Գյուղացիական տնտեսությունների կոոպերացումը, կառավարումը և կազմակերպումը

"վ

|

կ

.

Դ

ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ

ՍԵԲՈՒԺԱԽ

ՏՈ

ԳՑՈՒՂԱՑԻԿՆ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿՂՈՊԵՐԱՑՈՒՄԸ,ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԵՎ

`

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

|

ձեռնարկ Ուսումնական ն. մասնագետների գյուղատնտեսական համար ուսանողների

ր

ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ

ՄԵՐՈՒԺԱՆ

ԳՅՈՒՂԱՑԻԱԿԱՆ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿՈՈՊԵՐԱՑՈՒՄԸ,

ԵՎ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ձեռնարկ Ուսումնական

ն գյուղատնտեսականմասնագետների

ուսանողներիհամար

ԵՐԵՎԱՆ «ՆԱԻՐԻ»

Ա 161

Գիտակամ խմբագիր` տնտեսագիտությանդոկտոր, պրոֆեսոր Հ. Խաչատրյան

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Ներկա ժամանակաշրջանում աշխարհի շատ երկրների էկոնոմիկայում կիրառվումէ կոռպերատիվգործունեությանեղանակը: Այն կարգավորվում է կոոպերատիվների միջազգայինալյանսի օգնությամբ,որը ներկայացնում երկրների 200-ից ավելի կռոպերատիվներիմիություններ, ընդգրկելով 700 միլիոն անդամ: Աշխարհի երկրների ինքնագործ բնակչության է 90

շուրջ

Գիրքը հրատարակվումէ ռեղինակիմիջոցներով

ԱբրահամյանՄերուժան կառավարումըն Գյուղացիական տնտեսություններիկողռպերացումը, կազմակերպումը / Եր.:«Նաիրի» հրատարակչություն, 2006.156 էջ: «Գյուղացիական տնտեսություններիկոռպերացումը.կառավարումըն հանգամանոկազմակերպումը» վերտառությամբսույն մենագրությունում րեն հետազոտված են գյուղացիականկոռպերատիվներիձնավորման ն զարգացմանհիմնական ուղղությունները`աշխարհի զարգացած երկրներում. ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ Վրաստանում: Բացահայտվում են գյուղացիական կոլեկտիվներին հայեցակարգային ձնավորման, |լայացման ու զարգացման սոցիալ-տնտեսականճախադրյալները, ճախանշվում են դրանց իրականացմանուղիներն ու կենսագործմանկառուցա-

:

կարգերը:

Մենագրություն ունի ուսումճամեթոդականն գործառնականնշանակություն ն կարող է օգտակար լինել պետականսպարատի աշխատակիցների. ուսանողության ն ընթերցողներիլայն շրջանակներիհամար: Հետազոտություններըիրականացվել են Մոսկվային սպասարկման կոոպերացիայի համալսարանիԵրնանի մասմաճյոսում. այնուհետն՝ Ջավախաշվիլու անվան Թբիլիսիի համալսարանիՋավախեթի մասնաճյուգիտաղում` տճտեսագիտության դոկտոր-պրոֆեսոր Հ. ԽԱՉԱՏՐՅԱՆԻ կան ղեկավարությամր: ԳՄԴ

շուրջ մեկ երրորդն այս կամ այն ձեով կոոպերատիվգործունեությունէ ծա-

վալում:

Կոոպերատիվգործունեությանեղաճակը ուճի շուրջ 150 տարվա պատմություն, որի ընթացքում ձեավորվել ն հստակեցվել են ճրա գործունեության սկզբունքները` կատարելագործվել, բազմացվել նրա կազմակերպա-կառուցվածքային ձները: Ներկայումս տարբեր երկրներումգործում են ավելի քան 200 տարատեսակ կոռպերատիվներ:Դրանց կազմում, ըստ գործունեության ծավալների, ծանրակշիռղիրք են գրավումգյուղատնտեսական կոռպերատիվները: Կոռպերատիվ գործունեությունը Հայաստանում ունի 100 տարվա պատմություն: Հայաստանի կոռպերատիվգործունեութշուրջ

որ

՝

Շ

յունում առաջինհետազոտական աշխատանքըՎլաատարել է համաշխարհային հռչակ վայելող, կոոպերացիայի առաքյալ. մեր հայրենակից Վահան Թոթոմյանցը՝հ̀անդես գալով «ԿոռպերացիանԵրեանի, Ղարսի ե Ելիզավետպոլի ճահամգներում»հոդվածում, որը լույս է տեսել 1916թ. «Թ6ՇՐՈ Նո Ճքոաթչուտ»ամսագրում: 1921-1925 թվականներին կոռպերացիան ակնհայտ հաջողություններ ունեցավ ինչպես Խորհրդային Մրության բոլոր այնպես էլ Հայաստանում: Այնուամենայնիվ,կոհանրապետություններում. լեկտիվացմանն ինդուստրացման քաղաքականության իրականացման տարիներինկոոպերատիվներիբազմաթիվտեսակներլուծարվեցին, ն մնա-

ցին միայն սպառողական կոռպերացիայիկազմակերպությունները,որոնք ն դարձան գյուղում պետական առետուր իրականացնող ձեափոխվեցին կառույցներ: 1986-1989թթ.գորբաչովյանտխրահռչակ տարիներինկոռպերատիվճերը վերածննդի փորձ կատարեցին, համատարած տապալվեցին:

Այս ամենն ապացուցեց կոոպերացիայիտեսաբաններիայն գաղափարը, ծճունդ է ն այդ պւստկոռւվերացիանշուկայական դարաբերությունների ճառովհաճրային սեփականության պայմաններումկյանք չի կարող ուճե-

3701000000

Ա-Հ--.. .. 2006 375(01)2006 1ՏՑԱ 5-550-01456-4

ՄերուժանԱբրահամյան,2006

նալ:

Նախկինում գործող համակարգի փլուզումով Հայաստանը ն Վրաստանը ճերքաշվեցին համաշխարհային տնտեսական համակարգ` որպես տնտեսվարող ինքնուրույն սուբյեկտ: Իրավիճակիայսպիսի փոփոխությունը խրախուսումէ տնտեսվարմաննոր ձներ ե մեթոդներփնտրելուակսիվությունը: Ընդ որում, խոսքը վերաբերում է ոչ թե ինչ-որ բոլորովիննոր ն համաշխարհային պրակտիկայումանհայտ ձների ու մեթույների,այլ զաիզացած երկըներումմասնավոր սեփականությանհիման վրա ձեավորված տնտեսվարմանձներինճու մեթոդներին.որոնք արդյունավետ կարող են ճերդըվել Վրաստաճում ն Հայաստանում, համապատասխամելովճրանց ազգային շահերին: Մասնավորապես.տնտեսվարման այդպիսի եղանակ են հանդիսանում գյուղատնտեսական(ֆերմերային) կոոպերատիվճերը:Կոռպերացիան(լատիներեն բառ է, նշանակում է համագործակցություն)համատեղ տնտեսություն վարելու փոքը սեփւսկանատերերի(տվյալ լեպքում հողատերերի) կամավոր միավորումէ: Առօրյա իմաստով,դա ընդհանուրաշխատանք|լատարելու միջոցով առավել շահույթ սւռանալու նպատակովսեփականատիրոջ սրոշակի գործառույթների(իրավունքների)զիջում է: Ըստ էության, դա սեփակամճատիրոջ (հդղատիրոջ) աշխատանքիկազմակերպմանայնպիսի ձն է, որտեղ մարդկանց տարբել, թվաքանակ ունեցող խմբեր համատեղ մասճակցումեն աշխատանքի միննույն կամ տարբեր, միմյանց հետ առնչվող պրոցեսներին:Այս իմաստով չպետք է շփոթել կոոպերատիվներըկոլտնտեսություններիհետ, դրանք իրարից սկզբունքորենտարբերվումեն:Կոլեկտիվացմանտարիներին ՍովետականՄիության քաղաքականղեկավարությունը, գյոսլացիճերին շփոթեցճելու ճպատակով, կոլխոկոլտճտեսությունները հայտարարեց կոոպերատիվիզարգացման բարձրագույնձե: Այս կեղծ լոզունգն ինչպես Ռուսաստանում, այնպես էլ Հայաստանում,գյուլացիները չընդունեցին:Ահա թե ինչու իշխանություններըստիպված էիճ կոլեկտիվացումճիրականացնելուտոպիականձնով: 1927թ. Հայաստանում գրանցված էր ընդամենը 12 կոլտնտեսությունայն դեպքում.երբ գյուլական 160 րազար տնտեսությունների 38 ընդգրկվածէր գյոսլատնտեսաառկոսը կան կռոպերատիվներում:Վրաստանում գրանցված էր 97 կոլտնտեսութէին գյույուն, երբ գյուղական տնտեսությունների գրեթե կեսը ընդգրկված ղատնտեսականկոոպերատիվճերում: Հայաստանում նե Վրաստանում անկախ պետականությանստեղծման առաջին տարում սկսվեց գյոսատնտեսական օբյեկտների սեփակամճաշնորհման գործընթացը: Հիտազա տարիներինայն ընդգրկեցէկոնոմիկայի մյուս բնագավառները:Տնտեսական ամբողջ համակարգի վերակառուցու|

Ս

մը. միասին վերցրած. ընթանում էր կառավարմսն ժուլովրդավարական սկզբունքիհամաձայն. խորանում ն զարգանում էին շուկայական հարաբե-

'

'

.

:

|

՝

|

Այնուսմենայնիվ, ինչպես Հայաստամճի. այնպես էլ Վրասրությունները: տանի տնտեսությումներում հայտնվեցին երկարատնեանտեսական ճգնաժամի մեջ: Արդյունաբերությանն դրա հետ կապված այլ բնագավառների արտադրակւսնհամակարգերի փտումը աղքատություն ստեղծեց ոչ միայն թւսղաքի ազգաբնակչության հսկայական մի զանգվածի համար. այլե իր սեփականաշնորհվածհողերով աղքատության մեջ ընդգրկվեց գյուղական բնակչության հսկայականզանգվածը: Փոքը սեփականատերերի (հողատերերի) աշխատանքային պատմական փորձը ցույց է տալիս, որ կոոպերատիվներիստեղծումըմիշտ էլ հանդիսացելէ աղքատությունիցդուրս գալու գլխավոր պայմաններիցմեկը: Լ:յս ճանապարհով են անցել աշխարհի բազմաթիվ քրիստոնյա ազգեր (հատկապեսֆրանսիացիները,հոլանդացիները, գերմանացիները. շվեդները,դաճիացիները, նորվեգացիները):Մեր կարծիքով, առաջնահերթնշանակություն է ստանում ն լուրջ քննարկման հարց կդառնաՀայաստանի ն Վրաստանի գյոսլացիական տնտեսությունների(սեփականատերերի) կռոռպերաոր ղա միակ ուղին է արտադրող գյուղացի սեփականատիրոջ ցումը. քանի ապրանքայնությունն ավելացճելուհամար: Գյուղական տնտեսությունների կոռպերացիանկստեղծի ճոր աշխատատեղեր,քանիոր, նրա զարգացմանը զուգընթաց, կստեղծվեն վարկային, տնայնագործական, շինարարական. առետրական ն այլ կոոպերատիվներ. սրոնց ստեղծման ու առաջացման հիմքը հանդիսաճումեն գյուղական կոուվերատիվճները: Այս բոլորից հետո հարց է առաջանում՝ արդյոք Հայաստաճում ն Վրաստանում տեղի կունենա`կոոպերացիայի ճոր վերածճունդ: Այո, աճպայման, քանի որ չի կարելի պատկերացնելտնտեսության նորմալ զարգացումը, երբ մի ամբուլջ կտրվածքում գոյություն ունի դատարկություն (վակուում): Կոոպերացիայի կազմակերպումըե զարգացումը տեղի չի ունենաս որպես ի լրումն այժմյան գործող ձեռնարկությունների,ինչպես ճան սպառողական տեսքով, որոնքարվենեղելեն, անցել ու գնացել՝ չթողճելով կոռպերացիայի ոչ մի դրական հետք: Կռոպերատիվճների ճոր վերածննդի գործընթացումկարեոր է նան առավելագույն ձեռովհաշվի առնել արտերկրներիղրական փորձը. հայ ե վրաց ն ժողովրդիազգային բնավորությունը.սովորույթննրը ներկա տնտեսության առանձնահատկությունները,ն երկրորդ վերծ մնալ նախկին սովետական կարգերիկողմից կոոպերատիվների կազմակերպման ն գսրծունեության

հանրահայտ սկզբունքներիսխալներից: Սույն աշխատանքըգրված է հենց այս երկու սկզբունքային խնդիրների տսրանջատմաննպատակով:

Այս աշխատությունում հանգամանորենլուսաբանում ենք կոոպերացիայի շարժմանայն հիմնախնդիրները,որոնք, մեր կարծիքով, կնւվաստեն գյուղացիներիմոտ հաղթահարելու սովետականտիպի կոռպերատիվներից մնացած վախի զգացումը: Հայ ն վրացի գյուղացին արդեն շուրջ 15 տարի հանղիսանում է հողատեր. սակայն լուրջ փորձ չի կատարվել մշակելու ն միտքը: Հայաստանին կազմակերպման բացահայտելուկոռպերատիվների Վրաստանիտնտեսագիտականմիտքը, չկարողանալով ազատվել կոոպերատիվներիհասկացության բոլշնիկյան սկզբունքներից, փորձ չկատարեց

կազմակերպման գյուղացիներիշրջանում ամրապճդելու կռռոպերատիվների ժամանակակիցգաղափարը: Այժմ, երբ կառավարմանբոլոր մակարդակներում. սկսած գյուղացիներից. վերջացրած իշխանավորներով,ճանահապարհ են փնտրում գյուղատնտեսությունըճգնաժամից դուրս բերելու է հայտարարելու կոոպերացումը գյուղատնտեսության մար, ժամանակն ազգային քաղաթականություն,որը հնարավորություն կտա հայ ն վրացի ու գործարարականընդունաժողովրդի ինտելեկտը. կազմակերպչական ն կությունները, նյութական ֆինանսականռեսուրսներըլիովին ներգրավելու այս

հիմնախնդիրըլուծելու համար:

/ ԿՈՈՊԵՐԱՑԻԱՅԻ

ՀԱՍԱՌՈՏ

ՀԱՍԿՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

ՀԱՄԱԼԻՐԻ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Կոոպերատիվայինգործունեւսւթյանեղանակը, որ ծնունդ առավ 19-րդ դարի կեսերին` կապիտալիստականաւվրանքային հարաբերությունների զարգացմանշարժառիթով,դրանց համընթացզարգանալուլ|ամրապնդվել ն որոշակիորեն իր տեղն է գրավել շուկայական հարաբերություններիբազմահարկ կառուցվածքում: Ապրանքային հարաբերություններըդեռես իրենց ծագման նախնական փուլում թափանցեցինհասարակականկյանքի բոլոր ոլորտները. մասնավորապես`գյուղատնտեսություն,առնտուր, արհեստաեղանակի կազմակերպմանը ն գործություն, խթանելով կռոոռպերատիվային

զարգացմանը:

19-րդ դարի երկրորդ կեսին արնեմտյւսնԵվրոպայի գրեթե բոլոր երկրներում լայն տարածում գտան գյուղատնտեսականառնտրական,արհեստագործական, սպառողական կոռպերատիվները:Ներկայումս կոոպերատիվ գործունեության ձնը կազմում է աշխարհի շատ երկըներիէկոնոմիկայի խոշոր սեկտորներիցմեկը: Գործում են տարաբնույթ շուրջ 700 հազար կոռպերատիվ կազմակերպություններ,որոնց անդամակցումէ ավելի քան 700 միլիոն մարդ (մոտավորապեսերկրագնդի բնակչության 12 տոկոսը): Եթե հաշվի առնենք, որ յուրաքանչյուր կոռպերատիվիանդամիընտանիքը բաղկացած է միջինը 3 կամ 4 անդամից, ապա կարելի է եզրակացնել, որ երկրագնդի բնակչության ավելի քան մեկ երրորդնայս կամ այն չափով օգտվում է կռռպերատիվձեռնարկություններիտնտեսականգործունեությունից: Կոռպերատիվ գործունեությանեղանակն աշխարհի մասշտաբով ունի միավորող կենտրոն` հանձինս կոռպերատիվային միջազգային ալյանսի: Այն հիմնադրվելէ 1895 թվականին ն գործում է Լոնդոնում: Աշխարհի բոլոր երկրներումկոռպերատիվգործունեության եղանակը,հատկապես իննսուճական թվականներից սկսած, խորանում ու զարգանում է այսպես. եթե 1997թ. ալյանսը միավորում էր 65 երկրների ազգային կռոպերատիվ միություններ, որտեղ ընդգրկված էին 530 միլիոն անդամ, ւսպա 1989թ. երկրների թիվը հասավ արդեն 76-ի՝ 625,6 միլիոն անդամներով: Եվրոպայի տնտեսական ընկերակցության երկրներում, աշխարհի այլ աշխարհամասերիհամեմատությամբ,կոոպերացմանմակւսրդակը ճնշանակալիորենբարձը է: Ընկերակցության երկրների կոռպերատիվներում որպես

անդամներընդգիկված է նրանցինքնագործ ազգաբնակչության46 տոկոսը, մասնավորապես՝Ֆինլանղիայում. Շվեդիայում ն Նորվեգիայում կոոպերատիվի աճդամներ են ինքնագործ ազգաբնակչության 50 տոկոսը: Համեմատությանհամար նշենք, որ ԱՄՆ-ում ն Ճապոնիայում, որտեղ կոռպերատիվ գործունեությանձեր լայն տարածում ունի. կոռպերատիվներումորպես անղամներ. ընդգրկված է ւսյդ երկրների ինքնազործ ազգաբնակչության մոտ

տոկոսը:

Կոոպերատիվների տնտեսական գործունեության մասին մոտավոր է տալիս համախառն ազգային արդյունքի ստեղծման բնապատկերացում գավառումնրանց մասնակցությանչափը, որի մեծությունն, ըստ առանձին տատամվումէ 7-14 տոկոսի սահմաներկրների, տարբեր է ն ռիմնասկանում ճերում: Բազմաթիվ երկրների կոուվերատիվ կազմակերպություններիհամալիրում գերակշիռ դիրք են գրավում գյուղատնտեսական կոոպերատիվճերը, որոնց գործունեությանշրջանառության ծավալը կազմում է բոլոր տեսակի կոոպերատիվներիգործունեության շրջանառության ընդհամճուրծավալի շուրջ կեսը: Բազմանում են վարկային, սպառողական.վաճառքի, մատակարարման, արհեստագործական.բազմաբնույթ են ապահովագրական կոռպերատիվները,որտեղ ընդգրկվածանղամներիթիվը միասին վերցրած, կազմում է բոլոր տեսակի կոռպերատիվներում ընդգրկված անդամների ըճդհանուրթվի կեսից ավելին: Հոլանդիայի, Իռլանդիայի, Ֆրանսիայի. Գերմանիայի, Ճապոնիայի գյուղական տնտեսություններնավանդաբար համատարած կերպով ընդգրկված են գյուղատնտեսականկոոպերատիվներում:Անգլիայում ե ԱՄնում կոոպերատիվ գործունեությանձեն ընդհանրապես, այդ թվում նւսն գյուղական տնտեսությունների կոռպերատիվները, համեմատաբար ունեն ցածր ցուցանիշ ն դա այն պատճառով, որ այդ երկրներըդեռ անցյալ դարի սկզբից հիմնականում ընթանում են խոշոր ֆերմերականտնտեսություններ ստեղծելու ուղիով ն գյոսղլականտնտեսություններիմիայն 25-30 տոկոսն է Այսպիսով, ինդուստընդգըկլվածգյուղատճտեսականկոռպերատի,.լներում: րիալ զարգացած երկրներում գյոսլական տնտեսությունների կոոպերատիվներն ամենատարածվածզանգվածային (միակ) տնտեսական կազմակերպություններն են, որոնք ներկայացնում են հողի սճփականատերերի (ֆերմերճերի)տնտեսականշահերը: Շվեդիայի, Դանիայի. Նորվեգիայի ն Ֆինլանդիայի գյոսլատնտեսության արտադրանքի վաճառքը գերազանցապես իրականացնումեն կոռպերատիվները: Միաժամանակ, կոռպերատիվներըհիմնականում բաւլվլարարում են գյուղատնտեսության համար անհրաժեշտ արտադրությանմիջոց8

մերի պահանջաիկը: Հատկանշական է. որ այս երկրների գյոպական տնտեսություններիկոոպերատիվներինպատկանող ձեռճարկություններում արտաղրվումէ երկրի սննդարդյունաբերությանարտադրության կեսը: Իմիջիայլոց. նշենք, որ այս երկրների գյոսլական տնտեսությունների կոռպերւստիվներիգործունեության փորձն ուսանելի է Հայաստանի Հանրապետությանհամար: Գյուղական կոուվերատիվների այսպիսի կայուն դիրքը. որ նրանք գրավում են արղյունաբերական զարգացած երկրների տճւդեսության կառուցվածքում. հնարավորություն է տալիս ընդլայնելու իրենց գործունեությունը գյուղատնտեսության արտաղրանքի մթերման. վերամշակման բնագավառում, բազմաբնույթգործունեություն ծավալել մանրածախ. մեծածախ, արտաքին առետրի, ինչպես ճան արտադրության նյութատեխնիկական.ֆիճանսական ն այլ ծառայություններիմատուցմանաշխասւանքներում: Շատ երկրներում, որտեղ գյուղական տնտեսությունների կռոպերատիվները վճռական նշանակություն ունեն էկոնոմիկայում. կոռպերատիվների միություններն իրենց վրա են վերցնում սեփականատեր գյուղացիների (ֆերմերների) իրավունքների պաշտպանության խնդիրը: Միաժամանակ, պետությունն իր հերթին կոռպերաւոիվներիմիություններիվրա է դնում գյուղատնտեսության բնագավառի կարգավորման որոշակի ֆունկցիաների իրականացումը(հիմնալլանում գյուղատնտեսականարտաղրանքի գների նշանակման. գյուղատնտեսության առանձին ճյուղերի զարգացման նպաստների,վարկերի տրամադրման, ինչպես ճան գյուղատնտեսական սննդամթերքների որակիհսկման բնագավառներում): Անհրաժեշտէ նշել. որ ինչպես կողպերատիվներիմիջազգայինալյանսի, այնպես էլ ազգային կոռպերատիվ միությունների վիճակագրությունը բավական մոտավորն ամենայն ընդհանուրգծերով է արտահայտումշատ շարժուն տնտեսականկառուցվածքը ն անդամությւսնկազմը: Այնուամենայնիվ.կուպերատիվներիմիջազգայինալյանսի 1989թ.տվյալներով.գյուղատճտեսականկոոպերատիվներիկողքին բազմաթիվերկրներիէկոնոմիկայի սելլտորումվճռական նշանակությունունեն ճան վարկային ն սպառողական կոռպերաւոիվները: 1988թ. տվյալներով աշխալհում գործում էին 65,2 հազար սպառողական կոոպերատիվներ.որոնք միավորում էին 142.2 միլիոն անդամճեր,համապատասխանաբար,180.4 դազար վարկային կոոպերւստիվներում միավորվում էին 170 միլիոն անդամներ: Մովորաբարարտերկրճերից շատերում սպառողական կոոսլերատիվներիշարքին են դասվում նան բժշկական սպասարկման, զբոսաշրջության. մարզական,բնակշահագործման բնագավառներում գործող կոռպերատիվները: 1989թ.

մեծ ջանքեր ւվետք է գործադրեն նոր համակարգում ճաիրենց բնական տեսքը ձեռք բերելու համար: խանշված Զանգվածային արտադրության անընդհատզարգացման կողքին շարունակում են իրենց գոյությունը պահպանել արտադրական կոռպերատիվները: Արտադրությանբնագավառում կոոպերացիան բնորոշվում է իբրն ճախ՝ արտադրողների,ապա` վերամշակուների կոռպերացիա ն վերջապես արտադրական կոոպերացիա՝ բառի բուն իձաստով: Դրանցից առաջնային են անդիսանում սպասարկմանն ծառայությունների համար կազմակերպված ընկերությունները:Վերամշակող են կոչվում, օրինակ, աճասնապահական, գինեգործականկոռպերատիվները: Եթե խոսքը վերաբերում է բուն արտադրականկոռպերատիվներին, ապա դրանք իրենց մեջ ընդգրկում են կոշկեղենի, կահույքագործության, հացաթխման,, բանջարաբուծության ն այլ նմանատիպ մյուս կոռպերա-

ճերում ճրլանք

տվյալներով, աշխարհում գործում էին այդ կարգի 93,7 հազար կոոպերատիվներ. որոնց անդամակցում էր 46 միլիոն մարդ: Այս կարգի սպառողակլան կռոպերատիվներն ունեն զարգացման միտում: Իմիջիայլոց, ճշենք. որ Երեան քաղաքում ներկա ժամանալկաշըջանում լայն զարգացում են գտնում բնակշահագործման կոռպերատիվճերը`հանձին բնակարանների սեփականատերերի հդամատիրությունների,որոնց մասին մանրամասն կխոսվի աշխատության հետագա շարադրանքում: Ըստ էության, բազման 133.6 միլիոն (47.5 հազար կոռպերատիվճներ բնույթ կոռոպերատիվներից են շատերը նույնպես անդամներ) իրականացնում սպառողականկամ վարկային կոռպերատիվճնճերի, երբեմն նույնիսկ գյուղական տնտեսությունների

ֆունկցիաներ:

60-ական թվականներիցճոր տեսակի սպառուղւսկանկռոպերատիվների առաջացման Լ զարգացման կողթին նկատվում էր ավանդական սպառողական կոոպերատիվների առնտրական գործունեության անկման միտում: Բազմաթիվ երկրների մանրածախառնտրի մեջ սկսում է ճվազել սպառողակաճ կոոպերացիայի տեսակարար կշիռը: Այս իրավիճակը բացատրվում է նըւսնով, որ մի կողմից գյուղատնտեսական,վարկային. վաճառահանմանմատակարարմանն այլ բազմաբնույթ կողպերատիվճերնզբաղվելով մանրածախ առնտիով ընդլայնում են իրենց գործունեության շրջանակճերը՝ ներառելով ավանդական սպառողականկոռպերացիայի մանրածախառնետրի վաճառահանման շուկաները, մյուս կողմից` գերիշխող խոշոր առնտրակւսն ֆիրմաներն, արագորեն ճերթափանցելովսպառողական կոոպերացիայի շղ զե ն ճ մ լայնորեն կիրառե մաճառահանման շուկա. զեղչով ապրանքավաճառումը լու ճանապարհով ընդլայնում են իրենց շուկայի շրջանակները: Սակայն առանձին երկրներում (օրինակ`Ֆինլանդիայում) սպառողականկռոուվերացիան մանրածախ առնետրիապրանքաշրջանառության բնագավառում շարունակում է պահպանելվճռական նշանակությունը: Սպառողական կռո« Խ ը փլուզումից հետո, պերացիան («Ցեն հրդային Միության ե խ պետություններում կորցնելով լիակատար խնամակալությունը. է խոր ճգնաժամայինվիճակում: Անկախություն ստւսցած երկրնեգտնվում այդ թվում` Հայաստանում, սպառողական կոոպերացիայի ընկերութբում, յունները, ինչպես ցույց կտրվի այս աշխատության հետագա շարադրանքում, ժամանակին կորցրել էին իրենց բնական էությունը ն զբաղված էին գյուլի պետական առնտրով: Շուկայական հարաբերություններիզարգւացման պայմանճնելոււմ, հատկապեսհարակից (գյոսղատճտեսական.,վարկային, բազմաբնույթ արհեստագործական ն այլն) բացակայության ւլվայման-

տիվները:

Կոոպերատիվներիհամակարգը որպես տվյալ երկրի տնտեսական համալիրի բաղկացուցիչ մաս, գտնվում է անընդհատ զարգացման ն փոխկապակցված փոփոխությունների մեջ. մեկ տեսակի կռոպերատիվներ ներարկվում են այլ խումբ կոոպերատիվներիֆունկցիաներով, ն այդ շարժման մեջ համատարած ներգրավվումեն համակարգի բոլոր կոոպերատիվները: Պրակտիկան ցույց է տալիս, որ ժողովիդավարությանպայմաններում կոոպերատիվներըհսկայական չափով ազդում են շուկայական հարաբեկա զարգացման, աշխատավորների կենսամակարդակի բարձ,

-

չ

-

ի

`

Հ

որի

անկախ Աաաաոի

։

:

բոցոա

արվոն ա:

Ժամանակին կռոպերատիվներիկազմակերպումը ն գործունեությունը լուրջ ուշադրության արժանացան խոշոր տնտեսագետներիկողմից: Իրենց նրանք լրջորեն քննարկեցինկոոպերատիվգործուհետազոտություններում մշակեցին ընդհանուր սկզբունքնեությանձեի առանձճնահատկությունները, ճեր ն դրանով իսկ նպաստեցինդրանց հետագա տարածմանն ու զարգացմանը: Եվրոպականշատ երկրներում կոոպերատիվներիկազմակերպումըն գործունեությունը աստիճանաբար դրվեց որոշակի հարթության վրա: Դա նշանակումէ, որ կռռպերատիվի գործունեությունը տեղի է ունենում կոնկրետ սկզբունքներիկիրառման հիման վրա, որպիսիք այդ գործընթացիվրա ազդում են փոխհամագործակցված մեխանիզմների ն լծակների օգնությամբ: ԿոոպերատիվներիկազմակերպմանԼգործունեության սկզբունքները ստեղծվեցինպրակտիկայի ն տեսության համալրման ճանապարհով: Այս է պատճառը, որ 19-րդդարի վերջին ն 20-րդ դաիի սկզբին կռռպերատիվների մասինհրապարակվեցինհարյուրավոր գրքեր, լույս տեսան բազմաթիվ ամ1

սագրել:: Կողպերացիայի տեսության հարցերով զբաղվող գիտնականների քանակը մեծանում էր ն ակնհայտ ազդեցություն թողեց կռոպերացիայի (արգացման վրւս 20-րդ դարի առաջին կեսերին: Այստեղ հիշատակենք նրանցից միայն դասականներին,որոնց անունը համաշխարհային ճանաՀոբերտը. Է. Նիչում գտավ: Դրանք են՝ Շ. Ժիդը, Օ. Ֆոբրին, Վ. Քինգը, Հ. Ֆ. Լ. Շուլցե-Դելիլը, Ռաֆֆեյզենը: Կոոպերացիայիգիտութլը. Բլանը. յան այս դասական ճերկայացուցիչներիալյանսում յուռղահատուկտեղ է գրավումմեր հայրենակից Վ. Թոթոմյանցը: Կոուվերացիայի տեսաբաններիմեծ մասը գտնում էր, որ կռռպերացիայի, հատկապես գյուղատնտեսական կոռպերատիվներիգիտական մշակումներն այնքան է անհրաժեշտ գյուղացի սեփականատերերին,որքան ագրոնոմիկական գիտությունը: Այս պատճառովնրանք առաջին պլան էին մղում գյուղացի սեփականատիրոջ (հողատիրոջ) կրթական մակարդակի բարձրացման խնդիրը. դրա հիման վրա` կոռպերատիվ գործունեության եղանակի ն սկզբունքներիամենուրեքներդրումը: Ելնելով այս դիրքորոշումներից,լոռպերացիայիդասականգիտնականհանները, այդ թվում ն Վ. Թոթոմյանցը, գտնում են, որ կդռպերատիվները են ն առաջավոր դիսանում արտադիությաճ աշխատանքի կազմակերպման ձներից մեկը: Կոոպերատիվների կազմակերպումը ոչ այնքան նպատակ է, որքան մարդկանցընդունակություններիկատարելագործմանմիջոց, ն հավաքականության, բարեկեցությանաղբյուր: Կոուվերացիայի նպատակը,իր աշխատանքներից մեկում նշում է Վ. Թոթոմյանցը, ոչ թե առավել շահույթի կորզումն է, այլ ապրանքի արդարացի գնի ռաստատումը, գների կարգավորմանն ու սահմանմանըճպաստելը:Այդ առիթով նա բերում է Շմիդի բնոՎ.

ըոշումը՝ տրված արդարացիգնի հաստատմանը: Այս կապակցությամբ պարզ է դառնում այն, որ կոոպերատիվները սկզբնական շրջանում տիրապետու դարձան առնտրիբնագավառում,այնուհետն՝ գյուղերում: Սպառողականն գյուղական տնտեսությունների կոոպերացիայի տեսաբաններէին ռամարվում այն կազմակերպությունները, որոնք նպատակունեին հակակշռի ենթարկելն մանավանդնվազեցնել կամ չեզոռացնել ապրանք արտադրողների ե սպառողների շահագործումն

Կոռպերացիաւյիդասական տեսաբաններըիրենց ւսշխատություններում

բացի կոուվերատիվների կազմակերպական. մեթոդական ն գործնական խնդիրներըքննարկելուց. լուրջ հետազոտականաշխատանքներ են կաւտա-

րել կոոպերատիվներիվերահսկող տեսությունը որպես ինքնուրույն գիտահամար: Նրւսնք գտնում էին. որ կոռպերական ուղղություն ձեասկերպելու է ցիայիտեսությունըգիտություն ոչ միայն տնտեսության, այլ նան բարոյականության մասին, որ կոոպերացիանզերծ է այմ թերություններից.որոնք գոյություն ունեն հասարակական ն տնտեսական կյանքում: Եթե արտադրության ն ծառայությունների մյուս ոլորտներումմարդիկհաճախ պայքարում են միմյանց դեմ. ապա կողպերատիվներիներսում ճրանք հանդուրժում են ամեն տեսակ համոզմունքներու դավանանքներ.պետականքաղաքականությանվերաբերյալ ամենաբազմազանտեսակետներ: Դասական գիտնականներիկարծիքով. կոոպերացիանկոչված է միավորելու տարբեր փայ ունեցող խավերին մի ընդհաճուր շահով. փոքրըսեփականատիրոջը (հողատերին) հնարավորություն տալու սեփական աշխատւսնքի միջոցով ցանկալի չափով մեծացնել իր եկամուտը`կոռպերատիվիընդհանուրեկամուտը ավելացնելու ճանապարհով: Կոռպերացիայի դասական տեսաբաններըկռռպերատիվների առավետություններիցառանձնացնում են ճան կամավոր մասնակցության(ազատ անդամակցելու,անդամակցությունիցանարգելդուրս գալու) հանգամանքը. անհատական շահերի զուգակցումը, ինքնավարությունը,նյութական շահագրգռվածությանն սոցիալական արդարության գործոնը, դեմոկրատական հիմունքներովգործերի կառավարմանըտվյալ կառույցի բոլոր անդամեն պետաների անմիջականմասնակցությունըն այլն: Նրանք բւսացառում կան ն այլ մարմինների կողմից կոոպերատիվներիգործունեության մեջ որնէ միջամտություն:

գտնում են. ռր կռոպերատիվԿոռպերացիայիդասական տեսաբանները ներիգործունեությունըհանդիսանումէ շուկայական հարաբերությունների զարգացմանարդյունք ն կարող է գոյատնել միայն այդ պայմաններում:Այս դրույթը. որի ամենաեռանդուն կողմնակիցներիցմեկը Վ. Թոթոմյանցն էր, խորհրդային կարգերի պայմաններումիր ապացույցը գտավ: 1930 թվակաճին Սովետներիերկրումդադարեցինգործել գյուղատնտեսականն այրհեստագործական կոռպերատիվները, լիովին ձնափոխվեցին սպառողական

Աա էրն Արան վաճույն արեան նրանը կոոաերատիվների առնտրական

միջնորդների

կողմից: Նպաստավոր

վարկերից օգտվելու

լա-

կազմակերպումը:Այս պատճառով բնակչությանը կոչ էին անում ստեղծելու կողպերատիվճներ, որոնք արտադրողներինն սպառողներինկձերբազատեն ն առնտրական փոխատվական(բանկային) կապիտալիշահագործումից:

ն դարձան գյուղական պետական առնտրի տեղական կոոպերատիվները կառույցներ: 1986-1989թթ.փորձը՝ վերածնել կռուվերատիվներըհամայնա-

կան սեփականության պայմաններում. ակնհայտորենձախողվեց:

Կոոպերատիվների կազմակերպման ն գործունեության քնագավառում իր 100-ամյա գործունեության փորձով հարստացած է կոոպերատիվային միջազգային ալյանսը. որի օգնությամբ տեղի է ունենում ոչ միայն կոռպերատիվներին վերաբերող տեղեկատվության տարածում մի երկրից մյուսը, այլ նան անհրաժեշտության դեպքում իրականացվում է գործնական օգճություն առանձին երկրների կոոպերատիվների միություններին: Տեղեկատվության ազատ հոսքին երկրից երկիր սնուցում է կոռպերատիվների գործունեության վերաբերյալ գրականության հրապարակումը:Դժվար է գտնել մեկ այլ ուրբնագավառ, որի վերաբերյալ մեր դարաշրջանում հրապարակվեին նմաճ ծավալի գրակաճություն (մենագրություններ,ամսագրեր, օրագինֆորմացիա): րեր ն

այլկարգի

2. ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐԻ

ՍՈՑԻԱԼ-ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՌԱՋԱՑՄԱՆ

ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐԸ

Գյուղացի մանը հուլւստերերի գերիշխանության պայմաններում հուղաամբողջ մթերքը սեփականատիտիրոջ կողմից այդ հոդի վրա ւսարտադրած րականկարգերի ժամանակ պատկանելէ հողատիրոջը ն չի բաժանվել ռենտայի, շահույթի ն աշխատավարձի: Մնացած բոլոր հնարավոր տարբերակճերում, վերը նշվածի կողքին, հասարակության այս երկու իրադրություննեդեմ առ դեմ կանգնում են որպես երկու որ Մեկն իրենից ներկայացնում է վարձու աշխատանքի օգտագործման տարբերակ (խոշոր ֆերմերական տնտեսության գործունեության պայմաններում), իսկ մյուսը՝ (գյուղացի մանը հողատիրոջ գործունեության պայմաններում) ինքազատության: նուրույն ապրելու անսահման 19-րդ դարի կեսերին Եվրոպայի մայրցամաքում ֆեռդալական կարգերի փլուզմանը զուգընթաց գյուղերում լայմ տարածում գտան գյուլացի մանը հռղատերերը, որոնք աստիճանաբար ն հաստատակամ գյուղատնտեսության ոլորտում գրավեցին գերակշիռ դիրք: Միաժամանակ Անգլիայում ն ԱՄՆ-ում արագորեն ձնավորվում էին խոշոր ֆերմերային տճնտեսությունճեր, քանի որ դրանց զարգացմանհամար այդ երկրներում առկա էր մեծ չափերի հասնող վարձու աշխատուժ: Մայր ցամաքի շատ տնտեսագետներ արտադրականհարաբերությունները հետազոտելիս պնդում էին, որ գյուղացի մանը հողատերի ձնավորման ուղիով գյուղատնտեսության զարգացումը միակ ճիշտ ն հաճռրահայտճանաւվարհն է: Միաժամանակ մայրցամաքի մի այլ խումբ տնտեսագետներ համաձայն չէին այս կարծիքին: Մայրցամաքիհեղինակները բավակաճաչափ ւվատկերացում չունեին խոշոր կապիտալի օգնությամբ հողագործության իրականացման ւսնգլիական ձեի մասին: Բացի այդ, անգլիական հեղինակների զգալի մասը լիարժեք պատկերացումչուներ մայրցամաքի գյուղացի մանը սեփականատիրոջ սոցիալականվիճակի ն ապրելակերպի մասին: Այս պատճառով, Անգլիայում ն հեղիճակնճիրիմի մասը ապացուցում էր ֆերմերային խոմայրցամաքում շոր հողօգտագործման նկատմամբ գյուղացի հողատիրոջ աշխատանքի բարձը արտադրողակամությանհիման վրա գյուղատնտեսության վարման այդ եղանակի առավելությունները. իսկ մյուս մասը` նույն հաջողությամբ ցույց են տալիս խոշոր ֆերմերային հողագործության առավելությունները

Աաաա

իրար

գյոսլացի մանը հողատիրոջ գործունեության նկատմամբ: Անգլիացի խոշոր տնտեսագետ Ժ. Միլն իր «Քաղաքաւոնտեսությանսկզբունքները» գրքում տնտեսագետների այս բանավեճն անվանեց քաղաքատնտեսության ամենախճճված ու վիճելի հալներից մեկը: Չնայած Անգլիայում խոշոր ֆերմերային տնտեսությունների առավելությունների մասին լայն տարածում գտած կարծիքին. Միլն աւյացուցում էր, որ գյուղացի մանը հողատիրոջ աշխատանքը բարձր արտադրողական կլինի. եբե ճրա գործունեության որոշակի ֆունկցիաներնիրականացվենկոոպերացմանսկզբունքով: Ժ. Միլը իր «Քաղաքատնտեսությանսկզբունքները» գրքում նշում է. որ շվեյցարական խոշոր գիտնականՍիսմոնդիի, ինչպես ճան Անգլիայի, Գերմանիայի. Նորվեգիայի ն Եվրոպայի այլ երկրներիտնտեսագետների ե հեղինակների հետազոտություններիցկատարած մեջբերումներըբավականին հետաքրքրություն են ներկայացնումհանրապետության գյուղացի հողատիրոջ համար: Ահա այսպես է նկարագրում Սիսմոնդին շվեյցարական մանը հողատիրոջ տնտեսականն սոցիալական վիճակը. նա գտճում է, որ գյուղացի հողատիրոջ բախտավոր լինելու վերաբերյալ դատողություններ կատարելու հւսմար հարկավոր է մւսնրամասն քննարկել ն ուսումնասիրել ճրա դրությունը Շվեյցարիայում: Հատկապես, նրա օրինակով. ասում է ճա, մենք կտեղեկանճանը.որ եթե գյուլատնտեսությամբ զբաղվեն այն մարդիկ. որոնք օգտվում են նրա պտուղներից.ապա նրանք ընդունակությունձեռք կբերեն ապահովելու բազմաքանակբնակչության ապրելակերպը. կիմանանք ճան, գյուղացու բարձըրանկախ բնավորության մասին: Անհնար է առանց հիացմունքի դիտել գյուղացիներիկողմից կերտված տները, որոնք այնքան լայճածավալ են ն շրջապատված բարեկարգ այզիներով: Այդ տների ներսում լայնարձակ միջանցքներըբաժանում են բազմանդամընտանիքի անդամճերի սենյակները, յուրաքանչյուր սենյակում դրված է միայն մեկ մահճակալ՝ ծածկված սպիտակ ծածկաշորուվլ.շուրջը դասավորված է լավ վիճակում պահպանված կահույքը, հանդերձապահարանմները լիքն են սպիտակեղենով. կաթնատունըընդարձակ է. լավ օդափոխված ն մաքրությունից փայլում է. այդ ճույն տանիքի տակ ւվահվում է հացահատիկ.արԼածաղիկ, պանրի ն փայտի պահուստը. կովանոցներում կանգնած են Եվրոպայում ամենաընտիրանասունները.պարտեզումաճում են վարդեր, տղամարդիկն կանայք հագնված են տաք ն խնամբով, ընդ որում կանայք հպարտությամբ կրում են իրենց ավանդական հագուստը. բոլորի դեմքերի վրա փայլում է առողջության ն ուժի կնիքը: Թող բոլոր երկրները գովաբանենհարստությունը. «Շվեյցարացիները.-ընդգծում է Սիսմոնդին.- հպարտությամբկարող են ի ցույց դնել իրենց գյուղացիներին»: ի

այն բոլոր ամենից ամենից լավ է ուսումնասիրել իր գոր-

Սիսմոնդու կարծիքով գյուղացի սեփականատերը միակն հողատերերից.որն ամենից շատ է ստանում հողից, քանի որ

է

նա

ապագայի մասին ն ծը: Բացի դրանից. միայն նա է առավելագույն ուժը, քանի որ նա ընդհանուր գործը բաժանում է օգտագործում մարդկային իր ընտանիքիանդամներիմիջն այն կարգով. որ ոչ ոք երբեք առանց գործի նա է, միաժամաչի մնում: Բոլոր կարգի համար հողն այդ քանակության կակ ոչ մի առատորեն լլերակրում նրանց` ինչպես զբաղմունքչի ստեղծում ն հանդիսանումէ հողի սեփականատերը: Այնուայնտեղ,որտեղ հետն, մեծ գիտնականը զգուշացնում է, որ հարստահարման քաղաքակա-

շատ է մտածում

նպատակահարմարո լ

հողագործներից ամենաերջանիկը պայմաններում բնակիչների այղչափ

հողագործը

Հ

`

`

)

նություն վարող կառավարությունը կարող է ոչնչացնել գյոսլացի հողատիրոջ բարեկեցությունը ն բթացնել նրա ուղեղը, քանի որ հարկերը կարող են խլել դաշտերի լավ մթերքները,պետականաստիճանավորներիամբարտաանդորրը. առաջ բերել գյուղացու հոգու վանությունը` խախտել գյուղացու սառնություն, հուսահատություն: Սիսմոնդիի այս հիմնավոր մտահանգումներըվերաբերում էին 19-րդդաիի առաջին կեսին. երբ կապիտալիստականհարաբերություններընոր էին սկսել զարգանալ: Եվ գոյություն ունեցող իրավիճակը միայն բավարարում էր գյուղական բնակչությանը, այլ ոչ նան օրըստօրե ընդարձակվողշուկայի պահանջներին` ավելացնելու գյուլատնտեսույթան ապրանքային արտադրությունը: Այն ավելացնելու ուրիշ ճանապարհ այդ ժամանակաշրջանում գոյություն չուներ,բացի խոշոր ֆերմերայինտնտեսություններիստեղծումից: Միսմոնդինկանխատեսում էր գյուղացի հողատիրոջ առջն կանգնած վտանգըն իր մտքի ամբողջ ուժով՝ ճանապարհ էր փնտրում: Գյուղացի հոէլ իր փրկությունն ապահովելու համար գտնում էր այդ ճանապարհր ամենուրեք ստեղծելով գյուղատնտեսականկոռպերատիվներ, որոնք ապրանքներիծավամեծացնում էին գյուղատնտեսական նշանակալիորեն լը: Ժ. Միլն ակտիվորեն պաշտպանում էր գյուղական տնտեսությունների գաղափարը: Նրան հաջողվեց հանրաճանաչ գիտնական Սիսմոնդիի օգնությամբ ցույց տալ գյուղացի սեփականատիրոջ սոցիալավիճակը ն ապրելակերպը, իսկ նորվեգացի տնտեսագետ Լեյնդի օգությամբ նան ապացուցել գյուղացի հողատիրոջ խոշիր ֆերմերայինտնտեսությունների համեմատությամբ, ինչպես ճան գյուղական տնտեսությունների կոռպերացման անհրաժեշտությունը:Նորվեամբողջ բնակչու» այդ ժամանակ փոքր հողատեր յան կազմում ունեին ամենամեծ մտահանգումԼեյնդի տեսակարար կշիռը:

ղատերն

կոռպերացման՝

ման

առավելությունները

գիայում Չ

ՄերուժանԱբրահամյան

գյուղացիներն

մերը կոռպերացիայի կազմակերպսանսվերաբերյալ հիմնված էին ոչ միայն

սոցիալ-տնտեսական այլ նան այլ տեՆորվեգիայի վիճակի, մայրյամաքի ղերի ուսումնասիրությունների վրա. որոնք բարձր գնահատվեցին Միլի կողմիլ: Այսպես. Միլը. Լեյնդի խոսթելով. իր գրքում նշում է նրա հետնյալ մեջբմերումը.

ֆերմերներին լ շոր փերմերներին. խոշոր գյուղատնտեսական բնագավառի է. որ գյոսւլատնտեսության արտաապա տնտեսագետներին, ստացվում դրության արտադրության լավագույն գյուղատնտեսության խոշոր ֆերմերների վերացման հետ կազմակերպման կմեռնի են մեկտեղ: անմտություն համարում այն հարցադրումը, որ գյուղատնտեսության լավագույն կազմակերպման մասին կարելի է խոսել առանց խոշոր ֆերմերների առկայության, որոնք հողի մշակումն իրականացնում են որոշակի կապիտալ ներդրումների օգնությամբ: Չորացումը, պարարտացումը. հողի մաքրումը, նպատակահարմարցանքաշրջանառությունը, բարձրարժեք արտադրության միջոցները ն գործիքները. կառավարման (տնտեսվարման) նպատակահարմարհամակարգը կարող են գոյություն ունենալ միայն խոշոր ֆերմաճերում. խոշոր կապիտալին վարձու բամվորների առկայությամբ: Գրքում այս հնչում է շատ լավ. բայլյ եթե մենք գրքերը մի կողմ դճենք ու դիտենք գյուղական մանրըհողատերերի դաշտերը նե նույնանման պայմաններում գտնվող խոշոր ֆիրմաների մշակած լավագույն դաշտերը. ու անկողմնակալ համեմատենք նրանց ձեռք բերած արդյունքները. ապա կգանքայն եզրակացության,որ Եվիոռպայիմայր ցամաքճերում Ջունղից մինչն Կալե ընկած վարելահողերը, որոնբ Անգլիայի ծովափճյա հողերի հետ ունեն միատեսակ որակ, ապահովում են նշանակալիորեն ավելի բարձր բերքատվություն: Ժ. Միլը մանրազնինհետազոտելով գյուղական փոքրը հողատերերի (սեփականատերերի)գործունեությունը, `

Երե թե

լ րենըք

ՏՐ

բնագավառում

եղանակը

Նրանք

տնտեսագետներին այլ հեղինակներիաշխատություններիվերլուծության հիման վրա գալիս է այն եզրակացության,որ միատեսակհողային ն կլիմայական պայմաններում վարելահուլի փոքր կտորներն ապահովումեն ավելի բարձըրարտադրողականություն.այն պատճառով, որ այղ հողակտորները պատկանում են նրանց մշակող հողասեւիականատերերին:Այս հատկանիշը. ընդգծում է Ժ. Միլը. ստիպում է մտածել հրաժարվելու Անգլիայում լայն տարածված այն դոգմայից.որ միայն խոշոր ֆերմաները.որտեղ հուլի մշակումը տարվում է վարձու աշխատանքի ու որոշ կապիտալ ներդրումների միջոցով. ի հայտ է բերում հողի օգտագործմանառավել բարձր արտադրողականությունը ն ապահովում է երկրի բնակչության առավելագույն ապա18

հովումը առաջին անհրաժեշտության մթերքներով (արդյունաբերական հումքով): ապրանըներով

ն

հարմարավետության

հատկաս ես մայի ԱՆ նկարագրում ԻՊ ցամաքում. ԲՈ աշխակոռպերատիվների օգտագործվող Շվեյյարիայում.լայն չափերով ն ւպանրագործության. անասնապահության տանթմերը. մասնավորապես. Գ.Ւ.

