եղած սննդանյութերի պաշարները: Ուստի նման երրիությունը կոչվում է պոտենցիալ: Արհեստական երրիությունը ստեղծվում է մարդու աշխատանքի արդյունքում (հողերի արելավում, մշակում, պարարտացում ն այլն): Տնտեսական (արդյունավետ) երրիությունը ստեղծվում է կենդանի ն նյութականացված աշխատանքի ներդրման շնորհիվ: Ներկայումս անհնար է տարերակել նական ն արհեստական երրիությունը: Օրինակ մինչն յուրացումը անօգտագործելի հողերն ունեին միայն նական երրիությունը: Այդպիսի հողերի վարի ն պարարտացման շնորհիվ տեղի ունեցավ նական ն արհեստական երրիության զուգակցում, ինչն առաջացրեց տնտեսական երրիություն:

Որոշ դեպքերում էլ` հողի չհիմնավորված ն ոչ ճիշտ օգտագործման արդյունքում (օրինակ` վարի կամ մելորացիայի հետնանքով առաջանում է հողատարում ն գերխոնավացում) իջնում է նական երրիության մակարդակը: Այսպիսով` լրացուցիչ ներդրումները ոչ միայն չեն արձրացնում արհեստական ն տնտեսական երրիությունը, այլն նվազեցնում են այն: Բերրիությունը փոփոխվող ցուցանիշ է: Բազմաթիվ գործոնների ազդեցություն տակ այն արձրացնում կամ իջեցնում է: Օրինակ` արդյունաերության, տրանսպորտի ն այլ օյեկտների թափոններով հողի աղտոտման հետնանքով հսկայական տարածություններ կարող են դուրս գալ գյուղատնտեսական օգտագործումից, քանի որ այդ տարածքներից ստացված արտադրանքը դառնում է սննդի համար ոչ պիտանի: Այդ դեպքում կարելի է ասել, որ հողի պոտենցիալ երրիությունը արձր է, իսկ տնտեսականը` ացակայում է: Հողի երրիությունը կարելի է որոշել միավոր տարածությունից գյուղատնտեսական մշակաույսերի երքատվությամ (ացարձակ ցուցանիշներ), ինչպես նան միավոր տարածության հաշվով ստացված արտադրանքի ն կենդանի ու նյութականացված աշխատանքի ծախսերի հարաերակցությամ (հարաերական ցուցանիշներ): Հողամասերի երրիության վրա, ացի հողի որակից, մեծապես ազդում է տեղադրվածությունը: Հողամասերի տեղադրվածությունը նութագրվում է այնպիսի ցուցանիշներով, ինչպիսիք են` հողերի հեռավորությունը մոտակա քաղաքից, նակավայրից, տրանսպորտային ն ճարտարագիտական հանգույցներից, մթերքի վերամշակման ն իրացման կետերից, պարարտանյութերի, գյուղատնտեսական տեխնիկայի ազաներից ն այլն: Հողամասերի որակի վրա անդրադառնում են նան հողերի տարածատեխնոլոգիական պայմանները, որոնք ազդելով դաշտային մեքենայացված աշխատանքների, արտադրական ն վառելիքի ծախսերի նորմերի վրա, արձրացնում են արտադրական ծախքերը: Այդ պայմաններից են դաշտի գոնի երկարությունը, հողամասի մեծությունը, ձնի արդությունը, մասնատվածությունը, շերտընդմիջությունը, քարքարոտությունը, դաշտի թեքվածության աստիճանը ն այլն: Վերոհիշյալ ցուցանիշներից յուրաքանչյուրի դերի ազդեցության չափը որոշելու համար համալիր կարգով կատարվում է հողակադաստրային գործողություն` հողերի գնահատում: Գյուղատնտեսական պիտանի հողերի դասակարգումն ու կառուցվածքը: Հողային պաշարները դասակարգվում են ըստ մի շարք հատկությունների` » վարչատարածքային պատկանելիության, » հողերի կատեգորիաների (կախված հիմնական նպատակային նշանակությունից ն օգտագործման նույթից), » սույեկտների, հողային հարաերությունների ն իրավական կարգավիճակի, » հողատեսքերի ն այլն: Ըստ վարչատարածքային հատկանիշների` հողային պաշարների հաշվառումն անհրաժեշտ է դառնում այն առումով, որ հանրապետության մարզերին ն համայնքներին իրավունք է տրվում կարգավորել իրենց իրավասությունից խող հողային հարաերությունների հարցերը:

Հայաստանի Հանրապետության հողային ֆոնդն, ըստ նպատակային նշանակության (կատեգորիաների), դասակարգվում է` » գյուղատնտեսական նշանակության, » նակավայրերի, » արդյունաերական, ընդերքօգտագործման ն այլ արտադրական նշանակության, » էներգետիկայի, տրանսպորտի, կապի, կոմունալ ենթակառուցվածքների օյեկտների, » հատուկ պահպանվող տարածքների, » հատուկ նշանակության, » անտառային, » ջրային » պահուստային հողերի: Հողերի տիրապետման, օգտագործման, տնօրինման կազմում առանձնացվում են որոշակի հողատեսքեր, որոնք պլանաչափորեն ն սիստեմատիկաար օգտագործվում են որոշակի արտադրական նպատակներով ն որոնք ունեն որակապես տարեր նապատմական ն այլ հատկություններ: Հողատեսքերը լինում են գյուղատնտեսական (վարելահողեր, ազմամյա տնկարկներ, խոտհարքներ, արոտավայրեր ն այլն) ն ոչ գյուղատնտեսական (անտառներ, թփուտներ, ճահիճներ, կառուցապատված տարածքներ ն այլն): Հողատեսքերի օգտագործման նույթի վրա որոշակի ազդեցություն են գործում դրանց նական հատկությունները: Այդ պատճառով էլ առանձնացվում են ոչ միայն հողատեսքի տեսակներ, այլ նան տարատեսակներ (օրինակ` գուղձավորված, թփապատված, գերխոնավ արոտներ): Բացի այդ` կարող են լինել նան չօգտագործվող հողատեսքեր, ավազուտներ, քարհանքեր, մայր ապարի զանգվածային ելքեր ն այլն: Աղյուսակ 6 Հայաստանի Հանրապետության հողային ֆոնդի աշխվածությունն ըստ նպատակային նշանակության (կատեգորիաների) 01.07.2009թ. դրությամ Տարածությունը Նպատակային նշանակությունը  ընդհանուր, 9-ը (կատեգորիաներ) հազ հա ընդհանուրից 1 Գյուղատնտեսական նշանակության 2120,3 71,4 2 Բնակավայրերի 151,0 5,1 3 Արդյունաերության, ընդերքօգտագործման 28,2 0,9 ն այլ արտադրական նշանակության 4 էներգետիկայի, տրանսպորտի, կապի, կո12,1 0,4 մունալ ենթակառուցվածքների օյեկտների 5 Հատուկ պահպանվող տարածքների 229,3 7,7 6 Հատուկ նշանակության 31,7 1,1 7 Անտառային 370,6 12,5 8 Ջրային 28,6 0,9 9 Պահուստային հողերի 0,7 0,01 Ընդամենը 2974,3

ՀՀ հողային ֆոնդը 2008թ. կազմում է 2974,3հազ հա: Հողերի հաշվառման տվյալներից պարզվում է, որ հանրապետության հողային ֆոնդի մեջ գերակշռող են համարվում գյուղատնտեսական նշանակության հողերը` 2120,3հազ հա (71,49), ապա` անտառային նշանակության հողերը` 370,6հազ. հա (12,59), հատուկ պահպանվող տարածքները` 229,3հազ. հա (7,79) ն այլն (Աղյուսակ 6): Գյուղատնտեսական նշանակության հողեր: Համաձայն ՀՀ հողային օրենսգրքի 9-րդ հոդվածի` գյուղատնտեսական նշանակության հողեր են համարվում գյուղատնտեսական կարիքների համար առանձնացված ն գյուղատնտեսական գործունեություն ծավալելու նպատակով գյուղատնտեսական մշակաույսերի մշակման, ազմամյա տնկարկների հիմնման, խոտհնձի, անասունների արածեցման, ինչպես նան գյուղատնտեսական այլ նպատակների համար նախատեսված հողատեսքերը: Գյուղատնտեսական հողատեսքեր են համարվում այն հողատարածությունները, որոնք օգտագործվում են գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության համար: Գյուղատնտեսական նշանակության հողերն, ըստ հողատեսքերի, աժանվում են ` » վարելահողեր, » ազմամյա տնկարկներ, » նական խոտհարքներ, » նական արոտավայրեր, » այլ հողատեսքեր: Գյուղատնտեսական հողատեսքերի մեջ զգալի տարածություններ են գրավում այլ հողերը (ճանապարհներ, ձորեր, խախտված հողեր, քարհանքներ, ավազահանքեր, ճահիճներ ն այլն)` 394,4հազ հա, 18,69 (Աղյուսակ 7): Աղյուսակ 7 ՀՀ գյուղատնտեսական նշանակության հողերի կառուցվածքն ըստ հողատեսքերի, 01.07.2009թ. Տարածությունը Նպատակային նշանակությունը  Ընդամենը, Տեսակարար (կատեգորիաներ) հազ հա կշիռը, 9 Վարելահող 449,4 22,0 Բազմամյա տնկարկներ` ընդամենը 53,2 2,5 այդ թվում` պտղատու այգիներ 36,7 1,7 խաղողի այգիներ 16,5 0,8 Բնական կերահանդակներ` ընդամենը 1243,9 58,7 այդ թվում` խոտհարքներ 127,3 6,0 արոտներ 1116,6 52,7 Այլ հողատեսքեր 374,0 17,6 Ընդամենը գյուղատնտեսական 2120,3 հողատեսքեր Հողատեսքերի կառուցվածքը - դա յուրաքանչյուր հողատեսքի տեսակարար կշիռն է ընդհանուրի մեջ: Մի հողտեսքի փոխարինումը մեկ այլ հողատեսքով կոչվում է հողատեսքերի տրանսֆորմացիա: Տարեր կառուցվածք ունեցող հողատեսքերը

համեմատելու համար օգտվում են այնպիսի ցուցանիշից, ինչպիսին է պայմանական վարելահողը: Սակայն այս դեպքում հաշվի չի առնվում հողի երրիությունը ն որակական նութագիրը: Տարեր հողատեսքեր պայմանական վարելահողի վերածելու համար օգտվում են հետնյալ անաձնից`

Գ

´ Ë.ա.

´ Ëոտ

,

որտեղ` Գ-ն` նական արոտներն ու խոտհարքները պայմանական վարելահողի վերածման գործակիցն է, Բխ.ա.- ն` նական արոտների ն խոտհարքների խոտի կամ կանաչ զանգվածի երքատվությունն է, ց/հա, Բխոտ-ը` վարելահողի վրա խոտի կամ կանաչ զանգվածի երքատվությունն է, ց/հա: Գյուղատնտեսական նշանակության հողերը լինում են ինտենսիվ ն էքստենսիվ: Ինտենսիվ են վարելահողերը ն ազմամյա տնկարկները: Այս հողատեսքերում, միավոր հողատարածության հաշվով պահանջվում են կապիտալի կենտրոնացում, որը նպաստում է արտադրանքի արտադրության ավելացմանը, որակի արելավմանը ն միավոր արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցմանը: 5.2. Պետական հողային կադաստրը ն հողի մոնիտորինգը Հասկացություն հողային կադաստրի մասին: ՀՀ հողային օրենսգրքի 33-րդ հոդվածում նշվում է` «Անշարժ գույքի պետական միասնական կադաստրը հողամասերի ն դրանց վրա առարկայացված անշարժ գույքի հաշվառման, նական, տնտեսական ն իրավական կարգավիճակի, տեղաաշխման ու չափերի, դրանց որակական նութագրերի, իրավական ռեժիմի, սեփականության ն այլ գույքային իրավունքների ու դրանց սահմանափակումների պետական գրանցման, անշարժ գույքի գնահատման հավաստի տեղեկությունների համակարգ է»: «Կադաստր» առը ծագել է լատիներեն cap|էaՏէrսm առից, որը նշանակում է հարկման ենթակա առարկաների ցուցակ, հաշվառման ձն: Հետագայում Ֆրանսիայում այն դարձել է cadaՏէr6: Հողային կադաստրի նույթը, նշանակությունն ու ովանդակությունը ձնավորվում են ելնելով` տվյալ երկրի, հասարակական ու տնտեսական հարաերությունների զարգացման առանձնահատկություններից, արտահայտում իշխող հասարակական հարաերությունների շահերը ն ծառայում դրանց: Պետական հողային կադաստրի տվյալների օգտագործումը հնարավորություն է տալիս լուծել այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք են`նակարանային ակտիվների կառավարումը, անշարժ գույքի սեփականաշնորհումը, էկոլոգիական, տնտեսական, ժողովրդագրական ն սոցիալական իրավիճակի վերլուծությունը, տարածքների զարգացման կառավարումը, տարեր միջոցառումների պլանավորումն ու կազմակերպումը, շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատումը, անշարժ գույքի հետ կապված գործարքները ն հողի շրջանառության ձնավորումը, վիճակագրական տվյալների վերահսկումը, նակչությանը իրազեկ դարձնելը, արժեթղթերի շուկայի ձնավորումը, անշարժ գույքի տեղաաշխ60

վածության որոշումը, հողամասերի արդյունավետ օգտագործումն ու պահպանումը ն այլն: Այսպիսով` պետական հողային կադաստրը հանրապետության հողային ֆոնդերի, դրա վարչատարածքային մարմինների (մարզ, համայնք), առանձին օյեկտների ն սույեկտների կադաստրային հաշվառման միասնական պետական ազմաստիճան կառավարչական - տեղեկատվական համակարգ է, որը հասարակութսյան կողմից ընդունված գաղափարների, տնտեսական, սոցիալական, արոյական ն էթնիկ նորմերի վրա հիմնված` հողային հարաերությունների պետական կարգավորման հիմնական մեխանիզմներից մեկն է: Պետական հողային կադաստրը աղկացած է հետնյալ հիմնական մասերից` հողատիրապետման, հողի տնօրինման ն հողօգտագործման գրանցում, հողային ֆոնդի քաղակական ն որակական հաշվառում, հողի ոնիտավորում, ն հողերի տնտեսական ն արժեքային գնահատում: Հողօգտագործողների գրանցումն իրենից ներկայացնում է հողօգտագործման իրավունքի ձնակերպումը ն պետական փաստաթղթերի վավերացումը: Այն իրականացնում են հողաշինարարական ծառայության ն մարզային ու համայնքային կառավարման համապատասխան մարմինները: Հողային ֆոնդի քանակական ն որակական հաշվառումը: Հողերի քանակական հաշվառման ընթացքում որոշվում է ոչ միայն հողային ֆոնդ, հողերի կատեգորիաների, վարչատարածքային միավորների, հողօգտագործողների, սեփականատերերի հողերի ընդահանուր մակերեսը, այլն հավաքվում է անհրաժեշտ տեղեկատվություն` ոռոգելի, մելիորացված, արելավված հողերի, հողատեսքերի տեսակների ու տարատեսակների վերաերյալ: Հաշվառումը կատարվում է հողատեսքերի փաստացի չափերի` հատակագծաքարտեզագրական նյութերի հիման վրա: Մանրամասն հաշվառվում են տարեր հողասեփականատերերի հողերը, գյուղատնտեսական ն անտառտնտեսական նշանակության հողատեսքերը: Հողերի հաշվառումը կատարվում է ըստ այն հողատեսքերի, որոնք ունեն նապատմական տարեր նույթ: Յուրաքանչյուր հողատեսք կազմված է առանձին հողակտորից` հողամասից: Հողերի որակական հաշվառումն իր մեջ ներառում է հողերի դասակարգումը, խմավորումը ն նութագրումն ըստ էկոլոգիական, տեխնոլոգիական, տնտեսական, քաղաքաշինական ն այլ հատկությունների: Հողերի որակական վիճակը նութագրվում է դրանց կատեգորիաներով ն դասերով, ռելիեֆով, խոնավացման, աղակալման, հողատարման աստիճանով ն այլ հատկանիշներով: Ելնելով գյուղատնտեսական արտադրության պահանջներից, հողերի որակական հատկությունների ուսումնասիրման ն դասակարգման հարցում առաջարկվում է երկու մոտեցում. մի կողմից` կատարել յուրաքանչյուր հողամասի հողագոյացման գործոնների ն մարդու տնտեսական գործունեության ազդեցության ուսումնասիրություն ն դասակարգում, իսկ մյուս կողմից` այդ ուսումնասիրության արդյունքները կիրառել հողերի գիտական ն արտադրական օգտագործման միջոցառումների մշակման ընթացքում: Հողերի որակական գնահատումը (ոնիտավորումը): Բոնիտավորումը հողերի որակական, համեմատական գնահատումն է: Այն պետական հողային կադաստրի աղկացուցիչ մասն է, հանդես է գալիս որպես հողերի որակական

հաշվառման գործընթաց ն գնահատման սկզնական փուլ: Բոնիտավորման նպատակն է ացահայտել յուրաքանչյուր հողակտորի նական երրիությունն ու պիտանելիությունը գյուղատնտեսական մշակաույսերի համար` ագրոէկոլոգիական այս կամ այն գործոնների համալիր ազդեցության պայմաններում: Հողերի գնահատումն արտահայտվում է համեմատական հարաերական ցուցանիշներով` ալերով, որոնք ցույց են տալիս, թե գյուղատնտեսական այս կամ այն մշակաույսի աճեցման համար որքանով է մեկ հողակտորը լավ կամ վատ մյուսից: Աղյուսակ 8 ՀՀ հողերի գենետիկական տիպերի ն ենթատիպերի գնահատման հիմնական սանդղակ Գնահատման Գենետիկական տիպը Ենթատիպը ալը - ճմատորֆային Լեռնամարգագետնային - ճմային - թույլ ճմային Լեռնային - սնահողանման մարգագետնատափաստանային - տիպիկ - ուժեղ չհագեցված Անտառային գորշ - թույլ չհագեցված Անտառային - կրազերծված ճմակարոնատային - տիպիկ - կրազերծված Անտառային դարչնագույն - տիպիկ - կարոնատային չի տարանջատվում Մարգագետնասնահողային Սնահող

Գետահովտադարավանդային

Շագանակագույն Կիսաանապատային գորշ

Ոռոգելի մարգագետնային գորշ

-

կրազերծված տիպիկ կարոնատային ճահճամարգագետնային մարգագետնային մարգագետնացված աց շագանակագույն տիպիկ մուգ շագանակագույն տիպիկ

- ոռոգելի խոնավ մարգագետնային - ոռոգելի մարգագետնային - ոռոգելի մնացորդային գորշ

Գյուղատնտեսական հողերի ոնիտավորման ալերը հաշվարկվում են ըստ հողատեսքերի (ջրովի ն անջրդի վարելահողեր, խաղողի ն պտղատու այգիներ, խոտհարքներ, արոտ): Վարելահողերի ոնիտաման ալերը հաշվարկվում են հողի հատկությունների, կլիմայական պայմանների ն հիմնական մշակաույսերի երքատվության ցուցանիշների հիման վրա: Հայաստանում ընդունված է հողերի ոնիտավորման 100 ալային փակ սանդղակը` ելնելով հողի լավագույն հատկանիշներից ն արձր երքատվության համար նպաստավոր պայմաններից` հանրապետության հողերի ոնիտավորման առավելագույն ցուցանիշ է ընդունվում 100ալը, իսկ համեմատաար աննպաստ պայմանների դեպքում այդ գործակիցը հարաերականորեն նվազում է: Հաշվարկները կատարվում են հետնյալ անաձնով` ց Բ ˜ 100, ց1 որտեղ` Բ-ն` տվյալ հողի ոնիտավորման ալն է, ց-ն` հողի հատկությունների, կլիմայական գործոնի ն երքատվության ցուցանիշը, ց1-ը` առավելագույն` 100 ալ ստացած հողի կլիմայական գործոնի ն երքատվության ցուցանիշը: Հանրապետության ջրովի վարելահողերի ոնիտավորման սանդղակի համաձայն` առավելագույն 100 ալ ստացել են Արարատյան հարթավայրի Մերձարաքսյան գնահատման շրջանի ոռոգելի մարգագետնային գորշ մնացորդային հողերը ն Ախուրյան-Սպիտակ գնահատման շրջանի մարգագետնաերվածքային հողերը, իսկ մյուս հողերը հարաերականորեն ստացել են դրանցից ցածր գնահատական: Անջրդի վարելահողերի ոնիտման սանդղակի համաձայն` 100 ալ ստացել են Վերին Ձորագետի գնահատման շրջանի տիպիկ սնահողերը, որոնք գտնվում են ավարար խոնավացման գոտում, ունեն հողային արձր հատկություններ ն դրանց վրա մշակվող հացաույսերի երքատվությունը արձր է: Այսպես` սնահողերը համարվում են հումուսով ապահովված, եթե դրա դեպքում ոնիտման ալը ընտրվում է 100, հումուսի միջին` 49 պարունակության դեպքում ոնիտման ալը կկազմի 67(4:6«100), իսկ սակավ՝ 1,59 պարունակության դեպքում` 25(1,5:6«100): Նույն ձնով հաշվարկվում են ոլոր գործոնների ն ցուցանիշների ալերը: Գնահատման սանդղակները կազմելուց հետո հաշվարկվում են յուրաքանչյուր միավոր հողատարածության ն համայնքի ոլոր հողատեսքերի միջին կշռված ալերը` հետնյալ անաձնով. Բհ1 'S1 Բհ2 S 2  ...Բհտ Sտ Բընդ , Sընդ որտեղ` Բընդ-ը` գնահատման միջին կշռված ալն է, Բհ1, Բհ2 ... Բհտ` հողի յուրաքանչյուր տեսակի ալը, Տ1, Տ2 ... Տտ-ն` հողի յուրաքանչյուր տեսակի հողատարածությունը, հեկ, Տընդ-ը` համայնքի հողերի ընդհանուր տարածությունը:

ալ

արժեք

ալ

ԱպարանՀրազդան

արժեք

Աշոցք

ալ

ԱխուրյանՍպիտակ

արժեք

Սնան

ալ

Կոտայք-Թալին

արժեք

Մերձարաքսյան

Հողի գնահատման խմերը

Աղյուսակ 9 Ջրովի վարելահողերի ընդհանուր գնահատման սանդղակ 1 ալի արժեքը. ՀԱ` 10,94: Ծ` 6,15: ԶԵ` 4,79: ՀՌ` 4,07հազ.դր/ ՀամաԶուտ Հողային Ծախսեր, խառն արեկամուտ, ռենտա, տադրանք, Ծ ԶԵ ՀՌ ՀԱ Գնահատման շրջան

0,4 0,2 -

1,7 0,85 -

-

Հողերի ոնիտումը կատարվում է ըստ հողակտորների, որոնք համարակալվում են հողօգտագործման քարտեզի վրա: Այդ նպատակով կազմվում է գնահատման տեղեկագիր: Յուրաքանչյուր հողօգտագործման համար տեղեկագրի վերջում տրվում է ընդհանուր տարածությունն ու հողերի ոնիտավորման միջին ալը: Հողամասերին տրվում են գնահատման համապատասխան ալեր, որոնք հետագայում ամփոփվում են հինգ խմերում հետնյալ կերպ` 1-ին խում 80-100ալ, 2-րդ` 61-80, 3-րդ` 41-60, 4-րդ` 21-40, 5-րդ` 20-ից արձր: Հողերի մոնիտորինգ - հողերի հաշվառման ժամանակ օգտագործվում են նան հողերի մոնիտորինգի տվյալները: Հողերի մոնիտորինգը հողային ֆոնդի վիճակի վերաերյալ դիտարկումների համակարգ է, որի խնդիրն է ժամանակին ի հայտ երել հողերի վիճակի փոփոխությունները, տալ դրանց գնահատականը, կանխել ն վերացնել ացասական երնույթների հետնանքները: Մոնիտորինգն ապահովում է տեղեկատվություն` նօգտագործման, հողերի պահպանման, պետական հողային կադաստրի վարման, գյուղատնտեսական մշակաույսերի երքատվության կանխատեսման ն այլ խնդիրների լուծման համար: Հողերի մոնիտորինգը պետական տեղեկատվական համակարգ է ն տարածվում է ոլոր կատեգորիաների հողերի վրա` անկախ օգտագործման նույթից ն սեփականության ձնից: Մոնիտորինգի իմաստը կայանում է նրանում, որ դիտարկումների, հետազոտությունների, հետախուզական աշխատանքների, հանույթների միջոցով նութագրվի ուսումնասիրվող օյեկտի վիճակը հետնյալ ցուցանիշներով` » հողերի հաշվառում ըստ կատեգորիաների, հողատեսքերի, հողօգտագործողների, » հողերի վիճակի դիտարկումներ, » շրջակա միջավայրի վրա ազդեցություն գործող արդյունաերական օյեկտների վիճակի դիտարկումներ, » մաքրիչ կառույցների աշխատանքի աշխատանքի վերահսկողություն, » տրանսպորտի աշխատանքի վերահսկողություն, » ջրամարների վիճակի, կոմպոստային հրապարակների, թափոնների ն այլ օյեկտների վերահսկողություն, » մոնիտորինգի ենթարկվող հողերում տնտեսավարող սույեկտների արտադրատնտեսական գործունեության փոփոխությունների դիտարկումներ, » հողերի տնտեսական գնահատման ցուցանիշների փոփոխությունների ուսումնասիրություն: Կախված դիտարկումների նպատակներից ն ներառված տարածքներից, հողերի մոնիտորինգը կարող է լինել համապետական կամ տարածքային ն իրականացվում է համապետական ն տարածքային ծրագրերին համապատասխան: Ըստ ժամանակի` փոփոխությունների դիտարկումները լինում են` » ցիկլային (կապված տարեկան սեզոնային ն նական նույթի այլ փոփոխությունների հետ), » աստիճանական (էվոլյուցիոն, անդառնալի` կապված զարգացման պատմական գործընթացների հետ), » անտրոպոգեն (կապված մարդկային գործունեության հետ),

»

արտակարգ իրավիճակների (կապված երկրաշարժերի, ջրհեղեղների, տարեր նույթի վթարների ն այլ նական աղետների հետ): Հողերի մոնիտորինգի արդյունքներն արտահայտվում են հողային ֆոնդը նութագրող քանակական ն որակական ցուցանիշներով, ացարձակ կամ հարաերական տվյալներով, յուրաքանչյուր գործոնի ցուցանիշների նութագրման համար նախօրոք մշակված սանդղակներով ու գործակիցներով: Հողերի մոնիտորինգի իրականացման ընթացքում պահպանվում են նական պաշարների կադաստրի ն մոնիտորինգի փոխադարձ համատեղելիության ն համադրելիության սկզունքները: Այդ փոխադարձ կապն ապահովվում է հողերի համապատասխան դասակարգումով ն այլ գործոններով: 5.3. Գյուղատնտեսական հողերի տնտեսական արդյունավետության գնահատումը Հողային կադաստրի համակարգում հողերի տնտեսական գնահատումը հողագնահատման այն եզրափակիչ փուլն է, որի ընթացքում որոշվում է հողերի արտադրողական ունակությունը` որպես անշարժ գույքի, շուկայական հարաերություններում շրջանառության օյեկտի ն գյուղատնտեսական արտադրության գլխավոր արտադրամիջոցի: Հողերի տնտեսական գնահատման հիմնական խնդիրը նրանում է, որպեսզի հողերի տարեր հատկությունների, գյուղատնտեսական արտադրության պայմանների ն արդյունքի ազմակողմանի հաշվառման միջոցով որոշվեն յուրաքանչյուր հողօգտագործման համար հողի գինն ու արտադրողական ունակությունը ն հիմնավորվեն գյուղատնտեսության մեջ հողերի արդյունավետ օգտագործման ու պահպանման միջոցառումները: Գյուղատնտեսության մեջ հողերի օգտագործումը մի կողմից ապահովում է որոշակի ծավալներով գյուղատնտեսական մթերքների արտադրություն, մյուս կողմից` աշխատանքի ն արտադրության միջոցների ներդրման որոշակի արդյունավետություն: Հողերի տնտեսական գնահատման նյութերն օգտագործվում են` հողի հարկի, վարձավճարների ն նորմատիվային գնի որոշման, հողի շուկայի կայացման ն զարգացման, հողի փոխհատուցման չափերի հաստատման, հողամասերի տրամադրման ն օտարման գործողությունների կատարման, հողի մոնիտորինգի անցկացման, հողասեփականատերերի, հողօգտագործողների ն վարձակալների տնտեսական գործունեության ապահովման, պետական, մարզային, համայնքային ն մասնավոր սեփականության հողային հարաերությունների կարգավորման, ղեկավարման ն այլ խնդիրներ լուծելու համար: Հողերի տնտեսական գնահատման ցուցանիշներն են` գյուղատնտեսական մշակաույսերի երքատվությունը, համախառն արտադրանքի արժեքը, ծախսերի հատուցման գործակիցը, արտադրության գինը, զուտ եկամուտը, դիֆերենցիալ ռենտան: Հողերի տնտեսական գնահատման ցուցանիշները հաշվարկելու համար անհրաժեշտ է ունենալ մշակաույսերի ցանքատարածությունների, երքատվության, խոտհարքների ն արոտների արդյունավետության, ինչպես նան արտադրության վրա ծախսերի փաստացի միջին տվյալներն` ըստ գնահատման շրջանների ն հողախմերի: Արդի պայմաններում, գյուղացիական մանր տնտե66

սություններում հաշվապահական հաշվառման ացակայության պատճառով, այդ նյութերը հավաքագրվում են գյուղացիական տնտեսություններում, ձեռնարկություններում ն համայնքներում` տնտեսական մոնիտորինգի անցկացման մեթոդիկայով: Գծապատկեր 6 Հողերի գնահատման աղկացուցիչ մասերը ÐáÕÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ

àñå»ë ³ß˳ï³ÝùÇ ÙÇçáó

ÐáÕÇ áÝÇïáõÙÁ

ÐáÕÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙÝ Áëï »ññÇáõÃÛ³Ý (³ñï³¹ñáճϳÝáõÃÛ³Ý)

ÐáÕÇ ÐáÕÇ ³ñÅ»ù³ÛÇÝ ³ñÅ»ù³ÛÇÝ ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ

àñå»ë ³ß˳ï³ÝùÇ ³é³ñϳ

ÐáÕÇ ·ÝÇ áñáßáõÙÁ

àñå»ë ³Ýß³ñÅ ·áõÛùÇ ¨ ßáõÏ³Û³Ï³Ý ßñç³Ý³éáõÃÛ³Ý ûÛ»Ïï ÐáÕÇ ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ

àñå»ë ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý ÙÇçáó

ÐáÕÇ ï»Õ³¹ñí³ÍáõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ

ÐáÕÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙÝ Áëï ͳËë»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý

ºñÏñ³·áñÍ³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇ Ñ³ñÙ³ñáõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ

Àëï ¹Çý»ñ»ÝóÇ³É é»Ýï³ÛÇ

ÐáÕÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙÝ Áëï Ù߳ϳáõÛë»ñÇ íñ³ ϳï³ñí³Í ͳËë»ñÇ

Համախառն արտադրանքի արժեքը գնահատելու ժամանակ հաշվի է առնվում մշակաույսերի ցանքատարածությունների կառուցվածքը: Այն որոշվում է վիճակագրական ն մոնիտորինգի տվյալների հիման վրա: Համախառն արտադրանքի գնահատման համար օգտագործվում են ինչպես համադրելի, այնպես էլ շուկայական միջին գները: Բազիսային համախառն արտադրանքի որոշման անաձնն է`

n

ՀԱ

䌥Բ Կ

| |գ Գ

,

որտեղ` ՀԱ-ն մեկ հեկտարից ստացվող համախառն արտադրանքի ելքն է դրամ/հա, n

¦ ´ -ն` մշակաույսերի ելակետային երքատվությունը, ց/հա, Կգ-ն` առանձին մշակաույսերի տարածությունների տեսակարար կշռի գործակիցն ընդհանուր տարածությունում (1009Հ1,0), Գ-ն` միավոր արտադրանքի իրացման կամ շուկայական գինը, դրամ/ց: Հողի գնահատման տնտեսական արդյունավետությունը որոշվում է միավոր տարածության հաշվով կատարված ծախսերի հատուցման մակարդակով (շահութաերություն): Ծախսերի հատուցման ելակետային ցուցանիշը հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով` ՀԱ ԾՀ ˜ 1009 , Ծ որտեղ` ԾՀ-ն ծախսերի հատուցման ելակետային ցուցանիշն է, դրամ/հա ՀԱ` համախառն արտադրանքը, դրամ/հա, Ծ-ն արտադրության ազիսային ծախսերը, դրամ/հա: Հողերը գնահատվում են նան դիֆերենցիալ ռենտայի գումարով` ըստ հետնյալ անաձնի` Դ ռ ՀՀԱ - Ծ ˜ 1,07 որտեղ` Դռ-դիֆերենցիալ ռենտան է, դրամ/հա, ՀԱ-ն` համախառն արտադրանքը, դրամ/հա Ծ-ն` արտադրության ազիսային ծախսերը, դրամ/հա, 1,07-ն` ծախսերի նկատմամ շահութաերության նվազագույն գործակիցը: Հողային ռենտան գոյանում է լավ, լավագույն հողերի ն միջին ու ցածր խմի վատ որակի հողերի նական երրիության տարերությունից, ն որպես համեմատության չափանիշ ընդունվում է ցածր կամ վատ հողի երրիությունը (դիֆերենցիալ ռենտա I): Սակայն հայտնի է, որ հավելյալ երքը կամ եկամուտը կապված է նան միննույն հողի վրա կատարվող լրացուցիչ աշխատանքային ն նյութական ներդրումների հետ: Այդ գործոնի հիման վրա առաջանում է դիֆերենցիալ ռենտա II-ը: Այսպիսով, հողային ռենտան, որպես լրացուցիչ եկամուտ մի դեպքում ստացվում է գյուղատնտեսության էքստենսիվ զարգացման պայմաններում, դառնալով երրի ն շուկային մոտ գտնվող հողերից իրացվող լրացուցիչ եկամուտ, իսկ երկրորդ դեպքում գյուղատնտեսության ինտենսիվ զարգացման շնորհիվ այն հանդես է գալիս որպես լրացուցիչ կապիտալ ներդրումների արդյունք: Այստեղից հետնում է, որ ռենտան պայմանավորված է ինչպես նական, այնպես էլ տնտեսական գործոններով: Դիֆերենցիալ ռենտան որոշվում է նան հետնյալ անաձնով` Ռ դֆ (ՀԱ - Ծ ˜ 1,07)  Ռ տեխ  Ռ տեղ , որտեղ` Ռդֆ-ն` դիֆերենցիալ ռենտան է, ՀԱ-ն` համախառն արտադրանքը, դրամ/հա, Ծ-ն` արտադրության ազիսային ծախսերը, դրամ/հա,

1,07-ը` ծախսերի նկատմամ շահութաերության նվազագույն գործակիցը, ՀԱ - Ծ ˜ 1,07 -ը` ռենտայի գումարն` ըստ երրիության, դրամ/հա, Ռտեխ-ը` տեխնոլոգիական գործակցով պայմանավորված ռենտան, դրամ/հա, Ռտեղ-ը` հողերի տեղադրվածությամ պայմանավորված ռենտան, դրամ/հա:: Հողերի գնահատման ընթացքում (միասնական ձնով) կազմվում են գնահատման տեղեկագրեր, հողագնահատման քարտեզներ, որոնք հաշվարկային հիմք են ծառայում գործնական տարեր հարցերի լուծման` արտադրության վերլուծության, հողերի արդյունավետ օգտագործման, հողաշինարարական նախագծերի մշակման, նության ն շրջակա միջավայրի պահպանության, շուկայական տնտեսության պայմաններում հողի հարկի, վարձավճարների, գրավի, սերվիտուտի նորմատիվների մշակման ն հողային այլ հարաերությունների կարգավորման գործում:

5.4. Հողային ռեֆորմը շուկայական հարաերությունների պայմաններում Հայաստանի Հանրապետությունում շուկայական հարաերությունների ձնավորմանն ուղղված արեփոխումների առաջին քայլ էր հողի ն գյուղատնտեսական այլ հիմնական միջոցների սեփականաշնորհումը: Սեփականաշնորհման իրավական ապահովման համար հիմք հանդիսացավ ՀՀ Գերագույն խորհրդի կողմից ընդունված «Հայաստանի Հանրապետությունում սեփականության մասին» (31.10.1990թ.), «Գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսությունների մասին» (22.01.1994թ.), «Ձեռնարկությունների ն ձեռնարկատիրչական գործունեության մասին» (14.03.1992թ.) օրենքները, ՀՀ հողային օրենսգիրքը (29.01.1991թ.) ն մի շարք այլ օրենքներ ն ենթաօրենսդրական ակտեր: Հողի աժանումն իրականացվեց հավասար` ընտանիքի յուրաքանչյուր անդամի հաշվով: Հնարավորության սահմաններում` յուրաքանչյուր ընտանիք ստացավ տարեր տեսակի հողեր, օրինակ` ոռոգելի վարելահող, անջրդի վարելահող, ազմամյա տնկարկներ (պտղատու ն խաղողի այգիներ) ն խոտհարքներ: Արոտավայրերը մնացին որպես պետական սեփականություն, իսկ ամողջ վարելահողերի քառորդ մասը` որպես պահուստ: Ընտանիքին հանձնված յուրաքանչյուր տեսակի հողամասի տեղը որոշվեց վիճակահանությամ: Այսպիսով, ագրարային արեփոխումների արդյունքում, նախկին մոտ 900 կոլտնտեսությունների, խորհրտնտեսությունների ն միջտնտեսական ձեռնարկությունների հիմքի վրա կազմավորվեցին ազմաթիվ ու ազմանույթ սույեկտներ, գլխավորապես` անհատական գյուղացիական տնտեսություններ: 2010թ. հունվարի 1-ի դրությամ` գյուղացիական տնտեսությունների քանակը հասնում էր շուրջ 339,2 հազարի: Դրանց կողմից տնօրինվող գյուղատնտեսական հողատեսքը կազմում են 469,7հազ. հա, որից վարելահողերը` 368,4հազ. հա (78,19): Հանրապետության մեկ «պայմանական» տնտեսություն միջին հաշվով տնօրինում է 1,43 հա հողատեսք (որից` 1,1հա վարելահող): Միջին գյուղացիական տնտեսությունը աղկացած է երեք հողակտորներից, որոնցից մեկը ոռոգելի է, իսկ երկուսը` անջրդի:

Հարկ է նշել, որ ի սկզանե հողային արեփոխումները հանրապետությունում չունեին գիտականորեն հիմնավորված ռազմավարություն, գործողության ծրագիր ն ընդհանուր հայեցակարգ: Դրանք կատարվեցին մեծ արագությամ` առանց նակչության` հատկապես գյուղացիության կարիքն ու շահերը հաշվի առնելու: 1991-1995թթ. հողային արեփոխումները կոչված էին իրագործելու արդ ն ազմակողմանի համալիր խնդիրներ` անցում հողերի ազմասեփականության ձներին (տիրապետում, տնօր» ինում, հողօգտագործում), » հողերի աշխման սոցիալական արդարության ն տնտեսական հիմնավորվածության ապահովում, » տնտեսավարման ոլոր ձների համար հավասար տնտեսական պայմանների ստեղծում, » հողային հարաերությունները կարգավորող, դրանց արդյունավետ օգտագործումն ու պահպանումը խթանող տնտեսական լծակների ստեղծում, » հողերի վատթարացման ն մյուս նական պաշարների վրա ազդող ացասական երնույթների կանխում, դրանց վերականգնման աշխատանքներին պետության աջակցության ապահովում: Հողային հարաերությունների զարգացումը նպաստեց պետական հողային կադաստրի աղկացուցիչ մասերի վարմանը: Ընդունվեցին մի շարք իրավահաստատող փաստաթղթեր: Իրավաանորեն տարանջատվեցին «հողի նկատմամ սեփականության իրավունք» ն «հողի օգտագործման իրավունք» հասկացությունները: Շրջանառության մեջ դրվեցին հողաաժին, հողի նորմատիվային ն շուկայական գներ, հողի հարկ, վարձավճար ն այլ նոր հասկացություններ: Ձնավորվեցին հողային նոր հարաերություններ: Գյուղացիական տնտեսություն վարելու համար որպես սեփականություն տրամադրվող հողամասի չափը հանրապետության տարեր մարզերում ն համայնքներում տարեր է: Այն կախված է համայնքի գյուղատնտեսական հողատարածքի ն ծխերի ու շնչերի քանակից: Օրինակ` Արարատի մարզում գյուղացիական մեկ տնտեսությանը միջին հաշվով աժին է ընկնում 0,6հա, Արմավիրում` 0,8, Շիրակում` 2,4, Սյունիքում` 3,1հա հողատարածք: Գյուղատնտեսության մեջ զաղված մեկ աշխատողին աժին է ընկնում 0,9հա մշակվող հողատարածք: Ինչպես նշեցինք, հանրապետությունում հողերի սեփականաշնորհումը հանգեցրեց մի շարք ացասական հետնանքների: Փոխվեցին առանց այն էլ մասնատված փոքր հողահանդակների տեխնոլոգիական հատկությունները: Մանր հողաաժիններում գերակշռող դարձավ ձեռքի աշխատանքը: Առանձին հողասեփականատերեր, զրկված լինելով հողի մշակման մեքենաներից ն գործիքներից, հրաժարվեցին նակավայրից հեռու գտնվող իրենց հողաաժիններից: Գյուղատնտեսության մեջ հողի սեփականաշնորհման ընթացքում ուշադրությունից դուրս մնացին այդ նույն ճյուղը սպասարկող արտադրական ենթակառուցվածքների օղակները` գյուղատնտեսական արտադրանքի իրացումը (մեթոդները), գյուղատնտեսության տեխնիկական սպասարկման ողջ գործընթացը, ճանապարհաշինությունը, ջրամատակարարումը, տեղեկատվությունը,

ինչպես նան այդ ճյուղի գենետիկ ազայի վերարտադրության հարցերը (սերմնաուծություն, ույսերի պաշտպանություն, անասնաուժություն, տոհմային գործ ն այլն): Գյուղատնտեսության ենթակառուցվածքային նշված օղակները լուծարվեցին, սակայն դրանք առ այսօր գրեթե ոչնչով չեն փոխարինվել: Հայաստանի Հանրապետությունում իրականացված արեփոխումները միայն նախադրյալներ ստեղծեցին հողային նոր հարաերությունների իրավական ն տնտեսական կարգավորման մեխանիզմների կիրառման համար: Հասարակական սեփականությունից հողը դարձավ քաղաքացիների տիրապետման, օգտագործման ն տնօրինման առարկա, գրանցվեցին նախկինում գոյություն ունեցող ն նոր ձնավորված հողօգտագործողներ: Աստիճանաար կատարելագործվեց հողի սեփականության իրավունքի գրանցման մեխանիզմը: Հողային արեփոխումները թույլ տվեցին վերացնել հողի նկատմամ սեփականության պետական մենաշնորհը, որով օրենսդրորեն առաջին անգամ հողը տրամադրվեց քաղաքացիներին` որպես մասնավոր սեփականություն: 1994թ. ընդունվեց «Հողի հարկի մասին» օրենքը, հստակեցվեցին հողի վճար, հողային հարկ, վարձավճար, հողի գին հասկացությունները: Հողի հարկը վճարում են հողի սեփականատերերը, իսկ հողի վարձը` պետական սեփականություն հանդիսացող հողի մշտական ն ժամանակավոր օգտագործողները: Հողային հարաերությունների իրավական կարգավորման կարնոր քայլերից մեկը Հայաստանի Հանրապետության հողային օրենսգրքի ընդունումն էր, որով սահմանվեց «հողի սեփականության իրավունք» հասկացությունը: ՀՀ հողային օրենսգրքով առաջին անգամ հողը համարվեց անշարժ գույքի օյեկտ: Այստեղ նշվեց, որ հողը ն հողի վրա ամրակայված գույքը համարվում են անշարժ գույք: Օրենքով թույլատրվեց հողամասի վրա ոչ միայն ծավալել գյուղատնտեսական գործունեություն, այլ նան սահմանված կարգով այն օգտագործել որպես անձնական օժանդակ տնտեսության, անհատական նակելի տան կառուցման, վարձակալության հանձնելու ն գրավ դնելու օյեկտ: Շուկայական տնտեսության պայմաններում հողը դարձավ առք ու վաճառքի առարկա: Հողասեփականատերն իրավունք ունի իր հայեցողությամ, իրեն պատկանող հողամասի նպատմամ, կատարել ցանկացած գործողություն, որը չի հակասում օրենքին ն այլ անձանց իրավունքներին ու օրենքով պահպանվող շահերին, այդ թվում` հողամասը որպես սեփականություն օտարել այլ անձանց, նրանց փոխանցել այդ գույքի օգտագործման, տիրապետման ն տնօրինման իրավունքները, այն գրավ դնել կամ տնօրինել այլ եղանակով:

ԳԼՈւԽ 6. ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍՈւԹՅԱՆ ՆՅՈւԹԱՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ՌԵՍՈւՐՍՆԵՐԸ

6.1. 6.2. 6.3. 6.4.

Նյութատեխնիկական ռեսուրսներ հասկացությունը ն դասակարգումը Գյուղատնտեսության նյութատեխնիկական ռեսուրսներով ապահովվածությունը Գյուղատնտեսության էներգետիկ ռեսուրսները ն մեքենայացման միջոցները Ագրոարդյունաերական համալիրի ռեսուրսախնայողության հիմնական ուղիները

6.5.

Նյութատեխնիկական ռեսուրսների կազմավորման առանձնահատկությունները շուկայական տնտեսության պայմաններում

6.1. Նյութատեխնիկական ռեսուրսներ հասկացությունը ն դասակարգումը «Ռեսուրս» (ֆրանսերեն r6ՏՏorc6-աղյուր) նշանակում է արտադրության գործընթացում օժանդակ միջոց: Ավելի լայն իմաստով, ռեսուրսների տակ հասկանում են նյութաիրային արիքներ, նական հարստություն, ինչպես նան մարդկանց, որոնք կարող են մասնակցել արտադրության ն պահանջարկի գործընթացին: Եթե ռեսուրս հասկացությանն ավելացնենք պոտենցիալ պահուստները, ապա խոսքը կգնա ռեսուրսային պոտենցիալի մասին: Ավելի նեղ իմաստով, ռեսուրս հասկացությունը ընդգրկում է միայն հաջորդական վերամշակման նյութական աղյուրները (առարկայական ն էներգետիկ): ԳՏԱ ազդեցությունն այստեղ հաշվի է առնվում որպես այդ ռեսուրսների որակի արձրացում: Տնտեսագիտության մեջ ռեսուրսները` դրանք հասարակական արտադրության մեջ օգտագործվող ոլոր տեսակի պաշարների ն իրական աղյուրների տեխնոլոգիական գործոններն են: Բոլոր ռեսուրսները դասակարգվում են հետնյալ ձնով (գծապատկեր 7)` Գծապատկեր 7 Նյութատեխնիկական ռեսուրսների դասակարգումը Ըստ ծագման նական (հողային, ջրային, անտառային, արնի, քամու էներգիան) տնտեսական նյութական աշխատանքային ֆինանսական Ըստ վերարտադրության եղանակի վերարտադրվող

չվերարտադրվող

Ըստ արտադրության նկատմամ ունեցած հարաերության վերաերմունքի գործող ներուժային Ըստ օգտագործման նույթի արտադրական հողային աշխատանքային նյութական ոչ արտադրական

ըստ ծագման, ըստ արտադրության հետ ունեցած կապի, ըստ օգտագործման նույթի, ըստ վերարտադրության ձնի: Ըստ ծագման ռեսուրսները աժանվում են` նականի ն տնտեսականի: Բնական ռեսուրսներն իրենցից ներկայացնում են նական պայմանները ն շրջակա միջավայրը: Դրանց են պատկանում հողային, ջրային, անտառային, հանքային ռեսուրսները, ինչպես նան կենդանական աշխարհը, արնի էներգիան, մակընթացությունների ու տեղատվությունների էներգիան: Տնտեսական ռեսուրսները - դրանք տնտեսական պոտենցիալի հիմնական տարրն են: Տնտեսական պոտենցիալը նութագրում է երկրի հզորությունը ն կախված է ողջ ժողտնտեսության զարգացման մակարդակի մասշտաներից: Այլ խոսքով, տնտեսական ռեսուրսները - դրանք արտադրության գործընթացի միջոցները կամ աղյուրներն են: Դրանց մեջ կարնոր տեղ են զաղեցնում օյեկտները, արտադրական շենքերն ու կառույցները, ոլոր տեսակի սարքավորումնեը, գործիքները, մեքենաները, տարեր տեսակի կապի ն տրանսպորտի միջոցները, աշխատանքի ազմաթիվ ձները, ինչպես նան հողը ն օգտակար հանածոները: Տնտեսական ռեսուրսները իրենց հերթին աժանվում են նյութականի, աշխատանքայինի ն ֆինանսականի: Նյութական ռեսուրսները - դրանք աշխատանքի միջոցների ն աշխատանքի առարկաների ամողջությունն են, որոնց ընդլայնված վերարտադրության գործընթացում տնօրինում ն օգտագործում է հասարակությունը: Դրանք ընդգրկում են արտադրության ոլոր առարկայական տարրերը` նական նյութերը, հումքը, աշխատանքի միջոցները: Ֆինանսական ռեսուրսները ներկայացնում են դրամական միջոցները, որոնք գտնվում են պետության, ձեռնարկության, կազմակերպության ն հաստատությունների տրամադրության տակ: Ֆինանսական ռեսուրսների ձնավորումը, աշխումը ն օգտագործումը հիմնվում է նյութական ն ապրանքային արժեքների շարժի վրա ն կապված է ազգային եկամտի աշխման ն վերաաշխման հետ: Ֆինանսական ռեսուրսները նախատեսված են ընդլայնված վերարտադրության, կատարելագործված տեխնիկայի ն տեխնոլոգիայի լայն ներդրման հիման վրա դրա ինտենսիվացման, նակչության նյութական ն սոցաիալական պահանջների ավարարման համար: Ֆինանասական ռեսուրսների հիմնական աղյուրը հանդիսանում է նյութական արտադրության ոլորտում ստեղծվող զուտ եկամուտը, հիմնական արտադրական ֆոնդերի վերարտադրության համար հատկացվող ամորտիզացիոն ֆոնդը, ինչպես նան անկերի վարկերը ն այլն: Ըստ արտադրության հետ ունեցած կապի ռեսուրսները աժանվում են` ործառույթային (ֆունկցիոնալ) ն ներուժային (պոտենցիալ): Գործառույթային գո ռեսուրսներն իրենցից ներկայացնում են տնտեսական շրջանառությունում օգտագործվող ամողջ ռեսուրսների ակտիվ մասը: Իրենց հերթին ներուժային ռեսուրսները, դրանք ացահայտված, սակայն արտադրական գործընթացում դեռնս չներգրավված ռեսուրսներն են: Դրանք իրենցից ներկայացնում են երկրի պաշարները:

Ըստ օգտագործման նույթի ռեսուրսները աժանվում են արտադրականի ն ոչ արտադրականի: Արտադրական ռեսուրսներն օգտագործվում են արտադրական ոլորտում նակչության նյութական արիքների ստեղծման ժամանակ: Նյութատեխնիկական ռեսուրսների կազմի մեջ եմ մտնում հողային, նյութական ն աշխատանքային ռեսուրսները: Հողային ռեսուրսները ներկայացվում են արտադրությունում ներգրավված հողատարածությամ, նյութական ռեսուրսները` արտադրության միջոցները, որոնք ներկայացնում են աշխատանքի միջոցներն ու աշխատանքի առարկաները: Հետնաար, նյութական ռեսուրսները, դրանք արտադրական գործընթացում մշակման ն օգտագործման համար նախատեսված առարկայական տարրերի ամողջությունն է: Նյութական ռեսուրսներն ըստ նեղեն կազմի ընդգրկում են` հումքը, հիմնական ն օժանդակ նյութերը, վառելիքը, էներգիան, ինչպես նան կիսաֆարիկատները: Աշխատանքային ռեսուրսներն իրենցից ներկայացնում են մարդկանց ամողջությունը, որոնք ընդունակ են աշխատելու: Սա առաջին հերթին աշխատունակ նակչությունն է: Նշված ռեսուրսները կարող են օգտագործվել ն ոչ արտադրական ոլորտում, ստեղծելով պայմաններ նակչության նորմալ կենսամակարդակի ապահովման համար: Գյուղատնտեսության մեջ նյութական ռեսուրսներն ունեն մի շարք առանձնահատկություններ, որոնք անհրաժեշտ է հաշվի առնել դրանց արդյունավետ օգտագործման ժամանակ (Գծապատկեր 8): Գծապակտեր 8 Գյուղատնտեսության նյութատեխնիկական ռեսուրսների առանձնահատկությունները Նյութատեխնիկական ռեսուրսների աղկացուցիչ մասը հանդիսանում է հողը Նյութատեխնիկական ազդեցությանը

ռեսուրսները

ենթարկվում

են

նական

պայմանների

Նյութատեխնիկական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը կախված է արտադրության սեզոնայնությունից Նյութատեխնիկական ռեսուրսների չափերը ն կառուցվածքը փոփոխվում են ըստ գյուղատնտեսական գոտիների Նյութատեխնիկական ռեսուրսների կազմի մեջ մտնում են կենդանի օրգանիզմները` ույսերը, կենդանիները Նյութատեխնիկական ռեսուրսները աղկացած են արդյունաերության միջոցներից ն գյուղատնտեսության մեջ ստեղծված միջոցներից Նյութատեխնիկական ռեսուրսների կազմում ներառվում են կապիտալատար շարժուն միջոցները Նյութատեխնիկական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը կապված է ԱԱՀ ոլոր օղակների (պահպանման, վերամշակման, իրացման) գործունեության հետ

Ըստ վերարտադրության ձնի ռեսուրսները ստորաաժանվում են վե երարտադրողների ն վերարտադրվողների: Վերարտադրվող ռեսուրսներին են վերաերվում մարդու աշխատանքով ստեղծված առարկայական նյութերը, որոնք կարող են օգտագործվել արտադրական գործընթացում: Չվերարտադրվող ռեսուրսները ստեղծվել են նության կողմից` օգտակար հանածոները, անտառները, ջրային ռեսուրսները ն այլն: Տնտեսագիտական գրականության մեջ գոյություն ունի նան «միմյանց լրացնող ռեսուրսներ» հասկացությունը: Դրանք այնպիսի ռեսուրսներ են, որոնք արտադրության գործընթացում փոխկապակցված են միմյանց հետ: Այսպիսով, մի տեսակի ռեսուրսի օգտագործման քանակի ավելացումը իր հետ երում է այլ ռեսուրսի օգտագործման ծավալի աճ: Օրինակ, գյուղատնտեսության մեջ դիզելային վառելանյութի ավելացումը տանում է շարժիչի յուղի պահանջի, ինչպես նան տրակտորների ն մեքենաների նորոգման համար պահեստամասերի աճի: Արտադրության ամողջական ծավալն ու ռեսուրսների լրիվ ծանրաեռնվածությունը: Հասարակությունը ձգտում է արդյունավետ օգտագործել իր հազվագյուտ ռեսուրսները: Նա ցանկանում է նական ռեսուրսների օգտագործումից ստանալ օգտակար ապրանքների ն ծառայությունների առավելագույն քանակ: Սրան հասնելու համար հասարակությունը պետք է ապահովի լրիվ զաղվածություն ն արտադրության ամողջական ծավալ: Լրիվ ծանրաեռնվածության չափ - հասկացվում է դրա համար օգտագործվող ոլոր նական ռեսուրսները: Հասարակությունը պետք է ապահովի ամողջ աշխատանքային ռեսուրսների զաղվածությունը: Դրա հետ միասին պետք է պարապուրդ տան (չաշխատեն) մեքենաներն ու սարքավորումները, անգործության չմատնվեն կապիտալ ներդրումներն ու հողային ռեսուրսները: Այլ խոսքով, արտադրության գործընթացում պետք է օգտագործվեն դրա համար անհրաժեշտ ոլոր օգտակար ռեսուրսները: Արտադրության ամողջական ծավալ ասելով պետք է հասկանալ, որ ռեսուրսները պետք է աշխվեն առավել արդյունավետ, այսինքն այնպես, որ արտադրանքի արտադրության ընդհանուր ծավալում դրանք ունենան առավել արժեքավոր ներդրում: Արտադրության առանձին ճյուղերի տեղաաշխումը պետք է իրականացվի տվյալ գոտում գոյություն ունեցող պայմաններին ն ռեսուրսներին համապատասխան: Արտադրության ամողջական ծավալը նախատեսում է նան համապատասխան տեխնոլոգիաների կիրառում: Օրինակ, ներկայիս պայմաններում արդյունավետ չէ հացահատիկի երքահավաքը կատարել գերանդու օգնությամ: Հաշվի առնելով, որ ռեսուրսները սահմանափակ են, ամողջական արտադրության ամողջական ծավալի ն ռեսուրսների լրիվ օգտագործման էկոնոմիկան չի կարող ապահովել ապրանքների ն ծառայությունների անսահմանափակ թողարկում: Յուրաքանչյուր որոշում կայացնելիս անհրաժեշտ է մտածել, թե ինչպիսի ապրանքներ պետք է արտադրել ն ծառայություններ կարելի է կատարել ն որոնցից` հրաժարվել: Բոլոր տնտեսական ռեսուրսները կամ արտադրության գործոնները օժտված են մի կարնոր ընդհանուր հատկությամ` դրանք հազվագյուտ են կամ գտնվում են օրգանական կապի մեջ: Բնության մեջ կան սահմանափակ թվով ռեսուրսներ, որ հասարակությունը կարող է օգտագործել ապրանքի արտադրության ն ծառայության մեջ: Դրանք, առաջին հերթին, օգտակար հանածոներն

են, հողային ռեսուրսները, մեքենաներ - սարքավորումները, աշխատուժը, որոնց առկայությունը նականոն է որոշակի սահմանում: Ելնելով ռեսուրսների հազվագյուտ ն սահմանափակ լինելուց հանգամանքից, արտադրության ծավալները սահմանափակվում են: Հասարակությունը ընդունակ չէ արտադրել ն պահանջել ապրանքների ն ծառայությունների ամողջ ծավալը, որն ինքը կուզեր ստանալ: Ռեսուրսների սահմանափակ լինելը, տեխնոլոգիական, էկոլոգիական ն այլ սահմանափակումները խնդիրներ են առաջացնում օպտիմալ արտադրության կազմակերպման ն տնտեսական առումով՝ պահանջվող քանակով ապրանքների արտադրության ն ծառայությունների մատուցման համար: Ռեսուրսների փոխադարձաար փոխվելու կատարելիության ացակայությունը, նպաստում է գոյություն ունեցող ռեսուրսների ծախսի մեծացմանը: էներգետիկ ն նյութական ռեսուրսները սպառվում են, չնայած ացվում են նորանոր աղյուրներ: Տնտեսա-տեխնոլոգիական փոխադարձ փոխվող ռեսուրսները հնարավորություն են տալիս օգտագործել դրանք երեք տարերակով` - մեկ ռեսուրս -օգտագործման տարեր ձների, - տարեր ռեսուրսներ - մեկ նպատակային նշանակության օգտագործում, - ռեսուրսների օգտագործման տարեր հաջորդականություն: Տվյալ արտադրանքի արտադրության ժամանակ ապրանքների արտադրությանը ն ծառայության մեջ օգտագործվող ռեսուրսների օգտագործմանը տնտեսագիտական մոտեցումը, դրանց փոխադարձ փոխարինելիությունը ն վերջնական արտադրանքի արտադրության ժամանակ հիմք են հանդիսանում սահմանափակ ռեսուրսների օգտագործման թույլատրելի ազմաթիվ տարերակների ձնավորման համար: Նյութական, ինչպես նան աշխատանքային ն ֆինանսական ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործման, կորուստների կրճատման ն դրանց իսպառ վերացման ապահովման համար, ձեռնարկություններում մշակվում են կազմակերպական, տնտեսական ն արտադրատեխնիկական միջոցառումներ, որոնք իրենցից ներկայացնում են ռեսուրսախնայողության համակարգ: 6.2. Գյուղատնտեսության նյութատեխնիկական ռեսուրսներով ապահովումը Նյութական ռեսուրսների պահանջի կրճատման սկզունքները: Գյուղատնտեսության մեջ ռեֆորմը կատարվում է ոչ կայուն տնտեսական, ֆինանսական ն նյութատեխնիկական ռեսուրսների նշանակալի անավարարության պայմաններում: Այս ոլորը դժվարացնում են ճյուղի ոչ միայն ընդլայնված, այլն պարզ վերարտադրության կազմակերպումը: Գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի ծավալը 1987թ. կազմել է 791.160, 2000-2005թ.` 493.0 ն 2009թ.` 555,7 մլրդ. դրամ: 2009թ.-ին 1987թ. համեմատ համախառն արտադրանքը գյուղատնտեսության մեջ միջին տարեկան մեկ աշխատողի հաշվով նվազել է 2,5 անգամ, մեկ հեկտար հողերի հաշվով` 44,99-ով: Կրճատվեցին հանքային պարարտանյութերի, թունաքիմիկատների, վառելանյութերի մատակարարումն ու պահանջը: Այս վիճակի հիմնական պատճառ հանդիսացան հանրապետության շրջափակումը, գյուղացու ցածր գնողունակությունն ու գյուղատնտեսության մեջ

օգտագործվող նյութական ռեսուրսների ն գյուղատնտեսական արտադրանքների անընդհատ աճող գները: Գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության ծավալների կրճատումը ուղեկցվեց նյութատեխնիկական ռեսուրսների պահանջի մակարդակի իջեցմամ: Ընդ որում, ռեսուրսների պահանջի կրճատման տեմպերը առաջ անցան գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության տեմպի իջեցումից: Այս վիճակը վկայում է այն մասին, որ գյուղատնտեսության մեջ շուկայական տնտեսության անցման պայմաններում շատ աշխատանքներ կատարվում են ձեռքով, մի շարք կարնոր տեխնոլոգիական աշխատանքներ ընդհանրապես չեն կատարվում: Այսպես, հողի, անասնագլխաքանակի ն գյուղտեխնիկայի սեփականաշնորհման արդյունքում, հողերը մասնատվեցին, գյուղտեխնիկան հայտնվեց մի քանի մարդու ձեռքում, գյուղացիական տնտեսությունները անասուններին կերակրելու համար չունեին անհրաժեշտ կերի (հատկապես հատիկային) պաշար: Ստացվեց այնպես, որ անասունների մեծ մասը ենթարկվեց հարկադիր մորթի, հողի մշակման աշխատանքների գերակշռող մասը սկսեցին կատարել ձեռքով: ՀՀ շրջափակման ն գյուղացիական տնտեսությունների ֆինանսական միջոցների ացակայության հետնանքով, գյուղատնտեսության մեջ իջավ պարարտանյութերի օգտագործման, արժեքավոր մշակաույսերի, արձր երքատու սորտերի, արձր մթերատու անասունների ու նոր տեխնիկայի ներդրման մակարդակը: Սրանք են հիմնական պատճառները, որ սակավահող հանրապետության գյուղատնտեսության կարնորագույն ներուժ հանդիսացող վարելահողերի զգալի մասը չի օգտագործվում: Վերջին հինգ տարիներին միջին հաշվով նպատակային չեն օգտագործվել 145-150հազ. հեկտար վարելահողեր կամ դրանց ընդհանուր տարածքի 329-ը, մեկ երրորդը: Ներկայումս, գյուղացին օգտագործում է սեփականաշնորհված հողի այնքան մասը, որքանն անհրաժեշտ է իր սեփական նվազագույն կարիքները հոգալու համար: Գյուղատնտեսության ապահովումը մեքենայացման միջոցներով: Նյութական ռեսուրսները, հողային ն աշխատանքային ռեսուրսների հետ միասին, հանդիսանում են գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության անհրաժեշտ պայման: Շուկայական տնտեսության ժամանակ առաջացավ նյութական ն էներգետիկ ռեսուրսների դեֆիցիտ: Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններին ն գյուղացիական տնտեսություններին նախկին կենտրոնացված կարգով նյութատեխնիկական մատակատարման փոխարեն առաջ եկան նոր ձներ: Յուրաքանչյուր տնտեսվարող սույեկտ (ձեռնարկություն, կազմակերպություն) ինքնուրույն է որոշում ինչ մշակել, որքան տարածության վրա ն իրեն անհրաժեշտ սերմը, տնկանյութը, պարարտանյութը, տեխնիկան ն այլն ինչպես ն որտեղից հայթայթել: Հանրապետությունում, գյուղացիական տնտեսությունների տեխնիկական հագեցվածությունը շատ ցածր է, գյուղատնտեսության մեքենատրակտորային պարկը` հնացած: Գյուղատնտեսությանը տեխնիկայով ն գյուղատնտեսական մեքենաներով ապահովման ներկայիս վիճակը հանդիսանում է կրիտիկական: Գոյություն ունեցող գյուղտեխնիկայի ցածր արտադրողականությունը, օգտագործվող դիզվառելանյութի գերածախսը ն փոքր չափերով հողակտորներում դրանց աշխա77

տելու անհարմարությունը նպաստում են արտադրվող արտադրանքի ինքնարժեքի արձրացմանը: Ցածր արդյունավետ են համարվում նան հողի երրիության արելավմանն ուղղված միջոցառումները, արտադրական գործունեության նական ացասական երնույթներից ն հատկապես հողային ռեսուրսների պաշտպանումը, նոր հողերի յուրացումը, օրգանական ն հանքային պարարտանյութերով պարարտացումը ն այլն: Աղյուսակ 10 Տրակտորների ն կոմայնների առկայությունը ՀՀ-ում Գյուղտեխնիկայի անվանումը 1 Տրակտորներ 13866 14300 14732 2 Կոմայններ - հացահատիկահավաք - սիլոսահավաք, կերահավաք 3 Բեռնատար ավտոմեքենա 14663 Անհրաժեշտ է նշել, որ մինչն վերջերս, ՀՀ մուտք չէր գործել ոչ մի կիլոգրամ ֆոսֆորական ն կալիումական պարարտանյութ, արտադրված գոմաղը հիմնականում օգտագործվել է որպես վառելանյութ: Ստացվում է, որ գյուղատնտեսական հողատեսքերը, հիմնականում վարելահողերն ու ազմամյա տնկարկները լավագույն դեպքում չնչին քանակներով ստացել են միայն ազոտական պարարտանյութ: Գյուղատնտեսական տեխնիկայի տարիքային կազմի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ տրակտորների ընդհանուր թվի 15,49-ը շահագործվում են 30 տարուց ավելի, 32,89-ը` 20-30 տարի, 46,29-ը` 10-25 տարի ն միայն 5,69-ը մինչն 10 տարի: Փաստորեն, շահագործվող տրակտորների 94,49-ը օգտագործվում են 10-30 ն ավելի տարի սպառել են ամորտիզացիայի համար սահմանված ժամկետը: Թերնս, վերջին տարիներին հանրապետությունում որոշակի աշխատանք է կատարվել գյուղատնտեսական տեխնիկայի ներկրման ուղղությամ (ՉԺՀ, ճապոնիայի ն Հնդկաստանի կառավարությունների դրամաշնորհների հաշվին 1998-2009թթ. ընթացքում ներմուծվել են ընդամենը 116 հացահատիկահավաք կոմայն ն 818 տրակտոր իրենց գյուղգործիքներով), այնուհանդերձ այդ ծավալները չեն կարող ապահովել գյուղատնտեսական աշխատանքների մեքենայացման հարաճուն պահանջները, առավել նս, որ դրանց ճնշող մեծամասնությունը նախատեսված է խոշոր արտադրության պայմանների համար: 6.3. Գյուղատնտեսության էներգետիկ ռեսուրսները ն մեքենայացման միջոցները էներգետիկ ռեսուրսներ հասկացությունն ու ապահովվածությունը: էներգետիկ ռեսուրսները հանդիսանում են գյուղատնտեսության նյութական ռեսուրսների ակտիվ մասը: Դրանք են մեխանիկական, էլեկտրական շարժիչները ն էլեկտրասարքավորումները, ինչպես նան անող անասունները, վերահաշվարկված մեխանիկական ուժով (ձիաուժերով): էներգետիկ ռեսուրսների կառուցվածքում արձր տեսակարար կշիռ ունեն տրակտորների, կոմայնների ն

ավտոմեքենաների շարժիչների հզորությունները. տրակտորային շարժիչներինը մոտ 35, ավտոմեքենաներինը` 29, կոմայններինը` 12, իսկ էլեկտրաշարժիչներինն ու էլեկտրասարքավորումներինը` մոտ 239: Գյուղատնտեսության մեջ էներգետիկ ռեսուրսներով ապահովվածության հիմնական ցուցանիշներն են էներգոապահովվածությունն ու էներգազինվածությունը: 1. էներգաապահովվածություն (էա), որը ցույց է տալիս 1 հեկտար ցանովի (մշակվող) տարածության (Հ) հաշվով էներգետիկ հզորությունը (էհ): Այն չափվում է ձիաուժերով. էհ էա Հ որտեղ՝ էհ - էներգետիկ հզորությունն է, ձիաուժով, Հ - ցանքատարածության չափը: 2. էներգազինվածությունը ցույց է տալիս տնտեսության միջին տարեկան մեկ աշխատողի հաշվով էներգետիկ հզորությունների քանակը: էհ էզ ԱԹ որտեղ՝ ԱԹ - տնտեսության միջին տարեկան աշխատողների թիվն է, մարդ: Այս ցուցանիշները լայնորեն կիրառվում են գյուղատնտեսության ինտենսիվացման գործընթացի նութագրման ժամանակ: էներգաապահովվածության ն էներգազինվածության մակարդակի արձրացումը նպաստում է ճյուղում աշխատանքի արտադրողականության արձրացմանը: էներգետիկ ռեսուրսների մեջ կարնոր տեղ է գրավում գյուղատնտեսական արտադրության էլեկտրիֆիկացումը: Այն նպաստում է գյուղատնտեսության մեջ համալիր մեքենայացման, ավտոմատացման մակարդակի արձրացմանը ն արդյունավետ կերպով կիրառվում է անասնապահության մեջ: Գյուղատնտեսության էլեկտրաէներգիայով ապահովվածության հիմնական ցուցանիշներն են` աշխատանքի էլեկտրազինվածությունը ն էլեկտրոապահովվածությունը: էլեկտրազինվածությունը՝ դա գյուղատնտեսության միջին տարեկան մեկ աշխատողի հաշվով էլեկտաէներգիայի քանակն է (կվտ-ժամ): էլեկտրաէներգիայի կիրառման արդյունավետության ցուցանիշներից են` աշխատանքի արտադրողականությունը, միավոր արտադրանքի ինքնարժեքը, լրացուցիչ կապիտալ ներդրումնեի փոխհատուցման ժամկետը: Այս հաշվարկները կատարվում են երկու տարերակով` էլեկտրաէներգիայի կիրառմամ ն առանց կիրառման: Տնտեսագիտական վերլուծության ժամանակ օգտագործում են նան արտադրանքի էներգատարությունը: Այն որոշվում է միավոր արտադրանքի հաշվով ծախսված էներգետիկ հզորությունների չափով, ներառյալ էլեկտրաէներգիան: Մեքենայացման հասկացությունն ու դերը գյուղատնտեսության մեջ: Աշխատանքի արտադրողականության արձրացման առաջին գլխավոր պայմանը հանդիսանում է տեխնիկայով գյուղատնտեսության հագեցվածության տեմպի արագացումն ու մակարդակի արձրացումը: Հաշվարկները ցույց են տվել, որ աշխատանքի արտադրողականության ընդհանուր աճի 509-ը ապահովվում է մեքենայացման հաշվին:

Մեքենայացումը - դա ձեռքի աշխատանքը մասնակի, համալիր մեքենայացման ն մեքենաների ավտոմատացված համակարգով փոխարինման գործընթաց է: Մասնակիի դեպքում - մեքենայացվում են արտադրության միայն առանձին գործընթացները, համալիրի դեպքում` ամողջը, իսկ ավտոմատացված համակարգի դեպքում արտադրությունն իրականացվում է ավտոմատների օգնությամ, մարդու հսկողության ներքո: Մեքենայացման մակարդակը որոշվում է որպես մեքենայացված ն ընդամենը կատարված աշխատանքների ծավալների հարաերակցությամ: Գյուղատնտեսության մեջ մեքենա-տրակտորտային հավաքակայանի օգտագործման արդյունավետությունը: Այն նութագրվում է նեղեն ն արժեքային ցուցանիշների համակարգով. 1. Բնեղեն ցուցանիշներն են` տրակտորի ն կոմայնի սեզոնային ն տարեկան արտադրանքը, ժամային, հերթափոխային ն օրական արտադրանքը, աշխատած մեքենա-օրերի ն հերթափոխերի քանակը տարվա ընթացքում, հերթափոխության գործակիցը: 2. Արժեքային ցուցանիշներն են` հերթափոխում արտադրված արտադրանքը, ֆիզիկական կամ դրամական արտահայտությամ, միավոր արտադրանքի կամ կատարված աշխատանքի վրա շահագործման ծախսերը, դրամ, պայմանական էտալոնային հեկտարի ն ֆիզիկական հեկտարի ինքնարժեքները, դրամ, երովի ծախսերը` 1 ց արտադրանքի ն 1 հեկ-ի հաշվով, դրամ, մեքենաների ձեռքերման նպատակով կատարված կապիտալ ներդրումների փոխհատուցման ժամկետը, տարի: Գյուղատնտեսության մեջ գործող ն նոր մեքենաների համակարգերի համեմատության ժամանակ հաշվարկվում են հետնյալ ցուցանիշները` 1. Մեքենայացման մակարդակը (Մմ)` Ամ ˜ 100 9 , Մմ ԱÍ որտեղ` Ամ-ն մեքենայացված աշխատանքների ծավալն է, հեկ, Ած-ն` համապատասխան աշխատանքի ընդհանուր ծավալն է, հեկ: Նոր տեխնիկայի ներդրման ժամանակ կիրառվող արդյունավետության 2. ցուցանիշներն են. ա. աշխատանքային ծախսումների իջեցում` Ա գ - Ան Ա Í. ի. ա. ˜ 100 9 , Ագ որտեղ` Ագ-ն ն Ան-ն` գործող ն նոր տեխնիկայի օգտագործման պայմաններում աշխատանքային ծախսումներն են 1 հեկ-ի ն 1 տ-ի հաշվով, մարդ/ժամ: . շահագործական ծախսերի իջեցում` Շգ - Շն ՇÍ ˜ 100 9 , Շգ

որտեղ` Շգ-ն ն Շն-ն` գործող ն նոր տեխնիկայի օգտագործման շահագործական ծախսերն են, դրամ, գ. տեսակարար կապիտալ ներդրումների իջեցում` Իկ

Կ գ - Կն Կգ

˜ 100 9 ,

որտեղ` Կգ-ն ն Կն-ն` գործող ն նոր տեխնիկայի օգտագործման ժամանակ կապիտալ ներդրումներն են, դրամ, դ. լրացուցիչ կապիտալ ներդրումների փոխհատուցման ժամկետը, տարի` Կ1 - Կ 2 , öժ Ի 2 - Ի1 որտեղ` Կ2-ը ն Կ1-ը` կապիտալ ներդրումներն են գործող ն նոր տեխնիկայի պայմաններում, դրամ, Ի2-ը ն Ի1-ը` արտադրանքի ինքնարժեքն է գործող ն նոր տեխնիկայի պայմաններում, դրամ: 6.4. Ագրոարդյունաերական համալիրի ռեսուրսախնայողության հիմնական ուղիները Ռեսուրսախնայողության հասկացությունն ու խնդիրները: Ռեսուրսախնայողությունն իրենից ներկայացնում է գիտատեխնիկական, կազմակերպական, տնտեսական ն դաստիարակչական միջոցառումների համակարգ, ուղղված ոլոր տեսակի ռեսուրսների առավել ռացիոնալ ն արդյունավետ օգտագործմանը, վերջնական արտադրանքի միավորի հաշվով դրանց կրճատմանը: Այն հանդիսանում է հասարակության արտադրական ն սոցիալական խնդիրների լուծման կարնոր պայման: Գյուղատնտեսական արտադրության ինտենսիվացումը ուղղված է ճյուղերի արդյունավետության աճին, որոնց սկզնաղյուրները արտադրանքի որակի արելավման հետ միասին հանդիսանում են կենդանի աշխատանքի տնտեսումը, նյութատարության ն էներգատարության իջեցումը: Այս խնդրի լուծումը զգալիորեն կախված է ոլոր տեսակի արտադրական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումից ն նրանց տեսակարար ծախսերի կրճատումից, շրջանառության մեջ ներգրավելով երկրորդային ռեսուրսներ: Ռեսուրսախնայողությունը գյուղատնտեսության հաշվեկշռված զարգացման հասնելու համար, իրական դասավորվածության պայմաններում անհրաժեշտ է հումքի, նյութերի, ոլոր տեսակի էներգիայի ն այլ ռեսուրսների տնտեսուման համար, որը նշանակում է արտադրական նյութատարության, էներգատարության ն մետաղատարության կրճատում: Այսպիսով, ռեսուրսների խնայողությունը հանդես է գալիս ոչ միայն որպես պարտադիր պայման, այլ նան որպես գյուղատնտեսական արտադրության ինտենսիվացման կարնոր ռեզերվ: Ռեսուրսների խնայողաար օգտագործման կարնոր գործոն է հանդիսանում դրանց երկրորդային (կրկնակի) օգտագործումը, ներառելով տնտեսական շրջանառության մեջ արտադրության ն սպառման թափոնները:

Ռեսուրսապահովման տնտեսական կարգավորումը: Շուկայական տնտեսության համակարգը նպաստում է ռեսուրսների արդյունավետ աշխմանը: Մրցակցային շուկայական համակարգը ռեսուրսներ է ուղղում այն ապրանքների արտադրությանն ու ծառայությանը, որոնց կարիքը հասարակությունն ավելի շատ է զգում: Ինքն է թելադրում արտադրության համար ռեսուրսների առավել արդյունավետ մեթոդների կիրառում ն նպաստում առավել արդյունավետ, նոր տեխնիկայի ու տեխնոլոգիայի մշակման ներդրմանը: Այն ենթադրում է առավելագույն տնտեսական արդյունավետություն: Ռեսուրսների պակասը ն պաշարների ավելացման հնարավորությունների սահմանափակ լինելը կարնոր հանգամանք է ողջ ժողտնտեսության տնտեսական աճի համար: Ռեսուրսամատակարարման կարգավորման համակարգը պետք է պարունակի հետնյալ տարրերը` ռեսուրսօգտագործման նորմատիվները, արտադրանքի մաքրության ն շրջակա միջավայրի աղտոտվածությունը, վճարումների համակարգ, նորմատիվների պահպանման ն նրանցից շեղումների համար թույլտվություն ն զեղչ, ստուգման համակարգ ռեսուրսապահպանման տնտեսական պայմանների պահպանման համար: Տեխնիկական առաջընթացը, արձրացնելով արտադրության արդյունավետությունը հասարակությանը թույլ է տալիս նույն քանակի ռեսուրսներից արտադրել ավելի շատ ապրանքներ: Արտադրությունով պայմանավորվում է ռեսուրսների պահանջը: Ռեսուրսները սպառողների պահանջները ավարարում են անուղղակի ձնով` արտադրանքի արտադրության ն ծառայությունների միջոցով: Սա նշանակում է, որ յուրաքանչյուր ռեսուրսի պահանջի կայունությունը կախված է` արտադրանքի արտադրության ժամանակ ռեսուրսի արտադրողականությունից, շուկայական համակարգից կամ տվյալ ռեսուրսի օգնությամ արտադրվող ապրանքի գնից: Սրանք էլ որոշում են ռեսուրսի գինը: Գոյություն ունեն մի քանի պատճառներ ռեսուրսների գների ձնավորման համար: Դրամական եկամուտներ - ծախսերը, որ ռեսուրսների ձեռք երման համար կատարում է ձեռնարկության ծախսերը, ընդհանուր տեսքով, հանդես են գալիս որպես եկամուտներ նրանց համար, ովքեր այն առաջարկում են շուկայում: Ռեսուրսների աշխումը - Ռեսուրսների գները նպաստում են տարեր ճյուղերի ն ձեռնարկությունների միջն հազվագյուտ կամ սահմանափակ ռեսուրսների աշխմանը: Ձեռնարկության համար ռեսուրսների գները հանդիսանում են արտադրական ծախսեր ն որպեսզի ստանան առավելագույն շահույթ, նրանք պետք է արտադրության համար ընտրեն առավել շահութաեր արտադրանք ն առավել արդյունավետ տեխնոլոգիա: Քանի որ ռեսուրսների նկատմամ պահանջարկը կապված է արտադրանքի պահանջարկի հետ, ուստի ապրանքի նկատմամ պահանջարկի ցանկացած փոփոխություն կտանի ռեսուրսի նկատմամ պահանջարկի փոփոխմանը (միննույն հավասար պայմանների դեպքում):

Կիրառվող տեխնոլոգիայի արելավման, ինչպես նան ռեսուրսի որակի արձրացման հաշվին ցանկացած ռեսուրսի արտադրողականությունը կարող է փոփոխվել: 6.5. Նյութատեխնիկական ռեսուրսների կազմավորման առանձնահատկությունները շուկայական տնտեսության պայմաններում Լիզինգի դերը ռեսուրսների կազմավորման մեջ: Գյուղատնտեսության համար նյութատեխնիկական ռեսուրսների շուկայի կազմավորումը ենթադրում է իրականացնել նյութատեխնիկական ռեսուրսների մեծածախ շուկայի ստեղծման, ինչպես նան արտադրող-գործարանների հետ ուղղակի կապերի ընդլայնման միջոցով: Գյուղատնտեսության նյութատեխնիկական ապահովման գործում լիզինգի ոլորտի ընդլայնման էական պաշար է հանդիսանում հեռանկարում լիզինգային ծառայությունների ոչ թե դրամական վճարումը, այլ նամթերային ձնը, ներառյալ ապագա երքից առաջադիմական գործարքների հիման վրա գյուղատնտեսական արտադրանքի մատակարարումները: Լիզինգային ընկերությունների լայն ցանցի ստեղծումը կնպաստի գյուղատնտեսության սպառման համար տեխնիկայի ն սարքավորումների արժեքի իջեցմանը: Անհրաժեշտ է հատուկ նշանակություն տալ տեխնիկայի լիզինգային մատակարարումների զարգացմանը, հանրապետության տարեր տարածաշրջաններում առնտրական լիզինգային ընկերությունների ստեղծմանը: Լիզինգի հիման վրա կարող են աշխատել մեքենա-տեխնոլոգիական կայանները գյուղատնտեսական ապրանք արտադրողների սպասարկման համար: Գյուղացիական ու ֆերմերային տնտեսություններին տեխնիկայի լիզինգային մատակարարը նոր մեքենաների գնման հետ համեմատած ունի որոշակի տնտեսական առավելություն: Ժամանակակից արդ պայմաններում լիզինգը գյուղացիական տնտեսություններին հնարավորություն է տալիս լուծել հիմնական ֆոնդերի ավելացման հիմնախնդիրը: Լիզինգը` տնտեսությունների ֆինանսավորման ձն է վարձակալության միջոցով արտադրության միջոցների ավելացման համար: Լիզինգային համաձայնագրով գույքի վարձակալության վերցնելը չի անդրադառնում օգտագործվող տնտեսության հաշվեկշռի վրա, իսկ սեփականության իրավունքը պահպանվում է վարձակալությամ տվողին: Լիզինգն իրենից ներկայացնում է սարքավորումների, շինարարական օյեկտների, մեքենաների, արդ տեխնիկական համակարգերի երկարաժամկետ վարձակալում, որոնք լիզինգ ստացողն օգտագործում է արտադրական նպատակով: Այլ խոսքերով` լիզինգը դա հիմնական միջոցների ձեռքերման երկարաժամկետ վարկավորում է, որի ընթացքում միջոցները չեն վաճառվում, այլ տրվում են վարձակալության: Լիզինգը շատ ճկուն տնտեսական գործիք է, որն ունակ է արագացնելու արտադրության ֆինանսավորման, տեխնիկական վերազինման, վերակառուցման ու զարգացման խնդիրների լուծումը: Լիզինգի հիման վրա վարձակալումը ձեռնտու է ինչպես թանկարժեք սարքավորումների, այնպես էլ ավելի պակաս արդ տեխնիկայի նկատմամ: Սարքավորումները ն տեխնիկան վարձակալում են որոշակի ժամանակով, որոշակի վճարով, որը պետք է փոխհատուցի դրանց ձեռքերման ծախսերը ն շահույթ երի լիզինգավորողին:

Լիզինգը նախատեսում է վարձակալական պայմանագրում գլխավոր պայմաններից մեկի առկայություն. պայմանագրի ժամկետը լրանալուց հետո սեփականության իրավունքն անցնում է վարձակալին: Վերջինս կարող է հետագայում տեխնիկան ու սարքավորումներն օգտագործել սեփական հայեցողությամ, վարձակալին իրավունք է վերապահվում գույքը գնելու պայմանագիրը գործելու ամողջ ժամանակաշրջանի ընթացքում, վարձակալական ժամանակաշրջանը պետք է կազմի տեխնիկայի, սարքավորումների կամ գույքի ծառայության ժամկետի մեծ մասը: Այսպես, եթե տրակտորի ծառայության ժամկետը 10 տարի է, ապա պայմանագրով կնքվող ժամանակաշրջանը պետք է կազմի 6-8 տարուց ոչ պակաս, վարձակալական վճարների գումարը պետք է մեծ կամ հավասար լինի հիմնական միջոցների արժեքին: Լիզինգի առանձնահատկությունը կայանում է նրանում, որ կապիտալը վարկի մեջ ներկայացվում է ոչ թե դրամական ձնով, այլ սարքավորումների, տեխնիկայի ն կառույցների տեսքով: Այդ դեպքում լիզինգ ստացողի կողմից արտադրական նպատակով օգտագործվող օյեկտը մնում է լիզինգ տվողի սեփականությունը, դրանով էլ լիզինգը տարերվում է ապրանքային վարկից: էական նշանակություն ունի նան այն պարագան, որ լիզինգային վճարումները վերագրվում են լիզինգ ստացողի արտադրանքի ինքնարժեքին: Այդ դեպքում հարկման ենթակա շահույթի չափը փոքրանում է, քանի որ մինչն վարձակալության ժամկետի ավարտը սարքավորումները հաշվարկվում են լիզինգ տվողի հաշվեկշռում որպես նրա սեփականություն: Լիզինգի պայմաններում վարձակալված միջոցների գծով հաշվարկում են ամորտիզացիա: Ագրոարդյունաերական համալիրը մեքենաշինական արտադրանքով ապահովումը արելավելու նպատակով ԱՊՀ առանձին երկրներում, օրինակ ՌԴ-ում ստեղծվել ն մշտապես լրացվում է հատուկ լիզինգային ֆոնդ, որը կազմավորվում է պետական ու տարածաշրջանային յուջեների հատկացումների, ինչպես նան ագրոարդյունաերական համալիրի համար մեքենաշինական արտադրանք մատակարարող մեքենաշինական կազմակերպությունների միջոցների հաշվին: Նրանց վերջին տարիների փորձը համոզիչ կերպով ցույց է տվել, որ ներկայումս ստեղծվել են իրական հնարավորություններ՝ գյուղատնտեսությանն անհրաժեշտ տեխնիկայով ապահովումը իրականացնել լիզինգային երկարաժամկետ վարձայկալության միջոցով: Աշխարհի զարգացած երկրներում լիզինգային գործողությունները ստացել են լայն տարածում: Երկարատն ներդրումների ընդհանուր ծավալում լիզինգի աժինն ԱՄՆ-ում կազմում է 279, Մեծ Բրիտանիայում` 209, իսկ Եվրոպական երկրներում մոտ 89: Նյութատեխնիկական ռեսուրսների ֆինանսավորումը ն վարկավորումը: Նյութատեխնիակական ռեսուրսների ֆինանսավորումը կարող է իրականացվել ինչպես լիզինգի հիման վրա, այնպես էլ տնտեսություններին ապրանքային վարկեր տրամադրելու միջոցով: Ապրանքային վարկը, որպես կանխավճարման միջոց, առաջացել է գյուղատնտեսության մեջ ճգնաժամային իրավիճակի հետնանքով: Փողի ացակայության պատճառով տնտեսությունները չեն կարող գնել մեքենաների համար վառելիքաքսանյութեր, պահեստամասեր, պարարտանյութեր, շինարարական նյութեր ն արտադրության այլ միջոցներ: Այդ դժվա-

րին իրավիճակից դուրս գալու նպատակով գյուղատնտեսական արտադրողների համար առանձնացնում են տեխնիկա, վառելիք ապագա երքի պարտքով: Գյուղատնտեսության նյութատեխնիկական ռեսուրսների կազմավորումը ժամանակակից պայմաններում նպատակահարմար է իրականացնել տարեր եղանակ-ներով: Դրանք կարող են լինեն ապրանքային ու ֆինանսական վարկերը, մեքենաների լիզինգային ապահովումը, գյուղացիական (ֆերմերային) տնտեսությունների կոոպերացման հիման վրա տեխնիկայի օգտագործումը ն այլ ձներ: Այդ դեպքում անհրաժեշտ է գյուղատնտեսական ու արդյունաերական արտադրանքի գների ն փոխանակման համամասնությունների պետական կարգավորում: Նյութատեխնիկական ռեսուրսների արդյունավետության արձրացման հիմնական ուղղություններն են դրանց կորուստների կրճատումը, գյուղատնտեսական հողատեսքերի երքատվության ն անասունների մթերատվության արձրացումը, նվազ մնացորդային, անմնացորդ ն ռեսուրսախնայողական տեխնոլոգիաների կիրառումը, գյուղատնտեսական արտադրանքի ն նյութերի որակի արելավումը, մրցունակ արտադրանքի արտադրությունը: Ոչ պակաս կարնոր տեղ է հատկացվում գյուղատնտեսության տնտեսվարման մեթոդների, վարկավորման, նյութատեխնիկական մատակարարման ֆինանսավորման եղանակների կատարելագործմանը: Բոլոր այդ ուղղությունները, վերջին հաշվով, դրսնորվում են գյուղատնտեսական արտադրանքի նյութատարության իջեցման մեջ: Այն իրենից ներկայացնում է միավոր համախառն արտադրանքի, զուտ արտադրանքի (համախառն եկամտի), զուտ եկամտի, շահույթի, արտադրության վրա ծախսված նյութերի մեծությունը: Գործնականում հաճախ կիրառում են նյութատարության ցուցանիշը, որը հաշվարկում են որպես նյութական ծախսերի ն գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի արժեքի հարաերություն: Սակայն այդպիսի ցուցանիշը չի նութագրում ռեսուրսամատակարարումը: Նման թերությունը ացառում է զուտ արտադրանքով (համախառն եկամտով), քանի որ նրա կազմի մեջ չեն մտնում նյութական ծախսերը: Այդ ցուցանիշը խթանում է նյութա-էլեկտրախնայողությունը, քանի որ այն ցույց է տալիս ծախսված նյութերի, էներգիայի ն նոր ստեղծված արժեքի (զուտ արտադրանքի) հարաերությունը: Կարնոր հակածախսային դեր է կատարում զուտ եկամտով հաշվարկած նյութատարության ցուցանիշը: Այն նութագրում է նյութական ծախսերի հարաերություն, ոչ թե ամողջ համախառն արտադրանքին, այլ միայն նրա մի մասին, հանած հիմնական ու շրջանառու միջոցների փոխանցված արժեքը ն աշխատավարձը: Արտադրանքի արտադրության վրա նյութական ծախսերի իջեցման կարնորագույն գործոն է հանդիսանում արտադրության ինտենսիվացումը, որի դեպքում ծախսերը մեկ հեկտարի վրա ավելանում են, իսկ միավոր արտադրանքի հաշվով իջնում: Այսպես, հացահատիկային մշակաույսերի երքատվությունը հեկտարից 18-ից մինչն 26 ցենտներ արձրացման դեպքում նյութական ծախսերը մեկ ցենտներ հատիկի գծով կազմել են. սերմերը` 319, պարարտանյութերը ն թունաքիմիկատները` 11-139, վառելիքաքսայուղերը` 109: Այդ տվյալները վկայում են այն մասին, որ միավոր հողատարածության

հաշվով նյութական ծախսերի աճի հետ մեծանում են ինչպես հողային, այնպես էլ նյութական ռեսուրսների հատույցը: Գյուղատնտեսության համար նյութական ծախսերի ակտիվ մասը հանդիսանում են օրգանական ն հանքային պարարտանյութերը: Դրանց կիրառումը հնարավորություն է տալիս ոչ միայն արձրացնել մշակաույսերի երքատվությունը, այլն ապահովել հողերի երրիության վերարտադրությունը: Շուկայական պայմաններում հանքային պարարտանյութերի արձր գների հետնանքով նկատվում է դրանց կիրառման կտրուկ կրճատում: Սննդանյութերի հաշվեկշռի մեծ պակասորդ է հողում ն որպես հետնանք նրանում իջնում է հումուսի պարունակությունը ն ընկնում վարելահողերի արդյունավետությունը:

ԳԼՈւԽ 7. ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ՌԵՍՈւՐՍՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈւՄԸ

7.1. 7.2. 7.3. 7.4.

