Համաշխարհային էկոնոմիկա և միջազգային տնտեսական հարաբերություններ

Ա.

ՄՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԵՐԵՎԱՆ 2013

Ա. Մ. ՎՈՎԱԿԻՄՅԱՆ

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

էԿՈՆՈՄԻԿԱ

ԵՎ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՈՒսումնականձեռնարկ Երրորդ լրամշակված հրատարակություն

ԵՐԵՎԱՆ 2013

«ՎէԼԱՍ

Պրինտ» ՍՊԸ

ՀՏԴ ԳՄԴ

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

(07) 65.597

Հ 843

է երաշխավորել Դասագիրքը հրատարակության Հայաստանիազգային ագրարայինհամալսարանի խորհրդի13.06.2012 թ. թիվ 18 նիստը գիտական

Գրախոսողներ՝

ակադեմիկոս,տ. գ. դ., պրոֆեսոր ՅՈՒ. Մ. ՍՈՒՎԱՐՅԱՆ դոկտոր,պրոֆեսոր Գ. Ե. ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ Տնտեսագիտության

Ա. Հ. ԲԱՅԱԴՅԱՆ

դոկտոր,պրոֆեսոր Տնտեսագիտության

ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

Վ. դոկտոր,պրոֆեսոր Գ. Տնտեւայգիտության

ՎՀ ԳԱԱ

ԳՐ

Ա. Մ. ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ

Սրբագրիչ՝

ՎԵՅ43

տնտեսական միջազգային

ՈՒսումնականձեռնարկ(դասագիրք հարաբերություններ:

ուսանողներիհամար), Երնան: 2013, Հեղինակայինհրատարակություն, ՀԱԱՀ

398 էջ

տնտեսության Ձեռնարկում լուսաբանվումեն համաշխարհային տնմիջպետական տնտեսական գործընթացները,ուսումնասիրվում՝ տեսական գործունեությանբոլոր ձները, ոլորտները, համակողմանի բնութագրվում՝միջազգայինառնտրային, գնային, ծառայությունների, միջազգայինֆինվաճումների, գլոբալացման, գիտատեխնիկական նանսական հարաբերություններին մյուս գործընթացները, տ նան ՀՀ տնտեսության բոլոր ոլորտները: Գիրքը նախատեսված ասպիմասնագիտություններուսումնասիրողների,

խո է

տեսագիտական ն ոլորտրանտների,ձեռնարկատիրությամբ զբաղվողների տարբեր համար: րերում աշխատողների ՀՏԴ 339 (07) ԳՄԴ |ՏՑԽ 978-9939-0-04

75-4 Ա.Մ.,

ՎՁՈՎԱԿԻՄՅԱՆ

ԹՇ.

-րփան Գոր

աա դրա շվում

ՆմՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

Ա. Մ. Հովակիմյան էկոնոմիկան Համաշխարհային

ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ

Միջազգային տնտեսական հարաբերությունները(ՄՏՀ) աշխատանքի միջազգային բաժանման (ԱՄԲ) խորացման ն տնտեսական կապերի միջազգայնացման արդյունք են: Տնտեսական հարաբերությունները վաղուց դուրս են եկել առանձիներկրների սահմաններից ե դարձել են համաշխարհայինտնտեսությանզարգացման նախապայման: Ներկա փուլում համաշխարհայինտնտեսության առաջընթացը կապվածէ ՄՏՀ-ի դինամիկզարգացման հետ, ինչը հա նգեցնում է արտադրության, միջազգային առնետրին նանսների, կապիտա տեխնոլոգիաներիզարգացման: ՍՏ դար առանձին պետությունների միջն: Դասագիրքը բաղկացած է երկու բաժնից` «Համաշխարհային տնտեսություն» ն «Միջազգային տնտեսականհարաբերություններ»: ԱԱա բաժնում տնտեսությունը

65597

զարգացսա

աար ին

անանա

ուլերը, երկրների տիպայնության հիմնական տեսությունները,

Արո ուն յաց

սկզ-

Երկրորդ բաժնում բնութագրվումեն համաշխարհային տ նտեսության ռեսուրսային ապահովումը, սուբյեկտները,առանձին երկրներիե երկրների խմբերիդասակարգումը: Պետք է տարբերակել «Վամաշխարհային տնտեսություն»ն «Միջազգային տնտեսություն» հասկացությունները: Վերջինս ընդգրկում է միջազգային տնտեսական հարաբերությունների տեսությունները: Համաշխարհային տնտեսության զարգացման վրա ազդող կարնորգործոն է ազգային արտադրություններին մարդու կենսագործունեության հիմնական ձների միջազգայնացումը:Յուրաքանչյուր երկրի միջազգային ճանաչումը պայմանավորվածէ նրա տնտեսական ներուժով, համաշխարհային տնտեսությանհամակարգում ապրանքների արտադրությամբ, տեխնոլոգիաների,կապիտալիարտահանման քանակով, տնտեսությանզարգացման դինամիկայով: ՄՏՀ-ի ն նրա խորացմանարդյունքում ձնավորվում են նոր հարաբերություններ, որոնցով կարգավորվումեն պետություններիտնտեսական կապերը: Արդի փուլումայդ հարաբերությունները դառնում են ավելի լայն, վճռական ազդեցություն են թողնում ոչ միայն առանձին երկրների,այլն համաշխարհայինտնտեսությանզարգացման վրա: Շուկայական հարաբերություններիանցման փուլում ավելի է կարնորվում ՄՏՀ-ի դերը, հետնաբար նրա խորը ն բազմակողմանի ուսումնասիրումը հետաքրքիր է ն անհրաժեշտ:Դասընթացումուսումնասիրվում են ՄՏՀ էությունը, զարգացման ուղղությունները,մակարդակները:Հնարավորություն է տրվում կանխատեսելուերկրներիտնտեսության հեռանկարային զարգացման միտումները, հետնեողականորեն ուսումնասիրելու ինչպես արտադրական, փոխանակման,

բախշման ու սպառման, այնպես էլ միջպետական առնտրային, վարկային, ֆինանսական ու մյուս հարաբերությունները, հասարակության միասնականտնտեսական համակարգնամբողջապես: ՄՏՀ-ը միջազգային բազմաճյուղ տնտեսականգործունեություն է: Այն իրենից ներկայացնում է տարբեր տնտեսական համակարգերի (գիտատեխնիկական, արտադրական, կոմերցիոն, արժութա-ֆինանսական, վարկա-դրամական,տեղեկատվական) համագործակցություն տարբեր երկրների ազգային տնտեսություններում` հիմնված ԱՄԲ-ի վրա: Տնտեսական համագործակցություննիրականացվում է ոչ միայն տնտեսական, այլն շրջակա միջավայրի պահպանության, սոցիալական, հաշվողական, էլեկտրոնային տեխնիկայի, փոքր ու միջին ձեռթյունների բնագավառներում: ՄՏՀ-ը ստեղծվում է որոշակի ՕՇարկու պայմաններում տարբեր գործոնների ազդեցությամբ ն գործում է որոշակի տնտեսական միջավայրերում: Ներկայացված աշխատանքի ճպատակը միջպետական տնտեսական գործունեության հիմնական ձների ն առաջնահերթ հարցերի լուսաբանումն է: Ուսումնասիրման /նճդիրը ՄՏՀ-ի տնտեսականհիմքերը, սկզբունքները ն յուրահատկությունները հասկանալն է, առարկայի հետագա ավելի խորն ուսումնասիրության անհրաժեշտ հիմքեր ապահովելը համապատասխան հիմնախնդիրներիտիրապետման ն գործնականում հաջող կիրառմանհամար: ՄՏՀ-ի ներկա ձների բնութագրմանհիմնական բովանդակությունը կազմում են. ապրանքների ն ծառայությունների միջազգային առնտուրը, արտաքին առետրայինքաղաքականությունը, միջազգային առետրի կարգավորումն Առետրի համաշ խարհային կազմակերպության(ԱՀԿ) կանոններով, կապիտալին աշխատուժի միջազգային շարժը, արժութա-վարկային համակարգի ինտելեկտուալ փոխանակումները, տնտեսական ինտեգրացիան, միջազգային տնտեսականկազմակերպությունները: Տարբեր հիմնախնդիրների պարզաբանումների ընթացքում օգտագործվել են տնտեսագիտական գրականություն, առանձին հեղինակների մենագրություններ, պետական օրենքներ, կանոնակարգեր, օրենսդրական ակտեր, վիճակագրական տեղեկություններ: Գրքում հստակ ն մանրամասն դիտարկվում են ՀՏ-ը ն ՄՏՀ-ը` տեսականորեն ն գործնականում: Ուսումնական ձեռնարկը 2002 ն 2007 թթ. հրատարակված «Միջազգային տնտեսական հարաբերություններ» աշխատության վերահրատարակումն է: Ձեռնարկի նոր (երրորդ) հրատարակությունում կատարվել են բազմաթիվ լրացումներ, ճշտումներ, ավելացվել են առանձին գլուխներ, թարմացվել` փաստաթղթային նյու-

թերը Ա վիճակագրականտեղեկությունները, զարգացած, զարգացող, ԵՄ, ԱՊՀ ն մյուս երկրների տնտեսությունների մանրամասն բնութագրումները:Ներկայացվում են ՄՏՎ ժամանակակիցբոլոր ձները, տնտեսական հարաբերություններիիրականացմանուղիները` հաշվի առնելով երկրների տնտեսական զարգացմանմակարդակները ն նրանց առանձնահատկություններըհամաշխարհայինտնտեսությանմեջ: Ներկայում աշխարհում ավելի ուժեղանում են գլոբալացումը ն ազգային տնտեսությունների, պետությունների, տնտեսական սուբյեկտների փոխադարձ գործունեությունը, իսկ համաշխարհային տնտեսությունը դառնում է միասնական տնտեսական ամբողջականություն ն ընդունում բացարձակ նոր ձն: Աճում են ապրանքների, ծառայությունների, կապիտալի, մտավոր ունակությունների, աշխատուժի միջազգային շարժի ծավալները: Միջազգային կյանքում տեղի են ունենում մի շարք կարնոր իրադարձություններ, ահաբեկչություններ, ռազմական կոնֆլիկտներ, բնական աղետներ, տնտեսական-ֆինան սական ճգնաժամեր, որոնք լուրջ տնտեսականն քաղաքական ազդեցություն են ունենում ՄՏՀ-ի վրա:

» »

ԲԱԺԻՆ 1

ՀԱՄԱՇԽԱՐԴԱՅԻՆ ԷԿՈՆՈՄԻԿԱ

ԳԼՈՒԽ

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ.

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

1-1

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ, ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԸ

Դասընթացիուսումնասիրմանառարկանն խնդիրները

Համաշխարհայինտնտեսությունը (3Տ) աշխարհիբոլոր երկրների ամբողազգային տնտեսությունների պատմականորենձենավորված ջությունն է: Աշխարհիբոլոր երկրները,որոնք միմյանց կապված են համաշխարհայինտնտեսական հարաբերություններով,ենթարկվում են միջազգային տնտեսականօրենքներին, ինչի արդյունքում ձեավորվում է համաշխարհային տնտեսական համակարգը: Համաշխարհային տնտեսությունն Աշխատանքի միջազգային բաժանման (ԱՄԲ) ն տարբեր երկրների առնտրատնտեսական,ֆինանսական, գիտատեխնիկականփոխհարաբերություններիամբողջությունն է՝ բաղկացած ներքին ն արտաքին կապեր ունեցող օղակներից ն որոնք բազմաթիվ ոլորտներից,

են.

1. Նյուջական արտադրությանոլորտ (արդյունաբերություն, շիսություն, բեռնատար տրանսպորտ, հանարարություն, գյուղատնտ սարակականսնունդ, մթերումներ): Ոչ նյութականարտադրություն,որը պայմաններ է ստեղծում արտադրության, առողջության, կրթության, գիտության, հոգնոր պահանջմունքների բավարարմանհամար: Համաշխարհային տնտեսությունը բաժանվում է երեք հատվածների` արդյունաբերության, գյուղատնտեսութան ն սպասարկող (տրանսպորտ, ծառայություններ ու այն բոլոր ճյուղերն ու ենթաճյուղերը, որոնք պատկանում են ոչ նյութական արտադրությանը): Արդյունաբերությանհատվածի մեջ մտնում են արդյունաբերության բոլոր ճյուղերը, գ/ուղատնտեսությանհատվածի մեջ` ամբողջ գյուղատնտեսությունը, գյուղմթերքների մշակման ու վերամշակման ճյուղերը: . ՀՏ պատմական,քաղաքական, տնտեսականն աշխարհագրական գործունեությունը գիտնականները բաժանել են երեք կատեգորիայի՝ մինչ ինդուստրիալ (ագրարային), հնդուստրիալ ն հետինդուստրիալ: Այսպիսով, ՀՏ-ն ազգային տնտեսությունների ամբողջություն է, որում յուրաքանչյուրը զարգանում է իրեն հատուկ ծրագրերով: Վամակարգը հիմնվում է շուկայական տնտեսության վրա` կիրառելով միջազգային հաշվառում, ֆինանսներ, հսկողություն: Արտադրողական ուժերի մակարդակը, ֆինանսական կապիտալի աճը, հաղորդակցության դերը ն ազդեցությունը պայմանավորումեն շուկայական

էկոնոմիկայիտեղը ն դերը ՀՏ մեջ: Ելնելով դրանից՝ ՀՏ-ը կարելի է դիտել որպես ամբողջական ազգային տնտեսության, դրա մասերի (տարածքային, ճյուղային, սեկտորային) փոխգործունեություն ն դրանց փոփոխություններիվրա ազդող գործոնների համագործակցում: Այդ գործընթացըպայմանավորումեն հետնյալ հիմնականգործոնները. արտադրատեխնիկականա̀րտադրական մասշտաբների կտաճ, տրանսպորտի ն կապի միջոցների որակական նոր մակարրուկ դակ, (նտեսական՝ կապիտալիհամակենտրոնացումն կենտրոնաթյուն, որը դուրս է գալիս ազգային սահցում, ֆերմերներիգործունեու ».

մաններից, տեղեկատվական՝

ռադիկալ, տնտեսական, ֆինանսական, տեղեկատվական փոփոխություններ, որոնք լուծում են արտադրական, ԳՏ, կոմերցիոն խնդիրներ, կ(ազմակերպականկ̀առավարման`կապված նոր տեղեկատվական տեխնոլոգիաների,ձների, գործոնայինհաղորդակցմանհետ, գիտատեխնոքաղաքական,որն օգտագործում է առաջավոր ԳՏ, տեխնոլոգիական միջոցները տնտեսական նպատակահարմարության համար, առցիալական,որի նպատակն է բարձրացնել հասարակության ակտիվությունը` տարածքային, հասարակական,հոգնոր, հոգեբանական հարաբերությունները, քաղաքական, որի նպատակն է հեշտացնել ապրածքային փոխադրումները, կապիտալի տեղաշարժերը, թեթնացնել պետական սահմաններիխստությունը, քաղաքացիների, գործարարների միջպետական կապերը: նշված գործոններով համաշխարհային տնտեսության էական բնութագիրըկազմում են. արտադրության միջազգայինտեղաշարժը կապիտալի, տեխնոլոգիաների, աշխատանքային, տեղեկատվության, հաղորդակցության ն տրանսպորտայինմիջոցների ոլորտներում, ապրանքների, ծառայություններիառետրի պետական ն միջազգային համակարգի ձնավորումը, այն է` երկրների միջն արտադրության գործոններիտեղաշարժի իրականացումը: Համաշխարհայինտնտեսության տեսության առարկա համարվում են. միջազգային մասշտաբով տնտեսական կյանքի օրինաչափ զարգացումը, ապրանքներիամբողջական առաջարկի ն պահանջարկիտեսական ձնավորումը, միջազգային ֆինանսական շուկայի Ա ֆինանսական մեխանիզմիզարգացումը: »

Համաշխարհային տնտեսության սռւբյերտներն են տնտեսվարող տարածքային ինտեգրացիոն միավորումները, միջազգային տնտեսական կազմակերպությունները: Հիմնական սուբյեկտը պետությունն է, որպես հասարակության,պետության շահերի պաշտպան: ն

1.2

տնտեսությանձնավորումըն փուլերը Վամաշխարհային

Համաշխարհայինտնտեսությունը (ՎՏ) պատմականկատեգորիա

է, հետնաբար նրա ձնավորումը պատմականերկարատն գործընթացի արդյունք է: Դրա ձնավորձմանհամար ճայխադրյալներստեղծվել են

դեռես ֆեոդա լական ժամանակներում, կապիտալի նախասկզբնական կուտակմանժամանակաշրջանում: Սակայն հիմնականում զարգացել է խոշոր ինդուստրիայի պայմաններում: ՀՏ-ն ուսումնասիրվում է որպես մեկ միասնական օբյեկտ, որպես տնտեսական առանձին ոլորտն առանձին երկրներ: Այն ներ ն ԲՏա

աԱ. խոարուլերով ններ

զարգացել

քա

ուլերով.

Առաջին. 20-րդ դարի 20-40-ական

վորում):

թթ.

(նոր տնտեսության

ձնա-

Երկրորդ. 40-90-ական թթ., որոնք բնորոշվում են կապիտալի տեղաշարժերով, երբ զարգանում են աշխատանքի միջազգային բաժանումը (ԱՄԲ), անդրազգային ընկերությունները: Այմ փուլին բնորոշ են նան 1950-1970, 1970-1990 թթ. ն հետագա ժամանակաշրջանի ենթա-

փուլերը:

ժամանակակից ՀՏ-ին բնորոշ են գիտատեխնիկականառաջըն(ԳՏԱ), երկրների սոցիալական կառուցվածքների փոփոխությունը, արդյունաբերության ն տնտեսական մյուս ոլորտների մակարդակը, միջազգային տնտեսական հարաբերությունների մասշտաբները ն ձների բազմազանությունը: Որքան զարգանում է ՀՏ-ը, այնքան խորանում ն զարգանում են միջազգային տնտեսական հարաբերությունները: ՀՏ ձնավորման համար պատմականնախադրյալ են դարձել 1516-րդ դդ. աշխարհագրականհայտնագործությունները, 19-րդ դարի երկրորդ կեսին ն 20-րդ դարի սկզբին կատարվածարդյունաբերական հեղաշրջումը, երբ զարգացած երկրների կապիտալի կենտրոնացումն ու համակենտրոնացումը հասել են բարձր մակարդակի: 20-րդ դարի վերջին ՀՏ-ը բնութագրվեց որպես արտադրողականուժերի ձնավորման, աշխարհագրական տարածքներիփոփոխման, նոր պետությունների ստեղծման ժամանակաշրջան: ՀՏ ձնավորումը ն զարգացումը պայմանավորված են Աշխատանքի միջազգային բաժանումով (ԱԱԲ) ն առաչ թացը

եիշատերնրների ներգրավումով ԱՏԳ ընդանումով, երբ երր լի շատ ծն

երկրներ

առաջանպաստում են ոչ

րգրավումսով,

ընդլայնուսով,

ոկոկք նոր արդյունաբերական յուղեր միայն ներքին, այլն արտաքին շուկայի ձնա վորմանն ու զարգացմակը ն միմյանց կապվում են ԳՏ, առնտրային, ֆինանսական հարաբերութ-

կում

Արնի Մազգային ԱԱ նարիր աար: Հավը ար ւններով,

տրանսպորտի,

կապի,

տում է ՎՏ զարգացմանը:

Երկրներիտնտեսականանհամաչափզարգացումը, արտադրողւսկան ուժերի զարգացման առանձնահատկությունները, զբաղվածության հիմնահարցերի սրումը, կապիտալի, աշխատուժի տեղաշարժերը ստեղծեցին ապրանքների, ծառայությունների,կապիտալի, աշխատուժի շուկաներ: Վամաշխարհային շուկայի զարգացմանը զուգահեռ առաջացան ՄՏՂՎ-իձները` արտաքին առնտուրը, կապիտալի արտահանումը, միջազգային արժութային հարաբերությունները, աշխատուժի միջազգային միգրացիան,միջազգայինտնտեսական ինտեգրացիան նայլն: Տնտեսական կյանքի նման փոխկապվածությունը ներառում է. 1. Ժամանակակիցգլոբալ հիմնախնդիրները(բնապահպանական, վառելիքաէներգետիկ,հումքային, պարենային): 2. Ապրանքների ն առնտրի առն զար քների ն ծառայությունների մա րի միջա միջազգային

ագգա

գացումը:

Աշխատուժիհամաշխարհայինշուկայի ձնավորումը: 4. ԱՄԲ-ի, արտադրության միջազգային մասնագիտացման ն կոոպերացմանգործընթացներիխորացումը: 5. Տրանսպորտի ր պորտին կա կապի պիենթակառ ենթակառուցվածքների ծքնե զարգացումը: 6. Համաշխարհայինմիասնականտեղեկատվականտեխնիկայի երկրներում ն դրանց զարգացումը:Ի տարածումն աշխարհի բոլոր 7. Ամբողջական րն իր հետ բերում է արժութա ոլորտի ինտեգրացման վարկային թացների կատարելագործում: Տնտեսականկյանքի ընդլայնումը վերափոխումէ համաշխարհային տնտեսությանազգային, պետական,անդրազգային կառուցվածքը, բազմաշերտ ու բազմաքանակ տնտեսությունները, որոնց շրջանակներում օբյեկտիվ տնտեսական օրինաչափությունների հիման է տարբեր տնտեսական սուբյեկտների ինտերվրա իրականացվում նացիոնալացումը: Այսպիսով, ՀՏ-ը բնորոշվում է հետնյալ հիմնական Յ.

ս ինանսանւն համակարգի ստեղծումը

գործըն-

գծերով, 1. Վամաշխարհային տնտեսությունըբազմաշերտ է ն բազմաքանակ: Նրա շրջանակներում փոխհամագործակցումեն տարբեր մակարդակների տնտեսական սուբյեկտներ, փոքր բիզնեսից մինչն Գլոբալ մասշտաբի անդրազգային կորպորացիաներ: 2. Բազմաթիվսուբյեկտներ փոխազդում են միմյանց վրա` ելնե.7Վսեփական տնտեսականշահերից: Համա շխարհայինտնտեսությանուսումնասիրության /Խնդիրն է. `

ացահայտել Բոց յտել

երկրնե ման երկրներիպ ատմական կան զարգացման

ընթացքը,

կատարել համեմատական պարզաբանումներ ն

Կլիմայական ռեսուրսները երկրի վրա կյանքի գոյության Դրանք ագրոկլիմայական ռեսուրսներն են (ջերմություն, հիմքն լույս): խոնավություն,

դիտարկել

դրանց ազդեցությունն առանձիներկրների, միավորումների,տարաօքների զարգացման վրա, մյուս երբացահայտել առանձին դերը,ճանաչումը երկրների ն կրների կողմից ազդեցությունը տնտեսությունների վրա:

տնտեսությաններուժը Վամաշխարհային

Վամաշխարհային տնտեսության հարստությունը պայմանավորված է բնականռեսուրսներով,որոնք են. 1. Բնառեսուրսները,որոնք ընդգրկում են այն ամենը, ինչը մարդն ուղղակի կամ իր ձեռքով վերափոխվածօգտագործումէ իր գոյության պահպանման, հասարակական արտադրողականուժերի գործունեության բոլոր ձների զարգացման համար: Դրանք բաժանվում են ն կլիմայական պայըստ տարածքային ռեսուրսների, ռելիեֆային մանների, օգտակար հանածոների, ագրոկլիմայականռեսուրսների (արնի, քամու էներգիա, մթնոլորտային տեղումներ), ջրային պաշարների (գետեր, լճեր, ստորերկրյա. ջրեր), հողային, բուսական, կենդագոտիների,պատնական, ռեկրեացիոն(հանգստի), զբոսաշրջության հուշարձաններին այլն: Բնական ռեսուրսմաճարտարապետական սպառվող ները լինում են հանքային ն կենսոլորտի(կենսաբանական), տիեզերք): օդ, ջուր, (վերականգնվող` (չվերականգնվող) անսպառ Տնտեսական ոլորտում հանածոները լինում են հանքային, ոչ հանքիմիական, մետաղային,վառելիքաէներգետիկ,

քարայինռեսուրսները համաշխարհայինհողային ֆոնդի այն շիսարարավաս:

Հողային հարմար է տնտեսության մեջ օգտագործման համար հաղորդակցությանուղիներ, գյուղատնտեսուք(արդյու նաբերություն, յուն, շինարարություն): Քաղաքային բնակավայրերի, արդյունաբեկառուցումները կրճատում են գյուրության, ճանապարհաշինության ղատնտեսությանհողատարածքները: Յ. անսպառ են: Տնտեսության զարգացման համար վերջին երեք տասնամյակում ջրամբարներիթիվն ավելացել 4-5 անգամ: Ներկայում կարնոր խնդիր է քաղցրահամջրերի խնայողությունը: Համաշխարհային օվկիանոսի ռեսուրսներն են ջրային, հանքա-հումքային,էներգետիկ, կենսաբանական,ֆոսֆորների նստջրում լուծված հանքային աղերը, ծովային բույսերը, կենդանիները: 4. կազմում են կենդանիները,բուԿենսաբանական ռեսուրսները սական զանգվածը, անտառային տարածքները, որոնք նպաստում են տնտեսականճյուղերի զարգացմանը: 2.

մասն

են, որը

Ջրային ռեսուրսներն

վածքները,

են:

1.4

1.3

Վամաշխարհային տնտեսության մեխանիզմները ն

բաղադրիչմասերը

Համաշխարհային տնտեսությունը պատկանումէ բոլոր երկրներին ապահովում է մասնակից երկրների տնտեսական շահերը:Ժամանա-

հուր Նամ բոլոր ետութուննե իրենից կակից տարբեր հարաբերությունները,որոնք ուսումնասիրվում ն

տնտեսա-

են ուղկան ղություններով ն տնտեսական սուբյեկտների օրինաչափություններով: Այն ունի ԱՏՀ-ի պետական ն միջպետական կարգավորումների, կառավարումներիկոնկրետ ձներ: 20-րդ դարի կեսերին ՀՏ-ի մեջ առաջացավ տնտեսական հարաբերություններիամրապնդմանգաղափար, առանց որի հնարավոր չէր կոորդինացնել առանձին երկրների տնտեսական մեխանիզմները ն կառավարումը: Միկրոմակարդակով կազմավորվեցին վերարտա րության գործընթացի ընկերություններ, մասնաճյուղեր: Աստ իճանաբար ձնավորվեցին անդրազգային ընկերություններ (ԱԱԿ): Կարճ ժամանակում ստեղծվեց միջպետական տնտեսական ն ֆինանսական կազմակերպություններիամբողջական համակարգ: Ստեղծվեցին նան Միջազգային արժութային հիմնադրամը (ՄԱՀ), Համաշխարհային բանկը (ՀԲ), Առետրի համաշխարհային կազճակերպությունը (ԱՀԿ), ՄԱԿ-ը, ԵՄ-ը, աշխարհագրականբոլոր տարածքներում բազմաթիվ միավորումներ,ընկերություններ, բանկեր: Անդրազգայինկազմակերպություններիգործընթացն արդյունաբերական ձեռնարկությունների, ֆինանսական ն ծառայությունների ոլորտի միջազգային գործունեության ընդլայնումն է: Անդրազգային տնտեսությանըբնորոշ են կապիտալի միահյուսումը մյուս երկրճերի կապիտալներիհետ, համատեղ ընկերություններիստեղծումը, օտարերկրյա ֆինանսականմիջոցներիներգրավումը: 1950-ական թթ. գաղութային ն 90-ական թթ. սոցիալիստականհամակարգերիփլուզումը նախադրյալներ ստեղծեց համաշխարհային տնտեսությանտնտեսական մակարդակի զարգացման համար: Գաղութային ն սոցիալիստական երկրներն ակտիվ մասնակցեցին ոչ միայն համաշխարհայինշուկայի գործընթացներին, այլն միջ պետ կան տնտեսական բոլոր հարաբերություններին ն կոորդի նացմա Ա մտավ վ նոր, այմաններում համաշխարհային շուկան շխարհային շուկ նոր, ավե ավե փուլ, Համաշխարհային տնտեսությանհատկանիշներնեն.

բարձր` միջազգային

նյութական արտադրության ոլորտը` նյութական արժեքներ գյուղատնտեսություն, ճյուղերով (արդյունա արտադրող բերություն, ն շինարարություն, բեռնատար մարդատարտրանսպորտ, սննդարդյունաբերություն, արտադրականայլ ճյուղեր), » ոչ նյութական ճյուղերը (ծառայություններ, կրթություն, առողջապահություն, հոգնոր պահանջների բավարարում, «զբոսաշրջություն, արվեստի, մշակույթի, գիտատեխնիկական ն այլճյուղեր: Այլ ոլորտներում իրականացվողգորժընթացներնեն. » ապրանքների միջազգայինիրացումը, փոխանակումըմիջազկանոններով, համագործակցությանձներով, գային » միջազգային ոլորտների զարգացումն արտադրականգործոնների` կապիտալի արտահանման, տեխնոլոգիաների, աշխատուժի փոխանակման,աջակցման միջոցով, » պետությունների տնտեսական քաղաքականությանկանոնների, օրենքների կիրառումը` ելնելով բաց տնտեսության սկզբունք»

ներից:

Համաշխարհային տնտեսության պայմանական կառուցվածքը կարելի է ներկայացնել. ն ՎՏ կանոններով ւկայի կանոններով, ԱՄԲ-իի ն ար-ր

տատության Գրում գորնոնմերով քաղաքականության միջոցով, որով կարգավոր.

տնտեսական

կապիմեխանիզմը (արտահանում-ներմուծում, ներսում տալի, աշխատուժի, տեխնոլոգիաներիշարժ, պետության արժութայինն ֆինանսական կարգավորում, տարիֆներ, գներ ն այլն):

վում է տնտեսական

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

2.1

ԳԼՈՒԽ 2

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ,

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Վամաշխարհայինտնտեսությանկառուցվածքը

Համաշխարհային տնտեսությունը պատմականորեն ձնավորված ազգային տնտեսությունների համակարգէ: Երկրները կապված են առնտրական,ֆինանսական, ԳՏ համագործակցության,տրանսպորտի, կապի, աշխատուժի միգրացիայի, տնտեսական,քաղաքական ն այլ հարաբերություններով. ՀՏ ձնավորման համար նախադրյալներ ստեղծվել են դեռես կապիտալիկուտակման նախասկզբնականշրջանում, սակայն այն հիմնականումզարգացելէ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին խոշոր մեքենայական արդյունաբերության ժամանակ` հասնելով 20-րդ դարի կեսերը: մինչն ՀՏ-ը քաղաքական, տնտեսական կատեգորիա է, որը կապված է աշխատանքիմիջազգային բաժանման, երկրների տնտեսականկյանարա

քիԱո տ,

որոնք

ԱԱ ցին ետ կանխատես աին իան ն վանխատսսու

ջազգային

քաղաքական

տստն-

սական հարաբերությունների նոր մակարդակ:ՀՏ-ը միատարր չէ: Այն է տարբեր մակարդակ ն կառուցվածք ունեընդգրկում զարգացման ցող երկրներ` ազգային դրանց բազմաթիվ ճյուղերով ն ենթաճյուղերով: ՀՏ-ը բնութագրվումէ տարածքային կառուցծ հ է, որը ն ապահովում է վացքով, որի հիմռո հիմքըհամ համաշխարհայինշուկան բոլոր երկրների միջն աշխատանքիարդյունքի փոխանակումը: Սոցիալիստական համակարգի ստեղծումով ն գաղութատիրության վերացումովփոխվեց ՀՏ կառուցվածքը: Առաջացանհամաշխարհային կապիտալիստականն համաշխարհայինսոցիալիստական համակարգեր,որոնք դարձան հակադիր կողմեր: Զարգացող երկրները համարվում էին այս համակարգերի բաղկացուցիչ մասեր` կախված սոցիալական կողմնորոշումից: Աշխարհի պետությունները բաժանվում են երեք հիմնականխմբի: 1. Զարգացած շուկայական տնտեսությամբերկրներ: Զարգացած երկրների խմբում ընդգրկված են շուկայական տնտեսության ն սոցիալ-տնտեսական զարգացման բարձր մակարդակ ունեցող երկրները: Այս խումբն ընդգրկում է 30, այդ թվում` զարգացած արդյունաբերական8 խոշոր (ԱՄՆ, Կանադա, Ֆրանսիա, Գերմանիա, Մեծ Բրիտանիա, Իտալիա, ճապոնիա, Ռուսաստան) երկրներ", որոնց բնակ-

տնտեսություն ներով,

զարգացած խոշոր արդյունաբերական Չինաստանը երկրներիիններորդանդամըչէ: Այն աշխարհիչորրորդ խոշոր տերությունն է: 5 անգամավելի հզոր է, քան Կանադան, 2011 թ. ՉինաստանիՀՆԱ-ն աճել Է 12.0 տոկոսով: Պեկինը մի Իտալիան, Ռուսաստանը: քանի անգամ հայտարարել է, որ Չինաստանըշահագրգիռ չէ մեծ տերություններին

չության թիվը կազմում է աշխարհի բնակչության 18-20, իսկ թողարկած արտադրանքը` համաշխարհային արտադրության ընդհանուր երկրնեծավալի 60 տոկոսը: Զարգացման միջին մակարդակ ունեցող են Արնմտյան րը տնտեսության զարգացման մակարդակովմոտենում Եվրոպայի,Ասիայի ն Արնմտյանկիսագնդիշատ երկրների: Անցումային երկրներ: Անցումային տնտեսության երկրների են են այն պետությունները,որոնք իրականացնում ընդգրկվել խճբում անցումը վարչական միտումից շուկայական տնտեսության: Սրանք հիմնականումնախկին սոցիալիստականհամակարգի երկրներն են՝ Բուլղարիան, Հունգարիան, Լեհաստանը, Ռումինիան, ՉեԱլբանիան, խիան, Սլովակիան, Հարավսլավիայի բաժանված երկրները, ինչպես նան Սովետական նախկին հանրապետությունները`Ռուսաստանը, Ուկրաինան, Բելառուսը, Լատվիան, Լիտվան, էստոնիան, Ղազախստանը, Ուզբեկստանը,Հայաստանը, Վրաստանը,Ադրբեջանը, Մոլդովան, Թուրքմենիան, Ղրղզստանը,Տաջիկստանը: Զարգացողավելի քան130 երկիր: Այս խմբում ընդգրկվածեն սոցիալ-տնտեսականցածր մակարդակ ունեցող երկրները: Այստեղ ապրում է մոտ 2 մլրդ մարդ: Այս երկրները համաշխարհայինարտադրության մեջ ունեն 15 տոկոսից պակաս բաժին: Նրանց մեջ համեմադիրքեր են գրավում Հոնկոնգը, Սինգապուրը, առաջատար տաբար Թայվանը, Վարավային Կորեան, Արգենտինան,Բրազիլիան, Մեքսիկան ն այլ երկրներ: Զարգացող երկրների մյուս խումբը կազմում են Վնդկաստանը,Ինդոնեզիան, Մալայզիան, Պերուն, Վենեսուելան, Կոլումբիան, Չիլին ն այլն: Իրենց տեղն ունեն Արնելքի նավթարդյունահանող երկրները` Ալժիրը, Միացյալ Արաբականէմիրությունները, Քուվեյթը, Լիբանանը, Իրաքը: Տնտեսական այլ բնութագիր ունի Աֆրիկայի, Կարիբյան ավազանի թույլ զարգացած երկրների խումբը, որի կազմում են Զաիրը, Վայիթին,Տանզանիան, Սալվադորը նայլն: են, որոնք երկրներն Սրանք այն Նոր ինդուստրիալ երկրներ: են տնտեսության վերելք` կրճատեվերջին 20 տարում արձանագրել լով իրենց ն զարգացած երկրների տնտեսությունների տարբերութ-

յունը:

Թույլ զարգացած(աղքատ) երկրներ: Սրանք այն երկրներն են, որոնք ունեն մեծ պարտքեր: Այս խճբում հիմնականումընդգրկված են 31 երկիր, որոնցից 26-ն Աֆրիկայում են, 5-ը` Լատինական Ամերիկայում (տե՛ս աղ. 2.1):

Աղյուսակ 2. Համաշխարհային տնտեսությանկառուցվածքն ըստ պետություններիտնտեսական զարգացման մակարդակի Երկրներիենթախմբեր

Եշկըներիխմբեր

1. Մեծ

ութնյակի

երկրներ

3-Նոր արդյունաբե րական երկրներ ձՁամեմատաբար զարգացածերկրներ 1.

2. |

Զարգացման միջին մակարդակի

երկրներ

Կանադա,Մեծ Բրիտանիա, Իտալիա,ԳԴ,

Ռուսաստա

Ավստրիա, Բելգիա,Իռլանդիա, Շվեյցա-

Անցումային

Նավ» արդյունա» հւսնող արտահանող երկրներ` բնակչության մեկ շնչին բաժին ընկնողեկամտի բարձր ցուցանիշներով 2. Տարածքով փոքր,

3.Նոր

կամ զարգացող

ՍԱՑ Սինգապուր, Թայվան այլն ՀԱՅ

որեայի Գանրապետություն, ն

Չիլի Ավստրալիա. Իսրայել

Նոր Զելանդիա,Թուրքիա, Արգենտինա,Կիպրոս, ԻրանչԲրազիլիա, Մեքսիկա, Վենեսուելա, ԱՊՀ

Ուրուգվայ

անդամ երկրներ,ԿԺԴՀ,

խոնի

տնտեսություն Անա

ունեցող երկրներ

Չեխիա Ռումինիա Սլովակիա ,

Սաուդյան Արաբիա, Քուվեյթ,

ԱԱ ԱԱ աԱՆ

Լիբանան (16

րունեյ,

երկիր)

Բահամյան, Բերմուդյա մեկ կղզիներ, Բայց բնագչության (13 երկիր) Բարբադոս հատի ոո արեր

թույլ զարգացած | ոանիշներովերկրներ երկրներ

Հնդկաստան Պակիստան. Շրի-

Լանկա, Ինդոնեզիա, Մալայզի Սիրիա,Ալժիր, ԵգիպԹունիս, Աարների միզի Յամայկա, Էկվադոր,Գվաջանլյալ դիրք գրավող տեմալա, Ֆիլիպիններ, Թաի3.

Զարգացմանմիցին

երկրներ

Երկրներ

ճապոնիա, Ֆրանսիա,

4. Բարձր զարգացած2.Արեմտյան Շվեդիա, Իսպանիա, երկրներ զարգացած ե րիանատուն, "լրոայի Նիդեռլա երկրներ

Առավել թույլ զարգացածերկրներ 4.

Մեզ անդամակցել:«Միանալովայդ խմբին`Չինաստանըկկորցնիինքնուրույնությունը: ասել կարող են ստիպել վերարժնորելմեր արժույթը կամգնալ ժողովրդավարացման»,է Չինաստանիղեկավարը:

ԱՍՆ,

տոս,

լանդ, Մարոկկո (65 երկիր) Բանգլադեշ,Աֆղանստան,Եմեն, Սոմալի,Տանզանիա(46 երկիր)

Ռուսաստանն իր զարգացման մակարդակովդեռա զիջում

է «անցումայինտնտեսություն»ունեցող երկիր: համարլլում

մյոա յոթ երկրներին ն

Ըստ զարգացման աստիճանի` զարգացող տարբերվում են.

երկրների խմբերը

զարգացած երկրների համեմատ արտադրողական ուժերի ցածր մակարդակովն համաշխարհայինշուկայից կախվածությամբ, ներմուծման համեմատ քիչ արտահանմամբ, արտահանման կառուցվածքում կիսաֆաբրիկատների, հումքային ապրանքների գերակշռումով: Մինչն 1991 թ. համաշխարհային սոցիալիստականհամակարգի մեջ մտնող երկրների բնակչությունը կազմում էր աշխարհի բնակչության 10 տոկոսը: Այս երկրները նույնպես ունեին սոցիալ-տ զարգացման տարբեր մակարդակներ: էին ԽՍՀՄը, Վարավալավիան ն այլն: Թույլ էին զարգացած Մոնղոլիան,Կուբան, Վիետնամը: Միջանկյալ տեղում էր Չինաստանը: Վամակա ւսժանումից հետո եվրոպական կուրս վերցրին: Կուբան պահպանեց տնտեսավարմանսոցիալիստական կուրսը, ԳԴՎ-ն միացավ ԳՖՀ-ին: ՀՏ կառուցվածքում այս փոփոխություններըտնտեսության ն քաղաքականությանոլորտում առաջ բերեցին ուժերի վերադասավորում: Տնտեսական գործընթացների կարգավորմանգործում ուժեղացավ ՄԱՀ-ի դերը: Տեղաշարժեր նկատվեցին նան արտադրողական ուժերի զարգացմանբնագա որի որակական փոփոխություններըհիմվառում, քիչ զարԱռավել »

նտեսական Առավել զարգացած

միքան րնտեգրացմեվ երկրներ ետի

նականում տեղի են ունենում ԳՏԱ-ի ազդեցությամբ: գացաժ են մոտ 50 պետություններ: 2.2

Միացյալ իացյալ ազգե ազգերի կազմակերպություն(ՄԱԿ)

ՄԱԿ-ը գործունեություն ծավալում է 6 հիմնական մարմինների միջոցով: Դրանք են. 1. Գլխավոր ասամբլեան: 2. Անվտանգությանխորհուրդը: ն Յ. Տնտեսական սոցիալական խորհուրդը: 4. Հոգաբարձուների(խնամակալության) խորհուրդը: 5. Միջազգային դատարանը: 6. Քարտուղարությունը: ՄԱԿ-ը ներառում է նան 15 գործակալություններ: Բոլոր այս մարմինները գտնվում են Նյու Յորքի Կենտրոնական գրասենյակում, բացառությամբ Միջազգային դատարանի, որը գտնվում է Հաագայում ՄԱԿ-ին կից կան 14 այլ ձասնագիտացած կազմա-

Արուն րպությումննր.

ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարները նշանակվում են 5 տարի ժամկետով: ՄԱԿ-ի անդամ 193 երկրներն իրենք են վճարում պահանջվող քանի որ ՄԱԿ-ը եկամտի աղբյուր չունի: Անդամները գումարները, ընդունված սանդղակի: Օրինակ, ԱՄՆ-ը վճավճարում են` համաձայն 9, Ֆրանսիան` 6.4, Մեծ րում է 25, ճապոնիան 15,6,Գերմանիան Բրիտանիան 5.3, Իտալիան` 5.2 ն ՌԴ-ը՝ 4.3 տոկոս: Այս բոլորը կազմում է ՄԱԿ-ի բյուջեի 66 տոկոսը: ՄԱԿ-ի պաշտոնական լեզուներն են չինարենը, ռուսերենը, ֆրանանգլերենը, արաբերենը, իսպաներենը,

սերենը, գործնական լեզուները` անգլերենն ու ֆրանսերենը: Ամեն մի ազգ մեկ ձայն ունի: Կարնեորհարցերը լուծվում են ձայների 2/3 մեծամասնությամբ: գլխավոր ասամբլեան գումարվում է տարին մեկ անգամ:

Անվտանգությանխորհուրդ: Սա ունի 15 անդամերկիր, որոնցից5ը` Չինաստանը, Ֆրանսիան, Ռուսաստանի Դաշնությունը, Մեծ Բրիտանիայի Միացյալ Թագավորությունը ն ԱՄՆ-ը, մշտական անդամներ են: Մնացած 10-ը ոչ մշտական անդամներ են, որոնք ընտրվում են Գլխավոր ասամբլեայի կողմից 2 տարի ժամկետով՝ ելնելով աշխարհագրական ից: դիրք Հոգաբարձուներիխորհուրդ: ՄԱԿ-ի հիմնադրման ժամանակ աշխարհում կային երկրներ, որոնք ազատ չէին: Այդ տարածքներն ընդգրկվեցին ՄԱԿ-ի հատուկ պաշտպանությաններքո ն կոչվեցին Ենթակա տարածքներ: Հոգաբարձուների խորհուրդը վերահսկում էր այդ տարածքներում բնակվող ժողովրդի սոցիալական առաջընթացը(հիմնականում Աֆրիկայում ն Խաղաղօվկիանոսյանտարածաշրջանում): Միջազգային դատարան: Սա ՄԱԿ-ի իրավական դատավճիռներ կայացնող գլխավոր մարմինն է: Այստեղ կարող են գործ հարուցել միայն պետությունները: Դատարանը գտնվում է Հաագայում (Նիդեռլանդներ): Ունի 15 դատավոր, որոնք ընտրվում են Գլխավոր ասամբլեԱնվտանգության խորհրդի կողմից: Երկու դատավոր միննույն

2. Ստեղծել բարեկամական հարաբերություն ներազգերի միջն: Յ. Օգնել բարելավել մարդկանց կենսապայմանները,հաղթահարել սովը, հիվանդությունները: 4. այս նպատակներին: Օգնել ազգերին հասնել

1942 թ. հունվարի 1-ին «Միավորված ազգերի հռչակագրում» 26 պետությունների ներկայացուցիչներ պարտավորվեցինն համատեղ պայքար մղեցին ֆաշիստական դաշինքի երկրների դեմ: 1945 թ. 51 պետություններիներկայացուցիչներ հավաքվեցին Սան Ֆրանցիսկոյում` ՄԱԿ-ի համաժողովում մշակելու ՄԱԿ-ի Կանոնադրությունը, որը 51 պետությունների ներկայացուցիչների կողմից ստորագրվեց 1945 թ. հուլիսի 26-ին: ՄԱԿ-ը պաշտոնապես հանդես եկավ 1945 թ. հոկտեմբերի24-ին, երբ վավերացվեց Կանոնադրությունը:2012 թ. ապրիլի 1-ի ՄԱԿ-ի անդամ են 193 երկիր (41-ն ՄԱԿ-ին անդադրությամբ մագրվել է 1992 թ. մարտի2-ին): ՄԱԿ-ն ունի չորս նպատակ, որոնք են.

խաղաղությունը: Պահպանել աշխարհի

այի

երկրից ընտրվել չեն կարող: Որոշումը կայացվում է նվազագույնը 9 դատավորիհամաձայնությամբ: Քարտուղարություն- ՄԱԿ-իբոլոր աշխատակիցներըքարտուղարության անդամ են: ՄԱԿ-ը գլխավորում է Գլխավոր քարտուղարը: Նրան օժանդակում է աշխատակազմը:Քարտուղարությունըպատասխանատու է ՄԱԿ-իբոլոր մարմիններիաշխատանքիհամար: ՄԱԿ-ն ունիսեփական դրոշ: Խորհրդանիշը պատկերում է աշխարհի

րիխ աըՍԱ ԱԱ

20-ին:

Լին(Նորվեգիա), 1946 թ. ապրիլից մինչն 1952 թ. Տրիգվե հրաժարականը: 2. Դագ Վամարշելդը(Շ վեդիա), 1953 թ. ապրիլից մինչն 1961 1.

իր թ.

ապրիլ, մինչն Աֆրիկայում օդային վթարիցզոհվելը: Ու Թանը (Բիրմա, այժմ` Սյանմար), 1961 թ. նոյեմբերին նշա3. նակվել է Գլխավոր քարտուղարի պաշտոնակատար,իսկ 1962 թ. նոյեմբերից մինչն 1971 թ. դեկտեմբերըեղել է Գլխավորքարտուղար: 4. Կուրտ Վալդհայմը (Ավստրիա),1972 թ. հունվարից մինչն 1981

դեկտեմբեր: 5. Խավիեր Պերես դե Կուելյարը (Պերու)` 1982 թ. հունվարից մինչն 1991 թ. դեկտեմբեր: 6. ԲուտրոսՂալին (Եգիպտոս)՝ 1992 թ. հունվարից մինչն 1996 թ. դեկտեմբեր: Յի Անանը (Գանա), 1997 թ. հունվարից մինչն 2006 թ. դեկթ.

տեմոնր:

նօր

Գի Մունը (Գարավային Կորեա),

թ.

հունվարից

Աշխարհում ՄԱԿ-ի գրասենյակները18-ն են, որոնք գտնվում են Նյու Յորքում, Վաշինգտոնում, Մոնրեալում, Լոնդոնում, Հաագայում, Բեռնում, Վիեննայում, Հռոմում, Բեյրութում, Գազայում (Ամման), Տոկիոյում, Ժննում, Փարիզում, Բանգկոկում, Ադիս Աբեբայում, Նայրոբիում, Սանտյագոյում, Սանտ Դոմինգոյում: 1997թ. հունիսին ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի նստաշրջանում քննարկվեց երկրների կայուն տնտեսական գործունեության ազգային ն միջազգային զարգացման 21-րդ դարի ռազմավարությանպլանը: Գլոբալ հարցերի, տնտեսականգործընթացների լուծմանն ու կարգավորմանն էին նվիրված 1999 թ. հոկտեմբերի 8-ի Գլխավոր ասամբլեայի 54-րդ, 2006 թ. սեպտեմբերի6-ի 55-րդ, ինչպես նան 2005 թ. ՄԱԿ-ի 60-ամյակի «Հազարամյակիգագաթնաժողով»նստաշրջանները:2011 թ. հոկտեմբերինտեղի ունեցավ ՄԱԿ-ի64-րդ նստաշրջանը, որում անդամ երկրների թիվը հասավ 193-ի, իսկ նոյեմբերի 28-ին Վիեննայում մեկնարկեց ՄԱԿ-ի Արդյունաբերությանզարգացման կազմակերպության (ԱԶԿ) 14-րդ կոնֆերանսը, որը գումարվում է 2 տարին մեկ ան-

գամ: Գլխավոր կոնֆերանսը կազմակերպության գերագույն օրենսդիր մարմիննէ` կազմված 174 անդամերկրներից: ՄՏՀ գլոբալացման, միջազգային առնտրային գործունեության կառավարման, կարգավորման հարցերում մեծ դեր ունեն ՄԱԿ-ի համակարգիհիմնարկությունները: ՄԱԿ առետրի ն զարգացմանկոնֆերանսը (ՕՒԱՃՈ) միջկառավարական մշտական գործող օրգան է, ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի առնտրի, ֆինանսների, տեխնոլոգիաների,ինվեստիցիաներին զարացման կոորդինացիոն կենտրոն: Շտաբ-բնակատեղը գործում է ՄԱԿէ աԱ ի Ժննի կոնֆերանսում, իսկ /ՕՒՌՈՒՂՈ-իհետագա նստաշրջանները անցկացվել են 1968 թ. (Դելի), 1972 թ. (Սանտյագո), 1976 թ. (Նայոբի), 1979 թ. (Մանիլա), 1983 թ. (Բելգրադ), 1989 թ. (Ժնն), 1992 թ. (Կոլումբիա), 1996 թ. (Մադրիդ), 2000 թ. (Բանգկոկ), 2004 թ. (Սան Պաուլո): Վերջինինմասնակցում էին ՄԱԿ-ի բոլոր 191 անդամ երկրները: Այս կազմակերպությանհիմնականխնդիրներնեն. միջազգային առետրիզարգացման ն իրավահավասարփոխշահավետհամագործակցությանապահովումը, » տնտեսական գործունեության մեխանիզմների մշակումը, կոորդինացումըն տնտեսականկապերի կարգավորումը: :ՕԵԽԵՐՃՈ-ը կառավարում է միջազգային առնտրի, պատրաստի արտադրանքներին կիսաֆաբրիկատների,հումքի, տրանսպորտի,ապահովագրության,արտաքին առնտրի վարկավորման,ԳՏ. նվաճումների փոխանակումներին այլ լայն շրջանակների հարցերը: Առնտրի նպատակովնա կատարելէ 172 միջոցառում միդիվանագիտության ջազգային հարաբերությունների զարգացման գծով, որից 81-ը խորհրդատվական,91-ը՝ աշխատանքայինծառայությունների:

ՆյուՅորքում, Ժննում, ժամմունքը՝ Ստեղծվել թ,

ՃՈ-ի պարենային ն գյուղատնտեսությանկազմակերպությունը ստեղծվել է 1945 թ. Հռոմում, Տնտեսական հանձնաժողովը` 1958 թ. Մարոկկոյում: Արեմտյան Աֆրիկայի համար տնտեսական հա նձնաժողով ստեղծվել է Նիգերիայի Նիամե, Կենտրոնական Աֆրիկայի համար` Զաիրի Կինսաշե քաղաքներում, Լատինական Ամերիկայի ն Կարիբյան ավազանի համար` 1948 թ. Սանտյագոյում(Չիլի): Տնտեսական ն սոցիոլոգիականհանձնաժողով Ասիայի ն Խաղաղօվկիանոսյան երկրների համար ստեղծվել է 1947 թ. Բանգկոկում, իսկ Արնելյան Ասիայի երկրների համար` 1974 թ. Ա տեղաբաշխված է Բաղդադում (Իրաք): ՇԻՔ ՃՈ-իբարձրագույն օրգանը Կռնֆերանսն է, որը հրավիրվում է 4 տարին մեկ անգամ` նախարարներիմակարդակով: Կոնֆեորն ունի ՄԱԿ-ի Գլխավոր քարրանսը ղեկավարում է քարտուղարը, տուղարի տեղակալի կարգավիճակ:Կոնֆերանսն իրականացնում է հետնյալ միջոցառումները. ՕՈ

ապրանքների,ծառայությունների,հումքի միջազգային առԼւտրի կազմակերպում, ինվեստիցիաների, տեխնոլոգիաներիգլոբալացում ն ռազմա»

վարություն,

օգնություն թույլ զարգացած երկրներին:

ԹՕՒԻԵՐՃԱ-ն

ունի հանձնաժողովներ, որոնք համագործակցում են այլ կազմակերպություններիհետ, իսկ ֆինանսավորումն իրականացվում է ՀԲ-ի, Եվրոպական հանձնաժողովների, Զարգացման միջազգային բանկի, ֆինանսավորման ֆոնդերի, առանձին երկիր-դոնորների ն ՄԱԿ-իզարգացման ծրագրի միջոցներիհաշվին: Արդյունաբերության զարգացման գծով ՄԱԿ-ն ունի զարգացող երկրներին աջակցելու համար Մասնագիտացածհիմնարկություն Այն ստեղծվելէ 1966 թ.: Շտաբ-բնակատեղըՎիեննայում է: (օղՕ): 1979 թ. ՄԱԿ-ի կոնֆերանսում ընդունվել է ԷԶԻՆԽՂԱՕ-ի Կանոնադրուքյունը: Ղեկավար օրգաններն են Կոնֆերանսը, Արդյունաբերության զարգացման խորհուրդը ն Քարտուղարությունը: )ՕՒԼ4ԱՕ-ն ունի նան ծրագրային ն բյուջետային հարցերի Կոմիտե: ՄԱԿ Տնտեսական ն սոցիալական խորհուրդը (Չ5ԲԿՕՇՕՇ) ստեղծվել է 1946 թ. ն իրականացնումէ ՄԱԿ-ի գործունեության բոլոր սոցիալ-տնտեսականծրագրերը: Նրա կազմում ընդգրկված են հանձնաժողովներ 3 տարի ժամկետով 54 անդամ երկրներից, որոնցից 5-ն անփոփոխ անդամներ են: ՄԱԿ-ի Կանոնադրության ԽՂ1 հոդվածում ձնակերպվում են համագործակցությաննպատակները, տարբեր ոլորտների միջազգայինհիմնախնդիրները: ՅԿԵՕՇՕՇ-ին ենթարկվում են ՄԱԿ-ի տարածաշրջանայինհետնյալ 5 հանձնաժողովները. Եվրոպականտնտեսական, Ասիային Խաղաղ օվկիանոսիտնտեսականն սոցիալական, Աֆրիկայի տնտեսական, Լատինական Ամերիկայի ն Կարիբյան ավազանի տնտեսա»

» »

կան, ԱրնմտյանԱսիայիտնտեսական

սոցիալական:

եվրոպականտնտեսականհանձնաժողովը(ԵՏՀ) կազմավորՄԱԿ (Շվեյցարիա): Համախմբում Գրասենյակը

է Ժննում է վել է 1947 թ.: Հանձնա55 ն երկրների: Հյուսիսային Ամերիկայի, Եվրոպայի Ասիայի ժողովի հիմնականնպատակն է անհրաժեշտ պայմաններստեղծել երկրների տնտեսական քաղաքականության ն կոլեկտիվ գործունեության փոխհամագործակցություննապահովելու համար: ԵՏՀ-ի բոլոր ենթակառուցվածքներըմշտապես կազմակերպում են աշխատանքային խորհրդակցություններ, կոնֆերանսներ, սեմինարներ, ՄԱԿ-ի ն տարածաշրջանային կազմակերպությունների,միավորումների միջն

ստեղծում են փոխադարձկապ: ԵՏՀ հիմնական օրգանը Եվրոպական

վիճակագրականկոնֆերանսն է, որը միավորումէ. Տնտեսական համագործակցության ն զարգացման կազմակերպության (ՏՀԶԿ), Աշխատանքիմիջազգային կազմակերպության (ԱՄԿ), Եվրոպականխմբակցականհանձնաժողովի(ԵՀԺ), Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության »

(ԱՀԿ),

Վերակառուցմանն զարգացման Եվրոբանկի (ՎԶԵԲ) ն մյուսների գործունեությունը: Ներկայում ԵՏՀ-ը հովանավորում ն գործընկերային հարաբերություններ է զարգացնում ԵՄ, ԱՊՀ երկրների, Անծովյան տ նտեսական համագործակցության ն այլ տնտեսականկազմակերպությունների հետ: Ամհայի են Խաղաղ օվկիանոսի տնտեսական ն սոցիալական հանձնաժողովը(ԱԽՏՍԴ) հիմնվել է 1947 թ.: Բոլոր երկրների միակ միջկառավարականֆորումն է: Վանձնաժողովի51 ն 9 ասոցիացված անդամներնընդգրկում են աշխարհի բնակչության 60 տոկոսը: Կենտրոնական գրասենյակը Բանգկոկում է (Թաիլանդ): Աֆրիկայիտնտեսականհանձնաժողովը հիմնվել է 1958 թ.: նպատակն է նպաստել մայր ցամաքի տնտեսականն սոցիալական սեկտորների զարգացմանը: Հւսնձնաժողովըխթանում է մայր ցամաքի 53 պետությունների տնտեսականհամագործակցությունըն ինտեգրացման զարգացմանն ուղղված քաղաքականությանու ռազմավարության մշակումը մասնավոր արտադրության, առնտրի, դրամական ենթակառուցվածքայինն ինստիտուցիոնալ բնագա վառներում: Կենտրոնականգրասենյակն ԱդիսԱբեբայում է (Եթովպիա): Լատինական Ամերիկային Կարիբյան ավազանի տնտեսական հանձնաժողովը կազմավորվել է 1948 թ.: Հանձնաժողովում ընդգրկված են 41 երկրներ ն 7 ասոցիացված անդամներ: Երկու ենթաշրջանային կենտրոններըգտնվում են Մեխիկոյում ն Տրինդադում (Կարիբյան ավազանի կենտրոն), իսկ Կենտրոնականգրասենյակը` Սանտյագոյում (Չիլի): »

Արեմտյան Ասիայիտնտեսականն սոցիալականհանձնաժողովը հիմնվելէ 1973 թ.: 13 անդամից բաղկացած հանձնաժողովը ծառայում է որպես ՄԱԿ-ի համակարգում տարածաշրջանի ն սոտնտեսական ցիալական զարգացման հիմնական ընդհանուր ֆորում: Ծրագիրն առնչվում է տնտեսությունների բոլոր ոլորտներին: Կենտրոնական գրասենյակը Բեյրութում է (Լիբանան): ՄԱԿ-ի տտարածաշրջանային հանձնաժողովները ենթարկվում են Տնտեսական ն սոցիալական խորհրդին ն գործում են Գլխավորքարտուղարի հովանու ներքո: Անդամ երկրները ֆինանսավորվում են ՄԱԿ-իընդհանուր բյուջեից: `

ՄԱԿ-ն

ունի 18 մասնագիտացած գործակալություն իր անդամ-

ներով ն գրասենյակներով(տե՛ս աղ. 2.2): Գոյություն ունեն նան առանձին 2 գործակալություններ. Վ/ՃՔՃ- Միջազգային ատոմային էներգիայի գործակալություն, 1. ՄՂՕ2. կազմակերպություն: Առնտրիհամաշխարհային ՄԱԿ առետրի զարգացմանկոնֆերանսն իր նստաշրջանն անցկացնում է 4 տարին մեզ անգամ: Առնտրի Կ զարգացմանխորհուրդը (Շ1Ք) համարվում է կոնֆերանսի մշտական օրգան ն հավաքում է ամենամյա հերթականնստաշրջան: Գործադիր հավաք հրավիրվումէ տարեկանմի քանի անգամ: ՄԱԿ Առնտրի ն զարգացմանժողովն աջակցում է զարգացող երկրներին բանակցել առնտ րային համաձայնագրերի շուրջ արտահանման արտոնյալ պայմաններտրամադրելու համար: Միջազգային ապրանքայինպայմանագրերիշրջանակներումառնտրի զարգացման ժողովը վարել է բանակցություններ գնային պայմանների ապահովման, երկրներիառնտրի արդյունավետությանհամար:

ՄԱԿ մեջազգային առնտրային խրավունքի հանձնաժողովը ստեղծվել է 1966 թ.: 36 անդամ պետություններիցգործող մարմին է: Մշակում Է համաշխարհային առնտրի կոճվենցիաներ, մոդելային օրենքներ, կանոններ, իրավականուղեցույցներ: Համաշխարհային բանկը (ՀԲ) ն Արժույթի միջազգային հիմնատ նտեսական դրամը (ԱՄՀ) օգնելեն բազմաթիվերկրների բարելավել աֆինանսական ժամանակավոր տրամադրել ոլորտը, կառավարման դժվարութկարգավորումը, ջակցություն` հաղթահարելու հաշվեկշռի յունները: ՀԲ-ը տարեկան 18-20 միլիարդ դոլարի փոխառություններ ն դրամաշնորհներէ տրամադրումզարգացող երկրներին ն, 1947 թվականից սկսած, աջակցելէ ավելի քան 9500 զարգացմանծրագրերի՞: ՄԱԿ Զբոսաշրջության համաշխարհային կազմակերպությունը (ԶՀԿ, Մ/՛Օ) հիմնվել է 1925 թ.: Անդամակցվել է ՄԱԿ-ին 1947 թ.: Ներկայացնում է տեղական իշխանությունները, զբոսաշրջությանասոցիացիաները,մասնավոր ընկերությունները,այդ թվում` ավիաուղիները, հյուրանոցային համալիրները ն գործակալությունները:ԶՀԿ-ի ղեկավար մարմինը Գործադիր խորհուրդն է: Աֆրիկայի, Ամերիկայի, Արնելյան Ասիայի ն Խաղաղ օվկիանոսի ավազանի, Եվրոպայի, Միջին Արնելքի ն Հարավային Ասիայի տարածքներում ձնավորվում են տարածքային խմբեր: Կենտրոնական գրասենյակը Մադրիդում (Իսպանիա) է: ՄԱԿ Գլխավոր ասամբլեայի կողմից 1950 թ. ստեղծվել է Փայխսն նրանց խնդիրտականների համաշխարհայինպաշտպանության ների լուծման համակարգ:120-ից ավել երկրներում գործում են մոտ 300 գրասենյակներ: Ավելի քան 5000 աշխատողներիմիջոցով գործա-

կալությունն աշխատում է ավելի քան 30 ճիլիոն մարդու հետ, որոնց թվում կան հայրենադարձներ, փախստականներ,տեղահանվածներ: 2.2 Աղյուսակ

ՄԱԿ-ի մասնագիտացածհիմնարկությունները

Անվանումներ

ՈՇՕ կազմակերպություն, գծով Կրթության, գիտության, ծշակույթի ՕԽՔՇԵՕ

կազմակերպություն,

Առողջապահությանհամաշխարհային 8ՕՅ կազմակերպություն,

Ժնն

Հռոմ

(928

Համաշխարհայինբանկիխումբ, Վերակառուցման ն զարգացմանմիջազգայինբանկ, Խ/ՔՔՔ Զարգացմանմիջազգայինասոցիացիա,հ/ՃԵ Միջազգայինֆինանսականկորպորացիա,

նվե

որ

ԽՓե

երեր երաշխավորմա ստիցիաների բազմակողմգործակալություն,ԽԱՈՐՃ Եե : Ինվե վեստիցիոն վեճերիկարգավորման միջազգայինկենտրոն,ԽԼԽ//Շ ԱԹՓ Միջազգայինարժութային միջազգային Քաղաքացիականավիացիայի

հիմնադրամ,

78:60 կազմակերպություն, Համաշխարհայինփոստայինմիություն,ՑՈՇ

էլեկտրակապիմիջազգայինմիություն, ՄՇՏ Համաշխարհայինչափագիտական

կազմակերպություն, Ց/Օ

Միջազգայինծովային կազմակերպություն,

/ԽԾ

հերը:

2005, Նյու Յորք, 2006, Ժնն: Թեեյճո-ի տարեկանհաշվետվություն,

Կենտրոն նտեղծման տարեթիվը

Անուն ԽԵՐ Պարենի գուղատնտեսության ր:

Փարիզ մը ն

Վաշինգտոն շինգ

Վաշինգտոն Վաշինգտոն շինգտո

Վաշինգտոն

Մոնրեալ Բեռն

Ժնն

Լոնդոն Դո

համաշխարհային ԱԱ առուն միջազգայինհիմնադրամ,

Մտավոր սեփականության :

//ՓՇՔ

զարգացման Արդյունաբերության կազմակերպություն,ԷՕՒՍԴՈՕ

ժնն

Հռոմ

Վիենն ա

ՉԵՕԻՕԽՈՎՇՇԵՈՇ

Ք. ԷԼ, ԷԼ,

ՕԲԻԾԼՆԹԵՄԶ, Վ.

ոօղ քօող. Շու /ծեօ

ԽԹԹՈՄՒԹքԾՈՒԵԼԹ

ՄԻՓՔո, 2005, օք. 445. Աղյոաակից երնում է, որ մի քանի կազմակերպություններ ավելի վաղ են կազմավորվել,քան ՄԱԿ-ը: Դրանք հետագայում ստացել են ՄԱԿ-ի (ԽԾ1, ՑՈՇ, ԽՇՅ): հիմնարկությանկարգավիճակ մասնագիտացած

Մարդուիրավունքներինոր կոնվենցիաէ ընդունվել միգրանտաշխատողներիհանդեպ խտրականությունը կանխելու համար: 1990 թ., 10 տարվա բանակցություններից հետո, Գլխավոր ասամբլեայի կողմից ընդունվել է «Բոլոր միգրանտ աշխատողների ն նրանց ընտանիքների անդամներիիրավունքներիպաշտպանությանմասին միջազգային կոնվենցիան»: Կենտրոնական գրասենյակը գտնվում է Ժննում (Շվեյցարիա):ՄԱԿ-ի կոնվենցիայիդրույթներով պայքար է ծավալվում միջազգայինհանցագործության,անօրինական թմրամիջոցներիմատակարարմանկրճատմանհամար: Համաշխարհայինփոստայինծառայությունները կազմակերպում է ՄԱԿ-իփոստայինհամընդհանուրմիությունը (ՓՀՄ): Միությունը սահմանում է միջազգային փոստայինգործունեությանկանոններն անում առաջարկություններ` բարելավելու համար մատուցվող ծառայությունների որակը: ՄԱԿ 193 անդամ պետություններիփոստայինծառայությունները կազմում են աշխարհի խոշոր փոստային ցանցը, որի տարեկանշրջանառությունըկազմում է 430 մլրդ դոլար: Չեռահադորդակցության միջազգային միությունը (ՀՄՄ) ճիավորում է պետություններ-հեռահա ոլորտը: ՀՄՄ-ը դորդակցության կոորդինացրելէ ռադիոտիրույթի հավասարաչափ օգտագործման գործընթացըհ̀ամացանցիցմինչն նորագույնռադիոտեխնոլոգիաներ, օդագնացությունից ն ծովագնացությունիցմինչն ռադիոաստղագիտական ն արբանյակային օդերնութաբանություն,հեռախոսային ն ֆաքսայինծառայությունիցմինչն հեռուստատեսություն: ՄԱԿ-ն աշխատում է լուծել քնապահպանական հիմնախնդիրներ, զբաղվում է բնակլիմայականփոփոխության, օզոնի շերտի քայքայման, թունավորարտանետումների,օդի ն ջրի աղտոտվածության,անտառկերին կենսաբանականհիմնախնդիրներով: Ամեն տարի Պարենի համաշխարհային ծրագիրը(ՊՀԾ)` ճարդասիրականօգնությամբ զբաղվող օգնում է 80 երկազմակերպությունը, կրներիշուրջ 90 մլն սովյալների: Վերջին 4 տասնամյակներիընթացքում այս ծրագիրը 78.3 մլն տոննա պարենայինօգնություն է հասցրել աշխարհիամենաչքավոր երկրներիշուրջ 1.4 մլրդ բնակիչ ինչը ների, կազմումէ մոտ 33.5 մլրդ դոլարի ներդրում: ՄԱԿ գործակալություններըպատասխանատուեն ժռվային ն օդային երթնեկության անվտանգությանչափորոշիչներիսահմանման

համար:

Ծովայինմիջազգայինկազմակերպությունը (ԾՄԿ) հիմնադրվել է

Պատասխանատու է ծովային միջազգայինանվտանգության համար:ԾՄԿ-ն ընդունել է 40-ից ավելի կոնվենցիաներն հռչակագրեր: Առաջնային խնդիրըծովի աղտոտման կանխարգելմաննառնչվող ն օրենսդրության մշակումն է: 1970 թ. միջազգայինհամաձայնագրերի նախաձեռնվեցգլոբալ որոնման ն փրկարարության համակարգը: 1979 թ. հիմնված ծովային արբանյակային միջազգայինկազմակերբ.:

պությունը նշանակալի կերպով բարելավեց ռադիո ն այլ հաղորդակցությունների առաքումը նավերին: ԾՄԿ համաշխարհային համալսարանը հիմնադրվել է 1963 թ. Մալմոյում (Շվեդիա): Այն ծովային կրթության ն կառավարմանխորացված դասընթացներ է վարում` պատրաստելովվարչականաշխատողների:1989 թ. հիմնվել է Միջազգային ծովային իրավունքի ինստիտուտը Վալետայում (Մալթա): ՕԾՄԿ Կենտրոնականգրասենյակը Ժննում է (Շվեյցարիա): ՄԱԿ-ի քաղաքացիականավիացիայի միջազգային կազմակերպությունը (ՔԱՄԿ, Ս(4Օ) ստեղծվել է 1944 թ. Չիկագոյի կոնվենցիայի հիման վրա ն գործում է 1947-ից: Մշակում է օդային տրանսպորտի անվտանգության, ապահովության կանոնները: Ունի իր ասամբլեան՝ ինքնավարմարմին, որին անդամակցում են բոլոր մասնակից կողմերի ներկայացուցիչները ն կազմված խորհուրդը: Գրասենյակը գտնվում է Մոնրեալում (Կանադա):Միջազգայինավիացիայի միջոցով տարեկան տեղափոխվում են մոտ 30 մլն տոննա բեռներ ն միլիոնավոր ճանազարգանում է արբանյակային պարհորդներ: Ներկայում ՔԱՄԿ-ում հահամակարգ, որպեսզի բավարարի քաղաքացիական ղորդակցման,օդային ուղիների կառավարմանկարիքները`:

ավիացիայի

Եվրոպականմիությունը(ԵՄ) համաշխարհայինտնտեսությանհամակարգում 2.3

Միջազգային տնտեսական ինտեգրման (ՄՏԻ) գործընթացի զարգացումը Եվրոպայում դիտվում է որպես օբյեկտիվ գործընթացների գիտակցական մոտեցում, փոխադարձկապերի ստեղծում, ազգային տնտեսական համակարգի զարգացում: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Եվրոպայում ինտեգրացման գործընթացները պայմանավորվեցինտնտեսական զարգացման օրինաչափություններով, քաղաքական որոշումներով: Կարնոր դեր խաղաց «Մարշալի պլանը», որի շրջանակում 1951 թ. ապրիլին Փարիզյան պայմանագրի ստորագրմամբ ստեղծվեց ածխի, պողպատի Եվրոմիավորումը (ԷՕ»Շ), որի կազմում ընդգրկվեցին Բելգիան, ԳՖՀ-ը, Իտալիան, Լյուքսեմբուրգը, Նիդեռլանդները, Ֆրանսիան (6 երկիր): Պայմանագիրն ուժի մեջ մտավ 1952 թ.: 1957 թ. նույն երկրների կողմից ստորագրվեց Եվրոպական տնտեսական համագործակցության (ԵՏՀ) «Ընդհանուր շուկա» ստեղծելու Հռոմի պայմանագիրըն որոշվեց. հանել լթմաքսային միության կապիտալի, ապրանքների ծառայություններիսա հմանափակումներնանդամ երկրների միջն, սահմանել ընդհանուր մաքսային սակագներ ն «ընդհանուր շուկայի» մրցակցության պայմաններ: »

2002: փաստեր, Երեան,

ՍԱԿ-ի մասինհիմնական

ատոմային էներգիայի թ. հունվարի 1-ին ուժի մեջ «տավ եվրախմբավորման (Եվրատոմ) մասին պայմանագիրը:1960 թ. մայիսի 3-ին ստորագրվեց Եվրոպայի ազատ առնտրի ասոցիացիայի (ԷՃՇ՛) ԵՏՂ փաստաթուղթը: 1973 թ. անդամ դարձան Դանիան, Մեծ Բրիտանիան,Իռլանդիան (9 երկիր): 1991 թ. հոկտեմբերին ԵՏՀ ն ԲՃՇ1-ի միջն համաձայնություն ստորագրվեց Եվրոպական տ նտեսականտարածքներիստեղծման մասին: Մինչ այդ, 1970 թ., ստեղծվել էր Եվրոպականքաղաքականհամագործակցություն` արտաքին քաղաքականության կոորդինացմանինստիտուտ: արժութային հաԿարնոր քայլ դարձավ 1979 թ. Եվրոպական մակարգի ստեղծումը, որպես արժույթի կայուն գոտի, իսկ 1978 թ. ստեղծվեց եվրոարժույթի միավորը` էքյուն: 1981 թ. անդամագրվեց Հունաստանը (10 երկիր), 1986 թ.` Իսպանիանն Պորտուգալիան (12 երկիր), 1995 թ.` Ավստրիան,Ֆինլանդիան, Շվեդիան(15 երկիր):

Եվրամիության անդամ երկրները

Տարեթվեր Անդամներիթիվը

լարԻնտեգրացիայ

Անվանումը

ԷՅ

Ք.

ՔԲՔՅ

ԵՏՏ

Յ38

ՀԻՏ:

ԼՃ

Է Գ 55.

բրո

երկիր

(ընդգրկվելեննան Մեծ

Բրիտանիան, Դանիան, .

Օ1Ե1ԾՐԸ աա

.. ԷՋ

ԻՏԵ2

Յ Յ

երկիր

Մաո

-Բթր

-9Ծլ

199»

երկի

ր կվե

(ըն

նան

Իսպանիան ն

"1967 ԾՅ8

Յ ռ

ՅՑ ծ

շուկա

Եվրոպական արժութային ինստիտուտ

Ավստրիան,

Ֆինլանդիան, Շվեդիան (01. 01.1 99Թ)) երկիր

են

նան

ԳՋ Սլովակիան, Սլովենիան, 8

Լեհաստանը,

Լատվիսն, Լիտվան,

օ8»

Ընդհանու

(ընդգրկվելեն նան

Հունգարիան,

(24.04.1972)

Եվրոպական արժութային հաճակարգ

երկիր

բական լին

Մաքսային միություն

Արժութային ինտեգրացիա

էստոնիան,

5Յ Յ

-:ք Պորտուգալիան (01.01.1986)

Զեխիան

ՆՄ

փուլերը

Մալթան,Կիպրոսը (11.05.2004))

Ց ծ,

Ինտեգրացիայի |

(28.05.1919) 85

Անվանումը

| (ընդգրկվելէնան | 3: Հունաստանը

Յ Յ

Անդամներիթիվը

(ընդգրկվել

-Ատճարն րժութայ

փուլերը ինտեգրացիա

Աղյուսակ 2.3

Տարեթվեր

Ք.

ՅՑ

Յ Յ

27 երկիր (ընդգրկվելեն նան

Ռումինիան, Բուլղարիան (01.01.2007))

Եվրուարժու-

ածան (303.1979)

2004 թ. ԵՄ-ը համալրվեց ես 10 երկրներով` 8-ը եվրոպական՝ Հունգարիա, Լեհաստան, Սլովակիա, Չեխիա, Սլովենիա, Լատվիա, Լիտվա, էստոնիա, ն 2-ը` Միջերկրական ծովի` Մալթա, Կիպրոս (Հունական մասը): 2007 թ. հունվարի 1-ին անդամագրվեցինՌումինիան ն

Բուլղարիան: Այսօր ԵՄ անդամ ւվետությունները27-ն են (տես աղ. 2.3): Բնակչության թիվը մոտ 490 մլն է (աշխարհի բնակչության 8 տոկոսը): ԵՄ երկրներինբաժին է ընկնում համաշխարհայինՀՆԱ 40 տոկոսը: ԵՄ հատուկ տեղ է զբաղեցնում համաշխարհային տնտեսության մեջ: 1986 թ. ԵՏ1 անդամ երկրներիմիջն ստ որագրվել է միասնական ակտ, որի համաձայն ընդլայնվել է համագործակցության տնտեսա-

կան գործունեությունը: Գործընթացների գարգացման կարնոր գործոն է դարձել անդրազգային ընկերություններին բանկերի արագ աճը, ազգային կապիտալների միաձուլումը: Շենգենյան համաձայնագիրըկնքվել է 1985 թ. հունիսի 14-ին Լյուքսեմբուրգի Շենգեն գյուղում եվրոպական 5 պետությունների (Գերմանիա, Ֆրանսիա, Բելգիա, Նիդեռլանդներ ն Լյուքսեմբուրգ) միջն: 1995 թ. մարտի 26-ին դրանց միացել են նան Իսպանիանն Պորտուգալիան: Վամաձայնագրի նպատակըպետություններիմիջն ներքին սահմանների հսկողության փոփոխումն էր: 1990 թ. հունիսին ստորագրվել է Շենգենյան համաձայնագրիկատարմանԿոնվենցիան: Եվրոպական երկրների ինտեգրման խնդիրը որոշվել է ԵՄ Սաաստրիխյաննստաշրջանում1991 թ. դեկտեմբերի9-10-ը: Նստաշրջանը որոշել է չափորոշիչներ,որոնց համաձայն պետք է ընդունվեին նոր անդամներ, այդ թվում՝ ԵՄ Արնելյան դաշինքի երկրները, խնդիր է առաջադրել ստեղծելու միասնականդրամա-արժու քայինմիավոր Տնտեսական ն արժութային միության (ՏԱՄ) բազայի վրա, պաշտոնապես հայտարարելէ Եվրոպական ընկերությաննոր փուլի ձեավորման ն նրա զարգացման հիմնական խնդրի ավարտիմասին: Ավելի ուշ համաձայնագրինմիացան Ավստրիան,Իտալիան, Հունաստանը, Սկանդինավյան անձնագրայինմիությունը (Դանիա, Ֆինլանդիա, Շվեյցարիա,Իսլանդիա ն Նորվեգիա): 1909 թ. մայիսի 1-ին Շենգենյան համա ուժի մեջ մտավ 1997 թ. հոկտեմբերի2ի Ամստերդամի ընդունած պայմանագիրը,որին համաեվրոպականիրավունքների համաձայնությունտրվեց: ԵՄ-ում հանդես եկող բոլոր երկրները (ոչ անդամները)պարտավոր էին ընդունել շենգենյան կանոնները: ԵՏՄ-ը ստացավ Եվրամիություն(ԵՄ) նոր անվանումը:ԵՄ գլխավոր խնդիրն է թույլ զարգացած երկրներիտնտեսականցուցանիշները հասցնել ավելի զարգացած անդամ երկրներիմակարդակին: Ստեղծվեցնան միության նոր մարմին` տիտուտ, որը զբաղվում է արժութային, ֆինանսական,կառավարման ն ինստիտուցիոնալ շրջանակներիմշակման գործերով: 1998 թ. ԵՄ երկրներըստեղծեցինԵվրոպականԿենտրոնականբանկ, 2001 թ. անցան ընդհանուր տնտեսական,դրամավարկայինքաղաքականության, ն 2002 թ. հունվարի 1-ից սկսվեց եվրո դրամի շրջանառությունը: ԵՄ օղակներն են.

ձայնագրում

Եվրոպական արժութային ինս-

ինստիտուտները` Եվրոպառլամենտ, Եվրոհանձնաժողով, Նախարարների խորհուրդ, Եվրոդատարան, Աուդիտորների պալատ, Եվրոպականօմբու դսմեն: Ֆինանսական օրգանները՝ Կենտրոնական ն Ինվեստիցիոն բանկեր: Յ. Խորհրդատվականօրգանները` Եվրոպական տնտեսա կան, սոցիալական ն տարածքայինկոմիտեներ: 4. Ինստիտուցիոնալօրգանը` Եվրոընկերությանպաշտոնական 1.

ԵՄ

հրապարակումների բաժինը:

Գործակալությունը` Եվրոպական ընկերության Գործակալություն 16 միավոր կազմով, Գործակալություն ընդհանուր միջազգային ն անվտանգության քաղաքականության գծով (2 ձիավոր), Գործակալության ոստիկանական օրգաններիհամագործակցություն: ԵՄ իրավական կառույցներն են. 1. ԵՄ նախարարներիխորհուրդը, որը գործում է Բրյուսելում (Բելգիա): ԵՄ Գլխավոր օրենսդիր օրգանն է իրականացնում ընդհանուր տնտեսական քաղաքականությունը, ղեկավարում բյուջեն, կնքում միջազգային համաձայնագրեր: Նախարարների խորհրդում գործում է ռոտացիայի համակարգը, որի համաձայն յուրաքանչյուր պետության ներկայացուցիչ 6 ամիս ժամկետով զբաղեցնում է նախագահողի պաշտոնը: որի կազմում ընդգրկվում են ԵՄ անԵվրոպական խորհուրդը, դամ պետությունների ղեկավարները: Նրանք տարին երկու անգամ հրավիրում են նիստ` սկզբունքային քաղաքական հարցեր լուծելու: Եվրոխորհուրդը գործում է 1974 թ.-ից, սակայն պաշտոնական կարգավիճակ ստացել է 1986 թ. Միասնական եվրոպական ակտով: մ. հանձնաժողովը, որը նախարարնեԵվրոպական ընկերության րի խորհրդի օրենքների նախագծերը հաստատման ներկայացնող գործադիր օրգանն է: Կազմված է 20 անդամից (մեկ նախագահ ն 19 փոխնախագահ), որոնք նշանակվում են ազգային կառավարությունների կողմից 5 տարի ժամկետով: Հանձնաժողովն իրականացնում է մաքսային ռեժիմի պահպանման, հարկայինքաղաքականության, ագրարային շուկայի կարգավորման, ֆունկցիաների կատարման հսկողություն: Կարողէ կիրառել սանկցիաներ, դիմելԵվրոդատարան: (ԵԻԲ) որն ստեղծվել է անդամ երԵվրոինվեստիցիոն բանկը կրների տրամադրած միջոցներով: Վարկավորում է անդամ երկրների պետական կառույցներին: 5. Եվրոպականսոցիալականհիմնադրամը (ԵՍ, որն ապահովում է աշխատուժի միգրացիանն պրոֆեսիոնալ ուսուցումը: 5.

Տարածաշրջանային զարգացման Եվրոպականհիմնադրամը, որն ստեղծված է ԵՄ թույլ զարգացած շրջաններին ինվեստիցիաներ, դրամական օժանդակություն տրամադրելու նպատակով:

7. որն ունի 626 պատգամավոր: 1979 թ.-ից Եվրոպառլամենտը, ընտրությունները կատարվում են անդամ երկրների ներ կայացուցիչներից ընդհանուրընտրակարգով, ուղղակի քվեարկությամբ, 5 տարի

ժամկետով:

ապահովում է ԵՄ օրենքների, համաձայնագԵվրոդատարանն

րերի, պարտավորություններիկատարումը: 2004 թ.-ից դատարանի կազմում ընդգրկվածեն յուրաքանչյուր երկրից մեկ ներկայացուցիչ ն մեկ լրացուցիչ դատավոր:Ունի նան 9 իրավաբան-խորհրդատու:Դատարանը որոշում է տուգանքների չափը, վճռում վիճելի գործեր, պատժում ԵՄ որոշումները չկատարող անդամ երկրներին, ապահովում պայմանագրերի,համաձայնագրերիկատարումը: Գործում են նան Եվրոպականկենտրոնական բանկը(ստեղծվելէ 1999 թ.), յաշվիչ պալատը: Բյուցեի եկամուտները գոյանում են տուրքերից, արտահանմանն ներքին շուկայի գների տարբերությունից, մաքսատուրքերից, հարկերից, ինչպես նան անդամ երկրների ՀՆԱ-ի 1.2-1.3 տոկոս փոխանցումներից:ԵՄ ծա խսերը բաշխվում են հետնյալ 4.5, գյուղատնտեսական` 6.6, տարածակերպ` վարչատնտեսական` 7.5, սոցիալական` 6.6, փոխանցում ԵՄ անդամ երկրնեշրջանային` ԳՏ` 3.5, 8.4, րին` զարգացող երկրներին օգնություն` 2.1 տոկոս ն

այլն:

2.4

Եվրոպայիերկրներիտնտեսությունները

Եվրոպան(առանց ԱՊՀ 4 երկրների) եվրոպական աշխարհամասի երկրների համագործակցություն է, 5,1 մլն քառ. կմ տարածքով, 520 մլն բնակչությամբ: Պետությունների տնտեսություններն ըստ ոլորտների ուսումնասիրվում են ոչ թե ըստ սոցիալ-տնտեսական խմբերի ն քաղաքականպատկանելության,այլ ըստ համագործակցության, տնտեսականառանձնահատկությունների,զարգացման մակարդակների, աշխարհագրականդիրքերի ն ցուցանիշների: բնական ս տնտեսական տարբերությ ուններից Աշխարհագրական, ելնելով` եվրոպանբաժանվում է Արեմտյանն Արնելյան մասերի: ԱրեմտյանԵվրոպանբաժանվումէ Վյուսիսային, Միջին ն Վարավայինշրջանների: Առավել հզոր է Միջին Եվրոպան, որի կազմում են Ավստրիան, Բելգիան, ԳԴՀ-ը, Լյուքսեմբուրգը, Լիխտենշտեյնը, Մեծ Բրիտա-

որա էր ոմ կամայա բա զաքական, մանության

նիան, Նիդեռլանդները, ր

Ֆրանսիան,

Շվեյցարիան:

Տարածաշրջան

գիտական, մշակութային կյանքում: Ամբողջ տարածքն աչքի է ընկնում շուկայական հարաբերությունների բարձր մակարդակով: Եվրոպայի արդյունաբերությունըկենտրոնացած է ԳԴՀ-ում, Ֆրանսիայում, Մեծ Բրիտանիայում, Իտալիայում ն մյուս զարգացած երկրներում: Եվրո-

առընթեր, այնպես էլ մի պայում են տեղաբաշխվածինչպես ՄԱԿ-ին կազմակերպություններ շարք միջազգային : Երկրներն ունեն բնառեսուրսայինոչ մեծ ներուժ (պահանջարկի 10 տոկոսը), քիչ են վառելիքի պաշարները, նավթի ն գազի հանույթը: Եվրոպան մեծ հաջողությունների է հասել գիտությունների, ճարտարապետության,մշակույթի, կրթության,արդյունաբերության ոլորտներում: Տարածքին բնորոշ է մեքենաշինությունը, որի 50-60 տոկոսն արտահանվում է: Զարգացածեն քիմիական, թեթն ն սննդի արդյու նաբերությունները, գյուղատնտեսությունը, բուսաբուծությունը, տրանսպորտիմիջոցները, հանգստի ն զբոսաշրջությանցանցը: Արտաքինտնտեսական կապերը բազմազան են: Միայն Նիդեռլանդների արտաքին առնտուրը գերազանցում է ամբողջ Աֆրիկայի երկրների առնտուրը (բացի ՀԱՀ-ից): Գերակշռում են պւսստրաստիարտադրանքը, մեքենաները, սարքավորումները,պահեստամասերը: Ներմուծման մեջ գերակշռում են արդյունաբերությանն գյուղատնտեսության հումքը, կիսաֆաբրիկատները,պարենամթերքը, մասամբ նան՝ սարքավորումները: Բոլոր երկրները կապի մեջ են միմյանց հետ:

ԱրեմտյանԵվրոպայինբնորոշ է շուկայական հարաբերությունների բարձր մակարդակը: Այս տարածքում արտադրվում է համաշխարարտադրանքի1/5-ը: հային արտադրանքի 1/3-ը, գյուղատնտեսական ֆինանԶարգացածեն արտաքին տնտեսական, գիտատեխնիկական, սական կապիտալի, ծառայությունների հարաբերությունները, զբոսաշրջությունը: Արնելյան Եվրոպայի երկրները տնտեսական, ֆինանսական, գիտական ներուժով զիջում են Արեմտյան Եվրոպային: Այս երկրների մի մասը գտնվում է անցումային փուլում (նախկին դեմոկրատականերկրներ):

Չյուսիսային Եվրոպայի 8 երկրներն են Շվեդիան, Նորվեգիան, Դանիան, Ֆինլանդիան, Լատվիան, Լիտվան, էստոնիան, Իսլանդիան:

Սրանք հարուստ են բնական ռեսուրսներով, բայց կարիք ունեն վառելիքային ռեսուրսների, բացի Նորվեգիայից, որն ունի նավթ, գազ: Ունեն անտառային ռեսուրսներ: Ենթաշրջանինբաժին է ընկնում համաշ(Փարիզ, Օրինակ` ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ՄԱԿ-իկրթությանն մշակույթի կազմակերպություն Ֆրանսիա), ն գյուղատնտեսական ՊԱ (Հռոմ,Իտալիա), կազմակերպություն (Ժնե,Շվեյցարիա), կազմակերպություն համաշխարհային ԱՀԿ-Առողջապահության (ԺԱՆ,Շվեյցարիա), միջազգայինկազմակերպություն ԱՍԿ-Աշխատանքի էներգիայի ՄԱԳԱՏԵ-Ատոճային դատարան(Հաագա, ՄԴ-Միջազգային Նիդեռլանդներ), կոմիտե(Լոզան, օլիմպիական ՄՕԿ-Միջազգային Շվեյցարիա), առնտրիպալատ (Փարիզ, Ֆրանսիա), ՄԱՊ-Միջազգային իրավունքիասոցիացիա(Բրյուսել, Բելգիա), ՄԻԱ-Միջազգային ՄՀԲ-Միջաօգայինհաշվարկներիբանկ(Բազել, Շվեյցարիա)ն այլն:

Պարենամբերքի

միջազգային կազմակերպություն (Վիեննա, Ավստրիա

12, արխարհայինարդյունաբերության7, ծովային նավատորմճիդի տաքին առնտրի4 տոկոսը: Այս երկրները կապվածեն Միջին Եվրո-

պայի, ԱՄՆ-ի,Կանադայի հետ: Այստեղ զարգացած են վերամշակող, էլեկտրաէներգետիկայի, հանքահումքային,անտառանյութիմշակման, ն այլ արդյունաբերականճյուղերը: Բնակձկնարդյունաբերության չության մեկ շնչի հաշվով էլեկտրաէներգիայի սպառմամբՆորվեգիան աշխարհումգրավում է առաջինտեղը (29 հազար կվտ): Նրան հաջորդում են Կանադան`21, Շվեդիան` 17.5, Իսլանդիան` 17, ԱՄՆ-ը` 16, Ֆինլանդիան`11 հազար կվտ սպառմամբ:Տարածքի երկրները հարուստ են գունավորմետալուրգիայով,մեքենաշինությամբ(բացի Իսլանդիայից),քիմիական, փայտամշակման,ցելյուլոզի, թղթի արդյունաբերությամբ,սննդարդյունաբերությամբ: Զարգացածեն գյուղատնտեսությունը,անասնապահությունը,բուսաբուծությունը: Բոլոր երկրները միմյանցհետ ունեն տրանսպորտային կապ: Արտաքինառետուրը զարգացած է: Շվեդիան, Նորվեգիան, Դաեն նավեր, մեքենաներ, հանքաքար, գունավոր նիան արտահանում փայտանյութ,պահածոներ,սննդամթերքն մետաղ,սարքավորումներ, հումք, մեքենասարքավոայլն, ներմուծումն̀ավթ, արդյունաբերական րումներ,պարարտանյութ,հացահատիկ,միրգ, բանջարեղեն: Եվրոպայի9 երկրներն են Իտալիան, Հունաստանը, ,Ձարավային Մաւթան,Պորտուգալիան, Իսպանիան,Սան Մարինոն,Անդորան, ՄոԱյս երկրներն ունեն հանքային պաշարներ, զարճակոն, Վատիկանը: գացած գյուղատնտեսություն,զբոսաշրջություն: ՎարավայինԵվրոպայի արդյունաբերության բաժինը համաշխարհայինարդյունաբերության մեջ կազմումէ 6.5 տոկոս, որի հիմնականմասը պատկանում է Իտալիային,Իսպանիային, Պորտուգալիային, Հունաստանին: էստանում են ՋԷԿ-ից, իսկ Իսպանիայումն Իտալիալեկտրաէներգիան նան յում` ԱէԿ-ից:Իտալիայում, Իսպանիայումզարգացած են մեքենաշինույյունը, տրանսպորտայինշարժակազմերը,քիմիական, թեթն արդյունաբերությունները:Հարավային Եվրոպայի երկրներն ունեն հանգստին զբոսաշրջության լայն ցանց: Արտահանում են գյուղատնտեսականմթերք, սննդի ն թեթն արդյունաբերականապրանքներ,ավտոմեքենաներ,նավեր, ներմուծում` նավթամթերք, երկաթի հանքաքար, հացահատիկ, վառելիք: 2.5

ԱնկախՊետություններիՎամագործակցություն (ԱՊՀ)

20-րդ դարի վերջին փլուզվեց սոցիալիստականհամակարգը: 30 տարվա գոյությունից հետո վերացավ Տնտեսական փոխօգնության խորհուրդը(ՏՓԽ), որին անդամակցում էր 10 երկիր: Սոցիալիստաբաժին էր ընկնում աշխարհումարտադրվողազգային կան երկրներին եկամտի25, գյուղատնտեսականարտադրանքի`20 տոկոսը, արդյունաբերականարտադրանքի` 1/3-ը։ Մեծ դժվարությունների առջն Չ2Չ

համա-

ֆինանսական երկրներիարդյունաբերությունները, կանգնեցին հետո հանրապե-

խորհրդային կարգը, մյուս ճյուղերը: Բաժանումից երկրներըձնավորվեցինորպես նոր, տություններըն սոցիալիստական սակայն անհրաժեշտէր ւպահպանելտնտեանկախ պետություններ, համագործակցութսականկապերը:Նախկինհանրապետությունների թ. դեկտեմբերի8-ին համար հիմք դարձան յուն կազմակերպելու Բիշքեքում կաՄինսկում,1992 թ. մարտինՄոսկվայում,հոկտեմբերին

հանդիպումղեկավարներիպաշտոնական յացած` պետությունների Անկախ կազմավորվեց 21-ի արձանագրությամբ ները: Դեկտեմբերի որի կազմումընդգրկ(ԱՊՀ), Համագործակցությունը Պետությունների Հայասվեցին Ռուսաստանը, Բելառուսը, Ուկրաինան,Ղրղզստանը, ՏաԹուրքմենիան, Ուզբեկստանը, Մոլդովան, տանը, Ղազախստանը, Համագործակիսկ 1993 թ.՝ նան Վրաստանը: Ադրբեջանը, ջիկստանը, են համագործակցութէ, գործում որտեղ ցության կենտրոնըՄինսկն Արտաքինգործերի նախարարյան գործադիր Քարտուղարությունը, նախարարների ԱՊՀ երկրների պաշտպանության ների խորհուրդը, գործունեութճյուղային խոոհ"ւրդը, խորհուրդը,Միջկառավարական լ իազորություններ յան խորհուրդը: ԱՊՀ տնտեսականի-' 'եգրացիան չունի: Նա չի կարող որնէ երկրի ստիպէ մասնակցելիրեն չհետաքրքմիավորումէ, ԱՊՀ-ն միայն պետությունների րող միջոցառումների: են ընդհանուրնպաոլորտ, ոլ ն բնորոշ համատեղ գործունեության կապերը ն ընդհատակը, սկզբունքները,կառուցվածքը,'հոխադարձ Ընդունվել են հիմունքներով: նուր շահեր ունենալը պայմանագրային համաձայնագակտեր (պայմանագրեր, կանոնակարգ,բազմակողմ են. խնդիրներն ԱՊՀ համագործակցության րեր, որոշումներ): հիմքի վրա տնհանրապետությունների ստեղծել խորհրդային պետություններ, տեսական,ԳՏ, տեղեկատվական ձնավերացնելնախկինհամակարգինեգատիվերնույքները, անցշուկայականհարաբերությունների փոխել տնտեսությունները ,

նելու համար, ն միջազգային ճանաչում: ձեռք բերել ինքնուրույնություն ՄոսկվայումԱՊՀ երկրներիղեկավարների 1993 թ. սեպտեմբերին տնտեսականմիությունստեղծելու մասին մակարդակովստորագրվեց ինէր, որ ԱՊՀ պետություններն որով նախատեսվում պայմանագիր, առնտրի ազատ հասնեն ստեղծելով է փուլերով` պետք »

տեգրացման գոտի, մաքսային,վճարայինն արժութայինմիություն,ապրանքների, ընդհանուրշուկա: Ազատ առնտրի գոծառայություններիկապիտալի ընդունվեց1994 թ. ապրիլի տի ստեղծելու մասինՎամաձայնագիրն ղեկավարների ԱՊՀ պետությունների բոլոր 15-ին ն ստորագրվեց ունեն ինգոյություն ԱՊՀ երկրների միջն կողմից: Դրան զուգահեռ մի շարք գործոններ: տեգրացումնարգելակող

Երկրներն իրարից տարբերվում են տնտեսական ներուժով, կառուցվածքով, զարգացման մակարդակով: Այսպես, համագործակՀՆԱ 80 տոկոսը է 8-ը` Ուկրաինայի, 3.7-ը` Ղազախստանի,2.3-ը` Բելառուսի, 2.6-ը` Ուզբեկստանի բաժիհա նրապետություններիբաժինը կազմում է տասնորդական մը 1.

ցության

կազմում Ռուսաստանի, -

ոն

տոկոսներ: 2. ԱՊՀ

երկրներում ինտեգրացիան իրականացվում է խորը տնտեսական ճգնաժամի պայմաններում,ինչն ստեղծում է նյութական ն ֆինանսական ռեսուրսների դեֆիցիտ, բնակչության կենսամակարդակների տարբերություններ: Յ. ԱՊՀ շուկաները դեռնս լրիվ ձնավորվածչեն, ինչն Կ է միասնական շուկայական հարաբերությունների ձնա-

երկր ներում

ԱԱ 14. ունեն

Ինտեգրացման գործընթացիվրա որոշակի հակազդեցություն

տերությունները: Կան առաջավոր

աանաղին Աա քաղաքական

նան

աԱոա

օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ տնտեսական շահեր,

ններ:

Աղյուսակ 2.4

երկրների միջն փոխադարձառնտրիծավալը, հետ, 2010 արտահանումըն ներմուծումն (մլն դոլար)

այլերկրների

Երկրներ

ԱՊՀ

երկրների փոխադարձառնտուրը՝

Բելառուս

Ղազախստան Ղրղզստան

Մոլդովա Ռուսաստան

Այլերկրներիհետ

Վրաստան Տաջիկստան Ուկրաինա Ադրբեջան

ատամ մառսային

564.2 6440.3

972.4 3900.2

213.8

470.9

273.8

295.5

5828.2 17370.8 6715.8 635.4

381.3

928.5

24438.3 13807.5 150223.954836.6 270.8 109.3 7779.4 680.5

650.9

602.1

12587,9 1059.9

328.8 534.0 17488.9 1818.6

959.8 343.9

13428.5

Ղրղզստան մաքսային միությունը, որը

շատ

մյուս ԱՊՀ միջազգայինինտեգրացիոն Գորարար կարգավորվեց ԵՄ-ն ԱՊՀ երկրների ն

ՎՀ

սոցիալ-տնտեսական վիճակը,2010

ձնավորմանՏԱՍԻՍ ծրագիրը:

զարգացումն հ ազործան զատճառը ցության բույլ Ռուսաստանն միջե

ապրանքաշրջանառությու-

է:

վառելիք է ենի:

վ/ոմերապրանքները: ՌԴ-ն ԱՊՀ երկրներինֆինանսավորում 2010 թ. ԱՊՀ երկրները ՌԴ-ին պարտք էին 6.6 ունեն Ղազախսմլրդ դոլար: Վամեմատաբար դինամիկզարգացում որոնց ՀՆԱ տնտեսությունները, տանի, Հայաստանի, 8-10 են տոկոս: աճի տեմպերը կազմում են տարածքային հետնյալ Վերջին շրջանում ստեղծվել

Գոն. հիմունքներով: ետիկ

տարեկան

Տաջիկստանի

միավորումները.

տնտե-

(Եվրասիական Ռուսաստան, Բելառուս, Ղազախստան

սական միություն)",

Ուզբեկստան, Ղազախստան,Ղրղզստան, Տաջիկստան սիականտնտեսականընկերություն), Ուկրաինա,Մոլդովա, Վրաստան,Ադրբեջան: »

(Ա-

առնտ-

ն Օախագահները նոյեմբերի18-ին Կրեմլում ՌԴ Բելառուսի Ղազախստանի որոնք փաստաթղթերը, ստեղծելու մ իություն տ նտեսական ստորագրեցինԵվրասիական

թ.

են.

թ.:

հետ

համագործակցությունը: խմբավորումների

«ԱՊՀ

2159.5

օգնեց փոխադարձ փոխադարձ աղետ. միությունը, օգնեց որը

ար

Ղա-

ստո-

են պարենային,հումքային, տեքստիլ, Գերակշռում

275.9 7745.6

393.4

րը իակերույուն յիուլայի ազգային միութշուկաների Ֆոնդային երկրների հուշագիր Պագրեցին յուն» կա մասին» հո ստեղծելու մասին: թ. հիմնելու նե

առաջնային դիրքում ՐԱՊերկրներ արտահանմամբ

122.8 5202.7 3089.8

թ.

Արտահանում | Ներմուծում | Արտահանում| Ներմուծում

Հայաստան

Բա ումի արտաքին գիությունը»:

շուկաների է խորհրդային հանրապետությունների իրականացնում

հակասություններ:

ԱՊԳ

Այս երկրները 1997 թ. ընդունեցինմաքրի ռեժիմի կարգավորմանը: սակագներ: սային միասնական Ա-Բե «Երկուսի «Եր Ռուսաստան-Բելառուս ն կազմավորվեց թ.ա 50 տոկոառնտրի շրջանառության հետ: սից ավելին կատարվումէր Ռուսաստանի զարգացմանգորերկրներիինտեգրացիոն Վամագործակցության ստեղծումը, ային ն կորպորացիաների կոր յին անդրուզգ ծոն կարող դառնալ է: 1998 թ. մարօղակ կարնոր գ ործընթացի նան ինտեգրացիոն ինչը խորհուրդը հաստատեց անդրազգայինկորտին ԱՊՀ ղեկավարների 1998 թ. ապրիլին Ռուսաստանի Կոնվենցիան: մասին պորացիաների

՞»

հռչակագիրը, ինտեգրացիայի տնտեսական Եվրասիական պայմանագիրը, տնտեսականհանձնաժողովի Եվրասիական ընձնաժողովի աշխատանքի ի կանոնակարգը: աշխ Հանձնաժողովի

ԳԼՈՒԽ

ԱՇԽԱՐՀԻ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

3.1 Աշխարհիառաջատար

զարգացածերկրները

տնտեսությամբերկրներըՀՏ Զարգացած շուկայական

մեջ ունեն դիրք: Դրանք աշխարհի 28-30 պետություններն են, որոնք հիմնականումԵվրոպայի երկրներն են` բացի ԱՄՆ-ից, Կանադայից, ՀարավայինԿորեայից, Ճապոնիայից, զբաղեցնում են մայր ցամաքի 20-22, բնակչության 18-20, համաշխարհային ՀՆԱ-ի 55, արեն «Մեծ ութնյակի» մոտ 70 տոկոսը: Առավել տահանման առաջնային անդամ երկրները (ԱՄՆ, Կանադա, Մեծ Բրիտանիա, Գերմանիա, Ֆրանսիա, Իտալիա, ճապոնիա, Ռուսաստանի Դաշնություն`), որոնց բաժին է ընկնում համաշխարհայինարդյունաբերական արտադրանքի 1/2-ը, գյուղատնտեսականարտադրանքի` 1/4-ը, իսկ ԱՄՆ-ին` «Մեծ ութնյակի» երկրներիՀՆԱ-ի 30 տոկոսը: Այս երկրներն իրարից տարբերվում են իրենց զարգացման մակարդակով, պատմական առանձնահատկություններով,տնտեսական հզորությամբ, թողարկած արտադրանքի ծավալներով, բնակչության թվով, իսկ մյուս երկրներից՝ պետական ն մոնոպոլիստական կապիտալի ուժեղ զարգացումով: Ութնյակիերկրներին են պատկանում ՀՏ գիտատեխնիկական,քաղաքական, ռազմական որոշիչ դերերը: Զարգացածերկրների մյուս ենթախմբերն ընդգրկում են Արեմտյան Եվրոպայիայն երկրները, որոնց բնորոշ են կապիտալի լայնամասշտաբօգտագործումը,ինժեներատեխնիկականբարձրորակ կադրերը, արտադրողականուժերի զարգացման մակարդակը, արտադրանքի արտահանմանմեծ մասը: Հաջորդ ենթախումբը կազմում են ասիական նոր ինդուստրիալ երկրները` Կորեական Հանրապետությունը, Թայվանը, Սինգապուրը, Նոր Զելանդիան, Իսրայելը, ՀԱՀ-ը առաջատար

(Աֆրիկա):

զարգացման երկրները ՄՏՂՀ-ում ստեղծում են Արդյունաբերական ե փոխկախվածություն տնտեսական ազատականացման թացություն, այսինքն` արտաքին առնտրի (արտահանումՀ»ներմուծում)շրջանառության հարաբերություն ՀՆԱ-ի նկատմամբ: Կապիտալիշարժը կարնոր տեղ է գրավում հզոր երկրներում`

ԱՄՆ-ում, Մեծ Բրիտանիայում, ճապոնիայում: ԱՄՆ-ի ն ճապոնիայի միջն կապիտալիփոխադարձհոսքերը տարեկան կազմում են 80 մլրդ դոլար (համաշխարհային հոսքերի 1/3-ը): Զարգացած երկրների կաԹեն Չինաստանը զարգացած երկրների 9-րդ անդամը չէ, բայց աշխարհի 4-րդ տերությունն է: 5 անգամ ավելի հզոր է, քան Կանադան,Իտալիան, ՌԴ-ը: Չինաստանի տարեկանՀՆԱ ն տնտեսականաճը կազմումէ 11-12 տոկոս:

պիտաւիարտահոսքի 11 տոկոսը կազմում են տնտեսականօգնությունները զարգացող. անցումային, աղքատ երկրներին: ճապոնիան 9-13 մլրդ դոլար (տարեկան): Այդ զարգացող երկրներին տրամադրել է են նան ԱՄՆ-ը, Սկանդինավյան երկրները: հարցում առաջատարներ են ԱՄՆ-ը, Մեծ ԲրիտաԱրտաքինառնտրում խոշոր արտահանողներ նիան, Ֆրանսիան, Նիդեռլանդները, ներմուծողներ` Գերմանիան, Իեն տալիան,ճապոնիան:Բոլոր պայմաններըպահանջում երկրների ո ւժեղացում: տնտեսականռազմավարության 3.2

տնտեսությունում ԱՄՆ-ը համաշխարհային

ԱՄՆ-ը ՀՏ մեջ գերիշխող երկիր է: 2010 թ. համաշխարհայինհամախառն արտադրանքի28.7 տոկոսը պատկանումէր ԱՄՆ-ին: Առանձին տնտեսագետների կարծիքով` ամերիկյան կապիտալն ավելի ն արդյունավետ է օգտագործվում,քան Գերմանիայինը ճապոնիատեղեկատտեխնոլոգիան, ԱՄՆ տեխնիկան, տնտեսությունում յինը: ԳՏ են Տարեկան երկրի մակարդակով: բարձր վությունն ապահովվում ԳՏ են աշխատանքները: տոկոսը կազմում զարգացմանծախսերի որակիբարձՏնտեսական զարգացմանընպաստում են աշխատանքի

րացումը, գործազրկության կրճատումը: Համաշխարհային ավիակոսմիկականարդյունաբերության արտադրանքի վաճառքի 55 տոկոսը պատկանումէ ԱՄՆ-ին, 3-ը` Գերմանիային, 2-ը` Ճապոնիային: Համակարգչային սարքավորումների վաճառքի 34 տոկոսը պատկանումէ ԱՄՆ-ին, 27-ը՝ ճապոնիային, 4-ը՝ խոշոր արԱՄՆ-ում գործում են գյուղատնտեսական Գերմա նիային: են համաշխարհաեգիպտացորենի արտադրում տադրողներ,որոնք յին ծավալի 1/3-ը, հացահատիկի 12, բամբակի21, բուսական յուղերի 18, մսի 17 տոկոսը:

Կապիտալիկենտրոնացումնուղղված է խոշոր ընկերությունների մոտ 12 հազար ստեղծմանը: Բանկային ոլորտի 50 ընկերությունների Պետությունը, է որպես 1/3-ը: ակտիվների բանկերում կենտրոնացած ն տեր, երկրի ձեռնարկատիրության միջոցների արտադրության Պետական սեկտորի խաղում: դեր չի տնտեսությանմեջ նշանակալի բաժինը ՀՆԱ-ի մեջ կազմում է 4 տոկոս, որտեղ զբաղված է աշխատուժի 14-15 տոկոսը: Աշխատուժին կապիտալի հարաբերությունը պայմանավորված է աշխատուժիառաջարկովն պահանջարկով,իսկ աշխատանքի վճարումը` աշխատողի մասնագիտական մակարդակով: մեծ դեր ունի Աշխատողի իրավունքների պահպանման գործում արհմիությունը: Ապրանքներին ծառայություններիգծով ԱՄՆ-ը համաշխարհային ներմուծումը առնտրում գրավում է առաջին տեղը: Ավտոմեքենաների սարքավորումների Հաստոցների, է տոկոսը: վաճառքի կազմում վաճառքն աճել է 50, իսկ կոշկեղենի, կենցաղային, էլեկտրոնայինն ,

ԱՍՆ

այլ ապրանքներինը` 80 տոկոսով: Միջազգային կապիտալի շարժը մեծ մասամբ կապված է արտասահմանում ներդրումների հետ, որն արագ աճում է: Ուղղակի ինվեստիցիաների50 տոկոսն ուղղված է ԵՄ երկրներին: ԱՄՆ-ի ազդեցությանհիմնական գորժռններըեն. տնտեսության փոփոխությունը, շուկայի վերակառու»

օգնությունները,

զարգացող

գիտատար արտադրանքիխոշոր արտահանող լինելը, անցումային երկրներում կատարած ներդրում-

ցումը,

ները ն »

Ճապոնիանհամաշխարհայինտնտեսությունում

երկրի աշխատուժիհզոր շուկան ն ԳՏ նվաճումները, գյուղմթերքներիխոշոր արտահանող լինելը (ապահովում է համաշխարհայինարտահանման35 տոկոսը): Ունենալով զարգա ցած մեքենաշինություն(ապահովում է համաշխարհային արտահանման20 տոկոսը)` ԱՄՆ-ը միաժամանակներմուծում է մեքենա-տեխնիկական սարքավորումներԿանադայից, Գերմանիայից, Ճապոնիայից: Նան ներմուծում է Մեքսիկայիամբողջ արտահանման 90 տոկոսը, Մալայզիայի, Ֆիլիպինների, Բրազիլիայի ն այլ երկրների արտահանմանմեծ մասը: ԱՄՆ կապիտալի արտահանման շուկաներն են Կանադան,Մեքսիկան, Արեմտյան Եվրոպան, Հարավային Ամերիկան, Ինդոնեզիան,Կորեան նայլ երկրներ: 3.3

Բրիտա-

Ճապոնիան աշխարհի տնտեսապես զարգացած հզոր տերություններից է: Բնակչությանթիվը կազմում է աշխարհի բնակչության 2.2 տոկոսը: Թողարկում է համաշխարհային համախառն արտադրանքի 14 տոկոսը: 1938 թ. այս ցուցանիշը կազմում էր 3 տոկոս: Շնորհիվ աշխատանքի բարձր արտադրողականությանա̀չքի է ընկնում տնտեսականաճի բարձր տեմպերով: Ճապոնիայի տնտեսական կառուցվածքը տարբերվում է զարգացած մյուս երկրների տնտեսություններից:Արտադրության24 տոկոսը բաժին է ընկնում վերամշակողարդյունաբերությանը, 13 տոկոսը` շիթթ. կապիտալ նարարությանը ն մետալուրգիային: Եթե 1970-1980 ներդրումներում գերակշռում էին օտարերկրյա ներդրումները, ապա 1990-ական թթ. հետո օտարերկրյա կապիտալը կազմեց 0.3 տոկոս: ծախսերը կազմեցինՀՆԱ-ի մոտ 3 տոկոսը, որը Գիտահետազոտական 2 անգամ գերազանցեցԳերմանիայիծախսերին: Բարձր տեխնոլոգիաներին բաժին էր ընկնում ծախսերի 3.7 տոկոսը (Մեծ նիայում այս թիվը կազմումէր 3.3, ԱՄՆ-ում` 3 տոկոս):՝ Ճապոնիան զիջում է միայն Գիտատար ճյուղերի արտադրությամբ ԱՄՆ-ին, իսկ վերամշակող արդյունաբերությամբ` Գերմանիային ն Շվեյցարիային: Գյու ղատնտեսությանոլորտում ճապոնիան մնում է

աշխատատար երկիր` ցա սերով: Ճապոնիայի տնտեսութ տնտեսական ն քա պատերազմիցհետո, աշխատատար ճյո » տնտեսության զա ից հետո: Տնտեսական մոդելը

Ճապոնիային բաժին

կազմա ընկերությունների Ճապոնիային հատուկ Երկրում կի ապարատը: ճյուղային, ներֆիրմայինպ

17-4, կիսահաղորդիչներ

ներդրումներիհամաշխա կոսը, ինչով զիջում է միա նում իրացումը կազմում րանքների մեծ մասը արտ ների, մագնիտոֆոնների9 ճենահանման սարքերի 7 տատար ճյուղերի արտա տոմեքենաների 18.3, էլե

Տնտեսական ռազմավ էներգետիկ ռեսուր արտադրանքիմրց գիտականհետազ տության վրա:

Երկիրըմեծ ուշադրու տեխնիկայի,ինտեգրալ ս բժշկական ելեկտրոնայ կարգերի, նոր մետաղնե նոլոգրայի, դեղանյութե

րության վրա: Այս բոլորն զարգացմանշնորհիվ: Տնտեսության բոլոր մոնոպոլիաները (ԱԱՄ): րնելյան Ասիայի երկրներ ծարաններն աշխատում նությունը արդյունաբեր մեջ` 64 տոկոս (աշխարհո ները` համաշխարհային

բոտները`40, լուսանկարչականապարատները`32 տոկոսը: Տարեկանթողարկվում է 11-12 մլն ենա (ԱՄՆ-ին ավտոմեք հավասար), ինչը կազմումէ ավտոմեքենաների համաշխարհային արտադրանքի 20 տոեն «Տոյոտան». կոսը: Խոշոր մոնոպոլիաներ «Նիսանը», «Հոնդան»,

«Մազդան»:

Առաջատար դեր ունի ֆինանսավարկայինոլորտը:

Աշխարհի 15 Երկիրը համարվում է նան խոխոշոր բանկերից 3-ը օգնություն տրամադրող: Օգնությունների 60 տոկոսը տրաշոր մադրվում է Չինաստանին, Հնդկաստանին, Ինդոնեզիային, Ֆիլիպիններին, նան Աֆրիկայի, Լատինական Ամերիկայի երկրներին: Օգնությունների12 տոկոսը կազմումէ տեխնիկականաջակցությունը: ճապոնիայի ծառայություններիոլորտն ունի զարգացման բարձր մակարդակ:Նրանում զբաղված են ակտիվ բնակչության 2/3-ը, իսկ ՀՆԱ-ում նրա բաժինը կազմում է 70 տոկոս: Տարեկան մատուցվում է ավելի քան 3.2 տրլն դոլարի ծառայություն: Զբոսաշրջությունը մի քանի միլիոն մարդու ապահովում է աշխատանքով: Երկիր են գալիս տարին 6-7 մլն զբոսաշրջիկ` բերելով 11-12 մլրդ դոլար եկամուտ: Տոանսպորտը հասել է զարգացմանբարձր աստիճանի (բացի գետային ն խողովակայինփոխադրումներից):Ներքին փոխադրումների զգալի մասը կատարվում է մերձափնյա ծովային նավարկությամբ: Դատարկ ուղերթներից խուսափելու համար օգտագործվում են կոմբինացվածնավատեսակներ: Օդային տրանսպորտի փոխադրումներըհիմնականում կատարում են Վանեդա օ դանավակայանը՝տարեկան40, Նարետան՝ 20, Տոկիոյի ն Օսակայի օդանավակայանները՝32 մլն ուղնորի: Երկաթուղիների երկարությունը 28 հազար կմ է, որի 40 տոկոսը էլեկտրիֆիկացվածէ ն հռչակված է արագընթացով(200-250 կմ/ժ): Ավտոմայրուղիներիերկարությունը1150 հազար կմ է (աշխարհում գրավում է 5-րդ տեղը): Խողովակաշարայինփոխադրումներըթույլ են զարգացած,քանի են նավահանգստային քաոր ներկրվող նավթն ու գազը հասնում ղաքներ ն վերամշակվում: Յուրահատուկ զարգացում ունեն (րթությունը, գիտությունը, առողջապահությունը: Գրագետ է բնակչության 99 տոկոսը: Երկիրն ունի մոտ 500 համալսարան: Առողջապահության ծախսերը Լլազմում են ՀՆԱ 8-9 տոկոսը:

ճապոնիայում են:

ճապոնիանաշխարհում առաջնակարգդիրք է գրավում էլեկտրոնային հաշվողական տեխնիկային համակարգիչների, ռոբոտների, ն կապի լրատվության միջոցների,ավտոմատ կառավարման

սարքերի

արտադրությամբ, տալիս է պլաստմասսայի արհամաշխարհային տադրանքի12-13 (15 մլն տոննա), սինթետիկ կաուչուկի 17 տոկոսը (16 ճլն տոննա): Կարնորնշանակություն ունեն տրիկոտաժի,կաշվի, հովհարների, անձրնանոցների, ն ապակու այլ արտա թյունները: Երկրի էներգետիկռեսուրսները կիսով չափ են բադրու վարարումՀ(ծրգետիկայհ արտադրության պահանջները: Նավթավերամշակման գործարաններն աշխատում են ներկրվողնավթով,որը կազմում է տարեկան250-300 մլն տոննա ն ներկրվում է հիմնւսկանում Պարսիցծոցի ավազանիերկրներից,Իրանից, Ինդոնեզիայից: էլեկտ րաէներգիայի արտւսդրությամբճապոնիան զիջում է միայն ԱՄՆ-ինն ճապոնիան տարեկան արտադրում է 110-115 մլնՉինաստանին: տոննա պողպատ ն 80-85 մլն տոննա չուգուն (երկրորդը` Չինաստանիցհետո), 20-30 մլն տոննա արտահանում` պողպատ ն գլանվածք:Ավստրալիայից Հնդկաստանից, Բրազիլիայից, Չիլիից, Պերուից տարեկան ներկրումէ մոտ 130 մլն տոննա երկաթիհանքանյութ,մետաղի ջարդոն: տեսությունը բավարարումէ երկրի բնակչությանսպառմաս 70 տոկոսը: Մշակվող ցանքատարածություններն անցնում են 6 մլն հեկտարից:Առանձինտարածքներմշակվում են տարեկան 2-3 անգամ:Մեկ տրակտորինբաժին է ընկնում 3 հա վարելահող(ԱՄՆում 33, Ավստրալիայում` 120 հա): Բրնձի ամենաբերքատվությունն բա'ձրերիցէ՝ 54 ց/հա, տարեկան մոտ 15 մլն տոննա: Տարեկան ներմուչվում է 30 մլն տոննա հացահատիկ: Աշխարհումառաջնայինտեղէ գրավումմանդարինիբերքատվությամբ: Մսատու անասնապահություլից առաջնայինեն խոզաբուծությու նը, թռչնաբուծությունը: մննդարդյունաբերության մեջ կարնոր դեր ունեն մթերքներիվերամշակումը,պահածոների,ծխախոտի,շաքարի, գարեջրի արտադրույունը, կանաչ թեյի, սոյայի, ցիտրուսների մշակումը: Ձկնորսուցյունըտարեկան կազմում է 6-8 մլն տոննա: Ձապոնիայիարտաքին առնտրայինհաշվեկշիռըդրական է, բայց տսճբերվումէ ներկրմանն արտահանման կառուցվածքը:Ներկրման 70 տոկոսըբաժին է ընկնում հումքին, վառելիքին: Ներքին առնտուրը զարգացածէ: Եթե ճապոնիայում10 հազար բնակչի հաշվով մանրածձախ առնետրովզբաղված են 650 մարդ, ապա ԱՄՆ-ում այդ թիվը կազմումէ 590, Գերմանհայում` 410, Մեծ Բրիտանիայում` 400, Ֆրանսիսյում`350 մարդ:

գյուղատ

3.4

ԳերմանիայիԴաշնությունըհամաշխարհայինտնտեսությունում

Գերմանիան Արեմտյան Եվրոպայի խոշոր երկրներից է: Տարածությունը 357 հազար քառ. կմ է, բնակչությունը` 82 մլն մարդ: 1990 թ. երկու մասերի միավորումով երկիրն ավելի հզորացավ: Համախառն արտադրանքը կազմում Է ԱՄՆ-ի 22, ճապոնիայի 60 տոկոսը: ՀՆԱ միջին տարեկանաճը բարձր չէ՝ 1.5 տոկոս: Գերմանիայի հիմնական կապիտալ ներդրումները 3 անգամ զիջում են ԵՄ-ին ն ԱՄՆ-ին: Բնա ռեսուրսային ներուժը փոքր է: Երկիրն ունի հանքային ռեսուրսների պահանջ: Վառելիքային ռեսուրսներից ունի ածուխ, նավթ, բնական գազ: Տարածքի 30 տոկոսն աճտառներ են: 4Ղ1

Գ/ուղատնտեսության զարգագճաը բնական են:

պաստ

Տարածքն ունի

(. զբոսա հանգստի րջության ռեսուրսներ: պայմաններն որի

ական

տապան,ինչըլրացվում է

Արեն Ոբբ.