-

Միլը

մեծ

ԳՈ

ոգեոլությամբՄէ

լ

:

լ

բնագավառում: հումքի արտադրմանու վերամշակատան գյուղատնտեսական մայրցամաքի փոքր հողատերերը կոոպերացիայի օգնությամբ Եվրոպական

կիրառել փոքը հողակտորների մշակման առաջավոր տեխնոկարողացան ճակնդեղից շաքար ստանալու ամենաբարդ ն ամենա(նույնիսկ լոգիան թանկ տեխնոլոգիան):Գյուղական փոքր տնտեսություններիհիման վրա արդեն 19-րղ դարի երկրորղկեսի սկզբներին ստեղծված կոոպերատիվճներն

ն կանեփով, առատորեն որոնցից օգտվում էր բռչնամիս, շուկա էին մատակարարում ընկոպզ,մրգեր. բնաչության նույնիսկ ամենաաղքատ խավը: Ժ. Միլը. ամփոփելով իր ժամանակաշրջանի տնտեսագետների ն այլ հեղինակների ուսումնասիրությունները.գտնում է, որ փոքր հողատեր (սեփակաճատեր) զյուղացիների աշխատանքի բարձրըարտադրողականության հիմքում ընկած է «սեփականության մոգական ուժը». որն Արթուր Յանգի խոսքերով՝ «Ավազը ոսկու է վերածում»: Նա ասում էր. «Տվեք մարդուն սառած, բոլոր քամիների առջն կանգնածքարափի երաշխավորված տիրապետություն ն ճա այն պարտեզ կդարձնի.տվեք նրան տասը տարով վարձակալության՝ նա պարտեզը կդարձնի անապատ»: Կարծեք այս մարգարեաիմաստով առաջին հերթին վերական խոսքերն"իրենց բազմաբովանդակ բերվում են հենց հայ ժողովրդին. որը քարից հաց ու այլ մթերքներ, ոսկի,

եվրոպականշուկան լրիվ բավարալումէին վուշով

արվեստ ու մշակույթ է քամում: Այտվիսով. 19-րդ դարի տնտեսագետներըն այլ հեղինակները նշանազարգացհարաբերությունների կալի դեր կատարեցինկապիտալիստական ման նախաշեմին խոշոր ֆերմերայինտնտեսությունների: զուստեղծմանը զարկոռպերացիայի գընթաց.Եվրոպայի մայրցամաքումփոքր հողատերի գացման բնագավառում: Այս պատճառով. գյուլական տնտեսությունների հայրենիքը ե օրրանը հանղիսանում է Եվրոպա մայրցակռոպերատիվնճերի

մաքը: Եվրոպականմայրցամաքումոռղատերի գործունեությանն սոցիալական վիճակի մանրամասն ուսումճասիրություններըն կոռպերատիվների կազմակերպման ճախապայմանմերիվերլուծություննայս աշխատության մեջ բացատրվում է հետնյալ հանգամանքներով: Լտաջին` Հայաստանի ներկայումս ճերկայաճումէ որպես փոքը հողատերերի Հանրապետությունը

(սեփականատերերի) մի խոշոր զանգված, ինչն առաջացել էր եվրոպական երկրներումֆեոդալական ուսմակարգիկործանումից հետո: Երկրորդ` մեկուկես դար առաջ Եվրոպայում արազ թափով զարգանում ն անհրաժեշտ էր շուկայաէին կապիտալիստականհարաբերություններիը կան հարաբերությունների մեջ ընղգրկել գյուղական տնտեսությունները, ավելացնել գյուղական արտադրանքի ապրանքայնությունը:Այսօր Հայաստանում զարգանում ն խորանում է անցումը շուկայական հարաբելրությունճերի, ինչն իր հերթին պահանջում է բարձրացնել գյուղական տնտեսությունների ապրանքայնությունը:Այսպիսով, այսօրվա Հայաստանի Հանրապետության տնտեսության պայմաններն ինչ-որ առումով բավականին նման են եվրոպականմայրցամաքի երկրճերիանցյալ դարի երկրորդ կեսի տնտեսության պայմաններին,որը դրսնորվում է զանգվածային չափերով փոքր հողատերերի առկայությամբ ն գյուղական տնտեսություններըզարգացող շուլայական հարաբերություններիմեջ ընդգրկելու աճհրաժեշտությամբ: Այդ պատճառով անցյալ դարի տնտեսագետներիեզրահանգումները ն կոուվերացիայի զարգացման օրինաչափություններիուսումնասիրումը Հայաստանի համար բացառիկ նշանակությունունեն: Շուրջ 150 տարվա ընթացքում գյուղական տնտեսությունների կոոպերացիան անցելէ բավականինդժվարին ու երկար ճանապարհ,ենթարկվել էվոլյուցիոն փոփոխությունների,կուտակելգործունեության ն կազմակերպման սկզբունքներիհղկման հարուստ փորձ, որն այսօրվա պայմաններում տարբեր երկրներում. կախված սոցիալ-տնտեսական պայմաններից, առանձնացվումէ իր յուրահատկություններովն բազմաբնույթձներով: 19-րդ դարի կեսերինգյուղական տճտեսություններիկոռպերացիայիհանդես գալը պայմանավորվածէր աւպրանքա-դրամական հարաբերություններիզարգացման ճանապարհինգյուղական ճատուրալ տնտեսություններիտնտեսական ն սոցիալական առաջընթացով,ազգային ն միջազգայինշուկայում դրանց ճերքաշմանանհրաժեշտությամբ:Այս զարգացմանճանապարհին գլխավոր խոչընդոտը հանդիսացան ագրարայինարտադրականկառուցվածքում գերակշռող փոքը ւպրանքային գյուղական տնտեսությունները: Փոքը ն միջին գյուղական տնտեսությունների`գյուղատնտեսականարտադրանքի.պարենամթերքի,արտադրությանմիջոցներիառք ու վաճառքի հետ հաստատուն շուկաճերի ն վարկ ստամճալուհնարավորությունների կապեր ստեղծելու պահանջարկըբերեց գյուղական տնտեսություններիկռոպերատիվների հիմնմանը, որոնք կազմակերպեցինիրենք` ապրանք արտադրողները,սեփական նախաձեռնությամբ` օգուտ ստանալու ճպատակով:

19-րդ դարի կեսերին արնմտաեվրոպականերկրներում. արդյունաբե-

րությանզարգացման ն քաղաքների բնակչության աճին համատեղ մեծա-

ցավ գյուղատնտեսականարտադրանքի ն պարենամթերքի պւսհանջարկը: Ապրանքային ոռղագործության զարգացումը. որւվես գյուղական տնտեսություններիընդհանուր մակարդակիբարձրացման միջոց, տնտեսական տեսակետից հատուկ սրություն ձեռք բերեց առաջին հերթին մայրցամաքի զարգացած երկրճերում: Գյուղատնտեսության ապրանքայնության մեծացումը ն պարենամթերքների արտադրության ավելացումը ճախ ն առաջ կախվածէր գյուղական տնտեսություններիապրանքային վարկավորման հնարավորություններից: 19-րդ դարի երկրորդ կեսին կապիտալիստական զարգացման դրամական հարաբերություններըգյուղ թափանցելու հետ կապված. գյուղական տնտեսություններնընկան տնտեսական խոր ճգնաժամիմեջ, որն ստեղծեց դրամականմիջոցների նկատմամբ գյուղացու ծայրահեղ կարիք: Այդ պահանջարկն առավել չափերով մեծացավ` կապված գյուղատնտեսությանինտենսիվ համակարգի կիրառման, հացահատիկային տնտեսությունից անասնապահությանանցման ն 70-90 թվականների ագրարայիներկարաձիգճգնաժամի հետ: Ոչ հզոր ն փոքրամասշտաբբազմաթիվ գյուղական տնտեսությունների համար բանկային կապիտալից օգտվելու սովորական պայմաններիբացակայությունը բաց դաշտ էր ստեղծել վաշխառուական կապիտալի համար: Այսպես, գերմանական գյուղը նույնիսկ 19-րդ դարի 80-ական թվականներինխստորեն տուժել է վաշխառուներից, քանի որ սովորական էին դարձել պարտքի դիմաց տարեկան 120-140 տոկոսադրույքով վճարումները: Գյուղական տնտեսությունների վարկավորման մասնագիտացվածֆինանսական հիմնարկությունոչ մի եվըոպական երկրում գրեթեգոյություն չուներ: Քանի որ վաշխառուներըհսկայական չափերով միջոցներ էին շորթում գյուղատնտեսությունից, զրկում գյուղացիներին դրանք արտադրական ճպատակովօգտագործելու հնարավորությունից,ուստի գյուղական տնտեսություններիշահերի պաշտպանությանկտրուկ հարց դրվեց, որը, վերջին հաշվով,ավարտվեց ապրանք արտադրողներիսեփական վարկավորմսն կազմակերպության ստեղծմամբ: Եվրոսլականմայրցամաքում գյուղական տնտեսությունների վարկավորմանկոոպերատիվներիստեղծման հաջող փորձ կատարվեց 19-րդ դարի 30-ական թվականներին` Շվեյցարիայում: Նոր ստեղծված առաջին վարկավորման ընկերությունը գործում էր աճշարժ գույքի գրավադրման (իպոտեկի)սկզբունքով: Այնուրետն. հետագա 25 տարվա ընթացքումՇվեդիայումկազմակերպվեցին,համեմատաբարխոշոր, այդ կարգի տնական 2)

կոոպերատիվներ,որոնք 1861-ին միավորվեցին ն ստեղծեցին ջ»վեղական իպոտեկային բանկը, որն իի կազմի մեջ մտնուլ կոոպերատիվներին վարկով ապահովելու ճպատակով. արժեթղթեր թովարկելու հւսմալ: կառավարությունից համապատասխան իրավունք ստացավ: Շվեդիայի վերոհիշյալ փորձը լայն տարածում ն գարգացում կտավ նան Եվրոպայի այլ երկրներում: Այս իմաստով որոշակի հետարըթրուրյոււն Լ ճերկայացճում Գերմանիայի գյուղական տնտեսությունների վարկափորման կռոպերատիվներիկազմակերպմանփորձը: Ըյս աշրատանքի նաիոսձեռնոդը Վիլհելմ Ռափֆֆայզենէր. որի անունը հետագայում համաշխարհային տարածում գտավ: Վ. Ռաֆֆայվենը վարկային ընկերութունների ֆոն-

բարոյակաղատորական գործումեության հիմքում դրեց քրիստոկեակւասն նության վարմունքի նորմերը: Վ. Ռաֆֆայզենը, քաջատեղյակ լինելով փոքը սեփականապելրգյուղացու կարիքներին, միջոցներ ձեռնարկեց մի շարք գյուղերում սսւեղծելու ինկերություններ, որոնք ի սկզբանե կառուցված էին բարեգործական սկզբունքների վրա, (օրինակ` սեփական նվիրաբերումներիհաշվին ընկերությանանդամների հւսմար անասունների գնում): Այս տարությամբ մի անհաջող փորձերից հետո Վ. Ռաֆֆայզենը ձեռնարկել) նոր միջոց, շարք որի ճպաւռակն էր մշակել գյուղական ընկերություններիգործունեության կանոնասկարգհ̀իմնված կոոպերատիվի անդամների քիչ թե շատ հավակավմաքագրած միջոցների հաշվին համապատասխան փոխօգմճությում կերսլելու սկզբունքի վրա: Այս ընկերություններըկազմակերւվելիսհաշվի էր ւսռնվել նրանց անդամներիկրթական մակարդակըն շրջապատուլ աշխարհի մասին պատկերացումները:Այս խնդիրների. շուրջ մտահլլացումները 1866թ.հրատարակված«Վեռրկաշարադրվում են Վ. Ռաֆֆայզենի կողմից յին ընկերությունները որպես աղքատության վերացմանմիջոյ» վրքում ն գործնականումիրականացվում նրա բուրգոմիստրիպաշտոնումաշխաատե-

ընթացքում: Կռռպերացիայի տեսության ամենախոշոր ճերկայացույչի. հասարակական գիտություններիդոկտոր, պԿրոֆեսորՎ. Թռթոմյամցն իր «Կոոպեգրքում. ըասցիայիառաքելականներ Գ. Շուլցե-Խելիցը ն Վ. Ռաֆֆայվենկլը»

լու

է տեսել Մոսկվայում 1914 թվականին, վկայում է. որ Վ. Ռաշիիայզենի կողմից մշակված վարկային գյուղական ընկերություններիսանդծման ե ն գործունեության կանոններն օգտագործել են աշխարհի բոլոր երկիրները հատկանշական, որ այդ ընկերություններըկրկնել ես նրա անունը' Վ. Ռաֆֆայզենի կողմից մշակված գյոսլական վարկայինընկելրությունճերի ստեղծման ն գործունեության կանոններին ենճվերաբերում՝ որը լույս

բացակայությունը, կռոպերատիվիանդամների պարտավորություններիանսահմանափակ փայի

-

-

մուծման

համերաշխությունը,

գործունեության խիստ համակենտիսնացումը (սռվորաբար համայնքի. ծխի սահմաններում), ընկերության գործունեության տարածքում ազգաբնակչության քամակը չպետք է գերազանցի 1500 մարդուց. վարկի տրամադրումըմիայն կողպերատիվի անդամներին, նպաստացված վարկի օգտագործումը՝բացառաւվես արտաղզրության տակով, անձնակազմի անվճար աշխատանքը (բացի հաշվետարից). արգելանքը մասնակցելու այլ ընկերությունների աշխատանքներին: Բացի ղրանից, քանի որ գյոսղլացիներըճան արտադրված գյուղատնտեսական արտադրանքի իրացման ն արւռադրության միջոցների ձեռք բերման կարիք ունեն, ապա, ըստ Վ. Ռաֆֆայզենի, յուրաքանչյուր կռոպերատիվ պետք է դառնա համակողմանի ընկերություն: Վարկ տրամադրելու հետ մեկտեղ կոռպերատիվինհնարավորություն է ընձեռվումկազմակերպելու իր մեջ համւսխմբված զյուլացիճների տնտեսական կյանքի այլ խնդիր-

-

-

-

-

ներ:

|

Վ. Ռաֆֆայզենի գյուղական տնտեսռթյունների կոռպերացման վերոհիշյալ սկզբունքներն արագորեն ներդրվեցին ոչ միայն Գերմանիայում, այլ նան ուրիշ երկրներում: Այնուռետն, արդեն Ռաֆֆայզենի մահից հետո (1888թ.), կոոպերացիայի արագ զարգացմանպայմաններում, ավելի ամրակոտ սկզբունքների (փայի -առկայություն, սահմանափակ պւստասխւսնատվություն, այլ ընկերություններում, այդ թվում` մասնագիտացված, ազատ

մասնակցության վրա) ինչպես նան կոոպերատիվների արդյունավետ զարգացումը ապահովելու օբյեկտիվ պահանջարկից ելնելով, սկսեցին շեղվել կոռպերատիվներիստեղծման նախաձեռնողի անքակտելի սկզբունքներից: Այդ սկգբունքներից ավելի շուտ սկսեցին շեղվել այն երկրներում, որտեղ Ռաֆֆայզենի ընկերություններըլայն տարածում էին գտել: Այնուամենայնիվ. ռաֆֆայզենական վարկային ընկերություններն իրակւսնացրինիրենց պատմական դերը. ցույց տալով գյուղական փոխօզնության ճնճշանակության մոտեցման կենսունակությունը` առաջին հայացքից չլուծվող թվացող խնդիրների լուծման հնարավորություն, ւսյսինքն` վսրկ տրամադրել այն անձանց. ովքեր բանկերի սովորական պրակտիկայում վարկարնդունակ չեն կարող ճանաչվել: Այս ընկերություններիգործունեություննօժանդակեց սառեցված դիրքից շարժել գյուղական տնտեսության արդիակւսնացման հիմնախնդիրը: Մյուս կողմից, գյուդական տնտեսությունների ընդհանուր

վիճակի բարելավումը ե ապրանքադրամականհւսրաբերությունների զարգացման պահանջարկը անխուսափելիորեն առաջադրեց կոուլերատիվ ընկերությունների գործունեության կանոնակարգման նորմերի ազատակա-

նացում:

1900-1913թթ. ռաֆֆայզենական կոուվերւատիվներինճտրամադրված վարկերը Գերմանիայում ավելացան 0.4-1,6, իսկ կայսրության միության մեջ մտած վարկային կոոպերատիվներինտրամադրվածվարկը՝ 0,7-4.7 միլիարդ մարկով: Այդ ճույնճժամանակաշրջանումվարկային փոխատվական կապիտալի տոկոսադրույքը վարկային կոոպերատիվների դրամարկղերում, կախված տարածաշրջանից. տատանվում էր 3,75-5 տոկոսի սահմանմերում, հաճախ նույնիսկ ցածը էր կայսերական բանկի հաշվարկային ւռո-

կոսադրույքից:

Նույն տարիներին գյուղական տնտեսություններիվարկային կոոպերատիվները նշանակալիորեն զարգացան Իտալիայում, Ֆրանսիայում. Բելգիայում, Շվեյցարիայում, Հոլանդիայում, Դանիայում, Բուլղարիայում ն

այլերկրներում:

Գյուղական տնտեսություններին տրամադրվածվարկերի մեծ չափերով աշխուժացումը նշանակալիորեն ճպաստեց գյուղի արտադրականներուժի զարգացմանը, գյուղատնտեսության ապրանքայնության մակարդակի աճին, միաժամանակ խթանեց գյուղատնտեսության սոցիալ-տնտեսական դիֆերենցման գործընթացը ն դրանով իսկ պայմաններ ստեղծեց ոչ միայն կոոպերատիվների կազմակերպման. այլ նան որոշ գյուղական տնտեսություններ խոշոր ֆերմերային արտադրությանվերափոխմանհամար: Վարկերի կողքին գյուղատնտեսությանոլորտում ապրաճքադրամական հարաբերությունների զարգացմանն գյուղական տնտեսություններումապրանքայնության աճի մեկ այլ կարնոր կողմը հանդիսաճումէ անհապական տճնտեսություններում թողարկված արտադրանքիիրացումը ն այդ տնտեսությունները արտադրականնշանակության ապրանքներովմատակարարելու հիմնախնդիրներիլուծումը: Գյուղական շուկայից կտրված, տնտեսություններըչէին կարող լուծել վերոհիշյալ հիմնախնդիրները:Այդ պատճառով գյուղականտնտեսությունները կամ նշանակալի չափով հեռացվածէին շուկայից, կամ ճրանց ճանճապարհը դեպի շուկա հատում էր վաշխաոուականկապիտալը, այսինքն` վերավաճառողներըն միջնորդները:Քաղաքային կապիտալիայս ներկայացուցիչների կողքին այդ շարքերը լրացնում են գյուղի ճարւվիկ մանրավաճառները: Այս դեպքում ինչւվես մեկը, այնպես էլ մյուսը գործում էին ոչ հօ-.. գուտ ապրանք արտաղրողի ն ոչ էլ սպառողի:

Գյուղատնտեսական ւսպրանքների ն ւսրտադրության միջոցներիշուկա ու անկաշկանդ դուրս գալու անհրաժեշտություննանցյալ դարի վերտասնամյակում, գյուղական տնտեսություններիվարկային կոոպերաջին կողքին, բերեց գյուղում երկու դատսկան այլ տիպի՝ սպառման ն մացիայի տակարարման կոռպերատիվներիկազմակերպմանը: Այս բնագավառումշատ երկրներիշարքում առաջ անցան նան Սկանդինավյան երկրները: 1880 թվականին Շվեդիայում ստեղծվեցկաթնամթերքի առաջին կոոպերատիվը (կարագի արտադրությունը) անգլիական շուկա արտահանմաննպատակով,իսկ երկու տարի անց այդ կարգի կոռպերատիվներկազմակերպվեցինԴանիայում: 1887թ. այնտեղ սկսեց գործել եվրոպականմայրցամաքում առաջին անգամ կազմակերպված խոզ մորթող կոոպերատիվը,որն ինչպես կարագի կոռպերատիվը,իր գոյության առաջին տարուց արտադրանքն ամբողջապեսուղարկում էր այն ժամանակվաամենաքմահաճշուկա՝ Անգլիա: 19-րդ դարի 80-90-ական թվականներինարագորեն կոոպերատիվկազմակերպություններ հիմնվեցին մայրցամաքի գրեթե բոլոր երկրներում. մի երկիր մյուսից ակնթարթորեն ընդօրինակեց կոռպերատիվների կազմակերպման փորձը: 20-րդ դարի սկզբին կաթի կոռպերատիվներնամենուրեք տարածում գտան (1907թ. Դանիայում կոոպերատիվները միավորեցին կաթնատու անասուններ ունեցող տնտեսությունների 93 տոկոսը, կարագի ամբողջ արտաղրությունը): Մի շարք երկրներում արագորեն տարածվեցին գյուղատնտեսականայլ արտադրանքներիվերամշակման կոռպերատիվները (հացահատիկ,կարտոֆիլ,սերմացու, գինի, ձու ն այլն): 1884թ.առաջին գյուղատնտեսականսինդիկատը Ֆրանսիայում ն մասնագիտացված միավորումըՀոլանդիայում ստեղծելով վաճառահանման ն մատակարարման կռռպերատիվներիհամատարած ն հաստատուն համակարգեր.կոոպերատիվներիճոր փուլի զարգացման սկիզբը դրեցին: Համեմատաբարկարճ ժամկետումկոռպերատիվներըգյուղական արտադրանքի վաճառքին իրենց անդամճերինարտադրական միջոցներով մատակարարելու բնագավառում ապահովեցին էական առաջադիմություն: 1894-1911 թվականների ընթացքում Գերմանիայիմթերման-մատակարարմանկոոպերատիվներիշրջանառությունն ավելացավ 14. հանքային պարարտանյութերի առաքումը՝ | 1, իսկ աճասնակերինը՝23.5 անգամ: Դարասկզբինհանդես եկան տեխճիկական առաջադիմության վերջին խոսքիհամարժեք այնպիսի միավորումներ, ինչպիսիք են էլեկտրական ն գյուղատնւոեսականտեխնիկայի համատեղ օգտագործման կոռպերատիվները(համատեղօգտագործվում էիճ, օրիճակ. գոլորշիով աշխատու կալսիչ ազատ

մեքենաները): 1910թ. Գերմանիայում էլեկտրական կոռոռպերատիվներում ընդգրկված էր ավելի քաճ 10 ոազար անդամ: Անկասկած. գլուղատնտեսական տնտեսությունների կոռպերացիույի զարգացումը նպաստեց եվրոպական երկրների գյոսլական տնտեսությունների առաջադիմությանը Ն ապահովեց մթերատվությանբարձր մակարդակ: Այն երկրճերում. որտեղ կոռպերացիանզարգացած էր 1909-1915 բբ. հացահատիկի բերքատվությունը ե կովերի կաթնատվությունընշանակափորեն բարձր էր տվյալ երկրի միջին ցուցանիշներից:Այսպես, Դանիայում այդ տարիճերինհացահատիկիյուրաքանչյուր հեկտարից միջին բերքատվությունը գյուղական տնտեսությունների կոուվերատիվներում կազմեց 35 ցենտներ: Գյոսլական տնտեսությունների կոոպերացիայի հիմնախնդիրները 19-րդ դարի երկրորղ կեսին ե 20-րդ դարի սկզբին մշտապես գտնվել են եվրոպական պետությունների իրականացրած տնտեսական քաղաքականության առանցքում: '

շ6

3. ՖԵՐՍՆԸԵԷՅԻՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՑԻԱՅԻ

ԿՃՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԿԱԶՍՆԿՎՈՐԱԱՆՆ

ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ

ԵՐԿՐՆԵՐՈՒՄ

Գյոսլատնտեսության մեջ փոքրըհողատերերի կոռպերացիայի կավմա-

փրումըկյանքի կոչվեց ելնելով մանը գյուղական ւռնտեսությունների ե

չու-

կապերի ստեղծման անհրաժեշտությունից: հա կայի միջե հաստատուն մանի սրտադրության գործունեության կողմնորոշումըդեպիշուկա բե ինչու ցանկացած երկրում հանդիսանում է կոուվերատիվ շարժման օբյեկտիվ գյուղատնտեսության արտադրության գործունճեութհիմքը: Միաժամաճմճակ. սահմաններումգսյություն ույան բնագավառումնույնիսկ մեկ պետության նեն տերիտորիալ առանձնահասպկություններ: Այդ առանձնահատկություններն ավելի ցայտուն են դրսեորվում տարբեր երկրներում: Կոռպերատիվներն իրենց կազմավորման սկզբնական փուլում հւսնդես եկան որպես լոկալ մասշտաբի որոշակի տնտեսական ֆունկցիայի իրականացման համար ոչ մեծ թվով անձանց միավոլումներ: Ընականաբար. գյուլական տնտեսությունների կոուվերատիվճերը իրենց ծագման առաջին փուլում հարմարվում էին տեղական պայմսնճերին ն կախված այս կամ ւսյն երկրի տճնտեսության վիճակից, ունեին նկատելի առանձնահատկություննել:Կոռպերատիվ գործունեււթյան ավելի քաճ հարյուրամյա պատմությունըվկայում է, որ այսօր այդ առանձնահատկություններըոչ մրայն չեն անհետացել.այլ ավելի շուտ խորացել են ու ընդլայնվել: Այնուամենայնիվ, չնայած այճ յււրահատուկ պայմաններին. որոնցում գործում են եվրուական զարգացած երկրներիգյոսլատնտեսականկոոպերատիվները,հնարավոր է առանձՍացնելայն գլխավոր ն սկզբունքայինհատկանիշները,որոնքբնութագրում են տվյալ բնագավառի կոոպերատիվների գործունեությունը ն ոնարավորություն տալով բացահայտել դրանցտնտեսականէությունը: Նախնառաջ ամհրաժեշտ է ընդգծել. որ կոուվերացիայի կազմավորումը արդյունաբերականն բանկայինկապիտալի ներկայացուցիչնելն ընդունեցին գրկաբաց. բնականաբար դրսնորեցին դրական մոտեցում, քանի որ կոռպերատիվների կազմակերպումըփոքրըհողատեր գյուղացիներին հնարավորությունէր տալիս գործելու որպես ավելի խոշոր կոնտրագենտ,դրանով իսկ գյոսլատնտեսության շրջանակներում ընդլայնելով արդյունաբերական ապրանքների վաճառքի ն վարկաֆինանասկանշուկան: Գյուղացիականփոշիացված մանր սեփականատերերը, որոնք Եվրոպայի մայր27

ցամաքում ձնավորվել էին ֆեռդալականկացութաձնի կործանումից հետո. հսկայաթույլ չտվեցին ուղիղ կապ ստեղծել մի կողմից գյուղի արտադրող ն. ֆինանսական կապիարդյունաբերական մյուս կողմից` կան զանգվածի, տալի ճերկայացուցիչների միջն: Ապրանքադրամական այսպիսի կապի բացակայությունըխոչընդոտումէր գյուղականարտադրությանառաջադիանդրադառնալով երկրի սոցիալմությունը, դրանով իսկ բացասաբար տնտեսական ընդհանուրզարգացմանվրա: Այդ պատճառով, գրեթե ամեօբյեկտիվորեն, անկախ իրենց ճուրեք կոոպերացիայիկազմակերպիչներն (երբեմն գտնվելով ճույդիրքորոշումից աշխարհայացքային սուբյեկտիվ ձնավորումը՝ ապէին կոռպերացիայի նիսկ հակադիր դիրքերում)խթանում ճանապարհով: րանք արտադրողներիուժերի հավաքագրման Կոռպերատիվներիկազմակերպմանհամաշխարհային փորձը ցույց է տալիս, որ կոռպերատիվգործունեությանձնի կազմակերպմանբոլոր օբյեկտիվ պայմաններիառկայությունը դեռես բավարար չէ դրանց կազմակերպումն իրականացնելուհամար: Միաժամանակ, պատմությունը վկակազմավորմանգործողություննեընկերությունների յում է, որ կոռպերատիվ այզբունթնճերըմշակել ն կյանքի են կոչել ոչ թե իրենը՝ րի իրականացման մասնավոր սեփականատերգյուղացիները, ւսյլ որպես կանոն, հասարակության այլ խավի ներկայացուցիչները(անհրաժեշտ էնշել, որ կոոպերատիվճերի կազմակերպիչներըտարբեր երկրներումպատմության տարբեր ժամանակաշրջաններումտարբեր են): Ներկա ժամանակաշրջանումմի ն շարք երկրներում,այդ թվում ճան Հայաստանում Վրաստանումորպես են առնտրի ն ֆինանարդյունաբերության, հանդիսանալ այդպիսիք կարող ն մտավորակաքաղաքի) սական խմբերի գործարարները,գյուղի (թեկուզ

նությունը: Եվրոպական երկրների կռոպերատիվներիկազմակերպման ն պատմությունըցույց է տալիս, որ կոոպերացիայիգաղափարը մշակվել ներդրվել գյուղականզանգվածներիցդուրս կանգնած ուժերի կողմից: Այդ գործունեությամբզբաղվում էին կրթված, գիտակ ն անձնուրաց մարդիկ. նշանակությունը: Կոոպերաորոնք գիտակցումէին համագործակցության պատմությանմեջ նրանք ստացան«Հայր հիմնադիրցիայի կազմավորման ներ» անվանումը: Սովորաբար, կոոպերատիվներիկազմակերպիչները ուննոր դասակարգիներկայացուցիչներէին՝ քաջատեղյակգյուղացու հիմցուցաբերում էին տնտեսական,հասարակական, քանահարցերին: ղաքական. բարոյականն այլ կարգի տարատեսակմոտեցումճերհողատեր լուծման նկատմամբ: գյոսղացիներիկոոպերացմանհիմնախնդիրների Սրանից ավելի քան հարյուր տարի առաջ եվրոպականերկրներիգյուղացին չուներ զարգացման բարձը մակարդակ ն իր փոքրըկղզիացած

է

Նրանք

տնտեսության արտադրության պայմանճնելումի վիճակի չէր սեփական ուժերով մշակել կոոպերացիայի կազմավորման գաղափարախոսություն: Այժմ. Հայաստանի գյուղական բնակչությունն ունի զարգացածության բարձր մակւսրդակ. որը նշանակալի չափով դյուրին կդարձնի կոոպերասակայն այն բավարար չէ ինքնատիվներիկազմակերպմանգործըճթացը, կարգով, սեփական ուժերով կոռպերատիվներիգաղափարը կառավարման մշակելուն իրականացնելուհամար: Մյուս կողմից. հայ գյուղացին. որն այս ղարյուրամյակումփորձեր է արել օգտվելու կոոպերատիվներիգաղափարից ն երկու անգամ խաբվելէ նրա կազմակերպիչների կողմից. դժվարությամբ է ընդունումայս գաղափարիվերածնմանհնարավորության մտահղա-

թվականների կռուվերատիվների կազմակերպումից ցումը: 1921-1925 սթափվածգյուղացին կոլեկտիվացմանհետնանքով կորցրեց իր փղքը սեփականությունը.իսկ 1986-1989 թվականների,այսպես կոչված, գորբաչովյան կոռպերատիվճերնազգաբնակչությանը, այդ թվում ն գյուղացիներին թալանելու հիմք դրեցին: Եվրոպայի մայրցամաքում կոոպերատիվներիկազմակերպման ճախաձեռնողները Սկանդինավյան երկրներում. Իռլանդիայում. Իտալիայում իրենց գործունեության ընթացքում ելնում էին կազմակերպվածկոռպերահաշվի առնելով կոոտիվներիտնտեսական ճպատակահարմարությունից, պերատիվիգործունեության կոնկրետ իրավիճակը`մշակում էին կաճոնակարգեր, որոնք ապահովումէին հաստատուն շահութաբերություն: Ռուսաստանի առաջադիմականկալվածաւտիրություննի նկատի ունեճալով, որ կոոպերւստիվներըմիջոց են գյուղացիներին աղքատությունից դուրս բերելու ն նրւսնց տնտեսականվիճակը բարելավելու համար իր միջոցներինշանակալի մասը ծախսեց գյուղական վարկային կոռպերատիվներ ստեղծելուռամար (օրինակ`Լուգինին եղբայրները): Ռուսաստանում 1906-1913թթ. լայն տարածում գտանմեր կողմից արդեն հիշատակված գերմաճացի Ռաֆֆայզեճը վարկային կոռպերատիվները: Վ. Ռաֆֆայզենի կոռպերատիվները պւսհպանելով բարձր բարոյական Ռուսաստանում սկզբունքներ, ապահովեցինտնտեսականբարձր արդյու-

ճավետություն:

Գերմանականկոռպերացիայի հայր Վ. Ռաֆֆայզենն իր ամբողջ գիտակցականկյանքը, հենվելով քրիստոնեա-էթնիկականբարոյական նորմերիվրա, նվիրել է կոուվերատիվներիկազմավորմանը.որոնք լայն տարածում են գտել ոչ միայն Գերմանիայում ն Ռուսաստանում,

մյուս երկրներում:

՞

այլն Եվրոպայի

Ֆրանսիայի գլւղատնտեատկյաս կոոպերացիայի: ձճնավորման օրորոցամւայը, ֆրանսիացի հայտճի մտածող գիաֆ ղե Ռոկինին. որը կոռոպերացիայի մեջ տեսնում էր այն ուժը. ինչն ի վիճակի է խթանելու գրողի սեփակաճատիրոջը, ոչ միայն պահպանելու. այլն բազմապատկելու հարստությունը, հաջողվեց բարձրացնել ամբողջ երկրի բարեկեցությունը: Ռոկինին կոոպերացիան դիտարկելով որպես գյուղացի պրուինսիոճալճերի ասոցիացիա. նրա գերագույն նշանակությունը համարում Էր այն. որ մի միավորմւսն մեջ ընղգրկում Է սոցիալական տարբեր իրավիճակում հայտնված մարդկանց: Զարմանալի :է, որ գյուղատնտեսական սինդիկատմճերնի սկզբանե Ֆրանսիայում (առանց թերագնահատելու գյուղացիների ինքնագործությու-. ճը) կւսզմակերպվեցինոչ այնքան ազգաբնակչության ինթնագործունեութհովանավորությամբ: Գյողլատնանսական յան, որքան խոշոր հողատերերի կոոպերատիվների գործունեության թույլատրվում էր մասնակցելու ոչ միայն մանը սեփականատեր գյուղացուն, այլ նան խոշոր հողատերերին, որոնք անմիջականորեն չէին զբաղվում արտադրական գործունեությամբ: Այդ տարիներինֆրանսիակւսն գյուղական կոռպերատիվներիդնկավարմճեիի անձնակազմում կարելի էր գտճել գյուղատնտեսական գիտության բազմաթիվ ներկւսյացուցիչների:Այս պայմաններում բացակայում էր կոոպեըւստիվի ւսնդամճերի իրավահավասարությունը:Կոոպերատիվիանդամմերի ճշանակւոլի մասը, կախված. անդամավճարների չափից. զիկվում էին որոշիչ ձայճի իրավունքից: Կոուպերատիվների կազմակերպման նախնական փուլում, այսինքն` անցյալ դարի երկրորդ կեսին, Գերձճաճիայի կոռպերւստիվների կազմակերպմումը ն գործունեությունը քիչ բանով էր տարբերվումֆրամսիականից: Գյուղւսցիական կոռպերատիվների կազմակերպումը ն կառավարումըԳեր-

մաճիայում իրականացնում էին գյուղի հոգնորականությունը. անռղական կապիտալիստճերնու կալվածատելերը, դպրոցի այն դասատումերը,ովքեր գտնվում էին խոշոր հողատերերի քաղաքականության ազդեցությանօրբիտւսյում: Այդ պատճառով զարմանալի չէ, որ Գերմանիայի գյոլական տնտեսությունների կոոպերատիվներըգտնվում էին գյուղի ումեոր խավի ն խոշոր հողատերի ազդեցության շրջանակներում: Խոշոր հաղզատերերը մւսսճակցությունը առանձնապես ցայտուն էր դըսնեորվումկոռպերատիվ կազմակերպությունների միություններում, կոռպերատիվճերի կենտրոնական դրամարկղերումն կառավարմանայլ մարմիններում: Իտալիայի ն Բելգիայի գյուղական տնտեսությունների կոոպերատիվճեկոռպերատիվճեր)ավանդարի կազմավորումը (գլխավորապես վւասրրկւսյին

մինչն այսօր էլ գտնվում են կաթոլիկ հոգեռրականության ն կղերական քայլլաքական ուժերի ազդեցության շրջւսնակներում: Միաժամանակ ամհրաժեշա է նշել, որ կոռպերատիվների կազմակերպման ճալաձեռնողների ն կազմակերպիչների հաջողությունների գյուղական տնտեսությունների կոռպերացման բնագավառում. անկախ նրանց սուբյեկտիվ. ձգտումներից, հիմնականում կախված էին նրանից, թե այդ գործընթացն արտացոլո՞ւմէ արդյոք տնտեսական զարգացման օբյեկտիվ պահանջները, այսինքն` բերո՞ւմէ գյուլում ապրանքադրամականհարաբերությունների զարգացմանը, գյուղական կոոպերատիվ կազմակերպությունէ արդյոք ների առաջընթացին, ամրապճնդո՞ւմ դրանց կապը շուկայի հետ: Գյուղական կոռպերատիվնելրիչափից դուրս քաղաքականացումը, գաղափարայնությունը ն բարոյազրկումը, ինչպես ճան դրանց հասարակական այլ կտրվածքները. ի հաշիվ տնտեսական բնույթի, վերջինհաշվով անկախ դրանց նախաձեռնուլների անկեղծ առաջադիմական կանխատեսումմերից` բերելէ այդպիսի ձեռնարկումներիձախողմանը: Ցանկացած երկրի կոռպերատիվճերի կազմակերպման պատմությունը լեցուն է այդ կարգի օրինակճՃերով: Անկասկած, գյուղական ւոնտեսությունների կոռպերացման բնույթը, հաջողությունները ն զարգացման մակարդակընշանակալիորեն կախված ենն որոշվում են այս կամ այն երկրում գոյություն ունեցող ընդհանուր քաղաքակւսն համակարգի կառոպվածքով, այս կւսմ այն պահին էկոնոմիկայի կառավարման համակարգի դեմոկրատական կամ ռեակցիոն ռեժիմով: Այսպես, 19-րդ դարի վերջին Ռուսաստանում կոոպերատիվների կազմակերպմանը խիստ խոչընդոտում էր գործող կառավարման համակարգը ն ընդհաԱռւրքաղաքական մակարդակը: Կողպերացիայի զարգացման սկզբնական փովում մի շարք սահմանաւիակումներգոյություն ունեին կայսերական Գերմանիայում: 1898թ.կոոպերատիվային նոր օրենթի ընդունումով ոչ սուսեմանափակպատասխանատվության պարտավորությունների ն կոռպերատիվ միությունների կազմակերպման արգելակումների վերացումը նշանակալիորեն խթանեց կոռւվերատիվ ընկերությունների կւսզմակերպումը ն զարգացումը: 1907թ. Գերմանիայում գործում էին-23000գյուղատնտեսական կոռոսլերատիվճելր,որոնք միավորում էին գյոսղլականտնտեսությունների շուրջ 80 տոկոսը (այսինքն` ավելի քան 8 մլն մարդ): Գյուղական աւնտեսություններիկոռպերատիվների ապրանքաշրջամառությունը կազմեց 3.5 մլրդ մարկ: Կողպերացիայի աեսության պատմությունը ն պրակտիկան ուսումնասիրով գիտնականները հատուկ ճշանակություն են տալիս այն ղրական ազդեբար

ցությանը, որը թողնումէ կոոպերատիվգոլծունեությունն այս կամ այն երկրի ազգաբնակչության կուլտոււական մակարդակիբարձրացման, մասնավորապես, արտադրողներիիճտելեկտուալպոտենցիալի զարգացմանվրա: Այս գործոնի ազդեցությունն առանձնապես ցայտուն ւսրտահայավեց Սկանդինավյան երկրներում: Այս հրկրճերում.կուղպերատիվգործունեության կազմակերպմանըն ներդրմանըզուգրնթաց,դեռ անցյալ դարի երկրորդ կեսին մտցվեց ձրի ւ։պարտադիրուսուցում. որի շնորհիվ ամբողջ ազգաբնակչության, այդ թվում ն գյուղական քնակչությանկազմում անգրագետ մարդ գոյություն չուներ: Ամբողջ երկրով մեկ ոչ միայն գռրծում էին ըճդհաճուր հանրակրթական, այն գյուղատնտեսական արհեստավարժական դպրոցներ,որոնք մեր այսօրվա չափանիշներովարտահայտված՝ հանդերձված էին գյուլատնտեսությանենթակառուցվածքիպրոպագանդմանհա-

մակարգով:

Կոռպերատիվներիկազմավորմանու զարգացմանվրա ճշաճակալիորեն ազդում են նան ազգային առանձնահատկությունները:Շվեդիայում. Նորվեգիայում, Դանիայում կոոպերատիվներիկազմավորումըխթանումէր ոչ միայն ազգաբնակչության բարձր կուլտոււական մակարդակը,այլ ճան Սկանդինավյան ժողովրդին հատուկ համերաշխության ՛զգացումը, ազատամտությունը,ձեռներեցությունը:Գերմանիայում կողպերատիվներիկազմակերպմանգործընթացըկանխորոշվեցգերմանացիներինհատուկ կարգապահությամբ:Այստեղ ի ճկատի ունենք գերմանացիներիկողմիցհստակ մշակված կոոպերատիվներիկազմակերպմանն գործունեությանօրենքը, որտեղ կոոպերատիվներին յուրահատուկ կազմակերպչականսկզքունքների հիման վրա նախանշվում են գործունեությանուղղությունների հստակ հատուկ ընդգծվածանհաազդեցություններ:Սրա կողքին ֆրանսիացիների տականությունըերկար ժամանակխոչընդոտեցկռռպերացիայիզարգացմանն ու ամրապնդմանը:Կոոպերատիվներիակնհայտ շահութաբերության գայթակղումը մի կողմից ն Ֆրանսիայի օրենսդրությանմեջ ազգային առանձնահատկությունների հաղթահարումը մյուս կողմից, այս երկրում կոոււլերատիվներին հնարավորությունտվեցին ստեղծելու իրենց ազգային կոոպերատիվհամակարգը: Կոոպերատիվների հնարավոր վերածնունդը Հայաստանի Հանրապլետությունում կպահանջի հաշվի առնել հայերի ազգային առանձնահատկությունները: Հայ ժողովուրդն ավելի քան հազար տարի չունենալով պեկոոպետականությունն դրանից բխող ազգային գաղափարախոսություն, ազգաորնէ ընդգծված ըատիվներիկազմակերպմանտեսանկյունիցչունի ն յին առանձնահատկություն:Բռնագիավողներիդաժանության ծայրահեղ

աղքատության պայմաններում,գոյատնման անողոք պայքարում հայ ժողովրդիմոտ չի ձնավռրվելհամաշարված ազգային բնավորություն: Եթե մի կողմ թողնենք կարգ ու կանոնից խուսափելը ն ֆրանսիացիներիճման

ընդգծվածանհատականությունը, որոնք կխոչընդոսեն կոռպերատիվների կասզմակերպմանը, հայ ժողովրդի մի մասի մոտ կարելի է նկատել բարձր ինտելեկտ.գրագիտության ն կուլտուրականմակարդակ,մի ուրիշ մւսսի մոտ` համերաշխությանզգացում, ազատամտություն. ուրիշների մոտ՝ ձեռներեցություն: Մենք չենք կարող լիովին հիմնվել որնէ ազգի կոռպերատիվների կազմակերպման փորձի կիրառման վրա. հետնաբար,անհրաժեշտէ. սինթեզելովբոլոր ազգերի փորձը, գտնել կոուվերատիվներիկազմակերպման հայկական մոդելը: Ահա թե ինչու հայկական կոոպերատիվների ստեղծման գործընթացըկունենա իր բարդությունները. ինչպես օրենսդրական դաշտի ստեղծման, այնպես էլ կոոպերատիվների կառավարմանկազմակերպչականհարցերը մշակելու իմաստով:Ենթադրումենք, որ Հայաստանում կկազմակերպվեն բազմատեսակկոոպերատիվներգ̀յուղատնտեսության, առետրի. սպասարկումների, ն այլ բնագաարհեստագործության

վառներում:

ՄերուժանԸՕբրահամյան

րուլղ առաջին կոռպերատիվ արտադրող ւպարարտանյութ

4.

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԸԿԱՆ

ՓՈՒԼԵՐԸ

ԿՈՂՊԵՐԱՑԱԿՆ

ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ

ԷՎՈԼՅՈՒՑԻԱՅԻ

ԵՐԿՐՆԵՐՈՒՄ

Եվրոպական երկրները. գյուղական տնտեսությունների կոռպերատիվ գործունեությանձեի տարբերություններովհանդերձ, իրենց ավելի քան հարյուր տարվա զարգացման ն կատարելագործմանընթացքում անցել են է իր ուրույն որոշակի փուլերով. որոնցից յուրաքանչյուրն առանձնանում

բնութագրով:

Կոոպերատիվներիգործունեության ձեի զարգացմաննախնականփովն ւվահից մինչն 19-րդ կազմակերպման սկսվում է առաջինկոռպերատիվների դարի վերջը: Այդ տարիները կռռպերատիվկազմակերպություններիկազմավորման ժամանակներ էին, երբ ստեղծվում ն փլվում էին առաջին կսոմշակվումն փորձարկվումէին նրանց պերատիվ կազմակերպությունները, գործունեության սկզբունքները: Այս փովում յուրաքանչյուր երկրի կոռպերատիվ շարժման գաղափարախոսներին ճախաձեռնողների կումից կազմակերպմանխնդիրներիլուծման մոհռչակվում էին կոռպերատիվների տեցումներիընտրմանառաջին անելիքները: 19-րդդարիվերջից մինչն 20-րդ դարի 20-ական թվականներըընդգրկում է գյուղական տնտեսությունների կոոպերացիայիկազմակերպմաներկրորդ ն կարնոր փուլը: Այս փովում. մի քանի տասնամյակի ընթացքում,տեղի ուհամախմբմանիրական գորնեցավ կոոպերատիվկազմակերպությունների ծընթաց: Բոլոր եվրոպական երկրներում ստեղծվեցինխոշոր տարածքային-ճյուղային միություններ,որոնք տվյալ երկրի մասշտաբով,ճյուղային Մի սկզբունքով, ընդգրկեցինբոլոր կոռպերատիվկազմակերպությունները: միություններ:Ըյս շարք երկրներումստեղծվեցինազգային կոոպերատիվ վարկային հիմփուլում ձեավորվեցին կոոպերատիվների կենտրոնական Դանիա. ՀոՆորվեգիա. (Շվեդիա, նւսրկություններ: Մի շարք երկրճերում դեր ունեն շանակալի լանդիա, Գերմանիա) կոոպերատիվմիավորումները վարկավորման,այնցան ինչպես գյուղատնտեսությանկոռպերատիվների ն պես էլ գյուղատնտեսական արտադրանքիվերամշակման իրացման

(գլխավորապես կարագի ն կաթնամթերքներիարտադրության)բնագավառում: (կդ տարիներին կոոպերատիվներին պատկանուլձեռնարկություննեսկզբունքները: րում ձնավորվելցինդրանց կառավարմանկազմակերպման միջոցներ արտադՍկսեցին գործել գյուղատնտեսական արտադրության

ձեռնարկությունները (օրինակ` Հոլանդիայում՝

գործարաններլ):

20-րդ դարի սկզբներին կոոպերատիվ ձեռնալկությունները հաստատակամորենմուտք գործեցին պարենային ապրանքների վաճառքի շուկա. գրավելով ծանրակշիո տեղ (մասնավորապես. անասնապահության ար-

կազմակերպման տադրանքիվաճառքի բնագավառում):Կողպերատիվճների խնդիրներըԿ ճրանց գործունեության ձները տարեյտարի դուրս եկան ազգային սահմաններից ն ընդունեցինմիջազգային բնույթ: Այս իրադրությունում 1895թ.ստեղծվեց Կոռպերատիվներիմիջազգային ալյաճսը. որով կոոպերատիվներիմիջազգային համազործակցության զարգացումը ն փորձի հիմքերի վրա: Կռոպեփոխանալումը երկրների միջն դրվեց հաստատուն

այդ թվում` ճրա հայկական Դահանգներատիվշարժումը Ռուսաստանում. րում. իր զարգացումն ապրեց մեր դարի առաջին տասնամյակում: 1907թ. Կրեմոնում կոոպերացիայի միջազգային ալյանսի հերթական կոնգրեսի անցկացմանպահին, որտեղ հրավիրված էին նան Ռուսաստանի կոոպերատիվների միությունները. Սիբիրի կաթնագործներիարտելը արդյունավետ կոնտրակտ կնքեց անգլիական սպառողական կոռպերացիւայի միության հետ, որը հետագա փոխադարձ հանդիպոտների միջոցով հասավ պայմաճավորվածության՝Սիբիրի կարագը անգլիական շուկա արտահանելուհամար: Եվրոպական շատ երկրներում կոոպերատիվներիմասին օրենսդրության մեջ 19-րդ դարի սկզբներին լուրջ փոփոխություններ են մտցվում, որը հնարավորությունէ տալիս հստակություն մտցնել կոռղպերատիվգռործունեությանիրականացմանգործում: Ըստ կոռպերատիվներիկարգավիճակի ն ճյուղային պատկանելիության`ռանդես է գալիս կոռպերատիվկազմակերպությունների առաջին «օրինակելիկանոնադրությունը».որճ.,ըստ էության, միջազգային ալյանսի կողմից տարբեր երկրների կոոպերատիվների աշխատանքային փորձի արդյունքներիամփոփումճէր: Լոաջին համաշխարհայինպատերազմիտարիճերինւիորձ արվեց ընդլայնել կռռպերատիվներիիրավահավասալությունները(օրինակ` Մեծ Բրիտանիայում ն Շվեյցարիայում) ն ճրանց տալ պետականկազմակերպության ֆունկցիա` պարենամթերքով ազգաբնակչությանը մատակարարելու համար:Դա արվում էր պատերազմի ժամանակ սննդամթերքի պակասը հաղբահարելու. ինչպես նան այն խնայողաբար օգտագործելու համար: Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո նկատելիորեն մեծացավ պետության ակւոիվ միջամտություննկոոպերատիվներիկազմակերպման ն ճյուղային միություններիձնավորման. մասնավորապես գյուղական

տնտեսությունների (կոոպերատիվների)ամրապնդմանբնագավառում:Այս գործընթացըհատկաւվես ցայտուն դրսնորվեց30-ական թվականներին, որը ճշանակալիորեն պայմաճավորված էր 1929-1933 թվականներիճգնաժամի հանգամանքներով:Նախկինում չտեսնված ծանր ու երկարատն ճգնաժամի պայմաններում միլիոնավոր ֆերմերներ ն գյուղական տնտեսություններ կանգնած էիճ կործանման եզրին: Ղետակւսն իշխանություններըզանգվածային գովազդ էին կազմակերպում կոռպերատիվ ընկերությունների ձնավորման ն գործունեության կարգավորմանօգտին: Կոռպերատիվների միություններին ֆերմերւպին այլ հատսրակականկազմակերպությունների հետ մեկտեղ պետական միջոցների հաշվին ստեղծում էին կազմակերպությունների գործունեությունը խթանելու, գործունեության բնագավառներնընդարձակելու. նոր կողպերատիվներկազմակերպելուԱ գործող կռոպերատիվների անդամներիթիվն ավելացնելունախադրյալներ: 30-ական թվականների առաջին կեսում ամենակարճ ժամկետում ԱՄՆում, պետական վարկի օգնությամբ, կազմակերպվեց էլեկտրակայանային կոոպերատիվներիմի խոշոր կառույց. որն իր վրա վերցրեց էլեկտրաէներգիայի մատակարարումըգյոսլական տնտեսություններին(ֆերմերներին): Այս կոռպերատիվներըհետագայում դարձան ԱՄՆ-ի գյուղական տնտեսությունների տեխնիկական զինվածության կարնոր բաղադրամասը: ԱՍՆ-ի նախագահ Ռուզվելտի նոր տնտեսական քաղաքականության ծրագրի մեջ կոոպերատիվների կազմակերպումըն զարգացումը պատկան զարգացման գորռելի տեղ գրավեց: Կոուվերատիվներիկազմակերպման ծընթացում վճռական նշանակությունունեցավ պետական աջակցության ծրագիրը,որն ուղղված էր ֆերմերայինվարկի օգնությամբառաջինհերթին գյուղական տնտեսությունների(ֆերմերների) կոոպերատիվ համակարգի ձնավորմանը:ԱՄՆ-ի ֆեդերալ պահուստային համակարգի օժանդակութգործույամբ նշանակալիորենակտիվացավ վարկային կոռպերատիվների նեությունը: Պետւսկան աջակցության ծրագրի օգնությամբԱՄՆ-ի իշխաշատ ֆերմերային տնտեսություններիհամար թուլացրեցին նությունները «մեծ դեպրեսիայի»հարվածը: 30-ական թվականներին շատ երկրներում ստեղծվեցին գյուղական տնտեսությունների կոռպերացիայի կենտրոնականազգային կազմակերպություններ:Օրինակ,Շվեդիայումն Նորվեգիայում 30-ական թվականների կեսերինառկա էլ, ամբողջականձնավորվածգյուղականտնտեսությունների կոռպերացիայիհստակ կենտրոնական համակարգ, որը կոռպերատիվների գործունեությունըկարգավորումէր մեկ ընդհանուր կենտրոնից ն պետությունից ստանում էական աջակցություն: 30-ական թվականներին

Եվրոպայի մի շարք երկրների,մասնավորապես Նորվեգիայի. Շվեդիայի. Ֆինլանդիայի Ն Հոլանդիայի գյուղացիական կոռպերատիվները. գյուղատնտեսական ապրանքների սպառման շուկայում գրավեցին գերակշիռ ե հացահատիկիսպառման տեղ: Կաթնամթերքների շուկաներում համեմատաբար գերակշիռ դիրք գրավեցին գերմանական ն ֆւանսիական կռոպերատիվները: Կռանձին երկրների շրջանակներում. տարբեր մակարդակներիհամար. կոոպերատիվներիգործունեությունըկարգավորողկանոնադրությունները (սկզբնական, տարածքային, ճյուղային. ազգային ն այլն) միասնականացվեցին: Գերակշիռ մեծությունկազմող կոռպերատիվներում հաղթանակեցին կոոպերատիվշարժման դեմոկրատական, մասնավորապես.«մեկ անդամ՝ ն այլ սկզբունքները: մեկ ձայն» բաց անդամության Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմիտարիներինԳերմանիայում, Իտալիայում ն գերմանացիների կողմից բռնագրավվածերկրներում. որտեղ իշխում էր կառավարմանբռնատիրականհամակարգը.փլուզվեցինգյուղական կոռպերատիվներիհիմնական սկզբունքները:Սակայն. ֆաշրստական տիրակարգը կոոպերատիվներիճկուն ուսմմակարգնօգտագործեց պետական ֆունկցիաներիրականացնելու.մասնավորապես, բնակչությանըպաբենամթերքովապահովելուհամար: Կոռպերացիան,ըստ էության, դարձավ ֆաշիստականպետության բաղկացուցիչ մասը: Կոռպերատիվներն օգտան գտնվում էին գործվում էին որպես մատակարար-բաշխիչներ պետական համապատասխան կազմակերպությանխիստ հսկողության տակ: Այդ տարիներին կոռպերացիայիհիմնական սկզբունքներիփլուզումը չի կարելի բացատրել միայն ֆաշիստական կառավարմանհամակարգով,այն ընդհանրապեսվերցրած պատերազմիհետնանքն էր: Այս մասին է վկայում այն, որ կոոպերացիայիսկզբունքներըդադարեցինգործել այն երկրներում, որոնք Գերմանիայիկողմից բռնագրավվածչէին (Մեծ Բրիտանիա, Շվեդիա. Շվեյցարիա):

Հետպատերազմյան առաջին տարիները (մինչն 50-ական թվականների

լ եսը)

գյուղական տնտեսությունների կոռպերատիվների կորցրած դիրքերի ջախջախված սկզբունքների վերականգնմանժամանակաշրջաննէին: ավանդական կոռպերատիվգործունեության բնագաՆ ձները: Տեղի վառները ունեցավ գյուղական տնտեսությունների(կոռպերատիվների)ն վերադաս կազմակերպությունների գրաված տնտեսական դիրքերի ընդլայնումն ամրապնդում: ն

Վերականգնվեցին

(ֆերմերների) կազմակերպությունների գրու ատնտեսական հաջորդ մոռտավորապես ական զարգացման

փուլը

սկսվում է 50-

էվոլյութվա-

կանների կեսերից ն ավարտվում 70-ական թվականներին: Համընդհանուր տեխնիկական առաջադիմության պայմաններում տեղի է ունենում գյուղական տնտեսությունների կոռպերատիվճերինպատկանող ձեռնարկությունների (ինչպես սննդի արդյունաբերության,այնպես էլ գյողատնտեսության արտադրությանհամար արտասդրամիջոցներ արտադրող ճյուղերի) արդիականացում: Զուգահեռ իրականացվում է կղուվլերատիվկազմակերպությունների կառուցվածքային արւսգ վերակառուցումներիգործընթաց: Սկզբնական կոոպերատիվ փոքր ընկերություններիմիաձուլումըվերածվում էր խոշոր ընկերությունների: Միաժամանակ կազմակերպվում էին նոր, խոշոր (հաճախ հսկա) կոոպերատիվ միավորումներ:Կոռպերատիվներիկազմակերպումը ն զարգացումըընթանում էր ինչպես խորությամբ,այնպես էլ լայնությամբ. որը դըսնոլրվում էր մի կուլմից բազմաբնույթ կոոպերատիվների կազմակերպմանձնով. մյուս կողմից՝ գործող կոոպերատիվներիանդւամների թվաքանակիավելացումով: Գյուղական կոռպերատիվներինվաճումներնայս փուլում տեղի էին ունենում դաժան մրցակցությանպայմաններում,որը պահանջում էր գործունեության նպատակասլաց ն արագ վերակառուցում, մարկետինգայինհետազոտությունների ծավալում ն ֆինանսականմիջոցներով մաննրելու կարողություն: Մրցակցությունը լայն ծավալներընդունեց մսի, բանջարեղենին մրգերի վերամշակման, ինչպես նան առանձին գյուղատնտեսական ապրանքները երկրի ներսում ն արտերկրում վաճառելու բնագավառներում: Էկոնոմիկայի կռոպերատիվհատվածում նկատվեցինկառավարման ճկուն համակարգերի ներդրման (օրինակ` մենեջերության սկզբունքը, այսինքն` վարձու կառավարիչների ն հաշվապահների համակարգի կիրառումը) ն միտումներ:Այս եկամուտներիբաշխման ուսմմակարգի կատարելագործման պատճառովմեծացավբարձր որակավորումունեցող մասնագետներիպահանջը, ն ամենուրեք ծավալվեց կոռպերատիվայինուսումնականհիմճարկությունների ստեղծումը ն գործող հիմնարկություններիընդլայնումը: 70-ական թվականներիցսկսվեց գյուղականտնտեսություններիկոոպերացիայի զարգացմաննոր փուլ: 70-սկան թվականների դաժան մրցակցությանփորձը գյոսլական կոոպերատիվ կազմակերպություններիառջն դրեց նր հիմնախնդիրներ:Եվրոպական երկրների էկոնոմիկայում այդ տարիներինտելի էին ունենում կառուցվածքային փոփոխություններ: Այս գործընթացումհաղթում էր նա ով. հմտորեն օգտագործելով նորագույն սարքավորումները,ժամանակակից տեխնոլոգիայի ն կառավարման նվաճումները, զանգվածային ինվեստիցիաներ արագորեն տեղափոխում էր գործունեության որոշիչ տեղամասերը

ժամանակակից տեխնիկայի պահանջների համաձայն արդիականացարտադրությունը: Առանձնահատուկ նշանակությունէր սւտանում կապիտալի արագաշարժ կենտրոնացմանն համակենտրոճւսցման իրական հճնճարավորությունների օգտագործումը: Օրինակ, 80-ական թվականներին Կանադայի ն ԱՄՆ-ի կոուվերատիվները երկրից հացահատիկիարտահանման բնագավառումդաժան մրցակցայինպայքարի մեջ մտան այդ երկլւճների հացահատիկի արտահանման այլ հզոր միջազգային հեղինակավոր միավորումներիհետ: Կանադայի կոռպերատիվ կազմակերպություննե որոնք ժամանակին կարողացելէին իրականացնել նյութա-տեխնիկական բազայի վերակառուցում,կարողացանպահպանելիրենց առաջատար դերը կանադականհացահատիկիարտառանման բնագավառում.ինչը չի կարելի ասել ԱՍՆ-ի կոռպերատիվ կազմակերպությունների մասին, որոնք այդ մրցակցությանմեջ պարտվեցին ն երկրից հացւսհատիկիարտահանման ծավալիմեջ նշանակալիորեն ընկավկոռպերատիվճների տեսակարար կշիռը: ծ0-ական թվականներին գյուղատնտեսականկուպերատիվներինենթակա ձեռնարկությունճերի կառավարմանգործընթացումճկատվեցիննոր միտումնելը:Օգտագործելով: բաժնետիրական կապիտալի կազմավորման սկզբունքները`կոռպերատիվները հնարավորությունեն ստանում յուրաքանչյուր ձեռնարկությանբաժնետոմսերըկենտրոնացնել մեկ կամ մի քանի կոռղպերատիվներում, այդպիսովհնարավորություն ստանալովավելի հմտորեն ն ճկուն ուսշվի առնել շուկայի պահանջները ն կոնյուկտուրայիարագ փոփոխությունները: Արագորենմեծանում էր ճան. կռռոպերատիվներին ենթակա ձեռնարկությունների մասնակցությունը խառը բաժնետիրականընկերություններին (անկախ նրանց կազմակերպչական ն իրավական կարգավիճակից):Այլ կերպ ասած՝ կողպերատիվներին ենթակաձեռնարկություններիկապիտալըմիախառմվում էր կոոպերատիվներին ենթակաձեռնարկությունների, ոչ կռոպերատիվային, ազգային ն արտերկրային կապիտալին: Այս ճանապարհով մեծանում է կողպերատիվին ենթակաձեռնարկությանարտերկրայինտճտեսակւսն գործունեությունը: ն

նում

Է

Գյուղատնտեսական կոոպերատիվների ուժեղացումըհնարավորություն տալիս պայքարելու իրենց տնտեսականդիրքերն ամրապճլելու համար,

որն իրականհնարավորություն է սւոեղծում թույլ չտալ օգտագործել կոուլե-

րատիվընկերություններին քաղաքական նպատակներով: Այսօր եվրոպական երկրների կոռպերատիվ կազմակերպություններն

էկոնոմիկայի չքա-

մեծ հատված են հանդիսանում: ղաքականացված Քանի որ էկոնոմիկայիկոոպերատիվ հատվածն առանձնահատուկտեղ է եվրոպականերկրներիտնտեսականհամակարգում,անընդհաւռ գրավում

է պետությունների աջակցությունը կոոպերատիվների գործուճեության ակտիվացման ն նրանց օրենսդրական(կանոնադրական)իրավունքների ձեավորման ն պահպանման գործում: Վերջին տարիներինգյուղական տնտեսություններին(հատկապես Ֆիաճսիայում ն Գերմանիայում) լրջորեն սատարեց կռւռպերատիվայինարտադրա-տնտեսականգործուօրենսճեության եղանակի ֆինանսական ն այլ կարգի հարաբերությունների դրական կարգավորումը: Միաժամանակ գրեթե ամենուրեք պետությունը գյուղատնտեսական տրամադրումէ ֆինանսականօգնություն, ապահովում կոոպերատիվներին հարկային ն այլ արտոնություններ, հատկապես, երբ կոռպերատիվների գործունեությունը վերաբերվումէ գյուղատճտեսության հարակիցճյուղերին ն այդ ճյուղերի հետ գյուղատնտեսությանտնտեսականկապերը կազմակերպելուն: Առանձին դեպքերում գյուղատնտեսական կոոպերատիվների միությունները պետության կողմից ստանում են պետական ագրարային քաղաքականության նորմերը կյանքում տարածելու իրավասություններ, որով նշանակալիորենմեծանում է ճրանց հասարակականհեղինակություճը. ամրաւպնդվումտնտեսականանկախությունը: Այսպիսով, գյուղական տնտեսությունների կոռպերատիվ կազմակերպություններն ավելի քան հարյուր տարվաընթացքում խստագույն մրցակցության, տնտեսականու քաղաքականիրավիճակներիմեծ տատանումներով ն փոփոխությունների պայմաններումիրենց մեջ կենսական ուժ գտնելով ն կոփվելով(ենթարկվելովադապտացիայի)դարձան էկոնոմիկայի անփոխարինելի ն կարնոր մասը: Գյուղական տնտեսությունների կոռպերատիվների արդյունավետաշխատանքը, մարտունակբանակի կողքին,հանդիսանում է հզոր հայրենիք ստեղծելու հենասյուներիցմեկը: մեծանում

5. ՍՊԱՌՈՂԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԿՑԻԱՅԻ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ՀԱՍԱԿԱՐԳԸ

Սպառողական կողպերացիայի պատմությունն սկսվել է անցյալ դարի առաջին կեսերից: Կապիտալիստական հարաբերությունների զարգացման հետ մեկտեղ եվրոպականերկրներում, մասնավորապես Անգլիայում, սկսեց զարգանալ արդյունաբերությունը: Արդյունաբերականձեռնարկությունների հիմնադիրներըբանվորներին աշխատանքի ընդունելու պարտաղիր պայման էին համարում այն. որ նրանք իրենց ստացած աշխատավարձի հաշվից ձեռնարկությանխանութից պետք է ձեռք բերեին բոլոր անհրաժեշտ

ապրանքները:Այս պայմաններըբոլորովին չէին բավարարումբանվորների սպառողական պահանջարկները:Խնդիրը լուծելու նպատակովբանվորները կազմակերպեցինսպառողական կոոպերատիվներ:Պայքարի միջոցով հասան նրան, որ վերացրին բանվորայդ սպառողական կոոպերատիվները ների անհատական սպառումը հսկող ամեն տեսակ իրավական նորմեր: Բանվորական սպառողական կոռպերատիվները 19-րդ դարի 80-ական ն 90-ականթվականներինլայն զարգացում ստացան Բելգիայում, Ֆրանսիայում, Գերմանիայում,Ավստրիայում: 19-րդ դարի վերջերին բանվորական սպառողական կոոպերատիվները դուրս եկան այս տիպի կոռպերատիվների հասկացությանսահմաններիցն լայնորեն մասնակցում էին տվյալ երկրի մանրածախ ապրամքաշրջանառությանը: 20-րդ դարի սկզբներինդրանք կորցրինիրենց նախնական նշանակությունը, որը պայմանավորված էր ոչ միայն կոոպերատիվների ձեռք բերած նոր ֆունկցիայի(մանրածախապրանքաշրջանառություն). այլ նան կոռպերատիվ շարժման ինտեգրացմամբբանվորական սոցիւսլիստական շարժման հետ: Կոռպերացիայի գիտության հանրաճանաչ ներկայացուցիչ Վ. Թոթոմյանցն1918թ. Պետրոգրադումլույս տետսծ իր «Մպառողական տեսությունը.պատմությունըն պրակտիկան»գրքում նշում կոոպերացիայի է, որ Բելգիայի բանվորական սպառողական կոոպերացիայիձախողման հիմնականպատճառըհանդիսացավդրա հիմքումդրված Բելգիայի բանվորական սոցիալիստականկուսակցության «Մապքի ուժի ն մկանների ուժի» հավասարության գաղափարախոսությանդոգման: Ելնելով այս սլլզբունքից. բելգիական սպառողական կոուվերացիայի ձեռնարկություններում աշխատանքի մտցվեց դիմացվարձատրմանհավասարեցվածհամակարգ՝