Աշխատանքային ռեսուրսներ հասկացությունն ու դրանց կազմը Աշխատանքի շուկան գյուղատնտեսության մեջ Զաղվածությունն ու գործազրկությունը գյուղատնտեսության մեջ Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման արելավման ուղիները գյուղատնտեսության մեջ 7.1. Աշխատանքային ռեսուրսներ հասկացությունն ու դրանց կազմը

«Աշխատանք» հասկացությունն ու դրա դերը: Աշխատանքը մարդու նպատակասլաց գործունեությունն է, որի ընթացքում իր ն հասարակության պահանջների ավարարման համար ստեղծվում են նյութական ն հոգնոր արիքներ: Աշխատանքի գործընթացն իր մեջ ներառում է` աշխատանք, որպես մարդու նպատակասլաց գործունեություն, աշխատանքի առարկա, աշխատանքի միջոց ն աշխատանքի արդյունք: Միայն աշխատանքն է գործարկում արտադրության միջոցներ ն օգնում մարդկանց նպատակների իրականացմանը: Այսպիսով, աշխատանքը հանդես է գալիս ոչ միայն հարստության կարնոր աղյուր, այլ նան հանդիսանում է ողջ մարդկության հիմնական պայմանը: «Աշխատանքի գործընթաց» հասկացությունը «արտադրության գործընթաց»-ի հետ համեմատած ավելի նեղ է: Վերջինս իրականցվում է աշխատանքային գործընթացների ամողջ համալիր ազայի վրա, որոնցից յուրաքանչյուրը, պատրաստի արտադրանքի արտադրությունում որոշակի փուլ է արտահայտում: Արտադրության գործընթացը երեմն տեղի է ունենում նան առանց մարդու աշխատանքի մասնակցության` նական գործոնների ազդեցության ներքո: Գիտատեխնիկական առաջընթացի արագացումը նպաստում է աշխատանքի առարկաների կատարելագործմանը, արտադրության գործընթացում աշխատանքի ոլոր նոր առարկաների ներգրավմանը: Չնայած գիտության ն տեխնիկայի զարգացմանը, արտադրության գործընթացում աշխատանքը չի կորցնում իր որոշիչ դերը, իսկ աշխատանքում` մարդն իր դերը: Աշխատանքը հանդիսանում է տնտեսագիտական կատեգորիա, ն դրա նութագիրը որոշվում է արտադրական հարաերություններով:

Աշխատանքի առանձնահատկությունները գյուղատնտեսության մեջ: Գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքն ունի մի շարք առանձնահատկություններ, որոնք արտահայտում են ճյուղի յուրահատկությունը (գծապատկեր 9): Գծապատկեր 9 Աշխատանքի առանձնահատկությունները գյուղատնտեսության մեջ

Աշխատանքի արդյունավետությունը կախված է նակլիմայական պայմաններից ն հողային ռեսուրսների որակից Աշխատանքի օգտագործման վրա ազդեցություն է գործում արտադրության սեզոնային նույթը Գյուղատնտեսության մեջ ացակայում է աշխատանքի նեղ մասնագիտացումը Գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքը կապված է կենդանի օրգանիզմների (կենդանիների, ույսերի) օգտագործման հետ Անասնաուծության ն ուսաուծության մեջ աշխատանքային գործընթացների մեքենայացման համեմատական ցածր մակարդակը Գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքը քիչ հրապուրիչ ն ոչ էսթետիկ է (կլիմայական պայմաններ, տեղումներ, աղտոտվածություն, արնային ճառագայթում) Աշխատողների աշխատանքն օգտագործվում է ինչպես հասարակական արտադրությունում, այնպես ն անձնական տնամերձ տնտեսություններում Արտադրության գործընթացում արձր տեսակարար կշիռ են կազմում կանանց, պատանիների ն թոշակառուների աշխատանքը Գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքի գործընթացում մարդը գործ ունի կենդանի օրգանիզմների` ույսերի ն կենդանիների հետ: Հետնաար, արտադրանքի արտադրության ընթացքում անհրաժեշտ է իմանալ ն հաշվի առնել կենսաանական օրենքների պահանջները: Գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքի արտադրողականությունը որոշ չափով կախված է կոնկրետ մշակաույսի ն կենդանիների ցեղային կազմի ռացիոնալ օգտագործումից:

Գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքի արդյունավետության վրա մեծ ազդեցություն են գործում նակլիմայական պայմաններն ու հողի որակը: Այս կապակցությամ, առանձին կլիմայական գոտիներում, միանման աշխատանքային ծախսումները տալիս են արտադրության միանգամայն տարեր արդյունք: Գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքի օգտագործման արդյունավետության վրա էական ազդեցություն են գործում արտադրության սեզոնայնությունը, պայմանավորված արտադրության ժամանակի ն աշխատանքային ժամանակաշրջանի չհամընկնելու հանգամաքով: Գյուղատնտեսության մեջ, կապված աշխատանքի սեզոնայնության հետ, մշակաույսերի ցանքի, տնկման ն երքահավաքի ժամանակահատվածում աճում է աշխատուժի պահանջը: Միաժամանակ, ձմռան շրջանում ուսաուծության ճյուղում նկատվում է աշխատուժի ավելցուկ: Գյուղատնտեսական արտադրությունում անհնար է աշխատանքի նեղ մասնագիտացումը: Աշխատանքի ձների ազմազանությունը ն դրանց կատարման կարճ ժամկետները հանգեցնում են նրան, որ գյուղատնտեսության մեջ շատ աշխատողներ համատեղում են մի շարք աշխատանքային գործընթացներ: Բուսաուծության մեջ նկատելի է աշխատանքային գործընթացների մեքենայացման համեմատաար ցածր մակարդակ: Սերմերի ն տնկանյութի նախապատրաստման, մշակաույսերի խնամքի, երքահավաքի, արտադրանքի նախնական մշակման աշխատանքների նշանակալի մասը ուսաուծության ճյուղում կատարվում է ձեռքով: Անասնապահության ճյուղում մեքենայացման մակարդակն ավելի արձր է: Ագրարային ոլորտում աշխատանքի ն հանգստի պայմանները վատ են: Աշխատանքային գործընթացների գերակշռող մասը կատարվում են աց երկնքի տակ, տարեր եղանակների ն արդ կլիմայական պայմանների ազդեցության ներքո (արձր ն ցածր ջերմաստիճանի, տեղումների, արնային ռադիացիայի, փոշու, կեղտի ն այլն): Միննույն ժամանակ նակչության սոցիալական ենթակառուցվածքի օյեկտներով ապահովվածությունն այստեղ ցածր է, քան ուրիշ ճյուղերում ն քաղաքներում: Այս ոլորը գյուղատնտեսական աշխատանքը դարձնում են անհրապույր ն ոչ էսթետիկ: Գյուղատնտեսական արտադրությունում ավելի, քան ժողտնտեսության մյուս ճյուղերում, օգտագործվում է կանանց, դեռահասների ն կենսաթոշակառուների աշխատանքը: Այստեղ աշխատողների ընդհանուր թվի կառուցվածքում կանանց տեսակարար կշիռը կազմում է մոտ 409, եր շինարարության, տրանսպորտի ն անտառային տնտեսություններում այն կազմում է միայն 20259: Գյուղական վայրերում անվորների աշխատանքն օգտագործվում է ինչպես հասարակական արտադրությունում, այնպես էլ անձնական օժանդակ տնտեսություններում: Գյուղատնտեսության աշխատանքային ռեսուրսները: Գյուղատնտեսական արտադրության ն աշխատանքի վերջնական արդյունքի արդյունավետության արձրացումն անմիջականորեն կախված է կադրերի որակավորման մակարդակից ն աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման աստիճանից: Գյուղատնտեսության մեջ աշխատուժը հանդիսանում է աշխատանքային ռեսուրսների ամենագործուն ն սոցիալապես ակտիվ մասը:

Աշխատուժ հասկացության տակ պետք է հասկանալ ֆիզիկական ն հոգնոր հնարավորությունների ամողջություն, որոնց մարդը տիրապետում ն օգտագործում է անհրաժեշտ ապրանքների ն ծառայությունների ստեղծման համար: Այստեղից հետնություն, որ աշխատանքային ռեսուրսները աշխատուժ են դառնում միայն այն դեպքում, եր աշխատանքի գործընթացում իրացվում են ֆիզիկական ն հոգնոր հնարավորությունները: Այս կապակցությամ «աշխատանքային ռեսուրսներ» հասկացությունը մի քանի անգամ ընդարձակ է ն ազմակողմանի, քան «աշխատուժ» հասկացությունը: Աշխատանքային ռեսուրսների կազմի մեջ մտնում են ինչպես հասարակական արտադրությունում ընդգրկված աշխատողները, այնպես էլ նակչության մի մասը, որոնք մասնակցություն չունեն աշխատանքի գործընթացում, սակայն համապատասխան պայմաններում կարող են օգտագործվել գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության համար: Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման վիճակը ՀՀ-ում Աղյուսակ 11 ՀՀ նակչության թիվը ն գործազրկությունը գյուղատնտեսության մեջ Ցուցանիշներ Ամողջ նակչության թվաքանակը, հազ մարդ այդ թվում, գյուղական Բնակչության ամողջ թվաքանակի նկատմամ, 9 Գյուղատնտեսությունում զաղված նակչության թվաքանակը, հազ մարդ Գյուղական նակչության նկատմամ, 9 Գրանցված գործազուրկների թվաքանակը, այդ թվում` գյուղական վայրում նակվողներ Գյուղական վայրերի գործազուրկների տեսակարար կշիռը գործազուրկների ընդհանուր քանակի նկատմամ, 9

3448,6

3260,3

3226,9

3215,8

3230,1

3238,0

1080,1

1093,9

1131,1

1153,5

1159,6

1164,6

31,3

32,5

33,3

35,9

35,9

36,0

279,4

551,9

566,7

507,6

493,5

496,6

25,9

50,5

50,1

44,0

42,6

42,6

-

10550

99479

98000

74700

84493

-

-

2,5

8,0

7,1

9,0

9,5

ՀՀ գործող օրենսդրության համաձայն գյուղատնտեսության աշխատանքային ռեսուրսներ են համարվում աշխատունակ տարիքի՝ 16-63 տարեկան նակչությունը: Բացի այդ ընդգրկվում են նան գյուղական վայրերում նակվող աշխատող դեռահասներն ու կենսաթոշակառուները: Աշխատանքային ռեսուրսները աղկացած են հիմնական, սեզոնային ն ժամանակավոր աշխատողներից: Հիմնական են համարվում այն աշխատողները, որոնք ընդունվում են աշխատանքի առանց ժամկետը նշելու, սեզոնային, որոնք ընդունվում են որոշակի ժամանակի համար, սակայն 6 ամսից ոչ ավելի, ժամանակավոր` ովքեր աշխատանքներին մասնակցում են երկու ամսից ոչ ավել:

7.2. Աշխատանքի շուկան գյուղատնտեսության մեջ Աշխատանքի շուկա հասկացությունը: Աշխատանքի շուկան հանդիսանում է շուկայական մեխանիզմի աղկացուցիչ մասը՝ սպառման ապրանքների, արտադրության միջոցների, ներդրումների ն ֆինանսավարկային շուկաների հետ միասին ն նրա զարգացումն անհնարին է առանց ամողջությամ վերցրած շուկայական տնտեսության գործելուն Աշխատանքի շուկան իրենից ներկայացնում է հարաերությունների արդ համակարգ: Աշխատանքի շուկայի տակ պետք է հասկանալ աշխատուժի շուկա, քանի որ աշխատանքն ինքնին ապրանք չէ ն շուկայական հարաերությունների օյեկտ չի կարող լինել: Աշխատուժի շուկայի ձնավորում նշանակում է ապրանքային շուկայում ազատ աշխատողների ի հայտ գալը, աշխատուժի տնօրինումը որպես ապրանքի: Ամողջական ն մրցակցային աշխատանքի շուկա ձնավորելու ն գործունեության իրականացման համար անհրաժեշտ են մի շարք պայմաններ: Դրանցից հիմնականներն են` աշխատանքի շուկայի պահանջարկի կողմը ն առաջարկի կողմը ներկայացնող ազմաթիվ անկախ սույեկտների առկայությունը, աշխատանքի շուկայում տնտեսական սույեկտների վարքագծի շուկայական հիմնավորումը, աշխատանքի շուկաներում սույեկտների համար ընտրության տնտեսական ազատությունը, երկրի էկոնոմիկայում ընդհանուր մրցակցային միջավայրի առկայությունը: Աշխատանքի շուկան, ինչպես ն մյուս շուկաները գործում է գնային հավասարակշռվածության հիման վրա: «Աշխատանքի շուկայական գինը, - գրել է Ա.Սմիթը, - այն գինն է, որն իրականում վճարվում է նրան, պայմանավորված հարաերությունների առաջարկով ն պահանջարկով: Աշխատանքը թանկ է, եր այն հազվադեպ է, ն էժան` եր ունենում է ավելցուկ»: Հավասարակշռված գինը, որը համապատասխանում է աշխատուժի հասարակական գնահատմանը, սահմանվում է աշխատուժի ծառայության գործելակերպի պայմաններում աշխատանքի սահմանային արտադրողականության մակարդակին համապատասխան: Հավասարակշռված գինը պետք է համապատասխանի աշխատանքի վարձատրության այնպիսի մակարդակին, որը կապահովի աշխատուժի գոյության հնարավորություն ն մոտ է ֆիզիկապես անհրաժեշտ միջոցների նվազագույնին: Աշխատուժի գնի վրա ազդում են մի շարք գործոններ, որոնցից են` նվազագույն աշխատավարձը, ելնելով նվազագույն սպառողական զամյուղից, որն ապահովում է կյանքի ֆիզիոլոգիական մինիմումը, կենսական միջոցների գինը, որն անհրաժեշտ է աշխատուժի փոխհատուցման ն վերարտադրության համար, իրավիճակը աշխատանքի շուկայում, առաջարկի ու պահանջարկի գործընթացը: Աշխատանքի շուկան հիմնվում է կոնկրետ պահանջարկի ն առաջարկի վրա: Պահանջարկը որոշվում է տվյալ գոտում գործատուի` աշխատուժի նկատմամ ընդհանուր պահանջարկով: Աշխատուժի առաջարկի ձնավորումը կախ-

ված է կոնկրետ մարզում նակչության աշխատանքի նկատմամ ունեցած ամողջական հնարավորություններից (Գծապատկեր 10): Գծապատկեր 10 Գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքի շուկայի կազմավորման վրա ազդող գործոնները Տնտեսապես ակտիվ գյուղական նակչության թիվը Բնակչության զաղվածության ձնավորված մակարդակը ն կառուցվածքը Տնտեսության մասնագիտացումը ն համալիրությունը Հումքային ազայով, նյութատեխնիկական ռեսուրսներով տնտեսության ապահովվածությունը Արտադրության մակարդակը, շարժը ն արդյունավետությունը Տնտեսությունների ն կազմակերպություննրի ներդրումային ակտիվությունը Տարածքի գրավչությունը ն սոցիալական ենթակառուցվածքի զարգացումը Մարզային ն տեղական մարմինների կողմից տնտեսությանն աջակցումը

Աշխատուժի պահանջը որոշվում է այնպիսի գործոնների անողջությամ, ինչպիսիք են` աշխատատեղերի առկայությունը, երկրի տնտեսությունում կառուցվածքային փոփոխությունը, ինվեստիցիոն հնարավորությունները ն դրա վերարտադրական կառուցվածքը: Իր հերթին աշխատուժի առաջարկը կախված է առկա աշխատունակ նակչության թվից, գործատուի կամ վարձու աշխատողների ժողովրդագրական պայմաններից, կենսամիջոցների ֆոնդի ն դրամական մուտքերի հարաերակցության՝ աշխատանքի դրդապատճառների վրա ունեցած ազդեցությունից, աշխատուժի սոցիալ-տնտեսական պայմանների զարգացումից ն հասարակության ֆինանսական հնարավորություններից: Աշխատանքի շուկայի հատվածավորումը: Աշխատանքի շուկան ունի իրեն հատուկ հատվածավորումը: Աշխատանքի շուկայի հատվածավորման իմաստը կայանում է նրանում, որ կոնկրետ ճյուղերում ն սահմանափակ աշխատունակությամ առանձին կատեգորիաների մասնագիտության աշխատողները դուրս չեն գալիս հատվածավորված շուկայի շրջանակներից ն մրցակցություն չեն կազմում մյուս ոլորտներում զաղված աշխատողների հետ: Աշխատողների մրցակցությունը կայանում է շուկայի ներքին հատվածում: Աշխատանքի շուկան ունի 3 առանձնացված հատված` Աշխատանքի առաջնային շուկայի մեջ են ընդգրկվում արձր աշխատավարձ, աշխատանքի լավ պայմաններ ունեցող, կայուն զաղվածությամ,

-

-

պաշտոնի առաջխաղացման հնարավորություն ունեցող, ինչպես նան սոցիալապես ապահովված աշխատողները: Երկրորդային աշխատանքի շուկայում, որում ընդգրկվում են արտոնություններ չունեցող աշխատողները, մասամ կամ ամողջությամ զրկված են ազմաթիվ արտոնություններից: Այս խմում հաճախ տեղի են ունենում աշխատողների կրճատումներ ն աշխատանքից ազատումներ: Այս հատվածը նութագրվում է լրիվ զաղվածության ռեժիմով աշխատողներից ն ներգրավվածներից: Երրորդ հատվածը` գործազուրկների աշխատանքի շուկան է: Ըստ «Բնակչության զաղվածության մասին» ՀՀ օրենքի գործազուրկ են համարվում աշխատանքային տարիքում գտնվող այն քաղաքացիները, որոնք չունեն համապատասխան աշխատանք ն աշխատավարձ, ունեն առնվազն մեկ տարվա աշխատանքային ստաժ, գրանցված են զաղվածության ծառայություններում համապատասխան աշխատանք գտնելու նպատակով, ինչպես նան նրանք ովքեր աշխատանք են փնտրում ն պատրատ են դրան անցնելու: Գծապատկեր 11 Աշխատանքի շուկայի հատվածավորումը ստորաաժանվում է ըստ` Սեփականության ձների (զաղվածության այլընտրանքային ձներ) Արտադրության ֆոնդատարության ն աշխատատարության Արտադրության տեխնոլոգիայի առարձնահատկությունների Արտադրության գործընթացում զաղվածների դասակարգմամ Աշխատանքի ընդհանրացման ն աժանման մակարդակի Աշխատանքի կազմակերպման ն խրախուսման պատմականորեն ստեղծված ձների Աշխատողների դրդապատճառային ավանդույթների

պահվածքի

(մոտիվացիա)

Աշխատանքի շուկայի հատվածավորման վրա ազդում են այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են` աշխատողների կրթական ն մասնագիտական մակարդակը, աշխատողների խտրականությունն ըստ սեռի, էթնիկական ն կրոնական առանձնահատկությունները, աշխատողների տարիքային խտրականությունը: Բարձր որակավորում, լավ մասնագիտական հմտություն ունեցող աշխատողները, որպես կանոն, շահում են աշխատանքի մրցակցային շուկայում` կոնկրետ պաշտոնի ընդունման ժամանակ առաջնությունը տրվում է նրանց:

Միննույն ժամանակ, առավել որակավորված ն ղեկավար պաշտոնների համար առավելությունը տրվում է տղամարդկանց, իսկ կանայք ընդգրկվում են ավելի պակաս հեղինակություն, որակավորում ն ցածր աշխատավարձով աշխատանքներում: Առանձին ճյուղերում աշխատանքի ընդունելիս առավելությունը տրվում է միջին տարիքի աշխատողներին, իսկ երիտասարդների տրվում է ավելի ցածր կարգի մասնագիտական պաշտոններ: Այստեղ նս գործում է խտրականության գործոնը: Այսպիսով, աշխատանքի շուկայի հատվածավորումը կատարվում է՝ ելնելով տնտեսությունում աշխատատեղերի նկատմամ ունեցած պահանջից ն աշխատանքային ծառայությունների գնից: Աշխատանքի շուկայի դասակարգումը ագրոարդյունաերական համալիրում: Գոյություն ունի աշխատանքի շուկայի երկու ձն` արտաքին ն ներքին: Աշխատանքի ներքին շուկան հիմնվում է տնտեսության ներսում կադրերի շարժի վրա: Համեմատաար առանձնացված աշխատանքի ներքին շուկան թելադրվում է տվյալ ձեռնարկության համար պահանջվող աշխատողների որակավորման առանձնահատկություններով: Ձեռնարկությունը պետք է անցկացնի աշխատուժի մասնագիտական որակավորման նախապատրաստում անմիջապես աշխատատեղերում: Ներքին շուկայում աշխատանքի պայմանները կարգավորվում են վարչական կանոններով: Աշխատանքի արտաքին շուկան պատասխանում է արտադրության ցիկլային զարգացման պահանջներին, իսկ ներքին շուկան համապատասխանում է տնտեսության մեջ կատարվող կառուցվածքային փոփոխություններին: Աշխատանքի ազգային շուկան ձնավորվում է տարածաշրջանային շուկաների փոխգործունեության հիման վրա: Աշխատանքի տարածաշրջանային շուկան, գոտու, մարզի, շրջանի տերիտորալ աժանմանը համապատասխան, իր հերթին աղկացած է աշխատանքի տեղական շուկաներից: Աշխատանքի շուկայի տարածաշրջանային հատվածավորումը վճռական դեր է խաղում աշխատուժի առաջարկի ձնավորման գործում, քանի որ նրա վերարտադրությունը իրականացվում է առավելապես կոնկրետ տարածքում: Աշխատանքի առաջարկը ձնավորվում է` կախված նակչության սոցիալ-ժողովրդագրական կառուցվածքից, հասարակական հանրօգուտ` գործունեությամ զաղվածությունից, մասնագիտական-որակավորված վարձու աշխատուժի կառուցվածքից: Իր հերթին, աշխատանքի պահանջարկի վրա ազդեցություն են գործում նահումքային պայմանները, գոտիական-տնտեսական առանձնահատկությունները, գիտատեխնիկական առաջընթացի արագացումը, ներդրումային ն սոցիալական քաղաքականությունը: 7.3. Զաղվածությունն ու գործազրկությունը գյուղատնտեսության մեջ Բնակչության զաղվածություն հասկացությունը: Որպես տնտեսական կատեգորիա, զաղվածությունն իրենից ներկայացնում է աշխատունակ նակչության` հասարակական արդյունքի ստեղծմանն ուղղված գործունեություն:

Աշխատանքային ռեսուրսները աժանվում են երկու խմի` տնտեսապես ակտիվ նակչություն ն տնտեսապես ոչ ակտիվ նակչություն: Առաջինն իր հերթին աժանվում է երկու խմի` զաղվածներ ն գործազուրկներ, իսկ երկրորդի մեջ են մտնում` չաշխատողները (տնային տնտեսուհիները, թոշակառուները, հաշմանդամները): Տնտեսապես ակտիվ նակչությունը նակչության այն մասն է, որն ապահովում է աշխատանքի շուկայում աշխատուժի առաջարկը` նյութական արիքներ արտադրելու ն ծառայություններ կատարելու համար: Ըստ կատեգորիաների տնտեսապես ակտիվ նակչությանն են վերաերվում` վարձու աշխատողները (անվորներ ն ծառայողներ), մշտական աշխատողները, ընտանիքի չվարձատրվող անդամները, սեզոնային ն պատահական աշխատողները, օյեկտիվ պատճառներով ժամանակավորապես չաշխատողները, սովորողները, ուսումն աշխատանքի հետ համատեղող ոչ լրիվ անվորական օրվա կարգավիճակով աշխատողները, արտադրությունում մասնագիտական որակավորման անցնող ն ուսանողական թոշակ կամ աշխատավարձ ստացող աշակերտները ն անձինք: Գյուղատնտեսության մեջ զաղվածությունն ունի իր յուրահատուկ առանձնահատկությունները: Դրանք կապված են ճյուղում աշխատանքի ներդրման տնտեսական պայմաններից: Գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքն օրգանապես կապված է հողի հետ: Այստեղ հողը հանդես է գալիս աշխատանքային հարաերությունների նյութական կրողը: Աշխատանքի արդյունքների վրա էական ազդեցություն է գործում նական կենսաանական գործընթացները: Գյուղատնտեսության մեջ, կախված արտադրության ն աշխատանքի սեզոնայնության հետ, գոյություն ունի աշխատուժի անհավասարաչափ պահանջարկ: Այստեղ տարերում են հիմնական ն սեզոնային աշխատուժ հասկացությունները: Հիմնական աշխատողները կոչված են մշտական աշխատանքի ծավալի կատարման համար, իսկ սեզոնայինը` սեզոնային աշխատանքների: Գյուղատնտեսության մեջ զաղվածությունը, քանակական տեսանկյունից հանդես է գալիս երկու ձնով` լրիվ ն ոչ լրիվ: Լրիվ զաղվածությունն աշխատողներին աշխատանք է երաշխավորում ամողջ տարվա ընթացքում: Դրանք հիմնականում անասնապահները, մեխանիզատորները, մասնագետները ն արտադրության ղեկավարներն են: Ոչ լրիվ զաղվածությունը նութագրվում է ոչ լրիվ աշխատանքային օրով, շաաթով, տարով: Այս կատեգորիային են պատկանում մեխանիզատորների առանձին խմերը, սեզոնային աշխատանքում ներգրավված կենսաթոշակառուները, դպրոցականները: Զաղված քաղաքացիներ են համարվում` վարձու աշխատողները, ներառյալ սեզոնային ն ժամանակավոր, ձեռնարկատիրական գործունեությամ զաղվողները, ինքնուրույն աշխատանքով ապահովվածները, օժանդակ տնտեսություններում զաղված ն ըստ պայմանագրի արտադրանք իրացնողները, քաղաքացիա-իրավական պայմանագրերով աշխատանք կատարողները, ինչպես նան արտադրական կոոպերատիվների անդամները: Աշխատանքի շուկայի անմիջական սույեկտ է համարվում չզաղված նակչությունը, որի շարքին են դասվում՝

-

կամավոր չզաղվածները, տնտեսությունից հեռացածները կամ ոչ մի անգամ աշխատանքի չմասնակցածները, աշխատել չցանկացողները ն գոյության օրինական միջոցների աղյուր չունեցողները, կամավոր չզաղված նակչությունը, ամուսնական զույգերից որնէ մեկի կամ ծնողների միջոցներով ապրողները, հակադրված չզաղված նակչությունը, արտադրությունից տարեր պատճառներով ազատվածները, աշխատանքի մի տեղից ազատված, այց աշխատանքի որսայում գրանցվել չհասցրած անձինք, հակադրված չզաղված գործազուրկները, այսինքն մարդիկ, որոնք ուզում են աշխատել ու վարձատրվել ն հաշվառված են աշխատանքի որսայում: Աշխատանքի ագրարային շուկայում զաղվածության միջոցառումների ֆինանսավորման աղյուրներն են (Գծապատկեր 12): Գծապատկեր 12 Ագրարային աշխատանքի շուկայում զաղվածության աջակցման միջոցառումների ֆինանսավորման աղյուրները Պետական յուջե Ինքնազաղվածության աջակցում (ձեռնարկատիրական գործունեություն, անձնական օժանդակ տնտեսություն, ֆերմերային տնտեսություն) Նոր աշխատատեղերի ստեղծման խրախուսում Տեղական յուջե Աշխատատեղերի պահպանման խրախուսում Հասարակական աշխատանքի կազմակերպում Քաղաքացիների զաղվածության ֆոնդ Աշխատատեղերի պահպանում Գործազուրկների վերապատրաստում Գործազրկության նպաստները Բնակչության զաղվածության ծառայությունների առնտրային գործունեությունից եկամուտներ Հասարակական աշխատանքի կազմակերպում Գործազուրկների վերապատրաստում

Գործազրկության հասկացությունն ու ձները: Գործազուրկներն` աշխատունակ քաղաքացիներն են, որոնք չունեն աշխատանք ն աշխատավարձ, գրանցված են աշխատանքի զաղվածության ծառայություններում համապատասխան աշխատանք գտնելու նպատակով ն պատրաստ են անցնել աշխատանքի: Գյուղատնտեսության մեջ գործազրկությունը կարող է ունենալ տարեր պատճառներ: Այս կապակցությամ գոյություն ունի գործազրկության մի քանի ձներ` ֆրիկցիոն, կառուցվածքային, ցիկլային: Գործազրկության մակարդակը որոշվում են գործազուրկների թիվը աշխատուժի ընդհանուր թվաքանակին հարաերելով: Հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով` ԱÂ գ , Գմ

ԱÂ ա  ԱÂ գ

˜ 100 %

որտեղ` ԱԹգ-ն գործազուրկների թիվն է, մարդ, ԱԹա-ն` աշխատանք ունեցողների թիվն է, մարդ: Գծապատկեր 13 Գործազրկության տեսակները գյուղատնտեսության մեջ

Ֆրիկցիոն` գործազուրկներ, որոնք փնտրում են աշխատանք կամ

սպասում են այն ստանալու մոտ ապագայում: Այդպիսի գորͲ ծազրկությունը համարվում է անխուսափելի ն ինչ որ չափով ցանկալի, այսինքն գործազուրկ աշխատողների թվի ն աշխատատեղերի քանակի անհամապատասխանություն

Կառուցվածքային` իրենից ներկայացնում է աշխատուժի ընդհանուր պահանջարկի կառուցվածքի փոփոխություն: Պահանջվում է կադրերի վերապատրաստում, լրացուցիչ ուսուցում, երեմն՝ աշխատողների նակավայրի փոփոխում

Ցիկլային` գործազրկություն է, առաջացած արտադրության անկման հետնանքով: Այն կապված է ապրանքների ն ծառայությունների պահանջարկի պակասի հետ Շատ երկրներում գործազրկության մակարդակի տարերությունը թելադրվում է տնտեսական քաղաքականության նույթով, տնտեսության կառուցվածքով, ինչպես ն նրա հաշվարկման մեթոդների տարերությամ: Մարդը համարվում է գործազուրկ, եթե նա ոչ մի տեղ չի աշխատում ն զաղված է աշխատանք փնտրելով: Հետնաար, մարդուն ավարար չէ միայն աշխատանք չունենալ, որպեսզի համարվի գործազուրկ: Անհրաժեշտ է ակտիվորեն ձգտել դրա գտնելուն: Սակայն, շատ մարդիկ տարեր երկրներում ոչ մի տեղ չեն աշխատում ն ըստ որում չեն հաշվարկվում գործազուրկներ: Սրանք մարդկանց այն կատեգորիաներն են, ինչպիսիք են կենսաթոշակառուները, երեխաների հետ տանը նստածները, երկարատն արձակուրդ վերցրածները՝ նախքան նոր

աշխատանքին անցնելը, նոր աշխատանքի անցնելու համար նախնական մասնագիտական պատրաստվածություն ստացողները: Տնտեսագիտական գրականության մեջ առանձնացվում են գործազրկության երեք տեսակ. կառուցվածքային ճշգրտման ժամանակաշրջանի գործազրկություն, տնտեսության նորմալ կենսագործունեության ժամանակաշրջանի գործազրկություն կարճաժամկետ տնտեսական ցիկլերի հետ կապված գործազրկություն: Առաջինի դեպքում, ծրագրի կայունացման ն ռեֆորմի սկզում դիտվում է գործազրկության ժամանակավոր արձրացում: Երկրորդի դեպքում` գործազրկության մակարդակը կայունանում է ն տատանվում է 5-79-ի սահմաններում, որը նորմալ է համարվում մի շարք զարգացած երկրներում: Գործազրկության մակարդակի ցիկլային ավելացումը կամ իջեցումը շարունակվում է 3-5 տարի, որը նորոշ է երրորդ տիպին: Այսպիսի տատանումներ տեղի են ունենում գրեթե ոլոր խոշոր զարգացած երկրներում, ինչպես օրինակ ԱՄՆում: Շուկայական տնտեսության պայմաններում ձեռնարկությունը կրճատում է զաղվածության աստիճանը, հենց որ արձրանում է աշխատանքի վարձատրությունը, ն հակառակը, արձրացնում է զաղվածության մակարդակը աշխատավարձի իջեցման դեպքում: Այլ խոսքով, ձեռնարկությունը արձրացնում է զաղվածությունը այն դեպքում, եր աճում է արտադրանքի գինը: Այս դեպքում, եր աշխատանքի վարձատրությունն արագ է աճում, քան արտադրանքի գինը, ձեռնարկությունն ընդունում է քիչ աշխատողներ: Նույնիսկ լրիվ զաղվածությունը չի նշանակում գործազրկության ացակայություն: Գործազրկությունը առկա է լրիվ զաղվածության դեպքում, եր ցիկլային գործազրկությունը հավասարվում էզրոյի: Աշխատանքի շուկայի վրա ազդեցություն են գործում երեք հիմնական գործոններ` նական-ռեսուրսային, ժողովրդագրական ն սոցիալͲտնտեսական: Գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքաապահովվածությունը կախված է մի շարք գործոններից (Գծապատկեր 14): Գործազրկության մակարդակի վրա առավել էական ազդեցություն է գործում սոցիալ-տնտեսական գործոնները: Դրանցից են` արտադրության անկումը, արտադրանքի արտադրությունում կառուցվածքային տեղաշարժերը, սեփականության ձներում փոփոխությունը, իրավիճակը ֆինանսա-վարկային, ինվեստիցիոն, արտաքին տնտեսական ն եկամուտների ոլորտներում: Ժողտնտեսությունում ամողջությամ, այդ թվում գյուղատնտեսության մեջ նպաստեց գիտության ն գիտաարտադրական կազմակերպություններից կադրերի ներհոսքին դեպի արտադրական գործունեության ն կառավարման օրգաններ: Այս երնույթը վերջին հաշվով տանում է արձր որակավորման:

Գծապատկեր 14 Աշխատանքապահովման զսպման գործոնները գյուղատնտեսության մեջ Աշխատանքի ծանր պայմաններ (տեխնոլոգիական գործողությունների մոտ 60 9 կատարվում է ձեռքով) Ագրարային հատվածում սոցիալական ոլորտի թույլ զարգացումը Երկրի տարածքում գյուղատնտեսության աշխատանքային ռեսուրսների անհամաչափ աշխվածությունը Բանվորական կադրերի` մեխանիզատորների, շինարարների, անասնապահների անավարար պատրաստումը Գյուղատնտեսության մեջ գործազրկության աճը Գյուղատնտեսական արտադրության ցածր արդյունավետությունը Գյուղատնտեսական արտադրության ոլորտից երիտասարդության արտահոսքը 7.4. Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման արելավման ուղիները գյուղատնտեսության մեջ Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությունը: Աշխատանքի ոլորտում հիմնական խնդիրը հանդիսանում է աշխատանքային ռեսուրսների առավել արդյունավետ օգտագործումը: Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման կարնոր ցուցանիշը ագրարային հատվածում հանդիսանում է հանրային արտադրությունում ռեսուրսների ներգրավման աստիճանը` աշխատանքային տարվա ն օրվա ընթացքում աշխատանքի գործառույթները, աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման սեզոնայնությունը (Գծապատկեր 15): Գյուղատնտեսական մշակաույսերի մշակության ն երքահավաքի առավել ծանրաեռնված ժամանակահատվածում աշխատանքային օրվա տնողությունը աշխատողների մոտ արձրանում է 12 ժամ, իսկ ձմռան շրջանում՝ իջնում է մինչն 5-6 ժամ: Աշխատանքային տարվա ամենաարձր տնողությունը դիտվում է անասնապահության մեջ: Այն տարվա ընթացքում միջին հաշվով կազմում է 310 օր, եր դաշտավարության մեջ աշխատում են ընդամենը 220240 օր: Այդ թվում, ըստ հանրապետության տարեր տնտեսական շրջանների ն գոտիների, դրանք էապես տարերվում են:

Գծապատկեր 15 Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման ցուցանիշները 1. Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման մակարդակը` Առ ւի Գ առ , Առ Ã որտեղ` Գառ-ը աշխատանքային ռեսուրսների արտադրության մասնակցության գործակիցն է, Առփ-ն արտադրությանը մասնակցած աշխատանքային ռեսուրսների փաստացի թիվն է, մարդ, Առթ-ն աշխատանքային ռեսուրսների առկա թիվն է, մարդ: 2. Աշխատաժամանակի օգտագործման գործակիցը տարվա ընթացքում` Աժ ւի Գ աժ , Աժ հý որտեղ` Աժփ-ն փաստացի աշխատած աշխատաժամանակն է, ժամ, Աժհֆ-ն աշխատաժամանակի տարեկան հնարավոր ֆոնդն է, ժամ: 3. Օրվա աշխատաժամանակի օգտագործման գործակիցը` Ժ ւի , Գ ûր Ժ սհ որտեղ` Ժփ-ն օրվա փաստացի աշխատած ժամերն են, ժամ, Ժսհ-ն օրվա սահմանված աշխատաժամերն են ժամ:

4. Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման սեզոնայնության գործակիցը` Զ ա(ն) , Գս Զս որտեղ` Զա(ն)-ն ամսվա ընթացքում աշխատանքի առավելագույն կամ նվազագույն զաղվածությունն է, ժամ, Զս-ն` աշխատողների միջին ամսական զաղվածությունն է, ժամ: Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման տնտեսական արդյունավետությունը նութագրվում է աշխատանքի արտադրողականության ցուցանիշներով` համախառն արտադրանքի ելքը, միջին տարեկան մեկ աշխատողի կամ մեկ մարդ-օրվա հաշվով:

Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման արելավման ուղիները: Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետության վրա ազդող հիմնական գործոնը հանդիսանում է գյուղատնտեսական աշխատանքի սեզոնայնությունը: Այն պայմանավորված է արտադրության սեզոնայնությամ ն արտադրության ու աշխատանքի ժամանակաշրջանի չհամընկնելով: Գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքի սեզոնյանությունը պայմանավորվում է երկրագործությունում դրա օգտագործման անհավասարաչափությամ: Գյուղատնտեսական մշակաույսերի մշակության ն երքահավաքի շրջանում այն արձրանում է, իսկ ձմռան շրջանում` իջնում: Աշխատանքի սեզոնայնության մեղմացման կարելի է հասնել արտադրության ճյուղային կառուցվածքի կատարելագործման, աշխատանքային գործընթացների մեքենայացման մակարդակի արձրացման, գյուղատնտեսական ն արդյունաերական արտադրության զուգակցման միջոցով (Գծապատկեր 16): Գծապատկեր 16 Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման արելավման ուղիները Օժանդակ արդյունաերական արտադրության ն արհեստագործության զարգացումը Արտադրության կառուցվածքի կատարելագործումը ն դրա գիտատեխնիկական արեփոխումը Աշխատանքի օգտագործման տարածաշրջանային ն ճյուղային պայմանների հաշվառումը Աշխատողների տնտեսական խրախուսման կատարելագործումը Ձեռնարկատիրական գործունեության զարգացումը Սեփականատիրական հարաերությունների փոփոխում ն անձնական օժանդակ տնտեսության զարգացումը Կադրերի պատրաստման ն վերապատրաստման կատարելագործումը Աշխատողների սոցիալական պայմանների արելավումը

Աշխատանքի սեզոնայնությունն ունի մի շարք տնտեսական ն սոցիալական ացասական հետնանքներ: Դրանք հանգեցնում են համախառն արտադրանքի քանակի զգալիորեն պակաս ստացմանը, տարվա ընթացքում աշխատանքի ն աշխատավարձի անհամաչափ ծախսմանը: Այն հանդիսանում է գյուղատնտեսության աշխատողների անավարարվածության հիմնական պատճառը ն առաջանում է ճյուղի կադրերի հոսք:

Գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքային ռեսուրսների համաչափ ն լրիվ օգտագործման կարնոր պայմանը հանդիսանում է արտադրության խորը մասնագիտացումն ու համակենտրոնացումը, գյուղատնտեսական մշակաույսերի մշակության ն երքահավաքի ինդուստրիալ տեխնոլոգիաների ներդրումը, միջտնտեսային կոոպերացման ն ագրոարդյունաերական ինտեգրացման զարգացումը: Վերջինս ունի նան սոցիալ-տնտեսական նշանակություն, քանի որ այն նպաստում է աշխատանքի նույթի ն պայմանների արմատական փոփոխմանը, երիտասարդությանը գյուղին ամրացնելուն, գյուղական նակչության կենսամակարդակի արձրացմանը:

ԳԼՈւԽ 8. ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆՈւԹՅՈւՆԸ

ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍՈւԹՅԱՆ ՄԵՋ

8.1. 8.2. 8.3.

Աշխատանքի արտադրողականություն հասկացությունն ու էությունը Աշխատանքի արտադրողականության որոշման մեթոդիկան ն դրա ցուցանիշները Աշխատանքի արտադրողականության արձրացման գործոններն ու ուղիները գյուղատնտեսության մեջ

8.1. Աշխատանքի արտադրողականություն հասկացությունն ու էությունը Աշխատանքի արտադրողականության հասկացությունը: Գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության աճ կարելի է ապահովել ի հաշիվ կիրառվող ռեսուրսների քանակի ավելացման կամ դրանց օգտագործման արդյունավետության արձրացման: Այստեղ, իր կարնոր դերն ունի նան աշխատանքային ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործումը: Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությունը նութագրող հիմնական տնտեսական ցուցանիշը հանդիսանում է աշխատանքի արտադրողականությունը: Աշխատանքի արտադրողականությունը, դա կոնկրետ աշխատանքի արդյունքայնությունն է որոշակի ժամանակաշրջանում, այսինքն մարդու նպատակասլաց արտադրական գործունեության արդյունավետությունը: Այն արտադըրված արտադրանքի քանակի ն դրա արտադրության վրա ծախսված ժամանակի հարաերությունն է: Աշխատանքի արտադրողականությունն իրենից ներկայացնում է միավոր աշխատաժամանակում որոշակի քանակով սպառողական արժեքի ստեղծման՝ մարդու կոնկրետ աշխատանքի հնարավորությունը: Միավոր աշխատաժամանակում որքան ավելի շատ արտադրանք է արտադրվում, այնքան քիչ է միավոր արտադրանքի արտադրության համար կատարված աշխատանքային ծախսերը ն արձր՝ դրա աշխատանքի արտադրողականությունը: Աշխատանքի արտադրողականության արձրացումը հանդիսանում է առավել հրատապ խնդիր, որից կախված են գյուղատնտեսության ընդլայնված վերարտադրության տեմպերը ն իր արտադրանքներով նակչության պահանջմունքների լրիվ ավարարումը: Աշխատանքի արտադրողականության արձրացումը հանդիսանում է աշխատանքի գործընթացում ցանկացած փոփոխու-

թյուն, որն ուղղված է տվյալ արտադրանքի արտադրության համար անհրաժեշտ աշխատաժամանակի կրճատմանը: Աշխատանքի արտադրողականության աճը հանդիսանում է համընդհանուր օրենք, յուրահատուկ ոլոր հասարակական տնտեսական հասարակարգերին: Աշխատանքի արտադրողականության անընդհատության օրենքն ընդհանուր է ժողտնտեսության ոլոր ճյուղերի համար: Սակայն գյուղատնտեսության մեջ այն ունի ի հայտ գալու յուրահատուկ ձները: Այն կապված է աշխատանքի արտադրողականության մակարդակի վրա կլիմայական պայմանների ն ճյուղի սոցիալական կառուցվածքի ազդեցության հետ: Աշխատանքի արտադրողականության էությունը: Արտադրանքի արտադրության ընթացքում ծախսվում են ինչպես կենդանի, այնպես էլ արտադրության միջոցներում, նյութերում ն այլ անցյալի աշխատանք, որը փոխանցվում է նոր ստեղծվող արտադրանքին: Կենդանի աշխատանքը գործունեության մեջ է դնում անցյալում ստեղծված արտադրության միջոցները: Այն հանդիսանում է նոր սպառողական արժեքի միակ ստեղծողը: Աշխատանքը, որպես գործընթաց միշտ հանդիսանում է կենդանի, սակայն, եր աշխատանքի գործընթացը ավարտված է ն աշխատանքի արդյունքը դուրս է եկել դրա սահմանները, արտադրանքում ամփոփված ողջ աշխատանքը հանդիսանում է նյութականացված (անցյալի) աշխատանք: Նյութականացված աշխատանքն իր մեջ ընդգրկում է արդյունաերության աշխատողների աշխատանք, որն ամփոփված է մեքենաների, սարքավորումների, հանքային պարարտանյութերի մեջ, ինչպես նան գյուղատնտեսության աշխատողների աշխատանքը, որը ծախսվել է արտադրության նախորդ փուլերում ն ամփոփված է սերմերի, կերերի, գյուղատնտեսական ծագման այլ միջոցների ն աշխատանքի առարկաների մեջ: Արդյունաերության նյութականացված աշխատանքի համեմատ գյուղատնտեսության նյութականացված աշխատանքն աչքի է ընկնում ավելի քիչ արդյունավետությամ, քանի որ վերջինս կարնոր դեր է խաղում գյուղատնտեսության մեջ կատարված տեխնիկական միջոցների նորացման գործում: Նախորդ շրջանում ն արտադրության վերջնական փուլում ծախսված աշխատանքի գումարն իրենից ներկայացնում է ամողջական աշխատանքը: Այն ստեղծում է կոնկրետ արտադրանքի արժեք, իսկ արտադրության վերջնական փուլում ծախսված աշխատանքը ստեղծում է արտադրանքի նոր արժեք: Այս կապակցությամ անհրաժեշտ է տարերել ամողջ աշխատանքի (ամողջական) ցուցանիշներ ն միայն նոր միացված (կենդանի) աշխատանքի արդյունավետության ցուցանիշներ: Աշխատանքի ատադրողականության արձրացման էությունը կայանում է նրանում, որ արտադրանքի արտադրության ժամանակ կենդանի աշխատանքի աժինը կրճատվում է, իսկ առարկայացած աշխատանքի աժինը` ավելանում, սակայն ավելանում է այնպես, որ արտադրանքի արտադրության համար պահանջվող աշխատաժամանակի ընդհանուր ծավալը պակասում է: Այսինքն` կենդանի աշխատանքն ավելի շատ է կրճատվում, քան ավելանում է առարկայացած աշխատանքը: Կենդանի ն առարկայացած աշխատանքի միջն հարաերակցությունը փոփոխվում է տեխնիկական վերազինման արձրացմանը զուգահեռ: Ամողջական աշխատանքի ծախսերը գյուղատնտեսական արտադրանքի արժեքի որոշման ժամանակ, որպես ապրանքի արժեք որոշվում է ացառապես նրանում ամփոփված աշխատանքի ժամանակով:

Եր ծախսերի տարրերից մեկը տնտեսվում է մյուսի հաշվին, ապա աշխատանքի արտադրողականության աճ տեղի չի ունենում: Այլ խոսքով, արտադրանքի արտադրության համար անհրաժեշտ աշխատանքային ծախսերը չեն կրճատվում, այլ տեղի է ունենում կառուցվածքային փոփոխություն: Կենդանի ն առարկայացած աշխատանքային ծախսերի հարաերակցության միջն փոփոխությունը տեղի է ունենում տեխնիկական զինվածության շնորհիվ: Աշխատանքի արտադրողականության արձրացման ն արտադրանքի արտադրության վրա ծախսված աշխատաժամանակի տնտեսման որոշման համար, անհրաժեշտ է աշխատաժամանակում ներառել աշխատանքային ծախսերի ամողջությունը (կենդանի ն առարկայացած): Այսպիսի հաշվառումը հիմք է հանդիսանում գյուղատնտեսական արտադրանքի արժեքի որոշման համար: Սա ացառիկ կարնոր նշանակություն ունի գյուղատնտեսական ճյուղերում ն գիտատեխնիակական առաջընթացի գնահատման ն ացահայտման միջճյուղային ն գոտիական համամասնությունների սահմանման համար: Երկրագործության ճյուղում անցյալի աշխատանքային ծախսումներին աժին է ընկնում մոտ 67, իսկ կենդանի աշխատանքային ծախսումներին` 339-ը: Գիտատեխնիկական առաջընթացի ներդրման շնորհիվ փոքրանում է կենդանի աշխատանքային ծախսերը, ավելանում` անցյալի առարկայացածը: 8.2. Աշխատանքի արտադրողականության որոշման մեթոդիկան ն դրա ցուցանիշները Աշխատանքի արտադրողականության ցուցանիշների համակարգը: Գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքի արտադրողականության մակարդակը ն դինամիկան (շարժը) որոշելու համար օգտվում են նեղեն կամ արժեքային ցուցանիշներից (Գծապատկեր 17): Քանի որ աշխատանքի արտադրողականության աճն իր կոնկրետ արտահայտությունը գտնում է ամենից առաջ կենդանի աշխատանքի ծախսերի ացարձակ իջեցման մեջ, ուստի ընդունված է ուսումնասիրել կենդանի աշխատանքի արտադրողականությունը ն որոշել աշխատանքի արտադրողականության մակարդակը ծախսված միավոր կենդանի աշխատանքի ծախսերի դիմաց ստացված համախառն արտադրանքի ելքով: Բնեղեն արտահայտությամ աշխատանքի արտադրողականության ցուցանիշը դա կենդանի աշխատանքով ստեղծված տվյալ տեսակի արտադրանքի (հացահատիկ, կարտոֆիլ, կաթ, միս ն այլն) քանակի ն դրա արտադրության վրա ծախսված աշխատաժամանակի հարաերությունն է: Աշխատանքի արտադրողականության նեղեն ցուցանիշների համակարգը հանդիսանում է շատ արժեքավոր, քանի որ դրանք ավելի ճիշտ են նութագրում աշխատանքի արտադրողականության կատեգորիան: Գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքի արտադրողականությունը հանդիսանում է արդ տնտեսագիտական կատեգորիա: Այն նութագրվում է լրիվ, ուղղակի, հակադարձ ն անուղղակի ցուցանիշներով: Աշխատանքի արտադրողականության ուղղակի ցուցանիշները հաշվարկվում են որպես արտադրված արտադրանքի քանակի ն ծախսված աշխատաժամանակի հարաերությամ:

Գծապատկեր 17 Աշխատանքի արտադրողականությն ցուցանիշները գյուղատնտեսության մեջ

ՀԱ , ԱÍ որտեղ ՀԱ-ն համախառն արտադրանքն է (նամթերային կամ արժեքային արտահայտությամ), Ած-ն` արտադրանքի արտադրության համար կատարված աշխատանքային ծախսումները, մարդ-օր, մարդ-ժամ, միջին տարեկան աշխատողների թիվ: Աշխատանքի արտադրողականության ուղղակի ցուցանիշը` Ա ա =

Աշխատանքի արտադրողականության հակադարձ ցուցանիշը` աշխատաԱ տարությունը` Ա տ = Í : ՀԱ Աշխատանքի արտադրողականության անուղղակի ցուցանիշները` - միավոր ժամանակում կատարված գյուղատնտեսական աշխատանքի ծավալը, հա/ժամ, տ/ժամ, - 1 հա գյուղատնտեսական մշակաույսերի մշակության համար կատարված աշխատանքային ծախսումները, մարդ-ժամ, - մեկ գլուխ անասունի սպասարկման համար աշխատանքային ծախսումներն անասնաուծությունում, մարդ-ժամ, - մեկ աշխատողի ծանրաեռնվածությունը (համապատասխան անասնագլխաքանակը մեկ աշխատողի հաշվով), - առանձին գործողությունների (կերատեսակների աշխում, կիթ, գոմաղի հավաքում ն այլն) համար կատարված աշխատանքային ծախսումները: Աա =

ՀԱ , ԱÍ

որտեղ` ՀԱ-ն` արտադրված արտադրանքի քանակն է նեղեն կամ արժեքային արտահայտությամ, Ած-ն` արտադրանքի արտադրության վրա ծախսված աշխատաժամակն է, մարդ-ժամերով կամ մարդ-օրերով կամ աշխատողների թիվը: Սա, աշխատանքի արտադրողականության հիմնական (լրիվ) ն գլխավոր ցուցանիշն է, որն առավել ամողջությամ է նութագրում աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությունը գյուղատնտեսության մեջ: Աշխատանքի արտադրողականության հիմնական ցուցանիշները, կախված արտադրանքի հաշվառման ձնից լինում են նեղեն ն արժեքային, իսկ ըստ արտադրանքի տեսականու ու ճյուղերի ընդգրկման աստիճանի՝ մասնավոր ն ընդհանրացնող:

Առանձին կամ միասեռ արտադրատեսակների (օրինակ` ցորեն, կարտոֆիլ, կաթ ն այլն) արտադրության ժամանակ աշխատանքի արտադրողականության մակարդակը որոշվում է մասնավոր ցուցանիշների օգնությամ, իսկ առանձին ճյուղերում (ուսաուծություն, անասնաուծություն) կամ տնտեսության ու ամողջ գյուղատնտեսության գծով աշխատանքի արտադրողականության վերլուծության ժամանակ օգտագործվում են ընդհանրացնող ցուցանիշները: Մասնավոր ցուցանիշները, որպես կանոն, ներկայացվում են նեղեն, իսկ ընդհանրացնողներն` արժեքային ձնով: Աշխատանքի արտադրողականության նեղեն ցուցանիշները, ի տարերություն արժեքային ցուցանիշների, արտադրանքի տեսականու կառուցվածքային տեղաշարժերի ազդեցությանն չեն ենթարկվում, որը թույլ է տալիս դրանք օգտագործել առանձին տեխնոլոգիական գործընթացների վրա աշխատանքային ծախսերի հաշվարկման համար: Այս ցուցանիշներն արտահայտում են կենդանի աշխատանքի իրական ծախսերը, քանի որ դրանց հաշվարկը անմիջականորեն իրականացվում է աշխատաժամանակի միավորներով: Արտադրանքի աշխատատարությունը (Ատ) դա աշխատանքի արտադրողականութան հակադարձ մեծությունն է: Այն որոշվում է արտադրանքի արտադրության համար կատարված աշխատանքային ծախսումների ն արտադրված արտադրանքի քանակի հարաերությամ` ԱÍ Ատ : ՀԱ Այս ցուցանիշն ավելի հաճախ օգտագործվում է տնտեսվարող սույեկտի տնտեսական գործունեության վերլուծության, ինչպես նան, ըստ գոտիների ն տնտեսական շրջանների, գյուղատնտեսական արտադրանքի առանձին տեսակների արտադրության արդյունավետության նութագրման ժամանակ: Աշխատանքի արտադրողականության լրիվ ն հակադարձ ցուցանիշների կողքին օգտագործվում են նան լրացուցիչ (ոչ լրիվ) ցուցանիշներ: Այդ ցուցանիշները ցույց են տալիս աշխատանքային ծախսումների արդյունավետության իրական նութագիրը, սակայն անուղղակի ձնով նութագրում են առանձին տեխնոլոգիական գործընթացների միջանկյալ գործողությունների աշխատանքի արտադրողականությունը: Դրանց թվին են պատկանում` մեկ ժամում կամ օրում կատարված աշխատանքի ընդհանուր ծավալը, դաշտային աշխատանքներում մեկ աշխատողի կատարած աշխատանքը, միավոր աշխատանքի ծավալի վրա ծախսված աշխատանքը, գյուղատնտեսական մշակաույսերի առանձին տեսակների ցանքերով կամ անասնաուծությունում անասուններով մեկ աշխատողի ծանրաեռնվածությունը, աշխատանքային ծախսումները մեկ հա ցանքի կամ մեկ գլուխ անասունի հաշվով: Այդ դեպքում փաստացի ծախսումները համեմատում են նորմատիվային տվյալների հետ: Օրինակ մեկ հեկտար աշնանացան ցորենի մշակության վրա ըստ նորմատիվի պետք է ծախսվի 40 մարդ-ժամ, սակայն փաստացի ծախսվել է 31մարդ-ժամ: Արտադրվող արտադրանքի ծավալի որոշման մեթոդիկան: Ձեռնարկությունում կամ ճյուղում, եր արտադրվում է տարատեսակ արտադրանքներ,

որոնք նեղեն արտահայտությամ հնարավոր չէ գումարել, դրա ծավալը որոշում են արժեքային արտահայտությամ: Այդ նպատակի համար օգտագործում են ընթացիկ, գործող գնման ն համադրելի գները: Այն դեպքում, եր աշխատանքի արտադրողականությունը հաշվարկվում է մեկ տնտեսությունում, միանման մասնագիտացման տնտեսություններում կամ որոշակի գոտու սահմաններում, մեկ տարվա ընթացքում, գյուղատնտեսական արտադրանքի գնահատման համար օգտագործվում են ընթացիկ գնման գները կամ առանձին արտադրանքների իրացման գները: Տարեր մասնագիտացման տնտեսություններում, տարեր նակլիմայական գոտիներում աշխատանքի արտադրողականության համեմատության համար օգտվում են վերջին երեք տարիներից որնէ մեկ տարվա իրացման միջին գներից, որոնք համարվում են համադրելի գներ: Նման գներ նախառեֆորմյան շրջանում սահմանվում էր յուրաքանչյուր ժամանակահատվածի համար (օրինակ՝ 1983թ. համադրելի գները): Աշխատանքի արտադրողականությանը համախառն արտադրանքով որոշելու թերությունը կայանում է նրանում, որ այն չի ապահովում ավարար ն օյեկտիվ պատկերացում աշխատանքային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման մասին, քանի որ տվյալ ցուցանիշում առկա է կրկնակի հաշվարկ, ինչպես նան արտադրանքի ոչ ապրանքային մասի իջեցված գնահատում: Գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի կրկնակի հաշվարկման տարրերից են` կերատեսակները, սերմերը, տնկանյութերը, հորթերի կերակրման համար կաթը ն այլն, որոնց արտադրության համար աշխատանքային ծախսեր են կատարվել արտադրության նախորդ փուլերում: Այդ ամենը խեղաթյուրում է աշխատանքի արտադրողականության մակարդակն ու դինամիկան, չնպաստելով արտադրանքի նյութատարության իջեցմանը ն որակի արձրացմանը: Կապված այս հանգամանքի հետ, պետք է նշել, որ աշխատանքի արտադրողականության աճի կարելի է հասնել ոչ այնքան ի հաշիվ նրա օգտագործման արդյունավետության, որքան արտադրանքի նյութատարության ավելացման շնորհիվ: Ուստի, այս նկատառումով աշխատանքի արտադրողականության հաշվարկման համար նպատակահարմար է օգտագործել ոչ թե համախառն, այլ զուտ արտադրանքը (համախառն եկամուտ), որն արտացոլում է կենդանի աշխատանքով ստեղծված նոր արդյունքի արժեքը ն չի պարունակում կրկնակի հաշվարկ ու նյութական ծախսեր: Այս ցուցանիշը աշխատանքի արտադրողականության ցուցանիշների համակարգում պետք է համապատասխան տեղ զաղեցնի: Աշխատանքային ծախսումների որոշման մեթոդիկան: Աշխատանքի արտադրողականության հաշվարկման ժամանակ, խիստ կարնոր է ճիշտ հաշվարկել գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության համար աշխատանքային ծախսումների քանակը: Աշխատանքային ծախսումներն արտահայտում են միավոր աշխատաժամանակով` օրերով, ժամերով: Գյուղատնտեսության պրակտիկայում կիրառվում է մեկ աշխատողի հաշվով ծախսված աշխատաժամանակը` մարդ-ժամը: Որպես կանոն, հաշվարկների համար վերցվում են արտադրանքի արտադրության վրա կատարված միայն ուղղակի աշխատանքային ծախսումները: Ավելի ճիշտ հաշվարկման համար անհրաժեշտ է հաշվարկել նան համաարտադրական ն համատնտեսական ծախսերը: Դրանք ներկայացնում են գյուղատնտեսական ձեռնարկության առավել որակավորված

Աղյուսակ 12 Աշխատանքային ծախսումների նորմատիվները ՀՀ ուսաուծության մեջ 1հեկտարի ն 1 ցենտների հաշվով (ջրովի (Ջ) ն անջրդի (Ա) պայմաններում), մարդ-ժամ Բերքատվությունը , ց/հա

Մշակաույսը

Հացահատիկ

Ջ Ա

Կարտոֆիլ

Ջ Ա

Բանջարեղեն

Ջ Ա

Ծխախոտ

Ջ Ա

Բոստանային մշակաույսեր Պտուղ Խաղող

Ջ Ա Ջ Ա Ջ Ա

Խորդենի

Ջ

Աշխատանքային ծախսումները, մ-ժամ 1 հեկտարի վրա 1 ցենտների վրա գյուղաց. մոդելային գյուղաց մոդելայի . տնտետնտետնտեն տնտեսություն սություն սություն սություն

54,9 741,0 1649,0

57,5 73,7 928,8 -

1,83 4,74 3,90 6,80 4,58 6,21 149,0 3,75 7,40 11,79 25,5 5,38

2,30 4,91 5,20 7,74 6,07 6,88 187,0 240,0 4,41 5,22 6,80 7,96 23,83 27,56 -

-

7,52

-

2,62 Ջ Կերի արմա300 2,98 տապտուղ Ա 3,54 3,80 1,50 Ջ Բազմամյա խոտ 2,2 (խոտի) Ա 2,32 2,4 1,51 Ջ Միամյա խոտ 2,00 (խոտի) Ա 3,42 3,6 0,41 Սիլոսային մշակաՋ ույսեր (ներառյալ 0,64 եգիպտացորենը) Ա 0,68 0,72 աշխատողների աշխատանքը, որոնք սպասարկում են երկրագործության ն անասնապահության ճյուղերը: Դրանց թվին են պատկանում` ագրոնոմները,

զոոտեխնիկները, անասնաուժները, ինժեներա-տեխնիկական անձնակազմը ն այլն: Նշված կատեգորիաների աշխատողերի աշխատանքի ծախսերը աշխված են ըստ արտադրանքի տեսակների՝ ուղղակի աշխատանքի ծախսերին համամասնորեն: Ներկայումս գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքի արտադրողականության որոշման ժամանակ ընդունվում են միայն աշխատանքի ուղղակի ծախսերը: Սա ացատրվում է կառավարման ն սպասարկող անձնակազմի աշխատանքի ծախսերն ըստ առանձին արտադրանքի աշխման արդությամ, իսկ Հայաստանում՝ նան գյուղացիական տնտեսություններում նրանց ացակայությամ: Աղյուսակ 13 Աշխատանքային ծախսումների նորմատիվները ՀՀ անասնաուծության մեջ անասունների 1 գլխի ն 1 ցենտներ արտադրանքի հաշվով, մարդ-ժամ Արտադրանքի անվանումը Տավարի քաշաճ, կգ Կաթ, կովի, ց Խոզի քաշաճ, կգ Ոչխարի քաշաճ, կգ

Բուրդ, կգ Թռչնի քաշաճ, կգ Ձու, 1000 հատ

Մթերատվությունը

Աշխատանքային ծախսումները, մ-ժամ 1 գլխի հաշվով 1 ցենտների վրա մոդելային գյուղաց. մոդելային գյուղաց. տնտետնտետնտետնտեսություն սություն սություն սություն 64,8 46,26

71,9

11,12 338,4

10,3

10,3

21,0

42,9

2,7

-

-

2,0

-

-

1,4

0,26

1,1

18,8

34,3

65,4

68,1 288,6 19,4

0,42 1,7

38,5 8,43

4,26

26,6

Աշխատանքի արտադրողականությունը որոշվում է նան համախառն արտադրանքը հարաերելով ձեռնարկության միջին տարեկան աշխատողների թվին: Այս ցուցանիշն արտահայտում է ոչ միայն աշխատանքի արտադրողականության մակարդակը, այլ նան տարվա ընթացքում աշխատուժի օգտագործման աստիճանը: Սա աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետության ամենագլխավոր ցուցանիշն է գյուղատնտեսության մեջ: Աշխատողների միջին տարեկան թիվը որոշվում է տնտեսության աշխատողների աշխատած ժամերը հարաերելով մեկ աշխատողի աշխատաժամա-

նակի տարեկան ֆոնդին: Վերջինս 40 ժամյա շաաթվա դեպքում կազմում է 2009ժամ, իսկ 36 ժամյա շաաթի դեպքում` 1814 ժամ, անվորական օրերի թիվը հնգօրյա շաաթի դեպքում կազմում է 252: Գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության գործընթացին անմիջականորեն մասնակցում են ինչպես ուն գյուղատնտեսության, այնպես էլ արդյունաերության մի շարք ճյուղեր: Գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության վրա կատարված աշխատանքային ծախսերը ընդունված է աժանել երկու խմի` կենդանի ն անցյալի առարկայացած: Կարնոր դերը պատկանում է կենդանի աշխատանքին, քանի որ դրա միջոցով ստեղծվում է նոր արդյունքը: Տարեր է գյուղատնտեսության առարկայացած աշխատանքի ն արդյունաերության անցյալի աշխատանքի դերը գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության արդյունավետության արձրացման գործում: Եվ եթե գյուղատնտեսության անցյալի աշխատանքը մեխանիկորեն փոխանցվում է նոր արտադրվող արտադրանքին, ապա արդյունաերության անցյալի աշխատանքը նպաստում է գյուղատնտեսության տեխնիկական հագեցվածությանը ն հետնաար արտադրության առավել արդյունավետությանը: 8.3. Աշխատանքի արտադրողականության արձրացման գործոններն ու ուղիները գյուղատնտեսության մեջ Աշխատանքի արտադրողականության արձրացման նշանակությունը գյուղատնտեսության մեջ: Գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքի արտադրողականության տեմպերի արագացումը հանդիսանում է օյեկտիվ անհրաժեշտոթյուն ն ունի կարնոր ժողտնտեսական նշանակության ազմաթիվ տնտեսական ն սոցիալական խնդիրների լուծման համար: Աշխատանքի արտադրողականության աճի գլխավոր դերն ու նշանակությունը կայանում է նրանում, որ այն հանդիսանում է գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի ավելացման հիմնական աղյուրը ն նպաստում է երկրի նակչությանը սննդամթերքով ավելի լրիվ ավարարմանը: Այն տանում է արտադրանքի արտադրության վրա կենդանի աշխատանքային ծախսերի կրճատմանը, հետնաար` աշխատաժամանակի տնտեսմանն ու գյուղատնտեսության մեջ աշխատողների թվի կրճատմանը, որոնք աշխատանք են գտնում տնտեսության այլ ոլորտներում: Աշխատանքի արտադրողականության արձրացումը նպաստում է միավոր արտադրանքի հաշվով աշխատանքի վարձատրության տնտեսմանը, անցյալի աշխատանքային ծախսումների արդյունավետ օգտագործմանն ու տնտեսմանը: Վերջին հաշվով, արդյունքում էական ազդեցություն է գործում ուսաուծական ն անասնապահական առանձին տեսակի արտադրանքի արտադրության արդյունավետության արձրացմանը: Աշխատանքի արտադրողականության աճի գործոնները: Գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքի արտադրողականության վրա ազդող գործոնների ուղղվածության ն ներգործության աստիճանը միանման չէ: Դրանցից մեկը մի մասը նպաստում է աշխատանքային ծախսերի կրճատմանը, մյուսները` տանում են գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության ավելացմանը,

երրորդները` միաժամանակ ներգործում են աշխատանքի տնտեսման ու արտադրանքի արտադրության աճի վրա (Գծապատկեր 18): Գծապատկեր 18 Աշխատանքի արտադրողականության արձրացման գործոնները ն ուղիները գյուղատնտեսությունում Բնակլիմայական պայմանները Հողատեսքերի նպատակահարմար տեղաաշխումը ն արդյունավետ օգտագործումը Արտադրության ինտենսիվացումը ն նյութատեխնիկական ազայի կատարելագործումը Գիտատեխնիկական առաջադիմության նվաճումների ներդրումը Արտադրական գործընթացների համալիր մեքենայացումը ն ավտոմատացումը Աշխատանքի ինտենսիվությունը Կադրերի որակավորման արձրացումը Աշխատանքի արդյունավետ կազմակերպումը ն նյութական Օրինակ` ուսաուծության մեջ արտադրական գործընթացների մեքենայացման մակարդակի արձրացումը նպաստում է ձեռքի աշխատանքի ազատմանը, այն մեքենայականներով փոխարինելով, ն վերջին հաշվով, կրճատվում են ամողջական աշխատանքային ծախսումները: Բուսաուծության մեջ աշխատանքային գործընթացների մեքենայացման մակարդակի աճը ապահովում է սեղմ ագրոտեխնիկական ժամկետներում դաշտային աշխատանքների կատարումը, նպաստում հողի մշակման, ցանքերի խնամքի ն երքահավաքի որակի արելավմանը: Այս ոլորը երում է աշխատանքի արտադրողականության արձրացման ն միավոր տարածության հաշվով արտադրանքի ելքի ավելացման: Աշխատանքի արտադրողականության արձրացման ուղիները: Աշխատանքի արտադրողականության արձրացման ուղիներն են` տնտեսության ֆոնդաապահովվածության ն ֆոնդազինվածության աճը, հիմնական ֆոնդերի օգտագործման ինտենսիվության արձրացումը, մասնագիտացման խորացումը ն գյուղատնտեսական արտադրության արդյունավետ համակենտրոնացումը,

-

ուսաուծությունում ն անասնաուծությունում ռեսուրսախնայողական ու առաջադիմական տեխնոլոգիաների ներդրումը, աշխատանքի կազմակերպման արելավումը ն ինտենսիվության արձրացումը, ագրոարդյունաերական համալիրի կադրերի որակավորման արձրացումը, աշխատանքի նյութական խրախուսման ուժեղացումը: Աշխատանքի արտադրողականությունը կախված է նան արտադրության սանիտարահիգիենիկ պայմաններից ն անասնապահական ֆերմաների միկրոկլիմայից: Աշխատանքի արտադրողականության վրա անմիջականորեն ազդում է նան աշխատողների որակավորման մակարդակը: Որքան արձր է աշխատողների մասնագիտական վարպետությունն ու նրանց մասնագիտական աշխատանքի ստաժը, այնքան ցածր է միավոր արտադրանքի արտադրության վրա աշխատանքային ծախսումները: Փորձառու մեխանիզատորները կատարելապես տիրապետում են գյուղատնտեսական մշակաույսերի մշակության ագրոտեխնիկային ն տեխնոլոգիական գործընթացների կազմակերպմանը: Սա նպաստում է աշխատանքի առավել արդյունավետ օգտագործմանն ու դրա արտադրողականության արձրացմանը: Աշխատանքի արտադրողականության արձրացման գործում ոչ պակաս նշանակություն ունի գյուղատնտեսական աշխատողների նյութական խրախուսումը: Աշխատողների աշխատանքի հիմնական ն լրացուցիչ վարձատրություն ապահովում է արտադրության արդյունքի նկատմամ նրանց շահագրգռվածությունը: Աշխատանքի արտադրողականության աճի տեմպերը աշխատանքի վարձատրության աճի տեմպի նկատմամ պետք է լինեն առաջանցիկ: Սրանում է կայանում աշխատանքի արտադրողականության ն նյութական խրախուսման տնտեսական իմաստը: Ցավոք, շուկայական տնտեսության անցման պայմաններում տնտեսվարման այս կարնոր գործոնը խախտվում է, ն աշխատանքի վարձատրության աճի մակարդակը շատ գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում գերազանցում է աշխատանքի արտադրողականության աճի մակարդակին: Աշխատանքի արտադրողականության աճի նյութական հիմքը հանդիսանում է գյուղատնտեսության տեխնիկական հագեցվածության մակարդակի արձրացումը: Տեխնիկական առաջընթացը, որն անմիջականորեն արտահայտվում է գյուղատնտեսական մեքենաների քանակի ավելացման ն որակի մեջ, հանդես է գալիս կենդանի աշխատանքը արտադրության հիմնական ֆոնդերի այնպիսի ակտիվ մասով, փոխարինելու ձնով, ինչպիսիք են մեքենաներն ու այլ տեխնիկական միջոցները, որոնք կենդանի աշխատանքի փոխարինման կարնոր գործոն են: Տնտեսությունների տրակտորներով, կոմայններով ն գյուղատնտեսական մեքենաներով ապահովվածության արձր մակարդակը նպաստում է ուսաուծության ն անասնաուծության մեջ աշխատանքի արտադրողականության արձրացմանը: Այսպես, համալիր մեքենաների կիրառումը կաթնային ֆերմաներում հնարավորություն է ստեղծում ավելի քան 359-ով իջեցնել կաթի արտադրության աշխատատարությունը:

Աշխատանքի արտադրողականությունը որոշ չափով կախված է ոչ միայն աշխատանքի ֆոնդազինվածությունից, այլ նան հիմնական միջոցների արդյունավետ ն ինտենսիվ օգտագործումից: Տրակտորների, կոմայնների, եռնատար ավտոմեքենաների ն մյուս մեքենաների ինտենսիվ օգտագործումը, ի հաշիվ դրանց տեխնիկական ն կազմակերպական պարապուրդների կրճատման, նպաստում է տեխնիկայի միավորի հաշվով 20-259-ով արտադրողականության արձրացմանը: Գյուղատնտեսական արտադրության մինչն օպտիմալ չափերով ռացիոնալ մասնագիտացումն ու արմատավորումը նպաստում է մեքենաների, մեխանիզատորների, նյութական ն աշխատանքային ռեսուրսների առավել արդյունավետ օգտագործմանը: Խոշոր մասնագիտացված տնտեսություններում արձրարժեք ն արձր արտադրողական մեքենաներն ու սարքավորումները կարող են օգտագործվել առավելագույն ծանրաեռնվածությամ: Սա հնարավորություն է տալիս խոշոր մասնագիտացված տնտեսություններում հասնել գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի ելքի ավելացմանն ու արտադրության աշխատատարության իջեցմանը: 1 ցենտներ հացահատիկի վրա 1,4, իսկ 1 ցենտ խոզաուծական արտադրանքի վրա` 1,9 անգամ: Արտադրանքի աշխատատարության իջեցումը դիտվում է նան գյուղատնտեսական արտադրությունում ինտենսիվ ն առաջադիմական տեխնոլոգիաների ներդրման ժամանակ: Բուսաուծության մեջ ինտենսիվ տեխնոլոգիաների կիրառումը ապահովում է միավոր արտադրանքի հաշվով 20-229-ով աշխատանքային ծախսերի իջեցում: Անասաուծական համալիրներում մեկ աշխատողի ծանրաեռնվածությունը 3, խոզաուծության մեջ` 1,7 անգամ ավելի արձր է, քան համեմատաար փոքր ֆերմաներում: Դրանցից առաջիններում 1ց կաթի արտադրության վրա աշխատանքային ծախսերը 1,5, 1ց խոզի քաշաճի վրա` 3,5 անգամ ցածր է, քան երկրորդներում: Ինտենսիվ ն ինդուստրիալ տեխոնոլոգիաների կիրառումը աշխատանքի ն աշխատանքային գործընթացների ռացիոնալ պահպանման նկատմամ համապատասխան պահանջներ է ներկայացնում: Ձեռնարկությունում աշխատանքի կազմակերպումը պետք է իրականացվի այնպես, որ նպաստի աշխատանքային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործմանն ու աշխատանքի արտադրողականության աճին: Անասնապահության մեջ ուսաուծության նկատմամ առավել ցածր արտադրողականությունը, ացատրվում է ոչ միայն մեքենայացման ցածր մակարդակով, այլ նան ճյուղի կազմակերպական պատճառներով: Անասնապահության ճյուղում դիտվում է հիմնական ն օժանդակ մասնագիտության աշխատողների աշխատանքի աժանման ն կոոպերացման տեսակետից անհամապատասխանություն ժամանակակից արտադրության մեքենայացման մակարդակի ն առաջադիմական տեխնոլոգիական պահանջների նկատմամ: Սա երում է կթվորների ն անասնապահների ծանրաեռնվածության աստիճանի տարերության: Անասնապահության մեջ աշխատանքի արտադրողականությունը կախված է նան արտադրության սանիտարա-հիգիենիկ պայմաններից ն անասնապահական շինությունների միկրոկլիմայից, աշխատողների որակավորումից, աշխատողների փորձից ն նյութական խրախուսման պայմաններից:

ԳԼՈւԽ 9. - ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐՈւԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐԸ

9.1. 9.2. 9.3. 9.4.