ու-

ի օտարերկրացիների Գերմանի Շերհոսքով: թ: միջոցով,

առատիրթերկիրէ, ունի գիտություն, տեխնիկա,մշակույ նտեսական քաղաքականության հիմնականուղղություններնեն կապիտալ հարկերիփոփոխման ներդրումների աճը պետությանձեռնարկատիրական գործառույթների ինչըչհանգեցրեցպետական ծախսերի կրճատման ՀՆԱ-ի մե . (1987 թ.` 47, 1992 թ.` 50.5, 1998 թ.` 46.9 տոկոս) պետականպարտքերիաճի կանխումը, աշխատուժի սոցապահովմ ն Բո

կրճատու-

մը, »

է ՀՆԱ Փոփոխվում

կառուցվածը կումը: ն Կրճատվում ծառայության բաժինը:

մետրո մեքենաշինության, մետալուրգիայի, նավաշինության, տեքստիլ աճում՝ յունաբերության, ավիակոսմիկական աան արդյունաբե ար-

են

արդ-

լեկտրատեխնիկական սարքավորումների ան ավտոմոբիլա հնու ծավալները, երմա տնտեսությունն նիայի պոնիայից հետո, առաջինը` Եվրոյիերրորդն էրիԻՑՔա մաշխարհային ու

արտահանմ արդյունաբե խոշոր կենտրոնացածընդհանուր Ի րջանաճկերություններում 60,զբաղվածների արդյունաբերական արտադրանքի9 12, ներմուծման 10 տոկոսը: Վերամշակման

«ությամ ժին է ընկնում

են

ության

ավտոմոբիլ աշինությանըը պահանձան տոկոսը բա50 տոկոսը:

էլեկտրատեխնիկական ապրանքներին: րր ամը. երկիր տեսական արտադրանքի հում չորրորդ . ը ն է արտահանումով աշխա ր ԱՄՆ-ից,Ֆրանսիայից, ն

հանմամբ բ արտահա

աշխարհում աշխար

տարածքը հագեցած է հաղորդակցության ուղիների տարբեր Տրանսպորտային խոշոր հանգույցներ են Բեռլինը, Աա Ֆրանկֆուրտը, Քյոլնը, Վաննովերը: ԳԴՎ տարեկան այցելում են 15 մլն Շտարերկրյազբոսաշրջիկներ: Գերմանիանարտաքին տնտեսականկապերի մեջ է աշխարհի բոլոր երկրների հետ: Արտաքինառնտրի3/4-ը բաժին է ընկնում զարգացած երկրներին` ԵՄ անդամ երկրներին, ԱՄՆ-ին, Ճապոնիային նւսյլն: հումք, պարենամթերքիորոշ տեսակներ: Ներմուծում է գլխավորապես ԳԴՀ

յանի

տեսակներով:

3.5

Ֆրանսիանհամաշխարհայինտնտեսությու նում

«ւ

Քունը, ավելանում՝

հետո: Նիդեռլանդներից

Արտասահմանյան ուղղակի կապիտալ գծով Գերներդրումների

մանիւաներրորդնէ ԱՄՆ-ից ն

Բրիտանիայից (8.8 տոկո ' ն Ապրանքների ծառայությունների թողարկմանմեջ արտասահման հն Մեծ

հետո

ԵՍ

արտադրանքը կազմում է 27 տոկոս: Գերմանիանհամարվումէ առաջատարերկիրըն ապահովում է Միության բյուջեի 26.4 տոկոսը (Փրանսիան՝17.2, Իտալիան`13. Մեծ 13.5 Բոիտանիան`

տոկոս): Գերմանիայի Դաշնային Ներկայում Վանրապետութ ուն (ԳԴՀ) ամենահզորպետությունն է` «Մեծ Եվրոպայի է մեկը: ութնյակի Արդյունաբերության մեջ խիստ մեծացել է են վերամշակող ճյուղերի նվազել՝ արդյունահանող

գրավումէ առաջին տեղը:

կան

ն ԳԴՀ-ը մեքենաշինական արտադրանքի

ճյուղերի

առետրի

բաժինը: Արտաքին մեծ : ծանր կառուցվածքում արդյունաբերության, մասնավորա է վերամշակող ճյուղերի դերը: Գերմանիան մե

արտահանում, քան Ֆրանսիան,Մեծ

ավելի

շատ

եանե է

Բրիտանիան, Իտալիան միասին:

Ֆրանսիան «Մեծ ութնյակի» առաջատար պետություններիցէ: Տարածությամբ Եվրոպայի երկրորդ երկիրն է Ուկրաինայից հետո (552 հազար քառ. կմ), բնակչությունը կազմում է մոտ 60 մլն մարդ: ՏԱտեսության մեջ առաջին լուրջ տեղաշարժերը կատարվել են 19-րդ դարի կեսերին, արդյունաբերության հեղաշրջման շնորհիվ, երբ սկսեցին զարգանալ արդյունահանող ն Արտադրությաններդրումներն աճեցին 2-րդ համաշխարհային պատերազմից հետո: Երկրում հիմնական սեփականատերըպետությունն է, որին պատկանում է արդյունաբերականարտադրանքի 25 տոկոսը: Պետության ձեռքում են նան էլեկտրակայանները, ածխահանքերը, երկաթուղիները: Պետական բանկերն ապահովում են վարկային գործառնությունների 3/4-ը: Բնական պայմաններըբարենպաստեն: Բավարար են հանքային ռեսուրսները: Երկիրն ապահովված է երկաթի, բոքսիտների, աղի, ուրանի պաշարներով: Անտառները կազմում են երկրի տարածքի 1/4-ը: Տարածքի 32 տոկոսը վարելահողերեն, 23-ը՝ արտեր, արոտավայրեր, 3.5-ը` այգիներ: Բուսաբուծությունը բազմաճյուղ է: Ֆրանսիան համաշխարհային ճանաչում ունի թեջն արդյունաբերության մեջ (գործվածք, հագուստ, կոշկեղեն, կոսմետիկական արտադրանք, ոսկերչական զարդեր ն այլն): Արդյունաբերությանգլխավոր ճյուղերն են մետաղաձուլությունը, մեքենաշինությունը, քիմիական, թեթն, սննդի արդյունաբերությունները, նա վթամշակմանճյուղերը: Ֆրանսիայի տնտեսությունում գլխավոր դերակատարում ունեն նավթային, ավտոմոբիլաշինության, ավիացիոն, էլեկտրատեխնիկական, էլեկտրոնային, ալյումինի, ռեմոնոպոլիաները: տինատեխնիկական էլեկտրաէներգիայիարտադրությամբՖրանսիան զիջում է միայն Գերմանիային:էլեկտրաէներգիայիարտադրությունը2009 թ. կազմելէ 540 մլրդ կվտ/ժ: ԱէԿ-ի արտադրած էներգիան կազմում է ամբողջ էներգիայի 72 տոկոսը (աշխարհում առաջին տեղում է): Ջրային էներ-

վերամշակող ԱԱ աաա

գիան կազմում է 20. ՋԷԿ-ի արտադրածը` 8 տոկոս: էներգետիկայի հումքը քարածուխըէ, ներմուծվող նավթը, գազը: Երնրում առկա է պահանջվող գազի 23-ը: Մեքենաշինությոնը Ֆրանսիայում արդյունաբերությանառաջատար ճյուղն է ն տաչս է արդյունաբերական արտադրանքի1/3-ը: Մի Քազգային շուկայումզգալի դիրք են գրավում ֆրանսիական աստոմե-

քենաները, ինքնաթյռները, էլեկտրատեխնիկական, գյուղտեխնիկական ն այլ արտադրանքները, որոնք արտահանվում են տասնյակ երկրներ: Ֆրանսիանարտահանման գծով չորրորդն է աշխարհում՝

ճապոնիայից, ՍՍՆ-ից. Գերմանիայից բազմատեսակ խռշորամասշտաբ արտադրանբներով աչքի հետո:

է ընկաշխարհում առաջին տեղն է գրավում շաճպայնգինիների, կոնյակի,պանրի, կաթնաանասնապահականմթերքների արտադրությամբ, ինչպես նան շաքարի, պահածոների արտադրությամբու արտահանմամբ: Հարուստ է ցիտրուսներով, ձիթապտղով, ծաղկամշակմամբ: Ֆրանսիան Արեմտյան Եզրոպայի նում

սննդի արդյունաբերությունը: Ֆրանսիան

գյուղատնրեսական մթերքներիխոշորագույն արտադրողն է: արտահանողն Ֆրանսիան Եվրոպայում առաջին տեղում է ավտոճանա պարհների երկարությամբ, զարգացած են ավտոտրանսպորտը, ներքին ջրային ցանցը, ծովային փոխա դրումները, օդային թռիչքները: Օդային փոխադրումները կազմումեն 60 մլն մարդտարեկան: Երկրում հաշվվում են 26 մլն մարդատաղ ավտոմեքենաներ: Երկիր տարեկան այցելում է շուրջ 40 մլն զբոսաշրջիկ, ունի բավարարչափով հանգստին զբոսաշրջության ռեսուրսներ (միջերկրյալողափեր, Ալպերի լեռնային առողջարաններ, պատմաճխյրտարագիտական հուշարձաններ, թանգարաններ, այլ տեսարժանվայրեր),որոնք բերում են մեծ եկամուտներ: մրտաքինտնտելական կապերովՖրանսիան աշխարհում Հե 4-րդ ԱՄՆ-ից ԳԴից, ճապոնիայից հետո: ԳԴՀ-ի, Մեծ Բրիտանիայի համեմատ Ֆրանսիանավելի քիչ պատրաստի արտադրանքէ թողարկում: Արտաքինառնտրի շրջանառության 1/2-ը կատարվում է ԵՄ անդամ ն նոր զարգացող երկրներիհետ: Բոլոր հիմնական երկաթու ղագծերը, խողովակաշարերը, օդային ն ներքինջրային ավտոմայրուղիները: ուղիները հատվում են մայրաքաղաքում: Բեռնափոխադրումների հիմնականմասը կատարվումէ երկաթուղայինն ավտոճրբիլային տրանսպորտով: Երկրում հաշվվում է մոտ 30 մլն մարդատար ավտոմեքենա:Ներքին ջրային ուղիների 9000 կմ է երկարությունը (հիմնականմասը կազմում են Սենա գետի ջրային ուղիները):Ծովային տրանսպորտը հիմնականումներմուծման ն արտահանման համարէ ու իր տոննաժով2 անգամ զիջում է Մեծ Բրիտանիային: ու

3.6 Մեծ

Բրիտանիանհամաշխարհայինտնտեսությունում

Մեծ Բրիտանիան Եվրոպայի խոշոր պետություններից է: Տարածությունը 244 հազար քառ. կմ է, բնակչությունը` մոտ 60 մլն մարդ: Նրա կազմի մեջ մտնում են Անգլիան, Շոտլանդիան, Հյուսիսային Իռլանդիան, Ուելսը: Մեծ Բրիտանիան «Մեծ ութնյակի» երկրների մեջ գրավումէ 6-րդ տեղը ն 5 անգամ զիջում է ԱՄՆ-ին: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո խիստ մեծացել է արդյունաբերությունը, համեմատաբարպակասել` գյուղատնտեսության տեսակարար կշիռը: Արդյունաբերությանմեջ աճել են վերամշակող ճյուղերը: Բարձր մակարդակով, արտադրողականությամբն որակով աչքի են ընկնում մեքենաշինությունը, քիմիական արդյունաբերությունը, նորագույն ճյուղերը, վերամշակող արդյունաբերությունը: Մեքենաշինության առաջատար ճյուղերն են ավիահրթիռաշինությունը,ինքնաթիռների, ավտոմոբիլների, շարժիչների, էլեկտրատեխնիկական արտադրանքների թողարկումը, նավաշինությունը ն այլն: Երկրի բնառեսուրսային ներուժը կազմում են ածուխը, նավթը, գազը, որոնցով բավարարվում են սեփական պահանջները:Կան երկաթահանքեր, քիչ գունավոր մետաղներ,հետնաբար երկիրը հանքահումքային ապրանքներ

ներմուծողէ: էներգետիկայի65 տոկոսը ստացվում է ՋէԿ-ի ն ԱԷԿ-իարտա դրած էլեկտրահոսանքից, որով 10 անգամ զիջում է ԱՄՆ-ին, 2,5 անգամ ճապոնիային,2 անգամ` Գերմանիային,նան` Ֆրանսիային: գծով Մեծ Բրիտանիան աշխարհի առաջաԳյուղատնտեսության տար երկրների թվում է, բայց ապահովված չէ կերային բազայով, ուստի ներմուծում է: Գյուղատնտեսությանգլխավոր ճյուղը բարձր ապրանքային անասնապահությունն է (արտադրության 3/4-ը): Զարգացած են խոզաբուծությունը, ոչխարաբուծությունը, նան ձկնարդյունաբերությունը: Աճեցնում են ցորեն, շաքարի ճակնդեղ, մրգեր, կարտոֆիլ: Մեծ Բրիտանիան աղքատ է անտառային տարածքներով (երկրի տարածքի8 տոկոսը) ն մեծապես կախված Է արտաքին տնտեսական կապերից:Ներմուծման մոտ 90 տոկոսը բաժին է ընկնում հումքին, կիսաֆաբրիկատների,ն ապարենամթերքին:Առտահանման մեջ գերակշռումեն մեքենասարքավորումները, նավաշինականսարքավորումները, երկաթուղային միջոցները, լայն սպառման ապրանքները: Մեծ Բրիտանիանունի ռռակյալ աշխատուժ,գիտական բարձր ներուժ: Տրանսպորտայիններքին փոխադրումների 2/3-ըբաժինէ ընկնում ավտոտրանսպորտին: Ավտոճանապարհների խտությունը 100 քառ. կմ վրա կազմում է 160 կմ (աշխարհում առաջիններից մեկը): Ծովային է շատ է, բայց տրանսպորտով առաջատար առաջատար զիջում, երկրների:Լոնդոնն օդային տրանսպորտի աշխարհի խոշորագույն հանգույցնէ, տարեկան փոխադրում է ավելի քան 60 մլն ուղնորների:

կածառայությունները, միջազգային կապերը, ները,արտադրական պ իտալիարտահանումը: ն ավեն հիմնականմասը կազմում երկաթուղին Տրանսպորտի

Բրիտանիանկապիտալ արտահանող խոշոր երկիր է: Բանկային մասնաճյուղեր ունի աշխարհի տասնյակ երկրներում: Հայաստանումգործում է «Միդլենդ Արմենիա» բանկը: Մեծ

3.7

քին առնտրի

զբոսաշրջությունն ղնորաշրջանառությունը 3.8 Կանադանհամաշխարհային տնտեսությունում

Իտալիանհամաշխարհայինտնտեսությունում

«Մեծ ութնյակի» առաջատար երկրներից է: ՏարածութԻտալիան յունը 301 իազար քառ. կմ է, բնակչությունը` 60 մլն մարդ: Երկրի կազմում կան երկու քաղաք-պետություններ` Վատիկանըն Սան Մարինոն: արտադրանքի ծավալով ութնյակի երկրների մեջ Արդյունաբերական յոթերորդըէ, կենցաղային սառնարանների,մոտոցիկլետներիարտադրությամբ՝ երրորդն աշխարհում ԱՄՆ-ից, Քապոնիայից հետո: Իտալիան տալիսէ ԱՄՆ ՀՆԱ 1/5-ը, Ճապոնիայի ՀՆԱ-ի 1/3-ը, Գերմանիայի ՀՆԱ 70 տոկոսը, Կանադային գերազանցում է 2 անգամ: Մեքենաշինությունըերկրի առաջատար ճյուղն է: Թողա րկվում են մարդատար մեքենաներ,կենցաղային էլեկտրասարքավորումներ,հաշվիչ մեքենատարբեր տոննաժի նավեր: Բարդն ճշգրիտ հասներ, գրամեքենաներ, տոցների, գյուղատնտեսական մեքենաների արտադրությամբ Իտալիան հետէ մնում ԱՄՆ-ից, ԳԴՀ-ից, Անգլիայից, Ֆրանսիայից, Ռուսասարդյունաբերությամբզիջում է միայն Ճապոնիատանից: Քիմիական է յին: Զարգացած նավթաքիմիական, պլաստմասսաների, սինթետիկ արտադրությունը: Ճանաչում ունի սպիտակ մարմարով, մանրաթելերի շինանյութերով,կոշկեղենի ն կարի արտադրանքով:Արդյունա բերութբնառեսուրսային բազան աղքատ է: Պակաս են հանյան զարգացման քային հանածոները: Երկիրը համարվում է բնակչության ցածր աճ ունեցող տարածք: զարգացած չէ, քանի որ ունի մանր, տրոհԳյուղատ նտեսությունը ված տնտեսություններ,սակայն առաջնային տեղ է գրավում բրնձի, շաքարի ճակնդեղի, խաղողի, ձիթենու, նուշի, ցիտրուսների գծով: Բնակչությանմեկ շնչին բաժին է ընկնում 0.2 հա հողատարածք: բազան ջրաէներգառեսուրսներնեն: 80 տոկոսը բաԷներգետիկ ժին է ընկնումՋէԿ-ին, ունի 6 ԱէԿ: Տարածքի 20 տոկոսն անտառ է: մակարոնի, Սննդիճյուղերից են կաթնային, շաքարի, ծխախոտի, գինիների ւ այլնի արտադրությունը, ձկնարդյունաբերությունը: Իտալիանունի հանգստի, զբոսաշրջության ռեսուրսներ, սպասարկման ն ծառայությունների ցանց, սպասարկմանբարձր մակարդակ, համարվումէ վերածննդիերկիր, քաղաքակրթության կենտրոն, մարդկությանը տվելէ մշակութային գանձեր: Ներմուծմանմեջ գերակշռում են վառելիքը, նավթը, ածուխը, գահումքը, մետաղը, բամբակը, մեքենաները, զը, արդյունաբերական Արտահանման մեջ գերակշռողը պատրաստի արպարենա մթերքը: տադրանքնէ` մեքենաներ, սարքավորումներ, գործվածք, կոշկեղեն, Արտաքին կապերում մեծացել են ԳՏ նվաճումմրգեր, մակարոնեղեն: ՂԸ

ընկնում արտա-

բաժին Ծովային տրանսպորտին տոփոխադրումը: հիմնական ու. 80 տոկոսը: Օդային տրանսպորտի է:

ԼԹ

Կանադան«Մեծ

արդութնյակի»անդամ երկրներիցէ: Ընդհանուր

ծավալով ) ունաբերության

ութնյակում զբաղեցնումէ

ՐՆ ռանադայի

Դիրք:

ոչ

առաջատար

արտնտեսությունը 2009-2010 թթ. վերամշակման, արտադթ. ունեցել է աճի անկում: սեկտորներում տադրության է միջինը 17,4 տոկոսով (ամենամեծ պակասել անքի աճի ծավալը կրճատթողարկումը տասնամյակում):Արտադրանքի վերջին է գունագրանցվել Աճենախորնանկումը վել է 18 ճյուղերում(2-ից): էլեկտրատեխնիկական վոր ն սն մետալուրգիայի,նավթաքիմիայի, պլա ստմաս-

անկումը

ավտոմեքենաների, արտադրության, սարքավորումների փայտամշակման ն

արտադրության դրանց արտադրանքների, արտադսայի ոլորտներում:2010 թ. այդ ճյուղերում արդյունաբերության վերածավալը խիստ նվազել է, ն դեկտեմբերին

րանքներիվաճառքի ծավալը կազմել է մինչ մշակող սեկտորներիվաճառքի ընդհանուր ճգնաժամիցուցանիշի70 տոկոսը: թիվը տնտեսական ակտիվ գործազուրկների 2009 թ. օգոստոսին նաբար պակասել է: 2009 թ. ընթացքում բնակչությանմեջ աստիճա 8 տոկոս, իսկ մակարդակըկազմել 8.4, 2010 թ.՝ գործազրկության Ըստ ԿանադայիՎիճակագրակա 2011 թ. սկզբինհասել է 7.6 տոկոսի: 2/3-ը ստեղծվել է հաաշխատատեղերի տվյալների`նոր Կանադայի սեկտորում, ն, ըստ ենթադրությունների, սարակական 7.2-7.4 տոկոս: կլինի թ. մակարդակը գործազուրկների բարձր մակարինքնապահովման Կանադանունի պարենային չի տուժել բնակլիմայական գյուղատնտեսությունը

վարչության ակ:

Երկրի

որոնցից տուժել աղետներից մշակող

են

արտադրանք

գյուղատնտեՌԴ, Ուկերկրներ (Ավստրալիա,

հացարտադրող

շատ սական Զելանդիա): Նոր ր աինա, Հնդկաստան, մճապարտքերի է պետական 1995թ.-ից Կանադանիրականացրել 0.2 ՀՆԱ ամեն տարի ծախսել է այդ նպատակով

ումն

մինչն

թ.

պարտքը Դրա արդյունքում երկրի ֆեդերալ տոկոսը: տոկոսի: կոսից 2008 հասելէ թ.

ՀՆԱ

տո-

Օնտարիանն

զարգացածերկիր է: արդյունաբերական Կանադան արտադրանք են

ամբողջ արդյունաբերական Քվեբեկն արտադրում համարվում են երկրի արդյու75 իսկ Տորոնտոնն Մոնրեալը

ռոկոսը,

նաբերության`վերամշակման հիմնական կենտրոնները: Հիմնական են ավտոմեքենաները`բեռնատարներ,ավտո ն ավիաարտադրանքն ցիոն պահեստամասեր,որոնք մտնում են համախառն շուկայական մեջ: Բայց Կանադան չունի ավտոմեքեարժեքի արտադրանքների նաների ն բեռնատարներիարտադրությանազգային ձեռնարկություններ, հետնսբարԿանադայիմեքենաներն արտադրվում են ամերիկյան ն ճապոնականավտոձեռնարկություններում, որոնք հիմնականում են Օնտարիայում, բացի Քվեբեկում իրականացվող տեղաբաշխված շվեդական ԿՄօխօ ն ամերիկյան ՔՅՇՇճ- մեքենաների արտադրութ-

յուններից:

Կանադայումբազմազան է: Կանադան յՀանքարդյունաբերությունը համարվումէ ալյումինի, պղնձի, երկաթի, նիկելի, ոսկու, ուրանի ն ցինկի խոշոր արտադրող: Օնտարիայում են գտնվում ալյումինի, պղնձի, նիկելի, արծաթի, ցինկի ե տիտանի խոշոր պաշարները: Սակայն բնական հիմնականռեսուրսընավթը ն գազն են: Տորոնտն ն Մոնրեալը Կանադայի գլխավոր ջֆրճանսական են: Տորոնտոյում է գտնվում երկրի գլխավոր ֆոնդային կենտրոններն բորսան: Իր ակտիվությամբ երկրորդն է Ամերիկայում ն վեցերորդը՝ աշխարհում: Մոնրեալում ն Վանկուվերում նույնպես կան ֆոնդային բորսաներ, բայցոչ խոշոր: ԿանադանԱՄՆ խոշոր առնտրայինընկերն է: Երկու երկրների դոլար, որը միջն Օրականառնտուրը կազմում է 1.4 մլրդ կանադական հավասար է ԱՄՆ-Լատինական Ամերիկայի երկրների առնտրին: Կանադան ԱՄՆ սահմանի ամենամոտ պետություննէ ն համարվումէ ԱՄՆ սպառման հիմնական մատակարարը: Արտադրում է աշխարհի 78 տոկոսը հիմնականում ԱՄՆ-ի համար: Երկկողմանի սոսնձանյութի առնտուրն ավելացել է 1994 թ.-ից, երբ գործողության մեջ է մտել ԷՃՓ14-ն ն փոխարինել1989 թ. պայմանագրին: Դրանից հետո Կաառնտուրն ավելացել է 40 տոկոսով: Է/4Փ74-ն նադայի միջազգային Կանադա-ԱՄՆ-Մեքսիկա երկրների ազատ առնտրի համագործակցությունն է գյուղատնտեսության, ծառայությունների,էլեկտրաէներգեն ինվեստիցիաներիոլորտում համագործակտիկայի, ֆինանսական ցության 440 մլն բնակչության համար: Կանադանհամարվում է աշխարհում գ/ուղատնտեսական արտադրանքի խոշոր մատակարար: Տարածքի 40 տոկոսն անտառածածկ է, ինչընպաստում է անտառանյութի արտահանմանը: Թուղթ երկիր է: արտահանող առաջատար ԱՄՆ-ին Կանադայիմիջն առնտրայինհարաբերություններնունեն որոշակի առանձնահատկություններ: ն ներմուծման գերակշռող մասը մթերքներ են` 1. Արտահանման արտադրվածԿանա դայումամերիկյան ընկերություններիկողմից կամ միջն: Կանադայում՝ ընկերությունների

որոշակի աստիճանումկաԿանադայի արդյունաբերությունը բնական րելի է դիտարկել որպես Ամերիկայի արդյունաբերության

շարունակություն:

ծախսում են նան վառելիք Ինտեգրացիոնմատակարարումները ԱՄՆ են արնելյան շրջանները` տեղանավթ, որը մատակարարում բաշխվածսահմանի մոտ: Տարածքայինայսպիսի մասնագիտացումը երկու կողմերին էլ ձեռնտու է: է: ՕԶբոսաշրջությունըԿանադայի եկամտի կարնոր աղբյուրն ն է է զիջում թվով Կանադան 5-րդն տարերկրյա զբոսաշրջիկների Զբոսաշրջության Ֆրանսիային,Իսպանիային, ԱՄՆ-ին, Իտալիային: կենտրոններնեն Տորոնտոն,Մոնրեալը ն Վանկուվերը: հիմնական Կանադայումհաշվարկվումէ 80 հազար կմ: Երկաթուղային ցանցը Ռուսաստանից ն ՉիԱյս ցանցը չորրորդն է աշխարհում ԱՄՆ-ից, Ա են տրանսպորտի ջրային օդային նաստանից հետո: Զարգացած հետ: դիրքի միջոցներըկ̀ապվածերկրի աշխարհագրական 3.9

ՌուսաստանիԴաշնությունըհամաշխարհային

տնտեսությունում

Ռուսաստանի Դաշնությունը (ՌԴ) խոշոր տերություն է, որին բան ժին է ընկնում աշխարհիտարածքի 17.07 մլն քառ. կմ-ը հանքային ն «Մեծ երկրզարգացած ութնյակի» ռեսուրսների20 տոկոսը: ՌԴ-ը ՌԴ-ի դարում 0-րդ ների անդամ է, հզոր ներուժ ունեցող պետություն: փուլում Ներկա տնտեսությունն ունեցել է խոշոր ձեռքբերումներ: երկիր է` բնակչության Ռուսաստանը հզոր ինդուստրիալ-ագրարային է խաղում տարածդեր Վճռական ոչ բարձր կենսամակարդակով: դիրքը: տնտեսաաշխարհագրական քային, բնառեսուրսային, ՌԴ

առաջատար արտադրության արդյունաբերությունն

որն ունի բարդ

կառուցվածքն

որին բաժին է

ընկնում ՀՆԱ

ճյուղն է, տոկոսը:

6արտադրանքի ՌԴ-ըտալիսէ համաշխարհայինարդյունաբերական է սեփական հիմնվում 7 տոկոսը: Տնտեսությունն ամբողջովին ձնապաշարների վրա, որոնց բազայի վրա վառելիքաէներգետիկ ոամա վորվում են խոշոր տարածքային-արտադրական լիրներ: բնական առաջնայինը կառուցվածքում էլեկտրառեմսուրսների ու գազի Բնական ածուխը: գազն է (50 տոկոս), այնուիետն` նավթն է` խմ մլրդ ՌԴ-ն առաջինն աշխարհում պաշարներովն հանույթով են իրականացնում Հանույթն տոկոսը): գազի (համաշխարհային Արնմտասիբիրյան,Մերձվոլգյանշրջաններում,Տյումենի, Սարատովի, Թաթարստանի տարածքներումն այլ վայրերում: Սպառողներին հասցնելու համար կառուցվել են 150 հազար կմ երկարությամբգազամուղներ: Ռուսաստանը բնական գազ արտահանողառաջատար է երկիր է (տարեկան220 մլրդ խմ), որի 25 տոկոսն արտահանվում

Ուկրաինա, Բելառուս, Վրաստան, Վայաստան, Սլովակիա, Սլովենիա, Հունգարիա, Ավստրիա,Սերբիա,Իտալիա, Գերմանիա,Ֆրանսիա: Ռուսաստանն աշխարհի ճավթարդյունահանողխոշոր պետություններից է (աշխարհի նավթի 11 տոկոսը): Նավթի 70 տոկոսն արդյունահանում են ԱրեմտյանՄիբիրը` Տյումենի, Տոմսկի մարզերը, ՎոլգաՈւրալյան շրջանը, Կոմի Հանրապետությունը, Կալինինգրադի մարզը, Սախալինը:նավթամուղների երկարությունըկազմում է 65 հազար կմ: Տարեկան արդյունահանվում է 460-470 մլն տոննա նավթ, ինչով մի է փոքր զիջում Սաուդյան Արաբիային: Վառելիքային արդյունաբերության առաջատար ճյուղ է աժ/խարդյունաբերությունը.Ռուսաստանն արդյունահանում է համաշխարհային ածխի 14 տոկոսը: Հիմնական մասն արդյունահանում են Կուզնեցկի ավազանը, Սիբիրի, Ուրալի, Պովոլժիեի տարածքները, Իրկուտսկի, Չիտայի, Ամուրի, Մագադանի մարզերը: Ածխի հանույթը տարեկան կազմում է 260-270 մլն տոննա, որի 1/3-ն արտահանվում է: Ապրանքային կառուցվածքում հանքարդյունաբերության արտադրությունն ունի 44 տոկոս բաժին: Ներկայում Ռուսաստանն արտադրում է մեկ տրիլիոն կվտ/ժ է ծկտրաէներգիա:Այս ցուցանիշով չորս անգամ զիջում է ԱՄՆ-ին (նան Չինաստանին, Ճապոնիային): Արտադրանքի 2/3-ը բաժին է ընկնում ջերմային, 1/5-ը՝ ջրային, մնա ցածը` ատոմայինէլեկտրակայաններին: գործում են 9 ԱէԿ-ներ (ամենախոշորը Ներկայում Ռուսաստանում Սանկտ Պետերբուրգի, Կուրսկի, ԵկատերինբուրգիԱԷԿ-երն են): համալիրը կազմում են սն ն գունավոր մետաՍՄետալուրգիական լուրգիական ձեռնարկությունները: Երկաթի պաշարներով ՌԴ-ը աշխարհիառաջատար երկիրն է (56 մլրդ տոննա կամ համաշխարհային տոկոսը): Գունավոր մետալուրգիայի արտադրանքները պաշարի են պլատինը, ոսկին, պղինձը, անագը, ալյումինը, ցինկը, նիկելը, տիտանը, սնդիկը ն այլ մետաղներ: Ալյումինի արտադրությամբ (3.8 մլն տոննա) ՌԴ-ը զիջում է միայն ԱՄՆ-ին: Բազմաճյուղէ Ռուսաստանի մեքենաշինությունը, որը կազմված է 70-ից ավելի ենթաճյուղերից տրանսպորտային, էլեկտրոնային, մեքենաշինության, ինքնաթիռաշինության, էլեկտրատեխնիկական, ն այլն: տիեզերականտեխնիկայի,գյուղատնտ եսական Ռուսաստանն սեփական հումքի վրա ունի հզոր թեթե, զարգացող

քիմիական ` արդյունաբերություններ, սննդարդյունաբերություն, անտառարդյունաբերություն ն այլ ճյուղեր: Արտաքինառատուրը կազմում է ՀՆԱ 44 տոկոսը, որից նավթի արտահանումը կազմում է 45, նավթամթերքներինը` 36, բնական 72, սն մետաղներինը`72-80, ցելգազինը` 37, պարարտանյութերինը` տոկոս: Պարենամթերքի պահանյուլոզայինը` 85, ալյումինինը` ջարկի 35-37 տոկոսը ներմուծվում է, այդ թվում` միսը կազմում է 60,

կազմել տոկոս: Կապիտալիշարժի ցուցանիշները դոլար: 4,5 մլրդ ինվեստիցիաները՝ են 11 մլրդ դոլար, որից ուղղակի դուրս ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Ռուսաստանի սահմաններից յուղը` բուսական

հանքեր, հումքային, մնացին մեծ քանակով գունավոր մետաղների մետալուրմեքենաշինական, էներգետիկ ռեսուրսների աղբյուրներ, անցումսահմանային գիականն քիմիականարդյունաբերություններ, ն ենթակառուցայլ խողովակաշարեր

նավահանգիստներ, վածքներ:

ներ,

3.10

համաշխարհային Չինաստանը տնտեսությունում

է: Տարածությունը 9.6 Չինաստաննաշխարհի խոշոր երկրներից է ցամաքայինտարածքի 7.2 մլն քառ. կմ է, որը կազմում աշխարհի է բնակչության21 տոկոսը: Բնակչությանթիվը հավասար մոլորակի համախառն է տոկոսին: Տնտեսությունը թողարկում համաշխարհային

թ. հեղափոխությունից մոտ 4.5 տոկոսը: արտադրանքի տնտեսությունը արդյու նաբեամբողջ նաստանում ազգայնացվեց առնտուրը: 1980-90 րությունը, բանկերը, տրանսպորտը, արտաքին. որակական տեմպերով, տնտեսականաճի բարձր թթ. բնութագրվեցին բարձրծավալներով: արդյունաբերության փոփոխություններով, էին. ուղղություններն հիմնական Տնտեսությանզարգացման բարձրտեմպերի ապա հովումը, արտադրության

հետո

Չի-

» »

նվաճումները, գիտատեխնիկական փոփոխությունները, տնտեսության ճյուղային կառուցվածքի

ռազմականծախսերիկրճատումը: տնտեսություն: Աստիճանաունի բազմակացութաձն Չինաստանն ն սեկտորը ավելանում՝ մասնավորը: 21-րդ բար նվազում է պետական ՀՆԱ 4.7 տոկոսը՝ դարի սկզբին Չինաստանըտալիս էր աշխարհի ն Մեծ Բրիտանիային զիջելով ԱՄՆ-ին, Ճապոնիային,Գերմանիային, ծավալով 3-րդն էր արտադրանքի Արդյունաբերական Ֆրանսիային: պողպատի, ԱՄՆ-ից ն Ճապոնիայիցհետո: Այժմ էլեկտրաէներգիայի, գործվածքի բամբակի, թղթի, մանրաթելերի, թուջի, քիմիական երկարութնավթամուղների ավտոճանապարհների, »

արտադրությամբ,

է: Չինաստանիարդյամբ աշխարհիառաջատար երկրներիշարքում առաջատար տեղ են գրաճյուղա յին կառուցվածքում յունաբերության քիմիական ն վում ածխի, սն մետալուրգիայի, մեքենաշինության, ոլորտները: էներգետիկայիհումքը վառելիծանր արդյունաբերության 1960 թ. նավթի հանույթը կազմում էր 5, է: քային արտադրանքն Եթե հասավ 173-ի: 1980 թ.` 105 մլն տոննա, ապա 2005 թ. այս ցուցանիշը

թ. կազարտադրությունը էլեկտրաէներգիայի Չինաստանի դեռ 2-րդը, մինչ աշխարհում լինելով է 1700 մլրդ կվտ/ժ՝

մել

բնակչությանմեկ շնչի հաշվով զիջում է շատ էներգիայիարտադրության 80 տոկոսը բաժին է երկրների: էլեկտրաընկնում ՋԷԿ-ին, 20-ը`

Սն

մետալուրգիանՉինաստանի ամեհանքարդյունաբերության յուղերից Է: 2008 բ. արտադրվել է 220 մլն տոննա պողպատ ն 80 մլն տոննա թուջ: Այս ցուցանիշներովՉինաստանն աշխարհում ր մեալառաջին թույլ է զարգացած գունա(որ շետալուրգիան: գար

տեղը: Դամեմատաբար

Չինաստանի մեքենաշինությունը ձնավորվել է 1950-ական թք.,

ինչից հետո ճյուղայինկառուցվածքը զարգացել է: Արագաճել են էլեկտրատեխնիկական, տրանսպորտային մեքենաշինության ճյուղերը: Այժմ գերակշռումէ

մետաղաձուլական, լեռնահանքային,

ծանր հաստոցների, երկաթուղային շարժակազմի,էլեկտրասարքա վորումների,ավտո-

մեքենաների, գյուղատնտեսական մեքենաշինության, նավաշինության

արտադրությունը:

մեջ սն մետալուրգիան Արդյու նաբերության կազմում է 10.6, քիմիական արդյունաբերությունը՝ 10.0, մեքենաշինության

ճյուղերը՝ 24.5, կերամիկա-հախճապակին` 7.7, տեքստիլ 9.0 տոկոս: 1980-2000 թ. ինդուստրացումը զարգացել է շուկայական հարաբերություն հիման վրա: ների

հատական ն համատեղ ձեռնարկություններն ապահովում են արտադրության 19 տոկոսը: Բուսաբուծությանը բաժին է ընկնում ցանքատարածքների80 ն արտադրանքի 75 տոկոսը, ինչը կազմում է տարեկան մոտ 415 մլն տոննա, իսկ հեկտարից` միջինը 40 ցենտներ: Չինաստանը ձի թատուների, սոյայի, թեյի երկիր է: Տարեկան արտադրվում է 780-800 հազար տոննա թեյ (երկրորդը` 1նդկաստանից հետո): Այստեղ գյուղատնտեսությունը հիմնված է ձեռքի աշխատանքի վրա: Հողագործությամբ զբաղվածէ բնակչության մոտ կեսը: Չինաստանում հաշվարկվում են 470 մլն գլուխ խոզ, 240 մլն գլուխ ոչխար ն այծ, 105 մլն գլուխ խոշոր եղջյուրավոր անասուն, բայց մեկ շնչի հաշվով անասնամքերքի բաժինն աշխարհում վերջին տեղերից է: Չինաստանը նան շերամապահության երկիր է: Վերջին տասնամյակներում արագ աճել են հաղորդակցությանուղիները: Փոխադրումների 40 տոկոսը բաժին է ընկնում երկաթուղուն (60 հազար կմ): Ներքին ջրային փոխադրումները կազմում են բեռնաշրջանառության 40 տոկոսը: Ծովային փոխադրումների ընդհանուր բաժինը տարեկան 42-45 մլն տոննա է, ավտոճանապարհների երկարությունը՝ մոտ 2 մլն կմ: Երկրում ծառայություններիոլորտը դանդաղ է զարգանում: Դրանում զբաղված է աշխատուժի 1/3-ը: Արագ աճում են ֆինանսավարկային, առետրի, կապի, առողջապահության, կրթության, գիտության, մշակույթի, բնակչության կենցաղային սպասարկման այլ ծառայութ-

արդյունաբերությունը՝

Սաստոցաշինությամբ 5 առաջատար Չինաստանը երկրներիշար-

քում է:

Քիմիականարդյունաբերության մեջ առանձնահատուկ է

հանքային պարարտանյութերի (30 մլն տոննա),քիմիական մանրաթելերի (11 մլն տոննա) տարեկան արտադրությունը,որով երկիրն առաջատար դիրքում է: Չինաստանն առաջնային տեղ է գրավում ների արտադրությամբ` 34 մլրդ քմ (տեքստիլ բամբակյա գործվաճքարտադրանքի 80 տոկոսը, համաշխարհային արտադրանքի40 տոկոսը), բրդյա գործվածքով՝ 395 մլն քմ: Նա նան մետաքսագործության երկիր է: Տարեկան արտադրում է 1.5 մլրդ քմ մետաքսյա գործվածք (երրորդն է ն ԱՄՆ-ից

ց հետո): ճապոնիայի

թյան բնագավառում Սննդարդյունաբերու առաջնակարգտեղ են գրավումհացահատիկի, յուղատու մշակաբույսերի մշակումը, մսի (տարեկան75 մլն տոննա), կաթնամթերքի արտադրությունը: Լայնո-

րեն տարածված են գինու, օղու, ծխախոտի արտադրությունները: Կարնոր դեր ունի ձկնարդյունաբերությունը (տարեկան 42 մլն տոննա): Երկիրը ճանաչվում է

ապակեգործությամբ, խեցեգործու թյամբ, ճենապակու լ հախճապակու, գեղարվեստւսկանտ իրերի, խ աղալիքՇերի արտադրությամբ: Տնտեսականմեխանիզմումառա ջատար դերը պատկանում է կոլեկտիվ (39 տոկոս) ն մասնավոր(37 տոկոս) սեկտորներին, իսկ ան52

յունները:

թթ. Չինաստանի արտաքին առետուրը ՀՆԱ-ի մեջ 23ից հասել է 46 տոկոսի: 1980-2000 թթ. ապրանքաշրջանառությունն ա10 վելացելէ 8.5, արտահանումը` անգամ: Փոփոխվել է արտահանման ապրանքային կառուցվածքը: Պակասել են հումքային ապրանքները` 50.3 տոկոսից հասնելով 11.2-ի, ավելացել՝ պատրաստի արտադրանքը` 49.7 տոկոսից հասնելով 88.8-ի: Փոխվել է ներմուծման կառուցվածքը, կրճատվել՝ հումքի ն կիսաֆաբրիկատներիբաժինը, սն մետաղը, հանքային պաավելացել են մեքենա սարքավորումները,

1985-2000

արտահանման

ր արտակյութերը:

շուկաներ են դարձել ԱՄՆ-ը, ճապոնիան, Ռուսաստանը: Արտահանման մեջ ավելացել են կաշվի արտադրանքը, հագուստը, կոշկեղենը, տրիկոտաժը ն այլն: Չինաստանը առնտուր է իաշխարհի գրեթե բոլոր երկրների հետ, ինչը կազմումէ րականացնում համաշխարհայինապրանքաշրջանառության7.5-8 տոկոսը (տարե60 տոկոսը կատարկան մոտ 1.2 տրիլիոն դոլար): Արտաքին վում է ԱՍՆ-ի, ճապոնիայի ն ԵՄ երկրների, 20-ը` զարգացող երկրների հետ: ԱՍՆ գնումները 2 անգամ շատ են ԵՄ երկրների գնումներից: Արտահանմանծավալի 1/3-ը կազմում են արդյունաբերական ն գյուղատնտեսական հումքը, պարենը, 1/3-ը` մեքենասարքավորում-

առնտրի

ները, նավթը, տեքստիլ ապրանքները, թեյը, ցիտրուսները, տնայ-

անտառային,ձկնայինարտադրանքները: նագործական,

Ներմուծման մեջ կարնորմաս են կազմում մեքենասարքավորումները, տեխնիկականն տրանսպորտի միջոցները, արդյունա բերական հումքը, պարարտանյութը,ռազմականտեխնիկան,պարենա մթերքը: Չինաստանը(ապիտալ արտահանող ն ներկրող երկիր է: Հոնկոնգը, Շանհայը համարվում են խոշոր ֆինանսական կենտրոններ: Մեծանում են բանկերի կարողությունները: Միջազգայինկապիտալի շարժը փոխատվականկապիտալիձնով կազմում է շրջանառության 37 տոկոսը: Երկիրը զգալի վարկեր է վերցնում Միջազգայինարժութայինհիմնադրամից, տնտեսականօգնություններից: Օտարերկրյաներդրումներիծավալն անցնում է 150 մլրդ դոլարից: Կապիտալիներդրմանընպաստելեն ԱՏԳ-ի ստեղծումը, արտադրանքի աճը, ազատ ձեռներեցության ավելացումը: 1990 թ.-ից հետո Չինաստանըդարձել է արտասահմանյան ուղղակի կապիտալ ներդրումների կենտրոն: 3.11

Զարգացողերկրներըհամաշխարհային

տնտեսությունում

Զարգացողերկրներն ընդգրկում են աշխարհի պետությունների մասը ն աշխարհիբնակչությանավելի քան 77 տոկոսը: Դրանք Ասիական (բացի Ճապոնիայից, Հարավային Կորեայից, Թայվանից, ն Իսրայելից), Սինգապուրից Աֆրիկայի(բացի ՀԱՀ -ից) ն Լատինական Ամերիկայիերկրներն են: Զարգացողերկրների հիմնական հատկանիշներն են. նախկինգաղութային ն կիսագաղութային վիճակը, պատմական զարգացման մակարդակը,ազատագրման տարբեր ժամանակ4/5

ները,

մինչն այժմ գոյություն ունեցող արտադրողական ուժերի տարբեր մակարդակները, »

ցութա » »

տնտեսությանտարբեր սեկտորներումգործող տարբեր կա-

երկրներիթույլ զարգացումը ն հետ մնալը, երկրների կախվածություննարդյունաբերական

հասարակությանսոցիալական կառուցվածքը (կրոնական ՛

Զարգացողերկրներըդասակարգվումեն հետնյալ կերպ" 1. Նոր ինդուստրիալ երկրներ,որոնց թվում են տնտեսականհաբարձր մեմատաբար մակարդակունեցող, բազմաճյուղ արդյունաբերությամբ երկրները: Նման մոտ 15 երկրներում արտահանումըկազ54

մյուսները:

Համաշխարհային տնտեսությունում զարգացող երկրներիարդյունաբերությունը զարգանում է էքստենսիվ ճանապարհով: Գիտատեխչեն գերազանցում եկամտի նիկականաշխատանքի ծախսերը 8 տոկոսը: Այս երկրներում գործազրկությունը պարտադիր երնույթ է: 20002012 թթ. զարգացող երկրների մեծ մասի առնետրայինհաշվեկշիռը դեֆիցիտ էր: Նրանց արդյունաբերությունը ՀՏ մեջ կազմում էր 18-20 տոկոս: Բարձր է փոխատվականկապիտալի ն ուղղակի ինվեստիցիաների բաժինը: Կապիտալի արտահոսքը զարգացող երկրներից 20002010 թթ. կազմելէ 56 մլրդ դոլար: Զգալի առաջընթաց կա բազային ապրանքների արտահանման մեջ` սն մետաղներ` 17.0, քիմիկատներ` 13.3, նավթամթերքներ` 40 տոկոս, առանձին տարածաշրջաններում՝ավելի ցածր: Ներմուծում են տեխնոլոգիաներ,սարքավորումներ, մեքենաներ, կապիտալ: Տնտեսապես աղքատ երկրներում կապիտալի մուտքը կազմում է պահանջարկի 80 տոկոսը: Աղքատ երկրներ են Հոնդուրասը, Նիկարագուան, Նեպալը, Աֆղանստանը,Մադագասկարը,Նիգերիանն այլն: Զարգացող երկրների ռազմավարության հիմնական ուղղություններն են. տնտեսական անկախության ամրապնդումը, սոցիալ-տնտեսական վերափոխումները, » «զարգացմանինդուստրացումը, տնտեսական հետամնացության վերացումը, նոր արտադրողական ուժերի ձնավորումը, պետության ձեռնարկատիրական դերի փոփոխությունը, որը կհանգեցնիարտահանմանն ներմուծման զարգացման: հիմնական ուղղություններն են. Տնտեսական քաղաքականության տնտեսական աճի արագացումը, -ազգային ձեռնարկատիրությանամրապնդումը, միջազգային տնտեսության նոր կարգի կազմակերպումը, տարածաշրջանայինինտեգրացիայիմիտումները: Յ. Զարգացման միջին մակարդակիերկրներ (60 երկիր), որոնք բաժանվում են ենթախմբերի. ա. Անցումային երկրներ, որոնց մեջ մտնում են ԽՍՀՄ նախկին ՌԴ-ն, Ուկրաինան, Բելառուսը, Լատվիան, հանրապետությունները` Լիտվան, էստոնիան, Ղազախստանը, Ուզբեկստանը, Թուրքմենիան, Ղրղզստանը,Տաջիկստանը, Հայաստանը, Վրաստանը, Ադրբեջանը, »

» »

զարգացած

էթնիկական):

ՀԱՀ-ը, Հունաստանը, Պորտուգալիան, Լեհաստանը, Ռուսաստանը, Չինաստանըն այլ երկրներ, որոնք մոտ են զարգացածերկրներին: Տնտեսապես զարգացած երկրներ, որոնք բաժանվում են 3Յ խմբի`բարձր, միջին ն ցածր մակարդակի: Մեկ շնչի հաշվով բարձր եկամուտներունեն Քուվեյթը, Թաիլանդը, Արգենտինան, Բրազիլիան ն

ճները,

երկրներից,

մում է սեփական արտադրանքի 50 տոկոսից ավելին: Դրանցից են

Մոլդովան, նախկին սոցիալիստականհամակարգի երկրները` Ալբանիան, Բուլղարիան, Հունգարիան,Լեհաստանը, Ռումինիան, Չեխիան, Սլովակիան, Հարավսլավիայի բաժանված երկրները: Համակարգի բաժանումից հետո Լատվիան, Լիտվան, էստոնիան ինտեգրման ակտիվ կուրս վերցրին, Կուբան պահպանեցտնտեսվարման սոցիալիստական կուրսը, ԳԴՀ-ը միացավԳՖՅՀ-ին: ՀՏ կառուցվածքումտնտեսականն քաղաքական փոփոխությունները առաջ բերեցին ուժերի վերադասավորում: Բ. Նոր զարգացող կամ թույլ զարգացածերկրներ (56 երկիր), որոնց բնորոշ են նեղ շուկայական հարաբերությունները, տնտեսական կախվածությունըհզոր երկրներից:Դրանք են. նավթ արո,ունահանող երկրները, որոնք ունեն բարձր ՀՆԱ (14 երկիր), փոքր տարածք, բայց բնակչության մեկ շնչի հաշվով՝ բարձր ցուցանիշներ ն եկամուտ (15 երկիր), զարգացման միջին ն ցածր մակարդակի երկրները (մոտ 30 երկիր), որտեղ բավարար չեն դրությունը, զբաղվածությունը, եկամուտները, Աֆրիկայի, Ասիայի, Լատինական Ամերիկային Օվկիանիայի առավել թույլ ն հետամնաց որոնք ունեն ցածր տնտե90 սական ցուցանիշներ, բնակչության տոկոսը բնակվում է գյուղականբնակավայրերում: ո Ա անին ԲԱ յան մեկ շնչին բաժին ընկնող ցուցանիշները, տնտեսականներուժը, բաժինը համաշխարհային արտադրանքում, տնտեսականզարգացմանմակարդակը: ՀՏ-ի մեջ աշխարհի բոլոր պետությունների ենթակա են զարգացման ն խմբայինկազմերիփոփոխությունների: »

արտա

երր,

: »

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

4.1

ԻՆՏԵԳՐԱՑԻԱ

Տնտեսական ինտեգրացմաննախադրյալները, էությունը ն զարգացմանուղղությունները

Միջազգային տնտեսական ինտեգրումը (ՄՏԻ) ազգային տնտեսությունների միջն տարածքայինմակարդակով աշխատանքիմիջազգային բաժանման,տնտեսականկյանքի միջազգայնացման նոր ձն է: է ագգային տնտեՄիջազգային մակարդակով այն իրականացվում սությունների համաձայնեցվածքաղաքականության հիմքի վրա: Միջազգային մասնագիտացմանխորացումըհանգեցրել է միշարքերկրների ազգային տնտեսությունների սերտ համագործակցության, ինչի աստիճանը` միարդյունքում նոր, ինտեգրացումը: ջազգային տնտեսական Միջազգային տնտեսական ինտեգրումըերկրների առանձինխմբերի խորըն փոխադարմ կայուն չէ` հիմնված նրանց սրջազգայր ողմրց տարվող ռաւաճայսեցվաժ քաղաքականության վրա: Տնտեսական պատմական երնույթ է, երկրների միավորմանգործընթաց:

արիննտե րոյն Գա Աաաա իոն,Ան ինտեգրացիան

կաա ԱԱ

մեյն րակության

տնտեսական լ

երկրի

խմբա վորումները

ԳԼՈՒԽ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

գոտիների

ստ

աոգումը ւմը,աար ազատ սիջազգայնա ր ընկերությունների

եր:

կազ-

են ստեղծում, որ մակերպումը,շուկաների բաց լինելը պայմաններ կրներն ընդգրկվենտնտեսական ինտեգրացմա ն համակարգում,քանի որ ոչ արող մի ե տնտե ապահովել կայուն տնտեսություն ն առանց

ալոնրների նգերեանցելի հետ:

ԻԱ զարգացումը, միջազգային տրանսպորտի Հիջրի Դուստ ծառայությունների միջազգա

արի

երկրո

եսին

առաջավոր

ծումը նպաստել են ապրանքների ն առնտրի իրականացմանը, ինչպես նան կապիտալի, աշխատուժի, տեխնոլոգիաների տեղաշարժին: Հետնաբար, տնտեսական ինտեգրումը ՄՏ3 օրինաչափ զարգացման արդյունք է, որի Զայսադրյալներն են.

երկրների տնտեսական զարգացմանմակարդակըն շուկայական հարաբերություններիհասունացումը, ինտեգրվող երկրների աշխարհագրական դիրքը, մասնավորապես` ընդհանուր սահման ունենալը, առենտրական, մշակութային կապերը, էթնիկ-մշակութային, լեզվային, ազգային սովորույթների նմանությունը,տնտեսական ռեսուրսային հնարա վորությունները, երկրների առջն ծառացած տարբերտնտեսական, ֆինանսական, քաղաքական հիմնախնդիրների լուծումը: »

խունկ Ամանավոցված

Ինտեգրացման նպատակները, սոցիալ-տնտեսական բնույթը, են այն րականացմանմեթոդները է. որի պայմաններում իրականացվում են: Ինտեգրացիայի ճապատակն վերացնել ապրանքների, ծառայությունների, կապիտալի միջազգային սահմանափակումները, ընդլայնել միջազգային շուկայի ծավալները, կրճատել տրանսպորտային ծառայությունները, օգտագործել տնտեսության ա-

արգելքները: .

ստեղծել արտաքին տնտեսա կան բարենպաստմիջավայր քաղաքական, սոցիալական, մշակութային ե տնտեսական ծառայությունների համար, կատարել տնտեսական կառուցվածքային վերափոխումներ, կնքել համաձայնագրեր, ծավալել միջազգային գիտատեխնիկական տեղեկատվության գործունեություն, համատեղ մշակել կարնոր հիմնախնդիրներտնտեսության զարգացման համար, վարել ազգային տնտեսությունների համաձայնեցված միջպետական տնտեսական քաղաքականություն, կենտրոնացնել արտադրությունը ն կապիտալը: Ներկա պայմաններումինտեգրացիան իրականացվում է. երկրներիմասնավոր մոնոպոլիաներիհամագործակցության, միմյանց Աերրորդ երկրների նկատմամբ պետական մենատիրական համաձայնեցվածքաղաքականություն վարելու ուղիներով: Ինտեգրացիոն միավորումներ, պայմանականորեն կարելի է բաժանել5 հիմնական տեսակի. 1. Ազատ առետրիգոտիներ (ԱԱԳ) որտեղ մասնակից երկրներն իրականացնում են փոխադարձ առնտուր ն հանում են մաքսային արգելքները: 1960 թ. Մեծ Բրիտանիան7 երկրով (Ավստրիա, Դանիա, Նորվեգիա, Պորտուգալիա, Շվեդիա, Շվեյցարիա, Մեծ Բրիտանիա) ստեղծել է ԱԱԳ, որը հաստատվել է Ստոկհոլմի հռչակագրով: ԱԱԳ-ն ինտեգրացմանհամագործակցության առաջին փուլն է, որով մասնակից երկրները հանում են փոխադարձ առնտրային արգելքները ն պահպանում գործունեության լրիվ ազատությունն իրենց տնտեսական կապերում: Մաքսայինմիություններ,որոնց անդամ երկրների միջն կատարվում են ապրանքների ն ծառայությունների ազատ փոխանակումներ (ԵՄ, ԱՊՀ 5 պետություն (ՌԴ, Բելառուս, Ղազախստան, Ղրղզստան, Տաջիկստան): Մաքսային միության ինտեգրացիոն համագործակցության փուլում միության անդամ պետությունները պայմանավորվում են ոչ միայն վերացնել փոխադարձառետրային արգելքները, այլն հիմնել արտաքին առնտրի միասնականհամակարգ: Յ. Ընդհանուրշուկա, որի անդամերկրների միջն վերացվում են առնտրի, ծառայությունների, աշխատուժի, կապիտալի տեղաշարժի

հարաբերություններ: ն քաղաքական աշխարհատնտեսական հնարավոտնտեսական ինտեգրացիան

ի-

ռավելությունները, »

տն տեսական ' վարվում է համաձայնեցված

են

քաղաքա-

4 Տնտեսական մեություններ,որոնց անդամ երկրները վարում հարկային, տնտեսականարժութաֆինանսական,

միասնական

հա-

կատարում այլ միջոցառումքաղաքականություն, կաարժեզրկման ԳՏ, արդյունաբերական, ների կոորդինացում(գյուղատնտեսական, (տես աղ. 4.1): տրանսպորտային) էներգետիկական, Քաղաքականմիություններ,որոնք վարում

են

միասնական

Զարգացած երկրներին ձեռք բերելու շուկատեխնոլոգիաներ, րություն է տալիս կիրառելու համար այն հնարավոր է ներ: Զարգացող ն անցումայիներկրների է տնտեսական աճ: դարձնում ներդրումներկատարելը,ապահովում շուկա: Երկիրը դուրս է գալիս միջազգային է. ցվում իրականա Ինտեգրացիան միջոցների ուժերի, ԱՄԲ-ի, արտադրության

արտադրողական միջազգային գիտելիքներիփոխանակումների, տեխնոլոգիական ն մասնագիտացմանկոռպերացման, ռեսուրսների, առետրի ն ծառաֆինանսների,արտադրական յություններիմիջազգայինտեղաշարժերի, ԳՏ գիտելիքների ն աշխատուժի միջազգային փոխանա»

կումների, »

գլոբալ

Համաշխար(բնապահպանություն, հիմնախնդիրների

հային օվկիանոսին տիեզերքիյուրացում,զարգացող, ներին օգնություն) լուծմանմիջոցով:

աղքատ

երկր-

փուլը ենթադբարձրագույն Ինտեգրացիոնհամագործակցության մաքեն իրականացնել պայմանավորվում րում է, որ պետությունները ն զարգացնել սային, փոխադարձվճարումներիփոփոխություններ խնդիրներնեն Ինտեգրացիոնմիավորումների ռնտուր: համատեղ տնտեսականդաշինքների շուկաների բաժանումըն վերաբաժանումը, նոր հարաբերություններ միջն ստեղծումը, ինչը կնպաստիերկրների են բազմաթիվմիահաշվարկվում զարգացմանը: Այսօր աշխարհում ն աշխարվորումներ, որոնք ունեն բնորոշ առանձնահատկություններ երկրները պիտի հագրական տեղաբաշխումներ:Ինտեգրացվող ն հատկանիշներ: ճակարդակ ունենան տնտեսականզարգացման ներկայացվածտարածքայինն ինԲ. Բալաշշիի աշխատանքում (ԱԱԳ), տեգրացիայիսխեմանընդգրկումէ Ազատ առնտրի գոտիները ն միությունարժութային Տնտեսական Մաքսայինմիությունները(ՄՄ), է որպես ները (ՏԱՄ): ԵՄ տարածքը ԵՄ կողմից թ.: ընդունվել մոդել (ՏՏՄ) Տնտեսականտարածաշրջանային

ԽԱ

3ԿՕԵՕԽԽԱԹ

ՔՕ838

ՄՇյեՈՄՒԹ քՕՈՒԵԲ ԷՄԻՕԱԾԻՆ

ՅՄՔԻՅՊ, Խ/., 2011, 11.

Կոստա-Ռիկա,Սալվադոր,

Կենտրոնաամերիկյան

Աղյուսակ 4.1 Միջազգայինտնտեսականինտեգրացիոնմիավորումները

Ինտեւրացման Անվանումը,ստեղծմանտարեթիվը խբեր պ ՅԺ

Յ2ՓՅ

ՅՀՏԺ 5Տ55Յ

Յ:ՅՊ

ՏՏ

53 5 Յ

ՅՅ

Եվրամիությանն ԽՍՀՄ երկրների միցսհամագործակցության ն գործընկերության մասին համաձայնագիր(1994) Եվրամիության հետ

համաձայնագիր(1991-1995)

«Ձեռնարկությունամբողջ Ամերիկայիհամար» նախաձեռնություն(1990) Ազատառնետրի եվրոպական

(ասոցիացիա) (1960) Եվրոպական կան տնտեսակա տնտեսական գոտի (1994) Բալթյան ազատ առնտրիգոտի

(1993)

` Կենտրոնաեվրոպականազատ Է

առնտրիգոտի (1992) Ղյուսիսամերիկյանազատ առնտրիգոտի (1994) Հարավասիական (ԱՍԵԱՆ) երկրներիազատ առնետրի մասին համաձայնագիր (1992) Տնտեսականկապերի խորացմանմասինավստրալա-նորզելանդականառնտրական համաձայնագիր(1983)

5: Յ 6.

Անդամերկրներն

կազմակերպություններ Եվրամիություն, Բելառուս,

Ղազախստան,

Ռուսաստան, Ուկրաինա

Բուլղարիա, Չեխիա, Հունգարիա, Լեհաստան, Ռումինիա,Սլովենիա, Սլովակիա, Էստոնիա, Լատվիա, Լիտվա ԱՄՆ, լատինաամերիկյանն

Բանգկոկյանհամաձայնագիր

(1993)

Թուրքիայի

հետ

Եվրամիության

ընկերակցություն

(ասոցիացիա)(1963)

Արաբականընդհանուր շուկա

(1964)

Կոլումբիա, էկվադոր Վենեսուելա

իտի (1982) առնտրի միջն ազատ

Անտիգուա ն Բարբուդա, Դոմինիկա,Գրենադա, Մոնտսերատ,Սենթ Քիթս Ննիս, Սենթ Լյուսիա, Սենք Վինսենթե

Արնելակարիբյան պետությունների

Ց Յ

Գրենադիններ Բահրեյն,Քուվեյթ, Օման,

Պարսից ծոցի արաբական

Քատար. թար, Սաուդյան դյ

երկրների

Արաբիա,Միավորված

համագործակցության Արաբական (1981)

կենտրոնա-ամերիկյան

էմիրություններ

խորհուրդ

պետություններիմեծ մասը Ավստրիա, Շվեդիա, Ֆինլանդիա, Իսլանդիա,

Բոլիվիա, Կոլումբիա, Էկվադոր,Պերու,

Անդյանընդհանուրշուկա

(1960)

Նորվեգիա, Լիխտեյնշտեյն

Վենեսուելա

Արգենտինա, Բրազիլիա մ. ՐԳ Չիլի, ի Բոլիվիա, Մեքսիկա, Ուրուգվայ, Կոլումբիա, էկվադոր, Պերու, Վենեսուելա Արգենտինա,Բրազիլիա, Պարագվայ,Ուրուգվայ Անտիգուա ն Բարբուդա, Գայանա, Բելիզ, Բագամյանկղզիներ, Բարբադոս, Դոմինիկա, Գրենադա, Յամայկա, Մոնտսերատ,Սենթ Քիթս ն Ննիս, Սենք Լյուսիա, Սենթ Վինսենթն Գրենադիններ, Տրինիդադ ն Տոբագո Ավստրիա,Բելգիա, Ֆրանսիա, Մեծ Բրիտանիա,Դանիա, Գերմանիա,Հունաստան, Շվեդիա Իռլանդիա, Իսպանիա,Իտալիա, Լյուքսեմբուրգ, լ

ա Եվրամիությաներկրներ իսլանդիա, Լիխտեյնշտեյն

Չի

նտերման ընկերակցություն (ասոցիացիա) նաամերիկյան

էստոնիա, Լատվիա, Լիտվա Չեխիա, Հունգարիա,

(1960)

Հարավայինկոնի (կոնուս) ընդհանուրշուկա (1991)

Լեհաստան, Սլովակիա

Մեքսիկա, ԱՄՆ Կանադա,

Բրունեյ, Ինդոնեզիա, Մալայզիա,Ֆիլիպիններ, Սինգապուր,Թաիլանդ

Ավստրալիա,Նոր

Զելանդիա

Կարիբյան

ն համընկերակցություն

Կարիբյանընդհանուրշուկա (1973)

Բանգլադեշ, Լաոս, Հնդկաստան,Կորեայի Վանրապետություն,ՇրիԼանկա

) Եվրոպական միություն ը

Եվրամիություն, Թուրքիա

Եգիպտոս,Իրաք, Հորդանան, Եմեն, Լիբանան, Մավրիտանիա, Սիրիա

Կոլումբիայի,Էկվադորին

Վենեսուելայի

Գվատեմալա,

Նիկարագուա, Հոնդուրաս

(1991) կազմակերպություն

ծ Յ

նկերակցության մասին (ասոցիացիա)

ընկերակցություն

ընդհանուրշուկա (1961)

(մինչն այդ՝ Եվրոպակա

(1957)) համընկերակցություն

Նիդեռլանդներ, Պորտուգալիա, Ֆինլանդիա ինլանդի

նութ ՆԱՐ

Բելառուս, Վրաստան,

Ղազախստան, Ղրղզստան,

Անկախ պետություններիՄո

համագործակցություն(1982)

-ծ

Թուրքմենստան, Ուզբեկստան

Ալժիր, Լիբանան,

ԱրաբականՄաղրիբի միություն (1989)

Մարոկկո, Մավրիտանիա նաար Բու աբ Քենիա Մակղզիներ դագասկար, Մալավի ան

Է Յ Է

լդովա, Ուկրաինա,

Ռուսաստան, Տաջիկստան,

Է:

ԱԷ), որոնց մասնաճյուղերը անդրազգայինկազմակերպություններ մոտ հազարի: վրա հասնում էին ավելացելէ արտադրանքն Վերջին 25 տարում հա մաշխարհային ն կազմելովգլոբալ դոլարի մլրդ 676 մլրդ դոլարից հասնելով ԴԿՊ7Կ), րնավ 11 տոկոսը, իսկ դրանց համախառնարտադրանքի : 68.7 տրիլիոն դոլարի անգամ՝ հասնելով լ են 344 անգա

երկրագնդի Բելգիա, Նիդեռլանդներ, Լութազբուրգ ՍԱՆ:

(ՅՑ

Մավրիտանիա, Նամիբիա,

Միջերկրային

նախաձեռնություն(1993)

Ռուանդա, Սեյշելյան կղզիներ, Տանզանիա, Ուգանդա, Զամբիա,

Զիմբաբվե

երկրները Լագոսյան գործունեության | Աֆրիկայի բոլոր ծրագիր (1973) Սահարայից դեպի հարավ |

| ՀԱվինեա, ժԿ,/

Սանու գետի միություն (1973)

Արնմտաաֆրիկյան Բենին, Բուրկինա-Ֆասո, ն

տնտեսական արժութային Սենեգալ, Նիգեր, Տոգո, միություն (1944)

Կոտ

դ'Իվուար, Մալի

Համաշխարհայինտնտեսության գլոբալացումն ուղեկցվում է տնտեսությունների տարածքային գլոբալացումով, որը ոչ միայն աշխարհագրականբնույթ ունի, այլն երկրների տնտեսական մոտեցում տարածքային սկզբունքով, իրեն բնորոշ տնտեսական համակարգ, ժողովրդագրականկառուցվածք: Տասնամյակների ընթացքում տարածքային տնտեսական ինտեգրացիան համարվել է տնտեսական հարաբերություններիարտակարգ երնույթ, ընդարձակվել են դրանց մասշտաբները, կատարելագործվել` կառավարմանձները, այդ գործընթացներում աճել է երկրների ակտիվ մասնակցությունը, հետնաբար, ինտեգրացիոն հարաբերություններն ակտիվ ազդեցություն են գործում գլոբալացման վրա: Այսօր ինտեգրացիոնգործընթացն ընդգրկում է աշխարհի բոլոր երկրները, Ա խմբավորումների,համաձայնագրերի շրջանակներում իրականացվում է միջազգային առնտրի60 տոկոսը: Ստեղծվում են տնտեսական օրգաններ, քաղաքական իշխանություններ: Համաշխարհային տնտեսությունն ընդգրկում է տասնյակ հազարավոր անդրազգայինընկերությունների, միությունների մասնաճյուղեր: 2008 թ. հաշվարկվում էին արդեն 80 հազար

ակտիվ

լացել Տնտեսական համագործակցությունն

է. իրակա նացվում

գիտելիքներիփոմիջոցների,տեխնիկական արտադրության ն կոոպերացման, արմասնագիտացման միջազգային խանակման, համալիրի միասնական մեկ համակարգը ն տադրական գիտական մեջ ընդգրկելու, ուարտադրողական արտադրական համագործակցության, ժերի միջազգայինմիգրացիայի, նյութերի, տեղեկատվության, համագործակն քների միջազգայինփոխանակումներիմարդկանց ցություննապահովելումիջոցով: ստեղծումը սերտորենկապվածէ Ինտեգրացիոնխմբավորումների հետ: 1950-ական թվականներին, երկրների ուժերի դասավորության ԱՄՆ դերը, Արնեմտյան երբ միջազգայինասպարեզումառաջնայինէր տնտեսության Եսրոպայի երկրները միավորվեցինհ̀ամաշխարհային Նրանք ինքնուրույնությունը: իրենց տնտեսական մեջ համախմբեցինիրենց ուժերը` ԱՄՆ-ի, տա դիրքեր գրավելու ջատար ապ Եվրոպա, կենտրոնների(ԱՄՆ, Արեմձտյան ն պայքարը: խորացավ տնտեսական պայքարը: ռաջ բերեցնոր հակասություններ, »

Կն տնտեսական

վերականգնելու

կաի երեք ճապոնիայի

Սար արա) համար: գոյությունն

4.2

փուլերը Տնտեսականինտեգրացիայի

Արա երբ

են 1951 թշ Ինտեգրացիոնառաջին քայլերն արվել երկրների խումբը (Բելգիա, ԳՖՀ, Իտալիա, Ֆրանսիա)ստեղծելէ. Լյուքսեմբուրգ, Նիդեռլանդներ, ը միավորում(պայմանագիր ն եվրոպական պողպատի ածխի

եվրոպական. առաջավոր »

ուժի մեջ է մտել 1952 թ.),

(ԵՏ3) Եվրոպական տնտեսական համագործակցությունստոպայմանագիրը («Ընդհանուր շուկա» ստեղծելու մասին Հռոմի րագրվել է 1957 թ.` նույն երկրներիկողմից), Ատոմային էներգիայիեվրոպականխմբավորում(Եվրատոմ), ուժի մեջ է մտել 1958 թ. հունվարի 1-ին որի մասին պայմանագիրն դարձյալ նույն երկրներիկողմից: »

ՅԱԾԻՕՈՈՒՒԹ

Ոժք0848

/ ՇԿԿՈ/ԻԹՔՕՈՒԵԾ

Կիր

Կէ, 2010, 11,

ոգթեռո,

0թ-8.9-

երրորդ երկրների հետ սահմանելու

ընդհանուր մաքսային սա-

Տնտեսական ինտեգրացիան իրականացվել է փուլերով: Յուրաքանչյուր փուլին բնորոշ է զարգացմանիր առանձնահատկությունը: Առաջինփուլն ընդգրկում է 1950-1970-ական թվականների վերջը ն կապված է երկրների միջազգային մասնագիտացման, ԱՄԲ-ի հետ: Այս փուլին բնորոշ է կապիտալիարտահանումը:ԱՄՆ-ի կողմից կատարվել են տասնյակ միլիարդ դոլարի հատկացումներ: Հսկայական միջոցներ են հոսել Արնմտյան Եվրոպա, Լատինական Ամերիկա, Կանադա, Ճապոնիա ն այլ երկրներ: 1960-ական թվականներին ԱՄՆ դիրքորոշումը փոխվել է, երբ միջազգային ասպարեզում ընդլայնվել են Գլխավոր պատճառը հնարավորությունները: ԱրեմտյանԵվրոպայի 1958 թ. Հռոմի պայմանագրի հիման վրա «Ընդհանուր շուկայի» ստեղծումն էր, ինչը հնարավորություն է տվել, որ կապիտալը, ապրանքները ն աշխատուժն անարգել մուտք գործեն ընդհանուր շուկայի անդամ երկրներ: Իր տնտեսական գործունեությունն առավել արդյունավետ վարելու նպատակով «Ընդհանուր շուկան» ստեղծելէ Զարգացման եվրոպական հիմնադրամ (1959 թ.), Եվրոպական սոցիալական հիմնադրամ (1960 թ.), որոնք ֆինանսավորումէին «Ընդհանուր շուկայի» անդամերկրներին: Եվրոպականհամագործակցությունը հնարավորությունէ տվել. վերացնելու մասնակից երկրների միջն առնտրական սահմա»

նափակումները,

կագներ, »

կազմակերպելուաշխատուժի, կապիտալի,ծառայությունների ազատ տեղաշարժեր, մշակելու ն գյուղատնտեսությանու տրանսպորտի ոլորտներում կիրառելու ընդհանուր քաղաքականություն: Երկրորդ փուլն ընդգրկում է 1971-1980-ական թվականները: Կապված նյութական արտադրությանճյուղային կառուցվածքի դիֆերենցման հետ` այս փուլը բնութագրվումէ աշխատանքիմասնակի բաժանման խորագմամբ,միջճյուղային մասնագիտացմանարդյունավետ զարգացմամբ: Համագործակցության անդամ երկրներին հաջողվեց կիրառել ընդհանուր եվրոարժույթ: Արնմտյան Եվրոպայում, ԱՄՆ-ում, Կանադայում, ճապոնիայում ձնավորված ինտեգրացման կենտրոնների ծավալած գործունեությունը ն նրանց միջն պայքարը հանգեցրել են ազ դեցությանոլորտների փոփոխման: Եթե 1950-ական թվականներինզարգացած երկրների ապրանքաշրջանառությանմեջ ԱՄՆ-ի բաժինը կազմում էր 45, Արնմտյան Եվրոպայինը` 43, ճապոնիայինը` 2.5 տոկոս, ապա 1970ականներին այն համապատասխանաբարկազմեց 34.5, 46 ն 11.5, իսկ 1980-ականներին` 33.5, 44.5 ն 14.5 տոկոս: Շապոնիայի ցուցանիշներն աճել են ի հաշիվ ԱՄՆ-ին ԱրեմտյանԵվրոպայի տեսակարար

կշիռների նվազման: 1985 թ. Ա ները կատարումէին 632 մլն դոլ զարգացածերկրների ընդհանո կոսը: Մինչդեռ Մեծ Բրիտանի Իտալիայինը`5 ն Ֆրանսիայի խմբավորումըվերածվեց: պետ

թթ. 11.7

կան սերտ միավորման: ԵՀ բա ռնտրիավելի քան 1/3-ը, գիտա սերի` 1/5-ը, արժույթի պահուստ կրների արտադրական համա թվականներիննպաստեց նան վորված էր տնտեսության կա 1979 թ. ձնավորվեց Եվրոարժու Երրորդ փուլն ընդգրկում է սից մինչն 1990-ականների սկի գործակցության սկիզբը: 1986 միացումով ԵՀ ինտեգրացում միասնականակտի ընդունմամ Եվրոհամայնքի ստեղծումն էր ցության գործընթացը միկրո ն մ յան ն իրավունքի,գիտության զարգացման բնագավառներո դամ պետություններն իրակա ստեղծումը:Նույն ժամանակում փոխադարձ կապիտալ ներդ ներդրումների95 տոկոսը կատ մից, որից 75 տոկոսը` միմյանց Ինտեգրացիոն գործընթաց երկրները, որոն

նան զարգացող

րեկան աճը 1960-1970 տոկոսի:

Չորրորդ փուլը (1990-ակա նրանով,որ ԵՄ-ը խորն ազդեց տնտեսությանվրա: Այս փուլու Կենտրոնական ու Արեմտյան Հունգարիա, Չեխիա, Սլովակի երկրների միջն: Վամաձայնագ նանսական, տնտեսական, ա Եվրոպական ակտի համաձա մաններում առաջացավ միաց 1992 թ. փետրվարինՄաաս վեց օրենք Եվրամիությանմաս բերի 1-ից: Մաաստրիխտյանպ

վարի 1-ից ԵՏՀ-ը վերափոխվեցԵվրոպականՄիության (ԵՄ), մտցվեց «Եվրո» միասնական արժույթը, ստեղծվեց Կենտրոնական բանկ ն ԱՄՆ ֆեդերալ համակարգի տիպի Եվրոպական կենտրոնական բանկային համակարգ: Ընդունվեց «Մաաստրիխտյան ստանդարտները», ըստ որի. ԵԱՂՀերկրների պետբյուջեի դեֆիցիտը չպետք է գերազանցեր իրենց ՀՆԱՅ տոկոսը, պետական կուտակված պարտքերը չպետք է գերազանցեն ՀՆԱ 60 տոկոսը: 1997 թ. հոկտեմբերին Ամստերդամիպայմանագրով լրացումներ մտցվեցին Մաաստրիխտյան պայմանագրում: 1999 թ. սկսեց գործել Եվրոպական կենտրոնական բանկի համակարգը, ն օգտագործվեց եվրոա րժույթը: 2002 թ. հուլիսի 1-ից անդամ երկրների ազգային արԺույթները հանվեցին շրջանառությունից ն շրջանառությունն իրականացվեց եվրոյով: 2004 թ. Մեծ Բրիտանիանչմիացավ եվրագոտուն ն համաշխարհային ֆինանսական կենտրոնի դերը Լոնդոնից անցավ Սայնի Ֆրանկֆուրտինն Փարիզին: »

1970 թ. Իսլանդիան:1973 թ. ԱԱԵՀ-ի կազմից վեց Ֆինլանդիան, Դանիան, 1986 թ.` Պուրտուգալիան: Մեծ Բրիտանիան, ուրս եկան Շվեդիան, Ֆինլանդիան, են Ավստրիան, կայում ԱՍԵՀ անդամ գտնվում է Գրասենյակը Շվեյցարիան: Նորվեգիան, ղեկավարում է Խորհուրգործունեությունը ննում: Ընկերակցության ԱՍԵ ունի ԵՄ-ի հետ: 1991 թ. հունվարի 1-ին ԵՄ դը, որը սերտ կապեր են մեջ ընդգրկել օրենսդրության

իսլանդիան,

իրենցազգային երկրներն կապիտալի ն ծառայությունների ակտեր ապրանքների, օրենսդրական

(էճՓոն) ընկերությունը հյուսիսամերիկյան տետրի ազո աացատ ԱՄՆ-ը Կաքայլերն արելէ առաջին պաշտոնական 1947 թ.: 1959

Աշխարհիինտեգրացիոնգլխավորմիավորումները

իրականացվում է պայմանագրային հիմունքներով պեԱյն բխում է երկրների տնտետությունների փոխհամա ձայնությամբ: սական քաղաքականությունից, սոցիալ-տնտեսական զարգացման մակարդակից: Ինտեգրացիոն միավորումների խնդիրը շուկաների բաժանումը ն վերաբաժանումնէ, որոնք նպաստում են երկրներիմիջն նոր հարաբերություններին միջազգային ընկերություններիաճին: Ներկայում աշխարհում հաշվվում է միջազգային տնտեսական մոտ 20 միավորում, որոնք ունեն բնորոշ առանձնահատկություններն աշխարհագրականտեղաբաշխում: ՀՏ գլխավոր խմբավորումնընդգրկում է «Մեծ ութնյակի» երկրները, որոնց բաժին է ընկնում համաշխարհային արտադրանքի ն ԱՀԱ կեսից ավելին, գյուղատնտեսական արտադրանքի 25 տոկոսը: Առավել խոշորներից է Եվրոպական համագործակցությունը, որի բաժինը հա մաշխարհային ՀՆԱ-ի մեջ կազմում է 40 տոկոս: 1960 թ. Մեծ Բրիտանիայի նախաձեռնությամբՍտոկհոլմում ստորագրված կոնվենցիայի հիման վրա ստեղծվեց Ազատ առնետրիԵվրոպական համագործակցությունը(ԱԱԵԴ), որն առնտրատնտեսական միավորում է, ազատ առնտրի գոտի: Արդյունաբերական ապրանքների համար այն գործում է առանց մաքսերի: Ի տարբերություն Եվրամիության, չունի անդրազգային ֆունկցիաներ ն միջպետական կոորդինացնող ինստիտուտներ: Սկզբում ԱԱԵՀ կազմում ընդգրկվեցին Ավստրիան, Մեծ Բրիտանիան, Դանիան, Նորվեգիան, Պորտուգալիան, Շվեդիան, Շվեյցարիան: 1961 թ. անդամագրՄՏՂՀ-ն

Շ6

թ.

համատեղ ռազմական նադան համաձայնագիր ստորագրեցին մասին: 1970-ական թվականներին կազմակերպելու արտադրություն Դյու սիսա1992 թ. եռյակն ստորագրեց նրանց միացավ Մեքսիկան: որն Ռ։ՌՊՂՓՆՃ, սկսեց մերիկյանազատ առետրիհամաձայնագիր նպատակնէր. Համաձայնագրի գործել 1994 թ. հունվարի 1-ից: ավելացնելանդամ երկրներիինվեստիցիաները, `

պահպանել ինտելեկտուալ սեփականությունը:

ծառայություննա խատեսվելէ ապրանքների, Երեք երկրի միջն այսօր Ընկերությունն ազատականացում: ների ն կապիտալիշարժի տնտեսական հզոր 450 մլն բնակչությամբ միավորումէ ավելի քան է ընկնում համաշխարբաժին որին ներուժ ունեցող տարածաշրջան,30 տոկոսը: Կանադայի արտաքին 20 ն ՀՆԱ հային առնտրի ծավալի է ԱՄՆ: Ավելի քան 1500 կանադաառնտրի70 տոկոսն արտահանվում են ամերիկյան ձեռ նարկութկապի մեջ կան ձեռնարկություններ յունների հետ: է. .

4.3

տեղաշարժերի վերաբերյալ:

նախատեսվում դրույթներում հիմնական Համաձայնության միջն վաճառվող ապրանք ների ԱՍՆ-ի, Կանադայի, Մեքսիկայի »

վերացում, մաքսատուրքերի շուկայի .

օտարերկրյա

պաշտ պանություն հյուսիսամերիկյան որպեսզիվերջիններսիրենց ապ-

էքսպանսիայից,

ը նկերությունների

րներՄեքսիկայով

րուքերի

ԱՄՆ

խուսափելովմաքսաչտեղափոխեն՝

տնտեսականմիությունը(ԱԽՏՄ) րԱսհական.խաղաղօվկիանոսյա նպատակ նախաձեռնությամբ` Ավստրալիայի -

ստե

նեն

ծվե տարածաշրջանը: խաղաղօվկիանոսյան ով համախմբել է 1989

թ.

ու-

ԱԽՏՄ-

Ամերիկայի Հարավային Ն կում է Ասիայի Հյուսիսայինն Ավստրալիա, Զելանդիա, Նոր Մեքսիկա, Գուր (Կանադա ԱՍՆ, ԹայԹաիլանդ, Սինգապուր, Մալայզիա, Նր Գվինեա Ինդոնեզիա, ԿԺՀ, Ճապոնիա, Չին

ՀարավայինԿորեա, Հոնկոնգ, Ֆիլի իններ վան Ռուսաստանը, Հնդկաս1998 անդամագրվել ի բ ի Մոնղոլիան, Պակիստանը,Կոլումեն նան

Վիետնամը, Չինաստանը, տանը թ.

բիան, էկվադորը, Պերուն: Վամագործակցությունըկարելի է գնահատել որպես «բաց տնտեսականինտեգրացիայի»խմբավորում: Տնտեսագիտական տեսակետից միության առանձնահատկությունն այն է, որ նրանում ընդգրկվել են ինչպես խոշոր արդյունաբերական զարգացած (ԱՄՆ, Կանադա, ճապոնիա, Ավստրալիա),այնպես էլ դրանց զիջող երկրներ: ԱԽՏՄ-ին բաժին է ընկնում աշխարհի բնակչության ավելի քան 40, համաշխարհային ՀՆԱ 55 տոկոսը (ԵՄ նույն ցուցանիշները կազմում են 7 ն 20 տոկոս), այդ թվում` նավթի,

արտադրության70, պլաստավտոմեքենաների, հեռուստա ցույցների մասսայի 60, ալյումինի 50 տոկոսը: առնտրի ՉարավԱրնելյան Ասիայի պետությունների ազատ նընդթվականներին 1980-ական ընկերությունը (4ՇԲՃԷԼ) ստեղծվելէ Գրկում է 12 երկրներ` Հարավային Կորեան, ճապոնիան, Ավստրալիան, Նոր Զելանդիան, Ինդոնեզիան, Մալայզիան, Ֆիլիպինները, Թաիլանդը, Սինգապուրը, Թայվանը, ինչպես նան ԱՄՆ-ը ն Կանադան: 1995 թ. ընդգրկվել է նան Վիետնամը:Ընկերության պաշտոնական նպատակն է ապահովել անդամ երկրներիտնտեսական աճը, աջակԿացել սոցիալական առաջընթացինԱ մշակութային զարգացմանը: արտաքին օրգանը երկրների ռավարմանհամակարգի բարձրագույն գործերի նախարարներիԽորհուրդն է ն մշտական գործող Քարտուղարությունը: Կենտրոնը գտնվում է Ջակարտայում:Ընկերության անդամները միաժամանակ նան այլ ընկերություններիանդամներ են: 2005 թ. դեկտեմբերի13-ին Մալայզիայի մայրաքաղաք Կուալա-Լումպուրում տեղի ունեցավ ՃՇՔ/ՃՒ| անդամ երկրների ամենամյա գագաթաժողովը, որտեղ քննարկվեցինտարածաշրջանիտնտեսական ինտեգրմանը վերաբերող հարցեր (հիմնականումազատ առնտրի գոտի ստեղծելու հարցը): Իրար մեջ մաքսայինտուրքերը սահմանվեցին 0.5

տոկոս:

տարածքայինկազմակերպությունէ: 2009 թ. Հարավարնելյան Ասիայի երկրները համաձայնությանեկան համար, որի ստեղծելու ֆոնդ մլրդ դոլար տարածքային արժութային ցույց տնտեսական օգնություն նպատակն էր տարածքի երկրներին տալը ոչ միայն ՄԱՖ շրջանակում: Ֆոնդի 80 տոկոսը կազմում էին միջոցները: Չինաստանի, ճապոնիայի ն ԿորեայիՀանրապետության ազդեցությունը տարածքի ԱՄՆ-ը ձգտում էր կրճատել Չինաստանի հետ: վրա` սերտ կապեր ստեղծելով ճապոնիայի ճՇՔՃՒԼ երկրներն իրականացնումեն հետնյալ գորառաջատար

ՃՇՔՃՒԼ-ն

առաջատար

ծունեությունները. »

ընկերություն),

տրանսպորտիկազմակերպում (14 ընկերություն) Լատինական Ամերիկայիինտեգրման ընկերակցությունը (ԼԱԻԸ) առնետրատնտեսականկազմակերպություն է: Ստեղծվել է 1981 թ. «Մոնտեվիդեո 80» պայմանագրի համաձայն, 1961 թ.-ից գործող Ազատ առնտրի լատինաամերիկյան ընկերակցության հետ միասին: ԼԱԻԸ անդամ են 11 երկիր` Արգենտինան, Բոլիվիան, Բրազիլիան, Վենեսուելան, Կոլումբիան, Մեքսիկան, Պարագվայը, Չիլին, Ուրուգվայը, Պերուն, էկվադորը: Կառավարմանհամակարգի բարձրագույն օրգանը Նախարարների խորհուրդն է: Շտաբ-բնակատեղըգտնվում է Մոնտեվիդեո քաղաքում (Ուրուգվայ): Տնտեսական հա՛րաբերություններն ընդգրկում են առնտուրը, արդյունաբերությունը,գյուղատնտեսության ոլորտը, արտադրությունը, տրանսպորտային,արժութաֆինանսական »

գործարքները:

Ինտեգրացիոն գործընթացն Աֆրիկայում սկսվել է 1960-ական թվականներին:Սկզբնական շրջանում ինտեգրացիանսկսվել է Զամբիա, Սենեգալ գետերի օգտագործման համար «գետային պրոֆիլով» (7 կազմակերպություն),իսկ Արեմտյան Աֆրիկայի պետությունների տնտեսականինտեգրացիոն միավորումը (9ԽՕ84Շ) հիմնվել է 1975 թ.: Անդամներն են Բենին, Գանան, Գվինեան, Նիգերիան, Սենեգալը ն այլ երկրներ: Վարչական օրգանը Գործադիր քարտուղարությունն է: գտնվում է Նիգերիայում (Լոգոս): նպատակն է. 'Կենտրոռրը Օ՛'ոգացնել բազմակողմ տնտեսականհամագործակցություն, ռեսուրսների օգտագործումը, մոլիզացնել բնական վարել համատեղ տնտեսականքաղաքականություն Ա ստեղծել(փուլերով) աֆրիկյան ընդհանուր շուկա: Տնտեսական ինտեգրացիայիտարածաշրջանայինհամագործակցության ձն է Մաքսայինմիությունը, երբ անդամ երկրները վերացնում են միմյանց միջե գոյություն ունեցող առնտրային արգելքները ն նախատեսումեն միասնական առետրականսահմանափակումներ այլ երկրներինկատմամբ: Կենտրոնական Աֆրիկայի մաքսային ն տնտեսական միությունը /ՕղԲ/Ճ/ ստեղծվելէ 1964 թ. Բրազավիլում (Կոնգո) ն սկսելէ գործել 1966 թ.: Անդամ երկրներն են Գաբոն, Կամերունը, Կոնգոն, ԿենտրոնականԱֆրիկյան Հանրապետությունը (ԿԱՀ), Չադը ն այլն: Շտաբգտնվում է ԿԱՀ-ում (Բանգի): Նպատակն է. բնակարանը ստեղծել ընդհանուր շուկա` աստ իճանաբարհա նելով փոխադարձ առետրիսահմանափակումները, կառուցել համատեղ ձեռնարկություններ: » »

շինարարական, ինժեներական,շինանյութերի

յուն (13 ընկերություն), »

կիսահաղորդիչներին համակարգիչներիարտադրություն (13

(11 ընկերություն), -հեռահաղորդակցություն

արտադրութ-

Խ4ք08:8 ՅԿՕԵԾԽԻՒԹՁ

ԽԹՈԱՄՒՁ քՕՈՒԵԲ 07.01Թիյոր,

"(/ՔՒՅՈ

ՒԹՈԹ,հ/.,

2011, 11, 9.

Այս օղակում գործում են նան վարկային համագործակցության օրգանները` ԿենտրոնականԱֆրիկայի զարգացմանբանկը ն ԴՀամեոաշխությանհիմնադրամը: Աֆրիկյան ն արաբական երկրներիինտեգրացիոնհամագործակցությունը(ԱրաբականՄաղրիբի միություն) կազմակերպվելէ 1989 թ. կլժիրի, Լիբանանի, Մավրիտանիայի,Մարոկկոյի ն Թունիսի ճա սնակցությամբ:Միության ծրագրում նա խատեսվում է լայնամասշտաբ տնտեսական համագործակցություն տարածաշրջանի ինտեգրացման

մակարդակով:

ստեղծվել ն գործում է Պարսից ծոցիարաբականպետությունների համագործակցությանխորհուրդը, որն ընդգրկում է Սաուդյան Արաբիան, Քուվեյթը, Կատարը, Արաբական Միացյալ էմիրությունները, Օմանը, Բահրեյնը: Համագործակցությաննպատակն է տնտեսությունները, Աավթարդյունաբերությունը զարգացնելը, միասնական շուկա ստեղծելը: Ստեղծվել են նան աֆրիկյան անտառամշակմանարդյունաբերական կազմակերպություն կակաոյի արտադրության միջազգային միություն,բրնձի մշակման, զարգացման ասոցիացիա: 1990 թ. չորս տասնյակերկրներից, որոնք պատկանում էին թույլ զարգացածների բվին, 25-ը գտնվում էին Աֆրիկայի տարածքում: Ինտեգրացիոն միավորումներըպետք է նպաստեին այդ երկրների տնտեսական զարգացմանը: 1993 թ. Կամպալայում (Ուգանդա) ստորագրվեց Արնելյան ն Աֆրիկայի երկրների Արտոնյալ առնտրիգոտի ն ընդհաըն ում էր 2 1 որք Անդգրյում կազմավորելու պայմանաԳիրը, որն ուր շուկա

թ.

րկա

երկիր:

Արաբական պետություններիլիգան համախմբում է արաբական 22 պետություններ ն Պաղեստինի ազատագրական կազմակերպությունը: Ստեղծվելէ 1945 թ. Կահիրեում (Եգիպտոս): Հիմնադիր անդամներն են Եգիպտոսը, Սիրիան, Իրաքը, Լիբանանը, Սաուդյան Արաբիան,Գորդանանը: Նավթարդյունահանման պետությունների միությունը (ՕՈՒԽԾճ ստեղծվելէ 1960 թ.: Անդամներնեն 14 պետություններ (Ալժիր, ԱՄԷ, Գաբոն,էկվադոր, Լիբանան, Իրաք, Իրան, Սաուդյան Արաբիա, Նիգերիա,Քուվեյթ, Կատար, Օման, Բրունեյ, Ինդոնեզիա) 3 աշխարհամասրից: Գրասենյակը գտնվում է Վիեննայում: 2007 թ. հետո նավթի քվոտաներըչեն բարձրացել: 2011 թ. հունիսի 8-ին ՕՈԷՔՃ-ը Վիեննայում կայացած նիստի ընթացքում նորից չբարձրացրեց քվոտաները: Նավթարդյունահանմանծավալների օգտին (1.5 մլն բարել/օր) հանղեսէ եկել Սաուդյան Արաբիան,սակայն Իրանը պահանջում էր անփոփոխ թողնել քվոտաները: Նախատեսվում էր մինչն 2011 թ. վերջը նավթիաճն ավելացնել 1.7 մլն բարել/օրուլ ն հասցնել 88.43 մլն բարելլօրվա:Պահանջարկի բարձրացումըպայմանավորվածէ ճապոնիայի, Չինաստանի, Մերձավոր Արնելքի երկրների պահանջարկի աճով: ԴՈ

քվոտան կազմում է Ներկայում ՕՈԷԽ-ի նավթիարդյունահանման 24.845 մլն բարելօր: տնտեսականհամագործակցութ1994 թ. ստեղծվեց Մնժովյան Ռուսաստանը, (ԹուրՀայաստանը, ընդգրկվեցին կազմում որի յունը, Ռումինիան,Մոլդովան, Ուկրաիքիան, Հունաստանը, Բուլղարիան, Ալբանիան: Ադրբեջանը, նան, Վրաստանը, որոնք դադանան կազմակերպություններ, միջազգային Եղել են որը հիմնադրէ լիգան, նախորդել Ազգերի րել են գործելուց: ՄԱԿ-ին կոնֆեհաշտության Փարիզի վել էր 1919 թ. Վերսալիպայմանագրով 10-ից: Ղեկավար մարմին1920 թ. հունվարի րանսում:Գործել սկսել է Նպատակնէր Քարտուղարությունը: ներն էին Ասամբլեան,Խորհուրդը,

Աշխատատեղը խաղաղությունը:

կանխել պատերազմը,պահպանել երբ նրան չհաջողվեց ժննն էր: Ազգերի լիգան դադարեցգործելուց, պատերազմը: Կազմակերկանխել երկրորդ համաշխարհային թ. ապրիլի 18-ին: լուծարվեց պությունըպաշտոնապես Է 1979խորհուրդը(ՏՓԽ) գործել ոտեսական փոխօգնության նան դեմոկրաԱնդամներէին 1991 թթ. ԽՍՀՄ գլխավորությամբ: Մոնղոլիան, պետություններ` Վիետնան 5

սոցիալիստական

տական

Կուբան: Կենտրոնը Մոսկվան էր:

ՀյուսիսայինԿորեան, Լաոսը պատճառով:1990 Դադարեց գործելուց ԽՍՀՄ փլուզման

մը,

թ.

ՏՓԽ

որի ինտեգրացիոն խմբավորում, անդամ երկրները կազմակերպեցին ն Լեհաստանը Չեխոսլովակիան: Վունգա րիան, ն կազմումընդգրկվեցին հետո խմբում հանդես եկան Չեխիան

բաժանումից Վերջինիս

" ովակհիան առանձին-առանձին: ուժի մեջ շրջանակներում 1-ին խմբավորման թ. համաձայ)եվրոպական Կենտրոնական մտավ Ազատ առնետրիմասին մաքսային արբոլոր է վերացնել նագիրը, որով նախատեսվումԼեհաստանի, Սլովակիայի միջն: Հունգարիայի,

արտի

էր

գելքները Չեխիայի,

խմբավորումները տեղա-

Այսպիսով, աշխարհի ինտեգրացիոն ն տարածաշրջաններում, բոլոր ոբաշխվել են աշխարհագրական հանգեցնումէ ազդեցության նրանց միջն տնտեսականպայքարը գործընթացքանի որ ինտեգրացիոն լորտների փոփոխությունների, կապիտալի շուկաների, ազգայինտնտեսությունների, ների նպատակն (մյուս միութբարձրացումն է արտաքինառնտրի արդյունավետության նշված են աղ. 4.1-ում): յուններըընկերությունները

4.4.

ՄՏՀ-ում կազմակերպությունները Անդրազգային

անբաժան է ՄՏՀ-ից, ինչը Ժամանակակից ԱԱԿ զարգացումն միտումների:Ար, տնտեսությանկարնորագույն համաշխարհային շարժ երկու կաճ մի քանի երեր է ԱԱԿ-ն

կապիտալի իրականացնում

Կապիտալ,08.08.11 Օրաթերթ.

