Գյուղատնտեսության էկոնոմիկայի (ագրարային տնտեսագիտության) առարկան, նրա դասավանդման հիմնախնդիրները ներկա պայմաններում

Կ.

Ա.

ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԷԿՈՆՈՄԻԿԱՅԻ

(ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ)

ԴԱՍԱՎԱՆԴՄԱՆ

ԱՌԱՐԿԱՆ,ՆՐԱ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ՆԵՐԿԱ

ԵՐԵՎԱՆ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

ՀՀ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԷԿՈՆՈՄԻԿԱՅԻ ԱՄԲԻՈՆ

ԱԳՐՈՊԱՐԵՆԱՅԻՆ

Կ.

Ա. ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԷԿՈՆՈՄԻԿԱՅԻ

(ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ)

ԱՌԱՐԿԱՆ, ՆՐԱ ԴԱՍԱՎԱՆԴՄԱՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ՆԵՐԿԱ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

Դասախուությանտեքստ (Երկրորդ, բարեփոխվածհրատարակություն)

ԵՐԵՎԱՆ

Հայաստանիպետականագրարայինհամալսարանհրատ.

Գիտություննէապես կտրվել է արտադրությունից ն զարգանում է որպես ծառայողականզբաղմունք: Տնտեսավորման նոր պայմաններում գերիշխող է դառնում շուկայականոճը: Վերանում է ապրանքին ապրանքարտադրողների ճակատագրերիտարանջատմանանբնականիրողությունը: Դրա հետ մեկտեղ տնտեսականնոր հարաբերություններնառաջացնում են լուծում պահանջվողշատ պրոբլեմներ:Հողի ն արտադրության մյուս հատվածում միջոցների սեփականաշնորհումը ագրարային առաջացրել են լուրջ դժվարություններտեսության ն պրակտիկայի մեջ: Մտածելակերպիհեղաբեկումընորովի է դնում նան ագրոբիզնեսի հարցը: մասնագետներիպատրաստման Ագրարային հատվածի համար մասնագետներիպատրաստման գոյությունունեցող համակարգըամբողջովինսպառել է իրեն: Հանուն դիպլոմի ուսուցումը չարիք է ազգի համար, ծախսերն ունեն ցածր հատուցում: Անբավարար է մայրենի լեզվով տնտեսագիտական գրականությունը: Հրապարակի վրա եղած գյուղատնտեսության էկոնոմիկայիռուսալեզու հին ե նոր դասագրքերը բավարար չափով /Ո6ոօտ Է). Բ., ՕՓբօոռ չեն համապատասխանումմեր իրականությանը: Բ. 8., ՍնԻՅոօ6Յ ՒԼ/:

Մ. Ճ., ՌԾԱԱՃՕՑՇԱմ Ո. 8., ԿՕԲՅոՑԻԵԾ Ւ|. 1., Սռոռւ

ԽՄ.

Հաշվի առնելով այն, որ ներկայումս մեր հանրապետությունում դասագրքերի հրատարակումը դարձել է լուրջ խնդիր, իսկ դասախոսությունըմնում է ուսուցման գլխավոր տեղեկատվական աղբյուրը, ՀԳԱ Ագրոպարենային համակարգիէկոնոմիկայի ամբիոնը է «Ագրարային տնտեսագիտությունը շուկայական պատրաստում համառոտ շարք, տնտեսությանպայմաններում»դասախոսությունների են ՀՀ տեղական նյութեր: Ինչպես ուր հիմնականում օգտագործված այս, այնպես էլ հետագա բաժիններում հիմնական շեշտը դրվում է պայմաններում աշխատելու ընդունակ շուկայական տնտեսության կադրերիանհրաժեշտ մակարդակապահովելուվրա: Մեր կարծիքով, դասախոսություններիայս շարքը կօգնի Ձեզ ոչ միայն յուրացնելու տեսական կուրսը, այլե կատարելու գործնական բնույթի աշխատանքներա̀գրարային տնտեսագիտության վերաբերյալ:Տնտեսագետը միշտ պետք է նայի առաջադիմության կողմը, քանի որ նա, ով դա չի անում, թիկունքովշրջվում է դեպի պատմությունը,միջինըայստեղ չկա:

ԹԵՄԱ

ԷԿՈՆՈՄԻԿԱ /ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ)

ԱՌԱՐԿԱՆ, ՆՐԱ

ՆԵՐԿԱ

ԴԱՍԱՎԱՆԴՄԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

:

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

1.. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՏՆՏԵՍԱԳՏՈՒԹՅԱՆ

ԻՄԱՑՈՒԹՅԱՆ

ՄԵՋ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

2.

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՈՐՊԵՍ

ՕԲՅԵԿՏ:

ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ՏԵՂԸ ՀՀ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Յ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՕԲՅԵԿՏԻՎ

ԻՄԱՑԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԷԿՈՆՈՄԻԿԱ

ՏՆՏԵՍԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՄԱՆ

ՕԲՅԵԿՏԻՎ

ՄԵԹՈԴԻԿԱՆ

4.

ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ոո

6.

ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՒՆ

ԱՌԱՐԿԱՅԻ

ԳՈՐԾԱԾԱԿԱՆ

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՈԼՈՐՏԻ ՏՆՏԵՍԱԳԵՏԻ

ՏՇԵՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԸՆԹԱՑՔՈՒՄ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՄԱՆ

ԹԵՄԱՅԻ

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԳՈՐԾԱԾԱԿԱՆ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՎԵԼ 7.

.

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՆՐԱ

ԱՌԱՐԿԱՆ,

..

ՀԱՆԴԻՊՈՂ

ՀՏԴ 338.43 ԳՄԴ 65.9(2)32

ՆԱԽԱԲԱՆ

Գ 888

Հանրապետությանհասարակական-քաղաքականն տնտեսական կյանքում խորը ճգնաժամն իր կնիքն է դրել նան ուսուցման ողջ համակարգի վրա, սակայն առաջացած դժվարությունները հարատն չեն, կանցնեն, կգնան: Կմնա ազգը, կմնանք մենք: Հետո մեզ հարց կտան, հետո մենք հարց կտանք ինքներս մեզ. «իսկ ինչ է լինելու»: է հայի, հանուն վերջինի, Շեքսպիրյան«լինել-չլինելը» ճակատագի՞րն թե քարից հաց քամող ազգը նորեն սգոտեպնդվի, կմոբիլիզացնիիր ներքին եռանդըն կուղղի իր մեջքը: Ես հավատում եմ վերջինին: Բայց ինչպե՞ս,կհարցնեք, դուք` ուսանողներդ, կյանքի ալեկոծվող ծովը մտնել պատրաստվողսկսնակ տնտեսագետներդ: Սահմանափակհողային ն ջրային ռեսուրսներ, բնակչության բարձր

Աշխատանքը հավանության է արժանացել Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանիգիտականխորհրդիկողմից:

Գրախոսներ`ԳԳԱ թղթակիցանդամ Հ.

Վ.

Մկրտչյան

տնտ. գ. թ. Հ. Ս. Ծպնեցյան տնտ. գ. թ., դոցենտ Մ. Ա. Դանիելյան

տնտ.գ. թ., դոցենտ Մ. Ա. Դանիելյան

ԳրիգորյանԿ.

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

Ա.

ԷԿՈՆՈՄԻԿԱՅԻ

խտություն ունեցող

(ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ) ԱՌԱՐԿԱՆ, ՆՐԱ ԴԱՍԱՎԱՆԴՄԱՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ՆԵՐԿԱ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ.

Հայաստանիպետականագրարայինհամալսարան,2005.

-

--

Եր:

էջ:

Դասախոսությանտեքստը նախատեսված է ագրարային համալսարանի համար: Այն օգտակար կարող է լինել մասնագիփությունների ուսանողների քոլեջների տնտեսագիտական բաժանմունքներում սովորողների ն դասախոսներիհամար: բոլոր նան

.

նպաստավոր փոքր երկիրը ոչ .ինչպիսի՞ աշխարհաքաղաքական դիրքի պայմաններում ոգու արիություն պետք է ցուցաբերի, որտեղի՞ցռեսուրսներ հայթհայթի ճգնաժամը հաղթահարելու համար: Իրականում կա՞ն այդպիսի ռեսուրսներ ն ռեզերվներ:Այո` կան անհրաժեշտռեսուրսներ: Նախ, ՀՀ-ը աշխարհի ամենագերբնակեցվածերկիրը չէ, ազգային պարենայինխնդիրը լուծելու գործում շատ երկրներ ինտենսիվացման միջոցով հասել են հողօգտագործմանֆանտաստիկցուցանիշների: Ներկայումս մեկ ֆերմերը կերակրում է Բելիգիայում, ԱՄՆ-ում, Գերմանիայում, Նիդերլանդներում, Մեծ Բրիտանիայում 60-100, 40-50, Ճապոնիայում, Շվեդիայում, Շվեցիարիայում, Ֆրանսիայում ՀՀ-ում 20-30, մարդու, այն էլ ոչ իսկ Իռլանդիայում,Ավստրիայում`

լիարժեք:

0601000000 Գ

0173(01)2005

2005թ.ԳՄԴ 65.9(2)32

յՏՑի)| 99941-52-Ո9-2

Գրիգորյան,2005թ. Հայաստանիպետականագրարայինհամալսարան 2005թ.

ՓԾԿ. Ա. Օ

Բելգիայի, հեկտարի հաշվով բնակչության խտությունը Ճապոնիայի334-ի, Գերմանիայի,Մեծ-Բրիտանիայի240-ի դիմաց ՀՀում հասնում է 100 մարդու: Բացի այդ հանրապետությունումթե մարդկային, ե թե բնական ռեսուրսները, ինչպես ամբողջ մեջ, մնում առումով, այնպես էլ գյուղատնտեսության ժողտնտեսության են թեր օգտագործված: Հանրապետությունումմիավոր արտադրանքը ներկայումս 2-2,7 անգամ ավելի շատ միջոցներով է ձեռք բերվում, քան աշխարհի զարգացած երկրներում: Դա հետնանք է տեխնիկատեխնոլոգիական հետամնացության, ռեսուրսային մատչելիության խիստ ցածր մակարդակի, գիտության ն արտադրության տարանջատվածությանն այլն:

1.

չ

)

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՏՆՏԵՍԱԳՏՈՒԹՅԱՆ

ԻՄԱՑՈՒԹՅԱՆ

ՀՀ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՈՐՊԵՍ

ՕԲՅԵԿՏ:

ՄԵՋ

ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ՏԵՂԸ ԵՐԿՐԻ

Սպառ-

ժողովրդական տնտեսությունը փոխկապակցվածճյուղերի բարդ համակարգ է, որոնցից յուրաքանչյուրը կատարում է որոշակի տնտեսական ֆունկցիա ն մյուսներից տարբերվում է իրեն բնորոշ հատկանիշներով:Դրանցիցէ նան գյուղատնտեսությունը: Գյուղատնտեսութան տեղը են դերը առավել մեծ է մեր հանրապետության էկոնոմիկայում, որը կարելի է բնութագրել

հետնյալով. 1.

Երկր,

արենամթերքնե,

ապահովման

ավո.

շտեմարանն է 2003-2004թ. գյուղատնտեսությունըապահովում էր երկրի ՀՆԱ-ի 24-25, համախառն ավելացվածարժեքների25-2694-ը, համախառնշահույթի` 32-3396: Խիստ չնչին ծովային սննդապաշարի /ձկան որսը բնակչությանմեկ շնչի հաշվով շուրջ 20 անգամ զիջում է Ռուսաստանին,60-80 անգամ` Մերձբալթյան պետություններին, 9 անգամ` Ադրբեջանին, 4 անգամ` Վրաստանին/ ն արհեստական սննդանյութերիսինթեզման բացակայությանպայմաններում է բնակչությանը սննդամթերքներով գյուղատնտեսությունը մնում

գլխավոր աղբյուրը: ապահովելու ֆոնդի անրապետությունու բաղկացած Գոդատատեմայան է

սպառման առարկաներից:

բնակչության սպառման 3/4-ը մթերքից ն հումքից պատրաստված

Առանցբավարար պարենայինֆոնդի, նորաստեղծմեր հանրապետությունըչի կարող ամուր կանգնել սեփական ոտքերի վրա ն անկախությունորդեգրած մեր քաղաքականությունը կմնա սոսկ ցանկություն:2003թ. երկրի ազգայինպարենային3մլն տ ամբողջական մեջ կազմում էր 73, ներկրումները17, 11076: պահուստայինպաշարները չեն ներկայումս Հանրապետությունում բավարարվում կողմից սննդամթերքի բնակչության գիտական պահանջմունքները/աղյուսակ1/: հիմնավորված

արտադրությունը պառառջարկի

սպառման

ՀՀբնակչությանեկ

իլքքօ/:Օ6 «0380Շոոտօ /քո. ՇՇՔ 5 1988-.,Է. 1989, Շո 60,180 Հայաստանիվիճ. տարեգիրք,Ք. Երեվան-2004թ., էջ 316 ն աղքատություն, Պարենայինապահովություն Ե-2005թ.,էջ33

բնակչության մեկշնչի շնչի հաշվո հաշվով

Սննդամթե դամթերքիսպառումը սպառումը ՀՀ

ման

ֆիզ անվանու նոր | |

արա

Իանջարեր աարի

Շաքար Պտուղ

տ

|

րադ

նմը

լց8

|

շնչի

ա

|

|

աա գ

ն

Ւշ6

`

| |

Արտադրությունը բնակչության 1 շնչի հաշվով, (հատ)

հաշվով, ՛

Իյա

Կարտոֆիլ

Փաստացի

Կա

|

Ւ

Աղյուսակ1

|

աթ

Թ

Է»

աա

|

-

կգ | |

|

ռան

Թթ

արու -

հատապ. գինու

|

-

|

9շ

21.55

21918181,

համար

վերամշ./

ական75 Միս

»»

Կաթնամթ. ոշ

ն

մսամթերք Չու, հատ

ո

Ը

Թ

"

՞-

|

Տ

ե

տ

«Աա

|

նա -

-

Կանի արեենի

հազաներ ի" սննդի աան Ա ց

յ

լ

անասնամթերքների տեսակարար կշիռները: Սակայն, դրական տեղաշարժերը հետագայում զարգացում չստացան: Տնտեսական, քաղաքական ու բնական անբարենպաստ իրադարձություններից

աաա մառուցված նկատվում ոիը ի Աոթոր փա տացի նանաններեն սպառումը: հասել երի

հետո վերին

են

-

/62942/, 1990թ.՝ 517

կգ /37,846/: կգ-ի /10592/, 2003թ.` եթե նկատի ունենանք, որ ւտաստացի սպառման բերված մակարդակներն էլ ապահովվել են 1726 ներկրումներիշնորհիվ, իսկ է արտադրությունը Օ։-ներկայաացված ներառյալ 3,ներտնտեսային արտադրականկարիքներիհամար սպառումը, ապա պատկերըպարզ կլինի: '

Պարենամթերքներիանբավարարությանհետ մեկտեղ ծագել են պարենամթերքների մատչելիության ն սպառման /օգտագործման/ հիմնահարցեր,այսինքն, այնպիսի պայմաններիառկայությունը, որը բնակչությանըհնարավորություն կտա իր եկամուտներով ձեռք բերել

ու

սպառել

սպառման կենսաբանականնորմաներին

համապատասխան սննդամթերք: 2. Գյուղատնտեսությունը տալիս է հանրապետության թեթն ն սննդի երամշակող

արդլունաբերության

հում,

անգվածի հիմնական

մասր

Ագրոարդյունաբերական համալիրիվերամշակողձեռնարկությունները 1990-ական թվականներին գյուղատնտեսական հումքից տարեկան պատրաստում էին 1,2 մլն. դկլ կոնյակ, 1,8-1,9 մլն.դկլ օղելիկյորային խմիչքներ, 5-6 մլն. դկլ ոչ ալկոհոլային խմիչքներ, 25-27 հազ. տ, շաքարավազ, 6-8 մլն. դկլ բարձրորակգինիներ, նույնքան էլ գարեջուր, 490-500 մլն. պայմանական տուփ պահածո, 100 հազ. տ մսամթերք, 200-210 հազ. տ կաթնամթերք,900-950 հազ. տ ալյուր Ա համակցված կեր, 1.9 մլն. քառ. մետր գորգ, հազարավորտոննա բուսական յուղ, ն հրուշակեղեն, մարգարին, մակարոն, պանիր, յու, ալն:

Արդյունաբերական վերամշակմանէ ենթարկվումգյուղատնտեսական արտադրանքի 16-18 06: 2003-2004թ. սննդի արդյունաբերությանը բաժին էր ընկնում արդյունաբերությանհամախառնարտադրանքի 36-

3796-ը:

՛

Անհաշվենկատ հախուռն ն համատարած նս սեփականաշնորհումըայստեղ զգացնել տվեց իրեն: Ներկայումս այդ կարողություններիմի մասը վերացել, իսկ, մյուս մասը` աշխատում է չնչին ծանրաբեռնվածությամբ: Յ. Գյուղատնտեսությունը ճԿարնորդեր է խաղում հանրապետության բնակչության գբաղվաժության ն աշխատանքային ռեսուրսների վերարտադրության գորժուժ Պետք է տարբերել գյուղական ն զյուղատնտեսականբնակչություն հասկացությունները: Գյուղականէ համարվումգյուղում ապրող բնակչությունը,անկախզբաղվածության վայրից, իսկ գյուղատնտեսականը`այդ ճյուղում աշխատող մարդիկ /ներառյալ նրանց խնամքի տակ եղած անձինք/, անկախբնակության վայրից: Գյուղական բնակչությունը ՀՀ-ում կազմում Է 1,1 մլն., իսկ ԱԱՀ-ի բոլոր ճյուղերում զբաղված Է 600 հազարիցավելի աշխատող, որից 9025-ը` գյուղատնտեսության մեջ: 2005թ. գյուղատնտեսության մեջ ձնավորվել էին 335 հազար գյուղացիական տնտեսություններ: Այս հանգամանքը առավել կարնոր Է այժմ գործազրկությունըմեղմելու ,

ն համար: Քաղաքակենտրոնացման /ուրբանիզացիա/

ինտենսիվացման հետնանքով գյուղատնտեսությունն ինքն է աշխատանքային ռեսուրսներ տրամադրում ժողտնտեսության մյուս ճյուղերին: Բացի այդ, էական աշխատուժ է ներգրավված այգեգործական տնտեսություններում:Ընդհանուր առմամբ 2005թ. գյուղատնտեսությունում զբաղված էր երկրի աշխատանքային 44922: ռեսուրսների24 ն զբաղված աշխատողների

4.