Արտադրության միջոցների տնտեսական էությունն ու դասակարգումը Արտադրության հիմնական միջոցների գնահատումն ու մաշվածքը Արտադրության հիմնական միջոցների առանձնահատկություններն ու օգտագործման արդյունավետությունը Արտադրության հիմնական միջոցների օգտագործման արդյունավետության արձրացման ուղիները շուկայական պայմաններում

9.1. Արտադրության միջոցների տնտեսական էությունն ու դասակարգումը Արտադրության միջոցների հասկացությունն ու էությունը: Գյուղատնտեսական արտադրության հիմքը ն զարգացման կարնոր պայմանը հանդիսանում է ճյուղին անհրաժեշտ նյութադրամական ռեսուրսների առկայությունը: Դրանց մեջ գլխավոր դերը պատկանում է արտադրության միջոցներին: Կախված, արտադրության մեջ իրենց ունեցած գործընթացային դերից, դրանք աժանվում են` աշխատանքի առարկաների ն աշխատանքի միջոցների: Աշխատանքի միջոցները իրենցից ներկայացնում են նության նյութաիրային հիմքը, որի վրա մարդը ներգործում է իր աշխատանքի ընթացքում: Դրանք են հումքը, հիմնական ն այլ որոշ օժանդակ նյութեր, առանց որի անհնար է գյուղատնտեսական արտադրությունը: Իսկ աշխատանքի առարկաները հանդես են գալիս շրջանառու ֆոնդերի ձնով, որոնք իրանյութական ովանդակություն ունեն: Աշխատանքի առարկաները մեկ շրջապտույտի ընթացքում ամողջությամ օգտագործվում են ն իրենց արժեքը փոխանցում են նոր ստեղծվող արդյունքին: Դրանք, գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության հաջորդ արտադրական ցիկլերի համար անընդհատ լրացում ն վերականգնում են պահանջում: Դրանց են պատկանում` հումքը, հիմնական ն օժանդակ նյութերը, էլեկտրոէներգիան, վառելանյութը, ջուրը, պահեստամասերը, սերմացուն, տնկանյութը, պարարտանյութերը, թունաքիմիկատները ն այլն: Աշխատանքի միջոցները դրանք, նոր սպառողական արժեք ստեղծելու համար, անհրաժեշտ այն միջոցներն են, որոնցով մարդը ներգործում է աշխատանքի առարկաների վրա: Արտադրության միջոցներն արտադրանքի արտադրության միննույն գործընթացին մասնակցում են ազմաթիվ անգամ, արտադրության մի քանի շրջաններում չեն փոխում իրենց իրեղեն ձնը ն իրենց արժեքը փոխանցում են նոր ստեղծվող արդյունքին մաս-մաս՝ մաշվածքի (ամորտիզացիոն հատկացումների) չափով: Դրանք են` շենքերը, կառույցները, մեքենաները, սարքավորումները, տրանսպորտային միջոցները, անող ն մթերատու անասունները, ազմամյա տնկարկները ն այլն: Արտադրության միջոցները, կախված իրենց տնտեսական դերից, վերարտադրության եղանակից ն արտադրության գործընթացում ունեցած մասնակցության նույթից աժանվում են` հիմնական ն շրջանառու ֆոնդերի: Արտադրության միջոցների դասակարգումը: Գյուղատնտեսության հիմնական միջոցները ներառում են մեծ թվով աշխատանքի միջոցներ, որոնք ստորաաժանվում են արտադրական ն ոչ արտադրական նշանակության խմերի: Արտադրական հիմնական ֆոնդերի կազմում ընդգրկվում են, արտադրանքի

Գծապատկեր 19 Գյուղատնտեսության արտադրական միջոցների դասակարգումը Գյուղատնտեսության արտադրական միջոցները Արտադրության միջոցներ

Հիմնական միջոցներ

Շրջանառության միջոցներ

Շրջանառու ֆոնդեր

Շրջանառու միջոցներ արտադրության համար նյութական արտադրության ոլորտում անմիջականորեն օգտագործվող միջոցները: Արտադրական հիմնական ֆոնդերի հետ միասին գյուղատնտեսության մեջ օգտագործում են նան ոչ արտադրական միջոցներ: Վերջիններս արտադրության գործընթացին անմիջապես չեն մասնակցում, սակայն ազդում են նրա վրա ն մեծ նշանակություն ունեն գյուղի սոցիալական զարգացման համար: Դրանց են վերաերվում մանկապարտեզները, առողջապահական հիմնարկությունները, նակարանային-կոմունալ տնտեսությունները, մշակույթի, մարզական ն այլն, որոնք գտնվում են տնտեսության հաշվեկշռում: Ներկայումս, հիմնական ֆոնդերի տնտեսական արդյունավետությունը գնահատելիս այս ֆոնդերը հաշվի չեն առնվում: Հիմնական արտադրական միջոցները մեծ դեր են խաղում ընդլայնված վերարտադրության գործընթացում: Դրանք կազմում են հասարակական արտադրության նյութատեխնիկական ազան: Հիմնական արտադրական միջոցների ծավալից է կախված տնտեսության (կազմակերպության) արտադրական հզորությունը ն նրանց տեխնիկական զինվածության մակարդակը: Դա երկրի հարստության հիմնական մասն է կազմում: Արտադրական հիմնական ֆոնդերը իրենց հերթին աժանվում են գյուղատնտեսական ն ոչ գյուղատնտեսական նշանակության: Գյուղատնտեսական նշանակության հիմնական արտադրական ֆոնդերը սպասարկում են գյուղատնտեսական արտադրությանը: Ոչ գյուղատնտեսական նշանակության հիմնական ֆոնդերը սպասարկում են գյուղական վայրերում գործող այլ արտադրական ոլորտներ: Դրանց են պատկանում` 1. Արդյունաերական արտադրական հիմնական ֆոնդերը, ինչպիսիք են գյուղատնտեսական հումք վերամշակող, գյուղատնտեսության համար արտադրամիջոցների, շինանյութերի արտադրության ձեռնարկությունների հիմնական ֆոնդերը:

Գծապատկեր 20 Հիմնական ֆոնդերի դասակարգումը

Արտադրական Գյուղատնտեսական նշանակության -

շենքեր կառույցներ (շինություններ) փոխանցող հարմարանքներ սարքեր մեքենաներ ն սարքավորումներ տրանսպորտային միջոցներ անող ն մթերատու անասուններ ազմամյա տնկարկներ արտադրական ն տնտեսական գույք - կապիտալ ներդրումներ հողերի արելավման համար - գործիքներ ն այլ հիմնական միջոցներ Ոչ գյուղատնտեսական նշանակության

Ոչ արտադրական Բնական-կոմունալ տնտեսության շենքեր ու սարքավորումներ Կենցաղային ծառայություն Լուսավորության կազմակերպությունների Արվեստի ն մշակույթի Առողջապահական հաստատությունների Մարզական ն սոցիալական ապահովածության

արդյունաերականարտադրական ֆոնդեր շինարարության ֆոնդեր առնտրի ն հասարակական սննդի ֆոնդեր 2.

Շինարարական ձեռնարկությունների հիմնական ֆոնդերը` շենքերը, ուժային ն անող մեքենաներն ու սարքավորումները, տրանսպորտային միջոցները, տնտեսական գույքը ն այլն:

3.

Արտադրանքի վաճառահանման ն առնտրի` արտադրանքն արտադրողից սպառողին հասցնելու հիմնական ֆոնդերը, գյուղական վայրերի ճաշարանների, խանութների, կրպակների շենքերն ու դրանցում գտնվող սարքավորումները: Գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության ավելացումն ու արդյունավետությունը գլխավորապես պայմանավորված է գյուղատնտեսական նշանակության արտադրական ֆոնդերի ապահովվածությամ, կառուցվածքով, օգտագործման աստիճանով ն այլն: Ըստ օգտագործման նույթի հիմնական արտադրական ֆոնդերը աժանվում են հետնյալ խմերի` 1. Արտադրական շենքեր` անասնապահական շենքեր, մեքենաների, գործիքների, սերմերի, կերերի, պարարտանյութերի, արտադրված արտադրանքի պահպանության պահեստներ, արտադրանքի վերամշակման, փաթեթավորման կառույցներ, արհեստական սերմնավորման կայանի, անասնաուժական շենքեր ն այլն: 2. Կառույցները` սիլոսային աշտարակներ, երեսպատված խրամատներ, հորեր, ջերմոցներ ն ջերմատներ, ծածկված կալեր, հացահատիկի չորացման, մաքրման ասֆալտապատ, ետոնապատ հրապարակներ, արտադրական նշանակության ջրհորներ, արտեզյան հորատանցքեր, ոռոգման, չորացման, ջրարիացման կառույցներ, կերախոհանոցներ, գոմաղի ն կոյուղաջրի ամարներ, ցանկապատներ, խճուղիներ ն այլն: 3. Փոխադրող հարմարանքներ` մեքենաների անջատման մասեր, որոնք որոշ հեռավորության վրա փոխանցում են էներգիա, հեղուկի (կաթի, գինու խողովակաշարեր, էլեկտրոցանց, ջրմուղ) կամ փոքր տարածության վրա եռների փոխադրիչներ, հեռախոսային, ռադիոհաղորդման միջոցներ, կերերի, գոմաղի փոխադրիչներ ն այլն: 4. Մեքենաներ ն սարքավորումներ, որոնք ներկայացնում են տնտեսության (կազմակերպության) էներգետիկ հզորությունը, տեխնիկական մակարդակը ն վճռական դեր են խաղում գյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպման գործում: Դրանց թվին են պատկանում ոլոր ուժային մեքենաները, տրակտորները, անշարժ ն շարժական ուժային տեղակայանները (էլեկտրական, ջրի, քամու, գոլոշու, գազագեներատորային շարժիչներ), հողմշակման, ցանքի, մշակության, վնասատուների ն հիվանդության դեմ պայքարի, սերմերի, ապրանքային արտադրանքի տեսակավորման, փաթեթավորման, կերերի նախապատրաստման, կթի, խուզի ագրեգատները, չափիչ-կարգավորող սարքերը (ագրոզոոկաինետների, ակտերիոլագիական լաորատորիաների սարքավորումները ն այլն): 5. Փոխադրամիջոցներ` եռնատար մեքենաներ, կցվող սայլակներ, վագոններ, ինքնաշարժ ավտոսայլակներ, կենդանաքարշ տրանսպորտ, խողովակաշարային, օդային ն ջրային փոխադրամիջոցներ: 6. Արտադրական ն տնտեսական գույք` սրանք արտադրական նշանակության առարկաներ են, որոնք աշխատանքի ժամանակ ծառայում են արտադրական գործընթացի թեթնացմանը, աշխատանքի պաշտպանության առարկաներ, հակահրդեհային, գրասենյակային ն տնտեսական սարքավորումներ: 7. Բանող անասուններ` եզներ, ձիեր, ուղտեր, լծկան եղջերուներ ն այլն:

8.

Մթերատու անասուններ` դրանք ոլոր տեսակի մթերատու անասուններն են: 9. Բազմամյա տնկարկներ` պտղահատապտղատու, խաղողի, թեյի պլանտացիաներ, դաշտապաշտպան անտառաշերտեր, ինչպես նան արտադրական նշանակություն ունեցող այլ տնկարկներ: 10. Կապիտալ ներդրումներ հողերի արելավման համար` սրանք ընդգրկում են հողաարելավումների ն հողաշինարարության նպատակով կատարվող ներդրումները` առանց կառույցների: 11. Գործիքներ ն այլ հիմնական միջոցներ` այս խմում ընդգրկվում են տնտեսության գործիքները ն մնացած հիմնական հոդվածներով չարտացոլված հիմնական ֆոնդերը: Գյուղատնտեսության հիմնական արտադրական ֆոնդերը ըստ ճյուղային հատկանիշի աժանվում են ուսաուծական, անասնաուծական ն ընդհանուր նշանակության խմերի: Բազմակացութաձն տնտեսության պայմաններում, հիմնական արտադրական ֆոնդերը լինում են` սեփական, վարձակալված ն վարձակալման տրվող: Գյուղատնտեսության մեջ մի շարք միջոցներ համարվում են նեղ մասնագիտացված, որոնք օգտագործվում են կոնկրետ մեկ արտադրանքի արտադրության կամ արտադրական գործընթացի մեկ տեսակի աշխատանքի կատարման: Առաջին հերթին սա վերաերվում է հացահատիկահավաք կոմայններին, կարտոֆիլատնկիչներին, կթի ագրեգատներին ն այլն: Հիմնակական արտադրական ֆոնդերի կառուցվածքը (ՀԱՖ) - Գյուղատնտեսական արտադրության գործընթացում կարնոր նշանակություն ունի հիմնական արտադրական ֆոնդերի կառուցվածքը: Այն առանձին տարրերի տեսակարար կշիռն է ընդհանուր կամ գյուղատնտեսական նշանակության ֆոնդերի մեջ: Սրա միջոցով տարերում են հիմնական ֆոնդերի ճյուղային ն տեխնոլոգիական կառուցվածքը: ճյուղային կառուցվածքն իրենից ներկայացնում է հիմնական արտադրական ֆոնդերի մեջ ուսաուծության ն անասնաուծության ճյուղերի տեսակարար կշիռը, իսկ տեխնոլոգիականը` տեխնոլոգիական նշանակության, տարեր խմերի կամ խմում դրանց կոնկրետ տեսակի հիմնական արտադրական ֆոնդի աժինը: Գյուղատնտեսական նշանակության հիմնական արտադրական ֆոնդերի կառուցվածքը կախված է ինչպես տնտեսական, այնպես էլ նական գործոններից: Հիմնական արտադրական ֆոնդերի կառուցվածքի վրա էական ազդեցություն է գործում գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների (կազմակերպությունների) մասնագիտացումը: Անասնաուծական ուղղություն ունեցող տնտեսություններում արձր է շենքերի, մթերատու անասունների, հացահատիկային, տեխնիկական մշակաույսերի աճեցմամ զաղվող տնտեսություններում` ազմամյա տնկարկների տեսակարար կշիռը ն այլն: Հիմնական արտադրական ֆոնդերի կառուցվածքը պայմանավորվում է նան հիմնական արտադրանքի իրացման ն նյութատեխնիկական մատակարարման կետերից տնտեսության (կազմակերպության) ունեցած հեռավորությունը: Փորձը ցույց է տվել, որ այդ կետերից հեռու գտնվող տնտեսությունների հիմնական արտադրական ֆոնդերի կառուցվածքում արձր է տրանսպորտային միջոցների տեսակարար կշիռը:

Հիմնական արտադրական ֆոնդերի կառուցվածքի վրա էականորեն ազդում են նան նակլիմայական պայմանները: Այսպես, Արարատյան հարթավայրում գերակշռում են ազմամյա տնկարկները, Արագածոտնում` անող ն մթերատու անասունները: Կախված հիմնական արտադրական ֆոնդերի՝ վերջնական արտադրանքի արտադրության վրա ունեցած ազդեցությունից, դրանք աժանվում են ակտիվ ն պասիվ տարրերի: Այսպիսի աժանումը հնարավորություն է տալիս հետնել արտադրական հզորությունների ն արտադրության արդյունավետության վրա էականորեն ազդեցություն գործող հիմնական ֆոնդերի կազմի փոփոխությանը: Ակտիվ մասին են վերաերվում տրակտորները, կոմայնները, ավտոմեքենաները, գյուղատնտեսական մեքենաները, սարքավորումները, փոխադրամիջոցները, որոնք մասնակցում են արտադրանքի արտադրության արտադրական գործընթացին, փոխադրմանն ու իրացմանը: Հիմնական միջոցների ակտիվ մասը առավել դինամիկ է ն շարժական: Հիմնական արտադրական ֆոնդերի պասիվ մասի մեջ են մտնում շենքերը, կառույցները, ճանապարհները, ցանկապատերը ն այլն, որոնք անհրաժեշտ պայմաններ են ստեղծում արտադրանքի արտադրության համար: 9.2. Արտադրության հիմնական միջոցների գնահատումը ն մաշվածքը Արտադրության հիմնական միջոցների գնահատման էությունը ն ձները: Գյուղատնտեսության մեջ հիմնական միջոցները հաշվառվում են նեղեն ն արժեքային արտահայտությամ: Բնեղեն ցուցանիշները պատկերացում են տալիս հիմնական միջոցների քանակական ն որակական կազմի, արտադրական հնարավորությունների ու ծառայության ժամկետների մասին: Արժեքային գնահատումը իրենից ներկայացնում է հիմնական միջոցների արժեքի որոշումը՝ ճյուղային ընդհանրացնող ցուցանիշների ձնավորման ն տնտեսական հաշվարկների վերլուծության համար: Հիմնական միջոցների արժեքային գնահատումը արտահայտում է միջոցների ներդրման չափերը դրանց ստեղծման համար ն հնարավորություն է տալիս որոշել մաշվածքի չափը: Գյուղատնտեսության հիմնական միջոցները շուկայական պայմաններում գնահատվում են հետնյալ արժեքային ձներով` Լրիվ հաշվեկշռային (ԱԼ.Հ.), մինչն վերջին գնահատումը հիմնական միջոցների արժեքն է` միջոցներ ձեռքերման, տեղափոխման ն մոնտաժման հետ կապված ծախսերի գումարն է: Այն կիրառվում է հիմնական միջոցների օգտագործման արդյունավետության ն դրանց մաշվածքի գումարի որոշման ժամանակ: Հիմնական միջոցների լրիվ հաշվեկշռային արժեքը հիմք է հանդիսանում մյուս արժեքային ձների հաշվարկման համար: Լրիվ վերականգնման (ԱԼ.Վ.), գնահատումից հետո հիմնական միջոցների արժեքն է: Այն հաշվարկվում է լրիվ հաշվեկշռային արժեքը ազմապատկելով միջոցների վերագնահատման գործակցով (Գվ.գ.). ԱԼ.Վ. ԱԼ.Հ. ˜Գվ.Գ.

-

Մնացորդային հաշվեկշռային (ԱՄ.Հ.), հաշվեկշռային արժեքի ն վերագնահատման ժամանակ մաշվածքի չափի (Ամաշ.) տարերությունն է` ԱՄ.Հ. ԱԼ.Վ. - Ամաշ

-

Մնացորդային վերականգնողական (ԱՄ.Վ.), հաշվարկվում է լրիվ վերականգնման արժեքը ազմապատկելով մնացորդային հաշվեկշռային արժեքով ն աժանելով հաշվեկշռային արժեքին` ԱԼ.Վ. ˜ ԱՄ.Հ. ԱՄ.Վ. ԱԼ.Հ. Բացի վերոհիշյալից, որոշվում է նան ֆոնդերի միջին տարեկան արժեքը: Այն հաշվարկվում է` 12-ի աժանելով մինչն հաշվետու տարվա հունվարի 1-ի առկա ֆոնդերի կեսի, հաջորդ տարվա ոլոր ամիսների 1-ի դրությամ եղած ֆոնդերի գումարի ն վերջին ամսվա գումարի կեսի հանրագումարի արդյունքը: Հիմնական միջոցների մաշվածք: Գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության գործընթացում հիմնական միջոցները աստիճանաար մաշվում են, կորցնում են իրենց սկզնական որակն ու հատկանիշները, հետագա օգտագործման համար դառնում են ոչ պիտանի ն կարիք է զգացվում փոխարինման: Հիմնական միջոցների մաշվածքը լինում է ֆիզիկական (նյութական) ն արոյական: Ֆիզիկական մաշվածքը տեղի է ունենում ինչպես դրանց ինտենսիվ օգտագործման, այնպես էլ անգործության արդյունքում: Հիմնական միջոցները ենթարկվում են նան արոյական մաշվածքի: Բարոյական մաշվածք նշանակում է, որ հիմնական միջոցները ֆիզիկապես կարելի է դեռնս օգտագործել, սակայն տնտեսապես արդեն իրենց չեն արդարացնում ն պետք է այն փոխարինել: Բարոյական մաշվածքի հիմնական պատճառը ԳՏԱ-ն է: Հիմնական միջոցների արոյական մաշվածքը լինում է երկու դեպքում. նոր ավելի արտադրողական մեքենաների ստեղծման, գոյություն ունեցող մեքենաների ն սարքավորումների արտադրության էժանացման հետնանքով: Մաշված հիմնական միջոցները վերականգնելու համար արդյունքին փոխանցված մաշվածքի գումարն առանձնացնում է ապրանքային արտադրանքի իրացումից ստացված դրամական միջոցներից ն կուտակում որպես ամորտիզացիոն ֆոնդ, որն օգտագործում են երկու նպատակով՝ նորի ձեռք երման ն եղածի հիմնական նորոգման համար: ՀԱՖ-ի ամորտիզացիոն մասհանումների նորման հաշվարկվում է հետնյալ անաձնի օգնությամ`

²Ý

² Ñ  ² ÑÝ  ² ³  ÌÉ - È ³ ² Ñ ÌÅ

˜ 100 ,

որտեղ` Ան-ն ամորտիզացիոն մասհանումների տարեկան հատկացումներն են, 9, Ահ-ն` ՀԱՖ-ի նախասկզնական (հաշվեկշռային) արժեքն է, դրամ, Ահն-ն` ՀԱՖ-ի օգտագործման ընթացքում նախատեսվող հիմնական նորոգումների արժեքն է, դրամ, Աա-ն` ՀԱՖ-ի արդիականացման արժեքն է, դրամ, Ծլ-ն` ՀԱՖ-ի լուծարման (ապամոնտաժման) արժեքը, դրամ, Լա-ն` ՀԱՖ-ի լուծարումից ստացված հասույթը, դրամ, Ծժ-ն` ՀԱՖ-ի ծառայության ժամկետը, տարի:

ՀԱՖ-ի ամորտիզացիոն մասհանումների չափը (Աչ) որոշում են հետնյալ անաձնի օգնությամ`

²ã

ü ˜ ²Ý ,

որտեղ` Ֆ-ն` ՀԱՖ-ի միջին տարեկան արժեքն է, դրամ: 9.3. Արտադրության հիմնական միջոցների ապահովվածությունն ու օգտագործման արդյունավետությունը Հիմնական միջոցներով ապահովվածությունը: Գյուղատնտեսական արտադրանքի աճի տեմպն ու մակարդակը արտադրության տնտեսական արդյունավետության արձրացումը գյուղատնտեսության մեջ որոշակի չափով կախված է հիմնական միջոցներով ճյուղի ապահովվածությունից: Ձեռնարկության հիմնական միջոցներով անավարար ապահովվածությունը երում է կարնոր տեխնոլոգիական գործողությունների ոչ ժամանակին կատարմանը, միավոր արտադրանքի արտադրության հաշվով աշխատատարության ն նյութադրամական ծախսերի ավելացման: Իր հերթին, արտադրության միջոցների գերնորմատիվային քանակը նպաստում է ամորտիզացիոն հատկացումների աճին, դրանց խնամքի ն պահպանության համար ծախսերի ավելացմանը, ն վերջին հաշվով, գյուղատնտեսական արտադրանքի թանկացմանը: Գյուղատնտեսական արտադրության արձր արդյունավետության կարելի է հասնել ձեռնարկության արտադրության հիմնական միջոցներով օպտիմալ ապահովվածության դեպքում: Արտադրության հիմնական ֆոնդերով տնտեսության ապահովվածության մակարդակի համեմատական գնահատումը կատարվում է այնպիսի ցուցանիշների օգնությամ, ինչպիսիք ֆոնդաապահովվածությունն ու ֆոնդազինվածությունն են: 1. Ֆոնդաապահովածությունն (Ֆապ) իրենից ներկայացնում է 1 հեկ գյուղատնտեսական պիտանի հողի հաշվով ՀԱՖ միջին տարեկան արժեքը. ՀԱՖ Ֆապ , Հգպ որտեղ` ՀԱՖ-ը արտադրական նշանակության հիմնական արտադրական ֆոնդերի միջին տարեկան արժեքն է, դրամ, Հգպ-ն` գյուղատնտեսական պիտանի հողատարածությունը, հեկտար: Կախված արտադրության միջոցների օգտագործման վերլուծության նութագրումից, դրանց արժեքը կարելի է վերցնել որոշակի ժամանակաշրջանի համար ինչպես արժեքային, այնպես էլ ըստ առանձին տեսակների, խմերի, մակնիշների` արժեքային ն նեղեն արտահայտությամ: Միջոցների առկայությունը, ընդամենը կամ ըստ խմերի, կարելի է հաշվարկել նան մեկ հեկտար գյուղպիտանի հողերի, վարելահողերի, խոտհարքների, գյուղատնտեսական առանձին մշակաույսերի ցանքատարածությունների հաշվով: Անասնաուծության մեջ ֆոնդաապահովվածությունը որոշվում է մեկ գլուխ պայմանական կամ առանձին անասնատեսակի հաշվով ճյուղի արտադրության հիմնական միջոցների արժեքը: Տնտեսության արտադրության միջոցներով ապահովվածության մասին ավելի մանրակրկիտ պատկերացում կազմելու համար, ըստ անասնատեսակի

նեղեն ցուցանիշն անհրաժեշտ է համեմատել տեխնոլոգիական նորմատիվների հետ: Այսպես, տրակտորներով ն գյուղատնտեսական մեքենաներով տնտեսության ապահովվածությունը որոշվում է ըստ կոնկրետ գյուղատնտեսական մշակաույսի ցանքատարածության կամ վարելահողի համար տվյալ տեսակի մեքենայի ծանրաեռնվածության: Անասնաուծության մեջ անասնապահական կառույցներով ապահովվածությունը որոշվում է անասնատեղերի քանակը անասունների գլխաքանակին հարաերելու միջոցով (արտահայտած տոկոսներով): Արտադրության հիմնական միջոցներով տնտեսության աապահովվածության վրա ազդում են մի շարք գործոններ: Դրանցից են` մասնագիտացումը, արտադրության տեխնոլոգիան, գյուղատնտեսության ինտենսիվացման մակարդակը, ինչպես նան նակլիմայական պայմանները: Գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքի ֆոնդազինվածությունը որոշվում է գյուղատնտեսական նշանակության արտադրության հիմնական միջոցների արժեքը աշխատողների թվին աժանելու միջոցով: 2. Ֆոնդազինվածությունը (Ֆզ) մեկ աշխատողի հաշվով ՀԱՖ միջին տարեկան արժեքն է: Այն հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով` вü , ü½ = ²Â որտեղ` ԱԹ-ն գյուղատնտեսության մեջ աշխատողների միջին տարեկան թիվն է, մարդ: Արտադրության հիմնական միջոցներով աշխատանքի զինվածության մակարդակը կախված է արտադրության միջոցների արժեքից ն գյուղատնտեսության մեջ զաղված աշխատողների միջին տարեկան թվից: Աշխատողների թվի վրա որոշակի ազդեցություն են թողնում ձեռնարկության աշխատանքի միջոցներով ապահովվածությունն ու աշխատատար գործընթացների մեքենայացման մակարդակը: Որքան արձր է մեքենայացման մակարդակը, այնքան կոնկրետ տեխնոլոգիական գործընթացում գործողության կատարման համար քիչ աշխատողներ են պահանջվում: Աշխատանքի ֆոնդազինվածությունը սերտորեն կապված է տնտեսության ֆոնդաապահովվածության ցուցանիշի հետ ն որոշ չափով լրացնում է դրան: Այն հնարավորություն է տալիս ավելի լրիվ նութագրել գյուղատնտեսական արտադրության հիմնական միջոցներով հագեցվածությունը: Ֆոնդապահովվածությունն ինքնին չի ներկայացնում գյուղատնտեսական արտադրության միջոցներով աշխատողների ֆոնդազինվածության աստիճանը: Արտադրության հիմնական միջոցների օգտագործման մակարդակի մասին եզրակացություն կարելի է կատարել միայն աշխատանքի ֆոնդազինվածության ն տնտեսության ֆոնդաապահովվածության ցուցանիշները համադրելու դեպքում: Պրակտիկայում լինում են դեպքեր, եր ֆոնդաապահովվածության ցուցանիշները միանման են, իսկ ֆոնդազինվածությանը տարեր: Հիմնական միջոցների օգտագործման արդյունավետությունը: Գյուղատնտեսության մեջ արտադրության միջոցների օգտագործման տնտեսական արդյունավետությունը նութագրվում է ցուցանիշների համակարգով: Գյուղատնտեսության հիմնական միջոցները արտադրության գործընթացին մասնակցում են ինչպես նյութաիրային, այնպես էլ արժեքային արտահայտությամ: Նյութաիրային ձնով (տրակտորների, մեքենաների, սարքավորումների ն այլ

ֆոնդերի տեսքով) դրանք օգտագործվում են գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության համար, իսկ արժեքային` դրանց գնահատման, նոր ստեղծվող արտադրանքին իրենց արժեքի փոխանցման ժամանակ: Այս կապակցությամ էլ արտադրության հիմնական միջոցների օգտագործման արդյունավետության ցուցանիշները աժանվում են արժեքայինի ն տեխնիկոտնտեսականի: Արժեքային ցուցանիշները արտահայտում են ընդամենը արտադրության հիմնական միջոցների օգտագործման մակարդակը, իսկ տեխնիկոտնտեսականը` օգտագործում են առանձին տեսակի արտադրության միջոցների օգտագործման նութագրման համար: Արտադրության միջոցների օգտագործման արդյունավետության արժեքային ցուցանիշներն են հանդիսանում ֆոնդահատույցը ն ֆոնդատարությունը: 1. Ֆոնդահատույցը (Ֆհ) ցույց է տալիս, թե մեկ միավոր գյուղատնտեսական նշանակության ՀԱՖ-ի հաշվով որքան համախառն արտադրանք է արտադրվել: ՀԱ , Ֆհ ՀԱՖ որտեղ` ՀԱ-ն համախառն արտադրանքի արժեքն է, դրամ: Ֆոնդահատույցը կարելի է հաշվարկել ինչպես ողջ տնտեսության համար, այնպես էլ ըստ ուսաուծության ն անասնապահության ճյուղերի: Ֆոնդահատույցի հաշվառումը ըստ առանձին արտադրանքների (ցորեն, կարտոֆիլ, անջարեղեն, կաթ, միս ն այլն) ներկայացնում է որոշակի դժվարություններ, քանի որ դժվար է որոշել կոնկրետ արտադրանքի ստացման համար ծախսված արտադրության հիմնական միջոցների աժինը: Այն դեպքում, եր ֆոնդահատույցը հաշվարկվում է մի շարք տարիների դինամիկայում, ապա համախառն արտադրանքի արժեքը որոշվում է համադրելի գներով: 2. Ֆոնդատարությունը (Ֆտ) ֆոնդահատույցի հակադարձ մեծությունն է, որը ցույց է տալիս, թե մեկ միավոր համախառն արտադրանք արտադրելու համար, որքան ՀԱՖ է ծախսվել: ՀԱՖ : Ֆտ ՀԱ Ֆոնդահատույցի ցուցանիշը, ըստ համախառն արտադրանքի հաշվարկման, ունի մի շարք թերություններ: Դրանցից գլխավորը արտադրության համար օգտագործվող հիմնական միջոցների ն դրանցով ստացված համախառն արտադրանքի արժեքների անհամապատասխանությունն է: Համախառն արտադրանքի արժեքում կատարվում է կրկնակի հաշվարկ, եր ուսաուծության ճյուղում արտադրված արտադրանքը (կերեր, սերմեր, տնկանյութ ն այլն) սկզում արժեքային արտահայտությամ հաշվարկվում են արտադրության գործընթացում, իսկ հետո` օգտագործման: Այս տեսակետից որոշ առավելություն ունի ֆոնդահատույցի հաշվարկումը ըստ մաքուր արտադրանքի (համախառն եկամտի)` համախառն արտադրանքի փոխարեն: Արտադրության հիմնական միջոցների օգտագործման արդյունավետությունը անուղղակիորեն նութագրում է գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքի արտադրողականության մակարդակը: Վերջինս շատ անով կախված է ֆոնդազինվածությունից ն առաջին հերթին՝ աշխատատար գործընթացների մեքենա-

յացման մակարդակից: Ֆոնդահատույցի, աշխատանքի արտադրողականության ն ֆոնդազինվածության միջն գոյությունը ունի սերտ կապ: ՀԱ ՀԱ ՀԱՖ , Աա , Ֆզ : Ֆհ ՀԱՖ ԱԹ ԱԹ որտեղ` ԱԹ-ն աշխատողների թիվն է: Այս անաձների ոչ արդ մաթեմատիկական ձնափոխումների արդյունքում կստանանք` Ֆզ Աա ն ՀԱՖ , հետնաար` ՀԱ ԱԹ ԱԹ Ա ա Ֆզ Աա : Ֆհ : կամ ԱԹ ԱԹ Ֆզ Այսպիսով, ֆոնդահատույցն ուղիղ համեմատական է աշխատանքի արտադրողականությանը ն հակադարձ համեմատական ֆոնդազինվածությանը: Ֆոնդահատույցը արձրանում է այն դեպքում, եր աշխատանքի արտադրողականության աճի տեմպերը առաջ են անցնում ֆոնդազինվածության աճի տեմպերից: Արտադրության միջոցների (հիմնական ն շրջանառու) տնտեսական արդյունավետությունը նութագրում է շահույթի նորմայի (Շն) ցուցանիշը: Այն գյուղատնտեսական արտադրանքի իրացումից ստացված շահույթի հարաերությունն է հիմնական ն շրջանառու միջոցների միջին տարեկան արժեքին, արտահայտած տոկոսներով` Շ ՇՆ ˜ 1009 ,

ՀԱՖ  ՇՖ

որտեղ` Շ-ն գյուղատնտեսական արտադրությունում ստացված շահույթի չափն է, դրամ, ՇՖ-ն շրջանառու միջոցների միջին տարեկան արժեքը, դրամ: Շահույթի նորման ցույց է տալիս, թե որքան շահույթ է ստացվել արտադրության միջոցների արժեքի միավորի հաշվով: Հաշվի առնելով այդ փաստը, հիմնական ն շրջանառու միջոցների միջին տարեկան արժեքը հաշվարկվում է ընդամենը տնտեսությունում, ուստի շահույթի նորման նույնպես կարելի է հաշվարկել տնտեսության հաշվով: Տեխնիկոտնտեսական ցուցանիշներն ավելի շատ կիրառվում են մեքենատրակտորային պարկի, տրանսպորտային միջոցների օգտագործման արդյունավետությունը, անասունների մթերատվությունը որոշելիս: Այսպես, գյուղատնտեսության մեջ մեքենաների ն սարքավորումների օգտագործման արդյունավետությունը նութագրելու համար հաշվարկում են տրակտորների, կոմայնների ն այլ գյուղատնտեսական մեքենաների օրեկան, հերթափոխային ն տարեկան կատարած աշխատանքը: Սրա հետ միասին հաշվարկում են նան հերթափոխի գործակիցը, մեքենաների՝ տնտեսությունում գտնվելու օգտագործման ժամկետը, պայմանական էտալոնային հեկտարի ինքնարժեքը, իսկ եռնատար ավտոմեքենաների համար` եռների տեղափոխման տոննա-կիլոմետրի ինքնարժեքը ն այլն:

9.4. Արտադրության հիմնական միջոցների օգտագործման տնտեսական արդյունավետության արձրացման ուղիները Արտադրության հիմնական միջոցների օգտագործման արելավման գործոնները - Արտադրության հիմնական միջոցների արդյունավետ օգտագործումը հանդիսանում է գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության զարգացման տեմպերի արձրացման, արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցման ն շահութաերության արձրացման առավել կարնոր գործոն: Դրանց օգտագործման արելավումը նպաստում է գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության աճին, առանց լրացուցիչ ներդրումների, որոնք կուղղվեն արտադրության միջոցների վերարտադրությանը, նոր տրակտորների, կոմայնների, գյուղատնտեսական մեքենաների ձեռքերման, ինչպես նան, նոր արտադրական շենքերի ն կառույցների շինարարությանը: Բոլոր միջոցառումները, որոնք ուղղված են գյուղատնտեսական արտադրության հիմնական միջոցների օգտագործման արդյունավետության արձրացմանը, աժանվում են ժողտնտեսականի ն ներտնտեսականի (Գծապատկեր 21): Գծապատկեր 21 Հիմնական արտադրական ֆոնդերի օգտագործման արդյունավետության արձրացման ուղիները - տնտեսության ֆոնդապահովվածության մակարդակի աճը - աշխատանքի միջոցների կատարելագործումը, նրանց հուսալիության ն երկարակեցության արձրացումը - մեքենատրակտորային հավաքակայանի տեխնիկական սպասարկման արելավումը ն դրա արտադրողականության աճը - շենքերի ն կառույցների շինարարության էժանացումը, տեղական շինանյութերի կիրառումը - արդյունաերական ձեռնարկությունների ուղարկած գյուղատնտեսական մեքենաների ն սարքավորումների գների իջեցում - հիմնական միջոցների կառուցվածքի կատարելագործում, դրանց ակտիվ մասի ավելացում - հիմնական արտադրական ֆոնդերի ն շրջանառու միջոցների միջն օպտիմալ հարաերակցության սահմանում - գյուղատնտեսական արտադրության մասնագիտացման ն համակենտրոնացման խորացում - հիմնական արտադրական ֆոնդերի գնման ընթացքում ֆինանսավորման ն վարկավորման համակարգի կատարելագործում - գյուղատնտեսական մշակաույսերի մշակության, երքահավաքի ն անասունների խնամքի առաջադիմական տեխնոլոգիաների ներդնում - արտադրության միջոցների օգտագործման ընթացքում կադրերի որակավորման արձրացում ն նյութական խթանման կատարելագործում: Ընդհանուր ժողտնտեսական պետական միջոցառումներին են պատկանում տեխնիկատնտեսական ցուցանիշների արելավմանն ուղղված աշխատանքները` ի հաշիվ աշխատանքի միջոցների` տրակտորների, գյուղատնտե124

սական մեքենաների կոնստրուկցիաների կատարելագործման, շենքերի ն կառույցների նախագծերի ն այլ հիմնական միջոցների էժանացման: Ներտնտեսայինին են պատկանում առաջին հերթին մեքենատրակտորային պարկի, արտադրական շենքերի ու կառույցների, մթերատու անասունների, ազմամյա տնկարկների ն այլնի օգտագործման արելավմանն ուղղված միջոցառումները: Գյուղատնտեսության մեջ արտադրության հիմնական միջոցների օգտագործման արդյունավետության վրա ազդում են ազմազան գործոններ: Դրանք կարող են միավորվել հետնյալ խմերով` գործոններ, որոնք նպաստում են արտադրության հիմնական միջոցների օգտագործման տնտեսական արդյունավետության արձրացմանը, ն գործոններ՝ ուղղված առանձին խմերի հիմնական միջոցների արդյունավետ օգտագործմանը:

ԳԼՈւԽ 10. ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍՈւԹՅԱՆ ՇՐՋԱՆԱՌՈւ ՄԻՋՈՑՆԵՐԸ ԵՎ

ԴՐԱՆՑ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ԱՐԴՅՈւՆԱՎԵՏՈւԹՅՈւՆԸ ՇՈւԿԱՅԻ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

10.1. Շրջանառու միջոցներ հասկացությունը, էությունը ն կազմը 10.2. Շրջանառու միջոցների օգտագործման տնտեսական արդյունավետությունը 10.3. Շրջանառու միջոցների օգտագործման արդյունավետության արձրացման հիմնական ուղիները 10.1. Շրջանառու միջոցներ հասկացությունը, էությունը ն կազմը Շրջանառու միջոցները, արտադրության հիմնական միջոցների հետ միասին, հանդիսանում են գյուղատնտեսական արտադրության խիստ կարնոր ն պարտադիր տարրերը: Դրանք ապահովում են արտադրանքի արտադրության ն իրացման գործընթացի անընդհատությունը: Շրջանառու միջոցներն իրենցից ներկայացնում են արտադրության գործընթացում օգտագործվող աշխատանքի առարկաներն ու նյութական արժեքները: Դրանք կոչված են արտադրության անընդհատության ապահովման համար, ն մեկ արտադրական ցիկլի ընթացքում իրենց արժեքն ամողջությամ փոխանցում են նոր ստեղծվող արդյունքին: Դրանց քանակը անհրաժեշտ է սահմանել տեխնոլոգիական նորմատիվների հիման վրա: Օրինակ, վառելանյութի ն քսայուղերի պահանջը հաշվարկվում է տրակտորների, կոմայնների, ավտոմեքենաների քանակից ն նախատեսվող աշխատանքի ծավալից ելնելով: Կերերի պահանջն՝ ըստ անասունների մթերատվության ն կերակրման նորմաների: Գյուղատնտեսական արտադրության արդյունավետության վարման անհրաժեշտ պայման է հանդիսանում շրջանառու միջոցների չափերի ճիշտ սահմանումն ու դրանց արդյունավետ օգտագործումը: Գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքի ժամանակի ն արտադրության ժամանակի չհամընկնելն ու արտադրության սեզոնային նույթը պահանջում են առանձին ժամանակահատվածների համար շրջանառու միջոցների մեծ պաշարներ կուտակել (կերեր, սերմեր, պարարտանյութ, վառելանյութ, քսայուղեր ն այլն): Շրջանառու միջոցների չափերի վրա զգալի ազդեցություն են գործում գյուղատնտեսական արտադրության մասնագիտացումն ու ինտենսիվացումը:

Անասնապահական արտադրանքի արտադրության ուղղությամ մասնագիտացման խորացումը պահանջում է շատ կերեր, իսկ հացահատիկային մշակաույսերի դեպքում` սերմեր, հանքային պարարտանյութեր, վառելանյութ, քսայուղեր ն այլն: Շրջանառու միջոցների տնտեսական իմաստը կայանում նրանում, որ դրանք իրենց արժեքը ամողջությամ փոխանցում են նոր ստեղծվող արդյունքին: Շրջանառու միջոցների արժեքն ամողջությամ մտնում է արտադրանքի արտադրության ընդհանուր ծախսերի մեջ: Շրջանառու միջոցները մասնակցում են արտադրանքի արտադրության մեկ գործընթացի, հետնաար, անընդհատ պահանջում են նախկին մակարդակի վերականգնում պարզ վերարտադրության կամ չափերի ավելացում՝ ընդլայնված վերարտադրության համար: Շրջանառու միջոցներն արտադրության ընթացքում փոխում են իրենց նաիրային տեսքը, որը ն դրանց տարերում է արտադրության հիմնական միջոցներից: Այսպես, սերմը կամ տնկանյութը արտադրության ընթացքում նության, սերմնաանական ն հողային գործոնների ազդեցության տակ փոխարկվում են ույսերի, իսկ հանքային պարարտանյութերը հող մտցնելուց հետո վեր են ածվում տարեր սննդարար տարրերի, որոնք պայմաններ են ստեղծում ույսերի աճի ն ձնավորման համար: Գյուղատնտեսության շրջանառու միջոցները արդյունաերության ն ժողտնտեսության մյուս ճյողերի շրջանառու միջոցներից տարերվում են մի շարք առանձնահատկություններով, որոնք պայմանավորված են գյուղատնտեսության յուրահատկություններով: Գյուղատնտեսության մեջ շրջանառու միջոցների շրջապտույտի տնողությունը համեմատաար երկար է, որը պայմանավորված է արտադրության գործընթացի տնողության երկարությամ: Օրինակ, աշնանացան հացահատիկի մշակության աշխատանքները սկսվում են հոկտեմերին, իսկ երքահավաքը կատարում են հաջորդ տարվա հունիս ամսին: Հետնաար, շրջանառու միջոցների ավանսավորումը անհրաժեշտ է կատարել ավելի մեծ չափերով ն համեմատաար երկար ժամանակի համար: Կապված սեզոնայնության հետ, գյուղատնտեսության մեջ շրջանառու միջոցների ծախսը ն դրանց կառուցվածքի փոփոխությունը տարվա տարեր ժամանակահատվածում անհամաչափ է: Այսպես, ձմռանը շրջանառու միջոցների զգալի մասը գտնվում են սերմերի ն կերերի պաշարներում, իսկ ամռանը` ներդրվում են նավթանյութերի, մեքենամասերի ն անավարտ արտադրության մեջ: Գյուղատնտեսական ապրանքի նկատելի մասը արտադրության ընթացքում չեն իրացվում, այլ նաիրային տեսքով ն ձնով (սերմեր, կերեր, հորթերին կերակրման համար կաթ ն այլն) նորից ներգրավվում են ներտնտեսային շրջանառության մեջ: Շրջանառու միջոցների կազմը ն գնահատումը: Շրջանառու միջոցներն իրենցից ներկայացնում են շրջանառու ֆոնդերի ն շրջանառության ֆոնդերի գումարը դրամական արտահայտությամ: Շրջանառության ֆոնդերի կազմի մեջ են մտնում իրացման համար պատրաստի արտադրանքը, գնորդների հաշիվներում եղած միջոցները, ինչպես նան հումքի, նյութերի, վառելիքի ն այլնի գնման համար անհրաժեշտ դրամական միջոցները (գծապատկեր 22): Գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների շրջանառու ֆոնդերի կազմի մեջ են մտնում` հումքը ն նյութերը, պարարտանյութերն ու ույսերի ն անասունների

պաշտպանության միջոցները, հեղուկ ն պինդ վառելանյութերը, քսայուղերը, փաթեթավորման նյութերը, սերմերն ու տնկանյութերը, շինարարական նյութերը, տեխնիկայի ն գյուղատնտեսական մեքենաների նորոգման համար մեքենամասերը, կերերը, տման տակ գտնվող ն մատղաշ անասունները, ցածրարժեք ն արագամաշ առարկաները: Գծապատկեր 22 Գյուղատնտեսության շրջանառու միջոցները

Շրջանառու արտադրական ֆոնդեր

Արտադրական պաշարներ

Անավարտ արտադրություն ն հետագա ժամանակաշրջանի ծախսեր

Շրջանառության ֆոնդեր

Պատրաստի արտադրանք

Դրամական միջոցներ ն միջոցներ հաշվարկներում

Նորմավորվող

Չնորմավորվող

Սեփական

Փոխառու

Անավարտ արտադրությունը շրջանառու միջոցների կազմում ներառված է ըստ երկրագործության (տվյալ տարում աշնանացան ն գարնանացան մշակաույսերի հաջորդ տարվա երքի ստացման), ինչպես նան անասնաուծության (ձվերի ինկուացիայի ն այլնի վրա) ն հաջորդ տարի տեղափոխված ծախսերը: Արդյունաերական ն օժանդակ ստորաաժանումների անավարտ արտադրությունը աղկացած է հումքի ն նյութերի ձեռքերման ծախսերից: Գյուղատնտեսության շրջանառու միջոցները գտնվում են անընդհատ շարժման մեջ, որոշակի ժամանակում կատարելով շրջապտույտ, հետնաար անցնելով երեք հիմնական փուլ: Առաջին փուլում արտադրական գործունեության համար ձեռնարկությունը ձեռք է երում անհրաժեշտ աշխատանքի առարկաներ (հումք, նյութեր, թունաքիմիկատներ ն այլն): Արտադրական պաշարները հանդես են գալիս արտադրության ոլորտում: Երկրորդ փուլում արտադրական պաշարները սպառվում են արտադրությունում, որի ավարտից հետո վերափոխվում են արտադրանքի մեջ: Երրորդ փուլում ձեռնարկության արտադրած արտադրանքը իրացվում է ն շրջանառու միջոցները ընդունում են դրամական ձն: Այս փուլը տեղի է ունենում

շրջապտույտի ոլորտում, որի ժամանակ շրջանառու միջոցները իրենց ապրանքային ձնը փոխում են դրամականի: Դրամական ձնը, որը շրջապտույտի երրորդ փուլում ընդունում են շրջանառու միջոցները, հանդիսանում է միաժամանակ ն շրջնառու միջոցների պտույտի առաջին փուլը: Շրջանառու միջոցները շարժման մեջ են գտնվում ոլոր փուլերում ն ոլոր ձներում: Այսպիսով` շրջանառու միջոցների շրջապտույտը տեղի է ունենում հետնյալ սխեմայով` Մարտ Աարտ ԱԱ Դա, Դնյութ որտեղ՝ Դնյութ - դրամական միջոցներն են, որոնք ապրանք արտադրողը ներդրել է նյութական միջոցների ձեռքերման համար, Մարտ - արտադրության միջոցներն են, Աարտ -արտադրություն, ԱԱ-պատրաստի արտադրանք, Դա - դրամական միջոցներ, որոնք ստացվել են արտադրանքի իրացումից: Հետնաար, շրջանառու միջոցների շարժը ընդգրկում է երեք փուլ` մատակարարում, արտադրություն ն իրացում: Ընդ որում, առաջին ն երրորդ փուլերը վերաերվում են շրջանառության ոլորտին, իսկ երկրորդը` արտադրությանը: Շրջանառու միջոցների արտադրության ոլորտում գտնվելու տնողությունը որոշվում է արտադրության ժամանակով, իսկ դրանց շրջանառության ոլորտում գտնվելու տնողությունը ներկայացնում է շրջանառության տնողությանը: Արտադրության ժամանակը ն շրջանառության ժամանակը միասին կազմում են շրջապտույտի տնողությունը: Գյուղատնտեսության շրջանառու միջոցները պայմանականորեն կարելի է աժանել երկու մասի: Առաջինին են վերաերվում առարկաներն ու նյութերը, որոնք դեռ հանդես չեն եկել արտադրության գործընթացում ն գտնվում են արտադրական պաշարներում: Երկրորդ խումը ներկայացնում է արտադրանքի արտադրության գործընթացում գտնվող առարկաներն ու նյութերը (մատղաշ ն տման տակ գտնվող անասունները, անավարտ արտադրությունը): Շրջանառու միջոցներն ըստ կազմավորման աղյուրների լինում են սեփական ն փոխառու: Սեփական շրջանառու միջոցները ստեղծվում են պատրաստի արտադրանքի աշխման ընթացքում: Արտադրված հացահատիկի, կարտոֆիլի ն մի շարք այլ գյուղատնտեսական մշակաույսերի, ինչպես նան անասնապահական արտադրանքի մի մասը մնում է ձեռնարկությունում սպառվող շրջանառու միջոցների ձնավորման համար: Տվյալ ձեռնարկությունում սեփական շրջանառու միջոցները գնահատվում են դրանց արտադրության ինքնարժեքով: Փոխառու շրջանառու միջոցները գնահատվում են իրենց ձեռքերման ն մինչն սպառման վայրը հասցնելու գնով: Շրջանառու միջոցների ձեռքերման համար գյուղատնտեսական ձեռնարկություններն օգտագործում են փոխառու ռեսուրսներ: Շրջանառու միջոցների ձնավորման աղյուր է հանդիսանում շահույթը, փայամուծումները, ակցիոներական կապիտալը, յուջետային միջոցները, անկի կրեդիտները, կրեդիտային պարտքերը: Վերջինը նշանակում է օգտագործել տնտեսությանը չպատկանող միջոցներ: Կրեդիտորական պարտքերի մեջ մտնում են`

-

ըստ համաձայնագրի ն այլ հաշվարկային վճարումների պարտքերը, որոնց վճարման ժամկետը չի եկել, - հաշվարկային հաշվում չվճարված պարտքեր, - յուջեի վճարումների պարտքերը, - մուրհակներով ստացված պարտքերը, - առնտրային պարտքերը, - աշխատավարձի ն դրա հատկացումների համար: Ձեռնարկության համար կարնոր ցուցանիշ է հանդիսանում սեփական շրջանառու միջոցներով ապահովվածությունը (ՇՄապ): Այն հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով` ՇՄ սեւի ՇՄապ , ՇՄսե ւի  ՇՄւիոխ որտեղ` ՇՄսեփ-ը ` ձեռնարկության սեփական շրջանառու միջոցների արժեքն է, դրամ, ՇՄփոխ -ն ` ձեռնարկության փոխառու շրջանառու միջոցների արժեքն է, դրամ: 10.2. Շրջանառու միջոցների օգտագործման տնտեսական արդյունավետությունը Շրջանառու միջոցների օգտագործման առանձնահատկությունները: Գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության տնտեսական գործունեության ժամանակ շրջանառու միջոցները միանման ազդեցություն չեն գործում վերջնական արդյունքի վրա: Ըստ ուսաուծական ու անասնաուծական ճյուղերի, արտադրական գործընթացի տնտեսական արդյունավետության վրա ազդեցության աստիճանի` դրանք աժանվում են ` - ուղղակիորեն նպաստում են գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի մեծացմանը, - անուղղակիորեն ազդում են արտադրական գործընթացի ն ճյուղերի արդյունավետության վրա: Առաջին խմին են վերաերում այնպիսի շրջանառու միջոցները, ինչպիսիք են սերմերը, տնկանյութերը, կերերը, պարարտանյութերը, թունաքիմիկատները, մատղաշ ն տման տակ գտնվող անասունները: Երկրորդ խմի մեջ են մտնում աշխատանքի առարկաները, որոնք ապահովում են հիմնական միջոցների գործարկմանը ն դրանց աշխատանքային վիճակում գտնվելուն: Դրանք են` վառելանյութերը, քսայուղերը, մեքենաների ն սարքավորումների նորոգման համար պահեստամասերը: Տնտեսության մասնագիտացումից կախված` շրջանառու միջոցների կազմը ն կառուցվածքը փոփոխվում է: Այսպես օրինակ, եթե տնտեսությունը մասնագիտացված է հացահատիկային մշակաույսերի արտադրությամ, շրջանառու միջոցներում գերակշռում են վառելանյութը, քսայուղերը, մեքենամասերը, իսկ անասնապահական տնտեսություններում` կերերը, տման տակ գտնվող անասունները: Դրա հետ մեկտեղ, կոնկրետ տնտեսությունում, արտադրության սեզոնայնությունից կախված, տարվա տարեր ժամանակահատվածներում շրջանառու միջոցների հարաերակցությունը տարեր է: Այսպես,

վառելանյութի պահանջը ավելի մեծ է հողի մշակության գյուղատնտեսական մշակաույսերի ցանքի, երքահավաքի աշխատանքի կատարման ժամանակահատվածներում: Մնացած ժամանակահատվածում դրանց պահանջը կրճատվում է` հասնելով նվազագույնի: Գյուղատնտեսության մեջ տարվա ընթացքում նկատվում է շրջանառու միջոցների ցիկլային օգտագործում: Գյուղատնտեսական աշխատանքի նախատեսված ծավալի հաջող իրականացման համար պահանջվող շրջանառու միջոցների ձնավորման ն ռեսուրսային պաշարների ստեղծման ժամանակ, անհրաժեշտ է հաշվի առնել աշխատանքի առարկաների այս առանձնահատկությունները: Արտադրական պաշարների ն անավարտ արտադրության չափերը կախված են արտադրական գործընթացի նույթից, կատարվող աշխատանքի ծավալից, արտադրվող արտադրանքի քանակից: Շրջանառու միջոցների արդյունավետ օգտագործման նպատակով խորհուրդ է տրվում արտադրության ամենալարված ժամանակահատվածի համար որոշել դրանց նվազագույն պահանջը: Շրջանառու միջոցների հիմնավորված ռացիոնալ չափը որոշվում է միավոր արտադրանքի արտադրության համար սահմանված նորմաների միջոցով: Այսպես, սերմի պահանջը, համապատասխան ցանքատարածության համար, որոշվում է` ելնելով տվյալ մշակաույսի մեկ հեկտարի ցանքի նորմայից, ավելացնելով ապահովագրական ֆոնդը: Կերերի պահանջը որոշվում է ըստ մեկ գլուխ անասունի ն թռչնի սննդանյութերի պլանային նորմայի` հաշվի առնելով ընդունված օրեկան կերաաժինը ն անասունների` դրանցով լրիվ ավարարվածությունը: Շրջանառու միջոցների նորմատիվը սահմանում է ձեռնարկության նորմալ գործընթացն ապահովելու համար դրանց անհրաժեշտ նվազագույն քանակը: Շրջանառու միջոցների անավարար քանակը կարող է առաջացնել գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության չափերի կրճատում, տեխնոլոգիական գործընթացների սահմանված ժամկետում ն դրանց ողջ ծավալով չկատարում: Միաժամանակ, շրջանառու միջոցների պաշարի գերնորմատիվը շրջապտույտից ներգրավում են դրամական միջոցները, որոնք անհրաժեշտ են տնտեսական գործունեության այլ ուղղությունների համար: Շրջանառու միջոցների օգտագործման արդյունավետության ցուցանիշները: Գյուղատնտեսության մեջ կիրառվող ն օգտագործվող շրջանառու միջոցների տնտեսական արդյունավետությունը նութագրվում է ցուցանիշների համակարգով: Դրանցից կարնորներն են ` - շրջանառու միջոցների շրջանառելիության գործակիցը, - շրջանառու միջոցների ծանրաեռնման գործակիցը, - շրջապտույտի տնողությունը: Շրջանառելիության գործակից (Գշ)` ցույց է տալիս մեկ միավոր շրջա1.Շ նառու միջոցների հաշվով ապրանքային արտադրանքի արժեքը: Հի -Խա + Մա Գշ Հ , ՇՄ որտեղ` Հի-ն իրացումից ստացված հասույթն է, դրամ, Խա-ն խոտանված անսունների արժեքն է, դրամ, Մա-ն հիմանկան հոտ տեղափոխված մատղաշի արժեքն է, դրամ, ՇՄ-ն շրջանառու միջոցների միջին տարեկան արժեքն է, դրամ:

Շրջանառելիության գործակիցը ցույց է տալիս շրջանառու միջոցների կատարած շրջապտույտների թիվը որոշակի ժամանակաշրջանում, սովորաար` մեկ տարում: Պտույտների թվի ավելացումն իրացվող արտադրանքի անփոփոխ ծավալի դեպքում, կրճատում է շրջանառու միջոցների միջին տարեկան մնացորդը, ն ձեռնարկության համար լրացուցիչ դրամական միջոցներ են ազատվում: 2..Բեռնավորման գործակից` շրջանառելիության գործակցի հակադարձ մեծությունն է ` ՇՄ Գ Հի -Խա  Մա Այն ցույց է տալիս իրացված արտադրանքի մեկ դրամին ընկնող շրջանառու միջոցների արժեքը: 3.Շ Շրջանառու միջոցների մեկ շրջապտույտի տնողությունը` Տշ , Գշ որտեղ` 365-ը տարվա օրացույցային օրերի թիվն է ,օր: Շրջանառու միջոցների պտույտի արագացումը, կապված արտադրության ժամանակի հետ հանգեցնում է հասարակական արտադրության մասշտաների ավելացմանը ոչ թե ի հաշիվ շրջանառու միջոցների լրացուցիչ ավանսավորմանը, այլ ի հաշիվ դրանց ավելի արագ փոխհատուցմանը ն կրկնակի օգտագործմանը: Շրջանառու միջոցների պտույտի արագացումն անմիջապես ազդում է ձեռնարկության տնտեսական գործունեության վրա, ժամանակին վճարում է հումքի, նյութերի արժեքը, աշխատավարձը ն այլն: Շրջանառու միջոցների պտույտի արագացումից ազատված գումարը որոշվում է հետնյալ անաձնի օգնությամ ` Հի Գ Տ1 - Տ2 Հ , որտեղ` Տ1-ը ն Տ2-ը շրջապտույտի տնողություններն են ազիսային ն հաշվետու ժամանակահատվածում, օր: 4.Կարնոր ցուցանիշ է նան նյութահատուցումը` այն ներկայացնում է տնտեսության համախառն արտադրանքի, համախառն եկամտի ելքը շրջանառու միջոցների մեկ միավորի հաշվով: ՀԱ ՀԵ Նհ կամ Նհ ՇՄ ՇՄ 10.3. Շրջանառու միջոցների օգտագործման արդյունավետության արձրացման հիմնական ուղիները Գյուղատնտեսության զարգացման տեմպերի արձրացման, արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցման ն արտադրության արդյունավետության արձրացման կարնոր գործոննեից մեկը հանդիսանում է շրջանառու միջոցների օգտագործման արելավումը: Շրջանառու միջոցների ռացիոնալ օգտագործումն ու դրա հիման վրա արտադրության նյութատարության իջեցումը տանում է արտադրանքի էժանացման ն վերջին հաշվով՝ ձեռնարկության շահութաերու-

թյան աճի: Շրջանռու միջոցների օգտագործման արդյունավետության արձրացման առաջնային դերը վերագրվում է մշակաուսերի երքատվության, անասունների մթերատվության արձրացմանը, աշխատանքի առարկաների շրջապտույտի արագացմանը: Շրջանառու միջոցների օգտագործման արդյունավետության արձրացման կարնոր ուղիներից են նան նյութական ռեսուրսների որակի արձրացումն ու ինքնարժեքի իջեցումը, արտադրության տեխնոլոգիայի կատարելագործումն ու մասնագիտացումը, աշխատանքի կազմակերպման կատարելագործումն ու նյութական խրախուսումները: Օգտագործվող շրջանառու միջոցների արձր որակն ու ցածր ինքնարժեքը հնարավորություն են տալիս արտադրական գործընթացն իրականացնել դրանց քիչ քանակով, ն հետնաար, համեմատաար քիչ նյութադրամական ն աշխատանքային ռեսուրսներ ծախսել: Շրջանառու միջոցների ռացիոնալ օգտագործման կարնոր պայման է աշխատանքի առարկաների նորմավորման կատարելագործումը: Յուրաքանչյուր գյուղատնտեսական ձեռնարկություն պետք է ապահովված լինի անհրաժեշտ քանակով սերմերով ն տնկանյութերով, կերերով ն այլն: Այս կապակցությամ շրջանառու միջոցների նորմավորման կատարելագործման կարնոր խնդիրն է միավոր արտադրանքի արտադրության համար նորմայի ճիշտ ժամանակին սահմանումն ու փոփոխումը: Շրջանառու միջոցների արդյունավետ օգտագործման ոչ պակաս կարնոր խնդիր է սերմերի, կերերի, վառելանյութի ն այլնի պահպանման համար նորմալ պայմանների ստեղծումը: Միջոցների շրջապտույտի արագացումը հնարավորություն է տալիս` 1.Արտադրական պաշարների փուլում հումքի, նյութերի ն այլ միջոցների առաջադիմական նորմաների սահմանում, վառելիքաէներգետիկ ռեսուրսների հաշվառում, թանկարժեք ն հազվագյուտ ռեսուրսների փոխարինում ավելի էժան տեսակներով, շրջանառու միջոցների պահպանության նկատմամ հսկողության սահմանում ն այլն, 2.Անավարտ արտադրության փուլում՝ ԳՏԱ արագացում, ստանդարտացման, ունիֆիկացման ու տիպականացման հետագա զարգացում, հումքային ռեսուրսների տնտեսվար օգտագործման համակարգերի արմատավորում, արտադրանքի որակի արձրացում ն այլն, 3.Բուն արտադրության ոլորտում` արտադրական գործընթացների` ագրոտեխնիկական ն զոոտեխնիկական, սահմանված ժամկետներում կատարում, ռիթմիկ աշխատանքի ապահովում, խնայողական ռեժիմի կիրառում ն այլն, 4.Շրջանառության ոլորտում՝ շրջանառու միջոցների ռիթմիկ մատակարարում մարքեթինգային ծառայությունների ապահովում, արտադրանքի ժամանակին իրացում, պայմանագրային պարտավորությունների կատարման վերահսկում, դեիտորական ն կրեդիտորական պարտքերի կրճատում, արտադրանքի ու ծառայությունների մոտեցումը սպառողներին ն այլն: Արտադրության միջոցների արյունավետ օգտագործման ուղիներից մեկն էլ հանդիսանում է հիմնական ն շրջանռու միջոցների օպտիմալ հարաերակցությունը: Շրջանառու միջոցների լիարժեք պակասն ազդում է արտադրության հիմնական միջոցների օգտագործման վրա ն, վերջին հաշվով, ձեռնարկության արտադրական գործունեության վրա:

ԳԼՈւԽ 11. ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍՈւԹՅԱՆ ԻՆՏԵՆՍԻՎԱՑՈւՄԸ

11.1. Գյուղատնտեսության ինտենսիվացման էությունը ն տնտեսական ովանդակությունը 11.2. Գյուղատնտեսության ինտենսիվացման մակարդակը 11.3. Գյուղատնտեսության ինտենսիվացման տնտեսական արդյունավետությունը 11.4. Գյուղատնտեսության ինտենսիվացման արդյունավետության արձրացման ուղիները 11.1. Գյուղատնտեսության ինտենսիվացման էությունը ն տնտեսական ովանդակությունը Արտադրության ընդլայնման էքստենսիվ ն ինտենսիվ ուղիները: Գյուղատնտեսության զարգացումն իրականացվում է ընդլայնված վերարտադրության տնտեսական օրենքներին համապատասխան: Գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության ծավալի աճը կարող է իրականացվել ինչպես հողատարածությունների ընդլայնման ն անասունների գլխաքանակի ավելացման, այնպես էլ արտադրության միջոցների արդյունավետ օգտագործման ճանապարհով: Առաջին դեպքում խոսքը գնում է ճյուղի զարգացման էքստենսիվ ուղու մասին: Գյուղատնտեսական արտադրանքի ավելացման էքստենսիվ ուղուն նորոշ է հողատարածությունների ընդարձակումը, առանց նախկին տեխնիկայի ն արտադրության տեխնոլոգիայի շոշափելի փոփոխության: Այն չունի լայն հեռանկար, քանի որ հողային ռեսուրսները սահմանափակ են: Բացի այդ, այս ուղին չի նպաստում հողատեսքերի երրիության արձրացմանը: Ուստի, գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության ավելացումն այս ուղիով չի կարող լինել անսահման: Իր հերթին, ինտենսիվ զարգացման ուղին նպաստում է գյուղատնտեսական մշակաույսերի երքատվության ն անասունների մթերատվության անընդհատ աճին: Այս ուղին հնարավորություն է տալիս առավել արդյունավետ օգտագործել գոյություն ունեցող ռեսուրսները, գյուղատնտեսական պիտանի հողերը, անասունների ն թռչունների գլխաքանակը: Այս նպատակին կարելի է հասնել գիտատեխնիկական առաջընթացի ձեռքերումների ներդրման, հողային, նյութական ն աշխատանքային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման շնորհիվ: Ինտենսիվ ուղիով զարգացման դեպքում տեղի է ունենում միավոր հողատարածության վրա կապիտալի կենտրոնացում, նույնքան հեկտար հողատեսքի հաշվով արտադրանքի ծավալների աճի համար: Գյուղատնտեսության զարգացման այս ուղին անսահման հնարավորություններ է տալիս ուսաուծական ն անասնաուծական արտադրանքի արտադրության ավելացման համար: Գյուղատնտեսության զարգացման ինտենսիվ ուղին չի ացառում նան որոշակի ժամանակաշրջանում կամ առանձին շրջաններում արտադրությունը վարել էքստենսիվ ուղիով: «Ինտենսիվ» նշանակում է ձգվածություն, ուժեղացված գործունեություն: Գյուղատնտեսության ինտենսիվացում հասկացությունը: Տնտեսական իմաստով գյուղատնտեսության ինտենսիվացում հասկացության տակ պետք է

հասկանալ արտադրանքի արտադրության ավելացման ն ճյուղի արդյունավետության արձրացման նպատակով միննույն հողատարածության վրա ավելի կատարելագործված արտադրության միջոցների, իսկ երեմն ն ավելի որակյալ աշխատանքի կիրառում: Այսպիսով, ինտենսիվացումն այնպիսի տնտեսական գործընթաց է, որի ընթացքում դիտվում է միավոր հողատարածության կամ մեկ գլուխ անասունի հաշվով ծախսերի աճ, ուսաուծական ն անասնաուծական արտադրանքի քանակի ն տեսակների ավելացում, որակի արձրացում, արտադրության ն իրացման վրա կատարվող նյութական ծախսերի իջեցում: Գյուղատնտեսության ինտենսիվացումը հենվում է տեխնիկական առաջընթացի անընդհատության, արձր արտադրողական մեքենաների, հանքային պարարտանյութերի, հողերի ոռոգման, գյուղատնտեսական մշակաույսերի արձր երքատու տեսակների ն անասունների արձր մթերատու ցեղերի աճի վրա: Այն իրենից ներկայացնում է ընդլայնված վերարտադրության հիման վրա գյուղատնտեսական արտադրության զարգացման օյեկտիվ ն օրինաչափ գործընթաց: Ինտենսիվացման հիմնական նպատակն է արտադրանքի արտադրության ավելացումը ն նրա որակի արձրացումը՝ նակչության աճող պահանջմունքների ավելի լրիվ ավարարման համար: Ինտենսիվացումը նպաստում է գյուղի ն քաղաքի նակչության նյութական ն մշակութային պայմանների մոտեցմանը, գյուղատնտեսական աշխատանքն արդյունաերական աշխատանքի տարատեսակի վերածմանը, տեխնիկական զինվածության ն արտադրության կազմակերպման գծով արդյունաերականի մակարդակին մոտեցմանը: Գյուղատնտեսության մեջ ԳՏԱ արագացումը տանում է միավոր արտադրանքի արտադրության հաշվով կատարված կենդանի ն առարկայացված աշխատանքային ծախսերի հարաերակցության փոփոխության: Ընդ որում, արտադրված արտադրանքի 1 ցենտների հաշվով, ընդամենը աշխատանքային ծախսումներում առարկայացված աշխատանքային ծախսերն ավելանում են, իսկ կենդանին` կրճատվում ն այս էլ անհամեմատ մեծ չափով: Այստեղ ացահայտվում է ինտենսիվացման տնտեսական իմաստը, որպես ժամանակակից պայմաններում գյուղատնտեսության զարգացման կարնոր ուղղություն: Որպես գյուղատնտեսական արտադրության զարգացման գործընթաց, ինտենսիվացումը հնարավոր է ն արդարացված է ոչ միայն այն դեպքում, եր լրացուցիչ ներդրումների ավելացման համեմատությամ արտադրանքի աճը տեղի է ունենում ավելի արձր համամասնությամ ն չափերով, այլն այն դեպքում, եր լրացուցիչ ծախսերի նկատմամ արտադրանքի արտադրությունն աճում է զգալիորեն փոքր չափերով: Լրացուցիչ կապիտալ ներդրումների ժամանակ արտադրանքի ելքի փոքրացումը տեղի է ունենում միայն այն դեպքում, եր տեխնիկական հագեցվածության մակարդակը մնում է անփոփոխ: 11.2. Գյուղատնտեսության ինտենսիվացման մակարդակը Ինտենսիվության մակարդակի հիմնական ցուցանիշները: Գյուղատնտեսության ինտենսիվացումը` արդ տնտեսական գործընթաց է: Այն նութագրվում է նեղեն ն արժեքային, ընդհանուր ն մասնակի ցուցանիշների համակարգով:

Անհրաժեշտ է տարերել ինտենսիվության մակարդակ կամ այլ խոսքով՝ արտադրության միջոցների ներդրում ն ինտենսիվացման տնտեսական արդյունավետություն: Գյուղատնտեսական արտադրության ինտենսիվությունն իրենից ներկայացնում է տվյալ պահին աշխատանքի միջոցններով, աշխատանքի առարկաներով, կենդանի աշխատանքով նրա հագեցվածության մակարդակը: Ինտենսիվության մակարդակի (Իմ) ընդհանրացնող ցուցանիշը հանդիսանում է հիմնական արտադրական ֆոնդերի արժեքի ն ընթացիկ արտադրական ծախսերի գումարային մեծությունը (առանց ամորտիզացիայի) մեկ հեկտար գյուղատնտեսական պիտանի հողերի հաշվով`

Ֆհ  ԱԾՀ

, Իմ Հգ.պ. որտեղ` Իմ-ն` ինտենսիվության մակարդակն է, դրամ/հեկ, Ֆհ-ն` հիմնական արտադրական ֆոնդերի արժեքը, դրամ, ԱԾ-ն` արտադրական ծախսերի չափն է (առանց ամորտիզացիայի), դրամ, Հգ.պ.-ն` հողային ֆոնդն է, հա: Սա գյուղատնտեսության ինտենսիվության մակարդակի ուղղակի ն գլխավոր ցուցանիշն է: Այն առավել լրիվ է արտահայտում ինտենսիվացման իմաստը, այսինքն` հասարակայնորեն անհրաժեշտ առարկայացած ն կենդանի աշխատանքը մեկ հեկտար հողատարածության հաշվով: Եր հայտարարում հաշվարկվում է ամողջ մշակվող հողատարածությունը, այն արտահայտում է ողջ գյուղատնտեսության ինտենսիվության մակարդակը: Այդ դեպքում ցուցանիշն օգտագործվում է երկրագործության ինտենսիվության նութագրման համար: Ինտենսիվության ձեռք երված մակարդակի վերլուծության համար հիմնական ցուցանիշը կարելի է մասնատել, ըստ` 1. 1 հա հողատարածության հաշվով հիմնական արտադրական ֆոնդերի արժեքի, դրամ/հա, Ֆհ Իմ , Հգ.պ. 2.

1 հա գյուղ. պիտանի հողերի հաշվով արտադրական ծախսերի, դրամ/հա, ԱԾ Իմ , Հգ.պ.

3.

Կարելի է նութագրել հիմնական ն շրջանառու ֆոնդերի ապահովվածությամ, դրամ/հա, Ֆհ  Ֆշ , Իմ Հգ.պ.

Հ

4.

Կենդանի աշխատանքային ծախսերը 1 հա հողատարածության հաշվով, մարդ-ժամ/հա, Ա շխ Ծ Իմ : Հգ.պ..

Գյուղատնտեսական նշանակության արտադրության հիմնական միջոցների չափը, արտացոլում է հիմնական արտադրական ֆոնդերի արժեքը, որոնք

մասնակցում են հողի տնտեսական երրիության արձրացմանը ն նոր սպառողական արժեքների ստեղծմանը: Այս ցուցանիշը լայնորեն կիրառվում է տնտեսական հետազոտություններում: Գյուղատնտեսության ինտենսիվության մակարդակի փոփոխության մասին կարելի է դատել ըստ ֆոնդաապահովվածության աճի, որը ցույց է տալիս 1հա գյուղպիտանի հողերի հաշվով գյուղատնտեսական նշանակության հիմնական արտադրական ֆոնդերի արժեքը: Ինչպես հայտնի է, հիմնական արտադրական ֆոնդերը, անքակտելի կապի մեջ են գտնվում շրջանառու ֆոնդերի հետ ն արտադրական գործընթացում ապահովում են դրանց ռացիոնալ օգտագործումը: Այս կապակցությամ ընթացիկ արտադրական ծախսերի չափը 1 հա հողատարածության հաշվով (ցուցանիշը), հնարավորություն է տալիս, խորությամ ացահայտելու ինտենսիվության մակարդակը: Այս ցուցանիշում հաշվարկվում են տնտեսության օգտագործվող ոչ ոլոր հիմնական ֆոնդերը, այլ միայն նրանք, որոնք օգտագործվել են գյուղատնտեսական մշակաույսերի երքի ն անասնապահական արտադրանքի ստացման գործընթացներում: Օգտագործված շրջանառու միջոցների ն ամորտիզացիոն հատկացումների չափը կարելի է որոշել ըստ տնտեսության տարեկան հաշվետվության: Ինտենսիվության մակարդակի որոշման այս ցուցանիշն առավել հասանելի ն լայնորեն տարածված է պրակտիկայում ն գիտական հետազոտություններում: 1հա մշակովի հողատարածության հաշվով արտադրական ծախսերի չափն ըստ գոտիների նկատելիորեն տարերվում է: Այսպես, տափաստանային շրջաններում, որտեղ գերակշռում են հացահատիկային մշակաույսերի ցանքատարածությունները, 1հա վարելահողի հաշվով ծախսերը 2-3 անգամ ավելի շատ են, քան անտառատափաստանային հողերում: Առանձին մշակաույսերի, ճյուղի ն ողջ տնտեսության ինտենսիվության մակարդակի մասին կարելի է դատել ըստ 1հա հողատարածության հաշվով, կենդանի աշխատանքային ծախսերի: Դրանք, կախված մի շարք պայմաններից ն ամենից առաջ՝ մեքենայացման մակարդակից, մասնագիտացման, նական ն այլ գործոններից, փոփոխվում են: Այս գործոնների մեջ որոշիչ դերը պատկանում է արտադրության համալիր մեքենայացման ն ավտոմատացման աստիճանին: Այս կամ այն մշակաույսի, ճյուղի կամ ողջ տնտեսության ինտենսիվությունը չի կարելի որոշել միայն ըստ ձեռքի աշխատանքի ծախսերի, առանց մեքենայացման մակարդակի հաշվառման: Արտադրական գործընթաների համալիր մեքենայացումն ու ավտոմատացումը ուղեկցվում է արտադրության տեխնոլոգիայի կատարելագործմամ, նպաստում է 1հա հողատարածության ու արտադրանքի 1ցենտների հաշվով աշխատանքային ծախսումների կրճատմանը: Սակայն մեքենայացման գործընթացը կարող է ընթանալ ոչ միայն միավոր հողատարածության հաշվով անցյալի ծախսերի (առարկայացած), այլ նան կենդանի աշխատանքի մեծացմամ: Սա տեղի է ունենում աշխատատար մշակաույսերի (անջարեղեն, կարտոֆիլ, ն այլն) ընդլայնված վերարտադրության ժամանակ: Ինտենսիվության մակարդակի որոշման ժամանակ կարնոր նշանակություն ունեն նեղեն ցուցանիշները: Դրանց թվում է նան էներգոապահովվածությունը, որը ցույց է տալիս 1 հա մշակովի հողատարածության հաշվով էներգետիկ հզորությունների չափը (ձիաուժ): Այս ցուցանանիշը ցույց է տալիս տնտեսու-

թյունում տրակտորների, կոմայնների, ավտոմեքենաների, էլեկտրոշարժիչների ն այլ սարքերի առկայությունը, ձիաուժերով: Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ գյուղատնտեսական արտադրությունում համալիր մեքենայացման ներդրման ժամանակ, աշխատանքներն օպտիմալ ժամկետում կատարելու համար 100հա վարելահողերի հաշվով պետք է ունենալ 420-440 ձիաուժ: Ինտենսիվության մակարդակի մասին պատկերացում է տալիս նան 100 հա վարելահողերի հաշվով տրակտորային աշխատանքների ծավալը` վերածված պայմանական էտալոնային հեկտարի: Գյուղատնտեսական արտադրության ինտենսիվության մակարդակի արձրացման գործում մեծ է հանքային ն օրգանական պարարտանյութերի դերը: Երկրագործության մեջ քիմիական միջոցների լայնորեն կիրառումը նպաստում է գյուղատնտեսական հողատեսքերի առավել ինտենսիվ օգտագործմանը, դրանց տնտեսական երրիության արձրացմանը: Այս կապակցությամ, ինտենսիվության մակարդակը նութագրվում է նան 1 հա վարելահողերի հաշվով կիրառվող հանքային ն օրգանական պարարտանյութերի չափով: Ինտենսիվության մակարդակի որոշման համար ոչ պակաս կարնոր ցուցանիշ է հողային ֆոնդի, գյուղպիտանի հողերի, ցանքատարածությունների, վարելահողերի ն ազմամյա տնկարկների տեսակարար կշիռը, ինչպես նան հողերի մելիորացման մակարդակը, գյուղատնտեսական մշակաույսերի տեսակային կազմի արելավումը: Այս ցուցանիշները վկայում են հողօգտագործման մեջ ինտենսիվության մակարդակի, երկրագործության առաջընթացի, հողերի տեսակարար երրիության արձրացման մասին: Արտադրության մեջ նոր, առավել արդյունավետ գյուղատնտեսական մշակաույսերի ներդրումը կապված է լրացուցիչ ներդրումների հետ, որը ն նպաստում է գյուղատնտեսության ինտենսիվության մակարդակի (Իմ) արձրացմանը: Անասնաուծության ճյուղում ինտենսիվության հիմնական ցուցանիշները հանդիսանում են` 1գլուխ անասունի հաշվով նյութադրամական ծախսերը, դրամ/գլուխ, Ծն.դ. Իմ , Գա. որտեղ՝ Իմ - ինտենսիվացման մակարդակն է, Ծն.դ. - նյութադրամական ծախսերը, Գա-ն անասնագլխաքանակը 1գլուխ անասունի հաշվով աշխատանքային ծախսերը, մարդ-ժամ/գլուխ, Ած. Իմ , Գա. որտեղ՝ Ած - աշխատանքային ծախսումներն են, 1գլուխ անասունի հաշվով կերերի ծախսը, ցկմ/գլուխ, Ծկ. , Իմ Գա. որտեղ՝ Ծկ-ն կերերի ծախսն է, Արտադրական գործընթացների համալիր մեքենայացման մակարդակը,

Իմ

Ծմ.ա. , Ծը.ա.