8. 11.061 ե

բ..Վ107.108:

ների միջն, որոնց նպատակը ներդրումներն են: Այն հանդես է գալիս կորպորացիայի, ձեռնարկությունների, ֆիրմաների, անդրազգային ըններությունների Կն այլ ձներով: Գլխամասային ընկերությունը ն տարբեր երկրներում: օբյեկտները կարող են տեղաբաշխվել ԱԱԿ-ը ձնավորվել են 1960-ական թվականներին,երբ ստեղծվել է ՄԱԿ անդրազգային ընկերությունների Հանձնաժողովը:1974 թ. ՄԱԿ-ի տնտեսական ն սոցիա լական խորհրդին առընթեր ստեղծվել են ԱԱԿ-ն ուսումնասիրող Հանձնաժողով ն Կենտրոն: Հետագայում հանձնաժողովը ներառվել է ՄԱԿ Առնտրի ն զարգացման կոմիտեի (ՕԻԵճո)

կազմում:

Առաջին ԱԱԿ-ըստեղծվել են 20-րդ դարի կեսերին ն անցել մի քանի փուլ: ԱԱԿ առաջինսերնդի գործունեությունըկապված էր հումքային ռեսուրսների վերամշակմանհետ: Այնուհետն ասպարեզ են իջել հետ կապված տրեստայինտիպի ռազմատեխնիկականարտադրանքի երկրորդ սերնդի ԱԱԿ-ը, որոնց գործունեությունը հիմնվում էր նույն ռեսուրսների վերամշակմանվրա: 1 960-ականներիննշանակալից դեր խաղացին երրորդ սերնդի ԱԱԿ-ը, որոնց գործունեությունը Աս հիմնվում էր ռեսուրսների վերամշակմանվրա: 1980-ական թվականներին ի հայտ եկան չոռռոորդ սերնդիգլոբալ ԱԱԿ-ը:Սկսվեցինլայնորեն կիրառվել ներդրումներիայնպիսի ձներ, ինչպիսիք են ռազմավարական միավորումները,ալյանսները:ՄՄԿ հինգերորդսերնդի գործունեությունը պայմանավորվածէ ժամանակակիցգլոբալ տնտեսական ն քաղաքական պայմաններով: 1990-ական թվականներին ԱԱԿ-ին բնորոշ էին կապիտալ ներդրումներըծառայություններիոլորտում: ՄԱԿ Առետրի ն զարգացմանմիջազգային կոմիտեն (ՕՒԽ ՃՈ) 1997 թ. մշակեց ԱԱԿ-ի մասինկոնվենցիա, որով սահմանվեցին. » ստեղծմանն գրանցման կարգը, կորպորացիաների » պետականհովանավորումըն գործունեությանխրախուսումը,

գործունեության մասնակիցների պատասխանատվությունը, հաշվետվությունը ն հսկողությունը: 1999 թ. ԱԱԿ-իհամար աշխարհումընդունվելէ 136 օրենսդրական ակտ: Անհրաժեշտություն է առաջացել խոշորացնելուԱԱԿ-ը: Եղած տվյալների համաձայն ներկայում դրանց թիվը կազմում է մոտ 85 հազար, գործում են մոտ 850 հազար մասնաճյուղեր, ձեռնարկություններ, որոնք կազմում են համաշխարհային արդյունաբերությանմոտ կեսը, արտաքին առնտրի մոտ 63.0 տոկոսը, որից ներֆիրմային առնտրին բաժին է ընկնում 35 տոկոսը: 2008 թ. ԱԱԿ-ում զբաղվածների թիվը 64 մլն մարդ էր` 1990 թ.-ի 24 մլնի փոխարեն: Վաճառքիընդհանուր ծավալը կազմում է 19 տրլն դոլար: ԱԱԿ-ըոչ միայն ազդում են երկրների ազգային տնտեսականքաղաքականության վրա, այլն միջազգային գործունեության ոլորտում կարգավորում են առետրական »

՞ԴՊ

կանոնները,նորմերը, համարվում են կապիտալի արտահանման հիմնական սուբյեկտներ ուղղակի ինվեստիցիաներիձնով: Անդրազգայինկապիտալը ստեղծել է ֆինանսա կան ինստիտուտներ, անդրազգայինբանկեր, որոնք իրականացնումեն անդրազգային կապիտալի շարժի համար անհրաժեշտ ֆինանսական գործառույթներ: Ներկայում միջազգային բանկերը կենտրոնացածեն երեք հիմնական տարածաշրջաններում(ԱՄՆ, Արեմտյան Եվրոպա, Վարավարնելյան Ասիա) Նյու Յորք, Լոնդոն, Ցյուրիխ, Լյուքսեմբուրգ, Մայնի Ֆրանկֆուրտ, Հոնկոնգ, Տոկիո ն այլ քաղաքներում (ընդամենը13 ֆինանսական կենտրոն` մոտ 100 մասնաճյու բաժանմունքներով): ղերով, Լայն տարածում ունեն օֆֆշորային բանկերը, որոնք հիմնադրվում են նույն նպատակներով, ինչ օֆֆշորային կորպորացիաներնայն տարբերությամբ, որ. Օֆֆշորային բանկն իրավունք չունի աշխատելու երկրի ռեզիդենտներիհետ, գրանցման համար վճարվող կապիտալըփոքր է, բանկերն ազատված են բոլոր հարկերից: Օտարերկրյա կապիտալով ձեռնարկություններըկարող են ունենալ մասնաճյուղ` ամբողջությամբ ոչ ռեզիդենտին պատկանողընկերություն, դուստր ընկերություն, որտեղ ռեզիդենտը տիրապետում է 50 տոկոսից ոչ ավելիին, ն ասոցացված ընկերություններ, կապիտալլի որտեղ ներդրողը տիրապետում է կապիտալի 10-50 տոկոսին: 2000 թ. ՕՒԱ ՃՈ-ը հրապարակել ԱԱԿ ցանկը: ԱԱԿ-ըբազավորՈ է վել են հիմնականում ինդուստրիալ երկրներում` Հոնկոնգում, Մեքսիկայում, Վարավային Կորեայում ն այլն: Համաշխարհայինհայտնի ԱԱԿ է Մը (Պողթքէտքահտ6ՅոտՓօա3էտ 76ո6քՅՓ): Ռուսաստանում 52-54 մլրդ գործող 80 խոշոր ԱԱԿ-ից 21-ը մտադիրեն իրականացնել դոլարի ինվեստիցիա Ռուսաստանի արդյունաբերության6 ճյուղերում (նավթի, գազի արդյունահանում, ծխախոտագործություն, հանրային սնունդ, ավտոմոբիլային,մեքենաշինություն): ոԱյսպիսով, ԱԱԿ-ն ընդգրկում են բոլոր այն ընկերությունները, րոնք երկու-երեք երկրներում ունեն մասնաճյուղեր` անկախ գործունեությանոլորտից: «

» »

4.5 Միջազգային որպես համատեղ ձեռնարկությունները Անդրազգայինկազմակերպությունների բաղկացուցիչմաս

Հասարակությանտնտեսականզարգացման համարառաջանում բազմաթիվ հիմնախնդիրներ`կապված արտադրության կատարելագործման, արդյունքի իրացման, տրանսպորտի,կապի ն կառավարման մյուս ենթակառուցվածքների հետ: Անհրաժեշտությունէ առաջանում ներմուծելու հումք, ապրանք,արտադրությանմիջոցներ,ներդնեեն

ԴՂ

ինվեստիցիաներ, ԳՏ ներուժ: Սա իրականացվում է ԱՄԲ-ի միջոցով. որը փոփոխություններ է մտցնում միջազգային տնտեսական գործունեությանկոնկրետ ձներում: Սովորական ապրանքափոխանահակության հարաբերությունները փոխարինվում են արտադրական մագործակցությամբ, ինչը պայմաններ է արտադրության կազմակերպման, մասնագիտացմանն կոոպերացման լու

ստեղծում համատեղ

համար:

Նյութական արտադրությանոլորտում միջազգային տնտեսական համագործակցությունըզարգանում է չորս ուղղություններով: 1. միջազգա Արտադրության թոք իջազգային մասնագիտացումն կոոպերա լ

ցում:

2: Հրտադրանքի

համատեղ թողարկում: կա Յամագործակցություն շինարարության բնագամա Դաթո կապիտալ

ՍԱ Աունը խր աերի դրան

միրոցու Ասո (յութական ոեսուրս-

միջոցների, Ֆինանսական ծունեության հիմքում Վա արը: րամխում տեսակների հաճախակի կորագումը, շահույթի է ձեր նպաստում հումքի մագործակցության ռյուառտադրական ադրա

այս

Համատեղ ֆինանսական մատակարարմանը: թերի ման կազմակերպությունները ստեղծում են կոոպերացիա միջազգային հիմնադրամ, որը հնարա տեխնոլոգիական սարքավորումնե ո րո ձեռք բերման ն այլ կով:Դա հնարավովում է երկրների կառավարությունների րությ րի մ մակարդակով: րություն է տալիս ռացիոնալ օգտագործելու տվյալ երկրի բնական ն աշխատանքային ռեսուրսները, գիտատեխնիկական ներուժը, շուկաներ թափանցելու «ներսից», շրջանցելով մաքսային արգելքները՝ ն

ռեսուրսների րսների մա

հա

նպատակը կազմակերպման Համատեղձեռնարկությունների է, սեփական

թողարկումն վայելող ապրանքների բարձրպահանջարկ ապրանքներիներմուծնույնատեսակ արտահանումը, արտադրանքի ավելացումը, հայքանակի ման կրճատումը,դեֆիցիտ ապրանքների

Կի հումքի, արքավո րենական Աա բավարարումը, արեր շահույթի գործունեությունից տնտեսական նեռդրումը, տալիս ձեռք բերելու տեխնոլոգիաներ, ների նոր տեխնոլոգիա

ստացու-

մը: ՀՁ-ը հնարավորություն Արտասահմանյան որոնք հնարավոր չէ գնել այլ կազմակերեն նման ձեռնա րկություններ ձգտում ընկերությունները մասնագետների որտեղ կան պել այնպիսիտնտեսականշրջաններում, պայմաններ: համար գորՀՁ ստեղծումն իրավիճակիխնդիր չէ, այլ երկարաժամկետ տնտեսությանգարուց ծունեություն, որը նպաստումէ երկրի են

Միջազգային արտադրականհամագործակցությունն իրականացվում է գիտատեխնիկականմիջոցների համատեղ օգտագործման, միջազգային տնտեսական միավորումների, խառն ընկերությունների ստեղծման միջոցով: Այս ամենը կազմակերպվում է անդամության սկզբունքով, իսկ մասնակից կարող են լինել ինչպես ազգային, այնպես էլ արտասահմանյան իրավաբանականանձինք: Կոլեկտիվ կազմավորումները ստեղծվում են փոխադարձ պայմանագրերի կնքման Մ հիման վրա, ինչը կողմերին թույլ է տալիս հանդես Ի գալու որպես իրավունքի ինքնուրույն սուբյեկտներ: Միջազգայինարտադրականկապերը հիմնականումիրականացնում են համատեղ ձեռնարկությունները(32), որոնք իրենցից ներվելի երկրնե, երկրներիարտադրատնտեսական կայացնում են երկու կկամ ավելի ն գործունեություն, որի ն

րրա դոտացիան

րաբերությունների մանը, ընդլայնելուերկրի ապրանքադրամական միավորումԱզգային միջն: շուկաների կապը ոլորտը, ուժեղա ցնելու են գալիս տվյալ երկրում արտադրություն ները համաձայնության դա պահանջումէ արտադրականքիչ եթե համար, կազմակերպելու ծախսեր, էժան հումք ն աշխատուժ:

ահանջա

ռում: 4. Համատեղ ձեռնարկությունների կազմակերպում:

ԱԱ

սահմանափա-

առանձին երկրների ներքին շուկայի հաղթա հարելու տեսականու ավելացթողարկվողարտադրանքի հասնելու կումները,

ճանապարհով:

բավարար սոցիալական

ուր :

բանկային,գիտատեխնիկական, արտադրական, Արտասահմանյան ներկայացուցիչնեծ առայությունների տրանսպորտի շինարարական, տեխնիկատնտեսահամար ծավալելու րը համատեղ գործունեություն ներկայաե նախագծային փաստաթղթերով կան հիմնավորումներով

օրգաններին: անկազման ունի երկրի բնույթ աակ ապակաոյանկ եզծոն Մ պալտնտամվան տնտեսական հաշվարկի հաշվեկշռով, ունի Պավունք ինքնուրույն թողարկմա սկզբունքով մասնաճյուղեր ստեղծելու: Արտադրանքի որը ընտրությունընախատեսվում կազմվ Կանոնադրությամ կողմից: մասնակիցների հաստատվում

տվյալ երկրի կառավարող րպիչվազմա տեղական իրականացնող րոշմամբ գործունեություն հետ սկսում են համատեղ ձեռնարներն օտարերկրյագործընկերների Գործարքը կություններիկազմակերպումը:

նում են

սուբյեկտ, ՀՁ-ն

ուրու

է ՀՁ

Կանոնադրությամբ

ո-

նպատակը,հիմնադրա-

գործունեության րոշվում են ձեռնարկության բաժնային մի գումարը,

րի կատացելուների կառուցվածքը կազմը, չափը, Գրի որոշումները Արուն վորություն ԽԱիրավասությունը, ժամկետ-

կազմակերպչական փախար: ՀԶ-ը կազմակերպ

ընդուն-

կարգը: Գործունեության ման ն ձեռնարկությանլուծարման համաձայնությամբ: ները սահմանվում են պայմանագրովկ̀ողմերի ն (պահուսգումարները Սահմանվում են նան ֆոնդերի տեսակները տության ն ն եդաւ"նման Գրող արտադրության տային, ամորտիզացիոն,

տեխնիկայի, աշխատավարձի, սոցիալական զարգացման ն այլն): Կողմերըմշակում ն հաստատում են գործունեության ծրագիր: Կանոնակարգովնախատեսվումէ, որ արտասահմանյան մասնակիցների բաժնային մասնակցությունըչպետք է գերազանցի 49, իսկ տեղի կազմակերպությանը՝ ոչ պակաս51 տոկոսը, որը գնահատվում է արժույթով` միջազգային կուրսով արտահայտված:Նրանք իրավունք ունեն իրենց անհրաժեշտ հումքի, նյութերի ապրանքների գնումներ կատարելու ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին շուկաներից, իսկ արտաքին շուկաներում` իրացնելու միայն սեփականարտադրանքը: ՀՁ գործունեության արդյունավետությունըկախված է երկու կողմերի վրա դրված ա/արտականությունների կատարումից: Դրանք են ձեռնարկությանկառավարմանգործընթացին,գույքի ձեռք բերմանը, եկամուտներին ծախսերի բաշխմանը մասնակցելը, գործունեության մասին անհրաժեշտտվյալներ ստանալը ն որոշումներ կայացնելիսառաջարկություններ, փոփոխություններանելը: Պայմանագրումնշվում է մհակողմ ն երկկողմ պարտավորություններիմասին: Միակողմ պարտավորություն կարելի է համարել արտասահմանից սարքավորումներ ն գույք բերելիս մաքսակետի հետ տեղի կազմակերպության համաձայնեցումը,ՀՁ-ին օգնելու նպատակովտեղական հիմնարկնեհետ տարբեր գործնական քայլեր կարի ն կազմակերպությունների տարելը, արտասահմանյան մասնագետներիհամար կանչեր ձնակերպելը ն այլն: Երկկողմսլարտավորություններեն համարվում կանոնադիր ֆոնդին ներդրումներկատարելը, ՀՎՁ կառավարմանըմասնակցելը ն այլն: ՀՉ ֆինանսականմիջոցներըգոյանում են կողմերի ներդրումներից: Յիմնադրումը, ըստ պայմանավորվածության, գնահատվումէ ինչպես օտարերկրյա, այնպես էլ տվյալ երկրի արժույթով, հաշվի առնելով համաշխարհայինշուկայական գները: ՀՁ-ն առաջին երկու տարում ազատվում է հարկեր վճարելուց: Ընդհանուր շահույթի մի մասը հատկացվում է ձեռնարկությանզարգացման ֆոնդին, մյուսը բաշխվում է կողմերի միջն` ըստ նրանց բաժնային մասնակցության

հարաբերության:

Սեփականության իրավունքը պայմանագրում չի նշվում` բացի կողմերից մեկի հայտնագործությունըկամ առաջարկությունն արտադրությունում ներդնելու ժամանակ տրվող գույքային իրավունքից: Ձեռնարկություններիգործունեության ընթացքում կազմվում են տարբեր փաստաթղթեր. պարտադիրփաստաթղթերհ̀ամատեղձեռնարկությանմասին պայմանագիր, կանոնադրություն,կոնտրակտներ(սարքավորումների, հումքի, լիցենզիաների, շինմոնտաժային աշխատանքների, առք ու »

վաճառքի),

ոչ

պարտադիր փաստաթղթեր (նամակներ, արձանագրութ-

յուններ,հարցումներ, գրություններ,ծրագրային նյութեր Լ այլն): Կառավարմանքարձրագույն օրգանը վարչությունն է ն ստուգող հանձնաժողովը՝ընտրվածկողմերի ներկայացուցիչներից:

Համատեղ ձեռնարկություններըկարող են լուծարվել վարչության որոշմամբ կամ Կանոնադրությանհամաձայն` գործունեության սահմանված ժամկետը լրանալուց հետո: Լուծարման դեպքում վարչությունը կողմերից ընտրումէ լուծարման հանձնաժողով, որը շուկայի ընթացիկգներով հաշվում է դեբիտորականն կրեդիտորականպարտքերը, անշարժ ն շարժականգույքը, կազմում լուծարման հաշվեկշիռ ն ներկայացնում վարչության հաստատմանը: Դեբիտորական ն կրեդիտորական պարտքերի մարումից ն այ պարտականություններիկատարումից հետո ձեռնարկության ունեցվածքը բաժանվում է կողմերի միջն: Յուրաքանչյուրը դրամի կամ ապրանքի ձնով ստանում է իր բաժինը` կանոնադիր հիմնադրամում իր բաժնային մասնակցության չափով, լուծարման պահի մնացորդայինարժեքով: Տնտեսական համագործակցությանմեջ իր տեղն ունի գիտատեյխորն իրականացվում է գիտահետանիկականհամագործակցությունը, զոտական ն նախագծա-կոնստրուկտորականհամատեղ ծրագրերի մշակման, գիտական, ֆինանսական ն նյութական ռեսուրսների միավորման, մասնագետներիհամատեղ օգտագործման միջոցով: Համագործակցության առավել ռացիոնալն արդյունավետձներից են. տեխնիկատնտեսականհաշվարկների ընդհանուր գիտական կենտրոնների,բյուրոների, լաբորատորիաներիկազմակերպումը, գործող տեխնիկային տեխնոլոգիայի կատարելագործումը, արտասահմանյան փորձի համատեղ ուսումնասիրումը ն »

ներդրումը:

Խառը ձեռնարկությունների կազմակերպման դեպքում արտասահմանյանմասնակիցների ներդրումները կատարվում են սարքավորումների, տեխնոլոգիաների, անհրաժեշտ կոմպլեկտավորող ապրանքներիմատակարարմանկամ արժութային վճարումներիձներով: Երկրի տնտեսության զարգացման, պահանջների բավարարման, տնտեսականն սոցիալական հարցերի լուծման նպատակով համագործակցությանառավել առաջնայինուղղություններ համարվում են. արտերկրի գիտահետազոտական, կոնստրուկտորական ն տեխնոլոգիական մշակումների բազայի վրա ժամանակակիցարտադրականնոր ճյուղերի ստեղծումը, տեղական ն արտասահմանյանգիտատեխնիկականներուժի ն բնական ռեսուրսների համալիր օգտագործմանհիման վրա նոր արտադրություններիկազմակերպումը: ԽՍՀՄ հանրապետություններումարտասահմանիհետ համատեղ գործունեությանմասին առաջին նորմատիվ ակտը ձնակերպվել է »

հունվարի 13-ին: Դա խորհրդահունգարական7Ռոււշքո-80118 Իոշ: համատեղ ձեռնարկությունն էր: Մինչն նույն տարվա վերջը կազմակերպվեցին ես 23-ը: 1988 թ. նրանց թիվը հասավ 168-ի: 1989 թ. մայիսի 1-ի դրությամբ երկրում գործում էր նման 416 ձեռնարկություն: ԳՖՀ ընկերությունների հետ կազմակերպվեցին64, ֆիննական ընկերությունների հետ` 55, ԱՄՆ-ի հետ` 37, Իտալիայի հետ` 32, Մեծ հետ` 20 հաԲրիտանիայի հետ` 29, Ավստրիայիհետ2̀6, Ֆրա նսիայի ն մատեղ ձեռնարկություն այլն: Բոլոր ձեռնարկությունների հիմնադրամի ծավալը կազմեց 1425 մլն ռուբլի (փոխարկելի կուրսով), որից 60 տոկոսը խորհրդային կողմի բաժինն էր, 40-ը` արտասահմանյան

թ.

գործընկերների: Ռուսաստանում

տեղաբաշխվածէին 301 (որից Մոսկվայում` 196, Սանկտ Պետերբուրգում` 31), էստոնիայում` 33, Ուկրաինայում` 28, Վրաստանում` 14, Լատվիայում` 10, Լիտվայում` 7, Գայաստանում` 5, Բելառուսում, Ուզբեկստանում, Մոլդովայում ն Ադրբեջանում` 4-ական, Ղազախստանում`2 ձեռնարկություն: Վամագործակցություննիրականացնում էր նան գյուղատնտեսական հումքի ն երկրորդական ռեսուրսների վերամշակում, իրավաբանակա ն, տնտեսագիտականկադրերի վերա պատրաստում, տեղեկատվականծառայությունների կազմակերպում: Տնտեսական համագործակցության միջազգային կազմակերպություններից են Միջազգային տնտեսական միավորումները (ՄՏԱ) որոնց միջոցով լուծվում են գլոբալ հիմնախնդիրներ: Միջազգային միավորումները համատեղ սեփականություն չեն ստեղծում: Դրանց հիմնական խնդիրն է կոորդինացնել արտադրական, գիտական ն տնտեսական գործունեությունը՝ ավելի բարձր արդյունք ստանալու համար: Միավորումների միջոցով կարող են ստեղծվել նա խագծակոնստրուկտորական,գիտահետազոտականաշխատանքներ իրականացնող բաժիններ, ինստիտուտներ, որոնց մոտ 60 տոկոսը գործում է արդյունաբերական ճյուղերում, 20-ը` տրանսպորտում, 10-ը ԳՏ կազմակերպություններն են: Նման կազմակերպություններկան նան կապի, արտաքին առնետրի,վարկաֆինանսական հարաբերությունների ոլորտում: Օրինակ, տիեզերական կապի ասպարեզում գործում են միջպետական «Ինտերսպուտնիկ», սն մետալուրգիայի «Ինտերմետալ», ագրոարդյունաբերականհամալիրում` «Ագրոմաշ», էլ եկտրատեխնիկական արդյունաբերության մեջ` «Ինտերէլեկտրոն», քիմիական արդյունաբերության մեջ` «Ինտերքիմ», «Ինտերքիմվոլոկնա», միջուկային մեքենաշինության բնագավառում` «Ինտերատոմինստրումենտ», ատոմակայանների համար սարքավորումների մատակարարման Ա տեխնիկական աջակցության նպատակով (կենտրոնը` Մոսկվա)` «Ինտերատոմէներգո», տեքստիլ արդյունաբերության տեխնոլո-

գիական սարքավորումներ արտադրելու համար` 14 «Ինտերտեքսմիավորումները տիլմաշ» միջազգայինարտադրական է շնտօ" ձեռկազմակերպություն Բազմակողմգործող ԽճուճՅ են արտադնարկությունը,որի կազմում մի կողմից ընդգրկված հետազոտությանն Կենտրականմիավորումը, Տիեզերագնացության ԺՏԵՑ գլխաինստիտուտները, րոնականէկոնոմիկա-մա թեմատիկայի «Վնե շտեխնիկա» վոր տեղեկատվական հաշվողական կենտրոնը, Պարտնյորշիփս «Մենեջմենթ ամերիկյան միավորումը,մյուս կողմից` Ինտերնեշն ինկ» ընկերությունը:Սրանց համատեղ գործունեության նպատակնէ ծրագրային արտադրանքիթողարկումը (ոքօյթոօղբոոօ 5), անհատական համակարգիչներիհավաքուըքօոթնուաււօոօ ոքօլու կատամը, արտադրանքի իրացումը ն տարբեր ծառայությունների :

համատեղ

րումը:

ԱԱԿ-

միջազգայնացումն Ներկա պայմաններումսեփականության ամարտադրության է կենտրոնացնելու տալիս ին հնարավորություն բաժանմունքներ, բողջ գործընթացը, արտասահմանումստեղծելու ներդրումներ: մասնաճյուղեր, կատարելուկապիտալ

ԸՕՑԽԹՇՂՎԵԹոքթղոքոտոոտ, ԽՏ6ԻԼՈ/ՒԹՔՕՈԿԵԹՕԾԵՏՈՄԻՇԻՈՑ

ՇԸՇԲ,1993,

«յք. 4.

0ք13 132լոն

ԻՋ

16քք:410թՈ/

ԳԼՈՒԽ 5

ԳԼՈԲԱԼԱՑՈՒՄԸ ՈՐՊԵՍ ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ԳԼԽԱՎՈՐ ՄԻՏՈՒՄ

5.1 Գլոբալացման գործընթացիէությունը, ն տնտեսականտեսակետ հիմնախնդիրները ները

Գլոբալացումը ՀՏ ժամանակակիցգլխավոր առանձնահատկութ-

բնույթի գործընթաց է: Այս տերմինը յունն է: Այն համաշխարհային

ստեղծվել է 1980 թ. ն միջազգային կիրառում ստացել 1990-ականներին: Գլոբալացումը բազմագործոնայիներնույթ է, որը վերաբերում է տնտեսական ն հասարակականկյանքին: Ժամանակակից գլոբալամիջոցներիհեղաշրջում` ՀՏ-ում դառցումը կատարել է զանգվածային պատճառ: նալով բազմաթիվ փոփոխությունների հարաբերությունների ամբողջ համակարՆերկայում միջազգային գում տեղի են ունենում խորը փոփոխություններ:Գլոբալացումը կատարվում է տնտեսական քաղաքական, սոցիալական, իրավական, ռազմական, բնապահպանական նայլ ձներով: Այն մեկօրյա երնույթ չէ: Շատ մասնագետների կարծիքով` գլոբալացումը ստեղծվել, գործել ն վաղուց արդեն գործում է նոր մասշտաբներով: Այն աստիճանաբար ընդլայնվել է Ա այժմ արտահայտում է տնտեսական կյանքի ինտերնացիոնալացման մակարդակընոր գծերով: Գործունեության ցանկացած ոլորտ զարգացման ընթացքում բախվում է ընդհանուր կամ մասնակիխնդիրներին հիմնախնդիրների: Բացառված չէ նան մարդկայինտնտեսականգործունեությունը: Նման հիմնախնդիրներըտարբեր են ն տնտեսության մեջ հայտնվում են բնույթ, տարբեր ձներով: Եթե գլոբալացումը կրում է համը նդհանուր են հիմնախնդիրները կոչվում գ/ոբալային: ապա սկզբունքային է երկարաժամկետ, հսկայածավալ ուժ ն Գլոբալացումը պահանջում միջոցներ, որոնք առանձիներկրներ կարող են նան չունենալ: Սրա համար անհրաժեշտ է ունենալ տարբեր ռեսուրսներ (նյութական, հոգնոր, ինտելեկտուալ, տեղեկատֆինանսական, տեխնոլոգիական, տնտեսականհարաբերություններիներկա վական): Վամաշխարհային են գլոբա լացման 5 հիմնախնդիրներ, փուլում առաջարկվում բնապահպանական, բնապահպ » »

ժողովրդագրական,

բնական ռեսուրսների(հումքային, էներգետիկ, պարենային), զինաթափման, դեմ պայքարի: ահաբեկչության Առանձին գլոբալ հիմնախնդիրներիտեղը, դերը ն մասշտաբները բնակչությանաճը, բնական ռեսուրսների անփոփոխչեն: Երկրագնդի արդյունավետ օգտագործումը,բնական հարստությունների արդյու» » »

նահանումը, բնության աղւոոտումը հանգեցնում են մարդկության կենսապայմանների արմատականփոփոխման: 20-րդ դարը մարդկությանըբերեց մշակվող հողերի 1/4-ի ն անտառների 2/3-ի կորուստ: Մասնագետներիկարծիքով՝ 2005 թ. արդյունաբերականթափոնների ծավալը գերազանցել է 12 մլրդ տոննան, 30 տարում այն ավելացել է 63 անգամ: Մթնոլորտում ածխաթթուգազի ավելացումը մարդկանց կյանքին ն առողջությանը սպառնացող վտանգ է: Համաշխարհային գլոբալ հիմնախնդիրների մեջ ապարենայինը կարնորներից մեկն է: Ըստ ՄԱԿ-ի տվյալների` նոր հարյուրամյակի սկզբում աշխարհում սովյալ էր 850 մլն մարդ: Երկու տասնամյակ անց այդ թիվը կարողէ հասնել 1.5 մլրդի: Աղքատությունը հաշվարկվում է ըստ Հռոմի հայտնի համաձայնագրի, որն առաջարկում է ցանկացած երկրի պարենային անվտանգությանհիմնական արգելքների վերացման ուղիները: ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի (գագաթաժողով) կողմից ընդունված պարենային անվտանգության բանաձնում որոշված է, թե ինչպես պետք է ապահովել պարենային ռեսուրսների մատչելիության անհրաժեշտ ծավալները երկրագնդի բնակչության ակտիվ ն առողջ կենսապայմաններիբարելավման համար: Գլոբալացումը վերափոխում է աշխարհը: Այն իր հետ բերում է մի շարք օգուտներ` արագ աճ, ավելի բարձր կենսամակարդակ, նոր հնարավորություններ: Մեծ են նան գլոբալացման վնասները,քանի որ այդ օգուտները բաշխվում են անհավասարաչափ,ն համաշխարհային շուկայում դեռնս չեն արմատավորվել այն արժեքներն ու կանոնները, որոնք կարող են լուծել այնպիսի սոցիալական խնդիրներ, ինչպիսիք են մարդու իրավունքների պաշտպանությունը,աշխատանքային չափանիշներըն շրջակա միջավայրիպաշտպանությունը: Գլոբալացումն ակամա հեշտացրել է հանցագործության, հիվանդությունների, ահաբեկչության, թմրադեղերի ու զենքի ապօրինի փոխադրումների շարժը սահմաններից դուրս: «Այսօր մարդկության առջն,- նշում է ՄԱԿ-ը,- խնդիր է ծառացել գլոբալացումը դարձնելու այն շարժիչ ուժը, որը մարդկանց դուրս կբերի զրկանքներից ու թշվառությունից ն ոչ թե կդառնա չարիքներ ծնող ուժ»: Նախորդ կեսդարյա ժամանակահատվածում աննախադեպ տնտեսական նվաճումներ են արձանագրվել, բայց զրկանքներն ու հուսահատությունը նույնպեսհամատարած են: Զանգվածային ոչնչացման զենքերը շարունակում են սարսափտարածել: 5.2

էկոնոմիկայիգլոբալացում

էկոնոմիկայի գլոբալացումը

ՀՏ

վերափոխումն է ապրանքների,

ծառայությունների, կապիտալի, աշխատուժի ն գիտելիքների միաս-

նական շուկայի: Գ/ոբայացման արդյունքը երկրների տնտեսական

աճի սռաջընթացնէ, որն ուժեղացնում է ՀՏ մասնակից երկրների կախաա գլոբալացումից: ծությունը էԼոռոմիկայիգլոբալացման մասին խոսել նշանակում է խոսել կյանքի ինտերնացիոնալացմանը տնտեյական նվիրված տնտեսական ճղրծընթացի, նրա զարգացման որոշակի փուլի մասին: Ւ(րռնոմբկայի համաշխարհայինգլոբալացումը 20-րդ դարի 90-ական թթ. լայնածավալ ակտիվացման, նոր հազարամյակումշարունակվող համաշխարհային բնույթի տնտեսականկյանքի ինտերնացիոնալացման միաժամանակ արտակարգիրավիճակների գործընթաց է: են տալիս, որ տնտեսության Բոլորհետազոտությունները ցույց Գլոբալացումը հակադիրէ արտակարգերնույթներին: Այն բարձրացնում ։ համաշխարհայինտնտեսությանարդյունա արավետությունը, գացնումգիտատեխնիկական, տնտեսականն սոցիալական առաջընթացը. Գլրբբալացման դարաշրջանում արձանագրվելեն վիճակագրական դիտարկումներ, որոնց արդյունքում համաշխարհայինՀՆԱ տեմպերնավելացելեն: Եթե գլոբալացումը չկանգնի կամ չնահանջի, ապա 2030 թ. հավանականէ, որ աշխարհը կլինի բազմաբնույթ, անն երկրների միջն կառաջանա համաչափ փոխկախվածություն: ն մարդկանցփոխԳլոբալացումը երկրների,ձեռնարկությունների է ֆինանսա-տնտեսական, կապակցությունն հասարակական-քաղաքական ն մշակութայինկապերի բաց համակարգի շրջանակներում` ժամանակակից հաղորդակցության,տեղեկատվությանտեխնոլոգիաների բազայիվրա: Այն արտադրողական ուժերի մակարդակ է արմեջ, ժամանակակից տադրության տեխնոլոգիաներից բխող օբյեկտիվ

գործըն թաց:

էկոնոմիկայի գլոբալացման համար պատմական նախադրյալ

հանդիսացել համաշխարհայինսոցիալիստական համակարգի փլու-

զումը՝աշխարհումերկու հակամարտդասակարգերի վերացումը:Համաշխարհային տնտեսությունըդարձել է ընդհանուր շուկայական տն-

որի գլոբալացումը կապված է արտաքին տնտեսական տեսություն, ազատականացմանհետ: էկոնոմիկայիգլոբալացումը բազկապերի հասկացություն է: մաբկույթ երկու տասնամյակումգլոբալացումը ն տնտեսականինՎերջին տեգրացումը դարձել են երկրների տնտեսություններիզարգացման հիճնական գործոններ: Եթե տնտեսական ԱՄԲ-ի վրա ինտեգրացումն հիմնված տնտեսություններիմիավորում է, ապա տնտեսական գլոՔալացումնապրանքների,ծառայությունների,կապիտալի, տեխնո-

լոգիաների, գլոբալ շուկաների ձնա վորման գործընթացէ:

ՍՏՀ զարգացման, կարգավորմանգործում մեծ դեր ունի ճտե-

սավանկյանքի գլոբալացումը: ՄՏՀ-ի, ԱԱԿ-ին կապիտալիտեղաշար-

ժի մասին բրիտանականհայտնի մասնագետՋ. Դաննինգը նշում է.

«Գլոբալ տնտեսությունըբնութագրում է

առաջատար

երկրների փոխ-

առնտրի, ինվեստիցիաների կախվածությունն Ա այլ ոլորտներում»:

Առանձնացվումեն տնտեսության գլոբալացման Օբ/ենտրխվ ն սուբեկտիվ պատճառներ, ըստ որոնց տնտեսության գլոբալա ցումն օրիօբյեկտիվ երնույթ է, որակապես նոր, ավելի բարձր տնտեսնաչափ, ական փուլ: Մյուս կողմից համաշխարհայինտնտեսությունը հանդես է գալիս որպես որոշակի տնտեսականքաղաքականության ձն, որն իէ րականացնում են առաջատար երկրները: Գլոբալացումը կապված են. համամարդկայինհիմնախնդիրների հետ:Դրանցից ռազմաքաղաքական հիմնախնդիրները` կապված զենքերի տարածման, զանգվածային ոչնչացման, միջազգային ահաբեկչության վերացման, ռազմական ծախսերի տնտեսման հետ (այս ամենը կծառայեցվիերկրների տնտեսությունների զարգացմանը), տիեզերքի, Համաշխարհային օվկիանոսի, Անտարկտիդայի ուսումնասիրումը ն յուրացումը, » աշխատուժի զանգվածայինտեղաշարժերի կրճատումը` կապված ռասզմականբախումների, երկրների տնտեսությունների զարգացման հետ, պարենի ավելացումը, աղքատության, սովի, մահացության դեմ պայքարն աշխարհի շատ երկրներում, » բնապահպանության, օզոնային շերտի կարգավորման, շրջակա միջավայրի աղտոտման, միջուկային էներգետիկայի հրատապ »

առաջացման

հարցերի լուծումը:

Պարենի արտադրության աճը համարյա համապատասխանում է բնակչության աճին: Վերջին 30 տարում հացամթերքի արտադրությունն ավելացել է 2, իսկ աշխարհի բնակչությունը՝ 1.8 անգամ: Հետագայում կարող է այդ հարաբերությունը խախտվել: Պարենամթերքի ն արտադրության մակարդակն Արեմտյան Եվրոպայում, ԱՊՀ մերձբալթյան երկրներում չի համապատասխանում տեղական պահանջներին: ԱՊՀ երկրների տնտեսական ռեֆորմը կրճատել է շատ սննդամթերքներիարտադրությունը: Վերջին հարյուրամյակի ընթացքում աշխարհում ցանքատարածությունների մոտ 25, անտառների 30 տոկոսից ավելին շարքից դուրս են եկել: Յուրաքանչյուր 10 տարում աշխարհը կորցնում է բարեբեր հողերի 7 տոկոսը: Գնալով ավելանում է «բնապահպանության բյուջեն»: 1970 թ. բնապահպանությանհամար ծախսվելէ 40, 1980 թ.՝ մոտ 75, 1990 թ.` 150 ն 2005 թ.` մոտ 250 միլիարդ դոլար: 19688 թ. զարգացած արդյունաբերական երկրները ստեղծեցին Հռոմի ակումբը, 1972 թ. Ստոկհոլմում հրավիրվեց բնապահպանության հիմնախնդիրներին նվիրված կոնֆերանս, որտեղ մշակվեցմիջոցառումների պլան: Ձնավորվել են նան ինստիտուտներ, որոնք մշակում են բնապահպանության ծրագրեր: 1984 թ. ԱՄՆ-ում ձնավորվելէ է լեկտրատեխնիկական միջազգային ինստիտուտը:1992 Բ. Ռիո դե Ժանեյրոյում հրավիրվել է ՄԱԿ-ի բնապահպանականհիմնվիրված կոնֆերանս, մշակվել ծրագիր: Գլոբալ հիմնախնդիրներին

նախնդիրներինէ վերաբերում Ռուսաստանի «Միր» տիեզերակայանի ԱՄՆ-ի, ՌԴ-ի, Ֆրանսիայի կողմից: Սա հնահամատեղ օգտագործումն է րավորություն տալիս այլ երկրների հետ տիեզերագնացներիպատրաստելու տեխնիկական, կենսաբանական հետազոտություններ

իրականացնելու:

շարժիչ ուժերն են. Գլոբալացման ոլորտում փոփոխությունները, արտադրության կրթության, տեղեկատվության տրանսպորտի,կապի, առնետրի,

» »

առաջընթացը,

բարձրացումը, կենսամակարդակի շուկայի գլոբալացումը` առնտրի ն ծառայությունների ազատականացումը, ֆինանսական շուկայում արժութային կուրսերի, վարկայինշուկայի փոխատվությանտոկոսների կարգավորումը, համաշխարհայինտնտեսության մեջ նոր ներդրումները »

(ռիսկերը):

Գլոբալացմանշարժիչ ուժն արտաքին առետրի վերաբաշխման սպառազինություննէ, ռազմական արդյունաբերության ինվեստիցիազինծառայողների պատրաստման ն սպառման ների փոփոխությունը, բյուջեի ծախսերիփոփոխությունը: ծախսերը,ռազմական Գլոբալացումն իր հետ բերում է հակամարտ գործընթացներ, քանի որ մասնակիցսուբյեկտներն ունեն իրենց տնտեսականշահերը, որոնք են. երկրների կամ երկրների խմբերիմիջն, հակասությունները » երկրների նհամապատասխանմիջազգահակասությունները յին ինստիտուտների,օրինակ` ՄԱՖ-ի, Համաշխարհային բանկի, ԱՀԿառանձին երկրների, անդրազգայինկազի միջն, հակասություններն մակերպությունների,բանկերի, ֆինանսական կենտրոնների միջն: 1980-ական ջք. կեսերին համաշխարհայինտնտեսությունը գրանառնտրին այլ ապրանքային ծառայությունների,կացեց միջազգային պիտալի, ինֆորչատիկայի Ա այլ փոխանակումներիբարձր տեմպեր: 1986-1995 ապրանքաշրջանառության ամբողթթ. համաշխարհային ջական ծավալն աճեց տարեկան 6.5 տոկոսով: Տասը տարում այն ավելացավ 1.9, ծառայություններիմիջազգային առնտուրը` 2.4 անգամ: 2000 թ. միջազգայինառնտրի բաժինը կազմում էր համաշխարհային ՀՆԱմոտ 1/3-ը: 1999 թ. Դավոսի (Շվեյցարիա) Համաշխարհային տնտեսական հաքարտուղարն առաջ քաշեց ՄԱԿ-ին գործարար մաժողովում Գլխավոր աշխարհի միջն «Գլոբալ պայմանագրի» գաղափարը: Պայմանագրի նպատակնէր ա:խարհիժողովուրդներին հնարավորություն տալ բաժին ունենալու գլոբալացմանբարիքներից ն միջազգային շուկան պահանջները բավարարելու հիմդարձնելու սոցիալ-տնտեսական նարար արժեքնեի ն սկզբունքներիանբաժանելիմաս: »

Գլոբալացմանգործընթացըերնում է ՄՏՀ բոլոր ոլորտներում` արտաքին առնտուր, կապիտալի շարժ, աշխատանքային ռեսուրսների տեղաշարժ, արտադրություն, գիտատեխնիկականոլորտներ: Գլոբալացման կարնոր դրսնորում է կապիտալի դերի փոփոխությունը ժամանակակիցհամաշխարհայինտնտեսությունում: Այդ պայմաններում սրվում է մրցակցությունը տարբեր ռեսուրսների համար: Արտաքինտնտեսականանվտանգությունը պետությանտ նտեսական համակարգի այնպիսի վիճակ է, երբ ապահովվում են ազգային տնտեսության շահեռոիանխոցելիությունը ն զերծ լինելն արտաքին վտանգներիազդեցությունից: Այն տնտեսական անվտանգության բաղկացուցիչմասն է: Բաց տնտեսության պայմաններում տնտեսական անվտանգությունըպահանջում է, որ. » երկրների մասնակցությունը ստեղծի ավելի բարենպաստ պայմաններազգային արտադրությանզարգացմանհամար, » ազգային տնտեսությունն ինչպես տնտեսական, այնպես էլ քաղաքական բնագավառում քիչ զգա զարգացման անբարենպաստ դեպքերնաշխարհում: Ազգային տնտեսականանվտանգություննընդգրկում է մի շարք գործառույթներ`արտաքինտնտեսականանվտանփոխկապակցված գության ապահովման կոնցեպցիա, արտաքին տնտեսական գործունեության ոլորտում ազգային շահեր ն այլն: ն գլոբալ տաքացմանհիմնաաղտոտվածության Մթնոլորտային խնդիրներով պայմանավորված` վառելիքի սպառման ծավալների նվազումը դարձել է պետությունների, հասարակությունների, ավտոարտադրողներիմտահոգության առարկան:Մթնոլորտ արտանետվող ածխածնի երկօքսիդի (ՇՕշ) զգալի քանակի պատճառը տրանսպորտային միջոցներն են: Ընդունվելէ Գործունեության 15-ամյա ծրագիր, որի նպատակն ածխածնի արտանետումները մինչե 120 գ/կմ նվազեցնելնէ: էկոն ոմիկայիգլոբալացմանը խոչընդոտողհանգամանք է նան թմրամոլությունը, որի դեմ պայքարին նվիրված միջազգային ֆորումը, որ կազմակերպվել էր 2010 թ. հունիսին Մոսկվայում, հնարավորություն տվեց նոր պայմաններ առաջադրելու թմրադեղերի արտադրության, մատակարարման, սպառման հիմնահարցերի վերաբերյալ: Այս երնույթիցաշխարհում տարեկան տուժում են հազարավոր մարդիկ, փոխոխվումէ համաշխարհային գենոֆոնդը: Պա հանջվում են հսկայական ֆինանսական ծախսեր ուժային կառույցների ամրապնդման, թմրամոլներիբուժման ն այլ նպատակների համար: Այդ աղետի համար չկան պետական սահմաններ: Թմրադեղերի արտադրությունըն պահանջում է անհեառնտուրը,որպես հատուկ գլոբալ հիմնախնդիր, տաճգելի գործունեություն համաշխարհային մակարդակով:

գործ է: Դրանով զբաղվողԹմրաբիզնեսըբացառիկ եկա մտաբեր ների տարեկան եկամուտն աշխարհում կազմում է 50 մլրդ դոլար, որը հւսմասարէ ՄԱԿ անդամ երկրների ազգային համա խառն արտադրանքի գումարի 2/3-ին: Ըստ ՄՍԿ փորձագետների` 2006 թ. թմրադեղեր սպառել է աշխարհի բնակչության 5.5 տոկոսը (15-64 տարեկա ն)'` իսկ ըստ ՄԱԿ Կառավարման տվյալների` թմրադեղերիցն ամենարից տարեկան մեռնում է մոտ 200 հա-

արարո ժագործությունն Կոլումբիան

կոկաինի արտադրությամբ մնում է որպես առաջաերկիր: 2008 թ. այստեղ պատրաստվել է 430, Պերուում` 302, Բոլիվիայում` 113 տոննա թմրանյութ: Գլխավոր տարածքային մասէ Մեքսիկան, որն ունի հզոր թմրամիջոցներ:Գլխավոր մատակարարէ նան 1999 թ. այդ ստացել են 456 տոննա ափիոնի բերք, որի ծավալները 2001 թ. կրճատվել են` հասնելով 185 տոննայի: 2007 թ. թմրանյութերպատրաստում էին արդեն 60 երկրներամբողջ աշխարհըդարձել է թմրադեղերիմիջազգային տար

Աֆղանստանը: երկրում

5590,/,// Գլոբալացումը տարբեր պետությունների վրա ազդում րր ցանց.

է տարբեր ձներով ն մակարդակներով,ուստի ընդհանուր եզուսկացությունանել, որոշումներ կայացնել անվտանգության կարգավորման վերաբերյալ հնարավորչէ, քանի որ տարբեր պեւոություններիվրա գլոբալ ազդեցությունները տարբեր են: Ըստ ՄԱԿ-ի Շրջակա միջավայրի ծրագրի տնօրեն գերմանացի Քլաուս Թյոփֆերի պաշտոնականհայտարարության երկրագնդին սպառնում են 10 խոշոր աղետներ: Սա ենթադրումէ ոռոգելի հողերի ար7. Հողերի վատթարացում: գավանդության նվազում, անտառածածկույթիանհետացումդաշտերի երշահագործման հետնանքով: քով Գորշ Գոր 2 Կլիմայի փոփոխություններն էներգետիկ վատնումներ: Սա ենթադրում է ծովի մակարդակիբարձրացում,ինչի հետնանքով հնարավոր է, որ ջրի տակ մնան գերբնակեցվածշատ շրջաններ` ծովափնյա Չինաստանի, Իտալիայի, ԱՄՆ-ի, ինչպես նալ. օվկիանոսների կղզիների մեծ մասը: . տեսակներիկրճատում: ՔաղաքաԲուսական ն կենդանական ն միջավայրիաղտոտման հետնանքով շինության, անտառա հատման աստիճանաբար վերանում են բուսական ն կենդանականաշխարհի բազմաթիվտեսակներ: 4. Անտառահատումներ: Վերջին 20 տարում Հարավային ն Յյուսիսային Ամերիկաներում,Աֆրիկայում, Ասիայում, Եվրոպայում հատվել է 150 միլիոն հեկտար արնադարձայինանտառ:

183678

ՔՍ, 2010, ՓօՑքՅՈԵ,ոՅքո, օք.

4-7.

ԱԱ

էնանմաթուր կամ թիմի դեկ երրոուն կապվում

ես աղտոտված ջրի աղ ապես ոգետնյա ն տոտում են

րե

օգտագործմանհետ: Պարարտանյութերնաղ-Ղ

Խո րը:րիպավասից մ 2 ԵՐաշխարհագրակա (երգ ակվու Անում ն

ետն ի

ւՋ

անա-

աւար

բոլոր

Քիմիական աղտոտում: Արդյունաբերության զարգացմանը քիմիական վնասակար տարբեր նյութեր հայտնվում են ն ջրում,հողում, բույսերի, մարդու ներ: ներում`առաջացնելովմի շարք հիվանդություն

զուգահեռ

կենդանիների օրգանիզ

օդում,

ախուռն քաղաքաշինություն: դեպի քաղաքներ, արվարձանն հաստատում բնակություն ն թ ԱԳ են մանները ամեն տեսակի քափոնն շրջակա միջավայրը: կրասում Միլիոնավոր ձարդիդ ճգտում

են

րը

8. Ծովերի գերշահագործում ն ափերիաղտոտում: Ձկնորսության անվերահսկելիությունըհանգեցնում է ծովամթերքի կրճատման: Ծովափնյա շրջաններնաղտոտվում են, թունանյութերը կուտակվում

ձննե կ

հումա օրգանիզմներում: կանց

Հ Օդիաղտոտում: փոխադրամիջոցների,ջեԳործարանների,

ռուցման ն նմանատիպ մյուս արտանետումներնաղտոտում են օդը, ն վնասում իլի միլիոփոփոխությունների մայական է նչը հանգեցնում րինեվ փոխությ

արմարճկանց աությունըը

70 Օզոնային անցքեր: Ամեն գարուն երկու բնեռներում գոյանում օզոնային անցք՝ ավելի ու ավելի վնասելով օզոնային շերտը` Այսպիսով,տնտեսության գլոբալացումը ն նրա լուսավոր ն ստվերային կողմերը դառնում են ավելի հակասական, վտանգավոր, կործանիչ, թեն մինչն այժմ 3Տ զարգացմանգործում գլոբալացումը գնահատվումէ որպես դրականերնույթ: է

ՓարսադանյանԱ. Ի., Գիտելիքներիշտեմարան,Երնան,2003, էջ 205:

ԲԱԺԻՆ Է

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՏՆՏ ԵՍԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՏՆՏ

1.1

մ փոխաՇանյութականբարիքներին ծառայություններիբաշխումը, ՄՏՀ մեխանիզմնընդմիջազգայինմասշտաբով:

աաա րումը, զարգացմանընպատակաուղղված գրկում կատեգորիաի Որպես ոնտեսական Ար աատմակած կատեգորիա,այն քաղաքակրթությանզարգացմանարդյունք

ԳԼՈՒԽ

ԵՍԱԿԱՆ ՎԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

այլերկրների հետ:

թե

Օթ.

57.

ԿԹԿՈՈԹՔՕՈՒԵԹ ՕՌԾԱԲԵՄՑ,

ՈՕր. քօր.

2664/87065

իրավական նորմերը պատասխան միջոցները: պատ-

յուններիհամակարգ, որն ստեղծվելէ պետությունների տնտեսական սուբյեկտներիմիջն: Որպես տնտեսական կատեգորիա, ՄՏՀ-ը կարնորվումէ նան նրանով, որ շուկայականհարաբերություններիպայն

բերություններ չունենա տնտեսականգործունեության տարբեր ոՄՏՀ-ը միջպետական է, որը նպաստում է պետությունների լորտների, ձների ամբողջություն միջն նյութական, աշխատանքային, ֆինանսական ռեսուրսների, ապմիջպետականտեղաշարժերին: րանքների ն ծա ռայությունների «Միջազգային հարաբերություններ» առարկայի բնորոշումը նախկինում ձնակերպվելԷ ֆրանսիացիհայտնի սոցիոլոգ Ռ. Արոնի կողմից. «Միջազգայինհարաբերությունները պետություններիմիջն հարաբերություններ են, որոնքձնակերպվումեն միջպետականպայմաճագրերով»: Իսկ ըստ հետազոտող Պ. Ռոզեկաուի` համաշխարհային տնտեսական հարաբերությունների մեջ գլխավոր գործող անձինք դառնում են ոչ պետությունները, այլ միմյանց հետ հանդես եկող : կոնկրետ ուժերը ՄՏ7-ը, որպես գիտություն,ուսումնասիրումէ ոչ թե առանձին այլ նրանց տնտեսական հարաբերութերկրների տնտեսությունները, դրանց իրականացման մեխայունների առանձնահատկությունները, ճիզմը, ինտեգրացիոնմիավորումների,միջազգային կորպորացիաների, առանձին ձեռնարկությունների հարաբերությունները,երկրնեԲ

համա

է, իսկ որպես տնտեսական կատեգորիա`տնտեսական հարաբերութ-

տնտեսական Միջազգային հարաբերությունների առարկան,էությունը, փուլերը ուսումնասիրման

իփոքՕ838ՅԱԾԻԾԽՈՒԹ

համար

մական

Միջազգայինտնտեսականհարաբերություններն(Մ53) իրենից տնտեսականկապերիհամակարգաներկայացնումէ միջազգային ռանձին երկրների ազգայինտնտեսություններիմիջն, առնտրաքաղաքական հարաբերություններ, որոնք ընդգրկում են ապրանքափոխանակությունը,արտադրությանմասնագիտացումըն կոռպետնտեսական ն տեխնիկական րացումը, ԳՏ համագործակցությունը, աջակցությունը ն տնտեսականայլ միջոցառումների իրականացումը: պատմական զարգացման ընՄիջպետական հարաբերությունները թացքում հարթել են տնտեսական կյանքի ինտերնացիոնալացման ուղիներ, ձեռք բերել հատկանիշներ,որոնք արտահայտվում են երկրմիջազգայինփոխադարձ կապերով: Արդների, տարածաշրջանների չկա մի երկիր, որ տնտեսական հարայունքում` 21-րդ դարասկզբին

է ՄՏՀ ականագման

մաններում նրա դերն ավելի է մեծանում: ՄՏՅՀ զարգացման նյութական հիմքը հասարակականարտադրություննէ` նրա իրականացման ն այլ վրա ազդող քաղաքական, իրավական, են աշխատուժի, բնական ռեխթան զարգացման Իսկ գործոններով: ներուժի անհամաչափ տեղաբաշխուսուրսների,գիտատեխնիկական աշխարհագրական,բնակլիմայավերջիններիս մը երկրների միջն, ն առանձնահատկությունները: էթնիկական կան, պատմական ՄՏՀ-ն ուսումնասիրում երկրների միջե ապրանքների,կա լի, ծառայությունների հոսքերը, ազգերի փոխադարձտնտեսական կապերը:ՄՏՀ կուրսն ընդգրկումէ այդ հոսքերի, կիրառվող մեթոդների կարգավորումը,դրանց արդյունքներիազդեցությունըկոնկրետերկրի բարեկեցությանվրա: ՄՏՀ-ը դիտարկվում է որպես ուսումնասիրման ինքնուրույն օբյեկտ, տնտեսական հարաբերություններիձներ: Նրա սոցիալ-տնտեսականբովանդակությունը,կառուցվածքն ու ձները կախված են արտադրողականուժերի զարգացման մակարդակից, բնույթից: արտադրականհարաբերությունների առարկա, այլ ՄՏՀ-ը դիտվում է ոչ թե որպես նեղ մասնագիտական որպես հիմնարար գիտություն, քանի որ ուսումնասիրում է ոչ թե անհատ ձեռնարկություններին կազմակերպությունների,այլ երկրների թյունը պետություններիմակարդակով:Միաժամանակայն գործունեու դիտվում է որպես ինքնուրույն ոլորտ` բնորոշ առանձնահատկություններով: Դրանք արտահայտվումեն միջազգային առանձին հա րությունների, տնտեսական օրենքների կիրառման ձների, ինչպես նան տնտեսական կատեգորիաների(համաշխարհայինտնտեսութհամայուն, համաշխարհայինշուկա, միջազգայինգին, արժութային տնտեՄՏՅՀ հետ: ն առարկան Գետնաբար, կարգ այլն) երնան գալու է մին ուսումնասիրում օրինաչափություններն սական օրենքները առանձնահատկութառնելով դրանց ջազգային մակարդակով`հաշվի յունները: Գործող տնտեսական օրենքների պահանջներիկատարման աստիճանը որոշում է տվյալ երկրի տնտեսական քաղաքականութ-

սոցիալ-տ նտեսական

պիտա-

րաբե-

յունը:

Ք. էԼ,

Վ.

է, 2006,

ՐՏՎ

տԱնարտաքին պետության ձնավորման ն կիրառմանգործում նպաստումէ սեփականներուժը (քատեսականքաղաքականությունը

ղաքական,տնտեսական, ռազմական,սոցիալական, բնապահպանական ն այլն) ամրապնդելուն ն համաշխարհայինտնտեսության գործընջացին ակտիվ մասնակցելուն: Պետության արտաքին տնտեսական քաղաքակառությունը, կապված ՄՏՅ-ի հետ, ընդգրկում է. արտաքին տնտեսականքաղաքականությունը, արտաքին ինվեստիցիոնքաղաքականությունը, արժութայինքաղաքականությունը, մաքսային քաղաքականությու նը: Այս պայմաններում ձնավորվում է համաշխարհայինապրանքային շուկա, որտեղ իրականացվումէ ապրանքների առք ու վաճառք: ՄՏՀ առարկան ուսումնասիրելիս՝ կարնոր տեղ է հատկացվում տնտեսակւսն,ֆինանսական, արժութայինհարաբերությունների,դրամաշրջանառության,միջազգայինտնտեսական ս ֆինանսականկազմակերպությունների գործունեությանը, տնտեսագիտականայլ հիմնախնդիրներիլուսաբւսնմանը: Ուսումնասիրվում է զարգացածն զարն վերջինգացող երկրների քաղաքական, տնտեսական պայքարը, Մեծ է տեղ հատկացներիս վրա առաջիններիազդեցությւսն հարցերը: վում տնտեսական ինտեգրացիային, երկրների համագործակցությանը ն կոորդինացմանը, գիտատեխնիկականառաջընթացի, աշխատանքի միջազգային բաժանման խնդիրներին:ՄՏՀ-ը գտնվում է պետությունների միջն քաղաքական, սոցիալական,մշակութային, ռազմական փոխհարաբերությունների ազդեցության տակ: Հետնա բար, ՄՏՀ դասընթացնուսումնամիրումԷ ազգերի տնտեսականփոխհարաբերությունները,ապրանքների, կապիտալի, ծառայություններիշրջանառությունը կոնկրետ պետությունների միջն: ՄՏՀ-ը հնարավորություն է տալիս լուծելու երկրի համար օպտիմալ խնդիրներ: էուսաբանվում են Արնձտյան Եվրոպայի, Ասիայի, ԱՄՆ-ի ն մյուս երկրների տնտեսական համագործակցությունը ն մրցակցությունը, ՄՏՀ-ում նրանց տնտեսական դերերի փոփոխությունները:Այսպիսով, ՄՏ37-ն աշխատանքիմիջազգայինբաժանման վրա հիմնված առանծին կամ մի խումբ երկրների միջն օբյեկտիվորենգոյություն ունեցող կայուն ն զարգացող հարաբերություններ են. Առարկանուսումնա սիրվում է առանձինթեմաներով, որոնք ընդգրկում են առնտրական, արտա դրական, ֆինանսական,ինվեստիցիոն, կապիտալիմիջազգային տեղաշարժի, գիտատեխնիկականնվաճումներ տրամադրելու, արտադրականն իրացմանօբյեկտների մասնագիտացման, տնտեսական օգնություններ ցուցաբերելու, խառն ընկերություններ ստեղծելու հարաբերությունները: Միջազգային համագործակցությանձներ են նան երկրների կողմից համատեղ ներդրումներիմիջոցով արտադրությանմասնագիտացումնու կոռպերացումը: ՄՏ3Հ ուսումնասիրմանհիմնական բաժիններնեն. »

Ը Ը

| տնտեսական կապեր լ

հոսբերի ուղդությոմը| պրանքային

| լ

րտաքին

ՍՍՍՍՍ

Ըստ

կնա

տամարո ատար | Ը | ռարոարաաու

-. խի

բորի

Հարոու ԵՐՐ

Լիզինգ Ֆրանչայաա Ապահովա-

Ինտելեկտուալ լբառայուրյունն.| սեփականուԱպրանքներ ոճ

Արայան.

Ֆրանչայզրո"

Հարթ կանա)

Քարտեր

կրտաանու Հենա,

Ռպճժխնիրինգ|

Ներա

-|իլ

զինգ

լբ»

Թո| ծառայություն

փոխամակում

տիճ

Կապի

1Տրանսպորտային

Վճարողներին| (Կոռպերացիա սպասարկում

|Լ|Համատեղ

Ավանդներն

Խն

ԼՀգանարկու, |

զին

կապիտ

խր

մեջ

Վոաոաք ||ապիտալի

Հպ թ

թյան մեջ

Միջպետակա. հարաբերություններում կարնոր տեղ են գրավում տարբեր մասշտչբների շինարարական օբյեկտների նախագծերի կազմումը ն տրւմադրումը, սարքավորումների, տեխնոլոգիաների տեղադրումնու շւհագործումը:Այս դեպքում հաշվի են առնվում. -համագորակցող երկրներիտնտեսականզարգացման աստիճանը, սոցիալ-մւտեսական պայմանները ն համագործակցության օբյեկտներիկարտրությունը, -համագորակցության պայմանագրայինժամկետները, կողմերիրաժնեմասային պարտականություններիկատարու»

մը:

ՄՏՀ բոլոր ձերն ունես իրենց տեղն ու դերը տնտեսականհամակարգում ն գործականումմիջնորդավորվումեն միջազգային առետրի միջոցով: ՄՏ առանձին ճյուղերի, տարածքների, արտադրության տեղի ն դերի գւսհատմանհամար կիրառվում են մի շարք տնտեսական, վիճակագրական ցուցանիշներ,որոնք են. ներքինմրտադրությանն արտահանմանհարաբերությունը, ծավալը մեկ շնչի հաշվով, -արտաքի առնտրի -արտահւմմանն ներմուծման քվոտաները: ՄՏՀ նպատսկըպետությունների միջե տնտեսության բոլոր ոլորտներում համտեղ գործունեությանծավալումն է: Տնտեսակամհարաբերությունների բոլոր ձները միմյանց հետ գտնվում են սերո կապի մեջ, ն համագործակցողերկրներն ընդհանուր ուժերով լոչում են տնտեսականինտեգրացման, տնտեսության տարբեր ճյու ղերիռա ցիոնալ տեղաբաշխման,հումքային, աշխատանքային ռեսուրսնտի համատեղ օգտագործման, գիտահետազոտական աշխատանքների կոորդինացման տարբեր խնդիրներ ն ծրագրեր:. Համագործակցոջյունը գործընկեր երկրներին հնարավորություն է տալիս իրենց տստեսություններն ապահովելու կիսաֆաբրիկատներով, կոմպլեկտվորողսարքավորումներով, սպառման ապրանքներով, էներգետիկ ն աշխատանքայինռեսուրսներով,անհրաժեշտ շինարարականԼ կոնստրուկտորսկան նախագծերով, մասնագետներով: Կատարումեն գիտական նվաճումների փոխանակումներ: է երկրների արդյունաբերության նորմալ Այսպիսով, կարգավորվում ռիթմը` հնարավություն ստեղծելով տնտեսականաճի, բնակչության գների կայունացման, միջազգային զբաղվածությա: կարգավորման, ն ֆինանսական առնետրի գործարքներիակտիվհաշվեկշռի համար: ՄՏԴՀ օբյեկս:երըն սուբյեկտներըմիմյանցիցչեն առանձնացվում: » » »

ՄՏՀ

են. Օք/ենտներոամարվում նյութանան ապրանքները` հումքային, պարենային, պատրաստի ապրանքնելմեքենատեխնիկա,արդյունաբերական վերամշակ»

ման

արտադրաշջներ,տեխնոլոգիա ներ,

ծառայությունները` միջազգային ինժինիրինգ, կոնսալտինգ, լիզինգ,տրանսպորտ,զբոսաշրջություն նայլն, կապիտալը` ուղղակի ն պորտֆելային ինվեստիցիաներ,միվարկերը,հիմնադրամներ,օգնություններ, ջազգային գիտատեխնիկականնվաճումները տեխնոլոգիաների պատենտային ն առանց պատենտի (արտոնագիր) գործարքներ, ապստանդարտներ,նշաններ, րանքային աշխատուժը: Այսպիսով, ՄՏՀ հիմնական օբ/ն/տը համաշխարհայինշուկայում կազմակերպումըն իրականացումն է: հարաբերությունների »

սուբյեկտներնեն. Պետություններիկառավարություններըն նրանց մակրոտնտեսական օղակները, ապրանքներ ն ծառայություններ արտահանող ու ներմուծող, արժեթղթեր, արժույթ թողարկող, փոխանակող օրգանՄՏՀ 1.

ները:

2. Միջազգայինկազմակերպություններըն միջազգային ֆինանսական կենտրոնները`ՄԱԿ-ը ն նրա ինստիտուտները,Գամաշխարհային բանկը, ԱՄՀ-ը,Վերակառուցմանն զարգացման միջազգայինբանկը (ՎԶՄԲ, Առետրի համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ), միջազգայինկազմակերպությունները(ԵՄ, Եվրոտարածաշրջանային բանկ, ՆԱՖՏԱ, ԱՊՀ ն այլն), միջազգային տնտեսական, ինտեգրացիոն խմբավորումները,միջկառավարական ն ոչ պետական միությունները, Համաշխարհային կապի միությունը ն տնտեսությունների տարբեր ճյուղեր: Յ. Ազգային ձեռնարկությունները(ֆիրմաներ), առետրի, ներդրումային, տեղեկատվական, ԳՏ, արտադրական օղակները, անդրազգային կազմակերպությունները (ԱԱԿ): 4. Իրավաբանականն ֆիզիկական անձինք, որոնք արտադրում, արտահանում ն սպառում են արտասահմանյանապրանքներ, ծառաերկրի պատկանող ձեռնարկությություններ, աշխատում այլ յուններում: 5. .Ռեզիդենտներ (օտարերկրյա լիազոր ներկայացուցիչներ), որոնք գտնվում` են տվյալ երկրում` անկախ ազգային պատկանելությունից: 6. Ոչ ռեզիդենտներ, որոնք գտնվում են օտար երկրում, բայց են իրենցերկրիգործընթացներին: մասնակցում Հասարակության տնտեսական զարգացմանը զուգընթաց փոխվում են նան ՄՏՀ բովանդակությունը ն բնույթը: Տնտեսական հարաբերություններիհամակարգն ունի դինամիկ բնույթ, քանի որ անընդհատ փոփոխվում ն զարգանում է: Մշտապես աճում են հասարակականարտադրության ծավալները, կատարելագործվում`արտադ93

րության միջոցները, խորանում` աշխատանքիմիջազգային բաժա-

նումը:

տնտեսությունը ն ՄՏՎ

Համաշխարհային որը

զարգացումն

կարելի է բաժանել մի քանի պայմանականորեն

ւնր Առաջին փուլին վերաբերում ուղի,

անցել են

ԱԵրկրորդփուլի հիմք դարձել ԻԱ ԱԱ փուլն ընդգրկում Երրորդ ն

ֆեոդալականհասարակարգի ընամական

հարաբերությունների ոո Մ

ունեցած համաշձնավորումը, աշխատանքի շուկայի կապիտալիստական խարհային են խորանալ միջազսկսել շրջանում Այս բաժանումը: միջազգային է 18-19-րդ դդ. տեղի

ինտերնացիոնալացումը: գայինմասնագիտացումը,արտադրության Զարգացել են արդյունաբերությունը,տրանսպորտը, կապը, մշակույպ

ն ղաբերություններ: ար 19-րդ դարի վերջի

ն 20-րդ դարաՉորրորդ փուլը բնութագրվումէ համաշխարհային շուկենտրոնների, կեսիմիջազգայինառնտրային համակարգի համաշխարհային կայի զարգացումով, տնտեսության ձաավորումով:Այս շրջանում ուժեղացել են կապիտալիարտահանուստեղծվել միջազգային մոմը, միջազգային լայն փոխա պատերազմը,հեղափոխութներ: Առաջին համաշխարհային ըոպոլիա ճգնաժամը, երկրորդ 30-ակա Ռուսաստանում, դարի 20-րդ նների յունը ՀՏ նոր կառուցվածք: են պ ատերազմը համաշխարհային ձնավորել ինգերորդ փուլ համարվել է ՀՏ զարգացումը 1945-1990-ականն են ներին:Այս փուլում երկրների միջն ձնավորվել արագ զարգացել ՍՏՀ-ը, ստեղծվել միջազգային միություններ,ֆինանսական կազմաարժութայինֆոնդ: 1970ՄԱԿ, ՀԲ, Միջազգային կերպություններ` են ապրել տեղեկատվական ական թթ. արագ թափով զարգացում տեխնոլոգիաներըփ̀ոխելովՄՏՀ բովանդակությունը: Վեցերորդփուլը միջազգայինտնտեսությաններկա շրջանն է, որը պսվել է 1991 թ. ԽՍՀՄ փլուզումիցհետո, երբ սոցիալիստական անցել են շուկայականնոր հարաբերութհանրապետություններն նոր, ավելի գործընթացների է եկել ինտեգրացիոն յունների,ն առաջ ժամանակաշրջան: արագրնթացզարգւսցման

նակումները,

1.2

կառավարման Միջազգայինտնտեսականհարաբերությունների միտումները գ ործառույթները, մեթոդները,խնդիրները,

Յ »

կառավարմանհամար կիրառվումեն տարբեր մեթոդներ.

Պետականմեթոդներ

Վարչական մեթոդներ

միջազգային առնտրականպայմանագրերիկնքում, գնային արտոնությունների կիրառում,

կատարելագործում: արտահանման ձների Տնտեսական մեբոդներ :

ուղղակի ն անուղղակի ֆինանսավորում,վարկավորում, հարկերիիջեցում, արտահանման ապահովագրում: Օպերատիվմեթոդներ ապրանքների ն ծառայությունների արտոնագրում ն քվոտա-

վորում,

մաքսային ռեժիմի ն տարիֆներիկիրառում, ապրանքների անվանացանկիօգտագործում, » արժութային կարգավորում: 4. Միջազգայինմեթոդներ » միջազգայինարգելքներիհաղթահարում, » միջազգային նորմերի, օրենքների իրականացում: Բոլոր մեթոդների գործառույթները տարբեր են ն տարբեր չափով են ազդում գործընթացի արդյունավետության վրա: Դրանք միմյանց չեն հակասում ե դիտվում են համընդհանուր փոխկապակցության »

պայմաններում: ՄՏՀ

/սնդիրնէ.

ուսումնասիրել տնտեսական գործընթացների կազմակերպման ձները ն մեթոդները, դրանց կարգավորող, կառավարող օրգաններիգործունեությունը, բացահայտել երկրների պատմականզարգացման ընթացքը ն ՄՏՀ-ում, տեղը հիմնական օրինաչափությունները բացահայտել զարգացման »

կիրառել ՄՏԴՀ-ում,

ուսումնասիրել համաշխարհայինշուկայի գործունեության մեխանիզմըն դրանց ներդրման հնարավորությունները տնտեսական գործունեությանմեջ: ՄՏՀ-ը, որպես տնտեսականկատեգորիա, կատարում է տարբեր »

գործառույթներ.

արժեքայինւմներ ու Ար:

կազմակերպում է ռեսուրսների, ն ռարկայական Անա »

ՄՏՀ

մ:

ՕԳ» փոխանակման գորբարիքների նականշրջանը, հացահատիկի, այլ առնտուրը, են փո միջազգային առել սկիզբ են

արտահանման, ներմուծման կանոնների պահ արտահանման, ներմուծմ

պանում, մաքսանենգության դեմ պայքարի միջոցառումների ձեռնարապրանքների պրանքների

ակակման յու

մաքսայինռեժիմի, տարիֆների սահմանում,

աշխատանքի

արդյունքի

ա-

իրականացնում ։ գիտականճանաչողություն` հիմնվելով բոլոր ժամանակներիտնսեսականգործունեությանմիասնության սկզբունքների վրա: ՄՏՀ-ումգուշակությւններ, ենթադրություններ չեն արվում, ն գործընթացը հիմնվում է միսյնտնտեսականընդհանրությու տեղենների, կություննեոի, փաստափտվպալներիվրա: Որպես ինքնուրույն գիտություն, ՄՏՀ-ը կապիմեջ է արդյունաբերության, գյուղատնտեսութկապի ճյուղերի, տնտեսական յան, տրանսպորտի,շիչարարության, աշխարհագրության, ժղովրդագրության, ֆինանսների, վիճակագհետ: րության ն այլ ճյուղայիչ գիտությունների ՄՏՀ զարգացմաններկա համակարգիմիտումներնեն. 1. ՄՏՀ բոլոր ձներըցուցաբերում են զարգացման առաջընթաց աճի տեմպերը գերազանցումեն ներքին (համաշխարհայինառստրի արտադրության տեմպին): 2. Երկրների միջ, զարգանումեն շփման նոր մեթոդներ (օրինակ՝ էլեկտրոնայինառնտուր, միջազգայինառնտրայինկոնտրակտմիջոցով): ների կնքումը համացանջի Յ. ՄՏՀ-ը ստեղծելեն ապրանքների,ծառայությունների, տեխնոաշխատուժիգլոբալացում: լոգիաների, կապիտալի. 4. ՄՏՎ աշխարհագրական ուրվագիծը նույնպես որոշակի փոբնորոշ է Վարավարնելյան փոխվել է, ինչը հատԼապես Ասիայի երկրձնա են տնտեսական ներին: Չինաստանում,Հնդկաստանում վորվում նոր կենտրոններ: ՀՏ զարգացմանըբնորոշ են մի Այս միտումներինզուգահեռ շարք »

հիմնախնդիրներ. 1.

տնտեսություն ունեցող երկրները Զարգացած շուկայական են տնտեսական հանդես համակարգում:Այսօր փոխագալիս փան երկրներին բաժին է ընկնում համաշդարձ առնտրում զարգացած խարհային առնտրի 15, համաշխարհայինուղղակի ինվեստիցիաների60 տոկոսը: 2. Ավելանում է հարուստն աղքատ երկրների կտրվածքը(խզումը): Այսօր զարգացածէրկրներին,որտեղ ապրում է աշխարհիբնակչության 20-22 տոկուր,բաժին է ընկնում համաշխարհայինՀՆԱ 86, իսկ աղքատ-զարգազերկրներին՝ ընդամենը1 տոկոսը: 1.3

ՄՏՀ

տնտեսականհարաբերությունների Միջազգային հիմնականգծերըն գործոնները զարգացման

զարգացումը մմրտորենկապվածէ արտադրողական ուժերի

գործընթացէ, որ ձնավորվել զարգացմանհետ: Այմպատմական է Հին Արնելքում, Հին Հռոմումու Հին Հունաստանում: Անընդհատ զարէ մինչն նոր ժամանակներ: գանալով միջին դարերից հասել

ՄՏՀ ներկա մակարդակըբնութագրվում է.

համաշխարհային տնտեսության մեջ ԱՄԲ խորացման աստիճանով, արտադրության միջազգային մասնագիտացումովն կոոպե»

րացումով,

աշխարհատնտեսականկապերի դինամիկ զարգացումով ն ծավալների աստիճանականընդլայնումով, դրանց միջազգային առնտրի մասշտաբների աճով ն որակական »

բնույթիփոփ ոխություն ներով,

ֆինանսականկապիտալի աճով ն արտահանմանբնույթով, երկրների ն տարածաշրջաններիտնտեսականինտեգրացման արագացմամբ, գործընթացի երկրների կողմից թողարկվող ն իրացվող ապրանքների միջազգայինմրցակցությամբ: Հասարակության զարգացման ներկա փուլում համաշխարհային տնտեսությունը հիմնվում է շուկայական տնտեսության, ԱՄԲ-ի, օբյեկարտադրության ն կապիտալի միջազտիվ օրինա չափությունների, վրա: սկզբունքների Վամաշխարհայինտնտեսությունն իր գայնացման էությամբդա ռնում է միջազգային՝ ընդգրկելով. աշխատուժի, տեխնոլոգիաների, տեղեկատվության միջազ»»

գային շարժը,

նակությունը, միջազգային ապրանքափոխա կապիտալի, արտադրության, միջազգայինֆինանսների ոլոր-

» »

տը:

բնորոշ գիծ են համագործակցությունը ն փոխըմբռնումը, իսկ զարգացումըկախված է մի շարք գորժոններից,որոնք են. 1. Բնական գործոնները (բնականպայմաններ,կլիմայի տարբերություն, գեռպոլիտիկ, ժողովրդագրական): Տնտեսական զարգացմանգործոնները (արտադրական, ԳՏ, մշակութային): Գյոբալ հիմնախնդիրները Յ (տնտեսական, հումքային, էներգեմիջազգային համագործակտիկ, ցության ակտիվացում, գլոբալ տեղեկատվական): Երկրիտեղը ն դերը ԱՄԲ-իմեջ: Երկրի ընդգրկվածությունըհամաշխարհային տնտեսության մեջ, տրանսպորտում: 6. Կապի ն տեղեկատվությանմիջոցները: երկրների դերը Քաղաքական հիմնախնդիրները, զարգացող ՄՏՀ

սոցիա լական,

ային ԿԱՆ աան:

ՀՏ-ում:

Ց ԳՏԱ զարգացումը, արտադրության, առնտրի, ֆինանսների, տեղեկատվությանմեջ նոր տեխնոլոգիաներիներդրումը: Ջ Համաշխարհային տեղեկատվության վերափոխումը, համացանցի տեղեկատվությանստեղծումը:

70, էներգահումքային, պարենային ն բնապահպանությանհիմնախնդիրներիլուծումը: 77. Միգրացիայի հիմնախնդիրները`թույլ զարգացած երկրներից զարգացած երկրներ մեծ թվով աշխատուժի ներգաղթը: ՄՏՀ հեռանկարային զարգացման գործոններից են ԳՏ առաջընթացը, շրջակա միջավայրի գլոբալ փոփոխությունները, ազգաբնակչության աճը ն միգրացիայի կրճատումը, հարուստ ն աղքատ երկրների կապերի զարգացումը, տնտեսական աճը, միջազգային տնտեսական կապերի ուժեղացումը ն այլն:

Միջազգայինտնտեսականհարաբերություններիդերը զարգացման գործում երկրներիսոցիալ-տնտեսական

1.4

ՄՏՀ-ը երկրի տնտեսականաճի ն բնակչության պահանջարկիբավարարման հիմնական աղբյուրներից է: Այն կարնոր նշանակություն ունի տնտեսության առանձին ճյուղերի ն նրանց միջն օպտիմալ կապեր ստեղծելու համար: ՄՏՀ-ի միջոցով երկրների միջն իրականացվում են ճիջազգային առնտուր, կապիտալի արտահանում, միջազգային վարկերի ստացում, արժութային հարաբերություններիկազմակերպում, ԳՏ համագործակցում,ՀՏ համակարգումերկրների ինտեգրում: ՀՏ մեջ ընդգրկվում են նոր երկրներ, ազատականացման շնորհիվ ավելանում են տնտեսական հարաբերությունները:1950 թ. ամբողջ աշխարհի արտահանման բաժինը ՀՆԱ-ի մեջ կազմել է 11.8, 1980 թ.՝ 15.3, 2000 թ.` 17.8 տոկոս: էկոնոմիկայիինտերնացիոնալացմանարդյունքում տեղի են ունենում ՄՏՀ ձների, դինամիկայի, կառուցվածքի էական փոփոխություններ: ժամանակակիցՄՏՀ-ը զարգանում են տարբեր ձներով` փոխվում են ՀՏ աշխարհաքաղաքականվեկտորները,ԳՏՀ ազդեցությունը, արտադրությանն կապիտալի, աշխատանքային ռեսուրսների միավորութթ. համաշխարհայինառնտուրն աճել է 2 անգամ, մը: Եթե 1920-1940 ապա պատերազմիցհետո 50 տարում այս ցուցանիշը հասել է 30-ի: 1980-2004 թթ. համաշխարհային առնտուրն ավելացել է 2 տրիլիոն դոլարով ն կազմել 9123.5, իսկ 2007 թ.՝ 11762 տրիլիոն դոլար: Արտահանման ծավալը 1980 թ. համեմատ աճել է 70, իսկ 2000 թ. համեմատ` 33 տոկոսով: Տեղի է ունեցել արտադրության ն ապրանքների վաճառքի ինտերնացիոնալացում: 2005 թ. աշխարհում հաշվարկվում էին անդրազգային համալիրների մոտ 850 հազար մասնաճյուղեր, երբ 1960 թ. դրանցքանակը 3500 էր: Միջազգային առնտրի ընդլայնումը նպաստում է արտադրանքի որակի բարելավմանը,ավելա ցնումմեքենասարքավորումների,վառելիքաէներգետիկ ռեսուրսների, արտադրության հումքի ծավալները, նպաստում արժույթի ավելացմանը, խթանում երկրի ԳՏԱ ն գիտական նոր նվաճումների ներդրումը:

առանձին երկրների հնարավորություն է տալիս լրացնելու սեփականարտադրանքիպակասը, բարելավելու բնակչությանսպառողական պահանջարկը: Այն պայմաններ է ստեղծում կապիտալ ն արդյունավետ օգտագործման ներդրումներիհամակենտրոնացման 1914-1945 ներդրումներն ավելացել են կապիտալ թթ. համար: Եթե 6-7 4/3-ով, ապա յուրաքանչյուր 10 տարվա, հետո` յուրաքանչյուր են 4 անգամ: 1960-1985 դրանք աճել ընթացքում թթ. տարիների,իսկ են 2.7, 1996 թ. Օտարերկրյաուղղակի կապիտալներդրումներըհասել 41999 թ.՝ 4.8, 2001 թ.՝ 6.8 տրիլիոն դո լարի": ՄՏՀ-ն ունի քաղաքականնշանակություն:Միջազգայինշուկայում ն երկրներըհանդես են գալիս որպես իրավահավասարսուբյեկտներ, ազգայինարտադրանքըձեռք է բերում միջազգային ճանաչում: Արտահանման միջոցով երկրները հնարավորություն են ստանում բարելավելու իրենց տնտեսական ն քաղաքական պայմանները: Փոխադարձ առնտուրը, որպես ինտեգրացումնիրականացնելումիջոց, խոհա րացնումէ երկրների տնտեսական ն գիտատեխնիկական մագորն ծակցությունը,գիտական նվաճումներիմշակումը օգտագործումը, խնայումհումք, նյութեր, էներգետիկն աշխատանքայինռեսուրսներ: Երկրների միջն տնտեսական կապերի ստեղծումն ապահովում է ԱՄԲ զարգացմանավելի բարձր մակարդակ,կայուն տնտեսական աճ, վիճակը, համակարգումբարելավում է այդ երկրների տնտեսական ընդլայնումիրացմանշուկաները: տնտեսության ՄՏՀ-ը երկրի ազգային հարստությանավելա ցման, ն աղբյուր կարնոր կառուցվածքայինփոփոխության վերակառուցման գործունեության տնտեսական է: Յուրաքանչյուր երկրի արտաքին հարցեր: Դրանք են. զարգացումըլուծում է տարբեր ռազմավարական արտահանմանծավալների ավելացումը, ներմուծման կառուցՄՏՀ-ն

վածքի բարելավումը, համաշխարհայինշուկայում երկրի մրցունակությանապահո»

վումը:

Արտաքին տնտեսական գործունեության հետագա կատարելագործումը պահանջումէ. արտաքին առնտրի կարգավորում,որը կնպաստիարտահանվող ապրանքներիավելացմանը, ներքին ն համաշխարհայինշուկայի գների մակարդակների մոտեցում, ԱՄԲ-ինմասնակցող երկրներիթվի ավելացում ՀՏ մեջ, »

ՄԹԿՈՄՒԹ քՕՈՒԵՇ

3ԿՕԿԾՄԱԿՇԸԿԻԹ

«՛թ.152. ՔՕՇՀԾՑ-Ի5-ՈՔՒ"/,2 009,

ոօղ քօր. ճքզտոօտօ 8.

ՕԿՕԱԹԻՄՑ,

)Օ.

Բ Ռ/38:06թԲ

է.

Ո,

1.5

բնական ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագորԳՏԱրընդլսյնում,

ծում, արտադրակսն նորճյու ղերի ստեղծում, որպեսզի արտադրանքի

մի մասը դուրս գահամաշխարհային շուկա, »

բարելավում,ապրանքներին ծառայությունների կենսակերյի

ավելացում, աշխատանքի, զբոսաշրջության, կրթության, առողջապահության բարելափլմ, տեխնիկայի, տրանսպորտի, հեռահաղորդակցության միջոցների օգտագործում, բանկերի,ֆինանսական հիմնարկների, արժույթի ն արժեթղթերի շուկաների ձւավորում,կապիտալիտեղաշարժերի ավելացում, միջազգային տնտեւությունների մասնագիտացում ն կոոպերացում: մաս, ՄՏՀ-ը 21-րդ դարի սկզբին էա պես Որպես ՀՏ անյիջական տարբերվում է 1990-ականթթ. ցուցանիշներից: Բայց կան նան առանձնահատուկե՛նույթներ,որոնք են. աճի դանդաղումը, արտադրության ակտիվ բնայկչուցյան գործազրկությանավելացումը, ն ռազմական ծախսերի աճը, պետականպարտքերի գլոբալաց:ան գործընթացներիավելացումը, ստվերայի՛յտնտեսությանընդլայնումը, բնակչությանոչ լեգալ միգրացիայի ավելացումը ն այլն: ՄՏ3 զարգացման կարնոր առանձնահատկություն Ժամանակակից է նրա միջազգային որը երկրների ընդունած կամակարգավորումը, ն ՀՏ կապերի ոլորտում վոր ամբողջականպարտավորություսների գործունեության ըչդհանուրկանոնների կատարումն է: Միջազգային է. կարգավորումըպսհանջում տնտեսությանն արժութային ոլորտի զարհամաշխարհային գացման կայունուջյան ապահովում, երկրներիմիջնտնտեսական համագործակցության զարգա»

» »

ցում,

դուրս գալու կոնկրետմիջոցների ընդունում, ճգնաժամից շրջակա միջավայրի պաշտպանություն ն այլն: ՄՏՀ ազգային մեխանիզմըենթադրումէ ոչ միայն կարգավորման պետության կողմից մասնակիցպետություններինռեսուրսներով նշուկայական մատակարարումներով ապահովում,այլն ակտիվորեն մաս» »

նակցություն արտաքինտնտեսական գործունեությանը: Կարգավորազգային մեխանիզմը լինում է տնտեսական ն վարչական: Տնտեսականմիջոցները մաքսային տուրքերն են, տարիֆային հարկերը,օտարերկրյա դեպոզիտները ն այլն: Վարչականմիջոցներին վերաբերում են լիմիտները, լիցենզիաները, արտահանմանն ներմուծման սահմանները կողմերի միջն ս

ման

այլն:

Միջազգայինտնտեսականհարաբերությունների տեսությունները

Պատմականորենտնտեսականհարաբերություններըսկիզբ են առել առնտրայինհարաբերություններից:Տեսության առաջին ուղղությունը մերկանտիլիզմնէր, որի գաղափարիքարոզողներն էին Թոմաս Մանը, Ժան Բատիս Կոլբերը: Մերկանտիլիզմիգլխավոր արժանիքն առնտրին արտահանմանխրախուսմանմոդելի մշակումնէ արտաքին ն հայրենականմոնոպոլիաներիաջակցման հիման պրոտեկցիոնիզմի ԱՄԲ հարցերին անդրադարձել են դասաՎետագայումառնետրի, վրա: Սմիթը «Հետազոտություն ազգերի Ադամ տնտեսագետները: կան ն պատճառների մասին» աշխատության մեջ բնույթի հարստության անդրադարձել է արդյունքի արտադրությանմեջ երկրների մասնագիտացմանը, մրցակցությանը:Ըստ նրա` երկիրըպետք է մասնագիտանա այն ապրանքներիարտադրության մեջ, որոնց արտադրության համար ունի բացարձակ առավելություններ:Սմիբի գաղափարներն ընդունվել են ն հետագա զարգացում ստացել Դ. Ռիկարդոյի, Ջ. Ս. Վերջիններսիրենց տեսությունը կառուՄիլլի աշխատություններում: ցել են արտադրությանծախքերի համեմատությանվրա` ասելով, որ ե րկիրը պետք է մասնագիտանահասարակականպահանջմունք ձնա վորող այն ապրանքներիարտադրությանմեջ, որոնց արդյունքն առավելագույնն է, ծախսը` նվազագույնը: Մնացած ապրանքները երկիրը Ռիկարդո գիտակ կարգի տարբե րբերիչ ներմուծել Դ. իկարդոյի տական համակա կարող ներմուծել: ճանաչումն էր: օրենքի գիծն արժեքի աշխատանքային Վերլուծելով ԱՄԲ-ը` Ա. Սմիթն իր աշխատությունում (1776 թ.) աազատության անհրապացուցում է առնտրի ն ձեռնարկատիրության սահմանանրա, առնտրի ազատության որ, ըստ ժեշտությունը, քանի են բաժանման հետագա աշխատանքի խոփակումներն արգելակում րագումն առանձին տարածաշրջանների ն երկրների միջն: Այդ արգելքների վերացումը ն միջազգային փոխանակումներիդաշտի ընդլայնումը պետք է տարվեն ազգային տնտեսությունների մասնագիտացման ն դրանց փոխկախվածության,համաշխարհայինտնտեսության կազմակերպմանուղղությամբ: Ա. Սմիթը ենթադրում էր, որ պետության համար շահավետ կարող է լինել ոչ միայն արտահանումը, այլն ներմուծումը: Նա նան փորձումէ հիմնավորել,թե հատկապես որ որոնք` ներմուծման հաապրանքներնեն շահավետ արտահանման, մար: Համաձայն Ա. Սմիթի` անհրաժեշտ է ապրանքներիներմուծում կատարելայն երկրներից, որտեղ արտադրականծախսերը բացարձակ ցածր են, Ա արտահանել այն ապրանքները, որոնց արտադրության ծախսերը ցածր են, քան պարտնյորինը: Այս դեպքում առնտուրըկլինի արդյունավետ: Սմիթի տեսությունը ստացել է Քացարժակ առավելություններիտեսություն անվանումը: Սմիթն առաջ է քաշում ազատ առնտրիկարգախոսը: -

Ռիկարդոն(1772-182: թթ.) նշել է, որ եթե երկիրը բացարձակ առավելություն էլ չունենա, լարձյալառնտուրը կմնա որպես շահութաբեր գործարք: Նա հայսչագործելէ համեմատականառավելության օրենքը՝ ըստ որի յուրչջանչյուր երկրի ձեռնտու է արտադրել ն արտահանել այնպիսիապրւնք, որի արտադրական ծախսերն ավելի ցաօր են, քան ներմուծման ճստ Ռիկարդոյի`ցանկացած երկրում էլ կգտնվիայնպիսի ապրանք.շրիարտադրությունը կլինի ձեռնտու ն որը նան կարտահանվի: Ազարառնտրի դեպքում երկրների մասնագիտացումը պետք է ընթանաւշխատանքայինն կապիտալի ծախսումների խնայողություններին «սմապատասխան:Այսպիսով,մեջազգային առետրիձեավորման հսլար կարող է հիմք դառնալապրանքների համեմատական ծախքերիտարբերությունըա̀նկայ այդ ծախքերի Դ.

բացարձակ մեծությունից:

Ռիկարդոյիհայացքնոիմեկնաբանմանմեջ իր տեղն ունի Ջ. է միննույն ապրանքն արՀաբերլերի մոդելը, որտեղ լիտարկվում տադրող երկրների օրինակ: Դ. Ռիկարդոյիաշխատանքներումկարնոր ներդրում է արել անգիսկանտնտեսագետ Ջ. Միլլը, որը 19-րդ դարի կեսերին իր «Քա ղաքաշնտեսության հիմունքները» աշխատության մեջ ապացուցում է, որ ժո/սանակման գինը սահմանվումէ պահանջարկին առաջարկիօրեքովայնպես, որ արտահանման արժեքը երկրին հնարավորություն տալիս վճարելու ներմուծման ծախսերն Դ.

ամբողջովին:

Դասականներիգաղափ-րները20-րդ դարի 30-ական թվականներին զարգացրել են շվեդ նտեսագետներ է. Հեկշերը ն Բ. Օլինը, Վ. Լեոնտնը, Փ. Սամուելսոնը ն այլք: ամերիկյան տնտեսագետնէլ ն Հեկշերի Օլինի կողմից մ:,կվել է նոր մոդել, արտադրության գործոնների կոնցեպցիա, իսկ ալի ուշ Սամուելսոնըմշակել է մաթեմատիկականապարատ, որը 6չականներինկիրառվելէ տնտեսագիտական գրականության մեջ: Հլշեր-Օլինի մոդելում միջազգային մասնագիտացումըչէր կապվումառանձիներկրների առանձնահատկությունների հետ, այլ առաջին Ւթին կոչված էր պարզաբանելու արդյունաբերության վերամշակողչպրանքների արտահանման պատճառները: Առանձին երկրների Հջազգային առստրի մասնագիտացման նոր դասական մոտեցումը այմանավորվածէր պատմական ն աշխարհագրականպատճառներով, երկրներիմիջն նյութական ն աշխատանքային ռեսուրսների անավասարբաժանումով: Միջազգայինառնտրի այդ մոդելին համապ.տասխան տեղի է ունենում արտադրության գործոնների (աշխատաւ-րձ, փոխատվականտոկոս, ռենտա) չափերի հարթեցում: Եթե այղչործոններն առկա են, դրանց չափերը ն ներքին պահանջները` տարբեր, չացածր են, եթե սահմանափալչն փերը բարձրանում են: ՀետԼ-բար, միջազգային առնտրում երկրները մասնագիտանում են այն աչրանքների արտահանման գծով, որոնք ապահովում են անհրաժեշտարտադրական ծախսերը: Սակայն պե102

տությունը, ունենալով հարաբերական դեֆիցիտային ապահովում, կարող է արտահւսնել նան ապրանքներ սուղ հնարավորությունների Այս մոդելն ավելի ձեռնտու էր մայր երկրներին ն գապայմաններում:

երբ առաջինները հանդես էին գալիս որպես ինդուստրիալ ղութներին, որպես ագրարային,հումքային երկրներ, իսկ վերջ ինները` զարգացած արտահանողներ: ապրանքներ

Ամերիկյան հայտնի տնտեսագետ, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Վ. Լեոնտնը, ուսումնասիրելով ԱՄՆ արտահանման ն ներմուծման բացահայտել է, որ ի հակակշիռ Վեկշեր-Օլինի տեսութկառուցվածքը, յան, արտահանման մեջ համեմատաբար գերակշռում են աշխատատար, իսկ ներմուծման մեջ` կապիտալատարապրանքները:Այս դրույանվամբ: ԱՄՆ-ում պարադոքսը թը հայտնի է Վ. Լեռնտնի պարադոքս չի դրսնորվել՝ կապված այդ տարիներին կուտակված տեղի աշխատանքային ռեսուրսների ավելցուկի հետ: Միջազգային առնտրի ապրանքների «կյանքի փուլ» տեսության հեղինակներՉ. Կանդելբերգերը,Ռ. Վերնոն, Լ. Ուելսն առանձնացնում են զարգացած երկրների ապրանքային էքսպանսիայի հիմնական փուլերը: 1960-ական թվականներիկեսերին ամերիկյանտնտեսագետ Ռ. Վերնոն առաջ է քաշել մթերքների կենսական փուլի տեսությունը, որով փորձում էր բացահայտել համաշխարհային առնտրի զարգացումը պատրաստի արտադրանքով կենսափուլի հիման վրա: 1991 թ. ամերիկյան տնտեսագետ Մ. Պորտերը հրատարակելէ «Երկրի մրցակցության առավելությունը» գիրքը (ռուսերեն թարգմանությամբ գիրքը տպվել է «Միջազգային մրցակցություն» անունով)՝ հիմնվելով այն հանգամանքի վրա, որ համաշխարհային շուկայում մրցակցումեն ընկերությունները ն ոչ թե երկրները: Գլոբալացման տեսություններն ընդհանուր առմամբ ունեն բազմակողմանիբնույթ ն ընդգրկում են ոչ միայն տնտեսության, այլն հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտները: Բոլոր գործընթացներնիրենց արտացոլումն են գտնում համաշխարհայինտնտեսության զարգացման մեջ: էկոնոմիկայի գլոբալացումը տնտեսական ն քաղաքական տարբեր մոտեցումներով պայմանականորենկարելի է բաժանել հիայերգլոբալացման ն կասկածելի (սկեպտիկ)ուղղությունների: Հհայերգլոբալացումը կապված է երկրների միջն ազգային սահմանների տարբերությունների վերացման հետ: Այստեղ որոշիչը կապիտալի, ապրանքներին տեղեկատվությանազատ շարժն է միասնականգլոբալ շուկայի շրջանակներում: Հիպերգլոբալլացման ներկայացուցիչներն են Կ. Օմաին,Ֆ. Ֆուկույաման ն Ռ. Ռայխը: «Գլոբալացում» տերմինիառաջին հեղինակներիցէ Կ. Օմաին, որն այդ տեսությանը նվիրել մի քաէ նի աշխատանք` «Աշխարհն առանց սահմանի» (1990 թ.), «Ազգային պետությունների վերջը» (1995 թ.), «Մտածել գլոբալորեն» (1995 թ.): անսահման «Այսօրվա ւսշխարհում,- գրում է նա,- «անտեսանելի ձեռ103

ունի գործելու միայն երազել»:

քը»

ուժի երանգ, որի մասին

Ա.

Գլոբալացմանդրույջներզարգացել են նան Ֆ. Ֆուկույամայի աշխատանքներում:Իր «Պատմությանվերջը ն վերջին մարդը»(1992 թ.) մենագրությունում նա ուսումնասիրում է աշխարհում տեղի ունեցող Ըստ նրա` ներկայում արդեն բոլոր գլոբալացման գործընթացները: զարգացած երկրներիկողմիցստեղծվել են լիբերալ դեմոկրատական քաղաքական ինստիտուտներ,որոնք ավելի արդյունավետորեն են համակարգում: ներգրավված գլոբալ տնտեսական են, այսպես կոչված, սեպտիկ քննադատել Հիպերգ լլոբա լացումը Ս. Պ. Խիրստը, Գ. Խանտինգտոնը, ուղղության կողմնակիցերը` ն Ս. Թոմփսոնը, Կրասները:«Քաղաքակրթության համաշխարհային բախումը» (1996 թ.) աշխատությունում կարգ ու կանոնի ձեավորման Ս. Խանտինգտոննառաչինն է ձենակերպում«Ժամանակակից աշխարհում տեղի ունեցած գործընթացներն ավելի են նպաստում սահմանաքան աշխարհի մշակութային զատումներին ն հակասություններին, միատարրությունը»միտքը:Պ. Խիրստը ն Գ. Թոմփսոնը գտնում են, որ, չնայած 20-րդ դարի90-ականթթ. տնտեսական կյանքի ինտերնահամաշխարհային տ նտեսություցիոնալացման բարձր մակարդակին, նը լրիվ չի գլոբալացվել Տվյալ դրույթը հիմնավորվում է նրանով, որ իսկականանդրազգային կազմակերպությունները(ԱԱԿ) առաջատար, դեռես շատ չեն, ն նրանցմեծ մասը շարունակում է մնալ «ազգային ծառայությունների, կապիտալի միհիմքի վրա», իսկ ապրանքների, ջազգային հոսքերն ավչլի շատ կուտակվում են զարգացած, առագտնում է, որ գլոբալացումը պեջատար երկրներում: Ս. Կրասները տություններին տնտեսականգործընթացների վրա հսկողության է տալիս: ավելի մեծ հնա րավորուցյուն ՄՏՀ

են. տեսության տարրերն

Միջազգային առետուրը, որի տեսության հիմքում համեմաէ: Այն արտացոլվում Է Դ. Ռիկարդոտական առավելության սկզբունքն յի աշխատությանմեջ (1810թ.)` ըստ որի ցանկացած երկիր սահմանափակ ռեսուրսների պայմաններում արտադրությունը ն արտահանումը կապահովիայն դեպքում,երբ մասնագիտանաայն ապրանքամեջ, որոնք պահանջում են քիչ ծախսեր: տեսակների արտադրուչյան որի տեսության դրույթներից Առնտրիքաղաքականությունը, բխում է, որ առնտրի հուքերիցանկացած արհեստական արգելք կաառետրիցստացվող օգուտները: Այդպիրող է կասեցնել միջազգային սի արգելքներից են պետական սահմանափակումները(ներմուծման տուրքեր, քվոտաներ, ոչ տարիֆային արգելքներ): ն միջազգային արժույթը, որոնք Յ. Միջազգային ֆինանսները ներքինից տարբերվումչն նրանով, որ մի երկրի ազգային արժույթը փոխարինվում է մի այլ երկրիազգային արժույթով: Այս գործարքին բանկերը: մասնակցում են կոմերցիրն 1.

ԳԼՈՒԽ

Սմիթը կարող էր

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԲԱԺԱՆՈՒՄ

Աշխատանքիմիջազգայինբաժանմանէությունը, տեղըն դերը համաշխարհայինտնտեսությունում

2.1

Աշխատանքիբաժանո. սը պատմական գործընթաց է: Անցնելով տարբերփուլեր՝ փոՒ.վոլ են նրա բնույթը ն էությունը: Այն ձնավորվելէ հասարակությանտնտեսական գործունեության զարգացմանը զուգընթաց`կրելով որակական փոփոխություններ: Աշխատանքիմիջազգայինբաժանումը (ԱՄԲ)աշխատանքայինառանձին գործընթացների առանձնացումը ն դրանց հետագա միավորումն է մարդկանց, ձեռնարկությունների,ճյուղերի, երկրների միջն: Դեռնս Ա. Սմիթի ժամանակներիցնշվում է, որ, ԱՄԲ-ովպայմանավորված,մասնագիտացումը ն կոոպերացումնաշխատանքիարտադրողականությանաճի ն տնտեսությանառաջընթացիկարնոր գործոններն են: Առանձին երկրներում անհամաչափ զարգացումով առաջանում է աշխատանքիճյուղային բաժանում՝ արդյունաբերություն, գյուղատնտեսություն ն այլն: ՄՏՀ-ում ԱՄԲ-ն ուսումնասիրվում է որպես առանձին երկրների արտադրությանմեջ ապրանքների ն ծառայություններ մասնագիտացում միջազգային փոխանակումների համար: ԱՄԲ-ն աշխատանքի հասարակական բաժանման բարձրագույն աստիճանն է, որը հիմնվում է առանձին երկրների արտադրական հարաբերությունների վրա: Այն համարվում է ՄՏ3 բովանդակությունն արտահայտող կարնոր կատեգորիա: Աշխարհի բոլոր երկրներն այս կամ այն կերպընդգրկվում են ԱՄԲ-ի մեջ, որում խորացումը թելա դրվում է ԳՏՀ ազդեցության տակ արտադրողականուժերի զարգացմամբ: ԱՄԲ-ը ստեղծվել է կապիտալիզմի զարգացման մանու ֆակտուրային ժամանակաշրջանում (17-18-րդ դդ.) ն մինչն արդյունա բերական հեղաշրջումը հիմնվել է բնակլիմայական, առանձին երկրների պայմանների, հումքի պաշարների ն էներգետիկ աշխարհագրական աղբյուրների բնական հիմքերի վրա: Հետագայում միջազգային մասշտաբով աշխատանքի բաժանումը հիմնվում է խոշոր մեքենայական արտադրության վրա, որը տնտեսապես կապում է միջազգային արտադրություն ստեղծող տարբեր երկրներ: Համաշխարհային տնտեսության շրջանակներում ԱՄԲ-ն առանձին երկրների մասնագիտացումն է որոշակի ապրանքների ն ծառայություններիգծով: Ներկա փուլում այն արտահայտվում է արտադրության

«Աշխատանքի միջազգայինբաժանում»արտահայտությանտակ, ինչպեսնշում է Յա.

Տինբե րգենը, հասկացվում է «աշխարհումտնտեսականգործունեության տեսակների

աշխարհագրական տեղաբաշխում»: Տես ոօքոոյ». հ/..1980,

օթ.

174.

Հոխ6ք

Ծո

8.,

Ոշքօօխօք

Խտեո/չճքօրիօ:0

գործընթացներիբաժանման, դրանց համագործակցության դիալեկտիկականկապի մեջ: ԱՄԲ-ի պատճառըերկրների բնական պաշարների ե աշխատուժի անհամաչափ տեղաբաշխումը, աշխարհագրական ն կլիմայականպայմաններիտարբերություննեն, իսկ որոշիչ գործոնը ԳՏԱ-ն է, որը ստեղծում է արտադրությանհամակենտրոնացում,կենտրոնացում,մասնագիտացում ն կոոպերացում:ԱՄԲ-ը է, որի դեպքում արտադրության միջոցբարդ համագործակցություն ների սեփականությանսուբյեկտները միաժամանակ դառնում են նան ԱՄԲ սուբյեկտներ: Աշխարհի տարբեր երկրներիմիջն պատմականորենձնավորվել են արտադրական,տնտեսական, առնտրական, վարկային հարաբերություններ: Հետնաբար,ԱՄԲ-ն արտահայտում է նան երկրների զարգացմանաստիճանը ն ունի ինչպես քանակական այնպես էլ չափանիշներ:Քանակականկողմն արտահայտում է ՄՏՀ որակական ծավալներըն մասշտաբները, իսկ ոռավականը`զարգացմանմակարդակը, ապրանքներին ծառայությունների հարաբերությունը: Գնալով բարձրանում է ԱՄԲ նշանակությունըտարբեր սոցիալտնտեսական համակարգ ունեցող երկրների համագործակցության գործում ն դառնում է համաշխարհային տնտեսությանկարգավորման կարնոր գործոններից մեկը: Միաժամանակ տարբեր սոցիալտնտեսական գործընթացներիազդեցության տակ ԱՄԲ կառուցվածքում կատարվումեն էական փոփոխություններ: ԱՄԲ-ը հասարակականհարաբերությունների մի ամբողջ համակարգ է, որը ձնավորվել է ազգային տնտեսությունները համաշխարհային համագործակցությանմեջ ընդգրկելու միջոցով: Արդյունքում՝ ԱՄԲ-ըհանդես է գալիս որպես համաշխարհային տնտեսությանկազմակերպմանեղանակ, որի դեպքում տարբեր երկրների արտադրականձեռնարկությունները մասնագիտանումեն որոշակի ապրանքների արտադրության ն ծառայություններիգծով: Այնուհետն դրանց արդյունքներըփոխանակվումեն: Երկրների համար ԱՄԲ-ին մասնակցելու հիմնական նպատակը տնտեսականօգուտ ստանալն է: Օգուտը գոյանում է համաշխարհային շուկա մուտք գործած այնպիսիապրանքների,ծառայությունների, տեխնոլոգիաների իրացումից,որոնց արտադրությանազգային ծախսերը ցածր են համաշխարհայինից: Փոխարենըներմուծվումեն այնպիսի ապրանքներ, որոնց ազգային ծախսերը համաշխարհայինից բարձր են: Հիմնավորելովհամաշխարհային առետրի փոխշահավետությունը` Ա. Սմիթըգրում է. «Եթե որնէ երկիր կարողէ մեզ մատակարարել որնէ ապրանքավելի ցածր գնով, քան մենք ի վիճակի ենք այն արտադրելու,ավելի լավ է այն գնենք նրանից»":Նա դիտարկելէ աշխատանքիբաժանման բոլոր տեսակներըմանուֆակտուրայի,ճյուանո

ՇՇՈՇՈՕՑՅՒՆՔ

ՌքճքօՈճ

ՈքՈՎՈՒՅ»4 601810185 ՒՒՅքօրոօ8,

ղերիներսում, քաղաքի ն գյուղի միջն, արդյունաբերության,գյուղատնտեսության,առնտրի, մտավորն ֆիզիկականաշխատանքների, առանձինտարածաշրջանների,տարածքների ն ազգային տնտեսություններիմիջն: Դ. Ռիկարդոն ձնավորել է դրույթ այն մասին, որ արէ յուրաքանչյուր երկիր: տաքինառնտրից օգուտ կարող ստանալ ԱՄԲ տարբեր ձները համապատասխանումեն արտադրողական ուժերի զարգացման մակարդակին,արտադրականհարաբերությունների բնույթին: ԱՄԲ-ը համաշխարհայինտնտեսությանհիմքն է, որը հնարավորությունէ տալիս ստեղծելու ընդհանուր տնտեսականգործԱյն միաժամանակաշխատանքիմիացման եղանակ է: Ազընթացներ: գային տնտեսությունները, տարբեր ապրանքների արտադրության փոխանակումեն դրանցարդյունքները: մեջ մասնագիտանալով, Սոցիալիստականհամակարգիանդամերկրներիմիջն տեղի է ունեցել արտադրականգործառույթներիորոշակի բաշխում, որը հանգեցրել է ԱՄԲ էական փոփոխությունների:1960-ականներինգաղութային համակարգի փլուզման հետնանքովԱՄԲ-ը մտել է նոր փուլ: Ձնավորվել է ԱՄԲ նոր կառուցվածք` բաղկացած երեք հիմնական օղակներից,որոնք են. արդյունաբերականզարգացած երկրները (բարձրորակ ապն արտահանողներ), րանքներարտադրողներ » սոցիալիստականերկրները(արդյունահանողն վերամշակող արտադրողներու արտահանողներ), » «զարգացող երկրները (հումքային ն պարենայինապրանքներ արտադրողներու արտահանողներ): Աշխատանքիբաժանմանն համաշխարհայինշուկայի զարգացման հիմքում առետրական հարաբերություններն են, իսկ 60-ական թթ.-ին դրանց ավելացել է նան կապիտալի ն ծառայությունների արտահանումը: ԱՄԲ-ի համակարգումավելի զարգացել են Արնմտյան Եվրոպայիերկրները,ԱՄՆ-ը, Կանադան,Ճապոնիան: 70-ականներին նրանց միացել են նան ասիական զարգացող երկրներ Հարավային Կորեան,Սինգապուրը,Թայվանը, Մալայզիան, Թաիլանդը, Լատինական Ամերիկայում` Արգենտինան,Բրազիլիան, Մեքսիկան, ինչպես նան Մերձավոր Արնելքի նավթարդյունահանողմի քանի երկրներ: Միասնական պայմաններումԱՄԲ-ըյուրաքանչհամագործակցության յուր երկրի հնարավորություն է տալիս ընդլայնելու արտադրողական ուժերի շրջանակները`անկախբնականգործոնից: Վերջին տասնամյակումորակական փոփոխություններեն տեղի ունեցել ԱՄԲ իրացմանձների միջն: Գիտականգաղափարները,արտադրության տեխնոլոգիան ն կազմակերպականձները, աշխատուժի տարածքայինտեղաշարժերը,տրանսպորտին կապիմիջոցները, տեծառայությունները դարձել են միջպետականփոխաղեկատվական նակության գործունեությանհիմնականոլորտներ: »

հ/., 1962, Շ՛ք. 333.

Միջազգային համագործակցության նոր ձներից է, այսպես կոչված, շազմավարական համաձայնությունը, որի օգնությամբ ընկերությունները միավորում են իրենց ֆինանսական ն տեխնիկական ռեսուրսները` առավելագույն արդյունք ստանալու համար, ինչին հնարավոր չէ հասնել առանձին-առանձին: Ռազմավարական համաձայնությունների իրականացման եղանակներից են կապիտալների փոխանակումները, արժեթղթերի փոխադարձգնումները, որոնք ապահովում են կողմերի փոխա դարձշահերը: Արդյունաբերականզարգացած երկրների միջն ԱՄԲ-ը տեղի է ունենում ճյուղային մասնագիտացմանուղիով: Ներկա փուլում տնտեեն կապիտալի արագ սության կարնոր առանձնահատկություններից տեղաշարժը, նրա արտահոսքն ազգային սահմաններից դուրս: Արտասահմանյաներկարաժամկետ ինվեստիցիաներըհասնում են անկանխատեսելիմեծության: Տնտեսական կյանքի միջազգայնացումը պայմանավորված է ԱՄԲով, որը միաժամանակ նրա զարգացման ու խորացմանչափանիշն է ն ուղեկցվում է արտադրողականուժերի ու արտադրական հարաբերությունների մակարդակիբարձրացմամբ:Արդյունքում` տարբեր երկրներում իրականացվող արտադրական գործընթացները միավորվում ն ձեռք են բերում միջազգային բնույթ: Տնտեսական կյանքի միջազգայնացմամբ են պայմանավորված նան ԳՏԱ-ը ն զարգացած արդյունաբերությաններկա վիճակը: Արտադրության միջազգայնացման ն ԱՄԲ-ի վրա հիմնված ապրանքադրամականհարաբերություններն ստեղծում են համաշխարհային շուկան: Ոչ մի երկիր չի կարող հաջողությամբզարգացնել իր տնտեսությունն առանց այլ երկրների հետ տնտեսական կապերի: Որքան էլ երկիրը տնտեսապես զարգացած լինի, չի կարող հավասար հաջողությամբ ն արդյունավետությամբ թողարկել արտադրանքի բոլոր տեսակները: Զարգացածերկրները նույնպես պարենամթերքի,սպառման ապրանքների, հումքի, էներգետիկ ռեսուրսների կարիք ունեն, քանի որ սեփական բնական հարստությունները չեն բավարարում նրանց արագ աճող պահանջներին:Միջազգայինտնտեսական համագործակցությանը մասնակցելը յուրաքանչյուր երկրի տնտեսական զարգացման օբյեկտիվ պահանջն է: Պետությունների միջն ԱՄԲ-ն ստեղծում է արտադրության մասշտաբների հետագա աճ, նպաստում արտադրանքի տեսականու ավելացմանը: Արդյունաբերական, գյուղատնտեսական, էներգետիկ ն այլ օբյեկտների կառուցման համար երկրները միմյանց տեխնիկական աջակցություն են ցույց տալիս: Համալիր սարքավորումների մատակարարման,դրանց տեղադրման համար մատակարար երկրից գործուղվում են մասնագետներ, կազմակերպվումէ փորձիփոխանակում: Համաշխարհային տնտեսության համակարգում ԱՄԲ ազդեցությամբ տեղի է ունենում երկրների դերի փոփոխություն, հաղթահարվում

դրանցմիջն ազգային սահմանափակումները,լուծվում տեխնոլոհամատեղ օգտագործման,գիտականնվաճումների փոխագիաների ն նակման,գների կարգավորման, արտահանվող ներմուծվող ապհարաբերությանպահպանման,աշխատուժի միգրացիայի րանքների Մեղմվումէ որնէ երկրի մենաշնորհայինդիրքը մյուսհիմնահարցերը: ների նկատմամբ:Ներկայում միջպետականհամատեղ օգտագործտրանսպորտի, ման օբյեկտ են գիտական հայտնագործությունները, են փոխաՍ տեղծվում տեղեկատվությանծառայությունները: կապի, էլեկտրահաղորդման դարձկապեր շինարարության(գազաշինություն, են գծերիանցկացում), տրանսպոոտիոլորտներում: Կոորդինացվում համակարմիասնական տեխնիկայի հաշվողական էլեկտրոնային, են

գերը:

է նան Համաշխարհայինտնտեսության մեջ ԱՄԲ-ն իրականացվում պայմաններտարածքայինսկզբունքով` ելնելով աշխարհագրական օ պտիռ եսուրսների աշխատանքային ից: Նյութական,ֆինանսական, ուժ են դառմալ օգտագործումը,երկրների նյութականշահը շարժիչ նում հասարակությանանընդհատզարգացմանհամար: 2.2

բաժանմանսկզբունքները, միջազգային Աշխատանքի գործոնները,ցուցանիշներըն փուլերը

Աշխատանքիմիջազգայինբաժանումըհատուկ է տնտեսականբոուժերի ն արտադրաԿախվածարտադրողական լոր համակարգերին: զարգացմանաստիճանից`աշխատանքի կան հարաբերությունների ուժերի ն արբաժանումն իր հերթին ներգործում է արտադրողական արաշխատանքի տադրական հարաբերություններիզարգացման, տադրողականության բարձրա ցմանվրա: համակարգում աշխատանքիբաժանմանգորԱրդյունաբերական ծընթացի, խոշոր մեքենայականարտադրությանզարգացումը պայմանավորումէ աշխատանքիբաժանմանհետագա խորացումըճյուղերի ներսում` կազմավորելովԱՄԲ ամբողջականհամակարգ: Նախկին գաղութային երկրները դարձել են զարգացածերկրների գործընկերեն իրենց առավելությունները ներ, իսկ վերջիններս հաստատում կատարելագործմանը: արտադրության նպաստելով առաջինների ընդարձակել առաջացումն շուկայի Համաշխարհային է երկրների ն կապիտալի հնարավորությունները տնտեսականգործունեության առաջարկի ոլորտը: Անհրաժեշտ էր համագործակցել տնտեսապես ն յուրաքանչթույլ երկրների հետ, որոնք ընդգրկվածէին ԱՄԲ-ի մեջ, յուրը մասնագիտանում էր որոշակի ապրանքների արտահանման Գործում:

համակարգիփլուզումից հետո ստեղծված իրաՍոցիալիստական վիճակնառաջ է բերել շատ հիմնախնդիրներտ̀նտեսական կապերի Արեմուտքին Արնելքի միջն ուժերի հարաբերակմիջազգայնացում,

րոմ ենարն ձնա րել երկրներ

ե ն ցության փոփոխություն: Սոցիալիստական երկրնե հաճաշխարհային տնտեսության ն ԱՄԲ-իմեջ, մեջ ԱՄԲվարական պետություններ: Գամաշխարհային տնտեսության են ը ձեռք է բերել կառուցվածքային նոր ձն: Շատ միացյալ ժողովրդավարական համալիր` պահպանելով երկրների տնտեսական զարգացման մակարդակներիտարբերությունները: ԱՄԲ-ը հիմնվում է որոշակի սկզբունքների վրա. համագործակցելիս հաշվի են առնվում երկրների տնտեսական հնարավորությունները, բոլոր ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման համար կոորդինա ցվում ն կոռպերացվում է արտադրությունը: ԱՄԲ-ին մասնակցող որոշիչ գռոծռններն են. երկրների -

» » »

Ազգայինգործոններ

բնակլիմայական պայմաններ, բնական ռեսուրսներ, տարածքիչափեր բնա թիվ, աշխատանքային ռեսուրսներ, որակավոր-

արո տնտեսական, աշխարհագրական դիրք, ագրոտնտերր անան թն հանքարդմե Ա արդյունաբերություն, գիտայուն աբերություն: ոունաթեր »

ան

զազգն ա

տեխնիկական արտադրությանն սպառմանպատճականսովորույթներ ած :է բն Եթե երկիրն ապահո նավթ, գազ, ածուխ ն բերելու կամ ունեցածն արտահանելու համար: Դրանով երկիրը շ թյա ստեղծում է արդյունաբերության, էներգետիկական, մեքենաշինության բազային ճյուղեր: 5.

է գրանք աաԱՄԲ.ն անհրաժեշտ ձեռը ալն, ,

» »

Սոցիալ-տնտեսական գործոններ

տնտեսությունում, երկրի տեղը ն դերը համաշ խարհային ն տնտե ն կապերի առանձնա արտաքին Քի սական արտադրական

հատկությունները, »

տնտես

դակը, » »

օ »

ական

գործոններնեն կապիտալը, տեխնոլոգիաարտադրական օգտագործումը,որոնք ները, դրանցմոբիլացումը,կազմակերպումը, ն ենթակա են փոփոխման: իրենց դրսնորմանմեջ բացարձակչեն մասնակցող յուրաքանչյուր երկիր տնտեսաՎամագործակցությանը ն ծա ռայություննեկան շահ ստանում է արտահանվողապրանքների ավելի էժան ներրի միջազգայինու ներքին գների տարբերությունից, ԱՄԲ-ը հեմուծման դեպքում`երկրի ներքին ծախսերի կրճատումից: ԱՄԲ

տնտագայում ավելի կզարգանան ավելի արագ տեմպերով կաճեն Զարգացող երկրներումենթադրվում տեսականհարաբերությունները:

Նրբ

առաջարկում րանհամար Բայ ձասնագետներն են հե-

տնյալ ցուցանիշները. տեսակարարկշիռը թողարկվողարտադրանքի որրԱն նուր

ընդհա ».