Գյուղատնտեսությունը ալ

ներքին

ուա

իսկ արդյունաբերականնշանակության արտադրամիջոզների համար, ինքն էլ էապես լրացնում է հանրապետությաննյութատեխնիկական բազան /մթերատու ն բանող անասուններ, բազմամյա տնկարկներ, սերմեր, կերեր, կենսավառելանյութ ն այլն/: Մինչն 1990-ական էր թվականները գյուղատնտեսությունը տարեկան ստանում հազարավորտրակտորներ, ավտոմեքենաներ,կոմբայններ,118 հազ. տ հանքայինպարարտանյութ/100 օօ. ազդող նյութ/, /տասնյականուն այլ մեքենաներ ու գործիքներ մինչդեռ 2005թ. նախօրյակին դրանց անգամ: 2005 թվականին քանակները կրճատվել էին մտտասնյակ գյուղում կար շուրջ հազար տրակտոր, ն նույնքան բեռնատար ավտոմեքենա, 1400 հացահատիկայինկոմբայն նայլն: նե Հողի արտադրամիջոցների սեփականաշնորհումը, մյուս մասնագիտացված խոշոր արտադրության ապակենտրոնացումը այսօր առաջացնում են մանրըԱ միջին հզորության տեխնիկայի մեծ պահանջմունք,սակայն, շատ նեղ է գնողունակպահանջարկիշուկայի տարողությունը: 5. Գյուղաւոնտեսությունըկարնոր դեր է խաղում հանրապետության ազգայինեկամուտի ն պետական բյուջեի, ձնավորման գործում Այն իրականացվում է ոչ միայն ն ոչ այնքան ուղղակի մուծումների ն սննդի որքան թեթե ն ստեղծվող պաշարների առումով արտադրանքին արդյունաբերությանկազմակերպությունների ավելացվող հարկերի ձնով, իսկ դրանց արժեքի մեծ մասի աղբյուրը գյուղատնտեսական հումքն է: ն նրա հումքերից ստացվել է 2000-2003թթ. գյուղատնտեսությունից 33-34, համախառն շահույթի ն համախառն ավելացված արժեքի բյուջետային 42-4396-ը՝ ստանալով համախառն եկամտի ներդրումներիմիայն 7- 8 50: 2003թ. ապրանքայինարտադրությունից ավելացված արժեքից, ստացված համախառն մրդ արդյունաբերությունիցն գյուղատնտեսությունից,սննդի պարենամթերքների վաճառքիցստացվել էր 42.29»:

6.

Գյուղատնտեսությունը կարնոր նշանակություն ունի արտակարգ

հրավիճակներում հանրապետությանկենսագործունեությունը նվազագույնի

սահմաններում

պահպանելու

համար,

քանի որ արդյունաբերությունը ձնավորվել էր ներկրվող հումքի վրա, ինչը

հաղորդակցության ուղիների խափանման պարագայում

հանրապետությանը կանգնեցնում է անելանելի դրության առջն, խաթարում տնտեսական անվտանգությունը:Այսօր նրան բաժին է ընկնում սպառված պարենի ն հումքի 83965: Դրանով գիտատար արդյունաբերականճյուղերիզարգացումըմնում է առաջնայինխնդիր: ` Գյուղատնտեսությունըէներգիայի դրական հաշվեկշիռ ունեցող միակ ժողովրդատնտեսական սակայն տարեց-տարի այդ է հավասարակշռությունըփոխվում հօգուտ ծախսումների: Դա վտանգավոր տնտեսականերնույթ Է, որը ագրարայինգիտության ն պրակտիկայիկարնորխնդիրներիցէ: է 8. դեր խաղում Գյուղատնտեսությունըմեծ ապրանքաշրջանառության համակարգում, Վերջին երկու տասնամյակում հանրապետության պետական ն կոոպերատիվ առետրի, հասարակական սննդի ապրանքաշրջանառության կառուցվածքում, պարենային ապրանքների ն գյուղատնտեսական հումքից պատրաստված արդյունաբերական արտադրանքի տեսակարարկշիռը կազմումէ 64-6544: 9. Մեծ է գյուղատնտեսությանդերը հանրապետության ռեսուրսային պոտենցիալի օգտագործման մեջ: Նրան բաժին է ընկնում հողային 7, ռեսուրսների 47, ջրային ռեսուրսների 64-65, էներգետիկայի 6 արտադրականֆոնդերի 10-12, կապիտալներդրումների4-5 92 ն այլն: 10. Գյուղատնտեսությունըբացի սննդամթերքներիձենովարտադրվող կենսաեռանդից, տալիս էնան վառելանյութ: Այստեղ տարեկան տ ստացվում է շուրջ մն գոմաղբ Ան, օրգանական պարարտանյութ լինելուց բացի, օգտագործվում է նան որպես

ճյուղն է.

-

վառելիք:

11.Գյուղատնտեսական

արտադրության մշակաբույսերը թթվածնի

են: վիթխարի աղբյուր Գյուղատնտեսություն, մարդկային մեծ քաղաքականության ելակետն է: Իզուր չէ հայ ժողովրդի բարեկամ Անատոլ Ֆրանսը իր «Հողը ն լեզուն» ստեղծագործության մեջ գրում, որ մարդկային սկիզբէ առնում հողի ակոսից: լեզուն Ասվածը ամեննին չի սպառում գյուղատնտեսությանդերն ու կարնոր նշանակությունը,պարզապես այն անփոխարինելի կենսական ճյուղ է: Տնտեսության մեջ նրա խաղացածդերը ն ունեցած

նշանակությունըլոկ թվերով չեն բնորոշվում: Այսպես ՍՄՆ-ի, Եվրոպայի շատ երկրների /Գերճանիա, Անգլիա, էկոնոմիկայում Ֆրանսիա, Նիդեռլանդներն այլն/ ներքին գյուղատնտեսությանը բաժինԷընկնում ազգայինարդյունքի2492, սակայն բարձր արտադրողականությանշնորհիվ 1 մարդը մ կերակրու Էէ60-100 չկա մարդու. գյուղատնտեսական արտադրանքի պակաս: Երկիրը որքան արդյունաբերակսնԷ, այնքան ՀՆԱ-ի մեջ փոքր է գյուղատնտեսության տեսակարարկշիռը, բայց դա չի խոսում երկրի էկոնոմիկայումվերջինիս«աննշան» դերի մասին: 2.

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ

ԵՎ ԻՄԱՑԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՕԲՅԵԿՏԻՎ

Գյուղատնտեսական .»արտադրությունը ոււՓ մի շարք որոնցով տարբերվում Էժողտնտեսության առանձնահատկություններ, մյուս ճյուղերից: Դրանք հանրահայտ են, սակայն արտադրության տեխնոլոգիան ե տնտեսական կողմը ուսումնասիրող տնտեսագետի համար դրանց իմացությունըխիստ անհրաժեշտ է հակազդման կամ քաղելու տնտեսական մեխանիզմ մշակելու, դրանցից օգուտ որոշումներ կայացնելու,բիզնեսծրագրեր մշակելու համար: Դիտարկենքդրանցիցկարնորագույները. մեջ օգտագործվում են աշխատանքի 1.Արտադրության կենդանի կենսաբանական այնպիսի միջոցներ, ինչպիսիք են օրգանիզմները, հողը, մշակաբույսերը,կենդանիները: Արտադրական գործընթացն այստեղ հանգում Է դրանց փոփոխությանը ն զարգացմանը, մարդու աշխատանքը` այդ զարգացման համար անհրաժեշտ պայմաններիստեղծմանը,կառավարմանը: Այս առանձնահատկության իմացությունը կարնոր նշանակություն ունի երկրագործության ն անասնաբուծությանվարման գիտական կենդանին, ընտրելու, համակարգի մշակման, մշակաբույսն ու տեղաբաշխման ն մասնագիտացմանհամար:

հողը 2.Գլխավորարտադրամիջոզը`

տարածականորեն

սահմանափակ Է ն դեռ բացարձակ ու հարաբերական ձնով կրճատվում Է: Այսպես, օրինակ ՀՀ-ում բնակչության1 շնչի հաշվով 1920թ. կազմել է 3 գյուղատնտեսականպիտանի հողատարածությունը հեկ., 2005թ. 0.43, դարի վերջին կլինի ընդամենը`0,15 հեկտար կամ `

կնվազի նս երկու անգամ: Աս հանգամանքը ստիպում է կառավարողներին, արտադրողներին ուղիներ որոնել արտադրանքի ն հետագա ավելացման համար, սեփական երկրի մրցունակության անկախության պահպանման համար դիմել ինտենսիվ մեթոդների: Հողը, ի տարբերությունմյուս արտադրամիջոցների, ճիշտ մշակության դեպքում, ոչ միայն չի մաշվում, այ բարձրացնում է իր բերրիությունը:Այսհանգամանքը պայմանավորվումէ էկոնումիկայում

ներդրումներիմիջոցով

բարձրացվում է

նրա չէ: Գիտությունը ն արգասաբերությունը:Սակայն դա անսահման մարքսիստական տեսության, պրակտիկան, ի տարբերություն երկար ժամանակ փաստում են հողի վրա հետագաներդրումների արտադրողականությանանկման ոչ ցանկալի տնտեսական երնույթը, այսինքն դրսնորվում են «նվազող հատույցի» ն «սահմանային օգտակարության» օրենքները: Ուրեմն ինչ է սպասվում մարդկությանը: Այս հարցը մանրամասն կքննարկվի «գյուղատնտեսականարտադրության ինտենսիվացման» ե բաժիններում: Դուք «հողոօգտագործման էկոնոմիկայի» կհասկանաք,որ մարդկությունըդատապարտվածչէ: 3.Գյուղատնտեսության կարնոր առանձնահատկություններից է աշխատանքային ռեսուրսների կրճատումը: Ի տարբերություն ժողտնտեսությանմյուս ճյուղերի, որտեղ արտադրանքի ավելացման կարելի է հասնել նան լրացուցիչ աշխատատեղերստեղծելու միջոցով, մեջ, երկարատն ժամանակիկտրվածքով, այն ոչ գյուղատնտեսության միայն տեղի չի ունենում, այն տարեցտարի բացարձակ ն են: Դա ձնով կրճատվում հարաբերական համաշխարհային է, որը ուրբանիզացիայի, -գյուղատնտեսության գործընթաց ինտենսիվացման, ինչպես ն արտադրության արդյունավետության հասնելու մրցակցայինպայքարի հեւոնանքԷն օբյեկտիվ տնտեսական երնույթ: Սակայն դրա հետնանքով գյուղից հեռանում են առավելապես տեխնիկան դյուրին ընկալող եռանդուն կարող ուժերը, բարդ թվում ն երիտասարդությունը: Համաշխարհային գյուղը, այդ Դա է» հայկականը «ծերանում միաժամանակ ունի ժողովրդագրականկարնոր իմաստ: Այս հանգամանքըտարեց տարի փոխում է գյուղի Ա քաղաքի բնակչության հարաբերակցությունը, գյուղական ավելի տարեց 1 աշխատողն աստիճանաբար շատ կերակրվողներէ պահելու: Բացի այդ, գյուղական բնակչության մեջ տեսակարար կշիռը, իջնում է բուն արտադրության մեջ զբաղվածների

որը օրինաչափ է: երնույթ ՀՀ-ում գյուղատնտեսութան

մեջ զբաղված բնակչության տեսակարարկշիռը 1920թ. 8096-ից, 2005թ. իջավ 43,79--ի, որը 1990ական թվականներինկազմում էր ընդամենը19-2096: Սակայն,այստեղ մտավախություն չկա: Եթե զարգացածերկրներում մեկ աշխատողը կերակրում է 60-120 մարդու, ապա ՀՀ-ում` ընդամենը5: 2003թ. մեկ սպառողը օրական ստացել էր 2530կկալ սննդամթերք,որից սեփական

կերակրմանդեպքում կկազմեր4 անձ:

Աղյուսակ 2 ՀայաստանիՀանրապետությանբնակչության սոցիալական

րանը

մա ՐԴ

ազը

ուցանիչնե ուցաղիչշներ բոգոթ

հագ Հար | | | | 83 72 | Գ

13899

հանրապետ|բ. կչթը րես զբաղած

: նակչ. նկատմամբ,

Յ.Գյուղ. մեջ զբազված

հաշվով

կերակրվող. թիվը

|

աշխատողի

տ.

տեսակարար կշիռը 56 2.Գյուղատնտեսութ. աշխատանքային ահն

աԼ

շյ

1Յ| 2. 5|

գգ

|

|

35,8 '

| 67 '

Ր

Հետնությունը մեկն է. բացարձակ ն հարաբերականորենկրճատվող գյուղատնտեսական աշխատողները աճող բնակչության հարաճուն պահանջմունքները կարող են բավարարել միայն աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման միջոցով: Ադ հարցերը խորությամբ կլուսաբանվեն «Աշխատանքային ռեսուրսները ն աշխատանքի արտադրողականությունը գյուղատնտեսությանմեջ» թեմայում:

աշխատանքների 4.Հողի վրակատարվող միագումար ծավալով ն է որոշվում արտադրության հողօգտագործման արդյունավետությամբ. ջրի, կապիտալ /տեխնիկայի, պարարտանյութերի, մյուսմիջոցների ն

ներդրումների/ պահանջը օգտագործման արդյունավետությունը: Գյուղատնտեսությանայսն նախորդառանձնահատկությունները հողը դարձնում են յուրահատուկ, աստվածատուր, ոչնչով չփոխարինվող բացառիկ կարնոր արտադրամիջոց, մինչդեռ մյուս ճյուղերում այն սոսկ տարածք ու տեղադրմանվայր է: -

)3-

Այստեղից հետնությունըմեկն Է` հողը պետք է օգտագործվի լրիվ ն բարձր արդյունավետությամբ: Հայաստանում հողօգտագործման արդյունավետության հիմնախնդիրներըավելին են, քան իրականում կա: Այս առումով էլ ագրարային տնեսագիտության դասընթացում քննարկվում են հողային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման պրոբլեմները/տես հողօգտագործման էկոնոմիկաթեման 5.Վերարտադրության տնտեսական օրենքները միահյուսվում են հետ: բնական-կենսաբանականի

Արտադրանքի ստացումը այստեղ կապված է բույսերի ու կենդանիներիաճման ու զարգացմանկենսաբանականցիկլի հետ: Մարդն այսօր անզոր է վերացնելու բնական օրենքների պահպանողականությունը, սակայն բարձր արդյունավետ, բույսերի ն կենդանիների դիմացկուն նոր սորտեր ն ցեղեր ստանալու, արդյունաբերականտեխնոլոգիա ներդնելու, գենային ինժեներիայի գաղտնիքների մեջ ներթափանցելու միջոցով մարդը բնական ն տնտեսական վերարտադրության վրա ազդող գործոնների հարաբերակցությունը ւիոոխումէ հոգուտ երկրորդի, ինտենսիվացման միջոցով մեղմացնում է բնական գործոնի գյուղատնտեսության մեջ ներդրումներիվրա թողածբացասական ազդեցությանաստիճանը: Այս առումով ագրարնիկ-տնտեսագետը,բացի տնտեսագիտական առարկաներիհամակարգից,ուսումնասիրում է նան կենսաբանական ն տեխնիկատեխնոլոգիական գիտությունների մի ւիաթեթ, որը տեղեկատվական, նորմատիվային բանկ Էէ ապագա տնտեսագետի, ֆերմերի, մենաջերիլիարժեք ն արդյունավետ աշխատանքիհամար: Դրանով իսկ ՀԳԱ-ում պատրաստվող տնտեսագետներըշահեկան տարբերվումեն այլ բուհերից: 6.Արտադրության ն. աշխատանքիժամանակաշրջանըչհամնկնելու հետնանքով առաջանումէ սեզոնայնություն: Աշխատանքի ժամանակաշրջան ոչվում արտադրաժամանակի այն հատվածների միագումարը, որի ընթացքում արդյունքը ենթարկվում է աշխատանքի ազդեցությանը, իսկ արտադրության ժամանակաշրջանը` որի ընթացքում արդյունքը գտնվում է արտադրությանմեջ:

Գյուղատնտեսականարտադրությանժամանակահատվածը

երկրագործության մեջ ավելի երկար է, քան աշխատանքիշրջանը: Դա բացատրվում է նրանով, որ մշակաբույսերիվեգետացիայի ընթացքում կան միջանկյալ հատվածներ, երբ զարգացման կենսաբանական գործընթացը իրագործվում է առանց մարդու աշխատանքի

-յձ4-

մասնակցության: Այսպես, օրինակ, ՀՀ-ում աշնանացան ցորենի տնում է շուրջ 300 օր, իսկ արտադրության ժամանակահատվածը աշխատաժամանակը` 15-20 Որքան անբարենպաստ են օր: կլիմայականպայմանները,այնքան կարճ է աշխատաժամանակը:Եթե Շիրակի, Գեղարքունիքիտարածաշրջաններում այն երկրագործության մեջ տնում Է 180-200 օր, ապա Արարատյանհարթավայրում` շուրջ 270-290 օր ն ավելի: տանում է թաքնված գործազրկության, որը Սեզոնայնությունը առավել մեծ է տնտեսապես վատ ապահովված շրջաններում: Սեզոնայնությանհետնանքովանգործեն մնում տեխնիկան, մեծանում է դրամական միջոցների ստացման անհամաչափությունըն վարկի անկախ շուկայական անհարաժեշտությունը:Դա, հարաբերությունների զարգացման աստիճանից ն հողակտորների չափից, առաջացնում է միմյանց լրացնող տարբեր մշակաբույսերի օպտիմալ «զուգակցման անհրաժեշտություն, հնարավորության դեպքում գյուղատնտեսական տեխնիկայի ունիվերսալացում, օժանդակ արտադրությունների ստեղծում ն այլն: Աշխարհի շատ երկրներում /ԱՄՆ, Չեխիա, Սլովենիա, Չինաստան, Իտալիա ն այլն/ ֆերմերների զգալի մասըզբաղված են զուգահեռ այլ աշխատանքով ն ունի օժանդակ նշանակություն: գյուղատնտեսությունը, Օ։Օ`հաճախ Օրինակ, խոշոր թռչնաֆաբրիկաները,խուսափելով խոշորամաշտաբ ինվեստիցիոն ծրագրերից, բրոյլերային ճտեր ն կերեր են տալիս գյուղացիական տնտեսություններին, նույն կերպ են վարվում աշխատատար արտադրան, արտադրող արդյունաբերական ձեռնարկությունները: 7.Արդյունաբերությանմեջաշխատանքի առարկաներըսովորաբար տեղափոխվում

են,

իսկ

աշխատանքի

միջոցները`

մեքենաները,

շարժիչները ամրացված են տեղում: Երկրագործության մեջ մեքենաները,որպեսկանոնշարժվում են, իսկ աշխատանքիառարկաները/հողը,բույսերը/ գտնվում են նույն տեղում: Դրա համար էլ այլ է գյուղատնտեսականաշխատանքիտեխնիկական զինվածության բնույթը: Աշխատանքի միջոցների տեղափոխման համար ծախսվումէ մեծ քանակի էներգիա:Բացի այդ սեզոնայնության հետնանքով էներգառեսուրսների զգալի մասը տարվա ընթացքում Ուստի օգտագործվում են շատ կարճ ժամանակահատվածում: պահանջը հաճախ գյուղատնտեսության մեջ էներգառեսուրսների առանձինճյուղերում: ավելին է, քան արդյունաբերության Տնտեսագիտականգրականությանմեջ հիշատակվումէ, որ գյուղա -

տնտեսության մեջ էներգազինվածությունըպետք է կրկնակի բարձր լինի արդյունաբերությունից։ Իրականում այդպես է զարգացած երկրներում: Հայաստանի Հանրապետությունումայն շատ ցածր է /4-5 ծիաուժ/, իսկ գյուղացիական տնտեսությունների շուրջ 9055 զրկված են այդ միջոցներից: 8.Առանձնահատկությունէ այն, որ եթե արդյունաբերական ճյուղը արող

մասի

է

մասն

մեկ առանձին

տանալ

արտադրությամ

աժանումը

աշխատան

արտադրան

ամ նրա որն

ուղատնտեսության

ապա

ունենում

տե

ա

մե

ձնով:

Այն

էմերթ այս, մերթ այն շուկայական արտադրանքի գծով, իսկ գյուղատնտեսությանմյուս ճյուղերը հարմարեցվումեն այդ գլխավոր ճուղին: Աշխատանքի բաժանումը գյուղատնտեսության մեջ դեռես չի ավարտվել ն չեն ձնավորվել միմյանցից անջատ գործող միանգամայն ինքնուրույն ճյուղեր ն ձեռնարկություններ /բացառությամբ առանձին նեղ մասնագիտացածտնտեսությունների/,ինչպես դա տեղի է ունեցել արդյունաբերության մեջ: Դրա ն գյուղատնտեսությանվերոհիշյալ այլ մասնագիտանում

առանձնահատկությունների հետնանքով գյուղատնտեսական

ձեռնարկություններիմեծ ու

զուգակցվում են

մասում

անասնաբուծությունը`տարբեր

բուսաբուծությունն

մշակաբույսերի

ն

անասնատեսակների կամ փոքր հավաքակազմով, որոնց օպտիմալ հարաբերակցությունը, ճյուղերի ճիշտ զուգակցումը գիտականն պրակտիկ նշանակության հարցեր են: Աս առումով ագրարային տնտեսագիտության ուսումնասիրման ընթացքում անհրաժեշտություն է առաջանում քննարկել ոչ միայն գյուղատնտեսությունըն նրա կառուցվածքըամբողջապես, այլն բոլոր կարնորագույն ճյուղերի էկոնոմիկան: Այս ամենիգիտական մեկնաբանությանհամար գյուղատնտեսության էկոնոմիկայի դասընթացում հատուկ տեղ է հատկացվում արտադրական ուժերի ռացիոնալ տեղաբաշխման հարցերին: Այդ նպատակով կուսումնասիրվի «գյուղատնտեսական արտադրության տեղաբաշխում» ն «մասնագիտացում» թեմաները: է այն, որ ախ ճյուղում մեծ դեր են 9.Կարնոր առանձնահատկություն ն այլն: Սրանք խաղում արնի ն լուսնի լույսն ու էներգիան, ջուրը են բնական պայմաններիցայստեղ վերաճում բնական ռեսուրսների, մեծ

որոնց

բարձրացման օգտագործմանարդյունավետության

նշանակությունըմեր Հանրապետությունումտարեց-տարիաճելու են: Այստեղ առաջանում է արնի էներգիան հեկտարի ծախսումների -

հաշվով կուտակելու ն կալորիաների ձնով չափելու գաղափարի ձնավորումը: Դա պահանջում Է մշակաբույսերիճիշտ ընտրություն, տեղաբաշխում,սելեկցիոն նոր սորտերիներդրում, էկոլոգիապես գիտություն: մաքուր շրջակա միջավայր, զարգացած Բնական էներգիայի այս վիթխարի լաբորատորիան մարդուն ծառայեցնելու համար պետք են հիմնարար հետազոտություններ,նոր մտածելակերպ, նոր կադրեր,ուսուցմաննոր համակարգ: 10.Գյուղատնտեսական արտադրությունը իրականացվում է որը մեծ ազդեցություն է բնակլիմայականտարբեր պայմաններում, Շատ հետազոտողների վրա: թողնում վերջնական արդյունքի ն տեխնոլոգիայի սորտի տվյալ կարծիքով, է եղանակի կախված շրջանակներում բերքատվությունը պայմանների բնակլիմայական անկանխատեսելիպայմաններից,իսկ տարբերությունը, հատկապես մեր հանրապետությունում,շատ մեծ է: տարբեր ծախսումներըգյուղատնտեսական Հավասարամեծ գոտիներում, աշխարհագրական տարբեր .բարձրություններում հավելումով: Տարբեր պայմաններում ն հատուցվում են մտտարամեծ տարբեր անհատական ծախսումներին սպասում է շուկան, ուր հասարակությունըդրամով քվեարկում ն հավանություն է տալիս միայն հասարակության կողմից ընդունելի ծախսումներին: Իսկ ինչ անեն նրանք, որոնց ծախսումներըգերազանցում են հանրորեն ընդունելի իրենց գործունեությունը, ծախսումների մակարդակից` դադարեցնե՞ն չմշակե՞ն սակավ բերրի հողերը, թե՞ բերրի հողերը կբավարարեն հասարակության պահանջները:: Այստեղից էլ գիտության առջն կանգնում է բազմաթիվհարցականներովմի խնդիր ես` ինչպես մեղմել տնտեսավարման անհավասար պայմանները, բնական ն համճահարթել կառավարությունըպե՞տք է հովանավորչական քաղաքականություն իրականացնի սակավ բարենպաստ տարածքների ֆերմերների հարցերը: Վերջապես ինչ համար, թե շուկան կլուծի բոլոր են կարգավորում այդ խնդիրները:Մասամբ այս տնտեսական լծակներ կտրվեն ագրարայինտնտեսագիտության հարցերի պատասխանները ն «գյուղատնտեսական գնագոյացուծ, «գին «հնքնարժեքը».

«ընդլայնված արտադրության արդյունավետություն», բաժիններում, տարածաշրջանների վերարտադրություն» էկոնոմիկայումնայլն: Բացի այդ ագրարայինգիտությանառջն ծագում Է վիթխարիխնդիր` գնահատում ն դրանց վերաբերյալ տարածքայինագրոռեսուրսների տեղեկատվականբանկի տվյալներիօգտագործում ծրագրավորված

բերքիստացմանհամար, հեկտարի «Ագրոմոդուլի»ստեղծում: 11. Պատրաստիարտադրանքի մի մասը այստեղ շրջանառության ոլորտ չի մտնում ն վերարտադրության հաջորդ փուլ է անցնում արտադրությանմիջոցներիձնով /սերմեր, կերեր, անասուններ/:Դրա հետնանքով կապիտալի /հիմնական ն շրջանառու մի մասը ձնավորվում է բնեղեն ձնով, ցածր է ապրանքայնությանմակարդկը: Բացի այդ, տարբեր մշակաբույսերիմեկ հեկտարիցստացված բերքի մեջ էական տարբերություն կա սերմացուի տեսակարար կշիռների միջե /պոմիդորի 01-02, կարտոֆիլի 20-30942/, որը վերջնական արդյունքով դրանց գնահատելու անհրաժեշտություն է առաջացնում: Այս հարցերի գիտական մեկնաբանությունըկտրվի «Համայխառն ն. ապրանքային արտադրանք» «Ընդլայնված վերարտադրություն», «Արտադրական ֆոնդեր/Սապիտալ/»թեմաներում: նան այն է, որ գյուղատնտեսությանմեջ 12.Առանձնահատկությունը ,

էական խզում է նկատվում

աշխատանքի

ծախսման ն արտադրանքի

աշխատատարությանհաշվարկմաննոր դժվարություններ: Գյուղատնտեսությանարտադրության առանձնահատկությունները սրանով չեն սպառվում: Այն բարդ տնտեսական օրգանիզմ է, որը կառավարելու համար քիչ է կառավարիչ, իրավաբան կամ Իզուր չէր Է նրան տնտեսագետ լինելը, պարզապեսպետք հասկանալ: գյուղատնտեսությունից բոլորը Բիսմարկի այն հեգնանքը, որ հասկանում են, քանի որ ամեն օր կարտոֆիլեն ուտում, դա առավել նս վերաբերում գյուղատնտեսությանէկոնոմկայինէ մեծ մասը/հացահատիկ, 15.Գյուղատնտեսականարտադրանքների բանջարեղեն,կարտոֆիլ, պտուղ, խաղող, միս/ ստացվում են կարճ ժամանակահատվածում,դժվար փոխադրունակն շուտ փչացող են, չեն պիտակավորվում, չեն գովազդվում, իսկ նրանց սպառումը տարածվում է կլոր տարվա վրա: Ուստի նրանց պահպանումը, ապրանքշարժն ու առաջշարժը դառնում է ագրոմարքեթինգին ագրարայինտնտեսագիտության լ.'ւրջ խնդիրը:

ստացման ժամանակիմիջն: պահանջում է ինչպես պարենային, այնպես էլ կերի պաշարների, շրջանառու այ միջոցների, ֆինանսական պաշարներիստեղծմանանհրաժեշտություն:Բացի այդ, Դա

արտադրության վերջնական

ստացման

արդյունքի

արդյունավետության վրա տարվա ընթացքում ներգործելու նպատակով առաջանում է որոշակի ցուցանիշների ն դրանց իմացությանանհարժեշտություն: 13.Երե արդյունաբերությանմեջ ստեղծված արդյունքներիմի մասը ի սկզբանե նախատեսված էարտադրական սպառման կամ կուտակման համար /տուրբիններ,տեխնիկականմիջոցներ, հաստոցներ,դոմնային վառարաններ,երկաթուղի,էլեկտրաքարշեր,սարքավորումներ ն այլն/, ապա

գյուղատնտեսական

արտադրան

նլութաիրային

անասնաբուծական/այնպիսին է, որ

կազմո

է ն /բուսաբուծական ն սպառել: Այս առանձնահատկությունըանհրաժեշտ կուտակել, բանիմացությունէ պահանջում ֆերմերից,խոշոր արտադրությունների մենեջերից` ճիշտ համամասնություն սահմանելու սպառման ն կուտակմանմիջն, քանի որ դրանց խախտումըհղի է լուրջ վտանգով: Այս հարցերը կպարզաբանվեն «քնդյայնված վերարտադրությունը գյուղատնտեսության մեջ»թեմայում: 14.Կարնոր առանձնահատկությունէ միաժամանակ հիմնական, լրացուցիչ ն օժանդակ արտադրանքներիստացումը/կաթ, միս, բուրդ` ոչխարաբուծությանմեջ կաթ, հորթ, գոմաղբ` տավարաբուծության մեջ ն այլն/, որը առաջացնում է այդ արտադրանքների ինքնարժեքի, ն

կարելի

3.