որտեղ՝ Ծմ.ա. - մեքենայացված աշխատանքների ծավալն է, Ծը.ա-ն՝ ընդամենը աշխատանքների ծավալը: Շինարարության, սարքավորումների տեղադրման, արտադրական գործընթացների մեքենայացման ն ավտոմատացման համալիր լրացուցիչ ներդրումները, դրամ, Տոհմային աշխատանքների համար կատարված ծախսերը, դրամ: Անասնաուծության ճյուղի ինտենսիվության մակարդակի ցուցանիշն արտահայտվում է ընդամենը անասնագլխաքանակում ցեղային անասունների տեսակարար կշռով: Անասնապահության ինտենսիվության մակարդակի կարնոր ցուցանիշ են հանդիսանում 100 հա գյուղպիտանի հողերի հաշվով մթերատու անասունների խտությունը, ըստ տեսակների ֆիզիկական կամ ընդամենը պայմանական գլխաքանակը: Բացի դրանից, անասնապահության ինտենսիվությունը կարելի է նութագրել նան այնպիսի ցուցանիշներով, ինչպիսիք են` տնտեսությունում անասնահոտի կառուցվածքը, անասունների օգտագործման, նորոգման մատղաշի աճեցման ժամկետները, տարվա ընթացքում արտադրանքի արտադրության մակարդակը ն այլն: Տնտեսությունում գիտատեխնիկական առաջընթացի ձեռքերումների, արտադրության համալիր մեքենայացման ն ավտոմատացման գործընթացների ներդրումը ապահովում են որակավորված կադրերը: Որակավորման արձրացումը հանդիսանում է երկրագործության ն անասնապահության ինտենսիվացմնան կարնոր պայմանը: Գյուղատնտեսության ինտենիվության մակարդակի՝ վերը թվարկված ցուցանիշները հիմք են ծառայում ինտենսիվացման տնտեսական արդյունավետության որոշման համար: 11.3. Գյուղատնտեսության ինտենսիվացման տնտեսական արդյունավետությունը Ինտենսիվացման արդյունավետության հիմնական ցուցանիշները: Գյուղատնտեսական արտադրության արդյունավետության արձրացման որոշիչ պայմանը հանդիսանում է մեկ հեկտարի, մեկ գլուխ անասունի հաշվով արտադրանքի ելքի ավելացումը: Ինտենսիվացման գործընթաց նշանակում է ոչ միայն միավոր հողատարածության կամ մեկ գլուխ անասունի հաշվով ներդրումների ավելացում, այլ նան դրանց արդյունավետ օգտագործում: Գյուղատնտեսական արտադրության ինտենսիվացման տնտեսական արդյունավետությունն արտահայտվում է միավոր հողատարածության հաշվով կատարված ծախսերի չափերի համեմատությամ արձրորակ ն էժան արտադրանքի առաջընթաց աճով: Գյուղատնտեսության ինտենսիվացման տնտեսական արդյունավետության արձրացումը պահանջում է նատնտեսական պայմանների համակողմանի ուսումնասիրում, հողային, նյութատեխնիկական ն աշխատանքային ռեսուրսների ակտիվ օգտագործում:

Գյուղատնտեսական արտադրության ինտենսիվացման տնտեսական արդյունավետությունը (Իտ.ա.) որոշվում է ցուցանիշների համակարգով, որոնցում առաջնային նշանակություն ունեն հետնյալները` 1. համախառն արտադրանքի, համախառն ն զուտ եկամտի, շահույթի ելքը միավոր հողատարածության հաշվով` ՀԱ ՀԵ ԶԵ Շ Ի տա » » » , Հ Հ Հ Հ որտեղ` Հ-ն` հողատարածությունն է, հա, ՀԱ-ն` համախառն արտադրանքն է, դրամ, ՀԵ-ն` համախառն եկամուտն է, դրամ, Զե-ն` զուտ եկամուտն է, դրամ, Շ-ն`- շահույթի զանգվածն է, դրամ: Միավոր հողատարածության հաշվով համախառն արտադրանքի ավելացումը միաժամանակ դրա արտադրության ինքնարժեքի իջեցման պայմաններում, վկայում է ինտենսիվացման արձր մակարդակի մասին: Այս դեպքում երկրագործության մեջ ներդրված յուրաքանչյուր դրամ երում է ոչ միայն լրացուցիչ արտադրանք, այլ նան հնարավորություն է տալիս ստանալ լրացուցիչ զուտ եկամուտ: Տնտեսության համար զուտ եկամուտն ունի կարնոր նշանակություն, քանի որ այն հանդիսանում է լրացուցիչ ներդրումներ կատարելու հիմնական աղյուրը, այսինքն, նրա չափերից է կախված արտադրության հետագա ընդլայնումն ու ամրապնդումը: Գյուղատնտեսության հետնողական ինտենսիվացումը տանում է լրացուցիչ ներդրումների առավել արձր փոխհատուցման, հետնաար ն զուտ եկամտի աճի: 2. Համախառն արտադրանքի, համախառն ն զուտ եկամտի ելքը միավոր աշխատանքային ծախսումների հաշվով` ՀԱ ՀԵ ԶԵ Շ Իտ.ա. , , , Ած Ա ծ Ած Ած որտեղ` Ած-ն` աշխատանքային ծախսերն են, մարդ-ժամ, 3. Համախառն արտադրանքի, համախառն ն զուտ եկամտի ելքը հիմնական ու շրջանառու ֆոնդերի միավորի հաշվով` ՀԱ ՀԵ ԶԵ Շ Իտ.ա. , , , ,

ՀԱՖ  ՇՖՀ ՀԱՖ  ՇՖՀ ՀԱՖ  ՇՖՀ ՀԱՖ  ՇՖՀ

որտեղ` ՀԱՖ-ը` հիմնական արտադրական ֆոնդերի արժեքն է , դրամ, ՇՖ-ն` շրջանառու ֆոնդերի արժեքն է, դրամ: Այսպիսով, գյուղատնտեսության ինտենսիվացման տնտեսական արդյունավետությունն արտահայտվում է միավոր հողատարածության հաշվով արտադրանքի արտադրության ավելացման ն միավոր արտադրանքի արտադրության վրա կենդանի ու առարկայացված աշխատանքային ծախսումների իջեցման մեջ:

11.4. Գյուղատնտեսության ինտենսիվացման արդյունավետության արձրացման ուղիները Գյուղատնտեսության ինտենսիվացումը կախված է շատ գործոններից, որոնք ազդում են նրա ուղղության, տեմպերի ն արդյունավետության վրա: Գյուղատնտեսության ինտենսիվացման գործում կարնոր դերը պատկանում է ճյուղում գիտատեխնիկական առաջադիմության զարգացմանը: Այն իր մեջ ընդգրկում է ոչ միայն մեքենայական տեխնիկան, այլն արտադրության տեխնոլոգիան ն կազմակերպումը, գիտության զարգացումը, առաջավորների փորձի օգտագործումը (Գծապատկեր 23): Գծապատկեր 23 Գյուղատնտեսության ինտենսիվացման տնտեսական արդյունավետության արձրացման ուղիները Գյուղատնտեսական արտադրությունում ինվեստիցիաների ն կապիտալ ներդրումների աճը Գյուղատնտեսության մեջ գիտատեխնիակական առաջընթացի զարգացումը Գյուղատնտեսության նյութատեխնիկական ազայի ամրապնդումը Արտադրական գործընթացների մեքենայացման մակարդակի Գյուղատնտեսության քիմիացման զարգացումը (հանքային պարարտանյութերի ն պայքարի քիմիական միջոցների կիրառումը) Գյուղատնտեսության մելիորացիան (ոռոգման զարգացում, չորացում, կուլտուրտեխնիկական աշխատանքներ) Գյուղատնտեսության կադրերի պատրաստման կատարելագործումը Հողի մշակման արելավումը, օրգանական ու հանքային պարարտանյութերի լրացուցիչ ներդրումը, մելիորացիոն աշխատանքների իրականացումը, ագրոտեխնիկական միջոցառումների ամողջ համալիրի կատարումը նպաստում է հողի տնտեսական երրիության արձրացմանը, երկրագործության ն անասնաուծական արտադրանքի արտադրության աճին: Հետնողական ինտենսիվացման իրականացման կարնոր պայման է հանդիսանում կապիտալ ներդրումների աճը գյուղատնտեսության մեջ: Գյուղատնտեսությունում օգտագործվում է հզոր տնտեսական ներուժ, որը նպաստում է գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության փոխադրումը արդյունաերական հիմքերի վրա:

Գյուղատնտեսության ինտենսիվացման հիմնական ուղղություններից են հանդիսանում քիմիացումն ու մելիորացումը, որակյալ կադրերի պատրաստումն ու վերապատրաստումը: Գյուղատնտեսական արտադրության գիտատեխնիկական արձր մակարդակի կարելի է հասնել նվաճումների դերի համակողմանի արձրացման միջոցով: Գիտնականներին պետք է նպատակաուղղել արձր երքատու սորտերի, արձր մթերատու անասունների ն թռչունների ցեղերի, հիվանդությունների ն վնասատուների դեմ պայքարի արդյունավետ միջոցների, նոր տեխնիկական միջոցների ու արդյունավետ տեխնոլոգիական գործընթացների, արտադրության կազմակերպման կատարելագործման ձների մշակմանն ու ստեղծմանը: Գյուղատնտեսության ինտենսիվացումը ենթադրում է արտադրության մեջ ներդրված յուրաքանչյուր դրամի առավել արդյունավետ օգտագործում: Հետնողական ինտենսիվացումը հանդիսանում է գյուղատնտեսական արտադրության զարգացման ն դրա արդյունավետության արձրացման որոշիչ գործոնը:

ԳԼՈւԽ 12. ԻՆՎԵՍՏԻՑԻԱՆԵՐԸ ԵՎ ԿԱՊԻՏԱԼ ՆԵՐԴՐՈւՄՆԵՐԸ

ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍՈւԹՅԱՆ ՄԵՋ

12.1. Ինվեստիցիաները ն դրանց արդյունավետության արձրացման ուղիները 12.2. Կապիտալ ներդրումների էությունը 12.3. Ինվեստիցիաների ն կապիտալ ներդրումների աղյուրները 12.4. Կապիտալ ներդրումների տնտեսական արդյունավետության որոշման մեթոդաանությունը 12.5. Կապիտալ ներդրումների արդյունավետության արձրացման ուղիները 12.1. Ինվեստիցիաները ն դրանց արդյունավետության արձրացման ուղիները Ինվեստիցիա հասկացությունը գյուղատնտեսության մեջ: Գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության ծավալների ընդլայնումը պահանջում է ճյուղի նյութատեխնիկական ազայի համապատասխան զարգացում: Գյուղատնտեսական արտադրության հետագա ընդլայնմանն ուղղված արտադրական ֆոնդերի ավելացումն իրականացվում է ի հաշիվ լրացուցիչ նյութական ն դրամական ներդրումների: Շուկայական հարաերությունների անցման պայմաններում ագրոարդյունաերական համալիրի ճյուղերի կայուն զարգացումը ինվեստիցիոն ակտիվության կարիք ունի: Ինվեստիցիաներն իրենցից ներկայացնում են տնտեսական գործունեության ընթացքում հիմնական ֆոնդերի ն շրջանառու միջոցների ձեռք երման համար անհրաժեշտ երկարատն ներդրումներ: Հետնաար, ինվեստիցիաները ոչ միայն ներդրումներ են հիմնական ֆոնդերի ընդլայնման մեջ, այլ նան ծախսեր ձեռնարկության շրջանառու միջոցների լրացման ն ձնավորման համար: Գյուղատնտեսության արտադրանքի արտադրության ծավալների ընդլայնումը պահանջում է ճյուղի նյութատեխնիկական ազայի համապատասխան

զարգացում: Ձեռնարկության (կազմակերպության) արտադրական պոտենցիալի ընդլայնման նպատակով կատարվում է հիմնական արտադրական ֆոնդերի ավելացում ի հաշիվ լրացուցիչ նյութական ն դրամական միջոցների: Մեքենաշինության ճյուղերի կայուն զարգացումը շուկայական տնտեսության պայմաններում պահանջում է ինվեստիցիաների ակտիվացում: Ինվեստիցիաները, դրանք տնտեսական գործունեության ընթացքում հիմնական ֆոնդերի ն շրջանառու միջոցների ձեռք երման համար երկարատն ներդրումներն են: Հետնաար, ինվեստիցիաները ոչ միայն ձեռնարկության ընդլայնման, այլ նան շրջանառու միջոցների ձնավորման ն լրացման համար կատարված ներդրումներն են: Ինվեստիցիաների շուկա նշանակում է հիմնական ն շրջանառու միջոցների ձնավորում կապիտալի ն ֆինանսական ներդրումների ուղիով: Տարերում են ֆինանսական ն իրական ինվեստիցիաներ: Առաջինն իր մեջ ընդգրկում է արտադրության նպատակային դրամական ներդրումներն ու արժեթղթերի գնումը: Իրական ինվեստիցիաները` նյութա-արտադրական պաշարների աճի, հիմնական ֆոնդերի վերարտադրության նպատակով կատարվող կապիտալ ներդրումներն են: Իրական ինվեստիցիաներին անվանում են կապիտալ ներդրումներ: Շուկայական տնտեսության պայմաններում գոյություն ունեն արժեթղթերի մի քանի տեսակներ` աժնետիրական ընկերության աժնետոմսեր, որոնք հաստատում են տիրոջ մասնաաժինը աժնետիրական ընկերության միջոցներում ն ունեցած եկամուտներում, փոխառության տոմսեր, պետական պարտքային պարտավորություններ, ածանցյալ արժեթղթեր ն այլն: Գյուղատնտեսական արտադրության ինվեստիցիաների հիմնական ուղղություններն են` - հնացած ն մաշված սարքավորումների փոխարինում, - նոր տեխնոլոգիաների ներդրում ն ժամանակակից տեխնիկայի ու սարքավորումների կիրառում, - գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության ընդլայնում, - նոր տեսակի արտադրությունների զարգացում: Ինվեստիցիաների ֆինանսավորումը արտադրության մեջ կատարվում է ներդրվող միջոցների փոխհատուցման տնտեսական հաշվարկի հիման վրա: Որքան կարճ է փոխհատուցման ժամկետը, այնքան մեծ է ինվեստիցիայի խթանումը, քանի որ միջոցների երկարատն փոխհատուցման դեպքում ինվեստիցիոն գործընթացում տեղի է ունենում ծախսված ռեսուրսների արժեզրկում: Բացի այդ, արտադրվող արտադրանքից ստացվող զուտ եկամուտը կարող է ներդրվել նոր արտադրությունում: Շուկայական տնտեսության պայմաններում ինվեստիցիոն քաղաքականության պարտադիր տարրեր են` - մրցակցության հիման վրա մրցունակ նախագծերի ընտրությունը, - ծախսերի արագ փոխհատուցման կողմնորոշումը, - ինվեստիցիայի տնտեսական հիմնավորումը, հաշվի առնելով արտադրանքի իրացման շուկան ն որակը, - մրցակիցների արտադրական հնարավորությունների հաշվառումը: Ներկայիս տնտեսական ճգնաժամի պայմաններում առանց ինվեստիցիոն գործունեության աշխուժացման, գյուղատնտեսության մեջ հնարավոր չէ կան-

Գծապատկեր 24 Երկարատն ինվեստիցիաների դասակարգումը Ըստ հիմնական միջոցների վերարտադրության տեսակի - մաշված, գործող, սակայն արոյապես հնացած սարքավորումների փոխարինման - գործող արտադրության կամ արտադրվող արտադրանքի ընդլայնում - նոր տեսակի արտադրանքի մշակում - ներդրումներ շրջակա միջավայրի պահպանության հետ կապված սարքավորումներ - այլ կապիտալ ներդրումներ Ըստ հիմնական միջոցների կազմի - շենքեր ն կառույցներ - մեքենաներ ն սարքավորումներ - տրանսպորտային միջոցներ ն փոխադրող սարքավորումներ - այլ հիմնական միջոցներ Ըստ երկարաժամկետ ինվեստիցիայի օյեկտների - հիմնական միջոցների - ոչ նյութական ակտիվների,շրջանառու միջոցների - աշխատանքային ռեսուրսների (որակավորման արձրացում, ուսման վճարներ ն այլն) Ըստ ինվեստիցիայի տնողության - կարճաժամկետ նախագծեր (մինչն 3 տարի) - միջին ժամկետի նախագծեր (3-10 տարի) - երկարաժամկետ նախագծեր (10-40 տարի) - անժամկետ նախագծեր (40 տարուց ավելի) Ըստ ֆինասավորման միջոցների կառուցվածքի - ֆինանսավորում՝ ի հաշիվ ներքին աղյուրների - ֆինանսավորում՝ ի հաշիվ ներքին ն արտաքին կապիտալի աղյուրների - խառը ֆինանսավորում՝ ի հաշիվ սեփական ն փոխառու կապիտալի - ֆինանսավորում` փոխառու միջոցների գերակշռող մասով Ըստ ետգնման (փոխհատուցման) ժամկետի - չփոխհատուցվող - կարճ ժամկետում փոխհատուցվող (մինչն 3 տարի) - մինչն 5 տարում փոխհատուցվող - երկարաժամկետ հեռանկարում փոխհատուցվող (5 տարուց ավելի) Ըստ շահութաերության մակարդակի - ոչ շահութաեր նախագծեր - ցածր շահութաեր նախագծեր - արձր շահութաեր նախագծեր

խել արտադրության անկումը, հասնել ֆինանսական կայունության ն տնտեսական վերելքի: Ինվեստիցիոն գործունեությունը, դա դրամական համարժեք չհանդիսացող, երկարաժամկետ ակտիվների ն այլ ինվեստիցիոն օյեկտների գնումն ու վաճառքն է: Երկարաժամկետ ինվեստիցիաներն իրենցից ներկայացնում են ձեռնարկության (կազմակերպության) մեկ տարուց ավել ժամկետով ուղղակի ներդրվող, ոչ նյութական ն ֆինանսական ակտիվների միագումարը: Երկարաժամկետ ինվեստիցիաները դասակարգվում են ըստ հետնյալ ուղղությունների (Գծապատկեր 24): Ինվեստիցիաները աժանվում են երկու խմի` ընդհանուր ն զուտ (մաքուր) ներդրումների: Զուտ ներդրումները (Իզ), դրանք կապիտալ ներդրումների ն ամորտիացիոն հատկացումների գումարի տարերությունն է ն ցույց է տալիս, թե որքան լրացուցիչ միջոցներ կպահանջվի ներդնել սեփական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման դեպքում: Այն հաշվարկում են հետնյալ անաձնով` Իզ ԿՆ - Ա, որտեղ` ԿՆ - կապիտալ ներդրումներն են ճյուղում, դրամ, Ա -ն ամորտիզացիոն հատկացումների գումարն է, դրամ, Ինվեստիցիաների վերլուծությունը արտադրության մեջ: Մեծ մասամ, ինվեստիցիաների արդյունավետ օգտագործման կարելի է հասնել դրանց կիրառման հաջորդական հիմնավորման դեպքում: Ինվեստիցիաների վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս ացահայտել ըստ առավել կարնոր արտադրությունների ն օյեկտների առաջնային ուղղության ներդրումների անհրաժեշտությունը: Այն կատարվում է հետնյալ հաջորդականությամ` - ձեռնարկության (կազմակերպության) կոնկրետ ինվեստիցիայի որոշում (մեքենա-ներ-սարքավորումներ, տրակտոր, կոմայն, օյեկտ ն այլն), - կանխիկ միջոցներով ելակետային վճարումների գումարի սահմանում, - ինվեստիցիայի տարերակի ընտրություն, - անկի վարկի տոկոսադրույքի ընտրություն, - ինվեստիցիայի տվյալ տեսակից (մեքենաներ, կոմայն, տրակտոր, սարքավորումներ) ըստ տարիների ստացված միջոցների գնահատում, - դրամական միջոցների ընթացիկ գումարի հաշվարկ` ըստ տարիների զուտ եկամտի հետ ներդրումների չափերի համադրման միջոցով: Ինվեստիցիաների վերլուծության գործընթացում մշակվում է ինվեստիցիոն նախագիծ: Այն իրենից ներկայացնում է կապիտալ ներդրումների իրականացման ծավալի ն ժամկետների՝ տնտեսական նպատակաուղղված հիմնավորում: Այլ խոսքով, ինվեստիցիոն նախագիծն իրենից ներկայացնում է նախագծահաշվարկային փաստաթղթավորման անհրաժեշտության հիմնավորում, որը մշակվում է ՀՀ օրենսդրության համաձայն, սահմանված կարգով: Ինվեստիցիաների դիսկոնտավորումը: Ինվեստավորման տարերակի ընտրությունը կատարվում է հետագա եկամուտների դիսկոնտավորման (մուրհակազեղչման) միջոցով: Սպասվելիք եկամուտը գոյանում է կապիտալային ապրանքի ծառայության ժամկետում շահագործման ամենամյա մուտքերից: Այդպիսի հաշվարկը ընդունված է անվանել ապագա եկամուտների դիսկոնտա-

վորում, իսկ գումարը, որը պետք է վճարել կապիտալային ապրանքի համար` դիսկոնտավորման արժեք: Դիսկոնտավորված արժեքը կախված է տոկոսադրույքից: Ամենամյա եկամուտների միննույն մեծության դեպքում դիսկոնտավորված արժեքը (Դա) որոշվում է հետնյալ անաձնով` Գ Դա , 1  ՏՀտ որտեղ` Գ-ն այն գումարն է, որը ձեռներեցը կարող է ստանալ անկի տարեկան տոկոսադրույքի (Տ) դեպքում, տ-ը տարիների թիվն է, որի ընթացքում սպասվում են ամենամյա եկամուտներ: Օրինակ, եթե ապրանքարտադրողը ցանկանում է ստանալ 200 հազար դրամ 4 տարի հետ, 89 տոկոսադրույքի դեպքում, ապա դիսկոնտավորված արժեքը հավասար կլինի՝ 200000 Դա 136054 դրամ 1  0,08Հ4 Եր տարեր են ներդրումներից ստացված ամենամյա եկամուտները, դիսկոնտավորման արժեքի չափը որոշում են` Գ3 Գ1 Գ2 Գտ   Դա , 1  ՏՀ 1  ՏՀտ 1  ՏՀտ 1  ՏՀտ որտեղ` Գ1, Գ2, Գ3 ....Գտ - ամենամյա եկամուտների սպասվող գումարն է: Ներդրումային գործոնները գյուղատնտեսության մեջ: Ինվեստիցիաների վրա ազդող գործոնները աժանվում են երկու խմի` ապրանքարտադրողից կախված գործոններ ն ապրանքարտադրողից անկախ գործոններ. ա) ապրանքարտադրողից կախված գործոններն են ` գյուղատնտեսական մշակաույսերի երքատվությունն ու անասունների մթերատվությունը, մեքենա-սարքավորումների արտադրողականությունը, առաջնահերթ ներդրումների համար օյեկտների ընտրությունը, արտադրության մասնագիտացումն ու համակենտրոնացումը, գյուղատնտեսական արտադրանքի հիմնական տեսակների արտադրության տեխնոլոգիան, ներդրման նույթը` երկարաժամկետ, կարճաժամկետ, աշխատանքի արտադրողականության մակարդակը ն արտադրանքի ինքնարժեքը, ) ապրանքարտադրողից անկախ գործոններ` գյուղատնտեսական ն արդյունաերական արտադրանքի արտադրության գները, վարկերի տոկոսադրույքը, շահույթի հարկային դրույքը, գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության սեզոնայնությունը, արժեզրկման գործընթացները, արտադրանքի պահանջարկը` հաշվի առնելով գների հարաերակցությունը,

-

գյուղատնտեսական արտադրանքի համաշխարհային գները ն այլն: Ինվեստիցիաների արդյունավետությունը: Ձեռնարկության (կազմակերպության) տնտեսական գործունեության օյեկտներում երկարաժամկետ կապիտալ ներդրումներն արդարացված են այն դեպքում, եր դրանք նպաստում են շահույթի ստացմանը ն ապահովում են սոցիալական արդյունք (ýôôåêò): Ընդհանուր արդյունավետության ցուցանիշը որոշվում է որպես մաքուր արտադրանքի աճի հարաերակցությունը նույն ժամանակաշրջանում կատարված ներդրումներին: Նպատակահարմար է գյուղատնտեսության մեջ կատարվող ներդրումների դինամիկան համեմատել ըստ տարիների ստացված համախառն եկամտի ծավալին: 12.2. Կապիտալ ներդրումների էությունը Կապիտալ ներդրումների հասկացությունն ու կազմը: Գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության ընթացքում տեղի է ունենում հիմնական ֆոնդերի դուրս գրում ն նորացում: Սա առաջ է երում դրանց պարզ, իսկ տնտեսության հզորացման դեպքում՝ ընդլայնված վերարտադրություն: Հիմնական ֆոդերի վերարտադրության հիմնական աղյուրը կապիտալ ներդրումներն են: Կապիտալ ներդրումներն իրենցից ներկայացնում են նոր շինարարության, գործող ձեռնարկությունների ընդլայնման, վերակառուցման ն տեխնիկական վերազինման մեքենաների, սարքավորումների, գործիքների, գույքի ձեռք երման, նախագծա- հետախուզական աշխատանքների ն այլ ծախսեր: Կապիտալ ներդրումների հաշվին իրականացվում է ինչպես մաշված ն դուրս գրված հիմնական ֆոնդերի վերականգնումն, այնպես էլ ընդլայնված վերարտադրության համար անհրաժեշտ լրացուցիչ աշխատանքի միջոցների ձեռքերումը: Ըստ արտադրական գործընթացին մասնակցության նույթի կապիտալ ներդրումները ստորաաժանվում են` արտադրական ն ոչ արտադրական նշանակության: Արտադրական նշանակության կապիտալ ներդրումները դրանք արտադրանքի արտադրության հետ կապված միջոցների (տրակտորների, կոմայնների, գյուղատնտեսական մեքենաների ն սարքավորումների, անող ն մթերատու անասունների) ձեռք երման, ազմամյա տնկարկների հիմնադրման, արտադրական նշանակության շենքերի ն կառույցների շինարարության ծախսերն են: Հիմնական հոտի կազմավորման համար կապիտալ ծախսերը մասամ իրականացվում են դուրս գրված մթերատու ն անող անասունների իրացումից ստացված գումարի հաշվին: Հիմնական միջոցների վերականգնման համար կապիտալ նորոգումների ծախսերն իրականացվում են ամորտիզացիոն հատկացումների հաշվին: Ոչ արտադրական նշանակության կապիտալ ներդրումները` դրանք նակարանային, կոմունալ-կենցաղային, լուսավորության, առողջապահական շինարարության, նշանակության շենքերի ծախսերն են: Ոչ արտադրական նշանակության կապիտալ ներդրումները նախատեսված են սոցիալական ենթակառուցվածքների հիմնական ֆոնդերի վերարտադրության համար: Այսպիսով, դրանք անուղղակի էական ազդեցություն են ունենում գյուղատնտեսական արտադրության վերջնական արդյունքների վրա:

Կապիտալ ներդրումները` դրանք ապագա հիմնական ֆոնդերն են: Դրանք իրենցից ներկայացնում են ինչ-որ օյեկտի շինարարության ն մինչն շահագործումը հանձնելու համար ծախսերը: Այդ պատճառով էլ կապիտալ ներդրումներից ամորտիզացիոն հատկացումներ չի հաշվարկվում: Ընդունված է առանձնացնել ընդամենը (ամողջական) կապիտալ ներդրումներ ն տեսակարար կապիտալ ներդրումներ հասկացություններ: Որոշակի ժամանակահատվածում ամողջ կապիտալ ներդրումների գումարը կազմում է ընդամենը կապիտալ ներդրումները: Տեսակարար կապիտալ ներդրումներն իրենցից ներկայացնում են մեկ միավոր գյուղատնտեսական արտադրանքի կամ մեկ հեկտար գյուղպիտանի հողերի, իսկ անասնաուծության մեջ` մեկ անասնատեղի, մեկ գլուխ անասունի հաշվով կատարվող կապիտալ ներդրումների գումարը: Շուկայական տնտեսության անցման հետ կապված՝ տեսակարար կապիտալ ներդրումները գյուղատնտեսության մեջ, ինչպես ընթացիկ, այնպես էլ 1991թ. գներով խիստ իջել են: Կապիտալ ներդրումների ուղղությունները գյուղատնտեսության մեջ: Գյուղատնտեսության մեջ կապիտալ ներդրումների հիմնական ուղղությունները են (գծապատկեր 25): Գյուղատնտեսության կապիտալ ներդրումների կառուցԳծապատկեր 25 Գյուղատնտեսության մեջ կապիտալ ներդրումները ուղղված են Արտադրական ն ոչ արտադրական նշանակության օյեկտների շինարարությանը ն վերակառուցմանը Շինարարության նախահաշվի մեջ մտնող սարքավորումների ն գույքի գնմանը Տրակտորների, կոմայնների, տրանսպորտային միջոցների, գյուղատնտեսական մեքենաների ձեռք երմանը Մթերատու ն անող անասունների հիմնական հոտի կազմավորմանը Պտղատու, խաղողի ն այլ ազմամյա տնկարկների հիմնադրմանը Հողի արելավման միջոցառումների, աշխատանքների անցկացմանը

մշակույթատեխնիկական

Նախագծա-հետախուզական աշխատանքներին Գոյություն ունեցող արտադրության ընդլայնման ն նորերի զարգացմանը

վածքում համեմատաար արձր տեսակարար կշիռ են կազմում արտադրական ն ոչ արտադրական նշանակության օյեկտների շինարարության, տեխնիկայի, տրանսպորտային միջոցների ձեռքերման համար ծախսերը: Կախված տնտեսության մասնագիտացումից, այս ծախսերի մասնաաժինն էապես փոխվում է: Այսպես, հացահատիկյային ուղղություն ունեցող տնտեսություններում գերակշռում են տրակտորների, կոմայնների, մասնագիտացված մեքենաների, ինչպես նան հացահատիկի պահեստարանների շինարարության համար ներդրումները: Այն տնտեսություններում, որոնց ապրանքային արտադրանքի կառուցվածքում արձր է անասնապահական արտադրանքի տեսակարար կշիռը, կապիտալ ներդրումներում գերակշռում են անասնապահական կառույցների, անասնակերի պահպանման տարողությունների շինարարության, մթերատու անասունների ձեռքերման համար հատկացվող միջոցները: Գյուղատնտեսության մեջ կապիտալ ներդրումների առանձնահատկությունը կայանում է նրանում, որ, ի տարերություն ընթացիկ ներդրումների, դրանցից արդյունք ստացվում է միայն շահագործումից ն իրացումից հետո: Գյուղատնտեսության մեջ կապիտալ ներդրումների փոխհատուցումը շատ ցածր է, հետնաար կոնկրետ ներդրում կատարելուց առաջ անհրաժեշտ է կատարել դրանց օգտագործման տնտեսական արդյունավետության վերլուծություն: 12.3. Ինվեստիցիաների ն կապիտալ ներդրումների աղյուրները Ինվեստիցիաների աղյուրները շուկայական պայմաններում: Հիմնական ֆոնդերի վերարտադրության գործընթացի անընդհատությունն ապահովվում է ի հաշիվ մաշված ն դուրս գրված միջոցները նոր, արդիական միջոցներով վերականգնման: Գյուղատնտեսության մեջ տնտեսությունների արտադրական հզորությունների մեծացումը, արտադրության անկման հաղթահարումը, ֆինանսական կայունության ձեռքերումը ն ճյուղերի տնտեսության վերելքը առաջացնում են ինվեստիցիոն գործունեության աշխուժացում: Գյուղատնտեսության մեջ կապիտալ ներդրումների ֆինանսավորման հիմնական աղյուրներն են` ա/ Ձեռնարկության սեփական միջոցները: Դրանց պատկանում են` հիմնական արտադրական գործունեությունից ստացված շահույթը, ամորտիզացիոն հատկացումները, տնտեսական խրախուսման ֆոնդերի միջոցները, այն մասով, որոնք օգտագործվում են կապիտալ ներդրումների համար, տնտեսության այլ միջոցներ: Շուկայական տնտեսության անցման պայմաններում կապիտալ ներդրումների ձնավորումը պետք է իրականացնել ոչ միայն ձեռնարկության սեփական ռեսուրսների, այլ նան փոխառու միջոցների հաշվին: / Փոխառու միջոցները` անկի վարկերը, աժետիրական ընկերության անդամների ներդրումները, աժնետոմսերի վաճառքից ձնավորված մուտքերը: Խոշոր հաշվով, ինվեստիցիոն շուկան արտահայտվում է անկերի վարկային քաղաքականության միջոցով: Շուկայական տնտեսության պայմաննե-

րում գյուղատնտեսական ձեռնարկությունները վարկավորվում են հիմնականում առնտրային անկերի կողմից, որոնք վարկեր են հատկացնում կոնկրետ նախագծի համար: Այս դեպքում անկերի կողմից ձեռնարկության գործունեության վրա սահմանվում է ֆինանսական հսկողություն: Միննույն ժամանակ, առնտրային անկերի կողմից վարկավորումն ունի ն լուրջ թերություններ, որոնք խում են արձր տոկոսադրույքներից: Սա խոչընդոտում է գյուղատնտեսության զարգացմանն ու չի նպաստում ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործմանը: Ինվեստիցիաների փոխհատուցումը: Կապիտալ ներդրումները որոշակի արդյունք են տալիս դրանց կիրառումից որոշ ժամանակ անց, հիմնական ֆոնդերի փոխհատուցումից հետո: Այս կապակցությամ անհրաժեշտ է հաշվարկել դրանց հատուցումը, որպես այն եկամտի հարաերակցություն, որը ստացվում է կապիտալ ներդրումներից՝ տրված վարկի տոկոսադրույքի հետ միասին: Ինվեստիցիայի վերադարձելիությունն իրենից ներկայացնում է շահույթի գումարի ն ինվեստիցիայի ընդհանուր չափի հարաերակցություն, արտահայտած տոկոսներով.

Ø Æ .ö .

Þ ˜ 100 %, ÆÏ

որտեղ` ՄԻ.Փ.-ն` ինվեստիցիայի փոխհատուցման մակարդակն է, 9, Շ-ն` շահույթը, դրամ, Իկ-ն` ինվեստիցիայի չափը, դրամ: Ինվեստիցիայի փոխհատուցման մակարդակը (Իի.փ.) համեմատում են վարկի տոկոսադրույքի հետ: Եր փոխհատուցման մակարդակը արձր է վարկի տոկոսադրույքից, ապա ապրանքարտադրողին նպատակահարմար է ավելացնել կապիտալ ներդրումները: Ինվեստիցիաների սահմանային արդյունավետությունը, դա վարկի տոկոսադրույքն է, որը սահմանվում է կապիտալ ապրանքի պահանջի ն առաջարկի գնի հավասարակշռվածության համար: Մյուս կողմից, որքան արձր է տոկոսադրույքն, այնքան արձր է վարկի առաջարկը ն ցածր՝ դրա պահանջարկը: 12.4. Կապիտալ ներդրումների տնտեսական արդյունավետության որոշման մեթոդաանությունը Կապիտալ ներդրումների տնտեսական արդյունավետությունն իրենից ներկայացնում է ձեռք երած արդյունքի ն ներդրման չափի համեմատում: Կապիտալ ներդրումների արդյունավետությունը որոշում են արտադրության ն ճյուղի զարգացման լավագույն տարերակի տնտեսական հիմնավորման ն դրանց ուղղության ընտրության ժամանակ, ինչպես նան նոր շինարարության ն գործող օյեկտների արդիականացման ն արտադրության առաջադիմական տեխնոլոգիաների ներդրման ժամանակ: Կապիտալ ներդրումների տնտեսական արդյունավետությունը հաշվարկվում են ըստ` ժողտնտեսության, ամողջությամ վերցրած,

-

ժողտնտեսության ճյուղերի` արդյունաերության, գյուղատնտեսության, շինարարության, տրանսպորտի ն այլ, տնտեսական միավորումների ն առանձին կազմակերպությունների, առանձին ճյուղերի զարգացման, սոցիալ-տնտեսական խնդիրների մշակման ժամանակ, կապիտալ շինարարության ն այլ միջոցառումների պլանների կատարման արդյունքների գնահատման: Կապիտալ ներդրումների նպատակահարմարության տնտեսական հիմնավորման ժամանակ անհրաժեշտ է որոշել դրանց արդյունքը ոչ միայն տվյալ ճյուղում, այլ ամողջ ժողտնտեսությունում: Այս կապակցությամ գյուղատնտեսության մեջ կապիտալ ներդրումների արդյունավետությունը պետք է համեմատել ագրոարդյունաերական համալիր գյուղատնտեսական հումք օգտագործող ոլոր ճյուղերում կապիտալ ներդրումների արդյունավետության հետ: Կապիտալ ներդրումների տնտեսական արդյունավետության հաշվարկն իրականացվում է ըստ հետնյալ ուղղությունների` գործող տնտեսությունների ընդլայնման, վերակառուցման ն տեխնիկական վերազինման, ոչ արտադրական ոլորտում նակարանային շինարարության, կոմունալ կապիտալ-կենցաղային օյեկտների, ուսումնական, ուժական հիմնարկների ն այլն, շրջակա միջավայրի պահպանման, արտադրվող արտադրանքի շրջանառության ոլորտի (մթերում, տեղափոխում, իրացում ն այլն), գիտահետազոտական ն նախագծային աշխատանքների: Կապիտալ ներդրումների ուղղության ընտրությունը կատարվում է կոնկրետ ձեռնարկության ն ճյուղի համար հիմնական ֆոնդերի պահանջի մանրակրկիտ հիմնավորման հիման վրա: Կապիտալ ներդրումների ընդհանուր արդյունավետությունը: Կապիտալ ներդրումների ընդհանուր ժողտնտեսական արդյունքը հանդիսանում է ազգային եկամտի աճը: Կապիտալ ներդրումների ժողտնտեսական արդյունավետությունը` դա ազգային եկամտի աճի հարաերությունն է այդ աճն ապահովող կապիտալ ներդրումներին: Գյուղատնտեսության մեջ կապիտալ ներդրումների տնտեսական արդյունավետության վերլուծության համար օգտավում են ցուցանիշների համակարգից: Կախված նպատակից, որոշում են կապիտալ ներդրումների ընդհանուր (ացարձակ) ն համեմատական (հարաերական) տնտեսական արդյունավետությունը: Կապիտալ ներդրումների ընդհանուր արդյունավետությունը որոշելիս օգտագործում են հետնյալ ցուցանիշները. գյուղատնտեսության մեջ՝ ամողջությամ (Ագ/տ) ն նրա ճյուղերում. ՀԵ ԶԵ Ա գ/տ կամ ԿՆ ԿՆ որտեղ` ' ՀԵ-ն` համախառն եկամուտի (զուտ արտադրանքի) աճն է , ' ԶԵ-ն` զուտ եկամտի աճը:

-

ստորաաժանումների, տնտեսությունների (Ատ), միավորումների սեփական միջոցների ն անկի վարկերի օգտագործման ժամանակ Շ , Ատ ԿՆ որտեղ` Շ-ն` տնտեսության շահույթի է աճն է: Նոր կառուցվող օյեկտների կամ առանձին միջոցառումների տնտեսական արդյունավետությունը (Ամ) որոշում են՝ ՀԱ - Իա , Ամ ԿՆ որտեղ` ՀԱ-ն` տարեկան թողարկված արտադրանքի արժեքն է, մեծածախ գներով, դրամ, Իա-ն` տարեկան թողարկված արտադրանքի ինքնարժեքն է, դրամ, Կն-ն` կառուցվող օյեկտի նախագծային արժեքը, կամ միջոցառման իրականացման համար կապիտալ ներդրումները: ճյուղերի ն տնտեսությունների գծով որտեղ կիրառվում է ինքնարժեքի իջեցման ցուցանիշը. Ի1 - Ի2 , Աի ԿՆ2 - ԿՆ1 որտեղ` Ի1-ը ն Ի2-ը` արտադրանքի ինքնարժեքն են մինչն կապիտալ ներդրումները ն դրանից հետո, ԿՆ1-ը ն ԿՆ2-ը` կապիտալ ներդրումներն են առաջին ն երկրորդ տարերակներում: Ըստ յուրաքանչյուր առանձին մեթոդի կապիտալ ներդրումների արդյունավետության հաշվարկը սահմանափակվում է ստացված ցուցանիշն ընդհանուր արդյունավետության նորմատիվի հետ համեմատելով: Եր արդյունավետության ցուցանիշը մեծ է նորմատիվայինից (Գկն»Գն), ապա կապիտալ ներդրումները համարում են արդյունավետ: Գյուղատնտեսության համար կապիտալ ներդրումների ընդհանուր արդյունավետության նորմատիվը սահմանված է ԳկնՀ0,07: Կապիտալ ներդրումների ընդհանուր արդյունավետության նորմատիվը կարող է մեծանալ աշխատանքի արտադրողականության արձրացման, գիտատեխնիկական առաջընթացի արագացման, արտադրանքի նյութատարության ն ֆոնդատարության իջեցման դեպքում: Կապիտալ ներդրումների համեմատական տնտեսական արդյունավետությունը: Կապիտալ ներդրումների համեմատական տնտեսական արդյունավետությունը հաշվարկվում է հետնյալ դեպքերում. տնտեսական կամ տեխնիկական որոշումների տարերակների համեմատման, փոխադարձ փոխարինելի արտադրանքների ընտրության, նոր տեսակի տեխնիկայի ներդրման, նոր ձեռնարկությունների շինարարության ն գործողների վերակառուցման: Կապիտալ ներդրումների համեմատական տնտեսական արդյունավետության ցուցանիշ է հանդիսանում նվազագույն երովի ծախսերը: Այն իրենից ներկայացնում է ընթացիկ արտադրական ծախսերի ն նորմատիվային արդյունավետության համապատասխանության երված` միանման չափերի կապի-

տալ ներդրումների գումար: Բերովի ծախսերը (ԲԾ) հաշվարկում են հետնյալ անաձնով` ´Ծ = Ի i + ԿՆ Գ կն 䊻 նվ ա½ագ ույնի,

որտեղ` Ի|-ը` ընթացիկ ծախսերն են (արտադրանքի արտադրության ինքնարժեքը) | տարերակի գծով, դրամ, ԿՆ-ն` կապիտալ ներդրումներն են | տարերակում, դրամ, Գկն-ն` կապիտալ ներդրումների արդյունավետության գործակիցը: Ընթացիկ ծախսերի գումարի (ԱԾ) ն կապիտալ ներդրումների (ԿՆ) ցուցանիշները կարող են կիրառվել ինչպես ընդհանուր չափով, այնպես էլ տեսակարար ծախսերով` հաշվարկված միավոր հողատարածության, միավոր արտադրանքի, անասնատեղի ն այլնի հաշվով: Այն հաշվարկվում է նան հետնյալ անաձնով. ´Ì Æ  öÝÅ ˜ ¶ÏÝ o Ýí³½³·áõÛÝÇ, որտեղ՝ Փնժ-ն` լրացուցիչ կապիտալ ներդրումների նորմատիվային փոխհատուցման ժամկետն է, տարի: Կապիտալ ներդրումների նորմատիվային փոխհատուցման ժամկետն իրենից ներկայացնում է համեմատական արդյունավետության նորմատիվային գործակցի հակադարձ մեծությունը ն որոշվում է հետնյալ անաձնով` : öնժ Գ կն Կապիտալ ներդրումների արդյունավետության որոշման ժամանակ փաստացի համեմատական արդյունավետության ցուցանիշը (Գ) համեմատում են նորմատիվային գործակցի հետ (Գն): Եթե Գ»Գն կամ ՓՀՓն, ապա լրացուցիչ կապիտալ ներդրումները, հետնաար ն առավել կապիտալատար տարերակը համարվում է արդյունավետ: Համեմատական արդյունավետության նորմատիվային գործակիցը ամողջ գյուղատնտեսության համար սահմանված է 0,12: Այն իրենից ներկայացնում է կապիտալ ներդրումների արդյունավետության ստորին սահմանը ն կարնոր դեր է կատարում: Նշված ցուցանիշի իջեցումը երում է նրան, որ արտադրությունում կարող են ներդրվել ցածր արտադրողական մեքենաներ ն սարքավորումներ: Հետնաար, տեխնիկական առաջընթացի տեմպերն իջնում են: Գործակցի արձրացման ժամանակ առաջադրվում է մեծ պահանջներ, որը արգելակում է տեխնիկական առաջընթացը: Կապիտալ ներդրումների համեմատական տնտեսական արդյունավետության ցուցանիշի հաշվարկման ժամանակ պետք է պահպանել ծախսերի համադրելիությունը ն համեմատվող տարերակներում սպասվող արդյունքն ըստ` մի խում ձեռնարկությունների ն արտադրության ճյուղերի, ծախսերի ներդրման ժամանակի ու ստացվող արդյունքի, ծախսերի արտահայտման ն ներդրումից ստացված արդյունքի համար ընդունված գների, կապիտալ ներդրումների ծավալի մեջ մտնող ծախսերի շրջանակի, ծախսերի նույթի ն սպասվող արդյունքի (պարզ ն ընդլայնված վերարտադրություն), արյունավետության հաշվարկման համար օգտագործվող արժեքային ցուցանիշների հաշվարկման մեթոդները:

ԳՏԱ տեմպերի արագացման պայմաններում, ինչպես նան կապիտալ ներդրումների հաշվարկման ն վերլուծման ընթացքում ինֆլյացիայի դեպքում շինարարությունում անհրաժեշտ է հաշվի առնել դրանում իրականացվող ծախսերի ն ստացվող արդյունքի միջն ժամանակի խզումը: Այս ցուցանիշը ընդունված է անվանել լագ: Լագի մեծությունը կախված է շինարարական աշխատանքների կատարման ն օյեկտի իրացման (շահագործման) ժամկետներից: Շինարարական լագը դա օյեկտի կառուցման ն սարքավորումների մոնտաժման համար անհրաժեշտ ժամկետն է: Այն հաշվարկում են` ԿՆ1 ˜ Տ  ԿՆ 2 ˜ Տ - 1Հ  ....ԿՆն ˜ Տ - ն Հ , Լß որտեղ` ԿՆ1-ը, ԿՆ2-ը, ԿՆն-ն` կապիտալ ներդրումների աժինն է ըստ ժամանակահատվածների, տոկոսներով նախագծային արժեքի, Տ-ն` օյեկտի շինարարության ընդհանուր տնողությունն է, տարի: Իրացման լագը դա այն ժամանակահատվածն է, որն անհրաժեշտ է հիմնական միջոցները շահագործման հանելուց հետո նախագծային հզորության հասնելու համար: Այն որոշում են` 100 - Զե1 Հ  100 - Զե 2 Հ  ....  100 - Զեն Հ Լի , որտեղ՝ Զե1-ը, Զե2-ը, Զեն-ն` ըստ տարիների ստացվող զուտ եկամուտն է, տոկոսներով, նախագծային գումարի նկատմամ: Օյեկտների շինարարության ն իրացման ժամանակահատվածի կրճատումը նպաստում է կապիտալ ներդրումների արդյունավետության արձրացմանը: 12.5. Կապիտալ ներդրումների արդյունավետության արձրացման ուղիները Կապիտալ ներդրումների ոչ արդյունավետ օգտագործման պատճառները: Ինվեստիցիաների ն կապիտալ ներդրումների արդյունավետության աճն արտահայտվում է գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի ավելացմամ, աշխատանքի արտադրողականության արձրացմամ ն արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցմամ: Կապիտալ ներդրումների արդյունավետության հասնում են ձեռնարկության զուտ եկամտի ն շահույթի մեծացման, ինչպես նան նոր օյեկտների կառուցման, տեխնիկայի ձեռք երման, գործող արտադրական ֆոնդերի վերակառուցման համար միջոցների խնայողաար ծախսելու միջոցով: Արդյունքում, ինվեստիցիաների ն կապիտալ ներդրումների արդյունավետության արդյունքների վրա ազդեցություն են գործում կազմակերպատնտեսական ն տնտեսական գործոններ (Գծապատկեր 26): Անասնաուծության մեջ կապիտալ ներդրումների ոչ արդյունավետ օգտագործման գլխավոր պատճառներից մեկը հանդիսանում է անասունների առկա գլխաքանակի ն նրա զարգացման համար կերային ազային նկատելի անհամապատասխանությունը: Հանրապետության անասնաուծության ճյուղում կրճատվել է հատիկային ն համակցված կերերի օգտագործումը, կապված ներկրումների կտրուկ կրճատման ն անավարարության, համակցված կերերի

գործարանների շատ ցածր հզորությամ աշխատելու ն, վերջին հաշվով, գյուղացիական տնտեսությունների ու ֆերմերների ֆինանսական վիճակի հետ: Գծապատկեր 26 Կապիտալ ներդրումների տնտեսական արդյունավետության արձրացման ուղիները Կապիտալ ներդրումների տնտեսական արդյունավետության արձրացումը դրսնորվում է աշխատանքի արտադրողականության աճում համախառն արտադրանքի ելքի ավելացման մեջ արտադրանքի արտադրության ինքնարժեքի իջեցման մեջ Կապիտալ ներդրումների արդյունավետության արձրացմանը հասնում են ի հաշիվ արտադրական օյեկտների շինարարության արժեքի շենքերի ն կառույցների վերակառուցման արտադրական գործընթացների համալիր մեքենայացման ներդրման տեղական արտադրության էժան նյութերի գյուղատնտեսական օյեկտների նախագծման արելավման նախագծա-կոնստրուկտորական աշխատանքների նախահաշվային արժեքի իջեցման արտադրական ոլորտում ներդրումների համալիրության օյեկտի շինարարության ժամանակ առաջադիմական տեխնոլոգիաների կիրառման Ոռոգման ցանցի վերանորոգման, նորերի կառուցման համար մեծածավալ կապիտալ ներդրումներ են պահանջվում: Գյուղատնտեսական մշակաույսերի երքատվությունը 10-129-ով ավելի արձր է միննույն գոտու ոռոգվող հողերում, իսկ միավոր արտադրանքի ինքնարժեքը` 1,5-1,7 անգամ ցածր:

Ցածր արդյունավետությամ են օգտագործվում գյուղատնտեսության տեխնիկայի ձեռք երման համար կատարվող հատկացումները: Անավարար է տեխնիկայի մատակարարման վիճակը: Տնտեսություններում տրակտորների նորոգման ծախսերը 2-4 անգամ ավելի են, քան նոր տեխնիկայի ստեղծման վրա կատարվող ծախսերը, իսկ պահեստամասերի օգտագործումը 1,5-1,7 անգամ ավելի թանկ, քան գործարանում նոր տրակտորի հավաքումը: Կապիտալ ներդրումների օգտագործման արդյունավետությունն իջնում է արտադրության մասնագիտացման ն կոոպերացման ցածր մակարդակի պայմաններում: Մասնագիտացված տնտեսություններում հատուկ տեխնիկան արտադրական հզորությունները, թանկարժեք սարքավորումները առավել արդյունավետ են օգտագործվում: Այստեղ, որպես կանոն, լայն հնարավորություն կա արտադրության մեջ ինդուստրիալ տեխնոլոգիայի ներդրման, համալիր մեքենայացման ն ավտոմատացման ներդրման համար:

ԳԼՈւԽ 13. ՆՈՐԱՐԱՐՈւԹՅՈւՆԸ ԵՎ ԳԻՏԱՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ԱՌԱՋԸՆԹԱՑԸ (ԳՏԱ)

ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍՈւԹՅԱՆ ՄԵՋ

13.1. 13.2. 13.3. 13.4.

Նորամուծությունը գյուղատնտեսության մեջ Գիտատեխնիկական առաջընթացը գյուղատնտեսության մեջ ԳՏԱ հիմնական ուղղությունները գյուղատնտեսության մեջ ԳՏԱ տնտեսական արդյունավետությունը ն նրա որոշման մեթոդիկան 13.1. Նորամուծությունը գյուղատնտեսության մեջ

Նորարամուծության հասկացությունն ու տնտեսական իմաստը: Շուկայական պայմաններում, որը նութագրվում է տնտեսական հատվածի գիտության ու տեխնիկայի աճի տեմպով, աշխատանքի նոր միջոցների, նյութերի, ժամանակակից տեխնոլոգիայի լայն կիրառմամ, ինվեստիցիաների մեծ մասն ուղղվում է նորամուծություններին: Նորամուծությունը` դա նոր կամ կատարելագործված արդյունքների (ապրանքներ, ծառայություններ), տեղեկատվական գործընթացների մշակումն ու արտադրական յուրացումն է: էկոնոմիկայի զարգացման շուկայական պայմանները մշտապես առաջադրում են ոչ միայն քանակական, այլն որակական փոփոխությունների պահանջներ: Այդ վերափոխումները կարելի է իրականացնել` օգտագործելով ամենաառաջավոր տեխնիկական, տեխնոլոգիական, գիտահետազոտական մշակումներն ու արտադրության մեջ դրանց ներդրումը: Որպես տնտեսագիտական նոր կատեգորիա «Նորամուծություն» հասկացությունը 20-րդ դարի առաջին տասնամյակում գիտական շրջանառության մեջ է մտցրել Ի. Շումպետերը: Այս հասկացության մեջ, ացի տեխնիկական նորամուծությունից Շումպետերը ներառում է նան կազմակերպական, կառավարչական, մարքեթինգային, ֆինանսական նորամուծությունները, նոր շուկաները, մատակարարման նոր աղյուրներն ու ռեսուրսների նոր զուգակցումները: Միջազգային ստանդարտներին համապատասխան նորամուծությունը սահմանվում է որպես նորարարական գործունեության վերջնական արդյունք, որն առարկայացվում է շուկա մուտք գործած նոր կամ կատարելագործված

ապրանքի, գործնական կիրառում ունեցող տեխնոլոգիական գործընթացի կամ սոցիալական ծառայությունների ոլորտում նոր մոտեցումների մեջ: Նորամուծությունը ձեռնարկության հստակ գործիք է նոր, տարեր նույթի գործարարություն կամ ծառայություն ստեղծելու համար: Այն կարող է ներկայացվել որպես տեսություն, կարող է յուրացվել, կարող է կիրառվել: Նորամուծությունը գիտական հետազոտությունների ն մշակումների արդյունքնեի օգտագործումն է` արտադրության, գիտության, մշակույթի, կրթության ն այլ ոլորտների տնտեսական, սոցիալական ու իրավական հարաերությունները կատարելագործելու համար: Տարերում են տեխնոլոգիական, ապրանքային, գործընթացային ն այլ նորամուծություններ: Տեխնոլոգիական նորամուծությունները - ձեռնարկատիրական գործունեության տեսակ է, որը կապված է նոր տեխնոլոգիաների մշակման ն յուրացման հետ: Ապրանքային նորամուծությունները վերաերվում են նոր նյութերի, կիսաֆարիկատների, նոր կոմպլեկտավորող մասերի, նոր ապրանքների արտադրմանը, նոր ծառայությունների մատուցմանը, որոնք նախկինում գոյություն չեն ունեցել: Գործընթացային նորամուծությունը - դա արտադրության մեքենայացման, էլեկտրիֆիկացման, ավտոմատացման կատարելագործման, արտադրության կազմակերպման ու կառավարման, նոր մեթոդների գործնական կիրառումն է: Ներկայումս, տնտեսապես զարգացած երկրներում, համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) աճի 70-859 աժին է ընկնում արտադրության տեխնոլոգիայի, սարքավորումների, կադրերի պատրաստման մեջ առարկայացած նորամուծություններին: Նորամուծությունների դերը մեծ է փոքր ն միջին իզնեսում: Նորամուծությունների արձրացման, ՓՄՁ-ի կողմից ԳՏԱ արդյունքների օգտագործմանն ու դրանց արտահանման ներուժի ընդլայնման գործում: Արտադրության ն ԳՏԱ ոլորտներում, նորամուծության գործունեությունը նութագրվում է գիտության, տեխնիկայի ն արտադրության միավորման նոր ձներում: Ինդուստրիալ զարգացած երկրներում ինովացիոն գործունեությամ զաղվում են կազմակերպական-կառուցվածքային ազմաթիվ ձներ` կոոպերատիվների մեջ գործող գիտահետազոտական ինստիտուտներ, նախագծային կոնստրուկտորական, տեխնոլոգիական ժամանակավոր կոլեկտիվներ ու կենտրոններ, պետական գիտական կենտրոններ, տրանսպորտային կառուցվածքների տարեր ձներ: Վերջին ժամանակաշրջանում, ավելի լայն տարածում են ստացել տեխնոպարկային կառուցվածքների տարեր ձները` գիտական, տեխնոլոգիական ն հետազոտական պարկեր, ինկուացիոն-տեխնոլոգիական, իզնես-ինկուացիոն կենտրոններ, տեղեկատվական ինստիտուտներ ն այլն, որոնք զաղվում են նորամուծությունների տարածման խնդիրներով: Նորամուծությունների ֆինանսավորումը: Նորամուծական գործունեության զարգացումը ենթադրում է կանոնակարգված ն հիմնավորված ֆինանսական միջոցների ստեղծում: Շատ կարնոր է հստակ ու ժամանակին ֆինանսավորումը, քանի որ այդ գործունեությունը նութագրվում է արձր ռիսկայնու-

թյամ, ֆինանսական աղյուրների ազմազանությամ, ճկունությամ ու ինովացիոն գործընթացների արագ փոփոխման նկատմամ հարմարվողականությամ: Նորամուծական գործունեության ֆինանսավորման համակարգը ավական արդ ն անընդհատ զարգացող համակարգ է, որտեղ գործում են ինտեգրված ֆինանսաարդյունաերական կառույցներ, պետական ու տարածքային կառավարման մարմիններ, ֆիզիկական անձիք ն այլն: Արդի պայմաններում նորամուծական գործունեության ֆինանսավորման հիմնական աղյուրներ են հանդիսանում յուջետային ն ոչ յուջետային միջոցները, գիտահետազոտական ն փորձակոնստրուկտորական աշխատանքների ֆինանսավորման ֆոնդերը, ձեռնարկությունների սեփական միջոցները, տարեր առնտրային կառուցվածքների ֆինանսական ռեսուրսները, հատուկ լիազորված ներդրումային անկերի վարկերը, պաշտպանության համալիր գիտահետազոտական ն արտադրական կազմակեպություններին տրվող կոնվերսիոն վարկերը, օտարերկրյա նորդրումները, ազգային ն արտասահմանյան գիտական հիմնադրումների միջոցները, ֆիզիկական անձանց մասնավոր ներդրումները ն այլն: Նորմատիվային նույթի ոլոր ծախսերը, անկախ դրանց ֆինանսավորման աղյուրներից, ընդգրկում են արտադրանքի (ծառայության) ինքնարժեքի մեջ: 13.2. Գիտատեխնիկական առաջընթացը գյուղատնտեսության մեջ Գիտատեխնիկական առաջընթացի հասկացությունը ն տնտեսական իմաստը: Գիտատեխնիկական առաջընթացը` աշխատանքի միջոցների ու առարկաների զարգացման ն արտադրության կատարելագործման անընդհատ գործընթաց է՝ գիտության, տեխնիկայի, տեխնոլոգիայի նվաճումների հիման վրա: Այն հանդիսանում է սոցիալ-տնտեսական խնդիրների լուծման կարնորագույն միջոց, քանի որ հնարավորություն է ստեղծում նվազեցնելու հասարակական անհրաժեշտ ծախսերը միավոր արտադրանքի արտադրության հաշվով, արձրացնում դրա որակը, արելավվում աշխատանքի պայմանները, օգնում շրջակա միջավայրի պահպանմանը ն, վեջին հաշվով, նպաստում նակչության արեկեցության արձրացմանը: ԳՏԱ հնարավորություն է ստեղծում նան արտադրությունն իրականացնել ինտենսիվ եղանակով, արձրացնելով դրա արդյունավետությունը: ԳՏԱ միավորում է երկու դիալեկտիկական գործընթացներ` գիտության զարգացումը ն տեխնիկական առաջընթացը: Գիտությունը` ԳՏԱ-ի շարժիչ ուժն է: Տեխնիկական առաջընթացը, որպես երկրի տնտեսական մարտավարության իրականացման օղակ, աժանվում է երկու խոշոր, իրար կապակցված դիալեկտիկական գործընթացների` նոր տեխնիկայի մշակում ն նոր տեխնիկայի ու տեխնոլոգիայի հիման վրա արտադրության վերակառուցում: ԳՏԱ-ի պայմաններում գյուղատնտեսության մեջ աշխատողների տեխնիկական զինվածության արձրացումը տանում է անցյալի առարկայացած ն կենդանի աշխատանքային ծախսերի հարաերակցոթյան փոփոխության, նպաստում` աշխատանքի արտադրողականության արձրացմանը: Այն ազդում է աշխատանքի արտադրողականության վրա՝ մեքենաների քանակի ավելացման, դրանց արդյունավետ օգտագործմանը ն արտադրության վրա գիտության

ու տեխնիկայի այլ գործոնների ներգործման միջոցով, նպաստում միավոր ժամանակում արտադրանքի արտադրության ծավալի աճին: Այն նպաստում է հասարակական աշխատանքի ծախսերի կրճատմանը, աշխատանքային ռեսուրսների ռացիոնալ ն արդյունավետ օգտագործմանը: Այս գործոնների մեջ իր ուրույն տեղն է զաղեցնում, աշխատանքի ձների ն պայմանների փոփոխությունը, դրա կազմակերպումը, աշխատուժի զարգացման մակարդակն ու դրա օգտագործման նույթը ն այլն: ԳՏԱ իմաստը կայանում է նրանում, որ կրճատվեն կենդանի աշխատանքային ծախսերը, ավելանան անցյալի առարկայացած ծախսերը: Հետնաար, արտադրանքի արտադրության վրա կատարված ընդհանուր աշխատանքային ծախսերի կրճատմանը կարելի է հասնել նոր, արձր արտադրողական տեխնիկայի կիրառման արդյունքում, կենդանի աշխատանքային ծախսերի տնտեսմամ: Այսպիսով, աշխատանքի տնտեսումը ն աշխատանքային ռեսուրսների ազատումը հանդիսանում են ԳՏԱ ացահայտման իմաստը ն նպատակը: ԳՏԱ իր զարգացման ընթացքում դրսնորվում է երկու փոխկապակցված ձներով` էվոլուցիոն (աստիճանական) ն ռնոլուցիոն (հեղափոխական): էվոլուցիոն (աստիճանական): ԳՏԱ զարգացման այս ձնը նութագրվում է տեխնիկական միջոցների ն տեխնոլոգիաների ավանդական ձների անընդհատ կատարելագործմամ ն դրանց կուտակմամ: Այսպիսի գործընթացը կարող է շատ երկար տնել ն ապահովել զգալի տնտեսական արդյունք, հատկապես իր զարգացման սկզնական փուլում: Ռնոլուցիոն (հեղափոխական կամ թռիչքային): ԳՏԱ այս ձնը առաջանում է տեխնիկական կատարելագործման որոշակի փուլում, եր ընթանում է դրանց կուտակում, որը ստեղծում է անհրաժեշտ հիմք արտադրողական ուժերի հիմնարար (ռնոլուցիոն) վերափոխումների համար: Այսպիսի պայմաններում գիտատեխնիկական հեղափոխության ազդեցության ներքո կատարվում են արտադրության նյութատեխնիկական ազայի կտրուկ որակական փոփոխություններ: ԳՏԱ այս երկու ձներն էլ հիմնվում են գիտության ն տեխնիկայի զարգացման վրա: Դրանք նութագրվում են էներգետիկ աղյուրների օգտագործմամ, էլեկտրոէներգիայի կիրառմամ, նոր տեխնոլոգիաների ներդրմամ: Այս ոլորն իրենց հերթին ապահովում են ճյուղի զարգացման արագացում ն գիտատեխնիկական առաջընթացի նոր փուլի հիմք են հանդիսանում: Հանրապետության տնտեսության շուկայական հարաերությունների անցման շրջանում գիտատեխնիկական առաջընթացի նշված իրադրությունը որոշակիորեն փոխվել է: Սակայն, դա ժամանակավոր երնույթ է: Արնմտյան երկրների տնտեսության զարգացման միտումները ցույց են տալիս, որ ԳՏԱ ներգործությունը արտադրողական ուժերի զարգացման վրա շուկայական հարաերությունների անցման պայմաններում ճանապարհ կհարթի նան ՀՀ-ում: ԳՏԱ առանձնահատկությունները գյուղանտեսության մեջ: Գյուղատնտեսության մեջ ԳՏԱ իրականացվում է ճյուղին հատուկ տնտեսական ն կենսաանական օրենքների հիման վրա: Դրա հետնանքով ագրարային արտադրությունում ԳՏԱ ունի իր առանձնահատկությունները, որոնք խում են գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության, երքահավաքի, պահպանման, փոխադրման ն վերամշակման յուրահատկություններից:

Գյուղատնտեսական մշակաույսերի մշակությունը տարվում է երրի հողերում, իսկ արձր երք ապահովվում է ինչպես հողակտորների ռացիոնալ մշակման, այնպես էլ օրգանական ն հանքային պարարտանյութերի, ույսերի հիվանդությունների ն վնասատուների դեմ պայքարի միջոցների կիրառման միջոցով: Հողի, արտադրության միջոցների ն նյութական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը կախված է գիտականորեն հիմնավորված ցանքաշրջանառության, նոր տեխնոլոգիաների ն արձր արտադրողական տեխնիկայի ներդրումից: Գյուղատնտեսական մշակաույսերն առանձացվում են կենսաանական կազմով, վեգետացիայի ժամկետով ն առանց վերամշակման սննդում արտադրանքի օգտագործման աստիճանով: Այս կապակցությամ, ԳՏԱ զարգացումը պետք է իրականացվի կոնկրետ տեսակի գյուղատնտեսական մշակաույսերի կենսաանական առանձնահատկությունների առավել լրիվ ն լավ օգտագործման ուղղությամ: ճյուղի ն արտադրության զարգացման համար հատուկ ուշադրություն պետք է դարձնել արտադրանքի պահպանման, վերամշակման ն իրացման խնդիրների վրա: Գյուղատնտեսական մի շարք մշակաույսեր համարվում են շատ աշխատատար: Դրանց թվին են դասվում անջարանոցային ն տեխնիկական մշակաույսերը: Այսպես, անջարանոցային մշակաույսերի մշակության ժամանակ, մեկ հեկտարի հաշվով աշխատանքային ծախսերը 40-60 անգամ ավելի են, քան հացահատիկային մշակաույսերինը: ԳՏԱ զարգացումը պետք է նպաստի, առաջին հերթին, աշխատատար մշակաույսերի մշակության ժամանակ արտադրական գործընթացների համալիր մեքենայացման համար նոր մեքենաների ն սարքավորումների մշակմանը: Գյուղատնտեսական արտադրանքը (կարտոֆիլ, անջարեղեն, խաղող, պտուղ ն այլն) համարում է մեծածավալ, արագ փչացող ն ցածր փոխադրունակ, որը պայմանավորվում է դրանց կենսաքիմիական կազմով ն դրանցում ջրի մեծ քանակով: Բերքահավաքի, պահեստավորման ն փոխադրման ժամանակ տեղի են ունենում երքի ավականին մեծ կորուստներ, ընկնում է ապրանքային տեսքն ու որակը: Ուստի գիտական հետազոտությունները պետք է ուղղվեն արտադրանքի պահպանման, փոխադրման ն հետագա մշակման համար առաջավոր միջոցների ստեղծմանը: Գյուղատնտեսության մեջ նոր մեքենաների ն տեխնոլոգիաների մշակումն ու ներդրումը լայն ճանապարհ են ացում աշխատանքային, նյութական ն ֆինանսական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման համար: Այս ոլորը կնպաստեն գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության ծավալների հետագա ընդլայնմանն ու նակչության աճող պահանջների առավել լրիվ ավարարմանը: 13.3. Գյուղատնտեսական առաջընթացի հիմնական ուղղությունները գյուղատնտեսության մեջ ԳՏԱ առաջնային ուղղությունները գյուղատնտեսության մեջ: ԳՏԱ նութագրվում է իր զարգացման ուղղություններով ն օրինաչափություններով: Տնտեսության ինդուստրացման համար վճռական նշանակություն ունի արտադ-

րության էլեկտրիֆիկացումը, մեքենայացումն ու ավտոմատացումը, քիմիական արդյունաերության ձեռքերումների կիրառումը, նոր տեսակի էներգիայի, շրջակա միջավայրի պաշտպանության միջոցների ստեղծումն ու օգտագործումը: ԳՏԱ հիմնական ուղղություններն են` 1. Արտադրության մեքենայացումը: Մեքենայացում՝ նշանակում է ձեռքի աշխատանքի դուրս մղում ն նրա փոխարինումը մեքենաներով: Այս գործընթացի զարգացումն անցել է որոշակի փուլեր` հիմնական տեխնոլոգիական գործընթացների մեքենայացումից մինչն ոլոր գործընթացների մեքենայացում: Վերջինս կոչվում է համալիր մեքենայացում: Այն արտադրությունը դարձնում է ավելի ինտենսիվ ն կատարելագործված: Հետնաար, արտադրության մեքենայացման մակարդակը տարեր ձեռնարկություններում լինում է տարեր: Մեքենայացման մակարդակը գնահատվում է հետնյալ ցուցանիշներով` արտադրության մեքենայացման գործակցով, որի մեծությունը չափվում է մեքենաների օգնությամ արտադրված արտադրանքի քանակը հարաերելով արտադրանքի ընդհանուր ծավալին, աշխատանքի մեքենայացման գործակցով, որի մեծությունը չափվում է մեքենաներով կատարված աշխատանքի քանակը հարաերելով աշխատանքի ընդհանուր գումարին: 2. Արտադրության համալիր մեքենայացումն ու ավտոմատացումը: Դա փոխկապակցված ն իրար լրացնող սարքավորումների, մեքենաների ն ապարատների համակարգի լայն ներդրում է ոլոր արտադրամասերում, գործողություններում ն ձներում: Այն արձրացնում է աշխատանքի արտադրողականությունը, նպաստում է արտադրության ինտենսիվացմանը, թեթնացնում մարդու ֆիզիկական աշխատանքը: 3. Արտադրության ավտոմատացումը: Դա մարդու աշխանքի լրիվ կամ մասնակի փոխարինումն է տեխնիկական միջոցների օգնությամ: Արտադրության ավտոմատացումը կատարվում է մասնակիորեն ն համալիր: Առաջինի դեպքում կատարվում է գործողությունների ն գործընթացների ավտոմատացում: Երկրորդի դեպքում արտադրությունն ամողջությամ իրականացվում է առանց մարդու մասնակցության: Ներկայումս այս ասպարեզում կիրառվում են տեխնիկական գործընթացների կառավարման ավտոմատացված համակարգ

(ՏԳԿԱՀ):

Ներկա ժամանակաշրջանի ԳՏԱ խնդիրն է անցնել արտադրության համալիր մեքենայացման ն ավտոմատացման: Արտադրության ավտոմատացման տեխնիկա-կազմակերպական նախապայման են հանդիսանում այն միջոցառումները, որոնք հնարավորություն կստեղծեն ավարարելու հետնյալ պայմաններին. արտադրության կատարելագործման ն նրանում անընդհատ տեխնոլոգիաների կիրառման պահանջը, անվորների աշխատանքային պայմանների ն նույթի արելավման անհրաժեշտությունը, տեխնոլոգիական համակարգերը, որոնց կառավարումն առանց ավտոմատ համակարգի անհնար է դարձնում կատարված գործընթացների արագ ընթացքի կամ արդությունների պայմաններում,

-

արդ արտադրական գործընթացների օպտիմալացումը հնարավոր է միայն ավոտմատացման միջոցների նեդրման պայմաններում: Համալիր (կոմպլեքսային) ավտոմատացումը նախատեսում է արտադրության ոլոր հիմնական ն օժանդակ աշխատանքների ավտոմատացում: Այստեղ էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենաների (էՀՄ) օգնությամ հոսքային գծերի, հաստոցների կիրառումը ազմապատիկ անգամ արձրացնում է աշխատանքի արտադրողականությունը: Այսպիսի պայմաններում մեծանում է հաշվիչ տեխնիկայի օգտագործման անհրաժեշտությունը: Դրանց օգտագործումը հնարավորություն է տալիս զարգացնելու արտադրության համակարգչավորումը (կոմպյուտերիզացիան): Արտադրության քիմիացումը - նախատեսում է արտադրության կատարելագործում` քիմիական տեխնոլոգիաների, հումքի, արտադրանքի ներդրման հաշվին: Արդյունքում, ինտենսիվացնելով արտադրությունը հնարավոր է դարձնում ստանալ արտադրանքի նոր տեսակներ, արձրացնել դրանց որակը: Դրանց շարքում անհրաժեշտ է առանձնացնել` քիմիկատեխնոլոգիական գործընթացների իրականացումը, պլաստմասսաների օգտագործման ընդլայնումը, տեխնոլոգիական գործընթացները արելավող քիմիական նյութերի օգտագործումը ն այլն: Արտադրության քիմիացման առանձնահատկությունն այն է, որ զգալիորեն արագանում են տեխնոլոգիական գործընթացները, հնարավոր է դառնում անընդհատ տեխնոլոգիաների իրականացման արդյունքում արձրացել է արտադրության արդյունավետությունը: Քիմիացման մակարդակի ցուցանիշներն են` քիմիացման մեթոդների տեսակարար կշիռը տվյալ արտադրանքի արտադրության տեխնոլոգիայի կառուցվածքում ն քիմիական նյութերի օգտագործման տեսակարար կշիռը արտադրված արտադրանքի արժեքի կառուցվածքում: ԳՏԱ հիմնական տարրերից է նան էլեկտրիֆիկացումը: Վերջինիս հիման վրա կատարվում են արտադրության մեքենայացում, ավտոմատացում, ներդրվում առաջավոր տեխնոլոգիաներ: ԳՏԱ-ն, նոր զարգացման կարնոր ուղղությունների միջոցով անմիջականորեն ազդում է գյուղատնտեսության վրա: Բուսաուծության մեջ դրա առաջնային տարրերն են հանդիսանում առավել արդյունավետ մեքենաների ն սարքավորումների, քիմիական միջոցների, ոռոգման գյուղատնտեսական մշակաույսերի արձր երքատու տեսակների ն հիրիդների, դրանց մշակման ն երքահավաքի ինտենսիվ տեխնոլոգիաների ստեղծումն ու կիրառումը: ԳՏԱ զարգացման հետ ուղղակի կապ ունի ղեկավարման, աշխատանքների կազմակերպման ու վարձատրության, արձր որակավորում ունեցող կադրերի պատրաստման ռացիոնալ ձների ներդրումը: Բուսաուծության ճյուղում հաստատվել ն լայն տարածում են գտել ԳՏԱ ագրոտեխնիկական, տեխնոլոգիական ն կազմակերպատնտեսական ուղղությունները (Գծապատկեր 27): Դրանցից ագրոտեխնիկականին են վերաերվում` ինտենսիվ ցանքաշրջանառությունների կիրառումը, գյուղատնտեսական մշակաույսերի արձր երքատու տեսակների ն հիրիդների ստեղծումն ու ներդրումը, ոռոգելի հողերի ընդլայնումն ու ոռոգման ձների, հիվանդությունների, վնասատուների ն

Գծապատկեր 27

¶î² ÑÇÙÝ³Ï³Ý áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ·ÛáõÕ³ïÝï»ëáõÃÛ³Ý Ù»ç (áõë³áõÍáõÃÛáõÝ) ²·ñáï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ÆÝï»ÝëÇí ó³Ýù³ßñç³Ý³éáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÙ ¶ÛáõÕ³ïÝï»ë³Ï³Ý Ù߳ϳáõÛë»ñÇ ³ñÓñ »ñù³ïáõ ëáñï»ñÇ ¨ ÑÇñǹݻñÇ ÏÇñ³éáõÙ àéá·»ÉÇ ï³ñ³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Áݹ³ñÓ³ÏáõÙ ¨ áéá·Ù³Ý Ó¨»ñÇ Ï³ï³ñ»É³·áñÍáõÙ ä³ñ³ñï³ÝÛáõûñÇ, áõÛë»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ùÇÙÇ³Ï³Ý ¨ Ï»Ýë³³Ý³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÙ

î»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý ´³ñÓñ ³ñï³¹ñáÕ³Ï³Ý Ù»ù»Ý³Ý»ñÇ ¨ ³ÛÉ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÙ ²é³ç³íáñ ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ ÏÇñ³éáõÙ Üáñ ï»ë³ÏÇ ï³ñ³Ý»ñÇ ¨ ÷³Ã»Ã³íáñÙ³Ý Ó¨»ñÇ ÏÇñ³éáõÙ îñ³Ýëåáñï³ÛÇÝ ÙÇçáóÝ»ñÇ ½³ñ·³óáõÙ

γ½Ù³Ï»ñå³-ïÝï»ë³Ï³Ý ²ñï³¹ñáõÃÛ³Ý Ù³ëݳ·Çï³óÙ³Ý ¨ Ïááå»ñ³óÙ³Ý ½³ñ·³óáõÙ ²ñï³¹ñ³ÝùÇ Çñ³óÙ³Ý Ó¨»ñÇ ¨ Ù»Ãá¹Ý»ñÇ Ï³ï³ñ»É³·áñÍáõÙ ²ß˳ï³ÝùÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÙ ¨ ÝÛáõÃ³Ï³Ý Ëñ³ËáõëáõÙ ´³ñÓñáñ³Ï ϳ¹ñ»ñÇ å³ïñë³ïáõÙ

մոլախոտերի դեմ ույսերի պաշտպանության քիմիական ն իոլոգիական միջոցների արդյունավետ կիրառումը: Տեխնոլոգիականը ներառում է նոր, արձր արտադրողական մեքենաների ն սարքավորումների ստեղծումն ու կիրառումը, գյուղատնտեսական մշակաույսերի մշակության ն երքահավաքի ինդուստրիալ տեխնոլոգիաների ներդրումը, նոր տեսակի տարաների, տրանսպորտային միջոցների կիրառումը, արտադրանքի կարճաժամկետ պահպանման համար տարողությունների ընդլայնումը: Կարնոր նշանակություն ունի կազմակերպա-տնտեսական ուղղության ուսումնասիրումը, որտեղ կենտրոնացվում են ԳՏԱ ձեռքերումները մշակաույսերի մշակության ագրոտեխնիկայում ն տեխնոլոգիայում: Դրանց են վերաերվում ճյուղերի մասնագիտացման խորացումն ու կոնցենտրացման արձրացումը, արտադրանքի պահպանման ձների ն մեթոդների կատարելագործումը, աշխատանքի կազմակերպումն ու նյութական խրախուսումը, գյուղատնտեսության համար արձրորակ կադրերի պատրաստումը: Այս ուղղություններն արդիական են գյուղատնտեսության զարգացման ոլոր փուլերի համար: Ներկայումս առաջնային է համարվում ԳՏԱ, որպես համալիր հիմնավորված ուղղություն: Այստեղ առավել ճշգրիտ ն պարզ ի հայտ են գալիս նրա ազդեցությունը արտադրական ն տնտեսական արդյունքների վրա: ԳՏԱ արագացման խնդիրները - գյուղատնտեսության մեջ ԳՏԱ արագացման կարնորագույն խնդիրներն են` որակապես նոր մոտեցում սելեկցիոն աշխատանքին, գյուղատնտեսական արտադրությունում կենսատեխնոլոգիայի լայն կիրառում, հողերի երրիության արձրացմանը ն պաշտպանությանը նպաստող գյուղատնտեսության վարման առաջավոր համակարգի մշակում, նոր ոռոգելի հողերի ստեղծում, եղած մելիորատիվ կառուցվածքների վերակառուցում ն արդիականացում, գյուղատնտեսական մշակաույսերի մշակության ն երքահավաքի համար մեքենաների ն այլ արտադրության միջոցների փորձնական նմուշների նախագծում ն պատրաստում, գյուղատնտեսական մշակաույսերի երքատվության կառավարման համակարգի մշակում ն ներդրում: ԳՏԱ արագացումը որոշ չափով կախված է հասարակության գիտատեխնիկական պոտենցիալից: Այն նութագրվում է գիտության ն տեխնիկայի զարգացման մակարդակի, գիտատեխնիկական խնդիրների լուծման համար հասարակության տնօրինած հնարավորությունների ն ռեսուրսների համալիր գնահատականով: Գիտատեխնիկական պոտենցիալի գործարկման հիմնական ցուցանիշը հանդիսանում է գիտատեխնիկական որակավորված կադրերի առկայությունը, գիտատեխնիկական ն փորձարարա-կոնստրուկտորական աշխատանքների նյութատեխնիկական ապահովվածությունը, գիտատեխնիկական տեղեկատվության համակարգի զարգացումը, գիտության ն տեխնիկայի պլանավորումն ու կառավարումը, գիտատեխնիկական հետազոտությունների ֆինանսավորումը:

13.4. Գիտատեխնիկական առաջընթացի տնտեսական արդյունավետությունը ն դրա որոշման մեթոդական հիմունքները Գիտատեխնիկական առաջընթացի տնտեսական ն տեխնոլոգիական գնահատումը: ԳՏԱ նութագրման ժամանակ նպատակահարմար է որոշիչ միջոցառման տնտեսական ն տեխնոլոգիական արդյունավետությունը: Տնտեսական գնահատումն իրենից ներկայացնում է արտադրության տնտեսական արդյունքների ն ատադրական հարաերությունների կատարելագործման վրա գիտատեխնիկական առաջընթացի ազդեցությունը: ԳՏԱ տնտեսական գնահատման ժամանակ ացահայտվում են ռեսուրսների օգտագործման մակարդակը, ծախսերի տնտեսման աճը, նյութադրամական ծախսերի փոխհատուցման ժամկետի կրճատումը, գյուղատնտեսական արտադրության ինտենսիվացման տեմպերի արագացումը, ճյուղի տնտեսական արդյունավետության արձրացումը: Դրա համար համեմատվում են կոնկրետ տեսակի արտադրանքի արտադրության արդյունքները մինչն ներդրումը ն նոր տեխնոլոգիայի, տեխնիկայի, սարքավորման ն արտադրության կազմակերպման առաջավոր մեթոդների ներդրումից հետո: ԳՏԱ տեխնոլոգիական գնահատումը ցույց է տալիս նոր միջոցառման, արտադրության միջոցների, առաջավոր տեխնոլոգիաների դերը հասարակության արտադրողական ուժերի զարգացման, տեխնիկական մշակումների ստեղծման մեջ: Տեխնոլոգիական գնահատման ժամանակ սահմանվում են գյուղատնտեսության մեջ նոր տեխնիկայի կիրառման, արտադրանքի աշխատատարության, նյութարարության, էներգոտարության իջեցման, ինչպես նան տեսակարար կապիտալ ներդրումների մակարդակը: ԳՏԱ արդյունավետության ցուցանիշները: ԳՏԱ ձեռքերումների տնտեսական արդյունավետության հիմնական չափանիշը հանդիսանում է համախառն արտադրանքի աճը ն այն հաշվարկված նակչության մեկ շնչի հաշվով: ԳՏԱ տնտեսական արդյունավետությունը նութագրվում է նեղեն ն արժեքային ցուցանիշների համակարգով: Դա առաջին հերթին գյուղատնտեսական մշակաույսերի երքատվության, անասունների մթերատվության, արտադրանքի որակական ցուցանիշների արձրացումն է արտադրական գործընթացում ն արտադրանքի կորուստների կրճատումը, պահպանումը ն իրացումը: Արժեքային ցուցանիշներից են` աշխատանքի արտադրողականության արձրացումը, արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցումը, ծախսերի փոխհատուցումն ու ֆոնդահատույցի աճը, արտադրության շահութաերության արձրացումը: Հետնաար, գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության աճի տեմպերը ետ են մնում հիմնական արտադրական ֆոնդերի նորացման աճի տեմպերից: Սա հատկապես արտահայտվում է շուկայական հարաերությունների զարգացման պայմաններում, եր արդյունաերական ձեռնարկությունների կողմից գյուղատնտեսությանը մատակարարվող նյութատեխնիկական միջոցների ն գյուղատնտեսական արտադրանքի գների միջն գոյություն ունի խզում: Ընդ որում, այն հօգուտ արդյունաերության է ն գնալով աճում է: Գյուղատնտեսության մեջ նորամուծության տնտեսական արդյունավետության (Ա) նութագրման համար կարելի է օգտագործել հետնյալ անաձնը`

Աա1 ˜ Ֆտ1 , Աա2 ˜ Ֆտ2 որտեղ` Աա1 ն Աա2 - կոնկրետ տեսակի արտադրանքի արտադրության ժամանակ աշխատանքի արտադրողականությունն է, նոր տեխնիկայի ն տեխնոլոգիայի ներդրումից առաջ ն հետո, մարդ-ժամ/ցենտ, Ֆտ1 ն Ֆտ2 - արտադրանքի ֆոնդատարությունն է ներդրումից առաջ ն հետո, դրամ: Եր Ա»1, նշանակում է ԳՏԱ կիրառումը արդյունավետ է, ԱՀ1 դեպքում կարող են ԳՏԱ ձեռնարկատերերը ներդնել, կարող են չներդնել, քանի որ արդյունավետությունը մնում է նույն մակարդակի վրա: ԱՀ1 դեպքում` չունի պահանջվող արդյունավետությունը: Ա

ԳԼՈւԽ 14. ԱՐՏԱԴՐՈւԹՅԱՆ ԾԱԽՔԵՐԸ ԵՎ ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԸ

14.1. Արտադրության ծախքերը գյուղատնտեսության մեջ 14.2. Գյուղատնտեսական արտադրանքի արժեքն ու ինքնարժեքը 14.3. Արտադրանքի ինքնարժեքի ծախսերի կազմը ն հաշվարկման մեթոդիկան, հիմունքները 1. Արտադրության ծախքերը գյուղատնտեսության մեջ: Արտադրության ծախքերի էությունը ն տնտեսական իմաստը: Արտադրության ծախքերն իրենցից ներկայացնում են արտադրանքի կոնկրետ տեսակի արտադրության վրա կենդանի ն առարկայացած (անցյալի) աշխատանքի ծախսերը, որոնք հանդես են գալիս արժեքային ձնով: Ընդ որում, յուրաքանչյուր ձեռնարկություն իր արտադրական գործունությունից ձգտում է ստանալ արձր շահույթ: Այս նպատակին հասնելու համար կամ պետք է արձրացնել արտադրանքի իրացման գները կամ էլ իջեցնել արտադրության ծախքերը: Արտադրության ծախքերը շուկայական տնտեսության անցման պայմաններում կազմավորվում են ինչպես հաստատուն, այնպես էլ փոփոխական կապիտալի ծախսերով (c + v): Արտադրության ծախքերի մեծությունը ձնավորվում է շուկայում արտադրանքի վաճառքի մրցակցության ն պայքարի պայմաններում: Արտադրության ծախքերի տնտեսական իմաստը կայանում է նրանում, որ հետնողական ինտեսիվացման ն գիտատեխնիկական առաջընթացի պայմաններում գյուղատնտեսությունում կենդանի ու անցյալ աշխատանքային ծախսերի հարաերակցության միջն տեղի է ունենում փոփոխություն: Այդ փոփոխությունը կատարվում է օգտագործվող մեքենաների, սարքավորումների, նյութատեխնիկական ռեսուրսների քանակի ավելացման հաշվին, ինչպես նան օգտագործվող կենդանի աշխատանքի արժեքի զգալի թանկացման պայմաններում: Արտադրության ծախքերի տեսակները: Արտադրության ծախքերը որպես արտադրանքի արտադրության վրա աշխատանքի ամողջական ծախսեր, տեսականորեն ստորաաժանվում են հասարակականի ն տնտեսականի:

Գծապատկեր 28 Արտադրության ծախքերը գյուղատնտեսությունում

Հասարակական ծախքեր (c + v + m)

Անհատական ծախքեր (c + v)

Արտադրանքի արժեք

Արտադրանքի ինքնարժեք

Տնտեսական կամ այլընտրանքային ծախքեր

Արտաքին

Ներքին

Հումք Վառելիք

Հաստատուն Ընդհանուր ծախքեր

էլեկտրաէներգիա Աշխատանքային ռեսուրսներ Տրանսպորտ

Փոփոխական Սահմանային ծախքեր

Հասարակական ծախքերը աղկացած են երեք մասից` անցյալ կամ արտադրության միջոցներում առարկայացած աշխատանքի (c), արտադրողի համար արտադրված արտադրանքի (v) ն հասարակության համար արտադրված արտադրանքի (m) արժեքներից: Արտադրության հասարակական ծախքերը կազմում են c+v+m: Գյուղատնտեսական անհատական ծախքերն իրենցից ներկայացնում են առանձին տնտեսությունների արտադրության ծախքերը: Դրանք աղկացած են արտադրության գործընթացում սպառվող նյութական ռեսուրսների արժեքից ն