օա

ալում,

ամառանձին ճյուղերի տեսակարար կշիռն արտահանման

ծամելու, ասնագիտացած

բողջ

աճի արտահանման մ ճուղե ճյուղերիարտադրանքի

աճի համեմատ, տեմպերնամբողջ արդյունաբերության

ան համագործակցողերկրներիարտադրության արտաքին

բաժինը երկրների աարը տրի հանքաշրջանառութ խատան

մեջ, արտադրության բնակչությանմեկ շնչի արտաքինառետրի շրջանառությունը »

գիտատեխնիկական զարգացման մակար-

տնտեսավարմանձնը (շուկայական կամ պլանային) արտաքինկապերի հնարավորությունները: Միջազգայինգործոննե, տն տեսության ԳՏԱ մակարդակ, համաշխարհային յ շ ամ աշխարհային շուկայի պահանջարկ, մ իջազգային հաշվարկների համակարգ, արտադրանքիորակի վրա ազդող հիմնախնդիրներ: ՝

ՐԻ

մակարդակը: զարգացման

տնտեսա-

զարգացմանհամար հիմք են ծառայում երկրների մակարդակը,տեղեկատվությանն հաղորդակկան զարգացման աճը, տարբեր գլոբալ միջոցներիկիրառումը,պահանջարկի ցության Որքան երկրների տ նտեսական առկայությունը: հիմնախնդիրների մեծ է մեջ ընդգրկվելու անհրաժեշներուժը փոքր է, այնքան ԱՄԲ-ի մասնակցելու անհրաժեշԱՄԲ-ին երկրների` տությունը: Զարգացած հումք ներմուէ ընդլայնելով, շուկաներն տությունըպայմանավորված են երկրի ներքին շուկայի ծավալները ն գործոններ Կարնոր ծելով: ԱՄԲ

ն այլն: հաշվով

կարող են առաջնային համարվել Ելնելով կարնորությունից ճի թվարկվածցուցանիշներից ԱՄԲ մի քանի փուլեր: է առանձնացնել Կարելի մինչն արդյուէ ԱՄԲ իրականացումից ընդգրկում փուլն Առաջին երբ ընկած ժամանակահատվածը, նաբերականհեղափոխությունն են ծառայել երկրների տնտեսության զարգացման համար հիմք բնականռեսուրսները: մինչն 19Երկրորդ փուլն ընդգրկումէ 18-րդ դարի երկրորդ կեսից արտադրութրդ դարը: Այդ հատվածում ԱՄԲ հիմքը մեքենայական

Քամի նը`

մասնավոր ձնի դեպքում ձեռք

են

բերվում տեխնոլոգիա-

ների արտասահմանյանուղղակի կապիտալ ներդրումներըմիայն 80ական թթ.-ին զգալի գերազանցել են 1951-1980 թթ. նույն ցուցանիշը (36.5 մլրդ դոլար): 1986-1990 թթ. ցուցանիշը 1981-1985 թթ. համեմատ նորից աճել է 5 անգամ: Եթե 1970 թ. վերջերինկապիտալիարտահանումը կազմում էր համաշխարհային ապրանքաշրջանառության7 տոկոսը, ապա 1989 թ. այն հասավ 15 տոկոսի: Առաջատարարդյունա-

ԱՄԲ գործընթացըտեղի է ունենում ԳՏԱ ազդեցության տակ: Տարբեր երկրների ընկերություններիմիջե կապերի խորացումը պահանջում է կիրառել կազմակերպչականբնույթի նոր տարրեր: Ազգային սահմաններիցդուրս կազմակերպված նոր ընկերություններըմիմյանց հետ կնքում են համաձայնագրեր: Այսպես, ճա պոնական ընկերություն-

2.3

Աշխատանքի միջազգայինբաժանման առանձնահատկությունները ներկափուլում

տեսակներիառնտրի աճ: Յ. ԱՄԲ անցումը եզակի ձնի ենթադրում է մասնագիտացումառանձին գործընթացների (դետալային,հանգուցային, ագրեգատային ն այլն) ոլորտներում: Այս պայմաններու էա պես աճում է շուկայական մ առնտրի ծավալը, քանի որ համաշխարհայինառնտուրը զարգանումէ աճող տեմպերով: Ձեռնարկության մակարդակով զարգանում է տեխնոլոգիաներիգծով աշխատողներիմասնագիտացումը:

կան, որակավորման գործոններ, իրականացվումէ միջազգային մասնագիտացումորոշակի ճյուղերում ն տեղի է ունենում արտադրության

կում): 2. ԱՄԲ

րորդ

Չորրորդփուլն ԱՄԲ գիտատարարտադրություննէ` կապված երփուլի արդյունաբերականհեղափոխության նվաճումների հետ: Այս փուլում ԱՄԲ խորացումն ընդլայնում է այպպրանքների, ծառայությունների փոխանակումները երկրներիմիջն: Տնտեսագիտությունըմշակել է ԱՄԲ դասակարգմանծրձշ հիմնականծներ`ընդհանուր, մասնավոր ն եզակի, որոնք համապատասխանում են արտադրողական ուժերի զարգացմանը: 1. ԱՄԲ քճդհանուր ձնն արտադրության ոլորտն է (արդյունաբերություն, գյուղատնտ եսություն,հանքարդյունաբերություն,վերամշա-

նացման (միլիտարիզացիա) պայմաններում:

նախորդփուլի նկատմամբ: Երրորդ փույում ԱՄԲ-ը հիմնվում է արդյունաբերական հեղափոխության նվաճումների վրա` համաշխարհայինտնտեսությունը բաղկացուցիչների (դեզինտեգրացիա) վերածվելու ն երկրի ռազմակա-

յունն էր, որն ընդգծում էր տնտեսու թյան զարգացմա ն առավելությունը

զարգացող

եր

եր եր

նձք0838

3ԵՕԻԾԽԱՈԹ

ՄՇԿՈՄ ք կապիտալնօգտ Վենչուրային ներդրումներինպատակով:

անդրազգայինընկերությ

համաձայնագիր: Սկսած 70-ական թթ.-ի ցության տակ ԱՄԲ-ը փոփ կայի մարդատար ն բեռնա կարարներ են դարձել

համաշխարհայինարտա վերջին տասնամյակումա րացմաննպատակովԱՍՆ րումներն այլ երկրների ը ձեռնարկություններ ստե

նրանց բաժինը երկրների

տուժի մատակարարներ:Մ րում 1980 թ. ապրում էր եր

ծությունն առաջատար նրանով, որ զարգացող

պես արագ

դերը գիտահետազոտա բնագավա խատանքների

բերական13 երկրների կա մլրդ դոլարի 1970 թ. վեր Միջազգայինընկերությ Օրինակ` Կալիֆորնիայում նական «Տոյոտա» ընկերու մակնիշի ավտոմեք րոլլա» մոթորս»-ը Յարավային Կոր հետ համագործակցելով,ա «Ֆորդ» ընկերությունըհամ գերմանական«Ֆոլկսֆագ հետ` ՎարավայինԱմերիկ Նման գործարքներկնքվում լեկտրիկ» ընկերությունը մատակարարելէ 6 հազար շ նուկ»-ը համաշխարհային մակարգիչներ,որոնք արտ ված գործարանում: ԱՄԲ-ն արտահայտումէ րը, ուժեղա ցնում ազգային Նրա խո մոնուպոլիաներից:

զ Գերման «Օպել»«Ֆորդ»-ը, «Կրայսլեր»-ը, րայսլնր»-ը րմանիայում` «Ֆուսֆագեն»-ը, յյում՝ ը, «Աուդի»-ն, Ֆրանսիայում` «Ռենո»-ն `

կություններով,

տնտեսական ցուցանիշներով,բնական ռեսուրսների, հ տակս գուն աա մոկ (էրում արտադրական է տալիս թույլ երկրների առանձին մասնագիտացումն տադրության ն անհրաժեշտ ապրանքներձեռք բերել ներ,

Իրտուաոտ

«Դայվուն»-ն):

Իտալիայում` «Ֆիատ»-ը, ՀարավայինԿորեայոմ` են ԱՄՆ-ի էլեկտրոնային ապրանքներիհիմնականարտադրողներ ճապոնիայի, Գերմանիայի, Ֆրանսիայի, Հուաչգիայի,Իտալիայի կերությունները, իսկ կենցաղային յամբ աչքի եռ ընկնում Գերմանիան,Ֆրանսան, Անգլիան, ՀոլանՅոլ

նյութական ռեսուրսներ մուծմանմիջոցով:

ն կռոպերացումն ընմիջազգային մասնագիտացումը Աշխատանքի են: Արտադրության արտադրութսարքավո՛"ւմների բաժանմանտարբերուղղություններ աշխատանքի

դիան:

եե

յբ Վերջին ժամանակաշրջանում փո է ջազգային առետրում րամշակող արդյունաբերության տեսակարար«ռը: 2000 թ. սեքենաների ն սարքավորումներիարտահանման կշիռը ճապոնիայում կազմել է 61.6, ԱՄՆ-ում` 47.6, Գերմսշիայում` 48.6,Ֆրանսիայում` 33.6, Մեծ Բրիտանիայում` 32.5 տուս: Նույն հատվածում մեքենաները ն սարքավորումներըկազմել են նան ներմուծման հիմնական մասը (ԱՄՆ-ում` 37.8, Սե: ճրիտանիայում՝ 31.7 Ֆրանսիայում` 24.8, Գերմանիայում` 29.6 ն «ոպոնիայում` 8.7 տո: կոս): Աշխարհագրականտեղաբաշխման առուով ԱՄՆ-ն իր տալը հիմնականում ներդնում է Անգլիայում, երմանիայում սիայում, Իտալիայում: Բավական գումար են զմում նան Իսպանիայում, սկանդինավյան երկրնե՞ւմ, Շվեյցարհայում Ավստրիայում: երկրների մեծ մասը, Զարգացած

աը մ հրի Ը»բաժին կրճատվել լր.

տեւշկարար

միջե աշխատանքի

արտադրությունների ԱԱ ունենու Աոա միքազգայի թողարկելու արտադրանք երակման Ն

ազգային վրա հիման տարբ մասնագիտացումընպաստում 1 համար: Արտադրության Այն համատեղ արտադկատարելագործմանը: տարբեր երվրներ րությունկազմակերպելուեղանակ է, որի դեպքում ն ծառայությունների են որոշակի ապրանքների մասնագիտանում ու փոխանակության գծով: արտադրության

բաժանու

որըտ

միատեսակ միջազգա հարաբերությունների

ժամանակա-

հասարակական աշխատանքի մասնագիտացումն Արտադրության տրոհումը, են ճյուղերի ձն մ, որին բնորոշ արտադրական բաժանման

բաժանումը: նոր ճյուղերի ստեղծումը,ճյուղերիներսում աշխատանքի ռադիո(մեքենաշինություն, ճյուղերը Միջազգային մասնագիտացած են մասկորպորացիաների տեխնիկան այլն) կապված միջազգային հետ: ԱՄՄ-ն ԱՄԲ ձն է, որի ժամանակ նագիտացած արտադրանքի կենտրոնացումմեկ կամ արտադրության

կապրՖրաններդրումները

ճիատարր տղ երկրնե առավել զարգացել 20-րդ դարի քանի

սրկրներում:

Միջազգային րացմանը Դրան նպաստել երկրորդկեսին: մետալուրգիայի արտադրությունը: Համաձայն ամերիկ» բարեփոխումները,

աոնել

նական

վ ԱԱ

կրճատում է 2001 թ. ԱՄՆ-ում յան հետազոտական ընկերությունների տոննա է 78 Սն մետալուրգիայի արտադրությունը Ճապոնիայումկրճատվել է Ն կազմել 25 մլն տոննա 1985 թ. 36 մլն-ի դիմաց: ր Այսպիսով, վերջին 20-30 տարինե իակաաիսով, նրանք չեն սահգային մասնագիտացմանգործառույթները: Սաայն ն ծառայութմանափակվում միայն ապրանքների արտադությամբ յուններով, ընդգրկում են նան կապիտալիու արչթղթերի ԲԵթղՂթերի շ շուկան:

պողպատի ձուլումը կազմելմլն

տվյալերի՝

թ.112 մլն-ի դիմաց:

մասնագիտացումն

առանձին երկրների տնտեսական ԳՏՀ-ը, համաշխարհայինշուկայի ն քաղաքական միջազգային մասնագիտահետագա են երեքխմբի: բաժանվում ցման հետնանքով երկրները են

զարգացումը: Արտադրության արդյունաբ ի Հարոն լրա Աո ամշավկող գնար երվրաշր:

թողարկվո

արդոնաբերական Վերջին տարիներին անշազգանն կոատրա|

2.4

«րա ք զարգացա

ին քիմիա-

երկրներն են. ԱՄՆը. Գերդ Կանա ճապոնիան, որոնք հա մաշխարհայինշուկարանսիան, դան, են բարձրորակ մեքենաներ,հաստոցներ, յին մատակարարում կան ապրանքներ, կենցաղայինտեխնիկա:Միաժամանակայս խմբի ներսում գոյություն ունի առանձին տեսակի ապրանքներիմասնագին մատատացում: Օրինակ` ավիացիոն տեխնիկայիարտադրողներ են հիմնականում ԱՄՆ-ը, Անգլիան, Գերմանիան,Իտալիան: կարարներ ն մատակարարներեն արտադրողներ ավտոմեքենաների -ի, Անգլիայի, Գերմանիայի,Ճապոնիայի, Իտալիայի, Շվեդիայի

այիմաճագիտացում

ԱԱ անեիերկր կոոպերացումը,

բ բազայի վրա գործում են արտ ն նագիտացումը ներ մասնագիտանում են որնէ կոնկրետ ապրչնքի ն ծառայությունների թողարկման մեջ` պայմանավորված ազ:ային առանձնահատ-

ԱՄԲ

ասք

Արան բնանիան,Մայա Կենցաղային տեխնիկային ըոկերությունները: նիան, Աոանգիան ս

ԱԱ

Լ Ատ

Փապր -

Արդյունանողն արդյունաբերական արտադրանք թողարկող, հուվքայիռեսուրսներարտահանող երկրներ: Սրանք հիմնականում զարգսածերկրներին վաճառում են նավթ, գազ (Մերձավոր Արնելքի, Աֆրիւյի, Լատինական Ամերիկայի երկրներ): Շսեդիան, Ավստրալիան,անադան նս արդյունահանում ն վաճառում են մեծ քանակով տայրշր հումքային ռեսուրսներ` ածուխ, սն ն գունավոր

մետաղներ: Յ.

Գ/ուղամտեսական արտադրանք թողարկող ն արտահանող երկրներ: Այս իբին պատկանում են այն երկրները, որոնք համաշխարհայինշու ւսրտահանում են բացարձակապես գյուղատզտեսական արտարչնք (Ասիայի, Աֆրիկայի, Լատինական Ամերիկայի երկրներ): Համյսարհային շուկայում գյուղատնտեսականմթերքներ են նան զարգացած երկրները` ԱՄՆ-ը, արտահանողնե Կանադան, Արեմտյան Եվրւայի երկրները, Ավստրալիան, Նոր Զելանդիան: Առանձին չյեր արտահանողներեն Բրազիլիան(սուրճ), Արգենապրա տինան (միս), բան (շաքար), Հնդկաստանը, Շրի Լանկան (թեյ). ԼատինականԱւիկային Աֆրիկայի մի քանի երկրներ (ցիտրուսային պտուղներ), այական երկրները (բամբակ) ն այլն: Կան երկրներ. որոնք միաժամլակթողարկում են արդյունահանվող,վերամշակվող արդյունաբերաւնն գյուղատնտ եսականարտադրանք: Արտադրուբ.ն ճյուղերի ներպետականմասնագիտացումըհիմք է միջազգայինմաշագիտացման համար, որը նպաստում է ԳՏԱ նվաճումների իրակչացմանը, ներպետակւսնն միջպետականմասնագիտացումների հպատեղ զարգացմանը ն ձեռք է բերում միջազգային ճանաչում: Այսմո,ճապոնական եկտրատեխնիկական արդյունաբեէլ րության ներպեսկանմասնագիտացումըհիմք է հանդիսացել այդ ճյուղիմիջազգսին մասնագիտացմանհամար: Արտադրուբւն միջազգային մասնագիտացումըլինում է քնդհանուր, երբ արդյ։լաբերական ճյուղերը մասնագիտանում են հումքային, ագրարային ինդուստրիալ հատկանիշներով, ճյուղային, երբ արդյունաբերակն ճյուղերի մասնագիտացումըկատարվում է արտադրության ոռակի ճյուղերում առանձին արտադրանքների արտադրության գվ: Գոյություն ունի նան արտադրության մ/ջճյուղային, ներճյոււյինն տարածքայինառանձին ձեռնարկությունների

մասնագիտացու

Միջմյուղայկ մասնագիտացումն տարբեյու

իրականացվումէ արդյունաբերության ղերի պատկանողձեռնարկություններիմիջն: Այն զարգացել է 20 դարի 30-ական թվականներին: 50-60-ականներին :ն առաջնային ճյուղերը (մեքենաշինություն, մասնագիտացե ավտոաԼ այլն): Ըստ այդմ` երկրները դասակարգվում են

տնյալ

Արթուն վերպ.

վերամշակողարդյունաբերությանմեջ մասնագիտացածերկր-

գյուղատնտեսական արտադրության մեջ մասնագիտացած

ներ,

երկրներ,

արդյունահանողերկրներ: Օրինակ` Նորվեգիան մասնագիտացել է ալյումինի, Բելգիան` թուն փայտամշակման ն Ֆինլանդիան՝` անտառանյութի պողպատի, ջի ն արտահանման մեջ: արտադրության Ներճյուղային մասնագիտացումնարդյունաբերության միննույն ճյուղի տարբեր ձեռնարկություններիմասնագիտացումն է, որը բնորոշվում է միննույն տեսակի կամ խմբի ապրանքների արտադրությամբ(տեխնոլոգիական, դետալային): Տարածքային մասնագիտացումը կարող է լինել առանձին երկրներումկամ խումբ երկրների միջն: 1950-1960-ական թվականներին առաջատար տեղ էր գրավում միջազգային մասնագիտաճ յուղային մակարդակով արտադրության պլաստմասվտոմեքենաշինություն, ինքնա (ա ցումը թիռաշինություն, սաների, ռադիոսարքավորումների ն այլնի արտադրություն): 70-80ականներինառանձնանում էր սպառման բնույթով տարբերվող արտադրանքներիներճյուղային միջազգային մասնագիտացումը` անիվայինն թրթուռավորտրակտորներ,կաշվե, ռետինե կոշկեղեն ն այլն: Վերջին ժամանակներում զարգացել է համալիր սարքավորումների արտադրության մասնագիտացումը:Տարբեր երկրների ձեռնարկությունների մասնագիտացումն առանձին արտադրանքների թողարկման ուղղությամբ կապվում է ԳՏԱ-ի հետ: Հետնաբար, արտադրության տեխնոլոգիական սարքավորումներիբարդացումը բերում է օգտագործվողդետալների ն հանգույցների թվի ավելացում: Օրինակ` մարդատար ավտոմեքենաների մեջ հաշվվում են մինչե հազար, գլանման հաստոցների մեջ` 100 հազար, էլեկտրաքարշերի մեջ՝ մինչե 250 հազար դետալներ ն հանգույցներ: Այսպես, շվեդական «Վոլվո» ավտոմեքենայի դետալների միայն մեկ երրորդն է արտադրվում Շվեդիայում: Կոմպլեկտավորման մնացած 60 տոկոսից ավելի ներմուծվում են: դետալները Տեխնոլոգիականմասնագիտացումնարտադրության որնէ փուլի մասնագիտացած գործունեությունն է: Տեխնոլոգիական մասնագիտացում նշանակում է առանձին լրիվ տեխնոլոգիականգործընթացների (հավաքում,եռակցում, ներկում, ձուլման արտադրություն, որնէ հանգույցի պատրաստումն այլն) իրականացում: համալիր ԱՄԲ-ըհիմնվում է նան աշխատանքիմիջազգայինկոոպերացման (ԱՄԿ)վրա: Աշխատանքիմիջազգայինկոոպերացումըտարբեր երկրներիընկերությունների միջն միկրոտնտեսական ինտեգրացումն է, »

որոշվում որիչները

Կապալայինկոոպերացման ն համատեղ արտադրության ձների ցիայի կապերի կառավարման համար կիրառվում է համակոոպերա իրականացմանմեթոդը: Կապալայինկոռպերացումը ծրագրերի տեղ է պատվիրատուի հանձնարաաշխատանքներիկատարումն որոշակի Դամատեղ արտադրությունն ինտեգրացվածկոոպերացիա րությամբ: մասնա մի քանի կից համատեղ դեպքում է, որի կապալով իրագործում են համաձայնեցված նպատակներ: Օրինակ` Մեծ Բրիտանիայի, Գերմանիայի, Իսպանիայի ավիացիոն ընկերությունները Ֆրանսիայի, կոոպերա ցվել են մարդատար«Աէրոբուս» ինքնաթիռիարտադրության

են

մրցակցայինպայքարի պայմաններում:ԱՄԿ-ն ոլորտներ: Դրանք են. գիտատեխնիկականհամագործակցությունը(նախագծերի փաստաթղթերիմշակում, արտադրության, կոն:որուկտորական նարական,մոնտաժայինաշխատանքներիիրականացում), առետրատնտեսական համագործակցությունը, տնտեսությանկոոպերացումը: վյԿ հիմնականհատկանիշներնեն. կողմերի նախնական համաձայնությունը, է գործունեությանտարբեր ընդչ'կում »

շի-

պայմա նագրերիգծով:

գործընկեր երկրների Գործուներւթյան նշորդինացումը համաձայզված առաջադԿՔ» ը համատեղ

գործունե

Միջազգային կոոպերացիան նպաստում

անը: Արտադրությա որա են. ոոպերա ցումը հնարավոր

միջոցների կոռպերացումըերկու ն ավելի երկրփտադրության ներիարտադրականներուժի միավորումն է մի որնէ արտադրանքի կամ տեխնոլոգիաների թողւակման կատարելագործման միասնական իրականացման նպատակով: ծրաշերի տնտեսականգործունեությանիրականացման առակոուիրացումը ձներից է, որի պայմաններումհամագործակցող չրդյունավետ վել են համատեղ արտադրողներ: դառնում կողմը Արտադրության կոոպերացման խթաններից մեկն էլ միջագային նոր մտահղացումներիցստացված եկամուտն է բնալսվառում մասնագիտացման պայմաններում կրճատվում են արՄիջզգային ծախսերը, բարձրանում է տնտեսական արդյունատաղասկան Ազգային արտադրությունները դուրս են գալիս միջազբերուչունը: գայր ասպարեզ` միաժամանակխթանելով ներպետական

առարկայական,հան-

Ա ջազգայ Արտա զի ուան աոան, ո ամիանը: դրությ ց կ ի հուն Արո խ րի, աշխատանքային

ծրագրերի շրջանակներում կողմերի միջն

բաշխումը: րանջերի ՝

ասնագիտացումը

ություննե զորութ)

դր

ների թվի հնարավոր աճի,

դե ռեսուրս-

Վուտակման ավելացման, Արտադրատեխնիկական կայի ծավալների ընդլայնման, բնական հարստությունների .

սպառման միջոցների

ներքին շուառկա-

յության, երկրի աշխարհագրական բարենպաստ դիրքի, միջազգային հաղորդակցության զարգացման պայմաններում: արտադրությանՀամաշխարհային տնտեսությունը գտնվում է ԱՄԲ հզոր ազդե»

ցության տակ: Աշխարհի բոլոր երկրներն այս կամ այն չափով ընդԳրկված են ԱՄԲ-ի մեջ, հետնաբար դրա ընդլայնումը ն խորացումը պահանջում են արտադրողականուժեր, որոնք իրականացնում են գիտատեխնիկականհեղափոխություն: Այսպիսով, ԱՄԲ հիմքը տնտեսական գործունեության գործընմասնագիտացմանն կոոպերացմանմիջն տարթացումմիջազգային բեր երկրների օբյեկտիվ անհրաժեշտությունն է, երբ երկիրն արտադրում է ապրանքային արտադրանքի այն տեսակը, որի թոէ տվյալ երկրին հասարակական անհրաժեշտ ղարկումը ձեռնտու ծախսերի տեսանկյունից:Ուրեմն, ԱՄՄԲ-ը երկրներիմիջն աշխատանքի հասարակական բաժանման զարգացման բարձր աստիճան է, որ Բխնումէ արտադրությանը ձեռնտու մասնագիտացումիցճյուղային ն

արտաղ-

րութանը կատարելագործելով նսպառմանը, դրանց կառուցվածքը: ժոպերացիայիօբյեկտիվ հիմք

են

արտադրողական ուժերի ԱՄԿ-ը կայոմ արտադրական կապերի գործընթաց է տարբեր երկրների ձեռնարկություններիմիջն: Այն ընկերություններինօգինքնտույն նումէ ճատել արտադրության ն շրջանառության ծախսերը,ուժեղացոմէ արտադրանքի մրցունակությունը:Առանձին դեպքերում ԱՄԿ, կրում է համալիր բնույթ` ընդգրկելով արտադրությունը, գիտւ տազոտական ն փորձակոնստրուկտորական մշակումները (ԷՈ0Քե ինչպես նան արտադրանքի իրացումը: Որպես որոշակի համասրգ, ԱՄԿ-ն ընդգրկումէ, շինարարությանն մձոնտաժային աշխատանքներիրականացնող ձռնարկությունների միջազգային արտադրատեխնիկական կոոպրացումը, ցված արտադրանքի իրացման առնտրային գործընկոոպերա

մակարդակը, արտադրության դիֆերենցումը: զարչւմման

տարածքային բազայի վրա:

թացը:

ԳԼՈՒԽ 3

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

ԱՌԵՎՏՈՒՐ

3.1

կա-

Գամաշխարհային առնտուրըՄՏՀ համակարգում

Համաշխարհայինառնտուրը պատմականորենհամարվում է ՄՏՀ առաջին ձնը, որն իրենից ներկայացնում է ապրանքներին ծառայությունների փոխանակումերկրների լիազոր ներկայացուցիչների միջն: Ձամաշխարհայինառնտուրը լայն իմաստով ապրանքների ն

ծառայությունների,հումքի ն հանքարդյունաբերության, արտադրության միջոցների տարբեր տեսակների գործարք է համաշխարհային

շուկայում:

Երկրների արտաքին առնետուրըարտադրված ապրանքների ն ծառայություններիմի մասն է, որը երկիրն արտահանումէ սահմաններից դուրս իրացման նպատակով,ինչպես նան՝` ապրանքների, ծառայություններին այլ տարրերիմասերը, որոնք երկիրը ներկրում է

արտասահմանից:

կազմում են. Համաշխարհայինառնտրի համակարգը ն երկրների միջազգային ընկերությունների արտաքին »

ռնտուրը,

ա-

երկրների ինտեգրացիոնխմբավորումներիմիջն առնտուրը, տարածքայինառնտուրը, համաշխարհային առնտրի իրավունքները սահմանող, առնտուրը երաշխավորող միջազգային կազմակերպությունները(ԱՀԿ, ՄԱՖ, /ՕՒԽ/Ճր ն այլն): Սիջազգային առնտրի ներկա փուլը բարդ գործընթաց է: Եթե 1950-ական թթ. հումքային ապրանքների, վառելիքի բաժինը հավասար էր պատրաստի արտադրանքին,ապա 20-րդ դարի վերջին հումքային ապրանքների,վառելիքի, պարենամթերքիբաժինը նվազեց 30 տոկոսով, որից 25 տոկոսը վառելիքինն էր, 5-ը՝ հումքինը: Նույն ժամանակում պատրաստի արտադրանքների ծավալն աճել է մինչն 70 տոկոս: Երկու անգամ կրճատվել է հումքի, վառելիջի ն պարենամթերքի, 1.5-2.0 անգամ` ավելացել պատրաստիարտադրանքի ն կիսաֆաբրիկատներին մոտ 3 անգամ` այլ ապրանքներիբաժինը: Միջազգային առնտրում հումքի բաժնի պակասը բացատրվում է 3 »

պատճառներով.

Նույն ժամանակում կտրուկ աճել է հանքային վառելիքիառնտուբնական գազ)` որպես քիմիական (նավթ, րը արդյունաբերությա արդյունք ն վառելիքաէներգետիկայի զարգացման հաշվեկշռի ռուցվածքի փոփոխություն: 1970 թ. ծառայությունների հային արտահանման ծավալը կազմել է 80, 2006 թ.` 2710 մլրդ դոլար: ԱՄՆ-ին, Ճապոնիային, Գերմանիային, որտեղ ապրում է հի բնակչության 9 տոկոսը, բաժին են ընկնում եհամաշխարհային կամտիկեսը ն համաշխարհային գնողունակության 1/3-ը: Ըստ ԱՀԿ տվյալների` 1990-2000 թթ. ապրանքների հային արտադրման միջին տարեկան աճի տեմպերը կազմելեն 7, ավերամշակվող արտադրանքիարտահանման տեմրդյունաբերության պերը` 7.5 թթ. նույն ցուցանիշները եղել են

համաշխա աշխար-

համաշխա

կան5

տոկոս. 2000-2008 տոկոս՛՞:

ն6

թ. համեմատ ԱՄՆ-ում սակարար կշիռն

թ.

տարե-

համաշխարհային արտահանման տե-

կազմել է 12.1-13.8 տոկոս: Աճել է նան Կանադայի ն Մեքսիկայի բւսժինը, ինչի արդյունքում ԻճՓ՛ո անդամ երկրների բաժինը 16.3-ից հասելէ 20.5 տոկոսի: Զգալի կրճատվել ճապոնիայի արտահանումը, ն աճել Չինաստանի, Ինդոնեզիայի Մալայզիայի, Թայլանդի արտահանումը: Համաշխարհայինառնտրի զարգացման արդյունքում Ասիայի9 Չինաստան, Կորեական ՀանրապեԹայլանդ, Թայվան, ճապոնիա) աբ երի արտահանումն ավելացել է 22.3աԱ տոկոսով: Համաշխարհայինարդյունաբերական ներիբաժինն ԱրնմտյանԵվրոպայիերկրներում1995 թ. արտադրանքկազմելէ 25,

արդյունա բերության

երվրների (ոոնկոնգ, Ինդոնեզիա, տություն, մամայզիա, իլգապուր, շգմ ք աշխա

2007 թ.՝ 27 տոկոս:

հնգյաերկրների Ար էիզերունիա-գրանքներ արտահանող 8.7, ԱՄՆ-ը՝8.3, ճապոնիան" 5.1 Ֆրանսիան` ոու Կոմե կը

աստանը՝

իոն ծառայու ւննե հիմը ն էին 25 Մեծ Բրիտանիան. յ ԱՄՆ-ը՝ Գան ըսըրահանողներ 73, ճապոնիան՝ 4.3 տոկոս: աու Իոսրիան Ֆրանսիան՝ ուծող հիմնականեր139 կրներն Ա ՄՆ-՝ բ Մեծ էին 8.3, Գերմանիան` 6.3, 42 Նւ Ֆրանսիան` րիտիան Հն ման գծով 25-րդ արտահանէ (12 առկայ ննչ ազան տեղում գծով` 16-րդ (1.9 տոկոս)": ,

Աո

ննրսուժսան

սինթետիկնյութերի արտադրության ընդլայնումով քիմիական արդյունաբերությանզարգացման բազայի վրա (սինթետիկկաուչուկ. պլաստմասսա ն այլ ապրանքներ), հայրենականհումքի մեծ քանակի օգտագործումով, անցումով ռեսուրսախնայողությանը: »

» »

Միջազգային առնտուրը կազմումէ ՄՏՀ հիմնական մասը: Գործհականում ՄՏ՞ բոլոր ձները՝ ապրանքներին

ա 5- ----ՕԱԹԵՅՏ, ՉԿՕՈՕ6

ԲՔՕՅ88

ՔՈ ԽՏ

ծառայությունների Սեր

8., քաո, ԽնքՕտժտՅԾԽօԽաաՅ 2011, 12, «մք. 36.

ՅԵՕԽՕԽՀՒՁ

ԻԱՇԷլ. ԷԼ, Լ,

ԽՇԿՂՄՒԹքՕ ՊՒԵԲ

2012, թ.

427.

ԽԹղ/եռքռղված

ՅԿՕԵՅԿԱԿՑԸԹԹ

3ԽՕՒՕԽՆՀԿԲՕ1ԻՕԱՃԻԵԱՏ,

ոօղ քճղ. ԵԼՈՅԾ68 ՃԸ ՇԽՄԲ

"121

մուծումը, արտահայւմը,ԳՏԱ-ը, տնտեսական կյանքի միջազգայնաեն միջազգային առնտրի միջոցով, ցումը ն ԱՄԲ-ը, միջորդավորվում նաւ է պատրաստի արտադրանքի, մեքենասարքավոորն ընդգրկում հումքի ն այլնի առնտուրը: Միջազգային րումների, տեխնոլոլիաների, է արտահանման ու ներմուծման ընդգրկում առնտրի շրջանառոջյունն է ն բնութաչտվումերկու հիմնական ցուցանիշներով` ապգումարը

հանմանծավալում ընդգրկվում են ինչպես հայրենական, այնպես էլ արտադրությանվերարտահանվածապրանքները: արտասահմանյան Վերներմուծումընախկինումարտահանված ն արտասահմանում չենթարկված ապրանքներիվերադարձումն է արտադվերամշակման ե թե այդ ցածրորակ է կամ պահանջարկչունի ն եթե րողին, ապրանքը չի վաճառվում: տոնավաճառներում աճուրդներում, արտահանման ն ներմուծառնտրիշրջանառությունը` Արտաքին ման ծավալների հանրագումարն է, արտաքին առնտրիհաշվեկշիռը՝ ՖՕԲ ն ներմուծման ՍԻՖ ծավալների գնային տարբե

ընդհանուր ծավալով, ապրանքայինկառուցրանքաշրջանառույան

վածքով:

Արտաքին առնաուրնինվեստիցիոն գործունեություն է` ներառյալ արտադրականկուերացիան,միջազգային ապրանքափոխադրումծառայությունները,ինտելեկտուալ գործուները, տեղեկատվոչունը, կազմում են ապրանքնեության արդյունչորը: ների արտաքին առետուրմ առնտրի համաշխարհաՏեղեկատվութամ արտաքին առետուրը յին գործունեությա:ճն է: ծառայություններիատարումն է` ներառյալ արտադրությունը, բաշխումը, մարքեթինօ, Մտավորսեփականությանարտաքին առնտուրը դո իրավունքի տրամադրումն է օգտագործող .

Ա ր

Արտաքին առնտուրը ճերմուժումը արտահամումը:

աաակաթան ներմուծումն արտասահմանյան

հրաման խային արտար ընմերի բաշխման, ըորմալ գործրն տարում Վերջին

կազմակերընկերություններին,

ՆԱ

դուրս գալը):

Վերարտահանմնայլ երկրներից ներմուծված ապրանքների վաճառքն է մեկ ալերկրի`առանց վերամշակմանկամ աննշան փոփոխություններովՀիփոխվում նան ապրանքի անվանումը: Արտա-

երարտադրության

արհային առնտ

Միջազգային անտրի

կապիտալի (վարկերի տրամադրում) առաների, ծառայու թյումերի, քումն է արտասախւնյաներկրներ: Արտահանում կարելի է համարել նան ապրանքների ծառայությունների վաճառքը սեփական երկրի ն ներսում արտասամանցի անձանց, պություններին, հաատեղձեռնարկություններինա̀ռանց արտասահման ուղարկելու: ՛տահանվածապրանքներիարժեքները հաշվարկվում են գնո, ապրանքների արժեքը մինչն երկրի սահմանից

երկրի առնտրի հաշվեկշռում: Գայաստանիարտաքին առնտրի հաշ-

կողմից կատարված առնտրի, Հայաստանի էներգետիկայի նախարարությունիցստացված` գազի ներմուծման, էլեկտրաէներգիայի արտահանման ն ներմուծման տվյալները: Ապրանքներիարտահանումը ն ներմուծումը կազմում են համաշ-

օբյսկտներիս-

ծախսերը: շուկաների միջոցով իրացվող ապրանքԱրտահանմումըւրտաքին

ն ներմուծման ծավալ ների տարբերությունըերնում Արտահանման

վարկմանհամար հիմք են բեռնամաքսային հայտարարագրերը,ՀայաստանիՄաքսային վարչությունից ստացված՝ ֆիզիկական անձանց

Ծառայությունների

երկրներից կապիտալի, ինչպես նան փոխհաապրանքների, տելոոլոգիաների, տուցման սկզբու'վ արտադրական կամ սպառողական նշանաստացումն է: Ներմուծված համարվում են կության ծառայուցոնների նան տոնավաճառների, ցուցահանդեսներին աճուրդների համար Ներմուծվող ապրանքների ծավալը, կաերկիր բերվող ապոնքները: են երկրի արտադրականռեսուրսն տեսա նին կապված ռուցվածքը ների ապահովվաթյան,արտադրությանն ԳՏ զարգացման մակարդակի հետ: ներմոման ապրանքների արժեքները հաշվարկվում են ՍԻՖ գնով (ապրսչներիարժեքը մինչն երկրի սահման հասնելը) գրության ն տրանսֆերտայինփոխադրումների ներառյալ ապահոււ

են

համաշխարհային տնտեսության վերարտադրության բաց լինելն ապրանքների ն ծառայությունների արտահանումն ավելացրել է 3.1 անգամ՝ 9.5-ից հասնելով 29.8 տոկոսի: Արտադրության կեսից ավելին կատարվում է միջազգային փոխանակումով: Դրան նպաստում են աշխարհում գործող տասնյակ հազարավոր անդրազգային ընկերությունները ե մասնաճյուղերը,որոնց թիվը 2008 թ. հասնում էր 790 հազարի: Վերջին 25 տարում համախառնարտադրանքը 676 մլրդ դոլարից հասել է 6029 մլրդ դոլարի: 2008-2009 թթ. համաշխարհայինճգնաժամը կտրուկ նվազեցրել արդյունաբերական արտադրանքը: Անկում գրանցվել էլեկտրոնային, ավտոմեքենաներին այլ արտադրա նքների ոլորտներում: Վամաշխարհայինառետրի ֆիզիկական ծավալը պակասել է 12 տոկոսով: Շուրջ 40 առաջատար արտահանողն ներմուծող երկրներից ոչ մեկը դրականդինամիկա ցույց չի տվել, իսկ որոշ երկրների արտահանման ն ներմուծման անկումը կազմել է 30-40 տոկոս: 2009 թ. Չինաստանի արտահանումը կրճատվելէ 19.1, ԱՄՆ-ինը` 20, ԵՄ երկրներինը`27, Ճապոնիայինը` 41.3, Թայվանինը՝ 38.4 տոկոսով: 2009 թ. աշխարհում ա վտոմեքենաներիարտադրությունը պակասել է 13.5, կիսահաղորդիչների սարքավորումների համաշխարհային վաճառքը՝ 9, իսկ ԱՀԿ տվյալներով` համաշխարհային արտահանումը` 23 ցը:

փուլերը ն ապահովում

ոով

իան համաշխա 2008-2010 65.մնաժամը

Է//քՕ888 3:ՕԽՕԽՈՒԹ

ԲՆՈՒԹ

քՕՌԿԵԾ 3ԿՕՒՕԿԴՈՎՇՇԿ/Շ

01ՎՕԱՍՇԽ/Ք,

Հ մքՒԹո,

2010, Ա 1.

անհամաչաւի

Կեորի խոշոր մասնակիցների վճարայինհաշվեկշռի Համաշխարհայինառնտրի ծավալի կրճատումը մեղՕոգացման: Աշրելէ արտահանման ն ներմուծման մրտաքին առնտուրը չափվում Է արժեքային ն ֆիզիկական ծա-

հարաբերությունները:

փաերով:

Արժեքայինձավալը հաշվարկվում է ժամանակի որոշակի հատհամար, համապատասխան տարիներիընթացիկգներով` ընթաարժութային կուրսերով: ֆիզիկականծավալը հաշվարկվում է բնեղեն չափերով: Դրա հիԱ: վրա կարելի է կատարել անհրաժեշտ համադրում, որոշել միջազՕն առնտրիդինամիկան: Համաշխարհայինարտահանման ն ներմուծման ծավալները է հավասար լինեն: Սակայն ներմուծման ք փաստացի արժեքը Ա:է արտահանման ւսրժեքից (ՖՕԲ ն ՍԻՖ գների տարբերություն): Ըռակ՝ըստ ԱՀԿ տվյալների` 2008 թ. ապրանքային Խ-ններմուծումըկազմել է 9765. արտահանումը`9482 մլրդ դոլար: "գացած երկրների միջն ապրանքաշրջանառությունը 1980-2005 Ք ավելացել է 3.19 անգամ, զարգացող երկրներիմիջն արտահանը` 30.9, ներմուծումը` 27.4 տոկոսով, անցումային երկրներում` 12լ.1,90 անգամ: շրկրներըտարբեր չափերով են մասնակցումմիջազգայինառետՐ. Դա պայմանավորվածէ տվյալ երկրի արտադրական զարգացԱլ մակարդակով, սոցիալ-տնտեսականպայմաններով,բնական ռետ-յներով, աշխարհագրական դիրքով: Ջ. Սաքսընշում է. «Աշխարհի 9ւացած երկրի տնտեսական հաջողությունըհիմնվում է արտաքին աւտրիվրա: Դեռնս ոչ մի երկրի չի առողջ տնտեԸ չուն համաշխարհայինտնտեսական համակարգիցմեկուսացԱշ:

համաշխար-

հաջողվել ստեղծել

Աշ»75-

ն ներմուծման գործունեությունն մրտահանման իրականացնում

ե, արտադրող ձեռնարկությունները,ընկերությունները, առնետրի միջնորդ կազմակերպությունները: կշտրոնները, Միջազգային ապԲւջաշրջանառությունն ավելի արագ է աճում, քան արտադրութ7-7: Միջազգայինառետուրը նպաստում է զարգացող երկրների արՄ ւրության մասնագիտացմանը, սեփականռեսուրսներիարդյունավ. օգտագործմանըն արտադրության ծավալի Երկր«Հ արտադրության մասնագիտացման միջոցով կարող են թափան9 այլ երկրների շուկաներ ն իրենց ապրանքը փոխանակելայնպիսի Կտանքներով, որոնց արտադրությունն իրենց երկրում արդյունավետ չէ շփական ապրանքը վաճառելիս`պետություններըհաշվի են առն:: բնական, աշխարհազրական,արտադրական ռեսուրսներովաՏարբեր ապրանքների արտադրությունը պա-

ավելա ցմանը:

ատովվա ծությունը:

Հքիե,ԺՎոՅո ԲԵ.

ՅԿՕԵՕՈՆՈՒԹ

ՔՕՇՇտր,Բ/., 1994, 67ք. 244.

տեխնոլոգիաներ,ուստի նման դժվարությունները հաղթա հարվում միջազգային առնտրի միջոցով: Այդ պատճառով առնտուրը հանդես է գալիս որպես ներքին ռեսուրսների միջազգային միջոց: Եթե աշխատանքայինն նյութական ռեսուրսները մոբիլացման դժվար է տեղաշարժել, ապա ապրանքներին ծառաերկիր երկրից տեղաշարժն ավելի արդյունավետնհեշտ է: յությունների Բոլոր երկրներն այս կամ այն չափով կախված են համաշխարհային շուկւսյից:Նույնիսկ ԱՄՆ-ն այլ երկրներից կախում ունի այնպիսի ձեռք բերման հարցում, ինչպիսիք են արնադարձային ապրանքների բնական կաուչուկը, նիկելը, ալմաստը ն այլն: Երկրի մշակաբույսերը, ներքինշուկայում տեղի է ունենում արտասահմանյան ապրանքների հատկապես էլեկտրոնայինապրանքների, էլեկտրախմրցակցություն, տեսամագնիտոֆոնների, մոտոցիկլետների, ավտոմոբիլցիկների, ների, ֆրանսիական, իտալական գինիների, անգլիական հեծանիվներինայլնի գծով: Միջազգային առնտուրն ազդում է առանձին երկրների տ նտեսության զարգացմանվրա: Արտաքին առնտուրն ավելացնում է տնտեսապես թույլ զարգացած երկրների հանքային ն գյուղատնտեսական հումքը: Համաշխարհայինառնտրի անվանացանկում ավելանում են ատոմայինէներգիայի սարքավորումները, էլեկտրահամակարգիչները, ավիացիոն տեխնիկան, մեքենասարքավորումների, ռադիոֆիզիկայի, կապին այլ խոշոր գիտատար ճյուղերի արտադրանքները: Արդյունաբերականարտադրանքիառնտուրը մոտ 30 տոկոսով առաջ է անցնում հումքային ապրանքների առնտրից: Հետագայում նս նոր զարգացող երկրները համաշխարհային շուկայում կմնան որպես նավթի ն այլ հումքատեսակներիմատակարարներ: Առանձինզարգացած երկրները, որոնք ապահովված են սեփական հումքով, նորից առաջնակարգտեղեր կգրավեն որպես հումքի տարբեր տեսակների ն էներգետիկռեսուրսների մեծ մասի հիմնական Սակայն դժվար է ասել, որ այսօր արտաքին ամատակարարներ: ռետուրըտնտեսության առողջացման ն տնտեսական աճի ապահովման ռեալ գործոն է: Հիմքեր կան հաստատելու, որ համաշխարհային առնտուրըխաղում է նան բացասական դեր` խանգարելով աշխարհի չատ երկրների ինքնուրույն զարգացմանը: Առետրի գոյությունը հիմէ «շահում առնտրից» հասկացության երկարատն էվոլյունավորվում ցիայիգաղափարով: երկրներինտնտեսապես շահելու հնարաՄիջազգային առետուրը վորությունէ տալիս թեկուզ պոտենցիալձնով: Եթե երկու երկրի միջն տեղիէ ունենում ապրանքափոխանակություն,ապա յուրաքանչյուրը է ստանում ցանկացած ապրանք ձեռք բերելու հահնարավորություն մեմատաբար քիչ ծախսերով` նույն ապրանքի արտադրության ծախսերիհամեմատ: Միջազգային առնտրի շնորհիվ` շահում է ողջ երկիրը, մակարդակը:Դրա հետ միաբարեկեցության ժողովրդի բարձրանում՝

հանջում է

բարդ

են

յին արտաքին առնտրի ակտիվ քաղաքականությունը կարող է դառնալ տնտեսության կառուցվածքային փոփոխությունների, արդյունավետության, ազգային արտադրության մրցունակության ն ժողովրդի կենսամակարդակի բարձրացման միջոց: Հակառակ դեպքում երկիրը կհայտնվի ապրանք ների, ծառայություններիԱ կապիտալի փոխանագումներիմիջազգային հոսքից դուրս:

Համաշխարհայինառնտրիկառուցվածքը, դինամիկանն փոփոխմանգործոնները: Գամաշ խարհային առնետ րի քաղաքականություն

որոնք ունեն սոցիալական դժվարություններ ն չեն կարող մարդկանց,

ընկերություններին: դիմակայել խոշոր

Աղյուսակ 3.1 բաժինը

ոլորտի խոշոր Արդյունաբերական ՛ մասնակիցների համաշխարհային առնտրում(տոկոս)

3.2

տյան

եվրոպա

20-րդ դարի երկրորդ կեսից համաշխարհային առնետուրըզարգակում է բարձր տեմպերով: 1970 թ. զարգացած երկրների բաժինն արտահանման մեջ կազմել է 49.2, ընդհանուր շուկայի երկրներինը` 32.1, ԱՄՆ-ինը` 15.5, ճապոնիայինը` 7 տոկոս: Ծառայությունների առնտուրն աճել է ավելի բարձր տեմպերով, ինչին նպաստել է տեղեկատվության ն կապի միջոցների բուռն զարգացումը: 90-ականների կեսերին համաշխարհային առնտրի արագ աճը հիմնականում կապված էր զարգացած երկրների ներմուծումների կտրուկ աճի, ինչպես նան ճապոնիայի ն Լատինական Ամերիկայի երկրների տնտեսական իրավիճակներիբարելավման հետ: Միջազգային առնտրի դինամիկան ն կառուցվածքը խիստ փոփոխվել են: 1950-2000 թթ. համաշխարհայինապրանքային արտահանումն ավելացել է ավելի քան 18, 1980-2002 թթ.` 3.15 անգամ` 2031.0ից հասնելով 6414.0 մլրդ դոլարի, իսկ ներմուծումն ավելացել 3.17 անգամ` 2071.3-ից հասնելով 6568.8 մլրդ դոլարի: Երկրների անհամաչափ զարգացումն արտահայտվում է միջազգային առնտրի աշխարհագրական փոփոխություններով: Ելնելով պետության, շուկայի կառուցվածքի ն տնտեսական մեխանիզմի առանձին տարրերից` կարելի է առանձնացնել տնտեսության զարգացման մի քանի մոդելներ1. Ազատականմոդել (ԱՄն տնտեսական փորձը), որը բնու թագրվում է մասնավոր բաժնետիրական սեփականությանառավելությամբ արտադրության, ներդրումների, մատակարարման, աշխատուժի Օօգ-

ԴԱ

ազատական մեիո

ք որը որը մոտ է ազատական զ ԿԳ ր միստականմոդել, մոդելինն իրենից ներկայացնում է կարգավորվող շուկայական տնտեսության բավարար ապահովագրում: Պետությունը, կազմակերպությունները, արհկոմը բանակցությունների միջոցով ձգտում են ապահովել աշխատանքայինհարաբերությունները: մ Սոցիալ-շուկայական մոդել, որը մշտապես հովանավորում է ֆերմերներին, ընկերությ հով ուններին,երիտասարդությանը, անապա

54.2 լ

երկիր անում

ԱՍՆ Կա

քսիկա

նաստան

որեայի

ություն

ինգապուր

ավան ար

22.3 26.0 28.9 15.2 16.6

արհը

Խոշոր չափերի արտահանողներ են Գերմանիան, ճապոնիան, երկրԱՄՆ-ը,Ֆրանսիան, Մեծ Բրիտանիան, Իտալիան, զարգացող ճերից` Հարավ-Արնելյան Ասիայի երկրները` Բանկոնգը (Սյանգան), Հարավային Կորեան, Սինգապուրը, Չինաստանը, Թայվանը, ՄերձավորԱրնելթում` Սաուդյան Արաբիան, Լատինական Ննմերիկայում՝ Բրազիլիան, Մեքսիկան ն այլն: Երկրների միջազգային առետրի բնույքը, զարգացման մակարդակը կախված են միջազգային հարաայդ երկրի գրաված դիրքից: բերություններում :

ՀՀ սոցիալ-տնտեսական Երնան, 2010: կայունզարգացմանհիմնախնդիրները,

Համաշխարհային առնետրիդինամիկան1990-2010 (մլն

դոլար)՞ճ

Աղյուսակ 3.2 թթ.

րգտածեր

ցու ր

արգսջողնրկր

ու

1892-2000թթ. համաշխարհային միջին տարեկան ապրանքաշրաճել է 7, իսկ 2000-2008 թթ.` 6 տոկոսով: Այդ ընթացջանաչոջյունն քում գյրգացող երկրներում արտահանման ն ներմուծման ծավալնե-

րի աճ րեմպերն ավելի բարձր էին, քան զարգացած երկրներում: Նույն ականներին ինդուստրիալ երկրներում արտահանման ծավալն սճլ է միջին տարեկան 6.8, զարգացող երկրներում` 8.5 տոկոսով, իչ ներմուծմանըհ̀ամա պատասխանաբար7.2 ն 8.2 տոկոսով: Աղյուսակ 3.3

Աշխհիառաջատար

արտահանող երկրները համաշխարհային մեջ 2005-2010 թթ. (տոկոս) ապրանքաշրջանառության

Երկրներ անիա ուրա

ու :

անսրա

արին ը արա ա

առնետուրըչափվում է արժեքային ն ֆիզիկական ծաԱրչաքին վալնել:չ:Առժճքայինծավալը հաշվարկվում է ժամանակի որոշակի հատվի համար` համապատասխանտարիների ընթացիկ գներով՝

3ԿՕՒՕՊՈԿՇՇԽԽ/Ը

հ/ԾԳՈԸ0ՂՒԵԲ

ՕՊՎՕԱԾԻՑ,

/Վ. ոՕղ.

ք6 յղ.1486 ԲԱԲ էոՒ|. Է/., Ի/., 2010.

ընթացիկ արժութայինկուրսերով: Ֆիզոկական ծավալը հաշվարկվում է բնեղենարտահայտությամբ, ինչի հիման վրա կարելի է կատարել անհրաժեշտհամադրում: Պատրաստի արտադրանքների ն կիսաֆաբրիկատներիհամաշարտահանումը 1960 թ. կազմել է 54.8 տոկոս, որը 2002 թ. խարհային է հասել 75.1-ի` կազմելով 4708.6 մլրդ դոլար: Ըստ ԱՀԿ տվյալների` 1990-2000 թթ. արդյունաբերական ապրանքներիտեսակարար կշիռը համաշխարհայինարտահանման ամբողջ ծավալում 70.4 տոկոսից հասել է 74.9-ի: Հիմնական ապրանքայինխմբերիցմեք ենաների, սարն տրանսպորտի միջոցների բաժինը 2005 թ. կազմել քավորումների է 40.5 տոկոս: 2005 թ. ավտոմեքենաներիարտահանումը կազմել է 630 մլրդ դոլար, որը հավասար էր արտահանվողապրանքների 8 տոկոների արտահանմանը: սին ն զիջում էր միայն քիմիական արտադրանք Օֆիսային ն հեռահաղորդակցության սարքավորումների արտահանումը 2005 թ. կազմել է 840 մլրդ դոլար Ա արտահանման ծավալում 8.8-ից հասել 15.2 տոկոսի: Հիմնական արտահանողներ են ԵՄ երկրները, ԱՄՆ-ը, Ճապոնիան, Հյուսիսային Կորեան: 2005 թ. ԵՄ երկրների արտահանումը կազմել է 42.5, ԱՄՆ-ինը` 17.3, Ճապոնիայինը՝ 12.1, Հյուսիսային Կորեայինը` 6.2 տոկոս: Պատրաստի արտադրա նք երկրներ արտահանում են համաշ խարարտահանող 15 առաջատար հային արտահանման90 տոկոսը, որից 8 զարգացած երկրների բաժինը կազմում է 53.2 տոկոս: Հումքի, վառելիքի համաշխարհայինարտահանումը 2005 թ. կազմելէ 1370.0 մլրդ դոլար: 2005 թ. 1990-ի համեմատ հումքային ն վառելիքա-էներգետիկ ռեսուրսների արտահանումը պակասել է` 14.3-ից հասնելով13.1 տոկոսի: Պատճառն այն է, որ շատ երկրներ իրենք են սկսել զարգացնել սեփական արդյունաբերությունը ն կրճատել ներմուծումը:Զարգացած երկրների վառելիքի արտահանումն ավելացել է՝ 18 տոկոսից հասնելով 33-ի: ՕՈԷԽՐ (նավթ արտահանող երկրների միություն) անդամ երկրների (Ալժիր, ԱՄէ, էկվադոր, Գաբոն, Իրան, Իրաք,Լիբիա, Նիգերիա,Սաուդյան Արաբիա,Կոնգո, Վենեսուելա, Քուվեյթ, Ինդոնեզիա) փոխադարձ առնտուրը ԷՃՓԼՃ երկրների (ԱՄՆ, Կանադա, Մեքսիկա)հետ 41.4-ից հասել է 56.0 տոկոսի: Միայն վառելիքի համաշխարհայինարտահանումը 2005 թ. կազմել է 615.2 մլրդ դոլար: 1998 թ. 1986 թ.-ի համեմատ վառելիքի գներն իջել են 25, իսկ 2000 թ. կտրուկ աճել 20 տոկոսով: 2004 թ. նավթի մեկ բարելի գինը հասելէ 50, 2006 թ. հուլիսին` մոտ 70 դոլարի: Պարենիհամաշխարհայինարտահանումը (այդ թվում` պարենային ն գյուղատնտեսական հումքը) 2005 թ. կազմել է 582.5 մլրդ դոլար: արտահանման մեջ պարենի տեսակարար կշիռը Համաշխարհային 1960 թ. 17.5 տոկոս էր, 2005 թ.` 9.3: Հացամթերքները պակասել են 15, շաքարը, սուրճը, կակաոն, թեյը` 10-14 տոկոսով: Ագրարային ապրանքներիտեսակարար կշիռը 1960 թ. 17.5 տոկոս էր, 2005 թ.` 12.2,

թ.` 9.0:

Պարենամթերքի նվազման պատճառը ը 1990-2000

թթ. աշ

տոկոսը:

երկրնե

պա.

ծավալը

ար

ռլանդներ

բնակչությա(

ՐՀ

մեջ

վառելիք

տոկոսից ն

ցքումհումքի, 85.7

հանման

ընթա

ԱՓթւոլ

43.52.

ԹքՕղիեռ

ասնամանների թ

ներմուծումը

.Չ-ի:

կան Հանրապետությունը

ասսելո

ՅԿՕԱՕԽԱՎՇԸՅՑ

Թուրքիան, Թունիսը: Տրան գենտինան, Բրազիլիան, Մ մակար Տարածաշրջանային 40 տոկոսը պատկանումէ (ԳարավայինԱսիայի պետո (Ինդոնեզիա,Մալայզիա, Սի նեյ) արտահանումը19.0-ից րիկայի երկրներից 46 տոկո Միջին Արնելքից 50 տոկոս` կոս՝ ՅԱՀ-ը, Նիգերիան,Ալժի 1993-2005 թթ. Արնմտյ սից իջել է մինչն 42.4, Ասի Ամերիկայի երկրներինը`16. տինականԱմերիկայիարտ ն Արնելյան Կենտրոնական 3.4-3.9 երկրներինը` Արնելքի մեջ ՀյուսիսայինԱմերիկայ Կենտրոնականն Արնելյան կայինը` 5.1-5.4 տոկոսի: Ար է 43.0-40.8, Ասիայինը` 23. 2.7, Աֆրիկայինը՝2.6-2.1 տ Անցումայիներկրների անգամ: Ներմուծումը 164.9 կամ աճել է 1.90 անգա արտադրանքն9.3-ից նվազ հանումը 24.1-ից նվազել է կոսից հասելէ 10.6 տոկո Վերջին տասնամյակն է հ ցումը պայմանավո երկրներիմիջն ապ ավելացմա պահանջարկի

գյուղատնտե

տոկոսիչ ապրանքների

մլրդ

թ.-ի 1277.3 մլրդ դոլարից 2005 թ. հասել դոլարի 4070.6-ի` աճելով 3.19 անգամ: Ներճուծումը 1411.3 Լարի: հասել 4354.8-ի` աճելով 3.09 անգամ: Զարգացած երկրների համաշխարհային արտահանման տեսակա րար կշիռը 1980 թ.-ի 67.3 տոկոսից 2005 թ. նվազելէ մինչն 64.1 տո կոս: Արդյունաբերական ապրանքների արտահանումը 78.4 հասել է 79.7, վառելիքինը` 4.2-4.7 տոկոսի: Մյուս ար տահանումը ն վազել է: Պարենի արտահանումը 8.9 տոկոսից նվազե մինչն 7.4, հանքահումքային ապրանքներինը` 3.2-2.6 սական հումքինը՝ 2.8-1.8 տոկոս: Զարգացող երկրների արտահանումը 2005 թ. կազմել է 2031." | մլրդ դոլար` 1980 թ.-ի համեմատ աճելով 3.4 անգամ, իսկ լ 495.2 մլրդ դոլարից աճել 3.83 անգամ: Զարգացող երկրների բաժիէ հանը 1980-2005 թթ. համաշխարհայինա րտահանման23.4 տոկոսից սել է 30.9, իսկ ներմուծման մեջ` 27.4 տոկոսի: Չորս

տահանման

թ.-

րդ 335.45 կազմելով դոլար:

Արնել

րւնոյան, վորման

տոկոսի

մուծողներ են ԱՄՆ-ը, ԵՄ երկրները, ճապոնիան, Մեծ Բրիտանիան Ֆրանսիան, Ռուսաստանը ն այլն: Արդյունաբերական հումքիարտահանումը2005 թ. կազմելէ 172.: մլրդ դոլար: Արտահանմանտեսակարար կշիռը 1960 թ.-ի 16.7 համեմատ 1990 թ. կազմել է 6.6, 2005 թ.` 4.6 տոկոս: Ա ը են կան հումքի հիմնական արտահանողներ 24.2, Մերձավոր Արնելքը՝ 18.2, Ասիան՝ 16.5, Կենտրոնական ն յան Եվրոպայի երկրները՝ 11.8 տոկոս: Այլ ապրանքների համաշխահային արտահանումը(զենք, զինամ իո թերք, ոչ ապրանքային մատակարարումներ) տուի: 2005 թ. հասել 3.0-ի` է երկրների արտահանման տեսակարար կշիռը Զարգացած համաշ խարհային առնտրի ապրանքաշրջանառության մեջ ավելի բարձր է քան նրանց բնակչության տեսակարար կշիռն աշխարհի մեջ: Զարգացած 11 երկրների (ԱՄՆ, Գերմանիա, ճապոնիա, Ֆրան սիա, Մեծ Բրիտանիա, Իտալիա, Կանադա, Բելգիա, Նիդե Շվեյցարիա, Շվեդիա) բնակչությունը 2005 թ. կազմել է աշխարհ| բնակչության մոտ 20, իսկ նրանց ապրանքաշրջանառությունը` հա մաշխարհային առնտրի 55 տոկոսը: Զարգագող երկրների առնտուր 28, անցումային երկրներինը` 3.5 տոկոս է: Զարգացած երկրների

արտահանմա

անԱԱ ԱԱ րները, Ավատաիան կիսաֆաբ երկրները, որոնց բաժինէ ընկնում Ի կան ՅՐԵՄ Զարգացող Անան էլեկտրատեխնիկայի լ Անան աաանունը Եվրոպայի կազմում է: Արեմտյան տոկոս 35 Լին արտահան են Շեր եւէ 188. բաժինը՝ արտահանողն ԷՄերկրների 8:տոկոս: Պարենամբերք ապրանքներ

հասար

յականարտադրական ճյուղերի անհամաչափ զարգացմամբ, ասյնքային կառուցվածքի հաճախակի փոփոխութ.

յուններով,

կարնոր խնդիրն քականությունը պետության ոսկու ստացումը:̀

է, որն ապահովում է

20-րդ դարում էլ հովանավորչությունըպահպանվել է, սակայն ոչ նույն բնույթով ն նշանակությամբ: Այժմ այն կրում է ոչ թե պաշտպանական,այլ ագրեսիվ բնույթ: Ապրանքներըհարկվում են բարձր տուրշուկայում միջազգային կորպորացիաների քերովոչ նրա համար, որ դրանց արտադրությունը տվյալ երկրում րհային համաշ ակտիվ թույլ է զարգացած, այլ արտասահմանյանապրանքների մուտքը ներգործու... թյամբ, ֆինանսական, տնտեսական կազմակերպութ-քին շուկա արգելելու, սեփական արդյունաբերողներինհովանավորեաար յունների լուն աջակ. լյմբ, ան ապնափակելու նպատակով հաճախ տուրքերին ավելանու «ընդհ տ շուկան »ա արտահանումըխրախուսողպարգնատրումներ:Ներմուծող րանքների ՄՍՏՀ երկրներիհամար առնտրի սահմանափակումներնարհեստականորեն ն հլլաշխարհային տնտեսության միջազգայնացմամբ են ոչ շահավետ դժվարացնում ճյու ղերի աշխատանքը: Հովանավորկայունացմամբ, քաղաքական հ՛աբերությունների որպես պետական քաղաքականություն, ուղղված է չությունը, ն ի կենտրոնացմամբ համակենտրոնացմամբ, րերկրյամրցակցությունից ներքին շուկայի պաշտպանությանը:Դրա դի, կապի, տեղեկատվության,ապահովագրութձներից են մժաքսայինսակագները, որոնցով կարելի է պաշտպանել յան յր տեղականարտադրողներիշահերը: ԳՏԱ ալյջզարգացմամբ: Ազատառնետուրնառանց տուրքերի կամ չնչին տուրքերով հարկՍիջազգայառնտրի յքաղաքականությունը պետությունների վող ապրանքների ներմուծումն է: Հասարակության զարգացման մողմիցիրակալյցվող միջոցառումների համակարգէ` ուղղված ներտարբեր փուլերում արտաքին առնտրի քաղաքականությունը բնուքին արտաքինառնտրիծավալներիավեթագրվում է տվյալ հասարակարգին բնորոշ ձնով: Ազատ առնտուրը լացսանը, լառուցվածքի ն ապրանքային երկլառուցված, այրանքայի հոսքել ասքերիփոփո հիմնվում է ապրանքների արտադրության համեմատական ծախսերի Խությանը: սկզբունքի վրա ն նպաստում է սահմանափակռեսուրսների արդյուՊետությաԼ յոտաքին առնտրային քաղաքականությունը պենավետօգտագործմանը: տության նպաւլլաուղղված ազդեցությունն է առնտրային հարաբեԱզատ առնետրիազատականացումըենթադրում է վերացնել րությունների զգացմանվրա, որն ապահովում է. առնետրի հնարավոր արգելքները: տնտես, յն աճ Արտադրությանն կապիտալիմիջազգայնացման պայմաններում հհաշվեկշռի հավասարում, ազատ առնտրի ներկայիս քաղաքականությունը դրսնորվում է մասմարտավարություն, նավորապես փոխանակումների,սահմանափակումներիթուլացումով, րորս երրնտեսական ն քաղաքական անկախությանպահարգելքների վերացումով: Պետության ազատ առնտրիքաղաքականությունըբխում է դրա իրականացման մեթոդներից,նպատակներիցն յն ն ռազմավարական տնտես պայմաններ: ռազմավարությունից, որոնց գլխավոր խնդիրն ազատ առնտրի գորԱրտաքինւ.յորի քաղաքականություննիրականացվում է հռվածունեության համար բարենպաստպայմաններ ստեղծելն է: , ավորչության ազատ առնտրի լիբերալացմանն պոտեկցիոնիզմ), Արտաքինառնտրի /սառը քաղաքականությունըկիրառում է վերը մությանձներով: նշվածմիտումների փոխադարձգործու նեությունը: քաղաքականությունն ուղղվածէ Արտահանման արտաքին առնտրային քախթանումը երկրների հա Կադրողներիպաշտպանությանըմրցակցությունից: ղաքականության կարնոր մասերից է: Պետության կողմից արտադվա ղնը ն ազատականացումնառնտրի արտաքին քաավորչուլ րության ն արտահանման աջակցումը բոլոր երկրներում դառնում է լկզբունքներնեն, որոնք գործել են կապիտալինաղաքականությսչ, ազգային տնտեսական քաղաքականության գլխավոր ոլորտը ն տնժամանակաշրջանումո̀րպես արտաքին րակման "տեսությանզարգացման ռազմավարության հիմնական մասը: Պեառնետրի քաղաանությանտիպիկհամակարգ:Ըստ մերկանտիլիզմի Տ. Մենի ն Ա. Մոնկրետինի` ներկայացու, արտաքին քաղաԾ-ՒՕՇՉԵՕԻՕԱՊՈՎԾՇԵՈՑ

:" ՇՕԽՕՈՕՑ8., փո/քՒԹո, Խնքօ88Գ ՉԵՕԽՕԽՈԿՁ 7 Խո ԻՅՔՕՈՒԵԼԹ

լյան արտա. ցմ. տալինորա »

նոր ճյուղերի ստեղծմամբն հիմնականկապի-

միջազլյին

ԱԱ առոելքների կազմակերպմո», »

գոտիների

եննան անյ բակի ախտո որին ավելանում

կապիս,

օտա-

տրան, գործունե. բարելավումով,

շոմայի աշյպանությանը,

վճարա,-:

Աոոնիտուն

պանում ,

խառը քաղաքվ,

նական հվանավորչության

րման

խասկզբնակամ :եր

ԱՏԻ/Ջ,2011, քք.54-55.

հետո զանից

տություն աջակցում է արտադրությանը ն հանդես է գալիս վարկա-

կենտրո նանում

տուի, երշխավորի դերում` տրամադրելովարտադրության խթան առնտ-

րային նցաղաքական ռիսկերի հետ, կազմակերպելովպետական հիմնադյմին աջակցող հաստատությունների ստեղծում, ռեսուրս-

ների մոյլացում:

կազմում

րաի, ումը մէ ունենում հոց նպաստիավայրի ումով. "

ձնավորումով,

արտահանման խթաակրոտնտեսականբարեոր

արտահանողարտադրողների,

հասր հան րաժեշտ խթանիչներիստեղծմամբ: Արտահանումն է ն՝ պետական,ն տարա իրականչյում ների րի

ծաշրջանային միավորումների

մակարդւյով:

3.Յբանձին երկրներիտեղը ն առանձնահատկություննե կությ րը համաշխարհային առլտրում 1996կանթվականների կեսերին ԱՄՆ-ում ընդունվել է արտահանմանսզգային օրագիր, որով նպատակէ դրվել 2005 թվականից հետո արահանման ծավալը հասցնելու 1.2 տրիլիոն դոլարի: ԱՄՆ-ից բացի` աշտրական խոշոր տերություններիառաջին տասնյակում են նչն, ճապոնիան, Ֆրանսիան, Մեծ Բրիտանիան, Գերմա Իտալիան, Կանադա,Հոլանդիան, Հոնկոնգը, Բելգիան: Արտահանումըխիստ Չինաստանում, Ռուսաստանում,Սինգա դինամիլ: զարգանում պու.

րում,

ն այլն: Ֆիանդիայում

2000թ.արտահանման տեմպերով Կենտրոնականն Արնելյան

Եվրոպալ գրավել շուկայումհումքի ն խարհայի է

Ասիայիցհետո

րցության

արտոնյալ վարկեր, կատարեեր,աաբաիդհաներ, ման բյունը լով արան արտահանման ներցումներ, ապահովագրում`կապված

համաշխարհային առնտրի ամբողջ ծավալի 40 տոկոսը է այդ տարածաշրջանում: Ըստ Առնտրաարդյունաբեականպալատի տվյալների` ԱՄՆ-ի ն ԵՄ-ի միջն ապրանքաշրջանածավալը 2000 թ. կազմելէ մոտ 500 մլրդ դոլար, որը 50 տոկոսովավելիէր խաղաղօվկիանոսյաներկրների առնտրից: Առետրիհիմատ ում է ԱՄՆ-Արեմ -ճ ն րնմտյան նԵ Եվրոպա-Ճճապոնիա շր նական հոս քը կատարվ Զարգացած երկրների արտահանման երեք քառորդը ջանակներում: ատարվում է միմյանց միջն, ըստ որում արտահանման մեծ մաս ը են մեքենասարքավորումները, գիտատեխնիկականնվաճումները: 2000 թ. մեքենաների Ա սարքավորումների վաճառքի գերակշռողմասը (մոտ 60 տոկոս) նույնպես կատարում էին ԱՄՆ-ը, Գերմանիան,Ճապոնիան: Միայն մեքենաները կազմում էին 80, սարքավորումները`43 տոկոս, որոնք զարգացող երկրների արտահանման մեջ կազմում էին 54 ն 19 տոկոս: Ռուսաստանի մեքենասարքավորումների արտահանումը զարգացած երկրների համեմատ կազմում է 22.5, իսկ համաշխարհայինառնտրում` 1.0 տոկոս: ,

Առանձիներկոներիարտաքինսռնետուրը,2005 `

թ.

3.4 Աղյուսակ

(մլրդ դոլար)

նի

րմանիա ապոսիա

րանսիա տանիա

ալիա

521.2

290.3

9.1

7-3

56.3 349.6 275.3

218.

207.0

երկրորդտեղը: Սակայն համաշդեռլա ր պարենամթերքիպահանջարկինվաանգա 2. է զարգացող զումը հսլգեցրել երկրներիարտահանման կրճատմանը: 80. 154.6 ելգիա ն Լյուքսենբուրգ Գումքայըապրանք ների գծով (առանց նավթի) զարգացող երկրների 166.7 131.5 յմաշխա րհային արտահանման մեջ 1960 թվականի40 տոՍինգապու 125.1 բաժինը ս ա 102.1 121. կոսի փարեն 2000-ին կրճատվել է մինչն 28 տոկոս: Հետնաբար, երկրները համաշխարհային արտահանման զարգագչծ մեջ ավելացն հումքի (բացի րել են պյրենամթերքի դաշինքի փլուզումից հետո կտրուկ աճելէ առննավթից)արտահանումը: Սոցիալիստական Զարագղերկրներիարտահանումն ավելացնելու փորձերըհատուրը ԵՄ ն նախկինսոցիալիստականերկրների միջն: 1995 թ. ԵՄ երճախ հալիպումէին զարգացած երկրներիարգելքներին: Նոր ինկրներիարտահանման ընդհանուր ծավալն ավելացել է 8.8, իսկ Ադուստրխլերկրներըվերափոխեցին րնելյան Եվրոպայինը` 23 տոկոսով: ԵՄ հիմնական առետրական գորիրենց արտահանումը`արդյումեջ ավելացնելովմեքենասարքավորումծընկերներեն դարձել Լեհաստանը, Չեխիան ն Հունգարիան, որոնց նաբերալյն արտադրանքի Նոր ինդուստրիալերկրները,հատկապես ների բաինը: արտահանումը համապատասխանաբար կազմել է 27, 21 ն 14 տոկոս: Հարավային Ըստ ունեն Թայվանը, արտահանման բարձր աճ: արտասահմանյան փորձագետների գնահատման` առաջիկա 20 Կորեան լիգապուրը, ղ արի վերջին քառորդում 20-րդ համաշխարհային ապրանքաշրո ոլորտում նկատվեց ասիական-խաղաղօվկիանոսյան ջանառղջցյան ՓՕԽԽԿՑՑ

Ե. ի/., ԽԲյՎՈՌԹ

10ք108Ո8, /., ՈԻՓՔՃ 2005, Շ՛ք.59. քՕՈՒՅՔ դերի բարձրացում:ՎԶՄԲ գնահատմամբ տարածղյրրանի 2000 թվա135 :

Զա պոնիանու տար-ներին

դարճ առնտուրը,

Չինաստանըպետք է ընդլայնեն ւիոխաորով կփոխվի համա շխարհային առնտրի ի Բի նե աոա

հոնքերի ուղղությունը: ,

Համաշխարհային առնտրում ԱՄՆ

կայուն դիրքը

ԵՄ 27

Աղյուսւսկ 3.6 երկրների արտահանմանն ներմուծման աճի տեմպերը 1999-2010

ասիական եր-

զարգացման հեռանկարները կրնե-ը նվազեցնումեն ԵՄ երկրների ղե Եվրոստատի տվյալների` վերջին 20 տարում համաշխարԱՈ ԵՄ երկրների բաժինը, չնայած քանակական աճին, կվա առետրում է: Արնմտաեվրոպական փորձագետների կարծիքով`թեն

ու

պա ել

եվրոերկրները չափից ավելի ակտիվ են, այնուհանդերձցածր 0Ք ունեն, բարդ տեխնոլոգիաներ քիչ են արտադրում ն այդ աովԱՄՆ-իցհետ են մնում 10 տարով (տե՛ս աղ. 3.5):

արեն ռում

ԵՄ

երւրներ Ր րա

Ծավալը,մլն եվրո րմուծում

դր

տա| հանում |

Բաժինը, Լ

ծում

մրտահանում

աչք

Աղյուսակը ցույց է տալիս ԵՄ-27-ի արտահանման ն ներմուծման ԵՄ-27-ի ընդհանուրառնտրի շրջանառության աճը 1999դինամիկան: 2010 թթ. ավելացել է 97.5, իսկ ներմուծումը` 102.9 տոկոսով: Այդ ընթա ցքում Չինաստանի ն Ռուսաստա նի ներմուծումն ավելացել է 475.4 ն 412.9 տոկոսով: ԱՄՆ-ը մնում է առավել կարնոր գործընկեր, սակայն աճը կազմելէ 25.9 տոկոս: Առենտրայինգործընկերների ներմուծումը ԵՄ-27 երկրներից ցույց է տալիս աճի ավելի ցածր տեմպեր, քան արտահանումը: ԵՄ-27-ի ներմուծումն ԱՄՆ-ից ցույց է տալիս միայն 2.2 տոկոս, որը զարմանալի ցուցանիշ է եվրոշուկայում:

Արոա-

հանում

200 տեմպը ,. ծում

աստա

Միջին տարեկան

օծ

ւսաստա

3.5

թ.

Աղյուսակ երկրներիառետուրըԱՊՀ երկրներիհետ37

(տոկոս):`5

թթ.,

Հնատա

Աղյուսակ 3.7 երկրների 5 հիմնականապրա նքների արտահանումը ն ներմուծումը Վայաստան 2010 թ.5ԵՄ 27

Ներմուծում ԵՄ 27 երկրներից

Ապրանքներ

Երկաթն -

սաստանը

1900. կոնսլան

պողպատ

սարքավորումներ

Ոչ մետաղյահանքային

Մասնագիտականսարքավորումներ

ն ձայնագրման Վեռահաղորդակցության

էլեկտրոնայինսարքավորումներ

արտադրանք

ւ...

ՐՄետաղյա| Հագուստ պիտույքներ Կանայք

Լ.

2000-2010

թթ. ԵՄ ն

սարքավորումներ

նշված

երկրների (Վայաստան, Բելառուս,

ՈՒկրաինա,Մոլդովա, Վրաստան, Ադրբեջան) միջն ապրանքաշրջա-

Ոչ մետաղյահանքային արտադրանք Ընդհանուրարդյունաբերական

քօ

շարունակում է աճել

է ն

անկումիցհետո:

ԸՀԸ

երկրներ

Ապրանքներ

նառությունը զգալի չափով աճել

Գունավորմետաղներ

ն արնելաեվրոպական մյուս երկրները առնտրային լքա ին պատճառում ինչպես ԵՄ 27, այնպես էլ ԱՊՀ երկրներին: սկան թթ. սկզբին ԱՊՀ երկրներն անցել են տնտեսականն քալա զարգացման տարբեր ուղիներ: 2000 թվականիցկնքվել են տրայինբազմաթիվհամաձայնագրեր ինչպես խմբավորումների առարին երկրների, այնպես էլ ԵՄ 27 երկրներիմիջն:

Է2

ԱրտահանումԵՄ

1,Շք.

76.

թ.

Միջազգային առեւտրիավելի արդյունավետ զարգացող սեկտոր է ապրանքներիառնտուրը: էլեկտրատեխնիկական գիտատեխնիկական սարքավորումների արտահանմանը բաժին է ընկնում գիտատեխնիկականամբողջ արտադրության25 տոկոսը: Մինրուլեկտրոնայինապրանքների հաճաշխարհային շուկայի աճը 2010 թ. հետո նախատեստարեկանապրանքաշրջանառության 10-15 տոկոսով: վում է ավելացնել արագ զարգացող ոլորտներից է Քիմիական Միջազգային առնետրի արտադրանքիառետուրը: Սակայն հումքի առնտրի աճը հետ է մնում առնտրի աճի տեմպերից,ինչլ պայմանավորվածէ հումքի փոխարին օգտագործմամբ: նիչների պատրաստմամբ Համաշխարհայինառնտրում նվազում է պարենամթերքինկատմամբ պահանջարկը` կապված զարգացած երկրներում պւսրենամընդարձակմանն քիչ ներմուծման հետ: 20-րդ թերքի արտադրության դարի վերջին համաշխարհայինապրանքաշրջանառության2/3-ը բաժին էր ընկնում պարենամթերքին, հումքին, վառելանյութին, ինչը կագմում էր ամբողջ ապրանքաշրջանառության1/4-ը: Վերամշակվող արդյունաբերության առնտրի բաժինը 1/3-ից աճեց մինչն 3/4: Համաշխարհային ամբողջ առնտրի ավելի քան 1/3-ը կազմում էր առնտուրը: մեքենաների ն սարքավորումների իր ՄՏՀ-ը կառուցում է` ելնելով իր տնտեերկիր Յուրաքանչյուր սական ն քաղաքական ուղղվածությունից, ներուժից, սոցիալ-տնտեսական իրավիճակից: 1970-ական թվականներինէներգետիկռեսուրսների ն հումքային ապրանքների գների կտրուկ բարձրացումըհումքային ապրանքներ սպառող երկրներին հարկադրել է վերակառուցել իրենց վառելիքաէներգետ իկ բազան, դրանց նկատմամբ ցուցաբերել խնայողություն ն որոնել էներգիայինոր ռեսուրսներ: Արտահանող երկրներիկողմից էներգետիկ, հումքային ա պրանքների իրացումը բացասաբար է ազդում պահանջարկիկառուցվածքի վրա, ինչի հետնանքով աճում են զարգացող երկրների եկամուտները: Նավթ արդյունահանողերկրների եկամուտներն ավելացել են հիմնակաճում նավթի թանկացմանհաշվին, ինչից նրանց դիրքերը միջազգային առնտրում չեն բարելավվել, քանի որ նրանցից շատերը չունեին զարգացած տնտեսություն: Առանձին երկրներում արտահանումն ունի միակողմանի բնույթ: Կոնգոյի արտահանմանընդհանուր ծավալում նավթը կազմում է 89, Քուվեյթում` 88, Գվինեայումբոքսիդները ն կոնցենտրատները`98 տոկոս: Զարգացած երկրներում արագ աճում են արդյունաբերության այն ճյուղերը, որոնք քիչ հումքատար ն էներգատար են (մակրոտնտեսություն, օպտիկականն լազերային տեխնիկայի արտադրություն ն այլն): ԱՄՆ արտահանմանմեջ գիտատար արտադրանքիբաժինը հասել է մոտ 50 տոկոսի: Սակայն Արնմտյան Եվրոպայի զարգացած երկրների Ա ճապոնիայի համեմատությամբ ԱՄՆ բաժինը նվազում է:

թ. համաշխարհայինարտահանման մեջ այն 18.2 տոկոս էր, 1987 թ.` 11.6, 2003 թ.` 9.0, ապա 2010 թ. այս ցուցանիշը նվազեց մինչն8.0 տոկոս: Այնուամենայնիվ,ԱՄՆ արտահանման բաժինը պահում է իր գերակշռող դիրքը, քանի որ էլեկտրոնայինհաշվիչ մեքենաների վաճւսռքը կազմում է զարգացած բոլոր երկրների կողմից վա-

Եթե 1970

ճառվածարտադրանքների70 տոկոսը:Ներկայում ԱՄՆ-ն ունի ազատ առնտրի ռեժիմ Կանադայի, Մեքսիկայի, Իսրայելի հետ ն ձգտում է իր առաջատար դերն ազատ առետրիզարգացման մեց: վերականգնել թ. ճապոնական ընկերությունների արտասահմանյան ուղղակիկապիտալ ներդրումներըզգալի գերազանցելեն վերջին 30 տարիներիցուցանիշը, իսկ 2005 թ. 1985-ի համեմատ նորից աճել են 5 անգամ:Տնտեսական բարեփոխումների համար մեծ դեր է խաղացել ածխարդյունաբերության,մեքենաշինության պողպատի, ն մյուս ճյուղերիկոորդինացումը:Ճապոնիանհամաշխարհայինշուկա արտահանում է վերահսկող ն կառավարողհամակարգիչներ,գիտատար ապրանքներ,ներմուծում` հումքային ապրանքներ: ՀամաշխարհայինառնետրումԳերմանիանգրավում է առաջատար տեղ, իսկ արտահանմանմեջ արդյունաբերականապրանքները հասնում են մինչն 92 տոկոսի: Միջւսզգայինշուկայում այդ երկիրըճանաչվում է բարձրորակապրանքներով:Լինելով Եվրոպայի ամենահզոր պետությունը`նա իր տնտեսական,արտադրականներուժով աշխարհի երրորդ երկիրն է ԱՄՆ-իցն Ճապոնիայիցհետո: Արտահանողհիմնական ճյուղերն են մեքենաշինությունը,էլեկտրւստեխնիկան, քիմիմոտ 65 տոական արդյունաբերությունը:Ապրանքաւիոխանակության կոսը կատարվում է զարգացած երկրների հետ: 2008 թ. արտահանումը կազմում էր 82, ներմուծումը`79 տոկոս: Արտաքինառնտրի բաժինը երկրի եկամտի մեջ կազմում է 38 տոկոս: Գերմանիանզարգացող երկրներիցներմուծում է հումք, վառելիք, արնադարձային մշակաբույսեր,գյուղատնտեսականարտադրանք նայլն: Անգլիայի տնտեսության զարգացման գործում մեծ դեր է խաղում արտաքինառնտուրը: Վերջին 50 տարում գյուղատնտեսության արդյունավետ զարգացումը հնարավորությունէ տվել կրճատելու պարենայինապրանքներիներմուծումը: Կրճատվելեն արդյունաբերության այն ճյուղերը, որոնք աշխատում են ներմուծվող հումքով: Անգլիան արտահանում է մեքենաշինական արտադրանք, հիմնականում տրանսպորտային միջոցներ ն արտադրվածավտոմեքենաների2/3-ը: արդյունաբերության գծով Անգլիան ԱՄՆ-ից հետո երկԱվիացիոն րորդն է, ն արտադրանքիմոտ 60-65 տոկոսնարտահանվում է: էլեկտրաարդյունաբերության մեջ մեծ տոկոս են կազմում գեներատորների, ԱէԿ սարքավորումներիարտադրությունը ն էլեկտրոնիկան,որոնք մեծ ունեն: Զգալի մաս է կազմում մեքենասարքավորումների ճանաչում Ներկրման 90 տոկոսը բաժին է ընկնում հումքին, կիսաներմուծումը: ն պարենամթերքին:Արտաքին առնետրիբաժինը ֆաբրիկատներին

երկրիազգայինեկամտի մեջ կազմում է 32 տոկոս: Անգլիան կապիտս արտահանող երկիր է: Բանկային մասնաճյուղեր ունի աշերկրներում: Հայաստանումգործում է «Միդլենդ Արխարկ տասնյակ

նելովսրանից` տարբեր

են նան առանձին երկրներիարտահանմանն իրենց ՀՆԱ-ի նկատմամբ: քվոտաներն ներմուծման

մենիս: բանկը:

հալրայում ներմուծման ե արտահանման ծավալները կազմում են ազային համախառն արտադրանքի26-27 ն 27-29 տոկոսը:Վերամշակողապրանքների 70 տոկոսը ներմուծվում է (հումք, կիսւսֆաբկոմպլեկտավորվողապրանքներ,նավթ, վառելիք, երկաթի րիկաւմեր, հանքմյութ, էլեկտրասարքեր,հաստոցներ, պարենային ապրանքներ):տտահանվումէ արտադրվող ավտոմեքենաների,տրակտորների3-ը, պլաստմասսաների,քիմիականմանրաթելերի2/3-ը, բրդյա, փջետիկմանոաթելերիհիմնականմասը: Իտալիայի առնտրական շրծընկերները եվրոպականերկրներնեն, որոնցից ներճուծումը կազմմ է 44, արտահանումը4̀8 տոկոս: Արտաքինհարաբերություններու մեծ ծավալ են կազմում գիտատեխնիկական,միջազգային ծառաթյուններիտրամադրումըն կապիտալիարտահանումը: առնտրիծավալովչորրորդն է ԱՄՆ-ից,ԳերՃանսիան արտաքին մանիւիցն Ճապոնիայիցհետո: Առաջատար տեղ է գրավում արդյուգյուղատնտեսականարտադրանքներով,արտաքին անաբեական, գումարով, կապիտալիարտահանմանծավալով: Արտահանուռետր մը կւմում է երկրի ազգային եկամտի20 տոկոսը: Դա ավելի բարձր է, քա. ԱՄՆ-ի,ճապոնիայի արտահանումը,սակայն պակաս է Գերմանիյի,Անգլիայի,Իտալիայի,Բելգիայի արտահանումից:Շատ աւպրանբերիգծով երկրի պահանջարկնապահովված չէ: Ներմուծում է վառեյքի40, բամբակի80 տոկոսը, ինչպես նան` նավթ, քարածուխ (100 տկոս),բոքսիդներ, գունաւոր մետաղներ,անտառանյութ:Նավթամբյքիմի մասը ներմուծում է Գերմանիայից,ԱրեմտյանԵվրոպայի երկրից, գազի մոտ 50 տոկոսը` Ալժիրից,Նիդեռլանդներից: Հաաշխարհային տնտեսությանմեջ իր տեղն ունի Կանադան 2/3-ը կազմում են կիսաֆաբրիկատները,պարեԵրկրարտահանման նայիչսպրանքները, թուղթը, հացահատիկը,նիկելը, ալյումինը, նավթամբիքը,պղինձը, ուրանը, փայտը, գյուղատնտեսականարտադրանքԿանադանհիմնականումներմուծում է պաւորաստի արտադրանքկաուչուկ, ածուխ, սուրճ, արնադարձայինպտուղներ: Հիմնական ործընկերներնեն ԱՄՆ-ը, Անգլիան, ճապոնիան, Գերմանիան,

իտալիան, Նիդեռլանդները այլն:արտադրատեսակների բեգի անձիներկրներ ճանաչվում տարբեր կ

են

թողամմամբ: Օրինակ՝Նիդեռլանդներըճանաչվում է էլեկտրոնիկայի, բժշկման սարքերի ու սարքավորումների,սննդամթերքի,Շվեյցաճշգրտությանհաստոցների,չափիչ գործիքների, ժամարիանչարձր ցույցչրի, դեղորայքի, Բելգիան ն Ավստրիան` արդյունաբերական ն սարքյվորումների Լյուքսեմբուրգը` բարձրորակ մեքենաշինության, պողատի,Իռլանդիան` գունավոր մետաղներիարտադրությամբ:Ել.

Աղյուսակ3.8 Առանձիներկրների արտահանմանն ներմուծման քվոտաները 2010 թ., (տոկոս) Ր

Արտահանման

ԲՐ

Երկրներ

ալոտաները Երկրներ ՀՆԱ-ի

նկատմամբ, նկատմածը, »

ո Լյուքեմբուրգ դիս Ար Բելգիա

Նիդեռլանդներ Մալայզիա 61

ԿորեայիՀան-

Արին Յ.4

Ֆրանսիա

աարի ա6

ւ.

ւ:

ԻտալիաԹ

Գա

սաստանշ

Ֆիլիպիններ

Շվեյցարիա ր

Բրիտանիա

րապետություն

բզոտաներ Հնաի | ԲԳարկիրճ| ման

նկատամբ, նկատմաճբ, թ 2. արտանիա

Աա ԱՀ

Արտահ ան-

զարգացումը

րիա

Միջազգային

20-րդ դարի կեսերից մի շարք զարգացած երկրների միջազգային առնետրի դինամիկան զարգանում է անհամաչափ, ինչն ազդում է հաշուկայում նրանց ուժերի հարաբերակցության վրա: մաշխարհային Փոխվելէ ԱՄՆ գերիշխող դիրքը: Եթե 1960 թ. նա արտահանումէր հաամբողջ արտահանման 1/5-ը, ապա 2000 թ. այս ցումաշխարհային ցանիշը նվազեց մինչն 1/8: Գերմանիայի արտահանումն առանձին տարիներինույնիսկ գերազանցելէ Ամերիկայիարտահանմանը: Աճել է նան Արեմտյան Եվրոպայի երկրների արտահանումը,որը հա մարյա չորս անգամ գերազանցում է ԱՄՆ ցուցանիշը, ն այդ երկրները դարձել են միջազգայինառնտրի գլխավոր կենտրոններ: Նույն ժամանակում առնտուրն արագ զարգացել է Ճապոնիայում, որը իջազգային մեքե հում ն քենաների սարքավորումների արտահանման գծով աշխարհու ա է ռաջին անգամ գրավել առաջին տեղը: ճապոնական արտահան ման ծավալի1/3-ը գնում էր Աճերիկա, հետնաբար, 2000 թ. ճապոնիայի հետ առետոում ԱՄՆ դեֆիցիտը դե մ , էր 50-60մ լրդ դոլար: Վեն Հենց կազմում րու ճապոնիան դարձավ միջազգային մրցակշրջ ժամանակաշրջանում :

այղ

ցությա(առաջատար:

նրան միացան նոր ինդուստրիալ երկրները Սինգաւուրը, Վոնկոնգը, Թայվանը: Սակայն ԱՄՆ կառա վարությո մի շարք որոշումներ, ր ցով վորություն տրվեց բարձրացնելու իրենց մրցունակությունը ա շուկայում: Ստեղծվեցինառնտրինաջակցելու կոորաշարհային ն տեղեկատվական կոմիտեներ ու աշխատանքային խմբեր Կազդահանումը ֆինանսավորելու ն արտասահմանյան շուկանեընկերություններին օգնելու նպատակով: երկրներ են ԱՄՆ-ը, միջազգային վարկանիշի`առաջատար (Սյանգան), ճապոնիան, 17-րդ տեղում ՖրանՀոնկոնգը սիան դում՝ Չինաստանը,40-րդում՝ Թուրքիան ն 48-րդում` Ռուսա ստալը:Վամաշխարհայիննման դասակարգման հիմքում տարբեր են (եկամուտներըբնակչության մեկ շնչի հաշվով, արժեզրկ ան մակարդակը, արտաքին առնտրի հաշվեկշռի վիճակը, բնական հսրստությունները, ենթակառուցվածքները, հաղորդակցության միջոցնըն այլն): Սակայն միջազգային վարկանիշի հաշվարկման ցուցանիշներից է արտաքինառնտրի շրջանառության հաճարկարնոր

առնտուրը կարիք ունի պետականն միջազգաՎամաշխարհային լինումէ Պետականկարգավորումը կարգավորման: կարդակով յինմա վարկն տնտեսական Վարչական կարգավորմամբհաշ

ամերիկյան նկիւնն

բրդունկ րի աու

)արական վում

է.

մասնակից երկրների գնահատումը, արտահանվողապրանքներիհայտարարագրումը, արտահանման ններմուծման քվոտաները, միջոցներիձեռնարկումը: ՄՏՎՀօպերատիվ ն /իցենզավորումն ապրանքների (բաժնեչափ) Քվոտավորումը

դինացին

աերիկյան րում

Սինգա ուրը,

քանակականսահմանումն ներմուծման

դադարեցում):

մեկշնչի հաշվով: ծավալլբնակչության

Աղյուսակ 3.9 րճաքինառետրի շրջանառությանծավալը մեկ շնչի հաշվով ըստ խոշոր տարածաշրջանների(2000 թ., դոլար) րատյա յուսա)

շր ոպա ա

ստրալրա

ՍԸ

Հեա

Ըսն մաս

21.

նամյանւմ ները, 230 թ.` ԱՄՆ-ը, ճապոնիան ն

ԱԱ

այդ Հարավային Կո Էան կգա Գերմանիան կլրացնեն ցանկը Գապուրը,

Շվեյցարիան":

Հնդկաւղանը, Թայվանը,Մալայզիան Ծո

ԹԹ

Ը ԼԱԼ.

աջաաաաաաաաանանաթաաաաաաաաաաաաաաաաա,

ենեցնեն

Յ5

ֆորումի (Ժճն, 1996) Ն մրցակցությանմասին համաշխարհային աշխարհում թիզարգացման միջազգայինինստիտուտի(Լոզան) կողմից:

ար-

իրականացվումէ տարիֆային Արտաքինառնտրի կարգավորումն առաջարկվել է դասակարգումն Այս ն ռչ տարիֆայինմեթոդներով: հա մաձայնու թյուն) կողմից: (ԲԼԼ-ի (ՏարիֆներիԱ առնտրի գլխավոր առնտրի պաունեն Միջազգային (ԱՀԿ), (Ճ.11-ի Ներկայումգոյություն

ՇԻԹ ՈՃԱ),

կոնֆերանսի զարգացման առնտրի ՄԱԿ-ի լատի (ՄԱՊ), ԱՍՆ տարիֆային հանձնաժողովի կարգավորմանհամակարգերը: համար կիրառվումեն ներմուժՄիջազգայինառնտրի կարգավորման համաման մաքսայինտարիֆներ, որոնք ներմուծվող ապրանքների կարգվածցուցակներեն: ձներից է Ներմուծման կարգավորմանմաքսային-տարիֆային է ապրանքները մաքսայինտուրքերի գանձումը, որն իրականացվում են ճերպետականսահմանով անցկացնելուհամար: Տուրքերը լինում ապնս տեղափոխվող մուծման, արտահանման տրանզիտ(տրանզիտ երկեն ( անկախ միատեսակ րանքներիհամար): Տարիֆները լինում համար` կախդիրքի րից) ն տարբեր (յուրաքանչյուր ապրանքային Տարբեր երկրների մաքսակետերում ված երկրների պայմաններից): են: Առանձին ապրանքայինխմբերի համար տարիֆները տարբեր (տեքստիլ,հագուստ, կաշի, կաուչուկ, կոշկեղեն, ձկնամթերք,տրանսսահմանվում է տուրքերիբա՛րձրդրույք: պորտայինսա րքավորումներ) սահմանվում Ռչ տարիֆայինարգելքներնուղղակի միջոցներով են կառավարականնորմատիվներով լիցենզավորում): (ք վոտավորում, են էՕՒԱԼՃՈ-ի, ԱՂՀԿՏարիֆայինարգելքներիտարբեր ձներ մշակվել ի կողմից:

Նասիական պետություն ավելի մրցունակ կլինեն ԱՄՆ-ք Հե ինեստանի: `

Պետությունը կարող է

մաձայնագրով: գելել որոշ ապրանքների կարող է լինել ռւղղակի ն անուղղակի: կարգավորումը Վարչակամ սահմանվում է պետականիշխանությանոՈւղղակիկարգավորումը օրենսդրականնորմերով: Անուղղակի կարգավորումը րոշումներով, սահմանաԿ կականստանդարտների,հավաստագրերի այլնի տեխնի են գորօպերատիվ միջոցներ փակումնէ: Պետական կարգավորման ն սահմանափակումներ, ներմուծման (արտահանման ծընթքացները

չաանշներ

են:

ներմուծումը երկկողմանիհա

34-ր

ՄՏՀ

Տեխնիկական 3.5 Առեորի համաշխարհայինշուկա արգելքներըսահմանվումեն անվտանգությանապահովումպահանջողստանդարտների պահպանման,որակի, առողջապահության,սանիտարահիգիենիկ Չամաշխարհայինշուկան (3Շ) ազգային շուկաների ամբողջութնորմերի,գովազդի կանոնների խախտումների դեմ: Օրինակ, 2006 թ. փետրվարի7-ին ԱՀԿ դատարայունե, որում շուկաների կապն իրականացվում է ապրանքների ն ծանը առնտրի, տեղեկատվության, կապիտալիմիջազգային լսել ԱՄՆ-ի, Կանադայի,Արգենտինայի հայցն ընդդեմ ԵՄ վեց երռայությունների կրների` Գերմանիայի, Ֆրանսիայի,Իտալիայի, Ավստրիայի,Հունասհոսքերի, աշխատուժի (բնակչության) տեղաշարժերի միջոցով: ՀՇ-ն տանի, Լյուքսեմբուրգի,որոնք դադարեցրելէին երկրներիմիջն կայուն ապրանքադրամականհարաբերություններիոսննդամթերքիներմուծումը վերոհիշյալերկրներից,ն հետնաբար լորտ է ն իրականացնում է համաշխարհային առաջարկ ն պահանփոխհատուցեցին չիրացված գյուղմթերքների վնասի համար: ջարկ, ինչպես նան դասական մասնագիտացածխմբերի` տրանսպորԿարգավորման մեթոդներիցեն գների վերահսկողությունը, տի բոլոր միջոցների, քիմիական ապրանքների,գյուղատնտեսական ֆիմանսական միջոցառումները, վառելիքի, նավթի, գազի, հումքի, էլեկտրաէներքանակական ն որակական ստուարտադրանքների, ու ն այլ գումները: ճյուղերի ոլորտների արտադրանքների վաճառքգիայի, Կարգավորման հիմնականդերը պատկանում է ԱՀԿ-ին ն Միջազգնումներ: գային առնտրի պալատին (ՄԱՊ): Միջազգային Համաշխարհային շուկան կայուն ապրանքադրամականհարաբետնտեսականհամագործակցության ոլորտում առանձնահատուկ է երկրների միջն՝ հիմնված ԱՄԲ մասնագիտացմանն կոորություններ գործառույթ ունի ԱՀԿ-ը որի անդամ երկրները պարտավորվում են պերացմանվրա: Այն ակտիվորեն ազդում է վերարտադրության բոլոր փոխադարձ առնտրում ներմուծման մաքսատուրքերը ն կրճատել ոլորտների վրա: Եթե ապրանքային արտադրությունն օբյեկտիվ անտարիֆները: ԱՀԿ-ըերկրներին հնարավորություն է տալիս ներկայացնելու հրաժեշտությունէ, ապա նույնքան անհրաժեշտ է շուկայի գոյությունը: բողոք, եթե փոխգործունեության ընթացքում անդամ երկրները խախԱրտադրությանյուրաքանչյուր եղանակի պայմաններում շուկան գորտումներ են կատարել:Որպես միջազգային ծել ն կատարել է տվյալ տնտեսական համակարգիհարաբերություննա կազմակերպություն, չի խոչընդոտումզարգացած երկրներին ներին համապատասխան ծառայություն: ՀՇ-ն օպտիմալացնում է արօգտագործել իր տնտեսական ն քաղաքական առավելություններն տադրական ռեսուրսների, աշխատուժի, տարբեր գործոնների ռացիոայլ երկրներիհետ հարաբերություններում: Կարգավորումնիրականացնումեն նալ օգտագործումը: Իր գոյության ընթացքում այն զարգացելէ բնատնտեսախոշոր կան ն առնտրայինխմբավորումները, կան ճանապարհով, անցել զարգացման երկար ու բարդ ուղի, վերաորոնք են, ԵՄերկրները(27 անդամ), փոխվել ու հարմարվել փոփոխվող պայմաններին, ունեցել նան հաՀյուսիսայինԱմերիկայիազատ առնտրի համաձայնությունը կասություններ ն թերություններ: Շուկայի առաջացման կարնոր նաԱՄՆ, ԺԱՓՈՃ)՝ Կանադա,Մեքսիկա, խադրյալներեն աշխատանքի հասարակականբաժանումը ն մասնագիտացումը,արտադրական ռեսուրսների, ստեղծված բարիքների աԱսիական-խաղաղծվկիանոսյան տնտեսականհամագործակցությունը(ՇԲ/Ւ), զատ փոխանակմանգործընթացը: եվրոպականտնտեսականընկերությունը(ԵՏԸ) ն այլն: Համաշխարհայինշուկան ԱՄԲ մասնակիցերկրները միմյանց կապող ապրանքադրամականհարաբերություններիկայուն ոլորտ է: Այն, Միջազգայինառնտրի կարգավորմաննպատակով ստեղծվել են իր ուղին սկսելով մասնավոր առնտրական գործարքներից, հասել է արտահանողն ներմուծող երկրների միջազգային յուններ, մասնավորապես` երկրներիմիջն խոշոր մասշտաբի առենտրատնտեսականհամագորն ծակցության: Պատմական առումով ՀՇ-ն հիմնվել է առանձին երկրԿակաոյի սուրճի միջազգային կազմակերպությունը (ԽՕՕԾ, բն ական ների վրա, երբ ապրանքները, ծառայությունները, ներքին շուկաների կաուչուկի ն աշխատուժը դուրս են եկել ազգային (ԽՕՒԼԺ, րենց շարժը շարունակել են ՄՏՂՀ համակարգում: Շուկայի ստեղծումից հետո սկսվել է նրա մասնագիտացումը: Առաջացել են ապրանքարո ցազմակերպությունը (ՕՈԲԼՑ, ներիազգային շուկաներ, որոնց մի մասը կողմնորոշվել դեպի արՄԱԿԱռնտրի զարգացման կոնֆերանսը(ՕՒիճՈ):. տաքին շուկա: Միջազգային շուկաներ ստեղծվել են տարբեր տարա-

կազմակերպութ`

միջազգային կազմակերպությունը խաիտալը

շրջանակնե

ԱԾԾ) վթարային կազմագերպությունը

ծաշրջաններում:

վել

Առանձիներկրների միջն առնետրայինհարաբերություններ ստեղծեն մինչն կապիտալիստականհամակարգի առաջացումը: 16-17145

դարերում, հասարակական արտադրությանմճանուֆակտուրային փուլում, ԱՄԲ-ը նոր պայմաններ է ստեղծել ապրանքային արտաղ-

անկատմամբ ջ բպ պահանջը, նկա

ծառայությունների կողմիցապրանքների այն քանակը, որը տվյալ ժամանակում առկա ապրանքների ռաջարկը՝ սահմանված գներիպայմաններում: է վաճառքում

րդ

Մրցակցութ Ենայի շումաները, տոնա համար: րության զարգացման մաճառ- շուկայական ո գային, ապա` վերածվել միջպետական շուկաներ, համաշխարհային կայական մեխանիզմի Հարմա ո մեխանիզմ ավելի շուկայի: Կապիտալիզմիզարգացումը շուկան փոխել տնտեսապես մրցակցությանպայմաններում: ազատ Ար որում քաղաքականապես: Առնտրային կապիտալի շարժի ազդեցության շուկան հակադարձազդեցություն թողնում արդյ աճաշխարհային համար տակ այն դարձել կապիտալի նախասկզբնականկուտակման որոշիչ վրա` կողմնորոշելով,թե ինչ, ինչքան է

այ

արտադրության

տարբերվում է պետք է արտադրել: Այն ազգային շուկաներից

գործոններից մեկը: 18-19-րդ դարերում համաշխարհային շուկայի զարգացումը կապված էր արդյունաբերականհեղափոխության հետ: Վամաշխարհային շուկան բնութագրվում է ապրանքաշրջանառության ծավալով ապրանքային կառուցվածքով ն աշխարհագրականտեղաբաշխումով: 1950-2000 թթ. համաշխարհային շուկայի ապրանքաշրջանառութ-

ով.

ապա

քաղաքականություն,

տաքին տնտեսական »

. համաշխարհայինշուկայում գործում

րի համակարգ, համաշխարհային ու իան կերպություններ

է մեքենասա

գնեհամաշխարհային

է նան ծառայությունների զբաղվում

միջազգայինկազմաայիԱա ավորվում ուի անների 3.6

0 ւ

ԻԳ

առհային չ շուկայի ) դասակարգումը Վամաշխարհային

Շուկայականտնտեսության,ԱՄԲ-ի, միջազգայինապրանքադրաբազահարաբերությունների մական ն երկրների կապիտալիսհային է համաշխար ձնավորվել վրա պատմականորեն կապիտահամակարգը, որի հիման վրա համաշխարհային է (ամետարածքային գործում լիստականշուկան: Այն հիմնականում ան) սկզբունքով: Բոլոր ժամանակներում երկրները: Համաշ47 տոկոսը բաժին է ընկնում խարհային ապրանքաշրջանառության Մեծ Բրիտանիային, Գերմանիային,Ֆրանսիային,Իտալիային,ՆիդեռԻսպանիային, ցարիալանդներին, Բելգիային, Լյուքսեմբուրգին, է Ասիային Ճապոնիատեղը պատկանում յին, Շվեդիային: Երկրորդ ն մյուսներին: Չինաստանին յին, «նոր ինդուստրիալ երկրներին», ԱՊՀ երկրների բաԵրրորդտեղում ՀյուսիսայինԱմերիկանէ: 4 անդամ է տոկոս: կազմում ա ռնտրում ժինը համաշխարհային շուկայի բազայի վրա Համաշխարհային կապիտալիստական միստեղծվել են տարբեր ազգային մենատիրականմիավորումներ, ասոցիԵվրոպական ություններ, «ընդհանուրշուկա» (ազատ առնետրի հետո համաշխարպատերազմից համաշխարհային ացիա): Երկրորդ ն սոցիալիստական հային շուկան բաժանվել է Սապիտալիստական (ՎՍՇ) ապշուկան շուկաների: Համաշխարհայինսոցիալիստական

ֆինանսավարկային

) խական

ենԱԱ առող դիրք,

ացած

Շվեյ

իրականացվում,

պարենամթերքի գներն ավելի դանդաղ են փոփոխվում, քան պարենայինապրանքներինը: Տնտեսագիտականտեսակետիցշուկան փոխանակության կատեգորիա է, Ա այստեղ տնտեսական օրենքներից հիմնականում կիրառվում է աշաջարկի ն պահանջարկիօրենքը, որպես արտադրության ն սպառման միջն հավասարակշռվածությանպահպանման օբյեկտիվ անհրաժեշտություն: Անկախ կոնկրետ ձնից, շուկան հիմնվում է գճի, առաջարկին պահանջարկի, մրցակցությանվրա: Գինն ապրանքների ծավալներիփոփոխության կողմնորոշիչն է, պահանջարկը` սպառողի »

ոչ

ՎՇ-

վորվածէ արտադրողներիերկրի շրջանների սահմաններ ե երկրների արունեն միջպետական ի համարգոյություն

ների բաժինը: Ներկայում համաշխարհային առնտրի 75 տոկոսը կազմում է պատրաստիարտադրանքը, որի առաջնայինտեղերն զբաղեցնում են ավտոմեքենաները, էլեկտրոնայինապրա նքները, մեքենան հագուստը: Հումքի սարքավորումները, էլեկտրասարքավորումները ն կիսաֆաբրիկատներիբաժինը 55 տոկոսից իջելէ մինչն 25 տոկոս: Նույն ժամանակում փոխվել է ՀՇ ճյուղային կառուցվածքը: Ավելացելէ հումքային ապրանքների առնտուրը: 2000 թ. պողպատի ձուլումը կազմելէ 847 մլն տոննա 1990 թ.-ի 745 մլն տոննայի համեմատ: Երկաթի խոշոր արտահանողներեն դարձել Ավստրալիան, Բրազիլիան, Կանադան, Հնդկաստանը,ՀԱՀ-ը: Ավելացելէ պարենի որոշ տեսակների մատակարարումը. Պարենամթերքի արտահանումն աստիճանաբար պակասում է հետնյալ պատճառներով. պարենամթերքիաճի տեմպը չի գերազանցում բնակչության աճի տեմպերին, ԳՏԱ կիրառումը գյուղատնտեսության մեջ ավելի դանդաղ է

հե-

շարժը պայմանատնյալ Նեազգային շուկաներումապրանքների միջն կապով,

ԱՆ ատանրութան Ապրանքայինկառուցվածքում մեծացել րքավորում-

րան ամի ԿԱ

է մոտ

ն ում

նային համակարգէր սո րանքադրամականհարաբերություննե յ րի պլանային փոխադարձ ցիալիստական երկրների միջն: Նպատակ ուներ քաշրջանառության ն ների միջն ստեղծելու տնտեսական ն գիտատեխնիկական հա մագործակցություն: ՎՍՇ բնորոշ գիծն էր ա պրանքաշրջանառության պլանային բնույթը: Այս շրջանում աստիճանաբարփոխվում էր ապրանքային կառուցվածքը: Արտահանման ն ներմուծման մեջ ավելացել էր արդյունաբերական, մեքենասարքավորումների,քիմիական ապրանքների տեսակարարկշիռը, կրճատվել` հումքի, նյութերի, վառելիքի բաժինը: ՀՍՇ գները համա պատասխանում էին համաշխարհային շուկայի րին: Թեն համաշխարհային սոցիալիստական շուկան զարգանում էր այդուհանդերձ նրա տեսակարարկշիռը համաշխարհային շրջանառության մեջ ցածր էր (արտահանումը` մոտ 11, ներմուծումը` 10 տոկոս): Սոցիալիստական համակարգի երկրների միջն մեծ տեսակարար կշիռ ուներ ԽՍՀՄ առնտուրը, որը 1989 թ. տնտեսականկապերի մեջ համաէր աշխարհի ավելի քան 140 երկրի հետ: Սո Սոցիալիստական փլուզումից հետո սոցիալիստականերկրները ն միութենական անդամագրվել են համաշխարհային տնտե-

ոովհամոակից երկր ությունների -

գնե-

ապրանքա-

երկրի սեփականարտադրությաններմուծման քանակով: հանրագումարի ավելցուկի ն

որոշվում են չափերը

ն բուսականծաեն կենդանական Պարենիշուկայի մեջ մտնում կիսաֆաբրիպատրաստված դրանցից գում ունեցող ապրանքների,

կատների ու

ձկնապրանքների, արտադրանքների, պատրաստի ն

կենդանականյուղե-

բուսական սննդամթերքների,հացամթերքների, մսի ն մսամթերքների,կաթի ն ճարպերի, մրգերի ն բանջարեղենի, րի,

թեյի, սուրճի, շաքարիշուկաները: կաթնամթերքների, զգապարենամթերքով մատակարարումը Աշխարհիբնակչության

մեկ

արտադրությունը լի բարելավվելէ: 1955 թ. մսի համաշխարհային 2000 թ.՝ 38.5, 2010 թ.` 41.2 կգ: Տավարի շնչի հաշվով կազմել է 16.5,

Յնդ-

են ԱՄՆ-ը, Բրազիլիան, ն արտահանողներ մսի արտադրողներ Ռուսաստանը, խոզի մսի արտահանողներ Չինաստանը, կաստանը, Գերմանիան,Լեհաստանը, ՈւկՌուսաստանը, Բրազիլիան, ԱՄՆ-ը, Նիդեռլանդները,Ֆրանսիան,Կանադան, Մեք-

Իսպանիան, րաինան,

Ղնդարտահանողներ՝ ն դիան, արիա Գար: Սր թռչնի Բրազիլիան Ավստրիան,Չինաստանը, սիկան, ոչխարի մսի Նոր ԶելանԱրգենտինան, Մոնղոլիան, կաստանը,Թուրքիան,Իրանը, `

կարգի ձվիարտադ երի՝ յուղի, Ին մսի, կաթի, ԼատինաԱսիայի, Կական համան անգին դիրք առաջատար արտահանմամբ յամբ արդյուն վաճ մկոիկայ, 20057» երկրները թոջքերի Արարատին աման 20 համաշխարհ կազմել եկրուայ րանքայինարտահանումը արականի հումա, Արաան լինում ոգելից խմիչքը մեծածախ, (ներառյալ արտահանումը Պարենամթերքի 7 եխնո կապիտալի, քի, դոլարից արՀաղթեր մլրդ լոգիաների, ժառայություննե գներով ծխախոտը)ընքացիկ անգամ, իսկ տարեկանաճը կազաաախիֆխ,,,/ժ/,Ջ/յ,յԽյ,2,2,Խ,Խ,յ,/Մ,Մ, ազգային, մլրդ դոլարի (աճել սելէ արտահանԸստ

ադա

ան,

ունեն

աշխման՝

աս

են

մանրածախ, ա,

տան,

բքին

նկ շուկան երկրի ներքին շուկան է, որի մի մասը կողմազգային դեպի արտասահմանյան շուկա ներհամալրվում Աո են

տվյալ երկրում է

Միջազգայինշուկան ազգային շուկաների այն

մասն է,

հետ:

որն անմի-

Տարա նշվածից կարելի եզրակացնել, կապված Էարտասահմանյան շուկաների ձրկրների րքի ագատողներիիք, որիմեխանի ամա ԳՇ: շոգանակներում Հրեական հարառերու ինքնակարգավորվողգնային մեխանիզմի ն կումների ապրանքւսյին առնտրից բացի ԱԱ ուկանե,

որ

Իոաին

ներքին

7Շ-ն ե

վիա

վրա՛

ՀՇ

շրջա

միջազգային առնտուրը, կա պիտալի միջազգային շարժը, աշխատուժի միջազգային միգրացիան, միջազգային տեղեկատվական փոխանակումները: Այսպիսով, Սամաշխարհայինշուկան արտահանվողն

ներմուծվողապրանքներիմիջազգայինհաշվեկշիռ է: Արտահանման

է 22.3

388.1

Արտա

րը

տոկոսը:

միջազգայինն համաշխարհայինտեսակների: ն ում վաճառվում Ներքին շուկայում հիմն ր

թ. հա-

թ. 17.4

այդ ապրանքների մեջ 1955 ապրանքաշրջանառության համաշխարհային բաժինը 2005 թ. նվազել է մինչն 6.3 տոկոս, ինչի վրա ազդում

մել` 7.2 տոկոս): Սա այն դեպքում, երբ ման

որոց

աճի տեմպերը չեն կարող գերազանց պարենամթերքի բնակչությանաճի տեմպերին,հատկապես շնչի հաշվով,

մեջ ավելի դանդաղ գյուղատնտեսության

: ԱՏԱ-ն

ր ացվում,

իրակա-

ռան

ԱԱոարո արտահա րո հավին ոռների համա մյուս Իրենց մրցունակ լրիվ գծով երկրները գյուղմբերքների մ Ր

ոչ

Եմ

են:

վարում են են բարձր գներով արտադրանքըմիմյանց վաճառում միասնականագրարայինքաղաքականություն: ն վառելանյութերի Հումքի շուկաներըլինում են հանքանյութերի, հումքի: գյուղատնտեսական

մքի համաշխարհային արտահանումն ընթացիկ գներով 2000 բոլոր հումքաթ համեմատ ավելացել լացել է 1.7 անգամ: Գ ք Սակայն յս բոլոր ժանույն արտահանման բաժինը համաշ խարհային մասկում18.8-ից նվազել է մինչն 4.5 տոկոս: Պատճառն արտաղրուն նյութատարության ցածր լինելն էր, հումքի տնտեսումը, արահանման մեջ բնական հումքին փոխարինող քիմիական, սինթեւկ,պլաստմասսայիննյութերի ծավալի ավելացումը: անքանյութերիշուկան բաժանվում է մետաղների ն ոչ մետաղամ հանքանյութերիշուկաների: Մետաղների շուկան իր հերթին բանվում է սն ն գունավոր մետաղների շուկաների: Զարգացած արտահանում են հանքանյութերի 77.0, զարգացողները՝ երեկերն :

յինւպրանքների

18:տոկոսը: փյռելիքիշուկայում որոշիչ դերը պատկանում է նավթարդյունահայանը:Տարեկան արդյունահանվում է 3270 մլն տոննա նավթ, որի77տոկոսը պատկանում է ՕՈԲԽ երկրներին: Նրանց է պատկանու նավթի համաշխարհայինպաշարների 40 ն գազի 15 տոկոսը: դեր ունեն բնական գազի ն քարածուխիշուկաները: Կաղոր

էներգառեսուրսներիհամաշխարհային արտահանումը 2000 թ. 195-իհամեմատ աճել է 65 անգամ՝ միջին տարեկան աճը կազմելով 9.7,ոկոս: Վառելանյութերը11 տոկոսից նվազել են մինչն 9.6 տոկոս: 970 թ. էներգետիկ ճգնաժամի պատճառով նավթի մեկ բարելի գի1982 թ. 1950-ի համեմատ բարձրացել է 20 անգամ (1.7-33.5 դո13 անգամ: 2005 թ. վառելիքի լար իսկ 2000 թ. 1970-ի համեմատ` ծասլներըԵՄ 15 անդամ երկրներում կազմել են 124701 հազար տղա բենզին ն 159415 հազար տոննա դիզելային վառելիք: 2005 թ. լիքի վաճառքի ամենամեծ ծավալները գրանցվել են Գերմանիավա: յու 35088 ն 34642, Իտալիայում` 19704 ն 28777, Միացյալ Թագա25191 ն 22252, Իսպանիայում` 10445 հազար տոննա վոյոթյունում` Ա 26447 հազար տոննա դիզվառելիք: Նշված չորս երկրներին բեկին է բարը ընկնում ԵՄ տարածքում վաճառված բենզինի ն դիզելային 63.1 տոկոսը: վաշչլիքի Դատրաստիարտադրանքների ն կիսաֆաբրիկատներիհամաշշուկայում արտահանումն ընթացիկ գներով 2000 թ. 1950 /խադային Ք. Խմեմատ ավելացել է 115 անգամ (41.5-4485.0 մլրդ դոլար): Միջիտարեկան աճը կազմում է 11 տոկոս, թեն տարբեր դրատեարտա մազերիարտահանման աճի ցուցանիշները տարբեր են` քիմիական արտադրանքներինը 4.6-9.2,մեքենաշինական 14.3եքստիլ ապրանքներինը 5.8-6:0, մետաղներինը՝ 6.1-42

անանքներինը Ա մ.