հաշվի չառնելով կառավարչության ծառայողների բարձր որակավորումն ու սնագործ բանվորների ւաշխատանքային ներդրումների տարբերությունը: Այս առիթով Վ. Թոթոմյանցն անթույլատրելի էր համարում բանվորական սոցիալիստական կուսակցության միջամտությունը, քանի որ անհիմն ձնով. առանց խղճի խայթ զգալու, բանվորական կոոսլերացիայի ստացած շահույթի մեկ երրորղըոավաքագրվում էր կուսակցականդրամարկղ, որը նշանակալի չափով անկայունացնում էր կողպերատիվներիֆինանսական վիճակը: 1906թ.բելգիական բանվորական սոցիալիստական կուսակցությունը հարբեցողության դեմ պայքար ծավալելու նպատակով արգելեց օղու վաճառքը բանվորական սպառողական կոոպերացիայի բոլոր խանութներում, պանդոկներումն սրճարաններում: Այս միջոցառումընույնպես, ինչպես աշխատանքի դիմաց հավասար վարձատրմանհամակարգը,կուսակցությունը ստիպողական ձնով փաթաթեց բւսնվորական սպառողական կոոպերացիայի վզին. որը նրան վերջնականապեսհասցրեց սնանկացման: Այդ միջոցառման պատճառով զրկվեցին եկամուտից. իսկ բանվորները դրանով չսթափվեցին ն քիչ խմիչք օգտագործեցին, այլ իրենց փողերն առաջվա նման ծախսեցին Բելգիայի սոցիալական սպառողական լԼլոռպերացիայի առետրական, տնտեսական ն հասարակական գործունեության «Ժողովրդական տների» շրջապատում արագորենկազմակերպված մասնավոր կեղտոտ պանդոկներում: Այս ամենն իր գրքում մանրամասնորեն վերլուծելով` Վ. Թոթոմյանցը հաստատակամորեն պնդում է, որ կոռպերացիայի գլխավոր խնդիրն աշխատավոր զանգվածներին կուսակցությունների քաղաքականությունից զերծ պահելն է ն կոռպերատիվոգով նրանցկրթության ն դաստիարակման գործի իրականացումը:Խոսելով կոոպերացիայի հետ տարբերկուսակցությունների առնչության խնդիրների շուրջ, նա պնդում է, որ կոռպերատիվները չեն կարող կարգավորվելկամ ղեկավարվելորնէ կուսակցությանկողմից: Վ. Թոթոմյանցը,վերլուծելով սպառողականկոռպերացիայիգործունեությունը

Եվրոպայի այլ երկրներում, ընդգծում էր. ռը քացառությամբ Իտալիայի, մյուս երկրներում նրանք չեն ենթարկվում որեէ կուսակցության: 1910թ. Իտալիայի կոռպերատիվ շարժման առաքյալներից մեկի` կոոպերացիայի հայտնի գիտնական Լուցոտտիի նախաձեռնությամբ.որն այդ տարիճերին Իտալիայի պառլամենտիխոսնակն էր, ստեղծվելէր «Կոռպերացիայիբարեկամներ» պատգամավորական խումբը: Իրւսկանում նշված խումբը կազմված էր քաղաքական գործիչներից, որոնք ներկայացնում էին տարբեր կուսակցություններ,սակայն հանղես էին գալիս որպես զուտ կոոպերատորներ:

Կոուվերացիայի, այղ թվում` սպառողական կոռպնրացիայի.,կազմակերն Հայաստանում մանրամասն կվերպումը ն զարգացումըՌուսաստամում լուծենք աշխատության հաջորղ բաժիններում, այս բաժնում նշենք միայն. որ սպառողական կոռպերատիվները. այղ թվում` բանվորական սպառողաավելի լայնորեն էին տական կոոպերատիվները,որոնք Ռուսաստանում րածված. հմտորեն օգտագործվեցին բոլշնիկների կողմից` իրենց քաղաքականությանիրականացման ճպատակով: 20-րդ դարի առաջին երկու տասնամյակների ընթացքումկոուվերացիայի ռււս դասականները. Տուգան-Բարանովսկու ն Մապովի հետ համատեղ, եվրոպական երկրների փորձի ամփոփմանու վերլուծման հիման վրա մշակեցին կոոպերացիայի. այդ թվում՝ սպառողական կոռպերացիայի, կազմակերպման ու գործունեության տնական ն գործնական սկզբունքները: Այստեղ առանձնակի տեղ էր գրավում բոլշնիկյան գաղափարներիդեմ պայքարը: Նրանք միանշանակ մերժում էին սոցիալիզմի բոլշեիկյան գաղափարը, որտեղ ամբողջ տնտեսություճը. արտադրության բոլոր միջոցները կենտրոնացված էին պետության ձեռքում, գտնելով, որ այդ գաղափարիիրականացումըոչ միայն կկաշկանդի աշխատանքի արտադրողականությանբարձրացումը. այլ նան միլիոնավոր մարդկանց զրկելով կոռպերատիվներ կազմակելր.վելու իրավունքից, նրանց կտանի դեպի աղքատություն: Վ. Թոթոմյանցը բոլշնեիկներիիշխանության գալու պահին զգուշացնում էր, որ այն սոցիալիզմը, որ կառուցվում է Ռուսաստանում, շեղում է սոցիալիզմի իրեն հայտնի տեսությունից, դա սոցիալիզմ չէ, եթե Քվեազի-սոցիալիստական այղ երեխան տարիք առնի, մարդկությանըընդհանրապեսկվւսնի սոցիալիստական գաղափարից: Եթե մի կողմ թողնենք 1921-25 թվականներին(նոր տնտեսական քաղաքականության իրականացմանտարիներին), կոռպերատիվների կազմակերպմանն գործունեությանարդյունքները, անհրաժեշա կլինի ընդգծել, որ կոռպերատիվային գիտության դասականներ Տուգան-Բարանովսկու, Վ. Թոթոմյանցի, Չայանովի ն Մապովի կանխատեսումները իրւսկանացվեցին: 20-ականթվականներիկեսերից ն 30-ականթվականներինԽորհրդային Միությունում վերացվեցին կոռպերատիվների բոլոր տեսակները, իսկ սպառողական կոոպերացիանձենափոխվեցպ̀ահպանելով կոռղպերացիայի արտաքին հատկանիշները ն, ըստ էության. դարձավ գյուղական առնտրի իրականացման պետական կառույց: Խորհրդային կարգերի փլուզումից հետո աճկախ պետություններում սպառողական կոռպերացիան իներցիայով շարունակում է գոյություն ունենալ ն ոչ մի երկրում դեռես չի դարձել շուկայական ենթակառուցվածք:

Սպառողական կոռպերացիայի կողմից իրականացվող մանրածախ առնետրիզարգացումը բազմաթիվ երկրներում 50-ական թվականներից սկսեց խոչընդոտվելն նկատվեց նրա աճի տեմպերի նշանակալի դանդաղեցում: Այս ամենի հիմնական շարժառիթները հանդիսացան նախ գյուղատնտեսականն բազմաբնույթ կոռպերատիվներիկողմից իրականացվող մանրածախ առնտրի ֆունկցիաների խորացումը ն ընդլայնումը. այնուհետն խոշոր մոնոպոլիստականմիավորումներիմուտքը կոոպերատիվ մանրածախ առնտրիշուկա: Սպառողական կոռպերացիայի առետրական գործունեության ցածր տեմպը բոլորովին չի նշանակում մանըածախ առետրի շրջանառության անկում կոռպերատիվներիհամաշխարհային շրջանակներում: Մանրածախ առնտրի մակարդակըբոլոր տեսակի կոռռպերատիվներիհամաշխարհային համակարգումվերջին մի քանի տասնամյակներիընթացքում գրեթե մնացել է նույն մակարդակի վրա: Գյուղատնտեսական ն բազմաբնույթ կոռոպերատիվներնայս ժամանակաշրջանում նշանակալիորեն մեծացրեցին գյուղատնտեսական հումքի ն պարենամթերքիառքն ու վաճառքը: Համառ մրցակցության պայմաններում սպառողական կոռպերատիվները ն ճըւսնց միություններըգոյատնելու նպատակով իրենց հերթին սկսեցին լուկածարել դչ շահութաբեր միավորումները,արդիականացնել հնացւսծները, սպամեծածախ առնտրի նոր բազաներ, գերխանութներ. ամենօրյա ռուցել սարկմանխանութներ,կատարելագործելօժանդակ ծառայությունները,գովազդը, ծառայությունների տեսակների բնագավառները, օգտագործել առնտրի առաջավոր ձները (օրինակ` ինքնասպասարկումը,որի ներդրման առաջնությունը Եվրոպայում պատկանում է շվեյցարականսպառողական

կոոպերացիային):

20-րդ դարի երկրորդ կեսին սպառողական կոոպերատիվներիկողմից իրականացվողմանրածախ առնտրի շրջանակներիփոքրացումը փոխհատուցվեց բժշկական սպասարկման, տուրիզմի ն հատկապես բնության պահպանմանբնագավառներումցույց տված ծառայություններիգծով կոոպերատիվներիկազմակերպմամբն զարգացմամբ:Օրինակ. Ճապոնիայում սպառողական կոոպերացիան հիմնականում զբաղվում է շրջակա միջավերջին տարիներին վայրի «մաքուր» պահպանմանհարցերով, ԱՄՆ-ում սպառողական կոոպերատիվներըպայքարում են «կյանքի որակի» պահպանման խնդիրներով: Մպառողական կոռպերացիայիբնագավառին են վերաբերումնան բնակարանայինշահագործմանկռուվերատիվները:Այսպիսով, սպառողականկոռպերացիան ենթարկվումէ նոր կառուցվածքային փոփոխությունների, որի շնորհիւ| նրա կազմում մեծ տեսակարար կշիռ են

ձեռք բերում այն կոոպերատիվները,որոնց գործունեությունն առավել հասարակականբԱույթ ունի: Մպառողակւսն կողպերւսցիան իր հասարակա-

կան ճոր ֆունկցիաների ֆինանսավորումն ապահովելու ճպատակով մանրածախ առնտրի շրջանառության մեջ պետք է պահպանի համապատասխան մակարդակ: Մյդ կոռպերատիվներիմանրածախ առնտրի տեսակարար կշռի մասին վկայում են հետնյալ տվյալները. 25 տարվա ընթացքում (1960-1985) սպառողականկոոպերացիայիկողմից մանրածախ առնտրոււմ հրականացրածապրանքաշրջանառությումըերկրի ամբողջ մանրածախ առնետրիապրանքաշրջանառության մեջ Մեծ Բրիտանիայում 12 տոկոսից ճվազելով կազմեց 4,9 տոկոս, համապատասխանաբար Գերմանիայի սպառողականկոոպերացիայիբաժինը 4 տոկոսից՝ 3.4 տոկոս: 20 տարվա ընթացքում(1960-1980թթ.) սպառողական կղուվերացիայիկողմից մանրածախ առնտրում իրականացրած ապրանքաշրջանառությունըՖրանսիայում 4 տոկոսից իջավ ն կազմեց 2,8 տոկոս. համապատասխամաբար Բելգիայում սպառողւսկան կոոպերացիայի բաժինը 25 տոկոսից ընկավ ն կազմեց 11 տոկոս: Ֆինլանդիայում. որտեղ կոռպերատիվ մանրածախ առնտուրը երկրի ամբողջ մանրածախ առնտրի ապրանքաշրջանառության մեջ ուներ կայուն դիրք ն վճռական նշանակություն, այնուսմենայնիվ, թեն չնչին, բայց աճկման միտում ճկատվեց: Այսպես, Ֆինլանդիայի սպառողական կոռպերատիվներիմանրածախառնտրի տեսակարար կշիռը երկրի ապրանքաշրջաճառությանմեջ 1970թ.33 տոկոսիցիջավ ն 1985թ.կազմեց 30 տոկոս: Սպառողական կոոպերացիայիկուլմից մանրածախառնտրում իրականացրածապրանքաշրջանառությանանկման միտումըինդուստրիալզարգացած երկրներումբացատրվումէ օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ պատճառմերով: Օբյեկտիվ(կամ արտաքին) պատճառները, որքան էլ տարօրինակ է. պայմանավորվածեն տնտեսության ու բնակչության ապրելակերպի վերելքով: Հասարակությանսոցիալական կառուցվածքում նյութական տեսակետից ավելի ապահով խավի կտրուկ մեծացման հետնանքով արդյունաբերական զարգացած երկիրը դառնում է զանգվածային սպասարկմանհասարւսկություն: Երկարատն օգտագործման ապրանքների զանգվածային արտադրությունը (ավտոմեքենաներ, սառցարաններ, հեռռատացույցներ, էլեկտրոնային հաշվիչ տեխնիկա ն այլն) արմատապեսփոխեց սպառման ն արտադրման փոխադարձ հարաբերակցությունը` հօգուտ ապառման: սպառուլներիբյուջեն դարձավ խոշոր բաժնետիրական ընԶանգվածային կերությունների եկամտի հիմնական աղբյուրը: Բարձրորակ ապրանքների

վաճառքը զուգակցվում է բազմաբնույթ սերվիսու| ւ իրացմանարտոնյալ

պայմաններով: Սուբյեկտիվպատճառներնանմիջապեսկապված են ճկուն առնտրային թաղաքականության մշակման ն իրականացման հետ: Հուսալի շահույթ ստանալու համար պահանջվումէր առնարական գործունեության կենտրոճացում. վաճառվող արդյունաբերական ապրանքների կազմում նորաձն ապրանբըների կշռի մեծացում: Այս բոլորի կողքին խոշոր առնտրական ֆիրմաները 10 տոկոսի չափով գների զեղ: սահմանճեցին:Ըստ էության. խոշոր առնտրական ֆիրմաներըյուրաքանչյուր գնորդիաւպրանքըգնելու պահին, 10 տոկոսի չափով, առձեռն շահաբաժին էին վճարում: Դա ծանը վիճակի մեջ դրեց բազմաթիվ սպառողական կողպերատիվճների, որոնք իրենց անդամներինշահաբաժին էին տալիս մեկ անգամ: Այս պատճառով սպառողական կոոպերացիայի ավանդականսոցիալականարդար առնտրականի կերպարը (իմիջը) սկսեց փշրվել: Սպառողական կոոպերացիան սկսեց կորցնել իր նախկինհմայքը ռատկապեսմիջին վճարունակ ն երիտասարդ գնորդներիմոտ: Կոռպերատիվային միջազգային ալյանսի կողմից հրապարակած «Մպառուլլական կոոպերացիան փոփոխվող աշխարհում» հիմնարար հետազոտության մեջ ընդհանրացվեցինինդուստրիալ զարգացած երկրներում սպառողական կոոպերացիայիկողմից մանրածախ առնտրում իրականացվածապրանքաշրջանառության տեսակարար կշռի անկման միտումներիպատճառները,որոնք ըստ էության հանգում են հետնյալ եզրակացությունների. Մանրածախառետրի բնագավառում,ուժեղ մրցակցությանպայմաններում, սպառողականկուպերացիայի համար թանկարժեք պերճանք էր նրա գործունեության «սոցիալական ասպեկտը»: Ի նկատի է առնվում ապառողական կոուվերացիայիռամակարգիոչ նպատակահարմար կառավարման գործող համակարգը,նրա ծառայություններումուռճացած անձնակազմի առկայությունը, որոշումներընդունելուոչ վճռականությունը,զեղչով վաճառող խանութներ ստեղծելու դանդաղկոտությունը,ծախսերի հնարավոր կրճատման ուղիներ փնտրելու բացակայությունը: Այս իրավիճակն ավելի էր վատթարանում,երբ «մարտադաշտում»իրենց շահերի համար մղված պայքարումտարածքայինխոշոր սկզբնականսպառողականընկերությունները վերածվումէին անկախկենտրոնականմեծածախ առնտրիընկերությունների ն միությունների: Սպառողականկոռպերացիայիգործերի ընդհանուր վատթարացմանը զուգընթացմեծանում էր կոռպերւստիվ միությունների ն սկզբնական կռո46

պերատիվների կազմակերպչականկառուցվածըի վելափոխումների անհրաժեշտությունը: Այն ներառում էլ կոոպերատիվային կառուցվածքային միավորներին կոռպերատիվային կապիտալիկենտրոնացման արագացումը: Այսպես. 1979թ. Ավստրիայի սպառողական կոոպերացիայիընկերությունները միավորվեցինն ստեղծեցին «Կոնզում-Ավստրիա»ազգային կողպերատիվը: Մսպլառողական կոռպերատիվներիազգային միավորումներ կազմակերպվեցինԳերմանիայում,Շվեդիայում, Շվեյցարիայում: «Սպառողական կոռպերացիանփոփոխվողաշխարհում» հետազոտության հեղինակներնառաջարկեցինսպաուղական կոոպերացիայի հետագւս զարգացման ն նրա դիրքերն ամրապնդելու հետնյալ միջոցառումները, ոիոնցից կարնորվում են` սեփական ֆինանսականռեսուրսներիհավաքագրումը.մասնավորապես փայային մուծումներիմինիմալչափի ավելացում. կոռպերատիվիան-

դամներիթվաքանակիսահմանափակման վերացում, շահութաբաժիններով փայաբաժիններնավելացնելու, բաժնետոմսերիփոխառությունների թողարկումը.խնայողականհատուկ հիմնադրամների հիմնումըն այլն,

սեփական ւսրտաղրության զարգացման արագացում, իսկ առնատրի ոլորտում. որպես ավելի եկամտաբերգործառնություն, ավելացնել արդյու-

նաբերականապրանքներիբաժինը, միջկոոպերատիվային միջազգային կոմերցիոնհամագործակցության ընդլայնումայնպիսի կազմակերպությունների շրջանակներում, ինչպիսիք -

են

ԵՎՐՈԿՈՈՊ-ր. ԻՆՏԵՐԿՈՈՊ-ը, Սկանդինավյանմեծածախ կոոպերատիվային ընկերությունը, կոոպերատիվներինավթային միջազգային կազմալերպությունը, միջազգայինկռոպերւստիվբանկը ն այլն, ինդլայնել համագործակցությունը պետական օրգանների նե շահա-

Գրգիռ հասարակական հետ: կազմակերպությունների

Բազմաթիվ գիտնականներին սպառողականկոոպերացիայի պրակտիկ

աշխատուլլների կարծիքով, սպառողականկոռպերացիայի հետագա զարգացումըպետք է ընթանահետեյալ ուղղություններով.

ի աան րոզորացիս, Աարոն Ավստհարի անկ կարացին նորը: 2. են

պում.

-«

ԽառըԱ առ

տիվ կռոս

խո

ե Ի տիրական ընկերությունների կազմակերեն օգաւվելգերմանական«ԿՈՈՊԱԳ» առաջարկում ն Շվեդիայի ԿՖ

կոնցեռն միավորումների փորձից. որտեղ կոռպերատիվներիմիությունը է հիմնադիրների ն բաժնետոմսերի «Հոլդինգ-կենտրոնը» գլխավոր ատպնօրին ինողը. իսկ կոմերցիոն կառավարումըհանձնում են վարձու մենեջե-

մորոում րին.

:

3.

Տնտեսականգործունեության ղիվերսիֆիկացում.Առաջարկվում է, հիմնական ֆունկցիայիիրականացմանը զուգահեռ, ակտիվորենզարգացնել ամեն տեսակիշահութաբերգործունեություն, մասնավորապեստարբեր տեսակի ապահովագրական, բանկային գործերով, գյոսլատնտեսական օժանդակ արտադրությունհիմճելով, զբոսաշրջիկությանկազմակերպումով նայլն. 4. Արդյունավետ գործող ավանդական փոքր ն խոշոր տարածքային

սպառողական ընկերությունների պահպանում ն զարգացում. առաջարկն օգտվել վում է ռւսումնասիրել Գերմանացիների դորտմունդական,

Ֆրանսիայի ստրասբուրգականկոոպերատիվների փորձից: Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի Նորվեգիայիազգային սպառողական կոռպերացիայի փորձը, որտեղ մանրածախառնտրի շրջանառությունըերկրի մանրածախ առնտրիշրջանառությանմեջ վերջին մի քանի տասնամյակիընթացքում դանդաղ,բայց անընդմեջավելացել (1998թ. 11,5 տոկոս): է 5. Համագործակցման խորացումն այն փոքր ն միջին մասնավոր հետ, որոնք չեն ընկերակցումխոշոր մեծածախն մեծաառնտրականների մանրածախբազմաբնույթ խմբերի հետ. Դա հնարավորությունէ տալիս առնտրականներին համատեղպայքարելու իրենց համար ընդունելի մեծածախ գների ն մատակարարման պայմաններիհամար: Առաջարկվում է ուսումնասիրել Իտալիայի ն Ճապոնիայի սպառողական կոոպերացիայի փորձր, որտեղ բազմաքանականկախ, մասնավորխանութներիառկայությունը ն դրանց թույլ նյութական բազան հնարավորությունէ տվել այդ երկրներիսպառողական կոռպերացիաճերին պահպանելուիրենց դիրքերը ն պարենամթերքների արդյունաբերական վաճառահանմամշուկայում: 6. Կառավարման համակարգիկատարելագործում, սկզբնականկոռպերատիվ կազմակերպությունների կոմերցիոնազատությանընդլայնում: Կոռպերատիվային միջազգային ալյանսի կողմից հրապարակված «Սպառողականկոոպերացիանփռփոխվողաշխարհում» գրքի հեղինակները. ամփոփելովիրենց հետազոտությունները, նշում են, որ սպառողական կոռպերացիայիզարգացումըփուիոխված տնտեսությանպայմաններումոչ հեռանկարներ ունի պահպանելուձեռք բերած բնագծերը.այլն նրա հետագա գործունեությանհամար ստեղծվում են ճոր պահանջմունքների բավարարմանբնագավառներ: Առաջարկվումէ սպառողական կոոպերացիայինոր պահանջների,կոռպերատիվներիկազմակերպման խնդիրներըպարզելու համարուսումճասիրել Ճապոնիայի ն ԱՄՆ-ի փորձը:

միայն

6. ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎ

ՓՈՒԼԵՐԸ

ՇԱՐԺՄԱՆ

ԵՎ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՃԱՊՈՆԻԱՅՈՒՄ

ԿոոպերատիվներիկազմավորումըՃապոնիայում տեղի է ունեցել 19-րդ դարի վերջին քառորդում, երբ 1868թ. հեղափոխությունից հետո գյուղում սկսվեց կապիտալիստական հարաբերություններիարագ զարգացումը: Սակայն Ճապոնիայում վաղուց ի վեր գործում էին տարբերտեսակի կազմակերպություններ,որոնց կարելի է համարել ժամանակակից կոոպերացիայի նախատիպերը: միավորումԴրանք եղել են ձկնորսներիարտելներ,մետաքսագործների ներ, ստացված բերքի վաճառքի կազմակերպություններ, փոխադարձվարկավորմանընկերություններ նայլն: Ամենից շատ տարածված էին վարկավորման ընկերությունները (մուդէինկո), որոնք գործում էին հետնյալ սկզբունքով.որոշ թվովմարդիկմիավորվումէին ն հավաքում այն չափի գումար, որն անհրաժեշտ էր դրանցից որնէ մեկին, այնուհետն ընկերության անդամներնանընդմեջմուծում էին անդամավճար,մինչն որ դրանցից յուսովորարաքանչյուրը ստանում էր նույն չափի գումար: Հերթականությունը բար որոշվում էր վիճակահանությամբ. Ժամանակակից տիպի գյուղատնտեսականկոոպերատիվկազմակերպություն Ճապոնիայում կազմակերպվելէ 1878թ. մետաքսի հումք վաճառելու նպատակով,որը հետագայում հիմնում է հումքի վերամշակման մի քանի գործարաններն շարունակումգոյություն ունենալ մինչն երկրորդ համաշխարհային պատերազմը:Ավելի ուշ ստեղծվեցին թեյի որակի ստանհամատեղգնճան, ինչպես դարտացմանն առաքման, պարարտանյութերի ճան վարկային կոոպերատիվներ:1898թ. երկրում գործում էր 346 կոռպերատիվ կազմակերպություն,որոնցից 114-ը զբաղվում էր վարկավորման գոլւծառնություններով,141-ը կոոպերատիվի անդամներիկողմից արտադրված ապրանքներիվաճառքով, հիմնականումթեյ ն մետաջսահումք,որն այդ տարիներին Ճապոնիայից արտահանածապրանքների մեջ գերակշոող էր: Շատ կոոպերատիվներ,հատկապեսվարկայինկռոպերատիվնեըը, ստեղծվում էին պաշտոնավարողներիանմիջականղեկավարությամբ: Կոոպերացիայի վերաբերյալ ճապոնացիների օրենքը հաստատման ճերկայացվեց արտաքին գործերի նախարարի ն օրենսդրականբյուրոյի պետի նախաձեռնությամբ. Ուսումնասիրելով կոռպերատիվգործունեութ4

ՄերուժանԱբրահամյան

յան եղանակըԳերմանիայում, նրանք առաջարկեցին օրենքի այնսլիսի նախագիծ, որը շատ նման էր այդ օրենքին, համարյա ընդօրինակումէր, ն միայն ւսնվանումը մի փոքր փոխեցին` արտւսդրական

ընկերությունների

փոխարենգրելով արտադրա-տնտեսական ընկերություններ: Օրենքն ընդունվեց1900թ. ն բազմաթիվփոփոխություններով հանդերձ գործեց մինչն 1943թ.: Այն նախատեսում էր կոոպերատիվ կազմակերպություններ ստեղծել երկրի տնտեսությանբոլոր ճյուղերում, ինչպես քաղաքնե-

րում, այնպես էլ գյուղերում: Կոոպերատիվներում կարող էին միավորվել գյուղացիներ, առետրականներ,բանվորներ, ձկնորսներ, արդյունաբերողիրավունքովկոռպերատիվների անդամ կարող էր դառնալ ցանկացած անձ, անկախ սոցիալական դրությունից կամ վբաղմունքից: Օրինակ, կոռպերատիվի անդամներգյուղում հանդիսանում էին ոչ միայն

ներ: Հավասար

նույնպես վարձակալները), Գ կավաան րթանգապանատերը, րականները,բանվորները.բժիշկները: ե

Կոո-

,

պերատիվկազմակերպությունները կարող են լինել վարկային, մատակարարող. մթերող ն արտադրական: Վերջիններին վերաբերում են ման բնակշինարարականկոոպերատիվճները, որոնք կազմավորվումէին գույքի. հասարակական բարիքներիհամատեղ օգտագործման ն ւայլ ճպատակճների համար: 192յլթ. կոոպերատիվների օրենքի հերթականփոփոխման ժամա-

նակ այս կռուվերատիվներին սկսեցին անվանել «Սարքավորումների համատեղ օտագործման» կոռպերատիվներ: Կոռպերատիվներն իրենց գործունեության սկզբնականշրջանում հիմնականումզբաւլվում էին միայն մի տեսակ գործունեությամբ,այսինքն` կամ արտադրանքի առաքումով, կամ վարկային գործառնություններով: Բնագավառը, սակայն, ժամանակիընթացքում աստիճանաբար ընդլայնվեց: Այապես, 1908թ.

կոռոպե-

վարկային հատիվներին թույլատրվեց, վարկային գործառնություններին իրականացնելնան այլ տեսակի գործունեություն: Տվյալ օրենքով կոռպերատիվ կարող էին կազմակերպել յոթ անդամներիառկայության դեպքում: Կոոպերատիվի յուրաքանչյուր անդամ կարող էր ունենալ մրայն մեկ ձայն` անկախ նրա փայի չափըց: Կռոպերատիվի առավելագույն անդամների թիվը նրանց գործունեությանսկզբնականշրջանում սահմանափակվում էր տասով, հետագայումայն թույլատրվեց հասցնել մինչն 30-ի. իսկ առանձին դեպքերում՝ մինչն 50-ի: Կոռպերատիվի շահույթը բախշվում էր` կախված նրա ընդհանուրկապիտալիկազմում փայային գումարի կամ յուրաքանչյուր անդամի կողմից կոոպերատիվի գործունեության մեջջ մասն գոր թյ մասնակցելուչա

զուգընթաց,

փաբաժնից:

-

Կոուվերատիվ կազմակերպությունների համար օրենքում նճալխատեսված էին որոշակի արտոնություններ:Նրանք ազատվում էին եկամտահարկից. գրանցման դրոշմահարկից.պայմանագրերիկնքման ն արհեստագործական հարկերից: 1910թ. հողագործա-արդյունաբերական հիպոտեկ ն Խակեցյդո գաղութային բանկերի վերաբերյալ օրենքի փոփոխությունների համաձայն. կղոպերատիվներնիրավունք ստացան այդ բանկերից առանց գրավ թողնելու վարկեր ստանալ: Միաժամանակ, 1911թ. այդ բանկերը պետական գանձարանից սկսեցին կոոպերատիվներին արտոնյալ վարկեր

տրամադրել: Կոռպերատիվ կազմակերպություններին, խոշոր արտոնություններ վերապահելու հետ մեկտեղ, պետությունը (օրենսդրությամբ) վարչական մարմիններին իրավունք վերապահեց կոոպերատիվներիգործունեության վրա վերահսկողություն իրականացնել, կոոպերատիվները կազմակերպելու ն կանոնադրությունը գործի դնելու համար նրանք պետք է թույլւովություն ստանային իշխանության տեղական մարմիններից: Կոռպերատիվճների ընտրված նախագահը ն վարչության անդամներըհաստատվում էին ոստիկանության ն նահանգապետի կողմից: Կոոպերատիվները սահմանված կարգով. իրենց զործունեության վերաբերյալ. հաշվետվություն էին ճերկայացնում վարչական մարմիններին: Վերջիններն իրավունք ունեին կոոպերատիվներում ստուգումներ անցկացնել, դադարեցնել դրանց գործունեությունը, պահանջել պաշտոնեական անձանց վերընտրություն:Կոռպերացիայի հարցերով զբաղվելու նպատակովգյուղատնտեսության ն անտառային տնտեսության նախարարություններումստեղծվեցին հատուկ բաժին`

ներ: Այս բոլորով հանդերձ, 20-րդ դարի առաջին երկու տասնամյակների ընթացքում Ճապոնիայում կռռոպերացիան արագ թափով զարգացավ: 1900թ. գործում էին 21, 1905թ.՝ 1671, իսկ 1915թ.՝ շուրջ 11 ռազար կռոռպերատիվներ: 1915թ. կոռպերատիվներիանդամների թիվը կազմեց 1.2 միլիոն մարդ՝ 1905թ. 69000 մարդու դիմաց: Կոուվերատիվներիկազմավորումըն զարգացումը պայմանավորվածէր ոչ միայն արդյունաբերությանն գյուղատնտեսության ընդոասնուր զարգացումով, այլ նան նպատակ ուներ սեփականատեր գյուղացիներին աղքատությունից ղուրս բերելու, գյոսլատնտեսության պոտենցիալ հնարավորությունն օգտագործելու միջոցով բարձրացնել գյուղական տնտեսությունների ապրանքայնությունըն բարելավել ազգաբնակչության կենսամակարդակը: Կռռպերատիվներիարւսգ աճի կարեոր պայման հանդիսացւսվ 1905թ. կազմակերպված «Մեծ Ճապոնիայի կոռպերատորների կենտրոնական

միությունը»,որն ապահովելու էր սկզբնական կոոպերատիվներիղեկավարումը. իրականացնելուէր նրանց գործունեությանկոորդինացումըն վերահսկումը: Կենտրոնական միությունն իր աշխատանքճերըկազմակերպում էր կռռպերատիվներիտեղական ասոցիացիաների միջոցով: «Մեծ Ճապոնիայի կոոպերատիվների կենտրոնականմիությունը» ն սկզբնական (տեղական) կազմակերպությունները համատեղ հսկայական կատարեցին կոռպերատիվճների իճքնուրույնություննամրապնդելուն գործունեության արդյունավետությունըբարձրացնելու ուղղությամբ` Կենտրոնական միությունը երկրում ամենուրեք կազմակերպեցկոոպերատորմճերի պատրաստմանն վերապատրաստմանդասընթացներ: 1925 թվականից սկսվեց «Իէ ճո խիկարի»(հայերեն նշանակում է «Տունդ լոաավորվի») ամսագրի հրապարակումը, որի տպաքանակը1940թ.հասավ/2 միլիոնի: Այս մարմնի գործունեությաննաջակցելու նպատակովպետությունըտրամադրել էր դրամականօժանդակություն,ձգտելով նրա միջոցով իրականացնել իր ագրարայինքաղաքականությունը: 20-ական ն 30-ական թվականներինամբողջ երկրով մեկ, ըստ տնտեսության առանձին բնագավառների(ճյուղերի). կազմակերպվեցինկենտրոնականհամազգայինմիություններ: Այսպես, 1923թ. հիմնադրվեցինհամաճապոնականմթերման ֆեդերացիան ն կենտրոնականկռոպերատիվբանկը, 1927թ. մետաքսահումքիվաճառքի համաճապոնական ֆեդերացիան, 1931թ. Համաճապոնականվաճառքի ֆեդերացիանն Համաճապոնականմետաքսագործական ցիաները: Միաժամանակ այդ տարիներին ընդունվեցին օրենքներ առնտրական,ձկնորսականն արդյունաբերական կոռոպերատիվճերի կազմակերպմանվերաբերյալ:Արդյունաբերական կոռպերատիվներիկազմակերպման օրենքի համաձայն, կոռպերատիվներինթույլատրվեց ուճենալ համատեղ օգտագործման ձեռնարկություններ: Այդ օրենքը նշանակալիորեն ընդլայնեցկոոպերատիվների հնարավորությունները: 1936թ. սկզբնական կոռպերատիվկազմակերպությունների որոնք ստեղծվել էին 1900 թվականիկոոպերացիայիմասին օրենքով, մեց 15000, որոնցում ընդգրկվածանդամներիթիվը 6 մլն էր: Կոոպերատիվների գերակշռողմասը կազմակերպվումէին գյուղական վայրերում ն փոքր քաղաքներում,ուր բնակչությունըայդ տարիներինհիմնականում գյուղացի-

աշխատանք

ֆեդերա-

քանակը, կազ-

ներ էին:

Կոռպերացիայիարագ տեմպերով զարգացումը 30-ական թվականներին հիմնականում պայմանավորվածէր 1929-1933 թվականի երկարատն տնտեսականճգնաժամով, որի հետնաճքովփոքր սեփականատեր գյուղա52

ները հայտնվեցին ցիները հայտնվեց խոր աղքատության մեջ: Այդ պայմաճճնճերում կառա-

Արիի աոպերամեաց ԱԱ ի աններում

տումնե

գյուղացինե

ելու

միակ միջոցը Բացի դրա-

նից, բանակի շարքային կազմն այդ տարիներին գրեթե ամբողջովինհամալրվում էր գյուղացիներով, որոնց բարոյական ոգու բարձրացումըկառավարող շրջանների համար կարեդր նշանակություն ուներ: Այս դեպքում ճույնպես հիմնախնդրիլուծումը նրանք տեսնում էին կռռպերացիայիզարգացումը խթանելու մեջ: Այս հանգամանքներովկոռպերատիվկազմակերպություններին տրամադրվեցճոր, լրացուցիչ արտոնություններ: 1930 թվականին կառավարությունըհռչակեց մի կաճոնակարգ.ըստ որի համաճապոնական մթերմանֆեդերացիանիր կոոպերատիվներիանդամներիհամար ստացավ դրամական օգնություն` տասը տարվա ընթացքում պարարտանյութ գնելու համար: Այդ նույն տարում կենտրոնականբանկը պետության միջոցներից կոոպերատիվներին արտոնյալ տոկոսադրույքներով սկսեց վարկ տրամադրել պարարտանյութգնելու համար: Միաժամամակկոռպերատիվներինթույլատրվեց փոքր ձեռնարկություններըներգրավելիրենց

կազմում:

Կոոպերատիվներինլայն արտոնություններտրամադրելով հանդերձ, կառավարությունըճոր հնարավորությունստացավ իրականացնելուիր ագրարային թաղաքականությունը: Այսպես, կոոպերատիվ կազմակերպությունների վրա դրվեց 1932թ. ընդունված գյուղատնտեսության վերականգնման ծրագրի կատարումը: Այդ կազմակերպությունների վրա դրվեց նան հետ համատեղաշխատանքներիկազմակերփոքը ձեռնարկությունների պումը, որի համար կառավարությունըճրանց համապատասխան օգնություն ցույց տվեց` 1935թ. գյուղական արդյունաբերությանխթանման մասին կանոնակարգովնախատեսված էր այդ ճյուղի կազմակերպումնիրականացնել գլխավորապես կռոպերացիայիուժերով: Բրնձի բաշխման ն ընդհանրապեսպարենամթերքիվրա հսկողություն սահմանելումասին օրենքներով (1940թ.), կոոպերատիվներինգյուղացիներից գյուղատնտեսական հիմնական արտադրանքներ մթերելու մենաշնորհային իրավունք վերապահվեց:Այսպիսով,30-ական թվակաճներինպետական տնտեսականքաղաքականություննառավել մեծ չափերով իրականացվումէր կռոռպերացիայի միջոցով, Կոռերացիան ընդամենը երկու տասնամյակի 1920-1940 թթ. ընջացքում դարձավ երկրի տնտեսության կարնոր հատվածը: Դա հնարավոր դարձավ կոոպերացիայիարագ զարգացման հետնանքով,որի մասին վկայում են հետնյալ տվյալները 1925թ. կոոպերացիայի կազմում ընդգրկված

գյուղական անտեսություճները կազմեցին երկրի ամբողջ գյուղական տճտեսությունների48, 1931թ. 62, 1935թ. 72 տոկոսը: 1932թ,բոլոր գյուդերի միայն 15, իսկ 1938թ. 3 տոկոսը չէին ստեղծել կռռպերատիվներ:30-ական թվականների կեսերին բոլոր պրեֆեկտուրաներում ավարտվեցինկռռոպերատիվների ֆեդերացիաներիստեղծումը ն ստորադաս կազմակերպութԱ յունների համախմբումը,որով տեղի ունեցավ կոռպերատիվկազմակերպությունների համաճապոճական կենտրոնական համակարգի ձնավո-

րումը:

Կոոպերատիվներիվերադաս կազմակերպություններիդերն այդ ժամաճակ մեծացավ, նշանակալիորեն ճպաստելով կոռպերատիվներիգործունեության արդյունավետությանբարձրացմանը: Այսպես, եթե 1930թ.մթերման համաճապոնականկոոպերատիվների ֆեդերացիայի միջնորդությամբ գնվել էր ամբողջ պարարտանյութերիմիայն 20 տոկոսը, ապա 1937թ.այն կազմեց 82 տոկոս: 1936թ.կոոպերատիվներիմիջոցով վաճառվեցգյուղատնտեսականապրանքային արտադրանքի 18 տոկոսը ն ձեռք բերվեց գյուղատնտեսության գնած ապրանքների 10 տոկոսը: Առանձին ապրանքներիհամար այդ ցուցանիշը նշաճակալիորենբարձը էր: Այսպես. 1934-3ճթթ.կոոպերատիվների միջոցով վաճառվել էր ավելի քան 27 տոկոս բրինձ կ հացահատիկ ն գնվել էր գյուղացիներիկողմից ձեռք բերված պարարտանյութերիմոտ 40 տոկոսը: Կոոպերատիվներիբաժինը գյուղի կողմիցվերցրած ամբողջվարկի գումարի մեջ կազմեց 17 տոկոս: Այդ տարիներին կոռպերատիվներըգործնականում համատեղ գյուղատնտեսականաշխատանք չեն կատաիել նգյուգույքի համատեղ օգտագործումը հազվագյուտ բնույթ է

Ա

Երկրորդհամաշխարահայինպատերազմիտարիներին,ինչսլես ֆաշիստական Գերմանիայում ն նրա բռնագրավածերկրներում, այնպես էլ Ճապոնիայում կոռպերատիվկազմակերպությունն ի սկզբանե, որպես այդպիսին, դադարեց գոյություն ունենալ: Այսպես կոչված վերահսկմանմիությունները, ռրոնք ստեղծվեցին պատերազմի տարիճերին, հոշոտեցին դեմոկրատական սկզբունքներով հիմնված ընկերությունները ն կազմակերպությունները, այդ թվում նան կոոպերատիվներիհամակարգը: Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմիցհետո երկրումիրականացվեցին դեմոկրատականվերափոխումներ: Ընդունվեցին նոր օրենքներ գյուղատնտեսական կոոպերատիվներիկազմավորման(1947թ.), սպառողական (Ա949թ.) ն անտառտնտեսական կոոպերատիվներիմասին

: թաոթական թ.):

Այս օրենքներով հաստատագրված հիմնական սկզբունքների համաձայն կոոպերատիվի անդամ դառնալը ն կոռպերատիվիցհեռանալը կատարվում էր կամավոր հիմունքներով. կռոռպերատիվի յուրաքանչյուր անդամ ուներ մեկ ձայն, մեկ անդամի փայը (եթե այդ կռոպերատիվըուներ փայային կապիտալ)սահմանափակ էր, շահույթը բաշխվում էր կաճնոնադրության համաձայն կախված փայի քանակից ն կազմակերպությանգորանդամի մասնակցությանչափից, պաշտոծունեությանմեջ կոռռպերատիվի ճատարներնընտրվում էին ընդհանուր ժողովի որոշումով. կւտռպերատիվները հանդիսանում էին իրավաբանական անձ, կոոպերատիվ կազմակերօրգանի կողմից. պությունը գրանցվումէր տտեղական ձայն ունեցող Օրենքը ճախատեսում էր վճռական ն խորհրդակցական ն սահմանում էր ճրանց իրավունքները:Այսպես, անդամներիառկայություն վճռականձայնով կոոպերատիվիանդամ կարող էին լինել միայն գյուղացիճերը: Խորհրդակցական ձայնով կոոպերատիվիմյուս անդամներըորոշումճերի ընդունելուն իրավունք չունեին մասնակցել: Օրենքը թույլատրում էր ստեղծել սկզբնականկոռպերատիվներն վերադաս կռոռպերատիվ կազմա-

կերպություն՝ համար պահանջվում Կողպերատիվներ կազմակերպելու թվով անդամների

Աո Աաաա

էր որոշակի

համախմբում Գյուղատնտեսական Խորանը 15, սպառկոռպերացիայիհամար Եր իսկ Գանա րանին

Այս յ կամ այն Գ գործունեությամ աղվելու համար ր նախատեսված էին սահՔյաոբ զբաղում մանափակումներ: Օրինակ, վարկային գործունեություն իրակամացնմելու իրավունք ունեին միայն այն կոռպերատիվները,որոնք ունեին փայային կապիտալ (այն կազմակերպությունները, որոնք չունեին փւսյային կապիտալ, իրենցծախսերը ծածկում էին կանոճավորկամ էպոզուրկարգով վճարումների հաշվիճ), իսկ սպառողականկռոպերացիաները իրավունք չունեին աջակցելուորեէ քաղաքական կուսակցության: Կոոպերատիվների նռր օրենսդրությամբ նախատեսվեց մի շարք ֆիճանսական արտոնություններ, մասնավռրապես, ճրանք ազատվում էին գերբային տուբքից, շահույթի մասնակի հարկումից, տրամադրվումէր պետական օժանդակություն ն արտոնյալ վարկ" Յուրաքանչյուր նոր օրենքի ընդունումը կամ գործողօրենքներիփոփոխություններըհիմնականումուղղված էին կոոպերատիվ կազմակերպություններիամրապնդմանը, նրանց գործուճեության բնագավառների ընդլայնմանը, պետական օժանդակության մեծացմանը: Այս պարագաներում,այդ ընձեռածիրավունքներըլիարժեք օգտագործելու համար օրենսղրությամբմիաժամանակնախատեսվում էր պետական մարմիննմերի հսկողությանուժեղացումը:

Ֆեդերացիաները ստեղծվում էին ինչպես պրեֆեկտուրայի, այնպես էլ երկրի մասշտաբով: Ռրպես կանոն, նրանք ղեկավարում էին մի որնէ տեսակի գործունեությամբ զբաղվող կոոպերատիվների:Տարբեր տեսակիկոոպերատիվների ընդհանուր ղեկավարությունն իրականացնումէին համաճապոնական կենտրոնականմիությունները.որոնք միաժամանակ.մասնավորապես միջազգային ասպարեզում, ներկայացնումէին կոոպերատիվ կազմակերպություններըկոոպերատիվների Միջազգայինալյանսին: Ամենատարածված գործունեությունները.որոնցով առավելապեսզբաղվում էին կոոպերատիվները,հանդիսանում էին ավանդների ընդունումըն վարկերի տրամադրումը,արտադրված արտադրանքիիրացումը, անհրաժեշտ նյութերիմթերումներըկոոպերատիվիանդամներին,առաջինաճհրաժեշտության ապրանքներովմատակարարումը(այն իրականացնումէր ոչ միայն սպառողական կոոպերացիան).կռոպերատիվներիարտադրանքի պահպանումը,տեղափոխումըն մշակումը, մեքենաներին սարքավորումճերի համատեղ օգտագործումը, արտահանմամն-ներմուծման գործառնութճան ինչպես յունները, կուլտուր-կենցաղայինսպասարկումները:Կոռպերատիվի ծառայություններից կարող էին օգտվել անձինք, որոնք կուռպերատիվի անդամ չեն, սակայն նրանց մասնակցությունը որոշակիորեն սահմամճափակվում էր օրենսդրությամբ ն կոոպերատիվների կանոնադրության

դրույթներով:

Կոոպերատիվ կազմակերպություններիշրջանակներում թույլատրված էր ստեղծել, այսպես կոչված, համատեղ ձեռնճարկություններ, երբ կոռպերատիվի անդամները, տվյալ համատեղ տնտեսության շրջանակներում, միասին իրականացնում են տարբեր տեսակի աշխատանքներ, օգտագործում են արտադրական հրապարակներըն սարքավորումները:

Կոոպերատիվ կազմակերպություններիհիմնական վարկային օրգանը հանդիսանում էր գյուղատնտեսությանն անտառային տճտեսությունճների

ո աաա Աւ ակտիվների ն

Աաաա

մեկը), ԲաԻՐԻՑ

րով ն դեպոզիտներով երկրումգրավում էր 7-րդ տեղը: Մինչն 70-ական թվականներըայդ բանկըհանդիսանումէր կիսապետական հիմնարկություն, սակայն աստիճանաբար ձեռք բերեց ֆինանսական անկախություն,իսկ 1988թ.սովորական կոմերցիոնբանկերի կարգավիճակ: Առնտրական ն արդյունաբերական կոռպերատիվների կենտրոնականբանկ (ունի կիսապետականբնույթ) ն գյուղատնտեսության, անտառտնտեսության ն ձկնարդյունաբերության կոոպերատիվները վարկավորող պետականկորպորացիա: րը

թ.

գ

80-ական թվականներիվերջին երկրումգործում էին 8000 գյուղատնտեսական, 4,2 հազար ձկնորսական, 1.7 հազար անտառային, 1,3 հազար կոռպեսպառողական,շուրջ 40 հազար փոքր ն միջին ձեռնարկությունների

րատիվներ: ա

անական Գանամոթյը Նորերի կոոպեր տանին ճապոնական դրանը ց առավել

ակություն

ու

-

գյուղի անբաժանելի մահանդիսանումեն ճերը: Այժմ կյաճքի ն արսը՝ իրենց գործունեությամբընդգրկելովգյուղատնտեսական դրանով իսկ ներազդելռվ պետության տադրությանբոլոր բնագավառները, ագրարայինքաղաքականությանձնավորմանվրա: Գյուղում ներկա ժամահամակարգումհիմնականդեր են խանակաշրջանում կոոպերատիվների որոնք զբաղվում են տարբեր տեսակի, ղում համալիր կոռպերատիվները, կոոպերատիվներիանդամ այդ թվում` վարկային գործունեությամբ:Նման

հանդիսանումգրեթեբոլոր գյուղականտնտեսությունները: գործունեությանբնագավառը շատ լայն Գյուղական կոոպերատիվնճերի կազմակերպություննեվերջերինկոոպերատիվ թվականների էր: 80-ական ավանդտնտեսություններիամբողջ րի ավանդները կազմեցինգյուղական Դա պետական էր պայմանավորված նշանակալիորեն ճերի կեսից ավելին: արտադրանքիվճարման հապատվերով վաճառված գյուղատնտեսական գումարն արտադրողից փոհասանելիք մակարգով, ըստ որի, վաճառքից արտադրողի հաշվին: տեսքով` խանցվում էր կռռպերատիվին`ավանդի կազմում են գյուԿոռպերատիվներիվարկային պարտավորությունները գրեթե կեսը, որից ղատնտեսականամբողջ վարկի պարտավորությունների արտոնյալ վարկերն էին. Այս երկու երրորդը ցածր տոկոսադրույքներով կարգի վարկեր տրամադրելիսնշանակալի է պետությանդերը: Գյուղաապաէր գտնվում գյուղատնտեսական տնտեսականկոոռպերատիվճներում հովագրականամբողջ մուծումների շուրջ 37 տոկոսը: միջոցով վաճառվել է 1986թ. տվյալներով համալիր կոոպերատիվների տոկոսը, այդ թվում՝ ավելի քան գյուղատնտեսականարտադրանքի 67, բանջա70, կոկոնների արտադրանքի բրնձի այլ 37 տոկոսը: մոտ 42, 18, մսի 80, խոզի բրդի կաթի թարմ րեղենի՝ 48, մրգերի՝ կոռպերատիվների մասնագիտացված Եթե այս բոլորին ավելացնենք (որոնք սովորաբար վաճառում են միայն մի որնէ ճյուղի արտադրանք)վավաճառքի ընդհանուր բաճառքը, ապա բոլոր տեսակի կոռպերատիվների ժինը կդառնագերակշռող: Նշված կոոպերատիվներնիրենց արտադրանքըհաճախ իրացնում են ճան համալիր կոոպերատիվների միջոցով,քանի որ նրանք միաժամաճակ հանդիսանումեն նան նրանց անդամը: են

80, հացահատիկային

րող

Կոոպերատիվների համակարգում ոչ մեծ տեղ ունեն ձկնեղեն արտադՇատ ձկնորսներ կոոպերատիվները: միաժամանակ գյուղատնտեսա-

կան

ն

անտառտնտեսական

կոոպերատիվճմերում անդամներեն ն օգտվում նրանց ծառայություններից: Այս պատճառովբազմաթիվկռոպերատիվների անդամները կայուն չեն- Անդամների թիվը (ներառյալխորհրդակցական ձայն ունեցող կազմում է շուրջ 1 մլն մարդ, թույլատրվում է նան կրկնակի անդամությունը: Ձկնեղենայինտնտեսությանկոռպերատիվները հանդիսանումեն առաջնային կազմակերպություններ մերձավոր ջրերում ձկնորսության իրավունք ստանալու համար: Այնուամենայնիվ, ձկնորսությամբ զբաղվող գյուղերում ձկնեղենի կոոպերատիվները հանդիսանում են տնտեսակաճկյանքիկենտրոնը: Երկրի տնտեսությունում կարնորդեր ունեն անտառտնտեսության բնաեն

անդամները)

գավառում կազմակերպված կոոպերատիվները, որ ընդգրկումեն ճրանում զբաղված բոլոր ծխերի 3/4 տոկոսը: մեծ

Դրանց մասը միաժամանակ գյուղատնտեսկանկոոպերատիվների անդամ են: Անտառտնտեսության կոոպերատիվներնընդգրկում են մասնատերերի կողմից զբաղեցրածամբողջ տարածությունների ավելի քան 80 տոկոսը: Լյս բոլոր կոռպերատիվներն ունեն բանվորական բրիգադներ, որոնցում ընդգրկվածէ այդ ճյուղի վարձու բանվորների ընդհանուրթվի շուրջ կեսը: Աճտառտնտեսության կռոպերատիվներըխոշոր ծավալի աշխատանքներ են կատարում անտառատնկման բնագավառում, որոնք մենաշնորհային դիրք ունեն այդ ենթաճյուղիարտադրանքիվաճառքիշուկայում: Չնայած փոքր ն միջին ձեռնարկությունների կողմից կազմակերպված կոռպերատիվների հսկայական զանգվածին,այդ ձեռնարկությունների ընդհանուր գործունեությանմեջ վերջիններսմեծ դեր չեն խաղում: Հիմնականում դրանք փոքր են ն կազմակերպություններ ձեռնարկությունների համար են տարբեր իրականացնում տեսակիմասնագիտացված ծառայություններ: Վերջին տասը տարիներիընթացքումլայն զարգացում ստացան մատակարարման, առաքման ե վարկավորման

գործառնությունները,

որոնցով զբաղվում է երկրում գործող կոոպերատիվ կազմակերպությունների կեսից ավելին:

Կոռպերատիվների միջոցովգյուղացիներն ստանում

են արտադ-

րա-տեխնիկակական նշանակությանապրանքների40-50 տոկոսը, այդ թվում` հանքայինպարարտանյութերի ավելի քան 90, գյուղատնտեսական մեքենաների, վառելիքին խտացվածկերի մինչն 50 տոկոսը: է Անհրաժեշտ նշե, որ մատակարարման ն առաքման գործունեության ընթացքում

սկզբնականկոոպերատիվները բավականինլայն չափով օգտագործում իրենցվերադասկազմակերպության

հնարավորությունը:

են

Սպառողական կոոպերացիան սկսելէ զարգանալ 70-ականներին.որը հիմնականում կապվածէ շրջակա միջավայրի ոչ բարվոք վիճակի, մասնավորապեսգյուղատնտեսությանարտադրանքիմեջ քիմիական մճացորդներ հայտնաբերելու, փչացած կամ անորակ ապրանքներիառաքումը կանխելու հետ: Կարճ ժամկետում նրանք դարձանամենազանգվածայինկազմակերպությունները ընդգրկելով 20 մլն մարդ, հիմնականում` կանայք: Նրաճք ապահովում են իրենց սպառողներիամենօրյա ապրանքների պահանջարկը. իրականացնում` վաճառվող աւվրաճքների փորձաքճնություն,ունեն իրենց խանութները,իրենց անդամներինցույց են տալիս ֆիճանսական օգճությում Նրանք անմիջապեսկապ են ստեղծում գյուղատնտեսականկոոպերատիվներիհետ էկոլոգիապես մաքուր արտադրանքձեռք բերելու համար: Սպառողականկոռղպերացիայի նպատակը ոչ թե ապրանքներիգների է է, էժանացումն որը դրված այդ ճպատակիհիմքում, այլ նրա ծագմանհետ կապված այլ աւվրանքներիորակի բարելավումը: Կոոպերատիվներիմի մասը վաճառվող ապրանքների ավելացված արժեքը մեծացնելու նպատակով զբաղվում է դրանց մշակումով ն վերամշակումով: Ամբողջապես վերցրած. վերջին տասը տարիների ընթացքում այդ կարգի ապրանքների վաճառքի տեսակարար կշիռն ամբողջ վերամշակող արդյունաբերության արտադրանքիմեջ անընդհատ մեծանում է: Կղոպերատիվներիգործունեությունը,վերջին տասը տարիների ընթացքում, բնութագրվումէ երկրիէկոնոմիկայիտարբեր ճյուղերում նրանց դերի ու նշանակության մեծացումով: Ավելանում է տարբեր տեսակի կոոպերատիվներիթվաքանակը,ընդարձակվումճրանցգռրծունեությանբնագավառներն ու ծավալները, ամրապնդվումֆինանսականվիճակը ե, դրան համապատասխան,նան նրանց ազդեցությունըսեփականատերերի արտադրական գործունեությանվրա: դերն արտադրականծառաԱճընդհատմեծանում է կռռպերատիվների

յությունների ե արտադրականկոոպերացմանիրականացմանգործըճթացում: Տարբեր տեսակի կոոպերատիվներիմիջն զարգանում է համագործակցությունը համատեղ միջոցառումներն գործունեությունիրականագնելու, նյութատեխնիկական,տեղեկատվական,ֆինանսականմիջոցներն օգտագործելու ուղղությամբ:Կոռպերատիվներնիրենց տրամադրությանտակ ունեն ալրաղացներ,տեղամասեր՝բանջարեղենի,մրգելւի ն այլ ապրանքների հավաքման ու կարգավորման համար, վերանորոգմանարհեստանոցներ, պահեստային տնտեսություններ, գյուղատնտեսական մեքենաներ, տնտեսական տարածքներ ն տարբհր տեսակի սարքավորումներ, համակարգչային տեխնիկա համատեղ օգտագործման ճպատակով: Կողպերա59

տիվներն առանձին տնտեսությունների միջն դաշնության

աշխատանքների համաձայնագրերկազմելու դեպքում իրականացնում են միջնորդական գործունեություն,կոոպերատիվների անդամներիհանձնաբարությամբ կատարում են նրանց համար անհրաժեշտաշխատանքներ: ն նրանց Սկզբնական կռուվերատիվները ֆեդերացիաները հանդես են գալիս որպես ագրոբիզնեսիձեռնարկությունների փայատերեր: Այսպես, խտացվածկեր արտադրող ձեոնարկություններն անմիջապեսկապված են գյուղատնտեսական կոռպերատորների համաճապոնական ֆեդերացիայի հետ:

ենԳալիս չատ աան ավելի հանկեւ որպես -

Ա

ցիայի կրողներ:

վերջին տարիների ընթացքում ագրոարդյունաբերության ինտեգրա-

կուլտուրմնան Հոկ լենցաղային անդամների հուրդներիմիջոցով կազմակե են իրր ում հարսանեկան հանդեսներ, կավորություններ, մարզայինրցումներ իոն Աակայն: վաճառներ,ղասընթացներ, Կ

նն

իրենց

ե

ր

ի

նե րը,

ուսներ,

,

(

ունեն

տոնա-

իրենց հանգստյանտնե րը, հիվանդանոցպոլիկլինիկաները,իրենց հատուկ ուսումնականհիմնարկները ն մեծ ,

քանակությամբհրատարակչություններ: Կոռպերացիայիեռամյա

նական դպրոցը

յուրաքանչյուր

է

կեռտրո-

ոպերացիան հանիւաուՑ ր միջա ային ավարտում

տարի

կ Գյուղատնտեսական

շուրջ

հա

կազմակերպությունների կոոպերացիայիմիջազգային ալյանսի,

:

գյու-

ղատնտեսությանարտադրողներիմիջազգայինֆեդերացիայի,Ասիայի Ն Աֆրիկայի երկրների գյուղատնտեսությանվերակառուցմանն աջակցող կազմակերպության անդամ: Գյուղատնտեսության հակոոպերատիվների մաճապոնական միությանըկից գործում է Ասիայի երկրներիգյուղատնտեսության կռռպերացիայի զարգացմանինստիտուտ: Ներկա ժամանակաշրջանում կոոպերատիվների առջն դրված են լուր խնդիրճեր,ինչպես իրենց տնտեսականգործունեության ամրապնդմա( այնպես էլ գյուղական տնտեսությունների արդյունավետության բարձրաց ման բնագավառում:

7 ՖԵՐՄԵՐԱՅԻՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՑԻՐՆ

ԱՄՆ-ՈՒՄ

Ֆերմերային կոոպերացիան ԱՄՆ-ում շատ կողմերով տարբերվում է Անցնելով ձնավորման յուրաաշխարհի այլ երկրների կռռպերացիանմերից. հատուկ ուղի, ամերիկյան կոռպկրացիաններկա ժամանակաշրջանում ներկայացնում գյուղմթերքներարտադրողներիտեղականն ազգային մակարդակով միություններ,որոնք համատեղկազմավորված՝վերամշակումՆ վաճառում են գյուղատնտեսականարտադրանքը: Կոռպերատիվներիքանակով ն նրանցում զբաղված անդամների թվով ֆերմերային կռռպերատիվներըվարկային կոռպերատիվներիցհետո գրավում են երկրորդ տեղը: 90-ականթվականներիվերջերին ԱՄՆ-ում գործում նե ն 11 հազա էին 41 հազար տարբեր տեսակի կոոպերատիվներ. որոնցից հազարը հանդիսանում էին ֆերմերային կոոպերատիվները: Կոռպերատիվհատվածում ընդգր շուրջ 90 մլն ընդգրկվածշուրջ Լ կռոպերատորներից11 միլիոնը ֆերմերային կոոպերատիվիանդամներէին: Ամերիկյան ֆերմերային կոռպերացիան կարնոր տեղ զբաղեցնելով երկրի էկոնոմիկայի կոոպերատիվ հատվածում, միաժամանակ չի ստացել այնպիսի բնույթ, որը հատուկ է Արնմտյան Եվրոպայի, հատկապես այն երկրների կռռպերատիվներին, որոնք ավանդաբար թեքում ունեին, զարգանումէին բավականաչափինտեճմսիվ(օրինակ` Հյուսիսային Եվրոպայում, Իտալիայում): Պրակտիկան ցույց է տալիս, որ գյուղատնտեսության բնագավառում կոոպերացիանարագ զարգանում է այնտեղ, որտեղ գերակշռում են փոքր ն միջին գյուղական տնտեսությունները:Որքան փոքր է երկրի ֆերմերային տնտեսությունը, այնքան դժվար է անհատական գյուղատնտեսականարտադրողին մի կողմից պայքարել շուկայի համար ն մյուս կուլմից հաղթահարել միջնորդական կապիտալի անընդմեջ ճնշումը: Այս պատճառով ֆերմերային տնտեսություններն ստեղծում են կոոպերատիվներհետնյալ նճպատակով. առաջին տեղափոխման,պահպանմաճ,արտադրական ն այլ տեսակի ծառայությունների ծախսերը կրճատելու համար, երկրորդ` շռւկա ձեռք բերելու, պայքարի նոր եղանակներփնտրելու համար, երրորդ գյուղատնտեսականարտադրանքիիրացմանն արտադրականծառայությունճեր մատուցելիս միջնորդականկապիտալինդիմակայելու համար:

է

ւ

գյուղատնտեսա

Եթե համեմատենք ֆերմերային տնտեսություններիչափերը ԱՄՆ-ում ն Արնմայւսն Եվրոպայի երկրճերում, ապա պարզ կդառնա, որ գյուղատնտեսական ֆերմերների միջին չափը ն խոշոր տնտեսություններիառկայությունր ԱՄՆ-ում նշանակալիորենավելի բարձր է՝ քան Արեմտյան Եվրոպայի երկրներում: Հողային սեփականությանն կապիտալի նախնական կենտրոնացումն ԱՄՆ-ում տեղի է ունեցել բարձր տեմպերով: 1986թ.միջին մեծության տնտեսությանմշակելի հողատարածքը ԱՄՆ-ում կազմեց 179 Ֆրանսիայում` 28. Գերմանիայում` 17. Շվեցարիայում՝ 27 հեկտար: Միաժամաճակ 1986թ. ԱՄՆ-ի 400-500 հեկտար հողատարածք տիրապետող տնտեսությունները կազմում էին ամբողջ ֆերմերայինտնտեսությունների19 տոկոսը, որոնք արտադրումէին գյուղատնտեսականսւպրանքային արտադրանքի 75 տոկոսը: ԱրեմտյանԵվրոպայում 80-100 հեկտար հողատարածք տիրապետող տնտեսությունները կազմում էին գյուղական տնտեսությունճերի 10-15 տոկոսը ն արտադրում էին գյուղատնտեսականապրանքային արտադրանքի 45-55 տոկոսը: Այս պայմաններում ԱՄՆ-ում ֆերմերային տնտեսություններն ապրանքներիիրացման բնագավառում չեն հանդիպելայնպիսի դժվարությունճերի, ինչպես ԱրնմտյանԵվրոպայի երկրները: Միաժամանակ,Արնեմտյան Եվրոպայում միջնորդականկապիտալը չունի այն աստիճանի զարգացում, ինչպես ԱՄՆ-ում: Այս պատճառով,եթե ԱրեմտյանԵվրոպայի ֆերմերային կոոպերացիանհիմնականումճպատակ էր հետապնդումպայքարել շուկաների ձեռք բերման համար, ապա ԱՄՆ-ի կոռպերատիվներն իրենց վրա վերցրեցին ինչ-որ չափով նան միջնորդական կապիտալին դիմակայելու

խնդիրը:

ԱՄՆ-ի ֆերմերայինկոռպերացիայիհամեմատաբարավելի թույլ զարգացումը բոլորովինչէր նսեմացնումնրանց դերը երկրի ագրարային համալրում: Այդ մասին են վկայում ֆերմերների ակտիվ մասնակցությունը կռոպերատիվներում(դրանցում ընդգրկված են ֆերմերների 60-80 տոկոսը): ապրանքաշրըջանառությունը տարեցտարի ավելանում ր՝ առանց հաշվի առնելու միջկոռպերւստիվային(58 մլրդ դոլար) գործուճեությունները, 1986թ.այն կազմեց 73 մլրդ դոլար: Վերջապես, կոռոպերատիվների կողմից գյուղատնտեսական որոշ ապրանքներիիրացումը ամբարձրտեսակարար կշիռ ունի:

Արի

ա որաի ՐՋ

մեկն ԱԾ

նն

էլ այն է րտադ է րական կոռպերատիվները.որը բացատրվում գյուղատնտեսության աշխատանքների առանձնահատկություններով: Անհրաժեշտ է նշել, որ ,

արաադԱրեմտյան Եվրոպայի երկրներումնույնպես գյուղատնտեսական որոշակի էին սահմանափակազմակերպվում րական կոոպերատիվները ն կումներովն իրենցից ճերկայացնում էին փոքր միջին սեփականատերի (հողատերի) գործունեությանտարբեր ֆունկցիաներիհամախժբում(օրիմեքենաներիհամատեղ օգտագործում):Գերմաճակ գյուղատնտեսական ն լայն տարածում գտան ւսսեւս գյուՖրանսիայում նիայում, Իտալիայում արտադրանքներթողարկողմիավորումները: ղատնտեսական Ֆերմերայինկոոպերացիայիէությունըհստակ պատկերացնելուհամար ու անհրաժեշտ է բնութագրելնրա ծագման ակունքներն զարգացմանփու-

լերը: լրջորեն սկսեցին ձնավորվել Առաջին ֆերմերային կոռպերատիվները ն պան19-րդ դարի 40-ական թվականներին,երբ սկսեցին գործել կարագի

րի կոպերատիվ արտադրությանն վաճառքիֆերմերայինկոռպերատիվները: 1944թ. Վիսկոնսինի ճահանգում կազմակերպվեցպանրագործական կոոպերատիվ,որի գործունեությունիցստացված եկամուտճերըկողպերա-

մատակարարած տիվի անդամներիմիջն բաշխվում էին կոռպերատիվին կաթի քանակի համամասճությամբ: լ850թջ. Կալիֆորնիայում,Միջին Արնմուտքումն Մեդիսոնում ստեղծվեցինհացահատիկի վաճառքի կոոպեԱյովակազմակերպվեցին րատիվներ. 1870թ. այդպիսի կոոպերատիվներ

Նեբրասկայումկազմակերպվեյում: 19-րդ դարի 80-ական թվականներին ու ցին մսի ն մսամթերքի մշակման վաճառքի.Կալիֆորնիայում՝ցիտրուսեկոոֆերմերային ղենի, Ալաբամայումն Միսսուրիում՝բամբակագործական

պերատիվճներ: ԱՄՆ-ում որոշ սահմաԱյսպիսով,դեռ անցյալ դարի 70-80-ականներին արտադրանքիմշակձնավորվեցինգյուղատնտեսական ճափակումներով Այդ տարիներին կազմակերպվեցին ման ու վաճառքի կոռպերատիվներ: նան

մատակարարող առաջին կոոպեարտադրամիջոցներ ֆերմերներին

կազմակերպվեց րատիվները:Հետագա տարիներին,20-րդ դարի սկզբին, նան ֆերմերներինարտադրականծառայություններմատուցող, ինչպես ն կոռպերաէլեկտրական,հեռախոսային ցանցի, ոռոգման այլ ցանցերի

տիվներ:

Այսպիսով, ֆերմերային կոոպերացիայիզարգացմանառաջին փուլը է (1840-ական թվականներիցմինչն 20-րդ դարի սկիզբը) բնութագրվում ն երեք տիպի իրացման(վաճառքի), մթերաառաքման սերվիսայինֆերմեԱՍն-ի ֆերմերայինկոռպեկազմակերպումով: րական կոոպերատիվների է մինչն օրս: րացիայի այսպիսիֆունկցիոնալկառուցվածքըպահպանվում

20-1111 qwp!1 ul1qpJ1g L1nnUJbpwm!1t.[Gbp)1 pwGwljwljwG wop qnpoJ1G!')Lug[! t.JmtmuppGt.[bg GpwGg WL4pwGpw2112wGwnmpJWCi w6!1 Ll)1U1mL!Gbpnt.[: 20 wLiwGCibppG :Pb11Llbpw.1)1G Ljlllllljb]lWU1J1t.[GbpJ1 qnpomGbmpJWU ut2 2LUpmGw­ LplLU tp qbpj12tuhL LjnGLjpbu1 Llblj wpmwqpwGp/1 t.[bpwLlzwljLlwG L, J1pLUgLlwG [1.1Cir1J1p[!. np(i wq11wpwJ\1G 6qGwctun\\1 uwLlwGwL1 GpwGg qpbg owGp t.[p6w­ Lp1LLI: liJu u1wm6wnm[ 40-wljwG pt.[utljLUGGbppG Ljnnu1tpwu1\1t.[Gb11G um\u4t.[wo 11pt.[bpup'.ppL1wgrJ1G ppbGg qnpomGbmpJmli)l: 1Jtrutpw_1pG Ljnm4bpw­ gpwJ\1 qwpqwgLlwG WJU Ljlm LQ pGmi:iwqpt.[mLI t qnpamGbmpJwG wt.[b1..l1 wp11Jmliwt.[bm nu1J1Gbp Lj1Gmpb1m u zmljwJwljutG ltwpwpbpmpJmGGbp\1 hwLlw­ L1wrqrnLI hwpLlwpwt.[bmmpJlll U LUUJWlmt.[b1m oqmmunt.[: Ulfl.,-p '.pbpLlbpwJJ1G L1nnUJbpwgpwJp qwpqwgLlwG Gnp Ljlm1 t ul1ut.[mu bpljrnpq hwLlwztuwphwJpG u1wmbpwqL1)1g hbum: I 948p. bpljpmLI qnponu1 tp t.[wl'iwnpp 7 hwqwp u LlpbpwLlwmwljwpwpntl · 1,4 hwqwp LjnnUJbpwmpt.[: '-lw6wnwhwGLlwG LjnnUJb11wmJ1t.[Gbp\1 t.[w6wnp)1 awt.[wl[l hwuwt.[ 7 LIU111 qn1wp)1. nJ111 LjwqLlbg wLlpn112 '.pbpLlbpwJpG wrmw11pwGpJ1 2mL1wJwl1wG t.[w6wnpp 20 mnljnuQ: liJq mwppGbp)1G qJm11wmGmbumpJwG npnz 6J11Lf[bpmLI 112 pwpt.[np mGmbuwl1wG )1pwt.[)16wlw (umw2pCi hbpppO L1wpCiwLlpb[1pGbpJ1 wpmwqJlmpJtuG pGwqwt.[wnmLI) Gnp tupwG hwGqpuwgwt.[ '.pbpLlbpwJpG Ljnn­ UJb(lwgpwJp qwpqwgLlwG hwuwp: 50-wljwGGbpp ul1qppG wt.[b1..l1 gwJmmG 1111uLnpt.[bgpCi Gwtu4)1GmLI qnpon11 upmmLIGbp[!. wJuJ1GpG' LjnnUJbpwm)lt.[Gbp/1 u GpwGg wGqwLIGbpp pt.[wpwGw­ LIQ 4r6wmt.[mu tp, pulj WUJpwG12w2112wGwnmpJmG[! ubowGmLI, np[! '.ptrut­ pwJpG LjnnUJbpwm)lt.[GbpmLI wrmw11pmpJwCi wG[!Gqhwm LjbGmrnGwgLlwG hbmuwGp tr: liJu upmmLI[! 2wpmGwljt.[bg LlpG.>_u 90-wljwG pt.[wljwGGbpp uljpqp[!: liJUUJbu, 1951 13. Ll)1G.>_u 1 98 1 13. GbpwnJW L, '.pbpLlbpwJ\1G Ljnm4bpw­ m)lt.[Gb[1p pwGwlj[! 1 0,1 hwqwppg Ljp6wmt.[bg LIJ1G.>_u 6,3 hwqwpp Ljwu· 38 mn­ Ljnunt.[, Jrnl1 llJlWGg wGqwuGbpJ1 pt.[wpwGwlj[! 709 1 hwqwppg Ljp6wmt.[bg u hwuwt.[ 53 35 hwqwp/1 Ljwt\ Ljp6wmt.[bg 25 urnljnunt.[: lJl.1wctwLlwGwl1 '.pbpub­ [lWJpG Ljnm4bpwm)lt.[Gbpp WllJJ1WGpw2112wGwnmpJmli[! mwuG wGqwu wt.[b1wgu1t.[, WJUpGpG' 10,5 UPU1WJlll llllLWJ1)1g hwmut.[ 105.0 u)1u1wpq)1: 90-wL1wGGbp)1g t.[bpnhpzJwl Ljlmvuu GL1wmt.[wo upmmtlGbp[! 11ruw1pt)b­ g)1G WJL L1tpu1: libpubpwJ)1G L1nnUJbpu1mpt.[Cibpp pwGwlj[! u GpwCig wGqwu­ Gbrp pt.[wpwGwl\Q 2wpmGu1L1t.[mu tr Lu16wmt.[bL, pulj WUJpwG12w2112wGw­ nmpJmli[! 2Wt.[b1wgwt.[, WJL CizwCiwljwl.lmpbG u1wljwubg: Ulfl.,-p '.pbpLlbpwJpG ljnnUJbpwmpt.[Gbpp htuuwl1wpqmu wnwGoGwhw­ mmlj mb11 bG qpwt.[mu t.[wl'iwnpp LjnnUJb1uum)u)Gbp[l: I 986p. bpl1pmt1 qnp­ omu tJ1G 3260 t.[wl'iwnp/1 Ljnm4bpwm)1�Gbp: '.)GutJWO w.111 LjnnUJbrwmJ1t.[Cibpp

Wlll[lWUj2LU2Jl2WULUl1lllj3Jl.ULi pwgwpotul1 Llbonq,JWG)l. 1951 J'l. L\!1G2L 90-wljwG­ GbpJl t.[b]12Q GzwGwljuq_p LuL)bLwguwGJl. u1JlimLuLlbCiLUJG)1Ll. Lpmu1bpwu1)1t.jGb­ rl1 wGqwuGbpp j2LUCiwl1\1 mbuwljLLIJllU]l 42\m(i wLlpm12 '.pbpubru1.1!1G Lpmu1b­ pwm\1L\Gbp\1 w(iqwuGbp/1 13tlLUj2LULiLUL1J1 Llb2 1 95I p.- l 9 86JCJ. GbpwnJLUL, 58.1 mnl1irn\1g L1p6wmt.[bg L LjwqLlbg 45.7 u111Lp1u: l 986JCJ. tlw6w111J\1 LprnLqbpurmpt.[­ Gbp\1 LUu111 wGp w2 p\:>LU(i wnmpJmGG LU upnq9 �ibpL\b11LuJ \1G Lj nmqbp LUu1 t1tlGbpJ1 wu1pwGpw2r2wGwrrnLpjWG ut2 hWULULj 65.2 u111L1nup L Ljwqubg 47. 6 uu111 l}nLWJl: Ulrl.,-p ctwuwGwljwL1pg t.[wl'iwnpp L1nnUJbpwmJ1tlGbpJ1 qnpamGbrnpJllLGQ pwpop 11pt.[bpup'.pJ1Ljwgt.[wo t: Upmwqpwlip[l zmljw w11wpb1m hbm Llbljmbq Ljnm4bpwmpt.[GbJ1[! qpw11tlmu bG WllJJ1wGpGbpJ1 UJWhUJwGmpJwG, t\bpw­ tlzwljt\wG u mtr1wt.[mJutlwG hurpgbpmj: liwJutltuo GptuGpg, fb np mbmuljJ1 · wpmw1111wGp\1 tlw6wnpG t qbpwlj2nnq lpmL4bpwmptl\1 qnpomGbmpJwG ub2, GpwGp umnptupwctwGt.[mLI bG hwgwhwmJ1Ljp, pw4L WJp, pwupwljp, 4w13p u L1wrGbqbCi\1, t.\pqbpJ1 u pwG2w11bqbGJ1. uu\1 u Llmutli:ibppGbpp, hwtlp u dtl\J, ppGop, 2wpwpp, oJuwJunmp, ppqp u WJL mbuw4p Ljnm4bpwu1J1tlGbpp: .:.wgwltwu1\1Ljj1 Ljnnu1bpwm\1tlGb11Q tlw6wnpJ1 Ljnt1UjbpwmJ1t.[Gbpp Ljw4tlmLI ppbGg wG11wL1Gbpp i,t.[wpwuwl1ntl wubGwLlbi) tumupG bG GbpljwJwg­ Gmu: l986p. wJu Juupmu qnpomLI tp 151 4 4nnu1bpwm)1tl' 1111 909,6 hwqwp wGqwuGbpntl: '-lw6wnwhwGuwG zmljwJmLI Jun2nr U1bq tpG qpwtlmu 4wpGb11tGp Lpm­ UJbpwmptlGbj1[!: 345 4nnu1bpwmt1tlGbpnu\ [!Gqqpljtlwo t\1G 1 53 hwqwp wG­ qwuGbp' t.[w6wnpp mbuwL1wpwp 42JmG WJll mwpj1Gbp\1G L1wqubg wupm12 L1w13Gb11bGJ1 tlw6wnpp 71,5 mnljnu[!: '-lwl'iwnpp LjnnUJbpwmptlGbp\1 uGwgwo Juupbpp Ljn11upg zml1wJmu t.[w6wntlwo wlljJlwCipGbpp 4wqu[! pGmpwqptlmti t hbmuJWL gmgwGpzGbpnt.[, zwpwppG[!' 53,3 (40 LjnnUJbpwu1pLl, 8000 wGqwu), upqbpJ1G11 u pwG2wpb11b­ G\1G[!' 24,6 mnljnu (344 LjnnUJbpwmpt.[, 6 19 hwq. wGqwu), pwLlpwljpG[!' 297 ( 396 LjnnUJbpwm\1t.[, 97,4 hwqwp wGqwu), uupG[! u t\uwupbppGbpt1G[! . hwt.[[1G[! u otlJlGtf 12 wnl1nu: lJl.12\1G hw2tlnt.[ tlLul'iwnwhwGuwG Ljnnu1bpwmpL\Gbpp L1n11upg tlw6wntlwo qJlllf[WUlUUlbuwljwG wpmwry1wGp[! Ljwqubg W L\Pllll2 t.[w6wnpp 30 mnljnu[!: '-lw6wmuhwGLlwG Ljnm4bpwmpt.[Gbpp LjwqLlmu bppbLIG wnwGoGwgGmtl bG Ll)12Gnpq LjnnUJbpwmpt.[GbppG, npnGp, Lj1wumnpbG, LjwmwpmLI bG Ljnubp­ g\mG qnpowljwl.l1 '.pmGLjgpw '.pbpubpGbpJ1 u wpqJmGwpbpntr,1wG up2u qnpo­ GwL1wG L1wUJb]1 hwuwwmbtm hwt.\wp:

5 Ub11mdwli UppwhwLiJLuG

Ֆերմերային կոռպերացիայի համւսկարգում ճկատելի տեղ են գրավում մթերող-մատակարարող կոդպերատիվները,որոնց քանակը չնայած 19511986թթ.պակասեց 40 տոկոսով, իսկ անդամների թվաքանակը2879 հազար մարդուց հասավ 2226 հազարի, այնուամենայնիվ, 1986թ. այս կոռպերատիվներիապրանքաշրջանառությունը կազմեց 23.6 մլրդ դոլար: Մթերող-մատակարարողկոռպերատիվները գլխավորապես իրակաճացնում են ֆերմերներիհամար արտադրամիջոցներիգնման գործունեություն: Այս կոռպերատիվներիկողմից ֆերմերներին անհրաժեշտ արտադրանքների մատակարարմանբաժինը մատակարարվածամբողջ արտաղրանքի մեջ կազմեցպարարտանյութերիհամար 36.1 տոկոս, նավթամբերքմերի 35, ագրոքիմիկատների34, կերի 18, սերմացուի 14,5, մեքենաներիե սարքավորումների8 տոկոսի: Կենցաղսպասարկմանկոռպերատիվճմերը ինչպես քանակով. այնպես էլ ապրանքաշրջանառության ծավալով կոռղպերատիվների համակարգումուճեն ոչ մեծ բաժին: 1986թ. այս կոռպերատիվներումընդգրկվածէին ընդամենը 163 հազար անդամներ: Այս կոռպերատիվներըկազմակերպվումեն գյուղական տնտեսություններին լայն շրջանակիծառայություն մատուցելու համար: Ֆերմերային կոռպերացիայիվերնում բերված դասակարգումները պայմանականեն, քանի որ մի կողմից ճրանց գործունեությունըդիվերսիֆի-

կացված է

ն

շատ

դեպքերում բազմաֆունկցիոնալ, մյուս կողմից`

ըստ

ֆունկցիաներիբաժանումը հարաբերական է: Այս պատճառով, որնէ կտոպերատիվի այս կամ այն խմբին պատկանելության որոշումը կայացնում ելնելով իրացված աշխատանքներիծավալի մեջ նրանց այս կամ այն տեսակի գործունեությանտեսակարարկշռից: Վերնում բերված կռոպերատիվներիխմբերը ներկայացնում են ԱՄՆ-ի ֆերմերայինկռոպերացիայիհիմքը: Մրա կողքին երկրում լայն տարածում ունի կոոպերատիվներիմեկ այլ խումբ: Դրանք չնայած ֆերմերայինկոոպերատիվներչեն, բայց կապված են գյուղատնտեսությանմեջ արտադրական պրոցեսներիսպասարկմանհետ: Առաջին հերթին այս կարգի կռուվերատիվներինեն վերաբերվում Լայսպես կռչված փոխադարձոռոգման ընկերությունները.որոնք սպասարկում են ԱՄՆ-ում բոլոր ոռոգվող տարածքների30 տոկոսը: ԱՄՆ-ում գործում են այս կարգի 7000 կռռպերատիվներ,բացի դրանցից,գործում են նան շուրջ 1 մլն հա հողերի բարելավման կոուերատիվճեր: Լայն գործունեություն են իրականացնում նան գյուղերի բժշկական, էլեկտրական ն հեռախոսային կապի, ինչպես ճան անասուններիարածեցմանկոռպերատիվները: են`

Կողպերացիայի համակարգումյուրահատուկ տեղ ունեն վարկային կոոպերատիվները.որոնք ձնավորում են երկրի բոլոր տեսակի կոռպերատիվների վարկային համակարգը: Այս համակարգի մեջ մտնում են 12 ֆեդերալ հողային բանկերը, ֆեդերալ միջին ժամկետային բանկերը, ինչպես ճան կոոպերատիվների համար գործող բանկերը: Այս բանկերի սեփական տոկոսը ձնավորվումէ ֆերմերճերիմիջոցներից` կապիտալիշուրջ Ֆերմերային կոոպերացիայիձնավորման նախնականփուլում կոռպերատիվները գործում էին որպես տեղական նշաճակությանոչ խոշոր կազմակերպություններ:Կոռպերատիվներիզարգացմանըզուգընթաց տեղի ուճեցավ նրանց համախմբումն ինչպես առանձին կոոպերատիվճերիլրիվ

միմյանց հետ ձուլմամբ, այնպես էլ նրանց միավորմանճանապարհով. անձի կարգավիճակը:Աստիճանաորոնք պահպանեցինիրավաբանական ձնավորվեցինտարածքային, իսկ այնուբար ցրված կոռպերատիվներից հետն ազգային մասշտաբի միավորումներ:Այսպես, ստեղծվեց կոոպերատիվների կազմակերպմանբազմաստիճանկառուցվածքը: Ազգային կոռմիութպերատիվը ձնավորվեցռրպես խոշոր տեղական կոոպերատիվների յունների միավորում,ռեգիոնալ կոռպերատիվըորպես տեղական նշանակության, առանձին ֆերմերականտնտեսություններիմիավորում Ա տեղական կոոպերատիվներ:Այսպիսի կառուցվածքի դեպքում ազգային կոոպեկոոնշանակությանհարցեր, ռեգիոնալ րատիվը լուծումէ ռազմավարական են միություններըկենտրոնանում լուծելու տեղական նշապերատիվճների ունեն հզոր ֆինանսակոոպերատիվներն նակությանխնդիրներ:Տեղական են կան ն արտադրականինքնուրույնություն,իրենց զարգացումըկարող տանել ցանկացածուղղությամբճկուն ընկալելովշուկայի փոփոխվողիրավիճակը: Արտաքին առնտրի ն արտաքին տնտեսական կապերի զարգացմանը զուգընթաց ԱՄՆ-ում լայն տարածումէ ստանում միջազգայինկոոպերաեն լինել նան տիվ միավորումներիկազմակերպումը,որոնց անդամ կարող արտերկրներիկուպերատիվճերը: Ներկայումս ԱՄՆ-ի ֆերմերայինկոռպերատիվներիներքին կազմակերպմանհիմքում դրված են հետնյալ սկզբունքները. անդամ կարող են դառնալ անմիջական գյուԱռաջին` կոոպերատիվի ղական տնտեսությանարտադրողները: դեմոկրաԵրկրորդ` կոոպերատիվըղեկավարում են ճրա ամճդամները՝ տական հիմունքներով,այսինքն մեկ մարդ մեկ ձայն սկզբունքով,անկախ անդամի ունեցած փայից կամ նրա ներդրածկապիտալից,բայց այս վերջի67

նի դեպքում կոոպերատիվիեկամուտներըանդամներիմիջն բաշխվում են տարեկան ոչ ավել տոկոսի հաշվարկով: Երրորդ՝կոռղպերատիվի գործունեությունիցստացված եկամուտիոչ պակաս կեսըպետք է տրամադրվի կոոպերատիվիանդամների սպասարկմանը: Քանի որ կոոպերատիվիեկամուտի մի մասը բաշխվում է նրա անդամների միջն, ուստի վերջիններս շահագրգռված են առավելագույն շահույթ ստանալու համար, որով կոոպերատիվընմանվում է բաժնետիրականընկերության: Այդպիսիընկերության սկզբունքին նման է նան կոոպերատիվների մի ուրիշ սկզբունք, որի համաձայն ներդրած կապիտալից ստացված եկամուտը բաշխում են համամասնորեն:Սակայն բաժնետիրականընկերություններում փայի նկատմամբստացված եկամտիբաշխման չափի սահմանափակում ն փայատերի ձեռնարկության գռրծունեությանըաճմիջական պարտադիրմասնակցությունունենալու սկզբունքներգոյություն չունեն: Կոոպերատիվիգործունեություննիրականացվումէ նրա կանոնադրության համապատասխան, որը հաստատվում է նահանգի կամ ազգային մակարդակով:Կանոնադրությանմեջ սահմանվում են կոոպերատիվիգործունեության հիմնական դրույթները անդամության, գործունեության կառավարման, ծառայություններիվճարման ն շահույթի բաշխման նորմերը: Կոոպերատիվներիվարչությունն ընտրվում է փայատերերի կողմից: Շատ դեպքերում կոոպերատիվիկառավարման համար հրավիրվում են պրոֆեսիոնալմասնագետ-կառավարիչներ, որոնք աշխատում են պայմա-

նագրայինհիմունքներով: Կոռպերատիվիկապիտալըձնավորվումէ մասամբ անդամներիփայերից ն մասամբկոռպերատիվիեկամուտներիմասհանումներից: Ըստ իրավիճակի,կռռպերատիվները կարող են լինել ոչ ներմարմնավորված ն ներմարմնավորված, այսինքն գործող օրենադրությանհամաձայն, ունեն կորպորացիայի (միավորման)կարգավիճակ: Կոոպերատիվները հանդիսանալով արտադրության կազմակերպման

յուրահատուկ ձն, որոնք,

ըստ

էության, զբաղեցնում

են

շահույթ չհետա-

ն բաժնետիրականընկերությունների պնդողկազմակերպությունների միջն միջանկյալ տեղ, իրենց բարվոք զարգացմանհամար պահանջում են պետության կողմից այնպիսի վերաբերմունք, որը կաջակցի նրանց բարեհաջող գործունեություն իրականացնելուհամար: ԱՄՆ-ում, ինչպես ճան ԱրնմտյանԵվրոպայի երկրներում էկոնոմիկայի կոոպերատիվհատվածը պետությունը դիտարկում է ոչ այճքան տնտեսական, որքան սոցիալական տեսակետից. որպես արտադրության կազմակերպման այնպիսի ձն. որը հնարավորությունէ տալիս առավելագույնչա-

փով հաշվի առնել արտադրողի շահերը, ոչ բարեհաջող տնտեսականիրավիճակներում ապահովել բանվորական տեղեր, նպաստել ֆերմերների եկամուտմերի ն նրանց կյանքի մակարդակիբարձրացմանը:Այս պատճաոով գրեթե բոլոր երկրներում, որտեղ քիչ թե շատ գործում են կռռպերատիվճեր, նրանց կազմավորմանառաջին օրվանից պետությունըձգտում է ամեն կերպ աջակցել նրանց տնտեսականմասի զարգացմանը,մշակում է կոոպերատիվ քաղաքականության իրականացման համապատասխամ ուղղութ-

յուններ: Կոռպերացիայի բնագավառում պետության քաղաքականության իրականացման կարեոր գործիքը հանդիսանումէ կոոպերատիվօրենսդրությունը: ԱՄՆ-ում ֆերմերային կոոպերացիայիգործունեությունըկանոնակարգվում է կռռպերատիվային ընդհանուր օրենսդրությամբ ն հատուկ օրենքներով:

Առաջին օրենքները, որոնք անմիջապես կանոնակարգումէին կոռպերատիվների գործունեությունը,ընդունվել են 1865 ն 1866թթ. Միչիգանի ն Մասաչուսեթսի նահանգներում: Հետագա 30 տարիների ընթացքում (18651895թթ.) տարբեր նահանգներում այդ հիմքի վրա ընդունվեցին 19 կոռպերատիվային օրենքներ: Ինչպես նշվեց վերը. 20-ականների սկզբիներկրումֆերմերային կոոպերացիան հիմանականում ձնավորվեցինչպես ֆունկցիոնալ իմաստով, այնպես էլ ճյուղային կտրվածքով: Դա հնարավորություն տվեց անցնելու կոոպերատիվային օրենսդրությանզարգացմանորակապեսնոր փուլի: 1911թ. Վիսկոնսինի նահանգում ընդունվեց նոր օրենք, որը հիմք դրեց կոռպերացիայի օրենսդրությանմշակման նոր փուլի համար: Այդ օրենքն ամրապնդեց կոռպերացիայիՌոչդելականսկզբունքներիպահպանումը,ըստ որի սահմանափակվում է բաշխման ենթակա եկամուտի մեծությունը, կիրառվում են որոշումների ընդունման դեմոկրատականսկզբունքները, ենթադրում է կոոպերատիվի անդամների պարտադիր մասնակցությունըկոռպերատիվի գործունեությանը:Այդ նույն տարում նույնանման օրենք ընդունվեց Նեբրասկայի նահանգում, որը հիմք հանդիսացավ ես չորս այլ նահանգներումհամապատասխամօրենք մշակելու ն ընդունելու համար: Այս օրենքների կիրառումը պայմաններ ստեղծեց ֆերմերային կոոպերացիայի մասին ֆեդերալ օրենսդրություն մշակելու համար 1917թ. գյուղատնտեսությաննախարարությունըփորձաքննությունկազմակերպեցճահանգներում գործող կոռպերատիվայինօրենքների ե ԱՄՆ-ի Սահմանադրության, հակատրեստականն հարկային օրենսդրությանհամապատասխանության վերաբերյալ: Այս փորձաքննության արդյունքով կոոպերատի69

վային նոր օրենսդրությանմշակմաճ կարգի վերաբերյալ ընդունվեցօրինա-

գիծ:

1922թ. Քենտուկիի նահանգում մշակվեց Բինգեմայի օրենքը, որը կռոպերատիվային օրենադրությանմշակմաճ համար տիպային դեր կատարեց այն նահանգներում,որտեղ այն չէին մշակել: 1925թ. գրեթե բոլոր նահանգներում գործում էին Բինգեմայի օրենքի հիման վրա մշակված կոռպերատիվային օրենքներ, որոնք մինչե 1965թ.վերանայվեցին Կոոպերատիվայինօրենսդրականհամակարգի ավարտին օժանդակեց 1922թ.ընդունվածԿոպպեր-Վոլստեդիֆեղերալ օրենքը: Այն հանդիսանում է ֆերմերային կոռպերատիվներիգործունեություննազգային մակարդակով

կանոնակարգելու ն ճահանգներումհամապատասխան օրենսդրություն մշակելու հիմնական օրենքը: Օրենքում ամրապնդվածհիմնական դրույթները ֆերմերային կոոպերատիվների գործունեության վերնում թվարկված սկզբունքներինեն վերաբերում: Առանձին նահանգներումօրենսդրությունը կարող էր իր մանրամասներումունենալ որոշ զանազանություն, բայց չպետք է հակասեր բազային օրենքին. Այսպես, օրինակ կոռպերատիվային օրենքի համապատասխան կոոպերատիվըՎայոմինգումկարողէ կազմակերպվել,եթե նրան անդամակցումէ ոչ պակաս, քան հինգգյուղական տնտեսություն: Կոռպերատիվները կարող են իրականացնելԿոպպեր-Վոլստեդի օրենքում թվարկած գործունեությանբոլոր տեսակները: Կոռպերատիվի կապիտալըկարող է ձնավորվել ինչպես բաժնետոմսերիթողարկումից, այնպես էլ անդամավճարների հաշվին: Շահույթը կոոպերատիվիանդամների միջն բաշխվում է կամ անկախ փայի մեծությունից, կամ բաժնետիրականձեռնարկությանսկզբունքով: Այն դեպքում, երբ կռռպերատիվը թողարկումէ բաժնետոմսեր,յուրաքանչյուր անդամիփայը չի կարող գերազաճցել կանոնադրականկապիտալի20 տոկոսը: Եթե որոշում ընդունելու ընթացքումշահութաբաժնի չափը չի արձանագրվում,պետք է պահպանել մի մարդ մի ձայն սկզբունքը,եթե դրանք արձամագրվումեն 8 տոկոս փայի տարեկան տոկոսաչափով`եկամուտը բաշխելու սկզբունքը չի պահպան-

վում:

Կոռպերատիվիկառավարմանխորհուրդը պետք է բաղկացած լինի 5 տնօրենճերից,որոնք ընտրվումեն ամեն տարի: Ռրոշումն ըճդունվումէ կոոպերատիվի անդամների, բաժնետերերի ընդհանուր ժողովում: ԿոպպերՎոլստեդիօրենքով կարգավորվումեն ճան կռռպերատիվիանդամ չհանդիսացող կառավարիչներիծառայության ն շահութաբաժնի վճարման կանոնակարգիհիմնականսկզբունքները:

Այսպիսով, կարելի է ճշել. որ ԱՄՆ-ում ձեավորվել է ֆերմերային կոոպերացիայի տնտեսականգործունեության կարգավորմաներկաստիճան համակարգ: Ֆեդերացիայի մակարդակով կարգավորվում է Կոպպեր-Վոլստեդի օրենքով: Նահանգների մակարդակովկարգավորվումէ ֆերմերական կոռպերացիայի վերաբերյալ հատուկ օրենքներով: Ֆերմերային կոոպերատիվներիգործունեությունը,բացի հատուկ կռոպերատիվային օրենքներից, կարգավորվում է ճան հակատրեստականն հարկային օրենսդրության ակտերով. Կռռպերատիվիառանձին տեսակճների գործունեությունըկարգավորվումէ յուրահատուկ օրենքներով(էլեկտրական ն հեռախոսային ցանցի կոոպերատիվներ,ֆերմերային վարկայինհամակարգ ն այլն): Ֆերմերային կոռպերացիայի բնագավառում պետության քաղաքականության կարեոր գործիքը հարկային քաղաքականությունն է: Պետության հարկային քաղաքականության մշակման սկզբունքները հիմնվում են հետնյալդրույթներիվրա. առաջին` գյուղատնտեսականմթերքներ արտադրողը վաճառքի ն իրեն անհրաժեշտ արտադրական միջոցների ձեռքբերմանհնարավորությունների տեսակետից գտնվում է ոչ բարեհաջող իրավիճակում:Կռոպերացիան նրան դրոշակի հնարավորություններէ ընձեռումարտադրվածարտադրանքի իրացումը ն արտադրությանմիջոցներիձեռք բերումըդյուրացնելու, արտադրության ընդհանուր ծախսերն իջեցնելու ն իր կյանքի մակարդակը բարձրացճելուհամար, երկրորդ՝կռռպերատիվիանդամներըտարբերվումեն մասնավորսեփաեն աշխատանքականատիրոջից,քանի որ նրանց եկամուտմերըգոյանում յին լարումով՝ իրենց շահերը կոռպերատիվիկողմից պաշտպանելունպատակադրվածությանհաշվին: Կոռպերատիվբաժնետոմսիտերը միաժամաճակ հանդիսանումէ ճրա սպասարկողանձը (կլիենտը): Այս առավելության իրականացումը բարձրացնում է էկոնոմիկայի կոռպերատիվ Խստվածի գործունեության բնութագիրը ն հաղթահարում հնարավոր դժվարություճնները: Այս պատճառով,եթե կոոպերատիվըպարտավորվումէ իր անդամներին տրամադրել ծառայություն արժեքի չափով. այսինքն` վաճառել մթերված (ձեռք բերված) արտադրանքըարժեքի չափով (գումարած տրաճսպորտային ծախսերը) ն ետ գնել նրանց մթերված (ձեռք բերված) արտադրանքի -

-

ծախսերը (հանած տրանսպորտայինծախսերը), պետք է ազատվի շահութահարկից Այն դեպքում, երբ կոռպերատիվը գործում է բաժնետիրական

ընկերության սկզբունքով ն շահութաբաժինըվճարում է կոոպերատիվիանդամ չհանդիսացող սուբյեկտին, նրա, ինչպես ճան կոռպերատիվիշահույթը պետք է հարկվի մթերմաճ չափին համամասնորեն.Սակայն կոոպերատիվի աճդամինհամանման կարգով շահութաբաժինվճարելու դեպքումշահույթը չի հարկվում: Շահութահարկ վճարելուց ազատված կոոպերատիվմճերն իրենց մշտական պատվիրատուներին,անկախնրանիցհանդիսանումեն կոռպերատիվի անդամ թե ոչ, պարտավոր են վճարել առաջացած Լայնեկամուտները, որոնք ստացվել են արտադրությանծախսումներիցհետո (ապահովագրական պահուստները հանված): Կոոպերատիվի բոլոր անդամներըպետք է լիճեն անմիջապես զյուղատնտեսությանարտադրողներ:Վճռական ձայնով բաժնետոմսեր կարող է ունենալ միայն կոոպերատիվի անդամը: Փոխառության տոմսեր կարող են ձեռք բերել անձինք, որոնք կռռպերատիվի անդամ չեն: Կոոպերատիվի անդամ չհանդիսացող անձանց սպասարկման բաժինը կարող է կազմել կռռպերատիվի ընդհանուրգործառնությունների ծավալի միայն կեսը: Կոռպերատիվներիցբացի, շահութահարկի վճարումից ազատվում են ճան թվարկվածպահանջներըբավարարող շահութահարկի վճարումից ազատված կոռպերատիվներիբաժանմունքները, անհապաղվաճառքի եկամուտներըն այլ եկամուաները.որոնք կապված չեն կռոպերատիվիհիմնական գործունեությանհետ, պետականպատվերներիցստացվածեկամուտները: Պետությունը հարկ վճարելուց ազատում է այն կոռպերատիվներին, որոնք իրենց բնռւյթով ավելի մոտ են «մաքուր» կոոպերատիվներին:Կոոպերատիվի ստացած եկամուտների պարտադիր բաշխումը անդամների միջն սահմաճափակումէ նրա գործունեության ընդլայնման հնարավորությունները: Պետությունը կոռպերատիվներինտրամադրելռվհարկային արտոնություններ, միաժամանակ նրանց «կոնսերվացնում»է` չտալով այլ գործունեությանծավալմանհնարավորություն: Միաժամանակ մեծ թվով կոռպերատիվներօբյեկտիվորեն հճարավռրություն ունեն ընդլայնելու իրենց գործունեությունը: Այս դեպքում որոշակիորեն կարող են հրաժարվել «մաքուր. կոռպերատիվիսկզբունքներից,որը

օրենսդրորենչի սահմանափակվում:Այս կոռպերատիվներիգործունեությունից ստացած եկամուտներից վճարելով շահութահարկ հնարավորություն են ստանում օգտվելու տնտեսական բազմատեսակգործունեության

շտեմարանից:

լ

|

են

Պետության աջակցության ուղղությունները բազմաթիվեն ն կիրառվում տնտեսության առջն դրված հիմնախնդիրներըլուծելիս: Ավելացնենք,որ

մեծ օգնություն է ցուցաբերումարտոնյալ պետությունըկոռպերատիվներին վարկերի տրամադրմանմիջոցով, գիտության ն տեխնիկայի նվաճումները գյուղատնտեսությանմեջ կիրառելիս օժանդակում է պատրաստելու բարձը որակավորմանկադրեր: Կոոպերացիայի զարգացմանբնագավառումպետության քաղաքականության անկյունաքարը հանդիսանումէ գյուղատնտեսությանարտադրանքի ռավասարակշռվածշուկայի ստեղծումը ն ֆերմերներիգռրծունեության մակարդակի բարելավումը:

-

-

-

8.

ԿՂՈՊԵՐԱՑԻԱՅԻ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՍԱՆ ԵՎ

ՀՈՒՆԳԱՐԱԿԱՆ ՓՈՐՁԸ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ն Կենտրոնական Արնելյան ի երկրներում Եվրոպայ

մասնավոր սեփա-

կաճատերերի միջն հանրայնացված հողերի բաշխումը, ոչ

րում ցուցաբերված

խոնուն

բոլդր

երկընե-

ն հետնողականությունը որոշակիությունը զուգակցվեց

զգուշավոր քայլերով. րը բացասաբար անդրադարձավ այդ երկրներիտնտեսության զարգացման վրա: Այդ մասինէ վկայում Բուլղարիայի փորձը.որտեղ մասնավոր հողերի սեփականաշնորհման արհեստական արագացումըճգնաժամային իրավիճակ ստեղծեցերկրի ագրարային հատվածում: Այդ ճկարագիրը ճան ու

կրկնվեց Ռումինիայում` հողի հախուռն մասնավորեցման հետնանքով: Հանրայնացված հողերըմասնավոր սեւփա-

կանատերերի միջն բաշխելու բարեհաջողփորձ ունեն Չեխիան. Սլովակիան, նախկին ԳԴՀ-ը Լ. հատկապես Հունգարիան,որի շուկայական հարաբերություններիվերափոխումները առավել ակնառու են. Մեծ փորձ ունի: Այս պատճառովգրքում ավելի հանգամանորեն ենք վերլուծումՀունգարիայի կոռպերատիվների

կազմակերպման, ն վերափոխումների գործունեութոողերները: Ինչպես ԱրեմտյանԵվրոպայի բոլոր երկրներում, այնպես էլ Հունգարիայում կոռպերատիվներն ունեն ավելի քան 100 տարվա պատմություն: Դրանց կազմավորումը այստեղ նույնպեսկյանքի կոչվեց

կապիտալիստա-

կան

հարաբերությունների զարգացման հետ համատեղ:Տնտեսական կյանքի, հատկապես գյուղատնտեսական արտադրության զարգացման համար անհրաժեշտ կապիտալի զգալիբացակայությունը պայման հանդի«ացավ վարկային

կոոպերատիվների կազմավորման համար: 1886թ.ՀունգարիայիՊեշտ մարզումստեղծվեցվարկային կոոպերատիվների մարզային կենտրոն որը 1894թ.դարձավ Հունգարիայի կոռպերատորների կենտրոնականվարկայինհաձահունգարական կենտրոն: Վարկայինկոռպերատիվներըհիմնականումմանը տեսության արտադրանքարտադգյուղատն րողներից մթերումներէին կատարում: Դրանց զարգացմանըզուգընթաց արագորեն րը, որոնք

ընդլայնվեցին սպառողական կոոպերացիայի ընկերություննե-

առետքակաճգործունեությանն հասարակական սննդի բնագա-

ան րումներ էին կատարում

իրականացնելուց բացի, միաժամանակ աշխատանքներ մթեգյուղատնտեսական մանը արտադրողներից:

Հունգարիայի էկոնոմիկայի կոոպերատիվ հատվածում առավել ծանն առաջին հերթին. կաթնեղենի Ն ն աջակկոռպերատիվները:1881թ. Մոմբատխեքաղաքում Պո ջ ցությամբ ստեղծվեց առաջին խոշոր գյուղական տնտեսությունների կոոպ րատիվը: 1944թ. Հունգարիայում գործում էին կաթնեւլենի 970 կոռպերարակշիռ դեր խաղացին գյուղաանտեսական, :

ի

արոթ Է

տիվներ'

յալ դարի վերջերին ն 20-րդ դարի առաջին կեսին Հունգարիայումես լայմ զարգացում ստացավ արհեստագործական բճակարանայինշինճարարության ն ապահովագրական կոռպերատիվները: Կոոպերացիան, որպես տնտեսականկազմակերպություն,իր սկզբունքներով հանդերձկարող է լիարժեքգոյություն ունենալմիմիայն շուկայական հարաբերությումներին երկրի կառավարմանդեմոկրատականսկզբունքնեռի իրականացման պայմաններում: Պրակտիկան ցույց տվեց, որ կենտրոճական պլանավորման, կենտրոնացված կառավարման (նախկին սոցերկրներում) ն բռմճատիրական ռեժիմի (ֆաշիստական Գերմանիան ն ճրա բռնագրաված երկրները) կոռպերացիաճերը կարող են որոշ ձնափոխումներով «պահպանվել» ընգունելով տվյալ ռեժիմի բարքերը Այդ ձեսփոխումճերի ժամանակ կոոպերացիանկարող է գոյություն ունենալ` պահպանելով կոռիրեն յուրահատուկ որոշ սկզբունքներկամ իսպառ վերանալ պահպա1925-1930 նելով միայն աճվանումը:Այսպես` Ռուսատռաճում թթ. կոոպեըատիվներըձնափոխվեցին,իսկ դրանց որոշ տեսակներիսպառվերացան: Հունգարիայումնույնպես որոշ ձնափոխումներովառանձին տեսակի կոոպերատիվներիգործունեությունըշարունակվեց (1948-|988թթ.),այնուհետե նոր վերածնունդ ապրեց: Այս տեսակետիցՀունգարիայի կոուվերացիայի ւպատմությունն առանձնակիհետաքրքրությունէ ներկայացնումկոուվերատիվների էությունը ե տնտեսական բնութագիրըլիարժեք բացահայտելու համար: Կենտրոնացվածպլանավորմանն դիրեկտիվային կառավարման դեմ պայքարի ուղին ապացուցումէ կոոպերատիվներիերկաթյաամրություճը ն բարձը տնտեսականարդյունավետությունը: Հունգարականիշխանությունները.որոնք 1948-1988թթ ճերդնում էին էկոնոմիկայի խորհրդային մոդելը, այսինքն էկոնոմիկայի բնագավառում իրականացնումէին կենտրոնականպլանավորումն դիրեկտիվայինկառավարում, փորձեցին կիրառել Ռուսաստանում 1921-1925թթ. փորձված նոր տնտեսականքաղաքականության սկզբունքները: Պատերազմիցհետո Հունգարիայի էկոնոմիկանգտնվում էր ծանը կացության մեջ: Հասկաճալի պատճառներով հնարավոր չէր կենտրոնական պլանավորմանն դիրեկտիվ կառավարմանսկզբունքներըտեղափոխել հա-

դաշտ: Այս զարավորմանը մասնավորն անհատականտնտեսվարողների

առումովբավական է նշել, որ 1948թ.Հունգարիայումաշխատումէին 185,5 հազար ինքնուրույն արհեստագործներ, որոնցաշխատանքը ճշանակալի դերէր խաղումտնտեսությանմի շարք ճյուղերում: Դժվարությունները հաղթահարելու ճպատակով 50-ականներին, պետությանանմիջակաճ մասնակէ կռռպերատիվհատվածիարագ աճ: Այս աշցությամբ, իրականացվում ն ղեկավարելուհամարստեղծվումեն փոքր խատանքներըկազմակերպելու համահունգարականխորհութղ, գյուղատնաեսությամ արհեստագործների կոոպերացիայիխորհուրդըն սպառողական կռոպերացիայիհամաեհունգաբական խորհուրդ:Ըստ էության,այս երեք խորհուրդներին էր կաճձնարարն կառաված իրակաճացնել պլանավորածը կոոպերատիվների դիրեկտիվ

վարումը:

Քանի որ կռդպերացիան, թեկուզ ն իր ձեափոխվածբնույթով,չէր տեղավորվումկենտրոնականպլանավորմանն դիրեկտիվ կառավարմանհամակարգում,առաջ եկանմի շարք բարդություններ՝կապվածկռոպերատորմճերի սեփականությանձնի հետ: Այս խնդիքներըլուծելու համար անհրաժեշտ էր կամ. ըստ էության,հրաժարվելկռռպերացիայիգոյությունից, կամ ինչ-որ ձնով նրանցպահպանմանհամար ընտրելկենտրոնականպլանավորմանն դիրեկտիվկառավարմանայլ սկզբունքներ:Հունգարիայումընտրվեցվերտնտեսականկառավարմանհամար Հունգարիաջինը:Կոոպերատիվների յի տճտեսագետներին հաջողվեց մշակել ու կիրառել պետական ձեռնարկություններիկառավարմանմեթոդիցտարբերվոդյուրահատուկեղաճակ: Չնայած կոուլերատիվճերնընդգրկված էին մի միասնականդիրեկտիվ պլաճավորմանհամակարգում, այնուամենայնիվ,դրանց պլաններն իջեցվում էիճ ոչ թե ըտռ աճվանացանկի,այլ րաո ձեռճարկություններիհետ կնքված պայմաճագրերի ընդհանուրարժեքի: Սրա հետ կապված, ի տարպետական բերություն ձեռնարկությունների, որոշակի փոփոխություններ մտցվեցին կոոպերատիվվարկավորմանգների սահմանման ն հարկման

համակարգում:

50-60-ականթվականներըՀունգարիայիկղոպերացխոցի ամեխաբարդ դժվարինժամանակաշրջաննէին: համակարգիպայմանճերումորոշակի ազատություն: տու տրգլունթներով Հունգարիայիկռռպերատիվները ապացուցեցինիքենց գոյության,անհրաժեշտությունըն հիմք հանդիսացան1968թ.տնտեսակածդեֆորմներմշակե-

ու

հա-

կառավարելու մեթոդներով յում ներդրվեցառավելապեստնտեսական իճքնուրույմութձեռնճարկությումների մակարգ. որով ճշաճակալիմեծացավ կարգ, վ արկավորման ներդրումների յան աստիճանը,մտցվեց կապիտալ ձնավո-

տրվեցինինքնուրույն հնարավորություններ ձեռնարկություններին ֆոնդերը:Այս բոլորն. ն ն

խրախուսման

րելու իրենցզարգացման յութական համար տնտեէր ընդունելամբողջ էկոնոմիկայի ըստ էության,նշանակում հնարաօգտագործման արդյունավետ սավարմանմի շարք սկզբունքների որոնք մինչ այղ ռատուկ էին միայն կոռպերատիվներին: վորությունները, կռոպեէկոնոմիկայի մասը կազմեցին բաղկացուցիչ Այս բարեփոխումների որոնց դրույթներիհիմանվրա րատիվ հատվածի նոր բարեփոխումները, մասիննոր օրենք: 1997թ.ընդունվեցկոռպերատիվների ն էր փոխել պետության մասին օրենքը նախատեսում Կոոպերացիայի միջն մինչ այդ գո յությունունեցած հարաբերություննե-

կռոպերատիվների րը:

րի

զրկվումէին կոոպերատիվնեմիությունները Ճյուղայինն տարածքային Դրանք ֆունկցիաներից: կառավարման անմիջական

գործունեության

ներկա-

սպասարկող ճրանցշահերը էին կոռպերատիվներին վերածվում միությունճյուղայինն տարածքային յացնողմարմինների:Աճդամությունը անդամկոռպերատիվի որ էր, Սահմանվում ներումդառնումէր կամավոր: հատկապեսկռոեն նրանցիցխլված իրավունքները, ներին վերադարձվում իրավունքը: մասինորոշումներընդունելու կարգավիճակի պերատիվի մասին օրենքի(1997թ.) հիմանվրա ստեղծվեցկռոպեԿոռպերացիայի ներառեհստակ կառուցվածք՝ կարգավորման գործունեության րատիվների արհեստնտեսությունների, երեք ճյուղեր` գյուղական լով կռռպերատիվի իրենց ունեին որոնք կոոպերացիաները, տակցականն սպառողական Նախկինումգոլւծողերեք ճյուղայինխորկոոպերատիվները: սկզբնական ն սպառողական) արհեստագործական հուրդները (գյուղատնտեսական, որի ճախորհրդում, կոոպերատիվների համահունգարական միավորվեցին էին հիշյալ երեք խորհուրդնեխագահիպաշտոնըհաջորդաբար ընդունում օրգանը բարձրագույն կոռպերատիվճերի Ճյուղային րի նախագահները: հրահամաձայն, էր համագումարը,որը. կանոնադրության հանդիսանում ն

էր 5 տարինմեկ անգամ: Կոռպերատիվճերին դգիրնագորմանվիրվում ոչ միայն կարողացան Այսպիսով, Հունգարիայիաշխատավորները

համար: 1968թ.տնտեսականբարեփոխումներիսկզբունքներիհամաձայն, Հունգարիայում վերացվեցդիրեկտիվ պլանավորմանհամակարգը,էկոնոմիկալու

գոյությունը,այլն ամրապնդելնրա գործուպահպանելկոոպերատիվների վերջինհումգարացի70-ականների սկզբունքները: նեությանավանդական կարող են գոսկզբունքները ներին պարզ դարձավ,որ կռռպերատիվների շուկայական հարաբետեղափոխվի յատնել,եթե ամբողջ տնտեսությունը հուն գարական կոռպեդա հաջողվեց` դաշտ: Հունգարիային

րությունների

րատիվ սեկտորի հզորության շնորհիվ: 80-ական թվականներինկոռպերատիվի երեք ճյուղերում (գյուղատնտեսական.արհեստագործական,սպառողական) էր գոյանում երկրի ազգային եկամուտի 25 տոկոսը: Կոռպերատիվներում աշխատում էին ակտիվ բնակչության մեկ երրորդը. այն դեպքում, երբ նրանց ընդհանուր սեփականությունը կազմում էր ժողովրդական տնտեսության հիմնական ֆոնդերի ընդամենըտասը տոկոսը: Կոոպերատիվները զբաղեցնում էրն գյուղատնտեսականհողատեսքերի60 տոկոսը, արտադրելով երկրի գյուղատնտեսականարտադրաճքի շուրջ 70. իսկ հաՆ տեխճիկական ան կուլտուրաների ավե ցահատիկի, կարտո

Աա տոկոսը:

հրամանա աոանաար լոտը: առաք

ճացված պլանավորմանն դիրեկտիվկառավարմաննընդդեմ՝պայմաններ ԱԱ ավելացնելու գյուղատճմտեսական արտադրութ-

ԿԱՑ ՏԱ աարի Ա

ին ատվու

: եգիպտացորենինը44 ցենտներ, մեկ կովի տարեկան մի: կաԻ լ թ յունը հասավ 4,5 հազար լիտրի: 80-ական թվականներին Հունգարիայիգյոսլատնտեսական կոոպերատիվճներըերկարատն պայքարի ճանապարհով իրավունք ձեռք բերեցին զբաղվելուգյուղատնտեսական հումքի մշակմամբն իրենց հավաքած բերքի վաճառքով: Այս տարիներինգյուղատձճտեսական կռոպերատիվներնակտիվորեն սկսեցին ստեղծել իրենց ենթակա արդյունաբերական, շինարարական ն առնտրիձեռճարկությունները,որոճց այլ կերպ հունգարացիներն անվանումէին կուպերատիվների «օժանդակտնտեսություն»:Այս միջոցահամւաշ ռումը. որն իրականացվեցկոռպերատիվ կազմակերպությունների տ նտեսատվեց կոռպերատիվներին պայքարիմիջոցով,հնարավորություն պես նոր դիրք գրավել ն ամրապնդվել:Այսպես կոչված «օժաճդակ մտնտեսությունները»զարգանումէին չափազանցարագ տեմպերով:Դրա հիման վրա կոոպերատիվճերի ամբողջարտադրանքիմեջ նրանցգործունեության արդյունքներիտեսակարարկշիռը 80-ականթվականների վերջում կազմեց 32. իսկ եկամուտներինը 45 տոկոս: Կոռպերատիվներիսահմաններում «օժանդակ տնտեսությունների»(առնտրական, շինարարական, արտադրական ծառայություններ ն այլն) կազմակերպումըակնհայտորենխոշոր հարված հասցրեց կենտրոնականպլանավորմանդիրեկտիվկառավարման համակարգին ապացուցելով ճրա մոտալուտ վախճանը: Խորհրդային Միության փորձերը ընդդիմանալՀունգարիայում տեղի ումեցած այս գործընթացին,միայն երկարացնումէր այդ համակարգի գոյությունըՀունգա:

սկգբունքնեկոոպերատիվ դանդաղեցճում րիայում ն ժամանակավորապես հաղթանակը: համատարած րի Գյուղատնտեսականկոդպերատիվներիտնտեսապես ամրապնդումը ստեղծեց ոչ միայն ամրապնդելուձեռք բերած դիրքեհնարավորություններ կռոպերատիվճան կատարելու հաջորդ քայլը: Գյուղատնտեսական ըը, այլ անդամնեկոռպերատիվի տարվեց ճերի կողմից հսկայական աշխատանք ն անձնական րի աշխատանքի բաժանումը բում կոռպերատիվում իր ուղղությամբ ձնով կազմակերպելու տնտեսությունումնպատակահարմար որոնք մասնագիտացկոոպերատիվճմճերում, Առանձին գյուղատնտեսական զբաղվումէին հատապտուղների,սալաթի, վաված էին ն գերազանցապես :

'

Աաաա բունգի, ընկույզի ն. այլ գյուղատնտեսաղուն կոոպերատիվները են աշխատանք, անրատական ռում, որոնք պահանջում լրիվ տրամադհողատարածքները հիմունքներով իրենց պայմանագրային տնտեօժանդակ «անձնական րեցին կոոպերատիվիանդամներինորպես էր կոոպեհանձնվում լրիվ սություն»: Այստեղ արտադրված այս գործընսկզբունքներիվերականգնման րատիվին Կոռպերատիվների ն լայնորենկիրառվել թացը մասամբ կամ ամբողջովինսկսեց տարածվել

արտադրանքը

Հունգարիայիգրեթե բոլոր

կոոպերատիվներում:

կոռպերացիայիձնափոխումներինհամընթացվեԳյուղատնտեսական նոր զարգակոոպերացիան րակառուցումտեղի ունեցան, ն սպառողական բագործունեության որի առնտըում, ցում ապրեց ակտիվ դեր կատարելով 1978թ. մեջ ժինը երկրի մանրածախ առնտրի ապրանքաշրջանառության ն սննդիբնագակազմեց 35 տոկոս: Մանրածախառնտրի հասարակական կոռպերացիայիընդվառում ստացվածհասույթը կազմեց սպառողական հանուր հասույթի87 տոկոսը:

առնտրիսկզբունքՀունգարիայումկոոպերատիվ այլն սուառնտրականկետեր, փոքր միայն ոչ ներով կազմակերպվեցին սպառողական պեր-խանութներ:Այսպես, 1974թ. համահունճգարական

Հատկանշականէ,

որ

«Շկալա» խորհրդի նախաձեռնությամբստեղծվեց մանրածախ առետրի տնտեսական ձեռնարկությունը:Նրա ձնավռրմանը մասնակցեցին կոոպերատիվԴրանց թվում, բացի սպառողական կազմակերպություններ: ն նույնիսկ պեներից, մասնակցումէին տարբեր տեսակի կոոպերատիվներ 1976թ. «Շկալա»-ն Բուդատական աոնտրական կազմակերպություններ: առետրի պեշտում կազմակերպեցառնտրական կենտրոն: Նոր տեսակի կազմաառնտրական մ եծածախ մարկետինգը. գովազղը,

կազմակերպումը, թնանցումըն ուլիղ կապերի ստեղծումը կերպությունների տվեցինՀունգարիահնարավորություն րի հետ «Շկալա» հանրախանութին

մատակարարն

թ

ն

տադրողականությունը:

Հունգարիայի էկոճոմիկաիկոռպերատիվհատվածում կարեոր տեղ էին գբաղեցճում արհեստագործականկոուվերատիվները: 1988թ. արհեստագործական կոռպերացիայի ձեռնարկությունները թողարկեցին 105 մլրդ Ֆոր, ռրը կազմեց երկրի արդյուճաբերականարտադրանքի 77 տոկոսը: Արդյուճաբերականառանձին ճյուղերի արտադրանքիմեջ այդ կոռպերատիվների բաժինն ավելի մեծ էր: Այսպես, թեթն արդյունճաբերության արտադրանքի մեջ արհեստագործական կոռպերատիվների արտադրանքը կազմեց 17,8, փայտամշակմանը 25,8, կաշվի, մորթու, կոշկեղենինը 26,5. կարինը 45,1, տնայնագործական արհեստինը68,8 տոկոս: Արհեստագործականկոռպերացիայիարտադրանքնապահովեց երկրի մանրածախառնտրի ապրանքաշրջանառության(առանց պարենային ապրանքների) շուրջ 20 տոկոսը,թողարկելով 150 հազար տարբեր տեսակիարտադրանք. Հունգարացիներիազգային ավանդույթները,բարձր վարպետությունը, այդ արտադրանքների փոքրըսերիակաճությունըհնարավորություն տվեցին կենտրոճացված պլանավորման ն դիրեկտիվ կառավարման պայմաններում ոչ միայն պահպանել իրենց գոյությունը, այլն կոոպերատիվ սկզբունքների ընդհանուրհաղթանակի պայմաններումարագ թափով զարգանալ: Արհեստագործականկոոպերատիվներիարտադրանքի բարձր որակը հնարավորություններ ընձեռեցարտադրանքըդուրս բերել միջազգային շուկա: 1988թ. կոռպերատիվներիարտադրանքիծավալի 25 տոկոսը դուրս բերվեց արտաքին շուկա: Առավել արագ տեմպերով ավելանում էր տեքստիլի, կարի ն փայտամշակմանարդյունաբերության արտադրանքի արտահանումը:Այս գործում նպաստավորէր համագործակցությունըարհետ. որոնք հունգարականկոոպերատասահմանյանկոոպերատիվների տիվներին պայմանագրայինհիմունքներով տրամադրումէին հումք, հաստոցներ. արտոնագրերն տեխնիկականփաստաթղթեր:Այս բնագավառում հուճգարականարհեստագործականկոոպերատիվները համագործակցության մեջ էին ավելի քան հարյուր արտասահմանյանգործընկերներիհետ: 1968թ. բարեփոխումներից հետո կոոպերատիվներիլայն զարգացումն առաջ բերեց նոր աճհամապատասխանություն իր ն Հունգարիայիէկոճոմին Դա կայի պետականհատվածի միջն: հաղթահարելունպատակովիշխանության ղեկավարները ուղղակի կամ անուղղակիձներով սկսեցինսահմանափակել կոռպերատիվների ինքնուրույնությունը:Կոոպերատիվճներից իշխանությունների հատուկ որոշումներով աստիճանաբարվերցվում էին սեփականատիրոջիրավունքներըն հանձնվում խորհուրդներին,որը բնակա80

նրանց

կոոպերատիվների նաբար խորացնումէր հակասությունները որպես փոքր կազկոռպերատիվները դրանից, Բացի միջն: միությունների

յի առետրի բնագավառում ապահովել աշխատանքի ամենաբարձր ար-

վարկերից. էժան

ն

լիարժեք օգտվել չէին կարողանում մակերպություններ, արտաքինշուկա դուրս արտադրանքն իրենց հուսալի հումքի աղբյուրներից, որպես փոքր Կոոպերատիվները, բերելու սահմանված արտոնություններից չկարողանալովլիարժեք լուծել իրենց հիմնակազմակերպություններ կառավարփնտրել կոոպերատիվ խնդիրները,սկսեցինխնամակալություն ինքնուրույնութիրենց այս կերպ կամավորկորցնելով ման մարմիններում`

յունը: պայքարը իրենց գոյութԱյսպիսով,հունգարականկոռպերատիվների ն ձեռք բերած իմաստով, նախկինում յունը ն իրավունքներըպահպանելու գործուդեռնս չէին ապահովումնրանց արդյունավետ հաջողությունները երաշխիքներ: ապագայի տալիս չէին էր, նեությունը ն, որ ամենակարնորն նորմերի սահմաններում քաիրավական գործող ժամանակաշրջանի Այդ չէին, ստեղծելու համար շահագրգոված ճոր կոռպերատիվներ ղաքացիները ինստիտուտի յուրահատուկ քանի որ դրանք չէին լուծում կոռպերատիվին հիմնախնդիրները: իրավական փայի վճարումների շրջաններում հունգարականհասարակական 80-ական թվականներին սկզբունքնեհամառորենհնչում էր այն միտքը,որ 1968թ.բարեփոխումների կարող են ի ն ձեռք բերվածարդյունքները րը լիարժեք չեն իրականացվել առկա տնտեսականհաջողությունները: չիք դարձնել կոոպերատիվների Դ, Վարգանընդգծումէր, որ տնտեսագետ հայտնի Այսպես, հունգարական իրավունքնինքնուեն իրենց սեփականատիրոջ կարող կոոպերատիվները եթե տնտեսական շ ուկա, րույն իրականացնել,դուրս գալ մրցակցական քան եղավ 80դաշտում տեղի ունենան ավելի խոր փոփոխություններ,

ականներին:

.`

ֆոնդից 5.6 միլիոն 1992թ. Հունգարիայի 9.3 միլիոն հեկտար հողային կոոպեարտադրական հեկտարը պատկանումէր 1410 գյուղատնտեսական գյուլանշված համաձայն օրենքի րատիվների:Կոոպերացիայիմասին իրենց հողակտորները տնտեսական արտադրականկոռպերատիվներում անդամներից350 հաստացան 289 հազար մարդ: Այդ կոոպերատիվների 484 հաեն, 20 հազարը՝ծառայողներ,իսկ զար մարդ այժմ թոշակառուներ են եկել դուրս զարը՝ նախկին անդամներն նրանց ժառանգորդներ,որոնք 1.2 մարդ, միլրոն կոռպերատիվներից:Նրանցից յուրաքանչյուրը,թվով ն դոլար) իր բաժինը՝216 հազար ֆորինտ (2400 ստացավ սեփականության 3-4 հեկտար հող: Գյուղատնտեսական քանի որ մինչ ն առանց բախումների, հողի բաշխումըտեղի ունեցավարագ

արտադրական կռոպերատիվ

ՄերուժանԱբրահամյան

այդ կոոպերատիվների անդամներըձնականորենայդ հողակտորների համար ունեին սեփականության իրավունք:

1992թ.«Կոոպերատիվների օրենքի» համաձայն մինչե հունիսի 15-ը գյուղատնտեսականարտադրական կոռպերատիվներն իրենց ընդհանուր ժողովներում պետք է որոշեին նրանցգոյության հետագաձեր: Դրանք կամ պետք է դադարեին գործելուց ն վերածվեին մասնավորմարդկանցընկե-

կամ էլ պետք է գործեին որպես կոռպերատիվներ. բայց բոլորությունների, րովին նոր ինքնուրույն

փայատերիկամավոր ընկերությանսկզբունքով: գյուղատնտեսական արտադրականկոոպերատիվներից 1200-ըընտրեցին ինքնուրույնփայատերիկոոպերատիվ կազմելու սկզբունքը:Այս ձենը

նպատակահարմար էր ոչ միայն այղ տարիների ճգնաժամըհաղթահարե-

համակար իրր դրանց եւի Հունգարիայի

հիմքի վրա սպասարկմանկոոպերատիվ-

լու

հասար:

հողօգտագործման ռեֆորմը դեռնս ավարտված )է: Սակայն հստակ նկատվում են նրա հետագա զարգացման միտումները: նավորման գործընթացում է գտնվում գյուղատնտեսական հողատեսքերի ազատ շուկան: Հողի 20 տոկոսը հողը սեփականատերերի անձամբմ7չակելու ցանկություն է հայտնել: Հողի սեփակաճատերերի ավելի խոշոր զանգված հողակտորները ներկայումստալիս են

վարձակալության,հետագայում անարգ խորի ապատասխանֆերմերայինկռոպերա

Լր

աճերը զատում վայաներոմ

ցիա:

մ

Հունգարիայի կոռպերատիվների գաղափարախոսները գտնում

են,

:

օրենսդրորենանհրաժեշտէ ապահովելկոոպերատիվների ուղղաձիգզա որը գյուղատնտեսական | արտադրական կոոպերատիվների վրա, ինչպես նան մանը տնտեսությունների ճան կոոպերացման պարհով, կատեղծի «ամերիկյանտիպի» խոշորֆերմերայինտնտեսությու

ԱոԱոոՆ:

9. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐԻ

ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԻ

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ

ԴԱՇՆՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

ԽորհրդայինՄիությանփլուզումից հետո ոչ մի նորաստեղծ պետություն, թվում ն Ռուսաստանը, դեռես չի մշակել ն ճերդրելարտադրականկռոպերատիվճների գործուն համակարգ: (ներառյալ գյուղատնտեսական) Ռուսաստանը այսօր չունի տնտեսության ձնավորված կոոպերատիվ սեկտոր՝համաշխարհային փորձի ն սկզբունքներիհամաձայն գործող կոոպերատիվներիկառավարմանհստակ կառույցներ: Այնուամենայնիվ, Ռուսաստանում այս բնագավառը անուշադրության չի մատնված: Ռուսաստանըիր ագրարայինքաղաքականությունըհիմնադրեց 1991թ. վերջերին ՌԴ կառավարության «Կոլտճտեսությունների ն մասին» որոշումով: Այդ որոշխորհտնտեսությունների վերակազմավորման ման մեջ արձանագրվեց Ռուսաստանի ագրարային քաղաքականության հիմճարար ուղղությունը: Որոշումը երկրի ագրարային քաւլաքականության այդ

ա

աագա

զարգացումը:Սա ճշանակումէ, որ բնական է ն արդարացի, երբ կոռպերատիվ տնտեսությունը(կոռպերատիվը)հիմնվում է իր յուրաքանչյուր անդամի սեփակաճությանանհատականմիջոցների,կռոպերատիվների հիմնադներդրված ը (ձեռնարկությունը) գյուղատնտեսությա ջ անվանու Գյուղա տնտեսականարտադրականկռոպերատիվներ: նե խորհտնտեսու1Լ99լթ.ՌԴ կառավարության«Կոլտնտեսությունների հետո Ռուսաստանի թյունների վերակառուցմանկարգիմասին» որոշումից մարզերում որոշակի աշխատանքներ տարվեցին, որոնց արդյունքճերը առաջին հայացքից տպավորի: են. 1997թ. «սոցիալիստական» գյուղատնտեսականձեռնարկություններից միայն 20 տոկոսը պահպանեցինիրենց նախկին կազմակերպա-իրավական ն կարգավիճակը,իսկ ձեռնարկությունների80 տոկոսը վերակազմավորվեց դարձավ բաժնետիրականընկերություն,ընկերակցություն ն գյուղատճտեսական արտադրականկռոպերատիվ:Գյուղերում սկսեցին ձնավորվել ֆերմերային տնտեսություններ,որոնք միասին վերցրած մշակում էիճ 10 միլիոն հեկտար վարելահող:

հոր

Ր

ո որոաւի իպԱի ազո մորու

Ըստ էության, Ռուսաստանի ն կոլտնտեսությունների խորհտնտեսությունների վերակառուցումը հիմնականում կրում էր ձնական բնույթ, շատ դեպքերումայն իրենիցներկայացնումէր ցուցանակի անվաճափոխություն: Հետնապես, ագրարային կառույցների շրջադարձը, կապված

կոլեկտիվ

ն տնտեսությունների խորհտնտեսությունների հետ, վերակազմավորման

ու-

:

նեցավքաղաքական, ոազմավարականնշանակություն: Ագրարայինօրենսդրական դաշտի բացակայության պայմաններում, տարերայնորեն, վարչական մեթոդներով,որը ուժեղացրեցգյուղատնտեսության զարգացման ռչ նպաստավոր միտումները,առանձին դեպքերում ընկավ գյուղատնտեսության արդյունավետությունը: Մինչն 1995թ.հունվարի 1-ը կոռպերատիվ շարժումը Ռուսաստանում կարգավորվումէր խորհրդային ժամանակաշրջանի «Կոոպերացիայիմասին» (1988թ.) օրենքով «Սպառողական կոոպերացիայի մասին» (1992թ.) ն «Ձեռնարկությունների ն ձեռնարկատիրական գործունեությանմասին» օրենքի 34 ն 35 հոդվածների համաձայն:

Կոռպերատիվների գործունեությանկազմակերպա-իրավական տեսակմերը առաջին անգամ ձնակերպվեցին ՌԴ քաղաքացիական օրենսգրքով, որը գործողության մեջ մտավ 1995թ.հունվարի 1-ից: Երկրի ագրարային քաղաքականությանհամակարգում լուրջ քայլհանդիսացավ այդ նույն տարում ընդունված«Գյուղատնտեսական կռռպերատիվների մասին» օրենքը: Նշված օրենքով կոոպերատիվշարժումը փոխադրվեց իրավական

ձնավորվեցինկոոպերատիվների գործունեությանիրավականհիմդրվեց գյուղատնտեսականկոռպերատիվների գործունեությանսկիզբը: Հիշյալ օրենքը իր կիրառմանմի քանի տարիներիընթացքումոչ մի ընդգծված ազդեցություն չթողեց 1991թ. «Կոլտնտեսությունների ն խորհտնտեսություններիվերակառուցման մասին»ՌԴ կառավարությանորոշման համաձայն ձնավորվածագրարային կառուցվածքիվրա. Սա բացատրվում է նրանով,որ նախկին կոլտնտեսությունների ն մի խորհտնտեսությունների հսկայական զանգված վերակազմավորվել ու դարձել էր բաժնետիրական ընկերությունկամ ընկերակցություն, օրենքի ընդունումիցհետո շարունակեց իր նախկինգործունեությունը, մյուս կողմից գյուղատնտեսականկոոպերատիվճների գործունեության վերաբերյալ սկգբունքները սահմանված գրեթե չեն տարբերվում բաժնետիրական ն ընկերակցութընկերությունների յունների համար այլ օրենքներով սահմանված սկզբունքներից:Ավելին. գյուղատնտեսական կռռպերատիվները, ընկերություններըն ընկերակցությունները Ռուսաստանի տարբեր մարզերումգործում են բազմաթիվտարադաշտ,

քերը: ՄրանովՌուսաստանում

տեսակ անուններով: Դրանցից ամենատարածվածներիցեն` կոլեկտիվ տնտեսությունը, կոլեկտիվ ձեռճարկությունը, գյուղատնտեսական կոոպերատիվը, արտադրականգյուղատնտեսական կոռպերատիվը, ագրարային կոլեկտիվ ձեռնարկությունը, գյուղական տնտեսությունների միավորումը, գյուղական տնտեսություններիասոցիացիան: Օրինակ, Ռոստովի մարզում գործում են 15 տարբեր անուններովգյուղատնտեսական կոոպերատիվներ. բաժնետիրականընկերություններ ն ընկերակցություններ: Ռուսաստանի ագրարային ոլորտի բոլոր տեսակի ձեռնարկությունների համար ընդհանուրնայն է, որ դրանք ձնականորենհիմնված են մասնավոր սեփականությանիրավունքով հողի կոլեկտիվ զանգվածումբաժնեմաս ունենալու սկգբունքիվրա: Այն, իհարկե, աճվիճելիորենհանդիսանումէ առաջավոր երկրներում գործող գյուղատնտեսականկոոպերատիվներիարմատական հատկանիշներիցմեկը: Ռուսաստանի ագրարայինհատվածի գյուղատնտեսական կառույցներում ընդգրկված անդամները ճույնիսկ չունեն դրա լիարժեք իրավունքը, քանի որ հողակտորի տերը չի կարող իր փայաբաժինը տնօրինել, այլ կերպ, քան միավորումիցդուրս գալ ն ստեղծել իր սեփական ֆերմերային տնտեսությունը: Ագրարային կառույցների կաճոնադրությունճերում,որպես կանոն, հռղաբաժիններիհամարչի սահմանվածոչ մի եկամտավճար,որը սահմաճափակում է նախկին կոլտնտեսությունների ն խորհտնտեսություններիաշխատողճերի(հատկապեսկենսաթոշակառուների)իրավունքները, քանիոր չուճեն' իրենց պատկանողհողից ստացած եկամտիցբաժին Ագրարային ոլորտում գործող գյուղատնտեսականկոռպերատիվների, բաժնետիրականընկերություններին ընկերակցություններիկառավարման սկզբունքներընույնպես իրարից չեն տարբերվում(անդամներիընդհանուր ժողով, նախագահ, վարչություն, գործադիր տնօրեն, մեկ անդամ, մեկ ձայն):Ագրարային բոլոր կառույցներում եկամուտներիբաշխումը իրականացվում է կատարվածաշխատանքիքանակի ն որակի համաձայն: Այսպիսով, Ռուսաստանի ագրոպարենայինհամակարգիկառույցները չնայած տարատեսակ են, բայց դրանք բոլորը, այդ թվում ն գյուղատնտեսական կոռպերատիվնճերը, գտնվում են առաջացման ն կազմակերպման նախնական փուլում: 177 պաշտոնական տվյալներով նախկին կոլեկտիվ տնտեսություններըբաժնետիրական ընկերությունների, ընկերակցությունների ն գյուղական արտադրականկոռպերատիվներիվերաճելու հետնւժնքով մշակվող հողերի 3/4-ը մասնավորեցվել է: Իրավարբանորեն ձնակերպէ կազմում հողի մասնավոր սեփականությունըիրականում օգտագործված վող հողերի ընդամենը 10 տոկոսը: Գյուղական արտադրականկոռպերա85

տիվճերը իրականում Ռուսաստանի ագրարայիճ կառույցներում ունեն հատեղ: Նրանք զբաղեցնում են ամբողջ վարելահողերի 5.5 տոկոսը, տրտադրումեն հացահատիկի6 տոկոսը.ճակնդեղի՝7 կաթի 4.ն մնի՝2 տոկոսը: Ռուսաստանի կոոպերատիվների առաջացման յուրահատուկ սոցիալտնտեսական պայմանճերը առաջ քաշեցին գյուղական արտադրական կոռպերատիվներիկազմակերպմանռչ տիպային մեթոդներ:Եթե կոռպերատիվների կազմակերպմանհամաշխարհային փորձըընթացելէ ոչ արտադրական, ուղղագիծ կոռպերատիվճերի ստեղծմանմիջոցով. ապա Ռուսաստանում, համենայն դեպս այս փուլում ն մոտակա հեռանկարում այն կընթանա գյուղական արտադրական կոռպերատիվներիստեդծման ուղիով: Անհրաժեշտ է նկատել, որ Արեմտյան Եվրոպայում կոոպերատիվների առաջացման հիմքը մանը հողակտորներիսեփականատերեր էին, որոնք կռոպերատիվների կազմակերպմանընթացքում պահպանում էին իրենց սեփականությանիրավունքը ն իրենց հիմնական գործունեությանբնույթը: Ռուսաստանում առաջ են մղվում գյուղական արտադրական նոոպերատիվների կազմակերպմանխնդիրները, որոնք փաստղրեն իրենից ճերկայացնում են ապապետակամճացվածկոլեկտիվ տնտեսություններ ն այդ պատճառով ընդհանուրին պատկաճող հողի սեփականության մասնավորեցումը դառնումԷ այդ գործընթացիբովանդակությունը: Ռուսաստանում գյուղատնտեսականարտադրականկռոպերատիվնմերի կողքին նախկին կոլտնտեսություններիպահպանումը կամ դրանց ավելի խոշոր զանգվածըբաժնետիրականընկելրությունների վերաճումըՌուսաստանի պաշտոնական ն գիտականշրջանակների կարծիքովպայմանավորված էր տեխնիկական, տնտեսական ն սոցիալ-հոգեբանականհետնյալ մեստ

գործոններով:

Ժամանակակիցգյուղատնտեսական տեխնոլոգիանհարմարեցվածէ խոշոր հողային տարածքներիմշակմանհամար նթույլ է տալիս արդյունավետ օգտագործելնյութա-տեխնիկական ռեսուրսները: Գյուղական բնակչության որակավորմանաստիճանը ցածր է, քիչ են ագրոնոմճերը,մենեջերները,անասնաբույժները,հաշվապահները: Կոլխոզ-սովխոզային համակարգը ձնավորել է աշխատավորներիմի զանգված, որը «սովոր իր վրա վերցնել նախաձեռնությունն կրել պատասխանատվություն: Կոլեկտիվ տնտեսության ն սովխոզիաշխատողները իրար հետ կապված են ընդհանուրարտադրական գործունեությամը: Այսպիսով, տրամաբանական էլ. գյուղատնտեսական կոուվելւմատիվները (ընկերությունները)կազմակերպելնախկին կոլեկտիվ տնտեսությունճերի հիմաճ վրա: Սակայն կոոպերատիվների գործունեության փորձը ցույց է -

-

-

Բճ

որ զուտ արտադրական բճույթի կոոպերատիվներիաշխատանքը արդյունավետ չէ: Նրանք իրենց աշխատանքը պետք է համակցեն վերամշակման, առնտրական ն այլ գործունեությունիրականացնողկոռպերատիվների աշխատանքներիհետ: Ֆերմերային տնտեսություններիբազայի վրա կոոպերատիվներիկազմակերպման բնագավառում խնդիրը առավել բարդ է: Ֆերմերային տնտեիրենցից ճերկայացնումեն խոսությունների ռուսական կոուպերատիվները շոր արտելի տիպի բազմարնտանիքկառույց` Ռուսաստանի մարզերում գործում են ֆերմերային տնտեսությունների միավորումներիտարատեսակ կոոպերատիվներ:Ամենից տարածվածձնը ասոցիացիամերնեն' ֆերմերայինտնտեսությունների Ասոցիացիայումֆերմերային տնտեսություններըպահպանում են իրենց ինքճուրույնությունըն ստանում տարատեսակխորհրդաիրավաբանական տվականծառայություններ:Ասոցիացիայիկառավարումը իրականացնում է տճօրենճերի խորհուրդը: Խորհուրդը ընտրում է գլխավոր տճօրեն. Ասոցիացիայի ֆինաճսականգործունեությունըիրականացվումԸ հիմճադիրնեբի միջոցների հաշվին, Ֆերմերականասոցիացիաներըլայն զարգացմանհնարավորություններ ունեն: Նրանք կարող են դառնալ արտադրական,վերամշակմանն առնետրի ձեռնարկություններիինտեգրացմանբարեհաջող ձն միավորելովկոռպեգործունեությունըամբողջ շրջանի ն նույնիսկ մարզիմասշտարատիվճների բով: Համաշխարհային կոռպերատիվներիգործունեության շրջանակներում գյուղատնտեսականարտադրականկոռպերատիվներըտարածված չեն. Ռուսաստանի պայմաններումգյուղատնտեսականարտադրականկոոռպերատիվներիկազմակերպմանաճհրաժեշտությունըկառավարմանչրջաններից պահանջումէ լուրջ ուշադրությունդարձնել այս խնդրի կարգավոր-

տալիս,

ման

վրա:

գյուղատնտեսականակադեմիայի178 գիտնականներիկարծիքի գտճվում է փակուղում: Նրա գյուղական աճտեսությունճերիկոուպերացումը հետագա զարգացումը կապված է կռոպերատիվներիստեղծման գործունեության համար օրենսդրականդաշտի ձնավորման ն դրանց կիրառման համար համապատասխանպայմաններիստեղծմամ հետ: Գյողական տճտեսությունների կոռպերատիվների կազմակերպման ռուսական ճանապարհը նախկին կւլտնտեսությունների տրանսֆորմավերակառուցելր, ցիայի օգնությամբ գյուղատնտեսականկռոպերատիվնճեր է: կոո«Գյուղատնտեսական 1995թ. ըստ էության երկարատն գործընթաց Ըստ

պերատիվների մասին» օրենքը բարեհաջող պայմաններ չի ապահովում ճախկին կոլեկտիվտնտեսությունները,գյուդատնտեսականկոռպերատիվճերը (ընկերությունները)համաշխարհայինչափանիշներովհամապատասխան կոոպերատիվներիվերաճելու համար, ինչպես այդ արվելէ Արնելյան Եվրոպայում (Հունգարիա, ԳԴՀ, Չեխիա): ՌՂ գյուղատնտեսական ակադեմիայի գիտնականների կարծիքով «Գյուղատնտեսական կոուվերատիվներիմասին» ոչ կատարյալ օրենքի պատճառով ագրարային սեկտորի ճոր կարգավիճակիձեռնարկություններում նախկին տնտեսական գործունեությանձները ն ճերտճտեսականհամնացել են նույնը: Նրանք գտնում են, որ ամբողջապես աին րցրած գյուղի կառուցվածքային փոփոխություններըարդյունավետ չեն ընթացել, ռրի հիմնական պատճառը այդ փոփոխություններիիրակաճաց-

ԱԱ

սոցիալ-տնտեսական, սոցիալ-հոգեբանական գործոններնեն: Մարդիկ աշխատում ն ապրում են հին ձնռվ, քաճի որ նրանք այլ կերպ չեն կարող ն շատերը ճույճիսկ չեն ուզում: Գյուղի աշխատողներիհիմնական զանգվածը չունի տարրական պատկերացումներշուկայական հարաբեման

այսօր

րությունների ն կառավարման դեմոկրատականսկզբունքների մասին: Անկախ այս բոլորից, նախկին կոլեկտիվ տնտեսություններիհողի իրական սեփականաշնորհումըն ճրա անդամներիմիջն բաշխումը մնում է այն ճանա-

պարհը,որովընթանալուէ կոոպերատիվների կազմակերպման գործընթացը: Իսկապես,«Գյուղատնտեսությանկոոպերատիվներիմասին» օրենքում բերվում են ճախկինկոլտնտեսային, իր դարն ապրած նորմերըն աշխատելով են այն հարմարեցնել կոռպերատիվներիկազմակերպմանն գործուճեության համաշխարհային նորմերին: Այս պատճառով նշված օրենքի շատ դրույթներհակասումեն աշխարհում ընդունված նորմերին:Այս օրենքը կոոպերատիվշարժման մեջ մտցճում է անորոշություն,կոնֆլիկտային իրավիճակ, ինչպեսնրանց կազմավորման,այնպես հետագագործունեության ընթացքում:

10. ԿՂՈՊԵՐԱՑԻԱՆ

ԿԱՐՍԻ

ԵՎ

ԵԼԻԶԱՎԵՏՊՈԼԻ

ԷՐԻՎԱՆԻ,

ՆԱՀԱՆԳՆԵՐՈՒՄ

որը հրատարակվել Վերցվածէ Վ. Թոթոմյանցիհետազոտությունճներից, Ա» է «ԹՇԸՂԵԱԼԾ /Ճքուճէ ամսագրումմինչն խորհրդայինկարգերիհաստատումը (1916թ):

է 1875թ.Աստրախանում:Հայրը՝ Թովմասը, բնիկ տնօրինել է տեղի հայկական Աստրախանտեղափոխվելով՝ է Շվեյցարիայի, Բեռէ սովռրել Եվրոպայում, Ուսումը շարունակել դպրոցը: Վերջինս ավարտելուց հետո նրան լինի ն Բրյուսելի համալսարաններում: (1900թ.): Վերադառնալով տիտղոս դոկտորի շնորհվեց գիտությունների Պետերբուրգում: Ռուսաստան, ճա մինչն 1912թ.բնակությունէ հաստատում գազենա է «Էկոնոմիչեսկայա ուղղության լիբերալ խմբագրում Այնտեղ տան», ինչպես նան վարում «Օբրազովանիե»հանդեսի տնտեսագիտական բաժինը: 1912 թվականից ճա Մոսկվայի համալսարանի ն կոոպերատիվ հաինստիտուտի (ներկայումս Մոսկվայի սպառողականկոռպերացիայի են Թոթոմյանցի մալսարանի)պրոֆեսոր էր: Մոսկվայում հրապարակվել հինգ աշխատությունները «Սպառողական կռռպերացիանԵվրոպայում» (1901), «Կոոպերացիան ռուսական գյուղում» (1912), «Կոռպերացիայի առաքյալներՀ. Շուլցե-Դելիտը ն Ֆ. Ռաֆֆեյզենը» (19145, «Սպառողական կոռպերացիայի տեսությունը, պատմությունը ն պրակտիկան» (1918), կոոպերացիա»(1918թ.): «Գյուղատնտեսական բոլշնիկյան պլանի հետ սկզբուն1919թ.Վ. Թոթոմյանցըկռոպերացիայի քային անհամաձայնությանպատճառովարտաքսվեցՌուսաստանից: Վ. Թոթոմյանցնապրել է Եվրոպայիերկրների 1920-1952 թվականներին ն դասախոսություններ կարդացել հանրահայտ համայրաքաղաքներում մալսարաններում:Վ. Թոթոմյանցի «Տճտեսագիտական ն սոցիալական ուսմունքներիպատմություն»(1921թ. Փարիզ) աշխատությունըԳերմաճիահաստատվել էր որպես յի, Ֆրաճսիայի ն Իտալիայի համալսարաններում է դասագիրք: 1923թ. Բեոլինումն 1931թ. Մոֆիայումհրապարակվում ճրա ս «Կոոպերսւցիայիհիմունքներ» դասագիրքը: 1950թ. Փարիզում Սոֆիայում Վ. Թոթոմյանցի վերջին «Հայերի դերը համաշխարհային լույս է տեսնում ռուսերեն,գերմեջ» աշխատությունը:Վ. Թռոթոմյանցի քաղաքակրթության մաներեն ն ֆրանսերենգրած ու հրապարակածաշխատություններըթարգմանվել ու հրապարակվելեն ավելի քան քսան լեզուներով: Վ. Թոթոմյանցը ծնվել

թիֆլիսեցիէ ն

ատ

՞

«Տնտեսության կոոպերատիվկազմակերպումըԱնդրկովկասումվերասպլրել է եր-

կու ժամանակաշրջան:Առաջին, հասարակ կենցաղայինկողպերացիայիժամանակաշրջանըսկսվել է վաղուց ցավոք, այժմ դեպի անկում է ընթանում: Երկրորդ մողեռնիստական, ժամանակակից կոռպերացիայի ժամանական սպառուլաշրջանն, սկսվել է վերջերս ն արտահայտվում դրամախճայողական կան ընկերություններիձնդվ: Կաթնամթերայինտնտեսությանբնագավառումհասարակ կողպերացիանմեծ հետաքրքրություն ներկայացնում ն այդ պատճառով մենք փոքր-ինչ երկար կանգկուռնենքդրա վրա:

Էրիվանի նահանգիորոշ բնակավայրերի(Իգդիրե այլն) կին բնակիչներնամեն գարուն կազմակերպումէին համատեղ կարգով կարագ ն պանիր պատրաստելու գործընթացը:Եթե գյուղը մեծ էր, ապա այն բաժանվում էր մի քանի արտելի, ռրոնցից յուրաքանչյուրը միավորում էր 20-30 տուն: Այն դեպքում, երբ գյուղը փոքը էր, այն կազմում էր մի արտել: Մինչե արտելի կազմավորումըհարկ էր լիճում լուծել մի դժվար հարց ում ընտրել արտելի«մայր» կամ գլխավոր.այսինքն՝ով է առաջինըկաթը պարտքով վերցներիր հարնանուիներից ն հետո հերթով վերադարձներ ճրանց: Մեծամասնության Մյութական նկատառումներիցելճելով, «մայր» էր դառճումայն գյուղացին, որն ուներ առավելշատ կաթնատուանասուն: Հաճախ պատահումէր, որ մի քանի տնտեսուհիունեին նույն քաճակի աճասուն ն նրանցիցյուրաքանչյուրը խուսափում էր ընտրված«մայր» դառնալ, որովհետե գարունը կաթը «հեղուկ» է, ձեռնտու չէ «մոր» համար, քանի որ հետագայում ստացված կաթի փոխարեն ճա պետք է տա նույն քաճակությամբու յուղայնությամբ (թանձը) կաթ: Ինքնին հասկանայի որ իսկականգաղտնիայլընտրանքայինընտրության մասին խոսք լինել չի կարող, ն եթե մեծամասնությունըորոշելու էր «մայր» տնտեսուհիներիցորնիցեմեկին ըճտրել,ապա վերջինըհամաձայնվումէր՝ խոստում ստանալովիր համար ինչ-որ արտոնություններիմասին: Պետք է նկատել.որ ոչխարի կաթի համար գոյություն ունի հատուկ արտել, կովի՝ ճույնպես, այնպես որ հազվադեպ է պատահում,որ միննույն տնտեսուհին համաձայնվիդառնալ միաժամաճակ երկու արտելի «մայր»: Երբ «մայրն» ընտրված էր, հարնաճմճուհիճերը ճրան ամեն օր, առավոտյան ն երեկոյան, կաթ էին բերում, այսինքն տալիս էին պարտքով՝որոշակիչափի տարողություններով:Այսպես, օրինակ եթեմասնակցում է ընդամենը20 հոգի, ապա բացառությամբ«մորը» (որը վերցնում է պարտքով)մնում է Լ9 պարտքով տվող: Նըրանցից յուրաքանչյուրն ունի իր ձողը, որը վրա նշվում է տրվող կաթի քանակությունը հետնյալ կերպ: ճա

Ենթադրենքմի հարնանուհիբերում էր կաթնիր անոթի մեջ ն ուներ իր ձողը, որը իջեցնում էր անոթի հատակին: Այդպիսի եղանակով ստուգելով երկու անգամ,

ձողի վրւս դանակով նշան էր անում, որը ցույց էր տալիս այդ օրը բերված կաթի ն քանակը:Նույն բանը անում էր մյուս հարնանուհին,երրորդը բոլոր մնացածներն ն ներքնի մասեր. այնպես որ ն վերեր ունեին ձողերով. ռրոնք իրենց անոթներով դրանց կարելի էր իջեցնել կաթի մեջ միշտ միննույն ծայրով: Ջողը իրենից ներկաճա

յացնում էր մուրհակի պես մի բան: Այդ չափանիշով պարտք տվողը

հետ

էր

ստւս-

իր պարտքը: նճա պարտք է բոլորին ն, «Մոր» դրությունըմի քիչ ծանը էր այն պատ ճառով. որ ճա առաջինը պետք է տար իր երբ հերթը հասնում էր մյուս հարնանուհիներին. ստապարտքը. իսկ երկրորդըպարտքովտար հարնաճուհուն.որպեսզի կրկինկաթ

ճում

նալու հնարավորությունունենար: Կաթ վերցնողերկրորդ կնոջ վիճակն ավելի թեթն էր առաջինից.այն պահանջի չափով, որ նա ուներ առաջինի նկատմամբ,շնորհիվ նրան պարտքովտված կաթի: Դա նշանակում է, որ երկրորդ կինը վերցնում էր պարտքով կաթ ոչ թե 19-ը տնից. ճա ստանում էր ինչպես առաջինը, այլ միայն 18-ից, իսկ մի տնից («մոր» տնից) տնից, իսկ երկու առաջինից հետ էր հետ: Հերթով երրորդը վերցնում է միայճ ստանում այն, ինչ նա պարտքով տվել էր նրանցն այլն: Այսպիսով հերթով վերջինը. հետ էր ստանում միայն այճ, որն ուներ բոլորից քիչ կաթ՝ ծայրաստիճանչքավոր էր.

հետ կստանա,ինչը որ նրան պարտք ինչը ինքն էր պարտքովտվել: Երբ նա բոլորից մեծ արտելը ն սկովում էր փոքրը՝ նույն հերթակաէր ժամանակ վերջանում էին, այն այդքան երկար չէր նությամբ, բայց այն տարբերությամբ,որ ժամանակաշրջանն տնում ն կաթն այդբան շատ չէր լինում: Փոքր արտելի առանձնահատուկհատկաստանում իրենց պարտքով տվածը, նիշն այն էր, որ հերթափոխվողկանայք ետ են

չեն վերցնում,որովհետն այլ կերպ: նկատիառնելով իսկ նոր պարտավորություններ աշնանմոտենալը. ժամանակ չեն ունենա իրենցհաշիվներըփակելու: Ուշադրություն դարձնենք հետնյալ վերին աստիճանիժողովրդավարակա սկզբունքին,որը դրվածէ այդպիսի արտելներիհիմքում: Չնայած բոլոր մասնակիցարտելը միշտ չուննորի ներն ունեն հավասար իրավունքներ.այնուամենայնիվ,

կողմնակիցնէ. իսկ ոչ մեծ պարտավորություններն պարտականությումները միջն: Արտելի ճպատակըոչ թե առանձին բաշխվումեն առավել ապահովվածների անհատի հարստացումնէ, այլ ընդհանուրօգուտը: Բոլոր անդամներիընդհանուրձգտումնէ՝ հնարավորինշատ կաթ ւվպարտք անել, է մինչդեռ առանձին կնոջ. որի հերթը հասած է, շահը պահանջում ունենալ քիչ արտելումբարդություններեն առաջացպարտք: Լ1յդ երկու հակառակձգտումներն ու

նում: Բանն

այն է.

որ

արտելի ոչ

անդամներնունեն նույն քաճակի կաթ ն բնակարուլ են պարտքովտալ այճ քանակի կաթ, որ

բոլոր

կանաբար« մոր» մոտ այն շատ է ն ժամանակ նա մի այլ կին ի վիճակի չի լինելու հերթով վերադարձնելպարտքը: Այս պահանջումէ. որ իրեն հերթից հանեն, եթե «ՄՈՐ» համախոհների մեծամասնութ91

յունն այն կարծիքին է, ռր նա դեռ պետք է ն կարող է կաթ վերցնել: Եթե նրան դժվար դրության մեջ չդնեն, երկու կամ երեք կին. որոնք ունեն ավելացած կաթ, ապա արտելը վերջիններինպարտավորեցնումէ մի քանի օր կաթը պահել իրենց մոտ, մինչն ընդմիջվիհերթը: Տանը կաթ պահելը տնտեսությանըհասցնում է որոշակի վնաս, քանի

քանակը բավարար «է անմիջապեսյուղ կամ պանիր պատրաստելու պատճառով ծախսվում է տնային սպառողներիկողմից: Արտելի ավելի ապահով կանանցկրած այս քաշքշուկը իրականացվումէ հարնանուհու վիճակը որ այդ

համար

ն այդ

թեթնացնելուն ընդհանուր օգուտի համար: Արտելի էությունը ն օգուտը ճրանում է, որ կաթն առանց դրան կորչելու էր ն մանր-մանը ծախսվելուէր: Արարատյանդաշտի բնակչությունըպահում էր մեծ չա-

փով կովեր ն ոչխարներ, ն եթե յուրաքանչյուրընտանիքըդիտենք առանձին,ապա ամեն մի ընտանիքումստացած կաթի քանակը բավարար չէ կարագ ն պանիր

պատրաստելու համար: Եթե կաթը մնում է տանը, ապա այն ծախսվում է հատուկ օգուտի համար ն հնարավռրչէ ունենալ կաթնամթերքներձմեռվա պահուստ, այն

պահուստի, որն այդքան աճհրաժեշտ է մի ժողովրդի, որի հողը, վեց, նույնիսկ յոթ ամիս ձյունով ծածկված է լինում: Տարվա այդ շրջանում բնակչությունը,զրկված լի-

նելով մսեղեն սննդամթերքից, հատկապեսպահանջ ունի սպառելու այնպիսիմթերքկեր, որոնք պարունակում են բավարար չափով յուղ: Արտելը լեռնաբնակներին փրկում է մի շարք դժվարություններից: Նրա շնորհիվ ճույնիսկ մեկ կովի ն մի

քանի

ոչխարներիսեփականատերը կարող է ձմեռվահամարպատրաստել չաբավարար փի կարագին պանրի պաշար: Յուրաքանչյուրընտանիքամեն օր տալով հարնաժներին մի քիչ կաթ,իր հերթինմիանգամիցստանում է այնքան կաթ, որ ի վիճակի է մի քանի օրվա ընթացքումպատրաստելիր կարագի ն պաճրի տարեկան պահուս-

տը:

Անհրաժեշտէ հաշվի առնել, որ արտելը ոչ մի դեպքում չի անտեսում աճռհատի ազատությունը,ե չի բռնանում ճրա բարի կամքիվրա: Նա չի պահանջումիր անդամներից,որպեսզիվերջիններսբերեն ամեն օր ն օրվա ամբողջկաթը. յուրաքանչկալաղ է բերել այնքան,որքան ճրա մտքով անցնում է, քանի որ արտելը դրանից ոչինչ չի կորցնում,այլ կորցնում է ճա, ով ռւրիշներիցպակաս չափով է մասճակ-

յուրը

ցում:

Որպեսզիակնհայտ ցույց տանք արտելի օգտակարությունը,օրինակի համար վերցնենքմի գյուղ, որն ունի 25 ծուխ. ն որոնք միավորվածեն արտելում: Դա նշանակումէ, որ յուրաքանչյուր ընտանիքպետք է ապահովիձմռան իր Վկահուստը.որը

հնարավորչէր առանցկոռպերացիայի:Եթե արտելը գոյություն չունենար, ապա 25 ընտանիքպետք է գործի դներ վառարանները՝կաթը տաքացնելու համար, 25 անձ պետք է զբաղվեր կարագ, պանիր կամ մածուն պատրաստելով, 25 անձ պետք է զբաղվեցներ կաթիհամար գործածվող տարբերձներիմանը ամանեղեն ն տակառ92

ճեր: Մի խոսքով,

այս

դեպքումդըսնորվելու էին փոքր արտադրության բոլոր թերութ-

յունները, այն դեպքում, երբ արտելը, որը զերծ է այդ թերություններից,ներկայացճում է այն առավելությունները,որոնք հատուկ են խոշոր արտադրությանը: Արտելի առկայության դեպքում 25 անձանց փոխարեն,որոնք պետք է տաքացմիայն մեկը: Կաթ մշակող 25 անձանց փոխարեն կարգով մնացած բոլորի ծախսերը կրճատվում են 35 անգամ: Գյուղացի կնոջ ամենօրյա վառելիքիԺախսը (եթե նճա չի հանդիսանում արտելի անդամ) առավոտյան ն երեկոյան կաթը տաքացնելիսկկազմի 5 կոպ. իսկ ճրա նեն

վառարանը, դա աճում

է

զբաղվումէ մեկ մարդ ն այս

փչացումը, օճառի, ջրի ե աշխատանքը, ամանեղենի կան

ստանում

այլ

ես կկազմենօրածախսերը

կոպ, հետնաբար, բոլոր ծախսերը իրար հետ վերցրած կկազմեն 10 կոպ, ենք, որ արտելիգործունեությանդեպքում 25 տուն խնայում է յուրաքանչ-

50 կռպ.: Արտելըգործում է 4 ամիս, այսինքն` 120 օր, նշանակում է մշակման արտելը ստանում է 300 ռուբլի օգուտ: Մովոժամանակաշրջանում կաթի

յուր

օր 2 ռուբ.

կազմակերպվումէ երկու արտել՝ մեկը կովի, մյուսը ոչխարի կաթի մշակման համար: Եթե ընդունենք, որ ոչխարի կաթի մշակումից տնճտեսվումէ 150 ռուբլի, 450 ռուբլի: Այս գումարը բաժանենք 25 ընտանիքի ապա կստացվի300-150 վրա, կգտճեճք. որ յուրաքանչյուրն արտելի շնորհիվ ձեռք կբերի 18 ռուբլի: Գյուղացու համար սա խոշոր գումար՛է, ընդ որում՝ ստացված կոոպերացիայի շնորհիվ: Իհարկե, գյուղացին այս թվերը չի մտցնում իր հաշվարկի մեջ ն դժվար թե նկատի իր այս օգուտը, քանի ռր այն նրա համար կոնկրետ չէ: Գյուղացու համար արտելի գլխավոր առավելությունըկայանումէ նրանում, որ նրան հաջողվում էր պա-

րաբար

ձմռան համար: շարներ ստեղծել

Նկարագրված արտելի գործունեություննուշադրությանէ արժանի այն պատճառով, որ այն հանդիսանում է կնոջ ձեռքի գործ: Տղամարդիկ այստեղ գործ չունեն, ճրանք այս գործում չեն մասճակցում:Արտելիծագումը,նրա զարգացումըն աշխատանքը հանդիսանումեն հայ կաճանցմիասնականգործունեությանարդյունք: Կռոպերացիայիմի ուրիշ պարզունակտեսակ, որն առավել լավ է պահպանվել, քան մինչ հիմա նկարագրվածկռռպերատիվը,հայերեն անվանվումէ «արագալութ-

ուն»: Այն նկարագրվածէ Ա. Տեր-Հովհաննիսյանցի աշխատանքում,որտեղից էլ կբերեմմեջբերումներ: Գյուղական վարելահողը մշակելու համար աճհրաժեշա է ունենալ առնվազնմի զույգ գոմեշ, որն ունեն ոչ բոլորը: Նույնը վերաբերումէ մի շարք գյուղատնտեսական գործիքճերիկամ հերթով ջուրն օգտագործելուն,վերջինս աղքատ տճտեսավարողճերին բաժին է ընկնում 40-50 րոպեով. այն էլ ոչ բոլոր դեպքերում,շաբաթը մեկ անգամ: Հասկանալի է, որ այս պայմանճերումաճնճբացատրելիորեն դժվար է վարել նա ն է, զրկված է իրեն համայնքի անդամըզինաթափված աղքատ տնտեսությունը, ն է պատկանող հողը գալիս արագալությունը. ջուրը օգտագործելուց, Օգնության

որի մասնակիցները իրար են գումարում վարելաեսղերը. ջուրը, բանվոլլականուժը, գործիքները ն այլն, որպեսզի պւսյքարեն տնտեսության վարման հետ կապված դժվարությունների դեմ:

Արագալությունը կամավոր է ն

կազմվում է ըտո ցանկութկամ երկարատն ժամանակով,կամ է,. ավելի հաճախ. մեկ տարով: Տճտեսագիտական իմաստով. այսպիսի ձենիտնտեսակցությունը տալիս է բավականին դրակաճ արդյունք: Հաղթահաիելով հողակտորներիմասճատվածությունը ն շերտաձնությունը, այն սակավահող գյուղացուն հնարավորությունէ տալիս աճեցնել տվյալ տեղանքի բոլոր տեսակի բույսերը, քանի որ ընկերության մի տեղամասում ցանում են ցորեն, մյուտււմ գարի Ն այլն: Այսպիսով.նույնիսկ աղքատ գյուղացին թեն սահմաճմափակ չափերով, սակայն ստանում է բոլոր անհրաժեշտ մթելրքնե-

րը:

Արագալությանկազմը տարբել է, ամենիցհաճախ ընդգրկումէ 7 ծուխ: Գոյություն ունի արագալությաներկու տեւակ՝ լիակատար, երբ ընկերներըգու-

մարում են իրենց պատկանող ամբողջ վարելահուլերիզանգվածը, ն ոչ լիակատար (սահմանափակ). երբ համատեղ մշակում են միայն իրենց պատկանող որոշակի կտոր վարելահողը: Անդամներնճ օժուվում են ռավասարիրավունքներովն պարտա-

կանություններով: Աշխատանքներըտարվում են համատեղ, իսկ բերքի բաշխումը անդամներիմիջն իրականացվումէ համամասնորեն,ըստ ծախսված աշխատանքի. ն ըստ առանձին արագալների հողակտորների չափի: Երկրամասիբնական ն այլ պայմաններն ուժեղ չափով նպաստում ն պայմաններ են ստեղծումբամբակիդաշտերի մշակման համար: Բամբակի բույսը պահանջում է բազմաբնույթ խնամք: Լավ բերքատվության հիմնական պայմաններն եմ` ջուրը ն դաշտերը մոլախոտերից մաքրելը, մոլախոտեր.որոնք խոչընդոտում են բույսի զարգացումը: Այս վերջին հանգամանքը պահանջում է աշխատանքին մասնակիցդարձնելոչ միայն ըճտաճիքի բոլոր անդամներիճ, այլն վարձու բանվորների:Քանի որ ամառվաամիսներինշատ դժվար է գտնել ազատ բանվորականձեռք, իսկ ոչ ժամաճակինմոլախոտելւիքաղհանումըվնւսս է հասցնում բամբակի որակին, ապա այս վիճակից դուրս գալու ելք է հանդիսանում համահավասարբամբակիցանքադաշտունեցող մի քանի տնտեսությունների միավորումը. որոշակի քանակի, նախօրոք սահմանվածբանվորական ձեռքերով. որոշակի համատեղ աշխատանք կատարելու համար: Այսպես, սկզբից համատեղուժերով մաքրում են մի տեղամասի դաշտը, այճուռետն երկրորդ դաշտը ն ըճդիուպ մինչն վերջին տեղամասի դաշտը: Այս ժամկետում առաջին տեղամասիդաշտում նորից են աճում մոլախոտեր,ն այս կերպ աշխատանքըշարունակվում է աճբողջ ամառը: Այս կարգի արտելի աշխատանքից ստացած օգուտը կասկած չի հարուցում: Առաջինը՝ պետք չէ վարձու բանվորներունեճալ. երկրորդը՝ շատ քանակի ձեռքերն ավելի մեծ արագությամբ կհասցնեն մաքրել դաշտը մոլախոտերից: Պարզունակկռոպերացիայիցանցնելով կատարյալ ձների, մենք պետք է խոստովանենք.որ դրանք Անդրկովկասումքիչ հետաքրքրականեն:

1913թ. կեսերին Անդրկովկասում գործող դրամախնայողական ընկերակցություններից Էրիվանի նահանգում գործում էին

ն Կարսի Ելիզավետպոլում՝

են հայերի ն մարզում` 9 ընկերակցությում՝ Այս բոլոր ընկերակցություններըհիմնվել ոուսների կողմից, քաճի որ թաթարճերինվարկայինկոոպերացիանդեռ անհասկա-

նալի էր: Իհարկե. Բաքվի

ն

Թիֆլիսի նահանգներում եղել

են

կոռպերատիվներ. որոնք

հայերի մասնակցությամբ,բայց քանի որ այնտեղ հայերը չեն կազմել գյուղացիականբնակչությաննշաւնակալիմասը, մենք դրանցչենք անդրադառնա: ստեղծվել

են

Էրիվանյան նահանգը. որն Անդրկովկասի ճահանգների ն մարզերի շարքում կոոպերացիայի բնագավառումգրավում էր երրորդ տեղը, 1913թ,կեսերին ուներ 30 ն 23 վարկային ընկերակցություններ: Դրանցից ամենամեծը դրամախնայուլական ոչ միայն Էրիվաճյան ճահանգում. այլ նան ամբողջ Անդրկովկասումհանդիսանում

էր Էրիվանի դրամախնայողական ըբկերությունը: 191

կեսերին այս ընկերակցությունում անդամագրվածէր 1640 անդամ, որոնց կեսից ավելին կազմում էին գյուղական տնտեսվարողները. այճուհետն արհեստավորները,արդյունաբերողները. առնտրականները ն, վերջապես, ազատ մասնագիտություններիանձինք, որոնք կազմում էին բոլոր անդամների7.4 տոկոսը: Այսպիսով, Էրիվանի ընկերակցությունը վարկւսյին ծառայություններ էր մատուցում բնակչության բոլոր խավերին ն գլխավոքապես գյուղակամճտնտեսվարներին,որդնքբնակվում էին ինչպես Էրիվանում (այգեգործնճեր),այնպես էլ մերձակա գյուղերում: 1913թ.ընթացքում ընկերակցությունը

անդամներինտվելէ 6733 վարկ 750753 ռուբլի գումարով, ընդ որում 58,6 տոկոսը տրվում էր գյուղատնտեսականկարիքներիհամար:

այդ

գումարի

Այսպիսին էր վարկային կոոպերացիայի զարգացումը գլխավորապես հայ բնակչության շրջանում: Ինչ վերաբերումէ սպառողականկոոպերացիային,ապա այն գտնվում էր դեռ ընդամենը սաղմնային վիճակում: Էրիվանյան ճահանգում, նահանգում կար ոչ ավելի, քան 20 սպա ռողաԿարսի մարզում ԾԵլիզավետպոլյան կանընկերություն: Կոռոպերացիայիբոլոր տեսակների զարգացումն անհրաժեշտ էր հատկապես այն ժամանակ,քանի որ Անդրկովկասիհայ բնակչությունն ընչազգրկված էր պատերազմի, ինչպես ճան Թուրքիայից հայերի զանգվածային բռնագաղթիդետնանքով: Տեղերում ինքնագործունեությանզարգացմանը օժանդակելու համար անհրաժեշտ էր ինչպես պետության, այնպես էլ մտավորականության օգնությունը: Ափսոս,

ռայկականմշակութայինմիությունը Բաքվում Կ.Ի. Խատիսովի մահից հետո թուլացրել էր իր գործունեությունը կոռպերացիայի ներդրման իմաստով,իսկ հայկական գյուղատնտեսական ընկերությունըԹիֆլիսում չուներ միջոցներ»: որ

11. ԿՈՈՊԵՐԱՑԻԱՅԻ

ԿՈՐԾԱՆՈՒՄԸ

ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴԸ

ԵՎ

ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

Կոռպերացիան Հայաստանում իր գործունեությունը վերսկսեց այն տարիներին, երբ Ռուսաստանում լայն ծավալով իրականացվումէր նոր տճտեսական քաղաքականություն, որը ճպաստավորազդեցություն գործեց կոոպերացման գործընթացիվրա: Բնականաբար,հայաստանցիներըկոոպերատիվները կազմակերպելիսկիրառեցին արդեն Ռուսաստանում գործի դրված մեխանիզմները(սկզբունքները): Հայաստանի կառավարությունը 1921-1923 թվականներին կոռպերատիվների կազմակերպման գործը միանգամից դրեց պետական հիմքերի վրա: Այս դեպքում համատարած խախտվեցինկոռպերատիվներիկազմակերպման հիմնական, մասնավորապես կամավորության ն ինքնակառավարման սկզբունքները: Այդ տարիներին աշխատող մի շարք կոռպերատիվներ միավորվեցին կոոպերացիայիմիության մեջ ն դրվեսպառողական ցին պարենժողկոմի ենթակայության համակարգում: 1921թ. հունվարին պարենժողկոմըհանձնարարեցվարկային կոռպերատիվ ընկերությունները ն նրանց միություններըմիացճել տեղերում աշխատող ն նռր բացվող սպառողական ընկերություններին ճրանց միություններիհետ: Պարենժողկոմիվարչական կարգով կոոպերատիվներըվերնից կազմակերպելու ն ղեկավարելու փորձերը հաջողություն չունեցան: Մեծ ջանքերի շնորհիվ 1921թ. գարնանը Երնանում կազմակերպվեց«Այգեստան» գյուղատնտեսական առաջին կոոպերատիվը, որն այնուհետն իր մասնաճյուղերը բացեց Էջմիածնում,Աշտարակում ն Արտաշատում: Հետագա անհաջողություններից խուսափելու նպատակով` սպառողական կոռպերացիաներիկազմակերպման ն կարգավորման խնդիրներըՀայաստանի կառավարությունը դրեց «Հայկոռպի» (1923թ.), իսկ գյուղական տնտեսություններիկռռպերատիվները՝«Հայգյուղկոռպի» վրա: հունվարին Հայաստանումգործումէր գյուղական 5, հողագործական 2 ընկերություն, 6 կաթնարտել, որոնցում ընդգրկված էր 1384 անդամ: Հայաստանի տնտեսության կոոպերատիվ սեկտորի այսպիսի փոքր հատվածը այդ տարիներինոչ մի էական դեր չէր խաղում ն չէր կարող խաղալ ճրա ժողովրդականտնտեսության համակարգում:

1924թ.