տնտեսության աշխատողների աշխատանքի վարձատրության ծախսերից: Անհատական ծախքերը համապատասխանում են արտադրանքի ինքնարժեքին: Շուկայական տնտեսության պայմաններում արտադրանքի արտադրության վրա կատարված ծախքերը դրամական արտահայտությամ, կատարվում են արտադրության միջոցների (հաստատուն, կապիտալը) ն աշխատանքի վարձատրությունից (Մ): Այսպիսով, գյուղատնտեսական արտադրանքի ինքնարժեքը գոյանում է Շ+Մ գումարից: Արտադրության ծախքեր հասկացությունը կարելի է օգտագործել հետնյալ իմաստով` Արտադրության իրական ծախքեր: Սրանք սովորաար համընկնում են ապրանքի արժեքի հետ ն չափվում են աշխատաժամանակով: Այդպիսով ծախսերը անհրաժեշտ են, որպեսզի արտադրանքն արտադրվի ցանկացած հասարակական պայմաններում ն անմիջականորեն կախված են աշխատանքի միջոցների ն նրա արտադրողականության արդյունավետությունից: Իրական ծախսերը հավասար են (c+v+m): Տնտեսության արտադրական ծախքեր, որոնք արտադրանքի արտադրության վրա ծախսված հիմնական ն շրջանառու կապիտալն են ն կազմում են (c+v): Արտադրական ծախսեր` գների իմաստով, որոնց դեպքում մրցակցության պայմաններում ապրանքատեսակները վաճառվում են ոչ թե արժեքով, այլ արտադրության գներով: Տնտեսատիրոջ արտադրության ծախսեր, որոնք կազմում են c + v + m, այսինքն` աղկացած են արտադրության ծախսերից ն կոնկրետ ապրանքարտադրողի շահույթի մասից (m): Արտադրության ծախքերի ժամանակակից իմաստն արտահայտում է տնտեսական, արտաքին, ներքին, հաստատուն ն փոփոխական, ինչպես նան սահմանային հասկացություններով: Տնտեսական ծախքերն իրենցից ներկայացնում են վճարումներ ն մուտքեր, որոնք տնտեսությունը պարտավոր է կատարել կամ ապահովել ռեսուրսներ մատակարարին նրա համար, որպեսզի շեղի այդ ռեսուրսներն այլընտրանքային արտադրությունում օգտագործելուց: Այս դեպքում դրանք կարող են լինել արտաքին կամ ներքին: Հաստատուն են կոչվում այն ծախքերը, որոնց մեծությունը կախված արտադրության ծավալից չի փոփոխվում: Դրանց են պատկանում արժեթղթերի վճարման պարտավորությունը, ռենտային վճարները, շենքերի ն սարքավորումների ամորտիզացիոն հատկացումների մասը, ապահովագրական մուծումները: Հաստատուն ծախքերը կապված են տնտեսության արտադրական սարքավորումների գոյության հետ ն պետք է վճարվեն, եթե նույնիսկ ոչինչ չի արտադրվում: Փոփոխական ծախքերը այն ծախսերն են, որոնք փոփոխվում են արտադրության ծավալի փոփոխման հետ ն ներկայացնում են հումքի, վառելանյութի, էլեկտրաէներգիայի, տրանսպորտային ծառայությունների, աշխատանքի վարձատրության ծախսերը: Միջին հաստատուն ն միջին փոփոխական ծախքերը որոշում են դրանցից յուրաքանչյուրի գումարի ու արտադրված արտադրանքի համապատասխան քանակի հարաերությամ:

Միջին հաստատուն ծախքերը նվազում են արտադրանքի արտադրության ծավալի աճման դեպքում, իսկ միջին փոփոխական ծախքերն արտադրության սկզում իջնում են, հասնում նվազագույնի, որից հետո սկսում են աճել: Միջին ընդհանուր ծախսերը որոշվում են դրանց գումարի ն արտադրված արտադրանքի քանակի հարաերությամ` Ì Ñ + Ì õÇ ÌÙ = , ²ù

(

)

որտեղ` Ծհ-ն արտադրության հաստատուն ծախսերն են, դրամ, Ծփ-ն` արտադրության փոփոխական ծախսերը, դրամ, Աք-ն` արտադրված արտադրանքի քանակը, ց, տ: Սահմանային կոչվում են այն լրացուցիչ ծախսերը, որոնք կապված են նս մեկ լրացուցիչ միավոր արտադրանքի արտադրության հետ: Դրանք կարող են հաշվարկվել յուրաքանչյուր լրացուցիչ միավոր արտադրանքի համար` արտադրանքի հաջորդ քանակի ընդհանուր ծախսերից արտադրանքի նախորդ ծավալի արտադրության ծախսերը հանելով: Սահմանային ծախսերը (Ծս) կարելի է հաշվարկել հետնյալ անաձնով. ÌÁ Ìë = , ø որտեղ` Ծը-ն արտադրության ընդհանուր ծախսերի փոփոխությունն է, դրամ, Ք-ն` արտադրված ընդամենը արտադրանքի քանակի փոփոխությունը, տ: Ընդհանուր ն փոփոխական ծախքերի տարերությունը ներկայացնում է հաստատուն ծախքերի չափը (ԾհՀԾը-Ծփ): Հետնաար ընդհանուր ծախքերի գումարի փոփոխությունը հավասար է յուրաքանչյուր լրացուցիչ միավոր արտադրանքի փոփոխական ծախքերի գումարի փոփոխությանը: 14.2. Գյուղատնտեսական արտադրանքի արժեքն ու ինքնարժեքը Գյուղատնտեսական արտադրանքի ինքնարժեքի հասկացությունն ու նշանակությունը: Ինքնարժեքն իրենից ներկայացնում է կարնոր տնտեսական կատեգորիաներից մեկը, որը նութագրվում է ապրանքում ներառված անհրաժեշտ հասարակական ծախսերով: Ապրանքադրամական հարաերությունների առկայության պայմաններում, ապրանքի արժեքի հետ մեկտեղ անհրաժեշտություն է առաջանում օգտագործել այնպիսի տնտեսական կատեգորիա, ինչպիսին արտադրանքի ինքնարժեքն է: Արտադրանքի (աշխատանքի, ծառայության) ինքնարժեքն արտադրանքի արտադրության գործընթացում օգտագործված նական ռեսուրսների, հումքի, նյութերի, վառելանյութի, էներգիայի, հիմնական ֆոնդերի, աշխատանքային ռեսուրսների, ինչպես նան արտադրանքի արտադրության ն իրացման վրա ծախսերի արժեքային գնահատումն է: Արտադրանքի (աշխատանքի, ծառայության) ինքնարժեքի որոշումը իրականացվում է գյուղատնտեսական առկա հողատեսքերի, հիմնական ֆոնդերի, նյութական ն աշխատանքային ռեսուրսների առավել արդյունավետ ու նպատակահարմար օգտագործումը նութագրող տվյալների հիման վրա, ընդ որում` աշխատանքի նականոն պայմանների ապահովման, երկրագործության

ն անասնաուծության գիտականորեն հիմնավորված համակարգի ու շրջակա միջավայրի պահպանման պայմաններում: Միավոր արտադրանքի (աշխատանքի, ծառայության) ինքնարժեքի կալկուլյացիան անհրաժեշտ է արտադրության զարգացման ն կատարելագործման նպատակով իրականացվող ագրոտեխնիակական, տեխնոլոգիական, կազմակերպական ն տնտեսական միջոցառումների նախագծման ու իրականացման արդյունավետության որոշման, գների հիմնավորման, շահույթի որոշման ն հարկերի հաշվարկման համար: Արտադրանքի (աշխատանքի, ծառայության) ինքնարժեքի հիմքը կազմում է կենդանի ն անցյալի աշխատանքի ծախսերը: Անցյալի աշխատանքը ձնավորվում է արտադրության միջոցներում, գնահատվում են ձեռքերման փաստացի գներով, իսկ սեփական արտադրության նյութերը` ըստ կոնկրետ ձեռնարկության ինքնարժեքի: Կենդանի աշխատանքը հաշվարկվում է ըստ դրա ֆիզիկական աշխատավարձի չափի, ավելացնելով աշխատուժի վերարտադրության համար ծախսերի մի մասը: Արտադրանքի ինքնարժեքը հանդիսանում է գյուղատնտեսական արտադրության տնտեսական արդյունավետության կարնոր ցուցանիշներից մեկը: Այն ցույց է տալիս, թե ինչ է նստում գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրությունը կոնկրետ տնտեսությանը: Ինքնարժեքում արտացոլվում են տնտեսության տնտեսական գործունեության որակական ցուցանիշները` արտադրական ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությունը, արտադրության տեխնոլոգիայի կազմակերպման վիճակը, գիտության ն առաջավոր փորձի ներդրումը, տնտեսության կառավարման մակարդակը: Արտադրանքի ինքնարժեքի ցուցանիշը կարնոր նշանակություն ունի գյուղատնտեսության արտադրության նպատակահարմար տեղաաշխման, մասնագիտացման հիմնավորման, տնտեսական արդյունավետության որոշման ն գյուղատնտեսության արտադրանքի գների մակարդակի սահմանման համար: Համախառն արտադրանքի ինքնարժեքն իրենից ներկայացնում է արտադրանքի ստացման համար անհրաժեշտ ոլոր արտադրական ծախսերի գումարը: Միավոր արտադրանքի արտադրական ինքնարժեքը որոշվում է որպես արտադրական ծախսերի ն կոնկրետ տեսակի համախառն արտադրանքի ծավալի հարաերակցություն` ² Æ= Í , г որտեղ`Ած-ն արտադրական ծախսերի գումարն է, դրամ, Հա-ն` համախառն արտադրանքի ծավալը, տ, ց ն այլն: Գյուղատնտեսությունում միավոր արտադրանքի ինքնարժեքի հետ մեկտեղ հաշվարկվում է նան ավտոմեքենաներով, տրակտորներով, անող անասունների միջոցով կատարված միավոր առանձին աշխատանքի ինքնարժեքը: Այս դեպքում օգտագործվում են տ-կմ-ի, պայմանական էտալոնային հեկտարի, ձիօրի ինքնարժեքի ցուցանիշները: Բուսաուծությունում ն անասնաուծությունում որոշվում են տվյալ մշակաույսի 1 հա-ի մշակության ու 1 գլուխ անասունի պահվածքի ինքնարժեքը: Արտադրանքի ինքնարժեքի տեսակները: Տնտեսական գործունեության վերլուծության ժամանակ, կախված տնտեսական ովանդակությունից ն ար-

տադրական նշանակությունից, օգտագործվում են գյուղատնտեսական արտադրանքի ինքնարժեքի հետնյալ տեսակները (Գծապատկեր 29): Գծապատկեր 29 Գյուղատնտեսական արտադրանքի ինքնարժեքի տեսակները

Առանձին տնտեսության արտադրանքի կոնկրետ տեսակի անհատական ինքնարժեք Արտադրանքի ճյուղային ինքնարժեք Արտադրական ինքնարժեք Պլանային ինքնարժեք Փաստացի ինքնարժեք

Պլանային ինքնարժեք

Լրիվ (առնտրային) ինքնարժեք

Արտադրանքի ենթադրվող (սպասվող) ինքնարժեք

Փաստացի ինքնարժեք

Արտադրական ինքնարժեքն իրենից ներկայացնում է արտադրանքի ստացման ն պահպանման վայրը հասցնելու հետ կապված ոլոր ծախսերը: Արտադրական ինքնարժեքի մեջ մտնում են նան արտադրության կազմակերպման ն կառավարման հետ կապված ոլոր ծախսերը: Լրիվ կամ առնտրային ինքնարժեքը հաշվարկվում է որպես արտադրանքի արտադրության ն իրացման ծախսերի գումար: 1ց-ի հաշվով արտադրանքի լրիվ ինքնարժեքը իրացման հետ կապված ծախսերի չափով արձր է արտադրական ինքնարժեքից: Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում հաշվարկում են նան արտադրանքի պլանային, փաստացի ն նախնական ինքնարժեքները: Պլանային ինքնարժեքը հաշվարկվում է կոնկրետ արտադրանքի արտադրության ծավալի ն ծախսերի պլանավորման ժամանակ: Այն հաշվարկվում է հիմք ընդունելով արտադրվելիք արտադրանքի ծավալն ու նյութատեխնիկական միջոցների նորմատիվային ծախսի տվյալները: Որոշվում է ինչպես արտադրական, այնպես էլ լրիվ ինքնարժեքի հաշվարկման նորմատիվային տվյալների հիման վրա: Պլանային ինքնարժեքի տարատեսակն է ենթադրվող կամ սպասվող ինքնարժեքը: Այն հաշվարկվում է յուրաքանչյուր տարվա հոկտեմերի 1-ին` առաջին 3 եռամսյակների փաստացի ն 4-րդ եռամսյակի պլանային ծախսերի հիման վրա:

Արտադրանքի փաստացի ինքնարժեքը հաշվարկվում է տնտեսության տնտեսական գործունեության ավարտից հետո` արտադրական հաշվետվության հիման վրա: Պլանային ն փաստացի ինքնարժեքների ծախսերի համեմատությունը թույլ է տալիս սահմանել միջոցների ու աշխատանքի գերածախսը կամ տնտեսումը, նշել արտադրական հետագա գործընթացում արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցմանն ուղղված միջոցառումները: 14.3. Արտադրանքի ինքնարժեքի ծախսերի կազմը ն հաշվարկման մեթոդիկան, հիմունքները Արտադրանքի (աշխատանքի ն ծառայության) ինքնարժեքի հասկացությունը, ծախսերի կազմը ն հաշվարկման օյեկտները: Արտադրանքի արտադրության համար կատարված ծախսերը խմավորվում են` ըստ տարրերի ն հոդվածների, որոնք ձնավորվում են արտադրանքի ինքնարժեքի հաշվարկման օյեկտների հիման վրա, կազմավորվում` ըստ առաջացման վայրի, ինքնարժեքի հաշվառման, պլանավորման ն հաշվարկման օյեկտների: Ծախսերի տարրերի տակ հասկացվում են իրենց տնտեսական ովանդակությամ միասեռ ծախսերը, իսկ հոդվածները ընդգրկում են ծախսեր, որոնք ներառում են մեկ կամ մի քանի տարրեր: Ըստ արտադրության գործընթացին մասնակցելու նույթի ծախսերը աժանվում են հիմնականի ն վերադիրի: Հիմնական ծախսերը անմիջականորեն կապված են արտադրանքի արտադրության հետ, դրանք կարող են լինել ուղղակի ն անուղղակի: Իսկ վերադիր ծախսերը կապված են ստորաաժանումների (արտադրամաս, ֆերմա, վարչական կոլեկտիվներ) կամ ամողջ տնտեսության սպասարկման ն արտադրության կառավարման հետ: Ինքնարժեքի հաշվարկման ժամանակ հիմնական ծախսերի մի մասը ուղղակիորեն կապված են որոշ մթերքների արտադրության հետ ն ուղղակիորեն վերագրվում են տվյալ արտադրանքի ինքնարժեքին` աշխատանքի վարձատրության, վառելիքի, քսայուղերի, սերմերի, կերատեսակների, ցամքարի, պարարտանյութերի, ույսերի ն կենդանիների պաշտպանության միջոցների ն այլ ծախսեր (ըստ հաշվարկման կոնկրետ օյեկտների): Անուղղակի են այն ծախսերը, որոնք հնարավոր չէ ուղղակի վերագրել արտադրանքի որնէ տեսակի ինքնարժեքին (օժանդակ արտադրության, համաարտադրական ն համատնտեսական ծախսեր): Անուղղակի ծախսերը աշխվում են անուղղակի եղանակով, այսինքն` այս կամ այն հատկանիշին համամասնորեն: Արտադրանքի արտադրության համար կատարված ծախսերի խմավորումը կատարվում է ըստ տարրերի ն հոդվածների, որոնք ձնավորվում են արտադրանքի ինքնարժեքի հաշվարկման օյեկտների հիման վրա (Գծապատկեր 30): Ծախսերի դասակարգումը ըստ տարրերի: Արտադրանքի (ծառայության, աշխատանքի) ինքնարժեքը ձնավորող ծախսերը ըստ իրենց տնտեսական ովանդակության խմավորվում են հետնյալ տարրերի` նյութական ծախսեր, աշխատանքի վարձատրություն,

-

սոցիալական կարիքների համար հատկացումներ, հիմնական միջոցների ամորտիզացիա, այլ ծախսեր Գծապատկեր 30 Արտադրանքի ինքնարժեքի հաշվարկման օյեկտները Հացահատիկային մշակաույսեր` - հատիկ, - հատիկաթափոններ: Տեխնիկական մշակաույսեր (շաքարի ճակնդեղ, ծխախոտ ն այլն) Կարտոֆիլ Բաց գրունտի անջարանոցային ն ոստանային մշակաույսեր` - կաղամ, ձմերուկ, սեխ, - արմատապտուղներ (գազար, սեղանի ճակնդեղ, ողկ ն այլն), - սոխ, սխտոր, - պտղաանջարեղեն (լոլիկ, տաքդեղ, ադրիջան, վարունգ), - ընդեղն (ոլոռ, լոի), - հազար (սալաթ), - կանաչի, - սերմեր (միամյա ն ազմամյա մշակաույսեր):

-

Կերային մշակաույսեր` կերի արմատապտուղներ, կանաչ զանգված, խոտ, ծղոտ, սիլոս, սենաժ, հատիկային կեր:

Բազմամյա մշակաույսեր` - պտուղներ (հնդավորներ, կորիզավորներ), - հատապտուղներ (մորի, ելակ, հաղարջ, մոշ), - խաղող, մերձարնադարձային պտուղներ, ընկուզապտուղներ: Տավարաուծություն, խոզաուծություն, ոչխարաուծություն, թռչնաուծություն` - կաթ, - ուրդ, - գոմաղ, - սերունդ, - ձու, - կաշի, - կենդանի քաշաճ, - փետուր, - մորթի:

Առաջին՝ «Նյութական ծախսեր» հոդվածում արտացոլվում են աշխատանքի առարկաների (արտադրությունում օգտագործվող), արտադրական նույթի աշխատանքների ն ծառայությունների ծախսերը: Դրանք են. » սեփական արտադրության ն գնովի սերմեր ն տնկանյութ, առանց դրանց ցանքին նախապատրաստման ն մինչն ցանքատարածություն փոխադրման ծախսերը, » անասուններին ն թռչուններին կերակրման համար սեփական արտադրության ն գնովի անասնակեր, առանց դրանց տեղ հասցնելու ծախսերի, » գյուղատնտեսական այլ արտադրանք - գոմաղ, ցամքար ն ինկուացիայի համար ձու, կենդանի քաշաճ, » օժանդակ արտադրության համար հումքի ն նյութերի ծախսեր, » » կողմնակի ձեռնարկությունների ու կազմակերպությունների կատարած արտադրական նույթի աշխատանքի ն ծառայությունների համար ծախսեր, ջրային տնտեսության կազմակերպությունների ոռոգման համար մատա» կարարած ջրի վճարներ ն այլ ծախսեր: Նյութական ծախսերին վերաերվում են նան արտադրանքի պահպանման ն տեղափոխման ժամանակ նորմայի սահմաններում տեղի ունեցած կորուստները: «Նյութական ծախսեր» տարրում արտահայտված նյութական ռեսուրսները ընդգրկվում են արտադրանքի ինքնարժեքում հետնյալ գնահատմամ (արժեքի վրա առանց լրացուցիչ հարկերի ավելացման). - Անցյալ տարիների սեփական արտադրության - ըստ արժեքի, հաշվառված հաշվեկշռում տարվա սկզին, իսկ ընթացիկ տարվանը` ըստ փաստացի (պլանային) ինքնարժեքի: Տվյալ ձեռնարկության վերամշակող օժանդակ արտադրության համար օգտագործվող սեփական արտադրության գյուղատնտեսական արտադրանքը ստացվող արտադրանքի ինքնարժեքում ընդգրկվում է տարվա ընթացքում՝ փաստացի ինքնարժեքով կամ ներտնտեսային հաշվարկային գներով: Իսկ այն արտադրանքները, որոնք մինչն տարեվերջ հնարավոր չէ հոդվածավորել` ըստ պլանային ինքնարժեքի, տարեվերջում ըստ փաստացի ինքնարժեքի հաշվարկումով: - Գնովի - ելնելով ձեռք երման գնից (ներառելով վարկի ձեռքերման տոկոսների, մատակարարի միջոցով այդ ռեսուրսները տեղ հասցնելու ծախսերը), հավելումներից, կոմիսիոն պարգնատրումներից մատակարար ն ներտնտեսական կազմակերպություններին վճարումներից, ապրանքային իրժաների ծառայության արժեքից, մտցնելով այդ կազմակերպությունների կողմից կատարվող րոքերական ծառայությունները, մաքսային տուրքերը, տրանսպորտային, պահպանման ն տեղ հասցնելու ծախսերը: Երկրորդ, 2. Աշխատանքի վարձատրության տարրում արտացոլվում են տնտեսության հիմնական արտադրական աշխատակազմի աշխատանքի վարձատրության ծախսերը, ներառյալ պարգնատրումները, խրախուսման ն փոխհատուցման վճարումները ն այլն: Հաջորդ` Սոցիալական ապահովագրության հատկացումներ տարրում արտացոլվում են օրենսդրությամ սահմանված պարտադիր հատկացումները

(կենսաթոշակային, զաղվածության ն ժշկական ապահովագրության ֆոնդերին տրամադրվող): Չորրորդ` Հիմնական ֆոնդերի մաշվածության տարրում արտացոլվում են հիմնական արտադրական ֆոնդերի լրիվ վերականգնման, ներառյալ դրանց ակտիվ մասի համար արագացված ամորտիզացիոն հատկացումները: Վերջին` Այլ ծախսեր տարրում ներառվում են` » հարկերը (ներառյալ հողի հարկը), արտայուջետային հատուկ ֆոնդի հատկացումները, » » շրջակա միջավայրի սահմանվածից ավել աղտոտվածության համար վճարումները, հայտնագործությունների ն նորարարական առաջարկությունների համար » պարգնատրումներից կատարվող վճարները, » օրենսդրությամ սահմանված դրույքների սահմաններում անկային վարկերի տոկոսների վճարումները, հակահրդեհային ն պահակային ծառայությունների համար կողմնակի » կազմակերպություններին վճարումները, կադրերի պատրաստման ն վերապատրաստման վճարումները, » հիմնական արտադրական միջոցների վարձակալման վճարները (եթե » կան), » ոչ նյութական ակտիվների հաշվով հատկացումները: Գյուղատնտեսական արտադրության արտադրանքի ինքնարժեքը հաշվարկվում է հետնյալ հաջորդականությամ (Գծապատկեր 31): Արտադրանքի (աշխատանքի, ծառայությունների) արտադրության ն իրացման հետ կապված ծախսերը արտադրանքի ինքնարժեքի պլանավորման, հաշվառման ն հաշվարկման ժամանակ խմավորվում են հետնյալ հոդվածներով (Գծապատկեր 32): Արտադրանքի ինքնարժեքի հաշվարկման ժամանակ ծախսերի աշխման սկզունքները. «Աշխատանքի վարձատրության սոցիալական կարիքների համար հատկացումներ» հոդվածում ընդգրկվում են` փաստացի կատարված աշխատանքի համար աշխատավարձի վճարումները, անվորներին նեղեն ձնով տրված վճարումները, ըստ կանոնադրական հրահանգի խրախուսման նույթի վճարումները, աշխատանքի ռեժիմի ն պայմանների հետ կապված փոխհատուցման նույթի վճարումները, գործող օրենսդրությանը համապատասխան վճարումները հերթական (ամենամյա) ն լրացուցիչ արձակուրդների (փոխհատուցում չօգտագործված արձակուրդի համար), անչափահասների արտոնյալ ժամերի, երեխաներին կերակրելու համար մայրերի աշխատանքում ընդմիջումների, ինչպես նան այն ժամանակի, որը կապված է ժշկական քննության ենթարկվելու, պետական պարտավորությունների կատարման համար: Այս նույն հոդվածում արտահայտվում են նան օրենսդրությամ սահմանված սոցիալական կարիքների համար հատկացումները` սոցիալական

ապահովագրության պարտադիր հատկացումները` կենսաթոշակային ֆոնդին, զաղվածության պետական ֆոնդին ն ժշկական ապահովագրության ֆոնդին: Գծապատկեր 31 Արտադրանքի ինքնարժեքի հաշվարկման հաջորդականությունը Ըստ նշանակության` աշխվում են հիմնական միջոցների պահպանման ծախսերը Հաշվարկվում է հիմնական արտադրությանը ծառայություններ մատուցող օժանդակ ն երկրորդական արդյունաերական արտադրության արտադրանքի ինքնարժեքը Բաշխվում են ոռոգման ն չորացման ծախսերը Բաշխվում են ստորաաժանումների (ֆերմերային), ճյուղային (արտադրամասային) ն համատնտեսական ծախսերը Որոշվում է պլանավորման ու հաշվառման օյեկտների արտադրական ծախսերի ընդհանուր գումարը Հաշվարկվում է ուսաուծական արտադրանքի ինքնարժեքը Հաշվարկվում է անասնաուծական արտադրանքի ինքնարժեքը Հաշվարկվում է անասնագլխաքանակի կենդանի զանգվածի ինքնարժեքը Հաշվարկվում է գյուղատնտեսական արտադրանքի վերամշակման հետ կապված օժանդակ արտադրության արտադրանքի ինքնարժեքը Հաշվարկվում է ուսաուծական ն անասնաուծական ապրանքային արտադրանքի լրիվ ինքնարժեքը՝ արտադրական ինքնարժեքին ավելացնելով իրացման հետ կապված ծախսերը

Գծապատկեր 32 Ծախսերի խմավորումն ըստ հոդվածների Աշխատանքի վարձատրություն ն սոցապահովագրության հատկացումներ Սերմեր, տնկանյութեր Հանքային ն օրգանական պարարտանյութեր Բույսերի ն կենդանիների պահպանման ծախսեր Կերեր Վերամշակման համար հումք Հիմնական միջոցների պահպանում` - նավթամթերք - հիմնական միջոցների մաշվածություն (ամորտիզացիա) - հիմնական միջոցների վերանորոգում Աշխատանքներ ն ծառայություններ Արտադրության ն կառավարման կազմակերպում Վճարումներ վարկերի դիմաց Կորուստ կենդանիների անկումից Այլ ծախսեր «Սերմեր ն տնկանյութ» հոդվածում ներառվում են համապատասխան գյուղատնտեսական մշակաույսերի ն տնկարանի ցանքի (տնկման) համար օգտագործվող սեփական արտադրության ն գնովի սերմերի ու տնկանյութի ծախսերը: Ցանքի համար սերմերի նախապատրաստման, դրանց տեղափոխման ծախսերը սերմերի արժեքի մեջ չեն մտցվում, այլ ծախսերի համապատասխան հոդվածներով վերագրվում են գյուղատնտեսական մշակաույսերին: «Հանքային ն օրգանական պարարտանյութեր» հոդվածում արտացոլվում են հող մտցվող հանքային պարարտանյութերի ծախսերը: Պարարտանյութերի

նախապատրաստման, փոխադրման ն հող մտցնելու ծախսերը տվյալ հոդվածին չեն վերագրվում, այլ վերանորոգվում են գյուղատնտեսական մշակաույսերին՝ համապատասխան հոդվածներով: «Բույսերի ն կենդանիների պաշտպանության միջոցներ» հոդվածին վերագրվում են գյուղատնտեսական մշակաույսերի հիվանդությունների ն վնասատուների, մոլախոտների դեմ պայքարի համար օգտագործվող պեստիցիդների, հերիցիդների, դեֆոլիանտների ն այլ քիմիական, ինչպես նան կենսաանական միջոցների ձեռքերման, պահպանման ծախսերը: Նշված միջոցներով փոշոտման, սրսկման հետ կապված ծախսերն այս հոդվածում չեն արտացոլվում, այլ վերագրվում են համապատասխան մշակաույսերին՝ համապատասխան հոդվածներով: Այս հոդվածում ներառվում են ձեռնարկության միջոցներով ձեռքերման ն անասնաուծության մեջ օգտագործվող կենսապրեպարատների, ուժանյութերի, ախտահանիչների միջոցների արժեքը: «Կերեր» հոդվածում արտացոլվում են սեփական արտադրության ն գնովի կերերի համար ծախսերը (ներառյալ կերախոհանոցի), որոնք առանձին կերերին աշխվում են նրանց զանգվածին համամասնորեն: Կերերի պահեստից ֆերմա տեղափոխման հետ կապված ծախսերը չեն մտնում կերի արժեքի մեջ, այլ ըստ հոդվածների աշխվում են անասնաուծական արտադրանքի արտադրության վրա կատարված ծախսերին: «Հումք» հոդվածում ընդգրկվում են հումքի ձեռքերման համար կատարված ծախսերը, որոնց հիման վրա ձնավորվում է արտադրանքի արտադրությունը կամ դրա արտադրության ժամանակ անհրաժեշտ աղադրիչները: Դրանք են` համակցված կերերի արտադրությունում` հատիկի, հատիկա-խառնուրդների, խոտալյուրի, մզուքի, կերային խմորիչների, զտած կաթի, ոսկրալյուրի, ձկնալյուրի, հանքային նյութերի, միկրոհավելումների ն այլ աղադրատարրերի արժեքը, ալրաղացում` հատիկի արժեքը, անջարեղենի, պտղի, կարտոֆիլի վերամշկման ձեռնարկությունում` անջարեղենի, պտղի, կարտոֆիլի, ընդեղենների, համեմունքների ն այլ արտադրանքների, արժեքը, գինեգործական արտադրությունում` խաղողի, պտղի, ն հատապտղի, գինենյութերի, խտանյութերի, շաքարի, ազմաթոր սպիրտի (ռեկտիֆիկատի), կոնյակի սպիրտի, լիմոնաթթվի ն այլնի արժեքը, անասունների մորթի արտադրամասում` անասունների, թռչունների, գազանների, նապաստակների, կարակուլյան գառների արժեքը, կաթնամթերքի արտադրությունում` կաթի, շաքարի, համեմունքների, մակարդի ն այլ արտադրանքների արժեքը, «Հիմնական միջոցների պահպանության» հոդվածում ընդգրկվում են արտադրությունում անմիջականորեն օգտագործվող հիմնական ֆոնդերի պահպանության ծախսերը: Հիմնական միջոցների պահպանության համար ծախսերի կազմում պլանավորվում ն հաշվարկվում են. հիմնական միջոցները սպասարկող անձնակազմի աշխատանքի վարձատրության համար ծախսերը, սոցիալական կարիքների համար հատկացումները,

-

վառելանյութերի ն քսանյութերի համար ծախսերը, այդ թվում գյուղատնտեսական ն այլ աշխատանքների կատարման, տրակտորների ն ինքնագնաց մեքենաների մի տեղից մյուս տեղ տեղափոխվելու համար օգտագործվող վառելանյութերի ն քսանյութերի արժեքը, տվյալ մշակաույսին կամ անասնատեսակին, անմիջականորեն վերաերվող արտադրության հիմնական միջոցների լրիվ վերականգնման համար կատարվող ամորտիզացիոն հատկացումները, հիմնական միջոցների ոլոր տեսակի նորոգումների (ընթացիկ ն հիմնական) ծախսերը: Բուսաուծության ճյուղում հիմնական միջոցների պահպանության համար ծախսերը (ներառելով վարձակալման գումարը) վերագրվում են առանձին մշակաույսերի արտադրանքի ինքնարժեքին ն անավարտ արտադրության տեսակներին: Անասանուծության ճյուղում հիմնական միջոցների պահպանության համար ծախսերը (ներառելով վարձակալման գումարը), որպես կանոն, վերագրվում են համապատասխան տեսակի ն խմի անասուններին: Մի անասնաշենքում մի քանի խմի կենդանիներ պահելու դեպքում, ըստ իրենց զաղեցրած մակերեսի, այս ծախսերը աշխվում են դրանց միջն համամասնորեն: «Աշխատանքներ ն ծառայություններ» հոդվածում արտացոլվում են արտադրության կարիքներն ապահովող իր ձեռնարկության օժանդակ արտադրությունների ու ծառայությունների ծախսերն ու այդ նպատակի համար այլ կազմակերպությունների ու ծառայությունների վճարման ծախսերը: Գյուղատնտեսական ձեռնարկության օժանդակ արտադրությանն են վերաերվում եռնատար ավտոտրանսպորտը, գազի, ջրի, էլեկտրաէներգիայի ն ջերմություն մատակարարող կազմակերպությունները, նորոգման, մեխանիկական արհեստանոցները ն այլն: «Արտադրության կազմակերպման ն կառավարման հոդվածում արտացոլվում են կատարված ընդհանուր արտադրական (իրենց ձեռնարկության րիգադներում, ֆերմաներում, արտադրամասերում ն ձեռնարկության այլ արտադրական ստորաաժանումներում) ն ընդհանուր տնտեսական ծախսերը: Ընդհանուր արտադրական ծախսերը (րիգադաների, ֆերմաների ն արտադրամասերի) աղկացած են` կառավարման ն սպասարկող անձնակազմի աշխատանքի վարձատրությունից, սոցիալական կարիքների համար հատկացումներից, ամորտիզացիոն հատկացումներից, ընդհանուր ճյուղային նշանակության հիմնական միջոցների պահպանման ն նորոգման ծախսերից, աշխատանքի պաշտպանության ն տեխնիկայի անվտանգության համար միջոցառումների ծախսերից, ցածրարժեք ն արագամաշ առարկաների մաշվածքից, աշխատանքի տրանսպորտային սպասարկման (աշխատողներին աշխատավայր հասցնելու) ծախսերից, այլ ծախսերից, որոնք կապված են ձեռնարկության համապատասխան ճյուղերում արտադրության կազմակերպման ն կառավարման հետ: Բուսաուծությունում, անասնաուծությունում ն այլ արտադրություններում ընդհանուր արտադրական ծախսերի պլանավորումն ու հաշվարկը իրականացվում է առանձին: Այս ծախսերը ներառվում են միայն այն արտադրանքի ինքնարժեքում, որն արտադրվում է տվյալ րիգադում (ֆերմայում), արտադրամասում (այդ թվում՝ ձեռնարկության այլ ստորաաժանումների համար կատար-

վող աշխատանք, ծառայություն): Նշված ծախսերը աշխվում են օյեկտների միջն ընդհանուր ծախսերին համամասնորեն (առանց արտադրության կազմակերպման ու կառավարման ծախսերի), ացառությամ համապատասխան արտադրություններում սերմի, կերերի, հումքի, նյութերի ն կիսաֆարիկատների ծախսերը: Ընդհանուր տնտեսական ծախսերը կապված են ամողջ ձեռնարկության արտադրության կազմակերպման ն կառավարման հետ: Սրա կապակցությամ տարերում են. աշխատանքի վարձատրության` ղեկավար կառավարչական անձնակազմի, գործուղումների, ծառայողական շրջագայությունների, սոցիալական կարիքների, գրասենյակային, տպագրական, փոստային-հեռագրային ծախսեր, ընդհանուր տնտեսական նշանակության հիմնական միջոցների նորոգման համար ծախսեր ն ամորտիզացիոն հատկացումներ, հակահրդեհային միջոցառումների, աշխատանքի պաշտպանության ն տեխնիկայի անվտանգության, ձեռնարկության աշխատողների տրանսպորտային ծառայությունների համար ծախսեր, ձեռնարկության վերակառուցման, հաստիքների կրճատման պատճառով ազատված ն այլ աշխատանքի տեղափոխված աշխատողների աշխատավարձի հաստիքային տարերության ն այլնի համար վճարումները, ձեռնարկության ղեկավարների ն մասնագետների որակավորման արձրացման գտնվելու ընթացքում աշխատանքի վարձատրությունը, ընդհանուր տնտեսական նույթի այլ ծախսեր (աշխատողների հավաքագրման կազմակերպման համար ծախսեր), պրոֆեսիոնալ տեխնիկական ուսումնարանների շրջանավարտների ն երիտասարդ մասնագետների աշխատանքի սկսելուց առաջ արձակուրդի վճարման ծախսերը, արձակուրդի վճարման համար ծախսեր արձրագույն ն միջնակարգ մասնագիտական ուսումնական հաստատությունները ավարտածներին: Ընդհանուր տնտեսական ծախսերը արտադրության տարեր ճյուղերի ն օյեկտների արտադրանքի ինքնարժեքի միջն աշխվում են ընդհանուր ծախսերին համամասնորեն (առանց արտադրության կազմակերպման ն կառավարման ծախսերի), ացառությամ համապատասխան արտադրություններում սերմերի, կերերի, հումքի, նյութերի ն օժանդակ արդյունաերական արտադրությունների կիսաֆարիկատների ծախսերի: «Վարկերի համար վճարումներ»-ում արտացոլվում են անկի կողմից սահմանված տոկոսադրույքով վարկերի համար տոկոսների վճարումները: «Կորուստներ կենդանիների անկումից» հոդվածն իր մեջ ներառում է` մատղաշի, տման տակ դրված հասակավոր անասունների, թռչունների, մեղվաընտանիքների, գազանների, նապաստակների ոչնչացումից առաջացած կորուստները, ացառությամ մեղավոր անձանց կողմից վերականգնման ենթակա ն տարերային աղետներից առաջացած կորուստները: «Այլ ծախսեր» հոդվածում ներառվում են արտադրանքի արտադրության հետ անմիջականորեն կապված ծախսերը, որոնք չէին վերաերվում վերը թվարկված ոչ մի հոդվածի: Հողի համար վճարները հաշվարկվում են սահմանված դրույքների հիման վրա, մտցվում են ինքնարժեքի կազմի «Այլ ծախսեր» հոդվածում՝ զաղեցրած հողատարածությանը համամասնորեն:

«Այլ ծախսեր» հոդվածի մեջ մտնում են` ձեռնարկության կողմից անվորներին տրված մաշված կոշիկների ն արտահագուստի համար արված ծախսերը, - անասունների տակը փռելու համար ծղոտի, ցամքարի ծախսերը, - անասունների արհեստական սերմնավորման ծախսերը, - ֆերմայի ցանկապատման ծախսերը, - ամառային ճամարների շինարարության ն պահպանության ծախսերը, - նոր արտադրական հզորությունների շահագործման, գործարկման կարգավորման հետ կապված ծախսերը: Այլ ուղղակի ծախսերը, որպես կանոն, ուղղակիորեն վերաերվում են համապատասխան գյուղատնտեսական մշակաույսերին (մշակաույսերի խմերին), անասունների տեսակներին, օժանդակ արտադրության արտադրանքին ն այլ արտադրություններին: Արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցման ուղիները: Գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների արդյունավետ գործունեության կարնոր պայմանը հանդիսանում է արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցումը (Գծապատկեր 33): Գծապատկեր 33

-

Գյուղատնտեսական արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցման ուղիները Արտադրության համալիր մեքենայացման ն ավտոմատացման ներդրում, նոր մեքենաների ու սարքավորումների կիրառում Արտադրության ֆոնդատարության իջեցում (հիմնական արտադրական միջոցների, շենքերի ն սարքավորումների արդյունավետ օգտագործում) Արտադրության նյութատարության իջեցում (նյութատեխնիկական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործում) Արտադրության կազմակերպման ն կառավարման ծախսերի կրճատում Ռեսուրսա-էներգիախնայող տեխնոլոգիաների ներդրում Աշխատանքի կազմակերպման ն նյութական խրախուսման կատարելագործում Մեքենայացման զարգացում ն արտադրության համակենտրոնացման արձրացում Գյուղատնտեսական մշակաույսերի երքատվության ն անասունների մթերատվության արձրացում Գյուղատնտեսական արտադրանքի որակի արելավում ն կորուստների կրճատում

ԳԼՈւԽ 15. ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԳՆԵՐԸ ԵՎ ԳՆԱԳՈՅԱՑՈւՄԸ

15.1. Գների հասկացությունը ն գործառույթները (ֆունկցիաները) 15.2. Գյուղատնտեսական արտադրանքի գների համակարգը 15.3. Գնագոյացման կատարելագործումը 15.1. Գների հասկացությունը ն գործառույթները (ֆունկցիաները) Գինը ձեռնարկության (կազմակերպության) հիմնական ցուցանիշներից մեկն է: Այն ապրանքի արժեքի դրամական արտահայտությունն է: Նրա հիմքում դրված են ապրանքի արտադրության հասարակական անհրաժեշտ աշխատանքի ծախսումները (արտադրանքի լրիվ ինքնարժեքը): Այն սահմանվում է՝ հաշվի առնելով արտադրության ն իրացման պայմանները: Շուկայական տնտեսության պայմաններում, գինը որոշում է արտադրության ծավալը ն կառուցվածքը, նյութական ն դրամական հոսքերի շարժը, ի վերջո՝ նակչության կենսամակարդակը: Յուրաքանչյուր ձեռնարկատեր, սահմանելով ապրանքի գինը, այն օգտագործում է որպես վճարման միջոց` իր նպատակին հասնելու համար: Այս առումով գնային մեխանիզմի դերը ձեռնարկության համար անվիճելի է: Մյուս կողմից, փորձը ցույց է տվել, որ կազմակերպությունն, անկախ շուկայում իր գրաված դիրքից, չի կարող գին սահմանել առանց դրա հնարավոր հետնանքները վերացնելու, մրցության գնային ն ոչ գնային ձները հաշվի առնելու: Գիտականորեն հիմնավորված գնային քաղաքականությունը հանդիսանում է ձեռնարկության (կազմակերպության) հաջող գործունեության կարնոր պայման: Ձեռնարկությունը ոչ միայն ուղղակիորեն սահմանում է արտադրանքի (ծառայության) գինը, այլն ստեղծում է գնագոյացման իր համակարգը, որտեղ ընդգրկում են արտադրվող արտադրանքի ծախքերի տարերությունները, սպառողների գնողունակության հնարավորությունները, տարեր ռեգիոնների պահանջարկի առանձնահատկությունները, արտադրանքի սպառման սեզոնայնությունը ն այլ գործոններ: Գինը սերտորեն փոխկապակցված է ապրանքադրամական մյուս ոլոր կատեգորիաների (ապրանք, փող, արժեք, ինքնարժեք, կապիտալ, տոկոս, պահանջարկ, առաջարկ ն այլն) հետ ն որոշիչ դեր է կատարում շուկայական հարերությունների զարգացման, նակչության կենսամակարդակի արձրացման ապահովման ն տնտեսության կայունացման գործընթացներում: Գին կատեգորիայի՝ այդ համընդհանուր հատկանիշի դերն ու նշանակությունն ակնառու է հակապես թողարկվող արտադրանքի անվանացանկի ու տեսականու ընդլայնման, աշխատանքի հասարակական աժանման խորացման պայմաններում, եր տնտեսական համակարգում շարունակաար զարգանում են արտադրողների տնտեսական կապերը միմյանց ն սպառողների միջն, եր նոր նույթ ն ովանդակություն են ձեռք երում պահանջարկի ու առաջարկի օրենքները: Այն, որ այսօր անվանի տնտեսագետները (Վ.Պետտի, Ա. Սմիթ, Դ. Ռիկարդո) շուկայական տնտեսությունը դիտարկում են որպես գներով կարգավորվող տնտեսական համակարգ, իսկ գները` այդ մեխանիզմը հավասարակշռող անիվ, հանրահայտ է: Սակայն, ապրանքադրամական հարաերություններին ներկա-

յացվող որակական պահանջների աճին զուգընթաց, ակնհայտ դարձավ նան գների պետական կարգավորման անհրաժեշտությունը: Այլապես գները կզրկվեն մեխանիզմը հավասարակշռող անիվի իրենց դերից: Հետնաար, կարգավորվող համակարգում հավասարակշռող անիվի դեր կատարող գների տնտեսական նշանակությունն այն է, որ դրանք դառնում են կարնոր ազդակ շուկայի ոլոր, հատկապես` տնտեսավարող սույեկտների ն պետության համար` անհրաժեշտ որոշումներ ընդունելու, տնտեսական ու ֆինանսական, վարկային ն հարկային քաղաքականությունները փոփոխելու, նոր արեփոխումներ կատարելու գործում: Կազմակերպության գնային քաղաքականությունը համարվում է նրա տնտեսական, ֆինանսական, շուկայական, առնտրական գործունեության կարնոր ուղղությունը, նրա գնային ստրատեգիան ու տակտիկական դիրքորոշումները: Գնային ստրատեգիան` դա գնագոյացման նագավառում նպատակային դիրքորոշումներն են, որոնք սահմանվում են կազմակերպության ղեկավարության կողմից, իսկ տակտիկան դա գնային քաղաքականության գծով ընթացիկ միջոցառումներն են` պայմանագրերի կատարման, գների փոփոխման նեգատիվ հետնանքները վերացնելու ն այլն: Այն ձեռք է երվում գների նկատմամ զեղչեր կիրառելու, գնային ձնափոխումներ կատարելու միջոցով: ճիշտ սահմանված գնային քաղաքականությունն արտացոլում է շուկայի ոլոր մասնակիցների (վաճառողների ու գնորդների, միջնորդների, մարքեթոլոգների, մենեջերների, սեփականատերերի) պահանջները: Մյուս կողմից, այն խում է ֆինանսական քաղաքականության, սպառողների, հարկային մարմինների շահերից ն համապատասխանում է արդյունաերական ցիկլի ընթացիկ փուլերի պահանջներին, ձեռնարկության իրավական ու արոյա-էթիկական նորմերին ն առաջին հերթին, կողմնորոշվում է դեպի գնորդների պահանջմունքների ավարարմանը: Գնագոյացումը` դա գների ձնավորման գործընթաց է ամողջ տնտեսության մասշտաով: Այն հետազոտում է գների շարժի ն փոփոխման օրինաչափությունները շուկայի տարեր ձների պայմաններոմ, դրանց օգտագործման անհրաժեշտությունը միկրոտնտեսական ն մակրոտնտեսական ցուցանիշների հաշվարկման, պահանջարկի ու առաջարկի հարաերակցության կարգավորման, սոցիալ-տնտեսական ծրագրերի մշակման, ապրանքադրամական հարաերություններին նորոշ օրինաչափությունների ացահայտման նպատակով: Հիմնական խնդիրն է` ծախսային ն նորմատիվային, ինչպես նան դեդուկտիվ ն ինդուկտիվ մեթոդների պահանջների համապատասխան հետազոտել արտադրության կազմակերպման համար անհրաժեշտ ռեսուրսների արդյունահանման, փոխադրման հետ կապված ծախսերը, տնտեսական քաղաքականության, հատկապես հարկային քաղաքականության հիմնահարցերը, դրանց հիման վրա ձնավորվող ռեսուրսների ն պատրաստի արտադրանքի մեծածախ ու մանրածախ գները: Նշված մեթոդների կիրառումը կարնոր է հիմնավորված գների ձնավորման համար, որոնք էական նշանակություն ունեն տարեկան ն հեռանկարային ծրագրերի մշակման, առանձին սոցիալ-տնտեսական ծրագրերի միջն հաշվեկշռվածության ապահովման, շուկայի ինքնակարգավորման մեխանիզմների ռացիոնալացման ն նակչության կենսամակարդակի ավարարման անհրաժեշտ նախադրյալների ստեղծման գործում:

Ձեռնարկության (կազմակերպության) գնային քաղաքականությունը` ազմապլանային հասկացություն է: Այն ներառում է արտադրվող արտադրանքի (ծառայության) գնի սահմանման, ձնավորման սկզունքների ն մեթոդների կիրառման համալիր մոտեցումներ: Գնի սահմանումն իր մեջ ամփոփում է հետնյալ փուլերը` 1. գնագոյացման խնդիրների հարցադրում, 2. պահանջարկի որոշում, 3. ծախսերի որոշում, 4. մրցակիցների ապրանքների ն գների վերլուծություն, 5. վերջնական գնի որոշում: Գնագոյացման մեխանիզմը ն գների տնտեսական ովանդակությունը ճիշտ ներկայացնելու համար կարնոր նշանակություն ունի գների հիմնական ֆունկցիաների ուսումնասիրությունը: Գները հիմնականում կատարում են` հաշվառման ն կարգավորման, խթանման, աշխման ն վերաաշխման, պահանջարկի ն առաջարկի հարաերակցության կարգավորման ֆունկցիաները: 1. Գների հաշվառման կամ չափիչ ֆունկցիան հնարավորություն է տալիս համապատասխան հաշվարկների միջոցով որոշել սպառողական տարեր արժեքներ ունեցող ապրանքների արտադրության վրա կատարված հասարակայնորեն անհրաժեշտ աշխատանքային ծախսումները: Ներկայումս, շուկայական հարաերությունների պայմաններում գնի այս ֆունկցիան վերածվում է նորմատիվայինի, որպեսզի արտահայտի պլանային ժամանակահատվածում արտադրության որոշակի, անփոփոխ ու համադրելի արդյունք ն նութագրի այն ծախսերը, որոնք անհրաժեշտ են հասարակությանը՝ այդ արտադրանքի թողարկման համար: 2. Գների խթանիչ ֆունկցիան ցանկացած պայմաններում պահանջարկին ն առաջարկին համապատասխան տնտեսության արտադրության կազմակերպման խնդիրը ուղեկցվում է արտադրության տնտեսական խթանման, որոշակի շահույթի ստացման, աշխատանքների նյութական շահագրգռվածության արձրացման անհրաժեշտությամ: Այս խնդիրների լուծման ապահովման գործում առանձնահատուկ նշանակություն ունի գների խթանիչ ֆունկցիան: Գների այս ֆունկցիայի տնտեսական էությունն այն է, որ կոչված է խթանելու վերարտադրության գործընթացի ոլոր կողմերը: Գների խթանող ֆունկցիան դրսնորվում է նան սպառման գործընթացի խթանումը կազմակերպելու ժամանակ: 3. Գների աշխման ն վերաաշխման ֆունկցիայի էությունն այն է, որ ազատ շուկայական գների մեխանիզմին, դրանց կազմին ու կառուցվածքաին համապատասխան իրականացվում է համախառն ազգային արդյունքի ն ազգային եկամտի աշխումն ու վերաաշխումը: Գների աշխման ն վերաաշխման ֆունկցիայի ստեղծված արդյունքները աշխվում են արտադրողների, սպառողների ն պետության միջն: Գներն իրենց այդ ֆունկցիայով, փաստորեն, հանդես են գալիս որպես աշխման ն վերաաշխման միջոց: 4. Գների պահանջարկի ն առաջարկի հարաերակցության կարգավորման ֆունկցիայի դերը ն նշանաությունը հատկապես ցայտուն ձնով է դրսնորվում շուկայական տնտեսությունում, որտեղ պահանջարկի ն առաջարկի միջն հավասարակշռությունը կարգավորվում է ազատ շուկայական գների միջոցով:

Ազատ մրցակցության ն ձեռնարկատիրական գործունեության պայմաններում իրականացվող սոցիալ-տնտեսական արեփոխումները հաճախ հանգեցնում են պահանջարկի ն առաջարկի հարաերակցության անհամապատասխանության: Նման դեպքում տեղի է ունենում գների շեղում արժեքից, քանի որ շուկայական գների համար հիմք են ծառայում ոչ միայն ապրանքների արժեքը, այլն օգտակարությունը, նակչության վճարունակ պահանջարկը ն առաջարկին այն համապատասխանեցնելու անհրաժեշությունը: Նման պայմաններում առանձին ապրանքների գների շեղումը արժեքից փոխադարձաար մարում են միմյանց ն ստեղծվում է այնպիսի իրավիճակ, որ հասարակության մասշտաով գների գումարը հավասարվում է արժեքին: Շուկայական տնտեսության անցման փուլում գնալով մեծանում է շուկայական գների ֆունկցիաների նշանակությունը պահանջարկի ն առաջարկի հարաերակցության կարգավորման գործում: 15.2. Գյուղատնտեսական արտադրանքի գների համակարգը Ցանկացած երկրում, անկախ տնտեսական մեխանիզմի ձնից ու ովանդակությունից, կապված արտադրողական ուժերի զարգացման, արտադրության նոր ճյուղերի առաջացման, նոր արտադրատեսակների յուրացման, սպասարկման ոլորտի ընդլայնման ն ապրանքաշրջանառության տարեր ձների առկայության հետ, գործում են գների տարեր տեսակներ, որոնց ամողջությունը ներկայացնում է գների համակարգը: Կենտրոնացված վարչահրամայական մեխանիզմի պայմաններում գների համակարգում ներառում էին արդյունաերական արտադրանքի մեծածախ գները, սպառման առարկաների մանրածախ գները. գյուղատնտեսական արտադրանքների գնման գները, փոխադրումների սականգերը (տարիֆները), զանազան ծառայությունների սակագները ն այլն: Գնագոյացման նոր քաղաքականության արմատական տարերությունը նախկին քաղաքականությունից այն է, որ, նախ` պետությունը հրաժարվեց կենտրոնացված գների սահմանման կարգից, երկրորդ` գնագոյացման մեխանիզմը սկսեց գործել հարկային նոր քաղաքականության պայմաններում ն երրորդ` հարկային նոր քաղաքականությունը տարածվեց սեփականության տարեր ձների վրա հիմնված, արտադրական ն ոչ արտադրական գործունեություն ծավալող ձեռնարկությունների վրա: Գների նոր համակարգը ներառում է ազատ (պայմանագրային) կարգավորող, մեծածախ, մանրածախ, համադրելի, գնման, երաշխավորված, գրավադրման, տրանսֆերտային, արտերային ն ազիսային գների տեսակները (Գծապատկեր 34): Շուկայական տնտեսության պայմաններում, գների այս շարքում լայնորեն կիրառվում են նան միջազգային ն տեղեկատվական գները: Միջազգային գները կիրառվում են ապրանքի ներկրման կամ արտահանման պայմաններում: Տեղեկատվական գները արտացոլում են անցած ժամանակահատվածում տվյալ արտադրանքի կամ մի ուրիշ մատակարարի կողմից սահմանված գործարքի համար, փաստացի գների մակարդակը: Կախված գյուղատնտեսական արտադրության առանձնահատկություններից, գյուղատնտեսության մեջ գործում են նան սեզոնային գներ:

-

-

-

-

-

-

ըստ ճյուղերի ն իզնեսի ոլորտի արդյունաերական ապրանքների մեծածախ գներ, շինարարական արտադրանքի մեծածախ գներ, տրանսպորտի սակագներ (տարիֆներ), սպառողական ապրանքների մեծածախ գներ, ծառայությունների սակագներ, ապրանքների արտահանման ն ներմուծման գներ

-

-

գներն ըստ պետության մասնակցության աստիճանի` շուկայական, ազատ, մոնոպոլային, դեմպինգային, հաստատագրված, սահմանային, տեղական, համաշխարհային

-

-

-

-

-

-

-

-

ըստ գնագոյացման ստանդարտների` ձեռնարկության մեծածախ գներ, արտադրության մեծածախ գներ, աց թողնման գներ, գնման գներ, մանրածախ գներ, ազիսային գներ, գործոնային գներ, սեզոնային գներ, պայմանագրային գներ -

-

-

-

-

-

-

ըստ տեղ հասցնելու եղանակի` «ֆրանկո-մատակարարման պահեստ», «ֆրանկոուղարկողի կայարան», «ֆրանկոուղարկողի վագոն», «ֆրանկո-նշանակման կայարան», «ֆրանկո-սպառողի պահեստ», «ֆրանկո-օդանավակայան», «ֆրանկո-նավակայարան» գներ

¶Ý»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Á

ըստ գնային տեղեկատվության նույթի` - արժույթային գներ, - որսայական գներ, - փաստացի գործարքների գներ, - տեղեկատվական գներ, գնային ինդեքսներ, - րուտտո-գին, - նետտո-գին, - սահուն գներ

ըստ գնահատման օյեկտի - արտադրանքի (ապրանքի) գին, - աշխատանքի գին, - ծառայության գին, - ունեցվածքի գին, - իզնեսի գին, - ֆիրմայի գին, - հազվագյուտ իրերի անհատական գին, - առաջարկի գին, - պահանջարկի գին

Գծապատկեր 34

Գծապատկեր 35 Գների համակարգը շուկայական պայմաններում

Ազատ (պայմանագրային). գներ, որոնք սահմանվում են գնորդի ու ապրանքարտադրողի տնտեսական շահերը հաշվի առնելու համաձայն ն որոշվում են պահանջարկի ու առաջարկի կառուցվածքի միջոցով:

Կարգավորող. գներ, որոնց մակարդակը, շարժը ն կարգը կարգավորվում են պետության կողմից:

Մեծածախ.

գներ, որոնց միջոցով արտադրող կազմակերպություններն արտադրանքն իրացնում են պատվիրատու կազմակերպություններին:

Մանրածախ. արտադրանքի իրացման գներ մանրածախ առնտրում` անկախ նրանից, թե ով է գնորդը:

Համադրելի. գներ, որոնք կիրառվում են արտադրանքի ֆիզիկական ծավալի, ապրանքաշրջանառության ն այլ համադրելի ցուցանիշների շարժի չափման համար:

Գնման. գներ, որոնցով պետությունն արտադրանք է գնում իր կարիքների համար:

Երաշխավորված (պաշտպանիչ). գներ, որոնցով արտադրանք է գնվում պետական ֆոնդի համար:

Գրավադրման. գներ, որոնք կիրառվում են գրավադրման միջոցով արտադրանք գնելիս:

Տրանսֆերտային. գներ, որոնք կիրառվում են անդրազգային միությունների շրջանակներում արտադրանքի մատակարարման հաշվարկներ կատարելիս: Բարտերային (ապրանքափոխանակային). գներ, որոնք կիրառվում են գյուղատնտեսական արտադրանքն արդյունաերական փոխանակելու ժամանակ:

արտադրանքով

Բազիսային. գներ, որոնք կիրառվում են ելակետային նախնական գործարքների ժամանակ ն ճշգրտվում են զեղչերի կամ վերադիրների միջոցով:

Հանրապետությունում հողի սեփականաշնորհման գործընթացի իրականացման շնորհիվ լուծարվեցին նախկին գյուղատնտեսական ձեռնարկությունները ն կազմակերպվեցին գյուղացիական, գուղացիական կոլեկտիվ ն պետական կոլեկտիվ տնտեսություններ: Դա նշանակում է, որ գյուղատնտեսության նագավառում ձնավորվեցին ոլորովին նոր արտադրական հարաերություններ, որոնք լայն հնարավորություններ ստեղծեցին ազատ գնագոյացման համար: Գյուղատնտեսական մթերքների ազատ գների մակարդակը կարգավորվում է գյուղացիական տնտեսության ն վերամշակող ձեռնարկության միջն նախապես պայմանագրային հարաերությունների միջոցով: Սակայն միշտ չէ, որ այդ կարգավորումը իրականացվում է արդյունավետ ձնով: Բանն այն է, որ վերամշակող ձեռնարկությունները ձգտում են որքան հնարավոր է ցածր գներով կնքել պայմանագրեր, որը ոչ միշտ է ձեռնտու գյուղացիական տնտեսություններին: Այդ պատճառով, ինչպես ցույց է տալիս նախորդ տարիների փորձը, ավական դժվարություններ են առաջանում փոխշահավետ պայմանագրային հարաերությունների ձնավորման գործում: Գյուղատնտեսական արտադրանքի ազատ գնման գների հաշվարկման համար ելակետ են ընդունվում գյուղացիական տնտեսությունների կողմից արտադրության նպատակով կատարված ընդհանուր ծախսերը, ինչպես նան այդ տնտեսությունների արտադրական գործունեության տնտեսական խթանման հնարավորությունները Ազատ գնման գները կարգավորելիս պետք է հաշվի առնվեն ինչպես դրանց միասնականությունը տվյալ տարածքում, այնպես էլ առանձին տարածքների նակլիմայական պայմանների առանձնահատկությունները: Այսինքն` ազատ գները, որոնք կարգավորվում են պետության կողմից, պետք է տարերակվեն ըստ գոտիների աշխվածության ն ըստ սեզոնայնության: Գյուղատնտեսական արտադրանքի գնման գները կարգավորելիս պահանջվում է հաշվի առնել նան դրանց որակական հատկանիշները: Ելնելով ազատ գնման գների պետական կարգավորման պահանջներից ն հաշվի առնելով գյուղացիական տնտեսությունների ն վերամշակող արտադրության տնտեսական խթանման շահերը, նպատակահարմար է առավել կարնոր գյուղատնտեսական արտադրանքի գնման գների սահմանումը կառավարության կողմից: Ազատ ն պետականորեն կարգավորվող սակագների տարերությունը նախկինում գործող սակագներից ոչ միայն այն է, որ վերջիններս սահմանվում էին կենտրոնացված կարգով ն ներկայացնում էին լրիվ ինքնարժեքի ն շահույթի գումարը, այլն նրանով, որ ներկայումս դրանք, ացի ինքնարժեքից ն շահույթից, ներառում են նան ավելացված արժեքի հարկը: Այն դեպքում, եր առնտրային կազմակեպություններն ապրանքները ձեռք են երում մեծածախ առնտուր իրականացնող, մթերող ն առնտրագնման ձեռնարկություններից: Ազատ շուկայական ացթողման գները հաշվարկվում են հետնյալ ձնով`

²´¶Ø = (²´¶² - ²²Ð) + ØìÎì+ ²²ÐØ,

որտեղ` ԱԲԳՄ-ն` մատակարարների կողմից արտադրանքի ացթողման գինն է, ԱԲԳԱ-ն` արտադրողների կողմից իրացվող արտադրանքի ացթողման գինը,

ԱԱՀՄ-ն` մատակարարող-իրացնող կազմակերպության կողմից հաշվարկված ԱԱՀ-ն է: Ազատ ացթողման գների մակարդակը առանձին խում արտադրանքների դեպքում հաշարկելիս պահանջվում է հաշվի առնել նան ակցիզային հարկի գումարը: Ակցիզային հարկով հարկվող ապրանքների ազատ ացթողման գինը (ԱԲԳ) հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով` ²´¶ = ² Þض+²ÎÐ + β² Ð + ØìÎì , որտեղ` ԱՇՄԳ-ն` ազատ շուկայական մեծածախ գինն է, ԱԿՀ-ն` ակցիզայի հարկի գումարն է, ԿԱԱՀ-ն` կազմակերպության ԱԱՀ-ն է: Իրավաանական անձի կարգավիճակ ունեցող ձեռնարկությունների համար ակցիզային հարկի գումարը հաշարկելիս նախ որոշվում է ացթողման գինը`

(²Ø¶ %) : ( - ² ÐÎ ¹ñáõÛù³ã³õÇÁ)

Եթե ընդունենք, որ միավոր արտադրանքի ազատ մեծածախ գինը (ինքնարժեք + շահույթ) կազմում է 4200դրամ, ակցիզային հարկի դրույքաչափը ացթողման գնի նկատմամ` 409, ապա ացթողման գինը կկազմի 7000դրամ (4200«100/100-40): Ակցիզային հարկի գումարը ազատ ացթողման գնի նկատմամ կկազմի 2800դրամ (7000«40/100): Իրավաանական անձի կարգավիճակ չունեցող ձեռնարկությունները, կազմակերպությունները, ինչպես նան քաղաքացիները ակցիզային հարկի տարեկան գումարը հաշարկում են`

²ÎÐ

º-ìÐ  ²²Ð¸ ˜ ²Îи,

որտեղ` Ե-ն` եկամուտն է, ներառյալ` ԱԱՀ ն ԱԿՀ, ՎՀ-ն` վերամշակման համար հումք (կիսաֆարիկատներ) գնված ենթաակցիզային ապրանքների արժեքը (ներառյալ հարկերի գումարը)` վերջնական արտադրանքի վրա ծախսված մասով, ԱԱՀԴ-ն ավելացված արժեքի հարկի դրույքաչափն է: Ազատ մեծածախ գները այն վերջնական գներն են, որոնցով կատարվում է սպառման ապրանքների իրացումը նակչությանը: Ազատ մանրածախ գները ձնավորվում են ազատ մեծածախ ացթողման ն ազատ գնման գների հիման վրա, միաժամանակ հաշվի առնելով առնտրային կազմակերպությունների կողմից կատարվող ծախսերը, շահույթի ստացման գումարները, այսինքն` առնտրական վերադիրները կամ զեղչերը, ինչպես նան ավելացված արժեքի հարկը: Ազատ մանրածախ գինը (ԱՄԳ) հաշվարկվում է` հիմք ընդունելով արտադրանքի ձեռք երման արժեքը, առնտրական կազմակերպության կողմից կատարվող շրջանառության ծախսերը, շահույթը, ինչպես նան առնտրական կազմակեպության կողմից վաճառվող ավելացված արժեքի հարկը: Համաձայն գործող հրահանգի, առնտրային վերադիրները հաշվարկվում են ավելացված արժեքի հարկը ներառող գների նկատմամ, իսկ ավելացված արժեքի հարկը որոշվում է հարկվող շրջանառության 16,67 դրույքաչափով:

Ազատ մանրածախ գինը (ԱՄԳ) հաշվարկվում է հետնյալ կերպ. ²Ø¶ = ²´¶+²² Ð + ²Îì , որտեղ` ԱԿՎ-ն` առնտրային կազմակերպությունների վերադիրն է: Աղյուսակ 14 Սպառողական ապրանքների առանձին տեսակների տարեկան միջին գները ն սակագները, դրամ/կգ Ապրանքների  անվանումը Տավարի միս 1426,8 1533,2 1551,1 1582,4 1613,3 Ոչխարի միս 1348,6 1423,3 1438,6 1687,0 1978,8 Խոզի միս 1895,4 1815,5 1618,9 2542,1 2419,5 Թռչնի միս 1158,0 1231,8 1286,0 1231,2 1336,4 Եփած երշիկ 1283,8 1295,4 1307,3 1416,3 1540,1 Կիսաապխտած 1574,0 1606,5 1675,7 1956,7 2097,8 երշիկ Թարմ ձուկ «Սիգ» 938,2 1138,9 2095,2 2172,5 2574,0 Կենդանական յուղ 1634,1 1630,7 1768,7 2331,9 2355,4 Բուսական յուղ, լ 653,1 606,5 662,0 929,2 647,2 10 Կաթ, լ 278,2 285,8 295,7 303,8 326,4 11 Պանիր «Չանախ» 1327,4 1335,7 1402,9 1455,6 1461,2 12 Ձու, տասնյակ 533,4 543,4 578,0 558,9 516,3 13 Շաքարավազ 249,8 309,4 266,9 242,3 287,6 14 Թեյ հնդկական 3264,2 3306,7 3323,7 3531,9 3821,4 Ցորենի ալյուր 216,4 208,7 229,4 324,1 289,5 արձր տեսակի Հաց ցորենի 298,6 297,0 327,4 411,9 376,1 ալյուրից /տ 17 Բրինձ 349,0 354,1 362,4 497,8 607,5 18 Կարտոֆիլ 126,7 197,2 235,0 155,4 116,7 19 Խնձոր 350,6 401,5 459,4 372,9 368,2 Բեռնափոխադրումների ազատ սակագների հիմքում ընկած է փոխադրումների ինքնարժեքը: Խիստ կարնոր է փոխադրումների տարիֆային տարերակումն ըստ տրանսպորտի աշխատանքի պայմանների, մասնավորապես, ըստ եռների տեսակների, շարժակազմի արագության ն փոխադրման հեռավորության ու մասշտաների: Դա հնարավորություն կընձեռնի արդյունավետ տնտեսական կապերի ստեղծման ն եռնաշրջանառության նվազագույն ծախսումներով եռնափոխադրումների ծավալի աճի ապահովման համար: Մյուս ծառայությունների գծով ազատ սակագների մակարդակը որոշելիս հաշվի է առնվում այդ ծառայություննեի վրա կատարված ծախսերի ընդհանուր մակարդակը, այսինքն` լրիվ ինքնարժեքը, շահույթը ն ավելացված արժեքի հարկը: Գների սեզոնային շարժը: Գյուղատնտեսական արտադրության առանձնահատկություններն իրենց հետքն են թողնում գնային հարաերությունների զարգացման վրա ժամանակի մեջ: Բուսաուծության արտադրանքի առանձին

տեսակների իրացման ընթացքում գնային տարերությունները նորոշվում են առանձին ժամանակահատվածներում որոշակի առաջարկով ն պահանջարկով: Հետնաար տեղի է ունենում գների սեզոնային շարժ: Այսպես, օրինակ, սպիտակագլուխ կաղամի պահանջարկը հնարավոր է ավարարել ինչպես ընթացիկ արտադրության հաշվին (հուլիս-հոկտեմեր), այնպես էլ պահեստային ֆոնդերի (հոկտեմեր-մայիս ամիսների): Տվյալ իրավիճակը նորոշ է ոչ միայն պարերաար մատակարարվող արտադրանքի համար, այլ նան այն արտադրանքի, որը տարվա ընթացքում ունի տարեր արտադրական ծախսեր: Օրինակ, կաթի գները արտադրության ժամանակաընթացքում փոխվում են տարեր չափով` ամենաարձր գները ձմեռային շրջանում, իսկ ամենացածրը` ամռանը: Գների ցիկլային դինամիկան: Ագրարային արտադրանքի համար, սեզոնային գործոնների հետ մեկտեղ գների անհավասարության դինամիկան կարող է պայմանավորված լինել կամ փուլերով, կամ պատահականությամ: Գների փուլային դինամիկան իրենից ներկայացնում է գների պարերաար կրկնվող շարժ, մեկ տարուց ավելի տնող փուլի երկարությամ: Այն կարող է առաջանալ հետնյալ պատճառներով` Միանվագ խոշոր ներդրումների անհրաժեշտությամ: Ագրարային ոլոր» տում դա նկատվում է տեխնիկայի ձեռքերման, շենքերի շինարարության, ազմամյա տնկիների օգտագործման ընթացքում: Վերակողմնորոշվելը նոր արտադրությանը կամ մասնագիտացման փոփոխութունը երում է կոնկրետ արտադրանքի շուկայական ոչ ավականաչափ արձր առաջարկի ն նրա գնի փոփոխմանը: Գների փոփոխումից առաջացած առաջարկի տատանումներով: Դա տեղի է » ունենում արտաքին ազդեցությամ ստեղծված հավասարակշռվածության խախտման, ինչպես նան արտադրողի կողմից գների փոփոխման դեպքում: Բացի դա, առաջարկի տատանման նախադրյալներ կարող են լինել ապրանքների մատակարարման տարեր ռեակցիաները կարճաժամկետ, միջնաժամկետ ն երկարաժամկետ շրջաններում գների փոփոխման նկատմամ: » Շուկայական իրադրությունով պայմանավորված գների տատանումներն ագրարային ոլորտում: Համեմատած արտադրական այլ ոլորտների հետ, ագրարային սեկտորն ավելի քիչ է ենթակա շուկայական իրադրության ազդեցությունը: Սննդամթերքի պահանջարկն ավելի դանդաղ է նվազում, քան այլ տեսակի ապրանքներինը ն ծառայություններինը: Որպես կանոն, ագրարային ոլորտը հարմարվում է իրադրության տատանումներին, գների փոփոխման միջոցով: Ագրարային գների պատահական տատանումներն ի հայտ են գալիս նական պայմանների ազդեցության ներքո, գյուղատնտեսական արտադրանքի առաջարկի փոփոխման պատճառով: Գյուղատնտեսական մշակաույսերի երքատվության տատանումները երում են արտադրանքի հիմնական տեսակների առաջարկի գնի փոփոխմանը: Գնագոյացման մեթոդները - Պրակտիկայում գոյություն ունի ապրանքների ն ծառայություննների գնագոյացման մի քանի մեթոդ շուկայական պայմաններում (Գծապատկեր 36)` Գնագոյացում ծախսերի միջին մակարդակով գումարած շահույթ, » » Անվնասաերության ապահովումը ն նպատակային շահույթի ստացումը,

» »

Գնի սահմանումը՝ ելնելով արտադրանքի ռեալ արժեքից, Գնի սահմանումը, միջին ընթացիկ գնի մակարդակի հիման վրա: Գծապատկեր 36 Գնագոյացման մեթոդները շուկայական պայմաններում Ծախսերի միջին մակարդակի ն շահույթի գումարի հիման վրա գների սահմանում. հիմնված է արտադրանքի ինքնարժեքի չափանշված հավելագնի ավելացման վրա, ընդ որում` անտեսվում է արտադրանքի պահանջարկը շուկայում: Անվնասաերության ապահովում ն նպատակային շահույթի ստացում. հիմնված է իրացման ծավալների տարեր մակարդակների ժամանակ ընդհանուր ծախսերի ն սպասվելիք հասույթների համադրման վրա: Ըստ արտադրանքի իրական արժեքի` գների սահմանում. հիմնված է արտադրանքի գների կոնկրետ մակարդակի նկատմամ գնորդների վերաերմունքի վրա: Ընթացիկ գների միջին մակարդակի հիման վրա գների սահմանում. ապրանքարտադրողը հիմք է ընդունում մրցակիցների գները ն ուշադրություն չի դարձնում սեփական ծախսերին կամ արտադրանքի պահանջարկին:

Գնագոյացման ամենահասարակ ձնը կայանում է արտադրանքի ինքնարժեքի վրա գնի որոշակի ստանդարտ հավելում կատարելու մեջ: Հավելումների չափերը տատանվում են լայն սահմաններում, կախված ապրանքի տեսակից: Տվյալ մեթոդի թերությունը կայանում է նրանում, որ արտադրողները հիմնականում ղեկավարվում են արտադրության ծախսերով ն հաշվի չեն առնվում ապրանքների ն ծառայությունների պահանջարկը շուկայում: Գների հաշվարկման մեթոդիկան, հաշվի առնելով անվնասաերության ապահովումը ն շահույթի ստացումը, հիմնվում է ընդհանուր ծախսերի (հաստատուն ն փոփոխական) ն սպասվելիք մուտքերի համեմատության վրա՝ իրացման ծավալի տարեր մակարդակի դեպքում: Այս դեպքում սահմանվում է ապրանքների թողարկման ծավալի ն գնի այնպիսի կապակցում, որն ապահովում է ձեռնարկության անհրաժեշտ շահույթի ստացումը: Ապրանքի ռեալ արժեքի հիման վրա, գնի սահմանման հիմնական գործոն են հանդիսանում ոչ թե արտադրական ծախսերը, այլ գնորդների ռեակցիան արտադրանքի գնի կոնկրետ չափի վրա: Դրա համար օգտագործվում են գնորդների վրա ազդելու հատուկ ձներ ն հայտնաերում արժեքավոր տվյալներ գնորդի մասին: Միջին ընթացիկ գների մակարդակի հիմքի վրա գնագոյացման դեպքում ապրանքարտադրողը հիմք է ընդունում մրցակիցների գինը ն գործնականում

ուշադրություն չի դարձնում սեփական ծախսերի կամ ապրանքների ու ծառայությունների պահանջարկի վրա: Այս դեպքում շուկայում գները կողմնորոշվում են առաջարկով, որը մատակարարում է արտադրանքի էական զանգվածը: Գյուղատնտեսության նյութատեխնիկական ռեսուրսների մատակարարման ն ծառայությունների մատուցման ժամանակ գնագոյացման կարգավորումը նպատակահարմար է իրականացնել վերափոխումների հիման վրա: Քանի որ առնտրամիջնորդական կազմակերպությունների հավելումները թանկացնում են արտադրական միջոցները 25-50 ն ավելի տոկոսով, անհրաժեշտ է սահմանել հավելումների սահմանային մակարդակը, միաժամանակ նրանից հանելով ավելացած արժեքի հարկը ն տարերակված վերադիրներն ըստ արտադրության միջոցների տեսակների` կախված ապրանքների շրջանառության իրական ծախսերից: Տեխնիկայի մատակարարները դրա վճարը պետք է ստանան միայն սպառողին այն իրացնելուց հետո, ինչը պահանջում է վերացնել կանխավճարը: Գյուղատնտեսությունում գնագոյացումը կոչված է օժանդակելու արտադրության խթանմանը ն արտադրանքի եկամտաերությանը: Նրա հիմքում պետք է դնել գյուղական ապրանքարտադրողների իրավունքը՝ իրացնելու իրենց արտադրանքը պահանջարկի ն առաջարկի հարաերությամ որոշվող գներով: 15.3. Գնագոյացման կատարելագործումը Ագրոարդյունաերական համալիրի զարգացման վրա պետական գնային ն ֆինանսա-վարկային քաղաքականությունը պետք է ուղղված լինի այնպիսի կարնոր խնդիրների լուծման վրա, ինչպիսիք են` - Երկրի սննդամթերքներով ինքնաապահովման խթանումը ն պետության պարենային անվտանգության հասնելը, - Գյուղատնտեսության ն արդյունաերության միջն համարժեքային հարաերություններ ապահովումը, - Ագրոարդյունաերական համալիրի առաջին ն երրորդ ոլորտներում մենաշնորհի ացասական ազդեցության նվազեցումը գյուղատնտեսության վրա, - Գյուղատնտեսության ոլորտի արտադրողների եկամուտները ապահովելը, ընդլայնված վերարտադրություն ապահովման մակարդակով, - Գիտատեխնիկական առաջընթացի նվաճումների օգտագործմանը, արտադրության արդյունավետության աճին, աշխատանքի արտադրողականության արձրացմանը սատարելը, - Պետության ներսում միասնական տնտեսական տարածքի կազմակերպումը, մերձավոր ն հեռավոր արտասահմանյան շուկաներ դուրս գալը: Անհրաժեշտ է գնային ն ֆինանսավարկային մեխանիզմների սերտ փոխկապակցվածությունը, քանզի գյուղատնտեսական արտադրողներին միայն դրանց զուգակցումը կարող է ապահովել անհրաժեշտ եկամուտներ՝ նորմալ ընթացիկ գործունեության ն ընդլայնված վերարտադրության համար: Շուկայական տնտեսությունում գնային հարաերությունները պետք է հիմնվեն հետնյալ սկզունքների վրա (Գծապատկեր 37)` Ագրոարդյունաերական համալիրում ծախսերը ն գների համակարգը ձնավորվում են`

-

գյուղատնտեսությունում օգտագործվող նյութատեխնիկական ռեսուրսների ն ծառայությունների ձեռքերման փուլում, գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության ն իրացման փուլում, գյուղատնտեսական արտադրանքի վերամշակման փուլում, առնտրում: Գծապատկեր 37 Գնային հարաերությունների սկզունքները շուկայական տնտեսությունում Գների պետական կարգավորման հետ ազատ գնագոյացման զուգակցում Պահանջարկի ն առաջարկի փոխազդեցությամ հավասարակշռված գների կազմավորում Գյուղատնտեսական արտադրանքի ն գյուղատնտեսության համար արդյունաերական արտադրանքի գների համարժեքության պահպանում Առաջարկի գների հաշվարկման ժամանակ նորմատիվային մեթոդների կիրառում Ապրանքարտադրողների եկամուտների այնպիսի մակարդակի ապահովում, որը ավարարում է ընդլայնված վերարտադրություն իրականացնելիս Գյուղատնտեսության արդյունավետության արձրացում ն արտադրության ծախսերի իջեցում Գների տարերակում ըստ արտադրանքի որակի ն իրացման ժամկետների Գյուղատնտեսությունում գիտատեխնիկական առաջընթացի խրախուսում Պայմանագրային ու ֆինանսավարկային հարաերությունների փոխադարձ կապի համապատասխանեցում

Ներկայումս գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության ծախսերի գերակշռող մասը կազմում են նյութատեխնիկական ռեսուրսները:

ԳԼՈւԽ 16. ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐՈւԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՐԴՅՈւՆԱՎԵՏՈւԹՅՈւՆԸ

16.1. Գյուղատնտեսական արտադրության տնտեսական արդյունավետության էությունը 16.2. Տնտեսական արդյունավետության գնահատումը 16.3. Գյուղատնտեսական արտադրության տնտեսական արդյունավետության արձրացման ուղիները 16.1. Գյուղատնտեսական արտադրության տնտեսական արդյունավետության էությունը Արտադրության տնտեսական արդյունավետության հասկացությունը: Յուրաքանչյուր հասարակության տնտեսական առաջընթացի հիմքում ընկած է հասարակական արտադրության տնտեսական արդյունավետության արձրացումը: Արտադրության արդյունավետությունը որոշվում է. արտադրության հասարակական ձնով, արտադրության նպատակային ուղղվածությամ, տվյալ համակարգում գոյություն ունեցող արտադրության առանձնահատուկ գործոններով ն արդյունքով: Արդյունավետության վերին սահմանը հանդիսանում է գոյություն ունեցող ռեսուրսների առավել ռացիոնալ օգտագործման դեպքում հասարակական ն անձնական պահանջների ավարարումը: Տարերվում են արտադրության տնտեսական ն սոցիալ-տնտեսական արդյունավետություն: Սոցիալ-տնտեսական արդյունավետությունն իրենից ներկայացնում է ի հաշիվ արտադրվող արտադրանքի նակչության պահանջմունքի ավարարման աստիճանը: Այն նս ուղղված է նակչության կենսամակարդակի արձրացմանը, մարդու ազատ ժամանակի ավելացմանը ն այլն: Արտադրության արդյունավետության տնտեսական ն սոցիալական կողմերը չի կարելի հակադրել մեկը մյուսին: Դրանք գտնվում են օրգանական միասնության մեջ: Գյուղատնտեսական արտադրության արդյունավետությունը արդ տնտեսական կատեգորիա է: Նրանում արտահայտվում են հասարակական արտադրության կարնոր կողմերից մեկը` արդյունքայնությունը: Վերջնական արդյունքի նութագրման ժամանակ անհրաժեշտ է տարերել արդյունք ն տնտեսական արդյունավետություն հասկացությունները: Արդյունքը, դա գյուղատնտեսության մեջ անցկացվող այս կամ այն միջոցառման արդյունքն է: Այսպես, պարարտանյութի կիրառումը արտահայտվում է երքատվության արձրացման տեսքով: Սակայն ստացվող արդյունքը պատկերացում չի տալիս պարարտանյութի կիրառման ձեռնտու լինելու մասին: Միայն մի արդյունքով չի կարելի դատել այս կամ այն միջոցառման անցկացման նպատակահարմարության մասին: Այս հարցի առավել լրիվ պատասխան տալիս է տնտեսական արդյունավետության ցուցանիշը, եր համեմատվում են արտադրության արդյունքը նյութադրամական միջոցների ծախսերի հետ: Տնտեսական արդյունավետությունը ցույց է տալիս արտադրության միջոցների ն կենդանի աշխատանքի կիրառումից ստացված վերջնական օգտակար արդյունքը, այլ խոսքով, ամողջական ներդրումների հաստատումը:

Գյուղատնտեսության մեջ դա միավոր տարածության հաշվով կենդանի ն առարկայացած աշխատանքների նվազագույն ծախսերով առավելագույն քանակի արտադրանքի ստացումն է: Գյուղատնտեսության մեջ իրականացվող այս կամ այն միջոցառման որակի գնահատման սահման հանդես է գալիս տնտեսական արդյունավետությունը: Ամողջ ժողտնտեսության տնտեսական արդյունավետության սահման հանդիսանում է նակչության մեկ շնչի հաշվով ազգային եկամտի ծավալը: Ազգային եկամուտը, դա ոչ միայն մարդկանց պահանջմունքի ավարարման աղյուրն է, այլն արտադրության հետագա ընդլայնման ն կատարելագործման աղյուրը: Գյուղատնտեսության մեջ արդյունավետության սահման հանդիսանում է կենդանի ն առարկայացված նվազագույն ծախսերով զուտ եկամտի (համախառն եկամտի) ավելացումը: Այն ձեռք է երվում ի հաշիվ հողային, նյութական ն աշխատանքային ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործման: Տնտեսական արդյունավետության տեսակները - Արտադրության արդյունքը ծախսերի հետ համեմատելու համար հաշվարկում են տնտեսական արդյունավետության հետնայլ տեսակները (Գծապատկեր 38) Գծապատկեր 38