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ/

ն խնդիրներըշուկայականն մանրապրանքային Գիտության առարկան տնտեսության պայմաններում:

Տնտեսագիտություն ասելով հասկանում ենք արտադրական հարաբերություններիայն ամբողջականությունը,որին առնչվում են մարդիկ: «Տնտեսագիտություն դա արտադրության բաշխման ն փոխանակության ընթացքում մարդկանց վարքի հետազոտումն է գրում է Քեմպբել Ռ. նվազագույն ռեսուրսների աշխարհում», -

Մակկոննելլը`:

աստիճաններում տարբեր Հասարակության զարգացման ն օրենքները բաշխման բարիքների նյութական արտադրության է այսուհետն` ուսումնասիրում քաղաքատնտեսությունը, տնտեսագիտության տեսությունը: Սակայն, վերջինս չի կարող զբաղվել ժողովրդական տնտեսության տարբեր ճյուղերում այդ դրսնորմանկոնկրետձներով: օրենքներիու օրինաչափությունների

,

ԷԿՈՆՈՄԻԿԱ /ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ԱՌԱՐԿԱՆ ՈՐՊԵՍ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Է

«ՏԽՈԾՑՈՃՔ. ՅԿԿՕԿԻՇՈՐ

--

ՉԵՕԿՕԽսետ ոո-1, Մ-1992, օո-18

-վ9-

Ժողովրդական տնտեսության տարբեր ճյուղերում տնտեսական դրսնորմնան առանձնահատկությունները, դրանց օրենքների կենսագործունեությանտնտեսականպրոբլեմներնուսումնասիրում են տնտեսագիտական ճյուղային գիտությունները` արդյունաբերության, գյուղատնտեսության,տրանսպորտի,առնտրի, բնական ռեսուրսների տնտեսությունների, բնօգտագործման, անտառային ջրային, տուրիզմի էկոնոմիկաները/: ստորաբաժանումը Տնտեսագիտական գիտությունների նման կապված է աշխատանքի հասարակականբաժանման հետնանքով առաջացման ն դրանց տնտեսագիտական ինքնուրույն ճյուղերի ուսումնասիրման իմացության առանձնահատկությունների անհրաժեշտության հետ: էկոնոմիկայիվերաբերյալ տարրականպատառիկները մեզ են հասել տակավին հնագույն քաղաքակրթությունից:Դեռնս հին հունական ասելով հասկանում էր մտածող Քսենոֆոնը/430-455/«էկոնոմիկա» «տնային տնտեսություն վարելու կանոնները երկրագործության մեջ» /«տես տնարարականը»,«եկամուտներիմասին»/, Արիստոտելը/484ն 322/ հիշատակում է սպառողական փոխանակային արժեքի, /425-348/ աշխատանքի հասարակական իսկ Պլատոնը բաժանման մասին: Դավիթ Անհաղթը /5:6-րդ դար/ գործնական

փիլիսոփայականգիտությունների /բարոյագիտություն,

քաղաքագիտություն/ շարքին էր դասում նան տնտեսագիտությունը: Նա գտնում էր, որ տրամաբանական սահմանումներըծագում են հողայինտիրույթներիսահմանները իսկ տրամաբանական բաժանումը փորձից, ճշգրտելու ն Է իրային հողային բաժանումների ծագումնաբանորեն կապվում անհրաժեշտությանհետ ն այլն: Սակայն տնտեսագիտությունըորպես ուսումնական առարկա ունի ընդամենը 200 տարվա պատմություն: Թերենսդրա սկիզբը կարելի է 1776թ. հրատարակած «Ժողովուրդների ԱՍմիթի համարել հարստության մասին» աշխատությունը: Դրանից շուրջ 160 տարի հետո` թ. անգլիական տնտեսագետ, Նոբելյան մրցանակի փողի ընդհանուր դափնեկիրՋ.Մ.Քեյնսի «Զբաղվածության,տոկոսի նս տեսությունը» աշխատությունընոր խոսք էր տնտեսագիտությանմեջ:

«Տնտեսագետներին քաղաքական մտածողներիգաղաւիարներըե̀րբ նրանք ճիշտ են ն երբ նրանքսխալվում են, ավելի մեծ նշանակություն ունեն, քան ընդունված է կարծել: Իրականում հենց նրանք -են կառավարումաշխարհը» - գրում էր Քեյնսը:

Այդ ընթացքում, 1867թ., հրատարակվեցԿ. Մարքսիկապիտալիզմի քննադատությունը`«Կապիտալը»:Նրան է պատկանում բացարձակն հավելյալ արժեքի արտադրության ու կապիտալի կուտակման ողջ գործընթացի գիտական վերլուծության, ապրանքի մեջ մարմնացած աշխատանքի երկատման ն հասարակության անտոգոնիզմի սկզբնաղբյուրի` քաղաքատնտեսության բարձունքից ներկայացնելու մենաշնորհը: Կապիտալիստըդրանից օգուտ քաղեց ն բարիք արարողի համար տանելի պայմանստեղծեց, իսկ սոցիալիզմիլագերի երկրներում այն 70 տարուց ավելի լենինիզմի կողմից ներկայացվեցն հրով ու սրով սոցիալիզմի ճամբարները քշված ժողովուրդներին պարտադրվեց իբրն տնտեսագիտականավետարան: Լենինիզմը ոչ միայն ոչինչ չավելացրեց մարքսիզմին, այլն ռնիզիայի ենթարկեց ն ֆետիշացրեցայն` վաղաժամ կնքելուվնրա մահկանացուն: Արդեն 60 տարի է անցել նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Փ.Սամյուելսոնի«էկոնոմիքս» նշանավոր դասագրքի հրատարակումից:Նրանով ամբողջ աշխարհում դաստիարակվել Է ն դաստիարակվում են միլիոնավոր մարդիկ: Տնտեսագիտությունը, առավել նս ագրարային տնտեսագիտությունը, հին ն պատվարժան առարկա է, որը դեռ զարգանում է ն դեռ երկար ճանապարհ պիտի անցնի մինչն տանելի ճշգրիտ գիտությանվիճակինմոտենալը,- գրում է Փ. Սամյուելսնը: Հետնապես այն ճշգրիտ գիտություն չէ: Թեն նրա ընդգրկումըշատ լայն է, սակայն ըստ էության այն նվիրված է մի բանի` ինչպես տնօրինել գույություն ունեցող սահմանափակռեսուրսները,գրում է հեղինակը: Ագրարային տնտեսագիտությունը առավել երիտասարդ գիտություն է: Նրա զարգացումը խորհրդային երկրում կասեցվեց մինչն 1965թ., երբ առաջին անգամ թույլատրվեց «շահույթ» ն նրա հետ առնչվող կատեգորիների օգտագործումը: Մինչ այդ այն համարվում էր բուրժուական տնտեսագիտության կատեգարիա, կապիտալի ն աշխատուժի շահագործման պտուղ, հետնապես անհարիր նան որ սոցիալիզմին, էր շուկայական կասեցված հարաբերությունները:Բավական է նշել, որ ԽՍՀՄ ժողովուրդների է եղել րլ89«մարքեթինգ» բառի բառարաններում արգելված գործածությունը: Ագրարայինտնտեսագիտությունը /գյուղատնտեսությանէկոնոմիկա/ գիտություն է:Այն գործ ունի մշտապես փոխվող, տնտեսագիտական նյութի հետ, այսինքն` օրենքներն ու դրանց ի հայտ գալու զարգացող մեխանիզմը, տնտեսական օրինաչափություններն ու երնույթները

ուսումնասիրում է 0հասարակութան զարգացման տարբեր աստիճաններում: Հետնապես մշտապես զարգացող գիտություն է: Հասարակության զարգացման ներգործությամբ այն անընդհատ փոխվում ն կատարելագործվում է, գիտությունը ավելի հմտանում Է տնտեսական կյանքի իմացության բնագավառում: Ինչպես արդեն նշվել է, ագրարային տնտեսագիտությանն տնտեսագիտության տեսությանմիջն գոյություն ունի սերտ կապ: Վերջինս դրա տեսական հիմքն է: Այդ կապըայնպիսինէ, ինչպիսին ամբողջի ն մասի կապն է: Այսինքն`այն, ինչ ճիշտ է մասի համար, հենց միայն այդ պատճառովէլ համարվում է ճիշտ ամբողջի համար: Դա տրամաբանությանմեջ կոչվումէ մասին ամբողջիհարաբերակցման սխալ: Ամբողջը ուսումնասիրում է տնտեսագիտության տեսությունը

/մակրոկոնոմիկահ, ամբողջը

մասը տնտեսագիտությունը /մակրո-միկրո ն

՝

ագրարային էկոնոմիկա/:

Տնտեսագիտությունըչի սպառում ճյուղային էկոնոմիկան, այնպես ինչպես ամբողջը մասը ճերկայացնումԷ միայն մասնակիորեն, որնէ էականկողմից: Հետնապես,ագրարային տնտեսագիտությունըուսումնասիրում է

գյուղատնտեսության մեջ գործող ինչպես ամբողջ ժողտնտեսության

համար ընդհանուր, այնպես էլ միայն գյուղատնտեսությանըբնորոշ տնտեսականօրենքներն ու օրինաչափությունները,բացահայտում է դրանց դրսնորման ներքին կապն ու սահմանները,արտաքին ձենն ու ներքին բովանդակությունը:Երե դրանք ամբողջովին համընկնեին, ապա ոչ մի ալ գիտոթյան, ադ թվում ագրարային տնտեսագիտության,ամհրաժեշությունէլ չի լինի: ու Բարդ բազմակողմանի է ագրարային տնտեսագիտության հետազոտմանոլորտը: -Այն, ինչպեսարդեն նշվել Է, գիտությունէ. 1. Տնտեսական օրենքների այս ճյուղում գործելու մեխանիզմի առանձնահատկությունների,.,.օրինաչափությունների։»վերաբերյալ: Տնտեսական կյանքի կառավարմանօրենքներըգոյություն ունեն մեր կամքիցանկախ,սակայն դրանք ինքնին իրեր չեն: Մարդիկ պրակտիկ փորձով ճանաչում են դրանց ն բացահայտում են, այնքան շահում է հասարակությունը: Ագրարայինտնտեսագիտության մեջ խոսքը գնում է այն մասին, թե այդ օրենքները ինչպես են դրսեորվում գյուղատնտեսության մեջ, ինչպես վարվել, որպեսզի դրանից քաղվող օգուտը լինի առավելագույնը: Վերցնենք աշխատանքի արտադրողականության

որքան

օրենքը: Ձեր ընդհանուր իմացածին այստեղ ավելանում են նոր հասկացություններ, առանձնահատուկ գծեր: որ Օրինակ, գյուղատնտեսությանմեջ կա նան բնաճուն արտադրողականություն, է հողակլիմայականպայմաններով: ասինքն` այն պայմանավորված Հաճախ մարդու կողմից, իմաստությունիցն գործելակերպից անկախ արտադրողականության մակարդակը, դրանով պայմանավորված, կարող է բարձր կամ ցածր լինել կամ հավասարվել զրոյի: Ասենք Շիրակի ն Արարատիհարթավայրի մարզերում ծախսված 1 մարդ օրվա ընթացքում արտադրված արտադրանքների արժեքը տարբերվումէ 3-4 անգամ, մինչդեռ աշխատուժի վերարտադրության պահանջները կամ հավասար են, կամ ավելի բարձր են առավել նա. անբարենպաստ շրջաններում, ան որ 6տարեկան օգտագործման աշխատաժամանակի հնարավոր ֆոնդի ։փորաստացի զգալի մտարբերություններիհետնանքով էլ ավելի են .մեծանում աշխատանքի արտադրողականությանտարբերություններըն այլն: Պատահական չէ, որ աղքատության սրությունը Արմավիրի 5,76-ի նկատմամբՇիրակումհասնում է 15,1792: Գյուղատնտեսության մեջ նույն աշխատանքային ծախսումներով են բազմապիսի հաճախ արտադրվում արտադրանքներ /ոչխարաբուծության մեջ` բուրդ, միս, կաթ ն աշխատանքային ծախսումներըինչ որ ձեով պետք է վերագրել այդ արտադրանքներին` առանձին-առանձին: Բացի այդ, արտադրողականության օրենքի պահանջներն ու առանձնահատկություններն ուսումնասիրողներինսպասվում են նոր աշխատանքի հոգսեր՝ ինչպես զատել բնաճկուն լի արտադրողականությունը, ինչպես մեղմացնել սեզոնայնությունը: Կասեք, լրացուցիչ ներդրումներով: Միանգամայնճիշտ է: Բայց, չէ, որ անբարենպաստ պայմաններում Արարատյան հարթավայրի ն ներդրումների փոխհատուցման տարբերությունները նս մեծ են /Աշոցքի ֆերմերը հաստ պատերով, տանիքով գոմ պետք է կառուցի, ավելի շատ էներգիան կերեր ծախսի/: Ուրեմն, ի՞նչ պետք է արվի, որ բնաճուն »արտադրողականության էական .՛տարբերությունների պայմաններում մեղմացվի շահույթի տարբերությունը: Բայց, ահա մեջ հողատիրությանմենաշնորհը վերացնում է գյուղատնտեսության մրցության ազատությունը:Խոփդ սուր է, բայց հանդը բաժանովի է, ասում է հայկական առածը, որն անհարժեշտ է շահույթի միջին նորմայի հավասարեցմանգործընթացի համար: Ուրեմն, նս մի նոր հող բարդություն: Ինչ անի բնաճուն ցածր արտադրողականությամբ -

-

ինչու թե գյուղացիական տնտեսությունը: Ահա, ունեցող տնտեսագիտությանտեսությունը նման մանրամասներիմեջ չի կարող խորամուխ լինել: Դրանք ճյուղային էկոնոմիկայի խնդիրներն են: մեկ օրենքի շրջանակներում առաջացող Ս իսկ դրանք տասնյակ են: պրոբլեմների մասին, Սակայն, գյուղատնտեսության էկոնոմիկան սոսկ օրենքների իմացությամբչի զբաղվում, այստեղառավել կարնոր է մեխանիզմների այն համակարգը, որը կնպաստի այդ օրենքների դրսնորումների բացասական միտումները կանխատեսելու, կամ օրենքների դրսնորմանհամար առավել նպաստավորպայմաններիստեղծմանը: Հետնապես ագրարայինտնտեսագիտություննուսումնասիրումէ նան. ա բուժի յի 2.Գյուղ եսությ

9 միայն

հո

Կի

Ան

նրանն,ազուժ տանան ֆինան գյուղատնտեսականապրանք Ասենք

օգտագործման վերաբերյալ: ինչպեսոեր :

ամար արտադրողների

կապիտալ ներդրումների լ ավետ տարբերակ, ինչպես որոշել կապիտալ րդրումների, արտադրական ֆոնդերի նորմատիվները, ինչպես օգնել գյուղացիական տնտեսություններինիրենց կապիտալը ավելի շահավետ ոլորտում զետեղելուն այգի հիմնի, թե կառուցի թռչնաֆերմա, ոռոգումը ընդլայնի, թե՞ պարարտանյութգնի ն այլն/,

երր արամ

Աա:հրա Ար ադրենը ռեսուրսներ ապրանք

ր արտադրողին ինչպեսսովորե ն

ւ

սիայնքան

է պարարտանյութ, լիովին բավարարում նա: որը

Այն միայն կեսին: Ինչպես վարվի ցանքատարածությունների օգտագործի ամբողջ ցանքատարածությանվրա /կրկնակի վառելիք. աշխատավարձ,ամորտիզացիակպահանջվի, օգտագործիմիայն կես տարածություններիվրա, կդրսնորվի «նվազող հատույցի օրենքը» Ո՞րն է ճիշտ: Այդ հարցին պատասխանելուհամար պետք է լավ իմանալ հողի տնտեսական բերրիությունը, հողի վրա կատարվող բնույթը: հետագա ներդրումներիարտադրողականության Համաշխարհային ագրարային տեսությունը, ի տարբերություն մարքսիստականի,հարյուր տարուց ավելի փաստում է, որ հողի վրա լրացուցիչ ներդրում տալիս աշխատանքի ն կապիտալի յուրաքանչյուր

ԱԱ

են

փո

ո

1 Ան իրն Հոու: ընդհանու :

նչպես

:

ինչպիսիքեն տնտեսագիտականհասկացություններ/կատեգորիաներ/ գյուղատնտեսության մեջ ստեղծված կամ բաշխված համախառն համախառն ն ապրանքային արդյունքը, ազգային ՄԻ '

արտադրանքը, վերջնական արդյունքը, համախառն ն զուտ բերովի ծախսերը, բերված եկամուտը, շահույթը, շահութաբերությունը,

աը աղագը արժ Թեմ րրոսական վա զիջին, հաստատվա նում

.