Հայաստանի կառավարությունը,Ռուսաստանճում ճոր տնտեսականքաղաքականության հաջողություններից ն հատկապես գյուղատնտեսության կոռպերացման կազմակերպմանարդյունքներից ոգնորված, ենթադրումէր, որ հանքբապետությունում գյուղատնտեսականկոռպերացիայի ծավալումը մեծ դեր պիտի խաղա հանրապետությանավերված տնտեսությունը վերականգնելու ն չքավոր գյուղացիների դրությունը բարելավելու գործում: Այս նպատակով 1924թ. օգոստոսին հատուկ դեկրետ ընդունեց գյուղատնտեսության կոոպերացիայի զարգացման վերաբերյալ, որի համաձայն, հանկամ նրա հետ կապրապետությանսահմաններում գյուղլատնտեսությամբ ված արհեստներովզբաղվող բոլոր քաղաքացիներինթույլատրվում էր կազմակերպել կոռպերատիվընկերություններ(միություններ): Սակայն տնտեսական խնդիրների նպատակայինլուծման իրողության կողքին հանրապետությանքաղաքական ղեկավարությունն այստեղ առաջին հերթին դասակարգային պայքարի խնդիրներ էր դնում, գտնելով, որ տնտեսականխնդիրճերըլուծելիս կոռռպերատիվներն ամրապնդումեմ չքան վոր միջակ գյուղացիների դասակարգայինդիրքն ընդդեմ կուլակների ն գյուղի ու քաղաքի շահագործող մյուս տարրերի: Այս պատճառով դեկրետով մեծ արտոնություններէր տրվում չքավոր ն միջակ գյուղացիությանը, որը, բնականաբար, չէր կարող ամրապնդելնորաստեղծ կոոպերատիվների ֆինանսականվիճակը: Գյուղատնտեսականկոոպերացիամերիճիշտ կազմակերպմանն գործունեության ապահովման համար 20-ական թվականների սկզբին չկային ոչ քաղաքական ն ոչ էլ տճտեսական պայմանճեր: Շուկայական լիարժեք հարաբերություններիբացակայությունը, գյուղացիներիաղքատ վիճակը, արտադրությանցածր ապրաճքայնությունը լիարժեք կոռպերատիվընկերություններ կազմակերպելուհնարավորություններչէին ստեղծում: Այնուամենայնիվ, նոր տնտեսական քաղաքակամությանպայմաններում, երբ մասնավորնախաձեռնությունը ե գործարարության ազատակաճացումը մի կողմից, ն իշխաճությունների վճռականություննու հոգատար վերաբերմունքը մյուս կողմից, կոուվերատիվներինհճարավորություններ տվեցին իրենց շարքերում ավելի շատ գյուղականտնտեսություններ ընդգրկել, ինչպես ճան լուծել տնտեսություններին գյուղատնտեսականգործիքճեր ն մեքենաներմատակարարելուխնդիրը: Գյուղական տնտեսություններիկոոպերատիվներիկազմակերպման գործընթացիհաջողություններընշանակալի չափով պայմանավորվածէին նոր տնտեսական քաղաքականության իրականացմանհամար աճհրաժեշտ շուկայական հարաբերություններիընդլայնումով: Պատահական չէ,

ՄերուժանԱբրահամյան

կոոպերատիվներիկազմակերպմանտեմպերը բարձր էին Արարատյան հարթավայրում, որտեղ համեմատակաճնորենբարձր էր գյուղատնտեսակաճ արտադրության ապրանքայնությունը:Ըստ տարածաշրջանների,կոոպերացման տեմպերը բարձր էին Էջմիածնում, Երնանում, Լոռի-Փամբաոր

կում:

Այդ տեմպերիվրա նշանակալի ազդեցությունթողեց պետությանանմիջական օժանդակությունը, որի շնորհիվ կոոպերատիվներիթվաքանակի առաջընթաց աճ նկատվեց շերամապահության, մեղվաբուծության, ծխախոտագործությանբնագավառմերում,որտեղ պետությունն արդյունաբերական հումքի մշակումը խթանելուհամարօժանդակությունկազմակերպեց: 1928թ.հանրապետությունումգործումէին 95 կաթնարտելներ, 41 գյուղվարկային, 25 այգեգործական, 17 մեքենագործական,32 հողագործականե այլ ընկերություններ: Կոռպերատիվներըտարեցտարի ավելի շատ գյուղատնտեսականմթերքներէին մթերում, մեծանում էր գյուղատնտեսության կոռպերատիվների ասպլրանքայնությունը:1926-27թթ. կոռպերատիվների մթերումներըկազմեցին ամբողջ մթերման 45,3 տոկոսը, 1925-26թթ.192425թթ. 2,5 տոկոսի դիմաց: Գյուղատնտեսական կոռպերատիվ ընկերությունների աճին զուգընթաց արագ տեմպերով ավելացավ անդամմերիքանակը: Այսպես` 1924թ.շուրջ 150 հազար գյուղական տնտեսություններիցկոռպերատիվիանդամ էին 5,9, 1925թ.՝12,7, Լ926թ. 19,7 տոկոսը, այնուհետն, 1927թ.շուրջ Լ60 հազար գյուղական տնտեսություններից կոռպերատիվի անդամ էին 29,2, իսկ 1928թ. 38,5 տոկոսը: Գյուղատնտեսականշատ կոռպերատիվներզբաղվում էին նան գյուղատնտեսականհումքի վերամշակման գործով: 1927թ. ճրանք ունեին 58 պանրագործարան(88 բանվոր), Երնանում ն Մեղրիում պահածռների գործարաններ (90 բանվոր), օղու 7 գործարան (96 բանվոր) ն Ղափանի մետաքսագործարանը(102 բանվոր): Գյուղատնտեսության կոռպերատիվներիհաջողությունները մեծ մասամբ ոչ թե գյուլացիների ինքնագործունեության,այլ իշխանությունների ենթամարմիններիկողմից դիրեկտիվներիկատարման արդյունք էին: Պակաս դեր չխաղաց գյուղական կոռպերացիայիհովանավորումըպետության կողմից, տնտեսական քաղաքականության բնագավառում նախապատվությունը տրվում էր գյուղական կոռպերատիվներին՝ի դեմս մասնավոր կա-

պիտալի: Նոր տնտեսական քաղաքականության իրականացման

բոլոր տարիներին կոռպերատիվներըաչքի էին ընկնում իրենց ոչ կայուն ֆինանսական

իրավիճակով:Այդ էր պատճառը, որ անդամների որոշ մասը շտապում էր Դրա դուրս գալ կոոպերատիվիցն իր կարիքները հոգալ այլ միջոցներով: ու էին՝ քայքայվում կազմակերպվում կոռպերատիվներ որոշ հետնանքով հետք թողճելու: որոշակի վրա զարգացման առանց գյուղատնտեսության ցուցաբերվող աՊետական կառույցների կողմից կոոպերատիվներին ելնելով հաճախ ոչ թե օժանջակցությունըառկա հնարավորություններից տնտեսալլան կոռպերատիվների դակում, այլ խոչընդոտումէր նորաստեղծ մոտ անկայուն ֆինաննրանց նորմալ գործունեությանկազմակերպմանը, սական վիճակ ստեղծելու պատճառ դառնալով:Բացի դրանից,գյուղական սկսեցինսեփականազատ կաիրենց գործունեությունն կոռղպերատիվճներն անդամ իսկ կոռպերատիվների պիտալի բացակայությանպայմաններում,

ընչազուրկ գյուղացին չէր կարող անհրաժեշտ ֆինանսականօժանդակութԱյդ պատճառովկոռպերատիվյուն բերել իր կոլեկտիվիգործունեությանը: ճերը հիմնականումգործում էին փոխառու (վարկային) կապիտալի հաշղեկավարներինշանակումը իշխավիճ: Միաժամանակկոռպերատիվների դրանց կառավարման նավորների կողմից բացասաբար էր անդրադառնում

վրա: համակարգիկատարելագործման չափից (կոռպերատիվների) տնտեսությունների Այսպիսով, գյուղական իրականացված կողմից պ ետության դուրս վարկային կախվածությունը, տարեցտարիավելի էր խորացնում գների ոչ ճկուն քաղաքականությունը ճրանց ֆինանսականճգնաժամը:Այդ վիճակից դուրս գալու նպատակով 1924թ. կազմակերպվեցառնտրի հատուկ հանձնաժողով, որն գբաղվում էր մթերքներիգների ապրանքներին գյուղատնտեսական արդյունաբերական խնդիրներով:Դրան գումարածփողի արժեքիորոշակի կակարգավորման յունացումը, նոր թղթադրամայիննշանները շրջանառությանմեջ դնելու բարելավեցգյուղականտնտեսությունների հանգամանքը նշանճակալիռրեն

ֆիճանսականվիճակը: որոշակի տնտեսականգործունեության Գյուղական կոռպերատիվների ապրանարտադրության բարելավումը ն մանը հողատերգյուղացիության պայմաննոր տնտեսականքաղաքականության քայնության բարձրացումը ազդրական վրա գործընթացի Այդ արդյունքներ: դրական տվեցին ներում Այսպես, զարգացումը: առաջընթաց դեցություն թողեց արդյունաբերության նա1924-25թթ. Երեան ն Լենինական քաղաքների.արդյունաբերությունը խորդ տարվա համեմատությամբաճեց ավելի քան անգամ: զուգաինդուստրացմանը 20-ական թվականներիերկրորդ կեսին,երկրի պեէր էկոճոմիկայի հեռ ամբողջ Խորհրդային Միությունում ուժեղանում գործն Երկրի ինդուստրացման տական կառավարմանկենտրոնացումը:

ձեռնարկեց նան Հայաստանի կառավարությունը: Այս խնդրի լուծումը, ինչպես ցույց էր տալիս Ռուսաստանի փորձը, պահանջում էր կենտրոնացնել բոլոր ռեսուրսները,որը հնարավորէր մաճը տնտեսվարող գյուղացիության ն հատկապես գյուղական կոոպերացիայինկատմամբխիստ ն բազմաբովանդակ պետական կարգավորման կիրառմամբ` 1928թ. հանրապետության կառավարությունը գործնականում արդեն կարգավորում էր կոռպերատիվ համակարգիաշխատանքի բոլոր կողմերը: Գյուղատնտեսականկոռոպերացիան սկսում է կորցնել կոմերցիոն գործունեությանիր ճախկին հատկանիշներըն աստիճանաբար վերափոխվում ու դառնում էր գյուղացիներից ն հումք մթերող պլանի համաձայն պետակաճ այլ ձեռնարկություններին հանձնող տեխնիկականմարմին Այդ տարիներին գյուղատնտեսական կոոպերատիվներիվաճառքի գները, մթերմանու վաճառքի պայմաններըն տնտեսականգործունեության այլ կողմերըկարգավորվումէին պետության

կողմից`

Խորհրդայինիշխանության կենտրոնականմարմիններիղեկավարների կողմից այդ տարիներին,ինչպես արդեն նշվեց նախորդ բաժնում, սկսվեց լայճորեն պրոպագանդվել կոլխոզների կազմակերպումը` դա համարելով կոռպերատիվշարժման «գագաթնակետ»,որն իր մեջ ճերառում է ճրա «հասարակ» ձները: Իշխանությանկենտրոնի այս կուրսն իր արձագանքը գտավ նան Հայաստաճում: Գյուղալլան տնտեսություններիարտադրականծավալների մեծ տեմպերով (1924-1927թթ.) զարգացմանկողքին կոլեկտիվտնտեսությունները,չնայած պետությանկողմից բազմապիսի օգնությանըն խրախուսանքին, այդ տարիներինՀայաստանում տարածում չգտան: 1927թ.հունվարին հանրապետությունում գործում էր 2 կոլեկտիվ տնտեսություն,2 կոմունա, ն համատեղ հող մշակող 5 ընկերություններ(վերջիններս տարեվերջին վերածվեցին կոլտնտեսությունների): 1928թ.լիետրվարի 1-ի դրությամբ գրանցվածէ եղել 12 կոլեկտիվտնտեսություն: 1928թ.գարճանը Հայաստանի բոլոր գավառներում քաղաքական ն պետական ղեկավարներնսկսում են կազմակերպելկոլտնտեսություններ,այն էլ այնպիսի արագությամբ, որ Հայգյուղկոոպըչի հասցնում հաստատել դրանք: 1928թ.ապրիլի 1-ին կար 54 կոլտնտեսություն(4 կոմունա, 50 արտել), որոնցում ընդգրկվածէր 975 տնտեսություն:Դրանք բավականին թույլ ն սակավանդամ կոլտնտեսություններէին, որոնցում հիմնականում միավորված էին հողն ու պապենականգործիքները:Դեռես չկար աշխատանքների կազմակերպմանու վարձատրության կանոնավոր փորձ: Այնուամենայնիվ, 1928թ. նոյեմբերինԵրնաճում կայացած կոլեկտիվ տնտեսություն100

ների 1-ին համագումարիցհետո, իշխանությունների անմիջական ղեկավարությամբ ն բազմաբնույթ օժանդակությանշնորհիվ, ամենուրեք սկսվում է համատարած կոլեկտիվացումը գործի դնելով բոլոր հնարավոր միջոցները ն հարկադրանճքները: Գյուղական կոլեկտիվ տնտեսություններիհամատարած կազմակերպումը մի կողմից, ն գյուղական կոռպերատիվներինկատմամբխիստ պետական վերահսկումն ու շուկայական հարաբերություններիբացակայությունը մյուս կողմից, գյուղական տնտեսություններինհասցրին պատմական վախճանի: Այս պայմաններում գյուղական տնտեսություններիֆունկցիաները համընկնումէին սպառողականկոռպերացիայիգործունեությանհետ. Ոաստի միաձուլվեցինկոոպերացիայիայս ձնի հետ ն լուծարվեցին: Նոր տնտեսական քաղաքականության, ինդուստրացման ն կոլեկտիվացման գործընթացի հետ կապված` կոոպերատիվներիգործելակերպն ընդհանրապես ն սպառողական կոռպերատիվներինըմասնավորապես, խոշոր փոփոխություններիենթարկվեցին Կառավարության հատուկ դեկրետով 1921թ. նոյեմբերին սպառողական կոռպերացիան առանձնացվեց պարենային ժողկոմատից ն որպես ինքնուրույն միավոր սկսեց ծավալել իր գործունեությունը: Նոր տնտեսականքաղաքականության իրականացման պայմաճներում սպառողական կոռպերացիանիրավունք ստացավ (1921թ.), մթերումներ ն վաճառք կազմակերպելուց բացի, զբաղվել նան արտադրական գործունեությամբ: Մպառողականկռոպերատիվները կարող էին հարաբերությունճերի մեջ մտնել այլ ձեռնարկություններիհետ, գնել, մթերել ն վերամշակել մթերքները ն պատրաստի արտադրանքը հանել վաճառքի: Պետության կողմից բազմակողմանիօգնություն ստանալով, սպառողական կոռպերացիան հնարավորություն ստացավ վերականգնելուիր կիսավեր նախկին ն կարճ ժամկետում նշանակալի դիրք գրավեց հանրապետութապարատը յան առնտրի ապրանքաշրջանառության մեջ: 1923-1924թթ. հանրապետության մանրածախ առնտրի մեջ պեսւական առնտրի տեսակարարկշիռը կազմում էր 7 7 տոկոս, կոոպերատիվառնտրինը՝30,8 տոկոս, մասնավորիտոկոս: ճը՝61,5

Սպառողական կոոպերացիայի այս հաջողությունները ոչ միայն պետության բազմակողմանիօգնության, այլ նան, նոր տնտեսական քաղաքականության իրականացմանհետ կապված, միութենականաշխատանքների վերակառուցման արդյունք էին: 1922թ. 147 տեղական կոռպերատիվ կազմակերպություններիփոխարենստեղծվեցին62 ճոր կոոպերատիվներ: Վերացվեցինսպառողականկոոպերացիայինախկինինը բաժանմունքները:

Վերացնելով անգործության մատնված տեղական բաժանմունքները կազմակերպվեցինբանվորական, գյուղական տնտեսությունների ն խառը կոոպերատիվներ: |923թ. մայիսին տեղի ունեցավ կոռպերացիայիառաջին համագումարը սահմանելով, ռր սպառողական կոռպերացիայիհիմնական խնդիրը ամենուրեք հանդիսանումէ մանրածախ առնտրի ծավալումը: Այդ որոշումը վճռական նշանակությունունեցավ սպառողականկոռպերացիայի, գյուղական տնտեսությանն վարկային կոոպերատիվներիգործունեության բնագավառներըճշտելու ն դրանց ֆունկցիաները հստակեցնելու գործում: Մինչ այս որոշումը, սպառողականկոոպերացիանիր վրա էր վերցրել գյուղական տնտեսությունների կոռպերատիվներիորոչ ֆունկցիաներ ն մէ կային գոր ծառնություններով: աո վարկային զբաղվում Չնայած իր նկատմամբ բնակչության բացասական վերաբերմունքին, ճում ը ը կոռպե հի ը ճ ժաման սպառողական ե " նշանակալիորեն բարելավ թար վիճակը: Գյուղացիները դժվարությամբ էին անդամակցում կոռպերատիվներին,քանի որ նրանցօգնությամբչէին կարողաճումձեռք բերել իրենց ամհրաժեշտ ապրանքները: Գեղամյանն իր «ՆԷՊ-ն ու սռցիալ-տնաեսական փոփոխություններըՀայաստամում» (1977թ.) գրքում արխիվայիննյութերի վերլուծությանհիման վրա այսպես է նկարագրում այդ ժամանակաշրջանի գյուղական առնետրիվիճակը. «Եթե գյուղացու սպառողականպահանջները բավարարելու համար միջին հաշվով պահանջվում էր տարեկան 50 ռուբլու արտադրանք,- գրված է փաստաթղթերից մեկում,- ապա ճա կռո5 է պերացիայիմիջոցով ձեռք բերում հազիվ ռուբլու արտադրանք,որովհետն նրա ուզածը չկար»: Կռոպերացիայի մասին 1923թ. Լոռուց ներկայացրած զեկուցագրերից մեկում ճնշվումէ, որ Օձունի կոռպերատիվըապրանքները ձեռք է բերում մասնավորիցն ինքն էլ իր հերթին ավելի թանկ է (Լենինական, Գ.յումքան սպեկուլյանտները:Ալեքսանդրապոլի վաճառում, րի) կոոպերատիվներիգավառային համագումարը(1923թ.) հարկադրված արձանագրեց. «Գյուղացիությունը հեռու է փախչում կռռպերատիվներից, որովհետն ապրանքներն ավելի թանկ են, քան շուկայում»: Ուշագրավ է, որ մինչե 1924թ. կեսերը կոռպերատիվայինկառույցներինապրանքներմատակարարողներիշարքում առաջին տեղում էին արդյունաբերականկռոպերատիվ մատակարարումները(հիմնականում մանուֆակտուրա), երկրորդ տեղում` մասնավոր առնտրականները ն, վերջապես. երրորդ տեղում՝ պետականհիմնարկները:Հասկանալի է, որ մատակարարմաննման եղաճակը չէր կարող դրականազդելկոռպերացիայիաշխատանքներիվրա: '

'

էր

շրջաններում

ՐՔ)

Ն Աի Վոր ն Արոր Կոր ն աաա որիմեի

Պետության մի շարք միջոցառումներիհետնաճքով սպառողական կոռոպերացիանարագ թափով զարգացավ: Այդ միջոցառումներիցհատկանշական է այն, որ առնտրականներինապրանք էր բաց թողնվում ավելի բարձր գներով, քան կոռպերացիային,եթե կոոպերատիվ ձեռճարկություններին բաց թողնվող վերադիր էր դրվում 3-5 տոկոսի սահմաններում, ապա մինչն 10 տոկոս: Հանրապետությունում,ինչպես արդեննշվեց, գործում էր սպառողական կոոպերացիայի երեք ձն: Բանվորականկոոպերատիվներըհիմնականում կազմակերպվումէին արդյունաբերական խոշոր (միջին) ձեռնարկությունճերում ն ճորակառույցներում,ռրոնց անդամներիթիվը 1925թ. կազմեց 9,1 հազար մարդ: Խառը կռոպերատիվները,որոնք կազմակերպվումէին հիմնականում հանրապետության փոքրըքաղաքներում (Էջմիածնում, Գորիսում, Նոր Բայազետում,Կիրովականում՝Վանաձորում): 1925թ.այս կարգի 36 կռռպերատիվներումընդգրկված էին ավելի քան 5000 աճդամ: Ամենալայն տարածում գտան գյռւղական սպառողական կոռպերատիվները, ռրոնց անդամներիքանակը 1925թ. 173 ձեռճնարկությռւններում կազմեց 25,9 հազար մարդ: Այս ճույն ժամանակահատվածում «Հայկոռոպի»համակարգից դուրս գործում էր 87 կոռպերատիվ`՝5000 անդամով: 1925թ. սպառողական կոոպերացիայի ընդհանուր դրամագլուխը կազմեց 242 հազար, խառը կոռպերատիվներինը45 հազար, գյուղականտնտեսություններիկոռպերատիվներինը 83,2 հազար ռուբլի: հոնաՊետական օժանդակությունը «Հայկոոպի» ձեռնճարկություններին րավորություն տվեց հարկադրել մասնավոր առնտրին՝ ,մանրածախ ապրանքաշրջանառությանբնագավառում նշանակալիռրենզիջելու իր դիրքերը: Մեկ տարվա ընթացքում (1924-1925թթ.տնտեսականտարում) կոոպերատիվ առետրի տեսակարար կշիռը հանրապետությանապրանքաշրջաճառության մեջ ավելացավ 14 տոկոսով ն մասնավոր առնտրի կողքին հավասար դիրք գրավեց: Հաջորդ երկու տնտեսականտարիներիընթացքում (1925-26 ն 1926-27թթ.)կոռպերատիվառետրիտեսակարարկշիռը հանճբրապետության ամբողջ մանրածախ ապրանքաշրջանառությանմեջ ավելացավ նս 15,6 տոկոսով ն կազմեց 51,6 տոկոս, իսկ մասճավռր առնտրի տեսակարարկշիռը նշանակալիորենպակասեցն կազմեց 36 տոկոս: 20-ական թվականների սկզբին մասնավոր առետրական կապիտալը մանրածախ առնտրի բնագավառում գերակշիռ դիրք էր գրավում: Մակայն իշխանությունները վարկային ն գների քաղաքականության կիրառման օգնությամբ օժանդակեցինկռռպերատիվ առնտրի թույլ համակարգին`հաղթելու մասնավոր առնտրի բնագավառում զբաղեցրած հզոր առնտրական

ապրանքներին մասճավորներին

լ

ր

կապիտալին: Այս բնագավառումկարնտընշանակությունունեցավ վարկային ն գյուղական տնտեսություններիկոռպերատիվներիկազմակերպչռրեն տարանջատումը սպառողական կռոպերատիվներից,ինչպես ճան սպառողական կոոպերատիվներիկողմից մանրածախ առնտրի կիրառումը: Այսպիսով, նոր տնտեսականքաղաքականության իրականացմանպայմաններումշուկայական հարաբերություններիծավալումը ն կողպերացիայի բնական առավելությունները,պետության աջակցությանհետ համատեղ, սպառողական կոռպերացիային հնարավորություն տվեցին մասնավոր առնետրական կապիտալը դուրս մղել շուկայից ն գյուղում ու քաղաքում կոոպերատիվհիմունքներովկազմակերպելմանրածախառնտուր: 20-ական թվականների առաջին կեսին ՆԷՊ-ի առաջին տարիներին. բացի առնտրից, սպառողական կոոպերացիան զբաղվում էր ճան արտադրական գործունեությամբ` «Հայկոոպը»կազմակերպելէր ծխախոտի, կոշիկի, փայտամշակման,էլեկտրաաղացներիարտադրություն:«Հայկոոպի» Երնանի օճառի գործարանը ամենամեծն էր Հայաստանում: Այսպիսի գործունեությամբ «Հայկոռպր» մրցման մեջ էր մտել ոչ թե մասնավոր առնտրական կապիտալի. այլ գյուղատնտեսական կռոպերատիվներիհետ, որոնք, ընդհանրապես վերցրած, թուլացնում էին կռոպերատիվէկոնոմիկայի սեկտորիդերը: «Հայկոռպի»հիմնականգործունեությանծանրության կենտրոնի տեղափոխումը առնտրի բնագավառ`հնարավորություն տվեց նան այլ գործառնություններում զբաղված կապիտալը ճույնպես կենտրոնացնել առնետրիկազմակերպման մեջ, որը նրա զարգացմանը նոր մղում հաղոր-

դեց:

Ապրանքաշրջանառությանմեջ վճռականդերը պատկանումէր պետական մեծածախ առնտրին, որն իր ձեռքում էր կենտրոնացրելայնպիսիապրանքներ, իճչպիսիք էին մաճուֆակտուրան,շաքարը, ճպարեղենը, նավթը, օճառը, լուցկին ն այլն: Սպառողական կոռպերացիանպետական մեծածախ առնտրի մեջ նույնպես նշանակալի բաժին ուներ: Դեռնս 1924-25թթ. ճրա բաժինը կազմում էր 93,2 տոկոս, այն դեպքում, երբ մասնավոր մանրածախ առնտրի բաժինն այդ նույն տարիներինկազմում էր 53,7 տոկոս: Իշխանություններն սպառողական կոռպերացիաճ օգտագործում էին նույնիսկ աշխատանքիարտադրողականությունըբարձրացնելուն արդյուճաբերության զարգացումը խթանելու համար: Այս նպատակովհատուկ ուշադրություն էր դարձվում բանվորական կոռպերացիաներիկազմակերպմանը: Այդ տարիներին բավականին ակտիվացավ ճան Երնանի, Լենինականի, ինչպես ճան լեռնահանքային ն այլ արդյունաբերական շրջանների բանկոոպներիգործունեությունը: Այսպես, Երնաճի բանկոոպը1924թ.հոկ104

տեմբերինուներ 2485 անդամ:Դրանց արագ զարգացմանհիմնականպայմանը պետությանկողմից տրամադրվածբարձրորակի ապրանքներնէին ն շուկայականից նշանակալի ցածր գները: Այսպես, բանկռոպներումչիթը, հալած յուղը ն պաճիրը շուրջ մեկ ու կես բյազը, սատինը, նավթը, շաքարը, անգամ (50 տոկոսով) էժան էին դրանցշուկայական գներից: 1924- 1928թթ. մանրածախառնտրի բնագավառումսպառողականկոոպերացիայի առավել արագ աճի, իսկ մասնավոր առնտրիանընդհատանկման տարիներն են: Այնուամենայնիվ, դեռնս մինչն 1928թ. մասնավոր առնտուրը նշանակալի բաժին ուներ մանրածախ առնտրի մեջ: Այսպես, 62,4 մլն ռուբլուց նրա այդ տարվա մանրածախ ապրանքաշրջանմառության բաժինըկազմեց20,2 մլն ռուբլի: Չնայած մասնավորառնտրիտեսակարար կշիռն ընկել էր, բայց ճրա դիրքերն ամուր էին, հատկապես գյուղական մանրածախառնտրիբնագավառում: Կենտրոնական իշխանությունների Հայաստանում որդեգրած ինդուստրացման ն կոլեկտիվացմանքաղաքականությանգործընթացը ն նոր տնտեսական քաղաքականության մարումը ռրոշակիորեն ազդեցին սպառողական կոռպերացիայի մուտացիայի (ձենափոխումների)ե զարգացման վրա: Գյուղատնտեսության համատարած կոլեկտիվացման ֆոնի վրա, սպառողական կոռպերացիայի խիստ պետական կարգավորումը,բանկոռպների ցանցի լայն տարածումը, ապրանքա-դրամական հարաբերությունների շրջանակների սեղմումը մասնավոր առնտրինզրկեցին գռյություն պահպանելու հնարավորություններից: Մասնավոր առնտրական կետերի թիվը 1928-1930թթ.21 14-ից նվազելով հասավ 104-ի: Այս պատճառով, նրա մանրածախառնտրի ապրանքաշրջանառության ծավալներըկրճատվեցին ավելի քան երկու անգամ: Տնտեսության բնագավառումտեղի ունեցած վերոհիշյալ փոփոխություններիհետնանքովկռռպերատիվ առնտրիապրանքաշրջանառության բացարձակ ծավալներն ավելացան 2,3 անգամ, որը կազմում էր երկրի ամբողջ ապրանքաշրջամնառության ավելի քան 80 տոկոսը: Այստեղ նշանակալի դեր խաղացին այն կազմակերպչական միջոցառումները,որոնք կապված էին գյուղական կոոպերացիաներիձնափոխումների հետ: Այս գործընթացումգյուղական տնտեսությունների կոռպերատիվները լուծարվեցինն նրանց տեղը գրավեցինսպառողականկոռպերատիվները, որոնք արդեն ապացուցել էին, որ հանդիսանում են մթերման ն սննդամթերքներիբաշխման ավելի նպատակահարմար ձն: Հատկանշական էր, ռր պետական մանրածախ առնտուրը հանրապեմեջ, նոր տճնտեսակաճքատության առնտրի ապրանքաշրջանառության ղաքականությանիրականացմանժամանակաշրջանում,վճռական դեր չու105

ներ, նրա տեսակարարկշիռը 1924-1928թթ.7,7 տոկոսից բարձրացավընդամենը 4-ով ն կազմեց 11.8 տոկոս: Այս ակներնէր, պեիշխանությունները տական ն կոռպերատիվ առեւտրիմիջն էական տարբերությունչէին տեսնում, քանի որ կոռպերատիվ առետուրըխիստ կարգավորվումէր պետության կողմից` Այս մասին վկայում է ճան այն փաստը,որ 1928-1930թթ.հանրապետության ապրանքաշրջանառության մեջ պետական մանրածախ առնտրի տեսակարարկչիռն ընկավ ն կազմեց մոտավորապես

տոկոս:

Առնտրիկազմակերպման այս համակարգը իշխանություններին հնարավորություն տվեց օգտագործելով սպառողական կոռպերատիվների, հատկապես բանկռոպինյութատեխնիկական բազան, նրանց փոխարենստեղծել պետականմանրածախ առնտրիկառույցներ:1935թ.երկրի կենտրոնիօրինակովպետությունըվերջնականապես քաղաքային սպառողականկոռպերացիայիգործունեությունը դադարեցրեց,ազգայնացրեց նրա ճյութա-տեխնիկականբազան՝ առանց անդամներիփայերը փոխհատուցելու: Այս բոլորի հետեանքովսպառողական կոռպերատիվների ն դրանցում ընդգրկված անդամճերիթվաքանակըկրճատվեցմոտավորապես 2 անգամ: Համապատասխանաբար, ընկավ ճան ճրա տեղը, դերը ն նշանակությունը հանրապետության մանրածախառնտրի համակարգում: Այսպիսով,առետրիժողկոմատն իր ձեռքում կենտրոնացրեց քաղաքային բնակչությանանհատական եպառումը ն դրաճով իսկ ճախկինքաղաքային կռուվերատիվները դարձրեց ապրանքներիբաշխման պետականապարատ: «Հայկոռոպին» թույլատրվեց պահպանելիր անունը ն կառույցը, գտնվելով «Ցենտրոսոյուզի» համակարգում,շուկայական հարաբերությունների բացակայությանպայմաններումդարձավ միութեճա-հանրապետական գերատեսչություն` գյուղական առնտրի իրականացման բնագավառում: Նրանց թույլատրվեց սպառողականկոռպերատիվների համաանդամների գումարումորոշումներընդունելուծիսակատարությունը, որոնք կատարման ենթակաչէին:

Հայաստանի հանրապետության էկոնոմիկայիկոոպերատիվ սեկտորում առանձնահատուկ տեղ էին գրավում արհեստագործական կողպերացիաները, որոնք սովետական կարգերի ժամանակաշրջանումլայնորեն տարածված էին ինչպես քաղաքներում,այնպեսէլ գյուղական վայրերում: Կենտրոնական,ինչպես նան հանրապետական իշխանությունները. ելնելով երկրի սոցիալ-տնտեսական ծանը վիճակից՝ տճայնագործական ն արհեստագործական ձեռնարկությունների նկատմամբլայն աջակցման քաղաքականությունէին վարում: Վիճակագրական տվյալների համաձայն, 1924թ. Հայաստանում գործել է արհեստագործական 846 մանը ձեռնար106

կություն, որից 549՝ գյուղական վայրերում: Այդ ձեռնարկություններումաչխատում էր 1070 մարդ: Դրանք անհատ տնայնագործ արհեստավորներին պատկանողսակավազոր ձեռնարկություններ էին` հիմնված այդ արհեսն նրանց ընտանիքի անձնական աշխատանքի վրա: Այս տավորների խմբին էին պատկանում ճան մաճը տնայնագործականձեռնարկություննենորմատիվների,ունեին մեկ րը. որոնք, ըստ իշխանություններիսահմանած ն վարձու աշխատող, 10-ից ոչ ավելի վարձու աշխատող առանց շարժիչ շարժիչի: Իշխանությունների կողձից ընդունված որոշումների համաձայն, խստորեն արգելվում էր այդ ձեռնարկություններիազգայնացումը,դրանցում կուտակված հումքի, նյութերի,վառելիքիպաշարներիբռնագրավումը: Իշխանությանտեղականմարմիններիցպահանջվեց ամեն կերպ օգնել տնայնագործական ն արհեստագործականմանր ձեռնարկություններին, որպեսզի նրանք կարողանային ձեռք բերել անհրաժեշտ քանակությամբ հումք ն նյութեր, ստանալ էլեկտրաէներգիան վառելիք, ժամանակին իրացնել թողարկվածարտադրանքը: Հայաստաճում տարածված հինավուրցտնայնագործականարհեստներից էին մետաղամշակությունը,կաշեգործությունը.բամբակի ն բրդի մշա1925թ. հանրապետությունում կար 386 մետա-բրուտագործությունը: կումը, ղամշակճանարհեստագործականձեռմարկություն(դարբնոց,վերանորոգման արհեստանոց ն այլն) յուրաքանչյուրում աշխատում էր 6 բանվոր: Հանրապետության 350 կաշեգործական ձեռնարկություններում,որոնք հիմնված էին ձեռքիաշխատանքիվրա, մեծ մասամբ թողարկում էին պարզ մոդելի կոպիտ կոշիկներու հողաթափեր դաշտայինն այլ աշխատանքներում օգտագործելուհամար: Բրուտագործությունըլայն տարածում ուներ հանրապետության գրեթե բոլոր գավառներում:Երնանում գործում էին շուրջ 70 արհեստանոցն երկու արտել: Հումքի բացակայության պատճառով չէին աշխատում ոսկերչականընկերությունները:Այս տնայնագործական ձերնարկություններիմասնագիտացմանհիմքը հիմնականում տեղաէր: կանկարիքներըբավարարելուհամարսեփականհումքիվերամշակումն ՀանրապետությունումկազմակերպվածՀայտնարկոոպիվրա դրված էր արհեստագործականկռոպերացիաներիկազմակերպմանն զարգացման խնդիրը: Հայտնարկոոպըմեծ ու բազմակողմանիաջակցություն էր ցույց տալիս կոռպերացված տնայնագործներին,որպեսզի տեսնելով դրանց առավելությունները,արհեստավորներըներգրւսվվի կոոպերատիվմիավորումների կամ արտելների մեջ: Հայտնարկոոպը 1927-1929թթ.հսկայականաշխատանք ծավալեց տնայճագռրծներին ն արհեստագործներինկոոպերատիվների մեջ ընդգրկելու

գործում: Այսպես, եթե 1928թ. հունվարին Հայաստանում կար արհեստագործական 45 կոդպերատիվ (720 անդամներ), ապա նույն թվականի հուլիսին արդեն առկա էր 66 արտել (շուրջ 1500 անդամով),իսկ 1929թ.արտելներում ընդգրկված արհեստավորներիթիվը հասավ 6000-ի: Պետությունը գրեթե հավասարաչափ վերաբերմունք էր ցուցաբերում չկոռպերացված ն կոոպերացվածարհեստագործական ձեռնարկությունների նկատմամբ: Այն բոլոր ձեռնարկությունները, որոնք տնայնագործական ձեռնարկությունների թողարկած այս կամ այն արտադրանքիկարիքն ունեին, դրանք ստանալու կամ իրենց պատվերները տեղադրելու համար ճա-

|

խապես պետք է հւսմաձայնության գային Հայտնարկոռպի կամ տեղական հետ: Վերջիններիս վրա էր դրված տնայնագորիշխանության.մարմինների

`

ծական ձեռնարկություններինհումք ն այլ արտադրականմիջոցներմատակարարելու, պատվերները համապատասխան ձեռնարկություններումտեղաբաշխելու, ինչպես նան նրանց թողարկած. արտադրանքի իրացումը կազմակերպելու գործառույթները Սակայն արհեստավորներին արհեստագործական, ինչպես կոոպերացված, այնպես էլ չկոռպերացվածձեռնարկություններում ներգրավման գործընթացը դանդաղում էր: Նրանց զգալի մասն այդ ձեռնարկություններից դուրս էին մնացել: Վիճվարչության տվյալներով 1928թ. Հայաստանում կար 28977 արհեստավոր: Դրանցից շուկայի համար աշխատում էր 18966 մարդ: 15,8 տոկոսը: Կոոպերատիվի մեջ ընդգրկված էր նրանց ընդամենը հետ կառավարմանկենտրոնացումըուժեղացնելու 1929թ. էկոնոմիկայի կարգավորման քաղաքակակապված, պետությունն սկսեց ավելի-խիստ նություն իրականացնել արհեստագործական ձեռնարկություններում արհեստավորներին ընդգրկելու համար, ինչը նշանակալի դրական ազդեցություն ունեցավ արհեստագործական,այդ թվում` կոռպերատիվձեռճարկությունների զարգացման վրա: 1930թ. սկզբներին արհեստագործական արտադրական միավորների թիվը հասել էր 102-ի, որտեղ ընդգրկված էին 30146 մարդ: Գյուղական տնտեսությունների կոռպերատիվների հետ մեկտեղ արհեստագործական կոռպերատիվները նոր տնտեսական քաղաքականության մարման հետ զուգընթացդադարեցրինիրենց գործունեությունը: Ըստ էության, այս ընկերություններից մի մասը դանդաղորեն լուծարվեց, իսկ մյուսները դարձան տեղական արդյունաբերության պետական ձեռ-

ճարկություններ:

ՎՐԱՍՏԱՆՈՒՄ

12. ԿՈՈՊԵՐԱՑԻԱՆ

"

Վրաստանի էկոնոմիկայի վրա խիստ կերպով ազդեց առաջին համաշխարհային պատերազմը, որը տնտեսությունից խլեց մոտ 200 հազար աշկորցրեցամենակարողուժը, գյուխատանքայինուժ, արդյունաբերությունը ղատնտեսությունը մնաց կանանց ն երեխաների հույսին: Այդ ժամանակահատվածումերկիրն անցավ զինվորական ծրագրի ն հնարավորին չափ աշխատող ուժը հավաքագրեց երկրի արդյունաբերության մեջ, որն այդ ժամանակ կազմեց երկրիբնակչության 78 տոկոսը, մինչ73.7 այդ ծրագրի իրացման հւսմար այն կազմում էր դեռ Ռուսաստանում տոկոսը: Այս ծրագրի հետնանքով խիստ տուժեց գյուղատնտեսությունը. անհնար էր բոլոր հողերը մշակել, ստեղծել գյուղատնտեսականապրանքների մեծ զինազոց: Գյուղատնտեսության պոտենցիալ ուժի կորստի հետնանքով երկրի հողերի 36 տոկոսը մնաց անմշակ, անասնապաոիղւթյուճը կրճատվեց 34 տոկոսով, ամեն ինչ թանկացավ. միաժամանակ հողերի հարկը բարձրացավ 4,8 անգամ: Յուրաքանչյուր տարի ոչնչացվում էին մոտ 1500 հա խաղողի այգիներ, փոխարենը ցանվում էր հացահատիկ: 1921 թվականին Վրաստանը համարվում էր ագրարային երկիր: Արդեն երկրի բնակչության 90 տոկոսը զբաղված էր գյուղատնտեսությամբ,իսկ արդյունաբերությանմեջ ընդգրկված էր 10 տոկոսը: 1921 թվականինՎրաստետանն ուներ անկախ էկոնոմիկայի ստեղծման բոլոր բաղադրամասերը՝ հահարուստ հանքային րիտորիա, բնակչություն,տնտեսական կուլտուրա, նածոներ, փարթամբուսականություն,արգավանդ հողեր, բարենպաստկլիմայական պայմաններ ն այլն, որոնք ն հնարավորությունէին ընձեռում ստեղծելու հարուստ տնտեսություն: Այս ամենի խանգարման պատճառը Ռուսաստանի բոլշնիզմի թնակոխումն էր Վրաստան: Բոլշնիզմը կտրուկ կերպով ազդեց երկրի էկոնոմիկայի վրա, ամենուրեք քաղաքականություն, բանվոր-դասակարգըչէր մասնակցումարդյունաբերականն գյուղատնտեսական ապրանքների արտադրությանը: Օր-օրի բարձրանում էր յուրաքանչյուր ապրանքների ինքնարժեքը, խիստ կերպով աճում էր սպեկուլյացիան, բնակչությունը ինքնաբերաբար բաժանվեց խմբավորումների, դա-

տարկվեցինբանկերը: Կառավարությունը ջանում էր ամեն ինչ անել երկիրը դուրս բերելու նման քառսային իրավիճակից. կանխելու սպեկուլյացիան, բացելու նոր

կոոպերացիաներ, հնարավդրություն տալ մասնավորին ստեղծելու նոր արդյունաբերական մանը ու մեծ ձեռնարկություններ՝օգտվելով մառնավոր ն պետական դրոշակի ներդրումներից: Վրաստանում գոյություն ունեցող ձեռնարկություննեթվականին րից 53 տոկոսը բաժին էլ: ընկնում մասնավոր սեփականատերերին,որտեղ ավելի քիչ թվով բանվորներ էին աշխատում, քան պետական սեկտորում: Պետականսեկտորումաշխատում էին բանվորների 86 տոկոսը: Այս ցուցանիշներից երնում է, որ բոլոր խոշոր ձեռնարկություններըգտնվում էին պեւտականհսկողության ներքո: 1920-1921 թվականներին Վրաստանում հիմնականում գործում էին պղնձի, ապակու, կաշվի, գինու, գարեջրի, փայտամշակման,քիմիական ն այլ գործարաններ: Այսպես, օրինակ` պղնձի գործարանը տարեկան արտադրում էր 25 հազար փութ պղինձ, փայտամշակմանգործարանը մեկ օրում թողարկումէր 10-15 հազար լուցկի ն այլն: Տարեցտարիավելանում էին հացահատիկային ցանքատարածությունները., որին զուգահեռ ավելանում էին ճան ջրաղացները (հասան մինչն 2000-ի), ավելանում էր մսի ն կաթնամթերքներիարտադրությունը.որի շնորհիվ ստեղծվեցին բաժնետիրական կռուվերատիվհասարակական միություններ: Տարեցտարիպակասում էին ծխախոտի ն խաղողի այգիների տարածքները: Բնակչության 85 տոկոսն ընդգրկված էր կոոպերատիվ հասարակականմիությունների մեջ, գյուղատնտեսականապրանքների արտադրության ծավալների ավելացման հետնանքով Վրաստանի բաենպաստ տարածքներում ստեղծվեցին տարբեր գյուղատնտեսական մպրանքճեր թողարկող նոր կոոպերատիվներ, որը ն առիթ հանդիսացավ կառուցելու 23 վրացականնոր գյուղեր: 1920-21 թվականներինստեղծվեց Վրաստանի սեփականդրամը՝ մանեթը: 1920 թվականին մաքսային տարանցի հարկերռվբյուջետավորվեց40.9 մլն մանեթ 2.5 մլն մանեթի փոխարեն: 1921 թվականի բոլշնիկների կողմից կործանվեց պետության անկախությունը ն Վրաստանըհայտնվեց ծանը տնտեսականդրությանմեջ, ւվետության էկոնոմիկան ազգայնացվեց ն ղեկավարման գլխավոր մարմին ստեղծվեց, հանձինժողովրդականտնտեսությանխորհրդի, որը ղեկավարելու էր պետության ծրագրավորած էկոնոմիկան, հաշվետու լինելով կռմուճիստական կուսակցության Կենտրոնական կոմիտեին: 1922 թվականին երկրում գործող 69 ձեռնարկություններմիավորվեցին, հանդես գալով 3 խոշոր ձեռնարկությանտեսքով, երկրի էկոնոմիկաննորից զարթոնք ապրեց ն էկոնոմիկայի78.8 տոկոսը արդեն բաժին էր ընկնում պետական սեկտորին, 45 տոկոսը` կւոռպերատիվ միություններին, իսկ 16,7

տոկոսը՝ մասնավոր սեկտորին: Այս տոկոսային հարաբերություններըգալիս են ապացուցելու, որ ինքնաբերաբարերկիր պետք է ներմուծվեինՌուպեսաստանիցճոր ապրանքատեսակներ,հումք կամ կիսաֆաբրիկատներ՝ տական ձեռնարկություններն աշխատեցնելու նպատակով: Կախված ներմուծվող ապրանքներից ն նրանց վրա կատարած ճանապարհածախսերից, ապրանքների գները նորից բարձրացան. գյուղացին կրկին ի վիճակի չէր գնելու գյուղատնտեսականգործիքներն այլ ապրանքներ, որի հետնանքով թուլացավ կապը գյուղի ն քաղաքի միջն, գյուղացու աշխատանքը ծանրւսցավ, ռրը ն բացասաբար ազդեց գյուղատնտեսությանն. անասնապահության զարգացման վրա: Գյուղատնտեսական ապրանքների նվազեցումը խիստ կերպով ազդեց քաղաքի բանվորների աշխատավարձի վրա, քաղաքներում առաջ եկավ գործազրկություն: 1922 թվականիսեպտեմբերի10-ից սկսեցինկառուցելԱվճալայի հիդրոկայանը, որի համար պետությունըներդրեց750 հազար մանեթ (ոսկով), որը հանդիսանում էր Անդրկովկասիառաջին հիդրոկայանը: Այդ ժամանակահատվածում սկսեցին կառուցել նոր ոռոգիչ ջրանցքներ, վերանորոգվեցին ինչպես միջքաւլաքային, այնպես էլ գյուղամիջյան ճանապարհները,շինարարությունը սկսեցզարգանալ շատ արագորեն: Մինչն 1925 թվականը երկորից 9-ը՝ րում կառուցվեցին հիմնականում 20 խոշոր ձեռնճարկություններ, արագորեն գործարկվեց, նվազեց գործազրկությունը : 1922-24 թվականներինկատարվեց փողի բարեփոխում.ստեղծվեց վարա ռաջին հիղրոկաերկրի ինդուստրացումը, կային նոր համակարգ: Սկսվեց յանի գործարկմանհաջորդ օրվանից սկսեց կառուցվելերկրորդը: Լ924-25 թվականներիներկրում արդյունահանվեց71,4 հազար տոննա քարածուխ ն 342.4 հազար տոննա մանգան: 1928-1929 թվականներին սկսեց աշխատել Կասպիի ցեմենտի գործարանը ն այլ գործարաններ:Եթե 1918 թվականինՎրաստանումկար ընդամենը 31 կոլեկտիվ տնտեսություն, ապա 1928-29 թվականներինդրանց թիվը հասավ 122-ի, որոնք հնարավորին չափ բավարարվեցին տեխնիկայով: Երկրում ընթանում էր կոլեկտիվացմանւվրոցեսը, գյուղասւնտեսականապրանքները բաժանվում էին ծրագրավորված սկզքունքով, ամենուրեք կառուցվում էին ճոր գործարաններն ձեռնարկություններ,բարձրանումէր երկչէր, մտնում էր խորհրդային էկոնոմիրի էկոնոմիկան,սակայնայն.ակտիվ խորհրդիորոշումկայի մեջ, այս ամենը կատարվում էր ՍՍՀՄ Գերագույն

լ11

ներով ն ծրագրերով: ՍՍՀՄ-ի տնտեսական փլուզման նախօրեին հանրապետությունումընթանում էր արկախությանպրոցես, սակայն կոմունիստականկուսակցութ-

յունը դրանից խուսափելու համար ընդունեց ռազմավարության նոր կուրս՝ «Վերակառուցում», որի նալատակն էր երկրում բարձրացնել քաղաքատնտեսական մակարդակը: Դա նույնպես ձախողվեց: Այդ ժամանակահատվածում երկրում տիրապետում էին կոռուպցիան, ալան-թալանը, քաոսը, հաճախ արտադրվում էին այնպիսիապրանքներ,որոնց պահանջարկը ընդհանրապես չկար, ն դրանք չէին իրացվում թե տեղի ն թե միջազգային շուկաներում: Ամենուրեք անցկացվում էին ցույցեր, փակվում էին հաճախ բոլոր տիպի տրանսպորտային ճանապարհները, ներքին պառակտումներ առաջացան հանրապետություններիմիջն ն այլն: Խաթարվեց լրիվ ուսումնական պրոցեսը: Թալաճվում էր ռասարակությանողջ ունեցվածքը, ինչպես վերններից, այնպես էլ ներքնից: Այս ՍՍՀՄ-ի կազմի մեջ մտնող ոչ մի

Աոա չէրաող առնի մեջ

թվում նույնպես հանրապետություն,

Վրաստանը:

այդ

տ Իա ԿԱՒ քով

Վրաստանը

մտցվեց ռազմական դրություն, որի հեկորցրեց Ցխինվալիի ն Աբխազիայի ինքնավար

մարզերը,իսկ Աջարիանտնտեսականառանձնացմանգնաց: 1991 թվականինսովետների կենտրոնական իշխանության թուլացման ն անկառավարելի դառնալու հետնանքով Վրաստանը, ինչպես ն մյուս հանպաշտպանելու նպատակով րապետությունները իրենց պետականությունը անցկացրինհանրաքվեներ: 1991 թվականի ապրիլի 9-ին Վրաստանը հռչակվեց անկախ պետություն: Այդ ժամանակահատվածում Վրաստանը հայտնվեց ծայրաստիճան ծանը իրավիճակում, երկրում բացակայում էր վառելանյութը, մթերքը, էլեկտրական հոսանքը, երկրի արդյունաբերությունը 80-90 տոկոսով անգործության մատնվեց: Փլուզվել էին բոլոր կոլտնտեսություններն ու խորհտնտեսությունները,հողերը մնացել էին անմշակ ն ամբողջ երկրի վնասը կազմում էր 5.5 մլրդ դոլար: Այս ծանր պայմաններից դուրս գալու նպատակով 1991-92 թվականներին Վրաստանը օգտագործեցԳերմանիայի հետպատերազմականտարիոա թերապիա»: յդ տարբերակը տարքնրովը հնաների տարբերակը՝ «Ցնցակաթվածային թմ յին թերապի րավորություն տվեց, որ երկրի պետական ն կոմունալ սեփականության որի հետնանքով առաջացած բյուջեով մասը

պարենա--

Այդ

Բո ա

Կաշվի,

ան վե ատվե ովանանի ը

ստեղծվեց հարկային նոր դաշտ՝ նոր օրենքնեորի հարկատուներըպարտադիրկերպով պետք է հարկերը րջին

րոն իր վճարեին: ո

ԱԱ այն

առնետուր: .

.

թվականներին անցկացվեց Լիբերալ-փողային կրեդիտների քաղաքականությունը:Ինֆլյացիայի միջին մակարդակը մնաց 4056, որի ազդեցության տակ, հետնանքով Վրաստանն ընկավ ռուսական ռուբլու թվականինկրճատվեցռուսահայտնվելով դրամականկրախի առաջ: ն գնաց փողի փոխարինկան ռուբլու ներգործությունը երկիրը ստիպված ման միջանկյալ տարբերակին,համաձայն որի գործեց կուպոնը: Կուպոնը մեջ չկարողացավ պաշտպանելիր ինքնարժեքը ապրանքաշրջանառության ն հասավ կոււպոնըդարձավ սովորական Այդ գերինֆլյացիայի: թղթի կտոր, կարելի էր նրանով գնել միայն հաց, կամ օգտագործելկոմունալ ծառայություններում: Երկրում գլուխ բարձրացրեց կաշառակերությունը, ալան-թալանը հասավ մեծ չափերի, երկրից ամըոդրատ,դուրս էր ոու բյուջեն ընկավ խոր դեֆիցիտիմեջ ն երկիրըառցավպաեղած լ992-93

-

ընթացքում

կապիտալը, գջթվակա ընդունվեցհամաներում, նի ակա

ո

ձմռանն ռանն

ընդունվեց համաներում,

ական արտ փոքրը ր արտադր

օբյեկտներըընկած ծանը կացությանմեջ, ամենուրեք շատանում էին ռեկ-՝ ն հետիորինաները,որի հետնանքով բնակչությանմի մասը թողեց երկիրը ռացավ այլ երկրներ: Պե1992թ.ընդունվեց հողի ռեֆորմ, երկու ձնով՝ պետական ն ֆոնդային: տական ֆոնդում հիմնականում մնացին այն հողերը, որոնք ենթակա չէին. նշաշուտափույթ օգտագործման: Դրանք ուսումնա-գիտատեխնիկական նակության, փորձնականտնտեսությանհողերն էին, տնկարանների,խոշոր տրամադրվածն պահուստային անասնապահականտնտեսություններին օբյեկտներինն նոր այգիների հիմնմանը հատկացհողերը, նորակառույց որոնք պետության համար ունեն ռազմավարական ված հողերը ն

այլն,

նշանակություն:

Վրաստանում հողերը հիմնականումբաժանվեցինգյուղացիներին1,25 տարածքով, յուրաքանչյուր տնտեսությանը,իսկ եթե նույն գյուղի բնակիչներ կայինքաղաքներում,նրանցէլ հատկացվեց0,15 հեկտար: տրվեց 5 հա յուրաքանԼեռնային գոտիներումբնակվող գյուղացիներին է: Ի նկատի չյուր տնտեսությանը, որի հիմնականմասը խոտհարքիհամար ունենալով գյուղաբնակների հետագա զարգացումը,որոշ հողակտորներ մնացին ռեզերվային` աճող ընտանիքներինհատկացնելու համար, դրանք տակ: էլ դրվեցին գյուղական խորհուրդներիտրամադրության 1995 թվականի Վրաստանիվալյուտայինկուպոնի փոխարեն մտցվեց լարին, որն իր ինքնարժեքովշատ քիչ էր զիջում դոլարին: Լարին ռուսական ռուբլուն անմիջապես դուրս գցեց շրջանառությունից: Սակայն այն համարյա մինչն 2000 թվականըչկիրառվեց Ախալքալան Օսեթիայում: քի շրջանի ռուսական ռազմակայանում,Աբխազիայում

հա

րն հոկտեմբերի

ՄերուժանԱբրահամյան

Այսպիսով, այդ ժամանակահատվածումՎրատոաճի եկռնոմիկաներքեմն ճվագում.ն երբեմն էլ աճում էր, այսպես. 1989 թվականիճ ճվազեց 4,806, 1996թ բարձրացավ 12,446, Է994թ.` 10,6, 1992թ.՝ 44,8, 1993թ.` 25,4, 1994թ.՝է1,3 ն 1995 թվակաճին` 5 տոկոս: 1995 թվականին լրիվ արտադրանքը, 1989 թվականի հետ ն Պատճառն իջավ տոկոսով: այծ էր, որ չիրացվեց զարգացավ փոքբբիզճեսը: |995 թվակտծինլրիվ արտադրանքըհամեմատած 9959թ.հնտ ցածրան ցավ 75 տոկոսով, պատճառն այճ էր, որ չիրացվեցերկրի արտադրանքը զարգացավփոքրբիզճնեսը: 1995 թվականիցհետո ճրկրի համարյա անփոփոխէր, չէր էկոնոճիկան աշխատում ոչ մի արդյումաքերական ձեռճարկություն,բճակչության հիմճական զբաղմունքը գյուղատնտեսությունն էր, Մեսխեթ-Ջավախքում

համեճատած երկրի արտադրանքը

-

ֆերմերակաճտնտեսու թյունճեի,մանըն մեծ կոռպերատիվստեղծվեցին ներ միացանիրար, ստեղծեցին խոշորկոոպերատիվ ձեռնարկություններ: Այսծրվա դրությամբ Մեսխեթ-Ջավախքում կա 350 ճանրու ճիջին կոռպե-

րատիվ ձեռնարկություն: Հիմմակաճումսկզբնական շրջանում գործումէին քարի վերամշակման պատճասակայն էլեկտրականհոսանքիբացակայության գործարաճներ, ռով մնացին մի քանիսը,գյուղատնտեսական հողերը միաճում եմ

13. ԿՂՈՊԵՐԱՑԻԱՅԻ

կամաց-կամաց

միմյանց՝ստեղծելով միջինֆերմերայինտնտեսություններ:

ՊԱՏՃԱՌՆԵՐԸ

ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

ԵՎ

ԵՎ ՆՐԱ

ԿՈՐԾԱՆՄԱՆ

ՎՐԱՍՏԱՆՈՒՄ

(1920-1928թթ.)