¶ÛáõÕ³ïÝï»ë³Ï³Ý ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý ïÝï»ë³Ï³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ï»ë³ÏÝ»ñÁ ¶ÛáõÕ³ïÝï»ëáõÃÛ³Ý, áñå»ë ÅáÕïÝï»ëáõÃÛ³Ý ×ÛáõÕÇ, ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝ (×ÛáõÕ³ÛÇÝ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝ) îÝï»ëáõÃÛ³Ý ·ÛáõÕ³ïÝï»ë³Ï³Ý ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝ Ü»ñïÝï»ë³Ï³Ý ëïáñ³³Å³ÝáõÙÝ»ñÇ ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝ ²é³ÝÓÇÝ ·ÛáõÕ³ïÝï»ë³Ï³Ý ×ÛáõÕ»ñÇ (áõë³áõÍáõÃÛ³Ý, ¹³ßï³í³ñáõÃÛ³Ý, ³Û·»·áñÍáõÃÛ³Ý, ³Ý³ëݳáõÍáõÃÛ³Ý) ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝ ¶ÛáõÕ³ïÝï»ë³Ï³Ý Ù߳ϳáõÛë»ñÇ ¨ ³ñï³¹ñ³ÝùÇ ï»ë³ÏÝ»ñÇ (óáñ»Ý, ϳñïáýÇÉ, ³Ýç³ñ»Õ»Ý, ß³ù³ñÇ ×³Ïݹ»Õ, ϳÃ, ÙÇë ¨ ³ÛÉÝ) ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝ ²é³ÝÓÇÝ ïÝï»ë³Ï³Ý ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ (³·ñáï»ËÝÇϳϳÝ, Ù»ÉÇáñ³ïÇí, ½ááï»ËÝÇϳϳÝ, ³Ý³ëݳáõͳϳÝ, ׳ñï³ñ³·Çï³Ï³Ý ¨ ³ÛÉÝ) ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝ -

ժողտնտեսական արդյունավետություն, գյուղատնտեսական արտադրության արյունավետություն,

-

տնտեսության արտադրության արդյունավետություն, առանձին ճյուղերի (անասնաուծություն, ուսաուծություն) արդյունավետություն, ներտնտեսային ստորաաժանումների (րիգադ, ֆերմա, օղակ) արդյունավետություն, առանձին մշակաույսերի արտադրության ն արտադրանքի (հացահատիկ, կարտոֆիլ, անջարեղեն, կաթ, միս ն այլն) արդյունավետություն, միջոցառման արդյունավետություն (ոռոգման, քիմիացման, գիտատեխնիկական առաջընթացի): Այս ոլոր արդյունավետությունները անխուսափելիորեն կապված են իրար հետ: Գյուղատնտեսության մեջ վերջնական տնտեսական արդյունավետությունը կախված է ոլոր ռեսուրսների ռացիոնալ ն խնայողաար օգտագործումից, արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցումից ն աշխատանքի արտադրողականության արձրացումից: 16.2. Տնտեսական արդյունավետության գնահատումը Տնտեսական արդյունավետության ցուցանիշները - Գյուղատնտեսության տնտեսական արդյունավետության որոշման համար անհրաժեշտ են արտադրության գործընթացի վրա ազդող տարեր գործոններն արտացոլող կոնկրետ ցուցանիշներ: Գյուղատնտեսական արտադրության տնտեսական արդյունավետության գնահատման ժամանակ անհարժեշտ է հաշվի առնել վերջնական արդյունքի վրա ազդող գործոնների առանձնահատկությունները: Միայն համակարգված մոտեցումն է հնարավորություն տալիս անցկացել համալիր վերլուծություն ն կատարել ճիշտ եզրակացություն գյուղատնտեսական արտադրանքի տնտեսական արդյունավետության արձրացման հիմնական ուղիների վերաերյալ: Գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը նութագրվում է նեղեն ն արժեքային ցուցանիշների համակարգով: Ելակետային են համարվում նեղեն ցուցանիշները` գյուղատնտեսական մշակույսերի երքատվությունն ու գյուղատնտեսական կենդանիների մթերատվությունը: Սակայն նեղեն ցուցանիշներն արտացոլում են ձեռք երված արդյունավետության միայն մի կողմը` քանակը: Տնտեսական արդյունքի արտացոլման համար անհրաժեշտ է նան աշխատանքի ծախսերի ընդհանուր չափը, որոնք ապահովել են տվյալ երքատվության կամ անասունների մթերատվության մակարդակը: Բերքատվության ն անասունների մթերատվության նույն մակարդակը կարելի է ապահովել տարեր քանակի աշխատանքի ն միջոցների ծախսերի պայմաններում: Դեռ ավելին, միննույն երքատվության դեպքում կարող է ստացվել տարեր որակի արտադրանք, որն ազդում է արտադրության արդյունավետության վրա: Որպեսզի ստացվի արտադրության նյութադրամական միջոցների ծախսերի ու արդյունքի չափակցելի մեծություն, արտադրված արտադրանքի ծավալը վեր է ածվում արժեքային արտահայտության: Արժեքային ցուցանիշներն ունեն ոչ միայն հաշվարկային, այլն տնտեսական նշանակության, քանի որ դրանք մասնակցում են ապրանքադրամական հարաերությունների զարգացմանը,

իսկ արտադրանքի գինը շուկայում հանդես է գալիս ապրանքի որակում: Գյուղատնտեսական արտադրության տնտեսական արդյունավետության հիմնական արժեքային ցուցանիշներն են` համախառն եկամուտը, զուտ եկամուտը ն շահույթը: Տնտեսական արդյունավետության ցուցանիշների որոշման մեթոդիկան Տնտեսական արդյունավետության (ՏԱ) կարնոր ցուցանիշներն են` համախառն արտադրանքի (ՀԱ), համախառն եկամտի (ՀԵ), զուտ եկամտի (ԶԵ) ն շահույթի (Շ) հարաերությունը կենդանի ն առարկայացված աշխատանքային ծախսումների գումարին. ՀԱ ՀԵ ԶԵ Շ , ՏԱ , , ,

ԱԾ ՀԱՖ˜Գ ֆ ԱԾ ՀԱՖ˜Գ ֆ ԱԾ ՀԱՖ˜Գ ֆ ԱԾ ՀԱՖ˜Գ ֆ

որտեղ` ԱԾ-ն արտադրական ծախսերն են, դրամ ՀԱՖ-ը` հիմնական արտադրական ֆոնդերի արժեքն է (դրամ), որոնցում տեղ է գտել անցյալի առարկայացած աշխատանքը, դրամական արտահայտությամ: Գֆ-ն` ֆոնդերի արդյունավետության գործակիցն է: Համախառն եկամուտը կենդանի աշխատանքով նոր ստեղծված արդյունքի արժեքն է: Այն որոշում են համախառն արտադրանքի արժեքից հանելով նրա վրա կատարված նյութական ծախսերը (ՆԾ): Այն աղկացած է երկու մասից (աշխատավարձից ու զուտ եկամտից):

к = в - ÜÌ Գյուղատնտեսության մեջ համախառն եկամտի մեծությունը կախված է արտադրվող արտադրանքի ծավալից, դրա գնից ն նյութական ծախսերի մեծությունից: Համախառն եկամուտի մեծությունը վկայում է արտադրության միջոցներում առարկայացած ն կենդանի աշխատանքային ծախսերի օգտագործման արդյունավետության մասին: Տնտեսությունը կարող է տնօրինել միայն նոր ստեղծված արժեքը, այսինքն` համախառն եկամուտը, որը աղկացած է երկու մասից: Առաջին մասը հանդիսանում է աշխատուժի վերարտադրության հիմքը կամ այլ խոսքով ասած, ծառայում է աշխատանքով իր համար ստեղծված պահանջարկի եկամուտներ: Այն աշխատողներին ապահովում է անհրաժեշտ կենսամակարդակ ն նյութական ու կուլտուրական արեկեցություն: Հետնաար, այն ոչ այլ ինչ է, քան աշխատավարձի ֆոնդ: Համախառն եկամտի մյուս մասը ստեղծվում է լրացուցիչ աշխատանքով ն օգտագործվում է հիմնականում կուտակման նպատակով՝ արտադրության հիմնական միջոցների ն նյութական շրջանառու ֆոնդերի ավելացման, ընդլայնված վերարտադրության, հասարակական ռեսուրսների ն ապահովագրական պաշարների կազմավորման համար: Զուտ եկամուտը հավելյալ աշխատանքով ստեղծված արդյունքի արժեքն է, որը հաշվարկվում է համախառն արտադրանքի արժեքից հանելով նրա վրա կատարված ծախսերը կամ համախառն եկամտից (ՀԵ) հանելով աշխատուժի վերարտադրության հետ կապված ծախսերը (Ավ). ¼º = в - ²Ì,

ϳ٠¼º = к-² í

Զուտ եկամուտը հանդիսանում է հետագա ընդլայնված վերարտադրության ն հասարակական պահանջարկի ֆոնդի աճի հիմնական աղյուրը: Տարերում

են ստեղծված ն իրացված զուտ եկամուտ: Իրացված զուտ եկամուտը համապատասխանում է տնտեսության շահույթին (Շ): Տարերում են շահույթի հետնյալ տեսակները` հաշվեկշռային, հաշվապահական, գործընթացային, արտադրանքի իրացումից շահույթ, տնտեսական, մաքուր: Հաշվեկշռային շահույթն իրենից ներկայացնում է արտադրանքի ն այլ իրացումների արդյունքում իրացման գործընթացների եկամուտների ն ծախսերի սալդոյից: Հաշվապահական շահույթը, դա գյուղատնտեսական արտադրանքի եկամուտների ն դրա վրա կատարված ծախսերի տարերությունն է: Տնտեսական գործունեության արդյունքում ստացվող շահույթը, մինչն տոկոսների ն հարկերի հաշվառումը, կոչվում է գործընթացային: Իրացումից ստացված շահույթն իրենից ներկայացնում է գործող գներով հաշվարկված արտադրանքների, առանց արժեքի վրա ավելացվող հարկերի, իրացումից ստացվող հասույթի ն ակցիզային, գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության ու իրացման վրա կատարված ծախսերի տարերություն: Տնտեսական շահույթը, դա հաշվետու ժամանակահատվածում ապրանքարտադրողների ազիսայինի համեմատ կապիտալի հավելաճն է: Մաքուր շահույթը հաշվարկվում է որպես հաշվեկշռային շահույթի ն հարկերի միջն տարերություն: Շահույթը (Շ) որոշվում է ապրանքային արտադրանքի իրացումից ստացված հասույթից (Հ) հանելով դրա լրիվ ինքնարժեքը (Իլ) Շ Հ-Իլ Շահույթ ունեցող ձեռնարկությունը համարվում է շահութաեր: Որքան արձր է շահույթի զանգվածը, այնքան մեծ են ընդլայնված վերարտադրության հնարավորությունները: Շահույթի զանգված ասելով հասկանում են իրացվող զուտ եկամտի ընդհանուր գումարը: Շուկայական տնտեսության պայմաններում շահույթը հաշվարկվում է արտադրանքի իրացումից ստացված հասույթից հանելով ավելացրած արժեքը (որը հարկային համակարգի միջոցով մուծվում է պետական յուջե) ն իրացման վրա կատարված ծախսերը: Այն արտահայտվում է հետնայլ անաձնով` Շ Հ - ԱԱ  Իլ ,

Հ

որտեղ` Հ-ն արտադրանքի իրացումից ստացված հասույթն է, դրամ, ԱԱ-ն` ավելացրած արժեքի հարկի գումարն է, որը հարկվում է, դրամ, Իլ-ն` արտադրանքի լրիվ կամ առնտրական ինքնարժեքն է, դրամ: ճյուղի համեմատական տնտեսական արդյունավետության հիմնական ցուցանիշն է հանդիսանում մարժենալ եկամուտը: Այն հաշվարկվում է որպես արտադրանքի իրացումից ստացված հասույթի ն ուղղակի փոփոխական ծախսերի տարերություն: Բուսաուծության մեջ ուղղակի փոփոխական ծախսերի մեջ են մտնում այնպիսի նյութական ծախսեր, ինչպիսիք են` սերմերը, պարարտանյութերը, ույսերի պաշտպանության միջոցները, վառելանյութերը, քսայուղերը, էլեկտրաէներգիայի, տեխնիկայի ընթացիկ նորոգման, արտադրանքի նախնական մշակման, արտադրանքի իրացման հետ կապված ծախսերը ն այլ նյութական ծախսեր: Անասնաուծության մեջ ուղղակի փոփոխական ծախսերի մեջ մտնում են անասնահոտի վերարտադրության, անասնակերի գնման, սերմ198

նավորման, դեղանյութերի, վառելանյութերի, քսայուղերի, էլեկտրաէներգիայի, ջրի, ցամքարի, ընթացիկ նորոգումների, արտադրանքի իրացման վրա կատարվող ն այլ նյութական ծախսեր: Մարժինալ եկամուտը լինում երկու ձնի: Առաջին կարգի մարժենալ եկամուտը որոշվում է իրացված արտադրանքի արժեքից ուղղակի փոփոխական ծախսերը հանելով, իսկ երկրորդ կարգի մարժենալ եկամուտը հաշվարկվում է որպես առաջին կարգի մարժենալ եկամտի ն սեզոնային ն ժամանակավոր աշխատողների աշխատանքի վարձատրության ու սոցիալական կարիքների համար հատկացումների տարերություն: Մարժինալ եկամուտը, որպես տնտեսական արդյունավետության ցուցանիշ օգտագործում են գյուղատնտեսության առանձին ճյուղերի արտադրանքի արտադրության ու տեխնոլոգիաների ընտրության ն համեմատության ժամանակ: ճյուղի հարաերական կամ նախընտրելի արդյունավետության որոշման հետ միասին, կարնոր նշանակություն ունի նան ացարձակ տնտեսական արդյունավետության հաշվարկը, որը նութագրվում է ստացվող շահույթի չափով: Ձեռնարկության տնտեսական արդյունավետության ցուցանիշներից կարնորագույն կատեգորիա է հանդիսանում շահութաերությունը: Այն արտահայտում է ձեռնարկության եկամտաերությունն ու շահութաերությունը: Եկամտաերությունը հանդիսանում է համախառն արտադրանքի արժեքի մի մասը, որը մնում է դրա արտադրության վրա կատարված ծախսերը փոխհատուցելուց հետո: Շահութաերությունում արտահայտվում են ոչ միայն կենդանի աշխատանքի, այլն անցյալ աշխատանքի, արտադրանքի իրացման, արտադրության կազմակերպման ն դրա կառավարման ծախսերի գումարը: Տարերում են շահութաերության երկու տեսակ` ժողտնտեսական ն տնտհաշվարկային: Առաջինը որոշվում են ստեղծվող զուտ եկամտի ողջ մեծությամ, երկրորդը` անմիջականորեն իրացված ձեռնարկության կողմից: Առանձին տեսակի արտադրանքի, ճյուղերի ն ողջ տնտեսության արտադրության համեմատական տնտեսական արդյունավետության նութագրման համար շահույթի ացարձակ մեծության որոշումը ավարար չէ: Անհրաժեշտ է ստացվող շահույթը համադրել արտադրական ծախսերի հետ: Այդ նպատակի համար օգտագործում են հարաերական ցուցանիշ՝ շահութաերության մակարդակը, որն արտահայտում է շահույթի ն արտադրանքի արտադրության ն իրացման հետ կապված նյութական ու աշխատանքային ծախսումների հարաերությունը, տոկոսային արտահայտությամ: Այն հաշվարկվում է հետնյալ անաձներով` ԶԵ Շ Եմ ˜ 1009, Շմ ˜ 1009 ԱԾ Իլ որտեղ` ԶԵ-ն զուտ եկամուտն է, դրամ, Շ-ն արտադրանքի իրացումից ստացված շահույթն է, դրամ, Իլ-ն` արտադրանքի լրիվ ինքնարժեքը, դրամ, Եմ-ն եկամտաերությունն է ըստ զուտ եկամտի, Շմ-ն շահութաերության մակարդակը: Շահութաերության մակարդակը ցույց է տալիս արտադրանքի արտադրության ն իրացման հետ կապված մեկ դրամ նյութական ն աշխատանքային ծախսումների հաշվով ստացված շահույթի չափը:

Արտադրական ֆոնդերի օգտագործման արդյունավետության նութագրման համար որոշում են շահույթի նորման: Այն իրենից ներկայացնում է արտադրանքի իրացումից ստացված շահույթի հարաերությունը հիմնական ն շրջանառու ֆոնդերի միջին տարեկան արժեքին, արտահայտած տոկոսներով: Շ ˜ 1009 Շն

ՀԱՖ  ՇՖ

Տնտեսության տնտեսական արդյունավետությունը նութագրելիս օգտագործում են նան այլ կողմնակի ցուցանիշներ, որոնցից են` աշխատանքի արտադրողականության, արտադրանքի ինքնարժեքի, ֆոնդերի, ինվեստիցիաների ն կապիտալ ներդրումների արդյունավետության ցուցանիշները: 16.3. Գյուղատնտեսության տնտեսական արդյունավետության հիմնական ցուցանիշները Ներկա պայմաններում, գյուղատնտեսության զարգացման ամենակարնոր խնդիրներիից մեկը հանդիսանում է ճյուղի արդյունավետության արձրացումը: Արտադրությունը - դա արդ տնտեսական կատեգորիա է, որում արտացոլվում են գործող տնտեսական օրենքներն ու արտահայտում ձեռնարկության գործունեության կարնոր կողմերը` դրա արդյունքայնությունը: Գյուղատնտեսության տնտեսական արդյունավետության նութագրման ժամանակ օգտագործվում են նեղեն ն արժեքային ցուցանիշների համակարգը: Արդյունավետության նեղեն ցուցանիշ հանդես են գալիս գյուղատնտեսական մշակաույսերի երքատվությունն ու անասունների մթերատվությունը: Բնեղեն ցուցանիշները հիմք են հանդիսանում տնտեսության արժեքային ցուցանիշների` համախառն ն ապրանքային արտադրանքի, համախառն ն զուտ եկամտի, շահույթի ն շահութաերության հաշվարկման համար (Գծապատկեր 39): Գծապատկեր 39 Գ/տ արտադրության տնտեսական արդյունավետության ցուցանիշները

Բնեղեն Մշակաույսերի երքատվությունը

Համախառն եկամուտ

Անասունների մթերատվությունը

Զուտ եկամուտ

100 հա գյուղ. պիտանի հողերի հաշվով համախառն արտադրանքը

Արժեքային

Շահույթ

Շահութաերության մակարդակ

Համախառն արտադրանքը (ՀԱ) դա որոշակի ժամանակահատվածում (ամիս, եռամսյակ, կիսամյակ, տարի) արտադրված արտադրանքի քանակն է նեղեն կամ արժեքային արտահայտությամ, իսկ ապրանքային արտադրանքը` իրացման ոլոր ուղիներով վաճառած արտադրանքն է: Համախառն եկամուտը (ՀԵ)` համախառն արտադրանքի այն մասն է, որն ստեղծվել է կենդանի աշխատանքով, այսինքն այն իրենից ներկայացնում է նոր ստեղծված արդյունքը: ՀԵ ՀԱ - ՆԾ , որտեղ` ՆԾ-ն նյութական կամ անցյալի առարկայացված ծախսերն են: Զուտ եկամուտը (ԶԵ) համախառն արտադրանքի այն մասն է, որն ստեղծվում է հավելյալ աշխատանքով: Այն իրենից ներկայացնում է համախառն արտադրանքի արժեքի ն արտադրական ծախսերի կամ դրա ինքնարժեքի տարերությունը. ԶԵ ՀԱ - ԱԾ, Զուտ եկամուտը կարելի է հաշվարկել նան համախառ եկամուտից հանելով աշխատանքի վարձատրությունը. ԶԵ ՀԵ-Ա վարձ Տնտեսագիտական հետազոտություններում տարերում են ստեղծված ն իրացված զուտ եկամուտ: Իրացված զուտ եկամտի մի մասը համապատասխանում է ձեռնարկության շահույթի մեծությանը: Հետնաար, եթե զուտ եկամուտը հաշվարկվում է համախառն արտադրանքի աշխման ժամանակ, ապա շահույթը (Շ)՝ արտադրանքի իրացումից ստացված հասույթի ն դրա լրիվ ինքնարժեքի միջն եղած տարերությամ. Շ Հ-ԱԻլ որտեղ` Հ-ն` արտադրանքի իրացումից ստացված հասույթն է, դրամ ԱԻլ-ն`ապրանքային արտադրանքի լրիվ ինքնարժեքն է: Գյուղատնտեսական արտադրության տնտեսական արդյունավետության ընդհանրացնող ցուցանիշը հանդիսանում է շահութաերության մակարդակը: Այն հաշվարկվում է արտադրանքի իրացումից ստացված շահույթի ն լրիվ ինքնարժեքի հարաերությամ` Շ Շմ ˜ 1009 Իլ Այս ցուցանիշներն օգտագործում են, ինչպես ամողջ գյուղատնտեսության տնտեսական արդյունավետության, այնպես էլ ճյուղի, առանձին արտադրանքի արդյունավետության նութագրման ժամանակ: 16.4. Գյուղատնտեսական արտադրության տնտեսական արդյունավետության արձրացման ուղիները Գյուղատնտեսական արտադրության արդյունավետության արձրացման գործոնները - Գյուղատնտեսության արդյունավետության վրա ազդում են ազմաթիվ ն ազմատեսակ տարեր գործոններ: Դրանցից մեկը կախված է գյուղատնտեսական ձեռնարկության կոնկրետ անձնակազմի գործունեությունից, մյուսները՝ արտադրության տեխնոլոգիայից ն կազմակերպումից, արտադրա201

կան ռեսուրսների օգտագործումից, գիտատեխնիկական առաջընթացի ձեռքերումների ներդրումից: Որպես գյուղատնտեսական արտադրության տնտեսական արդյունավետության հիմնական ցուցանիշ հանդես է գալիս արտադրանքի իրացումից ստաված շահույթի զանգվածը: Վերջինս, կախված է գյուղատնտեսական արտադրանքի իրացումից ստացված հասույթի ն արտադրանքի արտադրության ն իրացման հետ կապված ծախսերի մեծությունից: Ձեռնարկության շահույթի վրա էական ազդեցություն են գործում արտադրանքի իրացման գները, ինչպես նան, ապրանքային արտադրանքի ծավալը: Իր հերթին կոնկրետ տեսակի գյուղատնտեսական արտադրանքի գները ձնավորվում են առաջարկի ն պահանջարկի ներգործության տակ ն շատ անով կախված են արտադրանքի իրացման ուղիներից: Արտադրանքի իրացումից ստացված հասույթի վրա մեծ ազդեցություն է գործում արտադրանքի որակը: Շուկա երված արտադրանքի քանակը կախված է դրա որակից, քանի որ ոչ ստանդարտ ն ցածրորակ արտադրանքն իրացվում է համեմատաար ցածր գներով կամ ընդհանրապես չի իրացվում: Հատկապես, մեծ ուշադրություն է դարձվում ցորենի, շաքարի ճակնդեղի, անջարեղենի, խաղողի, պտղի, կաթի ն այլ գյուղատնտեսական արտադրանքի որակի վրա: Այսպես, ցորենում սպիտակուցների, շաքարի ճակնդեղում ն խաղողում՝ շաքարայնության, լոլիկում՝ չոր նյութերի պարունակության իջեցումը երում է արտադրանքի իրացման գների նկատելի իջեցում, ն տնտեսությունը մեծ կորուստներ է ունենում: Շահույթի չափերի վրա ազդող գործոնները գտնվում են փոխադարձ սերտ կապի մեջ ն դրանցից մեկի փոփոխությունը երում է մյուսի համապատասխան փոփոխության: Այսպես, իրացվող արտադրանքի չափերը ազդեցություն են գործում շահույթի զանգվածի ն դրամական հասույթի վրա: Միննույն ժամանակ, դրամական հասույթի մեծությունը կախված է համախառն արտադրանքից ն ապրանքայնության մակարդակից: Արտադրության արդյունավետության արձրացման ուղիները: Գյուղատնտեսական արտադրության տնտեսական արդյունավետության արձրացման հիմնական ուղին հանդիսանում է համախառն արտադրանքի ավելացումը, դրա արտադրության վրա կատարված ծախսերի իջեցումը ն իրացման ուղիների կատարելագործումը (Գծապատկեր 40): Արտադրության վերջնական արդյունքի վրա էական ազդեցություն է գործում արտադրանքի արտադրության ն իրացման վրա կատարված նյութադրամական ծախսերի մեծությունը: Արտադրական ծախսերի կրճատումը մեծ մասամ որոշվում է ձեռնարկության հողային, աշխատանքային ն նյութական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործմամ: Բուսաուծական արտադրանքի վրա կատարված ծախսերի կառուցվածքում արձր տեսակարար կշիռ են կազմում սերմերը, տնկանյութը, աշխատավարձը, աշխատանքի վարձատրությունը, իսկ անասնաուծության մեջ` կերերն ու հիմնական միջոցների ամորտիզացիան: Այս կապակցությամ, գյուղատնտեսական մշակաույսերի մշակության ն երքահավաքի համալիր մեքենայացման ներդրումը կնպաստի կենդանի աշխատանքային ծախսերի կրճատմանը, ն հետնաար, նյութադրամական ծախսերում կնվազի աշխատանքի վարձատրության ծավալը:

Գծապատկեր 40

¶ÛáõÕ³ïÝï»ë³Ï³Ý ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý ïÝï»ë³Ï³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ³ñÓñ³óÙ³Ý áõÕÇÝ»ñÁ ¶ÛáõÕ³ïÝï»ë³Ï³Ý ³ñï³¹ñ³ÝùÇ ³×Á ¶ÛáõÕ³ïÝï»ë³Ï³Ý Ù߳ϳáõÛë»ñÇ »ñù³ïíáõÃÛ³Ý ¶ÛáõÕ³ïÝï»ë³Ï³Ý ϻݹ³ÝÇÝ»ñÇ Ùûñ³ïíáõÃÛ³Ý ¶ÛáõÕ³ïÝï»ë³Ï³Ý ³ñï³¹ñ³ÝùÇ áñ³ÏÇ ³ñ»É³íáõÙÁ ¨ ÏáñáõëïÝ»ñÇ Ïñ׳ïáõÙÁ ¶ÛáõÕ³ïÝï»ë³Ï³Ý ³ñï³¹ñ³ÝùÇ ³åñ³Ýù³ÛÝáõÃÛ³Ý ³×Á ²ñï³¹ñ³ÝùÇ Ñ»ï»ñù³Ñ³í³ùÛ³ í»ñ³Ùß³ÏÙ³Ý ¶ÛáõÕ³ïÝï»ë³Ï³Ý ³ñï³¹ñ³ÝùÇ ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý ÝÛáõó¹ñ³Ù³Ï³Ý ͳËë»ñÇ Ïñ׳ïáõÙÁ ¶ÛáõÕ³ïÝï»ë³Ï³Ý ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý Ù³ëݳ·Çï³óÙ³Ý Ëáñ³óáõÙÁ ¨ ѳٳϻÝïñ³óÙ³Ý ³ñÓñ³óáõÙÁ ²ñï³¹ñ³ÝùÇ ³ß˳ï³ï³ñáõÃÛ³Ý, ÝÛáõóï³ñáõÃÛ³Ý ¨ ýáݹ³ï³ñáõÃÛ³Ý Ïñ׳ïáõÙÁ ²ñï³¹ñ³ÝùÇ ³ñï³¹ñáõÃÛáõÝáõÙ ³ñÓñ ³ñï³¹ñáÕ³Ï³Ý ï»ËÝÇϳÛÇ ¨ ³ñ¹Ç ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ ÏÇñ³éáõÙÁ ´áõë³áõÍáõÃÛáõÝáõÙ ¨ ³Ý³ëݳáõÍáõÃÛáõÝáõÙ ³ß˳ï³ï³ñ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ Ù»ù»Ý³Û³óÙ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ ³ñÓñ³óáõÙÁ гٳïÝï»ë³Ï³Ý ¨ ѳٳ³ñï³¹ñ³Ï³Ý ͳËë»ñÇ Ïñ׳ïáõÙÁ ²ß˳ï³ÝùÇ Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ¨ ÝÛáõÃ³Ï³Ý Ëñ³ËáõëÙ³Ý Ï³ï³ñ»É³·áñÍáõÙÁ ²ñï³¹ñ³ÝùÇ Çñ³óÙ³Ý ßáõÏ³Û³Ï³Ý áõÕÇÝ»ñÁ ¨ ·Ý»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Á

Արտադրության ծավալի մեծացմանը, արտադրանքի որակի արելավմանը ն ծախսերի կրճատմանը կարելի է հասնել նան ճանապարհատրանսպորտային տնտեսության զարգացման, արտադրությունում արտադրանքի արտադրության նոր ձների ու մեթոդների ստեղծման ն ներդրման, արտադրության ոլոր միջոցների խնայողաար ծախսերի հաշվին: Գյուղատնտեսական արտադրության տնտեսական արդյունավետոթյան արձրացման համակարգում հատուկ դեր է հատկացվում արտադրանքի իրացման ուղիների ընտրությանը: Շուկայի պայմաններում ձեռնարկության հնարավորությունները գյուղատնտեսական արտադրանքի վաճառքն առավել արդյունավետ ուղիներով կազմակերպումը նպաստում է տնտեսական գործունեությունից լրացուցիչ չափով եկամտի ստացմանը:

ԳԼՈւԽ 17. ԸՆԴԼԱՅՆՎԱԾ ՎԵՐԱՐՏԱԴՐՈւԹՅՈւՆԸ ԵՎ ԿՈւՏԱԿՈւՄՆԵՐԸ

ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍՈւԹՅԱՆ ՄԵՋ

17.1. Ընդլայնված վերարտադրության տնտեսական իմաստը 17.2. Ընդլայնված վերարտադրությունը ն գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի աշխումը 17.3. Ընդլայնված վերարտադրության պայմաններն ու աղյուրները գյուղատնտեսության մեջ 17.1. Ընդլայնված վերարտադրության տնտեսական իմաստը Պարզ ն ընդլայնված վերարտադրության հասկացությունը: Գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրությունն իրականացվում է անընդհատ ն կրկնվում է տարեց-տարի: Դա պայմանավորված է նրանով, որ հասարակությունը կարիք ունի գյուղատնտեսական մթերքների սպառման: Արտադրությունը հանդիսանում է հետագա սպառման հիմքը, իսկ սպառումը հանդես է գալիս որպես արտադրության գլխավոր պատվիրատու: Հետնաար, արտադրության ն սպառման գործակիցները սերտորեն փոխկապակցված են ն լրացնում են միմյացն: Վերարտադրությունը դա հասարակական արտադրության գործընթացի կրկնությունն է արտադրության աշխման, փոխանակման ն սպառման փուլերում: Վերարտադրությունը լինում է պարզ ն ընդլայնված: Պարզը դա այն վերարտադրությունն է, եր արտադրանքի արտադրության չափերը հաջորդ փուլերում չեն փոփոխվում: Ընդլայնված վերարտադրությունը, դա այն վերարտադրությունն է, եր արտադրանքի արտադրության ծավալներն անընդհատ ավելանում են: Ընդլայնված վերարտադրության իրականացման համար պահանջվում են նախորդ փուլի նկատմամ լրացուցիչ նյութա-դրամական միջոցներ, ն պարտադիր պայման է հանդիսանում տնտեսությունում կուտակումների առկայությունը: Ընդլայնված վերարտադրության օյեկտիվ անհրաժեշտությունը ն դրա զարգացման տեմպերը թելադրվում է արտադրության միջոցների սեփականության ձնով, իսկ արտադրության ընդլայնման օյեկտիվ անհրաժեշտությունը՝ հիմնական տնտեսական օրենքի նույթով, որը նախատեսում է սննդամթերք204

ների, ապրանքների այլ տեսակների ն ծառայությունների նկատմամ նակչության աճող պահանջմունքների ավարարում: Ընդլայնված վերարտադրությունը տեղի է ունենում արդյունաերության ն գյուղատնտեսական արտադրության զարգացման որոշակի համամասնության պայմաններում, արդյունաերության գերակայությամ: Դա պայմանավորված է նրանով, որ մի կողմից գյուղատնտեսությունը արդյունաերությանը մատակարարում է անհրաժեշտ տեխնիկական հումք, մյուսից` ներկայացնում է աճող պահանջարկ՝ արտադրության միջոցների` գյուղատնտեսական մեքենաների, հանքային պարարտանյութերի, թունաքիմիկատների, վառելիքի ն այլ նյութերի նկատմամ: Ընդլայնված վերարտադրությունը ներառում է գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի, արտադրության միջոցների ն որակյալ աշխատուժի վերարտադրությունը: Այսպիսի վերարտադրության հատկանիշներն ու նութագրերը հանդիսանում են` համախառն արտադրանքի, համախառն ն զուտ եկամուտների ավելացումը, աշխատանքի արտադրողականության աճը, համախառն արտադրանքում փոխհատուցման ֆոնդի կրճատումը, կուտակման ն պահանջարկի ֆոնդերում հատկացումների աճը, շահութաերության մակարդակի արձրացումը: Ընդլայնված վերարտադրության հիմնական ձնը գյուղատնտեսության մեջ հանդիսանում է ճյուղի ինտենսիվացումը` նյութական, աշխատանքային ն ֆինանսական ռեսուրսների օգտագործման տնտեսական արդյունավետության անշեղ արձրացման պայմաններում: Ընդլայնված վերարտադրության առանձնահատկությունները գյուղատնտեսության մեջ: Դրանք սերտորեն կապված են արտադրության նական գործընթացների, մասնավորապես` նակլիմայական գործոնների, ույսերի ն կենդանիների զարգացման կենսաանական պայմանների, արտադրության այնպիսի միջոցի առկայության հետ, ինչպիսին է հողը: Յուրաքանչյուր գոտու եղանակային ու կլիմայական պայմանները տարվա ընթացքում ազդում է արտադրական գործունեության արդյունքների ն արդյունավետության վրա: Փորձը ցույց է տալիս, որ տարեր տարիներին միանման նյութադրամական ն աշխատանքային ծախսերը միննույն տարում կամ դրա հարակից գոտում ապահովում են տարեր քանակի արտադրանք: Գյուղատնտեսության մեջ ընդլայնված վերարտադրության գործընթացում, կապված գյուղատնտեսական արտադրության սեզոնայնության, ինչպես նան արտադրության ու աշխատանքի ժամանակի չհամընկնելու հետ, նկատվում է շրջանառու միջոցների դանդաղում: Հետնաար գյուղատնտեսական առանձին տեսակի արտադրանքի արտադրության համար ձեռնարկությանն անհրաժեշտ է ապահովել անհրաժեշտ քանակի սերմեր, կերեր, պայքարի քիմիական միջոցներ, պարարտանյութեր, վառելանյութ, քսայուղեր ն այլն: ճյուղում կապիտալ ներդրումների պահանջն աճում է դրանց համեմատաար ցածր փոխհատուցման դեպքում: Տարվա ընթացքում արդյունավետ չեն օգտագործվում աշխատանքային ռեսուրսները: Գյուղատնտեսության ճյուղում ստացված արտադրանքի մի մասը չի իրացվում, այլ նամթերային ձնով մասնակցում է հաջորդ արտադրական գործ205

ընթացին: Դա վերաերվում է սերմերին, տնկանյութերին, կերերին, օգտակար պարարտանյութերին: Այսպիսով, յուրաքանչյուր գյուղատնտեսական ձեռնարկություն կարող է ակտիվորեն ներգործել հաջորդ գործընթացում օգտագործվող սեփական արտադրության նյութական ռեսուրսների արտադրության աճի ն որակի արձրացման միավոր արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցման վրա: Գյուղատնտեսության ընդլայնված վերարտադրության ոչ պակաս կարնոր առանձնահատկություններից են նան այն, որ այստեղ ստեղծվում է ինչպես արտադրության միջոցներ, այնպես էլ սպառման առարկաներ: Դա իր հերթին հուշում է, որ արտադրանքի հիմնական տեսակների արտադրության ծավալների ավելացման համար անհրաժեշտ է ապահովել սերմերի, տնկանյութերի, կերերի, մայրական գլխաքանակի ն օրգանական պարարտանյութերի արտադրության առաջընթաց աճ: Գյուղատնտեսության մեջ որպես արտադրության գլխավոր միջոց հանդես է գալիս հողը, որն ունի մի շարք ուրույն առանձնահատկություններ: Այն տարածականորեն սահմանափակ է, հետնաար, մյուս արտադրության միջոցների նման վերարտադրության ենթական չէ: Հողի, որպես արտադրության միջոցի, ընդլայնված վերարտադրությունը կայանում է նրա երրիության վերականգնումը ն արձրացումը: Դրան կարելի է հասնել ի հաշիվ հողի ռացիոնալ օգտագործման, քիմիացման, մելորացման, երկրի տարեր գոտիներում երկրագործության գիտական հիմնավորման համակարգի ներդրման: Հողի հետ միասին գյուղատնտեսության մեջ յուրահատուկ արտադրության միջոցներն են հանդիսանում կենդանի օրգանիզմները, որոնց վերարտադրությունը ենթարկվում է նրանց զարգացման նական օրենքներին: Գյուղատնտեսության մեջ մշակաույսերի վեգետացիոն ն անասունների վերարտադրության ժամկետները անհնարին է էականորեն փոփոխել, հետնաար ճյուղի վերարտադրության գործընթացը ձեռք է երում առանձնահատուկ նույթ: Գյուղատնտեսության մեջ վերարտադրության գործընթացին հատուկ է պարերության տարեկան տնողությունը: Վերարտադրության տարեկան տնողությունը ն արտադրության սեզոնային նույթը ացասաար է անդրադառնում գյուղտնտեսական արտադրության արդյունքների վրա: Այստեղ, շրջանառու ֆոնդերը համեմատաար երկար ժամանակ գտնվում են արտադրական պաշարներում (սերմեր, տնկանյութ, կերեր), իսկ դրանց կանխավճարի համար ծախսվում են խոշոր դրամական միջոցներ: Ընդլայնված վերարտադրության հնարավորությունները կախված է ճյուղի համար նախատեսված գյուղատնտեսական արտադրանքի ն արտադրության միջոցների, աշխատանքի ն ծառայությունների պարիտետային գնից: 17.2. Ընդլայնված վերարտադրությունը ն գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի աշխումը Հասարակական ամողջական արտադրանք հասկացությունը: Հասարակական ամողջական արտադրանքը իրենից ներկայացնում է աշխատանքի հասարակական աժանման համակարգում ազմաթիվ ճյուղերի ն ձեռնարկությունների փոխադարձ արդ կապերի ն գործունեության արդյունք: Դրա վերարտադրությունը արտահայտում է ամողջ հասարակության ն աշխատողների, ինչպես նան ձեռնարկությունների ն աշխատողների, ձեռնարկության ն

պետության միջն հարաերակցությունը: Հասարակական ամողջական արտադրանք ստեղծվում է նյութական արտադրության ճյուղերում, աշխատողների արտադրողականության աշխատանքով: Այն հանդես է գալիս համախառն, ազգային ն հասարակական ներքին արտադրանքի տեսքով: 2009թ. հասարակական ամողջական արտադրանքի կառուցվածքում գյուղատնտեսությունը կազմում է 17,89: Հասարակական ամողջական արտադրանքը աղկացած է երկու մասից` արտադրության համար պահանջվող միջոցների փոխանցվող ն նոր ստեղծվող արժեքից: Այսպիսով, հասարակական ամողջական արտադրանքը, արժեքային տեսքով, կարելի է ներկայացնել հետնյալ անաձնով` Շ+Մ+Ո, որտեղ` Շ-ն` ծախսված արտադրության միջոցների արժեքն է, այն ստեղծվում է անցյալի աշխատանքով ն փոխանցվում է տվյալ փուլում արտադրվող արտադրանքին: (Մ+Ո)-ը նոր ստեղծված արժեքն է: Այն ստեղծվում է արտադրության տվյալ կոնկրետ փուլում ծախսված կենդանի աշխատանքով: Հասարակական ամողջական արտադրանքի համանման հասկացություն է գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքը: Բնաիրային ձնով այն իրենից ներկայացնում է արտադրության միջոցների ն իրացվող առարկաների տեսքով: Այստեղ արտադրության միջոցները հանդես են գալիս սերմերի, կերերի, հումքի, վառելանյութի, քսայուղերի, պարարտանյութերի, քիմիկատների տեսքով, իսկ սպառման առարկաները` դա իրացման համար պատրաստի արտադրանքն է: Գյուղատնտեսության մեջ ընդլայնված վերարտադրությանը նութագրական է արտադրական գործընթացի յուրաքանչյուր հաջորդ փուլի համար անհրաժեշտ քանակով լրացուցիչ ռեսուրսների ուղարկելը: 2009թ. ՀՀ գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքը կազմեց շուրջ 555,2մլրդ դրամ: Համախառն արտադրանքի աշխումը - Ընդլայնված վերարտադրության ժամանակ գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքը ընդունված է աշխել հետնյալ ֆոնդերի` փոխհատուցման ֆոնդի` (Շ) ((հիմնական միջոցների (Շ1), շրջանառու միջոցների (Շ2)) գծով նյութական ծախսումներն են), սպառման (v) ն կուտակման (m") (Գծապատկեր 41): Ընդլայնված վերարտադրության ժամանակ համախառն արտադրանքի աշխման կարնոր պայմաններից մեկը հանդիսանում է փոխհատուցման ֆոնդի ստեղծումը: Գյուղատնտեսության մեջ նեղեն արտահայտությամ ծախսված նյութական ռեսուրսների փոխհատուցումը կատարվում է արտադրանքի մի մասի իրացման ուղիով` արտադրության նոր միջոցների գնման ն ամորտիզացիոն ֆոնդի ձնավորման համար: Ընդ որում անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ փոխհատուցման ֆոնդը չի համընկնում ծախսված արտադրության միջոցների արժեքի հետ: Սա ացատրվում է նրանով, որ արտադրության արդյունաերական միջոցների արժեքը ն սեփական նյութական ռեսուրսների ինքնարժեքը ըստ տարիների փոփոխվում է: Արտադրության պահանջվող միջոցների արժեքի էական փոփոխություն հատկապես դիտարկվում է շուկայական տնտեսության անցման ժամանակ, սկսած 1991թ.-ից: Այս կապակցությամ արտադրության նախորդ գործընթացի փոխհատուցման գումարը չի համապատասխանում ընթացիկ տարվա համար

անհրաժեշտ նյութական միջոցների համար պահանջվող ծախսերի մեծությանը: Տեսականորեն, փոխհատուցման ֆոնդը արտահայտում է ձեռնարկության արտադրության միջոցները ձնավորող իրական ծախսեր, որոնք պետք է փոխհատուցվեն հաջորդ արտադրական գործընթացում: Գծապատկեր 41

¶ÛáõÕ³ïÝï»ëáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ë³éÝ ³ñï³¹ñ³ÝùÇ ³ßËáõÙÁ öáËѳïáõóÙ³Ý: ²ñï³¹ñáõÃÛ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ù³Ý³ÏÇ Í³Ëëí³Í ÝÛáõÃ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÁ (ë»ñÙ»ñÇ, Ï»ñ»ñÇ, í³é»É³ÝÛáõÃÇ, ùë³ÛáõÕ»ñÇ, ùÇÙÇ³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ¨ ³ÛÉÝ) êå³éÙ³Ý: ²Ýѳï³Ï³Ý (³ß˳ï³ÝùÇ í³ñÓ³ïñáõÃÛáõÝ, ÝÛáõÃ³Ï³Ý Ëñ³ËáõëáõÙ) ¨ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñ (³Ýí׳ñ áõëáõóáõÙ, áõÅáõÙ, ѳݷÇëï, Ù³ñ½³Ï³Ý å³ñ³åÙáõÝùÝ» ¨ ³ÛÉÝ) Îáõï³ÏáõÙ: êï»ÕÍí³Í Éñ³óáõóÇã ³ñï³¹ñ³ÝùÇ ÙÇ Ù³ëÇ û·ï³·áñÍáõÙÁ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ¨ Éñ³óáõóÇã ýáݹ»ñÇ, ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÇ ÁݹɳÛÝí³Í í»ñ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: ´Ý»Õ»Ý Ó¨áí (ë»ñÙ»ñ, Ï»ñ»ñ, å³ñ³ñï³ÝÛáõÃ, ùÇÙÇϳïÝ»ñ, å³Ñ»ëï³Ù³ë»ñ, í³é»É³ÝÛáõÃ, ùë³ÛáõÕ»ñ ¨ ³ÛÉÝ) ²ñÅ»ù³ÛÇÝ Ó¨áí (¹ñ³Ù³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñ` ÑÇÙÝ³Ï³Ý ¨ ßñç³Ý³éáõ ÙÇçáóÝ»ñÇ ÁݹɳÛÝÙ³Ý, ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÇ ÁݹɳÛÝí³Í í»ñ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ) Որոշակի պայմաններում, փոխհատուցման ֆոնդը կարող է ծառայել կուտակման լրացուցիչ աղյուր: Դրան կարելի է հասնել աշխատանքի արտադրողականության աճի, գյուղատնտեսության մեջ արտադրվող նյութական միջոցների որակի արելավման, դրանց ինքնարժեքի իջեցման շնորհիվ: Եթե ծախսված սերմերի ն կերերի փոխարեն համախառն արտադրանքից կարելի է առանձնացնել արձր որակական հատկանիշներով արտադրության միջոցներ (սերմեր, տնկանյութ, կերեր), ապա հաջորդ արտադրական գործընթացում կարելի է առանց լրացուցիչ ծախսերի արձրացնել գյուղատնտեսական մշակաույսերի երքատվությունը ն անասունների մթերատվությունը: Փոխհատուցման ֆոնդում ամորտիզացիոն ֆոնդի ավելացման հետ միասին դրա ճիշտ օգտագործումն ունի կարնոր նշանակություն: Այսպես, լրիվ վերականգնման համար նախատեսված ամորտիզացիոն հատկացումների հաշվին կարելի է ձեռք երել նոր տեխնիկա, կատարել լրացուցիչ արտադրական հզորությունների շինարարություն, առանց սպասելու մեքենաների ն սարքա208

վորումների ֆիզիկապես մաշվելուն ն արտադրության գործընթացից դրա դուրս գրմանը: Հետնաար, փոխհատուցման ֆոնդի ձնավորման ն դրա օգտագործման նշանակությունը աճում է գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքում դրա ացարձակ չափերի ն տեսակարար կշռի ավելացման չափով: Ընդլայնված վերարտադրության տեսանկյունից համախառն արտադրանքի արժեքում փոխհատուցման ֆոնդի կրճատումը հանդիսանում է արենպաստ, սակայն նկատվում է դրա ավելացում: Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում կոնկրետ արտադրական գործընթացում սպառված արտադրության միջոցների արժեքը որոշվում է ըստ փաստացի ծախսերի: Արտադրության սեփական միջոցները փոխհատուցվում են ըստ ինքնարժեքի (կերեր, սերմեր, տնկանյութ), իսկ գնովին` ըստ ձեռք երման գների ն դրանց տեղ հասցնելու ծախսերի: Գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի արժեքը, տվյալ տարում, հաշվարկվում է դրա իրացման գործող փաստացի գներով: Մինչ շուկայական տնտեսության անցնելը, ձեռնարկության համախառն արտադրանքում փոխհատուցման ֆոնդը կազմում էր դրա արժեքի մոտ 409-ը: Վերջին տարիներին, գյուղատնտեսությանը արդյունաերական ձեռնարկություններին մատակարարած ն գյուղատնտեսական ձեռնարկություններին իրացվող արտադրանքի վրա սահմանած անհամամասնական գների հետնանքով, գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքում, փոխհատուցման ֆոնդի մասնաաժինը հասավ մինչն 60-679-ի: Համախառն արտադրանքի արժեքից փոխհատուցման ֆոնդը հանելուց հետո մնում է համախառն եկամուտը: Այն իրենից ներկայացնում է գյուղատնտեսական արտադրության տնտեսական արդյունավետության կարնոր ցուցանիշներից մեկը: Երկրի մասշտաով համախառն եկամուտը հանդես է գալիս որպես ազգային եկամուտ: Գյուղատնտեսության մեջ համախառն եկամուտը երեմն կոչում են «մաքուր արտադրանք»: Այս ցուցանիշը կարնոր սոցիալտնտեսական նշանակություն ունի: Այն որոշվում է` ա) որպես աշխատանքի վարձատրության ն զուտ եկամուտը, ) որպես համախառն արտադրանքի ն նյութական ծախսերի տարերություն: Համախառն եկամտի ավելացումը, կենդանի ն առարկայացված աշխատանքի նվազագույն ծախսերի դեպքում, ծառայում է որպես գյուղատնտեսական արտադրության տնտեսական արդյունավետության չափանիշ: Համախառն եկամուտը հանդիսանում է աշխատանքի վարձատրության ֆոնդի աղյուր, հասարակական սպառման ֆոնդի ձնավորման, կուտակման, հետնաար ն ընդլայնված վերարտադրության աղյուր: Բաշխման գործընթացում համախառն եկամուտից հիմնական ն լրացուցիչ վարձատրությունն առանձնացնելուց հետո մնում է զուտ եկամուտը: Ձեռնարկության համախառն եկամուտի ընդհանուր գումարում ամենաարձր տեսակարար կշիռ կազմում է սպառման ֆոնդը: Սպառման ֆոնդի հիմնական մասը ներկայացնում է աշխատանքի վարձատրությունը, իսկ մյուս մասը ստացվում է սպառման հասարակական ֆոնդերից, որոնք ձնավորվում են զուտ եկամտի հաշվին: Գյուղատնտեսության աշխատողների միջին ամսեկան աշխատավարձը ավականին ցածր է, քան տնտեսության ճյուղերում: Ձեռնարկության զուտ եկամուտի աշխման ժամանակ դրա մի մասը մնում է տնտեսությունում ն օգտագործվում է կուտակումների ն հասարակական սպառման

համար: Այսպիսով, կուտակման ֆոնդը ստեղծվում է զուտ եկամտից ն հանդիսանում է գյուղատնտեսության ընդլայնված վերարտադրության կարնոր աղյուր: Համախառն ն զուտ եկամուտների ացարձակ չափերի, կուտակման ֆոնդի աճի, ընդլայնված վերարտադրության տեմպերի արագացման գլխավոր պայման հանդիսանում է աշխատանքի արտադրողականության արձրացումը: Շուկայական տնտեսության անցման պայմաններում, եր նկատվում է ձեռնարկության տնտեսական զարգացման մակարդակի ն աշխատողների աշխատավարձի իջեցում, զուտ եկամտում` կուտակման ֆոնդի տեսակարար կշռի կրճատում, իսկ ընդլայնված վերարտադրությունն իրականացվում է հիմնականում վարկերի կամ պետական դոտացիաների հաշվին, աշխատանքի արտադրողականության արձրացումն ունի առանձնահատուկ նշանակություն: Աշխատանքային ռեսուրսների ն արտադրության միջոցների վերարտադրությունը: Գյուղատնտեսության մեջ ընդլայնված վերարտադրության հիմնական խնդիրն է` համախառն արտադրանքի ավելացումը: Այն հնարավոր է դառնում միայն ի հաշիվ արտադրության միջոցների ավելացման ն գյուղատնտեսության մեջ զաղված արձրորակ աշխատանքային ռեսուրսների ընդգրկման: Գյուղատնտեսության մեջ արձրորակ կադրերի վերարտադրությունն իրականացվում է աշխատողների որակավորման, գիտական մակարդակի արձրացման, մասնագիտացման վարպետության արձրացման ուղիով: Գյուղատնտեսական արտադրության ծավալների մեծացման համար անհրաժեշտ է ներգրավել լրացուցիչ, նոր, ավելի արտադրողական մեքենաներ, առաջատար տեխնոլոգիաներ, իսկ սա իր հերթին պահանջում է արձր որակավորում ունեցող կադրերի ն մասնագետների պատրաստում` գիտատեխնիկական նվաճումների արդյունավետ օգտագործման համար: Աշխատանքային ռեսուրսների ընդլայնված վերարտադրության համար նութագրական է հանդիսանում հետնյալ օրինաչափությունները` արձրագույն ն միջնակարգ մասնագիտական կրթությամ մասնագետների տեսակարար կշռի ավելացումը, մեխանիզատորական կադրերի ընդհանուր թվի աճը, արտադրության ագրարային ոլորտում, տնտեսությունների, միավորումների ն ընկերությունների միջն աշխատողների ճիշտ աշխումը, ամողջ աշխատունակ նակչության արդյունավետ զաղվածության ապահովումը գյուղատնտեսության մեջ, աշխատանքային ռեսուրսների արձր արտադրողականությամ օգտագործման համար անհրաժեշտ պայմանների ստեղծում, կադրերի մշտական պատրաստում, վերապատրաստում ն այլն: Շուկան խախտեց աշխատանքային ռեսուրսների ընդլայնված վերարտադրության համար այս օրինաչափություններն ու պայմանները: Գյուղատնտեսության մեջ արտադրության միջոցների ն աշխատանքային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման կարնոր պայման է հանդիսանում մասնագետների տեխնոլոգիական, տեխնիկական ն տնտեսական պատրաստումը ն գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում նրանց ամրացումը: Մինչդեռ ներկայումս ՀՀ գյուղատնտեսության ոլորտում, անմիջականորեն արտադրության մեջ, ացառությամ անասնաույժներից, լիովին ացակայում են մասնագիտական կադրերը, չնայած Հայաստանի պետական ագրարային համալ210

սարանը տարեկան թողարկում է 1,2-1,5 հազար արձրորակ մասնագիտական կադրեր: Մյուս կողմից ամրացումը խրախուսում է աշխատանքի վարձատրության մակարդակի ն արտադրական գործունեությունից եկամուտի ստացումը: Պրակտիկան ցույց է տվել, որ աշխատանքի վարձատրության չափը ձեռնարկությունների արտադրական ն սոցիալական անավարար պայմաններում պետք է փոխհատուցի աշխատողների արոյական ն ֆիզիկական ջանքերը: Աշխատուժի ցածր պահանջարկի ն համեմատական արձր առաջարկի մակարդակների պայմաններում, առանձին գոտիներում աշխատաուժի գինն իջնում է նվազագույնի: Հանրապետությունում, տնտեսական ռեֆորմի տարիներին գյուղատնտեսական արտադրությունում, ապագա կադրերի ձնավորման հետ կապված, առաջ եկան որոշակի դժվարություններ: Այդ ժամանակահատվածում տեղի ունեցավ գյուղատնտեսության կադրերի հոսք` դեպի մասնավոր ձեռնարկատիրական գործունեություն ն այլ արտադրության ոլորտներ: Ներկայումս, հանրապետությունում չկա մեխանիզատորական կադրերի պատրաստման միջնակարգ մասնագիտական հաստատություններ: Գյուղատնտեսության նագավառում կրճատվել են մեխանիզատորների, անասնապահների ն այլ մասնագետների թիվը: Այս կապակցությամ, գյուղատնտեսության զարգացման կարնոր խնդիրներից մեկը պետք է հանդիսանա գյուղատնտեսական մասնագիտացված կադրերի պատրաստումն ու վերապատրաստումը, ինչպես նան մարզերում ու գյուղերում մասնագիտական կոոպերատիվ ծառայությունների ստեղծումը: Ընդլայնված վերարտադրության կարնոր պայման է հանդիսանում հիմնական արտադրական ֆոնդերի ն շրջանառու միջոցների աճն ու կատարելագործումը: Ընդլայնված վերարտադրության գործընթացում տեղի է ունենում օգտագործված հիմնական ն շրջանառու միջոցների փոխհատուցում, ինչպես նան գիտատեխնիկական առաջընթացի հիման վրա առավել լավ որակի լրացուցիչ միջոցների ներգրավում: Սա տեղի է ունենում շնորհիվ գիտատեխնիկական առաջընթացի արագացման` գյուղատնտեսության մեջ նոր, արձր արտադրողական մեքենաների, տրակտորների, երքահավաք մեքենաների, առաջավոր տեխնոլոգիաների, արձր մթերատու անսունների ն գյուղատնտեսական մշակաույսերի հիրիդների, արձրորակ նյութական ռեսուրսների ներդրման: Շուկայական տնտեսության անցման ընթացքում, կապված գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության ծավալների կրճատման հետ, նկատվում է տրակտորների, կոմայնների, գյուղատնտեսական մեքենաների նկատմամ պահանջարկի իջեցում: Շատ ձեռնարկություններ դադարել են դրանք ձեռք երել, որը հանրապետությունում հիմնականում կապված է հողերի մասնատվածության ն ֆինանսական ռեսուրսների ացակայության հետ: Ներկայումս, ՀՀ գյուղատնտեսության ճյուղում կա ընդամենը 14777 տրակտոր, որի 909-ն ունեն 30 ն ավելի տարվա փաստացի ծառայության ժամկետ: Այս ոլորը վկայում են այն մասին, որ ներկա ժամանակաշրջանում հանրապետության գյուղատնտեսության ճյուղում, ոչ միայն չի իրականացվում համախառն արտադրանքի, աշխատանքային ռեսուրսների, արտադրության միջոցների ընդլայնված, այլ անգամ պարզ վերարտադրություն: Գյուղատնտեսական հիմնական արտադրանքների հետագա ավելացումը պետք է սերտորեն կապված լինի ագրարային ոլորտին անհրաժեշտ քանակի

գյուղտեխնիկայի մատակարարման ն գյուղատնտեսության արձրորակ կադրերի պատրաստման, վերապատրաստման ն նրանց գյուղատնտեսական արտադրությունում ամրացնելու հետ: 17.3. Ընդլայնված վերարտադրության պայմաններն ու աղյուրները գյուղատնտեսության մեջ Ընդլայնված վերարտադրության պայմաններն ու աղյուրները: Գյուղատնտեսության մեջ ընդլայնված վերարտադրության իրացման համար են պահանջվում անհրաժեշտ նյութական ռեսուրսներ ն որոշակի պայմաններ: Ընդլայնված վերարտադրություն կարող է տեղի ունենալ միայն աշխատանքի արտադրողականության արձր մակարդակի պայմաններում, որը նպաստում է լրացուցիչ արտադրանքի ստացմանը: Հետնաար, ընդլայնված վերարտադրության գլխավոր պայմանը հանդիսանում է զուտ եկամուտի ստացումը ն կուտակման ֆոնդի ստեղծումը: Ձեռնարկության ընդլայնված վերարտադրությունը կարող է իրականացվել միայն այն դեպքում, եր լրացուցիչ արտադրանքի մի մասը գնում է կուտակման ֆոնդի ստեղծման համար: Գյուղատնտեսության մեջ կուտակման ֆոնդը ստեղծվում է ինչպես նեղեն, այնպես էլ արժեքային ձներով: Ըստ որում, կուտակման համար կարող են օգտագործվել ինչպես սեփական, այնպես էլ փոխառու միջոցները: Սեփական աղյուրներին են վերաերվում զուտ եկամուտի հաշվին ստացվող հիմնական, շրջանառու ն պահուստային ֆոնդի միջոցները: Դրանք կարող են հանդես գալ նեղեն տեսքով (սերմեր, տնկանյութ, կերեր ն այլն), որոնք արտադրվել են տվյալ տնտեսությունում, ինչպես նան արժեքային արտահայտությամ այդ միջոցների գնման համար (հանքային պարարտանյութեր, վառելանյութ, քսայուղեր, պահեստամասեր ն այլն): Գյուղատնտեսության մեջ ընդլայնված վերարտադրության այս աղյուրների կողքին հանդես է գալիս ն լրացուցիչ զուտ եկամուտը` դիֆերենցիալ ռենտայի տեսքով: Դիֆերենցիալ ռենտայի մի մասը, որը մնում է տնտեսությունում, ուղղվում է կուտակումների ֆոնդ, գյուղատնտեսության հետագա ընդլայնված վերարտադրության իրականացման նպատակով: Ընդլայնված վերարտադրության աղյուրներից է նան ձեռնարկության ամորտիզացիոն ֆոնդը: Փոխառու աղյուրներն իրենցից ներկայացնում են կուտակման համար ձեռք երված արտադրության միջոցներ՝ ի հաշիվ պետական ն առնտրային անկերի, վարկերի, արտադրանքի արտադրության ն առանձին աշխատանքների կատարման համար դոտացիաների ու փոխհատուցումների, ապրանքային վարկերի, ինչպես նան հովանավորման միջոցների: Շուկայական պայմաններում, եր առնտրային անկերի կողմից հատկացվող վարկերը գյուղատնտեսությանը տրվում են արձր տոկոսադրույքներով, արտադրության ընդլայնման համար փոխառու միջոցների օգտագործումն արդյունավետ չէ: Այստեղ անհրաժեշտ է ցուցաերել պետական օժանդակություն: Ընդլայնված վերարտադրության համար ոչ պակաս կարնոր խնդիր է հանդիսանում արտադրության չափերի ընդլայնման համար սպառման ն կուտակման միջն գիտականորեն հիմնավորված համամասնության սահմանումը: Այս պահանջը հատուկ նշանակություն է ձեռք երում շուկայական տնտեսության պայմաններում, եր դիտվում է նյութական ռեսուրսների էական թանկացում, աշխատանքի վար212

ձատրության աճ ն որպես հետնանք` կուտակման ֆոնդի փոքրացում: Այսպիսով, գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների համախառն ն զուտ եկամուտների անփոփոխ չափերի դեպքում, սպառման ֆոնդի մեծացումը տանում է կուտակման ֆոնդի կրճատման, որը արգելակում է ընդլայնված վերարտադրությանը սեփական միջոցների հաշվին: Համախառն արտադրանքի ընդհանուր ծավալի աճը հանդիսանում է սպառման ն կուտակման միջն հակասությունների վերացման գլխավոր ուղղությունը: Աշխատանքային ռեսուրսների ընդլայնված վերարտադրություն կարող է իրականացվել միայն սպառման ֆոնդի ավելացման հիման վրա, եր որպես արտադրության միջոցների կիրառման ավելացումը պահանջում է կուտակաման ֆոնդի համապատասխան աճ: Ընդլայնված վերարտադրության ցուցանիշները: Սպառման ն կուտակման օպտիմալ զուգակցումը ենթադրում է դրանց միջն այնպիսի հարաերակցության, որի դեպքում հնարավոր լինի հասնել միջոցների ն որակավորված աշխատուժի վերարտադրության: Ուստի, կուտակման ֆոնդի ստեղծման պարտադիր պայմանը հանդիսանում է արձր արդյունավետ գյուղատնտեսական արտադրությունը: Ընդլայնված վերարտադրության հնարավորությունների նութագրման համար օգտագործում են այնպիսի ցուցանիշներ, ինչպիսին ընդլայնված վերարտադրության նորման (Նշվ) է: Այն հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով` Îü Üßí ˜ 100%, вü  Þü որտեղ` ԿՖ-ն կուտակման ֆոնդն է, հազ. դրամ: Այս ցուցանիշը ցույց է տալիս թե ձեռնարկությունում արդյո±ք առկա են ավարար քանակի սեփական միջոցներ, դրա նորմալ գործունեության ն արտադրության ընդլայնման համար: Սա հիմնական ն գլխավոր ցուցանիշն է, որը նութագրում է հիմնական արտադրական ֆոնդերի ձեռք երման ն շրջանառու միջոցների ավելացման ձեռնարկության կոնկրետ հնարավորությունները: Այս ցուցանիշի կողքին, ընդլայնված վերարտադրության վերլուծության ժամանակ, որոշում են կուտակման նորման ն համամասնության նորման: Կուտակման նորման իրենից ներկայացնում է կուտակման ֆոնդի հարաերությունը զուտ եկամտին, արտահայտած տոկոսներով: Կուտակման նորմայի հաշվարկման համար օգտվում են հետնյալ անաձնից` ÜÏ

Îü ˜ 100%, ¼º

Այսպիսով, կուտակման նորման ցույց է տալիս, թե ինչպիսին է տնտեսության զուտ եկամուտում կուտակման ֆոնդի մասնաաժինը: Համամասնության նորման հաշվարկվում է կուտակման ֆոնդը հարաերելով համախառն եկամտին ` ÜÑ

Îü ˜ 100%, к

Բերված ցուցանիշների հաշվարկումը անհրաժեշտ է տնտեսության տնտեսական գործունեության վերլուծության ն արտադրության միջոցների ու աշխատանքային ռեսուրսների ընդլայնված վերարտադրության ռեզերվների ացահայտելու ժամանակ:

ԳԼՈւԽ 18. ԲՈւՍԱԲՈւԾԱԿԱՆ ճՅՈւՂԵՐԻ էԿՈՆՈՄԻԿԱՆ

18.1. Բուսաուծության ճյուղի դերը գյուղատնտեսական արտադրության սեփականաշնորհման պայմաններում 18.2. Հացահատիկի արտադրության էկոնոմիկան 18.3. Կարտոֆիլի արտադրության էկոնոմիկան 18.4. Բանջարեղենի արտադրության էկոնոմիկան 18.5. Տեխնիկական մշակաույսերի արտադրության էկոնոմիկան 18.6. Կերարտադրության էկոնոմիկան 18.7. Խաղողի արտադրության էկոնոմիկան 18.8. Պտղի արտադրության էկոնոմիկան 18.1. Բուսաուծության ճյուղի դերը գյուղատնտեսության սեփականաշնորհման պայմաններում Գյուղատնտեսության ուսաուծության ճյուղը սնունդ է մատակարարում նակչությանը, անասնակեր` անասնաուծությանը ն հումք` թեթն ն սննդի արդյունաերությանը: Այն սերտորեն կապված է ագրոարդյունաերական համալիրի ոլոր ոլորտների ն ենթակառուցվածքների ձեռնարկությունների, տնտեսությունների ն կազմակերպությունների հետ: Ամողջ համախառն արտադրանքի 57-609-ը ստացվում է ուսաուծության ճյուղից: ՀՀ գյուղատնտեսության մեջ ճյուղն ունի գերիշխող դեր: ՀՀ-ում ուսաուծության ճյուղերից զարգացած են` խաղողագործությունը, պտղաուծությունը, անջարաուծությունը, հացահատիկի, կարտոֆիլի արտադրությունը ն մի շարք այլ ճյուղեր: Հանրապետության Արարատյան հարթավայրը ներկայացնող Արարատի ն Արմավիրի մարզերը հիմնականում մասնագիտացած են խաղողապտղաանջարաուծական ուղղությամ: Սեփականաշնորհումից հետո, այս օրինաչափությունը խախտվեց: Աշխատուժի, գյուղտեխնիկայի, իրացման շուկաների ացակայության կամ անավարար լինելու, ինչպես նան մի շարք այլ պատճառների հետնանքով խաղողի, պտղի այգիների մի մասը քանդվեց ն դրվեցին հացահատիկային մշակաույսերի տակ (Աղյուսակ 15): Ներկայումս շուկայի տարողության ն ռեսուրսների առկայության պայմաններում արտադրությունը կայունանում է: Հանրապետության ներքին շուկան այսօր գործում է արձր գների, նակչության գնողունակ ցածր պահանջարկի ն ներերումների հաշվին: 2000թ. անարենպաստ էր ն նութագրական չէր գյուղատնտեսության համար: Ուստի վերցվել է 2001թ. տվյալները: 1991թ. հողի ն արտադրության միջոցների սեփականաշնորհումից հետո ՀՀ-ում կրճատվեցին ինչպես ընդամենը ցանքատարածությունները, այնպես էլ ազմամյա տնկարկների տարածությունը: Սակայն, ինչպես տեսնում ենք, 2009թ.-ին 1987թ.-ի համեմատ արձրացել է գյուղատնտեսական մշակաույսերի երքատվությունը, որը ն դրական է անդրադարձել համախառն երքի ավելացման վրա: Այսպես, 2009թ.-ին 1987թ.-ի համեմատությամ հացահատիկի համախառն երքն ավելացել է 37,19-ով, կարտոֆիլինը` 2 անգամ, անջարեղենինը` 44,49-ով, ոստանայինը` 2,8, խա214

ղողինը` 1,2, պտղինը` 2,3 անգամ: Հացահատիկի մշակաույսերի ցանքատարածությունները նույն ժամանակահատվածում ավելացել են 28,99-ով: Աղյուսակ 15 Գյուղատնտեսական հիմնական մշակաույսերի, խաղողի ն պտղատու տնկարկների տարածությունը, երքատվությունը ն համախառն երքը ՀՀ-ում



Մշակաույսերի անվանումը

1 Հացահատիկ 2 Կարտոֆիլ 3 Բանջարեղեն Բոստանային մշակաույսեր Ընդամենը ցանք 1 Խաղողի այգի որից` երքատու 2 Պտղատու այգի որից` երքատու Ընդամենը ազմամյա տնկարկներ

Տարածությունը, հազ Բերքատվությունը, հա ց/հա 133,1 19,9 17,9

203,4 31,8 19,8

Համախառն երքը, հազ տ

171,6 32,0 23,9

20,6

18,6 114,6 224,2

22,6 184,4 327,1

274,2 295,8

367,3 363,8

374,9 593,6 819,8

4,4

3,3

6,2

166,1

350,6

76,4

54,8

216,1

454,3 32,4 25,8 52,7 35,7

317,1 14,8 14,3 22,7 21,4

300,0 16,5 14,3 37,0 31,7

« « 64,6 « 40,8

« « 47,6 « 81,4

« « 144,9 « 104,4

« « 169,5 « 146,7

« « 116,5 « 102,4

« « 207,0 « 332,1

85,1

37,5

53,5

«

«

«

«

«

«

Բուսաուծական արտադրանքների ծավալի հետագա ավելացման գործում վճռական դերը պատկանում է գյուղատնտեսական մշակաույսերի երքատվության արձրացմանը: Իսկ այդ գործում կարնոր գործոն է հանդիսանում ռեսուրսային հագեցվածությունը, դրա օգտագործման, արդիական տեխնոլոգիաների ներդրումը, արտադրության ազմակողմանի զարգացումը: Այստեղ կարնորվում է փոքր մեքենայացման շուկայի ստեղծումը, սերմնաուծությունը, սորտաթարմացումը, վարակամերժ սորտերի, տնկանյութի չափաքանակի սահմանելու, գիտական նորույթի ներդրումը, արտադրողից սպառողին հասցնելու կորուստների կրճատումը, արդյունավետ պահպանության եղանակների ներդրումը ն այլն: Խիստ կարնոր է նան ագարակատերերի ուսուցման ամողջ համակարգի վերակառուցումը, քանի որ մարդիկ են վճռում արտադրության ճակատագիրը: Նրանք քաջատեղյակ պետք է լինեն շուկային, տեխնոլոգիայի վերջին նորույթներին, պետք է կարողանան ռեսուրսներն արդյունավետ օգտագործելու վերաերյալ որոշումներ կայացնել ն իրականացնել դրանք: Դրանց իրագործումը պետք է կատարվի մի կողմից տեղում ագարակատերերի կարճաժամկետ ուսուցման, հանրամատչելի գրականության ստեղծման, մյուս կողմից` գյուղացիական տնտեսությունների համար լայն պրոֆիլի մասնագետներ պատրաստելու ճանապարհով: Մեծ նշանակություն պետք է տալ արտասահմանյան ն հայրենական առաջավոր փորձի, գիտության նվաճումների պրոպագանդմանը: Բուսաուծության ճյուղի զարգացման, գյուղատնտեսական մշակաույսերի մշակության կուլտուրայի ն երքատվության արձրացման գործում շատ կարնոր է գյուղացիական տնտեսություններին ցուցաերել պետական աջակ-

ցություն ն հովանավորում` սերմեր, տնկանյութ, պարարտանյութեր, թունաքիմիկատներ, ոռոգման համար ջուր ն այլնի ձեռք երման գործում: Անհրաժեշտ է գյուղացուն ազատել արտադրված արտադրանքի իրացման ն գյուղատնտեսական մշակաույսերի մշակության համար անհրաժեշտ միջոցների հայթայթման հետ կապված խնդիրներից: Գյուղացին պետք է կենտրոնանա միայն արտադրության վրա: Այս խնդիրների լուծմանը կարելի է հասնել արտադրական, իրացման ն մատակարարման կոոպերատիվների ստեղծման միջոցով: 18.2. Հացահատիկի արտադրության էկոնոմիկան 18.2.1. Հացահատիկի արտադրության ժողտնտեսական նշանակությունը ն զարգացումը 18.2.2. Հացահատիկի արտադրության մակարդակը ն դինամիկան 18.2.3. Հացահատիկի արտադրության տնտեսական ադյունավետության ցուցանիշները 18.2.1. Հացահատիկի արտադրության ժողտնտեսական նշանակությունը ն զարգացումը: Հացահատիկը երկրի պարենային անվտանգությունը երաշխավորող հիմնական սննդամթերքներից մեկն է: Պետության պարենային անվտանգություն ասելով հասկացվում է տնտեսության այնպիսի դրություն, եր մի կողմից երաշխավորվում են նակչության գիտական հիմնավորված սպառման նորմաներով պահանջվող պարենամթերքների ծավալներն ու տեսականին, մյուս կողմից` ապահովվում է հասարակության սոցիալական ոլոր շերտերի պարենամթերքների սպառման մատչելիությունը: Այն կարելի է ապահովել պարենային հաշվեկշռի միջոցով: Պարենային հաշվեկշիռն իրենից ներկայացնում է որոշակի ժամանակահատվածի պահանջարկի ն առաջարկի, ծավալի ն կառուցվածքի համակողմանի պատկերը: Հացահատիկը, որպես գյուղատնտեսական արտադրանք, տնտեսական հարաերություններում ունի մի շարք առավելություններ` 1. Հացահատիկը ՀՀ-ում նակչության թիվ մեկ սննդամթերքն է: Սննդի մեջ օգտագործվող հացահատիկային սննդամթերքներն իրենց մեջ պարունակում են մարդու օրգանիզմին անհրաժեշտ ածխաջրեր, սպիտակուցներ, ճարպեր, վիտամիններ, հանքային աղեր: Կենդանական ծագման սպիտակուցների հետ միասին, հացի սպիտակուցներն օրգանիզմում սինթեզում են նոր սպիտակուցներ: Մեկ կիլոգրամ հացը պարունակում է 2000-2500կկալ, 459 ածխաջրեր, 1300-2400մգ Ք (մարդու օրգանիզմի օրական պահանջը` 1000մգ), 10-28մգ Է (պահանջը` 12մգ), 140-260մգ Շa (պահանջը` 1300մգ): 0,5կգ հացը 1/3-ով ավարարում է մարդու սպիտակուցների օրական պահանջը: Հացահատիկի սպառման նորման մեկ շնչի հաշվով ՀՀ-ում տարեր ժամանակներում սահմանվել է 128-131կգ/հաց ն մակարոնեղեն՝ վերահաշվարկված ալյուրի, ալյուր, ձավար, ընդեղեն: Իրական սպառումը մշտապես գերազանցել է այդ նորմաները: 2. Հացահատիկը հզոր զենք է դրանով ապահովված երկրների ձեռքին` պարենամթերքների համաշխարհային շուկայում եղանակ ստեղծելու, քաղաքական ուժերին, երկրներին սատարելու կամ զսպելու դեմպինգի քաղաքա216

կանության համար: Համաշխարհային շուկայում հացահատիկին աժին է ընկնում շրջանառության 1-1,29-ը կամ շուրջ 200մլն տ: Միջազգային առնտրային մատակարարներն են ԱՄՆ-ը, Ֆրանսիան, Կանադան ն այլն: 3. Հացահատիկը շրջանառու միջոցների կարնոր աղկացուցիչն մասն է: Տարեկան որպես սերմացու, անասնակեր ն գարեջրի ու սպիրտի համար օգտագործվում է 110-130հազ. տոննա հացահատիկ: Վերամշակող արդյունաերությունը հացահատիկից պատրաստում է հաց, ալյուր, համակցված կեր, ձավարեղեն, մակարոն, հրուշակեղեն, սպիրտ, օղի, օսլա, գարեջուր սննդի ն արդյունաերական նշանակության յուղ, թուղթ, ձողիկներ, որոշ տեսակներ ունեն դեղագործական նշանակության: 1տ հացահատիկից կարելի է ստանալ 200լ արձրորակ օղի, 5տ գարեջուր ն այլն: 4. Հացահատիկը էժան կենսաեռանդի աղյուր է: Միավոր կկալ-ի ստացման համար կատարվող արտադրական ծախսերը 2-3, իսկ աշխատանքային ծախսումները` 4-15 անգամ զիջում են մնացած մշակաույսերին, 10-12 անգամ կաթին, 15-20 անգամ տարեր տեսակի մսին: Մեկ կգ հացն իր կալորիականությամ հավասար է շուրջ 1կգ տավարի, 0,5-0,7կգ խոզի մսին, 2-2,5կգ կաթին, 44,5կգ խաղողին ն այլն: 5. Հացահատիկը արձրարժեք կեր է կենդանիների համար (գարի, եգիպտացորեն, վարսակ): Պատահական չէ, որ սկանդինավյան կերամիավորը ընդունվել է վարսակը, որի մեկ կիլոգրամը խոշոր եղջերավոր կենդանիների օրգանիզմում առաջացնում է 110գ կենդանական սպիտակուց կամ 150գ ճարպ (1414կկալ): Յուրաքանչյուր տարի կերի համար ացի ներկրվածից օգտագործվում է սեփական արտադրության 50-65հազ. տ հատիկ, շուրջ 200հազ. տ ծղոտ: 6. Հացահատիկը երկրի պարենային անվտանգության հիմքն է: Այն հեշտ է պահվում, նական կորուստները չեն անցնում 3-49-ը: Ցանկացած պետություն պետք է ունենա 2-3 ամիսների պահուստային պաշարներ` արտակարգ իրավիճակներում դիմակայելու համար: 7. Հացահատիկը ցանքաշրջանառության գլխավոր դերակատարն է: Ցանքաշրջանառությունների մեջ նրա տեսակարար կշռի փոփոխությամ անգամ կարելի է գաղափար կազմել երկրի տնտեսական դրության մասին: Այդ են վկայում Աղյուսակ 15-ում երված տվյալները: Ինչպես տեսնում ենք, 1987թ-ից հետո ավելացել են հացահատիկային մշակաույսերի ցանքատարածությունները, արձրացել է երքատվությունը, հետնաար ն համախառն երքը: 8. Հացահատիկը միջոց է ինտենսիվ մշակաույսերի մշակության դեպքում սակավ կամ ոչ պիտանի, սակավ երրի, անջրդի հողերը զաղեցնելու համար: Սակայն, ՀՀ-ում հողերի ն արտադրության միջոցների սեփականաշնորհումից հետո, պատկերը փոխվել է: Արարատյան հարթավայրի ոռոգելի հողերի մի մասը դրվեցին հացահատիկի ցանքերի տակ: Պատճառը, գյուղացիական տնտեսությունների ֆինանսական ն աշխատանքային ռեսուրսների պակասը կամ ացակայությունն է: 9. Հացահատիկի արտադրությունը քիչ աշխատատար ն ծախսատար է: Այստեղ աշխատատար գործընթացները գրեթե 1009-ով մեքենայացված են: Ստացվում է, որ հացահատիկի արտադրությունը կապիտալատար ճյուղ է, այց մյուս մշակաույսերի ամեմատ, քիչ շահութաեր: 10. Հացահատիկը կարնոր տեղ է զաղեցնում նան ներքին ն արտաքին ապրանքաշրջանառության մեջ: Այստեղ կարնոր նշանակություն են ստանում

ներքին ռեսուրսերի հաշվին ներկրումների եռի թեթնացումը, տեղական արտադրության ընդլայնման կամ ներկրումների համար ինվեստիցիաների ներդրման այլընտրանքային գնահատումը ն այլն: 11. Որոշ հացատեսակներ (արվանդակ, որոմ, դաշտավլուկ, սեզ) օգտագործում են գազոնները, մարզադաշտերը, օդանավակայանները կանաչապատելու, սորուն հողերը ամրացնելու համար, իսկ որոշներն էլ պարզապես մոլախոտեր են (խրփուկ, սեզ, արվանդակ): Գյուղատնտեսական ինտենսիվ մշակաույսերի համեմատ հացահատիկային մշակաույսերը մշակվում են ամենուրեք, ունեն հանրամատչելի տեխնոլոգիա, արձր մեքենայացման մակարդակ, քիչ աշխատատար են: Նրա հիմնական թերությունը 1հեկտարի հաշվով ներդրումների ն նրանցով պայմանավորված նոր արդյունքի փոքր ծավալներն են: 18.2.2. Հացահատիկի արտադրության մակարդակը ն դինամիկան: Հացահատիկային տնտեսության վիճակը նութագրվում է ցանքատարածությունների չափով, համախառն արտադրանքի ն առանձին տեսակի արտադրանքի արտադրության կառուցվածքային տեղաշարժով: Հացահատիկային մշակաույսերի ցանքատարածություններն ընդամենը ցանքատարածությունների կառուցվածքում 1987թ-ին կազմել է 29,39, 2001թ-ին` 64,19, 2009թ-ին` 57,29: Սա տեղի է ունեցել, ինչպես հացահատիկային մշակաույսերի ցանքատարածությունների ընդարձակման (Աղյուսակ 15), այնպես էլ ընդամենը ցանքատարածությունների կրճատման ճանապարհով: 2001թ-ին վարելահողերից, իսկ 2009թ-ին 151հազ. հա չեն օգտագործվել, մնացել են անմշակ: Հացահատիկային մշակաույսերի ցանքատարածությունների 50-559-ը կազմում են աշնանացան ցորենի ցանքերը: Խիստ կրճատվել է գարնանացանների տարածությունները, ընդ որում շրջանառությունից գրեթե դուրս է եկել գարանանացան ցորենը: Հացահատիկի տարածությունները գրեթե ներկայացված են աշնանացան ցորենի ն գարնանացան գարու տարածությունների տեսքով, որոնք կազմում են ամողջ տարածքի 89-909-ը: Որպես օրինաչափություն, հացահատիկի տարածություններն ավելացել են ոլոր մարզերում: Արագածոտնի որոշ ենթաշրջաններում, Կոտայքի, Շիրակի, Սյունիքի, Լոռվա ն Գեղարքունիաի մարզերում այն փոխարինեց ցանովի խոտերին, իսկ Արարատյան հարթավայրում` ինտենսիվ մշակաույսերին, զաղեցնելով ցանքատարածությունների 48-509-ը: ՀՀ-ում 1987թ-ի համեմատ հացահատիկային մշակաույսերի ցանքատարածությունները 1996-2000թթ. միջին տվյալներով, ավելացել են 52,4հազ., իսկ 2001-2005թթ.՝ 66,6 հազ. հա-ով կամ 39,3 ն 48,59-ով: Վերջին հինգ տարիներին այն աստիճանաար կրճատվեց ն 2009թ-ին կազմում էր ընդամենը 169,5հազ. հա: Հացահատիկի արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը պայմանավորող գլխավոր գործոնը նրա երքատվությունն է: Այնքանով, որ ծախսերի զգալի մասը գրեթե հաստատագրված է տվյալ տնտեսության շրջանակներում, ուստի ինքնարժեքն էլ պայմանավորված է երքատվությամ: Աղյուսակ 15-ում երված տվյալներից երնում է, որ սեփականաշնորհումից հետո հացահատիկային մշակաույսերի երքատվությունը ոռոգման ջրի, պարարտանյութերի, դրամական միջոցների ն մի շարք այլ հայտնի պատճառներով նվազեց:

1987թ-ի համեմատ 2001-ին այն իջավ 2-ով, իսկ 2009թ-ին արձրացավ նույնքանով: Հացահատիկի ցանքատարածությունների մոտ 479-ը կենտրոնացված է Գեղարքունիքի ն Շիրակի մարզերում, որոնք ն ապահովել են հացահատիկի համախառն երքի մոտ 509-ը: Բերքատվությունը հանրապետության միջինից արձր է եղել Արարատում, Արմավիրում, Տավուշում ն համապատասխանաար կազմել է 38,8: 35,2 ն 29,4ց/հա: Հացահատիկի միջին երքատվությունը պայմանավորված է ոչ միայն ինտենսիվության մակարդակով, այլն արտադրության կառուցվածքով (գարնանացան ն աշնանացան ցածր ն արձր երքատու հացահատիկների մասնաաժնով): Հացահատիկի համախառն երքն իր մեջ ներառում է տվյալ տարում հացահատիկային ոլոր մշակաույսերից ստացված երքի քաշը՝ վերամշակումից հետո: Համախառն երքը տվյալ տարվա ցանքատարածություններից ստացված երքն է: Այստեղ հավաքագրվում են հացահատիկի ոլոր տեսակները, սակայն հաշվառումը տարվում է նան առանձին հացահատիկների գծով: Համախառն արտադրանքի արժեքը հաշվարկվում է` գումարելով տվյալ տարվա հավաքված համախառն երքի արժեքը: ՀՀ-ում հացահատիկի արտադրության ծավալների մեծացումը կախված է հիմնականում ցանքատարածությունների ընդարձակման, ինչպես նան երքատվության արձրացման հետ: ՀՀ-ում արտադրված հացահատիկի հիմնական մասն ունի ներհամայնքային նշանակություն: Հացահատիկի արտադրության ավելացման հիմնական ուղիներն են` ցանքատարածությունների ընդլայնումը, արտադրության կառուցվածքային տեղաշարժերը, որակի լավացումը, պայքարը կորուստների դեմ, երքատվության արձրացումը ն այլն: 18.2.3. Հացահատիկի արտադրության տնտեսական արդյունավետության ցուցանիշները: Հացահատիկի արտադրության արդյունավետությունը նութագրվում է նեղեն ն արժեքային ցուցանիշների համակարգով: Բնեղեն ցուցանիշներում գլխավորը հանդիսանում են հացահատիկային մշակաույսերի երքատվությունը ն մեկ հեկտար վարելահողի հաշվով հացահատիկի արտադրությունը: Արժեքային ցուցանիշներն են` 1. Աշխատանքի արտադրողականությունը, աշխատատարությունը, 2. Արտադրանքի ինքնարժեքը, 3. Համախառն արտադրանքի, համախառն ն զուտ եկամտի ելքը մեկ հեկտար հացահատիկային ցանքերի, մեկ մարդ-օրվա հաշվով, 4. Հացահատիկի արտադրության ժամանակ կատարված նյութադրամական ծախսերի փոխհատուցումը` 5. 1 ցենտներ հացահատիկի իրացումից ստացված շահույթը ն շահույթի զանգվածը, դրամ, 6. Շահութաերության մակարդակը, 9: Հացահատիկի արտադրության ծավալների հետագա ավելացման ն հացահատիկիային մշակաույսերի մշակության արդյունավետության արձրացման հիմնական ուղղություններն են քիմիացման ն ոռոգման զարգացման, ցորենի մշակության ն երքահավաքի առաջավոր տեխնոլոգիաների, հացահա219