նքնարժեքը,

եքը,

փոփոխական, համախառն/, -ֆոնդեր-ինվեստիցիաներ-կապիտալակտիվներ հասկացությունները,ինտենսիվացումը,բերրիությունը, ն այլն: Այս հասկացությունների մի մասը գները, ենթակառուցվածքը ծանոթ է նախորդ դասընթացից, մյուսները նոր են/տես վերջում/: Այստեղտրվում է դրանց էությունը,դրսնորմանբնույթը, հաշվարկման կարգը, օգտագործմանբնագավառը ն այլն: Ինչպես բժիշկը, քիմիկոսը առանց ջերմաչափի, արյան փորձանոթիչեն կարող աշխատել, տարալուծմանսարքավորումների, այպես էլ տնտեսագետը` առանց այդ

ապի իիեիիստակ ապա

ր ս եյաատիկայւ տի գրենէկոնոմիկայում րազործվում ե

ննե

ե

:

ուս

ն

4.Գիտություն է արտադրության ն փոխանակությանընթացքում արտադրողական մարդկանց միջն առաջացող հարաբերությունների, ուժերի

ն

հարաբերություննե արտադրական

ա

երաբերյալ:

բուն արտադրողական ուժերի Ագրարային տանտեսագիտությունը Դա «Արտադրողական ուժերի զբաղվում: չի ուսումնասիրությամբ էկոնոմիկա», «Տնտեսական «Բնօգտագործման տեղաբաշխում», էկոնոմիկայի» առարկաների «Տուրիզմի իմացությաննյութն է: Սակայն դա չի նշանակում, թե առհասարակ

աշխարհագրություն»,

տնտեսական անտարբեր է էկոնոմիկան անմասն ու ն հանդես է նկատմամբ կարնոր այդ հարաբերությունների արտադրողական դերում: էկոնոմիկան գալիս սոսկ արձանագրողի ուժերը ուսումնասիրում է սոսկ արտադրական հետ ունեցած կապի ն փոխազդեցության առումով: Բացի այդ, էկոնոմիկան իր պրակտիկ գործունեությամբ էապես խթանում է ուժերի զարգացումը, քանի որ գյուղատնտեսության արտադրողական մեջ նոր բարձր արտադրողական ն արդյունավետ միջոցների

գործոնի հարաբերություն

Անոր ոտեսության

կատարվում է

միայն տնտեսապես

՛

Սոցիալիզմի վերածվեցին նրա

Խր

սոցիալ

պրակտիկայիհարցերը գործնականորեն գովերգմանը, թերությունների ն

կոծկմանը,

աա գրահարաբերությու հակասութ

տեր հորջորջած գյուղացինիրականում միջոցների Արտադրության

ակտիվորեն Այսօր եվրոպական, ամերիկյան կառավարությունները ներգրավվում են մեր երկրի ֆերմերային տնտեսություններիկյանքի կարգավորմանը`նրանց ն իրենց երկրները ամբողջապես մրցունակ պահելու, շուկաներ գրավելու կամ շուկայում ամրապնդվելու համար: Այս հանգամանքը այսօր խիստ կարնոր է նան մեր հանրապետության համար: Տնտեսական ն բնական տարերքին մատնված անտեր ու անօգնականֆերմեր չկա աշխարհում: Արտադրության արդյունավետությունը բնութագրղ տնտեսագիտական ցուցանիշները այսօր թերարժեք են, հաճախ օրինակ, իրարամրժ,կարիք ունեն արմատականվերանայման:Այսպես խոշոր եթե անասնաբուծական համալիրում աշխատանքի արտադրողականությունը փոքր գյուղացիական տնտեսությունների նկատմամբ բարձրանում Է մի քանի անգամ, իսկ ինքնարժեքը կամ իջնում է չնչին, կամ չի իջնում կամ նույնիսկբարձրանումէ, ապա ո՞րն

զրկված էր դրանից: Մինչդեռօբյեկտիվ տնտեսականօրենքների հետ գործ ունեցող տնտեսագիտական գիտությունները հռչակվեցին քաղաքական, խաթարվեց դրանց գիտական առաքելությունները: Արդյունքում վիթխարի կենտրոնացման, համակենտրոնացմանու ն երկիրը կանգնեցին հասած գյուղատնտեսությունը մասնագիտացման խորը պարենային ճգնաժամի առջն, փլուզվեց սոցիալիզմի սին գաղաւիարը, վիթխարիռեսուրսներ վատնվեցին,այս անգամ դարձյալ ոչնչով չհիմնավորված ` ապապետականացման ն հապճեպ սեփականաշնորհման գործընթացում: Հետնապես տնտեսությունը կառավարողներըոչ թե իրենց կամքը պետք է թելադրեն գիտությանը, այլ պետք է ունկնդրեն նրա խորհրդին, նրանով կառավարվեն, այլապես արտադրողականուժերի ն արտադրական հարաբերությունների դիալեկտիկան, ներքին կապը մշտապես կմնա չբացահայտված կամ ուշ բացահայտված, իսկ գիտությունը կապերի, սահմանների, ներքին ներդաշնակության խախտող պատճառների իմացության ն ժամանակին հաղթահարման միջոց է: 5.Գիտություն է գյուղատնտեսական արտադրության արդյունավետության գնահատման, չափանիշների, ցուցանիշների, ազդող գործոնների ներգործման աստիճանի, ռեզերվների

է

Համաշխարհային շատ կառույցներ (ՀԲ, Արժույթի միջազգային հիմնադամ, ՄԱԿ-ի զարգացման ծրագիր, Եվրոպական միություն, ՄԶԳ, միացյալ թագավորության Եվրոպական խորհուրդ, ԱՄՆ ՖԱՕ ն շատ ուրիշներ) նախարարություն, միջազգայինզարգացման են մասնակցում «դարի մարտահրավերներից մեկի` աղքատության վերացմանը, գլոբալիզացիանն ինտեգրացիաներկիրը ներքաշում են հետնապես տնտեսական միջազգային գործակցության ոլորտը, արդյունավետությանմեր շատ հասկացություններանհասկանալի են ե (ՈՒրեմն տնտեսական համար: մեզ նրանց` նրաց արդյունավետության ցուցանիշների, հասկացությունների նորովի կարիք ունեն: Այս գործում մեծ է լինելու Ձեր վերաիմաստավորման լուման: արտադրությանմեջ 2.ագրոնոմիական, Գյուղատնտեսության զոոտեխնիկական,ինժեներական,տնտեսական ցանկացած բիզնես ծրագիր կարող Է կյանքի կոչվել միայն տնտեսականհիմնավորումից

վերաբերյալ:

Դիլենտանտությունըհասարակության միջոցները տնօրինող շատ մարդկանց մոտ տնտեսագիտականգիտության ն ծառայությունների անհրաժեշտությունը անտեսելու փաստի առջն է կանգնեցրել: Խոշոր

տնտեսություններըայսօր

զրկվել

են

տնտեսագիտական

ծառայություններից, զանգվածային անիրազեկություն է ստեղծվել հանրապետությունում գործող շուրջ 335 հազար գյուղացիական տնտեսությունների ռեսուրսների, արտադրական գործունեության վերաբերյալ: Մինչդեռ այսօր տնտեսագիտական մտածելակերպը, շուկայի նկատմամբ կողմնորոշումը դառնում են գերիշխող: Ցանկացածգործունեությամբզբաղվել պատրաստվող մարդիկ «իհ՛նչ, ինչքա՞նն ու՛մ համար արտադրել» հարցադրումներիցառաջ պետք է պատասխանեն նան «հնչ ծայսումներով կարտադրվի» հարցին: Անիմաստ է ծախսելմիջոցներ,արտադրել արտադրանքն միայն հետո զգալ, որ բիզնեսը չի արդարացրել ն դժբախտությունէ բերել իրեն, սնանկացել է, իր արտադրանքը չի վաճառվի, կամ կվաճառվի ոչ ցանկալի գնով: Սա ոչ թե սոսկ անհատի ճակատագրի հարց է, այն կարող է շոշուիել ամբողջ պետությանազգի անվտանգությունը:

եզրակացությունը` արդյունավետությունը իջե՞լ է.թե՛բարձրացել:

հետո:

`

Հետնապես, ցուցանիշների հիմնավորվածությունը,

հաշվարկների հավաստիությունըբախտորոշ կարող լիարժեքությունը, են այն հիմնավորող ինչպես բիզնեսի, այնպես էլ լինել համար: ծառայության տնտեսագիտական Գիտությունըհետազոտելով արտադրությանարդյունավետությունը, նպատակ է դնում նվազագույն տեսակարար ծախսումներով Ն. առավելագույնարտադրանքի ստացում, մարդկանցհարստացում: ասած խավերին բոլոր Ի. Բուխարինի «Ամբողջ գյուղացիությանը,նրա

պետք է ասել. հարստացեք, կուտակեցե'ք, զարգացրե'ք ձեր տնտեսությունը: Միայն հիմարները կասեն, որ մեզ մոտ մշտապես պետք է աղքատություն լինի, մենք այժմ այնպիսի պետք Է վարենք, որով աղքատությունըմեզ մոտ իսպառվերանա»: Արտադրության արդյունավետությունը՝ պատկանում է բարդ տնտեսական երնույթների թվին: Վերջին 3-4 տասնամյակների ընթացքում Էապեսիջել է ներդրումներիփոխհատուցումը,բարձրացել ն է արանքի ն ոթատարությունընը, հներգատարությունը համախառններքինարդյունքիմեջ իջնում է նոր արդյունքի/ազգային եկամուտի տեսակարար կշիռը: Բավական է նշել, որ ՀՀ կոլտնտեսություններումծախսված 100 ռուբլի նյութական ծախսերի հաշվով համախառն եկամտի ելքը 1965թ. 214 ռուբլով իջավ ն ռուբլի Արդյունքի նման կազմեց` 1980թ՝ 139, 1988թ` 129 է «նյութականացումը» լուրջ սպառնաիք ազգային անվտանգության ունենալ համար: Հասարակություն, կարող է մեծաքանակ ն պարենամթերք, մատնվի սովի, քանի որ նրա արժեքում նյութական ծախսերի մասնաբաժինը կարող է լինել 10096 ն ավելի, իսկ նոր արդյունքը հավասարվի 0-ի: Այս հանգամանքըթելադրում է նորովի մոտեցում արտադրության -արդյունավետության գնահատմանը,

հանրապետականծրագրերը: արային

ուժերի

ռացիոնալ

տություն տնտես տություն արտադրության տեղաբաշխման,

քաղաքականություն վերաբերյալ: Շուկայական գյուղատնտեսական ,

Օ:

Պետք համակարգին: ցուցանիշների

է

արմատապես

նրԱնԷ տության 6.Ագրարային տնտեսագիտություն ելագործե

նց անց

հ հաշվարկմա ման մե թոդիկան:

Որն րն

իտություն

կ

ախ է

գյուղատնտեսության համախառն ն ապրանքային արտադրանքի, հնարավոր արդյունավետ վերջնական արդյունքի ավելացման ուղիների ն ձների ընտրության վերաբերյալ:Երկրագնդի բնակչության տարեկան աճը կազմում է շուրջ 100 մլն, իսկ ՀՀ-ում շուրջ 10-12 հազար մարդ: Հենապես, սահմանափակ հողային նեն ջրային ռեսուրսների պայմաններում ուղիներ պետք է որոնել նրանց կերակրման,օրաբաժնի լիարժեքությանապահովմանհամար: Իսկապես, մեր հանրապետությունումհողային, ջրային, էներգետիկ, սահմանափակռեսուրսների պայմաններումազգը կարող է լուծել իր պարենային խնդիրները: Ինչ Էէ սպասվում մեզ: Աս հարցերի պատասխաններըդուք կգտնեք, եթե լավ ուսումնասիրեք «Հողային ն .0«Գյուղատնտեսության ջրային ռեսուրսների էկոնոմիկան» ն ինտենսիվացումթեմաները»,21-րդ դարի մարտահրավերների լ

Ծ:Յքսե

Ւ.|Դ.

--

/36քՁԻԻԵՒԹՑ

ոքօսՅՑտոճՒյսՑ

հ/-1985

օո.

արտադրական

մասնագիտացման

պայմաններում տնտեսության արտադրողները գլխավորապես առաջնորդվում են շուկայական օրենքներով /պահանջարկ, առաջարկ,գին/:Սակայն այդ հասկացությունները այդքան պարզ ու միանշանակչեն: Անհրաժեշտությունէ առաջանումհիմնավորել խոշոր համալիրների, վերամշակող ձեռնարկությունների կառուցման. ն հետ տեղադրման, օպտիմալ ապրանք արտադրողների ու գյուղատնտեսական ինտեգրացման,ներբերումների արդյունքներով սեփական ինքնապահովման գերակայությանհարցերը: Դա առավելես կարնոր է համաշխարհայինգլոբալիզացիայի ն ինտեգրացիայի պայմաններում: Դա առանձինգյուղացիականտնտեսությանգործ չէ միայն: Այսպես օրինակ, հացահատիկով անապահով լինելու պատճառով խաղողաբանջարաբուծական հարթավայրի Արարատյան ավանդական տնտեսությունները արագորեն մասնագիտացել են հացահատիկիարտադրությամբ,որը հանրապետությանըկանգնեցրել է դժվարինխնդիրներիառջն: Մոնոկուլտուրան կարող է հասցնել հողի բերրիության անկմանը, հանրապետությանհամար ավանդական արտահանման մի շարք արտադրանքների /կոնյակ, պահածո, հյութեր, տոմատի մածուկ, վաղահաս կարտոֆիլ, խաղող, թարմ բանջարեղեն, եթերայուղ, ծխախոտ ն այլն/ արտադրության անկման ն գյուղատնտեսության համախառն ամբողջ արտադրանքի էական նվազեցման, ապրանքափոխանակությանհաշվեկշռի վատացմանը: Բավական է նշել, որ ինտենսիվ մշակաբույսերի ն հացահատիկի 1 հեկտարի բերքի արժեքի տարբերությունըկազմում է 1-1,5 մլն. դրամ, էլ չենք խոսում վերջնական արդյունքի մասին: Միայն արարատյան դաշտավայրի տնտեսություններիտարեկան կորուստներըկազմում են 55-60 մլրդ դրամ: Այստեղիցէլ պետք է ստեղծվիտարածքայինտեղաբաշխմանն մասնագիտացման ազգային ծրագի ն նրա իրականացման տնտեսական մեխամիզմ, իսկ թե ինչպե՞ս, դուք կիմանաք համապատասխանբաժնում: ապրանք

է 8.Ագրարային տնտեսագիտությունը մշակում արտադրության հանձնարարականներգյուղատնտեսական

կենտրոնագման, համակենտրոնացման, խոշոր, միջին

Ր

ն

մանրը

զուգակցման արտադրությունների

ափե

տնտեսական

հիմնավորման, արտադրության խոշորացման ուղիների համար: Երկար ժամանակ միակողմանիորեն ուռճացվել են խոշոր արտադրության առավելություննեը ն թերագնահատվել մանր արտադրության հնարավորությունները:Մինչդեռ համայն աշխարհում է դրանք գոյակցում են կողք-կողքի: Այսօր տնտեսագիտության ապացուցել դրանց գոյակցման, ինտեգրացմանհնարավորությունն ու անհրաժեշտությունը, որ մոռքր տնտեսությունն էլ կարող է ունենալ խոշոր արտադրություն.Այստեղիցէլ տնտեսությանն արտադրության չափ հասկացողությունը: 9.Գյուղատնտեսության արտադրության Տհամար սկսվում է սկզբունքորեն նոր հարաբերություններիժամանակաշրջան: Աշխարհն այսօր երկրներին գնահատում է ոչ թե քաղաքական քարտեզի վրա, այլ համաշխարհայինշուկայում զբաղեցրած տեղով: Այս առումով տնտեսավարման շուկայական մեխանիզմի ուսումնասիրումը,

խնդիրն

գնագոյացման

հարցերի

նորովի

մեկնաբանումը,

ագրոարդյունաբերական հատվածի վերաբերյալ գիտելիքների ագրարային տնտեսության ուսուցանումը,։ ՕՉՁՑ`Ջագարակատերերի, հիմունքների հաղորդումը դառնում Է աս գիտության կարնոր ուղղություններիցմեկը: գյուղատնտեսական արտադրանքը Այսօր էլ խնդիր է մնում իրացնող, արտադրող, վերամշակող ն սպառողին հասցնող շուկայացումը: կազմակերպությունների 0`փոոխհարաբերությունների Պետությունը զրկվել Է մի շարք մենաշնորհային արտադրանքներ իր ձեռքում կենտրոնացնելու հնարավորությունից։ Գյուղացիական տնտեսություններըն վերամշակող կազմակերպությունները տարբեր սեփականատերեր են, ունեն տարբեր, հաճախ չհամընկնող շահեր, դերն էլ ավելի որը վնասումէ գործին: Ագրարայինտնտեսագիտության է մեծանում, քանի որ շատ հիմնախնդիրներպետք է լուծվեն առաջին անգամ, նորովի: է գիտական 10.Ագրարային տնտեսագիտությունը կատարում միայն սոսկ ոչ վերլուծություն Նրա արդյունքները ունեն են տեսականնշանակություն,այլն օգնում ագրարային ուսուցողական, քաղաքականության մշակմանը, որի միջոցով կառավարությունը կարողանումԷ ներգործելտնտեսականկյանքիվրա: իրականացվում| 11.Գյուղատնտեսականկենսագործունեությունը ժողտնտեսությանճյուղերի բարդ համակարգում:Այն օգտագործում է արդյունաբերական ծագում ունեցող մեծաքանակ արտադրանքներ,

իսկ ինքը արտադրում է

թեթե

հումք

ն

սննդի

վերամշա

արդյունաբերության համար:Հետնապես, հիմնավորում է տնտեսագիտությունըգիտականորեն

Ան Ան

նտեգրազման

ան

Ա

օբյեկտ

արային

այդ կայու

նավետութ

անհոաժեշտությունն

ու

հատկացվում գյուղատնեսության ն համալիրի մյուս ոլորտների, շրջակա ագրոարդյունաբերական միջնորդավորվածբազմաթիվ միջավայրի, ենթակառուցվածքների, ն փոխշահավետ ինտեգրացման օղակների հարաբերություններին անհրաժեշտության հիմնավորմանը: է վերարտադրության ընդլայնված 12.Գիտություն առանձնահատ-կությունների համամասնությունների, հնարավորությունների, միջճյուղային հաշվեկշռվածության,ազգային հետ ունեցած կապիվերաբերյալ: հաշիվներըի 143.Գիտություն`ագրարային ոլորտում գնագոյացմանմեխանիզմի Այստեղ կարնոր տեղ

է

գների առանձնահատկությունների, գների հիմնավորման, համակարգի վերաբերյալ նայլն: է ճյուղերի,արտադրանքներ առանձին 14.Գիտություն

արտադրության հեռանկարների, արդյունավետության, դրանց հաշվեկշռի, ներկրումների, սպառման արտադրութան ու վերաբերյալ այլն: արտահանության Բերված ուղությունները ամեննին չեն սպառում ագրարային տնտեսագիտությանհետազոտությանբնագավառները: զարգանում ագրարային մեթոդը ինչպես է Գիտության է այն հսկայական որաստերից Ինչպես տնտեսագիտությունը: ու օրենքները, որոնց տնտեսական շարժվում դեպի տեսություններն է հուտազոտության վերնաշենքը: հիման վրա կառուցվում Շրջապատող իրականության իմացության եղանակը կազմում է գիտությանմեթոդը: Ագրարայինտնտեսագիտությունըզարգանում է աստիճանական

ն

ձնով`

Հետազոտությանխնդրի դնելով 41.