ն ծառայություններիՀՇ տարողությունըհամա կպրանքների

պա-

է համաշխարհայինՀՆԱ-ին: 2000 թ. 1950-ի համեմատ տայխանում գյողստնտեսությանբաժինը ՀՆԱ-ում «Մեծ ութնյակի» երկրներում իջե է 8.9-1.9, արդյունահանվող արդյունաբերությունը` 3.1-1.1, վե150

ր ամշակմանարդյունաբերությունը` ավելացել բարդ

են

30.6-20.4

տոկոս: Սակայն ՀԱ-ում

արտադրատեսակների ծավալը: .

Գյուղատնտեսությունը նյութական արտադրության գլխավոր ճյուղն է: Այս ոլորտում հողը համարվում է աշխատանքի առարկա ն հիմնական միջոց: Զարգացած երկրներում գյուղաարտադրության տնտեսությամբ զբա ղված է ակտիվ բնակչության 10, առանձին երկրներում` ավելի քիչ, զարգացող երկրներում` 60-80 տոկոսը: Չինաստանում գյուղատնտեսության ոլորտում զբաղված է 450, ԱՄՆ-ում` 3 մլն մարդ: Այս ոլորտում խնդիր է ոչ միայն գյուղատնտեսության մեքենայացմանգործոնը, այլն գյուղատնտեսությանվարման տարբեր տի-

պերը:

Գյուղատնտեսությանզարգացման բնական նախադրյալներից են ագրոկլիման,հողային ռեսուրսները,իսկ արդյունավետությունը կախված է էքստենսիվ ն ինտենսիվ ձներից: Տարբերվում են գյուղատնտեսության տարբեր տիպեր. զարգացած (բարձր արդյունավետությամբ), » »

թույլ (ագրարային),

մեքենայացման ն քիմիացման բարձրմակարդակի: Գյուղատնտեսությանվերափոխմանհիմնական խնդիրը նոր մշակաբույսերի, անասունների տեսակների աճեցումն է, ժամանակակից տեխնիկայի, պարարտանյութերի,ոռոգման համակարգի կիրառումը: գյուղատնտեսականհումքի (փայտանյութ, բամբակ, վուշ, բուրդ, կաշի, մորթի, բնական կաուչուկ ն այլն) շուկաները 20-րդ դարաերկրվերջին զարգացած երկրներում կազմում էին 70, զարգացող ներում` 22.5 տոկոս: Տարեկան համաշխարհային շուկա է դուրս բերվում 200 մլն տոննա հացահատիկ, որից ցորենը կազմում է 90-100, եգիպտացորենը ն գարին` 60-70 մլն տոննա: Գարի հիմնականում առտահանումեն ԱՄՆը, Կանադան,Ֆրանսիան, Ավստրալիան, Արգենտինան: Ավստրալիան ն Կանադանարտահանում են ցորենի բերքի կեսից ավելին: Հացահ ատիկ ճեռմուժող երկրներն են ճապոնիան (30 մլն տոննա), Եգիպտոսը (10 մլն տոննա), Բրազիլիան (5 մլն տոննա), Ռուսաստանը, ՄիջինԱսիայի,Անդրկովկասիերկրները: Հազահատ նվազումն ազդում է հացամթերքի, սննդի մյուս արունեն Բրնժի, վրա ձիթատու, շաքարատու, բանջարաբոստանային, մշակաբույսերի, սուրճի, այգեգործության արտադրանքների,արնածաղկի, կակաոյի, ժիթենումշակումը ն արտահանումը: Արնածաղիկն ձիթենի մշակում ու են Ռուսաստանը, Ուկրաինան, արտահանում Հարավարնելյան երկրները, ԱՄՆ-ը, Հունաստանը, Թուրքիան: »

աճի Կարեոր ըշանակություն տաղրանքների գների

եվրոպայի

Ար, գեն ինան Չինաստանը,

Իտալիան Իսպանիան '

Աղյուսակ 3.10

Հացահատիկի համաշխարհայինարտադրությունը (մլն տոննա)

ԳԼՈՒԽ

4.1 ո

Լսաստանու

այու

աղայու ու

ր աց

րո

համաշխարհայինարտադրությունը կազմում Բամբակիտարեկան է 18, արտահանումը`5-6 մլն տոննա: Վիմնականարտադրողներն արտահանողներեն Չինաստանը (տարեկան 4.5 մլն տոննա), Հնդկաստանը (տարեկան 1.6 մլն տոննա), Պակիստանը(տարեկան 1.5 մլն Թուրքիան, Իրանը, տոննա), Ավստրալիան, Միջին Ասիայի երկրները, Իրաքը, Սիրիան, ամերիկյան երկրները` Բրազիլիան, Մեքսիկան, Արգենտինան, Վենեսուելան, Պերուն, աֆրիկյան երկրները` Եգիպտոսը, Սուդանը, Եթովպիան ն այլն: Հիմնական ներմուծողներ են ճՃապոնիան, Կորեան, (Թայլանդը, Ինդոնեզիան, Իտալիան, Գերմանիան, Ֆրանսիան, Լեհաստանը, Չեխիան նայլն: Ըստ ՄԱԿ-ի ու Տնտեսական համագործակցությանն զարգացման կազմակերպության(ՏՀԶԿ) համատեղզեկույցի` 2011-2020 թթ. պարենամթերքիբարձր գները, ինչպես նան հումքային շուկաների անկայունությունը կպահպանվեն,իսկ մսի ն հացահատիկի գները, միջին հաշվով, կբարձրանան 20-30 տոկոսով: Գյուղատնտեսական արտադրանքի ամենամյա աճը կկազմի 1.7 տոկոս անցած տասնամյակի 2.86 տոկոսի համեմատ: Մեկ շնչին բաժին ընկնող պարենամթերքիսպառման ամենաարագ տեմպերը կարձանագրվենԱրնելյան Եվրոպայում, Ասիայում ն Լատինալլան Ամերիկայում: Այս առիթով ՄԱԿ-ի Պարենամճմթերքին գյուղատնտեսության կազմակերպությունը (ՊԳԿ) ն ՏՀԶԿ-ը դիմել են կառավարություններին` շուկաների թափանցիկությունն ա պահովելու, ներդրումների հոսքերը խթանելու կոչով:

ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲՈՐՍԱՆԵՐ,

ԵՎ ՑՈՒՑԱՀԱՆԴԵՍՆԵՐ

ՏՈՆԱՎԱՃԱՌՆԵՐ

ԱՃՈՒՐԴՆԵՐ,

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

Միջազգայինառաորայինբորսաներ

Միջազգային առնտրային բորսաները (ՄԱԲ) մշտական գործող են միատեսակորահատուկ ձն են, որտեղ իրականացվում շուկաների հումքային ն պարեհամասեռ փոխարինող միմյանց հատկանիշի, կի, ու վաճառքի գործարքներ: առք զանգվածային ապրանքների նային ՄԱԲ հիմքում ԱՄԲ-ն է: Ապրանքային առաջին միջազգային բորսան է 17-րդ դարում Ամստերդամում(Հոլանդիա) ն աստիկազմակերպվել

բաժնետիրական ազմակեոպվում աաները Առետրային ծնտվ. Հետնաբար, բորսաներում գործարքներ

ճանաբար տարածվել

է տարբեր երկրներում:

ընկերությունների

են

կարող են կնքել միայն անդամ բաժնետերերը:Բորսայի անդամները ներդրածկապիտալի դիմաց շահութաբաժինչեն ստանում: Նրանց շահույթը գոյանում է կատարածգործարքներիդիմաց հաճախորդներից ստացած վարձատրությունից: Բորսայի անդամները կոչվում են Բրոկերներ:Բորսան բրոկերներին ապահովում է աշխատատեղերով, կապի միջոցներով, կազմակերպումէ գործառնություններիհաշվատիպային պայմանագրեր, վառում, որոշում բորսայի գները, մշակում րում վեճերի արբիտրաժայինքննարկումներ:Ապրանքայինբորսաներում ստեղծվում են մասնագիտացածկոմիտեներ,որոնք ղեկավարում են բորսային խորհուրդներընախագահիգլխավորությամբ:Ներկայում առնտրական բորսաներ գործում են բոլոր երկրներում: Դրանց միջոգով իրացվում է հումքային Ա պարենայինապրանքներիհամա շխարհային առնտրի մոտ 20 տոկոսը: Բրոկերներըբորսաներում ա պրանքներ գնում Ա վաճառումեն` հաճախորդներիհետ նախօրոք պայմանավորվելով:Գործարքների5-10 տոկոսը կատարվում է հրական (ռեալ) ապրանքներով` վաճառողներիկողմից ապրանքը բորսա առաքելով, որտեղից ն գնորդներն այն ստանում են, իսկ 90-95 տոկոսը` ապառիկ ձնով: Ապառիկ գործարքովգնումների մոտ 80 տոկոսը (ֆյուչելրային) կատարվումէ վերավաճառքի նպատակով, իսկ 20-ը՝ ապրանքների գների փոփոխությունիցառաջացած կորուստներիփակման համար: Եթե գործարքները կնքվում են երկար ժամանակով, կոչվում են «՛ֆորվարդ» (հետագա):Քանի որ ժամանակի ընթացքում բորսային գները կարողեն փոփոխվել, «ֆորվարդ» գործարքներիգները սահմանվում են իրականգործարքներիգներին համապատասխան ճշգրտումով: Միջազգայինբորսաներումապրանքներըգնվում ն վաճառվում են նմուշներով ն ստանդարտներով:Գործարքների կնքուհաստատված ունենում որոնցում նշվում են մը տեղի է տիպային կոնտրակտներով, տեսակը, մակքանակը, բորսայի կողմից սահմանվածապրանքների

նիշը, մատակարարմանժամկետը ն այլ ցուցանիշներ: Ըստ բորսայի կանոնների`մատակարարումը պետք է կատարվի կնքվելուց հետո 15 օրվա ընթացքում: Ապրանքների. մատակարարումը կատարվում Է կոնտրակտի կնքման պահին արձանագրվածգներով: Ի տարբերություն իրական գործարքների, ապառիկ գործարքներն ապրանքների մատանարարմանկամ ընդունման վերաբերյալ կողմերի համար պարտավորություններ չեն նախատեսում: Այստեղ գնորդը չի շտապում վճարել գնած ապրանքի արժեքը կամ վաճառողը` ստանալ անհրաժեշտ գումարը: Պարզապես գործարքի արդյունքը ոչ թե իրական ապրանքի դիմաց ստացվածգումարն է, այլ կոնտրակտիկնքման ն իրացման օրերի գների տարբերության հաշվարկը: Օրինակ` վաճառողը 3 ամսով բորսային հանձնել է պղինձ` մեկ տոննան 460 ֆունտ ստեռլինգով: Եթե այդ ընթացքում պղնձի մեկ տոննայի գինը բորսւսյում բարձրացել է 5 ֆունտ ստեռլինգով, ապա բորսան վաճառողին պետք է վճարի գնի տարբերությունը: Վճարումը կատարվում է հետադարձ գործարքի ձնով: Միջազգային ապրանքային բորսաների առք ու վաճառքի առարկա համարվում են գյուղատնտեսական արտադրության,հանքահումքային ն այլ ապրանքների, ինչպես նան կիսաֆաբրիկատների ն

կոնտրակտները: պատրաստի արտադրանքների

Վամաշխարհայինբորսային առնետրովիրացվում են գյուղատնտեսության Ա անտառային տնտեսության արտադրանքներ,բնական կաուչուկ, կակաո, սուրճ, տեքստիլ հումք, էներգակիրներ, նավթային հանքահումք ն նավթամթերքներ, դիզելային վառելանյութ, գունավոր 1992 թ. ՌԴ-ում ընդունվել է «Ապրանքայինբորսամետաղներ այլն: ների Ա բորսային առնտրի մասին» օրենքը, ն ձնավորվել են ապրանքային 92 բորսաներ, բայց գործում էին միայն Սանկտ Պետերբուրգի բորսան ն Կենտրոնական ունիվերսալ ապրանքային բորսան Մոսկ-

վայում: Ապրանքային բորսաների գործունեության նպատակը բնակչութ-

յանը սպառման ապրանքներով բավարարելն է, իրական ապրանքների առքն ու վաճառքը, հետնաբար, բորսային առնտրում չեն ընդգրկվում արվեստի գործեր, արտադրականն բնակելի շենքեր, գիտական նվաճումներ ն այլն: Բորսային ապրանքներհիմնականում լ ինում են գունավոր մետաղները, գյուղատնտեսական հումքային ն պարենային ապրանքները (բնական մետաքս, բամբակ, բնական կաուչուկ, շաքար, հացահատիկ ն այլն): Ժամանակւսկիցմասնագիտացած բորսաները տեղաբաշխվածեն հետնյալ կերպ. գունավոր մետաղների (Լոնդոն, Նյու Յորք), բնական կաուչուկի (Լոնդոն, Նյու Յորք, Ամստերդամ, Սինգա»

պուր),

բամբակի(Լիվերպուլ, Նյու Յորք, Բոմբեյ, Ալեքսանդրիա,Սան Պաուլո), վուշի (Լոնդոն, Կալկաթա), հացահատիկի(Լոնդոն, Լիվերպուլ, Անտվերպեն,Միլան, Ռոտերդամ,Չիկագո), շաքարի (Լոնդոն, Նյու Յորք, Ղամբուրգ), "Փ սուրճի (նյու Յորք, Լոնդոն, Լիվերպուլ, Ամստերդամ, ՀամՌոտերդամ): բուրգ, »

4.2

Միջազգայինառետրայինաճուրդներ

Միջազգային առնտրականաճուրդը (ՄԱԱ) հատուկ կազմակերպված, պարբերաբար գործող շուկաների որոշակի տեսակ է, որտեղ առնտրի ձնով նախօրոք պայմանավորվածժամահրապարակային ն նշանակված վայրում գնորդների կողմից կաւոարվում է նակում դիտում, այնուհետն`ապրանքների,գույքի հրապարականախնական յին վաճառք մրցութային կարգով: Առնտրի աճուրդային ձնը հարմար պայմաններէ ստեղծում ինչպես վաճառողների,այնպես էլ գնորդների համար: Առաջին հերթին, առավելությունն այն է, որ վաճառողը հնարավորություն է ստանում կարճ ժամանակում ն առանց միջոցներ ծախսելուգտնելու գնորդների:Իր հերթին գնորդը կարողէ դիտել մեծ քանակով ցուցադրականնմուշներ Ա ընտրել անհրաժեշտ ապրանքներ: Աճուրդի կանոնները շարա դրվում են մասնակիցներինտրված տեղեկատվականնյութերում: Տարբեր աճուրդների համար առավել կարեոր պայմաններ են ապրանքների ընդունման ժամանակը, վաճառքի կազմակերպումը,պայմանագրերիձնակերպման ն ապրանքներիմատակարարմանկարգը: Աճուրդի կանոններումնշվում է, որ աճուրդներին մասնակցելու իրավունք չունեն պետական հիմնարկիշխանությաններկայացուցիչները: ձեռնարկությունները, Աճուրդներում վաճառվումեն օրիգինալ նմուշներ: Սա բացառումէ միատեսակապրանքների փոխանակումը:Այդ պատճառովաճուրդի ապրանքներըմինչն վաճառքը պետք է դիտվեն գնորդների կողմից: Աճուրդային յուրաքանչյուր ապրանքատեսակիհամար կան առանձին Այսպես,մորթի ն մուշտակեղեն վաճառելու նպատակով կենտրոններ: է ավելի քան 150 միջազգային աճուրդ, ամեն տարի կազմակերպվում սակայնհիմնականկենտրոններնեն Նյու Յորքը, Մոնրեալը, Լոնդոնը, Օսլոն, Ստոկհոլմը, Սանկտ Պեւոերբուրգը: Բրդի աԿոպենհագենը, ճուրդիհիմնականկենտրոններնեն Լոնդոնը, Լիվերպուլը, Մելբուրնը, ն այլն: Հարկ է նշել, որ տարբեր երկրների ն ապրանքներիաՍիդնեյը աճուրդի կազկանոնները տարբեր են` պայմանավորված ճուրդների առանձնահատկութն մակերպման ապրանքատեսակիիրացման

յուններով:

Կախված ապրանքների հատկանիշներից, բնույթից, կազմակերպառանձնահատկություններից՝ աճուրդի ձներըտարբեր են, քանի որ աճուրդային առնտուրն իրականացնումեն. աճուրդի մասնագիտացածընկերությունները, աճուրդի միջնորդ կոմիսիոն ընկերությունները, կոոպերատիվները կամ ֆերմերային միություններին պատկանող աճուրդային ընկերությունները: Աճուրդիմասնագիտացած ընկերություններ` աճուրդ կազմակերպում են ինչպես իրենց հաշվին, այնպես էլ կոմիսիոն սկզբունքներով: Նրանք իրենց վրա են վերցնում աճուրդի նախապատրաստմանն կազմակերպմանբոլոր գործառույթները: Աճուրդի միջնորդ կոմիսիոնընկերությունները լայն տարածում են մորթի-մուշտակեղենի,բրդի, թեյի, ծխախոտինայլապրանքստացել ների առետրում: Նրանք միաժամանակկարող են հանդես գալ որպես միջնորդներկայա ցուցիչվաճառողին գնորդի միջն: կամ ֆերմերայինմիություններինպատկանող Կոռպերատիվներին աճուրդային ընկերություններըտարածված են սկանդինավյաներկրներում: Դանիան, Նորվեգիան, Շվեդիան ունեն մուշտակեղենի մենաշնորհ վաճառքիմեկականընկերություն: Միջազգային աճուրդներ կազմակերպվում են տարեկան 2անգամ առնտրական խոշոր կենտրոններում:Աճուրդի կազմակերպումն իրականացվումէ 4 փուլով. նախապատրաստում, » ապրանքներիդիտում, ման

անցկացում, գործարքներիձնակերպումն մատակարարում: Աճուրդի նախապատրաստումը սկսվում է ապրանքների ցուցանմուշների ցուցադրումից: Դրտումը ենթադրում է գնորդի մասնակցությունն աճուրդին: Աճուրդի անցկացումըտեղի է ունենում աճուրդի մասնագիտացածսրահում` նախօրոք պայմանավորվածօրը ն ժամին: Աճուրդավարիկողմից հայտարարվում Էէ վաճառքի սկզբնական գինը՝ մոտավորապեսշուկայական գների մւսկարդակով,իսկ վերջնական գինը որոշվում է ամենաբարձրգինն առաջարկողի կողմից: Եզրափակիչ փուլում կատարվում են աճուրդային գործարքների ձնակերպումը ն ապրանքներիհանձնումըգնորդներին: Աճուրդներկազմակերպվումեն նան երկրի ներսում, ն դրանք միջազգային բնույթ չեն կրում: Աճուրդայինվաճառքը լինում է հարկադրական, եթե կազմակերպվումէ դատական կամ իշխանությանօրգանների կողմից` մեղավորից պարտքերը գանձելու համար: Վարկադրական աճուրդ կազմակերպվում է նան անտեր, ժառանգության իրավունքը պետությանն անցած, մաքսատանը բռնագրավված, գրավ դրված ն հետ չգնված ապրանքներըվաճառելու նպատակով: » »

Լինում են Սամավոր աճուրդներ, որոնքկազմակերպվում են գույառավել շահութաբեր վաքի, ապրանքի տիրոջ նախաձեռնությամբ` նպատակով: ճառքի ՀՎ կառավարության 1998 թ. հունիսի 25-ի Ի 387 որոշմամբ հաստատված է պետական գույքի` աճուրդով մասնավորեցման կարգը: Սահմանվել են աճուրդի ձները, մասնավորեցվողգույքի մեկնարկային գինը, աճուրդի իրականացմանժամկետները, ինչպես նան աճուրդով մասնավորեցմանենթակա ընկերության պարտավորություններըորոշման ընդունմանպահին` ներառյալ հարկերի, տուրքերի ն այլ պարտադիր վճա րումների գումարները: Աճուրդի մասնակցության վճարը հաշվարկվումէ տվյալ աճուրդում վաճառվելիք գույքի մեկնարկային գների 5 տոկոսի չափով: Եբե աճուրդի մասնակիցը տվյալ աճուրդի ժամանակ գույք չի գնել, ապա նրա մուծած մասնակցության վճարը է 10 օրվա ընթացքում: վերադարձվում Աճուրդով մասնավորեցման մասին տրվում է տեղեկատվություն, ուր նշվում են. մասնավորեցվողպետականգույքի անվանումը, - աճուրդով վաճառքի մեկնարկայինգինը, աճուրդի անցկացմանձենը,վայրը, ամսաթիվը: Աճուրդը լինում է դասական,հոլանդական,լոտայինԴասականաճուրդն անցկացնում է աճուրդավարը, որը հրապարակում է մեկնարկայինգինը, բնութագրում վաճառվողգույքը: Աճուրդը շարունակվում է այնքան ժամանակ, մինչն մասնակիցներիցմեկն առաջարկում է առավելագույն գին: Նա բարձրացնում է իր համարը՝ տալով համաձայնություն հայտարարված գնով գույք ձեռք բերելու մասին,որից հետո աճուրդը դադարեցվումէ: Հոլանդականաճուրդն անցկացնող աճուրդավարը հրապարակումէգույքի բնութագիրը, մեկնարկայինգինը, աճուրդի քայլի չափը, որը հավասար է մեկնարկային գնի 5 տոկոսին: Նշված քայլերով մեկնարկային գինն իջեցվում է այնքան, մինչն մասնակիցներից մեկը հայտարարված գնով գույքը ձեռք բերելու ցանկություն է հայտնում: Վաճառքի գնի 50 տոկոսից: գինը չպետք է իջնի մեկնարկային վաճառվում դ եպքում լոտերը`` (բաժնետոմսեր) Լոտային աճուրդի են դասական աճուրդի ձնով: Գույքի լոտերի` հոլանդական աճուրդի ձնով մասնավորեցման դեպքում վաճառքը կատարվում է հոլանդական աճուրդի սահմանած կարգով: Աճուրդը համարվում է չկայացած եթե հաղթողը սահմանված ժամկետումչի վճարում ն հրաժարվում է գույքը գնելուց կամ եթե աճուրդինչի ներկայանում ոչ մի գնորդ: Աճուրդում հաղթողը պարտավորէ 10 օրվա ընթացքում ամբողջությամբ վճարել արժեքը: գույքի »

» »

Լոտըմիասեռապրանքներիխմբիաճուրդայինվաճառքնէ բաժնետոմսերով:

4.3

ն ցուցահանդեսներ տոնավաճառներ Առատրաարդյունաբերական

նաբար ընդգրկվում են նոր երկրներ, նոր հաճախորդներ: Ցուցահան-

դեսի աշխատանքներին մասնակցելու, հարցաթերթիկներիմիջոցով ն առաջարկի հարաբերությունըորոշելու համար տարպահանջարկի

տոնավաճառներըտարվա որոշակի Առնտրաարդյունաբերական ժամանակում որնէ կենտրոնում պարբերաբար կազմակերպվող շուկաներնեն: Արտադրությանզարգացմանըզուգընթաց ապրանքային խոշոր խմբաքանակներիտեղաշարժերը վերածվում են տոնավաճառների ն ցուցահանդեսների: 1950-ականթվականներիցսկսել են զարգանալ միջազգայինտոնավաճառները: Կազմակերպման նպատակն էր արտադրության նմուշներ, տեխնիկայի նվաճումներ ցուցադրելու միջոցով կնքել առնտրական պայմաճագրեր: Տոնավաճառները կազմակերպվումեն համաշխարհային, միջազգային, տարածաշրջանային,ազգային մակարդակներով`տարաբնույթ, բազմաճյուղ, մասնագիտացածձներով. Միջազգային առավել խոշոր տոնավաճառներ կազմակերպվել են Լայպցիգում, Պոզնանում, Զագրեբում, Փարիզում, Լոնդոնում, ԲռնոԲուխարեստում,Վանովերում, Պլովդիվում, Միյում, Բուդա պեշտում, լանում, Տորոնտոյում, Իզմիրում, Դամասկոսում, Բաղդադում: Միջազգային տոնավաճառների գործունեությունըղեկավարում է Մոջազգային տոնավաճառներիմիությունը (ՍՏՄ), որը ստեղծվել է Փարիզում

բեր երկրներից հրավիրվում

լոգներ:

1925 թ.: ԽՍՀՄ-ում

տոնավաճառներկազմակերպվել են Դ960 թվականից արտադրության միջոցների ե ժողովրդական սպառման ապրանքներիֆոնդային պայմանագրերիկնքման նպատակով: Կազմահանրապետական էին միութենական,միջհանրապետական, կերպվում մակարդակովու նպաստումարդյունաբերությանն առնտրի կապերի ամրապնդմանը:

ւ"

հետո`

ցուցահանդեսները,ի տարբերություն Առնտրաարղդյունաբերական

տոնավաճառների,կազմակերպվումեն ոչ հաճախ` նպատակ ունենալով ցուցադրելու արտադրությանտարբեր բնագավառների, գիտության ն տեխնիկայի, արվեստի նվաճումները:Միջազգային ցուցահանդեսներումկնքվող հիմնական գործարքները վերաբերումեն մեքենասարքավորումների, երկարատն օգտագործման նե լայն սպառման ապրանքներիվաճառքին: Ըստ մասնակիցների կազմի ն տնտեսականնշանակության՝գործում են ազգային, միջազգային, անհատական, մասնագիտացած. որոնք լինում են մշտականգործող ն ունիվերսալ ցուցահա նդեսներ, ժամանակավոր,նան շարժական(տեղափոխվող): Միջազգայինցուցահանդեսներընպաստումեն միջազգային առնտրի զարգացմանը,քանի որ դրանց մասնակցում են տարբեր երկրների առնտրական կազմակերպություններ,ընկերություններ ն անհատ ձեռներեցներ, որոնց միջն ստեղծվում են նոր փարաբերություններ: Այստեղ ցուցադրվում են տարբեր երկրներում արտադրված մեծաքանակապրանքային նմուշներ: Ցուցահանդեսներում աստիճա-

ՏՈ»

են

առետրական գործակալներ, սոցիո-

Ցուցահանդեսներըքաղաքական լծակ, մարքեթինգի ն գովազդի միջոց են արտադրության ու տնտեսության զարգացման համար: Դրանք օգտագործվում են նան ՀՏ համակարգում:Հայաստանի ցուշուկան կապող օղակ է Եվրոպայի ն Ասիայի միջն, տեցահանդեսային ն հաղորդակցությանհամալիր միջոց: ՅՀայաստանում ղեկատվության տարեկան անցկացվում է 10-12 միջազգային ցուցահանդես, որոնք ընդարձակումեն տնտեսական պահանջարկը:Միայն 2005 թ.-ի սեպտեմբերի 15-17-ը Երնանի մարզահամերգայինհամալիրում կազմակերպվել է «էքսպո-ֆորում-2005» միջազգային մասնագիտացած 6 ցուցահանդես(«Համագործակցություն-2005», «ԱՄՆ ն Չինաստանի օրեր» ն այլն), որոնք կարնոր դեր են խաղացելմեր հանրապետության տնտեսության համար: 2006 թ.-ի հոկտեմբերի31-ին Հայաստանի առետրաարդյունաբերականպալատի ն «Ագրոբիզնեսի զարգացման կենտրոնի»նախաձեռնությամբԵրնանում բացվել է «Արմպրոդէքսպո2006» վեցերորդ միջազգային ցուցահանդեսը, որտեղ ներկայացված էին Ղայաստանի62 տարբեր ընկերություններին գործարանների արտադրատեսակներ` կաթնամթերք, մսամթերք, չրեղեն, պահածոներ, վենիք, սիգարետներ, խմիչքներիմեծ տեսականի: քաղցրա Ցուցահանդեսներն արդյունավետ ե նպատակային կազմակերպելու համարանհրաժեշտ է, 1. Ընտրել ցուցահանդեսիկազմակերպմանայնպիսի վայր ն ժամանակ,որոնք հարմարկլինեն բոլոր մասնակիցներին: 2. Ունենալ տաղավարների, ցուցասրահների տեղաբաշխման պլան-սխեմա, որպեսզի կիրառվեն ցուցադրման բոլոր ձները, ե ցուցահանդեսըծառայի արտասահմանյանընկերությունների, արտադրողների ն սպառողներիշահերին: Յ. Ցուցանմուշները ձնավորել, ապրանքներն ապահովագրել վնասվելուց,կորուստներից: 4. Մասնակիցներինապահովել տրանսպորտի, կենցաղային, սոցիալական նայլանհրաժեշտ միջոցներով: 5. Ժամանակինձնակերպել մաքսային ն իրավական փաստաթղթերն ու կազմակերպել փոխադրամիջոցների ընդունումը: 6. Կազմակերպել մեքենասարքավորումների ցուցանմուշների ավարտից հետո` ապամոնտաժում, փաթեմոնտաժում-ցու գադրում, թավորումն հետադարձտրանսպորտավորում: 7. Ամփոփել ցուցահանդեսիարդյունքները ն գնահատել աշխատանքները:

Ցուցահանդեսների ընթացքում պետք է կազմակերպել գիտական

փոխարականնը» ոնսուլտագիաներ, ընթացքը համար ե ն

հրո

րոնը

ոմն

ցուցահանդեսի

լուսաբանելու

րիներկայացուցիչների:

Տեխնոլոգիական սարքա-

բացի` պետք է փորձարկելուհնարացուցադրելուց ել՝ ճիշտ ընտրություն կատարելու ստեղ համար:

Բացի Ք)շվածից,` արդյունաբերականխոշոր քաղաքների ունիվերսալ վոր րը խանութներում սպառողական ապրանքների ցուցադրման վաճառքի որումները

ԳԼՈՒԽ 5

ԳԻՏԱՏ ԵԽՆԻԿԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՏՆՏ ԵՍԱԿԱՆ ՎՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

խորհրդակցություններ, փորձի

նպատակով են կազմակերպվում առնտրային կենտրոններ, որոնք գործում են մեկ շաբաթ (առետրական րի տասնօրյակ),1 ամիս տոնավաճառներինո

ոա

միամսյակ):

(անարի դրանք :

(առնտրի

էությունը,նախադրյալները 5.1Տեխնոլոգիաների իրացման

ՄՏՀ համակարգումգիտատեխնիկական(ԳՏ) փոխանակումները, առետրի,կապիտալիարտահանման, մյուս հարաիամագործակցումն հետ միասին սկսել են զարգանալ 20-րդ դարի երկբերությունների

րորդ կեսին: Այս հարաբերություններն ամենաերիտասարդն դինամիկ

զարգացող ձներն են ՄՏՀ-ում:

ՄիջազգայինԳՏ նվաճումների իրացումը, փոխանակումները մեծ ազդեցությունունեն ՄՏՀ զարգացման, ապրանքներին ծառայությունների միջազգային առնետրիվրա: Նոր տեխնոլոգիաները հնարավորություն են տալիս կրճատելու արտադրական ծախսերը, էժանացնելու արտա դրանքը, պակասեցնելուֆիզիկական աշխատանքը: Տեխնոլոգիաների միջազգային փոխանակումները գիտական նվաճումներիմիջպետական մատակարարումներեն առնտրի միջոկամ անհատույց տրամադրում: ցով ն լիցենզիաներիձենակերպումով «Տեխնոլոգիա» կատեգորիանմեկնաբանվումէ, "որպեսԳՏ գիտելիքների ամբողջություն, կոնստրուկտորական ն տեխնիկական գիտությունների հավաքածու, որն օգտագործվում է արտադրության ն գիտատեխնիկական նվաճումների ընթացքում, որպես գիտականհայտնագործություններ,որոնք նպաստում են մեքենասարքավորումների համաշխարհայինշուկայի կառուցվածքի փոփոխությանը: ԳՏ նվաճումների, տեխնոլոգիաներիառքն ու վաճառքը վաղուց անցել են ազգային սահմաններըն դարձել միջազգային հարաբերությունների օբյեկտ, տնտեսական համագործակցությանկարնոր ձն, որի առաջ գալու նախադրյալներ են ԳՏ զարգացումը, նոր տեխնոլոգիաների կիրառման պահանջը, ԱՄԲ խորացումը, գիտական հետազոտությունների ն փորձակոնստրուկտորական մշակումների ստեղծումը: Տեխնոլոգիան ստեղծում է նոր արդյունաբերականապրանքներ, նյութեր,առարկաներ,մարդուն տանում արագ զարգացման ուղիներով: Շնորհիվ բարձր, որակյալ տեխնոլոգիաների արտադրությանն արտահանման` երկրի զարգացումն ապահովում է առաջատար դիրք աշխարհում:ԳՏՎ արագացրել է տնտեսությունների զարգացմանաճի տեմպերը,հզոր ազդեցություն գործել ժամանակակից արտադրության բոլոր ճյուղերի, համա կարգերի, հասարակական հարաբերությունների,կենսամակարդակին մարդու բնակության միջավայրի վրա: ԳՏ ն սոցիալական շարժը պայմանավորված է արտադրության նորտեխնիկականբազիսով, ավտոմատացվածհամակարգերի ն կա»

ռավարման կատարելագործումով,տեխնոլոգիաների կառավարման ծրագրավորումով, էՀ մեքենաների, միկրոպրոցեսների, տեղեկատվության կատարելագործումով,բարձրորակաշխատուժով: ՄՏՀ-ում տեխնոլոգիաներիառնետուրըկարնոր տնտեսականգործոն է ն տարբերվում է սովորական ապրանքներիառնտրից, քանի որ գործարքների օբյեկտներ են հայտնագործությունները, տեխնոլոգիական կատարելագործումները,արտադրության նոր մեթոդները, տեխնիկականնվաճումները: ԳՏ նվաճումների փոխանակումների,գնումների շրջանակներում առանձնացվումեն հետնյալ հիմնականձները. 1. ների վաճառք, լիզինգ, ինժինիրինգ. Կոմերցիոն(տեխնոլոգիա կոնսալտինգ, պատենտ): Ոչ կոմերցիոն (միջազգային տոնավաճառներում, սիմպոզիումում, տեղեկատվությանն այլ միջոցներով), Յ Ոչ շուկայական (արդյունաբերականտեխնոլոգիաներիձեռք բերում այլ ճանապարհներով,կեղծում): Գործարքիօբյեկտ կարող են դառնալ ոչ միայն ավարտուն գործերը, այլն գիտական հայտնագործությունների,ԳՏ նվաճումների արտադրության ն իրացմանփուլերում գտնվողները: 20-րդ դարի երկրորդ կեսին ՀՏ հգորությունն ավելացելէ 10 անգամ, որի 9/10 մասը կազմում են դարի նվաճումները:Առավելապեսարագ են աճել էլեկտրաէներգիայի,մեքենաշինության, հանքարդյունաբերության, քիմիական արդյունաբերության ն այլ ճյուղերի զարգացման տեմւվերը: ԱՄՆ-ում վերամշակողարդյունաբերականարտադրանքի40, Գերմանիայում, Ֆրանսիայում, Իտալիայում, Մեծ Բրիտանիայում30-35 տոկոսը բաժին արտադրատեսակներին: է ընկնում տեխնոլոգիական 2008 թ. բարձր տեխնոլոգիականարտադրանքներիարտահանման ընդհանուր ծավալում ԵՄ երկրների բաժինը կազմելէ 17.7, Գերմանիայում` 14.8, Ֆրանսիայում` 20,Մեծ Բրիտանիայում`22.7, ԱՄՆում` 27, Ճապոնիայում` 22.8 տոկոս՞՛: ԳՏՀ ազդեցությամբ նոր բովանդակություն են ստացել արտադրության տեղաբաշխման հետնյալ գռրժոնները. երկրի տնտեսաաշխարհագրական դիրքը (կենտրոնական, ծայրամասային, հարնան երկրների, ծովամերձ շրջանների, կլիմա-

ար

յական), »

բնառեսուրսային(հանքարդյունաբերական), հաաա ատտաաաոցների), իջոցների)

րարտական

աշխատանքային ռեսուրսների (աշխատողների որակավորմակարդակը), ման բնապահպանական(տարածքի, ջրի անբավարարում): «

Տեխնոլոգիաների միջազգային փոխանակումների հիմնական են ըստ տնտեսական ոլորտների, արտադրաճյուղերի մասնագիտական բնույթի: Բոլոր տնտեսական ճյուղերի կան է գիտատեխնիկականնվաճումների պ այմանավորված զարգացումը սարքավորումների, դրանց ռացիոնալ օգտագործտեխնոլոգիաների, ման ն կատարելագործմանբնույթով: Մեքենաշինությունն աշխարհի արդյունաբերության գլխավոր ճյուղն է, որի զարգացումից են կախվածաշխատանքի արտադրողաբարձրացումը, տեխնիկականառաջընթացիտեմպերը,երկանության աշխատուժի կրների պաշտպանություն, զբաղվածությունը: Աշխարհիմեքենաշինության մեջ առաջնությունը պատկանում է ԱՄՆին, Ճապոնիային, Գերմանիային:Կարնոր ոլորտներն են Խհաստոցա նությունը, ավտոմոբիլաշինությունը:Այս ուղղությամբ առաջավոր երկրներն են ԱՄՆ-ը, Ճապոնիան, Գերմանիան, Ֆրանսիան, Իտալիան, Մեծ Բրիտանիան, Ռուսաստանը,Կանադան, Իսպանիան: Աշխարհում են ավտոմոբիլաշինությաներեք տարածաշրջաններ առանձնանում ԱրեմտյանԵվրուպան` 33, Հյուսիսային Ամերիկան` 30 ն ճապոնիան՝ 30 տոկոս: Ռուսաստանում տրանսպորտայինմիջոցների ն սարքավո2010 րումների արտադրության աճը 2011 թ. հունվար-սեպտեմբերին թ. նույն ժամանակի համեմատ կազմել 129.6 տոկոս: Նույն ժամանաէ կում մարդատար ավտոմեքենաների արտադրությունն ավելացել է 54.0, բեռնատար ա վտոմեքենաներիարտադրությունը՝ 45.1 տոկոսով: Քիմիական արդյունաբերության գծով առաջատարներ են Եվրոպան, Հյուսիսային Ամերիկան, Արնելյան Ասիանն կարավայինԱսիան: Ռուսաստանում քիմիական արտադրանքներիարտահանման ծավալի աճը դարձյալ 2011 թ. հունվար-սեւպտեմբերին2010 թ. նույն ժամանակի համեմատ արժեքային ցուցանիշներով կազմելէ 128.5 տոկոս: Ըստ Ռուսաստանի էներգետիկայի նախարարության տվյալների` 2011 թ. հունվա ժամանակահատվածումնավթի արտահանումը կազմելէ 181 մլն տոննա կամ 2010 թ. նույն ժամանակում արտահան վածի96.9 տոկոսը: ԱրտահանումնԱՊՀ երկրներ կազմել է 22.6, իսկ ձներն առանձնանում

ր-սեպտեմբեր

Յ:ՕԵՕԽԱԿՔՇԽՈՏ

ՇՈ

'ՅքՕՌՎԵԼԾ

2009, Շ՛ք.273.

ՔօՇԹԵՑ-ԻԵՅ-ՈԹԻՆՄ,

01ԿՕաճիտք,

ոօր

քո.

ձթտոօքռ 8. )Օ.

Ո/ԹՅաօ8օռէ. Ո,

Թր

ՊԼԱ արդյունահանումը ա

մեաակուն» ակաանանԽԹաաա .

2011 թ. կազմել է 490 մլրդ խմ կամ 2010 Գազի նույն ժամանակում արդյունահանվածի 104.6 տոկոսը: 2011 թ. Գներիինդեքսը 2010 թ. համեմատ կազմելէ 127 տոկոս: Թ.

Տեխնոլոգիաներիառնտրիտեսակներըն ձները

5.2

Ածխիարդյունահանումը 2011 նույն

կոսը: ստ թ.

թ.

կազմելէ

մլն

տոննա

կամ

ուղղակի ինվեստիցիաների ն. շինարարությունների կատարձեռնարկություններիվերակառուցման, ման, ընկերությունների, նոր տեխնիկա-տեխնոլոգիական մշակումների բազայի վրա ն սարքավորումների ստ եղծման, մեքենաների արտոնագրերի ն արտոնագրված սեփական արդյունաբերականլիցենզիաներիվաճառքի, աշխատուժի վերապատրաստմանն ինժինիրինգային ծառայ-

սաստանի վիճակագրական աւյալների՝ շելնռլին

ժամանակահատվածում

արդյունահան

վար-օգոստոս ամիսներին արտահանվել է 68 մլն տոննա ածուխ, որը կազմում է 2010 թ. նույն ժամանակում արտահանվածի88.1 տոկոսը:

Երկաթահանքիկոնցենտրատիարտադրությունը

թ. հուն2010 թ.

վար-օգոստոս ամիսներին կազմել է 77.3 մլն տոննա կամ նույն ժամանակում արտահանվածի 108.3 տոկոսը՝:: էլեկտրոնայինառնտուրը տեխնոլոգիաներիամբողջական կոմերցիոն տեղեկատվությանկառավարում է էլեկտրոնայինեղանակով, այսինքն` այս դեպքում առք ու վաճառքի գործընթացն իրականացվումէ համացանցիմիջոցով: էլեկտրոնայինառնտուրը բաժանվումԷերեք փուլի. որոնման` արտադրողների, վաճառողների, սպառողների փոխադարձգործունեություն, » պատվերի ն վճարման` գործընթացիիրականացում, »՞ մատակարարման: էլեկտրոնային ն օպտիկական սարքավորումների արտադրությունը Ռուսաստանում 201 1 թ. 2010-ի համեմատ աճել է 5.8 տոկոսով`: Թեթն արդյունաբերություննամենալայն սպառման արտադրանբներ արտադրող ոլորտն է, որի հիմնական ճյուղերն են տեքստիլ, կարի, կաշվի, կոշկեղենի այլ արտադրությունները: Սննդի արդյունաբերության ճյուղերը ձնավորվել են Արեմտյան Եվրոպայում, ԱՄՆ-ում, ասիական երկրներում, իսկ այդ ճյուղերի տեխնոլոգիաների, արտադրության միջոցների առնտուրը զարգացել է ավելի ուշ: ների միջազգայինփոխանակումներըերկրների միջե Տեխնոլոգիա կարելիէ դիտարկել երկումակարդակով. որպես գիտատեխնիկական գիտելիքի գնում ն Օգտագործում, որպես տեխնոլոգիականգործընթացիփորձի փոխանակում: Տեխնոլոգիաներըփոխանակվումեն առնտրայինն ոչ առնտրային

ությունների,

պորտֆելային ինվեստիցիաների, այդ թվում` համատեղ ձեռկազմակերպմանմիջոցով: նարկությունների Առետրայինճանապարհով տեխնոլոգիաների փոխանակումները ձնակերպվում են լիցենզային պայմանագրով, որն արտոնագրված հետ կարող բովանդակել տեղեկատվության է մի շարք այլ դրույթներ ն պահանջներ: Ոչ առնտրային ճանապարհովտեխնոլոգիաներըփոխանակվում

ճանապարհով:

Առնտրայինճանապարհով իրականացվումեն. փոխանակումներն ն ագրեգատների,ավտոմատ էլեկտրոնային սարքավորումների, հաստոցների,հոսքայինգծերի վաճառքի, միջազգայինհամաձայնությանշրջանակներում գիտատեխնիկական տեղեկատվության (կոնստրուկտորական, արտոնագրերի. նոու-հաուի, գրանցված ապրանքային նշանների, արդյունա բերական նմուշների) օգտագործման իրավունքի փոխանցման(տրանսֆեր), »

33:

ԵՕԿՕԽԱՇՀ, հո/քէռո,

2011,

ԵԾԵՕԽԻՇՆ, ո քՒռո,

2011,

11, «ք. 11, «ք.

58,59. 58.

Փ.

են.

տեղեկատվության, մասնագիտականգրականության, համակարգչային տվյալների, արտոնագրերի, տեխնոլոգիաների, գովազդների հրապարակումների,գիտական կոնֆերանսների, ցուցահանդեսների, տոնավաճառների,սիմպոզիումների, ակումբների, ուսուցման, պրակտիկ գործունեության, գիտնականների ու մասնագետներիմիգրացիայի ն այլնի միջոցով: ՄՏՀ-ում տեխնոլոգիաները հանդես են գալիս նյութաիրական տեսքով: Հետնաբար, տեխնոլոգիաներիմիջազգային փոխանակումներըկատարվում են ռրպես ապրանքի, կապիտալի ն աշխատուժի »

արտահանում: Որպես ապրանք, տեխնոլոգիաների միջազգային առնտուրը ՄՏՀ ամենադինամիկձներից է ն իրականացվում է որպես, » արտոնագրայինմիջազգային առնտուր, որով տեխնոլոգիայի տերնօգտագործման իր իրավունքը զիջում է գնորդին, » լիցենզային համաձայնագրերով միջազգային առնտրական գործարք,որի համաձայն սեփական հայտնագործությունը կամ տեխնիկականգիտելիքները տրամադրվում են գնորդին` ժամանակավոր կամմշտական համար, օգտագործման նոու-հաու` Տտ. տեխնիկական փորձի ն արտադրության գաղտ(ներառյալ տեխնոլոգիական, տնտեսական, վարչական, նիքների բնույթի տեղեկությունները)տրամադրում, ֆինանսական ձնով տեխնոլոգիականգիտելիքների տրաինժինիրինգային Հ. ն գնված մադրում`` սարքավորումների ձեռք բերման, մոնտաժման կամվարձակալած մեքենաներիու սարքավորումների շահագործման `

6».

ամար:

ազգային

համագործակցության

օգտագոր-

տեխնոլոգիա-

1980 թ.-ից հետո տեխնոլոգիաներիառենտրի համաշխարհայինշրջանառությունն աճելէ 15 անգամ: Ենթադրվում է, որ 2005 թ.-ից հետո

կաճի: Տեխնոլոգիաների փոխանակումը դրանց այն ավելի ձնով:Նոր Կգան ԳԱԱ (մոն ամաերու ծումն

հանում

Օրինակ՝

նացվում

ն ներն շահագործելու) համար պահանջվում է որակյալ աշխատուժի արտա-

հետ

ընկերություններին: Ըստ որոշ ընկնում նե

տվյալ-

է գնի փեյջերներ ն հեռահաղորդակցման սարքա-

է. Տեխնոլոգիաների միջազգային առնտուրն իրակա 1. Մատակարարմանձեռվ ամերիկյան Խ6ուօածրոռ

ՍՈՂյՅքԻՅԼԱԻ 71ՅՈՅՀՕԽ-ՎօԾԻԵՄՃԵՅՈՒԻՇ

ընկերություն, մատակարարել է ՓրծաՇ ստանդարտիԽօ6ճտո ՛Թոծ«օԽ նոր փեյջինգային տեխնոլոգիան, միաժամանակ ռուսական ընկերությունը «Մոտորոլա» ընկե-

որի

պետք Աթ որուԱՒ ր:

դուստր առն

Ներֆիրմային ձնով նոր տեխնոլոգիաներ տրամադրելով կորպորացիաների (ԱԱԿ) շրջանակներում իրենց

անդրազգային -

համաշխարհային

մասնաճյուղերին կամ նե

ժինէ

մային

Սիջազգայինռազմավա

» տեխնոլոգիաներիընտրո ձեռք բերած տեխնոլոգիա » -տնտեսության մեջ տեխն րելագործում:

ոորժուն

Միջազգային տեխնիկա

նակ` ամերիկյան «Ջեներալ էլեկ ընկերությունները համատեղ ար ինչպես նան «Տոշիբա» (ճապոն (ԳԴՀ) ընկերությունները մենս» 5.

մաներ:

Աո 6.

արտոնա Եթ Միջազգային միջոցով` մի մասը` պայմանագր տասահմանյան գործընկերների վորում, որըորը միջազգային առնտր Միջազգային տեխնոլոգիան է զարգացած

5.3

Միջազգային արտոնագր

-ա կաստանի յուսներին: յին տնտեսությունում միջազգա մում էին 7, իսկ հազարամյակի ընդունվել է միջազգային համա պետական գիտատեխնիկականք

ին ճայոնիային նոր

2/3Արեզիանեշիվ կանո ի եսըՄԱշի րրուգոնն դերը պատկանում անումներն պային,

վճարումներն

(1997 թ.) համաձայն՝ գլոբալ ինվեստիցիաների գծով տեխնոլոգ իաների բնագավառի արտասահմանյան բոլոր միատերերի(քօտուտ)70 տոկոսը բաժին է ընկնում գլխավոր ընկերություններին ն նրանց արտասահմանյան մասնաճյուղերին (ԱՄՆ-ում ն Մեծ Բրիտանիայում` 80, Գ երմանիայում` մինչն 90 տոկոս): Անդրազգային կորպորացիաների շրջանակներում տեխնոլոգիաների ակտիվ փոխանակումներընպաստում են նոր տեխնոլոգիաների լայն կիրառմանը` ԳՎՓԿՄ-ի վրա տեսակարար ծախսերի կրճատմանը, մայր ընկերություններիօգուտների ավելացմանը,քանի որ շատ երկրներում նոր զատվում են

Բա

անից, տեխնոլոգիաների

ա-

վաճառք

հետնյալ /ԽԱդիրներ

ապահովում է պետությա շահերը, գործունեության իրակա պայմաններ,

ծում է

ների միջոցով կարողա նում են ա առաջատար դերը: Հանդիսան կարգավորման մեթոդներից մեկ

դես են գալիս մեքենաշինական

տեխնոլոգիաների ստացման համար Աա տուտ գորմում ջար հարկումից: միջազգա աաա Տեխնոլոգիաների ունէ վուն հաղմահքի նագրերով լիցենզիաներով:Եր

համր Աո ժամանակ ՍԱԿ-ի

րելու այս կամ այն երկրի փակ շուկայի արգելքները, քանի որ ընդունող երկրում տեխնոլոգիաներին հաջորդում են ծառայությունները:

ցիոն,

յին, կոռպերա կառավարչական ն արտասահմանյան այլ ընկե-. րությունների հետ: Օրինակ` ամերիկյան «Քսերոքս» ն իտալական «Օլիվետտի» ընկերությունների գործընկերային հարաբերություններում «Օլիվետտիին» տրվում է ամերիկյան թվային ն լազերային տեխնոլոգիաների մուտքի իրավունք, իսկ «Քսերոքսին»` օֆիսային սարքա վորումների բնագավառում «Օլիվետտիի» «Լեքսիկոն» ստորաբաժանման արտադրանքը' Տեխնոլոգիաներիմիջազգային փոխանցումները կատարվումեն փուլերով, այն է՝

յունը:

պահպանում

սեփականության բոլոր

ձների հավասարութ-

ծառայությունների օգտագործման դիմաց լիցենզիարը տրամադրված

ստանում է վարձատրություն կամ փոխհատուցում: Լիցենզային համաձայնագրերըլինում են հնքճուրույն, երբ գնորդին տրվում են միայն տեխնոլոգիա կամ տեխնոլոգիական գիտելիքներ, ն ուղեկցող, որի դեպքում տեխնոլոգիական սարքավորումների մատակարարման հետ տրամադրվում են նան ինժեներախորհրդատվական ն տեղադրման ծառայություններ: Գամաձայնագրեր կարող են կնքել արտոնագրման իրավունք չունեցող, սակայն լիցենզիա գնող երկրները: Օրինակ` Ավստրիայում, Դանիայում, Գերմանիայում, Նիդեռլանդներում,Շվեյցարիայում, ճապոնիայում արգելված է քիմիական արտադրանքների արտոնագրումը: Արտոնագրային գործունեությունը բնույթով նման է լիցենզիայի գործարքներին:Գործունեության ժամկետը սահմանվում ն չեղյալ է համարվում ազգային օրենսդրությամբ,իսկ հաստատվելիս գանձվում է պետական տուրք: Արտոնագիրը պետք է ունենա տեխնի կատնտեսական բարձր ցուցանիշներ ե համապատասխանիհամւսշխարհային նվաճումներին: Որպեսզի արտաքին շուկայում արտոնագիրը լինի մրցունակ, պետք է կատւսրվիգիտական, փորձակոնստրուկտորական ն նախագծատեխնոլոգիականաշխատանքների հետազոտություն: Զարգացած երկրների առաջատար ընկերությունները, իրենց արտոնագրային-լիցենզային գործունեությունը կազմակերպելիս, նպատակ ունեն. պահպանելու առնտրական գործարքները ներքին ն արտաքին

ՄՏՀ-ում

տեխնոլոգիաներիիրացման գործարքներն արդյունավետ են, քանի որ հնարավորություն են տալիս լիովին փոխհատուցելու գիտահետազոտական աշխատանքներիծախսերը` միաժամանակ ն վաճառողին, ն գնորդին բերելով որոշակի եկամուտ: Այսպես, ամերիկյան «Դյուպոն» ընկերությունը ճապոնական «Տոյոռեյոն» ընկե-

րությունից մոտ 10 մլն դոլարով գնել է նեյլոնի արտադրության լիցենզիա, մինչդեռ «Դյուպոն»-ը նույն արտադրության կազմակերպման համար պետք է ծախսեր27 մլն դոլար: Բացի դրանից, լիցենզիաների գնումը թույլ է տալիս ժամանակ շահել, ինչը ԳԱ մրցակցային պայքարում կարնոր գործոն է: Միջազգային առնտրի ամբողջ եկամտի 7 տոկոսը ստացվում է տեխնոլոգիաներիիրացման գործարքներից: Արտասահմանյանարտոնագրերիօգտագործումը Գերմանիայինն ճապոնիայինհնարավորություն է տալիս բարձրացնելուսեփական արտադրանքի մրցունակությունն արտաքին շուկայում: Տեխնոլոգիաների արտահանումները ընդգրկում են առաջին հերթին արդյունաբերությանարագ աճող ճյուղերը (քիմիական, էլեկտրատեխնիկական, մետաղամշակման): Արտաքին առենտրիավանդական ձների հետ լայնորեն օգտագործվում են նան

գիտատեխնիկականտեղեկատվության փոխանակությունը, սարքավորումների երկարաժամկետ վարձակալումը, շինարարության մատակարարումը: Տեխնոլոգիաներիփոխանակումներն ապահովում են ոչ միայն արդյունաբերականարտադրանքիաճի բարձր տեմպեր, այլն կատարելագործումեն նրա առանձին արտա դրատեսակների, հանգույցներիպատրաստճան ն դրանց կոմպլեկտավորողմասերի

շուկաներում,

զարգացնելու արտադրության միջազգային մասնագիտացումը ն կոոպերացումը, կազմակերպելու միջազգային ցուցահանդեսներ, գիտական »

արտադրությունը:

Լիցենզային համաձայնությունկնքվում է օտարերկրյա ն տվյալ երկրի կազմակերպությունների, ընկերություններիմիջն՝ արդյունաբերության, շինարարության կամ համալիր սարքավորումների մատակարարմանհամար: Համաձայնագրում նշվում են լիցենզիայի տեսակը (վճարովի, անվճար), տեխնոլոգիաներիօգտագործման ծավալն ու բնույթը (հասարակ, բացարձակ, լրիվ), ձները ն ժամկետները,գնորդին փաստաթղթերհանձնելու, տեխնիկականօգնություն ցույց տալու, տեխնոլոգիաներըտեղադրելու պայմանները, վճարման չափերը ն ձները: Լիցենզային համաձայնագրերով հայտնագործությունները գիտական նվաճումներնիրացվում են նմուշների, տեխնիկականփաստաթղթերի, համալիր սարքավորումների ձնով: Տեխնոլոգիաների տերն անձանց կամ կազմակերպություններին տալիս է արտոնագրված հայտնագործությունների նոու-հաուի` տեխնոլոգիաների,արտադրական փորձի օգտագործման իրավունք: Տեխնոլոգիաներիկամ

կոնֆերանսներ, »

գովազդելու ունեցած նվաճումները, ստանալու պատվերներ,

փոխանակելու գիտական մտքեր, մասնագետների, մասնագիտական

փորձ, »

ձեռք բերելու համագործակցություն, փոխանակելու արտոնա-

գրեր:

Գործնականումկիրառվում է /հցենզային վճարումներիերկու հիմ-

նականտեսակ` պարբերաբարվճարում, որի չափը կախվածէ լիցենզիայի օգտագործման տնտեսական արդյունքից, ն մժհանվագվճա-

րում, որը ժամանակի առումով կապված չէ լիցենզիայի փաստացի օգտագործման հետ, այլ սահմանված է նախօրոք` փորձագիտական Գնահատումների հիման վրա: Միջազգային պրակտիկայում հաճախ լիցենզային վճարումը կատարվում է գնորդի կողմից փոխհատուցման ձնովա̀րժեքի 5-20 տոկոսի չափով, թեն որոշ դեպքերում այն կարող նան բարձր լինել: ելնելով տեխնոլոգիաների փոխանակումների

նպատակից, նյութական

ն աշխատանքայինծախսերից, խնայողութսոցիալական խնդիրների լուծումներից` հնարավոր է օգտվել վճարման ակցեպտ ծնից Այսպիսով, արտոնագրային-լի ցենզային գործունեության վերջնական արդյունքը գնումների դիմաց վճարումն է, որի համարկարնոր նշանակություն ունեն դոլարի արժեքի տատանումը, ինչպես նան գիտահետազոտական,տեխնոլոգիական ն այլ աշխատանքներիարժեքների գնահատումը: Տեխնոլոգիաների միջազգային առնետրում լիցենզիաները լինում են քաց ն անհատական(հատուկ): Բաց լիցենզիաներիդեպքում տեխնոլոգիաների արտահանման ն ներմուծման մասին թույլտվությունը պետականհամա պատասխան մարմինները հրապարակում են մամուլում: Անհատականլիցենզիա տրվում է առանձին անձանց` մատակարարվող ապրանքների հետ միասին, որպես ապրանքը պետական սահմանովանցկացնելու թույլտվություն: Լիցենզային համաձայնությունները լինում են քացառիկ, հասան լրիվ. րակ Բացառիկհամաձայնությունըտարածված ձն է ն բնորոշէ ոչ սերիականապրանքներին: Այս դեպքում լիցենզիատըտեխնոլոգիաների օգտագործման բա ցառիկ իրավունք ստանում է նախօրոք պայմանավորվածության հիման վրա, ն լիցենզիայի սեփականատերնայդ ընթացքում իրավունք չունի այն տրամադրելու ուրիշի: յՉասարակհամաձայնությունը լիզենզիատին իրավունք է տալիս տեխնոլոգիան օգտագործելու որոշակի պայմաններում: Սակայն լիցենզիայի տերն իրավունք ունի ինչպես օգտագործելու, այնպես էլ նույն պայմանով ուրիշ գնորդներին տալու: Հասարակ լիցենզիայի համաձայնությունն ավելի շատ օգտագործվում է լայն սպառման ապրանքների արտադրության ոլորտում (դեղամիջոցներ, սննդային ապրանքներնայլն): Լրիվ համաձայնությանդեպքում պայմանագրի ժամկետում լիցենզիա գնողին տեխնոլոգիաները լրիվ օգտագործելու իրավունք է տրվում, իսկ վաճառողըզրկվում է այդ իրավունքից: Փաստորեն այս ձնը համարվում է արտոնագրի վաճառք: (րհվ լիցենզիայի պայմանագիր կնքվում է այն դեպքում, երբ լիցենզիայի տերն ինքնուրույն չի կարող օբյեկտն օգտագործել կամ էլ որոնել այլ գնորդների: Տեխնոլոգիաների առնետրումփորձարկվում է նան /սաչածն լիցենզավորումը, երբ մեկը մյուսին լրացնող սեփական օբյեկտները փոխանակվումկամ օգտագործվում են համատեղ:

յան

18-րդ դարի վերջին ն 19-րդ դարի սկզբին ՏՄՇ

5.4

համակարգ ԱՄՆ-ում ներդրվելէ 1787, Ֆրանսիայում` 1791, հաՌուսաստանում` 1812, Իսպանիայում` 1820 թվականին: ՏՄՇ-ն տուկ զարգացում է ապրել 20-րդ դարում ԳՏԱ պայմաններում: ՏՄՇ

քը: Նման

գործակալներհամարվում յունները,որոնք վաճառում

Տեխնոլոգիաներիմիջազգայինշուկա

Տեխնոլոգիաների միջազգային շուկան (ՏՄՇ) երկրների միջն հիհիացնումէ տեխնոլոգիաներ, սարքավորումներ:

առաջացումը

նպաստել է արտոնագրային համակարգի կիրառմանը, որով ամրապնդվելէ տեխնոլոգիաներ ստեղծողների սեփականության իրավուն-

խոշոր արդյունաբերական ընկերութգնում են գիտւստեխնիկականգիտելիքներ, տեխնոլոգիաներ: 1980-ական թվւսկանների վերջին առաջացել են տեխնոլոգիաներիփոխանակման ընդհանուր հիմնահարցեր,քանի որ ԳՀՓԿՄ-ի վրա ծախսեր կատարող ընկերությունները պետք է ձգտեինվերականգնել այդ ծախսերը՝ դրանցփոխանակմանմիջոցով: ՏՄՇ սուբյեկտներնեն պետությունները, կազմակերպությունները, ընկերությունները,գիտական հիմնարկները, ֆիզիկական անձինք (մասնագետներ,գիտնականներ) ն այլն: ՏՄՇ օբյ/ելյտհամարվում են առարկայական (սարքավորումներ, ագրեգատներ, գործիքներ, հոսքային գծեր ն այլն) ն ոչ առարկայական(տեխնիկական փաստաթղթեր, գիտական փորձեր ն այլն) ինտելեկտուալ գործունեության արդյունքները: Սակայն ոչ բոլոր տեխնոլոգիաներն են ապրանք: Դրանք ապրանք դառնում են միայն վաճառքի պայմաններում: Նույնիսկ արտոնագրված նորույթներից օգտագործվում է միայն 3-5 տոկոսը,ե գաղափարը մինչն ապրանք դառնալն անցնում է երկար ուղի: Յուրաքանչյուր 100 գաղափարից մշակվում է մեկը, ն 100 նոր ապրանքից 10 տոկոսն է ընդունվում շուկայի կողմից: Այսպիսով, «գաղափար-շուկա» շարժման որոշակի փուլում նոր տեխնոլոգիան դառնում է ապրանք, ունենում ապրանքային տեսք ն բավարարում ապրանքի համարսահմանված պա հանջները: ՏՄԱ-ն (տեխնոլոգիաների միջազգային առնտուր) իր առա նձնահատկություններովտնտեսական հարաբերությունների յուրահատուկ ձն է: Դա կոմերցիոն հիմունքներով օտարերկրյա սպառողներին գիտատեխնիկական միջոցների մատակարարում է, որն ունի ոչ միայն Գիտական,այլն կիրառական բնույթ ն ապահովում է նոր արտադրանքի թողարկումը: Տեխնոլոգիաները համարվում են ինտելեկտուալ ն պաշտպանվում են ազգային օրենսդրությամբ, միսեփականություն ջազգային համաձայնություններով: 21-րդ դարի սկզբին միջազգային իրավական արտոնագրային պահանջներըմշակվել են Եվրոպական տարածաշրջանային արտոնագրային համակարգի կողմից` 1973 թ. եվրոպական արտոնագրային հիման վրա: Եվրոպական արտոնագրային գերատեսկոնցեպցիայի չությունն առաջին արտոնագիրը տվելէ 1980 թ., իսկ 1990 թ. արդեն ձնակերպվել հազար միավոր: ՄԱԿ համակարգում գործում է մասնագիտացածհիմնարկություն՝ Ինտելեկտուալ սեփականության համաշխարհային կազմակերպութեն

է 200

յունը (8Օ/Շ), որը հիմնվում է կոնվենցիա ների, պայմանագրերիվրա: Այն պատրաստում է մասնագետներիզարգացող երկրների համար, մշակում արդյունաբերության,ապրանքայիննշանների ն այլ օբյեկտների օրենքներ, օգնում զարգացող երկրներին արտոնյալ պայմաններով ստանալ տեխնոլոգիաներ: ՌԴ ն ՀՀ կառավարությունների միջն ստորագրվել է գիտատեխնիկական համագործակցության արձանագրություն`ըստ որի տ նտեսական, առնտրական, գիտատեխնիկական պայմաններըկողմերի համար պետք է լինեն փիոխա ա պահովեն դարձ,նպատակահարմար, կողմերի շահերը, հեղինակայինիրավունքի պայմանները: Ռուսաստանի /Ճ1քօոՅտ ընկերությունը նպատակ ունի Հայաստանում ներդնելու տ գումար պահեստամասեր արտադրելու համար: Ցանկացածտեխնոլոգիայի մատակարարումուղեկցվում է փաստաթղթերով,լիցենզիայով: Նան մատակարար ընկերությունը կատարում է տեխնոլոգիա ների տեղադրում, գործարկում, անձնակազմիուսուցում:

իաների գնումները: Միայն կիր`շարունակելով նան լիցենզ

լի-

Պետությունների միջն լիցենզային պայմանագրերը կնքվում

են

15-20 տարով: Վճարողը պարտավոր է հոգ տանել լիցենզային տեխ-

նոլոգիաներովթողարկվող արտադրանքիորակի համար` պահպանելով արտադրանքի ստանդարտները ն տեխնիկական պայմանները:

մլրդ

դոլար:

տեխնոլոգիաները:

Աղյուսակ

Մակրոտեխնոլոգիաներիմիջազգային շուկա (մլրդ դոլար)

է անո պահանջում

տարի լիցենզիաների վաճառքից ստանում ավելի քան Գործնականում ԱՄՆ տեխնոլոգիաները ն' քանակով, ն՛ որակով գերազանցում են եվրոպական երկրներում արտադրված

ԱՄՆ-ն ամեն

Տեխնոլոգիաների միջազգայինփոխանակումների ժամանական-

հրաժեշտ է, որ դրանք լինեն նոր, հետ չմնան իրենց տեսակի արտադրանքներիցն ծառայեն նպատակին:Ինչպես օգտագործվող, այնպես էլ դեռնս չտեղադրված տեխնոլոգիան հարմարեցումներ,փոփոխություններ:Վաճառքի ժամանակ շուկայի կողմից կատարվումեն իրավաբանական ձնակերպումներ,արտոնագրայրն պաշտ պանվածություն, երաշխավորում: Տեխնոլոգիաներ մատակւսրարող ընկերություններըհանձնման ժամանակ պետք է պահպանեն մատակարարմանբոլոր կանոնները: Տեխնոլոգիաներ արտադրող ն արտահանող ընկերությունները, պաշտպանելով իրենց իրավունքները, ձգտում են դրանք արտոնագրել25 հիմնական մրցակից զարգացած ինդուստրիալ երկրներում: «Կյանքի առաջին փուլում» նախապատվությունը տրվում է պատրաստիարտադրանքի վաճառքին: Փոխանակումներիերկրորդ փուլում վաճառողը գնորդին օգնում է ուղղակի ինվեստիցիաներով: Զարգացած երկրների բաժինը տեխնոլոգիաներիհամաշխարհային արտահանման մեջ կազմում է մոտ 80 տոկոս: Դրա ավելի քան 60 տոկոսը բաժին է ընկնում ԱՄՆ-ին: Արտոնագիրարտահանող ն ներմուծող երկրներիմեջ են նան Գերմանիան,Մեծ Բրիտանիան,Շվեյցարիան, Շվեդիան,ճապոնիան: Սննդարդյունաբերության տեխնոլոգիաների արտոնագիր ն լիցենզիա արտահանող երկիր է Շվեյցարիան: Ներմուծողներիցառաջին տեղն են զբաղեցնում Գերմանիան,ճապոնիան: Վերջինս լիցենզիա ներմուծողից վերջին տասնամյակում դարձել է լիցենզիա արտահանող երկիր: 1950-1970-ական թվականներին ճապոնիան գնում ն ներդնում էր տեխնոլոգիաներ:Այդ տարիներին ճապոնականընկերություններըկնքել են մոտ 3 հազար տեխնիկական համաձայնագիր,որոնց կեսից ավելին` ԱՄՆ-ի հետ: 1970-ական թվականներից հետո ճապոնիան դարձել է խոշոր տեխնոլոգիաներիեր-

թ.

ձեռք բերման համար ճապոնիան վճարել է Յ անգամ ացենզիաների թ.: 1980-ականներին շարունակվում էր արտասահքան վելի, մանյան տեխնոլոգիաներ ձեռք բերելու միտումը, միաժամանակ էր լիցենզիաների վաճառք մյուս երկրներին: կատարվում

Մակրոտեխնոլոգիանե ր Խր անոր

1996 ,

թ.

| 2010թ.

թ.

լս

ասվող

ոթ)

տոմո

անսպորտա

աշինությա

տուկ

նյութերի ա

մետալուրգիայի,քիմիայի, րասշա

արդյու

գատ

աշինությա

դյունաբերական

սարքավորու

հաստոցաշինության ռադրովլնվտրուա պառաւ

շան ,կապԱ (ամանն

ը եմւնանմո

Պր ցուք

Տեխնոլոգիաների ընդհանուր շուկայի շրջանակներում իր կարնոր բաժինն ունի մակրոտեխնոլոգիաներիշուկան: Մակրոտեխնոլոգիան ամբողջապես գիտատար արտադրություն է, որը համաշխարհային Պ

202. Ի, ՕքժԸ՛, րրոօեոյայլվ

ք.Փ.,ԽԹԵԿՈՄՒԹՔՕՈԿԵՔ

ՉԵԾԱԾԽԱՎԿԾՇԵՔԾ

ՕԻԹԱԹՈՄՆ

1999, Շթ.

չուկայի համար թողարկում է կոնկրետ արտադրանք` ինքնաթիռներ, կավեր,ատոմային ռեակտորներ, ատոմակայաններիհամար սարքավորումներե նմանատիպ տեխնիկա: Արդյունաբերական զարգացած յոթ երկիր, տեր լինելով մա կրդտեխնոլոգիա ների 46 արտադրատեսակի, կատարում են դրանց առետրի 80 տոկոսը: ԱՄՆ-ն ամեն տարի գիտատարտեխնոլոգիաների արտահանումից ստանում է մոտ 700, Գերմանիան5̀30, ճապոնիան` 400 մլրդ դոլար: Այս շուկան բարձր է ն հեռանկարային: մրցակցային Շատ երկրներ հանդես են գալիս որպես տեխնոլոգիաներիհիմնավան սպառողներ: Ճապոնիայի գնումներն ամբողջ ներմուծման մեջ վազմումեն 16 տոկոս: ՏՄՇ-ից ակտիվորեն օգտվում է նան Գերմանիան:Մեծ պահանջ ունեն զարգացող՝ առաջին հերթին նոր ինդուստրիալ երկրները (Գարավային Կորեա, Սինգապուր, Հոնկոնգ (Սյանգան), Թայվանն մյուսներ): Մի կողմից նրանք հանդես են գալիս որպես տեխնոլոգիաներգնողներ ն վարձակալներ, մյուս կողմից իրենք ձենդառնում նոր տեխնոլոգիաներ արտադրողներ ն միջազգային շուկայումվաճառողներ: Պետք է նշել, որ տեխնոլոգիաների միջազգային առետուրընպաստել է Ճապոնիայի,Գարավարնելյան Ասիայի երկրնեռի զարգացմանը, տնտեսությունների վերակառուցմանը, կառավարյական կառուցվածքի ամրապնդմանը, բավարարել նրանց ներքին պահանջարկըն հնարավորություն տվել միջազգային շուկայում վառելու էքսպանսիայիքաղաքականություն: ՏՄՇ առանձնա այն է, որ միջազգային խոշոր ընկեհատկությունն են: ությունները մոնոպոլացվում Վատկապեսնրանց ուժերովէ իրականացվումբազմաթիվ գիտատար թանկարժեքտեխնոլոգիաների թողարկումը: Այդ տեսակետից երկրները բաժանվում են հետնյալ

խմբերի. »

լիցենզիաների գերակշիռ

լիցենզիաների գերակշիռմասը րի գերակշի լիցենզի

կրներ,

արտահանողզարգացած եր-

մասն

կրներ,

ներմուծող ր ղ

զարգա զարգացած

եր եր-

ներմուծդղ-արտահանող զարգացող երկրներ (Արգենտինա, բրազիլիա,Մեքսիկա, Հնդկաստան,Թուրքիա): »

5.5

Տեխնոլոգիաների միջազգայինշուկայի կարգավորումը

Տեխնոլոգիաների միջազգային փոխանակումներին ՄՏՀ իրականացմանընթացքում ծագում են տարբեր հարցեր, որոնք պահանջում են պետականկարգավորում: Ներմուծման ե արտահանման պետական ուղղակի կարգավորումն իրականացվում է հատուկ հսկող օրգաններիկողմից, որոնք կիրառում են մաքսային ն սահմանային հսկողության մեթոդներ: Տեխնոլոգիաների փոխանակումների անուղղակի

կատարվում է կարգավորումը

պետական համակարգերի, արտոնագ-

րերին առնտրականնշանների գրանցմանմիջոցով:

Լիցենզիաների օգտագործման թույլտվություն տալով` պետութ-

յունն անուղղակի պատասխանատվություն է կրում սպառողներիառ-

ջն, քանի որ նրա դերը միայն տնտեսականգործընթացներնարգելելը կամսահմանափակելըչէ: Նա պայքարում է նան երկրի տնտեսական ներուժիավելացման, արտադրողների ն սպառողների շահերի պաշտպանությանհամար: Շուկայական տնտեսությանն անցնելու գործըն-

թացը պահանջում է պետական կարգավորման համակարգի փոփո-

խություններ:Վաճախօգտագործվում են վարչական մեթոդներ`

սահ-

մանելով արտահանման քվոտաներ: Համաշխարհային շուկայում տեխնոլոգիաների միջազգային փոխանակումների վրա պետական կարգավորում ն վերահսկողություն իրականացվում է մրցակցային պայքարում արդարության ն տեխնոլոգիւսներիառաջատարության պահպանությանհամար: Վերջինս կարնոր է, քանի որ որնէ երկիր, լինելով տեխնոլոգիաների ծավալուն արտադրանք թողարկող առաջատար, հարաբերականառավելություն է ձեռք բերում մյուս երկրների նկատմամբ`սահմանելով պետականհսկողություն, որպեսզի արտադրական տեխնոլոգիան չծառայի ռազմական նպատակների, քիմիական, բակտերիոլոգիական,հրթիռայինզենքերի ստեղծմանը: Լիցենզիաների միջազգային շուկայի կարգավորումնիրականացվում է արտոնագրայինօրենսդրության միջոցով: ԵՄ երկրների արտոնագրման օրենսդրությամբ արգելվում է ապրանքային նշանների ն արտոնագրերի դիտավորյալ չօգտագործելը, եթե դա գիտակցաբար խոչընդոտում է մրցակցությանը:Նման դեպքում արտոնագրատիրոջը պարտադրվում է մենաշնորհի սահմանափակում, այսինքն` այն երկրում, որտեղ արտոնագիրը չի գրանցվել, գործունեության ժամկետը չեղյալ է համարվում: ԵՄ-ը նոր ստեղծված տեխնոլոգիաների պահ-

օրեն Պեն աաաՔ.Արեիվ ավիճակի, մասին ի ր ռակվել մասին չի պաշտպանության, կիսահաղորդիչների

դիրեկտ մշակվել: ԵՄ-ը իսկ իրավական 1988 թ.` բիոտեխնոլոգիաների ե համակարգչային ծրագրերի ինովացիայի համար: Ինչ վերաբերում է այդ ոլորտում արդյունավետ ԵՄ հանձնաժողովը 1984 թ. մշակել է դիրեկտիվ՝ մրցակցությանը, Հռոմիպայմանագրի 85-րդ հոդվածի 3-րդ կետի կիրառման մասին: Ըստ դրա` լիցենզիաներում որոշ սահմանափակումներ կարող են կիրառվել առանց հանձնաժողովի թույլտվության: Սակայն մրցակցությանը վնաս պատճառելու կամ չարաշահումների դեպքում հանձնաժոԱո

գավիճակի

ընդունել

օրենք դեռես

նխուլջոցներ: Մրցակցության Ժան եոՋենԸ րու տարիներինԵվրոդատարաննընդունել վերջին Օրինակ վի որոշում` ԱՄՆ-ի, Կանադայի ֆիննական ցելյուլոզի Պ ա

տարածքում ն

րության 26

գործող

սրրորդ

մերն:

է հանձնաժոա

րտադ-

ներից տուգանքների գանձման վերաբերյալ: ընկերություն

ապրանքափոխանակումները՝

արտոնյալ

մտավո

արագ

տական

մտածողությու

է աճում, քան

ժն ողու ական

ցող

ինքնատիպգործարք ծառայություններ մակերպվում ն սպառվում ծառայություններ ծառայո ոչբոլոր են ընդգրկվումՄՏՀ-ում, ծառայություննե տության կողմից, ինչպես Ծառայություններիի

ների, տեխնոլոգիակակ մեթոդների, մասնագետ մարդու գործունեությա Ծառայությունների մ

Ծառայութ

ռայությունների

միջ, ԱԱ

6.1

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆ

պայմաններ ստեղծելը

Ինտելեկտուալ սեփականությանիրւսվունքիպաշտպանությանմասին կան մի քանի

րը:

րացված

արվեստի ստեղծագործությունների պաշտպանությանմասին 1888 թ. Բեռնի, ինտեգցանցերի ինտելեկտուալսեփականությանմասին Վաշինգտոնի կոնվենցիա-

հաղորդմանկազմակերպությունների մասին 1957 թ. Հռոմի, արդյուպաշտպանության նաբերությանսեփականությանպաշտախնության1883 թ. Փարիզի, ԳրականությանԱ

արտադրողների կոնվենցիաներ: Օրինակ` ֆոնոգրամաներով կատարողների, ն ռադիո-

վողցից մշակված Օրենսգիրքը, որի հիմնական նպատակը է աջակցել միջազգային փոխանակումների ընդլայնմանը: տեխնոլոգիաների

Տեխնոլոգիաներիմիջազգային շուկան կարգավորող կարնոր փաստաթուղթ ՄԱԿ առնտրի ն զարգացման()ՕՒԻ-Լոյլ) կոնֆերանսի

ու որպես

Գոյություն ունի նան արդյունաբերական սեփականության պահպանությունը կարգավորող տարածաշրջանային համաձայնություն: 1973 թ. Մյունխենում եվրոպական Արտոնագրային գերատեսչության կողմից ստորագրվել է եվրոպական արտոնագրի հանձնման մասին կոնվենցիա: Կոնվենցիայի մասնակից երկրներում արտոնա ազգային, իսկ ԵՄ երկրներում` որպես ըն

ման

կոնվենցիայի նպատակն էր

տարում ԱՄՆ նյ

անգամ:

ներկ

գրկված են ծառայությու

Մի շարք նոր զարգա սած երկրներում ոչ արտ րար կշիռը նույնպես բ շուրջ ոլորտների րի շուրջ տարբերերոլոր ԾՀՇ-ն առնտրի համ

ԲԱՑ

կրճատվ տողների թիվը ճել 25 մլն-ով:

.95

ների Աաությո

հային առնտրի ծավալն ներում տնտեսության մե ակտիվ բնակչության տեղաւիոխվելէ այս ոլորտ

յակների ընթացքում ա սեփականության նմուշների գրանց" արտոնագրման, ապրանքային համար:

վեն

պետք է իմանան ինչպես ազգային, այնպես էլ միջազգային իրավական բնույթի հրահանգները:Փոխանակումները պետք է ձնակերպվեն պայմանագրով (կոնտրակտ), որում պետք է նշվեն հրահանգներ ապրանքների` ստանդարտներին,անվանացանկին, քանակին, որակին, կոմպլեկտայնությանը, փաթեթավորմանը համապատասխանելու, տեխնիկան ն տեխնոլոգիան շահագործելու երաշխավորության, արտոնագրիմաքրության ն երրորդ անձի առարկություններից ապահովագրելու մասին: Գնորդն իրավունք ունի վաճառողից տեխնոլոգիաների մասին տեղեկություն ն Օգնություն ստանալու: Տեխնոլոգիաներիմիջազգային շուկայի կարգավորման համար միջազգայինկարնոր նորմատիվային ակտ է արդյունաբերական սեԱրդփականությանպահպանման1883 թ.-ի Փարիզյան կոնվենցիան: յունաբերականսեփականությունն մտավոր սեփականության մաս է ն վերաբերում է մարդու գիտատեխնիկական ստեղծագործությանը՞": Ստավոր սեփականության օբյեկտ են գյուտերը, օգտակար մոդելնեկ ա անքային նշաններըե արտադրական նմուշները: Փարիզյան

Տեխնոլոգիաների միջազգային փոխանակությամբ զբաղվողները

րառյալ տեխնոլոգիաները:

րի են

մասին» կոնֆերանսների որոշումնե-

խստորեն կանոնակարգվում

ներիփոխանակումներիկարգի

Վերջիններսառանց իրավական հիմքի եվրոպական շուկաներում. սահմանելէին մենաշնորհ գներ: ՀամաձայնՀաագայի 1964 թ. ն Վիեննայի 1980 թ. «Տեխնոլոգիա-

ճապոնիայինը` 5 տոկոս: Ծառայությունների արժեքայինծավալի մոտ արտահանում են զարգացած, 24-ը` զարգացող երկրները, տոկոսն 1 տոկոսը` միջազգային կազմակերպությունները: Զարգացող երկրներն ունեն ծառայություններիարտահանմանբացասականմնացորդ, թենՀարավային Կորեան համարվում է ինժինիրինգային,խորհրդատվական.Սինգապուրը` ֆինանսական ծառայությունների, Մեքսիկան` խոշոր արտահանող:Շատ ծառայություններ, առազբոսաշրջության տրամադրվումեն ազգայինմակարդակով: վելապեսպետականները,

ծառայություններ` կապված արտաքին առնտրի գործունեութտրանսպորտիապայան հետ (ապրանքային տեղաշարժի, իրացման, հովագրությաննայլն), ծառայություններ` կապված արտադրությանմիջոցների,տեխնոլոգիաների, շինարարության,տեխնիկականհամագործակցության, կառավարմանհետ, Նճանապարհորդություն, զբոսաշրջություն, մասնագետ ների պատրաստման, վերապատրաստման,աշխատանքային ծառայութ»

յուններ,

Աղյուսակ 6.1 բանկային, ֆինանսավարկային,վճարումների, մուտքերի, են Ծառայություններիտեսակարար կշիռն արտահանման կամուտների ստեղծման այլ ծառայություններ: ընդհանուրծավալում" վճարային հաշվեկշռի ՄԱՖ-ի կառավարման համա պատասխան բաժանկազմման ժամանակ բոլոր առնտրայինծառայությունները Աի վում են 1991թ» | 1998թ. | 2005 թ. (բեռնատար, : մարդատար),) ՛տրանսպորտի 34407 | 4830 | 9041 | 7713 ուղնորության (գործառնական,անձնական), ` կապի(փոստային, հեռախոսային,հաղորդակցության), Ծառայություններիարտահանում, դրո շինարարական, Լ մլրդ դոլար Ծառայություններիարտահանման ապահովագրական, տեսակարարկշիռն ապրանքների բրոկե19.5 30.0 վճարումներ, 23.9 փոխանակում, ֆինանսական (արժույթի համեմաւո, 6 րային), համակարգչայինտեղեկատվության, Ծառայությունները, բացառությամբ տրանսպորտի ն զբոսաշրլիցենզային վճարումների ն այլ բիզնես ծառայություններ ջության, մնացել են ազգային իրավասությանտակ: Սակայն շատ ծա(միջնորդ,լիզինգ, գովազդ, իրավական), ռայություններ միջազգային ծառայությունների օբյեկտներ են ն արկառավարման(վարչական, անհատական): տացոլվում են միջազգային հաշվեկշիռներում: Վերջին երկու տասԸստ ՄԱՖ տվյալների` ծառայությունների ընդհանուր ծավալը նամյակումապրանքայինարտահանման համեմատ ծառայություննեկազմում է համաշխարհայինարտահանմանծավալի 25 տոկոսը, որն րի արտահանումն ավելի արագ է աճել: Ըստ ԱՀԿ տվյալների` 2005 թ. աճում է: անընդհատ Ր է 1863 մլրդ դոլար: Ծառայությունների արտահանման ՅՆԱ աշխարհագրական տեղաբաշխումնանհամաչափ է՝ հօգուտ պրանքներիմիջազգային առնտրում կազմել է 19.5 տոկոս, զարգացած պետությունների:Եթե դասակարգենքծառայությունների որը 2015 նախատեսվումէ հասցնել պ Սել 30-ի, ինչին կնպաստեն առանձին տեսակները, համաշխարհայինառնտրում ամենամեծ բաԱՄԲ ազգային տնտեսությունների արագ զարգացումը, ժինն ունեն զքոսաշրջության ն տրանսպորտիծառայությունները: ը ը ծին ան ման բ սպառման կառուցվածքի ն պահանջարկի փոԲացարձակ արագ տեմպերով է աճում ՄՏՀ-ը, որը նշված ծառափո, ությունները, ՀՏ ծառայությունների տոկոսը: յությունների հետ կազմում է տեղեկատվությաննոր միջոցների ավելացումը: Ծառայությունների համաշխարհայինշուկայում գերակշռող ութ յուղային վերջին 20 տարում գերակշռում է զբոարերկրներին բաժին է ընկնում ծառայությունների համաշխարհային կառուցվածքում նա շրջության ծառայությունը: տահանման 2/3-ը ն ներմուծման ավելի քան 50 տոկոսը: ԱՄՆ-ի, ԳերՄեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի բաժինը ծառայությունների մանիայի, « մեջ 44 տոկոս է: համաշխարհային արտահանման են »

ար

» »

րերն

2015թ. -

արտահանում, Աաաա

հինա

թ.

զվ ,

"սչ

անչությա

աշխ ԱԱ րտուղարության ծառայությունների տվյալների՝ անդրցաքիշները վերաբերում 10.2.

ազգային վճարային հաշվեկշիռներումարտացոլված

16.2, Ֆրանսիայինը` է Մեծ Բրիտանիայինը5̀.5.

արտահանմանմեջ ԱՄՆ բաժինը կազմում Իտալիայինը` 6.5, Գերմանիայինը՝ 6.4,

Թվերըվերաբերում են

միայն ՄԱՖ անդամ երկրներին` ներառյալ Հունգարիան,

Լեհաստանը, Չինաստանը: Հարավսլավիան, Ռումինիան,

Ազգային հաշիվների համակարգում ծառայությունները բւսմժան-

Առնտրի ծառայություններ ճերմուժող երկրներն են ԱՄՆ-ը (13.3 Մեծ Բրիտոկոս), Գերմանիան(9.6 տոկոս), ճապոնիան(6.9 տոկոս), տանիան(6.6 տոկոս), Ֆրանսիան (4.4 տոկոս): Զարգացող եր կրներից խոշոր արտահանողներեն Չինաստանը,Կորեան, Սինգապուրը, Հնդկաստանը:Նրանք միաժամանակնան ներմուծողներեն: Անցումային են Ռուսաստանը, Լեհաստանը, Չեխիան, երկրներից արտահանողներ Ռուսաստանում ծառայությունների կառուցվածքը Հունգարիան: է. ներկայում հետնյալն զբոսաշրջություն (42 տոկոս), տրանսպորտիծառայություններ(33 տոկոս), այլ ծառայություններ(25 տոկոս):

վումեն » »

հետնյալ խմբերի.

սպառողական(զբոսաշրջություն), նռցիալական(կրթական,առողջա պահական), արտադրական (ինժինիրինգ, կոնսալտինգ, ֆինանսավար-

կային),

բաշխիչ (առնտրական,տրանսպորտային,ֆրախտային): Միջազգային ծառայություններըլինում են նան. գործոնային, որոնց վճարումները կապված են կապիտալի, աշխատուժի, բիզնեսի, զբոսաշրջության, կրթության, առողջապահության ոլորտում կաւպիտալտրամադրելու հետ, Ոչ գործոնային,որն ընդգրկում է մնա ցած տեսակի ծառայությունները (տրանսպորտ, արտոնագրեր, հրատարակչականգործունեություն, բանկային,կապի, հյուրանոցային, ապահովագրության,ինվեստիցիաների,առնտրի, շինարարության, համակարգչային, տեղեկատվական,անհատական,հանգստի ն մշակութային): Ծառայությունների ոլորտում Կրթությունըն առողջապահությունը գնահատվումեն երկրի հիմնարկներիցանցով, կադրերով, ճյուղերում ներդրումների չափով, սպասարկմանմակարդակով: ԱՄՆ-ը, Եվրոպայի երկրներիմեծ մասը, Քապոնիան, Ռուսաստանն ունեն կրթության ն առողջապահության հզոր ուժ: Զարգացած երկրներում գնալով աճում են այդ բնագւսվառում կատարվողներդրումները: Բուռն զարգացում է ապրում համաշխարհայինմշակույթը` թատերական,երաժշտական արվեստները,կինոարվեստը: Համաձայն ՄԱՖ վճարային հաշվեկշռի, որով ղեկավարվում են աշխարհի բոլոր երկրները, վաճառվող ծառայությունների կազմում ընդգրկվումեն, 1. Աշխատուժիմիգրացիան, կապիտալի,բանկային ն ապահո»

6.2

շուկայի կառուցվածքը, միջազգային Ծառայությունների ն դինամիկան դասակարգումը

ՄԱԿ-ը միջազգային ծառայություններըդասակարգել է հետնյալ

խմբերի. » » »

ն շինարարություն, կոմունալ ծառայություն -առնտուր, ռեստորաններ,հյուրանոցներ, կապ, փոխադրումներ,պահպանություն,

կրթություն, առողջապահությունն հասարակականաշխա-

ն պարտադիրսոցիալականծառայությունպաշտպանություն

տանքներ,

ներ,

ծառայություններ: կոմունալ, սոցիալական ն անձնական ԱՀԿ հաշվարկման՝ ծառայություններըլինում են շուրջ ծառայությունտարատեսակ,սակայն ըստ ՄԱԿ-ի դասակարգման` 12 հիմնական է ծառայություն` տեսակ ընդգրկում ների ոլորտն բաժիններով:Դրանք են. 1. (46 տեսակ): Գործարարական 2. (33 տեսակ): Տրանսպորտային 3. Կապի (25 տեսակ): (17 տեսակ): Ֆինանսական,ապահովագրական 5. Շինարարական,ինժեներային(5 տեսակ): 6. Բաշխող (5 տեսակ): 7. (5 տեսակ): Հանրակրթական 8. Ազատ ժամանցի, մշակույթի,սպորտի(5 տեսակ): (4 տեսակ): 9. Շրջակա միջավայրիպահպանության ն սոցիալական (4 տեսակ): 10. Առողջապահական ն ճանապարհորդության (4 տեսակ): 11. Զբոսաշրջության 12. Այլ ծառայություններ(7 տեսակ): »

Ըստ

վագրական ծառայությունները, արտասահմանում մասնաճյուղեր բացելը ն այդ տարածքներումհաճախորդներին սպասարկելը: Արտասահմանումսպառվող ծառայությունները (զբոսաշրջություն, գործարար հանդիպումներ, արտասահմանյան նավահանգիստներում,օդանա վակայաններում նավերի, ինքնաթիռների ծառայություններ, արտասահմանյան կլինիկաներում, հիվանդանոցներում բժշկականսպասարկումներ,ուսուցում արտասահմանյանբուհերում): . Արտասահմանումիրականացվողծառայությունները(դասախոսություններ, կոնֆերանսներ, սիմպոզիումներ, հյուրախաղեր, ար-

վեստիցուցա դրություններ):

Ծառայություններ, որոնք չեն տեղափոխվում երկրից երկիր բեռներ տեղա խոխելու համար իրենց տրանսպոր(արտասահմանյան ի միջոցներըտրամադրող ընկերությունների ծառայություններ, նաՀ.

գ//նավոր տարբերիչ հատկանիշ-

իրենցից ներկայացնում են փոխադրումների,տեղաբաշխման,սննդի, էքսկուրսիոն ն այլ ծառայություններիհամալիր: Այս կամ այն երկրի գրավչության կարնոր գործոններ են զբոսաշրջության ապաշարները՝ բնական, պատմական, սոցիալ-մշակութային ն այլն:

ներն են պետական սահմանի հատումը ն զբոսաշրջության տարբեր ձների (անձնագրային, կանչերի, մաքսակետերի, սանիտարա-համաճարակային) պահպանումը: Զբոսաշրջության կարգերը, որպես միջազգային առնտրի օբյեկտ,

սակների" Միջազգային զբոսաշրջության

Միջազգային զբոսաշրջությունը համաշխարհային տնտեսության առավել եկամտաբեր ն զարգացող ոլորտն է, որը 21-րդ դարի սկզբին կազմել է համաշխարհայինարտահանման ընդհանուր ծավալի 8 տոկոսը ն ծառայություններիմիջազգային առետրի համաշխարհային արտահանման 1/3-ը: Վաագայի 1989 թ. Զբոսաշրջության հռչակագիրը զբոսաշրջությունը համարել է տնտեսական գործունեության յուրահատուկ ձն, որը մեծ նշանակությունունի կյանքի համար: Զբոսաշրջությունը, որպես գործունեության ձն, ուղղված է տարբեր ծառայությունների, ձեռնարկություններին ապրանքներիպահանջարկին: Այն բաժանվում է Սարգերի,տեսակների, ձների ն տարատե-

ռեսուրսները:

րելով անհրաժեշտ ապրանքներն ծառայություններ` երկիրը մա սնակցում է ԱՄԲ համակարգին` ռացիոնալ օգտագործելով իր բնական

ձն է, հանգստի, բուժման, ճանապարհորդության, գիտական ն գործնական հանդիպումների, առողջության, ֆիզիկական զարգացԶբոսաշրջությունը ծառայությունների ոլորտի ամենաման պայման) շահութաբեր գործունեությունն է: Եթե 1950 թ. միջազգային զբոսաշրջիկների թիվը 25, 1970 թ.՝ 160, 1990 թ.` 420, 2002 թ.` 694 մլն էր, ապա 2010 թ.-ին այդ ցուցանիշը հասավ 1 մլրդ մարդու: 10 տարում միջազգային զբոսաշրջությունն աճել է 1.5 անգամ: Ծառայությունների այս ձնի զարգացումը կապված է բնակչության սոցիալ-տնտեսական զարգացման, տրանսպորտի առաջընթացի հետ: Զբոսաշրջությունն ավելի քան 150 մլն մարդու ապահովում է աշխատանքով, ն նրանից տարեկան եկամուտ ստանում են բոլոր երկրները: Օրինակ` Եգիպտոսում, Հորդանանում, Նեպալում, Եմենում ծառայությունները հիմնականում կապված են զբոսաշրջության հետ, որը կազմում է ամբողջ արտահանման 40-90 տոկոսը: Զբոսաշրջիկներին տրամադ-

րի

տնտեսական հարաբերություննե-

Միջազգայինզբոսաշրջություն.էությունըն դասակարգումը

( Միջազգային զբոսաշրջությունը

6.3

նացվում է կապիմիջոցներով):

փաստաթղթերիպատրաստում,որն իրակախագծա-նա խահաշվային

նում է

զբոսաշրջության սոց մարդկանց ֆիզիկակա Համաշխարհային մա կար միջին հաշվով ՀՆԱ-ի մեջ կ ծախսերի հիմնական գումար րով (3.4 տոկոս) գերազանց նապարհորդության ն զբոս (ներդրված կապիտալ) կազ տիցիաներիընդհանուր ծավ Միջազգային զբոսաշրջու ծառայությունների դիմաց վճ ճառքի միջոց է: Եկամուտներ սության, տրանսպորտի,կա գործունեության ծավալները: մը, աշխատատեղերը: Զբոս վում է երկրի վճարային հաշվ Բրիտանիայի ծառայությունն մլրդ ֆունտ ստեռլինգ, ինչը վ ավելացրել 4.5 մլրդ ֆունտ Ընդամենը9 հազար քառ. ընդ ցող Կիպրոսը, տարեկան մլրդ դոլար եկամուտ: 316 ք ունեցող Մալթան տարեկան նում 1 մլրդ դոլար եկամուտ: մլն զբոսաշրջիկի, ն 2008 թ. ն

մանը,

զբոսաշրջությանար

նարկություններն օգտագործ որոնցով ստեղծվում են նոր ա ստե Նենկամուտների տնտեսական գործունեություն լացնում ազգային եկամտի ն շրջության կազմակերպությ ձայն` Օտարերկրյա զբոսաշր կազմում է միջին հաշվով 708 վճարային հաշվեկշ ջությունը նպաստում է երկ

Զբոսաշրջությանտարա տեղաբաշխված է զբոսաշ

Զբոսաշրջությունն իրակ սական գործառույթներ.

որը

միջազգայինզբոսաշրջությունն

ըստ

ՈՑ

մուտների ստացման տասնյակում

ԱՄՆ-ը, Իտալիան, Իսպանիան,

են

Ֆրանսիան,Մեծ Բրիտանիան, Չինաստանը, Ավստրիան, Կանա դան,

տարածքների(մլն մարդ)

գերմա նիան,Մեքսիկան:

յա

Խաղաղօ

սիան

րակա

ար

Երկրներ, որոնցում զբոսաշրջությունը

առավել զարգացածէ

պա

ոսյա

57.71

տարաժօթ

856|

Երտներ

1153|)լթ51306|

պա

ոսա

որտուգալիա

արավս

ուլղարիա ս

ու

Ռուսաստան

Բրիտանիա

յուսա

ադա

դեռլա

ունգար

քսրկա աստա

դորա

լլիսա

արիա

ու

արձա

որ

456.

աստա

կառավարությաննառընթեր Մ իգրացիային

տվյալներով` վաղության

6.0

փախստականների Հայաստանեն եկել 45, 2003 թ.՝ 206, 2005 թ.` 318.5, 2011 թ.` հազար զբոսաշրջիկներ,որոնց մի մատ սփյուռքահայերի ժառանգներն են, որ գալիս են հայրենիքը են, որ այցետեւնելու, մյուսները Ղայաստանիցարտագաղթածներն են հարազատներին: թ. մեկնել է Հանրապետությունից լում 2211, 2005 թ.` 268.6 հազար զբոսաշրջիկ: 2005 թ. Հայաստան ժամա48.3 տոկոսը նածզբոսաշրջիկների եկել է Ռուսաստանից,27.5-ը` ԱՊՀ երկրներից, 3.8-ը՝ ԱՄՆ-ից, 12.4-ը` Եվրոպայից ն 8.0-ը` այլ մյոս

ա ա

անսիա

րավար

միջազգային

մարդ թիվը,մլեմարդ | Երկրներ | թիվը մլն

ալիա

յումրսար

ար

Աղյուսակ 6.3

թ.

երկներից

Ձբոսաշրջիկների ընդունող առաջատար 10 երկրների թվում են Մեծ ԲրիտաԻսպանիան,ԱՄՆ-ը, Իտալիան, Չինաստանը, Ֆրածսիան, նիս, Գերմանիան, Կանադան, Հունգարիան,Ավստրիան: Իսկ եկա-

2005 թ. միջազգային ամբողջ զբոսաշրջության մոտ 65 տոկոսը բաժին էր ընկնում Եվրոպային, 20-ը` ԱՄՆ-ին ն 15-ը՝ մնացած տարածաշրջաններին(տե՛ս աղ. 6.3): Վերջին 20 տարում միջազգային զբոսաշրջության ծավալներն աշխարհում ավելացել են 1/3-ով: Ըստ Միջազգային զբոսաշրջության կազմակերպությանտվյալների` զբոսաշրջության տարեկան աճը կազմում է 4.5-5 տոկոս: 2008 թ. զբոսաշրջությունը կազմում էր համաշխարհային ՀՆԱ 11.0, գումարային կապիտալներդրումների 7, համաշխարհայինսպառմանծախսերի 11.0, ' ամբողջհաշվարկային մուտքերի 5 ն աշխատուժի 10.5 տոկոսը: ԵՄ երկրներում միջազգային զբոսաշրջության բնագավառում զբաղվածներիընդհանուր թիվը կազմում էր 8.5 մլն (Իսպանիայում ն Պորտուն Ֆրանսիայում` 8, Իտալիայում` 7, գալիայում` 10, Հունաստանում Գերմանիայում` 6, ՄեցԲրիտանիայում` 5 տոկոս), որն ակտիվ բնակչության 6 տոկոսն էր՞՝: առումով արտասահմանյանզբոսաշրջիկնեՍոցիալ-տնտեսական րի հոսքը երկրում բարձրացնում է ապրանքների գները` կապված "

կոՍԱՈԹՔՕՈՒԵԲ

Խ Ըս

ՅԷԹԻՕԽԱԿԸԸԽՈՇ

Ո/33:066մ է. Ո.,

643 6Ը,ոօղ հ/ԹԿ Ո/ԻՅք0քիԵլր

ՕԱՎՕՆՔԱԵՈՎՑՆ,

2009, ք. Ք0Շ7Օ8-ԷԹ -ԱՕԻՄ,

185.

քօր,

հանգստյան

վերաբերումեն միայն հյուրանոցներում,առողջարաններում, Տվալները զբոսաշրջիկներին: տեղավորված տներում

Ճքոօ6Յ

ԽՐ ՈՄՒԷՁՔՕՄԱՎԵԲ

ՏԿՕՒՕՃՎԿՇԸԽ/Բ

ՕՀԱՕԱԲԱՄՑ,

Վ. ԾԻ,

185.

տե

հ/., ԷՕ՛ՒՍ4Ո4,1999, մեա Ը՛ք.

227.

տվյալ ոլորտի ապրանքների պահանջարկիաճի հետ: Զարգազող երկրները ստիպված են որոշ չափով ապրանքներ ն սարքավորումներ ներմուծել՝ զբոսաշրջիկներին լավ սպասարկելու համար: Զբոսաշրջությունը դա սակարգվում է նան.

նպատակի` երթուղային-ճանաչողական, մարզական, առողջական, ինքնուրույն հանգստի, լեռնադահուկային, որսորդական, »

ըստ

ուսումնական, »

կան, »

ռը,

Տեղեկատվական ծառայությունների համաշխարհային շուկան ունի իր առասձնահատկությունները:Դրանք են. տեղեվատվությանպահանջարկի արագ աճը` պայմանավորկառավարմանբարդություններով, տնտեսությունների ված լԼսրագ զարգացող էլեկտրոնային ն համակարգչային տեխնիվրա նոր բազայի տեխնոլոգիաների ներդրումը, կայի համակարգում կապի օգտագործվող միկրոէլեկտրոնային ն համակարգչային տեխնիկայի սպասարկումն ու կարգավորումը տեղեբարդ հոսքերի միջոցով, կատվության տեղեկատվականհամակարգի արագ ընդլայնվող ծրագրային նյութերը, որոնց դեպքում աճում է տեխնիկականմիջոցների ն ծրագչավորմանարժեքը: Տեղեկատ վական ծառայությունների համաշխարհային շուկան ենչարկվում է մրցակցային պայքարի ընդհանուր օրենք ին: Այդ շուկայի )/4-ը բաժին է ընկնում հինգ երկրների, ընդ որում ԱՄՆ-ին` 50 տոկոյից ավելին, Ճապոնիային` 10 տոկոսը: ԱՄՆ-ում, ԱրեժտյանԵվրոպայում ե ճապոնիայում աշխատանքներ են տարվում պետական նմիջմիջոցառումներ մշակելու հապետականծրագրերի շրջանակներում մար, որոնց ֆինանսավորումը կազմում է 3.6 մլրդ էքյու: Այդ ծրագրերի հիմնականուղղությունը բարձր արտադրողական հաշվողական ցանցի, առաջավոր հաղորդակցության տեխնոլոգիաների ն սպասարկումներիստեղծումն է: Արդեն գոյություն ունի ԵՄ երկրների գերհամակարգչային կենտրոն, որի ֆինանսավորումը հիմնականումկատարվում է երկրների պետական միջոցներիհաշվին: Կապի ծառայությունը համագանցով սպասարկում է շուկաներին: ինտերնետ ծառայությունների շուկան 1996 թ. հաՀամաշխարհային սել 2.5 մլրդ դոլարի: Համացանցի մասշտաբների զարգացման վրա »

ըստ

մասնակցությանձնի՝ խմբային, ընտանեկան, անհատա-

"(ըստ

տարիթի՝ հասուն, երիտասարդական,մանկական, Խա-

տնողության` մեկօրյա, բազմօրյա, (Ոըստտրանսպորտային միջոցների՝ օդային, ջրային, երկաթուղային, ավտոմոբիլաւին ն խառը, (Ոստ աշխարհագրականտարածքների` միջաշխարհամասային, ճիջերկրային, միջտարածաշրջանային, (Ոստսեզոնի` ամառ, ձմեռ: Զբոսաշրջությունը լինում է Զերքին ն միջազգային Ներքին զբոսաշրջությունը տվյալ երկրի ներսում բնակչությանշրջագայությունն է: Միջազգայինզբոսաշրջությունը երկրից մեկնողների ն երկիր ժամանողների շրջագայությունն է, որն ունի տարբեր նպւստակներ. ճանաչողական (ծանոթություն այլ երկրների մշակույթին, պատմությանը,լեզվին, ժողովրդին), տնտեսական՝ կապված մեկնողներիեկամուտների ավելացման, կենսամակարդակիբարելավման հետ, առցիալական` կապված կյանքի պայմանների, կրթության, գործունեության զարգացման հետ, »

աճում ն այժմ ընդգրկում են գործնական, իրավական, բռապահպանական,բժշկական, մասնագիտականտարբեր տեղեկատվություններ:

ըստ

ԱԱտոնակաճառնրին, ինԱա աոաին աոատուն երին, ՕլիմահադոԲո» է աներին մասնակցե է երբ ատոմ ինո ակաիվ Գբրսաչրրութունը տվոնճտագանւմզր. սաշրջ ե է

նե

դեսննր

ցուցահան

ասնակցելու

զբոսաշրջիկները մ իջոցներ ներ:

յամուտ

դուրս

հետ:

են

բերում, գնում ն

պասիվ,

արտահանում

երբ տվյալ երկրից են ֆինանսական

գները, 66թ ծառաուշունԱռի (նհիմնականում կասի :

ոնտեխնոլոգիաների `

շուկայի ազատականացձւանմասին համաձայ-

ն կապիծառայություններ

6.4 Տեռե ղեկատվականն

Միջազգային տեղեկատվականծառայությունները նպաստում են երկրների միջն տեղեկությունների փոխանակմանը:Տեղելլատվակած փոխանակումներիօբյեկտներ են փաստաթղթայինտեղեկատվությունը, արտադրանքի, ծառայությունների մատուցումները: Վերջին երկու տասնամյակում տեղեկատվականծառայություններն ավելի արագ են

թվականից ինտերնետտեղեկատվականցանցը վերածվել գլոբալ ցանցի: Եթե 1980 թ. ինտերնետը միավորում էր 25, 90-ական160 ներիկեսերին` աշխարհի երկրների ավելի քան 44 հազար պետական,կոոպերատիվցանցային համակարգ` կապի բացառիկ միջոցներով, ապա 2010 թ. այս ցուցանիշը հասելէ մոտ 60 հազարի 200 երկրՀամացանցի միջոցով վաճառվում են թերթեր ն ամսագրեր, աչներում: հոդվածներ, էՀՄ ծրագրեր, այլ տեղեկատվություն: Ժամանաչռանձին կակիցտեղեկատվական համակարգի ն միջազգային կապի համալիր

զարգացմամբհնարավորություն է ստեղծվում հեռանալու փաստաթղթաշրջանառությունից,տեղեկատվությունըհաղորդելու ստույգ, արագ ն արդյունավետ: Ծառայությունների համաշխարհային առնտրի նոր տեսակ է էլեկտրոնայինառետուրը, որը չի պահանջումֆիզիկականուժ, կապիտալ ներդրումներ: էլեկտրոնային առնտուր տերմինն ի հայտ է եկել 1990-ական թվականներին`կապված համացանցիմիջոցով ապրանքների առք ու վաճառքի հետ: էլեկտրոնային առնտուրն արագ թափով զարգանումէ նան զարգացող երկրներում: Ինտերնետկապի միջոցով հնարավոր է իրականացնել մարքեթինգային հետազոտություններ, կոմերցիոն գործունեություն (պատվեր, վճարում, թույլտվություն): 2005 թ. նոյեմբերի 16-18-ը ՄԱԿ-իհովանու ներքո Թունիսում տեղի է ունեցել Տեղեկատվու թյան տեխնոլոգիաների(ՏՏ) համաշխարհային գագաթաժողով 170 երկրների ներկայացուցիչ ներիմասճակցությամբ (մասնակցում էր նան 33 պատվիրակությունը):Հիմնականնպատակն էր ՄԱԿ շրջանակներում քննարկել տեղեկատվությանզարգացմանը վերաբերող ռազմավարականն քաղաքականհարցերը,որոնք են. 1. Համացանցիտարածման ն հավասարօգտագործման հնարա-

վորությունները:

ոլորտի ընդհանուր զարգացմանը: նոյեմբերի 25-29-ը Դուբայում կայացել է ՏՏ ցուցահանդես, որին առաջին անգամ մասնակցել է նան Հայաստանը: Ցուցահանդեսը նոր հնարավորություններ է ստեղծել միջազգային կապի, առետրին տնտեսականոլորտի զարգացման համար: Կապիծառայությունըդասակարգվումէ հետնյալ կերպ. 1. եռահաղորդակցությանկասի գործունեություն ձայնի, տեպատկերնե եկությունների,րիտեքստերի, րի, պատկերների փոք րիձայռագրությունների, 22: ԳԲուի) 2.

ՄԱԿ աջակցումը թ.

Ան 2.

Լարային ա

յուններ, »

» » »

Յ.

ներ.

հեռահաղո, ության Դորդակցութ)

համակարգերի մարգերի ծառայութմա

հեռախոսայինցանց, հեռագրականկապ, ինտերնետ հասանելիություն, մալուխայինհեռուստատեսայինհամակարգեր: համակարգերիծձառայությունԱնլար հեռահաղորդակցության

բջջային հեռախոսա կապ, ռադիոալիքայինկապ, ինտերնետհասանելիություն: 4. Արբանյակայինկապի ծառայություններ. ներառում է ձայնի. տեքստերի, ձայնագրությունների, պատկերներիփոխանցման հնարա» »

վորությունները:

5. Հեռուստառադիոծրագրերի կազմում ն հեռարձակում. ներակազմման ն հեռարձակման գործութում է հեռուստառադիոծրագրերի

նեությունը: 6.5

Տրանսպորտայինմիջազգային ծառայություններ

Արդյունաբերությունիցն գյուղատնտեսությունիցհետո տրանսճյուղն է: Այն ապահովում է տնտեսական պորտը երրորդ առաջատար բոլոր ճյուղերի գործունեությունը,իրականացնումբեռների ն ուղնորներիփոխադրում: Տրանսպորտիզարգացումը բնորոշում է ՄՏՀ զարգացման մաՄիջազգայինտրանսպորտն ակտիվ կերպով ներազդում է կարդակը: երկրների մասնագիտացմանն կոոպերացման, արդյունաբերության, ձատակարարման ն ՄՏՀ մյուս ոլորտների գործունեության վրա: բոլոր միջոցներն ամբողջությամբ` կազմում են Տրանսպորտային համաշխարհային տրանսպորտային համակարգը: Տրանսպորտայինհամակարգը բնութագրվում է. հաղորդակցությանուղիներիերկարությամբ(ավտոմոբիլային ճանապարհներըկազմում են 24, օդային ուղիները` 8, ներքին ջրային ուղիները` 0.6 մլն կս, իսկ աշխարհիտրանսպորտայինցանցի երկարությունն առանց ծովային ուղիներիանցնում է 35 մլն կմ-ը), զբաղվածներիթվով, որը կազմում է ավելի »

քա

զա »

լս

ագորտում մարդ,

բեռնաշրջանառությամբ ն ուղնորափոխադրումներով (եթե

1Տթավան Ի կազմու էչր7, համաշխարհային 55 հրման ԲԱՐ

ջանառությունը

կազմում

թ.`

տրլն

տ/կմ,

ապա

թ.