տիկային մշակաույսերի առավել նոր երքատու տեսակների ն հիրիդների կիրառման հիման վրա իրականացվող հետնողական ինտենսիվացումը: Ոչ պակաս կարնոր է նան իրացման ուղիների ընտրությունը, արտադրանքի որակի արձրացումը, հացահատիկի արտադրության գծով պետական հովանավորությունը, ինչպես նան նյութական խրախուսումը: 18.3. Կարտոֆիլի արտադրության էկոնոմիկան 18.3.1. Կարտոֆիլի արտադրության ժողտնտեսական նշանակությունը ն զարգացումը 18.3.2. Կարտոֆիլի արտադրության մակարդակը ն դինամիկան 18.3.3. Կարտոֆիլի արտադրության տնտեսական արդյունավետության ցուցանիշները 18.3.1. Կարտոֆիլի արտադրության ժողտնտեսական նշանակությունը: ՀՀում կարտոֆիլը հացահատիկից հետո դարձել է երկրորդ պարենային մթերքը: Կարտոֆիլն օգտագործվում է որպես պարեն, անասնակեր ն հումք, վերամշակող արդյունաերության համար: Կարտոֆիլի պալարը պարունակում է 76,39 ջուր ն 3,79 չոր նյութեր, այդ թվում` օսլա` 17,59, շաքարներ` 0,59, սպիտակուցներ` 1-29, հանքային աղեր` 19, ինչպես նան /, B1, B2, B6, Շ, ՔՔ, բ վիտամիններ: Կարտոֆիլի տարեկան սպառման նորման մեկ շնչի հաշվով 60կգ է, սակայն փաստացի սպառումը 90-ական թվականներից հետո տատանվում է 70-80կգ-ի շրջանակներում: Կարտոֆիլը հացահատիկի հետ միասին ապահովում է կալորիայի օրաաժնի մոտ 30-369-ը: 1կգ կարտոֆիլը պարունակում է 900 կալորիա, որը հավասար է 0,35-0,45կգ հացի, 3,6կգ կաղամի 1,5կգ կաթի, 0,6-0,9կգ մսի ն այլն: Այն օգտագործվում է ժողովրդական ժշկության մեջ` շնչառական ուղիների, այրվածքների, քերծվածքների ն այլն ուժման համար: 17,59 օսլայի պարունակությամ 1տոննա կարտոֆիլի վերամշակումից կարելի է ստանալ 170կգ օսլա կամ 112լիտր սպիրտ, 55կգ հեղուկ ածխաթթու, 0,39լ սիվուխային յուղ, 1500լ մաթ ն այլն: Կարտոֆիլից ստացված սպիրտը անփոխարինելի է դեղագործության, օծանելիքի արտադրության մեջ: Կարտոֆիլի սպիտակուցն իր կենսաանական հատկանիշներով գերադասելի է մյուս մշակաույսերի սպիտակուցներից: Դրա վերամշակումից ստացված արտադրանքներն օգտագործվում են շուրջ 150 նագավառներում` սննդի, մանագործական, քիմիական, կոշիկի, կաշվեգործական, տպագրության, լաքերի, ներկերի, լուցկու այլ արտադրություններում: Կարտոֆիլի 200ց երքատվության դեպքում 1 հեկտարից ապահովում է 6000 կերամիավոր: Խոզերին կարտոֆիլով կերակրելու դեպքում 1տ հաշվով ստացվում է 60կգ քաշաճ, կովերին կերակրելիս` արձրանում է կաթնատվությունը: Որպես կեր օգտագործվում են նան կարտոֆիլի վերամշակման թափոնները, ինչպես նան կարտոֆիլի փրերը: Այն որպես շարահերկ մշակաույս, առաջադիմական օղակ է ցանքաշրջանառության մեջ, դրական ազդեցություն է գործում հաջորդող ույսերի երքատվության (ացի մորմազգիներից) վրա, հողը մնում է փուխր ն մոլախոտերից զերծ:

Կարտոֆիլն ինտենսիվ մշակաույս է: Պահանջում է, մեկ հեկտարի հաշվով նշանակալից արտադրական ն աշխատանքային ծախսեր, ապրանքային երքի ն սերմացուի փոխադրման ն պահպանման համար մեծ տարողություններ, փոխադրամիջոցներ, տեխնիկա, ջուր, պարարտանյութեր ն դրանով իսկ նպաստում է արտադրության ինտենսիվացման մակարդակի ն հողօգտագործման արդյունավետության արձրացմանը: Լինելով աշխատատար մշակաույս, այն մեծ դեր է խաղում աշխատանքային ռեսուրսների զաղվածության ն գործազրկության մեղմացման գործում: 18.3.2. Կարտոֆիլի արտադրության մակարդակն ու դինամիկան: Կարտոֆիլը լինելով արձր արդյունավետ մշակաույս, զաղեցնում է ցանքատարածությունների 10-119-ը ն ուսաուծության համախառն արտադրանքի 28-309ը: Կարտոֆիլի ցանքատարածությունների մոտ կեսը գտնվում է Գեղարքունիքի մարզում ն ապահովում է համախառն երքի 40-459-ը: 1987թ-ի համեմատ 2001թ-ին կարտոֆիլի ցանքատարածություններն ավելացել են 59,8, իսկ 2009թ-ին` 60,19-ով: Խորհրդային տարիներին կարտոֆիլի արտադրությունը դրվեց գիտական հիմքերի վրա: Ստեղծվեցին կարտոֆիլացման խոշոր գոտիներ, մասնագիտացված տնտեսություններ, սերմնաուծական տնտեսություններ, հիվանդությունների ն վնասատուների դեմ պայքարի կանխարգելիչ ծառայություն, խոշոր պահեստային տնտեսություններ: Հանրապետությունում, թեն ոչ ավարտուն, ձնավորվել էր կարտոֆիլի ցանքի, մշակության, երքահավաքի, տեսակավորման ն պահպանման մեքենաների համակարգ: Սակայն սեփականաշնորհումից հետո կարտոֆիլի արտադրության ինտենսիվացման ձեռքերումները հօդս ցնդեցին, գյուղացիական տնտեսություններն անցան կարտոֆիլի ձեռքով մշակման: 2009թ-ին 1987 ն 2001թ-ի համեմատ կարտոֆիլի երքատվությունը արձրացել է, սակայն այն ցածր է առաջավոր տնտեսությունների ձեռք երած մակարդակից (350-400ց): Վերջին 10 տարիների ընթացքում, գրեթե ոլոր մարզերում դիտվում է երքատվության արձրացում: Ամենաարձր երք ապահովվում է Արարատի ն Արմավիրի մարզերում` 300-350ց: Կարտոֆիլի արտադրությունը հիմնականում ավարարում է հանրապետության պահանջները, իսկ ներկրումները կատարվում են հիմնականում սորտաթարմացման նպատակով: Վերջին տարիներին լայն թափ ստացավ Եվրոպայից (Հոլանդիա, Մերձալթյան երկրներ, Գերմանիա, Ռուսաստան) արձրարժեք սորտերի ներմուծումը: Կարտոֆիլի համախառն երքը 2009թ-ին 1987թ-ի համեմատ ավելացել է 2 անգամ, ի հաշիվ ցանքատարածությունների ընդարձակման ն երքատվության արձրացման: Կարտոֆիլի արտադրության ծավալներն ավելացնելու հիմնական ուղիներն են` արձրորակ տնկանյութի, պարարտանյութերի, հիվանդությունների ն վնասատուների դեմ պայքարի միջոցների, ոռոգման, մեքենայացման, մշակության ն խնամքի արդյունավետ տեխնոլոգիաների ներդրման ն այլ միջոցների սահմանված նորմաներով ն ճիշտ ագրոտեխնիկական ժամկետներում կիրառումը: Խիստ կարնոր է սերմնաուծական տնտեսությունների վերականգնումը, որոնք արձրորակ տնկանյութ կարտադրեն գյուղացիական տնտեսությունների

համար: Դա կնպաստի տնկանյութի ներկրումների ծավալների կրճատմանը, ինքնարժեքի իջեցմանը: 18.3.3. Կարտոֆիլի արտադրության տնտեսական արդյունավետության ցուցանիշները: ճյուղի արտադրական ռեսուրսների ն արտադրության աճի ռեզերվների հայտնաերման ու վերլուծության նպատակով օգտագործում են այնպիսի ցուցանիշներ, ինչպիսիք են` կարտոֆիլի երքատվությունը, ց/հա, միավոր արտադրանքի վրա կատարվող աշխատանքային ծախսումները (աշխատատարությունը), մարդ-ժամ/ց, արտադրված արտադրանքը միջին տարեկան մեկ աշխատողի կամ մեկ մարդ-ժամ ծախսված ժամանակի հաշվով, արտադրական ծախսերը կարտոֆիլի ցանքերի մեկ հեկտարի, մեկ ցենտների ն ճյուղի համախառն արտադրանքի 100դրամի հաշվով, 1ց կարտոֆիլի իրացման միջին գինը, դրամ, շահույթի չափը կարտոֆիլի ցանքերի մեկ հեկտարի, մեկ ցենտների ն ճյուղի համախառն արտադրանքի 100դրամի հաշվով, ճյուղի շահութաերության մակարդակը, 9: Մեքենայացման միջոցների, կապիտալ ներդրումների, առաջավոր տեխնոլոգիայի, հանքային պարարտանյութերի, հիվանդությունների ն վնասատուների դեմ պայքարի միջոցների կիրառման, կարտոֆիլի նոր, արձր երքատու տեսակների ն հիրիդների, օգտագործման տնտեսական արդյունավետության նութագրման ժամանակ օգտագործում են հետնյալ ցուցանիշները` կարտոֆիլի արտադրության վրա նյութադրամական ծախսերի փոխհատուցումը, երովի ծախսերը, կարտոֆիլի մշակության ն երքահավաքի վրա կատարվող արտադրական ռեսուրսների տնտեսումը, մեքենաների օգտագործման վրա կատարվող շահագործական ծախսերը: Սակայն, պրակտիկայում կարտոֆիլի արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը որոշում են ցուցանիշների սահմանափակ խմով` աշխատանքի արտադրողականությամ, միավոր արտադրանքի ինքնարժեքով ն շահութաերության մակարդակով: 18.4. Բանջարեղենի արտադրության էկոնոմիկան 18.4.1. Բանջարեղենի արտադրության ժողտնտեսական նշանակությունը ն զարգացումը 18.4.2. Բանջարեղենի արտադրության մակարդակը ն դինամիկան 18.4.3. Բանջարեղենի արտադրության արդյունավտության ցուցանիշները 18.4.1. Բանջարեղենի արտադրության ժողտնտեսական նշանակությունը: Բանջարաուծությունը դասվում է գյուղատնտեսության կարնոր ն արդ ճյուղերի շարքը: Այն տալիս է մարդու սննդի համար ացառիկ կարնոր մթերքներ, որոնց նկատմամ պահանջարկը տարեցտարի ավելանում է: Բանջարեղենն օգտագործվում է որպես սնունդ, հարուստ է վիտամիններով, հանքային աղերով, օրգանական թթուներով, ածխաջրերով, սպիտակուցներով ու ճարպերով:

Բանջարեղենը կարգավորում է մարդու մարսողական ն նյարդային համակարգի աշխատանքը: Դրանք իրենց մեջ պարունակում են հիմնական աղեր, որոնք չեզոքացնում են մարդու օրգանիզմ մուտք գործած թթու միացությունները ն պահպանում արյան հիմնական ռեակցիան: Այն օգտագործվում է հում, եփված, պահածոյացված ն սառեցված վիճակներում: Բանջարաուծությունը հանդիսանում է առաջատար ճյուղերի մեկը ն նպատակ ունի արտադրության ն իրացման աշխատանքերի ճիշտ կազմակերպման դեպքում նակչությանը շուրջ տարին ապահովել թարմ անջարեղենով, վերամշակող արդյունաերությանը` հումքով: Բանջարեղենը համարվում է ինտենսիվ մշակաույս, պահանջում է մեկ հեկտարի հաշվով ավականին մեծ նյութադրամական ծախսեր, արտադրանքի տեղափոխման համար` փոխադրամիջոցներ, պահպանման համար պահեստներ ն սառնարաններ, ի վերջո, վերամշակող ձեռնարկություններ: Այն, լինելով աշխատատար ն համեմատաար ցածր մեքենայացման մակարդակ ունեցող մշակաույս, նպաստում է աշխատանքային ռեսուրսների զաղվածությանը: 1հա անջարեղենի մշակության վրա ծախսվում է միչն 1600-1800մարդժամ, որը 2-4 անգամ ավելի է, քան կարտոֆիլի ն 35-40 անգամ շատ՝ քան հացահատիկի մշակության ժամանակ: Բանջարեղենն ունի արձր ապրանքայնության ն արդյունավետության մակարդակ: Զաղեցնելով ցանքատարածությունների 89-ը, տալիս է ուսաուծության համախառն արտադրանքի 14,69-ը: Ապահովում է ծախսերի արձր հատույց: Մեկ դրամ ծախսի հաշվով ապահովում է շուրջ 0,5-0,8 դրամ շահույթ: Բանջարեղենը դասվում է դժվար փոխադրունակ ն շուտ փչացող գյուղատնտեսական արտադրանքների շարքին: Այն արտահանվում է ինչպես թարմ, այնպես էլ վերամշակված ձնով: 18.4.2. Բանջարեղենի արտադրության մակարդակը ն դինամիկան: Բանջարաուծությունն ընդգրկում է աց ն պաշտպանված գրանտը: ՀՀ-ում անջարեղնեի արտադրանքի առավելագույն մասն աճեցվում է աց գրունտում: Պաշտպանված գրունտի կառուցվածքներն են` ջերմատները, ջերմոցները, ջեռուցվող գրունտը ն սինթետիկ թաղարներով ծածկված չտաքացվող գրունտը: Մինչն 80-ական թվականների վերջը մեր հանրապետությունն ուներ պաշտպանված գրունտի զարգացած անջարաուծություն: Այն կազմակերպվում էր շուրջ 160-170հա վրա, որից 80հա ձմեռային ապակեծածկ ջերմոցներ էին: Ջերմոցային շրջանակների թիվը հասնում էր 624 հազարի: ճյուղը գրեթե դադարեց գոյություն ունենալ 1992-1993թթ. էներգետիկ ճգնաժամի հետնանքով: ՀՀ-ում մշակվում է անջարեղենի 17 տեսակ, դրանցից հիմնականներն են` լոլիկը, սմուկը, պղպեղը, կաղամը, վարունգը, սոխը ն այլն: Արտադրվող անջարեղենի կեսից ավելին կազմում է լոլիկը, որի գերակշռող մասն օգտագործվում է տոմատի մածուկի, հյութի, տարեր տեսակի կետչուպների, մարինադների, թթուների ն այլնի արտադրության համար: Հայաստանի նատնտեսական պայմանները միանգամայն նպաստավոր են արձրարժեք, որակյալ ն արտաքին շուկայում մրցունակ անջարեղենի արտադրության համար:

Բանջարանոցային մշակաույսերի տարածությունները 1987թ-ի համեմատ 2001թ-ին ավելացել է 1,9հազար հա-ով, իսկ 2009թ-ին` 6,0 հազար հա-ով: Սեփականաշնորհումից հետո մի շարք հայտնի պատճառներով (ոռոգում, պարարտացում, մեքենայացում, իրացում ն այլն) անջարանոցային մշակաույսերի երքատվությունն իջավ: Սակայն վերջին տաս տարիների ընթացքում երքատվության մակարդակը գնալով արձրացավ ն գրեթե կայունացավ: 1987թ-ի համեմատ 2009թ-ին անջարանոցային մշակաույսերի երքատվությունը արձրացել է 17,1ց-ով կամ 5,69-ով: Նույն ժամանակահատվածում, համախառն երքն ավելացել է 248,8 հազ. տ-ով կամ 43,69-ով, որն արդյունք է ինչպես երքատվության արձրացման, այնպես էլ տարածությունների ավելացման: Վերջին 10 տարիների միջին տվյալներով անջարանոցային մշակաույսերի ցանքատարածությունների 55-609-ը գտնվում է Արարատի ն Արմավիրի մարզերում, որոնք էլ ապահովում են անջարեղենի համախառն երքի 70-759-ը: Այն երկու մարզերում էլ ապահովվում է անջարեղենի ամենաարձր երք` 391,4-420,4ց (2009թ.): Բանջարեղենի արտադրության ավելացման ն նրա արդյունավետ կազմակերպելու համար կարնոր նշանակություն ունի արտադության ճիշտ մասնագիտացումը` կախված տնտեսությունների նակլիմայական ու հողային պայմաններից, տեղադրությունից, շուկայի պահանջարկից, աշխատուժով ապահովվածությունից ն հումք վերամշակող ձեռնարկությունների առկայությունից: Մինչն հողի սեփականաշնորհումը հանրապետությունում ձնավորված էին անջարաուծությամ զաղվող ձեռնարկությունների մասնագիտացման որոշակի արտադրական տիպեր` անջարաուծական, անջար-ոստանային, անջարաուծական - խաղողագործական, խաղողա - անջարաուծական, պտղա-անջարաուծական, անջարա-սերմնաուծական: Դրանց մեծ մասում կաթնային տավարաուծությունը հանդես էր գալիս որպես զուգակցվող ճյուղ: 18.4.3. Բանջարեղենի արտադրության արդյունավետության ցուցանիշները: Բանջարեղենի արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը որոշում են նեղեն ն արժեքային ցուցանիշների համակարգով: Բնեղեն ցուցանիշները հաշվարկվում են ողջ անջարաուծության գծով ն ըստ առանձին տեսակների: Դրա համար օգտվում են հետնյալ ցուցանիշներից` անջարային մշակաույսերի ընդամենը ն ըստ առանձին տեսակների միջին երքատվությունը, ց/հա, ճյուղում զաղված միջին տարեկան մեկ աշխատողի հաշվով համախառն երքի քանակը, ց/մարդ, մեկ հեկտար վարելահողի հաշվով անջարեղենի արտադրությունը, ց/հա: Արժեքային ցուցանիշներն առավել լրիվ պատկերացում են տալիս արտադրության արդյունավետության, անջարաուծության մեջ ծախսերի փոխհատուցման ճյուղի ընդլայնված վերարտադրության հնարավորությունների մասին: Բանջարեղենի արտադրության տնտեսական արդյունավետության հիմնական ցուցանիշներն են. 1 հա անջարային մշակաույսերի հաշվով անջարեղենի արտադրանքի ելքը, դրամ/հա, ճյուղում ծախսված 1 մարդ-ժամվա ն միջին տարեկան մեկ աշխատողի հաշվով արտադրված համախառն արտադրանքը, դրամ/մարդ,

-

անջարաուծության մեջ կատարված արտադրական ծախսերի փոխհատուցումը, 1 հա անջարային մշակաույսերի հաշվով համախառն եկամտի, զուտ եկամտի ն շահույթի ելքը, դրամ/հա, միավոր արտադրանքի հաշվով արտադրական ծախսերի գումարը: Բանջարեղենի արտադրության արդյունավետության արձրացման ուղիներն են` երքատվության արձրացումը, մշակությունը ն երքահավաքի արդյունաերական տեխնոլոգիաների ներդրումը, եռնման ն եռնաթափման աշխատանքների մեքենայացումը, աշխատանքի ն արտադրության առաջադիմական ձների կիրառումը, մասնագիտացման ն տեղաաշխման խորացումը, աց ն պաշտպանված գրունտի անջարաուծության զուգակցումը, աշխատանքի նյութական խրախուսման կատարելագործումը, անջարեղենի իրացման ն նախնական մշակման եղանակների կատարելագործումը ն այլն: 18.5. Տեխնիկական մշակաույսերի արտադրության էկոնոմիկան 18.5.1. Տեխնիկական մշակաույսերի ժողտնտեսական նշանակությունը ն զարգացումը ՀՀ-ում 18.5.2. Տեխնիկական մշակաույսերի արտադրության տեղաաշխումը ն արդյունավետության արձրացումը 18.5.1. Տեխնիկական մշակաույսերի ժողտնտեսական նշանակությունը ն զարգացումը ՀՀ-ում - Տեխնիկական մշակաույսերի մշակությունից ստացված արտադրանքը հումք է հանդիսանում վերամշակող արդյունաերության տարեր ճյուղերի համար: Դրանք ստորաաժանվում են մի քանի խմերի, որոնցից կարնորներն են` շաքարատու, թելատու, եթերայուղատու, նարկոտիկ, օսլայատու, ներկատու, խցանատու, կաուչուկատու ն այլն: Որոշ տեխնիկական մշակաույսերն օգտագործում են մի քանի նպատակով, օրինակ` ամակենին, կանեփը, կտավատը, ացի թեյից, տալիս են նան ձեթ: ՀՀ-ում տեխնիկական մշակաույսերի մշակությունը զարգացում ապրեց խորհրդային տարիներին: Դրանց ցանքատարածությունը 1940թ.-ին կազմել է 35,7հազ. հա, որը գնալով, ըստ տարիների կրճատվել է ն 1987թ.-ին կազմել է ընդամենը 9,1հազ. հա, իսկ 2009թ.-ին` ընդամենը 2,4հազ. հա: 1940թ.-ի համեմատ այն նվազել է 33,3հազ. հա-ով: Տեխնիկական մշակաույսերից ՀՀում մշակում էին շաքարի ճակնդեղ, խորդենի, ծխախոտ, կտավատ, ամակ ն այլն: 18.5.2. Տեխնիկական մշակաույսերի արտադրության տեղաաշխումը ն արդյունավետության արձրացումը Բամակի ցանքատարածությունները 1940թ.-ին կազմեցին 35,7 հազ հա: Ստացվում է, որ ՀՀ-ում տեխնիկական մշակաույսերից 40-ականներին մշակվել է միայն ամակ: 1հա երքատվությունը տատանվել է 23,2-29,2ց-ի սահմաններում: 1տ ամակի հումքից ստացվում է 290-400կգ ամակաթել, որից կարելի է գործել 3,0հազ մ2 կտոր, 500-700կգ սերմ: 1տ սերմից ստացվում է 170-190կգ ձեթ, 400-420կգ քուսպ, 300-400կգ սերմակճեպ: Բամակենու

1ցենտներ քուսպը պարունակում է 114,8, իսկ 1ց սերմնակճեպը` 35,2 կերային միավոր: Բամակենու սերմնակճեպից ն այլ մնացորդներից ստացվում են թուղթ, մեկուսիչ նյութեր, պոտաշ, քացախաթթու, ցելյուլոզա ն այլն: Բամակենին նան մեղրատու ույս է: ՀՀ-ում, որտեղ այն մշակվում էր մինչն 1966թ., Արարատյան հարթավայրի տնտեսություններում ամակենու մշակության տակ գտնվող տարածություններն կրճատվեցին ն հատկացվեցին առավել արդյունավետ` խաղողի, պտղատու այգիներին, անջարային ն ոստանային մշակաույսերին: Պատճառն այն չէր, որ ամակենու մշակությունը վնասաեր էր, այլ այն, որ միջինասիական հանրապետություններում արտադրության համակենտրոնացման ն աշխատանքների մեքենայացման մակարդակի արձր լինելու շնորհիվ 1ց ամակի ինքնարժեքը շատ ավելի ցածր էր ստացվում, քան Հայաստանում: Սակայն, նույնիսկ այս պայմաններում, ՀՀ-ում անհրաժեշտ է վերականգնել ամակի մշակությունը Արարատյան հարթավայրի չմշակվող հողերում ն այն վերամշակել հենց հումքի գոտում, որը կկրճատի փոխադրման հետ կապված ծախսերը: Տեղական ամակի արտադրությունը պետք է կազմակերպել գոնե այն ծավալով, որ ավարարի հանրապետության առողջապահության համակարգի պահանջները: Այս խնդրի լուծումը պետք է առաջնային լինի ոչ միայն գյուղատնտեսության, այլ նան պաշտպանության նախարարության ն երկրի տնտեսության համար, ամողջությամ վերցրած: Կտավատի մշակությունը ՀՀ-ում հայտնի է եղել հնագույն ժամանակներից: Հայաստանի լեռնային շրջանները յուղատու կտավատի աճման ն զարգացման համար ունեն նպաստավոր պայմաններ: Այդ շրջաններում` (Աշոցք, Սիսիան, Սնանի ավազան) յուղատու կտավատի 1հա-ից ստացվում է 8-10, իսկ առանձին հողակտորներում 14-16ց սերմի երք: Մշակության տարիներին կտավատի երքատվությունը Հայաստանում 2 ն ավելի անգամ արձր էր, քան Ուկրաինայում ն Բելոռուսիայում: Կտավատի յուղն օգտագործում են օլիֆ, զանազան լաքեր, տպագրական, գեղարվեստական ներկեր, լինոլեումներ, կլյոնկաներ, չթրջվող հագուստներ պատրաստելու համար: Այն օգտագործվում է նան կաշվի արտադրության մեջ: Կտավատի քուսպը պարունակում է 249 լուծվող սպիտակուցներ: Ըստ Պոպովի, կտավատի 1կգ-ը պարունակում է 1,2 կերային միավոր: Թելատու կտավատը մշակում են հիմնականում թելի արտադրության համար: Կտավատի թելից կենցաղային ն տեխնիկական նպատակների համար ստանում են կտորների լայն տեսականի: Կտավատի թելի 1տ-ից ստանում են ավելի քան 2,5հազ մ2 տարեր կտորներ: Թելի համարի արձրացման հետ, արելավվում է արտադրանքի որակը ն դրա արժեքը: Այսպես, 10 համարի թելից կարելի է ստանալ մինչն 2800մ2 կտոր, իսկ 16 համարից` 3400մ2: Թելատու կտավատի սերմերը օգտագործում են ձեթի արտադրության համար, իսկ թելի արտադրության ժամանակ առաջացած մնացորդները` շինարարության ն թղթի արտադրության մեջ, ձեթի արտադրության մնացորդները` որպես անասնակեր: ՀՀ-ում կտավատի ցանքատարածությունները կազմում էին 1,5 հազ հա: Վարդաույր խորդենի: 1938թ.-ից ՀՀ Արմավիրի մարզում (նախկին Հոկտեմերյանի ն էջմիածնի շրջաններում), եթերային յուղ ստանալու համար մշա226

կում էին վարդաույր խորդենի: 1948թ.-ին Հոկտեմերյանի շրջանում հիմնադրվեց խորդենու պետական տնտեսությունը, որը 1955թ.-ին վերանվանվեց «Հոկտեմերյանի խորդենու պետական տնտեսություն» գործարան, իսկ 1968թ.-ին Հոկտեմերյանի շրջանում կազմակերպվեց եթերայուղատու մշակաույսերի համամիութենական ԳՀԻ-ի հայկական փորձակայանը: Խորդենին օգտագործում են օծանելիքի, օճառի, հրուշակեղենի արտադրության, ժշկության մեջ ն այլն: Այն մշակվում էր շուրջ 1800հա տարածության վրա, որից 1400հա Հոկտեմերյանի ն 400հա էջմիածնի շրջաններում: Միջին երքատվությունը կազմում էր 300-500ց/հա կանաչ զանգված կամ 30-50կգ/հա եթերայուղ: Ըստ Տ. Տ. Ավագյանի, ՀՍՍՀ էջմիածնի շրջանի պայմաններում փորձարկված խորդենու հիրիդների եթերային յուղի երքը 1հա-ից 1969-70թթ. կազմել է` վարդագույն խորդենունը` 28,0, Հիրիդ 7-ինը` 121,1, Հիրիդ 24-ը` 53,2, Հիրիդ Ք/2բ-37,2-ը` 140,4կգ: Խորդենու մատղաշ ընձյուղները ն տերնները պարունակում են 0,1-0,39 արձրորակ եթերայուղ: ՍՍՀՄ-ում արտադրվող խորդենու յուղի 759-ը տալիս էր Հայաստանը: Խորդենին համարվում է թանկարժեք մշակաույս: 1գ եթերայուղը համարժեք է շուրջ 8գ ոսկու: Ըստ Գ. Ս. Դավթյանի ն Ս. Խ. Մայրապետյանի, հինգ տարվա միջին տվյալներով, սովորական եղանակով աճեցրած խորդենու մեկ հեկտարից եթերային յուղի երքը կարելի է ավելացնել 3-7 անգամ, միաժամանակ արձրացնելով եթերային յուղի որակը: Ըստ հեղինակների, վարդագույն խորդենու հիդրոպոնիկ արտադրությունը, որը ենթակա է տեխնոլոգիական որոշակի ռեժիմի, դուրս է երկրագործության վարման սահմաններից ն արդյունաերական նույթ է ստացել: Ծխախոտի հայրենիքը Հարավային Ամերիկան է: Հայաստանում ծխախոտ սկսել են մշակել 19-րդ դարի վերջերին: Ծխախոտի տերնները համապատասխան մշակումից հետո, օգտագործում են գլանակներ, սիգարեթներ պատրաստելու համար: Չոր տերնները պարունակում են 70 քիմիական միացություններ` 1-39 նիկոտին, 7-89 սպիտակուցներ, 8-109 ածխաջրեր, մոտ 1,09 եթերայուղեր, մինչն 69 խեժանյութ, 11-159 հանքային նյութեր: Հայաստանում հիմնականում մշակում էին Սամսուն, Տրապեզոնդ, Օստրոլիստ, Պոեդիտել, Պերեմոժեց սորտերը: ՀՀ-ում ծխախոտական առաջին` «Պոնտոս» կոոպերատիվ ընկերությունը` կազմակերպվել է 1924թ.-ին: Ծխախոտագործության զարգացմանը նպաստել է 1930թ.-ին Լամալուում (այժմ` Բագրատաշեն, Նոյեմերյանի տարածաշրջան) կազմակերպված Ա. Խանջյանի անվ. ծխախոտագործական սովետական տնտեսությունը ն ծխախոտի հայկական փորձակայանը (1931թ.): Մինչ տնտեսական ռեֆորմը ծխախոտ մշակում էին ՀՀ 21 շրջաններում: Դրանց մոտ 709-ը գտնվում էր Սնանի ավազանում: ՍՍՀՄ-ում արտադրվող ծխախոտի 7-89-ը արտադրվում էր ՀՀ-ում: Ինչպես տեսնում ենք աղյուսակ 16-ում երված տվյալներից, ծխախոտի ցանքատարածությունները խիստ կրճատվել են, ցածր է եղել նան երքատվության մակարդակը:

Աղյուսակ 16 Ծխախոտի տարածությունը, երքատվությունը ն համախառն երքը

Ցուցանիշները  1 Տարածությունը, հա 2 Բերքատվությունը, ց/հա 3 Համախառն երքը, տ

1960թ 15,25 11696

1967թ 18,6 14504

1987թ 29,4 11760

2000թ 19,1

2008թ 158,2 31,6

2009թ 35,5

Խորհրդային տարիներին Շամշադինի, Մարտունու, Իջնանի, Կրասնոսելսկի ծխախոտագործները 1հա-ից ապահովել են 25-35ց երք: Ներկայումս ՀՀում ծխախոտի միջին երքատվությունը 35,5ց/հա է, իսկ Արարատի մարզում՝ 55,9 Գեղարքունիքում՝ 36,4ց/հա Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ Տավուշի մարզը ծխախոտի ավանդական մշակության շրջան է ն ապահովում է արձր երք, համարվում է սահմանամերձ, որտեղ կա աշխատուժի ավելցուկ, պետք է ընդարձակել ծխախոտի ցանքատարածությունները: Այդ նպատակով անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ սահմանված գնման գները, չեն ծածկում կատարված ծախսերը, անգամ 200դրամ/մ-ժամ վարձատրության դեպքում: Այդ ուղղությամ աշխատանքներ են տարվում: Ուստի անհրաժեշտ է ճիշտ մոտեցում ցուցաերել այս հարցի լուծմանը: Նպատակահարմար է ՀՀ-ում աճեցված արձրորակ ծխախոտը գնել համեմատաար արձր, տնտեսապես հիմնավորված գներով ն պատրաստի արտադրանքն արտադրել միայն տեղական հումքով ն դրա զգալի մասն արտահանել, ապահովելով արտարժույթային մուտքեր, ոչ թե այն ներկրել դրսից` արտարժույթով: Այս հարցի ճիշտ լուծումը նան երկրի անվտանգության խնդիր է, քանի որ սահմանամերձ գյուղերում գնալով մնում են միայն ծերերը: Շաքարի ճակնդեղը ՀՀ հյուսիսային մարզերի (Շիրակ, Լոռի) ջրովի երկրագործության պայմաններում աճեցվող հիմնական տեխնիկական մշակաույսերից էր: Դրա մշակությամ ՀՀ-ում սկսել են զաղվել 19-րդ դարի 80-ական թթ կեսերին: Մշակաույսի աշխատատարության ն անհրաժեշտ տեխնիկայի ացակայության, ինչպես նան ներկրվող էժան շաքարի մրցունակությանը չդիմանալու պատճառով այն չունեցավ հետագա զարգացում: ՀՀ-ում ճակնդեղի մշակությունն ու շաքարի արդյունաերությունը զարգացում ապրեց խորհրդային ժամանակաշրջանում: Շաքարի ճակնդեղի մշակությամ սկսեցին զաղվել Ախուրյանի, Գուգարքի, Ստեփանավանի, Արթիկի ն Ամասիսայի շրջաններում: Ստեղծվեցին մասնագիտացված խոշոր մեքենայացված խորհրդային տնտեսություններ: ճակնդեղի մշակության տտարածությունները կազմում էին 4,0հազ հա, իսկ միջին երքատվությունը` 370ց: Սակայն, Ախուրյանի ն Սպիտակի անվանի ճակնդեղագործները յուրաքանչյուր հեկտարից ստանում էին 520-700ց արմատապտուղ: Շաքարի ճակնդեղի մշակությունից ստացված երքը վերամշակվում էր Սպիտակի շաքարի գործարանում: 1988թ.-ի ավերիչ երկրաշարժը վերջ դրեց շաքարի ճակնդեղի մշակությանը, պատճառը հիմնականում Սպիտակի շաքարի գործարանի ավերվելն էր: Ներկայումս, Շիրակի մարզի Ախուրյան գյուղում կառուցվել է շաքարի գործարան, որը տարեկան կարտադրի 220հազ. տ շաքար, 40հազ. տ տեղական հումքի` շաքարի ճակնդեղի, իսկ մնացածը` ներկրվող շաքարեղեգի հումքի վերամշա228

կումից: Նախատեսվում է շաքարի ճակնդեղի ցանքատարածությունները հասցնել մոտ 1000հա-ի, իսկ մեկ հեկտարի միջին երքատվությունը՝ կկազմի շուրջ 300-360ց-ի: Շաքարի ճակնդեղը կարելի է մշակել տարեր նակլիմայական պայմաններում, սակայն ամենաարձր երք ստացվում է մեղմ կլիմայի պայմաններում, որտեղ ավարար տեղումները, արձր, տաք ն չոր աշունը նպաստում են արմատապտղում շաքարի կուտակմանը: Սրանով էլ պայմանավորվում է շաքարի ճակնդեղի տեղաաշխումը երկրի տարածքում: Շաքարի ճակնդեղի արտադրության ծավալի ավելացման կարնոր պայմաններից մեկը ցանքատարածությունների կենտրոնացումն է, որը հնարավորություն կտա արտադրության մասնագիտացմանն ու մշակության հետագա ինտենսիվացմանը: Շաքարի ճակնդեղի մշակության կենտրոնացումը հեշտացնում է ագրոտեխնիկական միջոցառումների համալիր իրականացումն ու մեքենաների համակարգի կիրառումը, որոնք ն կնպաստեն երքատվության արձրացմանը, ինքնարժեքի իջեցմանն ու շահութաերության արձրացմանը: Շաքարի ճակնդեղի երքատվության արձրացմանը նպաստում է ցանքաշրջանառության լայն կիրառումը, ավարար քանակով պարարտանյութերի ներդրումը, ոռոգումը, հիվանդությունների ն վնասատուների դեմ պայքարը, արձր երքատու սորտերի ցանքը, մշակության, խնամքի ն երքահավաքի աշխատանքները որակով ն սահմանված ագրոտեխնիկական ժամկետներում կատարելը: Շաքարի ճակնդեղի համար լավ նախորդ են հանդիսանում աշնանացան հացահատիկն ու ազմամյա խոտը, իսկ ինքը լավ նախորդ է գարարանացան մշակաույսերի համար: Չի կարելի նույն տեղում հաջորդ տարի այն մշակել, քանի որ ացի երքատվության ն շաքարայնության իջեցումից նպաստում է արմատների հիվանդության ավելացմանը, արագացնում հողերի էրոզիան, մանավանդ թեքությունների վրա: Արտադրության ծավալների մեծացման, արդյունավետության արձրացման, կորուստների կրճատման գործում շատ կարնոր է շաքարի արտադրության գործարանները կառուցել հումքի ազային մոտ: Այն կնպաստի հումքի տեղափոխման հետ կապված ծախսերի կրճատմանն ու արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցմանը: Այս կուլտուրայի մշակության, խնամքի ն երքահավաքի ոլոր արտադրական գործընթացները համալիր մեքենայացված են: Այն հնարավորություն է տալիս միավոր արտադրանքի ն տարածության հաշվով նվազեցնել աշխատանքային ծախսերը, ավելացնել զուտ եկամուտն ու եկամտաերության մակարդակը: Բերքը հավաքելուց անմիջապես հետո, գործարան չտեղափոխելու դեպքում, եր այն 24 մնում է դաշտում, մանավանդ արձր ջերմաստիճանի ն համեմատաար օդի ցածր խոնավության պայմաններում, այն կորցնում է իր քաշի 689-ը, ինչպես նան շաքարայնությունը: Շաքարի ճակնդեղի արտադրության արդյունավետությունը արձրանում է հարահոս (եր արմատներն առանց ընտրության ն լրացուցիչ մաքրման փոխադրվում են վերամշակման) ն հարահոսփոխադրման եղանակով (եր արմատները կուտակվում են դաշտային կագատներում ն մաքրելուց հետո ուղարկվում է գործարան) կազմակերպելիս:

Այս ոլոր աշխատանքային գործընթացները մեքենայացված են: Այն կատարվում է ճակնդեղահավաք կոմայնի օգնությամ: Հարահոս ն հարահոս-փոխադրման եղանակներով շաքարի ճակնդեղի երքահավաքը իջեցնում է աշխատանքային ծախսերը, հեշտացնում ճակնդեղի եռնումը, կրճատվում են կորուստները, վերանում են արմատապտղի քանդման ն տեղափոխման միջն առաջացող ժամանակի կորուստները: Հարահոսփոխադրման եղանակն ավելի արդյունավետ է, քանի որ այն հնարավորւթյուն է տալիս ավելի լավ մաքրել արմատապտուղը հողից ն տերններից: Կոմայնների օգտագործման արդյունավետության արձրացման համար, երքահավաքից 10-15օր առաջ միջշարքերում անհրաժեշտ է կատարել հողի փխրեցում` 10-12սմ խորությամ, որը արենպաստ պայմաններ կստեղծի արմատապտղի դեռնս շարունակվող աճի ն շաքարայնության արձրացման վրա, իսկ երքահավաքի ժամանակ կնվազի հողով կեղտոտվածության աստիճանը: Փխրեցման համար արենպաստ պայման ստեղծելու նպատակով արդյունավետ է կատարել նախաերքահավաքյան ոռոգում: Հարահոս ն հարահոս-փոխադրման եղանակներով արմատապտղի երքահավաքը, տերնների հեռացումն ու տեխնիկայի համալիր կիրառումը կտրուկ արձրացնում է աշխատանքի արտադրողականությունը, երքահավաքի կոմայնների, տրանսպորտային միջոցների օգտագործման արդյունավետությունը, ապահովվում է երքի պահպանման նպաստավոր պայմաններ, ն դաշտն արագ ազատում է հաջորդ մշակաույսի մշակության տակ դնելու համար: Վերը թվարկված ոլոր տեխնիկական մշակաույսերն էլ եկամտաեր են ն շատ կարնոր դեր կարող են ունենալ հանրապետության տնտեսության զարգացման գործում: Ներկայումս, ՀՀ սակավահողության պայմաններում 154հազ հա վարելահողերը անմշակ թողնելը (2009թ.) շռայլություն է: Եթե այդ տարածությունների որոշ մասը հատկացվի վերը թվարկված տեխնիկական մշակաույսերի մշակությանը ն դրանց կից ստեղծվեն արտադրանքի նախնական վերամշակման կետեր, տվյալ տարածքներում կարձրանա աշխատուժի զաղվածության աստիճանը, նրանց սոցիալական ն տնտեսական պայմանները: Ի վերջո, դա կնպաստի հանրապետության գյուղատնտեսության զարգացմանը: Սակայն այս հարցի լուծումը պետական աջակցության ն հովանավորում է պահանջում: Կարելի է նան այդ նպատակով օգտագործել համայնքներում եղած պահուստային ն չմշակվող սեփականաշնորհված հողերը, կազմակերպելով համապատասխան կոոպերատիվներ ն այլ խոշոր արտադրական կազմավորումներ: 18.6. Կերարտադրության էկոնոմիկան 18.6.1. Կերային ազան ն նրա դերը անասնաուծության զարգացման մեջ 18.6.2. Կերային ռեսուրսների աղյուրները ն դրանց տնտեսական նութագիրը 18.6.3. Կերի արտադրության ավելացման, որակի արձրացման ն ինքնարժեքի իջեցման ուղիները 18.6.4. Համակցված կերերի արտադրությունը ն օգտագործումը

18.6.1. Կերային ազան ն նրա դերը անասնաուծության զարգացման մեջ Անասնաուծության կերային ազա հասկացությունը: Կերարտադրությունը, հանդիսանալով ագրոարդյունաերական համալիրի աղկացուցիչ մասը, իրենից ներկայացնում է ագրոտեխնիկական ն կազմակերպչական միջոցառումների սիստեմ` ուղղված անասնապահության կերերի պահանջը լրիվ ավարարելուն: Կերի ազան, դա կերերի արտադրության, պահպանման ն դրանց ծախսման ձների ն մեթոդների համակարգ է: Կերարտադրության ավելացումը ն որակի արձրացումը այն հիմնական նախապայամաններն են, որոնք կոչված են ապահովելու անասաուծության մթերատվության արձրացումն ու գլխաքանակի ավելացումը: Կերի ազան, հանդիսանալով անասնապահության խնդրի լուծման կարնորագույն միջոց, միշտ էլ գտնվում է նրա հետ փոխադարձ կապի մեջ: Որքան ամուր է այն ն լիարժեք անասունների կերակրումը, այնքան արձր է անասունների մթերատվությունը ն ցածր` արտադրանքի ինքնարժեքը: Անասանուծության ն կերարտադրության համաչափ զարգացման համար անհրաժեշտ է, որ անասունների գլխաքանակի համեմատ կերի ազան զարգանա առաջանցիկ տեմպերով, ացառելով նրանց միջն հաճախ տեղի ունեցող անհամամասնությունը ն հարաերակցության խախտումը: Կերարտադրությունը գյուղատնտեսության արագ զարգացող կարնորագույն ն ծավալուն ճյուղերից մեկն է: Այն կապող օղակ է անասնաուծության ն ուսաուծության միջն` որոշակի տեխնոլոգիայով ն արտադրության կազմակերպման առանձնահատկություններով: Կերային մշակաույսերի, խոտհարքների ու արոտավայրերի երքատվության արձրացումը, նականի հետ միասին, սերտորեն կապված է հողի արհեստական երրիության ապահովման, նրա կուլտուրականացման հետ, որն իրագործվում է լրացուցիչ կապիտալ ներդրումների ու աշխատանքի կիրառմամ, այսինքն` արտադրության ինտենսիվացման մակարդակի արձրացմամ: Կերը համարվում է ուսաուծական պատրաստի արտադրանք, քանի որ այն ապահովում է անասունների սննդի պահանջը ն ունի սպառողական արժեք: Կերը միաժամանակ հանդիսանում է աշխատանքի առարկա ն շրջանառու միջոց ն միշտ կարիք ունի կատարելագործման ն արելավման: Ավելին, այն ոչ միայն իր լրիվ արժեքով է փոխանցվում նոր ստեղծվող արտադրանքին (կաթ, միս, ձու, ուրդ) այլն մասամ առարկայացվում է հիմնական արտադրամիջոցում` անասունների օրգանիզմում, կազմելով նրա օրգանական մասը: Ուստի անասնապահության ռացիոնալ կազմակերպումը պահանջում է ապահովել հիմնական ն շրջանառու միջոցների, այն է` անասունների գլխաքանակի ն կերերի միջն նորմալ համամասնություն` քանակական ու որակական առումով, քանի որ դրա խախտվելը հանգեցնում է միջոցների ոչ ռացիոնալ օգտագործմանը, մթերքների արտադրության նվազեցմանը: Կերարտադրությունը որպես ինքնուրույն ճյուղ ունի իր նյութատեխնիկական ազան` ի դեմս նական խոտհարքների, կերային կուլտուրաների ցանքատարածությունների, կերարտադրության մեքենաշինության ու տեխնիկայի, կերի արտադրամասերի ու պահպանման կառուցվածքների, հիմնական ու շրջանառու միջոցների: Այն հանդիսանում է նյութական արտադրության կարնորագույն ոլորտ, որի նպատակն է լրիվ ապահովել անասնապահության անհրա231

ժեշտ հումքի` կերի պահանջը: Անասնապահության ճյուղում արտադրված արտադրանքի վրա կատարված ծախսերի ավելի քան 479-ը կազմում են կերերը: Այդ տեսանկյունից կերարտադրությունը հանդիսանում է հիմնական ն շրջանառու միջոցների սպառող: Միջոցներ, որոնք ստեղծվում են ինչպես գյուղատնտեսության, այնպես էլ արդյունաերության մեջ: Գյուղատնտեսությունն, օրինակ, կերարտադրության համար հատկացնում է հողատարածք` իր ոռոգման ցանցով, սերմեր, օրգանական պարարտանյութ, աշխատուժ գործիքներ, կառույցներ, իսկ արդյունաերությունը` տրակտոր, գյուղ. տեխնիկա, հանքային պարարտանյութ ն այլ միջոցներ: Ուստի նշված միջոցների ու նյութերի արտադրության ն մատակարարման ճիշտ համամասնության սահմանումը ն աճի տեմպերի ապահովումը ներկայացնում է տնտեսական կարնորություն, խարսխված միայն ընդլայնված վերարտադրության, ագրորադյունաերական համալիրի զարգացման վրա: Այսինքն` կերարտադրության զարգացումը պետք է ընթանա ընդլայնված վերարտադրության, ռացիոնալ տեղաաշխման ու մասնագիտացման, արտադրության չափերի ավելացման, կոոպերացման, տեխնիկայի ու տեխնոլոգիայի կատարելագործման հիման վրա: ՀՀ-ում տնտեսական շրջափակման ն տեղի ունեցած սեփականաշնորհման արդյունքում մեծապես կրճատվեց սեփական կերերի (խոտ, սիլոս, սենաժ, կերի արմատապտուղ, հատիկավոր) արտադրությունը (Աղյուսակ 17) ընկավ որակը ն գրեթե լրիվ դադարեցվել է այնքան անհրաժեշտ, նախկինում մեծ քանակությամ օգտագործվող արձրարժեք համակցված կերահումքի ներկրումը: Վերջինս, թե քանակական, թե որակական առումով, խիստ ացասաար է ազդել անասնաուծության վրա: Այստեղից էլ առաջացել է սեփական կերային ռեսուրսների լիարժեք ն արդյունավետ օգտագործման, կերային ազայի ամրապնդման օյեկտիվ անհրաժեշտությունը հանրապետության ոլոր մարզերի տնտեսություններում: Արդյունավետ կերակրման օրաաժինները - Կերակրման արդյունավետության արձրացման, հետնաար ն մթերատվության արձրացման ու կերերի հատուցման արելավման կարնոր պայման է հանդիսանում կերերի լիարժեք օրաաժինը: Կերի լիարժեք օրաաժինը որոշվում է կենդանիների կողմից ծախսվող սննդարար նյութերի, քիմիական տարրերի ն վիտամինների պահանջի նորմաների հիման վրա: 18.6.2. Կերային ռեսուրսների աղյուրները ն դրանց տնտեսական նութագիրը - Անասնապահության կերի ազայի հիմքը կազմում են վարելահողերը, նական խոտհարքներն ու արոտավայրերը: Ի դեպ, վարելահողերի վրա մշակվող կերային մշակաույսերից ստացվող կերը ն նական խոտը հիմնականում օգտագործում են ձմեռային՝ մսուրային, իսկ արոտավայրերը` ամառային սեզոնում: Բնական խոտհարքների զգալի մասը տեղադրված են Լոռի-Փամակի, Սնանի ավազանի, Հյուսիս-արնելյան ն Շիրակի գոտիներում, իսկ արոտավայրերինը` Զանգեզուրի, Սնանի ավազանի ն Շիրակի գոտիներում: Անասապահության հիմքը կազմում են կերային մշակաույսերի ցանքատարածությունները, որոնք 2009թ. կազմել են 63,9հազ. հեկտար, 1987թ.-ի 269հազ. հեկտարի փոխարեն, այսինքն կրճատվել են 2 անգամ, նական խոտհարքներն ու արոտավայրերը` 1235,8հազ. հեկտար կամ գյուղատնտեսական հողատեսքերի 58,59-ը: Միանգամայն ակնհայտ է նման մեծ չափերի

Հ/հ

Միամյա խոտերի խոտի համար Բազմամյա խոտ անցյալ տարիների ցանք Բազմամյա խոտի մաքուր ցանք Ընդամենը կերային ցանքատարածությունը

Եգիպտացորեն սիլոսի

Կերային արմատապտուղ

Կերային մշակաույսերի անվանումը

2,94

81,8

269,0

59,61

18,68

0,3

0,27

19962000

32,6

134,8

20,8

5,8

60,85

3,08

47,27

9,47

0,69

0,34

63,9

3,08

51,8

8,23

0,43

0,40

Տարածությունը, հազ. հա

X

86,4

878,7

172,8

472,5

157,1

X

12,57

225,7

47,45

4,46

5,36

19962000

X

11,18

256,7

33,92

8,63

10,3

X

19,5

334,4

41,86

8,91

12,5

Համախառն երքը, հազ. տ

X

26,5

30,1

18,8

X

46,1

40,9

25,4

141,1

19962000

X

37,9

54,9

35,8

125,1

299,8

X

68,7

65,3

47,4

205,8

316,3

Մեկ հեկտարի երքատվությունը, ց/հա

Աղյուսակ 17 Կերային մշակաույսերի ցանքատարածությունը, համախառն երքը ն երքատվությունը 1987-2009թթ.

կերային հողատարածությունների արդյունավետ օգտագործման օյեկտիվ անհրաժեշտությունը: 2009թ. շուրջ 374 հազ. տոննա խոտ է հավաքվել հանրապետության 108,7 հազար հեկտար չօգտագործված վարելահողերից: ՀՀ նական խոտհարքները 2009թ. կազմել են 161,9հազ. հեկտար կամ գյուղատնտեսական օգտագործելի հողատեսքերի 7,69-ը, որոնց հիմնական մասը տեղաաշխված են ենթալպյան ն լեռնատափաստանային գոտիներում, ծովի մակերնույթից 1500-2000մ արձրության վրա: Դրանց ընդհանուր տարածության 74,79-ը գյուղամերձ է, իսկ մնացածը` հեռագնա ն գտնվում են ներշրջանային ու միջշրջանային օգտագործման մեջ, որը տնտեսապես արդարացված է: Դրանցից ջրովի են 4,89-ը, արմատական արելավման են ենթարկվել 42,29-ը, մակերեսը մաքուր է` 55,8 հազար հեկտարի վրա, ն մեքենայացված աշխատանքների համար պիտանի է 29,5հազ. հեկտարը: ՀՀ գյուղացիական յուրաքանչյուր տնտեսությանը աժին է ընկնում 0,9 հեկտար վարելահող ն 0,21 հեկտար նական արոտ, որը արտադրության արդյունավետ վարման տեսակետից շատ քիչ է: Խոտհարքների տարածքը 9 անգամ պակաս է արոտավայրերի տարածությունից, սակայն մեկ հեկտարի միջին երքատվությամ 3-4 անգամ գերազանցում են դրանց: Եթե արոտավայրերը ամռանը ծառայում են միայն անասուններին արածացնելու, ապա խոտհարքի կանաչ զանգվածը` հիմնականում ձմռանը, չոր խոտի ն սիլոսի, խոտալյուրի, իսկ չհնձված մասերը ն աշնան ահլուկը՝ կանաչ կերի, խտացրած կերախառնուրդների (գրանուլ, րիկետ) պատրաստման համար: Խոտհարքներն ամռան 2-րդ կեսից ն աշնանը ծառայում են նան որպես անասունների կերակրման կանաչ կոնվեյերի կազմակերպման աղյուր: 1991թ. գարնանը սկսվեց վարելահողերի, ազմամյա տնկարկների սեփաանաշնորհման գործընթացը, իսկ նական խոտհարքներինը` համեմատաար ավելի ուշ: Սակայն արոտավայրերը մնում են պետական ֆոնդում ն օգտագործվում են վարձակալական սկզունքով: Սեփականաշնորհումից հետո գյուղացիական տնտեսություններում 21,89-ով արձրացավ նական խոտհարքների երքատվությունը: Այնուհանդերձ, դա ավականին ցածր է եղած հնարավորություններից: Այսպես, 1987թ. 13,3ց-հա-ի դիմաց 2009թ. նական խոտհարքների միջին երքատվությունը կազմել է 31,3ց/հա ն արտադրվել է ընդամենը 506,9հազ. տոննա չոր խոտ: Անհրաժեշտ է նշել, որ հանրապետության տնտեսություններում նական խոտհարքների արելավման ու օգտագործման աշխատանքները կատարվում են ցածր մակարդակով, մինչդեռ դրանց ապահովման դեպքում, զգալիորեն կավելանա այնքան անհրաժեշտ խոտի կուտակումը: ՀՀ ագրարային քաղաքականության հիմնադրույթներով նախատեսված է տավարաուծությունը ն ոչխարաուծությունը զարգացնել սեփական, իսկ խոզաուծությունն ու թռչնաուծությունը` սեփական ն ներկրվող հատիկային կերերի հաշվին: ՀՀ ոլոր կարգի տնտեսություններում 1987թ. համեմատությամ, ներկայումս ոլոր տեսակի կերերի օգտագործումը կերամիավորներով, կրճատվել է, միջին հաշվով 48 ն ավելի տոկոսով: ՀՀ ոլոր կարգի տնտեսություններում, նախկին կոլտնտեսությունների ն սովխոզների համեմատությամ, գրեթե 1,5 անգամ ավելացել է կոշտ կերերի` խոտի ն ծղոտի կուտակումը, մինչդեռ հյութալի կերերինը (սիլոս, սենաժ, արմատապտուղներ)` զգալիորեն պակասել է (51 անգամ), նույնը ն կանաչ

վիտամինային խոտալյուրը: Շուրջ 0,5մլն տոննա կերամիավորով կրճատվել է եգիպտացորենի սիլոսի արտադրությունը: Ներկայումս ՀՀ տնտեսությունները գրեթե դադարել են, կովերի կաթնատվության արձրացման համար հյութալի կերեր արտադրելը: Մինչդեռ պարզ է, որ ծավալային կերերով՝ խոտով ու ծղոտով արձր մթերատվություն ապահովել հնարավոր չէ: Անասնապահության զարգացման ն կենդանիներին լիարժեք կերերով ապահովելու համար անհրաժեշտ է համակցված կերահումքի ներկրման միջոցով աշխատացնել սեփական համակցված կերերի գործարանները, քանի որ վերջին հաշվով հումքի ներկրումը, դրան համարժեք քանակի անասնապահական մթերքի նկատմամ, ունի տնտեսական մի շարք առավելություններ: Կերարտադրության արդյունավետությունը: Այս կամ այն կերային մշակաույսի արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը նութագրվում է հետնյալ ցուցանիշներով` կերային մշակաույսի երքատվությունը՝ ցենտներ կերամիավորներով, ինչպես նան 1 հեկտարից ստացվող մարսելի պրոտեինի քանակը, ցենտներ, 1 ցենտներ կերամիավորի ինքնարժեքը, դրամ, 1 ցենտներ կերամիավորի վրա կատարված աշխատանքային ծախսերով, մարդ-ժամ կամ 1մարդ-ժամվա դիմաց արտադրված կերը, ցենտներ կերամիավորներով, կերային մշակաույսերի 1 հեկտարից ստացված համախառն արտադրանքի ն համախառն ու զուտ եկամտի ելքը, դրամ, կերերի տեխնիկական հատուցումը ծախսված 1ց կերամիավորի դիմաց արտադրված անասնապահական մթերքների ելքը, ցենտ, հատ, կերերի տնտեսական հատուցումը - կերերի արժեքի միավորի հաշվով ստացված անասապահական համախառն արտադրանքի արժեքը, դրամ: Կերային մշակաույսերի գնահատումը կատարում են մեկ հեկտարից ստացվող կերի քանակով` ֆիզիկական մեծությամ, ինչպես նան մեկ ցենտների կերային արժեքով (կերամիավորով) ն մարսելի պրոտեինի քանակով (պրոտեինակերամիավորներով), հաճախ սահմանափակվելով միայն կերային միավորների քանակով: Սակայն, քանի որ տարեր կերերի միննույն քանակում պարունակում են միանգամայն տարեր քանակներով կերային միավորներ ու մարսելի պրոտեին, ուստի կերի գնահատումն այդ մեթոդով կլինի միակողմանի, հետնապես՝ ոչ ճիշտ: Օրինակ` եգիպտացորենի հատիկի մեկ կիլոգրամում կերային միավորը պարունակում է 50գ մարսելի պրոտեին, գարին` 60գ, ոլոռը` 133գ, կորնգանի չոր խոտը` 195գ, առվույտի չոր խոտը` 261, կաթնա-մսային հասունության կողրերով եգիպտացորենի կանաչ զանգվածը` 75գ, կերի ճակնդեղը` 75գ, շաքարի ճակնդեղը` 46գ ն այլն: Ուստի կերային մշակաույսերի արդյունավետությունն անհրաժեշտ է գնահատել մի միասնական, ընդհանրացնող ցուցանիշներով, այն է` պայմանական մարսելի պրատեինակերամիավորների քանակով: Վերը թվարկված ցուցանիշնեորվ կերային մշակաույսերն առանձինառանձին գնահատելուց ացի, անհրաժեշտ է որոշել նան դրանց արտադրության շահութաերության մակարդակը:

18.6.3. Կերի արտադրության ավելացման, որակի արձրացման ն ինքնարժեքի իջեցման ուղիները: ՀՀ-ում կերերի ն անասունների գլխաքանակի, ինչպես նան դրանց հետ առնչվող մթերքների քանակի կրճատման պատճառները շատ են ու հայտնի: Դրանցից մեկն էլ` մեծամասնություն կազմող նորաստեղծ գյուղացիական ու այլ տիպի տնտեսությունների նյութատեխնիկական թույլ ազան թույլ լինելն է ն, որ ամենակարնորն է, համակցված կերերի օգտագործման խիստ կրճատումը, մի ան, որը մեծ հարված հասցրեց անասնապահությանը քանակական ն որակական առումով: Համակցված կերերի տեսակարար կշիռը անասնապահության ոլոր ճյուղերում 1987-1988թթ. ծախսված կերերի հաշվեկշռում, ըստ սննդարարության, կազմում էր ավելի քան 429, ներկայիս 6-89-ի փոխարեն: Խիստ թերծանրաեռնված են աշխատում Երնանի, Սնանի, Բաղրամյանի ն Սպիտակի համակցված կերերի գործարանները` կապված ներկրվող հումքի ացակայության հետ: Կերարտադրությունը հանրապետությունում որակական-կառուցվածքային արելավման կարիք ունի: Համակցված կերերի այդպիսի մեծ ճեղքվածքը լրացնելու գործում, վճռորոշ նշանակություն ունի նական կերային տարածությունների, հատկապես նական խոտի արտադրության ավելացման առկա հնարավորությունները ն դրանց արդյունավետ օգտագործումը: ՀՀ կերերի արտադրության ավելացման հիմնական ուղիներն են` չմշակվող վարելահողերի մի մասի դնելը կերային մշակաույսերի տակ, հիմնականում մշակելով գարի, եգիպտացորեն, կերի ճակնդեղ ն կերային ցանքաշրջանառություն կիրառելը, նական խոտհարքների ն արոտավայրերի երքատվության ն կերի որակի արձրացումը, ոռոգումը, արելավման մյուս միջոցառումների հետ միասին շատ կարնոր է կերային մշակաույսերի ն կերահանդակների երքատվության արձրացման համար: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ոռոգման շնորհիվ երքատվությունն ավելանում է 3-4 անգամ ն միաժամանակ լավանում որակը, իջնում միավոր կերի ինքնարժեքը, խոտհարքների ն արոտների երքատվության արձրացման գործում չափազանց մեծ է դրանց մակերեսային ու արմատական արելավման դերը, նական կերահանդակների արմատական ն մակերեսային արելավման համար սերմնաուծական տնտեսություններում հացազգի թիթեռնածաղկավոր խոտաույսերի սերմերի արտադրության կազմակերպումը, համակողմանի ինտենսիվացումը, գիտատեխնիկական առաջընթացի ն շուկայական նախընտրած համակարգի առավելությունների ընտրությունը, օգտագործումը ն այլն: Անասնապահական մթերքների ինքնարժեքի կառուցվածքում կերի ծախսը կազմում է 47 ն ավելի տոկոս: Ուստի շատ կարնոր է ցածր ինքնարժեքով կերերի արտադրությունը, որը ն կնպաստի անասնապահական մթերքների ինքնարժեքի իջեցմանը ն արտադրության արդյունավետության արձրացմանը: Կերերի ինքնարժեքի իջեցման ուղիներն են` կերային մշակաույսերի երքատվության արձրացումը,

-

կերերի որակի լավացումը ն կորուստների կրճատումը, աշխատանքների մեքենայացման մակարդակի արձրացումը, ռեսուրսախնայողական ն էներգիա խնայող տեխնոլոգիաների ներդնումը, նոր մեքենաների ն սարքավորումների ներդնումը, արտադրության կազմակերպման ն կառավարման ծախսերի կրճատումը, ֆոնդատարության իջեցումը ն այլն:

18.6.4. Համակցված կերերի արտադրությունը ն օգտագործումը: Անասնապահական մթերքների արտադրության արագ ն արդյունավետ ավելացման հիմնական ուղիներից մեկը արձրորակ համակցված կերերի անհրաժեշտ քանակով օգտագործումն է: Հացահատիկը, որպես խտացրած կեր, անասուններին տրվում է մաքուր ն վերամշակված վիճակում: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ համակցված կերերի յուրաքանչյուր ցենտների օգտագործումը, հատիկային կերի համեմատությամ, լրացուցիչ տալիս է 25-30կգ կաթ կամ 3-4կգ միս, 75-90հատ ձու: Միաժամանակ արելավվում է անասունների ընդհանուր վիճակը, նվազում են անկումները, արձրանում է սերնդատվությունը, կրճատվում տման ժամկետը: Բացի այդ, հացահատիկը համակցված կեր դարձնելու դեպքում, տնտեսվում է մոտ 339 հումք ն արձրանում նրա սննդարարությունը: Հետնապես, ՀՀում համակցված կերերի արտադրությունը հնարավորություն կստեղծի տնտեսել հացահատիկի ծախսը, այն օգտագործելով որպես անասնակեր ն միաժամանակ կնպաստի անասնապահական մթերքների ավելացմանը: Համակցված կերերը արտադրվում են գործարանային պայմաններում, ուստի դրանից ելնելով, այն ստացել է արդյունաերական կերարտադրություն անունը: Խտացրած, հատկապես համակցված կերերի արտադրությունը լայն թափով սկսել է զարգանալ ետպատերազմյան ժամանակաշրջանում աշխարհի շատ երկրներում` ԱՄՆ-ում, Անգլիայում, Գերմանիայում, ճապոնիայում, ՍՍՀՄում ն Եվրոպայի մի շարք այլ երկրներում: ՀՀ-ում նս կառուցվեցին համակցված կերերի գործարաններ, որոնք թողարկում էին 10-ից ավելի տեսակի համակցված կերեր, որոնց մեծ մասը աժին էր ընկնում տավարի (41,39), թռչնի (35,59) ն խոզի (18,69) կերերին: Համակցված կերերի արտադրությունը սերտորեն կապված է անասնապահական մթերքների արտադրության մասնագիտացման հետ: Անհրաժեշտ է հաշվի առնել տվյալ տարածքում անասունների տեսականին ու նրանց տարածքում անասունների տեսակներն ու նրանց ներսում` արտադրական խմերը, այսինքն դրանք չպետք է ունենան ունիվերսալ նույթ: Նպատակահարմար է, որ քաղաքներում կամ քաղաքամերձ շրջաններում գտնվող խտացրած կերերի գործարանները մասնագիտանան թռչունների ն խոշոր եղջերավոր անասունների, իսկ հեռավոր շրջաններինը` խոշոր ու մանր եղջերավոր անասունների համակցված կերերի արտադրությամ, որը կնպաստի կերերի որակի արելավմանը, անասունների տարերակված լիարժեք կերակրմանը ն դրանց մթերատվության արձրացմանը:

Ներկայումս, ՀՀ-ում խտացված կերերի գործարանների վերականգնումը կապված է խոշոր չափերի կապիտալ ներդրումների ն հումքի ներկրման դժվարությունների հետ, որոնք խոչընդոտում են հանրապետությունում խտացրած համակցված կերերի գործարանների արտադրական հզորությունների վերականգնմանը ն հետագա զարգացմանը: 18.7. Խաղողի արտադրության էկոնոմիկան 18.7.1. Խաղողի արտադրության ժողտնտեսական նշանակությունը 18.7.2. Խաղողի արտադրության մակարդակն ու դինամիկան ՀՀ-ում 18.7.3. Խաղողի արտադրության տնտեսական արդյունավետության ցուցանիշները 18.7.1. Խաղողի արտադրության ժողտնտեսական նշանակությունը: Խաղողագործությունը եղել ն մնում է ՀՀ գյուղատնտեսության առաջատար, հեռանկարային ն տնտեսական արձր արդյունավետություն ապահովող ճյուղերից մեկը ն կարնոր դեր է խաղում ինչպես ամողջ տնտեսության, վերամշակող արդյունաերության, այնպես էլ խաղողի արտադրությամ զաղվող տնտեսությունների էկոնոմիկայի առաջընթացի ապահովման գործում: Խաղողն օգտագործվում է թարմ ն վերամշակված վիճակում (գինի, կոնյակ, խաղողահյութ, չամիչ, դոշա, կոմպոտ, մուրաա ն այլն): Այն պարունակում է 65-859 ջուր, իսկ չոր նյութերի մեջ 10-339 շաքարներ, 0,5-1,49 օրգանական թթուներ, 0,3-1,09 պեկտիններ, 0,3-0,59 հանքային նյութեր, B1, B2, ՔՔ, Շ վիտամիններ, / պրովիտամին (կարոտին), կազեին: Պտղամաշկում կան դաաղանյութեր ն ներկող նյութեր, էնին, եթերայուղեր: Սերմերը պարունակում են 4-199 ճարպեր, 1,8-8,09 դաաղանյութեր: Խաղողը ն դրա մշակումից ստացված մթերքներն ունեն դիետիկ, ուժիչ նշանակություն: Խաղողի երքի մոտ 859-ը օգտագործվում է գինու արդյունաերության մեջ, 109-ը` թարմ վիճակում, 59-ը` չամիչ պատրաստելու համար: 20-299 շաքարայնությամ խաղողից 100ց/հա երքատվության դեպքում մեկ հեկտարից կարելի է ստանալ 650-750 դալ գինի կամ 250 դալ օղի: Իսկ 1տ խաղողի վերամշակման թափոններից` 2,13կգ գինեթթու, 0,8 դալ էթիլային սպիրտ, 20կգ էնատիտի եթերայուղ, 2,8կգ խաղողի յուղ, 0,89 դալ հեղուկ էնոներկին, 20կգ ածխաթթու գազ: Հայաստանում խաղողագործությունն ունի շատ հին պատմություն: Նախասովետական Հայաստանում, 1913թ-ին կար ընդամենը 9,2հազ. հա խաղողի այգի: Խորհրդային իշխանության տարիներին կոլեկտիվ ն խորհրդային տնտեսությունների կազմակերպումը, ոռոգման նոր ցանցերի կառուցումը նպաստեց խաղողագործության զարգացմանը: 1940թ.-ին խաղողի այգիների տարածությունը կազմում էր 16,3հազ. հա, 1960թ.-ին` 30,9հազ., 1980թ.-ին` 36,2հազ. հա, 2009թ.-ին՝ 16,5հազ. հա: Խաղողագործությամ զաղվում են Արարատյան դաշտավայրի, Վայքի, Զանգեզուրի ն հյուսիս-արնելյան գյուղատնտեսական գոտիներում: Արարատյան գոտու ցածրադիր գոտիներում շրջանացված են խաղողի Ոսկեհատ, Գառան դմակ, ճիլար, Կախեթի, Մսխալի, Ռքածիթելի, Մուսկատ, Սափերավի ն այլ սորտերը, որոնք լավ հումք են հանդիսանում քաղցր, կիսաքաղցր, սեղանի թունդ գինիների ն կոնյակի արտադրության համար, իսկ որպես սեղանի սորտ

տարածված են սն ն սպիտակ Արաքսենին, սն ն սպիտակ Սաթենին, դեղին ն վարդագույն Երնանին, Թավրիզենին, Իծապտուկը, Արարատին ն այլն: Արարատյան գոտու Աշտարակի տարածաշրջանում արտադրվում է հումք Ոսկեհատ, ճիլար, Մուսկատ թնդեցված գինիների, իսկ Աովյանի ն Թալինի տարածաշրջաններում` Ոսկեհատ, Մսխալի, Ռքածիթելի կոնյակի, շամպայնի ն սեղանի թեթն գինիների արտադրության համար: Վայքի գոտին մատակարարում է սեղանի, կիսաքաղցր, կարմիր գինիների հումք ն սեղանի խաղող: Այս գոտում շատ հայտնի է գինու Արենի տեսակը: Մեղրիում արտադրում են քաղցր ն կիսաքաղցր գինիներ` հիմնականում Արնիկ: Հյուսիս-արնելյան գոտին հիմնականում արտադրում է սեղանի թեթն ն շամպայն գինիների, մասամ նան կոնյակի հումք: Վերը թվարկվածից երնում է, որ խաղողագործությամ զաղվում են ՀՀ մի շարք մարզեր, սակայն դրանց արտադրած խաղողն ունի տարեր արտադրական նշանակություն: Խաղողագործությունը շատ աշխատատար, սակայն եկամտաեր ճյուղ է: ՀՀ-ում խաղողագործության հետագա զարգացման ն ինտենսիվացման նպատալով 1956թ. Մերձավանում (նախկին էջմիածնի շրջանում) հիմնադրվեց Խաղողագործության, գինեգործության ն պտղաուծության ՀԳՀԻ-ը: ՀՀ-ում զարգացող խաղողագործության ազայի հիման վրա ստեղծվեց գինեգործական խոշոր արդյունաերական ձեռնարկություններ` Երնանի գինուկոնյակի, Աշտարակի` գինու, Հոկտեմերյանի՝ կոնյակի-գինու, էջմիածնի, Փարաքարի, Արտաշատի, Վեդու գինու, Երնանի շամպայն գինիների գործարանները ն այլն: Այդ գործարաններում տարեկան վերամշակվում էր ավելի քան 210հազ. տոննա խաղող, արտադրելով 11-14 մլն դալ գինենյութ, որից 1909հազ. դալը կոնյակի արտադրության համար: ՀՀ-ում արտադրվում էր ավելի քան 50 անուն գինի: Հանրապետությունում արտադրված ն արտադրվող գինիներն ու կոնյակները զանազան համտեսների ժամանակ արժանացել ն արժանանում են ազմաթիվ ոսկե ն արծաթե մեդալների: Դրանք իրենց որակով, արտաքին տեսքով ն փաթեթավորմամ, ոչնչով չեն զիջում արտասահմանյան լավագույն նմուշներին ն մեծ պահանջարկ ունեն ոչ միայն ներքին, այլ նան արտաքին շուկայում: 18.7.2. Խաղողի արտադրության մակարդակն ու դինամիկան ՀՀ-ում: Խաղողի այգիների տարածությունը սկսվեց կրճատվել 1985թ.-ից, եր ԽՍՀՄ կառավարությունը ընդունեց որոշում հարեցողության ն ալկոհոլիզմի դեմ պայքարի տնտեսական ու քաղաքական առումով չհիմնավորված, անհեռանկարային հայտնի որոշումը: Այն մեծ վնաս հասցրեց երկրի տնտեսությանը, քանի որ խաղողագործությունը տալիս էր գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի 10-119-ը, արտաքին առնտրից ստացվող արտարժույթի զգալի մասը: 1985-90թթ. այգիների տարածությունները կրճատվեցին 3,0հազ. հա-ով: Խաղողագործությունն ավելի ծանր վիճակում հայտնվեց 1991թ. հանրապետությունում իրականացված հողի ն արտադրության միջոցների սեփականաշնորհման հետնանքով: 90-ական թվականներին միայն Արարատյան դաշտում քանդվեցին ավելի քան 10հազ. հա խաղողի այգի ն Արմավիրի ու Արարատի ավանդական խաղողագործական մարզերը հայտնվեցին հացահատիկ արտադրողների շարքում, որը հիմնականում ացատրվում է` մթերող, վերա239

մշակող կազմակերպությունների կողմից իրականացվող գնային ոչ ճիշտ քաղաքականությամ, խաղողի այգիների մասնատվածությամ, մեքենայացման մակարդակի իջեցմամ, վերամշակող ձեռնարկությունների հետ կնքվող պայմանագրերի անհուսալիությամ, հանրապետության շրջափակմամ ն ամենակարնորը` պարարտանյութերի, հիվանդությունների ու վնասատուների դեմ պայքարի միջոցների, ոռոգման ջրի, դրամական միջոցների անավարարությամ ն ացակայությամ, ինչպես նան, մի շարք այլ օյեկտիվ ու սույեկտիվ պատճառներով: Հանրապետությունում խաղողագործության վերականգնման համար անհրաժեշտ է ցուցաերել պետական հովանավորչություն ն աջակցություն, ստեղծել մասնագիտացված խաղողագործական ֆերմերային տնտեսություններ ն գինեգործական-խաղողագործական արտադրական համալիրներ, իրականցնել հարկային, վարկային ն մաքսային ճիշտ քաղաքականություն, ինչպես նան արձրացնել գյուղացու շահագրգռվածությունը խաղողի այգիների տարածությունների ընդարձակման ն երքատվության արձրացման գործում: Խաղողի արտադրության հետագա ծավալների ավելացման ն դրա արդյունավետության արձրացման հիմնական պայմանը` առավել արենպաստ տարածաշրջաններում խաղողի այգիների ճիշտ տեղաաշխումն ու կենտրոնացումն է: Խաղողի այգիների ընդարձակման կարնոր ռեզերվ են հանդիսանում 10120 թեքությունների վրա գտնվող հողատարածությունները: Դարավանդների օգնությամ այս տարածքները դնելով խաղողի այգիների տակ հողերը կպաշտպանվեն էրոզիայից, իսկ վարելահողերը կօգտագործվեն արժեքավոր մշակաույսերի մշակության համար: Թեքությունների վրա հիմնված այգիներից ստացվող խաղողը լինում է ավելի արձր որակի, տալիս է կայուն երք, վազերը գարնանային ն աշնանային ցրտահարություններից, հիվանդություններից ու վնասատուներից քիչ են տուժում: Խաղողագործության զարգացման հիմքը հանիդսանում է հողերի ճիշտ ընտրությունը, դրա նախնական մշակումը, որակյալ տնկիների ընտրությունն ու դրանց հետնողական խնամքը: Խաղողագործության արդյունավետ վարման հիմնական միջոցառումներից է խաղողի այգու լիարժեքությունը, որով պայմանավորվում է ոչ միայն երքատվությունը այլ նան արտադրված խաղողի ինքնարժեքը: Շատ կարնոր է նան սորտային կազմի ընտրության կատարելագործումը: Անհրաժեշտ է հիմնել զտասորտ այգիներ: Խաղողագործությամ զաղվող տնտեսությունները պետք է ունենան 4-5 տեխնիկական ն մեկ սեղանի սորտեր, որոնց հասունացման ժամկետները իրար հետ չեն համընկնում: Սակայն սա կարելի է իրականացնել խոշոր մասնագիտացված տնտեսություններում: Մեր հանրապետության ներկայիս մանր հողակտորների վրա այն կազմակերպել հնարավոր չէ: Արդյունավետության արձրացման կարնոր գործոն է խաղողի այգու հիմնումն ու ձնավորումը: Լարային (շպալերային) այգիներում, թմայինի համեմատ, երքատվությունը արձր է 25-309-ով, արագանում է հասունացումը, կրճատվում են երքահավաքի ժամկետները, լավանում է արտադրանքի որակը ն ինքնարժեքն իջնում է 40-459-ով, ավելի քան երկու անգամ արձրանում է շահութաերությունը:

Բերքի ավելացման կարնոր գործընթացներից մեկը` կանաչ հատումներն են, որի միջոցով խաղողի ողկույզները ազատվում են տերնների ստվերից, որը ն նպաստում է պտղում շաքարի կուտակումների ավելացմանն ու պտուղները առողջ են լինում ն չեն փտում: Խաղողագործության արդյունավետության արձրացման կարնոր գործոն է հանդիսանում սահմանված ագրոտեխնիկական ժամկետներում ն սահմանված նորմաներով ստուգումը: Շատ արդյունավետ է այգիների ոռոգման կաթիլային եղանակը, որը մեքենայացված է, ն որի դեպքում ոչ թե ամողջ այգին է ոռոգվում, այլ միայն վազը: Ոռոգման այս եղանակը կապիտալատար է, սակայն արդյունավետ, քանի որ ավելորդ ջուր չի ծախսվում, այն խնայվում է, այգում մոլախոտեր չեն ուսնում, կրճատվում են աշխատանքային ծախսերը, արձրանում է մեքենայացման մակարդակը, ն ի վերջո իջնում միավոր արտադրանքի ինքնարժեքն ու արձրանում շահութաերությունը: Կաթիլային եղանակով ոռոգվող այգիներ կան Արմավիրի մարզում: Շատ կարնոր են նան այգու պարարտացումը հանքային ու օրգանական պարարտանյութերով, ինչպես նան տարեր հիվանդությունների ն վնասատուների դեմ ձեռնարկվող պայքարի միջոցառումները: Արդյունավետության արձրացման կարնոր գործոն է նան խաղողի այգու մշակության աշխատանքների մեքենայացումը: Համալիր մեքենայացման դեպքում, խաղողի այգու մշակության ն խնամքի աշխատանքային ծախսերը` կրճատվում են մոտ 40-459-ով, իսկ առանձին գործընթացներինը՝ 2-3 անգամ: Շատ աշխատատար է խաղողի երքահավաքը: Խաղողի երքահավաքի կոմայնը մեկ աշխատանքային օրում կարող է հավաքել 2,5-3 հա, այսինքն` աշխատանքի արտադրողականությունը, ձեռքի աշխատանքի համեմատ, կարձրանա 15-20 անգամ: ՀՀ-ում խաղողի այգու մեկ հեկտարի վրա աշխատանքային ծախսումները կազմում են 1200-1800մ/ժամ: Ներկայումս, գյուղացիական տնտեսություններում, խաղողի այգու մշակության գրեթե ոլոր գործընթացները կատարվում են ձեռքով: Ներկա իրավիճակում, խաղողագործության արդյունավետության արձրացման հիմնական գործոն է հանդիսանում գյուղացու շահագրգռվածության արձրացումն ու նրա հավատի վերականգնումը պետության, իրացնող, մատակարարող կազմակերպությունների նկատմամ: Այս ոլորի հետ միասին խաղողագործության հետագա զարգացման ն արդյունավետության արձրացման գործում կարնոր է տնկարանային տնտեսությունների վերականգնումն ու «Պտղաուծության, խաղողագործական ն գինեգործական գիտական Կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի դերի արձրացումը, որի իրականացման համար անհրաժեշտ է ցուցաերել պետական մոտեցում: 18.7.3. Խաղողի արտադրության տնտեսական արդյունավետության ցուցանիշները: Խաղողի արտադրության արդյունավետությունը նութագրվում է նեղեն ն արժեքային ցուցանիշների համակարգով: Բնեղեն ցուցանիշներում գլխավորը` խաղողի այգու երքատվությունն է ն պտղի շաքարայնությունը: Արժեքային ցուցանիշներն են` 1. աշխատանքի արտադրողականությունն ու աշխատատարությունը, 2. արտադրանքի ինքնարժեքը, շահույթը ն շահութաերությունը,

3. 4.