1. 2.

Հետազոտելովտվյալներ Զարգացնելովվարկածներ

Ստուգելով դրանք: է տնտեսագիտության տեսությունից: Այս ամենը հայտնի Առաջին փուլ Գիտության իմացության սկիզբը աբստրկտ է, հետազոտությանխնդրից բխող վերացականտրամաբանությունն 3.

-3)-

դիտարկումներն ու փաստերի հավաքումը: Երբեք մի մոռացեք, որ տնտեսագիտական գիտելիքների ձեռքբերման հիմնական աղբյուրը տնտեսական գործունեության դիտարկումն է, հատկապես Փ. է Սամուելսնը: գրոմ պատմական կտրվածքով, Վիճակագրության կուրսից Ձեզ հայտնի է, որ չսխալվելու համար չպետք է վերցնել պատահական տվյալներ: Դրանք պետք է լինեն զանգվածային, հավաստի. տիպիկ ուսումնասիրվող օբյեկտը համընդգրկող: Այստեղ կարնոր է նյութերը ընտրելու եղանակների է տիրապետումը: Տեղին մշտապես հոգեհարազատ մնալ «Եղեք ֆրանսիական մեծ մտածող Շառլ Ռիշեի :պլատգամներին. Չեր հանդուգն դիտարկումներում ն Ձեր վարկածներում, սակայն` ճշգրիտ եզրակացություններում»:Հիրավի ոչ ճիշտ տեղեկատվությունը, կամ դրա բացակայությամբ կատարված եզրակացություններնու վարվող ագրարայինքաղաքականությունըի սկզբանե դատապարտված են սիրեցեք Սովորեցեք վիճակագրությունը, անհաջողության գործելամիջոցն է, առանց որի էկոնոմետրիկան. այն Ձեր ու. անօգնական, իսկ կատարածը տնտեսագետը կուր է .ձաթեմատիկական թերարժեք: էկոնոմիկայի ն կհանգեք ապագայի դութ գիտությունների սիմբիոզում մոդելավորման էկոնոմճաթեմատիկական տնտեսագիտության` անհրաժեշտությանը: Երկրորդ Սակայն փաստերը, որքան էլ հարուստ, մնում են փուլ, փաստեր, որոնք իրականության իմացության աղբյուր են միայն: Ելնելով դրված նպատակից, դրանք պետք է համակարգել, ենթարկել քաշել վարկածներ: գիտական տեսական վերլուծման, առաջ Փաստացի նյութի պարզունակ նկարագրությունը անբավարար է գիտական հետազոտության համար: Պահանջվում է գիտական վերլուծության հիման վրա կատարել տեսական ընդհանրացումներ, որոնք թույլ կտան ճանաչել ագրարային արտադրության ներսում թաքնված ն շարքային ապրանք արտադրողներին անտեսանելի, տնտեսական խութերնու նրանց բնորոշ գծերը, գործընթացները:Այս է ն պահանջում է փուլը ամենադժվարին,ամենապատասխանատուն գիտական մոտեցում` հայեցակետ: Դա թույլ է տալիս հասկանալ -

մտահաղացումներում, համարձակ Ձեր

1.

Փոլ.

Ա.

1995թ., էջ

Սամյուելսն, ՈՒիլյամ Դ. Նորդհաուս, Տնտեսագիտության,հ-1,

Ե-

: տնտեսության Այն յաս զարգաց զարգացմանվ վրա ազդողՂ ուժերի բնութա թագիրը: Այ տեսական է պահանջում բարձր պատրաստականություն, պրակտ բարեխղճություն ու փորձ հետազոտողից պահանջվում է համապատասխան գիտելիքներ էկոնոմիկայից,տեխնոլոգիայից,մաթեմատիկայից,էկոնոմետրիկայից, մարքեթինգիցու ֆինանսներից:Այս փուլում կարնոր նշանակություն ունի գիտական վարկածների առաջադրումը, ստեղծագործական եզրակացությունը: Գյուղատնտեսության արտադրության վրա ազդող գործոնները ու բազմաքանակ են բազմազան: Դրանցից յուրաքանչյուրի ներգործության աստիճանի որոշումը ունի գործնական կարնոր նշանակություն: Նուն գործոնի /դիցուկ, ոռոգման) թողած ազդեցությունը էապես տարբեր է գյուղատնտեսական տարբեր է Լոռու գոտիներում: Այսպես, եթե այն ցածր մարզի որոշ ենթաշրջաններում, ապա այն խիստ բարձր է Արարատյան հարթավայրի մարզերում, ուր անհնար է անջրդի երկրագործությունը: Երրորդ փուլ Կատարվածուսումնասիրությունները ինքնանպատակ չեն, այլ միջոց` նպատակին հասնելու վերաբերյալ հիմնավոր առաջարկություններ ներկայացնելու համար դրանք պետք է լինեն կշռադատված: Տեղին է ասված` յոթ անգամ չափիր, մեկ անգամ կտրիր արտահայտությունը: Դրանք պետք է ստուգել, փորձել: Տնտեսական աշխարհը բազմաբարդ է: Այն ներառում է հարյուր հազարավոր գյուղացիական տնտեսություններ, ֆերմերներ, մատակարարներ,մթերողներ, տասնյակ ճյուղեր ն այլն: Տնտեսական օրինաչափության բացահայտման հնարավոր ուղին վերահսկելի գիտափորձն է, որի դեպքում բոլոր երնեույթները, բացառությամբ 1.Դիտարկումը ուսումնասիրվողի, թողնվում են անփոփոխ 3.վիճակագրական վերլուծությունը Ն 4.գիտափորձը` այն չորս մեթոդներն են, որոնց հիման վրա զարգանումէ տնտեսագիտությունը: Տնտեսագիտականվերլուծությունը -- Տնտեսագիտությունըէմպիրիկ գիտություն է: Պատմական փաստերիու իրադարձությունների դասերը այստեղ կենտրոնականտեղ են զբաղեցնում, որոնց հիման վրա ագրարայինտնտեսագիտությունըհանգում է ստույգ հետնությունների: (տես ռազմականկոմունիզմ(պարենամասնատում),նոր տնտեսական քաղաքականություն(պարենահարկ), կոմունա, հողի համատեղ օգտագործմանընկերություններ, կոլեկտիվացում, կոլտնտեսություն,

Գիտական Նհմտություն, .

վիրում: Ասեղ

-

2.տնտեսագիտական վերլուծությունը

պետականպլանավորում, ազատ շուկայի խորհտնտեսություններում, արգելում ն այլն): Տնտեսագիտական վերլուծությունը մի մոտեցում է, որը հենվելով ն անցյալի պատմականդասերի վրա, սկսվում Է ենթադրություններից հասնում է կանխատեսումների: շարքով ապա դատողությունների տվեց, որ Օրինակ` ռազմական կոմունիզմի փորձը ցուց անհեթեթությունէր վերադարձըճորտատիրությանը:Դրա հիման վրա տխրահռչակ պարենմասնատումը ՆէՊ-ի տարիներին փոխարինվեց պարենահարկով` բերելով տնտեսական էական առաջխաղացում, տնտեսական շերտավորում (խելացին, ջանասերը, գործարարը սկսեցին ավելի լավ ապրել): Սակայն, հարստությունը չարիք, աղքատությունը նշանաբանընդունած անդասակարգ հասարակությանըդա դուր չեկավ:Պետք էր բոլորին հավաքել մի բռի մեջ, խոշորացնել արտադրությունը ն ենթարկելով միակենտրոն վարչական կառավարմանապարատին:Սկսվեց հարուստներիորսը կուլակությունը իբրն դասակարգիվերացումը(դասակարգայինեղեռն), համատարած կոլեկտիվացոմը: Թե խոշոր կոլտնտեսություններն ու ինչու վերացան նան խորհտնտեսությունները,ինչ բերեց հողի ն մյուս արտադրամիջոցների ու սեփականաշնորհումն ապախոշորացումն ապապետականացումն, այսօր էլ պատմական դաս են ու տնտեսագիտականվերլուծական

առարկա: Վիճակագրական.

զանգվածային

կատարելով

խմբավորումների օգնությամբ տվյալների սոցիալ-տնտեսական

վերլուծությունը

գ)

տնտեսական

ոլորտների փոխկապակց առանձին Գ

ա

հաազուա

Հոր

պատերի

էկոնոմաթեմատիկական կիրառվում է օպտիմալացման խնդիրների հիմնավոր լուծման, տնտեսական երնույթների ն գործընթացների մոդելավորման նպատակային խնդրի լավագույն տարբերակընտրելուհամար: Վերջին 3 տասնամյակներիընթացքում ա/ լայնորեն օգտվում են` սիմպլեքսային, բ/ արտադրական ֆունկցիաների, գ/ երկակի գնահատման, դ/ բաշխման ն այն մեթոդներից:էլեկտրոնայինհաշվիչ մեքենաների կիրառումը թույլ է տալիս լուծելու բարդ բազմագործոն տնտեսական խնդիրներ: Մաթեմաթիկական մեթոդները սերտորեն միահյուսվում են հաշվարկակոնստրուկտիվմեթոդների հետ: Պատահական չէ, որ առաջին տնտեսագետՆոբելյան մրցանակակիրները ոչ թե տեսաբան -

տնտեսագետներն էին, այլ

տնտեսական երնույթների

մաթեմաթիկական մոդելավորմանն վերլուծության մաթեմաթիկոս/Յան տնտեսագետներ Տինբերգեր,Ռագնար Ֆրիշ` ն Լեռնիդ «Սարդոստայնակերպմոդել», Տյալլինգ Կուպմաս Կանտարովիչ` «Ռեսուրսների օպտիմալ օգտագործմանտեսությունը» ն այլն): ո ր եցեք տնտեսագիտ ն կիբեռնետիկան` տ Այնպես, ր Խա սիրեցեք գիտական իկ դարի գիտությունը, սակայնընդմիշտ հիշեք, որ էկոնոմիկան,երբեք չի կարելի նենգափոխել լմաթեմաթիկական բանաձներով: Այս պարագայումմաթեմաթիկանսոսկ հետազոտությանօժանդակ մեթոդ է տնտեսագետիձեռքին: Առավել դժվար են գիտական կանխագուշակումները, սակայն ոչ այն իի տնտեսակա անքու որքա տիրող անորոշությա հետրանքով:«Լիակատարանկանխատեսելիությունգոյություն ունի նույնիսկ այնպիսիճշգրիտ գիտությանհամար, ինչպիսինֆիզիկան է: Վերջին տարիներին տնտեսագիտությունըգտնվում է մարդկային աստիճանը բացատրող գործողություններիանկանխատեսելիության ուղղված մշակմանն գործունեությանկենտրոնում» միջոցների Տար - գրում Է

ԱՔ երնութի ւտարական վածքային ից ելած հատկանիշների առանձին րումների աաա արմա Ար Բոն կախվածությունների

ր

կապերի առկայությունը, աստիճանն

փոխադարձ բնույթը: `

ու

ու

մատմանների

Աոա

Տնտեսաչափական .--(0ՃԱաաաաորւածնամ) Ա Աաղուժություն «Ր Ա ԲԱ մատեսական երոյթների մաթեմատիկական հետազոտում մեթոդների ն վիճակագրականերոոների Սամյուելսոնը: ն կ ատեւ ԱրտասակՎն ժիկեի Ձեռնամուխ լինելով էկոնոմիկայի ցանկացած պրոբլեմի Սու եոլուժություն

.

է

լայ

նում

ա)

տնտեսական

ցիկլերի

ընգրկումէ

երե րեքուղղությու

վա

պահանջարկի առաջարկի բացահայտում օրինաչափությունների բ

ն

ն

ճկունության

քանակական

կամ տնտեսագետները կարող են շարժվել հատվածիուսումնասիրությանը, ինչպես տեսություններիցդեպի փաստերը այնպես էլ հակառակը, այսինքն` օգտվել ինչպես ինդուկտիվ, այնպես էլ դեդուկտիվ մեթոդներից/տես սխեման): 35.

մղում. ուղղում, մակածություն/ Ինդուկտիվ /լատ. կոմսօնսօ ն. ձն հետազոտությանմեթոդ է, որն ապահովում է մտահանգման անցումը եզակի փասւոերից ընդհանուր դրույթներին: Այն սկսվում է այնպիսի մի այնուհետն փաստերի կուտակումից, որոնք են ենթարկվում,որից հնարավորլինի վերլուծության համակարգման ն ընդհանրացումներկատարել, սկզբունքներառաջադրել:Ինդուկցիայի մեջ հիմնական տեղ է գրավում էական կապերի բացահայտումը,որը պահանջումէ բարդ վերլուծություն: բխեցում, կռահում կշռադատման Դեդուկզիան /լատ. մօմսօեսօ մտահանգման հիմնական եղանակներից ն հետազոտության ձեթոդներիցմեկն է: Դեդուկցիայիտակ հասկանումենք ընդհանուրից մասնավորինգնացող բխեցում,վարկածներիառաջադրում,պնդման /ենթադրման, հետնության/ հավաստի ապացուցում կամ բխեցում տեսություններից,իսկ հետո տվյալ տեսությունը ստուգվում, հաստատվում կամ հերքվում է պրակտիկային`պրակտիկան ճշմարտության դիմելով մփիաստերին, չափանիշ է: Նյութի տեսական մեկնաբանմանգործում կարնոր նշանակությունունի գիտականհիպոթեզը, գիտականֆանտազիան: Հիպոթեզը/ հուն. Է/քօլհօտյտ հիմք, ենթադրություն/ենթադրություն է, որի դեպքում մի շարք փաստերի հիման վրա եզրակացություն է արվում օբյեկտի, կապի կամ երնույթի պատճառիգոյության մասին, ընդ որում, այդ ենթադրությունը չի կարելի լիովին ապացուցված համարել:

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

-

Վերահսկում կամ նրա հետնանքները,կամ է տնտեսական վարքը /գործելաձեը/ ներգործումդրանց վրա

ՀԵ

-

ԿԱՄ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐ

նն

զրա

աԱ

|

ԻՆԴՈՒԿՑԻԱ

ԴԵԴՈՒԿՏԻԱ

-ոնրե

Աաավո կամ Աաաթման նկարագրա ոռանի բնազավածին փաստերի

Տնտեսազիտական Ն

որզան

ան

զիտությունը

փորձնական, փաստերից հիմնավորմանհամար

զաղվու

բխող

հիպոթեզների

ր

:

առաջադրմամբ`

տեսության

--

ետազոտության

մեթոդնե

Մեծածավալ նյութի տնտեսագիտական վերլուծության ժամանակ օգտագործումեն հետազոտության տարբեր մեթոդներ: Դրանցից առավել կիրառականեն 1. վիճակագրական ա/ վերլուծական /պարզ կոմբինացված), բ/ գ/ դիսպերսիայի,ե/ ինդեքսայինն այլն: հարաբերական/կոռելացիոն/, 2. Մենագրական Օգտագործվումէ առանձինտնտեսականերնույթի ուսումնասիրման ժամանակ: Իհարկե արդեն այսօր, դա բավականին դժվարություններիհետ է կապված, սակայնխիստանհրաժեշտ է: 3. Փորձնական օգտագործվում է տարբեր միջոցառումների տնտեսական արդյունավետու-թյան հիմնավորման համար: Դիցուկ, տալ մանրապրանքային գյուղացիական անհրաժեշտ էր ցուց տնտեսություններիբացասական ն դրական կողմերը հանրայինխոշոր տնտեսությունների նկատմամբ: Ուստի գյուղական համայնքում ստեղծվում է առանձին խոշոր տնտեսություններ կամ մի ամբողջ տնտեսություն վերակազմավորում են խոշորի, ապա համեմատական բացահայտում մտահաղացման վերլուծության միջոցով Այն լայնորեն կիրառվում է ագրոնոմիական արդյունավետությունը: ինժեներականլուծումների նախագծումների զոռանասնաբուծական, հիմնավորմանժամանակ: տնտեսագիտական տանող 3 Չինացիմտածող Կոնֆուցին նշել է, որ դեպի իմացություն -