բեռներիծավալը գերազանցեց70 տրլն տ/կմ-ը: Համաշխարհայինտրանսպորտայինծառայություններն առաջացել են ավելի վաղ, քան ծառայությունների մյուս տեսակները, քանի որ դրանք կապված են եղել համաշխարհային առնտրի զարգացման հետ: Սակայն համաշխարհայինտրանսպորտայինհամակարգը ձնավորվելէ 20-րդ դարում: Զարգացածերկրներինբաժին է ընկնում համաշխարհային տրանսպորտայինցանցի երկարության մոտ 78 ն բեռ75 տոկոսը: Զարգացածերկրների տրանսպորտանաշրջանառության յին ցանցի խտությունը կազմում է 50-60 կմ յուրաքանչյուր 100 քառ. կմ-ի համար (Մեծ Բրիտանիայում1̀60, Ֆրանսիայում` 150 կմ), իսկ մնացածերկրների տրանսպորտի համակարգը կազմում է համաշտրանսպորտի ցանցի 22, բեռնաշրջանառության 25 տոխարհային կոսը:Տրանսպորտիցանցի խտությունըզարգացող երկրներում կազում է 5-10 կմ: Առանձնանում են ՀյուսիսայինԱմերիկայի,Եվրոպայի, ճՃապոնիաՆ, Չինաստանի,Հնդկաստանին Պակիստանի, ԱՀարավա րնմտյան

սիայի, Հյուսիսային Աֆրիկայի, Լատինական Ամերիկայի, ելվստրալիայի տարածքային տրանսպորտային համակարգերը: Միասնական տրանսպորտային համակարգ ունեն նան ԱՊՀ երկրները, որոնց բաժինը համաշխարհայինտրանսպորտայինցանցում 10 տոկոս է:

Աղյուսակ 6.4

ն Միջազգայինփոխադրումների կառուցվածք ըստ

տրանսպորտիտեսակների, տոկոս

րանսպորտ

տոմոբիլա

Սար

րկաթուղա

բազմակ

ա տա ո

Տրանսպորտով ապահովման փուլում կատարվում է տրանսպորտի միջոցների վարձակալում, բրոքերային գործունեություն: Միջազեն բեռնատիրոջն փոխադրողի գայինփոխադրումները ձենակերպվում միջն կնքվող փոխադրման պայմանագրով,որով փոխադրողը պարտավորվումէ բեռը ժամանակին հասցնել նշված վայր: Տրանսպորտային գործառնություններն իրականացվում են արտադրողների, վաճառողների, գնորդների, պատվիրատուի, միջնորդների, փոխադրողների կողմից` առաքման կետերում, ճանապարհին տրանսպորտիմի տեսակից մյուսը փոխադրելուժամանակ: Օրինակ` երկրի ներսում (ապրանքի մատակարարում,բեռների, միջոցների, սարքավորումների փոխանցում, հանձնում), երկրից դուրս (ապրանքի արտահանում): Միջազգային փոխադրումները կարգավորվում են համաձայնագրերով` տարածքային ն համաշխարհային մակարդակներով: Այդ ոլորտը ղեկավարում են ՄԱԿ-ի մասնագիտացածօՕրգանները` Միջազգային ծովային կազմակերպությունը (/ԽՕ), Քաղաքացիականավիացիայիմիջազգային կազմակերպությունը(/4«ՃՕ), բազմաթիվմիջպետական կազմակերպություններ: Ծովային բեռնափոխադրումներիտեսակարար կշիռը միջազգային ամբողջ բեռնափոխադրումներիմեջ կազմում է 61-62, երկաթու ղային տրանսպորտինը` 14.3, ավտոմոբիլային փոխադրումներինը՝ 10.2, ներքին ջրային տրանսպորտինը` 2.9 տոկոս: Սակայն այս ցուցանիշները տարբեր երկրներում տարբեր են: Մեծ Բրիտանիայում, ճապոնիայում ծովային տրանսպորտը սպասարկում է տեղափոխվող բեռների 98, ԱՄՆ-ում` 90, Վունաստանում, Իսպանիայում` 94, Ֆինլանդիայում, Նորվեգիայում` 88 տոկոսը: Ծովային տրանսպորտնունի ամենացածր ինքնարժեքը: Միջազգային փոխադրումներըլինում են ուղղակի, երբ փոխադրումը սպասարկվում է տրանսպորտիմեկ տեսակով, ն (ոմբինացված, երբ սպասարկումը կատարվում է տրանսպորտի երկու ն ավելի տեսակներով: Տրանսպորտիշուկայի զարգացման հետ փոփոխվել են նան տեխնոլոգիան, գործարքների ձները ն ծավալները: Այսպես, 1997 թ. Ռուսաստանի արտաքին կապերին մասնակցող տրանսպորտի բոլոր տեսակներովփոխադրվել է 560 մլն տոննա արտահանվող ն ներմուծվող բեռ: Անցած 15 տարում օդային տրանսպորտով բեռնաշրջանառութէ, ծովային փոխադրումներն ավելացել են 1.5 յունը կրկնա պատկվել անգամ: Միջազգային տրանսպորտային ծառայությունները վաճառվում ու են միջազգային տրանսպորտայինշուկաներում: Դրանք կախ-

ակա

Միջազգային տրանսպորտն իրականացնումէ բեռների ն ուղնորների փոխադրում երկրների միջն: Ապահովումէ մարդկանց ն նյութական արժեքների տեղաշարժը, համաշխարհայինշուկայում հանդես է գալիս որպես արտահանման ն ներմուծմանօբյեկտ: ՄՏՀ-ում տրանսպորտային ծառայությունների մակարդակն ազդում է արտաքին առնտրի արդյունա վրա, քանի որ դրանց արժեքն ազդում է վետության ապրանքի գնի ձնա վորման վրա: ՄՏՀ-ում տրանսպորտովապահովումը կարելի է դիտել որպես արտադրանքի թողարկման, փոխադրման. պահեստավորման, կողմերի համար տեղեկությունների, ուղեկցող փաստաթղթերի պատրաստման, փոխադարձպայմանագրերի կնքման, փոխադրողի հետ անհրաժեշտ գործարքների իրականացման կարնորգործոն: 2000-2010 Հայաստանիբեռնաշրջանառությունը հազար տոննա

Աղյուսակ 6.5 թթ.,

վուն ած են.

փոխադրումների աշխարհագրությունից(միջերկրային, միջ. մայրցամաքային, իսկ 1990-ական թթ. կիրառվեցին նան, տրանսպորտային միջանցքներ, որոնցով տրանսպորտայինմիջոցները միանում էին մի շարք երկրների տարածքներովփոխադրումներիհամար), (փոխադրումների տեսակներից(բեռնատար,մարդատար), տրանսպորտիտեսակներից(ծովային, ներքին ջրայիս, օդային, երկաթուղային,ավտոմոբիլային, խողովակաշարային): Ծովային տրանսպորտըհամաշխարհայինտրանսպորտային համակարգի կարնոր մասն է ն հիմնականում սպասարկում է միջազգային առնտրին: Ծովային տրանսպորտիաշխատանքում առանձին երկրների դերը որոշվում է բեռնաշրջանառությանծավալով: Առաջնային տեղ են գրավում ճապոնիան, ԱՄՆ-ը, Հունաստանը, Մեծ Բրիտանիան, Ռուսաստանը,Չինաստանը (տես աղ. 6.6): Ի տարբերություն ցամաքային տրանսպորտի, ծովայինի գործունեությունը որոշվում է ոչ թե ճանապարհների ցանցով, այլ նավահանգիստների քանակով, իսկ վերջիններիս աշխատանքի ցուցանիշը թեռնաշրջանառությունն է Ծովային փոխադրումների համաշխարհայինշուլան արտադրողների ն տրանսպորտիմիջն պայմանագրերիհամակարգ է: Համաշխարհային առնտրի աճբողջ բեռնաշրջանառությանմոտ 70 տոկոսը կատարվում է ծովային տրանսպորտով: Ծառայությունների համաշխարհային շուկայում բացակայում է ծովային միջազգային տրանսպորտի միասնական շուկան, հետնաբար, միջազգային փոխադրումներն իրականացվում են ազգային կամ առանձին ընկերություններիմիջոցով: Փոխադրումների կանոնները մեկնաբանվում են մռնոսամենտ կոչվող որն ապրանքատիրոջըտրվում է փոխադրողի կողփաստաթղթում, մից` ապրանքը փոխադրմանհանձնելու պահին: Ապրանքառաքողին կամ լիազորվածանձին այս փաստաթղթովիրավունք է վերապահվում հետ ստանալու ապրանքը` նշված նավահանգստում կոնոսամենտը

Բրիտանիայի,Գերմանիայի, Նորվեգիայի բեռնափոխադրումները միասին:

6.6 Աղյուսակ

Առանձիներկրների բեռնափոխադրումներըն նավերիքանակը

ողություսը, տոննա պո ուսաստ

տանին

ոն աստա

բազար

երթ Եվրոպայի,

նս մյուս

երկրներին

տոանսպոոտա10 ն Ամերիկայի Աֆրիկայի երկրի նավա-

Ներքին ջրային տրանսպորտն ուրույն տեղ ունի տրանսպորտային համակարգում:Եվրոպայի ն Հյուսիսային Ամերիկայի30 խոշոր երկրների ներքին ջրային ուղիների երկարությունը կազմում է 175 հազար կմ: Դրանցով տարեկան փոխադրվում է 1200 մլն տոննա բեռ, որից 780 մլն տոննան կազմում են արտաքին փոխադրումները: Գետային տրանսպորտնառավել զարգացած է ԱՄՆ-ում, Գերմանիայում, ՌուԿանադայում,Ֆրանսիայում, Չինաստանում, Ռուսաստանում: սաստանում գետային փոխադրումներիտարեկանծավալը կազմում 10 մլն տոննա: Ավտոմոբիլայինտրանսպորտը վերջին տասնամյակում ավելի է զարգացել: Ավելացել է փոխադրումների ծավալը: 1975-2000 թթ. են բեռնամեքենաներիհամաշխարհայինավտոպարկրկնապատկվել կերը:Դրանց3/4-ը պատկանում է Եվրոպայինն Հյուսիսային Ամերիկային,որոնք տարեկան փոխադրումեն 16 մլրդ տոննա բեռ: Ավտոմճոբիլայինփոխադրումներըկազմում են ամբողջ բեռնափ ոխադրումների 68 տոկոսը: Համաշխարհային տրանսպորտայինցանցի 70 տոկոսը՝ 26 մլն կմ, կազմում են ավտոճանապարհները,որոնցից 6.2 մլն-ն ԱՄՆում են: Վամաշխարհային ավտոմոբիլային պարկում հաշվվում է ավելիքան 600 մլն ավտոմեքենա, որի 20 տոկոսը դարձյալ ԱՄՆ-ում են: Ռուսաստան ներմուծվող բեռները բեռնաշրջանառության մեջ

Օովային փոխադրումներիաճը տեղի է ունենում զարգացած պետությունների նավատորմիղներիտոննաժների ավելացման հաշվին, որոնք կազմում են համաշխարհային առնտրական նավատորմիղի 2/3-ից ավելին: Աշխարհում ւսմենամեծ առետրական նավատորմիղը ճապոնիայիննէ, որի բեռնափոխադրումներն ավելի շատ են, քան Մեծ

նավատորմ

հանգստում:

արնելյան:

էտատանում: է Սաո րիաականագ ին բաայություններ Ռուսաստանի

փոխադրումներըդասակարգվումեն.

ըստ ֆրախտային նավերի տիպերի` չորաբեռներին տանկերային տոննաժների(մեծ դեր են խաղում տանկերային նավերը,որոնց բաժին է ընկնում ամբողջ տոննաժների70 տոկոսը), ըստ նավերի օգտագործման`երթուղային ն վարձակալական, ըստ աշխսրհագրական բաժանման՝ հյուսիսեվրոպական, հյուսիսամերիկյան, հարավամերիկյան, միջերկրածովային, հեռավոր

անին

հետո: ներկայացնելուց

Ծովային

'"ԽՐՏՈ/ՒՅքՕՈՒԵԹ

3ԵՕԻՕԽԱԿԲԸԿ/Ը

Օ1ԵՕԱՇԻՔՔ,

ՄՎ., |ՕԽտոն1999, Շւք. 257,

կազմում են 70, արտահանվողները` 30 տոկոս: Ռուսաստանը Լեհաստանից տարեկան ընդունում է 20, Բուլղարիայից` 20, Լիտվայից` 12, Ուկրաինայից՝ 11, Լատվիայից՝ 10, Սլովակիայից՝ 5.5 հազար միավոր շարժակազմ: Յուրաքանչյուր 1000 դոլար ծախսի դեպքում ավտոտրանսպորտովբեռների փոխադրմանմիջին հեռավորություննԱՄՆ-ում 775 կմ: Ավտոմոբիլակազմում Է 1290, ԵՄ-ում` 930, Ռուսաստանում` յին տրանսպորտը միջազգային փոխադրումներինմասնակցելէ 1960ական թվականներից: Ուղնորափոխադրումներին բեռնափոխադրումների իրականացմանու կազմակերպմանպայմանները սահմանվում են պետական մակարդակով երկկողմանի համաձայնագրերով: Բեռնափոխադրումներըկարգավորվում են 1956 թ. կնքված «Միջազգային փոխադրումների մասին» կոնվենցիայով: Բեռնագրերի ձները ն բեռների տեղափոխման համար համապատասխանմիջազգային սակագները սահմանվելեն Ավտոտրանսպորտիմիջազգայինմիության կողմից: Օրինակ` Հայաստանը ն Ռուսաստանըհամաձայնագիրեն կնքել միջազգային ավտոմոբիլային հաղորդակցության մասին` ըստ որի պետք է իրականացվենմարդատար ն բեռնատար փոխադրումներ,»րոնց ընթացքում միմյանց տարածքներով տեղափոխված բեռների դիմացերկուստեք ազատվում են մաքսային տուրքերից, հարկերից: Օդային տրանսպորտը փոխադրումներիհատուկ ձն է: Միջազգային օդային ուղիների երկարությունը 2000 թ. կազմել է 8 մլն նմ Վերջին 10 տարում աշխարհում օդային մայրուղիների ընդհանուր երկարությունը կրկնապատկվել է, իսկ ուղնորների փոխադրումներնա1.2 մլրդ վելացել են 1.6 անգամ: Ուղնորների թիվը տարեկանհասելէ մարդու: Միջազգայինավիափոխադրումներըկազմում են օդային բոլոր փոխադրումների 54 տոկոսը: Օդային փոխադրումների կազմակերպման իրավական հիմք են միջպետական համաձայնագրերը: Օդային տրանսպորտովիրականացվում են, ուղնորափոխադրումներ, բեռնափոխադրումներ, հատուկ փոխադրումներ: Միջազգային փոխադրումների համար, որպես հիմնական փասծառայում են ավրաբեռնագիրըն բեռնադիմումը:Միջազտաթուղթ, գային ավիացիայի սակագներով զբաղվում է օդային տրանսպորտի Միջազգային ասոցիացիան: Առավել շատ ուղնորներ տեղափոխումեն ԱՄՆ-ը, Ռուսաստանը, ճապոնիան, Մեծ Բրիտանիան, Կանադան, Ֆրանսիան, Գերմանիան, Չինաստանը: Աշխարհում հաշվարկվում են 25000 օդանավակայաններ, որոնցից 34 խոշոր օդանավակայանների կեսն ԱՄՆ-ում են, 8-ը` Եվրոպայում: Ըստ օդայինփոխադրումներիրականացնողկազմակերպություններիհաշվետվությունների` Վայաստանում 2000 թ. փոխադրվելէ 611.6, 2002 թ.` 872.0 ն 2004 թ.` 943.1 հա302.3 (49.5 տոկոս), 410.7 (47.՛ զար ուղնոր: Համապատասխանաբար » »

ոոկոս) ն 370.8 (39.3 տոկոս) հազարը կազմել են փոխադրումները շարժակազմով: դայաստանյան Երկաթուղային, օդային, ավտոմոբիլային, խողովակաշարային զբաղվում է 66 կազմակերպություն:Հայկական ալոխադրումներով թռիչքներ է կատարում աշխարհի 23 երկրների 70 քաիաուղիները աքներ, ինչը կազմում է Գայաստանից բոլոր թռիչքների 50 տոկոսը: նացածըսպասարկում են օտարերկրյաավիաուղիները: Երկաթուղայինտրանսպորտըհամարվումէ ամենաավանդականը: յռաջավոր42 երկրի երկաթուղիներիընդհանուր երկարությունն անցլում է 915 հազար կմ-ից, որոնցով տարեկան տեղափոխվում է 3.7 լրդ տոննա բեռ: Տրանսպորտային ընդհանուր շուկայում պակասել ն երկաթուղու փոխադրումները`կապվւսծավտոմոբիլային ն օդային զարգացման հետ: Համաշխարհային երկաթուղային իոխադրումների յանցի տեղաբաշխումն անհամաչափ է: Թեն երկաթուղի ունեն աշսարհի 160 երկիր, սակւսյն դրանց ընդհանուր երկարության 50 տոկոմը բաժին է ընկնում ԱՄՆ-ին, Կանադային, Ռուսաստանին, Հնդկասոանին, Չինաստանին, Գերմանիային, Արգենտինային, Ավստրալիաին, Ֆրանսիային, Բրազիլիային: Բեռնաշրջանառությանքանակով աչաջատարներ են Ռուսաստանը, ԱՄՆ-ը, Չինաստանը, Կանադան, Լեղաստանը:Փոխադրման պայմանագիր է ծառայում երկաթուղային շեռնագիրը, որտեղ նշվում են փոխադրման վայրը, վճարը, բեռի սրժեքը, քանակը: Խողովակաշարայինտրանսպորտնավելի արագ զարգացող փոնադրումների ձն է: 90-ական թվականներիվերջերին աշխարհում խո1ովակաշարերիընդհանուր երկարությունը կազմում էր 1.5 մլն կմ, ոզիցնավթամուղների երկարությունը600 ն գազամուղներինը` 900 հազար կմ էր: Մայրուղային խողովակաշարերի ընդհանուր երկարության վեսըբաժին է ընկնում ԱՄՆ-ին, 1/6-ը` Ռուսա ստանին, 10 տոկոսը` Կաադային: Ամենաերկարնավթամուղերը կառուցվել են ԱՊՀ երկրնեյում, ԱՄՆ-ում, Կանադայում, Սաուդյան Արաբիայում: Գազամուղների եծ ցանց ունեն զարգացած երկրները: ԱՄՆ-ը, Գերմանիան, Ֆրանսիան, Իտալիան, Լեհաստանը, Չեխիան ունեն սպառող-ներմու ծող, նկ ԱՊՀ երկրները, Կանա դան,Նիդեռլանդները` սպառող-արտահաշող կողմնորոշում: Համաշխարհային գազաշրջանառության 4 մլրդ ո/կմ բեռնաշրջանառությունից մոտ 2 մլրդ-ը բաժին է ընկնում Ռուորտեղ կառուցվել են աշխարհի ամենամեծ նավթամուղմաստանին, («Դրուժբա», «Պրոգրես») ն գազամուղները («Հյուսիսափայլ», «Սոյուզ»):2010 թ. խողովակաշարովՀայաստան է ներմուծվել 1179.3

մերը

ազար տոննա գազ:

6.6

ծառայություններ Ապահովագրական

համակարգում ապահովագրությունըպայմանավորված է ու ՄՏՀ բոլոր ձների` ապրանքներիու ծառայությունների,կա պիտալի է Անհրաժեշտ գործընթացներով: աշխատուժի միջազգային շարժի ապակմշակեն որոնք ՄՏՀ-ում ծառայություններ, ստեղծել տարբեր ն հովագրական ծրագրեր` ապահովելու համար անվտանգությունը ճիշտ կազմակերպելու համար գործընթացներըկ̀ա պված տարերային տնտեսական, քա ղաքական, աղետների,արտակարգ իրավիճակների, ՄՏՀ

Անի

րպ

ըս տ

ռը

ի դասակարգվում բաժնետիրական, կազմակերպման երեւի

երնույթնեղի րնույթներիհետ:

ձեի` պետական

խա-

հովագրությանօբյեկտների` գույքի, անձի ապահո :

ագրո

1ագարակ եանի

պարտապանն. |

խանատվություն,հսկողություն, կառուցվածք)գլոբալացման ազդեէ կրել: Ապահովագրական շուկան բարդ. ցությամբ փոփոխություններ է է, ինտեգրվածհամակարգ որը պարունակում տարբեր

բաժնետիրական Կանն ապահովագրական մասնագիտացածմա

ընկերությ

օղազներ,

ուններ ր,

միություններ, փոխադարձապահովագրական աար վարկերի արտահանման շուկան դիտվում է երկուտեսանկյունից. Ապահովագրական ինստիտուցիոնալբ̀աժնետիրականընկերությունների,կորպորացիաներին պետական ապահովագրականընկերությունների »

Արուի պետաան

ձնով, »

տարածքային՝տեղակալ -ը,

ային: Է իրք ե ազգային միջազգայ

ո,

: "` »

փոխադրամիջոցների, ֆինանսական, ավիացիոն նքնե նմոնտաժային աժայից աժխատանքների,

Արի '

ֆիզիկական,իրավաբանականանձանց գույքի, -դժբախտդեպքերի, աղետներիապահովագրությունները:

Արամանյակ անան Ա վ նե Ակերոոումների գր

րը, արտասահմանյան

րդրումների

Քրոսաշրջության

զարգացումը հանգեցնում է կյանքի, իսկ միջազարկավորումը` վարկերի ապահովագրման անհրաժեշտուքգայ հաաա եթե պահովագրական պայմանագրի կնքմամբ: պայմանագրի մասնակիցները գտնվում են տարբեո երկրներում, ապա գործարքը համարվում է միջազգային: Միջազգային ապահովագրականգործարքներն են. Ուղղակի պայմանագրային գործարքները,որոնք կնքվում են ինչպեսանմիջապես արտասահմա նյան ապահովագրականընկերությունների, այնպես էլ միջնորդ ապահովագրողներիհետ, Ուղղակիապահովագրությանպայմանագրերը,որոնք կնքվում են արտասահմանյան ապահովագրող գործակալությունների միջն, ապահովագրությանձնը, որը կնքվում է ՄԽնստիտուցիոնալ արտասահմանյան իրավաբանականընկերությունների կողմից, կարող են գործարքները, վերաապահովագրական կողմից` իրար մեջ կնքված իրականացվել տարբեր ընկերությունների պատասխանատվությանծի մասը դնելով

աքՄեռա եկաւ ամո »

ու-

գույՖրանսիան, նիդեռլանդները, Կանադան,Շվեյցարիան: Տ|ԱՇԻՃ ամենամեծ ընկերությունը ոլորտում քի ապահովագրության են կորպորացիանէ (1982 թ.): Մեծ Բրիտանիայումգործում ն ընկերություններ 376 սինդիկատներ: քան 900 ապահովագրական 2003 թ. Վայաստանումգործում էր ապահովագրական ընկե(3 բրոքեր 11 ՓԲԸ, 1 ԲԲԸ) ն ապահովագրական ՍՊԸ, (11 րություն դրութ1-ի ՍՊԸ ն 1 անհատ ձեռնարկատեր):Նույն թվականի հուլիսի կապիտալում յամբ Ընկերություններիկանոնադրական ներդրումներիմասնաբաժինը կազմում էր 12.6 տոկոս: կայաստանու հիմնականտեսակներ համարվում են. ապահովագրության

ավելի

բեռների,

որոնք

ւասշտաբով կարնոր դեր է խաղում ԱՄՆ Համաշխարհային հովագրողի

վրա:

ապա-

կազմում է համաշխարհայինապահովաԳրականշուկայի 50 տոկոսը: Այն առաջատար է ն՛ ապահովագրության ն բնակչության շնչի հաշվով: Կարնոր է նան անգլիական ծավալով, ապահովագրականսեկտորի դերը: Ընդլայնվում է Ռուսաստանի ապահովագրական շուկան նս: Ինչպես բոլոր ծառայությունների, այնպես էլ ապահովագրական շուկան ձնավորվել է բավական վաղ: Որպես շուկայի գործակա լներ, են գալիս խոշոր ազգային ն միջազգային բանկերը` ծառաություն մատուցելով ոչ միայն իրենց երկրի, այլն արտասահմանյան Բանկերի կողմից միջազգային մակարդակով Կատվիրատուներին: շուկան, հովագրական

որը

օտարերկր)Ի, հանդես

գործընթացները:

գրավում:

իտալիան Աաաա Ճապոնիան. րիաանիան» Գերմանիան, ԱՄՆ-ում '

վարկեր

Ապահովագրության ծառայություններիստեղծումը կապված է ծառայությունների շուկայի զարգացման հետ: Միջազգային ապահովագրության մեջ տրանսպորտային ապահովագրումը գլխավոր տեղ է

կատարվող ավանդների,վարկերի, էմիսիոնգործարքների,միջազգան տարածումը, յին փոխառությունների,արժեթղթերիբաց թողումը զարգացումը,մանր ու միջին ընկեանդրազգայինկորպորացիաների րությունների կրճատումը պահանջումեն բանկային ն ապահովագրական ծառայությունների միջազգայնացումն ազատականացում: ստորագրվել է ֆինան1997 թ. դեկտեմբերին ՄԱԿ-ի շրջանակներում մասին համասական ծառայություններիշուկայի ազատականացման են ապահովել ձայնություն` ըստ որի 100 պետություն պարտավոր իրենց ֆինանսականշուկաների տարբեր աստիճանիբաց լինելը: Փոքր երկրները` ներքին նեղ շուկայով ն թույլ ապահովվածբնական ռեսուրսներով, վարում են ավելի քաց տնտեսություն,քան խոշոր երկրները: Տնտեսության բաց լինելու աստիճանըորոշվում է հարաբերական ցուցանիշով` արտաքին երկրներից տնտեսության կախվածությամբ, ն քացարծակ ցուցանիշով բնակչությանմեկ շնչի հաշվով արտաքին առնտրի շրջանառությամբկամ արտահանմանչափերով: Բաց տնտեսության ամենաբարձր ցուցանիշն ունեն Լյուքսեմբուրգը, Շվեյցարիան, Բելգիան, Իսլանդիան, Նիդեռլանդները, որտեղ բնակչության մեկ շնչին բաժին ընկնող արտաքին առետրի շրջանառությունը գերազանցումէ 15 հազար դոլարը: ԱՄՆ-ում արտասահմանյանբանկերն իրավունքով հավասարվում թույլ են տեղականներին:Այստեղ կարող են արտասահմանցիներին է հրաժարվում Շվեյցարիան նահանգներում: տալ բանկեր գնել բոլոր արտասահմանյանբանկերի նկատմամբ մի քանի խտրական պահանջներից: Բրազիլիան պակասեցնումէ բանկային սեկտորում պետության միջամտությունը:Սակայն ԱՀԿ-ին միանալու դեպքում անխուսափելի են դառնում ֆինանսականծառայություններիսեփակաս մասշուկա բացելու պայմանները:ԻրականումՌուսաստանը, որը չի նակցել ֆինանսականծառայություններիշուկայի ազատականացման դա կարող է անել կամ ԱՀԿ ստանդարտ դրույթի բանակցություններին, համար մտցնելով իր շուկա ներթափանցողների հիման վրա, այսինքն՝ սահմճանափահամաձայնեցված ծառայությունների ֆինանսական |

կումներ կամ միանալով ԱՀԿ միջազգայինմակարդակովմշակված նաֆինանսական ծառայություններիառնտրի մասին դրույթին, որը խատեսումէ ավելի կոշտ պարտավորությու ններ: 6.7

այլ ծառայություններ Միջազգային

գործում են նան ֆրանչայզինգ,ինժինիրինգ,նոու-հաու. կոնսալտինգ,լիզինգ, ֆակտորինգծառայությունները: ն Ֆրանչայզինգը (անգլ.` իրավունք)տեխնոլոգիաների համաէ քային նշանների լիցենզիաների վաճառք կամ փոխանակման կարգ: Դրա էությունն այն է, որ ընկերությունը,շուկայում սպառող ընկերությանն մեծ հեղինակություն,որոշակի պայմաններով ՄՏՀ-ում

ապրան-

ունենալու

իրավունք(լիցենզիա) է տալիս իր տեխնոլոգիան իր ապրանքային նշանիտակ օգտագործելու ն եկամուտ ստանալու: Ֆրանչայզինգիֆոանչայզերն է (լիցենզիատ): Ըստ պայմանագրի՝ րականացնողը գործունեությանիրավունքը տրվում է որոշակի ժամանակով: Կոմերցիոնգործարքներում ֆրանչայզերը տիրոջ իրավունքն է, իսկ ֆրանչայզինգը՝օգտվողի: Ֆրանչայզերը կատարում է ծրլ/ու գործառույթ.

կապիտալի տրամադրում առնտրականձեռնարկությունների ստեղծմանհամար, » սեփականառնտրականձեռնարկություններիղեկավարում: Ֆրանչայզինգը ֆրանչայզերինհնարավորությունէ տալիս. նվազագույն կապիտալ ներդրումներով ավելացնելու առնտրականձեռնարկություններիքանակը, դառնալու ինքնուրույն ձեռնարկատեր, վարելու սեփական բիզնեսը ֆրանչայզերի` հայտնիառնտրական նշանի տակ, ֆրանչայզերից ստանալու օգնություն ն այլն: Գոյություն ունի ֆրանչայզինգիմի քանի տեսակ. արտադրական, երբ տեխնոլոգիաների սեփականատեր ընկերությունն Օարտադրանքիպատրաստումը փոխանցում է գործընկեր ընկերությանը` տվյալ արտադրանքը թողարկելու ն իրացնելուհամար, ապրանքային,երբ ընկերությունը կամ ձեռնարկություննապրանք է մատակարարում մյուս ընկերությանը` առաջատար ընկերության առնտրական մակնիշով (նշան)իրացնելու համար, ծառայության ոլորտի, որը հիմնականումնման է ապրանքային ֆրանչայզինգին, ն տարբերությունը միայն համագործակցության օբյեկտներիմեջ է: Միջազգայինֆրանչայզինգ հիմնականում օգտագործումեն ամերիկյանընկերությունները:Ֆրանչայզինգինոր ձն են արտոնագրերով կոմբինացված փոխանակումներն անմիջապես դիլերների միջն: Այս ձենըկիրառվում է հատկապես սննդամթերքի առնտրի ոլորտում ն ճաշարանային բիզնեսում: Ռուսաստանում ֆրանչայզինգի հարաբերությունները զարգացել են ապրանքային ն ծառայություններիոլորտում: Նախկինում ռուսական շուկայում այդ համակարգով աշխատում էին արտասահմանյան ընկերությունները, իսկ այժմ ակտիվացելեն նան ռուսականները: Ինժինիրինգը(անգլ.` գյուտարարություն)շինարարականօբյեկտներին ձեռնարկություններիստեղծմաննպատակովինժեներակոնստրուկտորականծառայությունների ն ինժեներականօբյեկտների կապիտալներդրումների արդյունավետօգտագործմանմեթոդ է: Այն արտադրությանպրոգեսների իրականացման,արտադրանքիիրացման, ն արդյունաբերության ենթակառուցվա շինարարությունների ծքների »

սպասարկման, այլ

ընկերությունների կողմից: Ինժինիրինգային ծառայությունների օբյեկտներն են. մինչնախագծային, նախագծային,հետնախագծային ն մաս-

օբյեկտների շահագործման, առանձին համալիր

ծառայությունների ոլորտ Ինժինիրինգային ծառայությունների միջազգային գործարքի էությունն այն է, որ արդյունաբերականնայլ օբյեկտների նախագծման ու կառուցման ընթացքում մի երկիրը մյուսին տրամադրում է ինժեներահաշվա խորհրդատվական ն րկային, ինժեներաշինարարական ծառայություններ: Ինժինիրինգի հիմնական /խնդիրը պատվիրատուներիկապիտալ ներդրումներից ավելի շատ է:

նագիտացած օառայությունները, որոնք ավելի լայն կիրառում ունեն բնակարանային ն արդյունաբերական շինարարության ու ենթակառուցվածքների օբյեկտների կառույցներում, արտադրական գործընթացների նորմալ ընթացքի ն արտադրանքի իրացման ծառայությունները, այսինքն` ձեռնարկությունների շահագործումը ն կառավարումը: Ինժեներախորհրդատվական ծառայություններիզգալի մասը բաժին է ընկնում Մեծ Բրիտանիային: Ավելի պակաս բաժին ունեն Գերմանիան, Դանիան, Ֆրանսիան ն Իտալիան: Այս ծառայություններն արտահանողներիմեջ առաջատար դիրք ունեն ամերիկյան, ճապոնական, ֆրանսիական կապալառու ընկերությունները: Ասիական, Խաղաղօ վկիանոսյան տարածաշրջանիշուկան մնում է որպես ծառայություններ ներմուծող: Փոփոխվել են ծառայությունների ճյուղային կառուցվածքը ն պայմանագրերիաշխարհագրականբաժանումը: »

արդյունք ստանալն է:

Ինժինիրինգային ծառայությունների շուկան գործունեությունը սկսել է 1960-ականների վերջին ն զարգացել է անհամա չափ:19601970 թթ. եվրոպական երկրներում նկատվել է ինժեներախորհրդատվական ծառայությունների արտահանման աճ` պայմանավորվաձ զարգացող երկրներին հատկացվող միջազգային օգնության ծրագրերի իրականացմամբ: 1970-1980 թթ. ծառայությունների այդ տեսակի պահանջը նվազել է: Սակայն 1980-ականների երկրորդ կեսին նորից աշխուժություն է նկատվել հատկապես Կենտրոնական ն Արնելյան Եվրոպայում: 1990 թ.-ից ինժեներախորհրդատվական ծառայությունների ազգային շուկաները, ծառայություններն ընդլայնվել են, ինչը որոշակի դեր է խաղացել մասնավոր ինվեստիցիաներիավելացման գործում: Ինժինիրինգային ծառայություններն իրականացվում են երեք հիմնական մեթոդներով. 1. Աշխատանքի մեծ մասը կատարում են պատվիրատուն կամ տեղական ընկերությունները Աս դեպքում արտասահմանյան ինժինիրինգային ընկերությունըհա նդես է գալիս որպես խորհրդատու: 2. Ինժինիրինգայինծառայությունների մեծ մասը կատարվում է արտասահմանյանընկերությունների կողմից: 3. Օբյեկտների համալիր աշխատանքներիկատարմանպարտականությունները պայմանագրովիրենց վրա են վերցնում արտասահմանյան կապալառուները: Ինժինիրինգային ծառայությունների շուկայի զարգացման վրա ազդում են երեք գործոններ. պետական ն մասնավորինվեստիցիաներիծավալները, որոնք են թույլ տալիս ընդլայնել շինարարությունը, ն նոր օբյեկտների շա-

Աղյուսակ 6.7

կապալառու ընկերությունների աշխարհագրականտեղաբաշխումը(մլրդ

առաջատար

թ.

ատ

16.7 :

-Խաղաղօվկիանոսյա

կոնտրակտնե դոլար)"

42.6

տարածաշրջան

49.3

անադա պա

Ինժինիրինգայինծառայությունների շուկան, որպես միջազգային

հագործումը,

խորհրդատվականծառայություններիարտահանման ա նհրաԿ ժեշտությունը` կապված տարբեր երկրներում ԳՏԱ արդյունքի միատե-

ծառայությունների շուկայի մի մասը, ունի ընդլայնման միտում: ներկայում ինժեներային տարբեր ծառայություններ (նախագծում, շինա-

րարություն ն այլն) դարձել ենմիջազգային փոխանակության օբյեկտ:

սակ չլինելու հետ,

Վերջին ժամանակներում ծառայություններիմիջազգային շուկակիրառվում է ծառայության նոր տեսակ` շեիհնժինիրինգ,որը կազե առնետ րաարտադրականկառավարման, տնտեմակերպությունների սական օբյեկտների վերակառուցման, ֆինանսական կայունության

ինժինիրինգայինծառայությունների շուկայում ազատ կապիտալի առկայությունը: Ինժինիրինգային ծառայություններն իրականացվում են արդյունաբերական ն շինարարական, ինժեներախորհրդատվական հատուկ »

յում

ՕԳ `

ԽՏ

ԹՔՕՈՒԵՔ ԳԱՍ

ՏԵՕՒՕԽՀԿՇԸԽ/Շ

01ԻՕԱճԻ:ԼՑ,

/ԿԲԾԵԽԻ,

ՕԵտոո, Ի/., 1999,ք.

247.

ինժեներախորհրդատվական ծառայությունէ: Այն կարողէ լինել ճգնաժամային ն զարգացման:ճգնաժամայինռեինժինիրինգի նպատակը տնտեսականխնդիրներիլուծումն է: Կիրառվում է այն դեպքում, երբ տնտեսականսուբյեկտի ֆինանսաառնտրական ն արտադրական արդյունավետություննիջնում է: Զարգացմանռեխնժինիրինգը կիրառն ինվեստիցիոնգործընթացվում է, երբ արտադրական-առնտրական ների կառավարմանգործող կառուցվածքնարդեն հասելէ օգուտ ների ստացմանմակարդակին: ՄՏՀ-ում կարնորմաս են կազմումգիտելիքների, փորձի ն ԳՏ տետեսքով փոխանակումները,որոնք մաքուր տեսքով ղեկատվության իրենցիցներկայացնումեն ճռու-հաու: Տեխնիկական բնույթով նոուհաուն ընդգրկում է. արտադրանքների,մեքենաների, ապարատների, առանձին դետալների,գործիքների,հարմարանքների,չգրանցված փորձնական նմուշներիմշակումները, ՞- տեխնիկականփաստաթղթեր(հաշվարկներ, պլաններ, նախագծեր,փորձիարդյունքներ, կատարվածգիտահետազոտականաշցուցա կներ), տվյալներնյութերի որակի մասին, խատանքների անձնակազմիպատրաստմանուսումնական պլանները: Նոու-հաուի վաճառքն ունի առանձնահատկություններ: Գնորդը »

»-

լսպետք Անո առնել ավի այն փոխհատուցվում ետք է մասնակի ծանոթանա

նրա

էությանը: Նոու-հաու

նը որոշե-

որ

ներից, որոնքօգտագործողինպետք են: Վերջինս կարող է Քիչ օգուտ ստանալ կամբոլորովինչստանալ: Վամաշխարհային պրակտիկայում նոու-հաուի գինըկազմում է ապագաօգուտի 5, առանձինդեպքեոում՝ մինչե 2 տոկոսը:Ի տարբերություն արտադրության ղտնիքնե՛րի` նոու-հաուն չի արտոնագրվում,քանի որ զգալի մասը ստացվում է որոշակիհնարքներից: ԺամանակակիցպայմաններումԳՏՀ զարգացմանը զուգահեռ ավելի մեծ նշանակությունեն ձեռքբերում Սոնսալտինգայինծառայությունները: Կոնսալտինգնառանձինկոմերցիոն բնույթի ծառայություններիինքնուրույնոլորտ է, որի նպատակնէ ապահովել արդյունքի թողարկման,արտադրությանն իրացմանգործընթացը: Այն ծառայուբյունների ամբողջությունէ` կապվածհաճախորդներիպատվերով տեէՀՄ-ով տեղեկատվության սպասարկման. խորհրդատվության տարբեր տնտեսական գորթյուններիհետ: Կոնսա լտինգայինծառայությունների արտածունեու

գա

մշակման, ղեկատվության փորձագիտական

միջոցով:Կոնսալտինգային վերաբերում են. ծառայություններին պրոֆեսիոնալմենեջերների,ընկերությունների կողմից ծառա յություններիանմիջապեսկառավարումը, տնտեսական օբյեկտներինօգնելը: »

Տվյալ դեպքում կոնսալտինգային ընկերությունները լրիվ հսկոառաջարկվող ծրագրերի պատվերների իրա-

ղություն են սահմանում կանացմանվրա:

լտինգային ծառայությունների շուկան ամենաշարժունակն մասնավոր սեյտորն է: ԱՄՆ կոնսալ«Մակկինսի» ընկերությունը: ճապոծառայությունների շուկան տարբերվում է անիայի կոնսա լտինգային մերիկյանից: Այն ներկայանում է ճրեք տեսակ քնկերություններով: Առաջինը զբաղվում է անձնակազմի ն արտադրության հարցերով, երկրորդն օգնություն է ցույց տալիս ձեռնարկություններիռազմավարության մշակման գործին, ն երրորդը, այսպես կոչված, «ուղեղային Կոնսա

է: Այդտեղ գլխավոր վաճառողը տինգային առաջատարներից է

են: կենտրոններն» Վերջին տարիներին կոնսալտինգայինծառայություններ սկսել են Ավելի արագ զարգանում է լսարազարգանալնան Ռուսաստանում: նային ծառայությունների շուկան, որի բաժինը կազմում է ամբողջ շուկայի 75 տոկոսը: Ավելի մեծ բաժին են կազմում բանկային աուդիտը (22 մլն ռուբլի ե այպլահովագրականծառայությունները (9.7 մլն

ռուբլի): Լիզինգային

ծառայություններն արտադրական նշանակության կառույցների, տրանսպորտային միջոցների, մեքենաների, տեխնոլոգիական սարքավորումների, շարժական ն անշարժ գույքի (բացի հոն բնական օբյեկտներից) երկարաժամկետվարծաեն: Դրանք ի հայտ ենեկել 1950-ական կալություն ԱՄՆ-ում Ա 60-ական թվականներին` Արեմտյան Եվրոպայում: Ներկայում լայն տարածում են ստացել տնտեսության տարբեր ճյուղերում, քանի որ ինվեստիցիաներիպահանջը չի կարող բավարարվել սեփական միջոցների Ա բանկային վարկերի օգտագործման հաշվին: Լիօբյեկտի սեփականատերնէ: Նա պայմանա-

ղատարածքներից

թվականներ

զինգատերը լիզինգային Էաին աա հրատանագիր ժիր է ոԱԱ ոմագրոլու լիզինգային ամբողջ ար: ի ատիպ ան հանան: Հինն ապրանք տրամադրելու որդ-վարձակալին Ք

համար:

Լիզինգային համաձայնագիրըհիմնական փաստաթուղթ է, որը որոշում է լիզինգատերերի ն լիզինգ ստացողների միջն հարաբերութ-

ոնի Ահո վաբանանան՞ն իմիկական

յունների

նույթը:

որոշա

Լիզինգի

սուբյեկտ

են

ինվեստի նգատու

իրա-

ն անհատ ձեռներեցները: Լիզինգային գործարք ձեռնարկությունները են այն ծառայությունները, երբ մեկ տարուց ավել ժամահամարվում ե գործման համար: Գույքի միջոցների օգտագործման վերաբերյալ

վար ն վարձատուի միջն կնքվում է պայմանագիր, որը պահպանում է սեփականատիրոջիրավունքը: Լիզինգային ծառայությունները լինում են ֆենանսական ն օպերատիվ:

ձակալի

կիրառումըձեռնտու

ուշանալու կամ կորստի դեպքում միջազգային պատասխանատփոխհատուցմանչափերը: վության ն դրամական Յ. Բերմունդյանհամածայնագիրը(1946 թ.), որի նպատակըմիջազգային քաղաքացիականավիացիայի կարգավորումը ն ԱՄՆ-ի ու նումն էր: Մեծ Բրիտանիայիմիջն փոխզիջմանտարբերակների ընդու 4. Մոնրեալի 1966 թ. արձանագրությունըն Գվատեմալայի1971 թ. կոնվենցիան`Վարշավայիկոնվենցիայումլրացումներ կատարելու

նիկայի մենաշնորհի ձնավորման: Լիզինգի օգէ գյուղացուն,քանի որ հնարավորություն տալիս գյու տեխնիկան սեզոնին: աշխատանքների տագործելու միայն գյուղատնտեսական տրված տեխնիկայինորոգումը, սպասարկումը. Իսկ վարձակալության կատարվում են վարձատուի կողմից: Միջազգային

ապահովումը առնտրումն պարզումարկիրառվումէ արտահանման ֆակտորինգը ստացումը: դրամի կանխիկ տահանման գործընթացում 6.8

համար:

Հաագայի 1995 թ. կոնֆերանսիարձանագրությունըՎ̀արշափոխադրման փաստաթղթերի,անձանց համար կոնվենցիայում վայի փոփոխությունների վերաբերյալ: պատասխանատվության Ներկայում Յայաստանն անդամակցում է միջազգային տրանսպորտայինտարբեր կազմակերպությունների:Դրանք են, 1. Առաքողներիմիջազգային կազմակերպությ ուններիմիությունը, որը հիմնադրվել է 1926 թ. մայիսին՝ 152 երկրների անդամակ5.

կազմակերպություններ տրանսպորտային Միջազգային ն կոնվենցիաներ

սնագիկազմակերպությունները տրանսպորտի Միջազգային են տվյալ տրանսպորտի են, որոնք ղեկավարում մա

տացած օղակներ Դրանք են. տեսակը միջազգայինմակարդակով: (9480): իմնվել է ծովային կազմակերպությունը 4. Միջազգային բյուջեն գոյանում է անդամ 1958 թ. Լոնդոնում: Կազմակերպության հրատակամավորնվիրատվություններից, երկրներիներդրումներից, վճադ իմաց ծառայությունների րակումներիվաճառքիհասույթից,

րումներից: 2.

միջազգայինմիավորումը:Ստեղծվել Երկաթուղիների

ցությամբ:

նախարարներիկոնֆերանսը,որը Եվրոպական տրանսպորտի 1953 թ., ն որի անդամ են եվրոպական40 երկիր, այդ հիմնադրվել է թվում` ԱՊՀ9 երկիր: Միջազգային առնտրատրանսպորտիմիությունը, որը հիմնադրվելէ 1975 թ. մայիսին՝ 51 երկրների անդամակցությամբ: Հ Տրանսպորտային կոորդինացիոնխորհուրդը, որը հիմնադր2.

է 1922

Իտալիայում`Եվրոպային Ասիայի երկրներից4̀ երկաթուղային վելէ 1992 թ. մարտին:Ունի 12 անդամ երկիր: միջազգայինհամաժողովում: ներկայացուցիչների վարչությունների միավորումը ՆՍնծովյանտնտեսական համագործակցությունը,որը հիմՅ. Ավտոմոբիլայինտրանսպորտիմիջազգային Մեծ է 1992 թ.` Ռուսաստանի,Ուկրաինայի,Թուրքիայի, ՀունասԲրինադրվել Դանիայի, Ժննում՝ Բելգիայի, է թ. (41810): Ստեղծվել ն Ռումինիայի, Բուլղարիայի, Ալբանիայի, Հայաստանի, ՎրասՇվեյ ցիարիայի տանի, Նորվեգիայի,Շվեդիայի տանիայի, Նիդեռլանդների, տանի, Ադրբեջանի,Մոլդովայի մասնակցությամբ: 6. Եվրոպա-Կովկաս-նենտրոնականԱսիա տրանսպորտային ավիացիայիմիջազգայինկազմակերպութ4. Քաղաքացիական (ՏՐԱՍԵԿԱ), որը հիմնադրվել է 1993 թ. հունիսին Բրյումիությունը քաղաքացիական է թ. «Միջազգային յունը (91ոճ0): Ստեղծվել են Անդրկովկասի3, միջինասիական5 պետութԱնդամներն -նելում: թ. Կոնվենցիայի ավիացիայիմասին» Չիկագոյի ն Մոնղոլիան: յուն, Ուկրաինան ստորագրությամբ: հետո` 52 հիմնադիրերկրների ներկայացուցիչների անդա2 ԻննՕ-ն, որին Ղայաստաննանդամագրվելէ 1992 թ., իսկ 1994 2006 թ. միջազգայինհեղինակավորայս կազմակերպությանն թ. վավերացրել է «Միջազգայինքաղաքական ավիացիայի մասին» մագրվել է աշխարհի 188 երկիր: /ԴԵՃՕ-ի ընդունած աՉիկագոյիկոնվենցիան ն, որպես լիիրավ անդամ, գործուն մասնակձնով առաջնորդվումէ աշխարհի քաղաքացիական միասնական է: է ունենում կազմակերպությանաշխատանքներին: 2006 թ. կազմակերպություն ցություն վիացիան,որը ՄԱԿ-ի մասնագիտացած ր կոնվենմիջազգային կենտրոն Մոնրեալում տեղի է ունեցել ԻԿԱՕ-ի կազմակերպության Գործում են նան օդային փոխադրումների 35-րդ նստաշրջանը, որի աշխատանքներինմասնակցել Ասամբլեայի է : գիաներ, որոնք են. "նան Հայաստանի պատվիրակությունը: Ասամբլեան ընդունել է ավիակոնվենցիան` կարգավորման 1. «Օդագնացության : ցիոն, թռիչքայինանվտանգությանն մի շարք այլ բանաձներառաջի1919 թ. Փարիզում եվրոպական19 երկրներիկողմից: Հունա«կա երեք տարիներիհամար: ԱՄՆ, Կուբա, ընտրվել է հանձնաժողով` Բելգիա, Բրազիլիա, Խորվաթիա, Սերասխի համաձայնագիրը, որը ստորագրվել է 1996 թ.՝ Սերբիա. տան, Մեծ Բրիտանիա,Իտալիա, ճապոնիա, Հայաստանի, Վրաստանի,Ադրբեջանի,Բուլղարիայի, Ուզբեկստանի, Սլովենիա,Պորտուգալիա,Ռումինիակազմով: են սահմանվում անդամակցությամբ: Ղրղզստանի, Տաջիկստանի որտեղ թ.) (1929 2. Վարշավայիկոնվենցիան բեռի վնասվել" կամ ուղնորի ժամանակ օդային փոխադրումների

թ.

նախաձեռնությամբ:

վավերացումից

չափանիշներով

ընդուն վու Կոնֆերա նսո՝

ՔՃ

6.9

շուկայի կարգավորումը համաշխարհային Ծառայությունների

Ծառայություններիհամաշխարհայինշուկայի կարգավորումը միջազգային կարնոր գործընթացէ: Այն նման է ապրանքներիմիջազգային առնտրի կարգավորմանը,որի հիմքում կողմերի միջն տուրքերի, հարկերի, քվուռաների, փոհատուցումներիճիշտ կիրառումն է, արգելքների վերացման միջոցառումներիմշակումը: Առնտրիծառայությունների կարգավորումըկատարվումէ. ուղղակի կարգավորմանմիջոցներով, որոնց արգելքները մշակութայինպայմաննեկապվածեն քաղաքական,հասա րակական, օդային, ընկերությունների հետ արտասահմանյան (երկրներիմիջն րի ա րգելքները փ ոխադրումների տրանսպորտով ջրային, երկաթուղային կարող են լինել զուտ քաղաքականպատճառներով), միջոցներով,որոնցովարգելվում են կափակ կարգավորման տեղաշարժերնարտասահմանպիտալի, անձանց, տեղեկատվության կ ողմից: յան մատակարարների արտասահմանյանընԱՄՆ առնտրականկազմակերպություններն են սահմանափակմանինդեքս: Օհետ առաջարկում կերությունների ծառայություններումսահմանվել է րինակ` ԱՄՆ հաշվապահական 0:33, բանկային ծառայություններում0̀.06, առետրականծառայուբ0.60 տոկոս զեղչ: Կիրառվում յուններում`0.16, տրանսպորտայինում` տոկոս զեղչով» գովազդը: է նան «Գնիր ամերիկյանապրանք 187 անդամ երլրԸստ Միջազգայինարժութային ֆոնդի (ՄԱՖ)՝ ռեժիմ, 87սահմանափակ ներից 52-ն ունեն բաց տնտեսություն,48-ը` ԱՊՀ ազատ ռեժիմով երկրներից ը զբաղեցնումեն միջանկյալ դիրք: կոշտ Ղրղզստանը, Գործում են Հայաստանը,Վրաստանը,Մոլդովան, Թ ուրքմենստասահմանափակ ռեժիմով Բելառուսը, Ուզբեկստանը, տեմպերի նը, ազգային տնտեսության վերակառուցմանդանդաղ Ռուեն գրավում դիրք պատճառով`նան Տաջիկստանը:Միջանկյալ Ռուսաստանի ն Ղազախստանը: սաստանը, Ուկրաինան,Ադրբեջանը կատարարտաքինառնտրի 26 տոկոսը (արտահանումչներմուծում) Գազպրոմի Ռուսզինարտադրա նքի, վում է խոշոր ընկերությունների՝ է միջոցով: Ուզբեկստանիարտաքին առնտուրը կապված բամբակի. Թուրքմենստաալյումինի, Տաջիկստանինը՝ Ադրբեջանինըն̀ավթի, չեն նինը` գազի արտահանմանհետ: Մաքսատուրքերիդրույքները ԱՊՀ երկրներիտուրքերի ծախսերը: շուկաների ապահովումազգային .1-11.0. միջին դրույքը կազմում է 8.08 տոկոս (Վայաստանում4̀ 7.7 տոկոս): Ռուսաստանում, Ուզբեկստանում9̀.9, Ուկրաինայում՝ ործառայությունները, է միջազգային կարգավորում Պետությունը հ իմնաքաղաքականության պես պետության սոցիալ-տնտեսական է իր երկրի վճարային հաշ՛ որոշում Պետությունն կան ուղղություն: »

վեկշռի հարցերը, դրամական հոսքերի շարժը, որոնց մեջ ծառայությունների միջազգային առնտուրն ունի իր բաժինը: ընդգրկում է.

Աա

աոա մ ոնողությունը, Հարա յությունների վրա գնային հսկողությունը,

ի ծառայություններիստանդարտների կիրառումը,

առանձինծառայությունների լիցենզավորումը: միջազգային առնտրիկարգավորման առաջին 1970-80 թթ: Պաշտպանելով ծառայությունների քայլերն են պետությունները մտցրել են հսկողության տարբեր ն լիցենզիաների ստացման, կապիտալիտեղաա րոշակի սահմանափակումների վերաբերյալ: Ծառայությունշար կարգավորման մեխանիզմի հիմքում հետնյալ

Ծառայությունների արվել հրամունք ները դարտների ի որո ների միջազգային Բո իներԴար իֆների, րի, հարկերի,տուգանքների էական նափակումներ նն: երկրների` համաշխարհային ո ւ ռեժիմ շուկա ոնե հ ամ ա նարգեզ Պետը ից շուկայի սուբյեկտները. վող Ա ի"վանավորել խրախուսելկողն ծառայությունները երմուծվող թ.) բանակցությունների արդյունաունդ»-ի (1986 «Ուրուգվայի ն ձեռք բերվել ծառայությունների առետրի ր ություն վերաբերյալ, ստեղծվելէ զատակ աջարն տահճանափանումներ առետրի կոմիտե: հիմնավորվել այու Ն կարգավորող սկզբունքները կանոնները: յութ ո ւնների 19991 ՆեԷն առնտրի Գլխավոր համաձայԵ առայությունների Նոյն թառի առնտրի ընդլայնման ծառայությունների հ

Ստե

արեն

սահմա-

աւար.

րր

Է քում աի

ա-

են ծառա-

թ.

ԱՐԼզարգացնել ազատականացմանգործընթաց, յուրան ազ ւրի վերացնել ծառայությունների արի դտարաժքում տադրության 1995 ոմաԿ խտրականությունը: ծառայություններիկարգավորման մասին ն ուն համաձա զարի արվել է ԱՀԿ բաղկացուցիչ մասը: Ծառայութւին կատարում են նան միջազգային յունների միջա էր ե

քայլ

րը

նպատ "ո

ՎԳ կարգավորում ակերպությունները (/էՃՕ, Մ/ԽՕ, 81Օ, 810, կազ ոկտ 20-ին Փարիզում ստորագրվել է Թ-ի):Է եմբերի րտահայտմանձների պաշտպանության մասին» «Մշակու ինքն ՛ որին մասնակցումէր Վայաստանը: ցիան, կոնվեն Մ է մասնագիտա Ք

քնա

նան

րի

կատարվում

նան

ոի

սահմանափակումների ձնով:

» բոլոր ներմուծվող ծառայությունները պետք է ապահովագրեն նիայն տեղականապահովագրականընկերությունները,

ծառայություններիվրա պետք է կիրառվենքանահաղորսահմանելով ազգայինռադիոկայանների կական ժամաֆիլմերի ցուցադրմանեթերային դումների,արտասահմանյան նակի պարտադիրքանակ, ւ պետք է սահմանափակվեններքին շուկայում արտասահն ների մասնաճյուղերը այլն: արտահանումեն ճապոիսկ ներՄեքսիկան,Բրազիլիան,Արգենտինան, նիան, Հնդկաստանը, մուծում են ավելի մեծ թվով երկրներ: համաձայնությունը((41Շ) Ծառայություններիառնտրի Գլխավոր միջազգայինառնտրի մեխանիզմ բոլոր մշակել է ծառայությունների է 6 բաժին, 35 հոդված: կանոններով:Այն բովանդակում »

ԳԼՈՒԽ 7

խոաներն ներմուծվող

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆԳՆԵՐ

Համաշխարհայինշուկայականգների էությունըն ձնավորումը

Հրագրեր ուատատեսային

Դրամի այն քանակը, որը պետք է փոխանակվիապրանքի կամ ծառայության մեկ միավորի հետ, կոչվում է ապրանքի գին Գոնն ապրանքիարժեքի դրամւսկանարտահայտություննէ: Սակայն, կախն պահանջարկից, այն կարող է լինել արված ապրանքի ժեքից ցածր կամ բարձր: հիմքում արտադրականե արդյունքի իրացման ծախսերն են` գումարած զուտ եկամուտը, որն անհրաժեշտ է ձեռնարկության արդյունավետ գործունեության, ինչպես նան բյուջեի վճարման համար: Ապրանքիարժեքը ն գները փոփոփոխմանդեպքում: փոխվումեն արտադրությանպայմանների Գնագոյացմանմիտումներն են. միավոր արտադրանքի վրա արտադրականն մատակարարռան ծախսերիմակարդակը, առաջարկի ն պահանջարկիհարաբերությանփոփոխությունը, "տնտեսվարողսուբյեկտների ն պետական օղակների ազդե-

առաջարկից

Ապրանքի արժեքի

» »

ցությունը: Գնագոյացումը հիմնավորվում է, արտադրականռեսուրսների գների տատանումով, արտահանման գների մակարդակովկ̀ապված դոլարի փոխարժեքիհետ, իրացվող ապրանքներիորակով, բեռնման ն տեղափոխման պայմաններով,գնորդի ն վաճառողիփոխհարաբերությամբ: Երկրների միջե ապրանքափոխանակությունը կատարվում է հաոր քանի մաշխարհայինգներով, համաշխարհային շուկայում հաշվի են առնվում հասարակայնորենանհրաժեշտաշխատանքի ծախսերը: շուկայում կիրառվող խոյամաշխարհայինգները համաշխարհային շորամասշտաբարտահանմանն ներմուծմանգործարքներումկիրառվող գներն են` կնքված համաշխարհայինշուկաներում, համաշ խարհային առնտրի կենտրոններում ազատ կոնվենցիայի արժույթներով (ԱԽՆդոլար, եվրո): ապրանքայինշուկա» հասկացությունը նշա«Սամաշխարհային «նակումէ ապրանքներին ծառայությունների առք ու վաճառքիկայուն, ամբողջական գործընթաց, որն ունի միջազգային կազմակերպված .ձներ`շուկաներ, բորսաներ, աճուրդներ,տոնավաճառներ: Առքն ու սահմանվում են ազատ փոխարկելիարժույթով: Համաշչվաճառքը առնետրիպայմաններումմիջազգային մասշտաբով ձնախարհային են ապրանքների միջազգայինարժեքը ն գինը, որոնց հիմԼվորվում (ջում ազգային տարբեր արժեքներըն արտադրությանգներն են: »

Դամաշխարհայինտնտեսության մեջ ապրանքի արտադրության վրա կատարվող հասարակայնորեն անհրաժեշտ ծախսերը կոչվում են արդյունքի միջազգային արժեք: Յուրաքանչյուրերկլիր ունի աշխա-

տանքի արտադրողականությանազգային որոշակի մակարդակ, հետնաբար նան տվյալ ապրանքի արտադրության վրա կատարվողաշխատւսնքի հասարակայնորեն անհրաժեշտ ծախսերի որոշակի մեծություն, որով որոշվում է ապրանքի ազգային արժեքը: Համաշխարհային շուկայում ապրանքներիփոխանակությունըկատարվում է ոչ թե աշխատանքի ազգային, այլ միջազգային արժեքի հիման վրա: Տնտեսական սերտ կապեր ունեցող երկրների ապրանքափոխանակությանժամանակ կարող է կիրառվել նան շեգհոնալ արժեք, որը միջազգային արժեքի տեսակ է: Համաշխարհային գների դինամիկանընդգրկումէ 60տարվա տեղեկություն: 1948 թ. գները 1938-ի գները գերազանցեցին2.6 անգամ: Գների փոփոխությունըկապված է նան 1973-80 թթ. էներգետիկ ճգնաժամի հետ: 1980 թ. համաշխարհայինգները 1970-ի գները գերազւսնցեցին 4, 1990 թ. 1960-ի գները՝ 5 անգամ: 1980 թ. 1970-ի համեմատ հումքի, վառելիքի գները բարձրացան6.3, նավթինը` 19.6, գյուղստօտեսական հումքինը` 2.9 անգամ՞": Արտադրանքիմիջազգային գինը արտադրանքի ազգային գնի միջին թվաբանականըչէ: Այն հաշվվում է համաշխարհայինառնտրում ապրանքային զանգվածի առկայութ-

Այստեղ հաշվի

3ԿՕԽՕՈՒՅՎՇՇԽ/Բ

ԽՈԾԽԿՂՄՒԹ

քՕՂՒԵԹ

105.

առնվում նան տրանսպորտայինծախսերը, մե-

շուկաների գները, որոնք տարբերվում քենասարքավորումների

մակարդակից:

01ԻՕԱՇԻՄՑ,

ՍՎ. ոօո

քօր.

//թթեթոռ

ՒԼ

են

իրենց կոնստրուկտիվ,տեխնիկատնտեսականցուցանիշներով, մեքենասարքավորումների տեսակներով: զամաշխարհայինհամարվում են նան հիմնական մատակարարներ հանդիսացող ընկերությունների արտահանմանգները: Համաշխարհային գները բաժանվում են արդյունաբերության կողմից վերամշակվող ապրանքներին հումքային ապրանքներիմիջազգային գների: Ըստ ՄԱԿ-ի վիճակագրականբյուրոյի դասակարգման՝ հումքային ապրանքների խմբում ընդգրկված են էն երգառեսուրսները (նավթ, ածուխ, գազ), հանքային հումքը, գյուղատնտեսականհումքը, Հումքային ապրանքների համաշխարհային գնեպարարտանյութերը: րի ձեավորման կարնոր առանձնահատկությունն այն է, որ դրանք կախվածեն ոչ թե ներքին ծախսերի մեծությունից, այլ. շուկայում առաջարկի ն պահանջարկիհարաբերությունից, հիմնական արտահանողներին բորսային գների համընկնունրանց առաջարկածգների բազմազանությունից, մից, առանձինապրանքներիգների ձնավորմանգործում պետության կամ խումբ երկրների հատուկ ներգործությունից: Համաշխարհայինշուկայում գնագոյացման վրա ազդող կազմակերպականմեխանիզմն իրենից ներկայացնումէ միջազգային կանոններ, որ մշակվում են ԱՀԿ-ի կողմից առնտրի ազատականացման միջոցով: Գների կարգավորումով զբաղվում են նան միջազգային այլ կազմակերպություններ:Օրինակ` երկաթահանքերի համաշխարհային բազային գները սահմանում են արտահանողներ Ավստրալիան, Բրազիլիան, Ռուսաստանը, Կանադան: Կամ նավթ արտահանող ՕՈԷԷ-ի անդամ երկրների ասոցիացիան 1997-1998 թթ. նավթի արդյունահանման քվոտան կտրուկ բարձրացրեց` 1252-ից հասցնելով 1375 մլն տոննայի (մեկ տարում), հնչի հետնանքով նավթի գներն իջան: Տեսականորենառաջարկը գերազանցեց պահանջարկը: ՕՈԲե-ի անդամ երկրները միջոցառումներ ձեռնարկեցին նավթի հանույթը կրճատելու համար: 2005-2006 թթ. նավթի մեկ բարելի գինը հասավ 74 դոլարի, իսկ Ռուսաստանի գազի գինը 1000 խորանարդմետրի դիմաց տատանվեց 110-160 դոլարի միջն: 1990-ականներին հատկապես գունավոր ն սն մետաղների համաշխարհային շուկայում դիտվեց հումքայինապրանքների գների իջեցում, ինչի գլխավոր գործոնը Ռուսաստանի կողմից արտահանված մետաղի ծավալների աճն էր: Հումքայինապրանքների համաշխարհային գների մեխանիզմը վկայում է, որ միատեսակապրանքներիհամաշխարհայինն ներքին գները չեն համընկնում, ինչը կախված է երկրի տնտեսական զարգացման »

յամբ:

Միննույն ապրանքի վրա կարող է դրվել ոչ թե մեկ, այլ տարբեր մակարդակովդիֆերենցված մի քանի գին` կախված է առնտրակառ ն վճարգործունեության բնույթից, երկրների փոխհարաբերությունից ճան պայմաններից:Գների բազմազանությանգործում էական դեր են խաղում պրոտեկցիոնիզմը,մաքսային ն այլ արգելքնեո, հատուկ առետրա-քաղաքական ն արժութային գոտիների առկայությունը ն այլն: են սովոՀամաշխարհայինեն նան այն գները, որոնցով կնքվում րական առնտրականգործարքները: Կախված առանձին ապրանքային շուկաների կոնկրետ պայմաններից`համաշխարհայինգներ համարվում են, հիմնական նյութեր արտահանող երկրների գները` արտահայտված ազատ կոնվերսիայիենթարկվածարժույթով, հումքի ոիմնական մատալարւսրների կողմից նշանակված գները (համապատասխան արժույթի կուրսով), արնմտաեվրոպական խոշոր շուկաներ բերվող ապրանքների գները, որոնց միջոցով հավասարեցվում են առանձին մատակարարների ներմուծման գները:

են

ԷԼ, ի/., 2005, «Ք

Զարգացող երկրներում ներքին գները կարող են ցածր լինել համաշխարհայինգներից, ինչը հնարավորություծ է տալիս առանձին մենատերերի օգտվելու ներքին ն համաշխարհային գների միջն եղած տարբերությունից:Վամաշխարհայինգներն իրենց մակարդակով մոտ են շուկայական գներին: Սոցիալիստականշուկայի գները ձնավորվում էին համաշխարհային շուկայի գներին զուգահեռ, ն առնտուր կատարվում էր համակարգի երկրների միջն: Նույն գներն անհրաժեշտ ուղղումներով ընդունվում էիննան սոցիալիստական երկրներիմիջն գործարքներում: Միաժամանակ դրանցով իրականացվում էր վաճառք գյուղատնտեսության, կոռպերատիվների, առանձին օժանդակ տնտեսությունների ն անհատ անձանցմիջն: Տարբեր երկրներում միննույն ապրանքների արտադրության համար կատարվում են տարբեր ծախսեր: Վետնաբար,համաշխարհային շուկայում, ապրանքներըմիննույն գնով վաճառելիս, առանձին երկրներ օգտվում են, մյուսները` վնասվում: Այն երկրները, որոնց արտադրանքի թողարկման ծախսերը բարձր են, համաշ խարհային շուկայում դառնում են անմրցունակ, իսկ որոնց արտա դրական ծախսերըմիջազների արտագային ծախսերի միջին մակարդակիցցածր են, ապրանք հանումից մեծ եկամուտ են ստանում: Գործնականում համաշխար» հային շուկայի գները ձնավորվում են միջազգային առնտրի հիմնական կենտրոնների գներով, համաշխարհային շուկայում ազատ փոխարկելի արժույթով: Օրինակ` մեքենաների ն սարքավորումներիհամաշխարհային գներն առավելապեսեվրոպական, ճապոնական ն ամերիկյան խոշոր ընկերություններն են առաջարկում: Քարածխի գինը որոշում են խոշոր արտահանողները ն ներմուծողները (ԱՄՆ, ՌԴ, Մեծ Բրիտանիա, Արնմտյան Եվրոպա,Ճապոնիա): Ցինկի, կապարի, նիկելի, ալյումինի, անագի գները որոշվում են Լոնդոնի գունավոր մետաղների բորսայի, ցորենինը` Կանադայի ցորենի արտահանման, սղոցանյութերինը` Շվեդիայի արտահանման, կաուչուկինը` Չիկագոյի, Սինգապուրի բորսաների, թեյինը` Կալկաթայի, Կոլումբիային Լոնդոնի աճուրդային, նավթի համաշխարհային գինը` ՕՈԲԵ-ի անդամ երկրների վաճառքի գներով: Եթե հումքային ապրանքների համաշխարհային գները հիմնականում որոշում են մատակարարերկրները, ապա պատրաստի արտադրանքի ն սարքավորումների համար որոշիչ դեր են խաղում առանձին արտադրատեսակներթողարկող ն արտահանող առաջատար ընկերությունները: Համաշխարհային շուկայում գները փոփոխական են: Նույն ապրանքիգները կարող են տատանվել` կախվածվաճառքի տեղից ն ժամանակից, վաճառողի ն գնորդի փոխհարաբերությունից:Յուրաքանչյուր շուկային բնորոշ է իր գինը, որը կոչվում է շուկայի գին: Եթե շու կան դեֆիցիտայինէ, այսինքն` որոշակի արտադրանքի պահանջարկը գերազանցում է նրա առաջարկին, ապա այն կոչվում է աճառողի

շուկա, երբ առաջարկն

կա:

գերազանցում պահանջարկին` գնորդի շու-

առջարկվող գածր Աւդիտարկվում ումից համեմատաբ դինա գների տատանումներ,

Շունա

նո

բարձր

վաճառո

ողմիզ

հա

առաօարկվող

թթ. էին իսկ 1990-ակա թթ.-ից համաշխարհային շուկայի հումքային ապրանքների գները զգալի իջան: Ֆինանսական ճգնաժամի ազդեցության տակ 1997-1998 թթ. նավթի գինն իջավ 32-35, գազինը` 18-20, նավթամթերքներինը 30, ազոտային պարարտանյութերինը`37-40, պղնձինը` 21-23, անտա-

1970-80

ռանյութի նը՝ 27-30 տոկոսով:

Գների փոփոխությունը, վերլուծությունը, դրանց վրա ազդող գործոնների բացահայտումը շուկայի իրավիճակի ուսումնասիրման խնդիրն են: Համաշխարհային տնտեսության մեջ կիրառվում են գնագոյացման երկու մեթոդ` ճռրմատիվայինն վարչական Նորմատիվայի մեթոդը գործում է, երբ գները սահմանվում են արտադրության ծախսերի ն միջին շահույթի հիման վրա: Տնտեսվարման սոցիալիստական համակարգի պայմաններում գերակշռում էր գնագոյացման կան (պլանային)մեթոդը:

վարչա

Լրիվ

ծա

Աղյուսակ7.1

խսերի մեթոդովարտադրանքիգնի որոշումը (ամսական ծախսեր, դոլար) ար

յու տու

ախսեր

ուղղ

ը աս

Ք օգուտ

աս

տադրանքի

ուտ ամսա

րտադրանքի

որ

Ելնելով արտադրականծախսերիփոխհատուցմանն որոշակի շադույթի մակարդակից, ֆինանսական դրությունից, վաճառվող ապչանքների առանձնահատկություններից`նորմատիվային գների հաշվարկմանժամանակ կիրառվում են /ոհվ, սահմանային ն ուղղակի շախսերիի, նպատակայինշահույթի ստացման մեթոդները: Գնագոյացման ամենակիրառվողմեթոդը /ր/ւ/ ծախսերիմեթոդն է, որի էությունն :

ԽՈԹ)արդ/էՅ քՕՈՎԵԹ

ՏԵՕԻԵՕԽԱՎԾՇԽ/Ց

Եթ.

ԽԹՂ/ՎՅՔՕՈՒԵԼ

Օ1ՎՕԱԲԻԵՈՒ, ոօղ քո.

378, ՑԻԾԱՒԲՅԵՕԽՕԽԱԿՇԸԵՅՔ ՈՇՅՈՈԵՒՕՇ7Ե,

։ 8.

ՅԿԹԻՕՏՈԿՎՔՇԱ:Բ

ոՕղ քճղ.

01ՎՕՍճԻՄՔ,

ոօղ

քղ.

ՔԵճՅՈՒԹԵՑ

Ե088

8. է.

տ ըք.,

ԽՆ 2008 ր,

ԷՕ. ի/., 2009 ՛., օք. 144.

Ք0ՇԵ8ՇեՕ՛0

է.

Փ., Մ., ԷՕԽտոո,1999, ՕՔ.

արդյունքի իրացումից ստացված եկամուտն է: Այս եկամտի մեծությունը բաժանվում է ամսական արտադրանքի թողարկման վրա, ն որոշվում է միավոր արտադրանքիգործարանային գինը: Խոշոր ընկերությունները գնի սկզբնական ձնավորման փուլում շուկայի պայմանների լրիվ հաշվառման ժամանակկիրառվում է նան գնագոյացման ուղղակի ծախսերի մեթոդը, որով գները սահմանվում են ձեռնարկության ուղղակի ծախսերի սպասվելիք շահույթի գումարով: Ուղղակի ծախսերի ն վերադիրների գումարը որոշվում է արտադրանքի միավորին սպասվող վաճառքի ամբողջ ծավալի հաշվով (տե՛ս 7.2): աղ.

Ծախսեր | 18.0

ր7/

Տարբերակներ

3768-8528 | 5084

Աղյուսակ7.2 Ուղղակի ծախսերի մեթոդով գների հաշվարկ (ամսական ծախսեր, դոլար)::

օգուտը»

հատ Վաճառքի սպասվելիք ծավալը, Ենթադրվողգինը միավորի հաշվով

«Մերժինալ

գումարն ա աաախավուը հազիվ

գումարը

«մերգինալ օգուտի»

Մշտականծախսերնարտադրական կարողությունների100 օօ օգտագործման

դեպքում

Իրացված օգուտ

Համաշխարհայինշուկայական գների դասակարգումը

Հաշվարկներից երնում է, որ առավելագույն օգուտ հնարավոր է ստանալ 800 միավոր արտադրանքի հաշվով 15 դոլար գնով վաճառքի դեպքում: Գնագոյացման վրա ազդող գործոնները բազմազան են, ն ընկերությունները չեն սահմանափակվում վերը նշված երկու մեթոդների 7.2

կիրառումով:

ՈԹ

'ՅքՕՈԺԵԹ

ՅԿԶԻՕԽՀԿՇՇԱ/Ծ

ՕՆՎՕԼԱՇԻՒՑ,

ոօղ

քօո.

3(/ԻօԷՅ ք.

Փ., Խ/., ՕԿոոսկ 1999, ՕՔ.

ՀՇ-ն շուկան բարդ հա մակարգ է: Այն ընդգրկում է տարբեր ապրանքների ու ծառայություններիճյուղային շուկաները, որոնք ունեն

78.

իրենց առանձնահատկությ

յացման սկզբունք ները: Վամաշխարհային առնտր սակներ` պայմանավորված շո րի վարած քաղաքականությ բնույթով, առենտրին տնտեսա նեության ձներով: Կախված ապրանքաշրջա արդյունաբերականա շինարարականարտա գնման գներ, մանրածախգներ, արտաքին առնետրի մարդատարտրանսպ բնակչության վճարով »

օբյեկտի շինարարութ

ապր Արդյունաբերական ներն ապրանքները վաճառո կերպությունների: Շինարարականարտադ

ու`

Պայմանագրայինգները

գնացուցակային գնե միավորի նախահաշվային ա կամ օգտակար տարածությա պալառուի համաձայնությամ Գնման գներով իրացվու ները: Դրանք կողմերի համա րային գներն են ն գների մյու տարբերվում են նրանով, որ ժեքի ն ակցիզայինհարկերը: Բեռնատար ն մարդատա ուղնորների տեղափոխման պություններին կատարվող վ Պրակտիկ գործունեությա տարածաշրջանային հատկա

կախված բեռների փոխադրմ վորման աստիճանի` կոչվելո ջարկի ն պահանջարկիազդե վորող ն սահմանվում են պ դարձյալ սահմանված պետա մանափակապրանքների վա

Երկարամյա կյանքի փուլ ունեցող ապրանքներիհամար

վում են, »

նան

սա

հման-

երկարատն օգտագործվող ապրանքներին, որոնց որակին

սահող կամ փոփոխվողգներ, որոնք ձեավորվումեն առաջարկի ու պա հանջարկի ազդեցությամբ, ն շուկայի հագեցածության պայմաններում աստիճանաբար իջնում են, տնականգներ, որոնք երկար ժամանակ մնում են անփոփոխ, ճկուն գներ, որոնք փոփոխվումեն առաջարկին պահանջարկի ազդեցությամբ հարաբերականկարճ ժամանակում (դրանք բնորոշ

են

ծանոթ

են):

նաղոնի րանների

Գոնորդները

տնտեսության համար),

բարձր որակի ապրանքների համար գներ: սահմանվում են հեղինակային Պետական գները շուկայական տնտեսության պայմաններում սահմանվում են պետական ոչ բոլոր ձեռնարկությունների արտադրանքների,այլ միայն. մենատերերի ձեռնարկությունների արտադրանքների, բազային ռեսուրսների(տվյալ երկրի սոցիալականնշանակությանապրանքների համար: Միջազգայինառնտրումկիրառվում են նան կոնտրակտային,բորսային, տեղեկատու, իրավիճակային, լիցենզային, պարիտետային, նայլ գներ: պայմանագրային,ֆրանկո, հաշվարկային, աճուրդային ամանակ:

Դրա

ման

աան:

ընթացքում ապրանքների արտաղ-

հրապարակվում

են

վաճառողի

ւՏեղեկատու գները հրապա լում, ամսագրերում, թերթերում կերության կատալոգներում, գների համակարգում կողմնոր տահանողները բորսային, ա ժամանակ օգտագործում են գներ), որոնք մեծ մասամբ դրվ

տվյալ իրավ

տահայտում կոնտրակտայինգն Իրավիճակային(կոնյուկտ

լուժամանակ Լիցենզի

զեղչի` ելնելով շուկայում ապրանքների առա յունից: Գնացուցակայինգներն իր չերով: Գնացուցակում ապրանք ն առանց զեղչի: Լիցենզային գները սպառո ների, սարքավորումների դիմա տերը կարող է ստանալ արտա շու ցուցիչ շահույթի մի մասն է: Այ է քչ թե անձիցապես, ալ կո գնորդի ստացած եկամ

նքների րականի

մթերքների փոխանակման դեպ

ն ծ աձատալությունմեր ննե

մերների կողմից ձեռք բերվող

գները կար ՞Պարիտետային տադրանքի գները ն կայունա մինչն 1950 թ. ԱՄՆ պետական

հետո

անորակ ոեարքների ա ոտը, Անի որիգ Գար Սն

ծ առնություններ

ընթացքում ըսթացք

գներն են ն չեն հրապարակվում: Կոնտրակտիպայմաններիցելնելով՝ այս գինը կարող է լինել կայուն, երբ կոնտրակտը ստորագրելու ն պահին գինը սահմանվում է փոխհամաձայնությանհիման վրա կոնտրակտիկատարմանընթացքումենթակա չէ փոփոխման: լինել նան հետագա ֆիքսման գին, որը փոփոխվում է պայմանագրային ժամկետում կողմերի համաձայնությամբ: Սահող գները կոնտփոխվում են կողմերի համաձայնութծելու

առան աթաթոաի

րանգոր ը

յ ո

որոշ

են

պայմաններ: Բորսաներում

ն այլ

են,

փոփոխությունները

ները գնահատելու ժամանակ ապրանք ն

բեռները տեղ հասցնելու ծախս մեջ: «Ֆրանկո» կետը կարողէ

են

տասական ՐԴԿԱ խոր կադ կաթն սինքն: տակող տարումարտադ որոնց վաճառքն գներն գներնայն ապրանքների դրսային տարիների իրականպգվում ապրանքայինբորսաներում, գները սահմանվում ոմւիարը" կաուչուկի, շաքարի, հումքի, բամբակի, տեղում:'Օրինակ` բնա կան տեսակի գունավոր մետաղների աո ՍերոհորԱ մո» գնե րծ ապրանքների րանքաշրջանառության մեջպ Լ արադ Աա ն Կր նորն կոմուգալրութամբ դառնում (տե՛ս կ բազմազան ժամկետը ծավա լը մատակարարման արան արորը ապրանքի եանն ր Արար աարհ

այլ

վիճակի րաի իրա կան

գործոնների ազդեցությունները:

հաշվի աոնե,

այլ

7.3

կայարան, պետական սահման, կոնկրետ նշված որնէ բնակավայր: ԳործարքներիԺամանակ փոխադրումներիծախսերին ավելանում են նան ապահովագրական ծախսերը: Իսկ եթե առաքողն ապրանքն անցկացնում է պետական սահմանից, վճարում է նան մաքսային տուրք: Հաշվարկայինգները կիրառվում են ոչ ստանդարտ, անհատական պատվերներով` հատուկ սարքավորումների մատակարարման ընթջուղու

թացքում:

Աճուրդայինգները կիրառվում են աճուրդային ապրանքներիվաճառքի ժամանակ: Տոանսֆերտայինգները կիրառվում են միջազգային միավորումների, ընկերությունների ն անդրազգային կորպորացիաների շրջանակներում` տարբեր երկրներում գտնվող նրանց մասնաճյուղերին ն բաժանմունքներինապրանքների ն ծառայությունների, կիսաֆաբրիկատների, հանգույցների, դետալների, կոմպլեկտային ապրանքների մատակարարմանժամանակ: Վիճակագրականարտաքին առնտրային գները հրապարակվում են տարբեր ազգային, միջազգային վիճակագրական տեղեկագրերում, ն հաշվվում է դրանց դինամիկան: Դեմպինգայինգներով (ցածր գին) ապրանքներնարտաքին շուկաներում վաճառվում են ավելի ցածր գներով, քան ներքին շուկայում: Այդ գները ցածր կարող են լինել ոչ միայն արտադրությանգներից, այլն ինքնարժեքից, իսկ տարբերությունը, այսինքն` կորուստը, ծածկվում է մենատիրականգերշահույթի հաշվին, որը ստացվում է ապրանքները ներքին շուկայում վաճառելուց: Դեմպինգի գլխավոր նպատակնարտասահմանյաննոր շուկաների նվաճումն է, արտահանման մրցակցային առավելության շահումը: Դեմպինգընարող հետաէ պնդել նան քաղաքական նպատակներ:Տնտեսապես հզոր պետությունը, թույլ զարգացած երկրների նկատմամբ դեմպինգ իրականացնելով, ձգտում է ներմուծող երկրի արտադրողների մրցակցությունը ճնշել ե նրանց նկատմամբ սահմանել վերահսկողություն: Դեմպինգի դեմ պայքարի միջոցառումները կանոնակարգող օրենսդրությունը մշակել է ԱՀԿ-ն՝ անդամակցության պահանջներին համապատասխան: Դեմպինգի երկարատն կիրառումը սրում է երկրների միջն հակասությունները: Դեմպինգայինգնով ապրանքներ արտահանողներն ավելացնում են իրենց օգուտները, սակայն աճում են ներքին գները, Պատահական չէ, որ 1967 իջնում` բնակչության կենսամակարդակը: ն կոնսակագների գլխավոր համաձայնության (147 թ. առնտրի ֆերանսում ընդունվեց միջազգային հակադեմպինգայինկոդեքս` ըստ որի դեմպինգի կիրառման դեպքում նախատեսվում է հատուկ սանկ-

ցիա:

Արժեզրկում,գների մակարդակի վրա ազդող գործոններըն պետականհսկողությունը

Արժեզրկումըգների ընդհանուր մակարդակիբարձրացումն է որնէ ժամանակահատվածում:Սակայն բոլոր գները միաժամանակ չեն բարձրանում:Արժեզրկման հիմնական պատճառըբյուջեի դեֆիցիտն է, որը ծածկելու համար պետությունը թողարկում է թղթադրամ կամ արժեթղթեր: Լինում է չափավոր արժեզրկում, երբ գների բարձրացումն էապես չի ազդում եկամուտներին գների հա րաբերությունների վրա, օրընթացարժեզրկում, երբ գների տարեկան աճը կազմում է 50, 100, նույնիսկ` 200 տոկոս, ն Փճռարժեզրկում,երբ գների տարեկան բարձրացումնանհամեմատ արագ է կատարվում,ն դրամը լրիվ արժեզրկվում է: Ոչ արժեզրկումը ն ո՛չ էլ դեֆլյացիան բոլոր ապրանքների ու ծառայություններիգները չեն փոխում: Գների մակարդակի հարաբերական փոփոխության ն ամբողջականծախսերի ավելացման հետնանքով արժեզրկման ն դեֆլյացիայի ընթացքումտեղի են ունենում տարբեր բնույթի փոփոխություններարտադրության ընդհանուր ծավալում, եկամուտների բաշխման ձներում, տնտեսական կառավարման համակարգումն այլն: Օրինակ` 1970-1980 թթ. համաշխարհային շուկայում դիտվում էր արժեզրկման բարձր մակարդակ,սակայն տեսամագնիտոֆոնների,էլեկտրոնայինժամացույցների, համակարգիչների գները նույն ժամանակում իջնում էին: Սա նշանակում է, որ արժեզրկման պատճառըգների անհամաչափփոփոխություննէ, որ չափվում է գների ինդեքսի միջոցով: Պատմականորեն արժեզրկումն առաջանում է նան այլ պատճառներով: Օրինակ` պատերազմներիժամանակ պետություններըստիպված են լինում շրջանառությանմեջ բաց թողնել ոչնչով չապահովված մեծ քանակով թղթադրամ: Արժեզրկմանն գների արագ աճի պատճառ կարող են լինել նան դրամաշրջանառությանն դրամավարկայինոչ ճիշտ քաղաքականությունը, պետությանարտաքին ն ներքին պարտքերի, ոչ արտադրողականծախսերիառկայությունը: Զարգացածն զարգացող երկրների տնտեսությունում արժեզրկման պատճառներըն ձները տարբեր են: Զարգացող երկրների դրամական զանգվածն ուղղակի կապվում է ֆինանսական միջոցների պետականպահանջի հետ: Այդ պայմաններում կառավարությունը թողարկում է անարժեք փող: Առաջանումէ գների ազատականացում, որը կոչվածէ խթանելու ապրանքներիարտադրությունը, ինչպես նան ապահովելուպետական բյուժեի հավասարակշռությունը: Համաշխարհայինշուկայի գների մակարդակի վրա ազդում են տարբեր գռրժոններ, որոնք փոփոխումեն միջազգային գները: Դրանք բաժանվումեն 5 խմբի.

Ոնդհանուր տնտեսական (ամբողջական առաջարկի ն պահանջարկի իրավիճակ, արտադրականծախսերի փոփոխություն, արտադրանքների տեսակներ, որակ, տնտեսական ճգնաժամի փուլեր (ճգնաժամ, անկում, աշխուժացում, վերելք), գնագոյացման գործոն»

ներ),

կոնկրետ տնտեսական(եկամուտներ, ծախսեր, հարկեր, արտադրանքիորակ, հուսալիություն), յուրահատուկ (արտադրությանսեզոնայնություն (ամառային. ձմեռային հագուստ, գյուղատնտեսական արտադրանք), շահագործման ծախսեր, սերվիսի պայմաններ), հատուկ (գործելակերպի մեխանիզմներ, պետական կարգավորման ձներ, արժութային կուրսերի տատանումների ռիսկային գործոն, արտաքին առնտրին արժութային սահմանափակումներ,միջպետական մատակարարմանա ռանձնահատկություններ,բորսային սպեկուլյացիաներ ն այլ տնտեսական ն ոչ տնտեսական գործոններ), ոչ տնտեսական (միջազգային մենատերերի քաղաքական ազդեցություն, սոցիալական, ռազմական, կրոնական, էթնիկական »

գործոններ):

Վարկա-դրամական քաղաքականության միջոցներն ազդում են գների ընդհանուր մակարդակիվրա ն կարող են նպաստել դրանց աճհ կանխմանը: Այս խնդիրը լուծելու համար պետությունը ձգտում է կարգավորել դրամականզանգվածի, արժութայինկուրսի արժեզրկումը: Գների վրա տարբեր պլանային ազդեցություն են ունենում հարկաբյուջետային միջոցառումները:Հարկաբյուջետային օժանդակությունը չի փոխում շուկայական գները, բայց որոշ պայմաններումիջեցնում է ապրանքների արժեքը սպառողների համար կամ փ,ւխհատուցում է արտադրողներիծախսերիմի մասը: ԱռաջարկիԱ պահանջարկիծավալների ն շուկայի որոշակի գների վրա կարող են ազդել ձեռնարկատիրականգործունեության /հցենզավորումը ն կարգավորումը, եթե սահմանվում են անվտանգության ստանդարտներ, նորմեր: Կոնկրետ խնդիրներ լուծելու համար պետությունը ընտրում է հարկերի տեսակ, հարկային արտոնություններ, բյուժետային օժանդակություն ն արտահայտում արտադրողների ն սպառողների կախվածությունն ապրանքների արժեքից ն գործունեության մեխանիզմից: Որնէ երկրի արժույթի կուրսի իջեցումը հնարավորություն է տալիս ապրանք արտադրողին ստանալու լրացուցիչ եկամուտ: Օրինակ` ամերիկյան ընկերությունը Գերմանիա ապրանք է արտահանում 100 մարկ միավորի հաշվով: Եթե դոլարի կուրսն արժե 2.5 մարկ, ապա ամերիկյան ընկերությունն արտահանած ապրանքի միավորի դիմաց կստանա 40 դոլար (100:2.5): եթե ամերիկյան դոլարի կուրսը դառնա2

մարկ 2.5-ի փոխարեն, ապա ամերիկյան ընկերությունը նույն ապրանքիմիավորի համար կստանա 50 դոլար (100:2): Համաշխարհային շուկայի իրավիճակն անմիջապես ազդում է մյուս երկրների արտաքին տնտեսական գործունեության վրա: 1997 թ. Ռուսաստանի ներքին շուկայի բարձր գները ն համաշխարհայինշուկայում ապրանքների թույլ մրցակցությունն իրավիճակն ավելի վատացրին, ինչի հետնանքով կրճատվեցին արտահանման ծավալները: Այդ պատճառով արտահանման մեջ առաջնային դեր խաղացին հումքայինռեսուրսները, որոնք ընդհանուր արտահանմանմեջ կազմեցին 46.8 տոկոս: Տնտեսական զարգացած երկրների մեծ մասը պետականվերահսկողություն է սահմանում շուկաների վրա: Ընդ որում, կառավարությունը կարգավորումէ մինչն անգամազատ մրցակցության շուկաները՝ ոչ միայն հարկեր մտցնելով, սուբսիդիաներ (դրամական օգնություններ) տալով: Նա արժեզրկման դեմ պայքարելու համար վարում է դրամական զանգվածի սահմանափակման քաղաքականություն (դեֆլյացիա),որով գները կարգավորվում են: Արդյունաբերականարտադրանքներիվրա պետական ազդեցությունն իրականացվում է գիտահետազոտականաշխատանքների,արտահանման բյուջետային ֆինանսավորմանկարգավորման, ինչպես նան համապատասխանմաքսային քաղաքականություն վարելու միջոցով: Եթե ներքին գները բարձր են արտահանման գներից, արտահանման ն մրցունակության բարձրացման նպատակով կառավարությունը, որպես լրավճար, իր արտահանողներին տալիս է դրամական օժանդակություն արտահանմանհասույթի համեմատ: Բացի դրանից կարող է արտահանվողապրանքների գներն իջեցկառավարությունը նել կամ փոխել ապրանքների,հումքի, նյութերի հարկման ձները: Ապրանքների արտահանումը ն ներմուծումը, ոչ մեծ բացառությամբ, կատարվում են մաքսային սահմանով: Արտահանման ն ներմուծման գները տարբերվում են` կախված նրանից, թե ինչ ցիչ լրացու ծախսերեն հաշվարկվում ապրանքներն արտահանողիցներմուծողի մոտ տեղախոխելու ժամանակ, որովհետե արտահանումը կատարվում է ՖՕԲ (ֆրանկո-բորտ), իսկ ներմուծումը` ՍԻՖ գներով`՛: Բոլոր գումարներըհաշվարկվում են ԱՄՆ դոլարով: Արտահանման ն ներմուծման միջին տարեկանաճի ծավալը հաշվարկվումէ մշտականգներով՝ սահմա նելով համապատասխանգների ինդեքս:Այն հարաբերականցուցանիշ է, որն արտացոլումէ գների դինամիկան,սակայն պատկերացում չի տալիս նրանց մակարդակի մասին:Վամեմատումըբազիսի հետ ցույց տալիս գների փոփոխման `

հներառյալ

ՀԱՏ"

փոխադրման արժեքը: ապրանքներիգները,ապահովագրումը,

ՅՀՕԱՕԽԱԵՅ

էլ

ԽԾԿԱՈՒՁքօՈՒԵԹՇ

օա

ԻՅ/ԿՁ, Օածիյոք,

շ6/քէՅո,

Ի 10,

2011, օք.

միտումը

մար:

օգտագործվում է գները համադրելի տեսքի բերելու

հա-

ԳԼՈՒԽ

ԱԶԱՏ ՏՆՏ ԵՍԱԿԱՆ ԳՈՏԻՆԵՐ

ՀաԵկամտիցածր ն միջին մակարդակունեցող երկրներիհամար մաշխարհայինբանկը կիրառում է էՕՒԽ ՃՈ-իկողմից հաշվարկված ԱՄՀ գների ինդեքս, իսկ բարձր եկամուտ ունեցող երկրներիհամար`

8.1

տվյալները:

Եվրոստատի որոշման` ապրանքների ն ծառայությունների վորու գների կա Ըստ

րգա Ն Ա բեր Արինան: ն է արն տրանսՑ տությունը կարող ուղղակի սահմանել հասարակական ժամանամ

առավելապես

հսկվո

գները ն վերանայել, կարգավորել պորտիփոխադրումների կի ընթացքում:Առավելապես որոնց սպառման ապրանքների ն ծառայությու երիգները, ազդեցություն: ունի նշանակալի պետությունն

վերաբեր գներին կարգավորւող Նրա վր

Ազատտնտեսականգոտիներիէությունը ն կազմակերպմանանհրաժեշտությունը

Ազատ տնտեսական գոտիները (ԱՏԳ) տնտեսական, արտաքին ռեժիմով

ծովր առետրի, ինվեստիցիոն հատուկ արտոնյալ տարա ն. ակների արտո» մեռնարկատիրության, Սերմուժման րային համար: բնորոշմամբ` րտ

հանման

ազ-

ՄԱԿ

փորձագետների

«ԱՏԳ-0

տարա-

ծություններիմասեր են, առանց մաքսատուրքի ն առնտրականռեժիմի սահմանափակարդյունաբերականչուկա, որտեղ արտահանման համար արտադրանք թողարկողընկերություններն օգտվում են տարբերհարկային ն ֆինանսականարտոնությունների

ց»- ԱՏԳ-ն ՄՏՅՀ

է: բազմաթիվկարնոր ձներից մեկն 1950-60-ական թվականներին համաշխարհային տնտեսության մեջ ԱՏԳ-ն դարձավ ՄՏՀ անբաժանելի մաս, որտեղ կիրառվում են

տարբեր արտոնություններ ն տնտեսականխրախուսման հատուկ համակարգեր: Ազգային տնտեսությունների միջազգայնացմանխորացմամբ ԱՏԳ-ն ընդարձակվեցին,ն էապեսփոխվեց տնտեսական բովանդակությունը: Վամաշխարհայինտնտեսության համակարգում ԱՏԳ-ն հանդես է գալիս որպես տնտեսական աճի, միջազգային առնտրի ակ-

տիվացման, ինվեստիցիաների մոբիլիզացման, տեխնոլոգիաների, տեղեկատվության փոխանակումների, ինտեգրացիոն պրոցեսների խորացմանգործոն: Արնելաեվրոպականերկրներում ԱՏԳ սկսեցիներնալ 1970-80 թթ.ին: Վամարյաբոլոր զարգացող երկրներում ստեղծվել են արտահանման ԱՏԳ, որոնք տեղաբաշխված են նավահանգիստներում ն օդանավակայաններում:Դրանց քանակն ավելի մեծ է Ասիայի «նոր ինդուստրիալերկրներում»: ԱՏԳի թվով ն նշանակությամբ առաջավոր տեղ է գրավում Լատինական Ամերիկան, հատկապես՝ Բրազիլիան, Չիլին, Արգենտինան:Ոչ քիչ թվով ԱՏԳ են Մեքսիկան, ստեղծվելԱֆրիկայի երկրներում (Եգիպտոս, Սենեգալ, Տոգո, ԼիԱլժիր ն այլն): բերիա, ԱՏԳ տնտեսականնպատակնէ. արտաքին առնտրի ակտիվացումը, -արտաքին տնտեսականգործունեությանընդլայնումը, ազգային արդյունաբերությանմրցունակության ն արդյունաբարձրացումը, կետու թյան արտահանման ն ներմուծման ավելացումը, .

Տ»

» »

ԱՏԳ

զարգացումը: հետագա

տողների կենսամակարդակի բարձրացմանը, արտադրողական ուժեկենտրոնացմանը: րի ԱՏԳ էվոլյուցիան կապվածէ ԳՏ նվաճումների, արդյունաբերական զարգացածերկրների տնտեսությունների,կառուցվածքի փոփոխության, ինչպես նան գաղութային համակարգիքայքայման հետ, ինչի հետնանքով ինչպես զարգացած, այնպես էլ զարգացող երկրներում բացվելեն նոր ոլորտներ: ԱՏԳ-ը չեն պահանջում նախնականկապիտալ ներդրումներ, նախապատրաստության ժամանակ, գործունեության բարդ ծրագրեր: 1973 թ.. Կիոտսկի (ճապոնիա): կոնֆերանսում ստորագրված համաձայնագրից հետո, ԱՏԳ-ը լայն տարածում են ստացել շատ երկրներում որպես սովորականմաքսային հսկողություն չպահանջող առն-

Սոցիալականնպատակն Է. ստեղծել նոր աշխատատեղեր, նպաստելզբաղվածությանաճին արձրացնել աշխատողներիո

ակավորման մակարդակը

որձա ապահովել կենսամակարդակ: նպատակն Արտադրական

ԳՏ

հայրենական

է.

, օտարերկրյա տեխնիկայի, տեխնոլոգիաների

աճը,ԳՏգործունեության ներդրումը, »

մասնագետներիհամակենտրոնացումը: ավելի քան 10.0 հազար ԱՏԳ գտնվում էին զարգացող երկրներում,որտեղ աշխատողների թիվը, ՄԱԿ-ի տվյալներով, գերազանցում էր 3 մլրդը: ԱՏԳ-ը լինում են աշխատանքային(պահեստային, տրանզիտ), գիտատեխնիկական: Առաջին, արդյունաբերության,արտահանման, առավել հստակ ձնավորված ԱՏԳ-ը նախատեսված էին առք ու վաճառքի,պահպանման,վերամշակմանհամար: Ավելիլայն ազատ մաքսային ն առանց մաքսային տուրքերի գործունեությունծավալվել է 1930 թ. ԱՄՆ-ում արտաքին առնտրի գծով: Դա միջազգային տնտեսական ինտեգրացիայի հաջորդ փուլն էր, որը երկու ն ավելի երկրների համաձայնություն էր առնտրում մաքսային տուրքերիվերացման համար: Զարգացած ն նոր ինդուստրիալ երկրներում աստիճանաբար ձնավորվեցինազատ առնտրային, ազատ արդյունաբերական,արն այլ գոտիներ: Վերջին ժամանակներում տադրական-արտահանող ավելի շատ տարածված են ԳՏ ԱՏԳ-ը, տեխնոլոգիաների,տեխնիկաներդրումայինգոտիները, տեխնոպարկերը(ԱՄՆ-ում), տեխնոպոլիսները (ճապոնիայում), նւսն շատ գիտական, տեխնոլոգիական ն գործառնայինկենտրոններ: 21-րդ դարի սկզբին աշխարհումգործում էին 10 հազարից ավելի տարբեր տեսակի ԱՏԳ, որոնց բաժին էր ընկնում համաշխարհային ապրանքաշրջանառության30 տոկոսը ն ֆինանսականգործարքների կեսը: ՀՏ մեջ ներկայում հաշվարկվումեն մոտ 30 տեսակի ԱՏԳ: ԱՏԳ հասկացությունը լրիվ չի արՏարբերհրապա րակումներում էությունը, քանի որ կիրառվող տնտետացոլում այդ գործու նեության սական, վարչական օրենքները, կանոններըերկրներից շատերին չեն ազատում որոշ տնտեսական ն իրավականռեժիմից, այլ միայն խթանում են ձեռնարկատիրությունը,թեթնացնում գոտու գործունեուքյունը՝ նրան տալով որոշ արտոռություններ:ԱՏԳ-ը պետության ներսում կրճատում են պետության միջամտության մասշտաբները: Որոշ երկրներիհամար «ազատ գոտիները» նպաստում են միայն աշխա»

ԳՏ

թ.

տուր:

Առնտրայինգոտուն վերաբերում են այն տարածքները, որոնց գործառույթն ապրանքների ստացումը, պահպանումը, տեսակավորումը ն փաթեթավորումնէ: Արդյունաբերա-արտադրական գոտիներնավելի շատ տարածված են զարգացող

նեությամբ:

երկրներում

զբաղվում են արտադրական գործու-

Գհտա-արդյունաբերական պարկերը լինում գիտական տեխնոպարկեր,տեխնոպոլիսներ:

են

հետազոտական,

ԱՏԳ գործունեության կարգավորման համար ստեղծվել է տնտե-

գոտու կառավարման հատուկ ֆեդերալ գործակալություն , որի գլխավոր խնդիրն է հետազոտել անհրաժեշտ գործընթացները տնտեսության զարգացման համար: Ամենատարածված հատուկ տնտեսականգոտիները լինում են, մաքսային ն ազատ մաքսային, Նարտաքինառնտրային ն առանց տուրքերի արտահանման, Նտաեխնիկա-տնտեսական զարգացման, արտադրական,արդյունաբերական, համատեղձեռնարկատիրական, տեխնիկաներդրումային, բանկային ծառայությունների, գիտաարդյունաբերական, ապահովագրական, տարանցիկճանապարհների, զբոսաշրջության կենտրոնների, միջազգայինօֆֆշորային ն այլն: նորմը միջին հաշվով կազմում է 30-35, իսկ աԱՏԳ-ում եկամտի նիականգոտում` ավելի քան 40 տոկոս:

սական

» »

» » » » »

ՀՆ.

Խ/016, 18.05.1973,

ք6

ԹՎԼ4Մ

ԹՕՇԾՈԵՇԽօՐՇ

ոքօ1ծեԾՈՅ, օ126 /ւօոր1999.

1980-ական թթ. շատ արդյունաբերականզարգացած երկրների (Մեծ Բրիտանիա,ԱՄՆ, Իտալիա, Ֆրանսիա) տարածաշրջաններում երնացին հատուկ տ նտեսական` գիտատեխնիկական,ազատ բանկային, ազատ ապահովագրականգոտիներ, տեխնոպարկեր, որոնց 8090 տոկոսը գտնվում է Արեմտյան Եվրոպայում: Օրինակ` Գերմանիայում գործում են 6 «ազատ նավահանգիստներ» (Համբուրգում, Բրեմենում, Քիլում ն այլ քաղաքներում): Ռուսաստանում հայտնի են Վիբորգի տեխնոլոգիական,զբոսաշրջության, Նովգորոդի կենցաղային, էլեկտրասարքերի,Նախոդկայի նավթի վերամշակման,Սանկտ Պետերբուրգի, Կալինինգրադի, Մոսկվայի, Սոչիի, Սախալինի զբոսաշրջության գոտիները: Մեծ Բրիտանիային բնորոշ են ձեռնարկատիրական, Շվեյցարիային` ապահովագրականն բանկային գոտիները: Որոշ երկրներում գործում են նան համաշխարհային առնետրի,միջազգային ֆինանսական հարաբերությունների, միջազգային արտադրական համագործակցության,միջազգային գիտատեխնիկական կապերի, միջազգային ծառայություններին զբոսաշրջության գոտիներ: Դեռես 1972 թ. ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն ընդունեց համաշխարհային մշակույթի պահպանման մասին Կոնվենցիա, որտեղ նշվեցին 69 երկրների տառածքներումգտնվող 322 օբյեկտներ, որոնցից 234-ը պատմամշակութային արժեքներ են: Օրինակ` Տաուերը՝ Լոնդոնում, Ակրոպոլիսը՝ Աթենքում, Կարմիր հրապարակը ն Կրեմլը` Մոսկվայում, էրմիտաժը՝ Սանկտ Պետերբուրգում, Ազատության արձանը` Նյու Յորքում, (Թաջ Մահալը` Ագրայում նայլն: ԱՏԳ բոլոր տիպերի ն տարատեսակներիհամար ընդհանուր սկզբունքներ են. տարածքների, սւսրքավորումների, կիսաֆաբրիկատների ն պատրաստի արտադրանքներիներկրման (արտահանման) վրա մաքսային տուրքերի բացակայությունը (կամ նվազագույն չափերը), հարկման արտոնյալ ռեժիմը, մնիջպետական ֆինանսական ընդհանուր ազատության պայմաններումփոխարկելիարժույթի ազատ շրջանառությունը: Ըստ սեփականության բնույթի` ԱՏԳ-ը կարելի է բաժանել պետական, մասնավոր, խառը ձների: Համաշխարհային պրակտիկայում ամենաշատ տարածվածըխառը ճնն է: ԱՏԳ ստեղծմանանհրաժեշտությունըպայմանավորված է կազմակերպող երկրների սոցիալ-տնտեսական զարգացման մակարդակով, նրանց ռազմավարական պլաններով: Հետնաբար ԱՏԳ ստեղծման պատճառները ն նպատակները կարող են տարբեր լինել: ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում, Մեծ Բրիտանիայում ԱՏԳ ստեղծվել են արտաքին տնտեսական կապերի տարածաշրջանային քաղաքականության ակտիվացման համար` նպատակ ունենալով աշխուժացնելու տնտեսապես թույլ շրջանների մանր ն միջին բիզնեսը, հա վասարեցնելու միջտա»

րածքայինտարբերությունները: Խնդիրներն իրականացնելուհամար նման ձեռնարկություններին տրամադրվել են ազատ գործունեության ն հնարավորություններ ֆինանսականարտոնություններ: 1997 թ. սկզբին Ֆրանսիայի 38 քաղաքները, Կորսիկան հայտարարվել են «ազատ գոտի»: Ստեղծված մանրըն միջին ձեռնարկությունները ստացել են հարկային առավելագույն արտոնություններ: Հինգ տարով ազատվել են տարբեր հարկերի ն այլ պարտադիրմասհանումների վճարումներից: Ընտրված 38 քադաքներից 10-ը փարիզյանքաղաքամերձ բնակավայրեր էին, որտեղ գործազրկությունը կազմում էր 13.5 տոկոս, կրթություն չուներ երիտասարդներիզգալի մասը: Կորսիկայում արտոնություններ տարածվում էին նան գյուղատնտեսության, զբոսաշրջության, բնակարանային շինարարության վրա: ԱՏԳ ստեղծվել են նան մի շարք զարգացող երկրներում: Սակայն, ի տարբերությունզարգացածների, այստեղ ԱՏԳ ստեղծումը հենվում էր արտասահմանյանկապիտալիներդրման, տեխնոլոգիաների,արդյունաբերութան արդիապանացման, աշխատուժի որակավորման բարձրացման վրա: Բացի նշված նպատակներից` ԱՏԳ ստեղծումը կապվումէ երեք հիմնական խնդիրներիհետ: Դրանք են. արդյունաբերականապրանքներիարտահա նման խթանումըն արժութայինմիջոցների ստեղծումը, ն տնտեսականաճը, զբաղվա ծությունը տնտեսավարմաննոր մեթոդների փորձարկումը: ԱՏԳ մաքսային, հարկային ռեժիմն անհրաժեշտ է արտաքին ն ներքին ինվեստիցիաներիհամար: ՄիաժամանակԱՏԳ կազմավորումը չի կարող երկրի տնտեսությունը լրիվ բացել արտասահմանյանկապիտալիառջե, ամեն տեղ օգտագործելհատուկ ինվեստիցիոնկլիմա: Վերջին տասնամյակում համաշխարհայինտնտեսության մեջ հարկային ն այլ արտոնությունների պայմաններում տարբեր երկրներից կապիտալներդրումներիներգրավման համար սուր մրցակցություն է ծավալվել:Ազգայինօրենսդրությամբսահմանվածտարբեր հարկային արտոնություններիալիքը ստացել է «հարկային հեղափոխություն» անվանումը,թեն համաշխարհայինտնտեսությանմասշտաբով ԱՏԳ-ը մեծ դեր է խաղացել տեղաշարժի գործում: կապիտալի »

8.2

Ազատ տնտեսականգոտիներիդասակարգումը ն

ԱՏԳ

հատկանիշները

կազմակերպական-ֆունկցիոնալկառուցվածքը բազմաձն է:

աճախդժվար է որոշել այս կամ այն գոտու առանձնահատկությունսերը,քանի որ դրանցից յուրաքանչյուրն իր մեջ ունենում է նան մյուս

գոտիների հատկանիշներից:ԱՏԳ հիմնական հատկանիշներնեն համաշխարհային տնտեսության հետ սերտ կապերը ն օտարերկրյա

կապիտւսլի ակտիվ ներգրավումը, հարկերի թեթնացումը, այդ գոտիները նավահանգիստների,միջազգային օդանավակայանների մոտ կւսազմակերպելը,համաշխարհային շուկաների հետ լայն կապեր ստեղծելը, առանց տուրքերի կամ արտոնյալ ռեժիմով ապրանքների արտահանումը ն ներմուծումը: Ըստ մասնագիտականհատկանիշների, տարբեր կազմակերպչականձների ն նշանակութքյան` մշակվել է ԱՏԳ մոտավոր դասակարգումը,այն է` աշնտրական,

հանուր նշանակման շրջանակներից: ԱԱԳ-ի թվին կարելի է դասել միջազգային խոշոր օդանավակայաններում գործող «դյութի ֆրի» ն ազատ նավահանգիստներումգործող հատուկ խանութները: Արդյունաբերական-արտադրական գոտիները պատկանում են ԱՏԳ երկրորդ սերնդին: Դրանք առաջացել են առնտրականգոտիների զարգացմանհետնանքով, երբ այնտեղ բացի ապրանքից ներկրվել է նան կապիտալ` զբաղվելու համար ոչ միայն առնտրով, այլն արտադարդյունաբերական-արտադրական, տեխնիկաներդրումային, րությամբ: Ի տարբերություն ԱԱԳ-ի, արդյունաբերական-արտադրասերվիսային,կոմպլեքսային,միջազգային ԱՏԳ: կան գոտիները նախւստեսվում են ապրանքների արտահանման ն Առնտրականգոտիներինվերաբերումեն ազատ մաքսային գոտիարժութային մուտքերի ավելացման համար: 2000-ական թվականնեները, որոնք տրանզիտային պահեստներեն Կ, արտասահմանինապրին նման գոտիներ ունեին 120 երկիր` մոտ 300 միավոր քանակով: րանք են վաճառում կոմիսիոն միջնորդներիմիջոցով: ԱյդպիսիգոտիԴրանք ստեղծվում են հատուկ մաքսայինռեժիմով տարածություննեները հաճախ անվանվում են մաքսային տարածություններ, որտեղ րում, որտեղ արտադրվում ն արտահանվում է խառն արտադրանք: իրենց մասնաճյուղերն են բացում տվյալ երկրի համար ապրանք Այդգոտիներն օգտվում են հարկային ն ֆինանսականարտոնությունմուծող ոչ լիազոր ներկայացուցիչները: Ազատ մաքսային գոտիներն ներից: Հատկապես զարգացող երկրներում ամենաշատ տարածում ազատվում են մաքսաւռուրքից:Դրանք հիմնականումտեղաբաշխված ստացել են այս տիպի գոտիները, որոնց ժամանակակից մոդելը են ինդուստրիալ երկրներում: րական գոտիների մեջ մտնում են ստեղծվել 1959 թ. Իռլանդիայի «Շենոն» օդանավակայանումստեղծնան ազատ առնտրի գոտիները (ԱԱԳ), որոնք վերաբերում են ԱՏԳ ված գոտային կառուցվածքից: Նման գոտիները նպաստավոր են եղել են. որոնց առաջին սերնդին: Դրանք առանձին տարածություններ հատկապես «նոր ինդուստրիալ երկրներում» (հիմնականում Ասիագործառույթը հիմնականումապրանքներիներկրումն է, պահպանումը, յում): գոտիների ստեղծումը .Արդյունաբերական-արտադրական տեղավորումը, փաթեթավորումը,տեղափոխումն առանց լրացուգրչ պայմանավորված է զարգացող երկրների տնտեսական ռազմավամշակման: Առանձին դեպքերում վերարտահանմանհամար թույլատրրությամբ, երբ 60-ական թվականներին անհրաժեշտություն եղավ վում է արտասահմանյանապրանքներիաննշան մշակում: ԱԱԳ-ըհիմարդյունաբերությունը զարգացնելու արտասահմանիկապիտալի ներնականում տ եղաբաշխվածէ ԱՄՆ-ում, որտեղ ձնավորվելէ 1934 թ. ն հոսքիհաշվին: նպատակը եղել է տրանզիտայինառնտրիզարգացումը, գործա՛րքնեՏեխնիկաներդրումայինգոտիները վերաբերում են ԱՏԳ երրորդ րի ծապլլալների ավելացումը քիչ ծախսերով:Ընդհանուր տնտեսական սերնդին(1970-80 թթ.): Դրանք գոյացել են պետական հատուկ հովառեժիմի համեմատ՝ այդ գոտիներումսահմանվելեն նավորությամբ`գիտական խոշոր կենտրոնների շուրջ: Նրանցում Ներկայում ԱՄՆ-ում հաշվվում են 500, Եվրոպայում` 150, Ճապոնիակենտրոնացվումեն ազգային Ա արտասահմանյան հետազոտական, յում` 23 ԱԱԳ: Դրանց մեծ մասը տեղաբաշխվածէ տրանսպորտային նախագծային,գիտաարտադրական ընկերությունները, որոնք օգտ-

նպատակային

ներ-

Առնետ

արտոնություններ:

օդա նավակայաններում, երկաթուղային հանգույցներում` կայարան-

ներում, ավտոմայրուղիների մոտ, նավահանգիստ ներում: Օլփինակ ԳԴՀ-ում «ազատ նավահանգիստներ»են Համբուրգը, Բրեմենը, Քիլը ն ն այլն: Արտոնյալգոտու շրջանակներումսահմանվում է ծառայությունների առնտրի մոռ: յրն Ա քանակական սահմասափակումից ազատում: ԱՄՆ տարածքում գործող ԱԱԳ-ըբաժանվում են ընդհանուր նշագոտիների: նակման ն մասնագիտացած Ընդհանուր նշանակման գոտիները գրավում են ոչ մեծ տարածություն ն գտնվում են ազգային մաքսային տարածքից դուրս. որտեղ կատարում են պահեստավորումն ներկրված ապրանքներր փաթեթավորում,տեսակավորում,մակնիշավորում: կազմակերպվումեն առանձին խոշոր կորպորաԵնթջագոտիները ցիաների համար, որոնց գործունեությունը դուրս է գալիս գոտու ընդ-

ապրանքների

վում են հարկային ն ֆինանսական արտոնությունների միասնական համակարգից:Ամենաշատ թվով տեխնիկաներդրումայինգոտիներ ունեն ԱՄՆ-ը, ճապոնիան, Չինաստանը: ԱՄՆ-ում դրանց անվանում են Ճճապոնիայումտ̀եյխնոպոլիսներ, Զինաստանում` ճոր տեխնոպարկեր, ն բարձր տեխնոլոգիաներիզարգացման գոտիներ: Այդ գոտիները ստացել են նան «գիտաարդյունաբերական պարկեր» անվանումը: 20րդ դարի այժմ աշխարհում ստեղծվել է ավելի քան 400 կեսերից մինչն տեխնոպարկ:1995 թ. ԱՄՆ-ում հաշվարկվում էր 100, Գերմանիայում` 60, Չինաստանում` 52, Մեծ Բրիտանիայում` 40, Ֆրանսիայում` 30, Ռուսաստանում` 27, ճապոնիայում` 20, Հարավային Կորեայում ն 10-ական տեխնոպարկ`": Սինգապուրում`

Հ.

"ԽԹ

էԹքօոՒԵթ

ՅԵՕԻՕԽՔԿՑԸԽ/Բ

ՕՌՎՕԱԾԻՍՑ,

1999, Շթ.

ԷՕՒՄՐՐՀ,

ՍԿ.ԾԵՍԳԿ

366.