համախառն արտադրանքի, համախառն ն զուտ եկամուտների ելքը 1հա-ի ն 1մ/օրվա հաշվով, խաղողի արտադրության ժամանակ կատարված նյութադրամական ծախսերի փոխհատուցումը

ՓՀՀԱ/ԱԾ,

որտեղ` ՀԱ-ն` համախառն արտադրանքն է, ԱԾ-ն դրամանյութական արտադրական ծախսումները:

18.8. Պտղի արտադրության էկոնոմիկան 18.8.1. Պտուղների արտադրության ժողտնտեսական նշանակությունը 18.8.2. Պտուղների արտադրության մակարդակը ն դինամիկան Պտուղների արտադրության ժողտնտեսական նշանակությունը: Պտղաուծությունը Հայաստանում ունի շատ հին պատմություն, սակայն դարերի ընթացքում նրա զարգացումը տեղի է ունեցել տարերայնորեն ն դանդաղ: Պտղաուծությունը, գյուղատնտեսության մյուս ճյուղերի հետ միասին, սկսեց արագ տեմպերով զարգանալ Հայաստանում սովետական կարգերի հաստատումից հետո: Կոմունիստական կուսակցության ն սովետական կառավարության ձեռք առած միջոցների ու խոշոր կապիտալ ներդրումների շնորհիվ պտղատու այգիների տարածություններն ընդարձակվեցին: Ստեղծվել են մեծ թվով խոշոր, զանգվածային այգիներ, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի 200-1000հա ն ավելի տարածություն: 1928թ.-ին կազմակերպվեց Երնանի պտղաուծության սելեկցիոն կայանը, որի հիման վրա հետագայում կազմակերպվեց Այգեգործության, գինեգործության ն պտղաուծության գիտահետազոտական ինստիտուտը` ազմաթիվ աժիններով ու հենակետերով, որոնց օգնությամ ուսումնասիրվում են պտղաուծության զարգացման հնարավորություններն ու հեռանկարները հանրապետությունում: Ստեղծվել ու ներմուծվել են նոր, ձմեռադիմացկուն, արձըր երքատու սորտեր, տասնյակ հազարների հասնող հիրիդային տնկիների ֆոնդ: Հիմնադրվել են մասնագիտացված տնտեսություներ, կառուցվել են ազմաթիվ պահածոների գործարաններ, պտղի պահպանման սառնարանային տնտեսություններ: Բերքատվությունը արձրացել 1,5-2 անգամ: Այսպիսով, անցյալի մանր, նույնիսկ տեղական սպառման համար ոչ կարնոր նշանակություն ունեցող պտղաուծության փոխարեն ստեղծվեց արձր արդյունավետ արդյունաերական պտղաուծություն, որը կազմում է մեր հանրապետության գյուղատնտեսության զագացման հիմնական ուղղություններից մեկը: Հայաստանում մշակվում են հետնյալ պտղահատապտղային տեսակները` ծիրանենի, դեղձենի, սալորենի, շլորենի, ալենի, կեռասենի, խնձորենի, տանձենի, սերկնիլենի, ընկուզենի, պիստակենի, տխիլենի (պնդուկենի), հաղարջենի, ելակենի, մոռենի, մոշենի, թզենի, նռնենի, արնելյան խուրմա, ձիթենի, հոնի, թթենի, փշատենի: Պտուղները ն հատապտուղները պարունակում են մարդու օրգանիզմի համար անհրաժեշտ գրեթե ոլոր սննդանյութերը` սպիտակուցներ, ածխաջրեր,

ճարպեր, վիտամիններ, օրգանական թթուներ, հանքային ն այլ արոմատիկ նյութեր ն այլն, որոնք առաջնակարգ նշանակություն ունեն սննդի գործում: Պտուղները մեծ նշանակություն ունեն մարդու առողջության համար ն կազմում են նրա ամենօրյա սննդաաժնի անհրաժեշտ մասը: Համամիութենական ժշկական գիտությունների ակադեմիայի սննդանյութերի գիտահետազոտական ինստիտուտի տվյալներով մարդու կողմից պտուղների օգտագործման տարեկան նորման ընդունված է 100-120կգ (Աղյուսակ 15): Պտուղներն օգտագործում են թարմ վիճակում: Կան պտուղներ, որոնց օգտագործումը կրում է սեզոնային նույթ, ն հակառակը, կան պտուղներ (հատկապես խնձորենու ն տանձենու որոշ սորտերի), որոնք թարմ վիճակում օգտագործում են ամողջ տարին: Պտուղներն օգտագործում են նան վերամշակված վիճակում, նրանցից պատրաստում են չիր, կոմպոտներ, մուրաաներ, ջեմեր, հյութեր, պավիդլո, պաստեղ ն այլն: Պտուղները մեծ չափով օգտագործում են նան հրուշակեղենի արտադրության մեջ: Նրանցից պատրաստում են սուջուխ, ռահաթ լոխում, մարմելադ, կոնֆետների, շոկոլադների, կարկանդակների խորիզ ն այլն: Ծիրանի, դեղձի, ձիթապտղի կորիզներից ստացվում են յուղեր, որոնք լայնորեն կիրառվում են ժշկության մեջ՝ զանազան հիվանդություններ ուժելու գործում: Այժմ մեծ չափով օգտագործվում են արոսի, սզնու, հատապտուղներից հապալասից պատրաստած դեղամիջոցները: Բացի պտուղների օգտագործման վերը նշված ազմազան ձներից, պտղատու ույսերի մշակումը ժողտնտեսության մեջ ունի նան մի այլ կարնոր նշանակություն, նրանց նափայտից պատրաստում են շատ թանկարժեք տնային կահույք, գործիքներ: Լավագույն պահարանները, մահճակալները, սեղանները պատրաստում են ընկուզենու նափայտից, իսկ տանձենու, ծիրանենու ն շագանակի նափայտից պատրաստում եմ զանազան տեսակի երաժշտական գործիքներ: Պտղատու ծառերի նափայտը միաժամանակ օգտագործվում է որպես վառելափայտ: Պտղատու ույսերի մշակումն ունի նան դեկորատիվ նշանակություն, որովհետն նրանք ունեն գույնզգույն ն շատ հոտավետ ծաղիկներ, առաջացնում են կանաչ մեծ զանգվածով գեղեցիկ սաղարթ: Մաքրում ն թարմացնում են օդը, այն հարստացնում օզոնով, ունեն հանգստացնող ն էսթետիկական նշանակություն: Պտղատու ույսերը, ի տարերություն գյուղատնտեսական մյուս ույսերի, քիչ աշխատատար են ն եկամտաեր: Պտուղների օգտագործման` վերը նշված ազմազան ձները ցույց են տալիս նրանց կարնոր դերը ժողովրդական տնտեսության մեջ: 18.8.2. Պտուղների արտադրության մակարդակը ն դինամիկան: Հայաստանում պտղաուծության զարգացումը ընթանում էր շատ դանդաղ, դրան խանգարում էր երկրի ընդհանուր հետամնացությունը, երկաթգծերի հաղորդակցության այլ ճանապարհների, վերամշակող գործարանների, պտղապահեստների, պահեստասառնարանների ացակայությունը: Այդ է պատճառը, որ հազարամյակների պատմություն ունեցող պտղաուծությունը 1921թ. Հայաստանում կազմում էր ընդամենը 1500հա:

Միայն Հոկտեմերյան մեծ հեղափոխությունից հետո ժողովրդական տնտեսության մյուս ճյուղերի հետ միասին, պտղաուծությունն արագ թափով սկսեց զարգանալ: 1940թ-ին պտղատու այգիների տարածությունը կազմում էր 18,7հազ., 1960թ-ին` 24,3հազ., իսկ 1970թ-ին` 53,4հազ. 1987թ.-ին՝ 52,7հազ., իսկ 2009թ.-ին՝ 37հազ. հա: Պտղատու այգիների տարածության ընդարձակման հետ միասին ընդլայնվում է նան տնկարկների տնտեսությունների ցանցը: Հայաստանում պտղատու այգիների տարածությունների ընդարձակման տարեկան միջին աճը ներկայումս կազմում է 1500-2000հա: Յուրաքանչյուր տարի այդքան այգիներ հիմնելու համար տնկարանային տնտեսություններից պահանջվում էր տարեկան աց թողնել 0,7-1մլն հատ արձր որակի ստանդարտ տնկիներ: Անցյալի ցաքուցրիվ տնկված ծառերի կամ մանր տնտեսությունների փոխարեն հիմնվեցին խոշոր խորհրդային տնտեսություններ: Օրինակ, Նոյեմերյանի շրջանի «Զեյթուն», «Հաղթանակ», «Հոկտեմեր», Հոկտեմերյանի շրջանի «Նաիրի» սովխոզներից յուրաքանչյուրն ուներ 1000-1200հա այգիեր: Բարձրացավ այգիների երքատվությունը. օրինակ` 1967թ «Զեյթուն» սովխոզի դեղձենու այգու յուրաքանչյուր հեկտարից ստացվել է 200-250, իսկ «Նաիրի» սովխոզում` 200-260ց երք: Քիչ չեն այն դեպքերը, եր ծիրանի «Երնանի» սորտի մեկ ծառից ստացվել է 700-800կգ, տանձենու «Ձմեռնուկ», խնձորենու «Կարմիրկենի», «Չխչխան» սորտերի յուրաքանչյուր ծառից` 10001200կգ երք: Խանջյանի անվան սովխոզը 1968թ. անարենպաստ կլիմայական պայմաններում 300հա ծիրանենու այգու յուրաքնչյուր հեկտարից միջին հաշվով ստացել է 112ց երք: 1991թ. ազմամյա տնկարկների սեփականաշնորհման արդյունքում այդ խոշոր պտղաուծական տնտեսությունները լուծարվեցին: Ստեղծվեցին մանր գյուղացիական տնտեսություններ, որոնք կանգնեցին մի շարք դժվարությունների առաջ` այգու մշակության, աշխատանքների մեքենայացման, պարարտանյութերի ն թունաքիմիկատների ձեռք երման, արտադրանքի իրացման ն այլ հիմնախնդիրների պատճառով: Շրջափակման ն մի շարք այլ պատճառնելով փակվեցին պահածոների գործարանները: Այս ոլորի հետնանքը եղավ այն, որ պտղատու այգիների մի մասը քանդվեց ն դրվեց հացահատիկային մշակաույսերի տակ: 2001թ-ին այն կազմում էր ընդամենը 22,7հազ. հա: Վերջին տարիների ընթացքում պտղատու այգիների տարածությունները սկսեցին ավելանալ ն 2010թ-ին այն կազմում էր 36,7հազ. հա: ՀՀ պտղաուծության զարգացման ն արդյունավետության արձրացման համար անհրաժեշտ է` անցկացնել սորտերի ն մշակաույսերի ճիշտ շրջանացում` ըստ առանձին կլիմայական ն տնտեսական գոտիների, հատուկ ուշադրություն դարձնել ինտենսիվ պտղաուծության զարգացմանը, լայն չափով օգտագործել ծառերի ցածրաաճ սորտերով ձնավորման պալմետային եղանակը, ավելացնել մեկ հեկտարի վրա տնկվող ծառերի թիվը, ժամանակին կատարել միջշարքային տարածությունների մշակման այնպիսի ագրոտեխնիկական միջոցառումները, ինչպիսիք են փխրեցումները, պարարտացումը, ոռոգումը, իրականացնել մոլախոտերի, վնասատուների ն հիվանդությունների դեմ պայքարը: ճիշտ ն գիտականորեն կազ244

մակերպել երքահավաքը, մեքենայացնել այգում տարվող ոլոր աշխատանքները, լուրջ ուշադրություն դարձնել պտղաուծության տնտեսագիտական ցուցանիշների վերլուծությանը, որը հնարավորություն կտա արձրացնել պտղաուծության արտադրական ն տնտեսական արդյունավետությունը: Վերոհիշյալ խնդիրների իրականացումը պահանջում է ուժեղացնել արձր որակավորում ունեցող մասնագետ կադրերի պատրաստման գործը, վերացնել հնդավորների պտղաերման պարերականության երնույթը ն արտադրության մեջ արմատավորելու համար ստեղծել նոր, ավելի ցրտադիմացկուն, երաշտադիմացկուն, արձր երքատու, լավորակ սորտեր, ընդարձակել պտուղների վերամշակման, պահեստների ու սառնարանային տնտեսությունների ցանցը: Այդ ոլորի համակցումը կնպաստի այգիների երքատվության արձրացմանը ն կապահովի մրգերի նկատմամ երկրի նակչության պահանջը: Պտղի արտադրության տնտեսական արդյունավետության գնահատման ժամանակ օգտագործվում են հետնյալ ցուցանիշները` 1. միջին երքատվությունը, 2. աշխատանքի արտադրողականության մակարդակը, 3. արտադրանքի ինքնարժեքը, 4. 1 հա-ի հաշվով համախառն արտադրանքի, համախառն ն զուտ եկամուտների, շահույթի ելքը, 5. շահութաերության մակարդակը, 6. աշխատատարությունը, 7. կապիտալ ներդրումների փոխհատուցման ժամկետը:

ԳԼՈւԽ 19. ԱՆԱՍՆԱԲՈւԾԱԿԱՆ ճՅՈւՂԵՐԻ էԿՈՆՈՄԻԿԱՆ

19.1. Անասնաուծական ճյուղերի նշանակությունը, մասնագիտացումը ն տեղաաշխումը 19.2. Անասնապահական արտադրանքների արտադրության արդյունավետությունը 18.1. Անասնաուծական ճյուղերի նշանակությունը, մասնագիտացումը ն տեղաաշխումը Անասնաուծական մթերքների ժողտնտեսական նշանակությունը: Հանրապետության անասնապահության ճյուղը հանդիսանում է գյուղատնտեսության հիմնական ճյուղերից մեկը ն կարնոր տեղ ունի նակչության պարենային ապահովության գործընթացում: Անասնապահության ճյուղի մասնաաժինը, գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքում, վերջին հինգ տարիների միջին տվյալներով կազմել է 39,59: Կաթը, միսը, ձուն հանդիսանում են նակչության սննդի հիմնական աղադրամասերն ու անփոխարինելի սպիտակուցների հիմնական աղյուրը, առանց այդ մթերքների հնարավոր չէ ապահովել սնման արձր մակարդակ: Անասնապահությունը` առավել քիչ, քան ուսաուծությունը, կախվածության մեջ է գտնվում նակլիմայական պայմաններից: Այստեղ առավել արտահայտված չէ արտադրության սեզոնայնությունը, տարվա

ընթացքում համեմատաար համաչափ են օգտագործվում արտադրության հիմնական ն շրջանառու միջոցները, աշխատուժը, արտադրանքի իրացումից համաչափ հասույթ է ստացվում: Հետնաար, այն տնտեսությունները, որոնք ռացիոնալ զուգակցում են ուսաուծության ն անասնապահության ճյուղերը, տնտեսական հարաերություններում առավել կայուն են ն կարողանում են արդյունավետ օգտագործել սեփական ներուժը: Անասնաուծությունը արձրարժեք հումք (ուրդ, կաշի, մորթի ն այլն) է մատակարարում վերամշակող արդյունաերությանը: ճյուղում օգտագործվում են ուսաուծության մնացորդները, ստեղծվում է արժեքավոր օրգանական պարարտանյութ` գոմաղը: Անասնաուծության ճյուղի արտադրանքը կազմում է ազգային հարստության նշանակալի մասը ն հանդիսանում է անասնապահական մթերքների կարնոր աղյուր: ճյուղը կարնոր դեր ունի երկրի տնտեսական կառուցվածքում` 2009թ. կազմելով ՀՆԱ 79-ը: ՀՀ-ում 1991թ.-ին իրականացված հողի ն հիմնական միջոցների սեփականաշնորհման արդյունքում, անասնաուծությունը անկում ապրեց: Գյուղացին պատրաստ չէր դրան: Նա չուներ անհրաժեշտ քանակի անասնակեր, անասնագոմ, ինչպես նան ֆինանսական միջոցներ: Ուստի այդ ժամանակահատվածում անասունների զգալի մասը հարկադիր մորթի ենթարկվեց, ն ինչպես երնում է Աղյուսակ 18-ում երված տվյալներից, 1987թ.-ի համեմատ 2000թ.-ին խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը կրճատվեց 42,2, այդ թվում` կովերինը 16,3, խոզերինը` 79,7, ոչխարներինն ու այծերինը` 51,7, թռչուններինը` 68,69ով: Անասունների գլխաքանակի կրճատումն իր ացասական ազդեցությունն ունեցավ անասնաուծական մթերքների արտադրության վրա: Նույն ժամանակահատվածում տավարի ն հորթի մսի արտադրությունը կրճատվեց 28,6, ոչխարի ն այծի միսը` 35,2, խոզի մսինը` 59,9, 95,89-ով: Կաթի արտադրությունը` 21,6, ձվինը` 7,8, րդինը` 68,39-ով: Վերջին 10 տարիների ընթացքում, անասնաուծության ճյուղում տեղի ունեցան դրական տեղաշարժեր: 2008թ.-ի դրությամ կովերի գլխաքանակը գրեթե հասավ 1987թ.-ի մակարդակին, իսկ կաթի ն ձվի արտադրությունը, համապատասխանաար, ավելացավ 14,85 ն 37,579-ով: Իսկ մնացած ցուցանիշները, դեռ շատ հեռու են 1987թ.-ի մակարդակին հասնելուն: Անասնաուծության ներկա վիճակը հետնանք է գլխաքանակի անկման, մթերատվության նվազման ն սեփական կերային ազայի վերացման: Հանրապետությունը ունի 1244,4 հազ. հա նական կերահանդակ: Գիտականորեն հիմնավորված է, որ մեկ հեկտար նական կերահանդակի վրա կարելի է արդյունավետ պահել մեկ գլուխ խոշոր ն 2 գլուխ մանր եղջերավոր անասուն: Հետնաար, խոշորի գլխաքանակը կարելի է հասցնել շուրջ 1250հազ. գլխի, իսկ ոչխարինը 2,5 մլն գլուխ: Անասնաուծության վիճակի արելավումը սերտորեն կապված է կերային ազայի ամրապնդման հետ: Հետնաար անհրաժեշտ է առաջին հերթին վերականգնել համակցված կերի արտադրությունը: Անհրաժեշտ է գործարկել Երնանի, Եղվարդի, Սնանի, Բաղրամյանի, Արմավիրի համակցված կերի գործարանների հզորությունները, որը կազմում է ավելի քան 750հազ. տոննա տարեկան: Գիտահետազոտական ինստիտուտների կողմից հաշվարկված է, որ մեկ կգ տավարի մսի վրա պետք է ծախսվի 9-10 կերային միավոր, խոզի մսի վրա 5-6,

ոչխարի` 7-8, թռչնի` 3-4 կերային միավոր (մեկ կերային միավորը մեկ կգ վարսակի այրումից ստացված էներգիայի քանակն է): Ըստ գիտականորեն հիմնավորված հաշվարկների, առաջիկայում մսի արտադրության կառուցվածքում տավարի մսի տես. կշիռը պետք է կազմի 40, խոզինը` 20-22, թռչնինը` 20-22, ոչխարինը` 12-149, մնացածը` այլ տեսակի միս: Աղյուսակ 18 Գյուղատնտեսական կենդանիների ն թռչունների գլխաքանակը ն անասնաուծական մթերքների արտադրությունը Հ/հ Ցուցանիշները Չ/մ 1987թ. 2000թ. 2008թ. 2009թ. Խոշոր եղջերավոր հազ. գլ 860.1 497.3 629.1 570,6 անասուններ այդ թվում կովեր` -//316.7 310.6 273,9 Խոզեր -//339.8 68.9 86.7 112,6 Ոչխարներ ն -//1118.8 637.1 511,0 այծեր Թռչուններ -//12669.4 3975.2 4018.2 4134,6 Արտադրվել է` միս հազ. տ 107.5 49.3 70.9 70,7 այդ թվում` - տավարի ն հորթի -//43.3 30.9 49.3 49,6 - ոչխարի ն այծի -//12.5 8.1 7.4 8,9 - խոզի -//22.7 9.1 7.5 7,2 - թռչնի -//28.8 1.2 6.7 5,0 Կաթ -//576.3 452.1 661.9 653,0 Ձու մլն հատ 417.9 385.4 574.9 630,1 Բուրդ տոննա Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ ամենաէժանը թռչնի միսն է, այնուհետն` խոզինը, ոչխարինը ն տավարինը: Անասնաուծության մեջ ըստ անասնատեսակների, արտադրանքի կազմի ն այլ հատկանիշների առանձնացվում են առավել նեղ ճյուղեր: Տավարաուծության էկոնոմիկա: Տավարաուծությունը (խոշոր եղջերավոր անասունների զարգացումը) համարվում է երկրի անասնաուծության առաջատար ճյուղը: Այն նակչությանը մատակարարում է այնպիսի թանկարժեք սննդամթերք, ինչպիսիք են կաթը, տավարի ն հորթի միսը: Մյուս անասնատեսակների համեմատ, խոշոր եղջերավոր անասուններն օժտված են առավել արձր կաթնատվությամ: ճիշտ կերակրման ն խնամքի դեպքում, մեկ կովից կարելի է տարեկան ստանալ մինչն 49 ն արձր յուղայնությամ, 56հազ. ն ավելի կիլոգրամ կաթ: Խոշոր եղջերավոր անասունները օգտագործում են առավել էժան կեր: Դրանց կերաաժնում գերակշռում են կոշտ ն հյութալի կերերը, որոնց արտադրությունը էժան է, քան հացահատիկը, որը հիմնական կեր է հանդիսանում խոզերի ն թռչունների համար: Տավարաուծության զարգացման համար կարնորագույն խնդիր է հանդիսանում անասունների պահվածքի պայմանների, կերակրման ն տոհմային գործի արելավման միջոցով զգալիորեն կրճատել կովերի ստերջությունը, ապահովել գլխաքանակի ն մթերատվության որոշակի աճ:

Բարեփոխումների նախօրեին նախիրներում առկա է կաթնատու, կաթնամսատու ն մսատու 15 ցեղեր, որոնցից հանրապետությունում շրջանացված են երկուսը` կովկասյան գորշ (859) ն սնաղետ (129) ցեղերը: Հարկ է նշել, որ տավարի կաթնամսատու ուղղության կովկասյան գորշ ցեղը ստեղծվել է Հայաստանում, ն այն առավել լավ է հարմարված արձր լեռնային արոտային պահվածքին: Այս ցեղի անասունների դիմացկունությունն ու կերերի նկատմամ քիչ պահանջկոտությունը ներկա փուլում առավել նախընտրելի հատկանիշներ են: Կովկասյան գորշ ցեղի կովի առավելագույն փաստացի կաթնատվությունը կազմում է տարեկան 3000-3500 կգ: Ինչ վերաերվում է սնաղետ ցեղին, ապա այն շուրջտարյա մսուրային պահվածքի առումով առավելապես նախընտրելի է հարթավայրային տարածաշրջաններում: Հանրապետությունում տավարաուծական արտադրանքի արտադրությամ զաղվում են տնտեսավարման ոլոր ձները, սակայն կաթի ն մսի արտադրության գերակշռող մասը ստացվում է գյուղացիական ն ֆերմերային տնտեսություններում: Կաթի արտադրության, նորոգման մատղաշի աճեցման, ինչպես նան մսացու մատղաշի տման կազմակերպման կատարելագործման հետ կապված, ճյուղում տեղի է ունենում ներճյուղային մասնագիտացման խորացում: Այս պայմաններում ձնավորվում են տավարաուծական տարեր արտադրական ուղղության ձեռնարկություններ: Կաթնային ձեռնարկություններ (ապրանքային ն տոհմային) ստեղծվում են խոշոր քաղաքների ն արդյունաերական կենտրոնների շուրջը` ազգանակչությանը անարատ կաթ մատակարարելու համար: Այդ պատճառով էլ դրանց նորոշ է նախիրի կառուցվածքում կովերի արձր տեսակարար կշիռը (մինչն 60-709) ն մատղաշի իրացումը 15-20 օրական կամ 3-6 ամսական հասակում՝ կախված արտադրատնտեսական պայմաններից: ներճյուղային խոր մասնագիտացման ժամանակ կովերի տեսակարար կշիռը արձրացվում է մինչն 80-909: Միջին տարեկան կաթնատվությունը հասնում է 4000-4500կգ ն ավելի, իսկ մսի արտադրությունը չի գերազանցում 2-3կգ-ից՝ 100կգ կաթի հաշվով: Կովերի ծինը ն արտադրանքի ստացումը տարվա ընթացքում կատարվում է համեմատաար հավասարաչափ, որը ացատրվում է մերձքաղաքային մասնագիտացման պահանջներով: Կաթի աժինը կազմում է տավարաուծության ապրանքային արտադրանքի մինչն 70-809-ը: Այդ տնտեսություններում դաշտավարության խնդիրն է խոշոր եղջերավոր անասունների ապահովումը կոշտ, հյութալի ն կանաչ կերերով: Քաղաքամերձ մի շարք կաթնային ձեռնարկություններում որպես լրացուցիչ ճյուղ զարգացած է խոզաուծությունը, որը օգտագործում է կաթի շիճուկը ն սննդի մնացորդները: Կաթնամսային ձեռնարկություններ (ապրանքային ն տոհմային) - տեղաաշխված են երկրի ոլոր գյուղատնտեսական գոտիներում ն հանդիսանում են կաթի ն տավարի մսի հիմնական մատակարարողները: Կովերի տեսակարար կշիռը նախրում կազմում է 45-559: Մատղաշը իրացվում է, որպես կանոն, 1518 ամսական հասակում: Ի տարերություն կաթնային ձեռնարկությունների, այստեղ համեմատաար ցածր է կովերի կաթնատվությունը: Այն կազմում է 2500-3500կգ՝ կախված

գոտիական առանձնահատկություններից: Այստեղ 100կգ կաթի հաշվով ավելի շատ միս է արտադրվում՝ 4-6կգ: Այս տնտեսություններում խոշոր եղջերավոր անասուններն ապահովված են էժան արոտային կանաչ կերերով: Տավարաուծության ապրանքային արտադրանքի կառուցվածքում կաթի տեսակարար կշիռը կազմում է 50-609: Մսակաթնային ուղղության տնտեսությունները տարածված են չորային ն կիսաչորային շրջաններում: Կովերի տեսակարար կշիռը նախրի կառուցվածքում կազմում է 35-409: Մատղաշը իրացվում է 1,5-2,0 տարեկան ն արձր հասակում: Յուրաքանչյուր կովից տարեկան միջին հաշվով ստանում են 15002000կգ կաթ, իսկ 100կգ կաթի հաշվով արտադրվում է 7-11կգ միս: Տավարաուծության ապրանքային արտադրանքի կառուցվածքում 509-ից ավելին կազմում է միսը: Մսային ուղղության ֆերմաներում, կերերի հիմնական աղյուրը հանդիսանում է լայնատարած արոտավայրերը աղքատ ուսածածկով: Կովերին այստեղ չեն կթում: Կիրառում են հորթերի աճեցման ծծեցմամ մեթոդը: Նախրի կառուցվածքում կովերի տեսակարար կշիռը կազմում է 359-ից պակաս: Մատղաշը իրացվում է 2,0-2,5 տարեկան հասակում: Խոզաուծության էկոնոմիկա: Մսի արտադրության ավելացման գործում անասնաուծության առավել արդյունավետ ճյուղը խոզաուծությունն է, որը պայմանավորված է խոզերի կենսաանական առանձնահատկություններով: Ընտանի կենդանիներից դրանք ոլորից ազամպտուղ են: Մերունի մեկ ծնից ստացվում 10-14 խոճկոր: Խոզերի հղիությունը կարճատն է` 112-116 օր: Մեկ մերունից տարեկան ստանում են 2,2-2,3 ծին: Յուրաքանչյուր մերուն տարեկան կարող է տալ մինչն 30 խոճկոր: Խոզերը վաղահաս են՝ 8-9 ամսեկանում կարող են օգտագործվել վերարտադրության համար: Բուծարանային ցեղերի խոզերը ընդունակ են 6-7 ամսականում հասնել 100կգ կենդանի քաշի: Բտման դեպքում՝ 1կգ քաշաճի վրա ծախսում են 4-5, իսկ խոշոր եղջերավոր անասունները ն ոչխարները` համապատասխանաար, 8-12 ն 10-11 կերամիավոր: Այս ցուցանիշով խոզերը զիջում են միայն հավերի րոյլերային (մսատու ուղղության), ճտերին: Խոզերի սպանդային ելունքը արձր է՝ 70-859: Խոզերի միսն ավելի սննդարար է: Խոզերը ամենակեր են, ուտում են գյուղատնտեսական կենդանիների կերակրման համար օգտագործվող ոլոր կերերը, ինչպես նան սննդի ն սննդաերության մնացորդները: Խոզի մսի արտադրությունն ավելի եկամտաեր դարձնելու համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել նան հանրապետության տարեր գոտիներում կերային ն նակլիմայական պայմանները: Հանրապետությունում ստեղծված տնտեսվարման ներկա պայմանները հնարավորություն են ընձեռնում խոզի մսի արտադրությամ զաղվել ոլոր տարածաշրջաններում: Խոզերի վաղահասությունը ն ազմապտղությունը մեծ հնարավորություն են ստեղծում այդ ճյուղի արագ ու արդյունավետ զարգացման համար: Այն որպես մսի արտադրության վաղահաս ճյուղ հնարավորություն է տալիս, տարեկան մեկ խոզամայրի հաշվով ստանալ մինչն 2,5 տ միս: Մինչն անցումային ժամանակաշրջանը հանրապետությունում խոզաուծությունը հիմնականում վարվում էր խոշոր համալիր տնտեսություններում` կոլեկտիվ կամ պետական տնտեսություններում: Խոզաուծության ճյուղը համալիրներում հիմնված էր ներկրվող կերի ազայի վրա: Տնտեսական ռեֆորմից

հետո հանրապետությունում խոշոր ն միջին չափերի տնտեսություններում խոզաուծությունը հիմնականում վարվում էր ոչ արդյունավետ ն թերֆինանսավորված էր: Հայաստանը առաջիկա տարիներին չունի խոզաուծության զարգացման մեծ հնարավորություններ, քանի որ օգտագործվող կերերը մեծ մասամ ներկրվում ն թանկ են նստում: Հետնաար այստեղ խոզաուծությունը կսահմանափակվի ներքին շուկայի պահանջարկի ավարարումով: Մինչն մասնավորեցումը հանրապետությունում խոզերի գլխաքանակի 989-ը պատկանում է խոշոր սպիտակ ցեղին, մյուս ցեղերը (Դյուրոկ, Լանդրաս, Ուէլս) օգտագործվում էին տրամախաչման համար: 1994թ. հաստատվեց խոզերի հայկական մսային ցեղը, որը տարածվեց հանրապետությունում ն ըստ դիտարկումների, ներկայումս կազմում է առկա գլխաքանակի 9-109: Խոզաուծությունը փոքր տնտեսություններում պետք է լավ հիմքերի վրա դրվի կերակրման, տոհմաուծական, սերնդատվության ն անասնաուժական աշխատանքների արելավման միջոցով: Խոզաուծության վարման համակարգերի արելավման միջոցով փոքր տնտեսություններում կարելի է ակնկալել խոզաուծական մթերքների արտադրության կայուն զարգացում ն մրցունակության ապահովում: Խոզաուծական ձեռնարկությունների արտադրական տիպերն են՝ ավարտուն ցիկլով մասնագիտացված ձեռնարկություններ, վերարտադրողական ձեռնարկություններ, տող ձեռնարկություններ: Խոզի մսի արտադրության ավարտուն ցիկլով ձեռնարկությունները պահում են մայրական գլխաքանակ ն միաժամանակ զաղվում են խոճկորների ստացմամ, աճեցմամ ն տմամ: Խոզաուծության հետ կարող են զուգակցել տավարաուծությունը, կերարտադրությունը ն լրացուցիչ ճյուղերը, որոնց կազմը ն չափերը կախված են տնտեսության նատնտեսական պայմաններից: Վերարտադրողական ձեռնարկությունները աշխատում են արտադրության չավարտված ցիկլով: Դրանք աժանվում են տոհմային ն ապրանքային ձեռնարկությունների: Վերարտադրող ձեռնարկությունները մատղաշը ստանում ն աճեցնում են մինչն 4 ամսեկան հասակը, այնուհետն այն իրացնում են այլ տնտեսություններին՝ մայրական գլխաքանակի վերարտադրության կամ տման համար: Հիմնական զուգակցվող ճյուղեր են հանդիսանում կերարտադրությունը ն տավարաուծությունը: Բտող ձեռնարկությունները վերարտադրող ձեռնարկություններից ձեռք են երում որոշակի գլխաքանակ ն կերակրում մինչն մսային կոնդիցիայի հասցնելը: Այն տնտեսություններում, որտեղ տումը կազմակերպվում է սեփական կերերի հաշվին, զարգացած է հացահատիկի ն կերի արմատապտղի արտադրությունը: Գործնականում վերը նշված մասնագիտացման երեք ձներից նախապատվությունը տրվում է առաջինին: Ավարտված ցիկլով ձեռնարկություններում խոզաուծության արդյունքային ցուցանիշներ են հանդիսանում՝ խոզի մսի ելունքը՝ միջին տարեկան մերունի հաշվով, խոզի մսի իրացումը՝ տարվա սկզին եղած մեկ գլխի հաշվով, իսկ վերարտադրողական ձեռնարկություններում՝ ծների քանակը հիմնական ն միջին տարեկան մերունի հաշվով, ողջ մնացած խոճկորների քանակը ն միջին կենդանի զանգվածը, անջատված խոճկորների կենդանի զանգվածի միջին

օրական քաշաճը, տման ձեռնարկություններում՝ տվող խոզի կենդանի զանգվածի միջին օրական քաշաճը, կերերի ծախսը 1կգ քաշաճի վրա: Ոչխարաուծության էկոնոմիկա: Ոչխարաուծությունը հանդիսանում է անասնաուծության կարնոր ճյուղերից մեկը, որը տալիս է արժեքավոր միս, ուրդ, մորթի, գառնենի ն կաթ: Մեծ դեր ունի նական կերահանդակների, հատկապես արոտների ռացիոնալ օգտագործման գործում: Դրա համար էլ ոչխարաուծությունը զարգացած է երկրի շատ տարածաշրջաններում: Հայաստանի Հանրապետությունում ոչխարաուծությունն անասնաուծության զարգացած ու արդյունավետ ճյուղերից մեկն էր: Հայաստանում ոչխարաուծությունը ամողջովին պետք է վերափոխվի, քանի որ մինչն այժմ էլ ուրդը համարվում է ոչխարաուծության գլխավոր արտադրանք: Այժմ րդի շուկաները համաշխարհային մասշտաով ավականին պակաս պահանջարկ են ներկայացնում, քանի որ սինթետիկ նյութերը փոխարինում են րդին: Գորգագործության պահանջարկի ծավալը ավականին փոքր է ն չի կարող րդի արտադրության հիմք հանդիսանալ: Բացի դրանից, Հայաստանը համաշխարհային չափանիշներով համեմատական առավելություն չունի արձրորակ րդի արտադրության առումով: Այդ առումով համաշխարհային շուկայում գերիշխող դիրք ունեն Ավստրալիան ն Նոր Զելանդիան: Այնուամենայնիվ, ոչխարաուծությունը կարնոր դեր ունի, քանի որ ոչխարի միսը, մածունը օգտագործվում են որպես սնունդ, իսկ կաթը (պանիրը) մեծ համավ է վայելում: Զարգացման նպատակները պետք է վերաձնակերպվեն շուկայի պահանջարկին համապատասխան: ՀՀ-ում պետք է ուծվեն կաթնատու ցեղեր: Բացի դրանից, ներքին շուկայում ոչխարի ն գառան միսը մշտական պահանջարկ են վայելում ն ունի նան արտահանման հեռանկարներ: Հայաստանում ոչխարաուծության ապագան հիմնականում կախված կլինի կենդանիների գենետիկական տվյալներից, կերակրումից ն տոհմաուծական աշխատանքներից: Թեպետ այծաուծությունը տարածված է եղել Հայաստանում, սակայն տոհմային աշխատանքներն այս ուղղությամ միայն վերջերս են սկսվել: Տեղական ցեղերը լավ հարմարված են նակլիմայական պայմաններին, սակայն ունեն ցածր մթերատվություն (տարեկան մոտավորապես 150կգ կաթ): Սեփականաշնորհումից ի վեր այծերի գլխաքանակը ավելացել է շուրջ երեք անգամ: Վերջին տարիներին աշխատանքներ են իրականցվում տեղական այծերը ներկրված զանենյան, ալպյան, տոկենուրգյան ն նուիական կաթնատու ցեղերի հետ տրամախաչելու ն կաթնատու այծաուծությունը զարգացնելու ուղղությամ` նպատակ ունենալով կաթնատվությունը հասցնել մինչն 500-600կգ: Հայաստանում այծաուծությանը պետք է ավելի մեծ առաջնայնություն տրվի ն որոշ տարածաշրջաններում, հատկապես փոքր տնտեսություններում, այն հավանաար կփոխարինի տավարաուծությանը: Կաթնատու այծերի արդիական ցեղերը կերային ռեսուրսների պակաս ունեցող շրջաններում ունեն համեմատական առավելություն: Այծի կաթի 1կգ-ի հաշվով կովերի համեմատ 25-30 տոկոսով պակաս կերեր են ծախսվում: Նրանց կաթնատվությունը որոշ դեպքերում յուղի ն սպիտակուցի պարունակությամ վերահաշվարկված գերազանցում է կովի կաթնատվությանը: Այծի

կաթից պատրաստված պանիրը արձր գին ունի շուկայում ն խոստումնալից է արտահանման առումով: Այծերի կերակրման, խնամքի ն պահվածքի պայմանների ապահովումն անհամեմատ դյուրին խնդիր է, քան թե կովերինը: Հայաստանում ընդունված են ոչխարաուծության մթերատվության հետնյալ երկու ուղղությունները՝ կիսանրագեղմ՝ մսա-րդա-կաթնատու, կիսակոպտաուրդ՝ մսա-րդա-կաթնատու: Հեռանկարում ոչխարների ցեղերի շրջանացման խնդիրները հետնյալներն են` մսա-ճարպային: Յուրաքանչյուր արտադրական տիպ նութագրվում էապրանքային արտադրանքի կառուցվածքի մեջ առանձին մթերքների արժեքի տեսակարար կշռով: Կախված գյուղատնտեսական գոտու նատնտեսական պայմաններից, տնտեսությունները զաղվում են դաշտավարությամ, տավարաուծությամ ն այլ ճյուղերով: Նախկինում, մինչն 1991թ., մեր հանրապետության ոչխարաուծական տնտեսությունները դասվում էին րդա-մսա ն մսա-րդա-կաթնային արտադրական տիպերի շարքը: Բարեփոխումներից հետո, եր ձնավորվեցին շատ փոքր չափեր ունեցող գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններ, խախտվեցին նախկինում ձնավորված արտադրական տիպերը: Մոտ առկա հեռանկարում, ֆերմերային տնտեսությունների ձնավորման ն զարգացման արդյունքում օյեկտիվ պայմաններ կստեղծվեն՝ մասնագիտացված տնտեսությունների ու ֆերմաների ազայի վրա սահմանելու նոր արտադրական տիպեր: Թռչնաուծության էկոնոմիկա: Թռչնաուծությունը հանդիսանում է անասնաուծության համալիր ճյուղերից մեկը, որը ընդգրկում է` հավեր, հնդկահավեր, ադեր, սագեր, ոչ մեծ քանակությամ խայտահավեր, մսային աղավնի ու լոր: ճյուղից ստանում են կենսաանական արձրարժեք սննդամթերք` ձու, միս, ինչպես նան օժանդակ արտադրանքներ` փետուր, աղվամազ ն արժեքավոր պարարտանյութ` թռչնաղ: Թռչունի ձուն պարունակում է մոտ 35 քիմիական տարրեր, այդ թվում մեծ թվով վիտամիններ, հանքային տարրեր ն ամինաթթուներ: Ձուն ունի սննդանյութերի արձր մարսելիություն: Թռչունի միսը քիմիական կազմով, նրությամ, արձր սննդարարությամ ն մարսելիությամ գերազանցում է գյուղատնտեսական շատ այլ կենդանիների մսին: Գյուղատնտեսական թռչունը վաղահաս է, արձր պտղատու, ամենակեր ն տարերվում է սաղմի զարգացման կարճ ժամանակաշրջանով: Ձվային ուղղության հավերի կրոսների ձվատվությունը կյանքի 72 շաաթվա ընթացքում կազմում է 280-300 ձու, իսկ համակցված կերերի ծախսը 10 ձվի հաշվով կազմում է 1,4-1,5կգ: Մսային ուղղության րոյլերների կենդանի զանգվածը 5-7 շաաթական հասակում կազմում է 1,5-2կգ, իսկ 1կգ քաշաճի վրա ծախսվում է 1,8-2,5կգ համակցված կեր: Թռչունները լավ են հարմարվում ինտենսիվ պահվածքի պայմաններին: Սաղմի զարգացումը մոր օրգանիզմից դուրս հնարավորություն է տալիս արհեստական ճտահանության (ինկուացիայի) միջոցով կազմակերպել թռչնի ձվի ն մսի ընդլայնված արտադրություն:

Հանրապետության թռչնաուծության առջն ծառացած խնդիրներից է` ձվի ու թռչնի մսի արտադրությունը հասցնել այնպիսի մակարդակի, որպեսզի ապահովվի նակչության սննդի համար նախատեսված նորմերը ն որոշակի հնարավորություններ ստեղծվի նան դրանց արտահանման համար: Այդ է պատճառը, որ նախկին Խորհրդային տարիներին տասնամյակներ շարունակ լուրջ միջոցառումներ են իրականացվել հանրապետությունում թռչնաուծության զարգացման ն ճյուղի արդյունաերական հիմքերի վրա փոխադրելու ուղղությամ: Անկախացումից հետո տարեր օյեկտիվ ն սույեկտիվ պատճառներով հանրապետությունում թռչնաուծությունը կտրուկ անկում ապրեց ն միայն վերջին տասնամյակում է նկատվում որոշակի աշխուժացում: Ներկայումս հանրապետությունում գյուղացիական տնտեսությունների կողմից պահվող թռչնի գլխաքանակի հետ մեկտեղ ձնավորվել ն գործում են շուրջ երեք տասնյակ մասնագիտացված թռչնաուծական ֆարիկաներ, որոնցից են Լուսակերտի, Երնանի, Արզնի, Արաքսի, Աշտարակի ն այլ թռչնաուծական ֆարիկաներ: Նշված տնտեսվարող սույեկտներում աստիճանաար զարգանում է ձվի ն մսի արտադրությունը, լուծվում է հանրապետության նակչությանը սեփական արտադրության ձվով ն թռչնի մսով ապահովելու հույժ կարնոր խնդիրը: Հանրապետության գյուղացիական տնտեսությունների թռչնաուծական ճյուղը մասնագիտացված է ձվամսատու ուղղությամ: Թեպետ գյուղացիական տնտեսությունները որոշակիորեն զաղվում են թռչնաուծությամ, սակայն առկա պայմաններում չափազանց կարնորվում է մասնագիտացված թռչնաուծական ֆարիկաների գործունեությունը: Հանրապետությունում հիմնականում օգտագործվել են Խորհրդային Միության հիրիդ կրոսները: Ձվատու ուղղության թռչնաֆարիկաներում մինչն մասնավորեցումը տարածում էր գտել Զարյա-17 կրոսը, մսատու ուղղության թռչնաֆարիկաներում Բրոյլեր-6, իսկ հավերի Երնանյան ցեղը ուծվում էր մասամ նակչության օժանդակ տնտեսություններում: Ներկայումս գյուղացիական տնտեսություններում գերակշռում են Երնանյան ցեղի հավերը, իսկ գործող թռչնաֆարիակներում օգտագործվում են Թուրքիայից ն Եվրոպական որոշ երկրներից ներմուծվող Կրոսները: Թռչնաուծական մասնագիտացված ձեռնարկությունները աժանվում են հետնյալ հիմնական արտադրական տիպերի` թռչնաուծական ֆարիկաներ, թռչնաուծական պետական տնտեսություններ, ինկուատորային թռչնաուծական կայաններ, տոհմային տնտեսություններ: Թռչնաֆարիկաները մասնագիտացված են դիետիկ ձվի (ձվատու) ն մսի (մսային) արտադրության ուղղությամ, որը կազմակերպվում է արդյունաերական տեխնոլոգիայով, օգտագործելով գնովի կերերը (ացի հյութալի ն կանաչ կերերից) ն ունի արտադրության ավարտուն ցիկլ: Արտադրանքը տարվա ընթացքում ստացվում է հավասարաչափ: Թռչնաֆարիկաները զաղեցնում են սահմանափակ տարածություն ն տեղաաշխվում են հիմնականում խոշոր քաղաքների ն նակավայրերի մոտակայքում: Թռչնաուծական պետական տնտեսությունները նույնպես մասնագիտանում են ձվի ն մսի արտադրությամ: Արտադրությունը կազմակերպվում է ար253

դյունաերական տեխնոլոգիայով ն ունի ավարտուն ցիկլ: Ի տարերություն թռչնաֆարիկաների` ունեն գյուղատնտեսական օգտագործելի հողատարածություններ, որտեղ աճեցնում են կերեր: Դրանք տեղաաշխվում են հիմնականում հացահատիկային գոտիներում ն նրանցից շատերը հանդիսանում են որպես լրացուցիչ ճյուղ` կաթնամսային տավարաուծության համար: Ինկուատորային թռչնաուծական կայանները աճեցնում են մատղաշներ ն վաճառում գյուղացիական, ֆերմերային տնտեսություններին, արտադրական կոոպերատիվներին, աժնետիրական ընկերություններին ն տնտեսվարող այլ սույեկտներին: Ինկուացիայի համար ձուն ստանում են տոհմային տնտեսություններից: Տոհմային ձեռնարկությունները զաղվում են արձր մթերատու թռչունների ստացման, ազմացման ն ինկուացիոն ձվի արտադրությամ: Վերջինս վաճառում են թռչնաֆարիկաներին, մասնագիտացված ֆերմերներին ն ինկուացիոն թռչնաուծական կայաններին: Տոհմային աշխատանքով զաղվում են նան սելեկցիոն գենետիկական ն ստուգիչ փորձարարական կայանները: Թռչնաուծական ձեռնարկությունների ն ֆերմաների չափերը կախված են նրանց արտադրական ուղղությունից, գլխաքանակի պահվածքի եղանակից, կերային ազայից ն այլ պայմաններից: Ձվատու ուղղության թռչնաֆարիկաները պահում են 100-900 հազար ն ավելի ածան հավեր ն տարեկան արտադրում են 25-200մլն հատ ձու: Թռչնաուծական պետական տնտեսություններում թռչունների գլխաքանակը տատանվում է 20-150 հազարի, տոհմային տնտեսություններում հավերի ուծման համար պահում են 20-100 հազար հավեր: Թռչնաուծական ձեռնարկությունները ն ֆերմաները կախված արտադրանքի տեսակարար կշռից ն թռչունների գլխաքանակի վերարտադրության նպատակից ունենում են չորս հիմնական ուղղության` ձվային, մսային, ձվամսային ն տոհմային: Ձվային ն ձվամսային արտադրական ուղղությունը վերաերում է հավերին, իսկ մսային ուղղությունը` նան թռչունների մյուս տեսակներին: Կախված արտադրանքի տեսակից ու նշանակությունից, թռչնաուծական ֆարիկաները ն ֆերմաները կարելի է ստորաաժանել երկու խմի` ապրանքային ու տոհմային: Թռչնաֆարիկաներում տեխնոլոգիական գործընթացները գործարանային տիպի են: Իր կառուցվածքում ունի մայրական հոտի, ճտահանության, մատղաշի աճեցման, հավերի (ձու արտադրող ֆարիկա) կամ մսատու ճտերի վերարտադրության հոտի (միս արտադրող ֆարիկա), սպանդի, մթերքների մշակման, ձվի տեսակավորման, փաթեթավորման ն արդյունաերական թափոնների մշակման արտադրամասեր: Դրանց հաջորդական դասավորության շնորհիվ ապահովվում է տեխնոլոգիական գործընթացների հոսընթացությունը ն առանձին օղակների արտադրության մասնագիտացումը (հիրիդային մատղաշի, ձվի ն մսի արտադրություն, հոտը համալրող մատղաշի աճեցում): Ձվային ուղղության թռչնաուծական ձեռնարկությունները ստորաաժանվում են` արտադրության ավարտուն ցիկլով ն ոչ ավարտուն ցիկլով ձեռնարկությունների: Ձվի արտադրությամ մասնագիտացված թռչնաուծական ֆարիկաների մեծ մասում կիրառվում է լրիվ կամ ավարտուն տեխնոլոգիական գործընթացը:

Իրականացնում են ձվի ստացում, ինկուացիա, տանում են տոհմային աշխատանք, աճեցնում են մատղաշ, կազմակերպում են մորթ, տեսակավորումը ն փաթեթավորումը: Ձվային ուղղության ֆարիկաներն ունեն հավերի ծնողական հոտի, ձվի ինկուացիայի, նորոգման մատղաշի աճեցման, սննդային ձվի, մորթի ն վերամշակման արտադրամասեր: Ծնողական հոտի արտադրամասը արտադրում է հիրիդային ձվեր, որոնք օգտագործվում են արդյունաերական նշանակություն ունեցող նորոգման մատղաշի ճտահանության համար: Ծնողական հավերի հոտը համալրվում է տոհմային տնտեսություններից ներմուծվող հայրական ն մայրական ձների զուգակցվող գծերով: Թռչնաուծական ֆարիկայում ծնողական հոտը կազմում է արդյունաերական հոտի ածանների 6-209: Հատակային պահվածքի դեպքում ծնողական հոտի հավերին պահում են 5-10 հազար թռչնատեղով թռչնանոցներում, յուրաքանչյուր 4-5 հավին հատկացնելով 1մ2 մակերես: Ոչ ավարտուն ցիկլը նորոշ է փոքր չափեր ունեցող թռչնաֆարիկաներին ն չմասնագիտացված տնտեսություններին, որոնք չունեն ծնողական հոտի արտադրամաս ն ինկուացիայով, թռչնի մորթով ն վերամշակմամ չեն զաղվում: Ձիաուծության էկոնոմիկան: Անասնաուծության կարնոր ճյուղերից է ձիաուծությունը: Ձիաուծությունը զարգացած է եղել հին Հայաստանում: Ձին եղել է մարդու մշտական օգնականը գյուղատնտեսական ն տրանսպորտային աշխատանքներում, ինչպես նան՝ անակում: Ձիերի ցեղատեսակները աժանվում են երեք խմի` հեծկաններ, լծկաններ ն ծանրաքարշեր: 20-րդ դարի 30-50-ական թվականներին, գյուղատնտեսական աշխատանքների մեքենայացման ն ավտոմոիլային տրանսպորտի զարգացման հետնանքով, աշխարհում ձիերի գլխաքանակը կրճատվեց գրեթե երկու անգամ, կազմելով մոտ 130մլն գլուխ: Մեծ քանակով ձիեր ուծվում են նան ձիասպորտի ն տուրիզմի զարգացման, միս ն կումիս ստանալու, ժշկության ն անասնաուժության մեջ գործածվող շիճուկներ ն պատվաստուկներ արտադրելու նպատակով: Ներկայումս էլ ձիեր օգտագործվում են գյուղացիական (ֆերմերային) տնտեսություններում` գյուղատնտեսական աշխատանքների կատարման, կարճ տարածությունների վրա եռնափոխադրումների իրականացման համար: Որոշ երկրներում ձիու միսը ն կաթն օգտագործվում են սննդի նպատակով: Համաշխարհային մսի հաշվեկշռում ձիու մսի մասնաաժինը կազմում է 0,39: Մատակ ձիու կաթից ստացված կումիսը օգտագործում են թոքային հիվանդությունների ուժման համար: Ձիերի կաթնատվությունը տատնվում է 13003000կգ-ի սահմաններում: Մատղաշ ձիու միսը հյութալի է, առանց ավելորդ համի: Ամենաարձր միջին օրական քաշաճը (մինչն 1000գ) կենդանու կյանքի առաջին երկու տարվա ընթացքում է: Այդ իսկ պատճառով մսամթերման նպատակով այն իրացվում է 1,5-2,5 տարեկան հասակում: Ձիերը տարեր նակլիմայական պայմանների նկատմամ ունեն արձր հարմարվողականություն:

Մինչն անկախացումը ՀՀ-ում կար մոտ 3000 ձի: 2000թ.-ին դրանց գլխաքանակը կրճատվեց, հասնելով 1000-ի: Վերակառուցման տարիներին, գյուղտեխնիկայի ն փոխադրամիջոցների անավարարությունը նպաստեցին ձիերի գլխաքանակի ավելացմանը: 2005թ. այն կազմում էր 11,9հազ., իսկ 2010թ.-ին` 10,8հազ. գլուխ: Ինչպես տեսնում ենք, ձիաուծությունը կրկին անկման տենդենց ունի: Ձիաուծությունում առանձնացնում են չորս հիմնական ուղղություններ` տոհմային (ձիաուծական), անող, մթերատու, սպորտային: Գերակշռողը անող ուղղությունն է, որը տարածված է ամենուր: Աշխատունակ ձիերին օգտագործում են որպես կենդանի քաշող ուժ` գյուղատնտեսական, տրանսպորտային ն այլ աշխատանքներում: Մթերատու ձիաուծությունում առանձնացվում են մսային, երամակային ձիաուծությունը ն կաթնայինը: Մսային ուղղության ձիաուծության զարգացումը թույլ է տալիս օգտագործել տայգան ն լեռնային արոտավայրերը, որոնք քիչ են պիտանի այլ կենդանիներ պահելու համար: Արոտային էժան կերերի օգտագործումը, մսի ն կաթի արտադրությանն ուղղված աշխատուժի ն միջոցների քիչ ծախսերը` մթերատու ձիաուծությունը դարձնում են արձր արդյունավետ: Մսային ձիաուծությունում օգտագործվում են ձիերի աճեցման երկու համակարգ` ձիանոցային ն երամակային: Երամակա-արոտավայրայինը ստորաաժանվում է կուլտուրական երամակային ն լավացվող երամակայինի: Կուլտուրական երամակային ձնը ավելի առաջադեմ է ն օգտագործվում է տոհմային ձիերի աճեցման ժամանակ ն ապրանքային ձիաֆերմաներում: Լավացվող երամակային համակարգում կենդանիները ամողջ տարվա ընթացքում արածում են արոտավայրերում: Աշնանացան ձմեռային ժամանակաշրանում ձիերին տեղավորում են` ծածկ ունեցող պարզ ձիանոցներում: Երամակային ձիաուծությունում շահավետ է օգտագործել արոտավայրերում արագ գիրացող ձիերին: Ավելի շահութաեր է ինտենսիվ տումը, որի դեպքում կենդանիները 40 օրվա ընթացքում հասնում են առաջին կարգի գիտության, իսկ մատղաշը 60-70 օրվա ընթացքում մինչն 1200կգ միջին օրական քաշաճի վրա ծախսելով 7-8 կերամիավոր: Ինտենսիվ տման ընթացքում արձր քաշաճ ստանալու համար կերաաժնում մտցնում են խոտ, սենաժ, համակցված կեր: Ձիու մսի ն կաթի արտադրության ավելացման, մթերատու ձիաուծության արդյունավետության արձրացման համար անհրաժեշտ է շարունակել աշխատանքները մսային ն կաթնային ձիաուծության տեխնոլոգիաների, նախամորթային տման համակարգի, ձիու մորթի ն մսի վերամշակման, կաթնային ձիաուծությունը խոշոր ստացիոնար ֆերմաներում կենտրոնացնելու, նոր մրցունակ արտադրանքի արտադրության կատարելագործման ուղղությամ: Տոհմային ձիաուծությունը զաղվում է եղած ձիերի կատարելագործմամ ն նոր տիպի ն ցեղերի ձիեր ստանալով: ԽՍՀՄ-ում առկա էր 74 ձիագործարան, 500 տոհմայի ձիաուծական ֆերմա, ձիարշավարաններ ն 60 պետական գործարանային ձիանոց: Ձիագործարանները ն տոհմային ֆերմաները յուրաքանչյուր տարի վաճառում են տնտեսություններին ավելի քան 5 հազար տոհմային ձի, ացի դրանից, մոտ 1000 սպորտային ձի արտահանվում է:

Ձիաուծության զարգացման գործում գլխավոր դեր է կատարում տոհմային ձիերի փորձարկումների, ցուցահանդեսների կազմակերպումը, ձիասպորտային մրցումները: 1949թ.-ին Երնանում կառուցվեց ձիարշավարան, որն այսօր իր նպատակին ամողջությամ չի ծառայում, այսինքն` իր հզորությունը լիարժեք չի օգտագործվում: Վերջին տարիներին ձիարշավարանում ձի պահելու օրավարձը շատ արագ է աճում, ն ձիարշավարանն ստիպված է լինում հայթայթել եկամտի լրացուցիչ աղյուրներ: Դրանցից է ձիարշավագրազը, որը լայն կիրառում ունի արտասահմանում: Ձիաուծությունում կարգավորվում է ձիերի ուծված ցեղերի ն ձիարշավարաններում տոհմային մատղաշի փորձարկումների արդյունքների (համակարգչային տեխնիկայի հիման վրա) կենտրոնացված տոհմային հաշվառումը, ինչը թույլ կտա Հայաստանին` անդամակցելու հաշվառման միջազգային համակարգին: ճագարաուծության էկոնոմիկան: Անասնապահության ճյուղերից է, զաղվում է ճագարների ուծմամ` միս, մորթի ն աղվամազ ստանալու համար: ՀՀում ճագարաուծությամ սկսել են զաղվել 1940թ.-ից: Առաջին ն խոշոր տնտեսությունը Տավուշի մարզի Չինչինի ճագարաուծական տնտեսությունն էր: 1975-1980թթ.-ին տնտեսությունն արդեն ուներ 10հազ. գլուխ ճագար: ճագարի միսը դյուրամարս է, դիետիկ սննդամթերք է, որում շատ են սպիտակուցի ն ավելի քիչ` խոլեստերինի պարունակությունը: ճագարները վաղահաս են ն նութագրվում են ինտենսիվ աճով: Սեռահասուն են դառնում 34 ամսականում: Հղիությունը տնում է 28-32 օր: Մեկ մայր ճագարը կարող է տարեկան պտղաերել 3-6 անգամ: Յուրաքանչյուր ծնից ստացվում է 6-8, երեմն` մինչն 15 ն ավելի ձագ: Տարվա ընթացքում մեկ մայր ճագարի հաշվով ստացվում է 20-25 մատղաշ, մոտ 55-60կգ միս: Մորթին արժեքավոր հումք է մորթեղենի արտադրության համար: Աղվամազը փափուկ է, թեթն ն տաք, որն օգտագործվում է տրիկոտաժի արտադրության մեջ: Կաշվից պատրաստում են թեթն կոշիկներ ն այլ կաշվե իրեր: ճագարները սնվում են հիմնականում խոտաույսերով, կերի արմատապտղով, գազարով, կաղամով: Օժանդակ տնտեսություններում օգտագործում են նան սննդի թարմ մնացորդները: Ինչպես տեսնում ենք, ճագարները շատ պահանջկոտ չեն կերի նկատմամ: Հանրապետությունում ճագարաուծության նախկին ծավալների վերականգնումն ու հետագա զարգացումը կնպաստեն նակչության մեկ շնչի հաշվով մսի պահանջի ապահովվածության աստիճանի արձրացմանը, նոր աշխատատեղերի ստեղծմանը, դրսից մսի ն մորթեղենի ներկրումների կրճատմանը ն, վերջին հաշվով, հանրապետության ՀՆԱ-ի ավելացմանն ու երկրի զարգացմանը: Ուստի, այս հարցի լուծման համար անհրաժեշտ է ցուցաերել պետական մոտեցում արտադրության նախկին ծավալների վերականգնման, արդյունաերական հիմունքներով ճագարաուծական համալիրների ստեղծման, տոհմային աշխատանքի կազմակերպման, նրանց ուծման, որակյալ կադրերի պատրաստման ն մի շարք այլ հարցերի լուծման գործում:

Խառնածին կենդանիներ օգտագործելու դեպքում ճագարների մթերատվությունը կարելի է արձրացնել 10-209-ով: Հիրիդային ճագարները աչքի են ընկնում միջին օրեկան արձր քաշաճով: 1ց ճագարի մսի արտադրության համար պահանջվում 5,0-6,5ց/կերամիավոր կեր: Մուշտակամորթ գազանաուծության էկոնոմիկան: Անասնապահության ճյուղ է, որը զաղվում է արժեքավոր մորթատու գազանների (ազնվաքիս, երկնագույն նեռաղվես, արծաթափայլ աղվես, սամույր, ճահճակուղ) ուծմամ: ՀՀ-ում գազանաուծությամ սկսել են զաղվել 1940թ.-ից, եր Գուգարքի շրջանում (մոտ 7,0հազ. հա վրա), կազմակերպվեց գազանաուծական տնտեսություն: Այնուհետն նախկին էջմիածնի շրջանում ստեղծվեց կուղաուծական տնտեսություն, որտեղ ուծում էին սն արծաթափայլ աղվես, կզաքիս ն կուղ: Գազանաուծական տնտեսությունում գործում էր նան մորթու նախնական մշակման արտադրամաս: 1975-1980թթ. միջին տվյալներով Գուգարքի գազանաուծական տնտեսությունում ուծում էին 12հազ. սն արծաթափայլ աղվես, 9,0հազ. կզաքիս ն 10հազ. ճագար: Գազանների պահվածքի եղանակը հիմնականում վանդակային էր: Գազանաուծական արտադրանքի կառուցվածքում գերակշռողը ն արժեքավորն ազնվաքիսի մորթին էր, որի աժինը 70-ական թվականներին միջազգային համանման մորթեղենի առնտրում կազմում էր 709: Բարեփոխումների ժամանակաշրջանում հանրապետության վանդակային մուշտակամորթ գազանաուծությունը զրկվեց պետական աջակցությունից: Ներմուծվող մորթու անվերահսկելիությունը, կերային ազայի քայքայումը, անասնաուժական միջոցների թանկացումը, շրջանառու միջոցների ացակայությունը գազանաուծությանը հասցրին անկման եզրին: Մինչ անկախացումը գազանաուծական տնտեսությունում մուշտակամորթ գազանաուծության շահութաերության մակարդակը կազմում էր 50-1009: Մուշտակամորթ գազանների մորթու որակը գնահատվում է պետստանդարտի համաձայն: Մորթու տեսակը կախված է մազածածկույթի հաստությունից (աղվամասերի երկարությունից, մորթավառի գույնից): Մշակված մորթու գնի վրա ազդում է նրա չափսը ն երանգը: Գազանների մազածածկույթի որակի արելավման ն արձրորակ մորթիների ստացման համար անհրաժեշտ է նրանց պահվածքի, խնամքի, ուծման ն ուժման աշխատանքները կատարել տեխնոլոգիական պահանջներին համապատասխան: Մուշտակամորթ գազանաուծության տնտեսական արդյունավետության արձրացման ուղիները: Գազանաուծության հետագա զարգացումն անհնար է առանց կարգավորված ն ուղղորդված տոհմային աշխատանքի: Անհրաժեշտ է ոչ միայն վերականգնել գազանաուծական տնտեսությունները, այլ նան ընդլայնել առկա գենոֆոնդը, օգտագործելով ներմուծված տոհմային կենդանիներ: Դրա համար պետք է ցուցաերել պետական աջակցություն, կազմակերպել տոհմային կենդանիների լիզինգային մատակարարում: Որակյալ մուշտակամորթի ստանալ հնարավոր է միայն մորթը լավ կազմակերպելու ն մորթիների ճիշտ մշակման դեպքում: Մորթը պետք է իրականացվի

սեղմ ժամկետներում: Գազաններին ն ճագարներին երկար պահելուց ոչ միայն կերի գերածախ է առաջանում, այլ նան մորթին թերություններ է ձեռք երում ն արժեզրկվում: Ժամանակակից մորթի արդյունքում ստանում են միայն առաջին տեսակի մորթիներ: Գազանաուծությունում առաջնային խնդիրներից է մուշտակամորթ գազանների գլխաքանակի ապահովումը կենդանական ծագման հայրենական կերերով, որոնք հանդիսանում են ճարպի ն սպիտակուցի հիմնական աղյուրը: Որպես այդպիսի կերեր գազանաուծությունում հիմնականում օգտագործվում են ծովային ձկները ն ձկների մնացորդները: Սակայն ձկնեղենի գների մշտական աճը պայմանավորում է մորթիների էական թանկացում, ինչը գազանաուծության արտադրանքը դարձնում է անմրցունակ: Այդ պատճառով պետք է կենդանական սպիտակուցի այլ աղյուրներ գտնել: Դա մսի վերամշակման, առաջին հերթին` թռչնաուծական արտադրության մնացորդների, օգտագործումն է: Կերի աղյուր կարող են հանդիսանալ չոր կերախառնուրդները, որոնք արտադրվում են համակցված կերերի արտադրության կոմինատներում: Մորթու ինքնարժեքը ձնավորվում է հիմնական հոտի պահպանման ն մատղաշի աճեցման ծախսերի գումարից: Մատղաշի գլխաքանակի ավելացումով նվազում են նյութական ն աշխատանքային ծախսումները մեկ գլխի կամ միավոր արտադրանքի հաշվով: Գազանաուծական տնտեսություններում մեկ մայրին ընկնող ձագերի քանակը ավականաչափ տատանվում է: Մուշտակամորթ գազանաուծության ն ճագարաուծության զարգացման կարնոր գործոն է ցուցահանդեսների, սեմինարների, աճուրդների կազմակերպումը: Մորթամուշտակի ցուցահանդեսներում ցուցադրվում է ամենաառաջավորը, տեղի է ունենում փորձի փոխանակում: Աճուրդները սովորական ընդունված ձն են հանդիսանում հումքի ն կիսաֆարիկատների իրացման համար: Դրանց վերածնունդը կնպաստի հանրապետությունում մուշտակամորթ-գազանաուծության զարգացմանը: Մորթատու գազանաուծության վերականգնումն ու հետագա զարգացումը կնպաստի մորթու մշակության ն մուշտակյա իրերի արտադրության ձեռնարկությունների վերաացմանը, աշխատանքային ռեսուրսների զաղվածության արձրացմանը: Հանրապետությունում վանդակավոր մուշտակամորթ գազանաուծության զարգացմանը կնպաստեն ագրոարդյունաերական միավորումների ստեղծումը, այդ գործի համար ներգրավելով խոշոր ներդրողների: Հայաստանի գյուղատնտեսության նախարարությունը միջոցներ պետք է ձեռնարկի մուշտակամորթ գազանաուծության վիճակի հեռանկարային զարգացման համար: Այդ նպատակով անհրաժեշտ է ստեղծել տոհմային տնտեսություններ, որոնք յուջեից հատկացումներ կստանան` հայրենական ցեղերի գենոֆոնդի պահպանման, տոհմային գործի արելավման համա: Պետք է լիզինգային միջոցներ հատկացնել տոհմային մատղաշի գնման, այդ թվում` արտասահմանից հեռանկարային ցեղերի գազանների ներմուծման համար: Մեղվաուծության էկոնոմիկան: Մեղվաուծությունը գյուղատնտեսական կարնոր ճյուղերից է, որն զաղվում է մեղրատու մեղուների ուծմամ` մեղր, մեղրամոմ, ակնամոմ, մեղրակաթ, ծաղկափոշի, մեղվաթույն ն այլն ստանալու, ինչպես նան գյուղատնտեսական մշակաույսերի խաչաձն փոշոտումն ապահովելու գործում:

Մեղրի աղադրության մեջ մտնում են օրգանիզմի համար շատ կարնոր մի քանի տասնյակ նյութեր, ընդ որում` օրգանական թթուներ, սպիտակուցներ, վիտամիններ: Այն շատ օգտակար է սիրտանոթային, օրգանիզմի հյուծվածության, արյան կորուստների հետ կապված մի շարք հիվանդությունների ուժման համար: Մեկ շնչի հաշվով մեղրի տարեկան սպառման ֆիզիոլոգիական նորման կազմում է 1կգ, սակայն փաստացի սպառումը ՀՀ-ում կազմում է 0,71կգ, ԱՄՆում` 0,66, Ռուսաստանում` 0,4, Ֆրանսիայում` 0,267, ճապոնիայում` 0,033կգ: Մեղվի թույնն օգտագործվում է դեղագործության մեջ: Դրանից պատրաստում են զանազան քսուքներ, դեղամիջոցներ: Մեղվակաթը կիրառվում է սրտանոթային համակարգի հիվանդությունների ուժման համար: Այն արձրացնում է օրգանիզմի դիմադրողականությունը: Մեղրամոմն օժտված է մանրէասպան հատկությամ: Մեղրամոմից ստացած չեչամոմը լայն կիրառում է գտել պոլիգրաֆիայի, նավաշինարարության, ռադիոտեխնիկայի ն այլ արդյունաերությունում: Մեծ է մեղուների դերը գյուղատնտեսական մշակաույսերի փոշոտման գործում: Բնագետների կողմից կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ մեղվափոշոտման շնորհիվ 1հա-ի հաշվով կորնգանի սերմի ելքը ավելանում է 2, պտուղներինը` 5ցենտներով, անջարանոցային մշակաույսերինը` 30-479-ով: Անգնահատելի է մեղուների դերը նապահպանության ոլորտում: Մեղվաուծությունը հայտնի էր դեռնս նախնադարում: Այն զարգացել է վայրի, փչակափեթակային, կոճղափեթակային ն շրջանակային փուլերով: Աշխարհում հաշվարկվում է ավելի քան 50մլն մեղվաընտանիք ն մոտ 7մլն մեղվաույծ: Մեղվաընտանիքների մոտ 159-ը գտնվում է Չինաստանում, 79-ը` Ռուսաստանում, 69-ը` Թուրքիայում, 5,59-ը` ԱՄՆ-ում, 59-ը` Լեհաստանում, 59-ը` Մեքսիկայում: Հայաստանը համարվում է մեղվաուծության հնագույն կենտրոն: Արդեն 1904թ.-ին Հայաստանում մեղվաընտանիքների թիվը հասնում էր 18հազ., 1912թ.-ին` 25հազ., 1918-1920թթ.-ին` 15-16հազ., 1979թ. 150հազ., իսկ մինչ անկախացումը` 250-300հազ.: Անկախացումից հետո մեղվաընտանիքների թիվը կտրուկ նվազեց` հասնելով 40հազ., ապա դրսնորվեց աստիճանական աճի միտում: Մեկ մեղվաընտանիքը կարող է արտադրել մինչն 50կգ մեղր, ԽՍՀՄ-ում առաջավոր տնտեսությունները ստացել են 88կգ: Այս ցուցանիշը ՀՀ-ում չի գերազանցում 20-25կգ, նույնիսկ որոշ մեղվաույծներ ստանում են ընդամենը 8-10կգ: Այն իր զարգացումն ապրեց խորհրդային իշխանության տարիներին 1931թ. Երնանում կազմակերպվեց Անդրկովկասյան մեղվաուծական զոնալ կայան, որը 1933թ.-ին վերանվանվեց Մեղվաուծական հայկական զոնալ կայան: 1937թ.-ին այն միավորվեց ՀՍՍՀ անասնապահական փորձակայանին, որտեղ մշակվել են մեղվաընտանիքների ազմացման ն մեղուների մթերատվության արձրացման համալիր միջոցառումներ: 1944թ. Անասնապահական փորձակայանը վերածվեց Անասնապահության ԳՀԻ-ի, որտեղ ստեղծվեց մեղվաուծության աժին: Դրա հիման վրա 1958թ.-ին կազմակերպվեց Մեղվաուծության փորձակայանը, իսկ 1966թ.-ին Մեղրու շրջանում հիմնվեց մեղվաու260

ծական հատուկ տոհմային տնտեսություն, որտեղ ուծվում էին հայկական դեղին մեղուներ: Արդեն 1979թ.-ին 1000 նակչին ընկնող մեղվաընտանիքների քանակով Հայաստանն աշխարհում առաջինն էր: Խորհրդային տարիներին մեղվաուծության հարցերի կոորդինացումն իրականացնում էր գյուղատնտեսության նախարարությունը, մեղվաուծության վարչությունը: Գիտական աշխատանքներ տարվում էին Երնանի Անասնաուծական-անասնաուժական ինստիտուտի անասնաուծության ամիոնում, գյուղատնտեսության նախարարության փորձակայանում: Մեղվաուծությունը մասնագիտացված է մեղրային, ազմացման, ծաղիկների փոշոտման ուղղություններով: Մեղրային ուղղությունում մեղուների ազմացման հիմնական նպատակը մեղր կամ մեղր ն մեղրամոմ ստանալն է: Բազմացման ուղղությամ մեղվաուծական տնտեսության հիմնական նպատակը վաճառքի համար մայր մեղուների ուծումն է: Այս գործով հիմնականում զաղվում են խոշոր մասնագիտացված տնտեսությունները, քանի որ մայր մեղուներ պահելը շատ պատասխանատու ն աշխատատար գործընթաց է, որի համար պահանջվում են հատուկ պայմաններ, միջոցներ ն արձր որակավորում ունեցող մասնագետներ: Փոշոտման գծով մեղվաուծության հիմնական խնդիրը մեղուների օգնությամ, գյուղանտեսական մշակաույսերի փոշոտումն է: Այդ ուղղությունը հեռանկարային է, քանի որ այդպիսի մեղվանոցներ հանրապետությունում չկան, սակայն զարգացած երկրներում այն լայն տարածում ունի: Մեղվաուծությունում առանձնացնում են մեղվաույծների երեք կատեգորիա` սիրողական, որոնք ունեն մինչն 10 մեղվաընտանիք ն մեղուներ են պահում իրենց ընտանիքի պահանջարկը ավարարելու նպատակով, կիսամասնագիտացված, որտեղ մեղվաուծությունը հանդիսանում է եկամտի լրացուցիչ աղյուր ն մասնագիտացված, եր մեղվաուծությունը եկամտի հիմնական աղյուրն է: Մեղվաուծության տնտեսական արդյունավետության արձրացման ուղիները: ՀՀ-ում մեղվաուծությամ զաղվում են ոլոր մարզերում ն ենթաշրջաններում` ծովի մակերնույթից 380-2500մ ն ավելի արձրությունների վրա: Մեղվաուծության համար ընդարձակ հողատարածության ն մեծ ֆինանսական միջոցներ չեն պահանջվում: Սակայն մեղվաուծությունը մեր հանրապետությունում զարգանում էր դանդաղ տեմպերով: ՀՀ-ում մեղվաուծությամ զաղվող ամենախոշոր տնտեսությունը հանդիսանում է «Մուլտի ագրո» ՍՊԸ-ն, որը տարեկան արտադրում է մոտ 1000տ մեղր: «Մուլտի ագրո» գիտա-արտադրական կազմակերպության կողմից ձեռք է երվել ժամանակակից եվրոպական ստանդարտներին համապատասխանող լաորատոր սարքավորումներ, որոնց օգնությամ գյուղացիական տնտեսություններից ընդունված մեղրը վեր է ածվում միատարր զանգվածի, տարայավորվում, պիտակավորվում ն համապատասխան փորձագիտական հետազոտությունից հետո ստանում է մեղրի արտահանման թույլտվություն: Անցյալ տարի Հայաստանում արտադրվել է շուրջ 2000տ մեղր, ինչն այս պահին ամողջապես ավարարում է ներքին շուկայի պահանջարկը: Առայժմ Հայաստանից չնչին քանակությամ մեղր է արտահանվում, քանի որ արտահանման շուկաներ չկան: 2009թ. արտահանվել է շուրջ 3,6տ մեղր, շուրջ 4

անգամ ավելի է, քան նախորդ տարի: Սակայն սա նս շատ ցածր ցուցանիշ է` խոսելու Հայաստանից մեղրի արտահանման ն միջազգային շուկայում թեկուզ փոքրիկ տեղ զաղեցնելու մասին: Մինչդեռ, արտահանումը տեղի է ունեցել ացառապես «Զվարթնոց» օդանավակայանի Dսէy Էr66-ի շրջանակներում: Միաժամանակ անցյալ տարի Հայաստան է ներկրվել շուրջ 1,1տ գերմանական ն ռուսական արտադրության մեղր (2008թ. համեմատությամ փոքր-ինչ ավելի), որի շուկայական գինը կրկնակի ն ավելի արձր է տեղականից: Մեղվաույծների աշխատանքի կոորդինացման, նրանց շահերի պաշտպանման նպատակով ստեղծված է Հայաստանի, մեղվաույծների ազգային միավորում: Մշակված է մ եղվաուծության զարգացման հայեցակարգ, որտեղ նշվում է, որ առաջնային է հանդիսանում մեղուների եզակի գենոֆոնդի պահպանման ուղղությունը: Մեղվի ն մեղվաարտադրանքի արտադրության արդյունավետության արձրացման համար անհրաժեշտ է ստեղծել մայր մեղուներ ուծող մասնագիտացված տնտեսություններ, կազմակերպել տոհմային տնտեսություններ ն մեղվանոցներ, արելավել սելեկցիոն-տոհմային աշխատանքը, կարգավորել մեղվանոցների անասնաուծական սպասարկումը: ճյուղի աշխատանքի արդյունավետությունը հնարավոր է արձրացնել միայն ժամանակակից տեխնոլոգիաների ներդրման, մեղվաուծական տնտեսությունները մեղվաուծական արտադրանքի ն վերամշակման համար անհրաժեշտ նոր սարքավորումներով հագեցնելու, արտադրանքի իրացման համար ֆիրմային խանութների ցանցեր ստեղծելու հաշվին: Փոշոտման ուղղության մեղվաուծության զարգացմանը կնպաստի վարձակալական հիմունքներով միջատ մեղուների միջոցով մշակաույսերի փոշոտման կազմակերպումը: Մեղվաուծության արդյունավետությունը հնարավոր է արձրացնել մեղուների ն տարեր ցեղերի մայր մեղուների ն նրանց խառնածինների ռացիոնալ օգտագործման հաշվին, քանի որ տարեր ցեղերի մեղուները արձր արտադրողականություն են ցուցաերում նրանց համար օպտիմալ կլիմայական պայմանների ն մեղրահավաքի առկայության դեպքում: Հայաստանի մեղվաույծները, մեղրից ացի, այլ մեղվամթերք գրեթե չեն արտադրում: Շատ փոքր քանակությամ արտադրվում է մեղվամոմ, որն օգտագործվում է հիմնականում մոմաթերթ պատրաստելու համար, իսկ մյուս կարնորագույն մթերքները` ակնամոմ, մեղվակաթ, ծաղկափոշի, մեղվաթույն ն այլն, գրեթե չեն արտադրվում` պահանջարկ չլինելու պատճառով: Մինչդեռ աշխարհում արտադրվող մեղվակաթի` որպես ամենաթանկարժեք մեղվամթերքի 809-ն արտադրվում է Չինաստանում, որտեղ 7,5մլն մեղվաընտանիք է ուծվում: Այս ամենով հանդերձ` Հայաստանում ներկայումս հաշվվում է 190200հազ. մեղվաընտանիք, ինչը մոտենում է խորհրդային ժամանակների ցուցանիշին, սակայն խոսքը չի վերաերում մեղրի արտադրության ծավալին, որը մի քանի անգամ պակաս է Խորհրդային Հայաստանում արտադրված քանակությունից: Հայաստանյան սպառողի համար, որակից ացի, կարնոր է նան մեղրի գինը, որը ավականաչափ արձր է, եթե հաշվի առնենք առկա գնողունակության ներկայիս մակարդակը: Հայկական մեղրի շուկայական գինը վերջին տարիներին տատանվում է 3,0-3,5հազ. դրամի սահմաններում: Մասնագետների կարծիքով` մեր մեղրը համարվում է ավականաչափ արժեքավոր ն թանկ նան

միջազգային շուկաներում: Այն իր որակական հատկանիշներով համեմատության եզր չունի չինական էժան ու ցածրորակ մեղրի հետ, որն այսօր աշխարհի շատ շուկաներ է գրավել, այդ թվում` եվրոպականը: Մեղվաուծության արդյունավետության արձրացմանը կնպաստի արձրակարգ մեղվաույծ-մասնագետների պատրաստումը, ցուցահանդեսների, տոնավաճառների կազմակերպումը, որտեղ ավելի լավ կգովազդվի մեղվաուծության արտադրանքը, ժամանակակից տեխնոլոգիաները ն սարքավորումները: 18.2. Անասնապահական արտադրանքների արտադրության արդյունավետությունը Տնտեսական արդյունավետության ցուցանիշները: Անասնաուծական արտադրանքների արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը որոշվում է նեղեն ն արժեքային ցուցանիշների համակարգով: Ողջ անասնաուծության տնտեսական արդյունավետության գնահատման համար օգտվում են արժեքային ցուցանիշներից` ճյուղում զաղեցված միջին տարեկան մեկ աշխատողի, ծախսված 1մարդժամվա, 1 պայմանական անասունի, 1000 դրամ հիմնական արտադրական ֆոնդերի հաշվով համախառն արտադրանքի, համախառն ն զուտ եկամուտների ն շահույթի ելքը, 1000 դրամ արտադրված արտադրանքի հաշվով արտադրական ծախսերի գումարը, անասնաուծական արտադրանքի եկամտաերության ն շահութաերության մակարդակները, շահույթի նորման: Առանձին տեսակի անասնաուծական արտադրանքի արտադրության համեմատական տնտեսական գնահատումն ըստ նեղեն ն արժեքային ցուցանիշների` գյուղատնտեսական կենդանիների մթերատվությունը, միջին տարեկան մեկ աշխատողի, 1մարդ-ժամվա, ինչպես նան 1 գլուխ անասունի հաշվով համախառն արտադրանքի ելքը, նեղեն ն արժեքային արտահայտությամ, մեկ գլուխ անասունի, 1 ցենտներ արտադրանքի ն 1000 դրամ համախառն արտադրանքի հաշվով, արտադրական ծախսերի գումարը, 1 ցենտներ արտադրանքի իրացման գինը, 1 գլուխ անասունի ն 1 ցենտներ արտադրանքի հաշվով ստացվող շահույթի զանգվածը, շահութաերության մակարդակը: Անասնացեղի համեմատական տնտեսական արդյունավետությունը, անասնահոտի կառուցվածքը, տեսակը, կերակրման նորման, օրաաժինը ն այլն, կատարվում է ըստ հետնյալ հիմնական ցուցանիշների` անասունների մթերատվություն, 1 գլուխ անասունի հաշվով համախառն արտադրանքի ելքը՝ նեղեն ն արժեքային արտահայտությամ, աշխատանքի արտադրողականությունը, 1 գլուխ անասունի հաշվով աշխատանքային ն արտադրական ծախսերը, լրացուցիչ ծախսերի փոխհատուցումը, արտադրանքի ինքնարժեքը, 1 գլուխ անա263

սունի հաշվով զուտ եկամտի կամ շահույթի գումարը, շահուաերության մակարդակը: Անասնաուծական միջոցառումների տնտեսական արդյունավետության որոշման մեթոդիկան հիմնված է տնտեսական վնասների համեմատության վրա, որը հնարավոր է եղել կանխել, այդ միջոցառումների անցկացման համար, անասնաուժական ծառայությունների վրա կատարվող ծախսերի հետ: Փաստացի վնաս է առաջանում հարկադիր մորթի, մթերատվության ն արտադրանքի որակի իջեցման հետնանքով: Անասնաուժական միջոցառումների անցկացման վրա կատարված ծախսերի որոշման ժամանակ հաշվարկվում է անասնաուժական մասնագետների ն օժանդակ աշխատողների աշխատանքի վարձատրության, դեղորայքի, կենսաանական պրեպարատների, վիրակապերի, արտահագուստների ն այլ ծախսեր` կապված սատկած անասունների տեղափոխման ու վնասազերծման հետ:

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19.

Կայուն զարգացման ծրագիր, Եր., 2008, 315 էջ, Եզեկյան Ա. Ս., էֆենդյան Պ. Ս., Հողային կադաստր, Եր., 2007, 284 էջ, Հակոյան Լ. Լ., Շափաղաթյան Ն. Ա., Ագրարային աշխատանքի շուկան ն զաղվածության արձրացման հիմնախնդիրները Հայաստանի գյուղական նակավայրերում, «Հրազդան», Եր., 1999, 144 էջ, Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք, վիճակագրական ժողովածու, 2010, Եր., 2010, 608 էջ, Հայկական ՍՍՀ գյուղատնտեսության վարման համակարգը (19811985թթ.), ՀՍՍՀ գյուղատնտեսության մինիստրություն, պատ. խմ. Մ. Ս. Մելքոնյան, Եր., «Հայաստան», 1981, 622 էջ, Հայկական ՍՍՀ անասնաուծության վարման համակարգը (1981-1985թթ. ն հեռանկարում), Եր., «Հայաստան», 1985, 306 էջ, ՀՀ գյուղատնտեսության կայուն զարգացման ռազմավարություն (վերանայված տարերակ), 14.09.2007, «ՀՀ գյուղատնտեսության ոլորտում կոոպերացիայի զարգացման հիմնախնդիրները», գիտաժողովի նյութեր (խմ., Ա. Ա. Հարությունյան), Եր. ՀՊԱՀ, 2010, 114 էջ, Մարգարյան Ա. Ս., Գյուղատնտեսության ինժեներատեխնիկական ծառայության միասնական համակարգի ստեղծման գիտական հիմունքները, Մենագրություն, Երնան, «Ասողիկ», 2002, 526 էջ, Տերտերյան Բ., Պետրոսյան Ն., Գրիգորյան Ռ., «Գյուղատնտեսական մշակաույսերի ոռոգման նորմաներն ու ռեժիմները ՀՀ ոռոգելի հողատարածքների համար, Երնան: Երնանի ճարտարապետության ն շինարարության պետական համալսարան, 2007, 204 էջ, . .,            !  "  #  !  "     $  (% ), &., &'*, 1994, /  ;. &., &   % /. ., <         ! " : >. ! , & .: ?@>, 2001, 216, A <. & , '  B. ? C.,   ,  2 ., D , 1993, A  E. F.,       , '.    

, A#  % , &.: % %   

, DEG&: / " A&H', 1999, 448, &    JA, > , J" "% D. J.   , &., A, 1997, E    . /., J % . @., @#"   #   

      

  K   , &., /    , 1996, E "        '''<  1987., '   L"  ., ''<-G .:   , 1988, 312., J! E. .,         !  ", &., A. &H', 1999,       , > , J" "% E. F. A : “M<AE/@”, &. 2004, 384.,

20.    %        (#  % ), &., 

", 1962, 711, !" "% ". K. ., @. @. ?"   . K. .., . A. /  21.       , > , J" "% E. F. A , . '. '  , '. . H   " ., &.: A', 2008, 208.

Հակոյան Լնչենկո Լնոնի Öեպե×յան Շաքե Ան¹րանիկի

ԳՅՈՒÔԱՏՆՏԵՍՈՒÂՅԱՆ ¾ԿՈՆՈՄԻԿԱ

ՈւՍՈւՄՆԱԿԱՆ ÒԵèՆԱðԿ

Երնան 2012

!ÿí B  B   N!ÿí O  "  èêîâíà

   

>NG?EHG JH'H?/G

Åðåâàí 2012

ÂÕÃի չա÷սÁ 60x84 1/16 , 16,75 տպ. մամուլ, 13,4 հրատ. մամուլ Պատվեր 38: Տպաքանակ 300: ՀՊԱՀ-ի տպարան, Տերյան 74