,

--

-

ճանապարհ կա` մտորումներիճանապարհը`ամենապատկառելինէ, ընդօրինակմանըա̀մենահեշտը,իսկ գիտափորձիուղին` ամենադառն: 4. Աբստրակտ տրամաբանական հիմնված է իրականության պատմականիմացությանն արտադրությանհետագա զարգացումն ու արդյունավետությունը պայմանավորող գործընթացի տեսական ընդհանրացումներիվրա` ղեկավարվելով օբյեկտիվ տնտեսական օրենքներով: Այստեղ էլ մեծ է սերունդներիփորձը: 5. Հաշվեկշռային Օգտագործվում է ճյուղային/գյուղատնտեսության ներսում/ ն միջճյուղային /գյուղատնտեսությանն մյուս ճյուղերի միջն/ համամասնմությունների հիմնավորմանհամար:Դա չպետք է կատարվի վարչահրամայականձնով ռեսուրսների կանոնակարգվածբաշխման միջոցով, ինչպես նախկինում, այլ համամասնությունների գիտական սահմանման, շուկայում ռեսուրսների ազատ ընտրության միջոցով, իհարկե անմասն չպետք է լինի պետությունը: է` Ագրարայինտնտեսագիտությունըկապված յլոնտեսագիտական գիտությունների ալլ հետ/տնտեսագիտության տեսություն,ճյուղայինէկոնոմիկաներ,աշխատանքիկազմակերպման, կառավարման, վիճակագրության, տնտեսական գործընթացների մոդելավորման, վերլուծության, միջճյուղային հաշվեկշիռների, ֆինանսների հետ ն այլն/: ճշտգրիտ գիտությունների հետ/մաթեմատիկա,էկոնոմետրիկա, հավանականությանտեսություն, մաթեմատիկականծրագրավորումն -

-

-

-

այլն/ -

գիտություններիհետ /ագրոնոմիական,

լրեխնիկատեխնոլոգիական

անասնաբուծական, գյուղմեքենայացման/ ն

-

հասարակագիտական

պատմական

գիտությունների

հետ

/տնտեսագիտական մտքի պատմության, քաղաքագիտության ն այլն/ օգտագործումը բնական` ռեսուրսների

.ուսումնասիրո

-

`

գիտությունների

հետ

/տնտեսական աշխարհագրություն,

բնօգտագործմանէկոնոմիկա, ջրային տնտեսության էկոնոճիկա, անտառայինտնտեսության էկոնոմիկա,տրանսպորտի էկոնոմիկա ն

այլն/ մարդ -

-

միջավայր

»փոխհարաբերությունըուսումնասիրող

ն այլն: գիտությունների հետ/էրգոնոմիկա/

Ճյուղային էկոնոմիկայի,այդ թվում ագրարայինտնտեսագիտության առարկայիգիտականսահմանումըձնակերպելիստնտեսագետներից ոմանք գտնում են, որ դրանց առարկան միմիայն տնտեսական քաղաքականություննէ, մյուսները,ընդհակառակը,պնդում են, որ այն

մի կապ չունի քաղաքականությանհետ, քանի որ դա առանձին կոնկրետառարկայինյութ է: Հարկ է նշել. որ այդ տեսություններիցերկուսն Էլ միակողմանիեն ն ոչ Առաջին դեպքում նրանք մոռանում ճիշտ: են, որ քաղաքականությունըվերնաշերքային հասկացությունԷ ն որոշվում է բազիսով, այսինքն` գոյություն Օ ունեցող արտադրական իսկ որ քանի հարաբերություններով, ագրարային տնտեսագիտությունը ուսումնասիրումէ արտադրական հարաբերությունները, ուստի այն չէր կարող անձասն մնալ տնտեսականքաղաքականությունից: Երկրորդ դեպքում մոռացության է տրվում այն հանգամանքը, որ քաղաքականությունըտնտեսությանխտացված արտադրությունն է ն չի կարող ճիշտ ե արդյուսավետ լինել առանց տնտեսության զարգացմանօրենքների հետ հաշվի նստելու: Հեւտնապես,չի կարելի տնտեսագիտությունն կյանքից կտրված գիտելիքների ինչ-որ տեսականշարադրանք,դեղատոմսերիտեղեկատու համարել: Ուրիշ բան է քաղաքականությանն տնտեսության գերակայության հարցը: Տնտեսությունը չի կարող կցորդ լինել քաղաքականությանըն ոչ

իսկ հաշվի չառնել իրականությունը, միաժամանակ

քաղաքականությունըիմաստուն ն արդյունավետ է, եթե հենվում է տնտեսագիտութան գիտական մշակումների, գիտափորձի առաջարկությունների ն պահանջարկի վրա: Քաղաքականությունը անպտուղ Էէ ն անհեռատես, եթե բխում է կամայականությունից, առհամարհում է զարգացման տնտեսական օրենքներն ու օրինաչաությունները: Տվյալների բազակայության պայմաններում վտանգավոր սխալմունք է: տեսության ստեղծումը Մարդիկ են փաստերը անգիտակցաբար հարմարեցնում Տտեսությանը, փոխանակ տեսությունը կառուցեն առկա փաստերի հիման վրա, վկայակոչելովՇերլոկ Հոլմսինգրում Է Գ. Մենքյուն": Վերջին երեք տասնամյակում հրատարակված ագրարային տնտեսագիտության բոլոր դասագրքերում .7Ա.Ս.Կուվշինով, Ե.Ս.Կարանուխովա,Օ.Ֆ.Բադիրյան,Ա.Մ.Եմելյանով,Ա.Ա.Նիկիտենկո, ԱՆԿաստորինա, Օ.Ֆ. Լոպատինա ն. Ս.ՎՖրայեր, Վ.Ա.Դոբրինինն ուրիշներ/ էկոնոմիկաններկայացվումէ մի կողմից որպես օբյեկտիվ տնտեսական օրենքների գործողության բնույթը ուսումնասիրող -

լ

Ն. Գրեգորի Մենքյու,

Մակրոէկոնոմիկա,Ե՛1997թ., էջ

գիտություն, մյուս կողմից` նրանց միանշանակվերագրվել է ոչ այնքան

տնտեսագիտական, որքան քաղաքականացված տնտեսության գովերգմանառաքելություն: Ամերիկյան «Ջոնսն ընդ Ջոնսն» ե «Ինտել» կորպորացիաների մենեջերներ Ջիմ Բուրկեն ն էնդրյու Գրոուվըբ՝ կառավարման համակարգում ներդաշնակությունըհամարում են վտանգավոր ն գտնում, որ կառավարման համակարգում պետք է լինի, այսպես կոչված «ստեղծագործական առճակատում» ն ոչ միայն խրախուսում, այլն այդ ոճն են պահանջում իրենց մենեջերներից: Այս առումով գիտությունը սեփական գործունեությանը ենթարկելը վերջինիս դարձնում է անպտուղ, կամակատար,անիմաստ, անօգտակար,էլ ուր մնաց այն ուսուցանելը: 5.

ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ՏՆՏԵՍԱԳԵՏԻ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԱՌԱՔԵԼՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈԼՈՐՏԻ

Ուսումնասիրելովփաստերը,ւովյալները, նա պարզում է, թե սխալը որտեղ է ն ինչպես պետք է այն ուղղել: Տնտեսագետը գործ ունի չափազանցբարդ գիտության նյութերիհետ: Քվանտայինմեխանիկայի հիմնադիր ֆիզիկոս Մաքս Պլանքը սկզբում զբաղվում էր տնտեսագիտությամբն հետո միայն անցավ քվանտային ֆիզիկային, որովհետե իր իսկ խոստովանությամբ, -տնտեսագիտությունը անհամեմատ բարդ էր: Սակայն, եթե Հայաստանում եզակի են իրենց այդ բնագավառի գիտակ համարող մասնագետները, ապա, ի դժբախտություն այս գիտության, շատերն են իրենց տնտեսագետ համարում: Ուստի պատահական չէր խորհրդային էկոնոմիկայինման

վախճանը:

Ագրարային հատվածում տնտեսական .հարաբերություններն ուսումնասիրող տնտեսագիտական գիտության առջն այսօր բարդ խնդիր է դրված: Այդ հատվածի շուկայականացումը,շուրջ 335 հազար սեփականատերերի առաջացումը, տեղեկատվական աղքատիկ ապրանք արտադրողների տեղեկացվածության ցածր դաշտը, մակարդակը, անհուսալիությունը այսօր մեծ վնաս են հասցնում Հանրապետությանը:Այս պարագայումտնտեսագետըպետք է դառնա գյուղում ագրարային քաղաքականությանիրականացման,ամեն մի տնտեսությունում ծագած խոչընդոտների հաղթահարման ուղիների որոնմանառաջամարտիկը: ապրանքարտադրողէ օգնի Տնտեսագետըամենից առաջ պետք -

ներին ճիշտ գնահատելիրենցգործունեությանվերջնականարդյունքը, նրանց

հուշի

շուկայի

ավիճակը,

սպասվե

անսխալ ընտրեն նվազագույն ապոան

ծախսե

մոզակիցներին

/ինբնարժե

ռեսուրսներ,

աղափա

նե

որպեսզի

նրան

գնահատեն իրենց արտադրության

ազմեն

ահու

ահութաբերության

ռեսուրսների օգտագործման .:արդյունավետության գնահատման վերաբերյալ: Ամեն մի գործարար մարդ իր մտահաղացման իրականացման համար պետք է նախօրոք հաշվարկի դրա Նրանք պետք է կարողանան որոշել նպատակահարմարությունը: ռեսուրսների գերնորմատիվային պահուստիպաշարները, կուտակմամբմիջոցները դուրս չհանեն շրջանառությունից,շահավետ գործարք կնքեն ճատտակարարների,մթերող, ֆինանսական կազմակերպությունների, միջնորդներիհետ ե այլն: Հայ գյուղացիների հիմնական զանգվածը այսօր դրան պատրաստ չէ, ուստի պետք է դիմի տնտեսագիտական ծառայությանը: Պրակտիկայում իր այդ օգնությունը կստիպի զգալ հաստատումը Օ:գտած նման ծառայությանանհրաժեշտությունըն հակառակը:Այստեղիցէլ բխում է, որ տնտեսագետը պետք է համապատասխանիայդ պահանջներին, այլապես նա ոչ ոքի պետք չէ: Գյուղատնտեսության ապրանք արտադրողներըհաճախ դժվար կացությանմեջ են մթերող, իրացնող կազմակերպություններիհետ ունեցած հարաբերություններում:Մինչե այդ ոլորտում ստեղծված ազգային եկամուտը գների այօր մեխանիզմի միջոցով ենթարկվել են անարդարացի վերաբաշխման ի Հետնապես, նրան պետք է օգնել իր ապրանքը վնաս գյուղացու: գնահատելու, միջազգայինն ներքին մարքեթինգիտարրերին ծանոթ լինելու ն կողմնորոշվելուհամար: Պատահականչէ ամերիկյանասույթը, թե տնտեսգետը այն մարդն է, որը դրամիմասին ավելին գիտի, քան նրանք ովքեր ունեն այն: Տնտեսագետը կարնորդեր պետքէ խաղա գյուղական բնակչությանը տնտեսագիտական

որի այսօր առանց Տնտեսագետը

գիտելիքներ ուսուցանելու

տարրական

նրանք գործել չեն կարող: նան պետության տարածքային

գործում

տնտեսական

քաղաքականությունը գյուղում իրականացնողն է: Առաջինը նա պետք է կարծիք հայտնի պետության ագրարային քաղաքականության արդարացի լինելու, բնակչության լայն զանգվածների շահերին

համապատասխանելու,

հասարակություն-կոլեկտիվ-անհա

հարաբերությաններդաշնակու-թյան մասին: Այն, ինչը չի բխում անհատի շահերից,չի կարող օգուտ բերի նան ազգին:

Միաժամանակ տնտեսագետը պետք է կարողանա պատասխան տալ, թե ստեղժվաժազգայինարդյունքը վերաբաշխվող տնտեսական չծակները /գլխավորոպես գները, հարկերը, վարկերը, ռեսուրսներին ծառայությունների գներն ու սակագները ն այն որքանով են արդարացի,անկողմնակալ: Տնտեսագիտությանծառայությանը առանձնապես մեծ դժվարություն է Խսպասոմ հազարավոր .տնտեսություններիից հավաստի տեղեկատվություն ստանալու գործում: Այն ցանկացած պետության համար ունի հսկայական նշանակություն:Պետք չէ մտնել գյուղացու արտադրության մանրամասներիմեջ, դա նրա ներքին գործն է: Պետությունըիր արդյունավետության,արտադրությանկայունության, անվտանգության, .-կուլտուր-լուսավորչական ֆունկցիաները կատարելու համար պետք Էէ տնտեսական այդ համակարգի վերաբերյալունենա հստակ տեղեկություններ,կարողանահարկերի, ծախսումների կարգավորման, պետական հովանավորչության, լայնածավալ հողաջրաշինարարական, էներգետիկ ծրագրերի, պայքարի ինվեստիցիոն տարերայինաղետների դեմ քաղաքականության միջոցով ոչ միայն օգնի, նեցուկ կանգնի գյուղացուն, այլն միջոցներ հայթհայթիբյուջեյի համար: Հետնապես, առաջին աղբյուրներիցպետք է ունենա հստակ, հավաստի տվյալներ: Ընդհանրացնելով կարելի է փաստել, որ տնտեսագետի հիմանական խնդիրներեն՝ 1. Տնտեսագիտականհիմնադրույթների տիրապետումը Բոլոր գիտություններինման ագրարայինտնտեսագիտությունը ես ունի վերլուծության իր սեփական միջոցները ն հատուկ լեզուն ", որին պետք է տիրապետել: 2. Գնահատի թե տնտեսագիտությանառանձին հասկացություններ ինչպես են առնչվում(հարաբերակցվում)միմյանցհետ: Այսպիսիհասկացություններիներքին կապերի ն սահմանների իմացությունըապագա տնտեսագետին թույլ կտա բացահայտելուալդ առնչությունների ուժեղ ն թույլ Նկողմերը, կոռելյացիոն կապի տնտեսագիտական իմաստը, սերտության աստիճանը, մշակելու հետադարձկապերը: Յ. Տնտեսության կառուցվածքիիմացությունը կօգնի իմանալթե ինչ են է բաղկացած նրանք փոխազդում հատվածներից այն, ինչպես է միմյանց վրա, ինչն աշխատեցնում կամ կասեցնում նրանց զարգացումը, ինչպես առանձնացնել 3տնտեսության առանձին ուղղությունները, առաջատար օղակը, ինչով են տարբերվում "

--

արդյունաբերական,արդյունաբերականագրարային, ագրարային ն ագրարայինտնտեսությունները: արդյունաբերական 4. Իմանալինչպես անհատի այնպես էլ հասարակության առաջնային տնտեսականշահերը Դա հնարավորություն կտա գադափար կազմելու մասի ն դիալեկտիկայի վերաբերյալ: ամբողջիփոխհարաբերության Յուրաքանչյու ոք, ով գործում է ինքնաբարելավմամբ,չհոգալով ուրիշների մասին, բախվում է միննուն շառժառիթով մղվող հսկայականթվով մարդկանց, վկայակոչելովԱ. Սմիթին, Գրում է Ռ. Հայլբրոունրը (Տնտեսագիտություն բոլորի համար, Ե. 1994. էջ 30): Ճիշտ չէ այն իմաստությունը,որ այն ինչը որ ճիշտ է ամբողջի համար ճիշտ է մասիհամար ն հակառակը: 5. Պատասխանատվություն տնտեսական որոշումների ընդունման համար. Տնտեսական որոշումների կայացումը կապված է ռեսուրսների ընտրության, օգտագործման արդյունավետության տարբեր տարբերակների ընտրության հետ: Դրանք ավելի արդյունավետ կլինեն եթե էմոցիոնալ, չհիմնավորված :դատողություններին փոխարինենհետնողական,հիմնավորմոտեցումները: Այստեղկարնորվում է, ա) Պրոբլեմի ձնակերպումը,այսինքն ինչ խնդիր է ուզում լուծել ֆերմերը, ֆիրման, առնտրական միջնորդը, գյուղական համայնքը, մարզը, հանրապետությունը բ) Որոշել անհատական ն հասարակականայն նպատակները,որին պետք է հասնել,ելնելով նրանցլուծման առաջնահերթությունից գ) օբյեկտիվ Ելնելով ռեսուրսների սահմանափակության պայմաններից որոնել նպատակին հասնելու այլընտրանքային տարբերակներ, նշելով դրանց յուրաքանչյուրիուժեղ ն թույլ կողմերը, ինչի կորստյան գնով ենք հասնում նպատակին` ընտրված տարբերակիդեպքում, որն է նվաճումը: այլընտրանքային Որպես վերջաբան բերենք Պոլ Սամուելսոնի հետրյալ խոսքերը, -

-

«Ակտիվորեն կարդացեք, ինքներդ Ձեզ հարցեր տվեք» կարնոր «կամ, որն է այդ օրինակների բանավիճեք շուրջը սննդի

եթե

նման դուք

տնտես

ախորժակով

ինչ՞ու

Է այդ

դիրքորոշմանօրինակը»: Տեսությունների Ձեր ընկերների հետ: Լավագույն

տությունը ն

Ձեզ

հատուկ

լութաքանչյուրպատառիկը: Կեցցեք

առավելագույնս

ջանասիրությամբ

դուք: Մենք

կվարձատ «ծամեք»

նախանձում ենք Ձեզ`

ծովը

տնտեսության ալեկոծվող ուսումնասիրողներիդ: միայն

ալ

մեկ

ճամփորդությունը,

մտնող

հուզմուն Ե անգամ:

որն,

Դա

մենք Ձեզ

ա

անի

ո

երթ ենք մաղթում

բարի

առաջին անքում ամու

ուք

անգամ կա

բ

7.