Հայաստանում ն Վրաստանում կոռպերացիայի կազմակերպումըն զարգացումըհեղափոխության նախօրյակինգտնվում էր իր զարթոնքիշեմին: 1917թ. վերջերին էկոնոմիկայի կոռպերատիվհատվածի առանցքը կազմում էին գյուղական տնտեսություններիկոռպերատիվները,որոնց շրջանակներումն նրանց հետ շաղկապվածկազմակերպվումն զարգանում էին կոոպերատիվներիմնացած ձներն ու տեսակճերը,մասնավորապես լայն զարգացումստացան վարկայինսպառողականարհեստագործական, բնակշինության,ապրանքներիվաճառմանն այլ տեսակիկոռպերատիվճները: Հատկանշական է, որ համեմատաբար կարճ ժամանակաշրջանում, 1906-1920 թթ. ընթացքում, Ռուսաստանի գյուղական տնտեսությունների գրեթեկեսն ընդգրկվածէր այս կամ այն տեսակի կոոպերատիվճներում: Խորհրդային իշխանությունըլրջորեն սատարում էր կոոպերատիվգործունեությունը,հատկապեսգյուղական կոոպերատիվներին:Երկրի քաղաքական իշխանությունըկոոպերացիան դիտարկումէր որպես տնտեսական ն հասարակական այնպիսի լծակ, որի օգնությամբհնարավոր է ամրապնդել Հայաստանի իշխանությունը:Մակայնայդ տարիներինՀայաստաճում ն Վրաստանում չկային կռռպերատիվներիգործունեությանհամար համապատասխան քաղաքականն տնտեսականպայմաններ:Տնտեսության փլուզումը,գյուղացիներիաղքատությունը,լիարժեք շուկայական հարաբերությունների բացակայությունը, խելահեղ արժեզրկումը միասին վերցրած զրկեցին գյուղական տնտեսություններին ապրանքայնությունից, կոոպերացիան, որպես որի հետնանքով1917-1920թթ.գյուղատնտեսական Այդպիսին,դադարեցրեցիր գործունեությունը: Այդ տարիներին,չնայած իշխանություններիբոլոր ձգաումներինկ̀ոռպերացիան օգտագործել ի շահ իրենց քաղաքականճպատակների զսպանակնամապարդյուն անցան: Այդ տարիներինքաղաքականության հարաբերությունրների դուրս բողջապես ուղղված էր ապրանքադրամական փոխարինելու նպգատակին: մղմանը ն այն ապրանքափոխանակությամբ Այդ ուղղությամբ էր աշխատում ապրանքներիվաճառքի ն միջազգային առնտրի մենաշնորհը(կայուն գների սահմանում, պարենմասնատումն գյուղատնտեսական այլն): Այս պայմաններումկոոպերացիանվերածվեց ՝

հումք մթերող ն մթերքները նորմերով բաշխող պետական կառույցի, այդ պատճառովէլ չուներ ոչ ինքնուրույնությունն ոչ էլ ինքնագործունեություն: 1920թ. Հայաստանի ն Վրաստանի քաղաքական իշխանությունները որոշեցին ստեղծել «կոռպերատիվների ինտեգրալ» ն մի հովանու տակ պահպանել միմիայն ապառողականկոռպերացիան, որով ն վերջ դրվեց գյուղական տնտեսություններիկոոպերատիվներին: 1920թ. վերջերին գյուղական տնտեսություններիկոոպերատիվները,որպես տնտեսական կյւսնքի երնույթ, դադարեցին գոյությունունենալուց, փոշիացվեցին նրանց ռեսուրսները, մեծ մասը հանձնվեց պետությանը, իսկ

մնացածը սպառողականկոոպերացիայիկազմակերպություններին: Այնուհետն, Սովետներիերկիրն,այդ թվում Հայաստանըն Վրաստանը սկսեց նոր տնտեսականքաղաքականություն, որի կարնոր մասն էր կազմում գյուղատնտեսական կոռպերացիայի վերածնունդը: Քանի որ ճոր տնտեսական քաղաքականությունընշանակում էր մասնավոր ճախաձեռնություն ն գործողության ազատականացում,շուկայական հարաբերությունների զարգացում ն ընդլայնում, իսկ գյուղատնտեսական երկրում առանց գյուղական տնտեսություններիկոոպերացիայի այն հնարավոր չէր իրագործել, այս պատճառով էլ նպատակահարմար գտնվեց գյուղատնտե-՝ սական կոռպերատիվներնսպառողական կոռպերացիայից անջատել ն ամենուրեքզարգացնել: Գյուղատնտեսականկոռպերատիվներիվերածնունդը սովետների երկրում չէր կարող ընթանալտարերայնորեն,նրան անհրաժեշտ էր կարգավորել պետության կողմից: Այս կապակցությամբպարենմասնատումըփոխարինվեց պարենհարկով: Սկսվեց գյուղական կոռպերատիվներիսրընթաց ն աճը: կազմակերպումը 1927թ. գյուղատնտեսականկոռպերատիվմճերը Հայաստաճում ն Վրաստանում միավորումէին 320 ն 370 մլն գյուղական տճտեսություններ: Գյուղատնտեսական կոոպերատիվների համակարգի լայն ծավալումը մեծ մասամբ ոչ թե գյուղացիների ինքնագործունեությանարդյունք էր, այլ կուսակցական ն կառավարականմարմինների կողմից դիրեկտիվների կատարում: Կոռպերատիվներըգյուղում հանդես եկան որպես կանոն այն չափով, ինչ չափով հարմար էին գտնում կուսակցականկոմիտեները,սովետճերը: Բոլոր. նահանգներումն գավառներումի հայտ եկան հատուկ կոոպերատիվ պարտիական կոմիսարներ,որոնց հիմնական ֆունկցիան կոռպերացիոն շարժման ղեկավարումն էր: Կոռպերացիայի նկատմամբսովետների կողմից քաղաքակաճ կուրսի կարնոր նպատակը եղելէ «պայքարը կոոպերացիայի բուրժուական վերճախավիդեմ» ն կռռպերատիվճերում պրոլե116

ն կուսակցական ազդեցության ուժեղացումը: Կուսակցական ն ն միություննեսովետականօրգաններըձնավորումէին կոռպերատիվճների րի վարչություններ, հաճախ ազատելով կոռպերատիվի ղեկավարներին ն նրանց փոխարեն նշանակելով այդ գործից քիչ հասկացող, բայց կուսակցության գործին նվիրված հսկիչներ: Կուսակցական ն սովետական ոգով տոգորված հրապարակումներում ն կուսակցական որոշումներում կոոպերատիվ շարժման այսպիսիլայն ծավալումը բացատրում էին միմիայն իրենց եռանդուն աշխատանքով: Սակայն անհրաժեշտ է ի նկատի ունենալ, որ գյուղատնտեսական կռոպերացիան անցյալ դարի վերջից մինչն նոր տճտեսական քաղաքականության շեմն անցել էր երկար ն հակասական ճանապարհ: Աշխարհահռչակգիտճականներ Վ. Թոթոմյանցը, Մ. Տուգան-Բարանովսկինն Ա. Չայանովը մշակել ու ժողովրդի մեծ զանգվածների մեջ լայնորեն տարածել էին կոռպերացիայի տեսության ն պրակտիկայի լուրջ հիմնահարցերը: Նոր տնտեսական քաղաքականության իրականացման միջավայրը, գյուղի վիճակի բարելավումը, շուկայական հարաբերություններիքաջալերումը ն գյուղական տնտեսությունների ապրաճքայնությանաճը Հայաստանում ն Վրաստանում հանդիսացանգյուղական տնտեսություններիկոոպերացման օբյեկտիվ պայմաններ: Այստեղ ոչ պակաս դեր խաղաց ի սկզբանե կոռպերացիայի մրցակից մասնավոր կապիտալի գործունեության սահմանափակումը:Տնտեսական քաղաքականությանբնագավառում նախապատվությունը տրվում էր գյուղական կոռպերատիվներին՝ի դեմս մասնավոր կապիտալի: Այնուամենայնիվ,չի կարելի ժխտել այն դերը, որ նոր տնտեսականքաղաքականությանիրականացման միջավայրում կոռպերացիայիլայնորեն տարածման վրա ազդեցին քաղաքական միջոցառումներըն պետական տնտեսական կարգավորումը, որոնք, իմիջիայլոց, շատ խիստ փոխկապակցված էին: Սրանք հանդիսացան կոռպերատիվների զարգացման առաջնային մղումը, սահմանեցին նրա գործունեության սահմաններն ու տեղը երկրի տնտեսությանմեջ, կանխորոշեցինայդ շրջանի կոոպերատիվների համակարգի սոցիալականհիմքերը: Դրա հետ մեկտեղ Հայաստանում ն Վրաստանումպետականն կուսակցականղեկավարություննի սկզբանե ստացել էր խեղաթյուրված պատկերացումխորհրդայինէկոնոմիկայի կոոպերատիվներիդերի ն նշանակությանմասին, ն այդ պատճառով տեղական շատ ղեկավարներ նոր տնտեսական քաղաքականությանը անցնելիս չկարողացան վերանայել իրենց դիրքորոշումը: Այս ն վերնում բերված այլ գործոններ ավելի մեծ չափով բնորոշեցին 20-ական թվականներին գյու-

տարական

ղատնտեսական կոոպերատիվների հակասական զարգացման գործընթացը:

Գյուղատնտեսական կոռպերացիայի սրընթաց կազմակերպումը, որը խթանվում ն օժանդակվումէր պետականկառույցներիկողմից,անընդհատ էր անցնում հնարավորություններից,որը խոչընդռտում էր ճորաառաջ ստեղծ կոոպերատիվներինվարելու բավարար տնտեսականգործուճեություն: Նոր տնտեսականքաղաքականությանիրականացման բոլոր տարիներին կողպերատիվներնաչքի էին ընկճում իրենց ոչ կայուն ֆինանսական իրավիճակով որն առանձին դեպքերում վերաճում էր ճգնաժամի. (ինչպես, օրինակ, 1924-25թթ.): Իհարկե, այս վիճակն առաջանում էր ճան օբյեկտիվ պատճառներով: Առաջինը` 1921թ. գյուղական տնտեսության կոոպերատիվներնսկսեցին իրենց աշխատանքներըսեփական ազատ կապիտալի բացակայության պայմաններում: Երկրորդը` 20-ական թվականների սկզբին Հայաստանում ն Վրաստանում գյուղացիության հիմնականզանգվածըընչազուրկ էր ն չէր կարող գույց տալ որնէ ֆինանսական օժանդակություն իր կոռպերատիվ կազմակերպությանը:Բացի դրանից. գյուղում իրականացվողսոցիալական քաղաքականությունը կողմնորոշված էր կոռպերատիվներումառաջնահերբ կարգով ընդգրկել գյուղացիության ներքին աղքատիկ խավին: Այս պատճառով զարմանալի չէ, որ 1926թ.կոոպերատիվների անդամներիավանդների գումարը կազմեց նախահեղափոխական ավանդճերիծավալի մեկ տոկռսը: Կոռպերատիվներնստիպված էին գործել փոխառու կապիտալով: Վերջապես, կոոպերատիվ կադրերի ճշանակումն իշխանության կողմից բացասաբար էր անդրադառնումնրանց կառավարմանկարգապահության

վրա:

Նոր տնտեսական քաղաքականությանպայմաններումկռոպերատիվների ֆինանսական անընդմեջ անկայունության պատճառ հանդիսացավ պետության կողմիցնրա կարգավորելուոչ ճկուն համակարգը.որն այդպես էլ չգտավ կոոպերատիվների գործունեության կենտրոնացվածկառավարման ճպատակահարմարտարբերակը: Եթե 20-ականների առաջին կեսին գյուղական տնտեսություններիկոռպերացիանավելի շատ տուժեց պետական կարգավորմանոչ ռացիոնալմիջոցառումմերից,ապա այդ թվակամների երկրորդ կեսին տուժեց պետության կողմից ճրա կոշտ ն բազմաբովանդակ, չափից դուրս կենտրոնացված կարգավորումից.պետականացումից. որը նրան տարավլրիվ լուծարման: Գյուղական կոռպերատիվներիգործունեությունըքանի որ հիմնված էր փոխառու կապիտալի վրա. ապա նրա գործունեությունն ամբողջապես

կախված էր Հայաստանի ն Վրաստանի վարկային քաղաքականությունից` Ի սկզբանե այդ քաղաքականությունը ծայրահեղ անբարենպաստէր կոոպերատիվճերիֆինանսական վիճակն ամրապնդելուհամար: Կարճաժամկետ վարկերը տրվում էին բարձր տոկոսադրույքով, իսկ տրամադրված վարկի ժամկետները չէին համապատասխանումգյուղատնտեսականգործառնության տնողությանը:

Այդ տարիներինՀայաստանի ն Վրաստանի իշխանություններըճերդրեցին մի շարք միջոցառումներվարկն էժանացնելուն տրամադրվածվարկի ժամկետները գյուղատնտեսական գործունեությանտնողության հետ համապատասխանեցնելուուղղությամբ: Միաժամանակշատ տնտեսագետներիրավւսցիորենպնդում էին, որ չափից ավելի վարկային հովանավորություն ցույց տալն էլ ավելի է խորացնում կուպերատիվճների անկայունությունը: Այն պայմաններում, երբ կոռպերատիվըհնարավորությունչունի ավելացնել սեփական կապիտալն իր անդամների միջոցների հաշվին, այդ նպատակինհասնելու մի այլ ճանապարհ կարող է հանդիսանալ ստացված առնտրական շահույթի մի մասի կապիտալացումը:Մակայն այս դեպքում նս կոռպերատիվին կոշտ ձնով սահմաճափակումէր պետական առնտրական մենաշնորհը,հարկային ն գնային քաղաքականությունը: Գյուղատնտեսության կոռպերատիվներիֆինանսական վիճակի պայթյունը նկատելիդարձավգներիկարգավորմանհետ կապված: Ելնելով արդյունաբերության վերականգնման անհրաժեշտությունից ն բյուջեի հավասարակշռությունը պահպանելու խնդիրներից,պետությունը արհեստականորեն ցածրացնում էր գյուղատնտեսականհումքի գները: Միաժամանակ պետական արդյունաբերությանձեռնւասրկություններին հումքով մատակարարումները գյուղական տնտեսությունների կոռպերատիվներիկողմից պարտադիրէին: Այս պայմանները 1925-27թթ.գյուղատնտեսական կոոպերատիվներին հասցրեցին ֆինանսական ճգնաժամի, որից դուրս գալու համար գյուղատնտեսական ն արդյունաբերական արտադրանքներիգների հարաբերակցությունը հետագայում մեղմացվեց: Մակայն, գների ինքնին պետական կարգավորումըն շուկայական հարաբերություններիբացակայությունը էականորեն ձնափոխեցինգյուղատնտեսականկոռպերատիվճերիավանդական գործունեության ձները: 20-ական թվականների երկրորդ կեսին Հայաստանում ն Վրաստանում սովետական ղեկավարներնսկսում են ուժեղացնելէկոնոմիկայիպետական կառավարման կենտրոնացումը,որն առաջին հերթին կապված էր երկրի

ժողովրդատնտեսական համալիրի կառուցվածքային փոփոխության հետ, որի հիմքում նրանք դնում էին երկրի ինդուստրացումը:Այս խնդրիլուծումը քաղաքական ղեկավարներիցպահանջում էր կենտրոնացնելֆինանսական ռեսուրսները: Այդ ժամանակաշրջանումարդյունաբերության.զարգացման համար միջոցներ հնարավոր էր ստաճալ միայն գյուղատնտեսությունից: Գյուղից քաղաք միջոցներիտեղափոխմանհիմնականն միակ ճանապարհը գյոսլատնտեսության ն արդյունաբերությանարտադրանքների գների ոչ համարժեքային հարաբերակցությունն էր: Դա նշանակում էր, որ գների խիստ կարգավորմանանհրաժեշտությունէր առաջացել: Այս մեխանիզմը գործի գցելու համար անհրաժեշտ էր, հանձին գյուղական տնտեսությունների կռռպերատիվների, ունենալ մի կառույց, որը կարողանարայդ գները գյուղացուն, ստիպեր հասցնել նրան, որպեսգիիր աշխատանքիարդյունքը վաճառվի ցածր, ոչ շուկայական գներով: Միաժամանակ,անհրաժեշտ էր պահպանել գյուղատնտեսական արտադրության գործող կառուցվածքը, ղդրպեսգի առաջին՝ապահովվիհացի արտահանումըն զարգացող ինդուստրիայի համար արտերկրճերումսարքավորումների գնումը, երկրորդ պետական արդյունաբերության մատակարարումը գյուղատնտեսական էժան հումքով:Նշված խնդիրներըլուծելու համար պահանջվում էր հատուկ գյուղատնտեսության արտադրությանը առավելագույն մերձեցված կազմակերպչա-տնտեսականկառուցվածք: Այդպիսի կառուցվածք Հայաստանում ն Վրաստանումհանդիսացավգյուղական տնտեսությունների կոռպերատիվների ձեր: Գյուղական կոռպերատիվների այդ ձնը տճտեսությունների ինդուստրացման նպատակին օգտագործելու համար մնում էր միայն նրանցնկատմամբկիրառելխիստ ն բազմաբովանդակ պետականկարգավորում: Այդպես էլ արվեց: 1928թ. Հայաստանի ն Վրաստանի իշխանությունները գործնականումկարգավորումէին կոոպերատիվհամակարգիաշխատանքի բոլոր կողմերը` մթերման ն վաճառքի գները, պայմանները, դրանց առաքումը,արտաքինառնտուրը, սպառողներիհետ փոխհարաբերությունները,առնտրականն վերադիր ծախսերիչափերը,կապիտալ ներդ-

րումներիծավալճերը: Այս պայմաններումգյուղատնտեսականկոռպերացիանկորցնում է իր կոռպերատիվայինակունքները: Նըրա կոմերցիոն, միջնորդական գործուճեությունը փոխարինվում է նախօրոք սահմանված պլաններով ն գներով գյուղացիներից հումքի հավաքման ն արդյունաբերականձեռնարկություն հանձնելու տեխնիկական աշխատանքով, փայատերի կոմիսիոն վճարի փոխարինվումէ պարգնատրությանհամակարգով: համակարգը

Գյուղացիներին գյուղատնտեսական մեքենաներ, տրակտորներ, սերմեր, պարարտանյութերմատակարարողկոռպերատիվներնայս պայմաններում աչքի ընկան ավելի խիստ պետականկարգավորման համակարգով: Այսպիսով, վաճառող-մատակարարողգյուղական տնտեսությունների կոոպերատիվները մասնավոր ապրանք արտադրողներիմանը կազմակերպությունից որը կոչված էր նրանց շահերից ելնելով պայքարել շուկա ձեռք բերելու համար, ձեափոխվում ն դառնում են համապետականշահերի համար գյուղատնտեսական ապրանքներմթերող ն գյուղական զանգվածների ն այլ ռեսուրսներ բաշխող տեխնիկականվարչամիջն մեքենաներ, գույք կառույց: 20-ական թվականներիերկրորդ կեսին կոռպերացիայիտեսության մեջ սկսում է գերակշռել ւսյն պատկերացումը,որ գյուղական տնտեսությունների (կոոպերատիվների)տրանսֆորմացիանհանդիսանում է օրինաչափ զարգացում,անխուսափելիորեննրանց փոխարինելուեն գալու արտադրական կոլեկտիվ տնտեսությունները: Գյուղատնտեսականկոռպերացիայի կոնցեպցիանկոլեկտիվ տնտեսություններովփոխարինելու ճպատակով 20անկանթվականներիերկրորդկեսին կոոպերացիայի ղեկավարմանմարմիններից աստիճանաբարդուրս մղեցինկռռպերատիվշարժման խոշռր տեսաբաններին ն պրակտիկ աշխատողմերին, որոնք տնտեսական նոր քաղաքականությանանցման սկզբում լայն մասնակցությունցույց տվեցին կոոպերատիվներիվերածննդինն ամեն կերպ պայքարում էին կոոպերացիայի դեմ: պետականացմանմ գտնվում էին Հայաստանի ն Կոլտնտեսություններն այդ տարիներին Վրաստանի ուշադրության կենտրոնում: Սակայն կոոպերացիայի տեսաբաններըն գյուղատնտեսությանղեկավարներըգտնում էին, որ դրանք չունեն ն չեն կարող ունենալզանգվածայինմասշտաբ: Այնուամենայնիվ, նոր տնտեսական քաղաքականության մարմանը զուգընթաց պաշտոնական փաստաթղթերումն ելույթներում ագրարային ն կոոպերացիայիվերաբերյալգրականությանմեջ սկսեց աչքի ընկնել կոլխոզների պրոպագանդումը,որոշ ղեկավարներն հեղինակներ այն համարում էին կոռպերատիվ շարժման զարգացման գագաթնակետ, որն իր մեջ տեսակները: ճերառում էր բոլոր «հասարակ» ձնի կոռպերատիվների Գյուղատնտեսության սրընթաց կոլեկտիվացմանհամար առիթ համդիսացավ 1927-28թթ. գյուղատնտեսականմթերքների ճգնաժամը, որը հաղթահարելու համար Հայաստանում ն Վրաստանում քաղաքական ղեկավարության կողմից ձեռնարկվեցին մի շարք կտրուկ միջոցներ: Այդ միջոցառումների հիմնական տարրերից մեկը հանդիսացավ խոշոր գյուղատնտե121

սական կոլխոզների բռնությամբ կազմակերպումը: Գյուղատնտեսությաա կոլեկտիվացմանը զուգընթաց գյուղատնտեսականկռուլերատիվները լուծարվեցին իրենց ամբողջ «անպետքություններով»:«Նորաթուխ» կոլխոզճերը չէին կրում կողպերացիայիոչ մի հատկություն, այլ իրենցից ճերկայացնում էին գյուղատնտեսական պետական ձեռնարկություններ ե պահպանում էին կռռպերացիայիարտաքինձնական նշանները.

Գյուղատնտեսականկոոպերատիվներիմանրամասն վերլուծությունը Հայաստանին Վրաստանի օրինակովցույց տվեց նրանցանցած ուղու հակասությունները ն դժվարություններընոր տճտեսականքւսղաքականություն իրականացնելու տարիներին: Միաժամանակ պետը է նշել, որ մինչն վերջերս տարածված այն դրույթը, թե սովետական կոլխոզային կարգը, չնայած կոլեկտիվացմաննրա մեթոդները20-30-ականներինզրկված չէին որոշակի «ծռումներից» ն շտապողականությունից,առաջ է եկել նոր տնտեսական քաղաքականության ժամանակաշրջանիկռոպերացիայից, ն հանդիսամում է ճրա օրինաչափշարունակությունը,մեղմ ասած, չի համապատասխանումիրականությանը:Մվելին, ճոր տնտեսականքաղաքականության իրականացման տարիներինպետությունը ամենուրեք ձգտում էր գյուղատնտեսական կոլխոզները առավելագույն չափով ընդգրկել կոռպերատիվների կառուցվածքում: Մակայն վերջինիս իրականացման ամբողջ ժամաճակաշրջանում նրանք լրիվ մեկուսացված էին գյուղատնտեսության կոռպերացիայիհամակարգից`

14. ՍՊԱՌՈՂԱԿԱՆ

ԿՈՈՊԵՐԱՑԻԱՅԻ

(ՁԵՎԱՓՈԽՈՒՄՆԵՐԸ)

ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

ՄՈՒՏԱՆՏՆԵՐԸ

ԵՎ

ՎՐԱՍՏԱՆՈՒՄ

1920թ.Հայաստանում ն Վրաստանումսովետականկարգերիհաստատման ճախօրյակին գործում էին ոազարավոր սպառողականկռոպերատիվճեր: Երկրի ամբողջ ապրանքաշրջանառությանմեջ դրանց բաժինը, ճռրմայավորվածսննդամթերքներին առաջին անհրաժեշտության ապրանքների գծով, 1921թ. Հայաստանում ե Վրաստանում համապատասխանաբար կազմեցին46 ն 52 տոկոս: Մինչն 1920թ. սպառողականկռռպերատիվնելւիկազմում Հայաստանում ն Վրաստանում գերակշռում էին գյոսլի սպառողական կողպերատիվները: Մինչդեռառաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կտրուկ ավելացել էին քաղաքային սպառողականկոռպերատիվները: Սպառողական կոռպերացիայի կազմակերպություններն այդ տարիներին ամենուրեք լայն տարածում գտան, որոնց կազմակերպումըտեղի էր ունենում ինչպես «ճերքնի» ընչազուրկ ու աղքատ մարդկանցնախաձեռնությամբ, այնպես էլ իշխող վերնախավի կողմից սոցիալականծանը հարցերը լուծելու կամ ձեռք բերած իշխանությունը պահպանելու հաստատակամությամբ` Հայաստանումն Վրաստանումիշխանություններըորպես ժառանգութհամակարգը, արտաքին յուն ստանալովսպառողականկոռպերատիվների իրադրությունը դասավորվեց այն պահպանեցին: Պատմականորեն ձեով այնպես, որ «ռազմական կոմունիզմի» տարիներին կոռպերատիվային ն դրա հետ մեկտեղ ազգայնացվածանհատական սպառմանմասնավոր սեկտորը (առնետրի բնագավառը,ծառայությունները, բնակֆոնդը) պետության առաջինանհարժեշկողմիցվերածվեցիննորմավորվածսննդամթերքների, տության ապրանքների, վառելիքի ն այլ ապրանքների կեռտրոնացված բաշխման ապարատի, որը նոր տնտեսականքաղաքականությանտարիներին (1921-1927 թթ. աստիճանաբարտրվեց սպառողականն այլ տեսակի կռոպերատիվներին:Միաժամանակպետությունն ընդլայնեց անհատական սպառման ապարատը խոշոր մեծածախ առետրի ձեռնարկությունների ե մեծա-մանրածախ հանրախանութներիտեսքով: 1926թ. վերջին անհատական սպառմանկոռպերատիվսեկտորը, այդ թվում` գյուղական տնտեսութն Վրաստանի Հայաստաճմճի յան ն արհեստագործականկոոպելչատիվները,

ապրանքաշրջամառության կազմում գերակշիռ դիրք ուներ, որից մոտ 80 տոկոսն իրականացնումէին սպառողական կոոպերատիվները:Պետական առնտրի բաժինն ապրանքաշրջանառությանմեջ կազմեց համապատասխանաբար30,5 ն 34,2, իսկ մանրածախինը 17.2ն21 տոկոս: Սպառողական կոոպերացիայիդիրքերն Հայւսստանում ն Վրաստանում վելի ուժեղացան, երբ 1927-28թթ.մթերմանճգնաժամիցդուրս գալու առիթով Հայաստանի ն Վրաստանի իշխանություններն իրականացրին գյուղատնտեսական համատարած ստիպողականկոլեկտիվացումը. որի հետ ն կապված լուծարվեցինգյուղական տնտեսություններիկոռպերատիվները դրանց տեղը գրավեցինսպառողական կոռպերացիաները որպես մթերման ն սննդամթերքների բաշխման ավելի նպատակահարմարձն: Այդ տարիներին Հայաստանին Վրաստանի իշխաճությունների առջն ծառացան նոր խնդիրներ,որոնք կապված էին առնտրի կազմակերպման հետ, Պետական առնտուրը, չնայած պետության օժանդակությանը, երկրի շատ շրջաններում չէր կարդղանումմրցակցելմասնավորի հետ: Այս պայմաններումսպառողականկոռպերատիվներիցպահանջվեց իրենց գործունեությունը ծավալել երկու ուղղությամբ. առաջին հերթին մասնավոր առնտուրն ապրանքաշրջանառությունիցդուրս հաճելու ն երկրորդ պետական առնտրին փռխարինելու նպատակովֆինանսական ն կազմակերպչական հնարավորություններիսահմաններում արգելակել մասնավոր առնտրականներին՝զբաղեցնելուպետական առնետրի կողմից շուկայում ազատված տեղերը: 1928թ. Հայաստանում ն Վրաստանում մտցվեց ապրանքներիբաշխման քարտային համակարգ: Քաղաքը ն արդյուճաբերականձեռնարկությունճերն սկսեցին մատակարարվել ըստ ցուցակների՝շերտավորված, այսինքն՝ բանվորները ն ծառայողները ստանում էին հաց, շաքար ն այլ ապրանքներ տարբեր նորմերով:Իսկ բանվորներիցհարվածայիններն այդ սննդամթերքճերը ն ապրանքմերըստանում էին ավելի բարձր նորմաներով: Հետնաբար Հայաստանում ն «Վրաստանում,նորմավորված սննդաճթերքների ն այչ առաջին անհրաժեշտության ապրանքների հիմնական մասը բաշխվում էին սպառողականկռռպերացիայիառնտրականձեռնարկությունների ցանցի միջոցով: Յուրաքանչյուր քաղաքում ճորմավորվող ապրանքների գերակշիռ մասը բաշխում էին կենտրոնական բանվորական կոոպերատիվները,այս պատճառով քաղաքների գրեթե ամբողջ չափահաս բնակչությունըգործնականումընդգրկվածէր կոռպերատիվներում: Հատկապես 1930թ.Հայաստանում ն Վրաստանում սպառողական կոռպերացիայի առնետրիծավալները ընդհանուր ապրանքաշրջանառության

մեջ հասավ ամենաբարձր մակարդակի:Հայաստանում այն կազմեց ճրա ընդհանուրծավալի 70, իսկ Վրաստանում՝62 տոկոսը: Այնուհետն սպառողական կռոպերացիայիկոմերցիոնգործունեություննսկսեց անկում ապրել: 1930թ. Հայաստանումն Վրաստանում«ապրանքայինսովը» գնալով ուժեղանում էր. բանվորներինն ծառայողներինսպասարկելու համար կենտշրջանակներումառանձին խորոնական բանվորականկոռպերացիաների ն սկսեցինստեղծվել հաշոր ձեռնարկություններում հիմնարկություններում ն տուկ բաշխման կետեր փակ բանվորականկոռպերատիվնեը:Պետությու-

ն արդյունաբերական ապնը նրանց հատկացնում էր սննդամթերքների րանքների հատուկ ֆոնղեր: Քանի որ կենտրոնականբանվորականկռոպեփակ բանվորականկոոպերատիվներիցբաժանվեցինմեծ քանակությամբ վերկոոպերատիվները. բանվորական կենտրոճական րատիվներ, իրենք,

քաղաքայինն շրջանայինբանվորականկոոպերատիվնեկազմավորեցին րի: Նրանք սկսեցին սպասարկելքաղաքի բնակչության այն հատվածին, որճ ընդգրկված չէր փակ բնավորակամկոռպերատիվներում: բազայի հիման նյութատեխնիկական Բանվորականկոռպերացիաների վրա 1932թ., Հայաստանում ն Վրաստանումիշխանություններիորոշմամբ ստեղծվեցին պետական առետրականճոր կառույցներ բանվորականմատակարարմանբաժիններ: Այս բաժիններն սկզբում ստեղծվեցին խոշոր ն ճորակառույցներում, իսկ այնուհետն` բոլոր պեձեռնարկություններում տականձեռոնարկություններում: Այս բոլորի հետնանքով սպառողականկոոպերացիայիառնտըի տեսակարար կշիռը Հայաստանում ն Վրաստանումամբողջ ապրանքաշրջանառության մեջ կտրուկ ընկավ: Մեծացավ պետականառնտրի տեսակարար քաճակըկրճատվեցգրեթե 2 անկշիռը: Սպառողականկոոպերատիվների գամ: 1930թ. Հայաստանումն Վրաստանումնոր ստեղծված մատակարարժողկոմատների հետ մեկտեղ առնտրի ժողկոմատներըամբողջապես իրենց ձեռքում կենտրոնացրինքաղւսքայինբնակչության անհատական սպառումը,դրանովիսկ շարքային քաղաքային կոռպերացիանվերափոխեման

լով ն դարձնելովպետականբաշխմանապարատ: Գյուղատնտեսականսպառողականկոռպերացիանշուկայական հարաբերություններիբացակայությանպայմաններումստիպվածգյուղական առնտրի բնագավառումդարձավպետականգերատեսչություն:

13. ԳՈՐԲԱՉՈՎՅԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

ԿՈՈՊԵՐԱՑԻԱՅԻ

ԵՎ

ՎՐԱՍՏԱՆՈՒՄ

ԿՈՐԾԸՆՈՒՄԸ

(1986-989թթ.)

1986-1989թթ., խորհրդային իշխանության վվուզման նախաշեմին, կենտրոնականիշխանության հրահանգով Հայաստանի ու Վրաստանիքաղաքական ղեկավարությունը ն կառավարող մարմիններըփորձ արեցին կոոպերատիվներիօգնությամբերկիրը դուրս բերել տնտեսականհամընդհանուր ճգնաժամից: Պահանջվեցընդամենը մի քաճի տարի, որպեսզի բոլորը համոզվեին, որ կոռպերացիան շուկայական հարաբերությունների զարգացման ծնունդ է, որ նճա կարողացել է իր գործունեությունը ծավալել միայն այդ պայմաններում: 1986-1989թթ.կոռռպերացիայիվերածննդի ւիորձը տապալվեց առաջին հերթին այն պատճառով, որ հաշվի չառնվեցին «բոլշնիկյան» կոռպերացիայի վերածննդի ն կռրծանման (1921-1928թթ.) պատճառները: Այսպես, սովետականկարգերի ստեղծումից հետո կոռպերատիվի անդամության կամավորության ոկզբունքից հրաժարվելու հարց դրվեց: Նախատեսվում է սպառողականն արտադրական կոռպերատիվներում պարտադիր ներգրավել ամբողջ ազգաբնակչությանը: Մպառողական կոոպերացիայիառջն խնդիր դրվեց սպասարկելուոչ միայն կռռպերատիվի անդամներին, այլ նան ամբողջ ազգաբնակչությանը:Այս դեպքում խախտվեցին կռոռպերատիվների ինքնակառավարման սկզբունքները.քանի որ այս կարգիորոշում կարող են ընդունելմիայն կոոպերատիվիանդամները:Կոոպերատիվներիավամդականսկզբունքներիցռրաժարվելը1920 թվականին կարելի էր բացատրել ռազմա-քաղաքականհասկամալի սուր իրադարձություններով, այն շարունակվեց նոր անտեսականքաղաքականությանիրականացման տարիներին, ն երբ կռռպերացիանապացուցեց սպառողական շուկայի դեֆիցիտը վերացնելու իր խոշոր հնարավռորությունները, իշխաճություններըն նրա մարմինները շարունակեցինշեղվել կռռպերատիվների ինքնակառավարմանսկզբունքներից.Կոոպերատիվներիկենտրոնական ապարատի մարտի 25-ին «Ցենտրռսոյուզի»աշխատողներիհամար հաստատվում էին պաշտոնական,վարձատրությանդրույքներ: Այս ժամանակներից սկսած ոչ թե փայատերերը, այլ կառավարությանպետական մարմինն էր որոշում կուպերատիվների կենտրոնական ապարատում աշխատողների աշխատավարձերի չափը: Սա նշանակում էր, ռր նրանց աշխա-

տավարձի չափըկախված է կոռպերատիվներիտնտեսական գործունեութ126

յան համար կենտրոնացված պլանավորման կողմից սահմանված ցուցանիշների (ապրանքաշրջանառության.արտադրության ու շինմոնտաժային աշխատանքներիծավալների ն այլն) կատարմանաստիճանից: Որոշ ժամանակ անց Հայաստանում ն Վրաստանում ի չիք դարձավ ամդամների կոոպերատիվ սեփականության (փայի) տիրապետման սկզբունքը: Կոռպերատիվից դուրս գալիս սեփականությունըչէր վերադարձվում ն չէր ժառանգվում: Ներդրված գումարների փայի դիմաց վճարվում էր ծիծաղելի տոկոսաբաժին: Փայի մուծումների նրանց կուտակումներով ն աշխատանքով ստեղծված կոռղպերացիայի ունեցվածքըբռնատիրվեցկառավար-

պետական մարմնիճշաճակվածպաշտոնակատաըրների կողմից: Բստ որում, բոլոր նշանակումները զուգակցվումէին ընտրելու ֆորմալ գործառնություններով, որը հնարավորություն էր տալիս ինքնակառավարման սկզբունքի գործելու պատրանք ստեղծել: Այսպես ավարտվեց կռոպերացիայի վերածննդիառաջին փորձը' 1928թ. լուծարվեցին գյուղական տնտեսությունների ն արհեստագործական կոռոպերատիվները: Պաշտոնական իշխանությունը ստիպեց սպառոդական կռոպերացիային դառնալու գյուղական առնտրի պետական գերատեսչություն: Թույլատրվեց պահպանել «Ցենտրոսոյուզ» անունն իր բոլռր ծիսակատարումներով (ժողովներ, համագումարներ,որոշումների իրականացումն այլն): Պետականորեն կառավարվող գյուղական ձեռնարկությանը նույնպես թույլատրվեց պահպանելուսովորականդարձած «գյուղատնտեսականկոռոպերատիվ» անունը՝ նրա կոլխոզ պաշտոնականանվան կողքին: Այս բոլոր փոփոխություններըկարելի էր որակելորպեսհասարակական օրգանիզմի մուտացիա,այսինքն հասարակականկառուցվածքի ձեռք բերովի դիմացկուն փոփոխություններ, որոնգ դեպքում պահպանվում է արտաքին տեսքը ն լրիվ փոխվում է էությունը: Պատերազմի տարիներինկոլեկտիվ տնտեսություններըն սպառողականկոոպերացիանիրենց ձեռք բերած նոր գործառույթներով բավարարում էին ռազմական էկոնոմիկային ներկայացվող պահանջները: Նրանք պատերազմիցհետո տնտեսության վերականգնմանն զարգացման ժամանակաշրջանումվճռական դեր կատարեցին: Տնտեսության հետագա.զարգացման ընթացքում սովետական էկոճոմին Հոաւյաստամում Վրաստանում 80-ական թվականներին ն հատկակայում, պես 90-ականների առաջին կեսերին. ուժեղացավ տնտեսականընդհանուր ճգնաժամը: Երկրի ղեկավարությունը ճգնաժամից դուրս գալու համար սկսեց իրականացմել «պերեստրոյկա». որը տճտեսության մեջ հիմճակաման

նում իր կռնկրետ արտահայտությունը գտավ կոռպերատիվների լայնամասշտաբ կազմակերպմանմեջ: Այդ քաղաքականության իրականացման ժամանակ կենարոնական ն տեղական մարմիններն իրենց հաշիվ չտվեցին, որ կոոպերատիվների վերածնունդը կենտրոնականպլանավորմանն վարչական կառավարման համակարգում հնարավորչէ, որ 1920-1928թթ.կոոպերատիվներիհամակարգը տապալվեց այն պատճառով, որ հանրային սեփականության գերիշխանության ն շուկայական հարաբերություններիբացակայությանպայմաններում կորցրին իրենց գործունեությանհիմնաքարը:: Այս պատճառով, 19861989թթ. կոռպերացիայի վերածննդիփորձը ինչպես ամբողջ երկրով մեկ, այնպես էլ Հայաստանում ն Վրաստանում ձախողվեց,քանի որ արաադրամիջոցների համաժողովրդական սեփականությանմիակ համընդհանուրձնի մեջ չի տեղավորվում կոոպերատիվներիկազմակերպմանն գործունեության գործընթացը: Սեփականության ձեի տարատեսակությանբացակայությունը տնտեսական համընդհանուրճգնաժամերիառաջացման ն խորացմանպատճառդարձավ: Արտադրությանսովետականհամակարգում,Հայաստանին Վբաստաճի էկոնոմիկայիգործունեությանհիմքում չէր դրվում պոտենցիալպահանջմունքներին կարիքներիբավարարումը:Այս պատճառովգերիշխում էր արտադրողի թելադրանքը,սպառողներիիրավազրկումը ն խրոնիկականդեֆիցիտը: Այս իրավիճակիցդուրս գալու համար շատ տնտեսագետներայդ տարիներինգտնում էին, որ տնտեսությանարդյունավետ գործունեության համար պահանջվումէ տարատեսակ կառավարմանհամակարգ,սեփականության բազմաձնություն ն արտադրության կազմակերպմանարդյունավետ մեթոդ:Նորմալ պայմամներումռչ մի կազմակերպչականկամ կեմսաչի կարող գոբանականմիասնությունքիչ թե շատ ժամանակահատվածում )ատնել, եթե տեղի չի ունենում նրա բաղադրիչներիանընդհատփոխգործունեություն: Նյութական բարիքներիարտադրությանբնագավառումկոոպերատիվ գործունեությունըՀայաստանի ն Վրաստանիքաղաքական ղեկավարությունը համարում էր տնտեսական ճգնաժամից դուրս գալու միջոց: Գտնելով, որ տնտեսությանկոռպերատիվսեկտորըհնարավորությունկտա ոչ միայն դուրս գալու ճգնաժամից,այլ նան ստեղծել աշխատանքիբարձր

արտադրողականություն:

Սակայն երկրի ինչպես կենտրոնական, այնպես էլ տեղական իշխա նությունների ղեկավարությունըհաշվի չէր առնում, որ կոռպերատիվներ| կազմակերպմանայն ուղին, որ ընտրել է, չի համապատասխանում շուկա է իրա պետք յական հարաբերություններիօրինաչափություններին, այն որ

կանացվի երկրի տնտեսականհամալիրի տվյալ ժամանակների համար որոշակի զարգացմանմակարդակ ձեռք բերած, իր հակասություններով ն հանդերձ, տնտեսության սեկտորում: ՔԲնականաբար,Հայաստանում Վրաստանումչէին մշակված տնտեսականմոտեցումներ, բացակայումէին հոգեբանականն սոցիալականանհրաժեշտ պայմանները, չկային խմբակային շահերի համար աշխատելու հակումճեր: Այս ամենը պատճառդարտեսակետիցչհաջողված որոձավ ընդունելուտնտեսությանկառավարման

որոշում ընդունելով շումներ: Այսպես, կենտրոնականիշխանությունները ն ծառայությունների ա րդյունաբերության կազմակերպելկոռպերատիվներ սկզբունբնագավառում,ճորից հապաղեցինն աղավաղվեցկառավարման մասին իրավունքըկոոպերատիվների կազմակերպման քը: Կոռպերատիվի քաղաքաայլ առանձին օրենքովտրված էր ոչ թե կոլեկտիվիանդամներին, գիների: Դա բերեց նրան, որ փոքր ձեռնարկություններըկոռպերատիվի ն տեսքով տիրապետեցինարդյունավետ տնտեսականմեխանիզմին, դա այն դեպքում, երբ այդ նույն ապրանքներնարտադրող (ժողովրդական

սպառմանապրանքներ) ն ծառայություն մատուցող արդյունաբերական պետականձեռճարկություններնայդ իրավունքներիցզրկված էրճ: Փոքր նվիրված տնտեսական առավելություններընրանց կոոպերատիվներին շուկայի նոր մենաշնորհներիկրողներ:Կոռպերադարձրեց սպառողական հետո մի քանի տարի պատիվների նոր վերածնունդըհայտարարելուց անդամի որ կոոպերատիվի հանջվեց, որպեսզիընդունվիայն իրողությունը, է մասնակենթադրում անպայմանորեն մասնակցությունըկոոպերատիվին խրաբացակայությունը Նրա վճարումներով): (իայի ցությունն իր գույքովսեէ կոոպերատիվի առանձին անդամներիանհսկելի մասնավոր

խուսում

ձգտումները,որը փականատիրական ավանդականսկզբունքիհետ:

ոչ

մի կապ չունի կոռպերատիվի

աշՓաստորեն,իրավունքէր տրվում մեծ թվով վարձու աշխատողների ն խատանքն օգտագործելառանց սահմանափակելուդրա տնողությունը Պահանջվեց նս երկար տարիներ,որպեսզիպետակաինտենսիվությունը: է նորեն կարգավորվիգերեկամուտներիհարկումը: Անհրաժեշտ նշել, որ մասին այս տարվանից կոռպերատիվներիկազմակերպմանառաջին ն մասնագետներ: անընդմեջգրել են բազմաթիվտնտեսագետներ ն Այսպիսով, անհետնողական,ոչ ճպատակահարմար կառավարման ճպատակահարմար անկանոն որոշումներիընդունումըհետնողականորեն, ն անն արդյուճավետ ձնով օգտագործեցին բազմաթիվկոոպերատիվներ սանձելի ձնով բարձրացրինիրենց թողարկածկամ ձեռք բերած արտադրանքների վաճառքի գները: Արդյունքում`լայն սպառման ապրանքների

Մերուժան Աբրահամյան

պակասի ն ծառայություններիթերզարգացմանպայճաւճներում, Հայաստանում նե Վրաստանում ռեալ հճարավորություններ ստեղծվեցին առանձին փոքը խմբերի ն անհատական գործարարներիհամար հասարակական հարստությունից կուտակելու նշանակալի միջոցներ: Օգտվելով կռդպերատիվների արտադրության պահանջճերի ոչ կատաթյալ ու չկանոճակարգված ճյութատեխճիկականռեսուրսներիձնից. Հայաստանում ն Վրաստանում պետական կառավարման ապարատի ոչ քիչ աշխատողներ իրենց հերթին միջոցներ ձեռճարկեցիճ, որպեսզի ստիպեն կռռպերատիվներին հետ կիսելու ավելորդ ստացած գումարները: Այսպես կռոպերատորնճերի հանդես եկավ պետական ռեկետը, խորացավ ու ընդլայնվեց ստվերային

էկոնոմիկան: Պետական ղեկավարությունըտնական մարմիններիձեռքեըրտվ պայմաններ ստեղծեց կոոպերատիվներին տեղականապարատիվեհամար: րակազմավորման Կոռպերատիվների կազմակերպմանամենատարածված ժամանակաշրջանում Հայաստանում ն Վրատտաճումդժվար էր գտնել կոռպերատիվսկզբունքներիվրա: ճեր, ռրոնք ի սկզբանե կանգնած լիճեին կոռպերափտիվ Կոոպերատիվներիմեծ մասն իրենից ներկայացնումէր տարօրինակ խառկազմակերպության:Դրաճք ճուրդ ն նման էր պետական-կհոռպերատիվ ստեղծված էին պետական ձեռնարկություններիկողմից` նրանց տաբածքում, աշխատում էին նրանց սարքավոթումներովու թողարկումհամանման ապբանքներ, բայց բոլորի աչքերի առջն վաճառում էին ճշանակալիորեն ավելի բարձր գներով: Զարմանալի չէ, որ այդ «կեղծ» կոոպերատիվները կազմվածէին ձեռնարկությանղեկավարներից,որոճք ցանկանումէին կամ ստիպված էին ոչ կանխիկ արժեքները կանխիկ փողի վերածելու ճանապարհով ավելացնել իրենց անձնական եկամուտները:Բազմաթիվ կոռպերատիվներ ծաղկեցինՀայաստանի ն Վրաստանի պետականձեռճարկությունների միջն, այսպես կոչված, միջնորդականգործունեությունծավալե-

լով:

Ինչպես կենտրոնական,այնպես էլ տեղական իշխանություններիկողմից ընդունված որոշումները ծնում էին նոր ձենիպդծված, ոչ հասուն կոոպերատիվներ: Այս բոլորից տուժած հասարակությունըկոոպերատիվներին վերաբերվում էր նողկանքով: Կոռպերատոր խոսքը դարձավ նախատինք, հայհոյանք, կշտամբանք ն կողպերատիվներիընդլայնման ն ծավալների հետ մեծանում էր դրանց նկատմամբհասարակությանագրեսիվությունը: Սպառողական կոոպերացիայի ընկերությունները,ռրոնք գյուղի պետակադ առնտուրն էին իրականացնում,փառտորեն,իրենցից ներկայացնում որոնք կորցմուտանամճեր, էին ճախկին սպառողական կոռպերատիվների

րել էին իրենց նախկին բնութագիրըն չափազանց արագ թափով սկսեցին ն ազատվել կեճտրոնականիշխանութնմանվել «նոր կոոպերատիվներին» յուններից կամ նրա օժանդակությամբ ձեռք բերել «ճոր կոռպերատիվներին» յուրահատուկ բնութագիր: Սպառողականկոռպերատիվները, որոնք չկարողացաննմաճվել «նոր կոոպերատիվներին»,արագորենլուծարվեցին1989թ. Հայաստանում ն Վրաստանում սպառողական կոոպերատիվների շուրջ մեկ երրորդըլուծարվեց Հայաստանի ն Վրաստանիկոլխոզային համակարգիձեռնարկությունները, ռրոնց կազմավորմանճախնճական փուլը ներկայացվեց որպես կոոպերատիվ շարժման զարգացման գագաթնակետ, իրականում գյուղատնտեսական պետական ձեռնարկություններենճ: Պատահական չէր, որ կոռպերատիվների վերածնունդն ընդունվեց որպես պետական ձեռնարկությունների վերածնունդ: Պետական արդյունաբերական ձեռնարկությունների օրինակով կոռլխոզնճերճ իրենց հնարավորություններըտրամադրեցին ճորատիպ կոոպերատիվներին,ռրոնց ղեկավարները կամ տերերը դարձանկոլխոզի ղեկավարները: Այսպիսով, ինչպես սպառողական կոոպերատիվներիմուտանտները, այնպես էլ կոլխոզճերը,որոնք պահպւսնել էին գյուղատնտեսականկոոպերատիվների արտաքին որոշ հատկանիշներ,չկարողացան վերականգնել ճախկիճ կոոպերատիվների կորցրած բնութագիրըն էական ազդեցություն չթողեցինկոռպերատիվներիհետագա ձնավորմանգործընթացիվրա: Կոոպերատիվների վերածննդի փորձը կեճտրոնացվածպլանավորման ն վարչականկառավարման համակարգում,ինչպես Հայաստաճում, այնպես էլ Վրաստանումտեղի չունեցավ, բայց ապացուցեց, որ անարդյունավետ աշխատողմիջին ն փոքր ձեռնարկություններըվերածվելով կոռպերատիվների, կարող են դառնալ շահութաբեր: Արդյունաբերականձեռնարկություններին կից կազմակերպվածկոոպերատիվներինշանակալի մասն ապահովեց աշխատանքի արտադրողականությանբարձրացում 2-3 անգամ, նույն արտադրականհնարավորություններիցստանալովավելի քան 2 անգամ շատ արտադրանք: Եթե Խորհրդային Միության նախկին դեկավարներին(1920-1928թ.)հաջողվեց կոռպերատիվներն օգտագործելիրենց քաղաքականնպատակներն իրականացնելու համար, ապա 1986-1989թթ. կոուլերատիվների վերածնունդը, չնայած դրանց արագ թափով տարածմանը,չկարողացավինչպես ամբողջ երկրի,այնպես էլ Հայաստանի ն Վրաստանիտնտեսությանըդուրս բերել խոր ն երկարատն ճգնաժամից:Հստակ շուկայական հարաբերությունների բացակայությանպայմաճներում ն կղռպերատիվներիկազմա31

կերպման ավանդական սկզբունքները խախտելով` նորաստեղծ կոոպերատիվներն ապահովում էին աշխատանքի բարձր արտադրողականություն: Այնուամենայնիվ, ճրանք ոչ Հայաստանում,ոչ Վրաստանումչկարողացան ստեղծել գործունեությանհամար ամուր հիմք ն պահպանել իրենց ֆինանսական անկախությունը: Այս պատճառով չկարողացան դառնալ էկոնոմիկայի անբաժանելիսեկտորը: Կողպերատիվների ֆինանսականանկախությաճ ն անհաջողությունների պատճառներնընկած էին 1988թ. ընդունված կոռպերատիվներիմասին օրենքում: Այս օրենքի համաձայն, երեքից ոչ պակաս (կարող են լինել ն ավելին) մարդկանց խումբը կարող է գրել կանոնադրություն,լրացնել 2 էջ թղթեր, ներկայացնել տեղականխորհրդի գործկոմ ն դառնալիրավաբանական անձ, չունենալով հաշվարկային հաշվում ոչ մի լումա: Այնուհետն, այս իրավաբանական անձը կգնա բանկ. վարկ կվերցնի. սիմվոլիկ գներով Ն կվարձակալի պետական ունեցվածքը, առանց որնէ կապիտալի ներդրման, ն կսկսի, ինչպես ասում են, «օդից» փող ստանալ: Յուրաքանչյուր նորմալ գիտելիքների տեր իրավաբանի տեսակետից դա կարող էր որակվել որպես կոմերցիոն խարդախություն: Տնտեսագիտության կլասիկ տեսության համաձայն, հնարավոր չէ տճտեսվարել՝ ոչ մի բան գործի մեջ չդնելով: Մեկ՛ տարվա ընթացքումկոոպերատիվներիվարկատուներըգտնվում էին տարօրինակ վիճակում ն տարիճ լրանալուց հետո ներկայացնումէին վարկի վերադարձմանպահանջագիր, իսկ նրանցիցշատերը վարկատուինպատաս-

րապեր ան

տալու

համար

ատակ Ար աա եարտի ման արմամրերի ռչինչ

չունեին:

Պահանջվեց

մի

քանի

տարի,

որպես

լերի տասխանատվություն, որն ինչ-որ չափով կարգավորեցվարկատուի ն վարկ վերցնողիփոխհարաբերությունները: Այսպիսով, պահանջվեց բավականիներկար ժամանակ, որպեսզի պարզ դառնա, որ ձեռնարկությունը(կոռպերատիվը)պետք է ունենա նվազագույն կապիտալ, որպեսզի կարողանա բավարարել վարկատուի նվազագույն պահանջները:Այդ տարիներին (շուկայական հարբերություններիպայմանճերում) ոչ ոք հստակ չէր պատկերացնումիրավաբանականանձի կարգավիճակը: Մարդիկ ընտելացված էին, ռր իրավաբանականանձը որոշակի ձնով կազմակերպվածկոլեկտիվ է: Այդ մոտեցումըլավ էր այն էկոնոմիկայում, երբ կար բանվորների աշխատանքային կոլեկտիվ, պետության կողստեղծմից նշանակված տնօրեն: Այս էր պատճառը, որ կռռպերատիվճների ման շրջանում ձնավորվում էին ոչ թե կոոպերատիվներ,այլ երեք կամ երեսուներեք հոգուց բաղկացած կոլեկտիվներ: Նրանք ունեին կանոնադրություն, կնիք, ժողով հրավիրելու իրավունք, նախագահ ն ուրիշ շատ բաներ,

բացի ունեցվածքից: Հարց առաջ եկավ, ո՞ւմ են նրանք հարկավոր տնտեսական շրջանառության մեջ ն ինչպե՞ս նրանց հետ գործ ունենալ: Պւսրզվեց, որ իրավաբանական անձի հետ շուկայական հարաբերությունների պայմաններում ոչ թե կոլեկտիվ է պետք, այլ սեփական ունեցվածք: Հաս-

կանալի է, որ ունեցվածքն ինքը իրեն չի տճտեսվարում, նրան մարդիկ են տնտեսվարում: Շուկայական հարաբերությունների պայմաններում իրավաբանականանձանց միջն կոմերցիոն ն այլ փոխհարաբերություններհիմռականում կարող էին տեղի ունենալ միայն այն դեպքում, երբ առկա է առանձնացված սեփականություն՝իր սետականատիրոջով:Շուկայի մասճակիցներինհետաքրքրումէր ոչ թե կոոպերատիվիկոլեկտիվը, այլ նրա ուճեցվածքը: Հավաք կոլեկտիվի մասին մեր ժառանգած թեռրիան հնարավոինչպես պետ ԱԱ ԱԱ որոշել,թե արգավորվե ս ԱՈՈԲ: ություն տալիս

ԱԱ

-

Հայաստանի ն Վրաստանի բազմաթիվ արտադրական կոռպերատիվներ հասան հաջողությունների ն ձեռք բերեցին ֆինանսական բարվոք վիճակ այն պատճառով, որ նրանք կազմակերպված էին պետական ձեռնարկություններին կից ն գործում էին որպես այդ ձեռնարկություններիկցորդ: Այս հանգամանքըորոշակիորենպատրանք ստեղծեց արտադրական կոռպերատիվների բարձր արդյունավետությանմասին: Այս ալիքի տակ շատ մանը ն նույնիսկ առանձին միջին մեծության ձեռնարկություններվերակազմավորվեցինն դարձանկոռպերատիվճներ: Արտադրականձեռնարկութարտոնյալկարգով օգտվումէին ձեռնարյուններինկից կոռպերատիվնճերը կությանարտադրականպաշաըներից,իսկ մանը ու միջինձեռնարկությունները օգտվում էին շուկայական ոչ կատարյալ ձնափոխումներից,դեֆիցիտ ապրանքներիմենաշնորհ ստեղծելու ճանապարհով ստանում էին գերշահույթ: Պատահական չէ, որ այդ տարիներինլուրջ քննարկումներէին գնում արդյունաբերությանառանձինձեռճնճարկություններ, որոնք թողարկում էին ժողովրդականլայն սպառմանապրանքներ,կոռպերատիվներիվերածելու ուղղությամբ: Այս ճանապարհին կանգնած էին նախարարությանղեկավարները, որոնք գտնում էին, որ կռռպերատիվշարժումը պետք է ընթանա ոչ արդյուճնավետ աշխատող ձեռնարկություններնանհրաժեշտորենկոռպերատիվներիվերափոխելու ճանապարհով: Ժողովրդակպն լայն սպառման ապրանքներ թողարկող նախարարություններըգիտակցաբարցանկանում էին ազատվել ոչ արդյունավետ աշխատող ձեռնարկություններիցԱյս նախարարություններինորոշ չափով հաջողվեց 1286-1989թթ.բազմաթիվձեռնարկություններիրականումվերափոխել ն դարձնելկոոպերատիվներ:

1991թ.,Խորհրդային Միությանփլուզումիցն նորանկախպետությունների հռչակումից հետո բոլոր երկրները բռնեցին շուկայական հարաբերություններին անցման ժողովրդավարականուղին. Ինչպես բոլոր նորաստեղծ երկրներում, այնպես էլ Հայաստանում, արտադրական կոռպերատիվների ստեղծումը չէր համապատասխանումտնտեսությանօրինաչափ զարգացման պահանջներինն այդ պատճառով կարճ ժամկետում նրանք փլուզվե-

ցին. Բոլորանկախպետությունները անցանշուկայականհարաբերություն-

ճերին: Այս պայմաններումինչպես պետականձեռնարկություններիկցորդ կոռպերատիվները,այնպես էլ կոոպերատիվի վերափոխված փոքրըձեռճարկություններ ի մի ձուլվեցին: Հետագայում, երբ անկախ պետություններում լայնորեն սկսվեց սափականաշնորհմանն ապապետականացման գործընթացը, դրանցից, այդ թվում ե Հայաստանում ու Վրաստանում,կոռպերատիվի իմիջի վարկաբեկվածության պատճառով մի հրամանի օգնությամբ, մի գիշերվա ընթացքումդրանք վերափոխվեցինն դարձան փոքը ձեռճարկություններ, սահմանափակ պատասխանատվությամբն լիակատար պատասխանատվությամբընկերություններ, փակ կամ բաց բաժնետիրապահպանեցինիրենց անվական ընկերություններ:Որոշ կոռռպերատիվներ ճումը, սակայն, ըստ էության, չէին համապատասխանումարդեն հարյուր տարի արտերկրներում գործող կոռպերատիվներիավանդականսկզբունքներին: Այսպես ավարտվեց Հայաստանի ն Վրաստանի կոռպերատիվների նոր զարթոնքը,որոնց լուծարումը համընկավսովետական կարգերի փլուզ-

մանը:

Այժմ, երբ Հայաստանումն Վրաստանումստեղծված են լիարժեք պայմաններ կոռպերատիվների կազմակերպման համար, այնուամենայնիվ, դրանք չեն դարձել պետական քաղաքականության առարկա: Կոոպերատիվները շուկայական հարաբերություններիառավել զարգացման արդյունք են ն սեփականաշնորհման ո ապապետականացմանալիքի ազդեցության տակ մոտ ժամանակաշրջանում կգրավենիրենցտեղը արտադրական նոր հարաբերություններում: Կոռպերատիվների կազմակերպման խնդիրն առավել չափով հասունացած Հայաստանի ն Վրաստանիգյուղերում, քանի որ արդեն մի շարք տարիներ գյուղի փոքր հողատերերը չեն գտնում իրենց գործունեությանծավալման արդյունավետուղին: Գյուղացի փոքր հողատիրոջ ապրելակերպիլավագույն ուղին.գյուղական տնտեսությունների կռոպերատիվներիկազմակերպումն է: Այս է ապացուցում աշխարհի բոլոր երկրների զարգացման փորձը, որը համառոտակիորեններկայացվեց նախորդբաժիններում:

է

16. ՏԵՂԻ

ՆՈՐ

ԿՈՒՆԵՆԱ՞

ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴ

ԱՐԴՅՈՔ

ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

ԿՈՈՊԵՐԱՑԻԱՅԻ

ԵՎ

ՎՐԱՍՏԱՆՈՒՄ

Խորհրդային Միության փլուզումիցհետո Հայաստանում ն Վրաստաստեղծվեց քաղաքական, հասարակությանսոցիալ-տնտեսական կազմակերպմանորակապեսնոր կացություն: Քաղաքական,տնտեսական,սոցիալական փոփոխություններնառաջ բերեցին աշխարհընկալման նոր սկզբունքներ,հանրապետության գոյատնմանու տնտեսականզարգացման նորհիմունքներիգործնականկիրաոմանանհրաժեշտություն: Հայաստանին Վրաստանիհամար դարակազմիկ նշանակությունունեճում

քաղաքական շրջադարձը անկախ պետականությանհաստատումը, տեղի ունեցող որակական բեկումները հրամայաբարպահանջեցինդեմոկրատական կառավարման սկզբունքների հիման վրա վերանայել ն վերախմբավորելՀայաստանին Վրաստանիսոցիալ-տնտեսական զարգացման կողմնորոշիչները: Անհրաժեշտէր բացահայտել հետագա առաջընթացի իրական նախադրյալներնու առանձնահատկությունները, սոցիալտնտեսականհիմնահարցերիհետազոտությունների հիման վրա հստակեցճել ն ճշգրտել հեռահարնպատակներիիրականացմանն օրվա խնդիրների ներդաշնակծրագրերի թերի մշակումները: Սխալներովհանդերձ, կիսատպռատ գործնական ներդրումներըոչ միայն չկանգնեցրինտճտեսական ճգնաժամը,այլ նոր բարդություններովհանդերձ, էլ ավելի խորացրինթաղաքական, սոցիալական ն տճտեսականհակասությունները: Հայաստանին Վրատոանիվարչակարգիդեմոկրատականսկզբունքների հիման վրա զարգացման առկա դրական տեղաշարժերը,ազգային ինքմագիտակցության աճը, քաղաքական ն պետականմտածողության վերելքը, մասնավորսեփականությանսաղմնավորումը, հիմնախնդիրները միասնական լուծելու ցանկությունը չուղեկցելով հիմնարար լուծումներով ն չխթանվելով, դեռես չեն փոխհատուցում սոցիալ-տնտեսական ոլորտում առայժմ խորացողբացասականմիտումները: Հայաստանում ն Վրաստանում ստեղծված սոցիալական ու տնտեսական իրավիճակըայս 15 տարիներիընթացքումբնութագրվումէր արտադրության ֆիզիկական ծավալների կտրուկ անկումով. քայքայված ֆինանսական տնտեսությամբ, արտադրական աշխատանքի նկատմամբ հետաքրթրբությանանկումով, իշխանության ու կառավարման մարմինների ցող

յան, առնտրի, տրանսպորտին ժողովրդականտնտեսությանայլ ճյուղերի ձեռնարկություններ: Փորձ էր արվում սեփականաշնորհումն իրականացնել հաշվի առնելով տնտեսության տվյալ պահի առանձնահատկությունները: Մեփականաշնորհումը չէր դիտարկվում որպես սեփականությանձնի մե-

կառուցվածքային անբավարարճերդաշնակությամբ,նոր ձեով կառավարելու ն տնտեսվարելուհամարանհրաժեշտիրավական դաշտի բացակայությամբ Տնտեսական ոլորտում ճգնաժամային իրավիճակը բնութագրող երնույթներն իրենց բացասականկնիքն են դրել հոգնոր ոլորտի, մարդկանց սոցիալ-հոգեբանական կեցվածքի վրա Բնակչության զգալի մասի մոտ ամրապնդվում է այն միտքը, որ իրեն վիճակված է ապրելու արնմտյան երկրների օգնության հաշվին, որ մյուս մասի մոտ «թագավորը» պարտավոր է մտածել իր վիճակի մասին, երրորդ խումբ մարդիկ սպասում են, որ կգան արտասահմանցիներ, գործարան կհիմնեն ն իրենց աշխատանքի կհրավիրեն բարձը աշխատավարձով, իսկ մեկ այլ խումբ մարդիկսպասում են, որ կգա ճախկին հեղինակավորղեկավարը ն կսկսի աշխատեցնել խափանված գործարաններըն իրենք ճախկինիճման կապրեն: Այսպիսով, հաշվի առնելով Հայաստանի ն Վրաստանի ներկա տնտեսական կացության առանձնահատկությունները, օրըստօրե խորացող տնտեսական ճգնաժամը, արմատականկառուցվածքային վերափոխումճերի անհրաժեշտությունը, համապատասխան ֆինանսա-բանկայինդրամակաճ, տեղեկատվական համակարգերի,բորսաների,ապրանքների,կապիտալի, աշխատանքիսպասարկմանշուկաների ն շուկայական այլ ենթակառուցվածքներիհետագա խորացման ու կատարելագործմանխնդիրները, Հայաստանըն Վրաստանըպետք է ընտրենտնտեսականնոր հարաբերությունների անցնելու իրենց տարբերակը,որտեղ առանձնահատուկնճշաճակությունպետք է տրվի էկոնոմիկայիկոուլերատիվ սեկտորիձնավորմաճը`՝ հատկապես գյուղական տնտեսություններիցկոոպերատիվներիկազ-

խանիկական փոփոխություն,այլ տնտեսվարողսուբյեկտներիվարչական, քաղաքական պատասխանատվությունից տնտեսականպատասխամատվության անցնելու խնդիրէր դրվում: Այստեղգլխավոր նպատակնէ՝ շուկայի սուբյեկտներին հնարավորություն ընձեռել ընթացիկ տնտեսական խնդիրներըլուծել շուկայական կանոնների շրջանակներում, նան որոշել ն մարտավարությունը, իրենց գործելակերպի ռազմավարությունը ինքնուրույն վարել կուտակմանու սպառման քաղաքականությունը: Մակայն անհրաժեշտէ ուշադրություն դարձնել, որ ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ Վրաստանում սեփականաշնորհման ամբողջ աշխատանքներըդեռես չեն տարվում համակարգված,բազմագործածական վերլուծության հիման վրա, տարբերակված մոտեցում չի ցուցաբերվում առանձին ոլորտներիու ճյուղերի նկատմամբ,անցման փովերը հստակեցնելիսոչ բավարար չափով է ներդաշնակվումսեփականությանձնի, դրա տնօրինման, տիրապետմանու օգտագործման բնույթի փոփոխությունըտնտեսվարման միջավայրիու մրցային հիմքերի ստեղծման հետ, ն, որ պակաս կարեորչէ, անբավարարաշխատանք է տարվում մտածողությանու սոցիալ-հոգեբանական անհրաժեշտ միջավայրի ստեղծման բնագավառում:Այս ամենը պատճառ հանդիսացան, որ հողի սեփականաշնորհման 15 տարում ոչ միայն խնդիր չդրվեց լայն ճակատով գյուղական զազմակերպել տնտեսությունների կոոպերատիվներ կազմակերպելուվերաբերյալ, այլն նման կոռպերատիվներիվերաբերյալգյուղացի փոքր հողատերերը(սեփականատեըը) զրկված մնացին տեղեկատվությունստանալուց Մեր կարծիքով, առաջնահերթնշանակությունն լուրջ քննարկմանհարց պետք է դառնա հայ ն վրացի գյուղացի փոքը հողատերերի(սեփականատերի) կամավոր կռռպերացումը:Դա արտադրող գյուղացի հողատիրոջ ապրանքայնություննավելացնելումեզ հայաճի միակճանապարհնէ: Գ.յուղական տնտեսությունների կոոպերացիանկստեղծի աշխատանքայինճոր տեղեր,քանի որ նրա զարգացմանը զուգընթացկստեղծվենարտադրական, վարկային, տնայնագործական, շինարարական,առնետրականայլ տիպի կոոպերատիվներ, որոնց կազմակերպմանառանցքըկհանդիսանագյուղա-

մակերպմանը:

Կոոպերատիվների կազմակերպմանհիմնահարցերի լուծման համար առաջնայիննշանակությունէ ստանում սեփականությանհարցը: Հայաստանի ն Վրաստանի ինքնուրույնության առաջին տարվանից սկսվեց հողի սեփականաշնորհումը:Լուծարված էին կոլտնտեսությունների ն խորհտնտեսությունները: Բճական է, նման պայմաններումհասարակական պրակտիկան սննդի վերամշակման, առնտրի, ծառայությունների ոլորտների սեփականաշնորհման ներքինպահանջ առաջ բերեց: Հետագա տարիներինտնտեսությանայս ոլորտներումսեփականաշնորհումը շարունան ոչ գյուղատնտեճնճակվեց արագ տեմպերով: Սեփականաշնորհվեցին սական հողատարածքներիմի մասը, ագրոսպասարկումիրականացնող ձեոճարկությունճերը,մթերմանցանցը ն այլն: Հողի սեփականաշնորհմանհետ համատեղՀայաստամճումն Վրաստանում արագ տեմպերով սկսվեցին սեփականաշնորհվելարդյունաբերութ136

կան տնտեսությունների կոռպերատիվճերը:

.

Հայաստանի ն Վրաստանիտնտեսություններիէկոնոմիկայի զարգացումը, դեմոկրատականսկզբունքներիհիման մրա շուկայական հարաբե137

րությունների արագ տեմպերովընդլայնումը, սեփականաշնորհմանծավալճերի ավելացումը հիմք են տալիս ենթադրելու, որ գյուղական տնտեսությունների կազմակերպումը Հայաստանում կունենա զարգացման մեծ հեռանկար: Հայաստանում տեղի է ունենում համապատասխանշուկաների

զարգացման ապահովում, ձնավորումը Լ ը ն ԳՈԳ Ն դրանց գործունեությունը Տ ր Ր որոշակիորեն կարգավորող մեխանիզմներով:Այս կառույցների ստեղծմանը զուգընթաց. կոոպերատիվներիկազմակերպումըհիմնովին կփոխի տնտեսական կապերի հաստատման մեխանիզմներըն կարգը բազմաթիվսուբյեկւոճերի միջն, հատկապես՝ գյուղացի փոքր հողատերերին սննդամթերքըվաճառքի հանողներիմիջն: Կոռպերատիվներիկազմակերպականանկյունաքարը,ինչպես ցույց են տալիս կոոպերատիվների տեսությունը, պատմությունըն պրակտիկան, հանդիսանում է երկրում տիրող վարչակարգի ն շուկայական հարաբերությունների զարգացումը: Կռռպերատիվների, հատկապես գյուղատնտեսական կոոպերատիվների,կազմակերպմանգործընթացըպահանջում է, ելնետովՀայաստանում ն Վրաստանում արդեն հաստատված քաղաքական կարգավիճակի որոշակիությունից, իրականացնել տնտեսականհարաբերությունների արմատականկանոնակարգում:Հայաստանի ն Վրաստանի տնտեսականն քաղաքական ինքճուրույնությունըպետք է լիարժեք օգտագործվի կոոպերատիվներիկազմակերպմանմիջոցով: Անհրաժեշտ է ամեճնալայնխավերի համար դեմոկրատականսկզբունքներիհիման վրա ստեղծել սոցիալական պաշտպանվածությանիրավական հիմքեր ու նախադրյալներ: Կոոպերատիվներիկազմակերպումըխոշոր հճնարավորությունճեր է ընձեռում ազատ ձեռներեցներին՝իրենց հնարավորություններըիրականացնելուհամար: Շուկայական ենթակառուցվածքներիձնավորման ճպատակը տնտեսվարման սուբյեկտներիմիջն պետությամբ միջնորդավորվածտնտեսական կապերի հաստատման համակարգիփոխարինումնէ շուկայական մեխաճիզմնճերիկիրառմամբ ստեղծվող ուղղակի տնտեսականհարաբերությունճերով: Այս գործընթացնուղղակիորեն պայմանավորվածէ ոչ պետական սեկտորի, հատկապես էկոնոմիկայիկռոպերատիվսեկտորի ձնավորմամբ, այս բնագւսվառումպետությանդերը տնտեսական կարգավորման ֆունկցիաճերով փոխարինելուշուկայական տնտեսությանսուբյեկտների (կոոպերատիվների) ինքնակարգավորմանն ինքնազարգացմանանհրաժեշ-

տությամբ.

հանդիսաճում Կոռպերատիվճները

տական կառույց,

ռրը,

են շուկայական համակարգի ռչ պեդեմոկրատականսկզբունքներիհիման վրա կարգա-

(38

վորում է սննդամթերքներիարտադրության բաշխման ն սպառման բոլոր փուլերը: Կոոպերատիվներիգործունեությունըամենուրեք կամրապնդիշուկայական համակարգը,ոչ պետական կառույցները,որոնց վրա խարսխվումէ դեմոկրատականհասարակարգը: Գյուղացի հողատերի սեփական գործունեության փորձը ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ Վրաստանում համոզեց, որ հռղատիրոջ անհատ ձեռներեցությունն արդյունավետ չէ: Գյուղացի մասճավոր հողատերերը լիարժեք չեն ընդգրկվածշուկայական հարաբեբություններիգործընթացում, մինչդեռ առանց գյուղական տնտեսություններիկռուվերացիան աճհնար է իրականացնել: Շուկայական ենթակառուցվածքըվերջնականտեսքով պետք է ընդգրկի ապրանքների, արտադրության միջոցների,շաբժական ն անշարժ գույքի, ֆինանտերի (արժեթղթերի, վարկերի, արտարժույթի, աշխատուժի, տնտեսվարող սուբյեկտներին մատուցվող ծառայությունների շուկաների ձնավորման,նրանց գործունեությանկարգավորմանշուկայական ն պետական մեխանիզմներիմշակումը ն կիրառումը: Շուկայական այս ենթակառուցվածքի համակարգում Հայաստանի ն Վրաստանի էկոնոմիկայի մասնավոր սեկտորիկողքին վճռական տեղ պետք է գրավենկոոպերատիվները, հատկապեսգյուղական տնտեսություններիկռռպերատիվճերը: Անհրաժեշտ է վերջնականապես Հայաստանին Վրաատտանի համապատասխան օրենքներում ամրագրել, որ շուկայական հարաբերությունների կարնոր տարրերից մեկը գյուղատնտեսականկոռպերատիվճերնեն: Այստեղ, որպես կանոն, շուկայի կոնտրագենտհանդես է գալիս ինքը` գյուղատնտեսական մթերքներ արտադրողը, առանց միջնորդների, որոնք են ազդումշուկաօգուտ քաղելովխառնաշփոթիրավիճակից, բացասաբար յի կոճտրագենտների,մի կողմից մթերքներըարտադրողներին մյուս կողմից` սպառողներիվրա: Վերջիններս մի կողմից սահմանափակումեն գյուղացու կողմից արտադրվողմթերքներիշրջանակները, թուլացճում գյուղացու բարոյական ն ճյութական խթանումը,մյուս կողմից, ստեղծելով միջնորդների մենաշնորհ, ճշանակալի չսռսիովմեծացճում են ապրանքների (մթերքների)մանրածախգճերը՝ նեղացճելովսպառողներիհնարավորությունները: Ինչպես ցույց է տալիս արտերկրներիփորձը,լիակատարշուկայակաճ հարաբերությունները ենթադրում են օրենսդրության, հարկերի ն վարկերի ճիշտ կիրառման միջոցով գյուղական տնտեսությունների ապրանքայնության բարձրացում: Այս գործընթացիվրա բացասական ազդեցություն է թողնում ճան արտերկրներից,առաճց սահմանափակման,գյուղատնտեսականմթերքներիհոսքը, որն իր հերթին սահձաճափակումէ հայ ն վրացի գյուղացու սեփակաճարտադրությունը:

Կոռպերատիվներիգործունեությունը կանխորոշվում է նրանց կառավարմանսկզբունքներով, որոնք խիստ տարբերվում են ինչպես պետական, այնպես էլ մասնավոր (անհատական)կապիտալիգործունեության կառա-

վարումից:

Առաջինում գռրծում ընտրա-ներկայացուցչական կառավարման սկզբունքը, այսինքն՝ կառավարմանմարմինը ենթակաէ ճրան ընտրող կռոպերատիվիանդամներին, ն գոյություն ունի այնքան ժամանակ,քանի դեռ կոռպերւատիվիգործունեությունըհամապատասխանումէ անդամներիշահերին: Պետության հետ կոոպերատիվիհամագործակցությունըիրականացվում է պետության.կողմից սահմանված նպատակի ն հաստատման տնտեսականնորմատիվների(հարկեր, վարկի տոկոսադրույքներն այլն) միջոցներով: Կոոպերատիվիկառավարմանհիմնականխնդիրներըորոշում են կոռպերատիվիանդամները՝ինքնուրույն կերպով: Պետական կամ մասնավորսեփականատիրոջձեռնարկության կառավարում իրականացնումեն վերջիններիսկողմից նշանակվածտնօրենները, ձեռնարկությանղեկավարումնանձնապես իրականացվում է այնքան ժամանակ, քանի դեռ այն համապատասխանումէ պետական մարմնի կամ շահերին: սեփականատիրոջ Գյուղական տնտեսությունների կոռպերատիվների կազմակերպման գործընթացի իրականացումը ճշանակալիորենկախված է գյուղացիների սռոցիալ-հոգեբանականիրավիճակից: Օրինակ, կոլխոզների լուծարման հետ կապված, էկոնոմիկայի ագրարային համալիրն ազատվեց տոտալիտար կառավարմանհամակարգից,սակայն մինչն վերջ չմտածված հարկային ու վարկային քաղաքականությունըն սպասարկմանանհասկանալի ապարատը, հանձինս գյուղատնտեսության նախարարության,խոչընդոտում են գյուղացու մոտ կոռպերատիվներիկազմակերպմանգաղափարի ամրապնդմանը: Բացի դրանից, բավականին ամուր է տարածված այն սխալ պնդումը, որ նախկին կոլեկտիվներնառաջացել են կոռպերացիայի զարգացումից ն որ դրանք հանդիսանումեն կոլխոզայինհամակարգի «հասարակ» ձնը: Մտածողության այս խեղաթյուրված,իներցիոն ձնը հաղթահարելու համար մեծ անելիքներունեն մեր մամուլը ն հեռուստատեսություճը: Անհրաժեշտ է հիմնավորված ներկայացնել,որ կոլխոզներնառնվազն գյուղատնտեսականպետակամ-հիմնարկներէին, քանի որ նրանք ստեղծված էին պետական սեփականությանհիման վրա (ի նկատի ունենք հողի պետական սեփականությունը): Այն հանգամանքը, որով կոլխոզներն ի են կոոպերատիվներիհամար հաստասկզբանե ձնականորենօգտագործել տագրված հատկանիշներ (ճախագահի ընտրություն, ընդհանուր ժողովի է

որոշումներ ն այլն). բոլորովին չեն փոխում ճրանց (որպես պեւռականգյուղատնտեսականձեռնարկություն)էությունը: Յուրաքանչյուրձեռնարկութ-

յան կազմա-իրավակամ կարգավիճակըորոշվում է սեփականության ձնով:

Առավել պարզ լինելու համար նշենք,

որ

կոլխոզները կոոպերատիվների

զարգացած ձն հայտարարելըառնվազն ստալինյան պրուագանդիստա-

կան տրյուկ էր:

Կոռպերատիվների կազմակերպմանփորձը 1921-1928թթ.ցույց տվեց, հայ ն վրացի գյուղացին լիարժեք ձնով կամավորկարողանումէ կազմակերպել գյուղական տնտեսության կոոպերատիվներ: Այսպես, 1928թ. Հայաստանի նե Վրաստանի գյուղական տնտեսություններիգրեթե կեսը ընդգրկվածէր գյուղատնտեսական կոռպերատիվներում: Եթե 1928թ.բռնի որ

կոլեկտիվացումը չխաճնգարեր, համոզվածենք. որ Հայաստանին Վրաստանի գյուղական տնտեսությունները գրեթե ամբողջովին. ինչպես Բելգիայում, Նորվեգիայում,Շվեդիայում, Ֆինլանդիայում,համատարած կդառնային կռռպերատիվի անդամներ: Որպեսզիգյուղական տնտեսությունների կազմակերպման գործընթացը Հայաստանում ն Վրատոաճումչգնա շինծու ճանապարհով ն մտնի փակուդի, անհրաժեշտէ բագմակողմանճիորեն հաշվի առնել ն թույլ տրված սխալները: Լ. Ի նկատիունենալ, որ գյուղատնտեսական կոոպերացիայի ճպատակահարմարգործունեության անխախտպայմանը հանդիսանումէ նրա բոլոր տեսակներին ձների միաժամանակյագործունեությունը (գյուղական

տնտեսությունների, վարկային, վաճառքի-մատակարարման, շինարարական, ապահռվագրական, սպառողականայլն):

ն

Հիշատակված կոռպերատիվների բոլոր

տեսակները ն ձները փոխադարձաբարմիմյանցհամալրումեն ու լրացնում, ձուլում են իրար ն կազմում մի հերարխիկ,համեմատականորեն պետությունից անկախ համակարգ: 2. Գյուղական կոոպերացիան կարող է լիարժեք զարգանալ միայն շուկայականհարաբերությունների պայմաններումն պետականկառուցվածքներիցանկախ:Նրան փորձ, պետության ուղղակի կարգավորումանմիջապեսբերում է ճրա այլասերմամըն լիկվի-

պետականացնելու յուրաքանչյուր

դացմանը: 3.

Գյուղական տնտեսությունների կոուվերատիվներկազմակերպելիս

պետք է անպայմանորեն հրաժարվել կոլխոզային տնտեսությունների կազմակերպմանորնէ սկզբունքի կիրառումից: Կոլխոզների համակարգը կառուցված էր կառավարման հորիզոնականսկզբունքով, այսինքն ճգրանքենթարկվում էին տեղական պետական մարմիններին,գյուղատնտեսության

նախարարությանըն նախարարներիխորհրդին. Այդ նույն սխեմայով կառավարում: իրականացնումէր երկրի քաղաքական ղեկավարությունը: Այդ համակարգըպետության համար լուծում էր յուռահատուկ խնդիրներ, որի սոցիալական բազան վարձու գյուղացիներ էին, որնց անվանում էին կոլ-

խոզնիկներ: հարաբերությունների պայմաններում անհրաժեշտ է

Շուկայական հրաժարվել կոլեկտիվ սեփակաճությունհասկացությունից: Այսօր Հայաստանում ն Վրաստանումգոյություն ունի միայն մասնավորն պետականսեընկերությունները(լիակատար փականություն,իսկ ընկերակցությունները, պատասխանատվությամբը, սահմւսմնափակ ՛պատասխանատվությամբ, բաժնետիրական) ն կոոպերատիվները մասնավոր սեփականությանգործունեության նպատակահարմարձներն են շուկայական հարաբերությունճերի պայմաններում: ձները ն տեսակները Ձեռնարկություններիիրավա-կազմակերպչական են կամավոր ընտրում իրենք մասնավոր սեփականատերերըելնելով իրենց համատեղ շահերից: 5. Ժամանակակից գյուղական բնակչությանշրջանում, անկախ ճրանց կրթության մակարդակից,կոոպերատիվների,այղ թվում` գյուղական կոռպերատիվներիվերաբերյալ գղյություն ունի ոչ իրական պատկերացում: Նրանց պատկերացումները հիմնված չեն հարյուրամյակի կոռպերատիվ շարժման տեղեկատվությանվրա: Գյուղական տնտեսությունների կոռոպերատիվներիկազմակերպումըպահանջումէ իրականացնելկոռպերացիայի տեսության պատմությանն պրակտիկայիուսուցում: Այս նպատակովանհրաժեշտ է օգտագործելգործող կրթականհամակարգերը՝նրանցօժտելով այդ գործի իրականացմանհամար յուրահատուկֆունկցիաներով: 6. Գյուղատնտեսական կոռպերատիվներիկազմակերպումնիրականացնելորնէ երկրի օրինակով,ասենք շվեդականնմուշի կոռպերատիվների ձնով, ն դա անել համապատասխանօրենքի ընդունումիցհետո ճերքնից, փորձնականեղանակով:Ըստ երնույթին, գյուղական բնակչությանհամար այղ կլինի բարդ ն նետնապես անընդունելի ուստի անհրաժեշտ է լուրջ ձնով ուսումնասիրել Հայաստանի գյուղականտնտեսությունները. հայ գյուղացու սոցիալ-հոգեբանական նկարագիրը: Բազմաբնույթ հետնողական աշխատանքների հիման վրա անհրաժեշտ է գտնել գյուղական տնտեսությունների կոոպերացմանհայկական ն վրացական տարբերակը: Անշուշտ, այն պետք է հիմնված լինի միջազգայինփորձիլավագույն ավանդույթների կիրառման ն համապատասխանկոռպերատիվ շարժման կողմից արդեն ավելի քան մեկ դարի ընթացքումմշակված ն հղկված սկզբունքներիվրա`

Մենք առանձնահատուկուշադրություն ենք ճվիրում գյուղատնտեսական կոոպերատիվների կազմակերպմանհիմնախնդիրներին, քանի որ այն ընդգրկելուէ ավելի քան 330 հազարավորգյուղական

տնտեսությո

Հայաստանին Վրաստանճի համարչափազանց կարնոր նշանակություն է ստանում նան արհեստագործականն մյուս կոռպերատիվների կազմակեր-

պումը: Այս ամենըցույց տալիս. որ Հայաստանում ն Վրաստանումհասունացել են կոոպելւստիվների կազմակերպման հարցը: Դա տեղի կունենա ճան այն պատճառով,որ առանց դրա չի կարելիպատկերացնել հանրապետության լիարժեք զարգացումը, երբ մի ամբողջ կտրվածքում գոյություն ունի դատարկություն (վակուում), երբ առանց հաշվարկներիակնհայտ է, որ

գյուղատնտեսության,ծառայությունների մատուցման ն ապրանքաշրջանառությանբնագավառումկոոպերացիան կարող է դառնալ էկոնոմիկայի ամենաարդյունավետ հատվածը.լիարժեք շուկայական հարաբերությունների կայացմանսյուներիցմեկը: ն զարգացումը տեղի Կոպերատիվների կազմակերպումը կունենասոչ թե ի լրացումն այժմյան գործող ձեռնճարկությունների. տնտեսականընկերությունների ն ընկերակցությունների ձնափոխման, սպառողական կռոպերացիայի տեսքովն ավելի վատ հողի համատեղօգտագործման դեմքով, որոնք արդեն եղել են, անցել գնացել չթողնելով ոչ մի դրական հետք տնտեսությանզարգացմանբնագավառում, այլ դրանք Հայաստանի հանրապետությունում հանդեսկգան որպես փոքրըն միջին սեփականատերերի համագործակցություն՝ պետությունիցանկախ ինքնակառավարման ապարատով:Կռոպերացումն իր լիարժեքտեսքով տեղիկունենա, երբ հանրապետությանպետականիշխանությունն ու իր տնտեսական քաղաքական ինստիտուտներով, դեմոկրատական զարգացման թվատախտակին իշխանություններիշրջադարձի վրա կունենա դեմոկրատականկոչվելու գճահատակազը: Սրանիցշուրջ 2,5 հազարտարի առաջ մտածողՍոկրատի ն Կոնֆուցիոսի աշակերտներիկողմիցսահմանվեցպետական իշխանության շրջադարձության կառավարմանսկզբունքները միապետությունիցխմբիշխանությանն ժողովրդավարության ն նորիցմիապեմիջոցովբռնապետության տության տոտալիտարիզմի ն ավտորիտարիզմի ձնով- Անփոփոխհետնողականությամբ այս սկզբունքը մարդկության պատմությանմեջ պտույտ է տալիս անկախնրանից թե ինչպե՞ս է կոչվում այդ հասարակարգըֆեոդալական կամ բուրժուական կապիտալիստակա՞ըն. թե՞ սոցիալիստական իրենց լիարժեք տեսքն են ըճդունում միայն դեմոկրաԿոոպերատիվներն

կոլխոզնե

է տական կարգերի ժամանակ: Քանի որ Հայաստանըբռնել դեմոկրատավերածնունդը կան կարգերի զարգացմանուղին, ապա կոոպերատիվների մեծ մտածող ու է հայ հիշել հարկ Այստեղ տեղի կունենա անպայման: են ոչ րավար Գ. Նժդեհի իմաստուն խոսքը, որ «Ազգերը կործանվում ուժերի անայլ ազգայինդիմադրողական տանուլ տված պատերազմներից, բազմաճյուղ է կարելի վերագրելՀայաստանի կումից» որը ամբողջությամբ տնտեսության, մասնավորապես ազգային պարենայինապահովվածութ-

ՆՆ ր

17 ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

17.1.

ձնավորմանն հետագա յան անվտանգությանգործում կոոպերատիվների

գործընթացին: զարգացման

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐԻ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ

ԵՎ

ՎՐԱՍՏԱՆՈՒՄ

Ընդհանուրդրույթներ

Գյուղատնտեսականկոռպերատիվներիստեղծումը (նան լուծարումը) ն գործունեության կազմակերպումըկարգավորվումէ Հայաստանի ն Վրաստանիքաղաքացիական,աշխատանքային.հողային օրենսգրքերովն Հայաստանում ու Վրաստանում գործող մյուս օրենսդրականն ենթաօրենսդրականակտերովու ճռրմերով: 1.2. Հայաստանում ն Վրաստանումգործող կոռպերատիվներըքաղաքական նպատակներչունեցող ն պարզապեսշահույթ հետապնդողիրավաբանականանձի կարգավիճակովտնտեսական կազմակերպություններ են: Դրանք արտադրատնտեսականն աշխատանքայինհամատեղ գործուճեություն վարելու նպատակով` պայմանագրային ն կամավորության սկզբունքներով համախմբում (միավորում) են տվյալ բնակավայրի, համայնքի (տարածաշրջանի)գյուղատնտեսականմթերքներարտադրող, վերամշակող ու իրացնող (մթերող), դրանց սպասարկող ն ծառայություններ մատուցող, հանրապետությանօրենսդրությամբչարգելված տնտեսական այլ տեսակներովզբաղվող ձեռներեցներին, ֆիզիկականն գործունեության ու իրավաբանականանձանց փայատիրական իրավունքով նրանց (անդամների) կողմից ներդրվող արտադրական,աշխատանքային ն նյութական ռեսուրսները: 1.3. Կռռպերատիվներիհիմնական նպատակն է ներուժի,հնարավորությունների ն լիազորությունների շրջանակներում,դրանց համատեղճպատակամետ օգտագործմամբ՝աջակցել, հոգալ, բավարարել իր անդամներիարկոմունալ-կենցատադրական,աշխատանքային, ֆինանսատնտեսական, ղային ն այլ կարիքները, ինչպես նան մասնակցելներհամայնքային(միջհամայնքային) տարածքային ու մարզայինսոցիալ-տնտեսակամճ զարգացման հայեցակարգերիու ծրագրերի մշակմաննու իրականացմանը: 1.4. Հայաստանի ն Վրաստանի կոռպերատիվները ըստ գործունեության տեսակճերիդասակարգվումեն՝ ա) մինճույն տեսակի մթերքիարտադրության(հացահատիկային,կերերի, բանջարեղենի,բոստանի, այգեգործական,կաթի, մսի ու բրդի ն այլն), 1.1.

ՄերուժանԱբրահամյան

բ) խառը (տարբեր տեսակի գյուղատնտեսական մթերքների համատեղ արտադրությում), ը) ն ծություն, աճասճաբուծություն գ) ճյուղային ն ներճյուղային (բուսաբուծությո բ

այլն), դ)

մաճ բազմածյուղ

ԱԱ Կ ցում

ե)

ն

(գյուղ. (գ)

մթերքներիարտադրությունն մթերումներ,դրանց

ի

իրացում, սպասար ասարկումներիու

այլն),

ԿԱ

ճն ն Օարժական

թ

| ագրությում), զ) ինվեստիցիոնն

մատուծառայությունների

անշարժ գուգույքի անշարժ

կամավորապահո-

յունների. փոխառունայլ րաոի ԱԱրոՋ ԱԱ Վրաստանում գործող կոռպերատիվներն իրենց մճե

միջոցնել

Հայաստ

5.

նկերությամ (ընկերութ)

խնայուլութ-

ՀԱԱ

ն

կազմի մեջ մտնող անդամների ընդնանուրժողովի կողմից հաստատված հիմնադիր պայմանագիր ն կանոնադրություն, կլոր կնիք, դրւշմակնիք, բլանկներ (անհրաժեշտության դեպքում ճան ապրանքա-առնտրային խորհրդանիշ), ինքնուրույն հաշվեկշիռ, հաշվարկային ն այլ հաշիվներ հաճրապետությանն արտերկրճերիբանկայինկառույցներում:

2.6.

Կոռպերատիվի գործունեությանը կողմնակիանձանցմասնակցութ-

յան սահմանափակում: 7.7

Մտացվածեկամուտների բաշխում ը ըստ կատարված աշխատանքՀ ք ների ծավալների.ներդրվածփայաբաժինների. հողերի չափերի ու բերրիության, շարժականն անշարժգույքի ն դրանց գնահատումների գործակիցների(նույն համամասնությամբ նան վնասներիբաժանում՝ դրանց առաջացման դեպքում):

Կոռպերատիվի գործունեությանկառավարման ժոիրակաճացում ղովրդավարական սկզբունքներով (մեկ անդամ մեկ ձայն): 2.9. Կոոպերատիվի գործունեության վերաբերյալ տեղեկատվական նյութերիու տվյալներիանարգելտրամադրումբոլոր անդամներին: 2.10. Պետական ն կառավարմանմյուս մարմիններիցանկախ.ինքնուրույն գործունեությանիրականացում ն նրանցհետ փոխաուսոձհամագործակցությաննորմերիպահպանում այլն: ն. `

,

3.

ն Վրաստանում Հայաստանում գործող

կռռպերատիվների

գործունեության հիմունքները

3 Լ.

2.

տոզարատիոնրի

Ն Կա ԶԻդամակցության եճրանից կամավորություն: ԿԻՉ"

"

Գյուղատնտեսական ն նրա կոոպերատիվը անդամները անհրաժեշտության դեպքում պետք է կնքեն համապատասխան պայմաճագրեր (ներառյալ՝ աշխատանքային) իրենց կողմիցթ

Վրաստանումգործող գործունեությանհիմնականսկզբունքները

Հայաստանում

ն

.

ործում

դուրս գալու

2.2. Անհատ

ձեռներեցների,ֆիզիկակա6 ն իրավաբանականանձանց ազատ անդամագըումն դրանցթվակազմիանսահմաճափակություն: 2.3. Հիմնադիրպայմանագրով(կանոնադրությամբ)սահմանվածանդամավճարիմուծում ն գույքային (դրամական)փայաբաժնիներդրում: 2.4. Կոռպերատիվիգործունեությանը(աշխատանքներին)ճրա անդամճերի պարտադիր մասճակցությունն իր տնտեսավարման

ը:

սեսուբյեկտում

փական ուժերով աշխատանքներիընդհանուրծավալի ոչ պակաս 50 տոկոսով կատարում: 2.5.

Բոլոր աշխատանքների կատարման ընթացքում փոխշահավետ գործունեությանիրականացում: Է46

ողարկվող մթերքները կռոպերատիվին վաճառելու (աշխատանքներ, ծառայություններ, սպասարկումներ կատարելու)մասին: 3.2.

բն,

Կնքվողպայմանագրում տրվում են կողմերիպարտավորություննե-

երն խ ա.հՎոռպերատիվճները ոաաոոն ԻոնՀայաստանի ԱԱ : նատվութ Բը: ենքնե րով Վրաստանի օրենը ու

Յ-

ու

այլ

իրավականակտերովսահմանվածկարգով ու ձնով վարումեն հաշվապահական հաշվառում նախատեսվող ժամկետներումու ձներով կազմում ն Հայաստանիու Վրաստանիազգային վիճակագրական ծառայությանը. պետական եկամուտների նախարարությանը, սոցիալականապահովաԳրության պետական հիմնադրամի տարածքայինմարմիններինճերկայացնում համապատասխան ն հաշվապահական վիճակագրական հաշվետվություններ,կատարում Հայաստանին Վրաստանի օրենսդրությամբ սահմանվածհարկերի,տուրքերի ն այլ պարտադիր կարգի վճարումներնու մուծումները: :

4.

Հայաստանում ն Վրաստանումգործող կռռպերատիվների աշխատանքայինհարաբերությունները

4.1. Կոոպերատիվի հա(աշխատողների)աշխատանքային անդամների են Հայաստանի ն ՎրաստանիԱշչխարաբերություններըկարգավորվում տանքայինօրենսգրքերով,այլ օրենքներովու նորմատիվակտերով,ընկեսահմանված բությանկաճոնադրությամբ կանոնակարգով : 4.2. Իր կանոնադրականգործուճեությունը իրականացնելիսկոռպերատիվը իրավասու է ընդգրկելվարձու աշխատողճերպ̀այմանագրայինհի-

մուճքճերով:

4.3. Կոոպերատիվում ն ընկերութընդգրկվածվարձու աշխատողներին յան անդամների աշխատանթայինժամաճակահատվածըսահմաճված կարգով գրառվում է աշխատողի աշխատանքայինգրքույկում,ավելացնելով (մտցնելով)նրա ընդհանուրն անընդմեջաշխատանքային ստաժը:Չի թույլատրվում աշխատողների վիճակըվատթարացնող պայմանլրացուցիչ ճերիկիրառումը,որոնքկհակասենՀայաստանին ՎրաստանիԱշխատանքային օրենսգրքերովսահմանվածնորմերինու պահանջներին: 4:44. Իր աշխատողճերիընդհանուրթվաքանակի հաշվարկովն սահմանու ված կարգով տոկոսադրույքներով կոոպերատիվըպարտավորէ համապատասխան ապահովագրականմուծումներ կատարել սոցիալական ապահովության,կենսաթոշակային,զբաղվածությանն առողջությանպահ-

պանությանապահովման հիմնադրամներին: 4.5. Կռոպերատիվն ն է սահմանում իր անդամճերի ինքնուրույնաբար ն մյուս աշխատողների կազմակերպման չափերը, ձներնու կարգը: Աշխատանքիվարձատրությունը կարող է իրա կանացվել ինչպեսդրամական, բնեղեն վարձատէլ ձներով, այնպես որոնց րության չափը որոշվումէ ըստ նրաճց կողմից կատարված աշանձնական խատանքայիններդրումների:Քացի կատարվածաշխասդենքների դիմաց հասանելիք վարձատրությունից, անդամինտրվում է կոոկռոպերատիվի պերատիվի միջոցներից նրան հասամելիք վճարումմերն այն չափով ու կարգով,որ սահմանված է ընկերությունկանոնադրությամբ: |

Խրամի

յն մախաարու

սուրսների հատկացմանը, լիզինգային եղանակով

կողմիցթողարկվողարտադրատեսակների գնումների (մթերումների) կազմակերպմանը, տարածքայինկտրվածքով ն պատակային ծրագրերիմշակմաննու իրագործմանը, վարկա-պարկային, գնագոյացման ն այլ բնագավառներում որոշակի

մանը: 5.2.

5.1. Պետությունը խրախուսում է գյուղատնտեսականկռռպերատիվի ստեղծման,զարգացման ն ինքնուրույնության ամրապնդմանգործընթացը, պաշտպանումնրա օրինականշահերը: Այդ նպատակովաջակցում է կոոպերատիվիգործունեությանը,մատչելի տոկոսադրույքներովվարկային ռե-

սահմանարտոնությունների

Գյուղատնտեսական կոռպերատիվը իր կանոնադրական գործու-

նեություննիրականացնելիս անկախ է պետակաճիշխանության ն տեղական կառավարման (ինքնակառավարման) մարմիններից: Այդ մարմինները իրավունքչունեն միջամտելու կոոպերատիվների արտադրական, ֆինանսատնտեսական այլ գործունեություններին, բացառությամբՀայաստանի ն Վրաստանի օրենսդրությամբ սահմանվածդեպքերի: 5.3. Հայաստանի ն Վրաստանի ն տեղական պետականկառավարման

ն

ինքնակառավարման մարմինները պատասխանատվություն չեն կրում կռոստանձնած պերատիվների պարտավորությունների, վերջիններսէլ այդ մարմինների պարտավորությունների համար: `

6.Հա Հ լ

ոլաեր արան աղուն անիվ լար Պե ն

ցոծեր շները ճեր 6.1. Հայաստանի Վրատոանի կոպերնակնեւ աան, իր մեջ պետք բռվանդակի հետնյալպարտադիրտեղեկություններ թյունները: "62 կոնկրետ ավանում Կոոպերատիվի ամր վայրը, ե, նեությանժամկետը (անժամկետ Բրի կամմեզկետի ի 63. Կոոպերատիվի գործունեության ա ԷԼթյուաան տակը խնդիրներըՀախեճակի միու ն թ տ Ն եմ վածգործունեության տակներով զբաղվելու ԱՎ զիայի ն նճպատակադրվածութԹա տանի ու տեղեկություններն

Ն

է

ր

- Լ

առա

Ն.

գործու-

-

պա-

բ

այլ

6.4.

5-Պետությունըն Հայաստանիու Վրաստանիկոոպերատիվները

գյուղատնտեսական

տեխնիկայի, ն այլ մեքենասարքավորումների ապրանքանյութական արժեքների ձեռքբերմանը, գյուղ մթերքներիվերամշակմանն պետական պատվերներով նրանց

ն անդամության Կոռպերատիվին անդամագրվելու իրավունքիդա-

դարեցմանհիմքերը,պայմաններն ու

կարգը:

6.5. Կոռպերատիվին ն անդամագրվելու անդամավճարի փայավճարի

մուծման

ն պայմանները, չափը ժամկետները: Փայավճարի ն մուծումների կազմը,կառուցվածքը կարգը,մուծման պարտավորությունների (պայմաճճերի) խախտմանպատասխանատվության չափանիշները:

6.6.

6.7. Անբաժանելի հիմնադրամներիստեղծման աղբյուրները, պայմաններն ու չափերը (եթե այդպիսիք կճւսխաւռեսվեն): 6.8. Պահուստային հիմնադրամի (կամ այլ նպատակային հիմնադրամի) ձնավռրմանաղբյուրներըն օգտագործմանպայմանները: 6.9. Օգուտներին վնասներիբաշխման կարգը: 6.10. Կոռպերատիվի հիմնադիր անդամների ն լրացուցիչ անդամագրվողճերի իրավունքներնու պարաականճությունները: 6.11. Ըճարովի (անհրաժեշտության դեւպքում նշանակովի) կառւսվարման անձնակազմիթիվը, դրանց լիազորությունների,պարտակաճությունճերի ու պատասխանատվության շրջանակները(բաժանումը): կարգը, այդ թվում ձայԱյդ մարմիններիկումից ընդունվողորոշումների ճերի ոչ պակաս 2/3-ի մեծամասնությամբն պարզ մեծամասնությամբընդունվող ռրոշումների բաժանումը (դասակարգումը): 6.12. Ընկերության գործունեությանը անձնական աշխատանքի մասճակցությպն կարգը նբնույթը (տեսակները): 6.13. Հաշվապահականհաշվառման կարգը, նման հաշվետվությունների կազմման ն ներկայացման ժամկետները, դրանց հավաստիության ապահովման (կամ անհավաստիության)պատասխանատու անձանց պատասխանատվությանշրջանակները: 6.14. Փայավճար դրվելիք հողամասի, հողաբաժնին այլ ունեցվածքի գնահատման ն հաշվառման կարգը: 6.15. Կանոնադրությանքննարկմանն ու հաստատմանըմասնակցած փայատեր անդամների (լիազոր ներկայացուցիչների),ընտրովի ն նշանակովի ղեկավարանդամներիազգանուն, անուն, հայրանունը,ծննդյան թիվը, բնակության վայրը, անձնագրիկամ դրան փոխարինողփաստաթղթի սերիան, համարը, տրմանժամանակը(նշելով ում կողմից է տրված): 6.16. Ընկերությանվերակազմավորմանն լուծարման պայմաններն ու

կարգը:

Կոոպերատիվիընդհանուրժողովի որոշմամբկանոնադրությունումկաբելի է մտցճել նան սույն օրենքի ե հանրապետությանայլ օրենսդրական ակտերի ու նորմերի պահանջներին չհակասող տեղեկություններու չափա-

նիշներ: 7.

Հայաստանումն Վրաստաճում գործող կոոպերատիվների ունեցվածքիգոյացման աղբյուրները

7.1. Կոոպերատիվներիունեցվածքի գոյացման աղբյուրները կարող են լինել ինչպես սեփական, այնպես էլ փոխառու միջոցները, ընդ որում վեր-

ջինները կարալ

են

գերազանցել ընկերության սեփական ունեցվածքի

49.0 տոկոսը: 7.2. Ընկերության սեփամկանճ ուճեցվածքի

գոյացմանաղբյուր կարող են լինել. այն գույքը (արժեքները). որը նրա մասնակից աճդամներըճրան են հանձնել որպես փայաբաժին(փայատիրականվճարումներ) կամ այլ պայ-

մանավորվածությամբ. գորկոռպերատիվիանդամների համատեղ արտադրատնտեսական ծունեությունից ստացված արտադրանքը(աշխատանքները.ծառայությունճերը), եկամուտները,ինչպես ճան վերջիններիսհաշվին բանկերում ներդրված միջոցների դիմաց ստացված տոկոսագումարները,ձեռք բերված արժեթղթերը,այլ գույքային արժեքներ կամ գույքային իրավունքներ,ինչպես նան դրամականգնահատումունեցող այլ իրավունքներ: Հայաստանի ն Վրաստանիգործու օրենսդրությամբչարգելված հիմունքներով ձեռք բերված գույք, կամ այլ տնտեսական գործունեությունից -

-

ստացված եկամուտները:

Կմռպերատիվի սեւիականությաններքռ կարող են գտնվել ցանկացած գույք. բացառությամբգույքի այն առանձին տեսակների,որոնք չեն կարող պատկանելիրավաբանականանձանց: 7.4. Կոռպերատիվիգույքի նկատմամբունեցած սեփականությանիրա7.3.

վունքը դադարելու. գույքը տիրապետելու,օգտագործելուն տնօրինելու առանձնահատկություններըկապված գույքը ընկերությանըպատկանելու այլ հանգամանքիհետ, սահմանվում են սույն օրենքովն հանրապետության օրենքներով: 7.5. Կռռպերատիվիանդամի(մասնակցի)ներդրածբաժնեմասը(փայաբաժինը) գնահատվում է տեղական արժույթով.որի արժեքը որոշվում է նրա հիմնադիրների (մասնակիցների) փոխհամաձայնությամբն ենթակա չէ (աուդիտի): փորձագիտականվերստուգման 7.6. Եթե գույքը, նյութականարժեքները,ֆինանսական ն այլ ռեսուրսները փոխանցվումեն կոռպերատիվինմիայն օգտագործմանճպատակով, բաժապա ներդրմանչափը ն ռամապատասխանմասնակից-վարձատուի դիմացտրվող վարճեմասըռրոշվում է՝ ելնելով այդ գույքի օգտագործման

ձակալականվճարի չափից: 7 7. Իր իրականացնելուհամար կոոպերատիվըստեղգործունեությունն ծում է հիմնադրամներ(ֆոնդեր), որպիսիք են ճրա ունեցվածքըն որոնց տեսակները,չափերը, գոյացմանն օգտագործմանկարգը սահմանվում է ընկերության անդամների(իայատերերի) ըճդհանուր ժողովի կողմից հաստատված կանոնադրությանպահանջներինհամապատասխան:

7.8.

Կոոպերատիվըիր ունեցվածքի (եկամուտների)հաշվին ն կաճոնադրությամբ սահմանված չափերով ու կարգով պարտադիր ձնով պետք է ստեղծի պահուստային կամ անբաժանելի հիմնադրամ(ֆոնդ), որի մեծությունը չպետք է գերազանցի կոոպերատիվի փայատիրական ընդհանուր հիմնադրամիմինչն 20 տոկոսը: 7.9. Կոոպերատիվի գույքը (ունեցվածքը) անձեռնմխելի է, որի պաշտպանությունըերաշխավորվումէ սույն օրենքով ն պետությանկողմից: 7.10. Կոռպերատիվիգույքը կարող է օտարվել միայն նրա անդամների ընդհանուրժողռվի որոշմամբ, եթե այդ որոշման օգտին քվեարկել են Ժողովի մասնակիցների 2/3-ը: Գոյացած դրամական միջոցների նպատակաուղղվածությունը պիտի սահմանվիկոոպերատիվիկանոնադրությամբ: 8.

Հայասռանում ն Վրաստաճմճում կռռպերատիվների անդամներիփայաբաժմնճային վճարները

8.1. Կոոպերատիվիսեփականությունըհանդիսացողունեցվածքը, բացառությամբ նրա անբաժանելի հիմնադրամից (ֆոնդից), կանոնադրությամբ սահմանված կարգով ն դրամականարտահայտությամբբաժանվում է ճրա անդամներիմիջն որպեսփայաբաժին (վճարներ): 8.2. Կոռպերատիվիփայատիրական հիմնադրամին պարտադիր փայաբաժնի չափերը սահմանվում են հիմնադիր ժողովի որոշմամբ, որն արտացոլվում է հաստատված կանոնադրությունում: 8.3. Կռռպերատիվիանդամների պարտադիր փայաբաժիններըպետք է դեպքերում դրանք կարող դրանքկարող են գերազանցել գերազանցե լինեն հավասար, իսկ առանձին

ենաար աաա տոկոսով: եմ

սահմանված 8.4. Կոոպերատիվիանդամներըկարող են ներդնելլրացուցիչ փայաբաժին, որի չափերը ն պայմաններըպետք է նախատեսված լինեն կանոնա-

դրությամբ:

8.5. Փայաբաժիններիվճարների մեծության հաշվառումը պետք է կատարվի դրամական արտահայտությամբ: Այն դեպքում, երբ փայատիրոջ կողմից ներդրվողփայաբաժինըկլինի հողատարածք(հողամասեր),հողային ն այլ ունեցվածքի մի մաս կամ գույքային իրավունքներ, ապա դրանց դրամական արժեքի մեծության վերահաշվարկումըկատարվում է կոռպերատիվի վարչության կողմից մշակված ն նրա ընդհանուր ժողովում հաստատված մեթոդիկայով: Տվյալ մեթոդիկայով վերահաշվարկված փայավճարի դրամականմեծությունը պետք է ստուգվի կոոպերատիվիվերսատուգիչ խմբի (խորհրդի) կողմից ն հաստատվի ընդհաճուր ժողովում մասնակիցների ձայների որակյալ մեծամասնությամբ:

8.6. Նման

եղանակովգնահատված արժեքի այն մասը, որը կգերազան-

ցի պարտադիր (սահմանված) փայավճարի չափը, նրա տիրոջ համաձայնությամբ կարող է ներդրվելորպես լրացուցիչ փայաբաժին

Պետականմ ռեգիստրիգրանցմանպահին պարտավոր է վճարել ընդհանուր ժողովի կողմից սահմանված պարտադիրփայաբաժնի արժեքի 25 տոկոսը, մնացած մասը այդ օրվանից մեկ տարվա ընթացքում: 8.8. Կոռպերատիվիփայատիրականհիմնադրամի(ֆոնդի) չափը կարող է մեծացվել կամ փոքրացվել նրա անդամներիընդհանուր ժողովի որոշմամբ, որպիսիք սահմանված կլինեն կոռպերատիվիկանոնադրությամբ: 8.9. Նշված փայատիրականհիմնադրամիչափի ավելացումը կատարփայաբաժիններիմեծացմամբկամ լրացուցիչ փայավճարների 8.7.

մոն Նր

ըդրմամբ: 8.10. Այն

անձինք, որոնք պետականռեգիստրում կանդամագրվենկոո-պերատիվի գրանցումից հետո, պարտավոր են կանոնադրությամբսահմանված կարգով ու չափով վճարել (ներդնել) նախատեսվածպարտադիր փայաբաժնիգումարը: 9.Հայաստամումն Վրաստանումգործող օգուտներիբաշխումը կոոպերատիվների 9.1. Հայաստանում ն Վրաստանումգործող կոռպերատիվճերիօգուտների բաշխման կարգը հաստատվում է կոռպերատիվի անդամճերի ընդեաճուր ֆինանսականտարվա ավարտից հետո երեք ամսվա ըն-

ՀողոՎՈՒՐ՝

թացքում: 9.2. Կոոպերատիվիընդհանուր ժողովում հաստատված հաշվեկշռային

օգուտներիբաշխումը պետք է կատարվի հետնյալ ձնով` ա) մասհանումների(հատկացում) կռոռպերատիվի պահուստային հիմճադրամինկանոնադրությամբ սահմանվածտոկոսադրույքով, բ) բյուջետային պարտադիր վճարումներ հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով ու տոկոսադրույքով, գ) համամասնականմասհանումներկոոպերատիվի անդամներին ըստ ճնճրանց փայաբաժիններիտեսակարարկշիռների,որի ընդրանուր գումարը չպետք է գերազանցիբաշխման ենթակա (առանց բյուջետային պարտադիր վճարումներիգումարի) օգուտների գումարի 75 տոկոսը: դ) դիվիդենտայինվճարումներլրացուցիչ փայաբաժինունեցող անդամներին, որի ընդհանուր գումարը չպետք է գերազանցիբաշխման ենթակա օգուտների 25 տոկոսը:

9.3. Տարվա հաշվեկշռային վնասներունենալու դեպքումընդհանուր գումարնանդամներիմիջն բաշխվում է համամասնորեն: 9.4. Երկրորդկետի գ ենթակետովհասանելիք հաշվարկայինընդհանուր ժողովի գումարի մինչն 80 տոկոսը կոռպերատիվիանդամճերիընդհանուր կոա որի Նորո ոռնա որր ԿԱՆԱՆ ուծվող գումարի համալրմանը.իսկ 20 տոկոսը պետք է վճարվի նրա անդամմերին`կանոնադրությամբսահմանված կարգով ու տոկոսադրույքնեուր 9.5. Չորրորդ կետում նշված փայավճարային մուծումների գումարին ուղղվուլ համալրման հաշվարկայինգումարը(միջոցները)կարելի է օգտա-

աանդար իա

ՏՅ

երի:

գործել՝

ա) կոռպերատիվիփայատիրականհիմճադրամի (ֆոնդի) ւսվելացման

մասին ընդհանուրժողովի կողմից համապատասխանորոշումկայացնելու

դեպքում,

բ) վճարման սահմանված ժամկետը լրանալու հասած փայավճարային անդամավճարի մուծումների կամ ժամկետանց մուծումների (պարտքերի) մարմանդեպքում: Վերջինսկարելի է կատարելայն դեպքում, եթե ամբողջությամբ ավարտվելէ ճախատեսվածփայատիրականհիմնադրամիգումարի (ֆոնդի) ձնավորումը, գ) կանոնադրությամբ նախատեսված այլ հիմնարար ներդրումների

դեպքում: 10.

ՀՈՐԱ

ԱՀԿ

ՈՒՐ ԱՅՐՆ ՆԻ

մյան աաչայաւայասաացա կոու ուաաաաա ւա 3

Ներածություն 1. Կորվիրացիայի

համաշխարհային համալիրի 2. Գրողակունկոռպերատիվճերիառաջացման սոցիալ-տնտեսական Ոտխադրյալները Լ.Լեււյեաեեաաանաս

համառոտ

բնութագիրը... նաւը

4. 5.

6. 7. 8.

9.

յինկոռպերացիայիկազմավորման, Ֆերմերա

աղաճձնահատկությունները եվրոպականերկրճերում......................27 Գյաղատնտեսության կոռպերացման էվոլյուցիայի հիճնականփուլերը եվրոպականերկրներում .....................................34 Սպառողական կոռպերացիայիմիջազգայինհամակարգը Կոթպերաոռիվ շարժմանն զարգացմանփուլերըՃատպոնիայում

ֆերճեխային կոռպերացիան ԱՄՆ-ում

Կողոլեթացիայիկազմակերպմանն

հունգարականփորձր.

շաա

աաւաաւյաւ

``

Վրաստանումգործողկոոպերատիվների մարմինների կառուցվածքը

Ընկերությանգործունեության կառավարմանբարձրագույն մարմինը նրա փայատեր-անդամների ընդ(կամ լիազոր ճերկայացուցիչների) հաճուր ժողովն է, որը հրավիրվումէ տարինառնվազնմեկ անգամ: 10.2. Ընդհանուր ժողովներիմիջն ընկած ժամանակահատվածներում նրա ընթացիկ գործուճեությունը կազմակերպումն իրականացնումէ ընգհանուր ժողովի կոդմից ընտրված վերահսկիչ-վերստուգիչհանձնաժողովը (կամ դիտորդների խորհուրդը): Ընդհանուրժողովը կարող է ընտրելճան այլ հանձնախմբեր:

Լւ

աաա

անայ,

աակ

կռոպեքատիվների Գյուղատնտեսական արտադրական

կազմակերպման գործընթացըՌուսաստանիԴաշնությունում.........83 ԿոուվնրացիանԷրիվանի,Կարսի է, Ելիզավետպոլի 11. Կռռպերացիայի վերածնունդըն կործանումըՀայատղաճուն................96 12. Կոռպերացիան .109 Վրաստանում 13. Կոուղերացիայի ե ձնավորման

մո Գարա նո

նրա կործանմաճ պատճառները ռատ

աա

10.1.

Հայաստանում ն Վրաստանում (1920-1928 թթ.)«եանն

եագոխա ..աոաաա...1

Սպառողական կոոպերացիայիմուտանտները Հայատանում ն Վրաստանում 13. Գորբաչովյանկոռպերացիայի ն կործանումը Վրաստանում( Է986- 989 թթ.) աախադաաաաւաապյ ... ՓՐՏՇրուՆ ՄԵրա է) 16. Ցեղիկունենա՞արդյոք Հայաստանումն Վրատտամում ւնա ուըպաաւանաջաապւայաը աար 135 17. Փցուղատնտեսական է ապարան, Հայաստանում.նՎրաստանում կարգավորումը 14.

«Լեւ

ԱԵ

ողթաաաոոմո ւ

աաաակւ

ւ

աաաւաա

Պրոծնոնդ

ձր

կոոպերատիվների գործունեությա

աճ

զարգացման

10.

Հայաստանումն

Խարաաավաաակաւաաաաա,

Ձ..............

3.

ՍԱՆ

արարարը