Հայաստանում 2001 թ.-ից գործում է «Վիասֆեր Շվեյցիարիայում, Սինգապուրում, Լյուքսեմտեխնոպարկը»` կոնգում,Իռլանդիայում, Մալթայում, Մավրիկինիայում, Իսրայելում, Մալայզիայում ն բարձր տեխնոլոգիաների ոլորտի բուրգում, ձեռնարկություններով: Տեխնոպարկում հնարավորէ կազմակերպելմինչն 1000 տոննա մոնոբյուայլուր: Իռլանդիայի, Լիբերիայի արդյունաբերական, առնտրական, ապահովագրական ընկերություններն ընդհանրապես չեն րեղային սիլիցիումի արտադրություն, ինչի արդյունքում հնարավոր բանկային, կլինի տարեկան պատրաստել ն տեղադրելմինչն 100 մգվտ գումահարկվում,իսկ Լիխտեյնշտեյնի, Նորմանդյան ն Անտիլյան կղզիների, րային հզորությանարնային մոդուլներ: Ընկերությունընախագծել է Պանամայի ն մյուս երկրների ընկերությունները հարկվում են ցածր նան հակակարկտային տոկոսով:Օֆֆշորային գոտիներում արտոնյալ ռեժիմը որոշվում է կայաններ ն այլ մշակումներ: ԱՄՆ-ի` աշխարհում ամենահայտնի արժութայինսահմանափակումների բացակայությամբ, սահմանադ«Սիլիկոն Վելլի» տեխնոպարկր տալիս է հաշվողականտեխնիկային համակարգչային րականկապիտալի ցածր մակարդակով: Նման գոտիները երկրին միջոցների են օտարերկրյա կապիտալիներգրավման, ընկերություններհամաշխարհային արտադրության 20 տոկոսը: Նրանում զբաղված Լ ձեռնտու մոտ 20 հազար աշխատող: եկամուտ ների ստացման, աշխատատեղերիստ եղծման համար: ից Միայն ԱՄՆ-ում կաճման20 գոտի: Ճապոնիայում, առաջատար Օֆֆշորային բիզնեսը կենտրոնացվում է արտահանման-ներմուծգիտական կազմակերպությունների բազայի ման բոլոր գործառնություններում, կոնսալտինգում: Դրան մասնակվրա ստեղծվել է երկու տասնյակ տեխնոպոլիս:90-ական ների կեսերին Չինաստանումգործում էր նոր ն բարձր տեխնոլոգիացումեն մոտ 2 մլն ներդրող (իրավաբանական ն ֆիզիկականանձինք): ների զարգացման 50 գոտի: Բնորոշէ, որ ասիականնոր ինդուստրիալ Օֆֆշորային բիզնեսում միջազգային պայքարը ստեղծվել է 1989 թ. «Մեծ յոթնյակի» երկրների կողմից, որոնք պայքարում են «կեղտոտ երկրներումտեխնիկաներդրումային են գոտիներըձեավորվում լվացման դեմ: փողերի» արտահանման-կողմնորոշման գոտիներից կախված իննովացիոն կենտրոններ,որոնք արդեն գտնվում են զարգացման բավարար ասԿոմպլեքսայինգոտիները կազմակերպվումեն առանձին վարչատիճանիվրա, ինչպես ԱԱԳ-ը: կան կազմավորումների տարածքներում հատուկ սահմանված արտոնյալ պայմաններում: Նման ԱՏԳ ստեղծվել են 1980-ական թվաՍերվիսայինգոտիները ընկերություններինն յուններին արտոնյալ ռեժիմով ֆինանսական,ապահովագրական կաններին:Դրանց մեծ մասը ձնավորվելէ արդյունաբերակա ե ն-արտա հանման գոտիների բազայի վրա ն իրենից ներկայացնում է ավելի այլ ծառայություններ մատուցող ձեռնարկատիրական գործունեության տարածություններեն, որոնց պատկանում են զարգացած կազմակերպություններ: Կոմպլեքսային գոտիների տարօֆջշռռային բերությունը մյուսներից տարածության մասշտաբների, արտադրութՓոտիները(ՕԳ): Օֆֆշորային ընկերությունները հատուկ կազմակերյան համակենտրոնացման,գործունեության ավելի լայն դաշտի առպաիրավականկարգավիճակունեցող ձեռնարկություններ են, որոնք կայությունն է: Ընդհանուր նպատակըմիջազգային առետրի, արտադիրենք իրենց ապահովագրումեն հարկային առավելագույն ծախսերից: Օֆֆշռրայինբիզնեսն արտասահմանում տնտեսականհարաբերության, ֆինանսականշուկայի, հաղորդակցության,զբոսաշրջության զարգացումն է: Կոմպլեքսային ԱՏԳ են Չինաստանի հատուկ տնտերությունների նոր սուբյեկտ է ն գտնվում է արտասահմանի ինվեստորի սական 5 գոտիները, ԿԺՀ «բաց շրջանները», Բրազիլիայի «Մանաուս» հսկողության տակ: Օֆֆշորային ընկերությանհիմնականառանձնահատկությունըկապվածէ նրա ոչ ներկայացուցչական գոտին, Արգենտինայի«Կրակե հող» տարածությունը, ինչպես նան կարգավիճակի հետ: Դա նշանակում է, որ զարգացածերկրների կողմից հետամնաց տնտեսական շրջաններում օֆֆշորայինընկերությունըկառավարվուն է արտասահմանից: ստեղծվածազատ ձեռնարկատիրականգոտիները: Օֆֆշորային գոտում հարկայինն այլ արտոնություն ունեցողներըչպետք է լինեն այն երկրի լիազոր ներկայացուցիչը, 1990-ական թվականներին ակտիվացավ միջազգային ԱՏԳ ձնաորտեղ գտնվում է օֆֆշորային կենտրոնը,ե վերջինիս եկամուտըտավորմանգործընթացը: Ռուսաստանի, Չինաստանի ն ԿԺԴՀ սահմանագծին նախատեսվեց Տումանգանի հատուկ տնտեսականգոտու ստեղրածությունից չպետք է դուրս գա: ՕԳ-ում ներգրավվումեն բարենպաստ արժութաֆինանսականձեռնարկությունները: ծումը:Այն հաշվարկված էր 20 տարվա համար, ն արժեքն առաջին Ներկւսյում աշխարհում հաշվարկվումէ ավելի քան 300 օֆֆշորայինկենտրոն: փուլում կազմում էր 90-110 մլրդ դոլար: Ենթադրվում է նան ճա պոնիայի,Հարավային Կորեայի, Մոնղոլիայիմասնակցությունը նրա գորՕՖֆֆշորային լինում են. ընկերությունները 1. Հոլդինգային ծունեությանը: տիպի ընկերություններ, 2. Տարածաշրջանայինմակարդակը հանգեցրել է ճմրոտարաժծութ Առնտրամիջնորդարտահանման ն ներմուծման ընկերություններ: յուններիառաջացմանը:Դրանք տարբեր պետությունների սահմանամերձ Օֆֆշորային ընկերություններ տարածքների տնտեսական միավորումներ են` արտաքին տնտեարդեն գործում են նան Լիխտեյնշտեյնում, Պանամայում, Նորմանդյանն Անտիլյանկղզիներում,Հոննական կապերի արդյունավետացմաննպատակով: Եվրոտարա ծաշր-

թվական-

որւվես

կազմալլերպութ-

Ազատտնտեսականգոտիների

առանձնահատկությունները

2011, Է11,Ը. 115. ՑՕղքՕՇԵւՏէԾԻՕՊՆե՛,

իջեցմաննպատակով, վարչական արտոնություններով, որոնք տրվում են գոտիների վարչություններին, արտասահմանիքա ղաքացիներինտարբեր ծառայություններ մատուցելու նպատակով:

հարկային, ֆինանսական արտոնությունները ն տարբեր երկրներում ձեռնարկատերերի համար գոյություն ունեցող ընդհանուր ռեժիմի պահպանումն է: Սակայն արտոնություններն ու խթաններնունեն որոշ քանակական տարբերություններ,որոնք բնորոշվում են. արտաքին առնետրական արտոնություններով (արտահանմաններմուծման տուրքերի իջեցում կամ վերացում), -հարկային արտոնություններով՝` կապված հարկային խրախուսումների կոնկրետ տեսակներիկամ ձեռնարկատերերի վարքի հետ, նպաստների ձնով ֆինանսական արտոնություններով, որոնք տրվում են արտոնյալ վարկերի տեսքով հողատարածությունների ն արդյունաբերական շինությունների օգտագործման վարձավճարների

Տարբեր տեսակի ԱՏԳին բնորոշ ընդհանուր գիծը մաքսային,

8.3

ծրագրերում նացման

1990-ականների կեսերին ստեղծվեցին «Կարպատներ», «Բուգ», 1994 թ. ստորագրվել է հա«Պոմերանիա» եվրոտարրածաշրջանները: մաձայնագիրչինական Սույֆենխե քաղաքի շրջանում ռուս-չինական սահմանամերձ առնտրական գոտու ստեղծման մասին: Ռուսաստանը մերձավոր ն հեռավոր երկրների` Չինաստանի, Ֆինլանդիայի, Նորվեգիայի հետ սահմանամերձ գոտիների համատեղ կազմակերպումը կծառայեցնի սահմանամերձառնտրի զարգացմանը, այլ նախագծերի իրականացմանը: Ռուսաստանը ն Չինաստանը 2009 թ. վերջին ստորագրեցին Ռուսաստանի Հեռավոր Արնելքի, Արեմտյան Սիբիրի Ա Հյուսիսարնելյան Չինաստանի միջն 2009-2018 թթ. համագործակցության Ծրագիր, որի գլխավոր խնդիրը հայտագրված է կողմերի` «Ռուսաստանի Հեռավոր Արնելքի ն Բայկալյան սոցիալ-տնտեսական զարգացումը» ն «Չինաստանի Հյուսիսարնելյան շրջանի վերածննդիծրագիրը» տարածքային զարգացման երկու ռազմավարական գործունեությունների կոորդի-

ջանում գործու նեությունիրականացնող յուրաքանչյուր երկիր ուղարկում է տվյալ բնագավառի լիազոր ներկայացուցչի: Այդ տարածաշրջանի ստեղծման գործում ակտիվ դեր են խաղում Լեհաստանը, Սլովակիան, Չեխիան, Հունգարիան, Ուկրաինան ն Բելառուսը:

Զարգացած երկրներու հիմքում կառավարմանճկու յան մեջ փոփոխվող իրավի ման վրա: Գոտիներիկազմ րը բավական ծանրակշիռ ե ղեր, աշխուժանում. են միջ բարձրանում է արտաքինա գիտատեխնիկական ներու նեության մյուս առանձնահ միայն համաշխարհային, այլ Զարգացող երկրներում րական-արտահանմանգոտ տարերկրյաձեռնարկատե տիների միջն միջազգային դրանց տեղի են ունենում յան դիֆերենցում Ա համալ ռաջ է մղում այն գոտիները տեխնոլոգիականմշակումն Զարգացող երկրների.մ նաստանի ԱՏԳ-ը: 1980-ակ տուկ գոտիների տարած ստեղծել է խոշոր գոտիներ: նի Շենչժեն, Չժուխայ, Սյամ ծող Խայնան ԱՏԳ-ից` երկր կու տասնյակ տեխնիկատ գացման տեխնոպարկեր:Հ տեսական զարգացման գո խատեսված նախագիծը բնո ոչ միայն դառնալու է Չինա րոնը, այլե Շանհայը վերա տարածաշրջանիխոշոր առ 1970-ական թվականնե կան ղեկավարությանկողմ կանություն վարելու կարնո լիս` չինական ղեկավարու ներից ն ուրիշ երկրների հա սումնասիրվեց ԱՄՆ-ի, Սին կառուցվածքների շրջանա

ընթացակարգը:

Նշված ծառայություններ նեություններում: Այդ հարա քաղաքական կայունություն ռուցվածքների որակը, ա

րերկրյա կապիտալի ներգրավման ուղին: ԱՏԳ-ն սկսեց կապող օղակ հանդիսանալ երկրի շրջանների միջն: Չինաստանի ԱՏԳ-ի ն գործելու պրակտիկան հաջողություն ունե ցավ տնտեսական աճի բարձր կայուն տեմպերի, արտասահմանյան ինվեստիցիաների ներգրավման, աշխատանքի արտադրողականուցյան ն բնակչությանկենսամակարդակի բարձրացմանգործում: Առանձին երկրների սոցիալ-տնտեսականզարգացումը, արտադրության ճյուղերում օտարերկրյա կապիտալի Շերգրավումը բավարար հիմքեր չեն տալիս ԱՏԳ-ն դիտելու որպես տնտեսության արդիականացման բազմակողմ եղանակ: Զարգացող շատ երկրների տնտեսություններում ԱՏԳ ազդեցությունը սահմանափակէ արդյունաբերական զարգացած երկրների համեմատ: ՄիաժամանակԱՏԳ-ն, զարգացող երկրներում չլինելով սոցիալ-տնտեսական հիմնախնդիրների լուծման պայման, զգալի դեր է խաղում դրանց տնտեսություններում: Ռուսաստանում ԱՏԳ ստեղծման առաջին փորձն արվել է 1980ական թթ.: 1986 թ. ստեղծվելէ «նախոդկա» ԱՏԳ-ն, որի խնդիրներից էր օտարերկրյա կապիտալի ն տեխօոլոգիաների ներդրումը` նավբո վերամշակման համար: ԱՏԳ գործում են Վիբորգում (նոր տեխնոլոգիա, զբոսաշրջություն), Նովգորոդում (կենցաղային էլեկտրասարՔեր), Սախալինի, Ամուրի,Կալինինգրադիմարզերում, Սանկտ Պետերոբուրգում, Ձելենոգրադում ն այլուր: Զբոսաշրջության, հանգստի աէ զատ գոտի կազմակերպվում Սոչիում: ԱՏԳ համաշխարհային փորձը սկսել է կիրառվել 1990-ականներին, երբ Ռուսա ստանի Գերագույն Խորհուրդը որոշում է ընդունել 13 ԱՏԳ ստեղծելու մասին: Յուրաքանչյուր գոտու տնտեսաիրավական կարգավիճակն ամրապնդելու համար հաստատվելէ առանձին դրույթ: 1991 թ. հունիսին Ռուսաստանում ընդունվեց «Օտարերկրյա ինվեստիցիաների մասին» օրենքը, որի մի գլուխը նվիրված էր ԱՏԳ գործունեությանը: Ըստ այդ օրենքի` ԱՏ Գ-նպետք է ստեղծվեր օտարերկրյա կապիտալի, տեխնիկայի-տեխնուոգիայիներգրավման, ներուժի զարգացման նպատակով: 1995 թ. նոյեմբերինՌԴ Պետական դուման ընդունեց ֆեդերալ օրենք Կալինինգրադի մարզում հատուկ տ նտեսաստեղծվեկան գոտի ստեղծելու մասին: Արդյունքում` Ռուսաստանում «Ինգուցին օֆֆշորային տիպի հատուկ գոտիներ, որոնցից առաջինը՝ շետիա» ԱՏԳ-ն էր: ԱՏԳ զարգացման պրակտիկան վկայում է Ռուսաստանում դրա հեռանկարներիմասին: Օրինակ` «Նախոդկա» ԱՏԳ տարածքի վրա գրանցվելէ 3.3 հազար ձեռնարկություն, որոնցից 2054-ը պատկանում է մասնավոր անձանց: 1996 թ. գոտում աշխատում էր 386 ձեռնարկություն, որից 224-ը` օտարերկրյա ինվեստիցիաներով:1998 թ. ԱՏԳ արտահանման ծավալը կազմեց 42.3 մլն դոլար ն Յ անգամգերազանցեց ներմուծմանը: Գոտում գործում է բանկւսյին 15 ինստիտուտ: ԱՏԳ վերաբերյալ տե՛ս ԳԼՈՒԽ 14-ում): (ԱՂայաստանի

ԳԼՈՒԽ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾԱՐՔՆԵՐ

9.1

Միջազգայինտնտեսականգործարքներիէությունը

Մարդու ստեղծած նյութական բարիքներնիրացվում են ոչ միայն շտության ներսում, այլե փոխանակվումեն միջ պետական մակարսկով: Երկրից երկիր տեղաշարժիընթացքումապրանքները մի քանի սգամ փոխում են տիրոջը: Երկրներիմիջն փոխանակման գործարքրը նպաստում են ԱՄԲ-ին, առնտրի, կապիտալիշարժին, տեխնոլոլական գիտելիքների արդյունավետ զարգացմանը, աշխատուժի, եղեկատվության ն մյուս բնագավառներիփոխադարձկապերի

մրապնդմանը: Միջազգային առետրի առտահանման-ներմու ծմանգործարքներն ռանձին երկրների, ԱՄԲ սուբյեկտներիմիջն ընդգրկումեն ապրանքրի տեղափոխումը, պահւվանումը, ապահովւսգրումը,վճարման փրծընթացըն այլն: Այս գործարքներն իրականացնումեն գործուեության առանձին գործառույթներկատարողմասնագիտացած կազակերպությունները (արտաքին տնտեսականասոցիացիաներ,աշնտրաարդյունաբերական պալատներ, տրանսպորտիկազմակերպություններ): Արտահանողներին ներմուծողներիմիջն առքն ու վաճառքըձնակերպվում են հատուկ պայմանագրով, որը միջազգայինպրակտիկայում ստացել է միջազգայինառնետրի (ռնտրավտանվանումը:Միջազգային կոնտրակտըերկու ն ավելի կողմերիմիջն առնտրի,մատակարարման, կատարվող աշխատանքների,ծառայությունների վերաբերյալ կնքված պայմանագիրն է: Բոլոր դեպքերումպետությունների միեն պայմանագրով, ջն երկկողմանի գործարքները ձնեակերպվում իսկ միջազգային առենտրականհարաբերություններըն̀ան կոնտրակտո

(համաձայնագիր): Կոնտրակտնարտաքին առնտրի՝`ապրանքների,ծառայությունների գործունեության առք ու վաճառքի ձնակերպմանփաստաթուղթէ: Կոնտրակտի ձնակերպումը վերաբերումէ արտաքին առնտրայինգործընթացիհանգուցային փուլին: Կախված գործընթացիտեսակից ն կոնկրետ պայմաններից` արտաքին առնտրային կոնտրակտները մեծ մասը կնքվում է բազմազան են: Պրակտիկայում կոնտրաակտների երկու կողմերի միջն, որոնցից մեկը հանդես է գալիս որպես վաճառող, մյուսը` գնորդ: Որոշ դեպքերում կոնտրակտները կարող են կնքվել երկուսից ավելի կողմերի միջն: Օրինակ` լիցենզայինպայմանագրում կողմերի հետ, որպես երրորդ կողմ, հանդես է գալիս ինտել եկտուալ սեփականատերը` գյուտարարը, պատենտիհեղինակայինի-

րավունքիտերը (իրավականկամ ֆիզիկականանձը): Կոնտրակտիիրավականն կոմերցիոնկողմերըկապվածեն

իրար:

իրավական հարաբերությու Միջազգայինառնետրում ններիսահ-

մանման, դրանցփոփոխմանկամ

ԱԱ

եցման,

հրապարակումը, կողմից գովազդների մատակարարների ն ընտրությունը, ձների աշխատանքիմեթոդների առնտրականգործարքներիմշակումը, շուկայի իրավիճակի կատապայմանագրերիկնքումը ե պարտականությունների

ա աԱ Ր-

ների կատարմանգորժըըթացը որը ժնակերպվում է կոնտրակտովկնքված իրավաբանական փաստաԿոնտրակտ-ապայմանագիրը է, որով սահմանվում են մասնակիցների գործունեությունը թուղթ բումը: պատասխանատվությունը, իրավունքները ն պարտավորությունները, Պայմանագիրը կողմերին թույլ է տալիս հաջորդաբար իրակաեն կամ դադարեցնելու նշվում է գործարքը ները: Միջազգային պրակտիկայումկիրառվում նացնել գործարք ձներ: մասին: Պայմանագրի ճպատակն է պահպանել պետությունների հատարբեր կողմից ապրանքներառաջարկելու մատակարարների րաբերությունները, սահմանել միմյանց նկատմամբ պարտականուքուղարկում է կայուն առաջարկ, որտեղ ներմուծողին Արտահանողը յունների կատարումը, երկրների միջն զարգացնել միջազգային աեթե կողնշում է ապրանքի անվանումը, քանակը, ժամկետը, գինը: առաէ ա ղա ռետուրը: Միջպետական պայմանագրի կնքումը նպաստում է ապպայմանագիր, մերիմիջն առաջին անգամչէ, որ կնքվում կամ րանքների առաջարկի ն պահանջարկի գործընթացին, ձենակերպվում թողնելու նույնը ջարկիմեջ նշվում է նախորդ պայմանագիրը են նան ապրանքային փոխանակումները,բեռների փոխադրումները գնորդ (օֆֆերտ) մատակարարը փոփոխելումասին: Առաջարկելիս ապահովագրումը,մաքսայինգործարքները, վճարումները նայլն: ծանոթացնում է վաճառքի պայմաններին:Գործարքը ընկերությանը Պետական կոնտրակտների կնքման ն կատարման համար կակարող է լինել (այուն ն ազատ: րնոր նշանակություն ունի Միջազգայինինվեստիցիոն համածայնաԿայուն գործարքը որոշակի քանակով ապրանքի վաճառքի է գիրը (ՄԻՀ, քանի որ այն իրավական հիմք է օտարերկրյա ինվեսգրավոր առաջարկությունէ: Եթե գնորդը համաձայն օֆֆերենտի է միջն: տորների ն ընդունող երկրների Պետական կոնտրակտիհարցերը առնչվում են. ր պայմանները: Հակառակ րկայացնու դեպքու աձայնագիր: ՄԻՀԻՂ-իկողմից պայէ առաջարկած ո պետական կոնտրակտում որոշված պաշտուագնորդի եթե մատակարարը համաձայնում կաչի Է կան գործարք Այլապես գրավոր տեղեկացնում պետական կոնտրակտ կնքման կատարման ընթացքում ների ն ւ րկրների կողմ նՇդունած իրեն մեջ չի նշվուռ Վո ի Ազատ գորժարքի դեպքում հայտարարության »

ուսումնասիրումը,

փոփոխության ենթարկելու

«Դ

ԿԱՐ

գիջուանումների,

արին տրականի հրավական ռեժիմի նյութական կիրառման .

հետ:

իրավունքի մա

ուց Ա աոկրների

Պետական կոնտրակտային հարաբե համարվում են պանումը ն կողմերի միջն պարտավորություններիընդունումը: Պետանորմեր, ազդում են ընդունող կան կոնտրակտ ները,որպես իրավական տ վրա: Իրավիճա քաղաքականության երկրների կապված հարցերը են պարբերական վերանայման պայմանները:Օրինակ՝ 1999 թ. կնքված Ադրբեջան-Վրաստան-Թուրքիա(Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան) նավթարտահանման խողովակաշարի կառուցման Վամաձայնագրի6-րդ հոդվածում նախատեսվումէ վերանայել նախագիծը,եթե հարկ լինի: |

Միջազգային առնետ իջազգայի

ար

պայմանագրերի

նախապատրաստական փուլեր: րա

Միջազգայինառնտրային կում են որջակի

պայմանագրերը

կն

Ր.

Գրա Կի րենկա

Ար

ծըիննինկիրառվու թիմ Ազատ Մա ներում, նշվում առաջարկության Երկու րերի կնքման է

տոնավաճառներում,

ցուցահանդեսներում՝ ձնում

ժամանակ:

են

էլ

ապրանքային

պայսանագ-

մեջ

մաառաջարկվողապրանքներիանվանումները,գները, քանակը, հասրյան ձները, ժամկետները,վճարմանկարգը, կողմերի

ենոր փուլում կողմերի Պայմանագրի կնքման նախապատրաստման, որի կնքման ընտրությունն կնոկերառվում խնդիրը գործարքի զինական

լուծելու համեր

9.2

Աթ

րի

է,

ձեի

մար հիմքեն. գործարքիվերաբերյալ մաձայնագրերիկամ

առնտրական միջկառավարական առկայությունը, արձանագրու թյունների հետ

հա-

Աու ն որը

ւ տնողությունը

գործունեության

հա-

ամա ՍԱխապատվությունը րւնի

բնութագիրը

(նա

ն տրվում է անցյալում իրենց դրականդրսնորած ընկերություններին մատակարարներին): Պայմանագրերը լինում են երկկողմ ն մեակողմ Երկրորդի դեպ-

համար այն պարտադիրչէ Եբե պայմանագրերը գրավոր, ապա փաստաթուղթը կողմերի համար ընդհա-

քումկողմերից մեկի

կնքվում են

նուր է: Ընկերությունների, կազմակերպություններիԱ առանձին անձանց անունից պայմանագիր կնքողներըկոչվում են //ոճնտրիգենտներ: Նրանք պատասխանատվություն են կրում կնքած պայմանագրիբոլոր կետերի կատարման համար: Պայմանագրերըկնքվում են կողմերից ճեկի կամ երրորդ երկրի լեզվով: Կարող են կնքվել նան փասւոաթղթերի միակողմանիստորագրումով (նամակ,հեռագիր, ֆաքս): Հիմնանա-

» » »

նում

պայմանագրերըկնքվում են կողմերի ստորագրումով ն կնիքով: Տնտեսական պայմանագրերըկողմերի հաստատումից հետո դառնում են պաշտոնական փաստաթուղթ,ն սկսվում է մատակարարումը: Պայմանագրերումնշվում է կողմերի իրավունքների, պարտականությունների, անհրաժեշտության դեպքում` առանձին կետերի փոփոխմանկամ վերանայմանմասին: Պայմանագրերըլինում են մատակարարման, կոնտրակտային, կապիտալ շինարարության, բեռների փոխադրումների, գույքային վարձակալության ն այլն: Պայմանագրային հարաբերություններն իրականացվումեն նան տիպային ձնով: Ըստ կատարման ընթացքի պայմանագրերըլինում են ծր/(առաժամկետ, միջինԺամկետին կարճաժամկետ: Պայմանագրերի պահանջների կատարումից կախված է համաշխարհային տնտեսության զարգացումը: Տնտեսական պայմա նագրերի կատարումն ակտիվորեն ազդում է արտադրության վրա ն կարգավորում է երկրի ապրա նքադրամական հարաբերությունները: Պայմանագրի բաժիններում ն ենթաբաժիններում նշվում են մատակարարման պայմանները, ապրանքների դիմաց գնորդի վճարման ձները ն կարգը, բեռների ապահովագրումը, ապրանքաուղեկցողն վճարման փաստաթղթերիձնակերպումները: Մեքենասարքավորումների ն տեխնոլոգիաների արտահանման, շինարարականաշխատանքների,բեռների փոխադրումների, տարբեր ծառայություններիպայմանագրերիբովանդակություննու բաժինները տարբեր են ն ընդգրկում են իրենց բնորոշ պահանջները: Օրինակ` մեքենասարքավորումների ն տեխնոլոգիաների մատակարարման պայմանագրում պետք է նշվի կողմերի միջն նախնական համաձայնությունը տեղադրման, շահագործման, տեխնիկական սպասարկման համար մասնագետներ ուղարկելու, տեխնիկականփորձարկումների, անվտանգության մասին: Շինարարական աշխատանքների պայմանագրերում նշվում է կատարվող աշխատանքներիտեսակի, որակ", օգտագործվողշինանյութերի, կոնստրուկցիաների,կատարման ժամկետների, նախահաշվայինարժեքներին այլնի մասին: 9.3

Միջազգայինառնետրային կոնտրակտ-պայմանագրերի

բովանդակությունը

Միջազգային առնետրայինպայմանագրերնընդգրկումեն տարբեր բաժիններն դասավորված են որոշակի հաջորդականությամբ, այն է՝

ներածական,

» »

պայմանագրիառարկան, -պայմանագրիգինը ն գումարը, ապրանքներիմատակարարմանժամկետները, վճարմանպայմանները, ապրանքներիփաթեթավորումըն դրոշմավորումը, ապրանքների որակը, ապրանքների ընդունումը ն հանձնումը, ապրանքներիտեխնիկականպայմաններիապահովումը, դիմում-բողոք, սանկցիաներ պարտավորությունները չկատարող կողմերի

համար,

ֆորս-մաժոր, արբիտրաժ, պայմանագիրըգործելու ժամկետը, հատուկ նայլ պայմաններ, Ն կողմերի իրավաբանականհասցեները, պատասխանատու կամ լիազորված անձանց ստորագրությունները: Միջազգայինառնտրային պայմանագրերիհիմքում տիպային ձենն միասնականկառուցէ, որն իրենից ներկայացնումէ պայմանագրերի վածք: Ներածականբաժնում նշվում են ներկայացուցիչներիանունները, պայմանագրի տեսակը (վարձակալություն, մատակարարում, համատեղձեռնարկություններ, ծառայություններն այլն), գրանցման համարը: Արտաքինառնտրային կոնտրակտիտեք ստումսովորաբար են տարրերը. հետնյալ ընդգրկվում ռեկվիզիտներ` կոնտրակտի համարը, կնքման վայրը, ամսաթիվը, ներածական մաս, որտեղ նշվում են կողմերի պաշտոնական անվանումները ն այլ հաստատող փաստաթղթեր, երկրի (քաղաքի) անվանումը, ինչպես նան գործընկերոջ ծա ծկագիրը: 24.12.2010 թ. «Ավերս» բաժնետիրական Օրինակ` Կ 910-679-63 մի կողմից, ն «Իվեկո որպես գնորդ ընկերությունը,հետագայում Փ/ՃՎՇ», «Ճ» ք. Թուրին-Իտալիա, հետագայում որպես վաճառող մյուս կողմից, կնքեցին ներկա պայմանագիրըհետնյալի մասին: Պայմանագրիառարկանբաժնում համառոտ նշվում են գործարքի տեսակը(գնում, վաճառք, կապալով աշխատանք,վարձակալություն, մատուցում ն այլն), ապրանքների անվանումը, քանածառայության կը: Մեքենասարքա երկարատն օգտագործման ն սպառվորումների, ման ապրանքներիքանակը նշվում է հատերով, զույգերով, կոմպլեկտ»

Փ.

որպես տեխնիկական բնութագիրը, ներով: Մեքենասարքավորումների է առանձին բաժնով: գրվում կից հավելված, գների բաժնում նշվումէ ստացված ապրանքնե այմանագրերի դիմաց ներմուծողի երկրի կամ երրորդ կողմի նշվում է նան որնէ րի համաձայնությամբ` գները (գումար) կարող արժույթովվճարման մասին: Պայմանագրերի համար կարող որո

պայմանագրին Արի նծառայությունների

(իարժույթոկ են արտահայտվել ակայն տեսակի որակի ն Տարբեր

Կոր

երրորո է

ապրանքների մատակարարման ժաճա-

համար գնենակ յուրաքանչյուր տեսակի, կարգի, մակնիշի,միավորի որատարբեր են մեկ պայմանագրով իսկ առանձին, րը սահմանվում կի, քանակի

են տրվում ապրանքներ մատակարարելիս` գները ցույց մատակասարքավորումներ

Կոմպլեկտավորվող անվանացուցակում: կից հավելվածում` առանրարելիս` գները նշվում են պայմանագրին են քաշային միավորի հաշվով, ձին մասով: Եբե գները սահմանվում

տարբերձներ, որոնք նախօրոք որոշվում են փաթեթավորման օ րինակ` չանագրով, լն

աարի տուփ, արտաքին

տա

ապոան պրանքից

պայ-

րայով մատակարարվողապրանքներ (արկղ,

առ չառանձնացված փաթեթավորմամբ մատակա-

րարում, տարայիմատակարարվող »

Հախված արանց ապրանքներ: տարայի բնույթից ն նշանակությունիցփ̀աթեթավորման քանտոկոսից մի քանի կարող է տատանվել ապրանքի արժեքը արժեքի կ: թաւոր մինչննրա կեսը: Գետնաբար,փաթեբավո '

ճանում են.

ամար

կողմերը սահ-

տոնով ը ,ապրանքի աաորան գնի մեջ, ըը փաքե ավորման գնից րոաթինը արանքի ԱԱ նում Ապրակքների -ընդունման ր ԱԱ տեղը: Սահմանվում ապրանքներիփաստացի հանձնմա ապրանքիգնի համեմատ,

դուրս:

է տարայով կամ առանց դրա, ն նախօրոք որոշվում հաշվվում Կիմասին: "եննան մատակարա արժեքը գնի մեջ ընդգրկելու ե. պարտականությունները: տարայի ու փաթեթավորման ն հաշվարկայիը: ն պարտականությունները: շ րը ության է հրապարակվող տեսակ` րառվում գների Է նշվում առնետ ժամկետներըբաժնում փաստացի ճատակարարված Միջազգային մատակարարման Ապրանքների է հասցվի սահմա նված ԱՐՑ պետք վայր -ընդունման երկու մեթոդ. պայմանավորված որ ապրանքը է մաս-մաս, ապա ո որը կիրառվում է ն փաթեթավորված կատարվելու նտրական մատակարարումը տարայով քստր ժամկետում: Եթե մասի մատակարարման մատ է յուրաքանչյուր նշվի պետք պայմանագրում համար, ամսաթիվը համարվում է բեռնագրերի ժամկետը: Տրանսպորտային ապրանքներիամբողջականռտուգման մե»` մատակարարվող ամսաթիվ: մատակարարման նան ապրանքների ընդունվողապրանքներիհամար: են կարգը. տեխնիկականպայմաններիապահովումը բաժնում Վճարմանպայմաններըբաժնումնշվում հաշվարկների երաշխավորումը: դարձ փոխա կատարման տեղափոխում`ազգային պարտավորությունների են ստանդարտներին համապատասխան:Պայմանագրով միջա է արտահանողը:Բարդ կոնստրուկցիաներով մեորոնցդեպքում վաճառողը հաշիվ րաշխավորում Բանկայինփոխանցումներ, է ն բանկի է ներկայացնումգնորդին: Վերջինս գումարըփոխանցում մատակարարմանդեպքում տարաձայնութգտնվելու վայկողմերի Անկախ մասին: այդ խուսափելու համար արտահանողիկողմից երաշխավորտեղեկացնում րից միջոցով մի ուղարկվում են փոստովմ̀ի քանի օրից մինչն ված տեխնիկականբնութագրի հետ նշվում են նան դրանց փորրից` փաստաթղթերն եա տվյալները:Բեռների ֆիզիկական անվտանգության ապաքանի շաբաթ տնողությամբ: ձն, որի դեպքում սահմանված հետ միասինպատասխանատուէ նան 2. համար Հաշվարկի ակրեդիտիվային գումաբանկումգնորդը պայմանագրի կողքը: ժամկետումպայմանավորված հաշիվ: բաժնի համաձայն` կողմերը միմյանց դիմում-բողոք րի չափովվաճառողիօգտին բացում է ակրեդիտիվային է երկու են կողմերի Յ մատակարարվողապրանքների որակի, քանակի, Հաշվարկիհնկանսոձն, որն իրականացվում փա անհամապատասխանության, մատակարարման ու բանկերիհամաձայնությամբ: ե դրոշմավորում բաժնում, ելնելով փաթեթավորում ժամկետների,այլ խախտումներիդեպքում: Ապրանքների Գոուգանայինսանկցիան կորուստներիփոխհատուցում բաժնում ապրանքներինշանակությունիցն առանձնահատկություններից, դրանց պահպանման նախ է տուգանային սանկցիա պարտականությունների վազդի նպատակից, արտաքին միջավայրում ժամանակ մեխանիկական ան ն կորուստների փոխհատուցմանհամար: Ներմուծողն արապահովումից,բարձման ն տեղափոխման առետրում կիրառվում տաի զերծ պահելուց, միջազգային Պահանողինտուգանային սանկցիա ներկայացնում է ապրանքների վնասվածքներից են

ված նքն

իրավունքները դեպքում կողմերի Նրնիրավու ի

Աան Իւ ապրանքների »

ակարարվող ապրանքների

ԲԱ

Կիրառվում հաշվարկների հետնյալ ձները.

վկ կախալես մԱւ ապրանքների անվտանգ աշզգայի են Քաաարքավորուգների արիր արտահանողի փոխա այդրող (մրմում բողոք ար կայացում ԱԱ բյան

Պո

խախում

մատակարարմանժամկետների, որակի ն քանակի, փաթեթավորման խախտումների,իսկ արտահանողըներմուծողին` ապրա նքների դիմաց վճարումներիուշացման համար: Մեղավոր կողմը պետք է վճարի սահմանված չափի տուգանք, որի գումարը չւվետք է գերագանցի պայմանագրիգումարի 10-15 տոկոսը: Պարտականությունների կատարման ընթացքում կարող են պատահել չնախատեսված ն անխուսափելի երնույթներ, արտակարգ իրադարձություններ (հեղափոխություն, գործադուլ, ռազմական գործողություն, երկրաշարժ, հրդեհ), կոնտրակտներիկատարման արգելակներ, որոնց ազդեցությամբ կարող է ընդհատվել կամ լրիվ դադարեցվել պարտավորություններիկատարումը: Հետնա բար, պայմանագրի ֆոռրս-մաժորբաժնում կողմերին հնարավորություն է տրվում պատասխանատվությունչկրելու պարտականություններիլրիվ կամ մասնակի չկատարման համար (բացառությամբ ժամկետանց վճարումների): Հնարավորության դեպքում կարելի է պայմանագրի ժամկետըտեղափոխել ն գործարքըշարունակել: Վաճախ նշվում է ժամկետի սահմանը` 5-6 ամիս` ֆորս-մաժորային (անկանխելի) վիճակը վերացնելու համար: Վիճելի հարցերր լուճումը. արբիտրաժ բաժնում նշվում է կողմերի միջն անհամաձայնությունների առաջացման դեպքում արբիտրաժին դիմելու մասին: Եթե կողմերը բանակցությունների միջոցով վիճելի հարցը չեն կարողանում լուծել, ապա, համաձայն միջազգային ընդունված կարգի, այն ներկայացվում է մշտական կամ ոչ մշտական գործող արբիտրաժին: Պայմանագրում կան հատուկ ցուցումներ հարցերիքննարկման կարգի ն տեղի վերաբերյալ: Կոնտրագենտների համար արբիտրաժիորոշումը վերջնական է: Կապված պարզաբանումներիորոշակի բնույթի հետ` արբիտրաժային պարզաբանումներըլինում են. » վաճառողի,գնորդի կամ պատասխանատուիերկրում, » երկրում, կոնտրակտստորագրող » երրորդ երկրում: Միջազգայինպրակտիկայումօգտվում են արբիտրաժի երկու հիմնականտեսակներից. » մշտականգործող արբիտրաժայինհիմնարկությունից, » հատուկ արբիտրաժից` նախատեսված կոնկրետգործերի քննարկման համար (Առետրի պալատին կից Ստոկհոլմի (Շվեդիա) ն այլ

արբիտրաժը):

Յատուկն այլ պայմաններբաժնում նշվում են վերարտահանման ծախսերի վերաբերյալ սահմանափակումները,տուգանային բնույթի հարցերը, ինչպես նան պայմանագրերումփոփոխություններ մտցնելու կարգի ն օրինաչափությունների մասին լրացումներ: Եթե ապրանքներիփոխադրումների ժամանակ մւստակարարմանբազիսային պայմաններումչեն նախատեսվել ապահովագրական կանոններ, ապա կարելի է այս բաժնում ներառել նման լրացուցիչ կետեր: հասՊայմանագրի վերջում նշվում են (ողմերի իրավաբանական ցեները,բանկային ռեկվիզիտները,հեռա խոսահամարները,ֆաքսերը "ն այլ ւոեղեկություններ, որոնցով կողմերը գործարքի ընթացքում կարող են հարաբերությունների մեջ մտնել: Վերջում դրվում են կնքվող պայմանագրի իսկությունը հաստատող պատասխանատու անձանց եզրափակիչ ռեկվիզիտները. հասցեները, ստորագրությունները ն ընկերություններիկնիքները, պայմանագրի կատարումն ուժի մեջ մտնելու ամսաթիվըկամ նշված որնէ ժամկետ: 9.4

Մատակարարմանբազիսային պայմանները

Ապրանքներիառք ու վաճառքի պայմանագրերիկնքումը պահանջում է տարբեր պայմանների վերաբերյալ նախնական մանրամասն համաձայնություն:Ապրանքներիգները որոշվում են` կախված կողմերի միջն պարտավորություններիբաժանումից: Ինչպիսինէլ լինի պարտականություններիբաժանումը մատակարարի ն գնորդի միջն, կլինեն տարաձայնություններ, կառաջանան տնտեսական, իրավական բնույթի լրացուցիչ բարդություններ. Մատակարարման բազիսային պայմանները(ՄԲՊ) մանրամասն պետք է նշվեն առք ու վաճառքի պայմանագրում (կոնտրակտ), հակառակ դեպքում անխուսափելի կլինեն արբիտրաժներում պարզաբանումները: Վաճառողի ն գնորդի պարտականությունները, ըստ բազիսային պայմանների,հետնյալն են, « ապրանքներիբարձում, փոխադրում,բեռնաթափում, »՞ արտահանման ն ներմուծման փաստաթղթավորում, » արտահանման ն ներմուծման մաքսատուրքերի, մաքսային հաշիվների, գանձումների վճարումներ, » փոխադրումների ժամանակ վնասված ապրանքների կամ կորուստների դիմաց գնորդին մատակարարիցփոխհատուցում, » ստացած ապրանքների համար գնորդի կողմից ժամանակին

հաստատում

վճարում: Մատակարարման պայմանների հստակ որոշումը կարնոր

գրավորտեղեկացնում է մյուս կողմին` նշելով պատճառները:

ջանում են բարդություններ:

Պայմանագրի գործունեության Ժամկետը բաժնում կողմերը են պայմանագրի ուժի մեջ մտնելու փաստը, ճշտվում են լրիվ նրանցիրավունքներըորնէ մեկի կողմից պարտականությունները չկատարելու դեպքում այն խզելու մասին: Այս դեպքում հրաժարվողի

պայ-

ման է նան մաքսային գործարքների ճիշտ կատարման համար: Եթե կրում է ընդհանուրտիպային բնույթ, մաքսատանն առակոնտրակտը

ՄԲՊ-ով որոշվումեն բեռներիտեղափոխմանհամար կողմերի կատարած ծախսերը: Տարբերապրանքատեսակների տեղափոխման ծախսերը տարբեր են ն հաճախ կազմում են ապրանքների գների 4050 տոկոսը: Դրանք են. » ապրանքները բեռնման պատրւսստելու (որակի ն քանակի ստուգում, նմուշների ընտրություն,փաթեթավորում), ներքին ն արտահանման կետերում փոխադրամիջոցների բեռնման (ավտոմոբիլային, երկաթուղային, ջրային), միջազգայինտրանսպորտովբեռների տեղափոխման արժեքի »

վճարման,

ծովային փոխադրումների ընթացքում բեռների ապահովագրման վճարման, ապրանքների վերաբարձմանն պահպանման, նշանակման կետում ապրանքներիբեռնաթափման, մաքսային տուրքերի, հարկերի վճարումների ծախսերը: »

» »

Աղյուսակ 9.՛ ՄեՕ16քոօ-2000-ում ընդգրկվածտերմինները

Պայմանական

Խմբեր տերմիններ բ

Բյ

ԲՇճ բ

Ապրանքիմատակարարումգործարանից «ֆրանկո գործարան» Ապրանքիհանձնում փոխադրողին`«ֆրանկո

փոխադրող»

ԷՐՏ Ազատբարձումնավի վրա աթ ՍԱՆ ԿՈՈ Է| Փոխադրումը վճարված մինչե-է

Շթլ

ՇԵ ԾճՒ ԾԷՏ ք

ա այմանցոր աննե

ՇԷԶ ԾՕՍ 0ըԹ

Փոխադրումը ն ապահովագրումըվճարվածեն

մինչն...

մաքսակետ Փոխադրում մինչն սահման, մինչն նավ ն հանձնում գնորդին Փոխադրում Փոխադրում մինչն նավամատույց Փոխադրումառանցտուրքերըվճարելու Փոխադրում տուրքերըվճարված

Բազիսային պայմանների առնտրականտերմինները մշակել է Միջազգային առնտրիպալատը (ՄԱՊ): ՄԱՊ-ը տնտեսական կազմակերպություն է (կենտրոնը` Փարիզ), որը, սկսած 1936 թ., հրատարակում միջազգային առնտրի տերմինների մեկնաբանման Ռաոօօքխօ ժողո՛ վածուն` «Առնետ րական տերմինների մեկնաբանմանմիջազգայինկա-

նոններ» պաշտոնական անվանումով: 1953, 1967, 1976, 1980, 1990 ն

ժողովածուն վերահրատարակվել է փոփոխություններով ն լրացումներով:Վերջին հրատարակումըհավանության է արժանացել ՄԱԿ հանձնաժողովիկողմից: Մեսօ716քԽօ-ի պաշտոնական նպատակը մատակարարման միջազգային կանոնների ապահովումը Կ կիրա2000

թթ.

ռումն է: Ինչպես նախորդ` 1990 թ. ժողովածուն, 2000 թ.-ինը նս ունի 13 տերմիններ 4 խմբերով` Է, Է, Շ, Օ, որոնցով տեղեկացվումէ ապ-

րանքներին ծառայություններիարտահանող-ներմուծողների հիմնական իրավունքների ն պարտականությունների,պայմանների մասին: Տերմինները հասկանալու համար պետք է տարբերել դրանց կրճատ բացատրությունները,որոնք գրվում են սկզբնատառերովն արտահայտում են տրանսպորտիմիջոցներով բեռների փոխադրումներիպայմանները: 1. Է խումբն ունի միայն 1 տերմին՝ Ք» (նշանակման կետը՝ ֆրանկո գործարան, պահեստ): Եթե կոնտրակտում նշված է ԲԱՍ տերմինը, նշա նակում է, որ վաճառողիպարտականությունն է ապրանքը գնորդին հանձնել գործարանից, պահեստից: Մասնավորապես`նա պատասխանատու չէ գնորդի բերած տրանսպորտըբարձելու կամ արտահանման, մաքսային ձնակերպումներըկատարելու համար, եթե այդ մասին լրացուցիչ համաձայնությունչկա: Գնորդը կատարում է ապրանքը տանելու հետ կապված բոլոր ծախսերը: Ապրանքի բեռնումը նս չի մտնում վաճառողիպա րտականություններիմեջ: 2. Է խումբն ընդգրկում Է Յ տերմին` ԲՇՃ, ԲճՏ, քՕՑ. » ՒՇՃ տերմինը նշանակում է, որ վաճառողը կատարում է արտահանման բոլոր պարտականությունները, մաքսային ձնակերպումէ նշած

ները նապրանքը հասցնում գնորդի հորինաշանա է ան

վայրում:

Այս տերմինը

կարող

օգտագործվել

տրանսպորտ

ցանկացածտեսակի համար՝ ներառյալ խառը փոխադրումները: ՒՃճՏ տերմինը նշանակում է նավահանգիստ(նշվում է բեռնման նավահանգիստը): Կիրառվում է միայն ծովային կամ ներքին ջրային փոխադրումների ժամանակ:Սա չի ենթադրում ապրանքի բարձում նավիվրա: Եթե նավի վրա ապրանքի բարձումը համարվում է մատակարարմանվերջին փուլը, ապա օգտագործվում է ԲՕՑ տերմինը նավ, նշվում է նավահանգիստը): (ֆրանկո ՒՕՑ տերմինը նշանակում է, որ մատակարարումը կատարված է, եթե ապրանքը նշանակված նավահանգստումանցել է նավի սահմանը:Այդ պահից սկսած՝ գնորդը կրում է ապրանքի պատասխաԲՃՏ ն քՕՑ տերմիններըկիրառվում են նատվությունը: միայն ծովային ն ներքինջրային տրանսպորտովփոխադրումներիժամանակ: Յ. Շ խումբն ունի 4 տերմին՝ ՇԲԹ, ՕԲ, ՇՔԼ, Շ/Ք, որոնք արտահայտումեն ապրանքների փոխադրումներիվճարումը (վաճառողի, գնորդի,մաքսակետերի միջն): Ընդ որում, ՇՔԹ-ը ն ՇԱԲ-ը կիրառվում »

են միայն ծովային ն ներքին ջրային, իսկ ՇՔ7 ն Շ/Ք տերմճինները՝ ցանկացած տրանսպորտի,այդ թվում` խառը փոխադրումներիժամա-

նավ:

ՇՒԲ տերմինիօգտագործման ժամա նակ վաճառողը պարտավոր է անհրաժեշտ ծախսերը կատարել մինչննշանակված նավահանգիստ հասնելը: Եթե ապրանքն անցել է բեռնման նավահանգստիտարածք, ապա ապրանքի կորստի կամ փչացման պատասխանատվությունը վաճառողիցանցնում է գնորդին: Այս տերմինն օգտագործվում է միայն ծովային ն ներքին ջրային փոխադրումներիժամանակ: Եթե կողմերըհամաձայն են ապրանքը տեղափոխելտրանսպորտիայլ միջոցներով կամ խառը տեղափոխմամբ, ապա կիրառում են ՇՔ »

տերմինը:

տերմինը ցույց է տալիս, որ, ըստ փոխադրմանկնքված պայմանագրի, վաճառողը պարտավորվում է ապրանքների փոխադրումների ծախսերը վճարել մինչն նշանակման վայր: Դրանից հետո լրացուցիչ ծախսերի պարտականությունըվաճառողից անցնում է գնորդին, քանի որ ապրանքը փոխադրողիտրամադրությանտակ է: Այսպիսով, ՇԷՋ ն ՇՔՐ տերմինների բովանդակության տարբերությունն այն է, որ ապրանքն ուղարկվում է տարբեր տրանսպորտներով: Մյուս երկու` Շ/Է ե ՇԼՔ տերմիններըցույց են տալիս, որ ապրանքների փոխադրումի վճարումից բացի վաճառողը պարտավոր է կնքել նան ապահովագրությանպայմանագիր: ՕՒԷ տերմինի դեւվքում վաճառողը պարտավոր է կատարել նան ծովային ապահովագրություն (նավի ե բեռի)՝ ապրանքների հնարավոր կորստի կամ փչացման դիմաց: Վաճառողը կնքում է ապահովագրության պայմանագիրն վճարում ապահովագրականվճար: Նրանից պահանջվում է կատարելնան մաքսատանձնակերպումները: Այս տերմինը կարելի է օգտագործել միայն ծովային ն ներքին ջրային տրանսպորտիոլորտում: Հակառակ դեպքում կիրառվում է ՇլՔ տեր-

մինը:

տերմինը ցույց է տալիս, որ ապրանքներիտեղափոխումը ապահովագրումըվաճառողի կողմից վճարված են մինչն նշանակման վայր, ն գնորդի ու փոխադրողինկատմամբ վերջինիս պարտավորությունները համարվում են կատարված,անվտանգությունը`ապահովված: Վաճառողիցպահանջվում է կատարել նան մաքսային ձնակերպումներ: Վճարային հաշվեկշռի կազմման ժամանակ ՕլԲ գներից հանվում են ապահովագրումըն փոխադրումներիծախսերը,այսինքն` ներմուծումը հաշվարկվում է ԷՕՑ գներով: Այս տերմինը կարելի է օգտագործել տրանսպորտիբոլոր տեսակներիդեպքում: 4. Մեաօօքխօ տերմինների մեջ հատուկ տեղ է գրավում Օ խումԳրկում է ՕՃՒ, ԷՏ,

ՇԷԶ, ԶՔՍ ս ՔՔ

բը, տերմինները(տես »

Օյ.

աղ.

ԼՃք

ՇԵԼ

տերմինը նշանակում է մատակարարում մինչն սահմանային կետ (նշվում է անվանումը): Այն ցույց է տալիս, որ վաճառողն արտահանմանն մաքսային գործարքների ժամանակ կատարել է իր Այս տերմինը կարող է կիրառվել տրանսպորպարտավորությունները: ժամանակ, երբ ապրանքը ձաձնի փոխադրումների տի ցանկացած սահման: է տակարարվում մինչն ցամաքային » ԷՏ տերմինը նշանակում է, որ գնորդն ապրանքը ստանում է վրա: Վաճառողն իր պարտականավահանգստումնավի նշանակված է նությունները համարում կատարված առանց մաքսածախսերի:Այս տերմինը կիրառվում է միայն ծովային ն ներքին ջրային փոխադրումների ժամանակ: ԲԶՁ տերմինը նշանակում է ապրանքի հանձնում գնորդին նավամատույցում: Պետք է կատարված լինեն մաքսային անհրաժեշտ ձնակերպումները, որոնց, մաքսավճարների ե հարկերի համար պատասխանատուէ վաճառողը: Եթե մաքսավճարը կատարում է գնորդը, փաստաթղթումնշվում է` «մաքսավճարը մուծված չէ»: Այս տերմինը կիրառվումէ ծովային ն ներքին ջրային փոխադրումներիժամանակ: ՕՍ տերմինը նշանակում է, որ վաճառողը կատարել է իր պարտականությունները`չհաշված ներմուծման վճարման ենթակա հարկերը, մաքսավճարները ն պաշտոնական այլ ծախսեր: Այս տերմինը կարելի է օգտագործել տրանսպորտի բոլոր տեսակներով փոխադրումների ժամանակ: » քՕքՔ տերմինը նշանակում է, որ վաճառողը բոլոր տուրքերը վճարել ն իր պարտականությունները կատարել է մինչե ապրանքը գնորդին փոլսանցելու պահը: Այս տերմինն արտահայտումէ վաճառողի առավելագույն պարտավորությունները: Այսպիսով, /ԴԷօ-6քոօ-2000 տերմիններիժողովածուի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ եթե Բ«Մմ տերմինն արտահայտում է վաճառողի ոչ լրիվ պարտականությունները,ապա ՕԶՇՔ տերմինը նրա առավելագույն պարտականությունների արտահայտումն է: /էաօ76քոօ-ը գործ չունի պայմանագրերիխախտման հետնանքների, պատասխա»

եդը 9.1):

: .

նատվությանհետ: Վաճառողիպա րտականություններիմեջ մտնում են նան. ապրանքները բեռնման պատրաստ լինելու դեպքում գնորդին տեղեկացնելը, ապրանքներիստուգման անհրաժեշտ ծախսերը վճարելը, իր հաշվին ապրանքների սովորականփաթեթավորումնապա(բացի առանց փաթեթավորմանբեռներից), հովելը համաձայնության պայմաններումգնորդին ապրանքների բեռռումըվկայող փաստաթղթերտրամադրելը: ՄԲՊ-ով գնորդի պարտականություններնեն. »

» »

ընդունմ ապրանքնե քների ոչ ոչ ժամանակին բոլոր կին ընդունման ծախսերի վճարումները, վայրում տնօրինե վայր ապրանքները պայմանագրում նշված չած րինելը մինչն մուտքագրումը: Տեխնոլոգիականսարքավորումների մատակարարմանժամանակ սահմանվում են վճարման արտոնյալ պայմաններ: Գնորդըհիմնական պարտքի մարումը կատարում է սարքավորումների շահագործումից հետո՝ թողարկված արտադրանքի իրացմա ն հասույթից: »

փաստաթղթերա̀ւպրանք ստացող գնորդների հասցեով:Բեռնափոխաղրողը, ապրա նքը բարձելով ձեռնարկությունից (պահես

տից) ավ-

տոմոբիլովկամ տրանսպորտի այլ տեսակներով,պարւոավոր է անհան անհրաժեշտության փաստաթղթերը ուղարկել ներմուծողին պաղ դեպքում սահմանակետից վերցնել վկայագիր կատարած բեռնման մասին: Եթե ապրանքն արտահանվումէ գնորդի միջոցով, ապա նա պարտավորէ ժամանակին հայտնել վաճառողին բարձման անհրաժեշտ կարգի մասին, նշելով ուղարկման կետը ն ապրանք ստացողի

9.5

ռեկվիզիտները:

Միջազգային գործ տնտեսական կամ գործարքների փաստաթղթերը թոզգաի

գործարքների փաստաթղթերը բազմատեսակ են: Դրանք. կախված կատարած դերից ն գործառույթներից, լինում են ային, հաշվապահական,ֆինանսական, տրանսպորտաառաքման, ուպահովագրական, պահեստային, տեղեկատվական,մաքսային, ըստ ղեկցող ն այլն: Առատրականպայմանագրերի բոլոր իրենց բովանդակության ն նշանակության, ունեն իրենց առանձնահատուկ փաստաթղթերը,որոնք բաժանվում են 6 հիմնական խմբի: 1. Օպերատիվփաստաթղթեր (արտահանման, ներմուծմանպայմանագրեր, պատվեր-նարյադներ, անվանացուցակ ն ապրանքային գործարքներինբնորոշ այլ փաստաթղթեր): Արտաքինառնորի տրանսպորտայինփաստաթղթերն ծովային տրանսպորտի գործակալության կողմից բեռներ տեղափոխողին կամ ուղեկցողին տրվող Զավաքեռնագիր, որը ճիաժամանակհամարվում է տեղափոխման պայմանագիր:Բեռնագրումնշվում են տեղափոխողի իրավահարաբերություններիմասին, բեռնված վագոնի, կոնտեյների, տրանսպորտիմյուս տեսակներիհամարը, բեռի քանակը (հատ, կշիռ, զույգ, կոմպլեկտ), բեռնման ամսաթիվը: Բեռնագիրը նան տրանսպորտի կողմ րտի կողմից թույլտվություն է բեռը բարձելու ն ստանալու ՄՏՀ-ում

Ներմուծվող ապրանքներիմաքսւսյին ձնակերպումներըկարող են կատարվել մաքսակետի մուտքում կամ նշանակետում` կախված տրանսպորտիձնից: Ներմուծվող ապրանքների մաքսային ձնակերկանոններըհամընկնումեն արտահանմանկա-

ապրանքն.

տ: Անոր նքների արտահանման նոններ

աժինները,

համար: Ապրանքաուղեկցողփաստաթղթեր(անվանացուցակներ, Հ.

թեթավորման թերթիկներ,որակիսերտիֆիկատներ նայլն): 4. (հաշիվ ֆակտուրաներ): Հաշվարկային փաստաթղթեր

փա-

ժամանակ փոխադրմանծախսեժամանակահատվածընույնպես ազդում են արտադրանքի գնի վրա: Եվրոպականգործընկերներըհաճախ պա հանջում են փաթեթավորման ն բեռնախցիկի (կոնտեյներ) հատուկ ձն: Այս համաձայնությունները նշվում են պայմանագրում գնորդի ն վճարողի միջն: Ապառաջարկվում է փոխադրողի (տրանսրանքների ապահովագրումն Մարսել գնացքով կւսմ նավով 20 Երնանից Օրինակ` պորտի) կողմից: տոննա կարժենա մոտ 2 հազար ուղարկելը կտնի 25 Արտադրա

րը ն

բեռնախցիկ օր, ավելացրած ապահովագրումը:

ԱՄՆ դոլար`

Արտահանմանհամար ապրանքը պետք է սերտիֆիկացվի: Անհրաժեշտ է արտահանողերկրի վկայականը, որում նշվում է արտահանվող արտադրանքի արտադրող երկրի անվանումը (Հայաստան, |

ԿԱՔտիֆի Աաանը արտադրանքներ րոսաստան): րան արտադրանքիմանրամասն

ուրի

Անասնամթերքիսանիտարականվիճակի մասին ուղեկցող փաստաթղթեր(ժամկետայնությունըհաստատող, երաշխավորող տեղեկություններ, ակտեր, արձանագրություններ ն այլն): Պայմանագրով ն կոնտրակտով արտահանվող նախատեսված փաստաթղթերնուղարկվում են բեռների հետ, իսկ առանձին խումբ

մահանքուն է

սերտ

ատ

(հավաստա-

բաղադրամասերիվերլուծության ապահովուբժշկա-սանիտարական մը ներաշխավորմանժամկետները:

Երկրի հավաստագիրըփաստաթուղթ է, որն ունի ներմուծվող ապորակի գրավոր ցուցումներ ն օգտագործվում է մաքսային

րանքների Կն ցոյցտալիս,

նշան ունեցող արտադրանքը բավա ԵՄ րարում է օրենսդրությանպահանջներինն ունի մրցունակ լինելու Այս նշանը դրվում է. հավաստագիր: ցանկացածտեսակի, մեքենասարքավորումների -

աահանումը

ԱԱ

փաստաթղ-

Արտաքինառնտրիապահովագրականտիպային թեր (օբյեկտների,գույքի, անձի ապահովագրականհամաձայնագրեր, ֆինան աժնետիրական, իրական, ֆինանսական, ն, իրավունքի ն այլ ապահովագրութ 5.

շանը

ամապատասխա

որ նման

» »

վր »

ա:

սարքավորումների, էլեկտրատեխնիկական

բժշկական սարքերի ն սարքավորումների, տրանսպորտայինն այլ տեխնիկական սարքավորումների

պաՀամաձայն օրենքի` միայն ՀՀ առնտրա-արդյունաբերական ն տրամադրելհավաստագրիվկահաստատել է լիազորված լատին

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

ական: յակ

(/ՏՕ) գորմիջազգայինկազմակերպությունը Ստանդարտացման ծում է 1947 թ.-ից: 1970 թ. վերջինս դարձել է Միջազգայինստան2000 դարտներիորակի միություն՝ ստանալով |ՏՕ-9000 անվանումը: ն կատարելագորթ. նույն սերիան ստացել է նոր վերսիա` փոխելով ծելով նախորդ` 1994 թ. մոդելը: /ՏՕ-9000-ի պահանջներըբավարար են ցանկացած ընկերությանհամար ն ընդունվել են աշխարհի ավելի քան 80 երկրներում: լՏՕ ստանդարտների կիրառումըկամավոր է, ն միությունը, որպես դրա կիրառումըպարտադրեկազմակերպություն, ոչ կառավարական ուժ կիրառումըդարձել է ստանդարտների թեն չունի, լու իրավական ն |ՏՕ-14000 հաջողված |1ՏՕ-9000 դասիչները շուկայի պահանջ:

ենտ": ստանդարտներ

2009-2011թթ. Վայաստաննիրավունք է ստացելարտոնյալ պայ(միրգ, բանջարեղեն,մեղր, մաններովսննդամթերքիապրանքախմճբեր ԵՄ ՇՏՔհամաձայնագրիշրջաարտահանել ծխախոտ) ձկնեղեն,

նակներում`նախատեսվածնվազեցվածմաքսատուրքերով: 2011 թ. վերջին ընդունվել են 1ՏՕ-17000-ի` որակի համապատասխանությանբոլոր ստանդարտները:Կառավարությունըպետք է 1ՏՕ-9001, |ՏՕ-14001 ն այլ խրախուսիմասնավոր ձեռնարկատերերին կառավարմանհամակարգերներդնելու հարցում: ստանդարտների

10.1

ԳԼՈՒԽ

ԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Արժութայինհա րաբերություններիէությունը

Արժույթը երկրի դրամականմիավորն է (դոլար, մարկ, ռուբլի ն որն օգտագործվում է ապրանքի արժեքի մեծությունը չափելու յլն), ամար: Դրա տարատեսակներնեն ոսկին, արծաթը, թղթա դրամը: Արժույթն օտարերկրյա դրամանիշէ, ինչպես նան վարկային ն միջոց (մուրհակներ,չեկեր) միջազգային հաշվարկներկավճարային տարելու համար: 3. Արժույթը, որպես ապրանք, հանդես է գալիս որպես կապիւ տալի սեփականությանբաժնետոմս: 1.

Արժութայինհարաբերությունները դրամավարկային հարաբերուք-

են տնտեսականհաունների ամբողջություն են: Դրանք ձենավորվում աբերություններիմիջազգայնացման,միջազգային շու կայի զարգացան հիման վրա, նպաստում երկրների միջն տնտեսականկապերի

ատեղծմանըն գործում արտադրությանբաշխման, փոխանակմանն ապառմանոլորտներում` ընդգրկելովմիջազգային առնետուրը, կապիչտալի արտահանումը, փոխառությունները,փոխանակումները,դրամականօգնությունները ն այլն: Սակայն, ունենալով տարբեր արժեքլներ, արժույթները տարբեր ներգործություններեն ունենում երկրների զարգացման տեմպերի, հասարակական վերարտնտեսությունների վրա: Վամաշխարհայինտնտեսա կան կապերի ընթացքի տադրության է առանցկա րգավորվածարժութայինհարաբեանհնար իրագործումն րությունների, որոնք իրականացվումն կատարելագործվումեն երկրների դրամաշրջանառության օրենք ներով: 7ամաշխարհայինտնտենության մեջ միջազգայինդրամականհաշիվների համակարգըկազմում է արժութային հարաբերություններիէությունը: Արժութային ընդգրկում են բանկերի, ընկերությունների,անփարաբերություններն արհատիրավաբանականանձանցամենօրյա հարաբերությու նները, հաշվարկները: Մինչն 19-րդ դարը համընդհանուրտարաժութային Ցումուներ բիմետալիզմը(ոսկի, արծաթ),իսկ 19-րդ դարի սկզբին Մեծ ապա նան մյուս երկրներում օգտագործվեց մոնոմեԲրիտանիայում, տալիզմը(ոսկյա արժույթ): Հետագայում շրջանառության մեջ մտավ Մինչն առաջին համաշխարհային պատերազմըկապիթղթադրամը: երկրների արտաքին առնտրում իշխել է ոսկու ստանն Աարտը` կազմել արժութային հարաբերություններիհիմնական մանը: Եթե արտաքին առնտրումառաջանում էր բացասականմնացորդ,

տալիստական

ՎՂ-ն |ՏՕ անդամէ,

ազգային

Վայաստանըներկայացնում է Ստանդարտների նորակի

ինստիտուտը:

» Ոսկու ստանդարտը դրամաշրջանառության համակարգ է, արժեքի չափ

շրջանառությանմիջոց, ծառայում է ոսկին, է ոսկով:

փոխանակվում

որի ժամանակ, որպես ե թղթադրամնազատ

այն մարվում էր ոսկով: Երկրների միջն տնտեսական գործառնություն-

ները սպասարկվում են արժութայինհարաբերություններով: Միջազգային արժութային հարաբերություններ իրականացնում ն.

Լ (անդրազգային բանկեր Առնտրային ն ինվեստիցիոնբանկերը (ԱԱԲ),առնտ րաարդյունաբերական ընկերություններիբանկեր), որոնց խմբին են պւստկանում աշխարհի խոշորագույն 100 բանկեր, ինչպիսին են Շո ոթյոո-ը, ԵՏո« օՓ ՃԽ6քմտաՅ-ն, ՇՅՅ/ՔՅ ԵՅԻթ-ըն այլն: Երկրներիկենտրոնականբանկերը, որոնք իրականացնում են ազգային արժույթի կառավարումը, հսկողությունը, կարգավորում երկրի ոսկու, արժույթի պաշարները,պետականպարտքերը: Յ Ոչ բանկային ինստիտուտները (ապահովագրական, կենսա-

տեգրացիոն միավորումներին:Ազգային Ա տարածքայինարժութային լամակարգերը համաշխարհայինարժութային համակարգի բա ղկայլուցիչմասերն են:

Համաշխարհային արժութային համակարգն արժութային արաբերություններիկոնկրետ ձն է, միջպետականհամաձայնությունչերի կազմակերպում: Այս ՄՏՀ հիմնական տարրերն են, չակցության զարգա ցումն է: Վամակա պահուստային արժույթները միաՅ.

վորները մ

թոշակային ֆոնդեր):

Միջազգային արժութավարկային կազմակերպությունները, որոնք մասնակցում են արժույթի համաշխարհային շուկայի գործըն4

Բազարիը՝ .Բրոկերային

ներ են

ԱԱ

ԱԻԸ:

ընկերությունները,

գործալ րժութային գործարքորոնք"-արժութային

ԱԱ:

Մասնավորանձինք, որոնք փոխանցումների միջոցով իրականացնում են արժույթով գործարքներ: Համաշխարհայինտնտեսությունը չի կարող գործել առանց մասնակից երկրների միջն արժութային հարաբերությունների: 6.

10.2

համակարգերը Միջազգայինարժութավարկային ն նրանց զարգացմանհիմնականփուլերը

Արժութայինհամակարգնարժութային հարաբերությունների կազմակերպման ն կարգավորմանպետականիրավականձն է: Միջազգային արժութային համակարգն ընդգրկումէ բոլոր երկրների ներքին "դրամավարկային շրջանառությունը ն միջազգային հաշվարկների լորտը, որի շրջանակներում ձնավորվում ն օգտագործվում են արժութային ռեսուրսները, իրականացվում միջազգային վճարային գործարքներ: Միջազգային արժութային համակարգն ապահովում է միջազգային տնտեսական հարաբերություններ մասնակից երկրների

միջն:

արժութային համակարգիերեք ձներ Ընդունված է առանձնացնել ազգային, տարածքային ն համաշխարհային: 1. միջոցով կազմակերպվում Ազգային արժութային համակարգի է պետության ն այլ երկրների միջն հաշվարկների որոշակի կարգ այդ երկրների համար: Ազգային արժութային համակարգը ներքին դրամական համակարգի շարունակությունն է: 2. Տարածքային արժութային համակարգն արժութային հարա՛ բերությունների ամբողջություն է, որը ծառայում է տարածքային ին254

աուդիհի Նա ոխաղարձ

համագո համակարգի նպատակը Ն իազգային դրամական

փո

արկե Ր

ՐԳ

ԱԻԵՐԸ, ն

րն,

միջազգային հաշվարկներիձների միասնականացումը,

համաշխարհային արժութային նոսկու շուկաների ռեժիմը:

էվոլյուցիոն զարգացման ընթացքում համակարգն է մի քաանցել

նի փուլեր.

հ Արային ան Փարիզում Հառվորվե ամրան իր

րապսնդվել

մ ասաշխարհային

առաջ

ին

արժութային համակարգիկանոնները,որոնց հիման վրա սահմանվել է Ոսկյամոնետայինստանդարտը.Դրա ստեղծման հիմնական պատճառը Եվրոպայում ն Հյուսիսային Ամերիկայի արդյունաբերական "զարգացած երկրների միջն առնտրի զարգացումը ն դրա հաշվարկներիապահովումն էր: Ոսկյամոնետային ստանդարտիձիմնականկանոններնեն. յուրաքանչյուր արժույթ ունեցել է ոսկյա ստանդարտ, ոթի կուրսը որոշվում էր ոսկու պարիտետի հարաբե»

գոր

ությամբ,

դրամական զանգվածն ապահովվում է ոսկու պաշարներով: Ոսկու ստանդարտի հատկանիշներնէին. »

» ւ

ապրանքների հաշվարկը գների ոսկով

փողերի ազատ փոխանակումը վարկային ոսկեդրամով,

ոսկու արտահանման ն ներմուծման սահմանափակումների ացակայությունը: Փարիզյան արժութային համակարգըոսկին ընդունեց որւպես հաՓ

ձաշխարհային փողի միակ ձն:Աստիճանաբար, ոսկուն զուգահեռ, մի-

չազգայինհաշվարկներումսկսեցին օգտագործվել ԱՄՆ դոլարը, անգֆունտ ստեռլինգը, ֆրանսիական ֆրանկը: 100 տարվա ընփական թացքում`1815-1914 թթ., ԱՄՆ դոլարն արժեզրկվեց, իսկ անգլիական ն ֆրանսիական ֆրանկը պահպանեցին ոսկու ֆունտը պարունավությունն անփոփոխ: Ոսկու ստանդարտի անկմա ն պատճառներն էին. 1.1 Ոսկին աստիճանաբարդուրս եկավ ներքին շրջանառութնից ն դրամական զանգվածը կորցրեց ոսկու ապահովումը: Արդ255

յունքում` 1913 թ. դրամական զանգվածն ապահովված էր միայն 13 տոկոս ոսկու պաշարներով: Առաջին համաշխարհային պատերազմը վերջնականապես ապակայունացրեց ոսկու ստանդարտի համակարգը, կենտրոնական բանկերը դադարեցրինոսկու ազատ շարժը երկրների միջն: Համաշխարհայինկապիտալիստականշուկայի ստեղծմամբառաջացավ համաշխարհայինկապիտալիստականարժութային համակարգը, որն ընդգրկում էր բոլոր երկրների ներքին դրամավարկային համակարգերըն նրանց փոխադարձվարկավորման ու վճարման հարաբերությունները: 20-րդ դարի սկզբին առաջավոր կապիտալիստական երկրներում հաստատվեց ոսկու դրամական ստանդարտը,որը կատարում էր փողի բոլոր գործառույթները: Հայտնի է միջազգային երեք ստանդարտ` ԴՌասկու, ոսկյա արժութային ն նշանաբանային

(դեիզային):

Աշխարհի շատ երկրներում ոսկու ստանդարտը գործել է մինչն թ. պատերազմը, ապա փոխարինվելէ դրամականով: Այն երկրներում, որտեղ ընդունված էր ոսկու ստանդարտը, դրամական միաէր ոսկու որոշակի քաշի: վորը հավասար 1914 թ. հետո կիրառվեց ոսկյա արժութային ստանդարտը,որի դեպքում երկրներն արտաքին հաշվարկների համար իրենց բանկերում պահում էին ոսկուն համարժեք որոշակի քանակով օտարերկրյա թթ., համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի արժույթ: 1928-1933 տարիներին, դադարեցվեցբանկնոտների փոխանակումըոսկով, արգելվեց ոսկու ազատ արտահանումը: Ոսկու շրջանառությունըփոխարինվեց արժույթով: Նշանաբանայինստանդարտի դեպքում ոսկին չի գործում: Այն երկրները, որոնք ընդունում են նշանաբանայինստանդարտը, իրենց դրամականմիավորին արժույթի միջն սահմանում են կայուն հարաբերություն, սեփական դրամն օգտագործում են որպես միջազգային վճարամիջոց: Արժութայինայս համակարգինբնորոշ են. ազգայինարժույթի միավորը,կուրսը ն պարիտետը, միջազգայինփոխհարաբերություններումակտիվների կազմն ու կառուցվածքը, արժույթի սահմանափակումներիչափը, միջազգայինհաշվարկների ձները: Փարիզյան արժութային համակարգը սկզբում ձնավորվել է ազշրջանակներում, ապա պետություններիմիգային տնտեսությունների կրել է որակական փոփոխություններ: ջն փոխհարաբերություններում

» »

տնաբար, էմիսիոն բանկը չպետք է պահպաներ դրամական զանգ-

վածիլրիվ ծածկույթը ոսկով: Ոսկու փոխարենօգտագործվում էր նշանաբանային օտարերկրյա արժույթ, բայց ոսկու պարիտետըպահպանվեց: Որոշ ժամանակ ԱՄՆ-ում, Մեծ Բրիտանիայում, Ֆրանսիայում նույնպեսօգտագործվեց ոսկու ձուլածո ստանդարտը:Այդ արժութային համակարգըպահպանվեցոչ երկար: 1930 թ. կեսերին համաշ-

խարհայինարժութային համակարգը ցնցումներ ապրեց համաշխարհային տնտեսւսկան ճգնաժամին բարձր արժեզրկման, ինչպես նան ազգային արժույթների փոխարինումների պատճառով: Երկրորդհա-

մաշխարհայինպատերազմի ընթացքում համաշխարհայինտնտեսությունն արմատապես փոխվեց:ԱՄՆ-ը մնաց ամենահզոր տերությունը: Մեծ Բրիտանիան,Ֆրանսիանթուլացան, իսկ Գերմանիանն ճապոնիան կործանվեցին: Նոր արժութային համակարգնիրավաբանորեն ստեղծեց ԱՄՆ-ը: Բրետտոն-Վուդսի նոր արժութայինհամակարգի(1944-1976 թթ.) ստեղծումն իրավաբանորեն ձնավորվեց Բրետտոն-Վուդսի միջազգային կոնֆերանսիորոշումով, 44 երկրներիմասնակցությամբ, ԱՄՆ-ում: Այստեղ քննարկվեց հետ պատերազմյան աշխարհի կարգավորման հարցը, ե մշակվեցին համաշխարհային արժութային եռոորդ համակարգիկանոնները: Այս արժութայինհամակարգումպահպանվեցոսկու նշանաբանային ստանդարտը, բայց ոսկին օգտագործվեց տարբեր ձեներով: ՄիաժամանակԱՄՆ դոլարը ն անգլիական ֆունտը դարձան փոխարկելիարժույթ: Դոլարնուներ ուղղակի ոսկու պարիտետ, որը պարունակում էր 0.899 գրամ ոսկի: Կապվածերկրների անհամաչափ զարգացման հետ` փոխվեցինտնտեսական հա՛աբերությունների ձները,ինչի սկիզբը եղավ Բրետտոն-Վուդսի (ԱՄՆ)` ՄԱԿ արժութաֆինանսական կոնֆերանսի համաձայնագիրը (1944 թ.), որն ուժի մեջ մտավ 1945 թ. դեկտեմբերին 35 երկրների անդամակցությամբ:Այս համակարգը, պահպանելով ոսկու նշանաբանային ստանդարտը, առանձնանում է նրանով, որ. "ոսկու նշանաբանայինստանդարտընախատեսվածէր միայն նենտրոնական բանկերի համար, »

ՏՈՅ

Գենեուզյանհամաշխարհայինարժութայինհամակարգըգոն՛ 1922-1944 է ծել թթ.: Հիմքում դրվել է ոսկու նշանաբանային ստանւ ն հիմնականում ունեցել է «ոսկու ձուլածո ստանդարտ»: դարտը հեՊրակտիկայում միայն դրամի մի մասն էր փոխարինվումոսկով, 2.

նշանաբանային ստանդարտով,որպես ոնկու միայն ԱՄՆ դոլարն էր

արժույթ,

ԲՈ: Ն

-ՀԵԸԸԸԸԸ

առաջատար

փոխանակվումոսկով: Բրետտոն-Վուդսի արժութայինհամակարգիսկզբունքներն էին. կայուն արժույթի կուրսի ընդունումը, միջազգային համակարգիստեղծումը, արժութավարկային Ը

Այժմ ԱՄՆ դոլարը

ԿԱԼ

են կարար դոլարով ոեր աան միջազգային հաշվար կճարային միջոց: րկրների պաշտոնական արժութային ռեզերվների3/4-ը: երկիր իրենց ԱՄՆ

զգալի դեր է

աղում,

որպես մ

արժութային են պահպանումԱՄՆ կայունհարաբերություններն

Մուռ

պահ

դոլարի հետ:

փոփոխումը

մասնակից երկրների արժույթների կուրսի թույլատրելիչափերով (չ2.25 տոկոս): Համակարգում ստեղծվեցին Միջազգային արժութային հիմնաղն զարգացման միջազգային րամը (ԱՄՀ), Վերակառուցման բանկը (ՎԶՄԲ), որը պետք է վարկեր տրամադրեր անդամ երկրների տնտեսությունների վեդռակա նգնման համար: 1960-ական թվականներինստեղծվեցինԱՄՀ մասնաճյուղերը`Միջազգւսյին ֆինանսականընկերությունը(1956 թ.), Զարգացման լիջազգային ասոցիացիան(1960 թ.), Տարածքայինզսսրգացման միջամերիկյան բանկը (1964 թ.), Զարգացմանասիական բանկը (1966 թ.): Ըստ ԱՄՀ սահմանած կարգի` բոլոր երկրները պետք է պահպանեն արժույթի կայունությունը ոսկու գնի միջոցով, իսկ ոսկու գնի փոփոխությունը հիմնավորվում է միայն անհավասարակշիռ վիճակի դեպքում: Ոսկու պաշտոնական գնի պահպանման համար համակարգի8 առաջատար երկրները ստեղծեցին 3ՅօՈՕ7օ7 ո)/դ (ոսկու միավոր), մստ որի ոսկու գինը 1 տրոյան ունցիայի՞» համար սահմւսնվեց35 դոլաո: 1972 թ. այն կազմեց 38, 1973-ին՝ 42.22 դոլար: ԱՄՀ-ն արժույթի կուրսը փոփոխելու իրավունք չուներ: Սակայնքանի որ արտաքին առնտրական հարաբերություններումառանձին երկրների արժույթի փոփոխությունը միայն այդ երկրի գործը չէր, ն այն շոշափում էր. նան մյուս երկրների շահերը, հետնաբար կուրսի փոփոխություն երկրները կատարում էին ՄԱՀ համաձայնություննստանալուցհետո: Յ. Յամայկայիարժութայինհամակարգ:1960-ական թթ.-ից ԱՄՆ դիրքերը թուլացան: ՄԱԿ-ի հաշվարկներիհամար 1969 թ. հուլիսի 28ին ընդունվեց փոխառումներիհատուկ իրավունք (ՇՈՔ), ն ոսկու նշանաբանային ստանդարտըփոխարինվեցՇոՔ ստանդարտով: 1971 բ. օգոստոսին ԱՄՆ կառավարությունըպաշտոնապես դադարեցրեց ոսկու ձուլվածքների վաճառքը դոլարով, քանի որ 1970 թ. վերջին Բրետտոն-Վուդսիհամակարգըթուլացավ: 1971 թ. ԱՄՆ վճարային հաշվեկշիռըդարձավ դեֆրցիտ, իսկ Գերմանիան ն Ճապոնիանունեցան վճարային ակտիվ հաշվեկշիռ: Դոլարը արժեզրկվեց7.9 տոկոսով, ոսկու պաշտոնականգինը հասավ38 դոլարի: Տվյալ արժութային համակարգն արդեն չէր համապատասխանումհամաշխարհւսյին տնտեսության պահանջներին: Հերթական արժութային ճգնաժամից դուրս գալու համար ԱՀՖ-ը ստեղծեց «Կոմիտետ-20», որը 1972-1974 թթ. մշակեց նոր արժութային համակարգ:1976 թ. ՅամայկայիԽորհրդակցությունում առաջարկվեց համակարգիպլանը, իսկ 1978 թ. Յամայկայիհամաձայնագիրըըշդունվեց ՄԱՀ անդամ երկրներիկողմից: »

համաշխարհային արժութային չորրորդ

Յամայկայի կոնֆերանսում կատարվեց ՄԱՀ կանոնադրության րկրորդփոփոխությունը: Վերացվեց ոսկու կարգավիճակը,ն մտցվեց արժութային կուրս: Սա նշանակում է, որ արժույթի շուկազողացող» ում կուրսերի տատանումներըկախված են ոսկու պահանջարկից ն առաջարկից:«Լողացող» արժութային կուրսերը բարդացնումեն երն նպասպայմանագրայինհաշիվների իրա կանացումը լկարաժամկետ րում միջազգային շուկայում դրանց գների բարձրացմանը: Յամայկայի համակարգը Բրետտոն-Վուդսի համակարգից տարբերվում է

կարգավորմանճկունությամբ: կանոնակարգի

ՄԱՅՀ-ը,որպես կոլեկտիվ պահուստային արժույթ, Յամայկայի կոն-

ֆերանսումնույռպես ընդունեց ՇՈՔ: Սկզբում այն ընդունվեց որպես հասարակվարկային միջոց, սակայն ԱՄՀ-ը խնդիր դրեց ՇՈՔ-ն վերածելու «միջազգային արժութային համակարգի գլխավոր ակտիվի», որպես վճարային հաշվեկշռի մնացորդ, ՄԱՀ-ի հետ պաշտոնական հաշվարկներին պահուստների լրացման միջոց, ազգային արժույթների արժեքի պահպանման կարգավորող: ՇԱՔ արժույթի միավորի կուրսը որոշվում է «արժութային զամբյուղով», որը 1981 թ. ընդգրկում էրհամաշխարհայինհինգ հիմնական արժույթ: ՇՕՔ

«արժութայինզամբյուղի» կառուցվածքը

Ֆրանսիականֆրանկ, 11

Անգլ.ֆունտ. ստեռլինգ, 11

օօ

«Արժութայինզամբյուղի» հիման վրա ոսկու ստանդարտիցտեղի ունեցավանցում մուլտարժութային շուկայական

տ ստանդարտ

Կոնդոլար: տոնապես ներդրվեց ՇԶՔ ստանդարտը` 1 ՇԶՔՀ՛. ֆերանսումորոշվեց. վերացնել ոսկու պաշտոնականգինը (ոսկին հանվեց ԱՄՀ անդամ երկրներիմիջն եղած հաշիվներից), աճուրդի միջոցով շուկայական գներով կատարել ոսկու պաշարների 1/6 մասի վաճառք, զարգացող երկրների համար եկամուտներիցձնավորել հատուկ ֆոնդ, »

"4-1 տրոյան ունցիան հավասար 31,1035 գրամ ոսկու:

Գծագիր 1

ՄԱՀոսկու պաշարների 1/6 մասը հանձնել անդամ երկրներին` նախապես հաստատվածգներով: Որոշվեց նան, որ միջազգային հաշվարկների բանկը կարող է ուկու աճուրդին մասնակցել որպես գնորդ, ն յուրաքանչյուր երկիր իրավունք ստացավ ազատ տնօրինելու իր արժութայինպահուստները: Միջազգային համագործակցությունըչի կարող վերացնել երկոների միջն եղած հակւսսությունները: Դրանք սրվում են ԱՄՆ-ի ն «ընդհանուր շուկայի» երկրների,ԱՄՆ-ի ն ճապոնիայի միջն: Արժութային համակարգերի ներսում ստեղծվեցին արժութային նոր խմբավորումներ: Այսպես կազմակերպվեց Միջազգային արժութային համաձայնությունը, որում սահմանվեցին պաշմանավոոված երկրների արտաքին հաշվարկների կարգը, դրամի պարիտետո ն կուրսը, վճարային հաշվեկշռի մնացորդիմարմանկարգը Կ այլն: Արժութային բազմակողմ համաձայնությունները բաժանվում են տարածքայինհամաձայնությունների` ընդգրկելով որնէ տարածաշրջանի երկրները: Օրինակ` 1933 թ. կազմակերպվածԲելգիայի, Հոլանդիայի, Ֆրանսիայի ն Շվեյցարիայի «Ոսկե դաշինքի մասին համաձայնությունը», եռյակի (Մեծ Բրիտանիա, Ֆրանսիա, ԱՄՆ) արժութային համաձայնությունը(1936 թ.), եվրոպական 17 երկրների վճարայինձի. ություն ստեղծելու համաձայնությունը(1950 թ.): ԳՖՀ-ի ն Ֆրանսիայի կառավարությունների նախաձեռնու թյամբ 1979 թ. մարտի 13-ին ընդունվեց Եվրոպական արժութային համակարգը(ԵԱՅ), որը հանդես եկավ որպես Յամայկայի ՀԱՀ ենթահամակարգ: Սրա նւպատանն ինտեգրացիոնգործընթացների խթանումը Ա ազգային արժույթների կուրսերի կայունացումն էր, ինչը ԵԱՀ-ը կվերածեր կայուն արժույթի գոտու, կհիմնվեր սեփական արժութային միջոցների ավելացմանվրա ն համակարգի երկրների միջազգային հաշվարկներում կսահմանափակեր ԱՄՆ դոլարի քանակը: 1992 թ. փետրվարին ստորագրվեց ն 1993 թ. նոյեմբերի1-ին ուժի մեջ մտավ Մաաստրիխտյան(Նիդեռլանդներ) պայմանագիրը,որի համաձայն ԵՄ անդամ երկրների կառավարությունները պայմանավորվեցին արժութային միություն ստեղծելու մասին: Միությունը որոշեց մտցնել եվրոպական միասնականարժույթ միասնականտնտեսական ն բյուջետային քաղա-

Գծագիր2

մ ուժեղացնել

ր քակասությունը,

բ երի վսրաբուսքսնրր հիման

միասնական շուկան`

ոիսան

ազատ

մրցակցությանսկզ-

Այդ անհրաժեշտ էր ստեղծել եվրոպականկոլեկտիվ արժույթ` էք/ուն, որպես եվրոպականհատուկ հաշվարկներիմիւսվոր: Այն հիմնված էր ԵՄ 12 երկրների արժույթների վրա, որոնց առաջատարը գերմանական մարկն է:

պատճառով

էքյուի արժութային կառուցվածքը,տոկոս

Անգլ. ֆունտ ստեռլինգ

Իտալականլիրա Վոլանդականգուլդեն Բելգիականֆրանկ

Իսպանական պեսետա Այլ երկրներիարժույթներ

մի մասն ապահովված է դոլարի պաշարներով էքյուի անդամ երկրների ազգային արոգու Օգտագործմյուսը` ն

վում է որպես էքյուի

ութոնրո ոսկինանդամ ապահովագրում` ընդգրկելով մասնավոր

երկրների 1994 թ. ոսկյադոլարային մնիումտների ց րա տոկոսը: -ից պաշտոնական ով: Այս

մ իրական կրո» հունվարի քյուփոխարի ոսկին օգտագործվու պայմաններում «

որպես

պահուստա-

է արժութայինկուրսի ռեժիմ «լողացող» արյին ակտիվ: Սահմանվում ժույթի հետ միասին կենտրոնական կուրսից 31-10 տոկոս փոխադարձտատանմամբ: Հ արքը ալ է 1999 թ. հունվաեվրոպական կենտրոնական ՄայնիՖրանկֆուրտի բանկի րի կողմից:Եվրոն պայմաններէ ստեղծում ԵՄ միասնականշուկայի, ապն րանքների, ծառայությունների, համար, կտ կարգավորում արժուՍկզբում եվրո տարածքում: միասնությունն ամբողջ թային վեցոչ կանխիկ հաշվարկներիգործարքներում, իսկ 2002 ն միասնականնմուշի մոնետներիօգտագործմամբ՝5, բանկնոտների 10, 20, 50, 100 ն 200 միավոր արժողությամբ: Այսպիսով,տնտեսական ն արժութային միության ձնավորումը կատարվեց 3 փուլով: Առաջին փուլըսկսվեց 1990 թ. հուլիսի 1-ին ն ավարտվեց 1996 թ. հունվարի 1ին: Երկրորդ փուլը շարունակվեց մինչե 1998 թ. հունվարի 31-ը: կենտրոնականբանկերիմիասնականհամակարգ,կազմակերպվեցԵվրոպական արժութային ինստիտուտ: Երրորդ փուլը սկսվեց1999 թ. հունվարի 1-ին Ա ավարտվեց 2002 թ. հուլիսին: ԵՄ միասնական արժութային քաղաքականությանն Հրջանակներում "նցնելն անհրաժեշտ էր, քանի որ.

Եվրո առաջին գոր կատարվ 4-ինարժույթով

աշխատուժի կապիտալի

սուբ)րիդրա ավարգային, տնտեսական կիրառթվականից

Ստեղծվեց

հնարավորություն է ստեղծվում ունենալու դոլարի կուրսին համապատասխանարժույթ, որը երկրների միջն կապահովի տնտեսական հավասարակշռվա ծություն, ԵՄ ամբողջ տարածքում տնտեսական սուբյեկտների համար կկառաեվրոն կկարգավորի դրամավարկայինհարաբերու թյունները, վարի երկրների սեփական ֆինանսները, կամրապնդի եվրոպական ըճկերություններիմուտքը համաշխարհայինշուկա, ԵՄ երկրները եվրո արժույթից սպասում են աշխատանքիշուկայի իրավիճակիբարելավում, եկամուտների աճ ն ծախսերի հարաբերականկրճատում: 2002 թ. հունվարի 1-ից եվրոարժույթն օգտագործում են Ավստրիան, Բելգիան, Գերմանիան, Իսպանիան, Իռլանդիան, Իտալիան, Լյուքսեմբուրգը, Հոլանդիան, Պորտուգալիան, Ֆինլանդիան, Ֆրանսիան, Հունաստանը: ԵՄ միասնականշուկան պետք է հենվի նան ազգային դրամական համակարգերի վրա, քանի որ պահպանվումեն վարկերի հաշվարկների, արժույթների կուրսերի տարբերություններըն, դրանց հետ կապված, գների, հարկերի, դրամականքաղաքականություննու այլ տար-

բերություններ:

Սոցիալիստականերկրներումձնավորվելէր Չամաշխարհային սոցիալիստականարժութային համակարգ (1ՍԱՀ, որը դրամամվարկաերկրօերի յին հարաբերություններիհամակարգ էր սոցիալիստական ն էին փոխա ծառայությունները միջն: Նյութական միջոցները նակվում թ. սկզբունքով: համարժեքության արժեքով` միջազգային ՏՓԽ հարցերի արժութաֆինանսական երկրների անդամ ստեղծվեց մշտական հանձնաժողով, որի խնդիրն էր անդամ երկրների միջն արժութային հարաբերություններիկարգավորումը, բանկային կազմակերպություններիմիջն համագործակցությանխորացումը: ՀՍԱՀ ղեկավար օրգաններ էին Տնտեսական համագործակցությանմիջազգային բանկը (ՏՂԱԲ) ն Միջազգային ինվեստիցիոնբանկը (ՄԻԲ)՝ ՀՍԱՅՀ-ն արժույթի գոտի չէր համարվում: Ազգայինարժույթի համակարգի(ԱԱՀ) ձիջոցով իրականացվում են միջազգային վճարումներ: ԱԱՀ-ը որոշվում է ազգային օրենսդրուծյամբ: Ազգային արժույթի համակարգը համարվում է երկրների դրամական համակարգի մի մասը ն ունի ինքնուրույն գործելու իրավունք: Յուրաքանչյուր երկրի դրամական միավոր վճարամիջոց է, որը ՄՏ3Հում դառնումէ արժույթ: Նրան բնորոշ են. ազգային արժույթի միավորը ն կուրսի ձնավորման մեխանից|

մը,

» »

յունը,

արժույթի պահուստների պաշտոնականկազմը, արժույթի սահմանափակումներըկամ դրանց

բացակայու"

արտաքին վճարումների կարգը ն փոխադարձելիությանպայմանները, -տազգային արժույթի ն ոսկու շուկայական արժեքը: Ազգային արժույթի առանձնահատկություններըորոշվում են երկրի տնտեսությանզարգացման աստիճանովն արտաքին տնտեսական հարաբերությունների մակարդակով: Համաձայն ԱՀՖ կանոնադրության`պետք է հսկողություն սահմանել ամբողջ համակարգիվրա. ՆՄԱՖ Դիրեկտորատիմիջոցով, տարածքային հսկողություն ԵՄ, ԵԿԲ, Արնմտյան ն ԿենտրոնականԱֆրիկայի, Կարիբյանարժութային միությունների միջոցով: Այսպիսով,մհջազգայինարժութայինհամակարգերըմիջազգային հաշիվներիհաշվարկման միջոցներեն` կոչված սահմանելու արժույթի կուրսի ռեժիմը, փոխառելիության պայմանները: Դրանք դրամական համակարգի պետական կարգավորմանձներ են, որոնք արտահայտվում են արժույթի տեսակներով՝ ոսկով, արծաթով,թղթադրամով: »

10.3

Արժութայինգործարքներ

Միջազգային արժութային գործարքներ են միջազգային վճարումները, արժութային կանխիկ փոխանակումները համա պատասխան կուրսով: Արժութայինգործարքները հիմնականում իրականացվում են վճարային փաստաթղթերով` բանկերի կողմից` կատարելով միջազգային վճարումներ, արժույթների առք ու վաճառք արտասահմանի բանկերում: Արժույթի առնտուր կատարում են նան դրամարկղերը: Գործարքներըկատարվում են փաստաթղթերով, որոնցով ապահով"վում է գործարքի հուսալիությունը: Արժույթները լինում են (կոնվերսիայի ենթարկվող),

փոխարկելի

ն չփոխարկվող(ներփակ): սահմանափակ փոխարկելի՞" են այն երկրների արժույթները, որոնք լրիվ փոխաՓոռխարկելի նակվումեն օտարերկրյա բոլոր արժույթներով (դոլար, մարկ ն այլն): Փոխարկելի արժույթներըհամարվում են քնդհանուր փոխարկելի, երբ ցանկացածտնտեսական սուբյեկտ կարող է ձեռք բերել ոսկի կամ

արժույթ հաստատագրված կուրսով: օտարերկրյա

են այն երկրներիարժույթները, որոնք ` Սահմանափակ փոխարկելի ոչ բոլոր գործարքներիհամար են (Ավստրիա, Բելգիա, Դանիա, Իտալիա, Նորվեգիա,Նիդեռլանդներ, Շվեդիա, Ֆրանսիա): Այդ երկրներն արժույթի սահմանափակումներ մտցրել են 1958 թ.: Արժութային սահմանափակումները որոշվում են ազգային օրենսդրությամբ ն

վարչական մեթոդներով: Ո

ՀՇԶԸԸ

» Արժութային սահմանափակումը երկրներիկառավարությունների միջոցառումէ, որով

հզրոթյու

է սահմանվումօտարերկրյաարժույթով գործարքներին արժութային ռե-

սներ

ա:

Զփոխարկվողեն այն երկրների արժույթները, որոնք փոխարկելի չեն օտար երկրներիիրավաբանականանձանց համար: Արժույթի միջազգային փոխանակումներնիրականացվում են ժին ջազգային ստանդարտներով,առանց միջազգայինստանդարտների

ոմ

ՏԱրտաք,

ո/սար արժույթը ոչ լրազոր ներկ սերկայացուցիչներիս իչներիճ (օտարերկրյա ձեռնարկություններ, հնարավորություն քաղաքացիներ) է տալիս ազգային արժույթը գործող կուրսով փոխանակելու օտարերկրյաարժույթով: է երկրի ազգային արժույթը

Ֆրանկֆուրտի,Ցյուրիխի, Փարիզի, Բրյուսելի, Ասիայում` Սինգապուրի,Հոնկոնգի շուկաները:

Արժույթիշուկաներում արժույթ ձեռք է բերվում. առնտրայինն ոչ առետրայինոլորտներից, կենտրոնական բանկերի գործառնությունների միջոցով ազը քաղաքականություն ն ը իրականաց ն միջազգային արժութային »

աի ..

իայ յան Աի անմի համար. ։

Պետությունների միջն որքան մեծ են արժույթի սահմանափակումները, այնքան դժվար է կարգավորել վճարայինհաշվեկշիռը, քանի որ մի երկրի հաշվեկշռի պասիվ մնացորդը չի կարող ծածկվել մյուս երկրների հետ հաշվարկներիակտիվ մնացորդով: 284:

ինը թանն շուկա, րային

Արժույթիհաա ֆոնդային բորսա

ներ

Համաշխարհայինտնտեսությունը չի կառող զարգանալ առանց ֆինանսական շուկայի, որը գործում է ԱՄՀ-ի Ա տարբեր միջազգային բանկերի, ընկերությունների, կազմակերպություններիմիջոցով: Ֆինանսական շուկայի բաղկացուցիչ մասն արժութային շուկան է: 4/6 հրենից ներկայացնումէ պաշտոնականֆինանսականոլորտ, որտեղ են

առքն

յին արժույթը,

ԳԱԱ

ու

Քանի

յուրաքանչյուր

հա-

հաճախ օգտագործում

ապա

ոչ

ազգա-

երբեմն արժույթները փոխանակելու անհրաժեշինչը (վաճառք, գնում) կատարվում է արտա յ

Միջազգային արժութային շուկաներն առնտրային բանկեր են, որոնք արժույթների առքն ու վաճառքն իրականացնումեն օտարերկրյա արժույթով, սպասարկում են դրամականն ֆինանսական հոսքերի շարժը, միջնորդում միջազգային ապրանքների, ծառայությունների վերաբաշխմանը:Արժույթիշուկաներըներկայացնում են տնտեսական հարաբերությունների ոլորտ, որն առաջանում է օտարերկրյա արժույթների, վարկային դեպոզիտների գործարքներից, օտարերկրյա ինվեստիցիոնկապիտալիշարժերից: 1990-2000-ական թթ. նշանավորվել են արժութային գործընթացների արագ աճով: Վերջին 10 տարիների համաշխարհայինարժութային շուկաների օրական շրջանառությունն աճել է 1.2 անգամ: Եվրոպայում խոշոր տարածաշրջանային արժութային շուկաներ են Մայնր-

արժութայինայլգործարքներից: ցիոնալտեսանելյունիցարժութային շուկաներն ապահովում ֆունկ

օգուտների ստացում միջազգային հաշվարկներից ն արժույթի տարբերությու նից: արժութայինշուկաները բանկեն րի, արժութայինբորսաների այլ ֆինանսականինստիտուտներիամ-

են

հաաա

կուրսերի

են` բողջություն

ԱՑամկյունից

տեսանկյունից արժութային Կազմակերպական-տեխնիկական հեռագրական,հեռախոսային, երկրներիտարբեր բանկերը շուկաները միմյանց կապող, միջազգային հաշվարկներ, վարկային ն այլ արժութային գործարքներ իրականացնող էլեկտրոնային ն հաղորդակցական միջոցներիամբողջություն են: Միջազգային ֆինանսականշուկաները սերտաճում են նախ տա-

րածաշրջանային, ապա համաշխարհային մակարդակով: Ազգային շուկաների հիմքի վրա առաջանում են միջազգային համակարգեր` եվրոպական, լատինաամերիկյան, հարավասիականտարածաշրջաՕային ֆինանսականշուկաներ: Դրանցմիջազգայնացումը բնութագրվում է Օտարերկրյա ֆինանսական ծառայություններով: Ըստ Եվրոբանկի` ֆինանսական շուկան կհամարվի լիովին ինտեգրված, եթե նրա բոլոր մասնակիցները, գործարք կատարելիս առաջնորդվենմիննույն օրենքներով ն |

իա պահանջարվի հիման իրականացվում արժույթ) Արաարկի որ արժեթղթերի վաճառքը: երկիր տարերկրյա ապրանքների Աաաա դիմաց մար արտաքին հաշվարկներում էարու իր ն

կանոններով, » »

շուկա մուտք գործելու հա վասար պայմաններ, գտնվեն կարգավորման միննույն դաշտում: ունենան

Ֆինանսական ն արժեթղթերիշուկայի ինտեգրացումնու զարգացումը երկրի տնտեսական աճի ապահովմանանհրաժեշտ նախապայմանն են: Ներկայում արժեթղթերիզարգացած շուկա ունեցող երկրներում ինստիտուցիոնալներդրումներեն. դեպոզիտային(ավանդային) միջոցները, խնայողականմիջոցները, ներդրումայինմիջոցները (հիմնադրամներ): Այժմ Վայաստանումինստիտուցիոնալներդրողներ համարվումեն բանկը, ապահովագրականն ներդրումային ընկերությունները,նան այն անձինք, որոնք ՀՀ արժեթղթերի հանձնաժողովիորոշմամբ կհամարվեն ներդրողներ: »

արժեթղթերիշուկաների շրջանառվող բաժնետոմսերի շուկայական շարժըկազմել է 1.79 տրլն եվրո: Հայաստանիֆինանսական համակարգն ընդհանրապես ն արժեթղթերի շուկան մասնավորապես դեռնս չեն համարվում ֆինանսական լիարժեք ու արդյունավետ մեխանիզմ,որին բնորոշ են փոքր ծավալները, ծառայությունների սահմանափակումները: Արժեթղթերի շուկայի թերզարգացումը թ. ԵՄ

հետնանք Է այն բանի, որ շուկայում

բա

ցակայում են ինստիտուցիոնալ

ն իսկ բանկերն ավանդներդրողները ներդրումային հիմնադրամները,

ների մոտ 60 տոկոսը տրամադրում են վարկերի տեսքով: Արժեթղթերից հիմնականը պետական պարտատոմսերն են, որոնց 70 տոկոսն իրացնում են բանկերը: Օրինակ` 2008 թ. արժեթղթերիշուկայի կողմից կատարվել է ընդամենը 33.6 մլն դրամի գործարք: Բաժնետոմսերի շուկայի կապիտալացումը 31-ի դրությամբ կազմել է 8641 մլն դրամ (17.8 մլն դոլար) 1. Բաժնետոմսերի շուկայի արդյունավետության չափանիշներից մեկն արժեթղթերիշուկայական արժեքն է: Պետք է կայացնել այնպիսի որոշումներ, որոնք շուկայական պայմաններում կապահովեն ինչպես նոր թողարկվող, այնպես էլ արդեն շրջանառության մեջ գտնվող արժեթղթերի շուկայական արժեքը: Արժեթղթերիշուկայական արժեքը կախված է մի շարք գործոննե-

դեկտեմբերի

րից. »

երկրիընդհանուր տնտեսական իրավիճակից, տվյալ ընկերության բիզնեսի դիրքից, տարբեր չափանիշն չափանիշներով արժեթղթեր թողարկելու շահագր

գովածությունից: Արժութայինշուկաները »

միջազգային,տարածաշրջանային ազգային (ներքին): Միջազգային շուկաներն ընդգրկում են աշխարհի բոլոր երկրների արժութային շուկաները: Օրինակ` ասիական (Տոկիո, Հոնկոնգ, Սինգապուր, Մելբուռն), եվրոպական (Լոնդոն, Մայնի Ֆրանկֆուրտ, Ցյուրիխ, Փարիզ), ամերիկյան (Նյու Յորք, Չիկագո, Լոս Անջելես) շուկաները, որոնց ձիջն գոյություն ունի միջոցների հոսք`՝ կախված առանձին պետությունների արժույթների կուրսից: ագի Առտունական բանկերից դրանց վրա ազոում են տարու ռտ նտրական բանկեր ն միջնորդներ: Առետրականբանկերը կարող են ե

լինում

են

նլ զարի ոի գեման ում անԽ,»թ)յՍԽ,,Խ,ԽՄ/ հ

թային

հաշվարկներն իրականացվում են (ան/սիկ ն ոչ կան/սիկձներով:Առաջինի դեպքում օգտագործվում են արժույթ կամ չեկեր: Ոչ կանխիկ վճարումներն իրականացվում են առնտրականբանկերի փոխանցում-

գ էջՏ

60 '

6.գործունեության տարեկանհաշվետվություը,

արժեթոթերհ հանձնաժողովի թղթերի հանձնաժողովի

թ.

ների միջոցով, ինչպես նան մուրհակների օգնությամբ, որոնց դիմաց կարելիէ վճարել անմիջապեսկամ հետո: Ազգային(ներքին) շուկաները նույնպես ֆինանսական կենտրոններ են, որտեղ սահմանված կուրսով ազգային արժույթով կատարվում են Օտարերկրյա արժույթների առք ու վաճառք բանկերի, կորպորաանձանց միջն: Ըստ գործունեության ռեժիմի` արժույթի շուցիաների, են ազատ, որտեղ ընթացիկ գործարքներում չկան արլինում կաները ն ոչ ազատ, որտեղ սահմանափակումսահմանափակումներ, ժույթի ներ կիրառվում են: Վերջինիս դեպքում արժույթի գործարքները կատարվում են միայն լիազորված կողմից: Որոշ երկրներումգործում են ն` պաշտոնական,ն՛ ոչ պաշտոնականշուկաներ: Վերջինիս արժույթի կուրսը որոշ չափով շեղվում է պաշտոնականի կուրսից: Պաշտոնական շուկաների բացակայության դեպքում հաճախ կազմակերպվումեն անօրինական`«սն շուկաներ», որոնց գոր-

կազմակերպությունների

օրենքով

ծարքներն արգելվում են: ԵՄ երկրներում գործում է եվրոարժույթի շուկա: Եվռոարժույթի շուկան միջազգային դրամական չուկա է, որով իրականացվում են առք ու եվրոփոյխնառությունների վաճառքի գործարքներ, եվրոարեն ժույթովտրամադրվում վարկեր: Եվրոարժույթնազատ դրամական միջոց է, որը պահվում է եվրոպական բանկերում ն օգտագործվում վարկայինգործարքներ կատարելիս: Այն ամերիկյան ֆինանսական կազմակերպությունների կողմից չի վերահսկվում: ԱՄՆ արժույթը, ա-

ան Ա Արան յան

բանկեր,

վերածվու

վրոաայույթի, ավանների Մյուս

րոարժույթի

ավանդների:

Մյուս

բանկերըկարող են նրանցից վարկ ստանալ ն այդ միջոցները տրամադրել ավելի հարմար տոկոսադրույքներով: Եվրոարժույթի շուկան է 1958 թ. ն է ավելի քան 500 խոշոր ու միջին բանկեր: Միջազգային ֆինանսականկենտրոնշուկաները բաժանված են եվրոդրամական, եվրովարվերի, ն արժեթղթերի շուկաների: 60-ական թվականներին ավելացան եվրոմարկը, եվրոստեռգը, եվրոֆրանկը:

ատողժվել ընդգրկում ւ տրական միջնորդ ալտ գվրոարժույթի գործարքներում

փո"չուկայի

լղ

Ահա զորգոմ արքհլի շովան լգիական էՀարավարեետ րվել

բվականներին: Հիմնական կենտրոններնեն

Սինգապուրը ն

-ակա

Հոնկոնգը,

թեն ասիականարժույթով գործարքներ կատարվում են նան Մանիլաում:

Ասիականարժույթով գործող բանկերը գո րծառնությունների 90

արեն ունկն ԿՐ րարական ֆրանկ նման ենան

տ ոկոս

Տարածաշրջանային կարնոր՝ շուկաներեվրոավա

ն եվրոարժեթղթերիշուկաները: եվոոբանկերի տեղում բորսաները որոշակի ղ որոշ Ֆռնդւային դային բորսաները ից հաստատվածկանոններով

նե կող ողկազմակե զմակերպիչների գնման ն վաճառքի մշ-

արժեբղթերի

Մայնի Ֆրանկֆուրհակարկումներ Դրանք առաջացել ժերմանիայում յուսելդորֆում, Համբուրգում, Մյունխենում, Շտուրգարդում,

տակաս գործող հաստատություններ են, որոնք կատարում են ֆոնդային ապրանքներիհրապարակայինր են կապիտալի նախասկզբնական կուտակման ժամանակաշրջանում: Առաջին ֆոնդային բորսան ստեղծվել է Նյու Յորքում 1782 թ. «Ուոլ Սթրիթ» անվանումով, որը դարձել է ԱՄՆ ֆինանսական գործընթացի խորհրդանիշ ն խոշորագույնն է աշխարհում: 19-րդ դարի երկրորդ կե.