Լ

:

Արժեքի աշխատանքայինտեսություն (ԼՅԵօր Լ1հօօոյ օք սճխօ) տեսակետ, որը հաճախ կապված է Ա. Խմիթի ն Կ. Մարքսի հետ, ըստ որի ապրանքի արժեքը որոշվում է դրա արտադրության համար անհրաժեշտ աշխատանքիքանակով, 8. Արտադրողականություն (թոօժսօիտեյ) բնութագրվում է ն (ամբողջական Ա) կամ արտադրանքի ներդրանքի հարաբերությունը արտադրանքի ու աշխատանքի հարաբերություն (աշխատանքի արտադրողականություն), Բո (Բաթ քամաաթօո)՝։ աղքատության ագենտներ` հողը, ջուրը, կապիտալը, աշխատանքը, որոնք անհրաժեշտեն ապրանքներ(ծառայություններ)արտադրելու համար:Կոչվում են նան ներդրանքներ(/ոքսո5), 10. Արժեքի պարադոքս կենսական (Քճոժօ« օք սճսօ) ցածր անհրաժեշտութան շատ շատ բարիքներ (ջուր) ունեն շուկայական արժեք, այն դեպքում, երբ պերճանքիշատ առարկաներ (ադամանդ) իր փոքր «օգտակարությամբ»,ունի բարձր շուկայական գին: Դա դուք կիձանաք«գնագոյացում»թեմայից, 1. բնութագրում է մակածված Բազմապատկիչ (Խանքլ»ո փոփոխականի (ասենք գյուղատնտեսության ՀՆԱ) փոփոխությունը արտաքին փոփոխականի (ինվեստիցիանների) մեկ միավոր աճի պարագայում: Ծախսի բազմապատկիչը (ներդրման վրա) հավելյալ է, մեկ դրամովպայմանվորված ՀՆԱ-իաճն գյուղատնտեսության Բաղադրման սխալ (Բոկոօ/ օ օշօոոքօտլեօո) կեղծ ենթադրություն,ըստ որի ինչը ճիշտ է անհատի համար, ճիշտ է նան խմբին ամբողջ համակարգիհամար, 13. . Բաշխում (ՕՏեեսեօո) անհատներիկամ գործոնների միջն ամբողջ արտադրանքի ն եկամտի բաշխում (ասենք աշխատուժի ն ամբողջ արտադրանքիմիջոցներիմիջն), 44. (Բնականմենաշնորհ (Վռսքոլ ոոօոօքօիյ) ձեռնարկություն, ճյուղ, որի արտադրանքի ընդհանուր տիրույթում արտադրանքի ինքնարժեքըկտրուկ նվազում Է, 15. . Բնակչությանաճի Մալթուսյանտեսություն (Խճիիստլօոէհօօո/ օՒ քօքսռեօո ցոօտհ) որի համաձայն սննդամթերքներիառաջարկի տեմպերի նկատմամբ գոյություն ունի բնակչության բնական աճի միտում, գերազանցման Դասական տնտեսագիտություն (Շ|ՅՏՏԼՇՅ| 6ՇօոօոոօՏ) մինչ 16. քեյզական հիմնարար դպրոց, որի հիմնադիրներ Ադամ Սմիթը, (ներկայացուցիչներԴ. Ռիկարդոն, Թ. Մալթուսը,Ջոն Սթյուարդ Միլը) -

-

-

,

Արտադրության որճոններ

:

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՄԱՆ ԸՆԹԱՑՔՈՒՄ ՀԱՆԴԻՊՈՂ

6.ԹԵՄԱՅԻ

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՌԱՎԵԼ ԳՈՐԾԱԾԱԿԱՆ

1.

՝

(օա) քոօժսօէ) արտադրված Ամբողջ արդյունք (արտադրանք) կամ արժեքային չափման -

-

արդյունքի մեծություն,

միավորներով,

բնաիրային

(/ոմտելթ հռոմ) շուկայական տնտեսության պարադոքսիբացատրմանԱդամ Սմիթի հայեցակետը(1776թ.), ըստ են սեւրական շահին, որի թեն գործարքիերկու կողմերնէլ հետամուտ շուկայականհամակարգը. որպես մի բայրացակամ այնուամենայնիվ գործընթացը օգուտ անտեսանելի ձեռք, ղեկավարումէ միասնական բերելով բոլորին, արտադրության 3. Աշխատանքի (ԳԽտթօոօք Լճեօո) բաժանում տնտեսություն, յուրաքանչյուր ձն, դեպքում որի կազմակերպման գործընթացի, է որոշակի մասնագիտանում համայնք,մարզ, աշխատող գծով, արտադրանքիարտադրության (ԼՅԵօ7 ՈտՏօսոօօՏ) բնակչության 4. տարիքի հատվածը`ՀՀ-ում շմլնմարդ, : աշխատանքային ՅօէԽ` քօքսռնօո) (Բօօոօոոօշյյ/ 5. Տնտեսապես բնակչություն ներառում է զբաղված բնակչությունը ն գործագուրկները,որոնք առումով ստեղծում արտադրության ապրանքներին ծառայությունների մասով), (առաջարկի են աշխատանքի շուկան (ԼՅեօո ոճուծէ) Խօո Ձօեխ քբ.) (քօ. 6. Տնտեսապես բնակչություն ոչ ակտիվ ն ուսուցմամբ ներառում են աշխատունակ տարքի ցերեկային կտրված սովորողները, տնային տնտեսությամբ արտադրությունից հիվանդներին խնամողները, երեխաներին, զբաղվածները, չաշխատողները, աշխատանքչւինտրող

2.

Անտեսանելի ձեռք

-

-

-

-

Աշխատանքային ռեսուրսներ

-

-

ակտիվ

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

--

-

-

-

Ե- 1995, էջ 28 1Փ. Սամուելսն, Վ.Նորդհաուս Տնտեսագիտոիթյուն

-

--

մրցակցությունյսահմանում

են ըստ որի տնտեսականօրենքները(շահ, գներն ու արտադրության տվյալ գործոնի (օրինակ կապիտալի, աշխատանքի) արդյունքի մեջ ունեցած մասնաբաժինը, ն որ գները լավագույն գործիքն են ռեսուրսների բաշխման գործում: Այն խարսխվածէ Սեյի «առաջարկնէ ծնում պահանջարկ»շուկայի օրենքի

վրա,

Զուտ

ազգային արդյունք

-

(Կ6է

ոՁեօոշ|

քոօժօօէ) --

հանած հիմնականմիջոցներիարժենվազման զեղչը

18.

ՀՆԱ-ից

Կանոնականն իրականտնտեսագիտություն (ԽՕՄՈՅԱԿ6ԿՏ. քօՏէխօ 6ՇօոօողօՏ) կանոնականտնտեսագիտությունը կամ նրան Ամեն ինչ վերնից ենթարկվածպետականքաղաքականությունը: 19. նախապես նորմավորված է, ժամկետավորած է ն -

-.

հասցեագրված:

ն

-

-

22.

Միկրոտնտեսագիտություն - (ԽՈօ/օօօօոօուօՏ) -- վերլուծվում է

տնտեսությանառանձին բաղադրիչները,ինչպես օրինակ առանձին

արտադրանքի

առանձին

գնի,

սպառողի

ձեռնարկության վարքագծիգործունեությունը

24.

-

գործարար

Շուկա (Խճուծէ) կառուցվածք,որի միջոցով իրականացվում գնորդներին վաճառողներիփոխհամաձայնությունը ապրանքիգնի, քանակի, տեսականու, մատակարարմանձնի, ժամանակի, տեղի, առումով, 25. Շահ ((ոէՏո6Տէ) փողիփոխառությանդիմաց, -- վճար Շահույթ 26. (Քոօու) դրամականհասույթ ն փոխհատուցման ծախսերիտարբերություն 27. Շահութաբերություն (Քոօհեճենե/) ծախսումներինկատմամբ եկամուտներիգերազանցման մակարդակ: Որոշվում է տոկոսային ձնով շահույթըծախսերինհարաբերելուձնով, Սահմանայինօգտակարություն (Խճոցլոճլ սննե/) լրացուցիչ 28. բավարարվածություն, որն առաջանում է լրացուցիչ միավոր արտադրանքի սպառումից` այլ ապրանքներիանփոփոխծավալների պարագայում, ի տարբերություն դրան, ամբողջական օգտակարությունը ապրանքներիսպառման ամբողջական է, բավարարվածությունն Սպառում (Շօոտստքեօո) 29. մակրոտնտեսագիտության մակարդակումսպառողական ապրանքների վրա տվյալ ժամանակահատվածում տնային տնտեսույունների կամ ամբողջ երկրի կատարածծախսերնեն, Յ0. (բ«6յ/ոօՏլօոՇՇՕոօոուօՏ) ըստ Քեյնզյան տնտեսագիտություն որի ընդհանուր պահանջարկը ավելացնելու նպատակով ոչ լրիվ զբաղվածության պայմաններումձնավորվողհավասարակշռությունը կարելիէ բարելավելֆինանսական ն փողիքաղաքականությամբ: -

-

-

-

-

--

-

-

--

-

-

Մակրոտնտեսագիտություն (ԽԹՇ/Օ6ՇՕՈՕՈՂ6Տ) -

կամ

է

-

Իրական տնտեսագիտությունըտնտեսության իրավիճակի փաստերիվերլուծություննէ, «իրերիփաստացիդրության» Կոմունիզմ (Շօոտսոտո) արտադրամիջոցների 20. համայնավարականսեփականությանվրա հիմնված անդասակարգ հասարակություն:Արգելված է մասնավորսեփականությունը, քանի.որ այն, ըստ գաղամփարախոսության, հանգեցնում է աշխատավորների շահագործմանը: Եկամուտների բաշխումը իրականացվում Է ըստ պահանջմունքների, միջոցների մեծ մասը պատկանում են պետությանը,պլանավորումը(արտադրությանծավալը, կառւցվածքը, ռեսուրսների ն եկամուտների բաշխումը, սպառման ն կուտակման նորմատիվները,թույլատրելի մակարդակնու համամասնությունները, գնագոյացումը) կենտրոնացված է, այլախոհությունը, կրոնական դավանանքը՝մերժված, (ԽՄճռռտտ) սոցիալական, քաղաքական ն Մարքսիզմ 21. տնտեսականհայացքներիամբողջություն:Որպեստնտեսագիտական ուսմունք այն ելնելով «աշխատավարձի երկաթյա օրենքից» ըստ որի այն անպայմանորեն ձգտում է -գոյամիջոցների նվազագույն Մարքսը «կապիտալում»զարգացրեց մակարդակին,Կ. կապիտալիզմի անխուսափելի փլուզման տեսությունը` ելնելով հատկապեսբանվոր դասակարգիշահագործմանմիտումից, -

23.

-

որպես միասնականամբողջությանզարգացման տնտեսագիտության` օրինաչափություններըվերլուծվում են արտադրանքի, եկամտի, գների արտաքին առնտրի, ներքին :աւպպրանքաշրջանառության, գործազրկությանն այլ համախառնփոփոխականների օգնությամբ, -46-47-

--

17. 18. 19. 20.

ԱՅոճԱ6օ |Օ, Քեւ

/Ճ.Ճ. Թ, 718Յքօ8

հ) -2000 .

ՁԿՕԻօԽսս«Յ

գ-88

ՅոՕԿԵՕԽԱԽՁ

Շո:

--

ՈՒ ոքճոոքստոսմս օոոքՅՇոտմ

--

ոօ/

Ո.Ք./6ԼԼԱՃՕՑՇԽՕՐՕ. ԽՆԻՇԵ-2001.

.

ԽՕՅՅՈՑԵԿՕ

ՒԼ.Ա-

Փաօիօասոն

օյ

Շ

(479.25)

քող.

ՅՁՐքՅքԻ ԵՍ

Օռոօտաս

ՅԲՕԻՕԽՆՒԹ

ոո ՇՏքօքՅ Բ.8.-ՃՐքճքոԹտ /ԿՇԾԻԱԽ 8:/308, ՈՇոօտ ՒԼՃ. ՕՇԻՕՑԵ քետօԿիօաՅՁՐքՕջոօԻԳՕԽԱս ս

հ/-99.

--

ՇտղեռաօքՕ

-

ոքօոոքԱՒԽԽՁՈՂՇՃԵՇՈՒՑՁ,/ԿՇ6ԻԽԽ հ/-2001.

.

338 43

ոքառոքստողսն,

քԵլՒ«Օ8,/-1999.

.

2003թ. ՀՀ վիճակագրականտարեգիրք,տնտեսագիտականամսագրեր:

ՀՏԴ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

-

Հայաստանի սոցիալական պատկերը ն աղքատությունը: Վիճ վերլուծականզեկույց, Ե-2002թ., 2003թ., 2004թ. ն աղքատություն, Ե-2005թ. Պարենայինապահովություն ռազմավարականծրագիր, ԵՀՀ աղքատության հաղթահարման

տ,

8ճՇ)«ԷՍ/'Ճ 8.Ճ.Ղօ6քես Խ/-1990. ԹԵՉԻօՕԽսԻՅ 6/4 ոօո.քտո. ՅոՅո.

ԹԵՉԻՕԽԱԿՁ ՇճեՇԽՕՐՕ

:4Օ038ԱՇՈՑՁ ոօտ քճտ. |/..ԽԱՒՁԵՕՑՅ, հ/--

,

2002. .

ԹԵօհօԽօ2

հ/. ՈօՇօ6Ասմ/,

6: 1987. -

ոօտ.

/ՅռԵԾօԽ Ղօ6քեսՒա

քո...

ԽՃ ՇօոնԻՅքմա

ԽՌ/ԾՈՕՊԱՎՇՇԿԱԾՄԵՅՅՅԻՒԱՑ

ոօ

19.

11. 12. 3.

14.

15.

16.

ՅոԾԻՕԽՍո6.

ս

ոքՁՂԱԿՇՇրսծ

հ. 1982 Ծ.Ճ./Ղօ6քետսեՅ, ՈՕոճ.քօոճ.

ԽՒՅՐՈՎՈՒԵՕ:

տողԱ

ՅՃՇԻՕԽԿՇՈՂՅ: հ/. 1988

ՇոքՅՑՕԿԻԱԽ

Ո.7.,ՄՇԽԽոՁՈՕՑՇ.ԵԾ. ՀԶԵԾԻԵՕԽԱԽՅ ԽքճՇրՈՈԵՋԷՇԵԻօՐՕ

Լիւսօ8 «038ԱՇՈՈՑՁ,ՍՇՈՅԻՅԱ, 1993 /Փ6քեոճքՇեօՐծ/ հ). 1983 ՁՐքօԷօԽո. Ռօո. քղ. Ո.Ճ.386ՅՅԻ6Բօ, Հ«քՅոոսմՇՈքՅՑՕԿԻԱԻԽ Հայաստանի Հանրապետության զյուղատնտեսության կայուն -

զարգացման ռազմավարությունը, ՀՀ գյուղ.նախարարություն, Երնան 2002թ. Հայաստանի Հանրապետությանագրոպարենային համակարգի հիմնախնդիրները ն զարգացման ռազմավարությունը, ՀՀ զյուղ.նախարարություն, Երնան2002թ. Ն. Գրեգորի Մենքյու Մակրոէկոնոմիկա,Երնան 1997, էջ 16, 20, --

41, 214, 216, 244, 287, 399 Սամուելսոն Ռ., Նորդհաուս 1995, հ-1, էջ 72, 501-502

Դ.

-

Տնտեսագիտություն,Երնան Ն

-«49-

ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ/

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ԿՈՐՅՈՒՆ

ԱՇՈՏԻ

ԷԿՈՆՈՄԻԿԱՅԻ

ԱՌԱՐԿԱՆ ՆԵՐԿԱ

/ԴԱՍԱԽՈՍՈՒԹՅԱՆ

,

/ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ՆՐԱ ԴԱՍԱՎԱՆԴՄԱՆ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

ՏԵՔՍՏ

ԹԵՄԱ 1/

/երկրորդբարեփոխվածհրատարակություն/

է տպագրության15.12.05թ.. Ստորագրված Թղբի չափսը602484 "//5,3,1 տպ. ճամուլ, Պատվեր346: Տպաքանակ100:

Տերյան 74