գործում է ֆոնդային 8 բորսա`

րում, չրեմենում, Հանովերում, Բոննում:

Է ՆԱւթոմ ոն բարձրացել ար հիմնակար եթոքենի առետրի

սին, բաժնետիրական

ընկերությունների

ստեղծման

հետ,

դրանց դեր

կենտրոններ են Նյու Յորքը, Լոնդոնը, Մայնի Ֆրանկֆուրտը, Ցյուրիխը, Փարիզը, Միլանը, Տոկիոն: Ֆոնդային բորսաներըղեկավարում են բորսային կոմիտեները, իսկ անդամները հիմնականում միջնորդ ընկերություններն են ն անհատ միջնորդները: Ցանկացածերկրում գործում են միասնական կենտրոնով ն տարածքային բաժանումով ֆոնդային բորսաներ, որոնք ունեն ազգային առանձնահատկություններ` կախազգային շուկայի դերից, դրամական

ուի կուտակումների ափերի ֆոնդային

13 բորսա, որոնք տեղա բաշխված են Բոստ ոնում, Սան Ֆրա Լոս ԱնՅորքում, Չիկագոյում, նգիսկոյում, ՐՔ իկագոյ րանցիսկոյ ջելեսում, Նոր Օռլեանում, Դետրոիտում,Դալասում, Ֆիլադելֆիայում ն այլուր: ԳլխավորըՆյու Յորքի բորսան է, որը կատարում է արժեթղթերիգործարքների 70 տոկոսը: Ունի 1366 անդամ, որից 1226-

Նյու )

է ԱՍՆ-ում գործում

ֆոնդային

ներկայացնում են 523 մասնավոր ընկերություններ: Ֆոնդային բորսաների կարգավորման համար ընդունվել են օրենսդրական ակտեր ուղղված սպեկուլյատիվ գործարքների սահմանափակումներին: Անգլիայում է ֆոնդային 12 բորսա: ԱռաջատարըԼոնդոնի է երկրի գործարքների ավելի քան 60 տոկոսը: Սակայն գործարքների ավելի քան 50 տոկոսը բաժին է ընկնում արտասահմանյան արժեթղթերին, քանի որ Լոնդոնը համաշխարհային ֆինանսական կենտրոններից մեկն է: Մյուս բորսաները տեղաբաշխված են Գլազգոյում, Լիվերփուլում, Մանչեստրում, Բիրմինգհեմում ն այլուր: Ֆոռանսիայումգործում է ֆոնդային 8 բորսա` Փարիզում, Բորդոյում, Լիլլում, Լիոնում, Մարսելում, Նանտում, Նանսում, Թուլուզում: Առաջատարը Փարիզի ֆոնդային բորսան է, որին բաժին է ընկնում ամբողջ արժեթղթերի գործարքներիմոտ 98 տոկոսը: Մյուս բորսաներում շրջանառում են մասնավոր ընկերությունների բաժնետոմսերը ն պետական փոխառության պարտատոմսերը: 1962 թ. իրականացվել է ֆոնդային բորսաների ռեֆորմ, որի համաձայն երկրի բոլոր բորսաների համար սահմանվել են արժեթղթերիմիասնականգնացուցակ (կատիրովկա), օտարերկրյա արժույթների Ա արժեթղթերի կուրսեր: Արդյունքում բարձրացել է Փարիզի բորսայի դերը, արժեթղթերի վրա` ուժեղացել պետական վերահսկողությունը: ը

Գործում

Առաջատար դերը պատկանում է յայնի Ֆրանկֆուրտի բորսային, որը երկրի հիմնականֆինանսական, սռնտրաարդյունաբերական ընկերությունների ե վարկաֆինանսականհիմնարկներիղեկավար կենտրոնն ճապոնիայիֆոնդային բորսաներիհամակարգը բաղկացած է 9 կենտրոններից,որոնք գտնվում են Տոկիոյում, Օսակայում, Նագոյում, Նիիգատում, Կիոտոյում, Կոբեում, Վիրոսիմայում,Սապպորոյում, Ֆուկիեյում: ԳլխավորըՏոկիոյի բորսան է, որն իր շրջանառությամբ երրորդնէ Նյու Յորքից ն Լոնդոնից հետո: Տոկիոյի բորսան հզորացավ 60-ական թվականներին,երբ Ճապոնիայիմենատիրականկապիտալը 9 մրցել ամերիկյան ու արնմտաեվրո-

է:

կարա ներեան ական Կանադայում ֆոնդային

5 բորսա` Մոնրեալում, Տորոնգործում է տոյում, Կալգարիում, Վանկուվերում, Վիննիպեգում: Ամբողջ արժեթղթերիբորսային շրջանառության 90 տոկոսը կենտրոնացածէ Մոնրեալում ն Տորոնտոյում: Վերջին տարիներին Կանադայի բորսային գործարքներում տեղի է ունեցել աշխուժացում: Կանա դական կապիտալը երկրի ներսում ամրապնդել է իր տնտեսական բազան ն ոլորտն ընդնել ե երկրիցդուրս, այդ թվում` մ` ԱՄՆ-ում: լայնել Իտալիայում ֆոնդային բորսաները գործում են որպես պետական հիմնարկություններ: Դրանց գործունեությունը որոշվում է օրենքով՝ սահմանելով արժեթղթերի շրջանառության ընդհանուր կանոնները ն կարգը: Բորսաների գործունեությունը վերահսկում են Ֆիանսների նա խարարությունը,տեղական առնտրական մարմինները ն բորսային ընկերությունների գծով Ազգային հանձնաժողովը: ԱմենաՄիլանի բորսան է, որն ունի մոտ130 բրոկեր ն վաճառում է ինչն 500 տեսակ արժեթուղթ, որոնցից` 1/3-ը բաժնետոմսեր: Ֆոնդային բորսաների հիմնականգործառույթներնեն. » արժեթղթերիթողարկումը ն շուկայական արժեք սահմանելը, ժամանակավոր ազատ դրամական միջոցներն արժեթղթերի վաճառքի մեջ դնելը, կապիտալն ընկերությունների ն ոլորտների միջն վերաբաշ:

որանորը ներքին ամբողջ արժեթղթերի կենտրոնացնում իրացման

իոշորը »

միջոցով շարժման

խելը:

Ֆոնդայինբորսաներին հիմնականումսպասարկում է արժեթղթերի շուկան` շրջանառության մեջ դնելով սերտիֆիկատներ, բաժնետոմսեր,պարտատոմսեր, գրավաթղթեր,մուրհակներ, չեկեր: Արժեթղթերի որպես փոխատվականկապիմիջազգային շուկան, տալի համաշխարհայինշուկայի հատված, որպես ամբողջական սեփականն օտարերկրյա արժեթղթերիթողարկում (էմիսիա), իրացնում է նան արժույթների ն արժեթղթերի վաճառք այլ երկրների ազգային

շուկաներում: Արժեքների շուկան ընդլայնում Ա թեթնա ցնում է տնտեսության բոլոր սուբյեկտներիմուտքերը ն հնարավորությունէ տալիս նրանց ստանալու անհրաժեշտ դրամական ռեսուրսներ: Արժեթղթերի Գ շուկան համաշխարհային ֆինանսական շուկայի մեկ

Սրային ատվա '

գծագիր ագիր 3 Վամաշխարհայինֆինանսականշուկայի կառուցվածքը

| Լմանշխսրոյին ֆմանական շութ յ

|Համաշխարհայինկապխալի Վամախարհաինդրամականշչոկա| շուկա

Ե-Ի

Է---Է---լ

Հ-Վ

իրավունքները տրվում են ինքնակարգավորվող Դերահսկողության կարգավորման վվեերություններին, րի ն խառը կարգավոր միավոր րին, միավորումներին

3հսկման:

շոկս

շռկա

ոի

Աքխնոի || Բաժնետռների

շուկա

շռկս

Ներկայում արժեթղթերի միջազգային շուկան ընդգրկում է ինչպես բաժնետոմսերի, այնպես էլ փոխառությունների շուկան: 2008 թ. համաշխարհային շուկայի ընդհանուր ծավալը կազմել մոտ 60 մլրդ դոլար: Ինչպես բաժնետոմսերի,այնպես էլ պարտավորությունների,հւսմաշխարհայինամբողջ շուկայի կեսը պատկանումԷ ԱՄՆ-ին: Միջազգայինփոխառություններիշուկան կարելի է ներկայացնել որպես օտարերկրյա ն սեփական փոխառություններիամբողջություն: Արժեթղթերի գնումը ն վաճառքը կատարվում են բորսայական կուրսերի հիման վրա, ինչը տատանվում է` կախված առաջարկի Կ պահանջարկի հարաբերությունից: Իրենց գործունեության բնույթով արժեթղթերի բորսաներն ունեն որոշակի առանձնահատկություններ: Բորսաներում ներդրողները կարող են տեղեկություններ ստանալ վաճառված ն գնված արժեթղթերի քանակի ն գների մասին: Եկամուտների 50 տոկոսն ընկերությունը հատկացնում է բաժնետերերին:Եթե նա մեկ տարում վաստակել է 20 մլն դոլար, ւսպա պետք է հայտարարի 10 մլն դոլարի շահութաբաժին, որից 5-ը բաժնետերերի բաժնետոմսերն են, մյուս 5-ը ծառայում է ընկերությանընդլայնմանը: Տարբեր երկրներում պատմականորեն ձնավորվել են արժեթղթերի շուկայի պետական կարգավորման ն վերահսկողության տարբեր մոդելներ, որոնք լինում են Մենտրոնացաժծ, երբ կարգավորումն ու վերաեն հսկումն իրականացվում պետական կառավարման լիազորված մարմինների միջոցով, ապակենտրոնացած, երբ կարգավորման

ու

Արժեթղթերի շուկան լինում է նան թորթսայինն ռչ բորսային ների իրացվող): Առաջինըմշտական գործող շուկա է: Շուկա (դրսում է ընկերությունների օտարերկրյա պայմանավորված խոշորացումը հարժութայ գնելով:Միջազգային ներգրավելով, ջազգայ արժութային լով,գնել բաժնետոմսեր ր ներգր բորսային գործունեությունըղեկավարումէ ֆոնրաբերություններում ֆեդերացիան,որն ստեղծվելէ 1961 Միջազգային դայինբորսաների է կոորդի: Շտաբ-բնակարանըՓարիզում է: Հիմնական նպատակն ացնել բորսաների գործունեությունը,հրապարակել տեղեկատվութշուկան ուն, քննարկել, լուծել հիմնահարցեր:Այսպիսով, արժեթղթերի թողարկման,տեղաբաշխման,իրացման համակարգ է: սրժեթղթերի

Վաղաին|| Ֆմդա Մխբակային Հաշվարկային

դեղոզիոների շոկս

/Խառը

10.5 Արժութային գոտիներ,արժույթի կուրս Ա նրա վրա ազդող գործոններ,արժեզրկում

Արժութային գոտիները պետությունների արժութային խմբավորումներեն, որոնք միջազգային արժութային հարաբերություններում վարումեն համաձայնեցվածքա ղաքականություն:Միննույն արժույթն օգտագործողերկրները կազմում են արժույթի գոտի: Արժութայինգոտիները կազմավորվել են 30-40-ական թվականներին: Հիմնական հատկանիշներնեն. երկրի արժույթի նկատմամբ գոտու անդամ երառաջատար կրներիարժույթներիկայուն կուրսերի պահպանումը, գոտու անդամ երկրների ազգային արժույթի կուրսը փոխելը իայն առաջատար երկրի համաճայնությամբ, գոտու անդամ երկրներիմիջն արժույթների փոխանակումը: ն Առավել խոշոր են դոլարի (ԱՄՆ), ստեռլինգի (Մեծ Բրիտանիա) 'անկի (Ֆրանսիա) արժութայինգոտիները: Դրա Դոլարի գոտին կազմավորվել է 1940-ական թվականներին: ՀանԴոմինիկյան մտնում Բոլիվիան, Գվատեմալան, ԱՄՆ-ը, ջ էին ։պետությունը, Կանա դան,Կոլումբիան, Կոստա-Ռիկան, Հաիթին, նեսուելան նայլ երկրներ: Ստեռլինգիգոտին ստեղծվել է 1931 թ., ֆունտ ստ եռլինգի դնալլցիայից հետո, երբ մի շարք երկրներ որոշեցին կայունացնել իրենց Գոտու ժույթները ոչ թե ոսկու, այլ ֆունտ ստեռլինգի համեմատ: ն Իրաքը: Կազմիմեջ մտան բրիտանականերկրները, Պորտուգալիան Իրանը, Լատսկանդինավյաներկրները, միացան նրանց Այնուհետ կիան:1938 թ. ավելացավ նս 17 երկիր: Ֆրանկի գոտին ստեղծվել է 1945 թ. Ֆրանսիայի գաղութային բազայի վրա: Հետագայումգոտու անդամ երկրները բա"կայսրության "`

ն,

Առաջին ենթախմբում ընդգրկվում ֆրանսիական անդրծովյան դեպարտամենտը, րանի ներնք րածքներ: ենթախմբի:

րանսիան

են

ջարկով:Անվանականկուրսն օտարերկրյաարժույթի

հետ կամ հակառակը, փոխանակմւսնժամանակազգային արժույթի կոնկրետ «գինն»

այլ տաԵրկրորդ ենթախումբնընդգրկում է Մադագասկառը6. աֆ, պետություններիմեծ մասը, որոնցից 7-ն ընդգրկված են Ա-

րիկյան ընեձտյան Աֆրիկայի արժութային միության մեջ (դրամականմիավորը՝ ֆրանկ): Երրորդ ենթախմբումընդգրկված են Ալժիրը, Թունիսը, Մարոկկոն, որոնց արժույթներըֆրանսիականարժույթի հետ փոխանակվում են կայուն կուրսով: Արժույթի գործունեության համար կարեոր նշանակություն ունի արժույթի ճիշտ քաղաքականություն վարելը: Արժույթըքաղաքականությունը տնտեսական միջոցառումների ամբողջություն ե որը կյանքի է կոչվում պետականն միջպետականմարմինների,բանկային ն ֆինանսականհաստատությունների կողմից՝ նրանց ձճրագրանպա-

տակային դիրքորոշումներինհամապատասխան: Համաշխարհային շուկայում արժույթի քա ղաքականության մեջ առկա են երկու հակադիր միտում` գռրծողություններիկոորդինացումըն հակասությունները: Արժութայինքաղաքականությունը բխում է երկրի վարած քաղաքականությունից, տնտեսական իրավիճակից, զարգացածության մակարդակից: միջն ռությունն ազդում է արժութային հարաբերությունների, փողի գնողունակության, երկրի արժույթի կուրսի վրա: Արժույթի տնտեսության, քաղաքականությունըհիմնականումգործում է երեք ձնով. 1. Արժույթի որի նպատակը. հաշվարկային քաղաքականություն, ցածր տոկոսադրույք տվող բանկերում պահվող կաւվպիտալը բարձր տոկոսադրույքով բանկեր տեղափոխելով,արժույթի կուրսի կարգավորումն է: 2. Արժույթի ճշանաբանայինքաղաքականություն, որի նպավաճառքիմիջոցով սեփական արժույթի

2007թ. հունիսի20-ին 25ռու 3 ոոթյի 6.փետրվարի կունի: Նին եկ 4 եվրոն ոլարն դու

ուրսը Ց.

կարգավորել

է:

Արժույթիդիսկոնտ քաղաքականություն որը ԿԲ կողմից իրաարժութայինփոխարժեքին վճարայինհաշվեկշռի կարգաջոցառումներ է:

ոնի Եթե ա ազո ոյի, ոը Բարե ժույթ, նն Է աաարրերկրյա արժույթի գնմամբ որմա

ենտոոն

բան

ազգային արժույթի կուսն ընկնում է: Արժույթիառաջարկը Ա պահանջարկըկախված են նրա Արժույթիփոխանակման կուրսը մի պետությանդրամականմիավորի գինն է ուրիշ պետության դրամական միավորով արտահայտված: է Երկու արժույթներիհա, ը մ եման

կուրսից:

' Ա աաայկի Օրինակ, ֆունտ /ուրս:

է ոի ա արամ 1.48

ստեռլինգն արժե դոլար, 1 ԱՄՆ դոլարը` 1.77 գերմանականմարկ, 1.64 ֆրանկ, 1 եվրոն` 1.18 դոլար: Արժույթի կուրսը շուկա ներում երբեմն որոշվում է առաջարկով ն պահան272

հավասա

դոլարը

27 ռուբլի 16 կոպեկ, եվրոն՝ 36 արժեր

ռուբլի

կոպեկ:

Աղյուսակ10.1 Որոշ արժույթներիմիջին փոխարժեքները"՛

Միավոր Արտարժույթ29.06.2011 ԱՍՆ դոլար

Եվրո

Ռուսականռուբլի

Մեծ

Պետությունների իրականացվող դրամաշրջանա-

ունԱրարոլոժոմքի

նակ,

Բրիտանիայի

ֆունտ ստեռլինգ Եգիպտականֆունտ

Իսրայելական շեեքել

Կանադական դոլար

ճապոնականիեն Ավստրիականդոլար Քուվեյթի դինար

Վրացականլարի

աու Լ 100

| 03.10.2011

թ.

13.24

607.65

62.35 107.76

376.15

46.00

388.59 1378.00 `

230.24

արորըկրոԸ ԱՐՏ Դավոն

Վիր

Չինական յուան Իրանականռեալ

թ.

31.12.2011.

դրությամբդրությամբդրությամբ 385.77 386.86 379.59 498.72 534.26 530.67 12.60

Կուրսագոյացման գործոններիցեն նան

11.98

593.32

594.93

63.1 105.32

93.96 161.06

380.58

Շվեյցարական 445.59 435.71 ֆրանկ ՈՒկրաինական գրիզնյա

ՎՀ դրամ

թ.

48.69

387.68 1382.00 47.41 "

228.78

377.56 410.22 49.77

386.80

1384.00 47.99 ՝

230.82

ՅՆ

ՅՐ18

3.84

ՀՅՏ

ՏՈՅՑ

դրամական զանգվածի աճի տեմպերըն արժեզրկմանցուցանիշները: Եթե ազգային դրամական միավորի կուրսն իջնում է, ապա երկիրն ապրանքներարտահանելով օտարերկրյա արժույթից շահույթ է ստանում: Արժույթի կուրսը տատանվում է զուգահեռ, փոխվում են նան միջազգայինգործարքները: Արժույթի տարբեր կենտրոններում (Նյու Յորք, Լոնդոն, Մոսկվա) միննույնարժույթն ունի տարբեր կուրսեր (գնողունակություն): Ոսկու ստանդարտիպայմաններում արժույթի կուրսը որոշվում է արժույթի միավորի մեջ ոսկու պարունակությամբ,ինչը կախված է

ՎՀ ԿԲ-ի ն ՀՀ սոցիալ-տնտեսականվիճակը 2011 թ., Երնան, 2012, էջ 127:

երկրի վճարային հաշվեկշռի վիճակից ն ապրանքների նկատմամբ արժույթի ապահովվածության աստիճանից:Արժույթի կուրսերը տարբեր են նան կանխիկ ն շտապ գործարքներում:Վերջինսավելի խրախուսելի է, քանի որ հնարավորություն է տալիս ավելի շատ արժույթ գնելու, քան կանխիկ գործարքի ժամանակ: Արժույթի կուրսերը տարբեր են նան գնման ե վաճառքի ժամանակ: Բանկն արժույթ գնում է առաջարկողին վաճառում` բանկի կողմից սահմանվածկուրսով: Ոսկով փոխանակելուժամանակ արժույթի կուրսը որոշվում է դրամի միավորի մեջ ոսկու պարունակությամբ, իսկ թղթադրամների ժամանակ` արժույթիպարիտետով: փոխանակության Արժույթիպարիտետնազգային արժույթներիհարաբերություննէ, որը միաժամանակ արժույթիկուրսի հիմքնէ: Դրամի միավորի մեջ ոսկու պարունակությաննվազումը կամ օ-

իջեունի հրումէ աեզոկում` գումը (գնալվացիայ:, Գոյություն, տարե

արժու

մամբ

կապիտալի արտահանման ժամանակ պահպանում է ազգակուրսը, արժույթի յին մյուս երկրների նկատմամբ պահպանում է վճարային հաշվեկշռիհավասարակշռվածությունը, արտահանմանտուրքերի փոխարեն արտահանողներիցգնում է արժույթ` շուկայականից ցածր գնով, ներմուծումներ կատարվում են պետության կողմից տրվող »

լիցենզիաներով

բերում... ընդհանուր արժեզրկում,որն առաջ ջ էէ բերում. ոսկու պահուստներիբաշխմանանհամաչափություն ետական միջամտություն միջազգային ջազգայ հաշվա շվարկներիՇն ,

' ,

կնե

արգելվում

է ոսկով առետուրը ն այլն: սահմանվում է նան երկրների միջն Արժութայինվերահսկողություն ժամանակ Ապրանքափոխանակման հաշվարկներում: փոխադարձ կողմերնարժույթի սալդոյի հնարավոր գոյացումից խուսափելու համար պետք է փոխադարձ մատակարարումներըկատարեն արժույթի կուրսինհամարժեք գումարով: Արժութայինվերահսկողությանռեժիմի պայմաններումերկիրը մեկուսացվում է դրսի ացդեցությունից, կրճատվում են ներմուծումները:Արժութայինգործարքները կարգավորվում են միջազգային տարբեր ֆինանսական կազմակերպությունների (ԱՄՀ, ՎԶՄԲ) կողմից: ԱՄՅ-ը երկրներում ժամանակավոր դժվարութտրամադրումէ յունները վերացնելու համար արտոնյալ պայմաններով կարճաժամկետն միջին ժամկետիվարկեր: Զարգացածերկրների արժույթը նպաստում է կապիտալի միջազգային տեղաշարժին, ոսկու ն կատարանը, արարո եղաք ակարորային եարն արժույթի կարգավորումը դիտվում է որպես արտաքինպետություննեափական մրի Պց պաճտաանելե կ արտորային հարստի զարգացմանըծառայեցնելու միջոց: Երկրների ներսում արժութայինհարաբերությունները (Մարգավորվում են ազգային օրենսդրությամբ:Սահմանվում է քաղաքացիների ն .

անու իս դրամա ներքին ռՆ րի ((քաղաքական,ղիտապնտեսակ ակա̀ Րժու բյու վանա հական փեԲայի ին ոաճի Կախված թատերա ար ն ագա իջին Գր դր զրԳԱՆ (ԱՔ աաա աաա ԿԱ ման հակաանժերն, յունը վարում աը մ ւկանու ե րնե ուն: նկատի ժույթների, Առանձին Ի կիրառվում ԱՄՆ նարտահ դոլարի արժույթի նպատակով ներմուծման մամբ կուրսի կարգավորման վազմակերպությունների կողմից. վերացմաներկու մեբող՝ 7ծջլյացիոն եկամուտների իրական կարգավորումն աւղրակի՝ ԱԱ էարժեզրկման :

նեռ

նների

Շե

ոք

ած

ահող,

եթ

տա-

աԱաանաի Է

ամի լեր: ՑԱան խրախուսմա տոկոսադրույքների բարձրացման կրճատման, վարկերի սահմանն անման միլ մառ ճանապարհով: հարկերի ավելացման, դրամի

ծախսերի

աու

6Շսահմանափակման կամուտներիմեթոդի դեպքում կիրառվումեն գների ե աշխատալվարձերի սառեցման կամ աճի սահմանափակմանմիջոցառումներ: Ռեայ՛ վացիայիդեպքում դրամի միավորի մեջ ոսկու պարունակություննավելանում է մյուս արժույթների համեմատ, իսկ դնալվացիայի

րմուծման

եա : սահմանափակման միջոցով

Արժութայինհիմնադրամ,արժութայինպահուստներ

են ոնք ոնա ՀԱԱ աոա Աաաա դեպքումպահվում բանկում: Դրանքնախատեսվում Կենտրոնական երկրի է ԱԱ Աոա Ար արան: արառակաանութ» օգտագործել արտաքին, ներքին հարաբերություններումե̀րկրի ր Ք Մատարում նարգավորում՝ մերահ " են

Ը:մ:

յ ունը

այսինք

ոյ 1 արժույթ,

րահմկողությու

ում

ն՛

ե՛

կարգավորելու համար: Առաջինանգամ արժութային տնտեսությունը հիմնադրամ ստեղծվել է համաշխարհայինտնտեսության ճգնաժամի

Մեծ Բրիտանիատարիներին (1929-1933 թթ.) ԱՄՆ-ում, Կանա դայում, յում, Ֆրանսիայում, Շվեյցարիայում ն այլն: Հիմնադրամի նպատակն արժութային քաղաքականություն վարելն էր: ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում, Շվեյցարիայում արժութային հիմնադրամը հիմնականում կազմավոր-

վել է ոսկով ն օգտագործվել արտահանմանու վճարային պասիվ հաշվեկշռի կարգավորման համար: Պետության տրամադրության տակ գտնվելով` արժութային հիմնադրամը կարնոր միջոց է ինվեստիցիաների համար: Ընդհանուր արժութային պահուստներըկազմված են փոխառումների հատուկ իրավունքով (ՇԾՔ) ոսկու պաշարներից, ԱՄՎ անդա երկրների պահուստներից, ինչպես նան արժութավարկային կազմակերպությունների հսկողության տակ գտնվող օտարերկրյա արժութային պաշարներից: Երկրի արժութային պահուստներում բացի ոսկուց հաշվարկվում են եղած օտարերկրյա արժութային միջոցները: Արժութային պահուստներ ստեղծվում են, որպեսզի երկիրը կարողանա ծածկել միջազգային հաշվարկներով ստացած վճարումները: Արժութային հիմնական պահուստը ոսկին է, քանի որ այն ազատ կարող է փոխանակվել ցանկացած արժույթի հետ: Արժութային պահուստներում եղած ոսկու պաշարը գնահատվում է տարվա վերջին (դեկտեմբերի 31-ին) Լոնդոնի գունավոր մետաղների բորսայի գներով: Երկրում կապիտալի ներհոսքը բերում է օտարերկրյա արժույթի ավելացում: Երբ արժութային փոխարժեքը կայուն է, կապիտալի ներհոսքն է ավելանում, երբ անկայուն է` արտահոսքը: Ուղղակի ներդրումների ավելացումն աշխուժացնում է տնտեսությունը ն ստեղծում արժութային փոխարժեքի կարգավորմանիրական հիմք: Աոժութայինփոխարժեքը կարգավորելու հիմնական միջոց է ինտերվենցիան: Արժութայինինտերվենցիանկենտրոնականբանկի կողմից իր երկրի արժույթի առքը կամ վաճառքն է՝ նրա կուրսը պահպանելուհամար: Վճարային հաշվեկշռի հա վասարակշռման մեթոդէ ոսկու արժութային պաշտոնական պաշարների օգտագործումը: ԱՄՆ-ը, ոսկու արտահանման շնորհիվ, բազմիցս մարել է իր վճարային հաշվեկշռի մնացորդը: Շատ երկրներ (Իտալիա, Պորտուգալիա ն այլն) ոսկին օգտագործում են որպես երաշխիք, գրավ` օտարերկրյա պարտքերի դիմաց: Պաշարներ

են

Ա պահումները հասանե հետա րգվում էն

արժույթներ, արժույթով ավանդներ օտարերկրյա բանկերում` 68 տոկոս Շ0Բ արժույթով հիմնադրամում՝ 12 տոլյու, համաշխարհային արժեթղթեր արժույթով` 9 տոկոս, թղթակցայինհաշիվներ օտարերկրյա բանկերում` 6 տոկոս, ոսկի, ոսկով ավանդներ օտարերկրյա բանկերում՝ 4 տոկոս, արժույթով այլ ակտիվներ՝ 1 տոկոս: »

Ոսկու պաշարը պետությանըպաշտպանողձույլ ոսկու ն ոսկեդրապահուստային հիմնադրամն է` պահված գանձարանում: Տնտեսամի վիճակից ելնելով` դրանք ավելանում կամ սպառվում են. Ոսկու կան մեծ խմբերով առք ու վաճառքը կատարվում է պետություններիմիջն: "երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո (1948 թ.) կապիտաւսշխարհի ոսկու պահուստների մեծ մասը (34.5 մլրդ դոլիստական լար) կենտրոնացած էր ԱՄՆ-ում, ն, կապված ԱՄՆ վճարային հաշվեկշռի դեֆիցիտի Կ երկրների միջն արժութային վերաբաշխման հետ, նվազեց: Միայն ԱՄՀ ոսկու պաշարները 1980 թ. կազմում էին մոտ 100 մլն տրոյան ունցիա: Ըստ ոսկու ամերիկյան ինստիտուտիտվյալների՝ "ոսկու արդյունահանման ծավալը 1989 թ. կազմելէ 57.979 մլն տրոյան ունցիա: Նույն թվականին աշխարհում ոսկի արդյունահանող երկրներից ամենախոշորըՀարավ-ԱֆրիկյանՀանրապետություննէր` համաշխարհայինոսկու արդյունահանման 33.8 տոկոսը կազմող մոտ 19.6 մլն ունցիայով: ԽՍՀՄ-ը երկրորդն էր (9 մլն ունցիա), ԱՄՆ-ը՝ երրորդը (մոտ5.8 մլն ունցիա), ապա Կանադան էր (4.4 մլն ունցիա) ն Ավստրալիան (4.2 մլն ունցիա): Այս երկրները միասին արդյունա հանումէին կորզվող ամբողջ ոսկու մոտ 3/4-ը: Ըստ Ոսկու համաշխարհային խորհրդի (ՈՀԽ) տվյալների` ոսկու գնումների ծավալը (սպառումը) հիմնականներմուծող երկրներում 1995 թ. վերջին 1992 թ. համեմատ աճելէ 10 տոկոսովն կազմել 2746 տոննա: ``

կի ներմուծող հիմնական երկրների ներմուծողերկրները

աճը, 96

թք.

տո

անուր աստ

պոսրա աստա

Շնորհիվ Գերմանիայի ներդրումների ն

Մեծ

Բրիտանիայի ոսկու

վաճառքի ավելացման՝ Եվրոպայում ոսկու պահանջարկնավելացել

տոկոսով: Այն պակասել է Հոնկոնգում, Թաիլանդում, Թայվանում":

ն անոգի կաճայկայի ընբացք գործունեության ում բոլոր երկրնե տոկո98մնոսկուպաշա ւնգիայից ենմինչն.3930.58 մով (1978 Վ1037 02. նվազել ունցիա):Ոսկու վաճառքի քվոտավորման մասին ստորագրվել տրոնական

յա

» »

ու

Աղյուսակ 10.2

պաշարները 1992-1995

ատ

բա

համաձայնագիր (2004

է 5-ամ-

թ.

սեպտեմբերի 8-ից մինչն 2009

ՀԵ

29 փետրվարի,1996, Ազգ, 1-ը մարտի1996: Պ՛Լոնդոն,

թ.

սեպ-

ՄրքՕ828

ՄԹՈՒ

15.

ՕԱՕԱՍՇԵՔԲՔ, Վ.

ոօղքող ՄՏԻ աթոՒ. Ի, Է 1, Ը՛ք. Օ1ԻՕԱԹ ՅքՕրիԵլԹ ԽՈՑ, ԿՄքԵՅՈ, 2011,

ՖԱՕԻՕԽԱՇԼ,Ցո/քՒՅՈ, 2012, Ա3,Շ7ք.

ՅԿՕԻՕԽՎԵ2

3ԿՕՒՕԽՔԿՔԸԽԻԹ

ՄԹՎՈՍՒԹՔՕՈՒԵԹ

պահանջարկը:

35.

հ/., 2005.

ավելացել է 500, իսկ ընդհատեմբեր): Տարեկան վաճառքի6 լիճիտն : նուր ծավալը՝ տոննայով Ներկայում Կենտրոնական բանկերը մնում են ոսկու համաշխարհային շուկայի կարնոր մասնակիցներ: Ոսկու ամբողջական պաշարի ծաւլալը հասնում է 30.5 հազար տոննայի: Երկու տասնամյակներիընթացքումԿենտրոնականբանկերում նկատվում է ոսկու պաշտոնականպաշարներիկրճատմանմիտում` տարեկան միջինը1 տոկոսով: Վամաշխարհային արժութային համակարգի վերադարձը ոսկու քիչ հավանականէ, քանի որ ոսկին պահպանում է պաստանդարտին հուստային ակտիվի կարգավիճակ: Ոսկու հիմնական տիրակալներ համարվում են ուժեղ երկրները, որոնց բաժին է ընկնում համաշխարհային պաշարների 69 տոկոսը (այդ թվում` 35.4 տոկոսը եվրո համակարգում, 26.7 տոկոսը` ԱՄՆ-ի): Ներկայում համաշխարհային ոսկու կուտակումների 69.3 տոկոսը կենտրոնացածէ 10 երկրներում: 2009 թ. Գնդկաստանին Չինաստանի Կենտրոնականբանկերը էապես ավելացրեցին իրենց ոսկու պաշարները: Հնդկաստանը ձեռք բերեց ՄԱՖ պաշարների վաճառքի մի մասը, ինչի արդյունքում ոսկու տոննա: Չինաստանը նես ՄԱՖ-ի պաշարներն աճեցին 357.75-557.75 պաշարներից454 տոննայով ավելացրեց ոսկու պաշարները:Հնդկաստանի ն Չինաստանի բանկերի ոսկու խոշոր ծավալների ձեռք բերուպայմանավորված մը, ամենայն հավանականությամբ, է պահուստաթթ. համաշյին ակտիվների դիվերսիվացման ձգտումով: 2008-2009 խարհային ֆինանսական ճգնաժամն էական ագդեցություն չի թողել ասիականերկրների պահուստային ակտիվների ծավալի վրա 55:Ռուսաստանի ոսկու պահուստների ծավալը 20171 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ հաշվարկված 788.6 տոննայից մինչն 2012 թ. հունվարի 1-ն աճել է 94.4 տոննայով ն կազմել 883 տոննա": Միջազգային արժութաֆինանսական կազմակերպություններ են ոսկու շուկաները: Դրանք տարբեր երկրներում ոսկու առնտրի կենտթյան, սպառման, մասնավոր րոններ են, որտեղ ոսկու արդյունաբերու գանձագոյացման, սպեկուլյացիայի ե դրամահատման նպատակով կատարվում է ոսկու կանոնավոր առուծախ: Շուկաներում ոսկի վաճառում են հիմնականում արդյունահանող երկրները Անդրանց պաշարների մասնավոր տերերը, գնում` մասնավոր ընկերություններն ու աբանկերը: Ոսռանձին անձինք, որոշ դեպքերում` նան կենտրոնական կու շուկաներ (օրինական ն ոչ օրինական՝ «սն») գործում են բոլոր երկրներում: Դրանց մեծ մասը բավարարում է տվյալ երկրի ներքին

Գոյություն ունեն ռճկո չն 20-րդ դարի 20-ական թ րի միակ կենտրոնը Լոնդո խը: Այս շուկաները ոսկու (Ֆրանսիա, ճապոնիա) ն րողներից ուղարկում են ս նային գլխավոր շուկաներ ուդյան Արաբիան), Ջիդան Հոնկոնգը ( Սինգապուրը, տոն (Կանա դա),Նյու Յոր ներից են Եվրոպայում Փ սիայում` Տոկիոյի, Բոմբեյ յում` Կասաբլա նկայի,Ալե րիկայում` Բուենոս Այրեսի ները: Միջազգային շուկա 12.5 կգ կշռով ն 995 կամ 9 ներում ոսկին վաճառվում թերթիկների, թիթեղների, սերտի-ֆիկատների տեսք կու պաշտոնական գնի փ լումից հետո մասնավոր գնորդներ ն վաճառողնե բանկեր, որոնց իրավունք ոսկու մասնավորշուկաներ Լոնդոնի ոսկու շուկան Շվեյցարիայում ոսկու գոր գինը սահմանվում է ամեն խի շուկաների փոխպայմ մաշխարհայինշուկաներ ե լարով՝ 1 տրոյան ունցիա յին տարածքայինշուկանե ներքին շուկաներում` տե շուկաներում, կապված տ րումների հետ, գներն ավել կաներում: Կախված պետ ոսկու շուկաները լինում են. միջազգային ազատ քի, Դուբայի, Բեյրութի, Քու տեղական (ներքի Ստամբուլի, Ռիո դե Ժանեյ վերահսկողտեղա «սնեշուկաներ» (Բո

ԳԼՈՒԽ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ՖԻՆԱՆՍԱՎԱՐԿԱՅԻՆ ՎԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ԷԿՈՆՈՄԻԿԱՅՈՒՄ

11.1

Կապիտալիմիջազգայինշարժի էությունը Կ ձները

Կապիտալի միջազգային շարժը կապված է համաշխարհայինտնտեսության մեջ ֆինանսական միջոցներիանհրաժեշտությունից: Շարժերը երկրներիմիջն ունեն մի շարք առանձնահատկություններ. 1. «Կապիտալ» գործոնի տակ ենթադրվում է հրմնական ն շրջանառու կապիտալիամբողջություն, իսկ նրա շարժերը երկրների միջն իրականացվումեն ֆինանսական առանձին հոսքերի տեսքով: 2. Կապիտալի շարժը կարելի է ընդունել ընդունող երկրի ինվեստիցիոն եղանակով` կիրառելով արժութային սահմանափակում, քաղաքական ռիսկեր: Ըստ բնույթի միջազգային կապիտալի ներդրումները կարող եց լինել քստ աղբյուրների` պետականն մասնավոր: Պետականկապիտալը միջազգայինշարժի պաշտոնականձն ւ, որն իրենից ներկայացնում է պետականմիջոցներ, որոնք ուղարկվում են այլ երկիր կամ այնտեղից ընդունում են անմիջաւվես կւսռավարության կամ միջկառավարականկազմակերպությունների որոշմամբ: Մասնավորկապիտալըոչ պետականաղբյուրներից դեպի արտասահման գնացող միջոց է կամ միջոց` ընդունված արտասահմանի մասնավոր անձանցից: Դրան վերաբերում են ինվեստիցիաները, առնտրային ն միջբանկայինվարկերը: Այդմիջոցները կապվածչեն ուղղակի բյուջեի հետ, բայց կառավարությունն այն պահում է տեղաշարժման տեսադաշտում: Կապիտալիարտահանումըկապիտալի մի մասի դուրս բերումն է ազգային շրջանառությունից, ապրանքային կամ դրամականձնով տեղափոխումն այլ երկրներ: Այն առաջացելէ դեռնս կապիտալիզմի փուլում, երբ զարգացած երկրներն այլ երկրներումստեղծում էին արդյունաբերական ձեռնարկություններ,առնտրայինընկերություններ, բանկեր, որոնք նպաստում էին ֆինանսական կապիտալի արտահանմանը: Արտահանողներիհամար դա եկամտի միջոց էր: Վերջին տարիներիննկատվում է կապիտալի արտահանման զգալի աճ, քանի որ. տնտեսականաճը բերում է կապիտալիպահանջարկիաճ, զարգացած երկրների հումքատար արտադրության կրճատումն իր հետ բերում է արտադրության ծախսերի կրճատում աշխատուժի հաշվին: 1990-ական թթ. կապիտալի արտահանումն անցել է 1.2 տրլն դոլարը ն կազմել համաշխարհային արտահանմանմոտ 20 տոկոսը: » »

280.

Պետական կապիտալն արտահանվումէ տարբեր ձներով. անհատույց ն դրամական նպաստ (սուբսիդիա),դոտացիա, պետական երկարաժամկետվարկեր զարգացած երկրներից զարգացող երկրներին, պետականկոմերցիոն վարկեր: Միջազգային կապերի բոլոր ձները ն տեսակները ընդգրկում են արժութայինհաշվարկները, որոնք էական ազդեցություն ունեն ՄԱՀ-ի վրա: Միջազգայինարժութային հարաբերություններինոր սկզբունքները հաստատվելեն ՄՏՀ-ի 1976 թ. Յամայկայիկոնֆերանսում: Առաջատար երկրներիմեծամասնությունը գերադասում է լողացող կուրսը: Համաշխարհայինարժութայինհամակարգումառաջնայինն ԱՍՆ դո-

լարն է:

Իր բնույթով կապիտալի շարժը տարբերվում է ապրանքայինից: Ապրանքներիարտահանումըդիտվում է որպես սպառողականարժեքների փոխանակում,իսկ կապիտալիարտահանումն ունի վարկային, ներդրումայինձեռնարկությունների կառուցմաննպատակ: Կա պիտալ արտահանում են ն զարգացած, ն' միջին զարգացած, ն՛ զարգացող երկրները: Դա կապված չէ բյուջետային միջոցների «ավելցուկի» հետ ն արտահանվում է նան կապիտալիդեֆիցիտի պայմաններում: Շատ երկրներ միաժամանակհամարվում են ն ներմուծողներ,ն արտահանողներ: Եթե նախկինում արտասահմանյանինվեսւոիցիաներնուղղ-ված էին հետամնաց երկրների տնտեսության զարգացմանը, ապա երկրորդ համաշխարհայինպատերազմից հետո կապիտալի արտահանումն առավելապեսիրականանումէր զարգացած երկրներիմիջն: Արդյունքումառաջացան արդյունաբերության ն կապիտալի միջազգայնացումը, ինչպես նան անդրազգային ն միջազգային կորպորացիաներ: 1950-ական թթ. լատինաամերիկյան երկրներում օտարերկրյա ներդրումների ընդհանուր ծա վալում ԱՄՆ կապիտալըկազմեց մոտ 60, մոտ 80 տոկոս: 1970-ական թթ. ավելի Կանադայինը` ուժեղա կապիտալիարտահանումըզարգացած երկրների միջն: Ներկայում կապիտալիարտահանման արդյունավետությ ունըպայմանավորվածէ. » համաշխարհային շուկայի զարգացումով ն արտահանման գործընթացում բազմաթիվերկրներ ներգրավելով, » ազգային տնտեսությունների ավելացումով, կապիտալի

ցավ

ն համակենտրոնացումով, կենտրոնացումով »

ռազմական, քաղաքական իրավիճակներով, անդրազգային

ցումով ընկերությունների ուժեղա

ՀամաձայնՕ3ՇՔ

5՛

ն այլն: գնահատման` 1980-ական թթ. ուղղակի ին-

միջին տարեկանտեմպերըկազմել են վեստիցիաների

տոկոս`

Աա ՀՋԿ

ն զարգացմանկազմակերպություն: համագործակցության Տնտեսական

մոտ

անգամգերազանցելով համաշխարհայինառնետրիաճը: Կապիտալի արտահանմանպատճառներ եղելեն. համաշխարհային տնտեսությանտարբեր օղակներում կաւվիտալի առաջարկի ն պահանջարկիավելացումը, կողմիցավելիի էժան հում բ երկրների կող կապիտալ արտահանող ն աշխատուժ ձեռք բերելը, երկրների քաղաքական անհամաչափ զարգարկրների տնտեսական կան ն քաղաքակ չափզարգա

ն գումը: Կապիտալի արտահանումն »

ունի խթանիչ գործոններ, այն է` զարգանում են ազգային տնտեսությունների փոխադարձ կապը, արտաղրության միջազգայնացումը են Օտարերկրյա կա պիտալիներդրման ձգտումը, խորանում արտադրականմիջազգային մասնագիտացումը, կոոպերացումը: Զարգացած երկրների վարած` կապիտալի արտահանմանքաղաքականությունը մի կողմից նպաստում է երկրների տնտ եսական զարգացմանը, մյուս կողմից սրում է պետությունների միջն հակասությունները: Մի կողմից ուժեղանում է մձենատիրության իշխանությունը, մյուս կողմից` դանդաղում թույլ զարգացած երկրների տնտեսական վերելէ նան երկրների քը: Վետնաբար, կապիտալի արտահանումը ծնում Ա միջն խորը անհաշտ հակասություններ, նպաստում ուժեղ երկրների էքսպանսիայիընդլայնմանը ն կապիտալ ներմուծող երկրների հետագա կախվածությաննառաջիններից: Համաշխարհայինտնտեսության մեջ, որպես կապիտալի շարժի սուբյեկտներ, հանդես են գալիս պետական ն միջազգային ֆինանսական կազմակերպությունները, մասնավոր առնտրական կառույցները: Կապիտալի արտահանումը կատարվում է ժեռնարկատիրականն արտահանման ձներով: փոխատվական կապիտալի Արտահանվող ժեռնարկատիրական կապիտալը ներդրվում է ներմուծող երկրի տնտեսության ճյուղերում, բանկային գործունեության մեջ, ստեղծում մասնաճյուղեր: Արտահանվող փոխատվական կապիտալը փոխառությունների ձնով տոկոսավճարով տրամադրվում է ներմուծող երկրի տեղական կառավարությանը: Սակայն կապիտալի արձեռնարկ ություններին, տահանման նպատա այլ" Բ բնական պ կը դ առնում է ոչչ միայն միայն շահույթը, յթը, այլն ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը, տեղական ձեռնարկությունների ակտիվացումը նայլն: Կապիտալիմիջազգային շարժն ըստ ժամկետներիլինում է. երկարաժամկետ(7-10 տարի ն ավելի), միջին ժամկետի(2-7 տարի), կարճաժամկետ(մինչն 1 տարի), կարճաժամկետիցցածր (մինչն 3 ամիս):

» »

եթե մինչն 1950

թ.

փոխատվական կապիտալի արտահանումը

լիմնականումկապված էր պատերազմից տուժած երկրների վերահետ, ապա 60-ականներին զարգացավ կապիտալիարտականգնձան

հանման ներդրումային ձնեը:Եթե փոխատվականկապիտալի արտահանումն ունի կոնկրետ ժամկետներ, ապա ձեռնարկատիրականկա-

պիտալի ներդրումները ժամկետներով պայմանավորված չեն:

յունների,արժեթղթերի ներդրումների ձեով ինչպես պետությունների, այնպեսէլ մասնավորսեկտորի կողմից: Արտահանվողկապիտալնօգէ արդյունաբերականն առետրականկորպորացիաների, տագործվում ն բանկերի ֆինանսականայլ հիմնարկների վարկավորման,տնտեսա-

կան օգնությունների անվճար ն արտոնյալ վարկերի (անտոկոս կամ ցածրտոկոսով) տրամադրմանհամար: Կապիտալի տեղափոխումներնընդգրկում են օտարերկրյա գործընկերների հետ գործարքների վճարումները, փոխառությունների տրամադրումը,բաժնետոմսերիձեռք բերումը, ընկերությունների միջն կապիտալին արժեթղթերիփոխանակումները,իսկ օտարերկրյա ինվեստիցիաները``նպատակ ունեն մասնակցելու ներմուծող կողմի ընկերությունների կառավարմանը: Ինվեստիցիաներն արտահանվումեն ն այլ ձներով: Ուղղակի ինվեստիցիաներ ուղղակի, պորտֆելային ներդրող ձեռնարկությունները, ընկերությունները, բանկերն արտապայմանագրով բացում են ձեռնարկություններ, օգտաւսահմանում "գործումտեղական ռեսուրսները, ձեռք բերում արտասահմանյան ընկերության բաժնետիրականկապիտալի 25 կամ ավել տոկոս բաժնեմաս,հսկելու իրավունք: ԱՄՆ-ի, Գերմանիայի, ճապոնիայի վիճակագուղղակի ինվեստիցիաներհամարումէ բաժնեմասը 10 ն ա.իությունն վելի տոկոս կազմելու դեպքում, ինչը ձեռնարկությանգործունեությունը հսկելու իրավունք է տալիս: Ուղղակի ինվեստիցիաների ծավալը 2000 թ. կազմել է 6.3 տրլն ԱՄՆ դոլար, որը 1990 թ. համեմատ աճել է 3 անգամ:2002 թ. այն կազմելէ 7.12 տրլն դոլար, որը համաշխարհային ՀՆԱ 14.3 տոկոսն էր: Ամենախոշորգործարքն իրականացվել է 2000 թ., երբ Խ/ՁԵՇՇԽՅՒԼ ընկերությունը 8օոճօհ Ծոք 718Կ ընկերությունից 208.8 ստացելէ մլրդ դոլար: Ինվեստիցիոն գործարքների միջոցով երկրներնունենում են ֆինանսավորման կայուն աղբյուր, ստանում տեխնոլոգիաներ, նորույթներ, արտոնագրեր, մակնիշներ, արտահանման հնարավորություններ,բարձրանում է աշխատողների որակավորումը, ընդլայնվում են կապերնարտաքինշուկայի հետ: Օտարերկրյաուղղակի ինվեստիցիաներիաճին նպաստում են. "` տեխնոլոգիաներիարագ փոփոխությունները, առնտրի ն ինվեստիցիաներիազատականացումը, «.

ԱՀ-

է տնտեսության տարբեր կապիտալի երկարաժամկեւոներդրում Ինվեստիցիան

ճյուղերում` շահույթ ստանալու նպատակով:

Փո-

կապիտալն իրականացվում է միջազգային փոխառութխատվական

ներկայացնումէ ինվեստիցիոն եղանակի խմբավորում ինվեստորնեարժեթղթերին արժույթի շուկայի ընդլայնումը: րիններկայացնելու համար: Այնձնավորում է 2002 թ. աշխարհում օտարերկրյա ինվեստիցիաներիարտահաինվեստիցիոնեղանակի իրավիճակը, է 630.3, փաստացի մլրդ դոլար: նումը կազմել ներմուծումը` 651.2 Վամաշխարհան նախապատվությունը, ինվեստորների պահանջները յին ուղղակի ինվեստիցիաների զարգացումը միտում ունի գերազաներկրում տեղեկատվականբնույթի հաղորդագրությունը: ցելու առնտրի ն ՀՆԱ աճի տեմպերը: 1996-2000 թթ. այն աճել է 40.2, Վերջին 10 տարում օտարերկրյակապիտալիմիջազգայինշարժը առնետուրը`6.0, ՀՆԱ-ը` 2.9, արդյունաբերական արտադրանքը` 3.6 զգալիաճել է ն դարձել տնտեսությանգլոբալացմանհիմնականգորտոկոսով:Վերջին2 տասնամյակում բարձրացել զարգացող երկրնեծոններից: րի դերը, փոխվել կապիտալ ներդրումներիճյուղային կառուցվածքը, կրճատվել վերամշակող, արդյունահանող ճյուղերի բաժինը, ավելաԱղյուսակ11.1 ցել են քիմիական, պլաստմասսաների, տրանսպորտի, մեքենաշինութՈւղղակի գումարային ծավալը յան, սննդարդյունաբերությաններդրումները: ինվեստիցիաների 1980-2000 թթ. (մլրդ դոլար) Պետությունն ուղղակի ինվեստիցիաները հովանավորում է, տրամադրելով պետական երաշխավորում, ր »

» `

» .

Ն իտիր ապահովամրելով ինվեստ

րգ կարգավորելովվիճելի րել լ հարցերը: րցերը Ինվեստիցիաներնունեն նան թացամսական կողմեր: Տեղական ընկերությունները կորցնում են ազգային արտադրության վրա հսկողությունը, քանի որ տնտեսության ռազմավարականընտրությունը կատարում են ներդրողները: Պորտֆելային ինվեստիցիաներն արտասահմանյան ընկերություններում արժեթղթերի ներդրումներ են: Սրանք փոքր են, ուստի այո ընկերություններում կապիտալ արտահանողինվերահսկելու հնարա վորություն չի տրվում: Ներդրումներնիրականացնումեն միայն տոկո սային եկամուտ ստանալու նպատակով:1960 թ. ԱՄՆ պորտֆելայի/ ինվեստիցիաներըկազմել են 12.6 մլրդ դոլար կամ արտասահմանյս 22 տոկոսը: 2010 թ. Ռուսաստւ բոլոր մասնավոր ինվեստիցիաների նում ներդրումներիմեջ երկրներիինվեստորներիբաժինը կազմում | Շվեյցարիայից17, Մեծ Բրիտանիայից14, Նիդեռլանդներից30, ԱՄ ից 20, այլ երկրներից 19 տոկոս: Այլինվեստիցիաներեն կարճաժամկետն երկարաժամկետառեւ րային վարկերը, բանկային փոխառությունները,ֆինանսական լիզի ».

գը,

ինժինիրինգը:

Լիզինգը մեքենաների,սարքավորումների,տրանսպորտայինմլ ջոցների, արտադրական սարքավորումների երկարաժամկետ վարձա կալությունն է: Ինժինիրինգըծառայությունների արտահանմանորոշակի ձն է արտադրող երկրից պատվիրատու երկիր: Ինվեստիցիոնեղանակ ասելով՝ հասկանում ենք ինվեստավորման համալիր օբյեկտիվ պայմաններ` ներառյալ երկրի տնտեսական, քաղաքական ն սոցիալականբնութագիրը որպես օտարերկրյա կա պիտալի լի գործադր ենից գործադրման օբյեկտ: բյեկտ: ԻրԻրհերթին հերթին հնվեստիցիոնիմիջն իրենի

Տարածաշրջաններ-

երկրներ

Աշխարհ

Զարգացածշուկայական տնտեսությամբ երկրներ

ԱՍՆ

ԵՄ

ճապոնիա

83.0

185.7

3.3

Ամիս

| |

46.2

6314.3

1397.9

4210.3

394.9

1238.6

739.6 9.8

487.7

| |

Չեխական

507.4

1637.3

5248.5

220.2

430.5

16.5

12648

1.1

19.9 36.5 19.2

21.1

1.4

ՕԼԱՕԱՇԻ/Ո,

արարված

606.9 9.1 124.7

0.6 0.1

ՅԿԶԵԾԽՀՎՇՇԵՑԸ

ԽՏԿՈՂՄԱՅՔՕԼԻԵՐԹՐ

2005,Հք.

5976.2

12.5

| 2000թ.

1244.6

31109

710.3

19.4

19.5

111.0

0.4

17.4

0.2

2.0

ԻԼԻ

| | ԱՐԳ25 252 286 892 ւՆ 79

Ն Կենտրոնական

ԼԵվրոպայի երկրներ ԼՅՀունգարիա Լեհաստան

1717.4

| | ՀՀո 255 Տ

1 կրեմտյան

Հանրապետություն

1979.3

1990թ.

523.8

213.0

39.4 95.4

Լատինական 49.7 116.7

ԼՌուսաստան

2376.

Արտահոս

|1980թ.

1898.7

Ամերիկա

«թվեր չկան

240.8

Տր Գ Սինգա Լ

615.8

Զարգացողերկրներ | Աֆրիկա(առանց

ՀԱՅ)

Ներհոսք

1980թ. | 1990թ. | 2000թ.

240.

Վ.

Ոօղ քծր.

0.1 ..

1.5 11.6 0.8

ՇԽԱՈՈՇՈԿՕ Ե. հ/., Մ., /ԻՓՔՃ

Ըստ ՄԱԿ-իանդրազգային կորպորացիաներիկենտրոնի տվյալների` աշխարհի 329 արդյունաբերական խոշոր ընկերությունների արտասահմանյան ուղղակի ներդրումներըկենտրոնացածեն գիտատար բերական ճյուղերում: Ըստ առնետրաա րդյունա պալատի տվյալների` ԱՄՆ-ի ն Եվրոպայի փոխադարձ ինվեստիցիաները ուղղակի ոլարի: Միջազգային միջազգայ ա ինրը 2000 թ. թ. հասել Ռասել են 800 մ լրդ դոլարը: վեստիցիաների մասին վկայում են 1ՕԻԸՆՃՈ-ի «Համաշխարհային ինվեստիցիաներիմասին» զեկույցի տվյալները: Ըստ համաշխարհային դասակարգման`1990-ական թթ. կապիտալի խոշոր արտահանողներ էին Ասիայում Ճապոնիան ն Թայվանը, Եվրոպայում` ԵՄ-ը, Շվեյցարիան, Մեժ Բրիտանիան, ինչպես նան ԱՄՆ-ը, Մեքսիկան ն այլն: Վերջին երկու տասնամյակում արդյունաբերությանհամեմատ ծաեն: Արտասահռայություններիոլորտում ինվեստիցիաներն ավելացել մանյան ինվեստիցիաներիծավալով երկրորդ ն երրորդ տեղը գրավող Ճապոնիայի ն Գերմանիայի այդ ցուցանիշները մոտեցել են 50 տոկոսի: Ներկա փուլի առանձնահատկությունն այն է, որ կապիտալը երկրներին չի պարտադրվում, այլ տեղի է ունենում կոշտ մրցակցություն ուժեղացել է օտանրա ներդրմանհամար: 2000-ական թվականներին րերկրյա կապիտալի հոսքն ԱրեմտյանԵվրոպա, Ասիա, ԱՊՀ երկներ, Հունգարիա, Լեհաստան, Չեխիա ն այլն: Կապիտալի արտահանումըկապված է նան զարգացման պաշտոնական օգնության (ԶՊՕ, ՕՌՔ) հետ, որը ֆինանսական ն տեխնիկական օգնության միջոցով բարելավում է զարգացող երկրներիսոցիալ-

Եվրոպաամերիկյան

տնտեսական

Ի ար բաները ԴՕՒԽՐՂ ոկերըն ինստիտուտ ների

ները, փոխառությունները, վարկերը, սուբսիդիաները: թ. կոնֆերանսում երկրների ֆինանսական ուշադրությունը հրավիրվեց ԶՊՕ չափերն ավելացնելու արտահանումից գոյութԲացի կապիտալի սովորականձներով յուն ունի նան կապիտալի «արտահոսք»` այսպես կոչված, «կեղտող փողերի» լվացման ձնով: Խոսքն անլեգալ ձնով կապիտալը երկրից արտահանելու մասին է: Երկրներիցկապիտալի«արտահոսքի» անլե-

վրա:

են. գալձներից

արտահանման կեղծ կոնտրակտները, անհիմն արտահանվող ավանսներըե դրանց չմարելը, որոնք ապրանքների 6արտահանման վճարումները, ընդհանրապեսչեն արտահանվում, արտասահմանյան գործընկերների հետ պայմանավորվելով արտահանվող ապրանքների գների արհեստական իջեցումը ն ներմուծվող ապրանքներիգների բարձրացումը, հայրենական արտադրանքի անլեգալ արտահանումը, երբ շրջանցվում է մաքսային հսկողությունը, »

մասն ասճավոր

նձանց ց

կողմից արտասահմանյան արժո ար կողմից րժույթի

լեգալ արտահանումը: Կապիտալի արտահանումնավելի քիչ է կարգավորվում, քան ներմուծումը: Պետությունը կիրառում է կապիտալիկարգավորմանտարբեր մեթոդներ: 1. Ֆինանսական ազդեցությանմեթոդներ` հարկային արտովարնություններ, դրամականօժանդակություն, փոխառությունների, կերիտրամադրումն երաշխավորում: 2. Ռչ ֆինանսականմեթոդներ` հողային տարածքների տրամադրում, անհրաժեշտ ենթակառուցվածքներիապահովում, տեխնիկականօգնությունների ցուցաբերում: `

կապիտալի համաշխարհային շուկա 14.2 Փոխատվական չխարհայինշուկ խատվականկապիտալի

Փոխատվականկապիտալի համաշխարհային շուկան ստեղծվել է ազգային շուկաների բազայի վրա ն ընդգրկում է տարբեր բանկեր, ընկերություններ,արժութա-վարկայինհիմնարկներ,փոխատվական կապիտալիազգային շուկաներ: Այն զարգացում ապրեց 20-րդ դարի վերջինքառորդին ս դարձավ ՄՏՀ զարգացման կարնորգործոննե րից մեկը: Փոխատվական կապիտալիհամաշխարհայինշուկան պետք է դիտարկել ճեղ ն /այն իմաստներով:Նեղ իմաստովայն իրականացնում է միջազգայինվարկայինգործարքներ ն ընդգրկում է. ազգային շուկաներումարտասահմանյան վարկերի ն փոխա»

ներդրումները, ռությունների

ԱԱ խամ

ԱՂ

ոչ

կանխիկ ավանդային փո-

Լայն իմաստով փոխատվականկապիտալի համաշխարհային շուկան փոխատվականկապիտալիկենտրոնացմանն վերաբաշխման տնտեսականմեխանիզմ է, փոխատվականկապիտալիազգային շուկաներին եվրոշուկայի շուկան լինում է Փռխատվականկապիտալիհամաշխարհային ն է ընդգրկում գ ործարքային կենտրոնական բանինստիտուցիոնալ կերը, միջազգային ֆինանսավարկայինկազմակերպությունները, բանկեր, ապամասնավորֆինանսականհիմնարկները (առետրային կ ենսաթոշակային ֆոնդեր), բորսահովագրականընկերություններ, ները:Փոխատ վականկա պիտալիշուկան բաժանվումէ 3 հատվածի: . Համաշխարհայինդրամականշուկա (եվրովարկերի, ավանդային գործարքների,արժույթի): Համաշխարհայինֆինանսականշուկա (փոխառությունների, պարտատոմսերի): Յ Միջազգայինֆինանսականկենտրոններիմասնագիտացում Ոստ վարկաֆինանսական գործունեության տեսակների:Այսպես, Լոն-

ամբողջություն:

դոնը հայտնի է եվրոարժութայինգործարքների,Լյուքսեճմբուրգը`ֆոնդային, Ցյուրիխը՝ միջազգային կապիտալիբորսա ներով, ոսկու շուկաներով: Առավել խոշոր են Նյու Յորքի, Լոնդոնի, Տոկիոյի, Փարիզո, Ցյուրիխի, Լյուքսեմբուրգի, Գոնկոնգի,Սինգապուրի միջազգային ֆինանսական կենտրոնները: Միջազգայինւսրժութային գործարքների 50 տոկոսը կատարում են Լոնդոնի, Նյու Յորքի, Տոկիոյի արժութային է շուկաները: Իսկ Լոնդոնի շուկան յին, ավանդների գործարքներով: Առաջատարդեր ունի Ճապոնիան: 1990-2000 թթ. նրա կապիտալի արտահանման ծավալը Եվրոպայում կրկնապատկվեց:Եվրոպայում գործող ոչ եվրոպական 50 խոշոր արղյունաբերականկոնցեռնից 42-ը ճապոնականէին, 4-ը` հա րավկորեական, 2-ը՝ ավստրալիական, 1-ականը՝ ամերիկյան ն Թայվանի: Աոտասահմանյան 25 խոշոր բանկերից 23-ը ճապոնական էին, 1-ը` չինական, 1-ը՝ Յոնկոնգի: ԵՄ երկրներն ԱՄՆ-ի ն ճապոնիայի նկատճամբ վարում են միասնական առնտրականքաղաքականություն` միաժամանակ կիրառելով

ՌԱՆն

դոլար:

ԱՄՆ-ի, Արեմտյան Եվրոպայի Ա Ճապոնիայիմիջն հակասությունները կապիտալիարտահանման ն ներմուծման ոլորտում ուժեղանում են: Եթե 1980-ական թվականներին բնորոշ էր ամերիկյանկապիտալի ակտիվ հոսքն ԱրնեմտյանԵվրոպա, ապա 1971-1980 թթ. ԱՄՆ-ից Եվրոպա արտահանվեցին 134.4, իսկ ԱրնմտյանԵվրոպայից` 138.5 մլրդ դոլար ուղղակի ինվեստիցիաներ: 1980-ական թվականներին արնժտաեվրոպական երկրների կապիտալի հոսքն ԱՄՆ ուժեղացավ ն առաջին անգամ գերազանցեց ԱՄՆ ինվեստիցիաներիգումարին: 1995 թ. ԱՄՆ ուղիղ ինվեստիցիաներիընդհանուր գումարը դեպի արեձճտաեվրոպական երկրներ կազմեց 106.8, իսկ Արնմտյան Եվրոպայի երկրներիցԱՄՆ` 120.9 մլրդ դուար: Կապիտալիշուկաների ընդլայնումն ավելացնում է արժեթղթերի առաջարկն ու պահանջարկըն գործարքների կատարման ինստիտուցիոնալ ծավալները: Ներկայում ուղղակի ինվեստիցիաներիձնուլ կապիտալի արտահանումը զարգացած երկրների միջն կազմում է արտասահմանյան ինվեստիցիաներիմոտ 30 տոկոսը: Սակայն իրենց միջոցները ոչ լրիվ օգտագործելու ն օգուտների կրճատման վախից արնմտյան երկրների առնտրային բւսնկերն իրենց ռեսուրսների մի մասը տրամադրում են զարգացող երկրներին:

ումը տակներն Գ"

Գարգոււը

րը

Վարկային համակարգը ֆինանսական կապիտալ հավաքագրող, մոբիլացնողն իրացնողինստիտուտներիամբողջություն է, որը կառավարվումէ վարկային մեխանիզմիմիջոցով: Այն իրականացնումէ. ն մոբիլացման գորդրամական միջոցների կենտրոնացման

Էաքին Աա արժութա, տերը

բավարարհովանավորչություն: Սակայնտնտեսականհակասությունները սրվում են ինչպես Արեմտյան Եվրոպայի երկրների, ւսյնպես էլ ԱՄՆ-ի ն ճապոնիայի միջն: 1995 թ. Ճապոնիայիհաշվեկշիռն ԱՄՆ-ի հետ ակտիվ էր ն կազմում էր 40.1, իսկ ԵՀԵ-ի հետ` 12.1 մլրդ դոլար: 2000 թ. այն, համապատասխանաբար, կազմում էր 38.2 ն 18.8 մլրդ

ԱԱ

ծընթաց,

օտարերկրյա

վարկային ինստիտուտների ն հաճախորդների միջն դրամականկապիտալի վերաբաշխում: Վարկայինհամակարգնընդգրկում է հետնյալ օղակները. ն կիսապետականբանկեր, Կենտրոնական բանկ, բանկային սեկտորներ` առետրային,խնայողական, ինվեստիցիոն, հիպոթեքային,մասնագիտացած բանկեր, ապահովագրական սեկտորներ, ընկերություններ, կենսաթոշակայինֆոնդեր, մասնագիտացած ոչ բանկային վարկաֆինանսական ինստիտուտներ` ինվեստիցիոն ն ֆինանսական ընկերություններ, բարեգործական ֆոնդեր, փոխատվական, խնայողական ն վարկային միություններ: Ավելի զարգացած է ԱՄՆ վարկային համակարգը: Արնեմտյան Եվրոպայիերկրների (Ֆրանսիա, Իտալիա, Իսպանիա, սկանդինավյան երկրներ) վարկային համակարգումզարգանում են բանկային ն ապահովագրականսեկտորները ն քիչ պակաս՝ մասնագիտացած սեկտորը: Այստեղ ձնավորվել է պետական ն կիսապետական ինստիտուտների լայն ցանց, որն ընդգրկում է առնտրային ն խնայողական բանկերը, ապահովագրականընկերությունները: Գերմանիայումբանկային սեկտորը հիմնվում է առնտրային, խնայողական ն հիպոթեքային բանկերի վրա: Ինվեստիցիոն բանկերի համակարգնայստեղ ավելի քիչ է զարգացած,քան ԱՄՆ-ում, Անգլիայում, Կանադայում,ն առնտրային բանկերը կատարում են նան ինվեստիցիոն բանկերիգործառույթ: Ֆրանսիային բնորոշ են ավանդային, գործառնային բանկերը, որոնք կատարում են ինվեստիցիոն ն խնայողական բանկերի գործառույթներ: ճապոնիայի բանկային համակարգըձնավորվել է ամերիկյան տիպի հիման վրա ն ունի Կենտրոնական բանկ, բանկային ն մա սնագիտացած սեկտորներ: Մասնագիտացած վարկաֆինանսական ինստիտուտների սեկտորում զարգացել են ապահովագրական ն ինվեստիցիոնընկերությունները: Զարգացող երկրների վարկային համակարգը թույլ է զարգացած: հիմնականումգործում է երկշարք համակարգ` Կենտ րոնական Այստեղ »

» »

պետական

առնտրային բանկեր: Ասիական մի շարք երկրներում (Հարավային Կորեա, Սինգապուր, Հոնկոնգ, Հնդկաստան, Ինդոնեզիա ն այլն) վարկային համակարգը բավարար զարգացած է: Ռուսաստանի Դաշնության վարկային համակարգը ես երկշարք է` Կենտրոնականբանկ ն խնայողական ու առնտրային բանկեր: ՌԴ-ում գործում է մոտ 2400 առնտրային բանկ, ավելի քան 2000 ապահովագրական ընկերություն, մեծ քանակով ինվեստիցիոն ֆոնդեր: Այսպիսով, վարկային համակարգի զարգացումը կապիտալի կուտակման կարնոր նախադրյալներիցէր, որը նպաստում է արդյունաբերությանաճին ն ԳՏ3 իրականացմանըբոլոր երկրներում: Միջազգայինվարկերնիրենցիցներկայացնում են փոխատվական կապիտալի շարժ ՄՏՅՀ ոլորտում: Դրանք տրվում են որնէ պետության բանկերի, ինչպես նան իրավական ն ֆիզիկականանձանցկողմից այլ պետությունների, բանկերի, իրավական անձանց: Վարկերը տրամադրվում են ժամկետով, վերադարձնելու ն տոկոսներ վճարելու պայմանով: Օտարերկրյա վարկերը ընդլայնում են սպառումը, զարգացնում տնտեսությունը, ապահովում տնտեսական աճ, վճարունակություն, արտադրանքի արտահանում: Միջազգային վարկերի համար միջոցները մոբիլացվում են պետական ն միջազգային կազմակերպությունների ռեսուրսների հաշվին: Միջազգային վարկերի գ//խավորգործառույթը փոխատվականկապիտալի վերաբաշխումնէ երկրների միջն՝ Վարկայինքաղաքականությունըբանկերի կողմից իրականացվող տնտեսվարողսուբյեկտների միջն ապրանքների ն ծառայությունների

պարտավորություններիստանձնումն է: Միջազգային վարկերը դասակարգվում են. ըստ գոյացման աղբյուրների, ըստ նշանակության՝ առնետրային արտադրականն »

րական,

ոչ արտաղ-

ըստ ծախսման նշանակության՝ ուղղակի կապիտալ ներդրումների, շինարարական օբյեկտների, արժեթղթերի ձեռք բերման, արտաքին պարտքերի մարման, ինվեստիցիաների, խառը կապիտալների, ապրանքների ն ծառայությունների արտահանման սպասարկճան համար: Ըստ տեսակների՝ միջազգայինվարկերըլինում են, ապրանքային, որը տրվում է արտահանողների կողմից ներ»

մուծողներին,

արժութային, որը տրվում է բանկերի կողմից դրամականձնով, պարտապան, կրեդիտոր կամ երրորդ երկրի արժույթով՝ միջազգային հաշվարկային դրամական միավորով արտահայտված (դոլար, էքյու Ն »

այլն): Ըստ »

վարկերը լինում տնողության՝ միջազգային

(արճաժամկետ (մինչն մեկ տարի),

են.

միջին ժամկետի(երկուսից հինգ տարի), երկարաժամկետ(հինգ տարուց ավելի): Երկարաժամկետ վարկավորմանհիմնականձնը միջազգային փո»

է: խառությունն Ըստ »

քով), »

Ըստ » »

ապահովվաժության՝վարկերըլինում են. ապահովված(ապրանքներով, արժեթղթերով, անշարժ

գույ-

ոչապահովված: լինում են. տրամադրման ձնի` վարկերը (անխիկ՝ անմիջապեսվճարելու պայմանով, անկցեպտային՝բանկերի կողմից տրվող ավանդային սերտի-

ֆիկատներով:

վարկատուներիբնույթի` լինում են մասնավոր, կառավարամիջազգային տարածաշրջանայինկազմակերպությունների

Ըստ

ան,

(արկեր:

Արտաքին առնտրի վարկավորումըլինում է արտահանման ն ներ-

մուծման: Արտահանման վարկավորումկատարվում է, երբ ներմուծո-

ղի կողմից օտարերկրյա արտադրողներինտրվում է ավանսային վճար: Ապրանքների դիմաց վարկերի վճարումը կատարվում է ներմույողի երկրում, ինչն արտահանողինհնարավորություն է տալիս շարու1ակելու ապրանքների արտահանմանգործընթացը` չսպասելով ապբանքներիուղարկմանը: Ներմուծվող վարկերը լինում են առնտրային ն բանկային Առնտբային վարկը տրվում է ձեռնարկությունների,միավորումների ն տնտեսականսուբյեկտների կողմից: նպատակն ապրանքներիիրացումն արագացնելն է: Առետրայինվարկի գումարը կախված է ընկերությունմեծությունից: կապիտալի ներիունեցած պահուստային Բանկային վարկերը բանկերի ն վարկաֆինանսականինստիտուտների կողմից դրամականւիոխատվությանձնով տրվում են իրավաբանականանձանց, պետությանը, արտասահմանյանգործընկերներին,արդյունաբերական,տրանսպորտային,շինարարական,առնտրական ընկերություններին:Դրանք ունեն կիրառման ավելի լայն ոլորտ, քան առնտրային վարկերը: Բանկային վարկն ունի լայն մասշտաբներ, բարձր ապահովվածություն: Գոյություն ունեն բանկային վարկերի մի քանի ձներ: 1. Սպառողական վարկ: Սա վարկաֆինանսականինստիտուտներիկողմից տրվում է առնտրական ընկերություններին՝ապրանքներ ն ծառայություններ ձեռք բերելու համար՝ 3 տարով, 10-25 տոկոսադրույքով:

Հիպոթեքայինվարկ- Սա տրվում է բնակելի շինություններ կամ հող գնելու համար: Այդպիսի վարկ տալիս են բանկերը ն մասնաինստիտուտները տարբեր ԺամկետԳիտացածվարկաֆինանսական

ներով: Հիպոթեքային վարկն ավելի մեծ կիրառում ունի Կանադայում, Անգլիայում: Վարկի դիմաց վճարվում է 15-30

տոկոսադրույք:

ԱՄՆ-ում, ն ավել

առնտրականգործարքների, երկրների միջն վարկերի ն կապիտալի շարժի հաշվեկշիռները: Միջազգային բազմաձն հաշվարկները լինում ե ն առնտրային ն ոչ առնտրային: չ

Պետական վարկ: Սա պետք է բաժանել պետական վարկի ն պետական պարտքի: Առաջինիդեպքում պետականվարկային ինստիտուտները վարկավորում են տնտեսության տարբեր հատվածների, երկրորդի դեպքում պետությունը բանկերից դրամական միջոցներ է ո բյուջետային դեֆիցիտի ն պարտքերի ֆինանսավորման Հ

ընդգրկում ե ն. Առնտրային հաշվարկներն

արտաքին առնտրայինգործարքների, միջազգային վարկերի, » տրանսպորտի տարբեր տեսակներով բեռների միջազգային վճարումները նմուտքերը: փոխադրումների »

փոխառում 1940-50

Ոչ

խոշոր դրամական կապիտալ փոխանցվեցԵվրոպայից ԱՄՆ, Լատինական Ամերիկա, Ֆրանսիայից` Շվեյցարիա ն ԱՄՆ: Միայն 1961 թ. շվեյցարական բանկում արտասահմանյան ավանդների գումարը կազմեց 2.7 մլրդ դոլար: Գաղութային շատ երկրներ 19401950-ական թվականներինիրենց ընթացիկհաշիվներն ունեին Լոնդոնի բանկերում: Սակայն Անգլիան «սառեցրեց» իր գաղութների ն մյուս երկրների հաշիվները: Արտասահմանյան բանկերում ընթացիկ հաշիվներ ունենալու հա-

մար.

թթ.

վարկային գործունեության ա ետություն

ետք

բաժնային Ի

մասնակցություն կցություն

Կենտ

շտ Քաղաք քաղաքականություն: թյում:

)

միզ կողմից

թ)

ինմարի շարժի իան աին ռեժիմի ք

11.4

նրը,

ազգայ

համար

րառումը:

Սաները: Հաշվարկների ձների ընտրությունը կատարվում `

մ միջազգայինկապիտալիշարժի կարգավորումը կատարվում է որոշ հակասություններով: Պետությունը րու օԳ թյուսը ձգտում է հանել միջազգայինկապիտալիշարժի սահմանափակումները: ննե տությունների

Ար

րոնական

Պե

պարտադիր Կ Օկում, փսետք րական ցիարա ին ճիշտ սեփական

ունենա

պետության կողմից պետք է սահմանվիառնտրային բանկերի պահուստներիգումար, որպեսզիդրանց մի մասը պահվի

ընդգրկումեն. առնտրային հաշվարկներն

դիվանագիտական,ներկայացուցչական ն միջազգային կազմակերպություններին վճարումները, պատգամավորական, մասնագետների խմբերին, այլ երկրների քաղաքացիներին մատուցված ծառայությունների ծախսերը, դրամական փոխանցումներնարտասահմւսն: Միջազգային հաշվարկները լինում են փաստաթղթային (չեկեր, գրություններ ն այլն) ն առետրային (հաշիվ ֆակտուրաներ, տրանսպորտային բեռնագրեր, ապահովագրականվկայականներ, սերտիֆիկատներն այլն) բնույթի: Վամաշխարհայինպրակտիկան մշակելէ միջազգային հաշվարկների այնպիսի ձներ Ա մեթոդներ, ինչպիսիք են ինկասոն, ակրեդիտիվը, բանկային փոխանցումները, ավանսային ինչպես նան պարտատոմսերի,մուրհակների ն չեկերի »

է գործոնների պահանջով: Ընտրված ձները համաձայնություններ են, որոնց դեպեն առնվում կոնտրագ րագենտների ր տնտեսական Ք ում հաշվի դի միմշ դիրքը, յանց նկատմամբ քաղաքական իրավիբ վստահության աստիճանը, Ք

ճակը:

դեպքում բանկն իր Ինկասոյի

յամբ

ստանում

հաճախորդների հանձնարարութվճարում ներմուծողներիցապրանքների բեռնման ն

ծառայությունների ց հետո: Հաշվարկների ակրեդիտիվային ձնն ավելի նպատակահարմար է

Միջազգայինհաշվարկներ

Միջազգայինհաշվարկներնիրենցիցներկայացնումեն վճարումների կազմակերպումն կարգավորում: հանդես ե հագվոնըը գործունեություն`Դրանքկատարե

արտահանողների Կար սկրեդիտիւի խորդի խնդրանքով հանձնարարություն կատարում բանկը երրորդ հաա անձի էրաշվարվում

չափով: վճարելով ակրեդիտիվի Աւ ոինկույուն փատարելով հաշվարկներ շվարկների օտար երնրների հետ վրա: Միջազ պեգործունեությունը արին րավ աննա կկերի համար` նշելով, հաշվարկը կատարվում ակրե Միջազգային հաշվարկները երկրների տնտեսական, իայությունների ծառայողականհարաբերությունների հետնանքով դրամաավանսի ձնով մինչն Արտահանողին վճարը ես

ային

բանկերի ամենօրյա

նան

տարբեր

ման պարռանջների ն

ԳՏ

գոյացած

գուժարի 0.2-0.6

տոկոսի

Ակ-

րեդիտիվըկարողէ ապահովել նան կարճաժամկետվարկ, բանկի հակատարել գնումների հաշվարկ: Արտահանողըն ներմաձայնությամբ են մուծողըկնքում համաձայնագիրապրանքներիմատակարարման ն

հիման

ջազգայ

նե

օգտին`

պարտավորությունների վճարումներ են: Այդ շվարկներն ընդգրկում են արտաքին առնտրի ն ծառայությունների,

որ

ստանալ ապրանքի մատակարարումը համաձայնագրի ընդհանուր գումարի 13-ի չափով: Այս ձեր կարող է դեպքում, երբ ներմուծոձեռնտու

կիրառվել այն

շահագրգռված է ապրանք ստանալու համար կամ ունի հակադրվելու պատճառներ: Վերջինտարիներին միջազգայինհաշվարկներում լայնորեն կիրառվում են վարկային քարտերը, պարտատոմսերը,մուրհակները չեկերը որպես դրամական փաստաթուղթ,որը հնարավորություն է տալիս ձեռք բերելու ապրանքներ, ծառայություններառանց կանխիկ ղը

վճարումների:

Կապի էլեկտրոնայինմիջոցների զարգացումը միջազգային հարաբերություններում հնարավորություն է տալիս վճարումներ կատարելու համացանցիմիջոցով: Միջազգայինբոլոր ֆինանսական հարաբերություններնընդհանրացվումեն միջազգային ֆինանսականհաշվարկներիհաշվեկշիռներում:Միջազգայինհաշվեկշիռները լինում են հաշվարկային,վճարայինն պետությանարտաքինպարտքեր: Դաշվարկային հաշվեկշիռը(33) ձի երկրի պարտավորությունների ն պահանջներիհարաբերությունն է մյուս երկրների հետ (մեկ տարում): Օրինակ` ապրանքների ն ծառայություններիարտահանման (ներմուծման) համար վճարումները: Հաշվեկշռի ակտիվ հոդվածները ցույց են տալիս, որ երկիրն ավելի շատ արտահանել է, քան ներմուծել: Հաշվեկշռիպասիվ հոդվածներն արտացոլում են օտարերկրյա վարկերի ն ինվեստիցիաների դիմաց երկրի պարտքերիգումարը: Միջազգայինհաշվարկներիհաշվեկշիռնընդգրկումէ առնտրային հաշվեկշիռը, ոսկու արտահանումըն ներմուծումը, ծառայություններից, զբոսաշրջությունից, օտարերկրյա ինվեստիցիաներից ստացվող եկամուտներըն ծախսերը:Այս հոդվածներնընդգրկվում են նան վճա:րային հաշվեկշիռներիընթացիկ հաշիվներում: ՀՀ-ը ցույց է տալիս տվյալ երկրի` որոշակի ժամանակում ունեցած կամ ստանալիք պարտքիգումարը:

Պետությանհաշվարկայինհաշվեկշիռ

Ակտիվ Պասիվ Բաժնետոմսեր, փոխառություններ, Ե եղած ղա

կինոն ըրքացիկ հաշիվներ, մուրհակներ, ներդրումներ պարտավորությունները անշարժ

գույք,

արտասահմանյանբանկերում

ննե

Երկրների միջն տնտեսական, քաղաքական ն մշակութային կապերի ստեղծման, արտաքին վարկերի, տրանսպորտային առնտրի, ծառայությունների,զբոսաշրջության, դիվանագիտական ներկայացուցչույան պահպանման ն այլ ֆինանսական գործարքները ձնակերպվումեն միջազգայինհաշվարկներով: Փոխադարձհաշվարկները հիմնականումկատարվում են բանկերի միջոցով: Միջազգային վճարումների մոտ 90 տոկոսն իրականացվումէ փոխատվական կապի294

լոալի շարժով: Տարբեր երկրների բանկերը պահպանում են փոխադարձթղթակցականկապեր, բացում ընթացիկ հաշիվներ: Դա հնարավորությունէ տալիս հաշվարկների մեծ մասն իրականացնելու ոչ կանխիկձնով: Միջազգային հաշվարկներում կանխիկ գումարով վճարում հիմնականումկատարվում է որնէ պատվիրակության` արտասահման մեկնելու ժամանակ, երբ սեփական երկրի բանկից համապատասխան գումար է փոխանցվում պատվիրակությաննընդունող երկրին: Երկրների միջե պահանջները ն պարտավորությունները հիմնականում են վարկայինմիջոցներով, մուրհակներով, չեկերով, փոխհատուցվում հանձնարարականներով: վճարման Վճարայինհաշվեկշիռը (ՎՀ) մեկ տարում երկրի կողմից արտասահմանին կատարած վճարումների ն արտասահմանից ստացած մուտքերի գումարների հարաբերությունն է: Այն, որպես հաշվարկ, օգ-

տագործվումէ «շուկայական վճարմանհաշվեկշիռ» ն «հաշվարկային վճարային հաշվեկշիռ» ձներով: Առաջինը վճարումն է ստացած

ապրանքների դիմաց, երկրորդը` հաշվետվություն, որը թույլ է տալիս պատկերացում ստանալ մյուս երկրների հետ տվյալ երկրի հարաբերություններիմասին: Վճարային հաշվեկշիռը կազմված է ընթացիկ, կապիտալի ու ֆինանսական հաշիվներից: Ընթացիկ հաշվում գրանցվում են ապրանքների, ծառայությունների, եկամուտներին ընթացիկ տրանսֆերտների հետ կատարվածգործառնությունները: Կապիտալիու ֆինանսական հաշվում գրանցվում են ֆինանսական ակտիվների ու պարտավորությունների շարժը ն տրանսֆերտները: ՎԼ. կազմման ժամանակ օգտվում են Ազգային հաշիվների համակարգից, որը մշակվել է ՄԱԿ-ի ն ԱՀԿ-ի կողմից: Ըստ ԱՄՀ-ի՝ ՎՀ-ը վիճակագրական հաշվետվություն է, որը «պարունակում է երկրի արտաքին տնտեսական գործունեության ՛ջանակական ն որակական գնահատումները, արտաքին ֆինանսական աղբյուրներից կախվածության աստիճանը: Երկրի վճարային հաշվեկշռումմեծ տեսակարարկշիռ ունեն գործոնային եկամուտները «ն տրանսֆերտները: 2011 թ. եվրագոտու 17 երկրների (Բելգիա, Գերմանիա, Իռլանդիա, Իսպանիա, Իտալիա, Ավստրիա, Կիպրոս, Լյուքսեմբուրգ, Մալթա, Նիդեռլանդներ, Պորտուգալիա, Սլովենիա, Սլովակիա, էստոնիա ֆինլանդիա, Հունաստան) վճարային հաշվեկշիռների ընֆրանսիա, թացիկ գործարքների դեֆիցիտը նույն թվականի ապրիլին կազմել է 5.1 եվրո, ինչը 70 տոկոսով գերազանցում է մարտյան ցուցանիշը":Վամաշխարհային տնտեսության աճի դանդաղումը պայմանավորվածէ եվրագոտում պարտքային խնդիրներով: ՀՏ-ի վրա բացասական ազդեցություն ունեցող գործոններից են Մերձավոր Արնելքի ,

)

մլրդ

ԿԲ փաստաթղթեր Եվրոպական

)

քաղաքական անկայունությունը, հումքատեսակներիգների բարձրացումը, ԱՄՆ բյուջետայինխնդիրները,ճապոնիայիերկրաշարժը:

յաշվարկային ն վճարային հաշվեկշիռների միջն հիմնական տարբերությունն այն է, որ հաշվարկային հաշվեկշիռն ընդգրկում է արտասահմանինկատմամբտվյալ երկրի պահանջները ն պարտավորությունները՝ ներառյալ չմարվածները, իսկ վճարային հաշվեկշռում արտացոլվում են

վճարումները:

Աաաա ման կատարված միայն

Հաշվարկային ն վճարային հաշվեկշիռների ակտիվ կամ պասիվ վերջնական մնացորդները(սալդո) չեն համընկնում, քանի որ վարկատու երկրների ՎՀ-ն ակտիվ է, իսկ հատկապես ընթացիկգործարքների վճարային հաշվեկշիռները պարբերաբարպասիվանում են: Պարտապան երկրների 344 պասիվներըհաճախ համընկնում են Վ՛ ակտիվների հետ: Վ՛- հրապարակմանհամար ՄԱԿ-ը, ԱՄՀ-ը, ԾԻԽ ՃՈ-ն ունեն հատուկ կարգավիճակ: Ըստ հրապարակված գործարքների բնույթի` վճարային հաշվեկշիռներնունեն. 1. Կապիտալի ն վարկերի շարժի քաժին (կարճաժամկետ ն երկարաժամկետ գործարքներ, միջազգային պաշտոնական պա-

հուստներ): 2.

որն ընդգրկում է. Ընջացիկ գործարքների բաժին,

» » »

» »

-Օտարերկրյաարժութային պահուստներով ն ոսկու արտահա-

նումով: Առնետրի հաշվեկշիռը բնութագրում է. երկրի տնտեսական վիճակը ն արտասահմանիցկախման »

աս-

տիճանը, արտահանմանն ներմուծման գումարի տարբերությունը, » »

ծառայությունների մուտքերը

յուն, փոխադրումներ), » » » »

քեր,

վճարումները (զբոսաշրջութ-

եկամուտները` արտասահմանումկա պիտալ ներդրումներից, լիցենզային վճարումները ն մուտքերը, օգնությունն արտասահմանից կամ հակառակը, ռազմական ծախսերն արտասահմանում կամ նման այլ մուտ-

միջազգայինբարեգործականներդրումների վճարումները: Կապիտալի ն վարկերի հաշվեկշիռնարտացոլում է միջպետական կապիտալների շարժը` երկարաժամկետ ներդրումները բիզնեսում, բաժնետոմսերին փոխառությունների գնումը: Կապիտալի կարճաժամկետ շարժը կատարվում է միջբանկայինգործարքների հաշվին: Միջազգայինվճարային հաշվեկշիռներում արտացոլվում են նան. հիմնական ֆինանսական միջոցների (մասնավոր ե պետական) հաշիվները, պետական պաշտոնական կարգավորումների(կառավարության կողմից ոսկու արտահանմանկամ ներմուծման) տվյալները: Վճարային հաշվեկշռի կազմման սկզբունքը կրկնակի գրանցումն է: Գրանցումներից մեկը համարվում է կրեդիտ ( նշանով), որը ցույց է տալիս ակտիվների նվազում կամ պասիվների աճ, մյուսը` դեբետ Ը նշանով), որը նշանակում է ակտիվների աճ կամ պասիվների նվազում: Տեսականորեն բոլոր կրեդիտային գրանցումների գումարը պետք է հավասար լինի բոլոր դեբետային գրանցումների գումարին: վճարային հաշվեկշիռը ոչ միշտ է լինում Սակայն պրակտիկայում զրոյական` կապված տարբեր պատճառների հետ: Շատ երկրներում ՎՎ-ը կազմում են Կենտրոնական բանկերը: 33-ում ՎՀ-ը 1993 թ.-ից պաշտոնապես կազմում է 33 Ազգային վիճակագրականծառայությունը, իսկ 1996թ.-ից այն կազմվում է ԱՄՎ առաջարկած տարբերակով: Արտաքինառնտրի տեղեկատվությունը հավաքագրվում է Պետական մաքսայինկոմիտեից, Կենտրոնական բանկից, արտաքին պարտավորությունների վերաբերյալ` Ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարան այլ գերատեսչություններից: ՀՀ-ում, որպես աշվեկշռի հաշվարկային միավոր, կիրառվում է ԱՄՆ դոլարը: »

առնտրիհաշվեկշիռը (գործարքներիվճարումներ մուտքեր), ն ոչ առնտրականվճարումների հաշվեկշիՕառայությունների ռը (միջազգայինփոխադրումներ,ապահովագրում, արտոնագրեր), տեխնիկականօգնություններիհաշվարկները, եկամուտներըն վճարումներնըստ ինվեստիցիաների, ընթացիկտրանսֆերտները: Ընթացիկգործարքների հաշվեկշիռն ընդգրկում է ապրանքների արտահանումըն ներմուծումը, ապրանքների ն ծառայությունների առնտրի եկամուտները, ձասնավոր ն պետական տրանսֆերտները (առնտրիհաշվեկշիռը): Առնտրիհաշվեկշիռըորոշակի ժամանակում երկրի արտահանած ն ներմուծած ապրանքներիգումարի հարաբերությունն է: Եթե արտահանված ապրանքներիգումարը գերազանցում է ներմուծման գումարին, ապա առնտրի հաշվեկշիռն ակտիվ է: Հակառակ դեպքում այն պասիվ է: Արտահանման ն ներմուծման գումարները համընկնելու դեպքում առաջանումէ մաքուր (նետտո) հաշվեկշիռ: Առնտրիհաշվեկշռիդեֆիցիտըպետք է ծածկել. վճարայինհաշվեկշռի մուտքերի հաշվին, սեփական տրանսպորտիծառայություններիմիջոցներով, արտասահմանում կապիտալ ներդրումների ն սեփական երկրում օտարերկրյա կապիտալի,վարկերիտոկոսներով ն դիվիդենտով, »

վճարային րությունից դիրքն է, որն աառին Անակ ակտիվ: երկրի արտացոլում `

ՄՏՀ-ը

բնութագրող

մյուս

ցուցան

ներըն պարտավորությունները:

միջազգային ներդրումային

իրականացնումեն վճարային հաշվեկշռի վրա

Կրեդիտ(չ) Գործառնություններ Ապրանքներ ն

Եկամուտներ

Ընթացիկն կապիտալ

ԿԱ ներին կամ

ՍԱՐԻ 5 բկամ

ՆԱ

Ակտիվներիվաճառք

Տրված միջոցներ

նծախսե արվեկամուտների

Ակտիվների ձեռք բերում

Ոչ ռեզիդենտների ոկ ատմամբ ատանք պաղանջ- Հին

ակտիվների ների նվազում կամ պահանջներիաճ կամ պարտավորությունների պարտավորությունների պարտավորությունների

հետ

«ճարային

աճ

Աարոն

նվազում

պետության

ե նույ Ամա Աի անորգուն

ԱԻԱ ՎՎարգաիորման անվան արտաքին Վեոդներն ճակից հաշվեԴեֆիցիտային միջազգային

հաշվարկների

տնտեսական

իրավի-

են Ն սական գործարքների խթանմանը: վճարային կշիռ ունեցող երկրներն արտահանումը խթանելու, ներմուծումը սահմանափակելու, արտաքին կապիտալ ներգրավելու համար կիրառում

ենդեֆլլացիրն Քաղաքականություն .- արում ԱԱ Անում ԱՆ հմանափակումներ

են հետն .

ատարում

վարում նություն, »

են

դն

են

ֆինանսական

վճա-

(ՎՀ) կարգավորումը պետաՄիջպետականՎճարային հաշվեկշռի կան ֆինանսական թով Իր ՎՀ-ը չի կարողլինելմշտապես ակտիվ կամ պասիվ: Վերջինըբերումէ է ազդում երկրի տնարժույթի կուրսի անկայունություն, բացասաբար տեսության վրա: Միջազգային հաշվարկների հավասարակշռվածության պահպանումըպահանջում է տնտեսական աճի ապահովման, արժեզրկման ն գործազրկության դեմ պայքարի պետականմիջոցառումո Կախված

Ակտիվ վճարայինհաշվեկշռի դեպքում կարգավորումնուղղված է ակտիվ սալդոյի (հաշվեմնացորդ)վերացմանը: Այդ նպաչափազանց տակով ֆինանսական, վարկային, արժութային ռնալվացիան օգտան գործվումէ ապրանքներիներմուծմանընդլայնման արտահանման սահն ներմուծման արտահանման սահմանափակման,կապիտալի Է երկրի արն : օգտագործվում սալդո համար: Ակտիվ մանափակման տաքին պարտքերիմարման, այլ երկրներին վարկեր տրամադրելու, ոսկյաարժութայինպահուստներիավելացմանհա մար: Վճարային հաշվեկշռի կարգավորումըկատարվումէ վերլուծության հիման վրա, որի նպատակն է հավասարակշռությունը:Հաշվեկշռի հոդվածները պետք է ուսուսնան սիրել առանձին-առանձին,բացահայտելյուրաքանչյուրի մնացորդը է. միմյանցհետ կապերը: Վաշվեկշռիվերլուծությունը կատարվում ժառայութդիտարկելովառնտրի (արտահանում-ներմուծում), նսֆերտային ն ն վ սֆերտային տրա յունների, ինվեստիցիաների միակողմանի ն աղբյուրները րումների մնացորդները, եկամուտների գոյացման ձնաեկամտի ազգային ծախսերի ուղղությունները, բացահայտելով վորման Ա նրա օգտագործմանցուցանիշները, դրանց ազդեցությունը պետությանարտաքինգործարքներիվրա, վերլուծելով ապրանքների,ծառայություններիտրանսֆերտան որոշելով դեֆիյին գործարքներիԱ մասնավոր կապիտալի շարժը ծավալը: մնացորդի ցիտի կամ դրական Պետության արտաքինպարտքնԱՍԴ-ին,Համաշխարհայինբանկին, միջազգային տարածաշրջանայինն մասնավոր

Ա անքներիաաարանքների

միջոցներ տրանսֆերտներՍտացված Ոչ արտադրական ոչ ն ֆինանսական ակտիվներիձեռք բերում կամ վաճառք

միջո-

աոան դենտներին ոցիդեաների ց

ծառայություններ Ս

Դեբետ(-)

ազդող

ցառումներ:

Աղյուսակ 11.2 Վճարայինհաշվեկշռում գործառնություններիգրանցման սխեմա

դրամավարկային քաղաքակա-

Քանդեր

կառավարություններին ն այլ ֆինանսականկազմակերպությունների պետությանկողմից երաշխավորվածն մասնակիորենչերաշխավորու այլ վաժ երկարաժամկետն կարճաժամկետվարկերի

պետակա արչմարվա գումարը աաթյածնրաեբիտորների է՝ներա գործակալությունների պետա-

պարտքերիգումար է: Պարտքերի մեջ

բ ակ

արտաքրն

պարտքը

են նան

լ ազգային կառավարության, լն ավտոնոմօրգանների, ինչպեսնան

պետությանկողմից երաշխամասնավոր դեբիտորներիարԴված արժույթի, փոխառությունների, է պետաերաշխավորվում որոնցով սքին պարտավորությունները, մն այս կամ այն հիմնարկությունը: Միջազգային վարկային միջոցների ներգրավումը հնարավորութստեղծեւն է տալիս ընդլայնելու մասնավոր սեկտորի պահանջները, պետբյուջեիդեֆիւու համատեղ ձեռնարկություններ, գիտը, իրականացնելուռազմավարական ծրագրեր:

ժանրերկրի

մտնում

ԱՄՀ

վարկերը ժամանակինչվճարելու դեպքում տարվա վերջին պարտքի գումարը հաշվարկվում է ԱՄՆ դոլարով` փոխարկելի կուրսով: Եթե պետության արտաքին պարտքի ժամկետըլրանում է ընթացիկ բյուջետայինտարում, կոչվում է պետական ընթացիկ սյարտք, իսկ եթե վճարման ժամկետըդեռ չի մոտեցել` չապոտայ պարտք: Միջազգայինվարկերի արագ աճը, ազգային բյուջեների դեֆիցիտն ավելացրել են մի շարք պետությունների արտաքին պարտքերը, որոնց հետնանքով վերջիններս կախման մեջ են ընկել վարկատու երկրներից: Աշխարհումչկա մի պետություն, որ չունենա ինչպես արտաքին, այնպես էլ ներքին պարտք: Օրինակ` Ռուսաստանի արտաքին պարտքի մեծ մասը բաժին է ընկնում պետական կառավարման սեկտորին, որը 1990 թ. հետո ունի ամենամյա բյուջետային դեֆիցիտ: Ռուսաստանիարտաքին պարտքը 2009 թ. հունվարի 1-ին եղել 182 մլրդ դոլար, որից պետական կառավարմանսեկտորինը` 106.9, միջազգային ֆինանսականկազմակերպություններինը` 15.9, մյուս կազ59.2 մակերպություններինը՝ մլրդ դոլար: ԱՊՀ արտաքին պարտքը կազմել է 328 մլրդ դոլար: Զարգացողերկրների պա րտքինորմը 1990 թ. 18.6-ից 2005 թ. հասել է 22.5 տոկոսի: Ներկայում միջազգայինպրակտիկայում գոյություն ունեն արտւսքին պարտքի տարբեր բացատրություններ:Նախ արտաքին պարտբն օտարերկրյա արժույթով արտահայտված պարտավորությունների գումարն է (ներքին պարտքն ազգային արժույթով): Մյուս դեպքում այն դիտվում է որպես ոչ ռեզիդենտներիպարտք: Պետական պաշտոնական պարտքն արտաքին պարտքի այն մասն է, որի համար պատասխանատուեն պետական պաշտոնական

օրգանները:

Պետական մասնավոր արտաքին պարտքն ընկերությունների, բանկայինն տեղական իշխանությանօրգանների, պետական չերաշխավորվածպարտքային պարտավորություննէ: Զարգացող ն անցումային երկրներում պետության արտաքին մեծ է մասնավոր պարտքից: ԵՄ պարտքը երկրներից ամենամեծ պարտքն ունեն Բելգիան (ՀՆԱ-ի նկատմամբ` 132 տոկոս), Իտալիան (124.4 տոկոս), Հունաստանը (111.8 տոկոս), Իռլանդիան (81.3 տոկոս): ԱՄՆ արտաքին պարտքը 2000 թ. կազմում էր 700 մլրդ դոլար (ՅՆԱ 65 տոկոսը): Մեծ պարտքեր ունեն նան Մեքսիկան, Բրազիլիան, Արգենտինան,Ինդոնեզիան,Հնդկաստանը,Ֆիլիպինները, Հարավային Կորեան, Չինաստանը: Ըստ ՀԲ կանոնների` արտաքին պարտքն ընդգրկում է երկրի կառավարության ն ԿԲ վարկային պարտավորությունները,ինչպես նան կառավարությանն ԿԲ երաշխիքներնու ստանձնած երկարաժամկետ վարկերը: Միջազգային վարկերի ֆինանսական պայմանների որոշման ժամանակվարկատուն հաշվի է առնում վարկառուի հնարավորությունը ն վճարունակությունը: Քանի որ միջազգային վարկի պայ300

մանները կախված են տնտեսության վիճակից, ուստի վարկի կարնոր է վարկային, արժութային ն այլ ռիսկերի ապահովագպայմաններից րումը: Պարտավորություններըչկատարող երկրների համար ստեղծվել են պարտքի ձնակերպման մեխանիզմներ` վերամշակված «Փարիզյանակումբ» կազմակերւպությանկողմից: Այդ ակումբը վարկատու երկրներիհատուկ կազմակերպություն է, որը զբաղվում է պետական երաշխիք ունեցող միջպեւռական փոխառությունների ն արտահանման վարկերի վերաձնակերպման դիմումների վերանայման հարցերով: Քանի որ վարկառու երկրները տնտեսապես անկայուն են, Փարիզյան ակումբը ն Բանկային կոմիտեները երկրների արտաքին պարտքիվերաձնակերպմանհամար պայման են դնում, որ Միջազգային արժութային հիմնադրամի վարկային միջոցները պետք է օգտագործվեն վարկային հաշվեկշռի կայունացման նպատակով: Մեկ շնչի հաշվով ցածր եկամուտ ունեցող երկրներին կարող են տրամադրվել պարտքի վերաձնակերպման«Տորոնտոյի պայմանները»: Այն կիրառվելէ 1988 թ. ն նպատակն է առավել մեծ պարտք ունեցող երկրներին զանազան տարբերակներառաջարկելը: Օրինակ` վերաձնակերպման 25 տարվա պարտքից 14 տարին ձնակերպվում է արտոնյալ պայմաններով, սկզբնականից ցածր տոկոսադրույքով: 1988 թ. հետո մոտ 20 երկիրօգտվել է «Տորոնտոյի պայմաններից»: 11.6

Միջազգայինպարտքայինճգնաժամ

Միջազգային պարտքայինճգնաժամը սկսվել է 1982 թ., երբ մի լատինաամերիկյան երկրներ ունակ չէին վճարելու իրենց պարտքերը արտասահմանյանբանկերին: Այն տարածվեց նան շատ երկրներումն դարձավտարածքային,ապա` համաշխարհային: ճգնաժամի պատճառներնէին, 1. Զարգացող ն թույլ երկրների վարկավորմանը 1970-ական թթ. նպաստողոսկու դոլարայինստանդարտի,արժութային կուրսերի փոփոխությունները,թույլկարգավորումը: Փոխատվական կապիտալի հարաբերական անկումը, միջազգային շուկաներում հումքի, ապրանքներիգների բարձրացումը: մ. Աշխարհում տնտեսական իրավիճակի փոփոխության հետնանքով 1980-ական թթ. դոլարի կուրսի ն մարման տոկոսների

շարք

բարձրացումը:

4. Երկրների ներքին պարտքային ճգնաժամի պայմաններում կապիտալիերկրներից դուրս գալը (1976-1988 թթ. երկրները կորցրին

200 մլրդ դոլար):

Բանկային վարկերին պարտքերի հիմնականբաժինը` ընդհանուր ծավալի 50 տոկոսը, հասնում է Լատինական Ամերիկայի,25 տոկոսը՝ Արնելյան Ասիայի ն խաղաղօվկիանոսյան, 10 տոկոսը` Աֆրիկայի երկրներին:Եթե 1982 թ. ժամկետանց վճարումներ ունեին 34 երկիր,

թ. այս ցուցանիշը դարձավ 57, 1990-ական թթ.` 72, որոնց բաժին էր ընկնում արտաքին պարտքերի60 տոկոսը, ինչի հետնանքով այդ երկրների տնտեսական աճը խիստ կրճատվեց, իսկ արժեզրկման մակարդակըկազմեց 9-22 տոկոս: ների եկամուտը կրճատվեց25 տոկոսով: Պակասեց արտադրության միջոցներիտեղաշարժը, ԳՏ նվաճումներիմակարդակը,ինչն ավելացրեց կապիտալիկրճատումը: Համաշխարհային տնտեսականճգնաժամըսկզբում ընդգրկեցֆինանսական,ապա` տնտեսական, սոցիալական ոլորտները ն քաղաՔականությունը: 2008-2010 թթ. ճգնաժամն ունեցավ երկարաժամկետ հետնանքներն չկանխեց ներկայի ցնցումները:Այն իր հերթին բերեց ֆինանսական, տնտեսական ն այլ ոլորտներում նոր անկայու-

ապա

ԳԼՈՒԽ

Նավթարդյու նահանող-

նություններ:

հունվարին ԱՄՆ պետականպարտքի մակարդակըկազմել (ԱՄՆ յուրաքանչյուր քաղաքացուն բաժին է ընկնում 45 հազար դոլար պետական պարտք): ԱՄՆ Ֆինանսներինախարարությունըհայտնել է, որ մինչն 2015 թ. երկրի պետպարտքը կհասնի 19.6 տրիլիոն դոլարի, ինչը կկազմի երկրի ՀՆԱ 102 տոկոսը: Ռուսաստանի արտաքին 2009 թ. կազմել է 467, 2010 թ.` 489, պարտքը իսկ 2011 թ.` 519 մլրդ դոլար : Միջազգայինպարտքայինճգնաժամիկարգավորումը բարդ պրոցես է, որը ձեռնարկում են ՄԱՅՀ-ի,ՀԲ-ի, երկրներիկառա ները, մասնավոր բանկերը: Վերանայվելեն արտաքին պարտքերի կանոններըն ձեռնարկվել նորմիջոցառումներ,որոնք են, պարտքերիժամկետներիերկարումը, պարտքերիզիջումը (կրճատում): Պետական պարտքերի վերանայումըքննարկվել է Փարիզի վարկային ոչ պաշտոնականխմբի կողմից:Մասնակիպարտքերը վերաձնակերպվելեն ակումբի շրջանակներում: թ.

է 14 տրիլիոն դոլար

վարություն-

Լոնդոնի բանկային

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԵՎ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

12.1

Միջազգայինֆինանսավարկայինկազմակերպություններ

Երկրների միջն ֆինանսավարկային հարաբերություններ կազմաէ առաջանում ստեղծելու ֆինանսավարկային, արժութային ն տնտեսական տարբեր կազմակերեն, որոնք ստեղծվում են միջպեպություններ:Դրանք ինստիտուտներ տական համաձայնագրերիհիման վրա: Այժմ աշխարհում գոյություն ունեն տարբեր բնույթի շուրջ 2.5 հազար միջազգային կազմակերպություններ,որոնք լինում են միջպետական, երբ անդամ կարող են լինել միայն պետությունները, ն ռչ (առավարական, երբ անդամ կարող են լինել ընկերությունները, միությունները, միավորումները: Միջազգային կազմակերպություններըլինում են քնդհանուր, տարաժաշրջանային: ՄԱԿ-ի համակարգի միջազգային արժութավարկային, միջազգային ֆինանսական ն բանկային կազմակերպությունները կարնորտեղ են գրավում ՄՏՀ համակարգում: Համաշխարհային բանկը (ԴԲ) միջազգային ֆինանսավարկային կազմակերպությունէ: Ստեղծվել է 1944 թ. Բրետտոն-Վուդսի միջազգային արժութաֆինանսականկոնֆերանսում ՛: Բանկի նպատակը զարգացող երկրների տնտեսական հզորացմանը նպաստելն է: Վարկեր տրամադրելիսբանկն ուսումնասիրում է երկրի տնտեսական վիճակը, որոշում բարելավման ուղղությունները, մշակում օգնության հատուկ ծրագրեր` արդյունաբերության, գյուղատնտեսության, էներգետիկայի, ենթակառուցվածքների,սոցիալական ոլորտների համար: բանկն ունի 5 հաստատություններ. Դամաշխարհային 7. Վերակառուցման ն զարգացման միջազգայինբանկ (ՎԶՄԲ): Միջազգայինֆինանսականընկերություն (ՄՖԸ): Յ. Զարգացմանմիջազգային ասոցիացիա(ԶՄԱ): 4. Բազմակողմներդրումների երաշխիքային գործակալություն (ԲՆԵԳ): Ներդրումներիհետ կա պված բանավեճերի կարգավորման միջազգային կենտրոն(ՆԲԿՄԿ): Կենտրոնական գրասենյակը Վաշինգ-

կերպելուհամար անհրաժեշտություն

տնտեսության

տոնում

է:

80ՌթՕՇԵ|

Տ:ԾԻՕԻԿԳ:,

«քԷԹ/,

2011,

2, թ.

19.

Հայաստանը բանկիանդամ դարձել է 1992 թ.: Բանկի ներկայաՀամաշխարհային ցուցչությունըՎայաստանում իրգործունեությունըսկսել է 1993 թ. ապրիլի2-ին: 1993 թ. մայիսի25-ին Փարիզումկազմակերպված`Համաշխարհայինբանկի համաժոռովում քննարկվելէ Հայաստանին տրվող տնտեսականօգնությանհարցը: Բանկնառաջինմիէ, որ Վայաստանին ջազգային կազձակերպություններից վարկեր է տրամադրել:

Վերակառուցմանն զարգացման միջազգայինբանկը (ՎԶՄԲ ԽԼԹՔՔ) ՄԱԿ-ի միջպետական ֆինանսավարկային մասնագիտացած կազմակերպություն է: Հիմնադրվելէ ՄԱՀ-ի հետ միաժամանակ`1944 թ. Բրետտոն-Վուդսիմիջազգային արժութաֆինանսական կոնֆերանսի որոշմամբ: Գործու նեության մասին համաձայնագիրը, որը միաժամանակ բանկի կանոնադրություննէ, պաշտոնապես ուժի մեջ է մտել 1945 թ. ն սկսել է գործել 1946 թ. Վաշինգտոնում: ՎԶՄԲ անդամներ կարող են դառնալ ՄԱՀ-իկողմից ընդունված երկրները:Նախամիայն պես բանկի նպատակնէր երկարաժամկետվարկերովօգնել պատերազմից տուժած երկրների տնտեսություններըվերականգնելու ն: 1960-ական թթ. հետո բանկն աջակցում էր անդամ երկրների տնտեսության զարգացմանը` երկարաժամկետվարկեր ն տրամադրելով: Բանկի կապիտալը գոյանում է քվոտայով որոշված անդամ երկրների անդամավճարներից,բաժնետոմսերիվաճառքիցկ սեփական գործունեության եկամուտներից` համապատասխանստոհաշվի առնելով յուրաքանչյուրի տնտեսականկարագրությու ններով,

Միջազգայինֆինանսական ընկերությունը (կորպորացիա, ՄՖԸ, բազմակողմ ինվեստիցիաներիերաշխավորման գորժակա-

ԽՓեչ

լությունը(ՄԱՐ4):

Զարգացմանմիջազգայինասոցիացիանստեղծվել է

թ. զար-

գացող երկրներին վարկեր տրամադրելու,համագործակցելու համար,

0.75 տոկոս տարեկան վճարով: Գրասենյակը գտնվում է Վաշինգտոնում: Ասոցիացիայիկապիտալը գոյանում է անդամ երկրների մուծում-

զարգացած երկրներ վճարում են հիմնա դրաՏնտեսապես ներից: տոկոսը` կոնվերսիայի ենթարկված դոլարով, իսկ մնա ցած մասը մի

վճարում են մյուս անդամ երկրները: 2010

էր:

թ.

անդամ երկրների թիվը

ԶՄԱ-ն օգնություն է ցուցաբերում այն երկրներին, որոնց տարեփոխառություններ կան եկամուտը մեկ շնչի հաշվով 450 դոլարը չի գերազանցում: Առա-

րողությունը:

ՎԶՄԲ-ըերկրների կառավարություններիերաշխավորությամբ անդամ երկրների բանկերին, պետական ն մասնավոր ձեռնարկություններին վարկեր տրամադրումէ մինչն 20 տարի ժամկետով, նախագծային օբյեկտներիարժեքի 30 տոկոսի չափով: Վարկիմի մասը տրվում է էներգետիկայի, տրանսպորտի,կապի ճյուղերի, տեղական բանկերի խոշորացման, տնտեսականզարգացման նախագծերիֆինանսավորման, իսկ մյուս մասը` արդյունաբերությանզարգացման համար: Բանկի բարձրագույն օրգանը /Խռրհուրդն է, գործադիրօրգանը՝ դիրեկտորատը,ղեկավարը` նախագահը:Դիրեկտորատը կազմված է առավել քվոտաներ ունեցող 6 երկրների ն աշխարհագրականտեղաբաշխմամբընտրված 16 անդամներից:Անդամ երկրներիկառավարիչներից կազմված խորհրդի նիստը գումարվում է Միջազգայինարժութային հիմնադրամի(ՄԱՀ) հետ միասին տարին մեկ անգամ: Ձայների քանակը որոշվում է բանկի կապիտալում երկրների քվոտաներով: Երկրներն ունեն 250 ներկայացուցչական(բազիսային) ձայն, որին գումարվում է յուրաքանչյուր մեկ ձայնի դիմաց 100 հազար դոլար: ՄԱՀ կապիտալի ամենաշատ քվոտաներ ն համա պատասխան շատ ձայներ ունեն ԱՄՆ-ը` ձայներիընդհանուրքանակի 17.7 տոկոսը, Մեծ Բրիտանիան՝ 6.2, Գերմանիան ն ճապոնիան` 5.5-ական, ԵՄ երկրները` 26, Ֆրանսիան` 4.8, Ռուսաստանը2̀.9, մյուս երկրները`ավելի քիչ տոկոս: Եկամտի միջին տարեկան չափը կազմում է 6-7 տոկոս: 1946-2010 թթ. բանկը կնքել է ավելի քան 3500 վարկային համաձայնագիր: ՄԱՀ անդամները 2012 թ. տվյալներով ՄԱԿ անդամ 193 երկրներնեն: ՎԶՄԲ-ին զուգահեռ ստեղծվել են ֆինանսականինստիտուտներ (մասնաճյուղեր)` Զարգացման միջազգային ասոցիացիան (ԶՄԱ)

վել մեծ քվոտաներ ունեն ԱՄՆ-ը, Գերմանիան, Մեծ Բրիտանիան,ճապոնիան,Կանադան, Նիդեռլանդները,Իտալիան, Ֆրանսիան: Միջազգային ֆինանսական ընկերությունը (ՄՖԸ) ստեղծվել է 1956 թ. ԱՄՆ նախաձեռնությամբ`զարգացող երկրների արդյունաբերությունում մասնավոր կապիտալ ներդրումները խրախուսելու համար: Ի տարբերություն ՎԶՄԲ-ի, ՄՖԸ-ը վարկեր տրամադրում է առանց կառավարություններիերաշխավորության, մինչն 15 տարի ժամկետով, մասնավոր ձեռնարկություններինա խագծայինարժեքի մինչն 20 տոկոսի չափով: Բազմակողմ ինվեստիցիաներիերաշխավորման գործակալությունը (Մ) Ղամաշխարհայինբանկի խմբում ստեղծվել է 1988 թ.: Նրա նպատակն էր խրախուսել անդամ երկրների ինվեստիցիաները` տրամադրելով եռաշխիք կորուստներից ն տեխնիկական օգնություն: Իրականացնումէ պատերազմների,պայմանագրերիխզման հետնանքով սեփականությունը կորցրած անդամ երկրների կապիտալ ներդրումների ապահովագրում: կարգավորմանմիջազՆերդրումներիհետ կապված բանավեճերի գային կենտրոնը(ՆԲԿՄԿ) ստեղծվել է 1966 թ. պետություններիքաղաքացիների միջն ներդրումների հարցերով ծագած բանավեճերի կարգավորմանմասին կոնվենցիայի հիման վրա, որը վավերացրել են 131 անդամ երկրները: Այն անկախ կառույց է, բայց կապված է ՀԲ-ի հետ:

Միջազգայինարժութային հիմնադրամը(ԱՄՀ) միջազգային արժութավարկայինկազմակերպություն է, ունի ՄԱԿ-ի մասնագիտացած կարգավիճակ: Ստեղծվել է 1944 թ. հունիսին Բրետհաստատության տոն-Վուդսի (ԱՄՆ) միջազգային արժութաֆինանսական կոնֆերանսում` 44 երկրների ներկայացուցիչներիհամաձայնությամբ: Գործել սկսել է 1947 թ. մարտից: Հիմնւս դրամիբաժանմունքները գտնվում են Փարիզում ն Ժննում: Ունի 5 գլխավոր դեպարտամենտԵվրոպայում,

Ասիայում, Աֆրիկայում, Ամերիկայումն Միջին Արնելքում: ԱՄՀ գործունեության նպատակնէ, անդամ երկրների արժութաֆինանսականգործունեության

Ֆինանսական միջոցները գոյանում են 193 անդամների քվոտաներից: Ղեկավար մարմինը Կառավարիչների խորհուրդն է ԿենտրոնականգրասենյակըՆյու Յորքում է: 1950-ական թվականներին ստեղծվեցին զարգացման տարածաշրջանայինբանկեր, որոնք գործում են որոշակի տարածքներում:

կոորդինացումը,

կուրսերի կարգավորումը մորաույթների

սահմանումը,

կայուն.

պարիտետի

վճարային համակարգիկատարելագործումը ն արժույթների Աղյուսակ 12.1 սահմանափակումների վերացումը, Զարգացման տարածաշրջանայինբանկեր ժամանակավոր ֆինանսական վճարային հաշվեկշիռների կարգավորումը: Բանկերիպաշտոնական Ստեղծման Գտնվելու մնան վա ՄԱՀ ծրագրերը նախատեսվում են երկրների վարկերի մարման. ԶարգացմանՄիջամերիկյանբանկ Վաշինգտոն բյուջետային ծախսերի ծածկման համար: Հիմնադրամըմեծ դեր է Աֆրիկյանբանկ ափ) Զարգացման Աբիջան(Փղոսկրյա խաղում միջպետական արժութավարկային հարաբերությունների բանկ ԶարգացմանԱսիական Մանիլա (Ֆիլիպիններ) կարգավորմանգործում: Առանց հիմնադրամի սանկցիայի երկրներն իրավունք չունեն փոխելու արժույթի պարիտետըոչ ավել, քան 10 տոզարգացման Փարիզ կոսով: Հիմնադրամիղեկավարությանը պետքէ տեղյակ պահել սեփաու եվրոպականինվեստիցիոնբանկ կան արժութայինա ն վիճակի, վճարային հաշվեկշռի, ինվեստիցիաների Զարգացման իսլամականբանկ մասին: ՄԱՅ Սանռնադրությունը փոփոխվել է երկու անգամ: 1968-1969 ՞Առետրի ն զարգացմանՍնծովյան Բուխարեստ թթ. ուղղումներ են մտցվել ՇՈՔ կիրառելու ն 1976-1978 թթ.` Բրետբանկ »

անվանումը տարեթիվը

եվտպական բանն

ոկու ահուադննրոՎ աաշարննրին տրտենության

1958 իու

Արաբիա) :

յամայկյան արժութային Քան մակարգը փոխա արգով վարկերը հա

արգով

փոխելու

համար:

համա-

Զարգացմանմիջազգայինբանկ

տրվում

են

երկրնե

ա-

հուստների սահմաններում վճարային դե լու ն այլ նպատակներով:Վարկեր տրվում են երկրի տնտեսությունն ուսումնասիրելուց հետո` 3-5, առանձին դեպքերում` 7-10 տարով` 6 տոկոս գանձումով: Գործարքներն իրականացվում են միայն անդամ երկրների կենտրոնական գա նձատներիարժույթի հիմնադրամի ղեկավարների հետ": Անդամ երկրներն իրավունք ունեն վարկ ստանալու առանց սահմանափակումների՝ սկսած հիմնադրամի շահույթից իրենց բաժնային մասնակցության25 տոկոսից: 1947 թ. ԱՄՀ անդամ էր 49 երկիր` 7.7 մլրդ դոլար հիմնական կապիտալով: 1980 թ. այս թիվը կազմում էր 138, 1989 թ.` 152,1997 թ. 180, 2003 թ.` 187, 2006 թ.՝ 191 ն 2012 թ. մարտի 1-ի դրությամբ` 193 երկիր` մոտ 220 մլրդ դոլար հիմնական կապիտալով: ՄԱՀ ստեղծմաննպատակնէր, նպաստելմիջազգայինառնտրի հաշվեկշռային աճին, պահպանելարժութայինկուրսի կայունությունը, նպաստել ֆոնդի անդամ երկրների միջն բազմակողմ հաշվարկների համակարգի ստեղծմանը ն արժութային թայի սահմանափափ կումների վերացմանը:

Եվրոպական

» »

ՄԱՀ անդաձդարձել Հայաստանը թ.: է

զարգացման Ր

Վաշինգտոն

(Շվեյցարիա 1959 Բազել

Սիջազգայինհաշվարկներիբանկ Միջազգայինֆինանսական կորպորացիա Արաբականարժույթի հիմնադրամ

բանկերի,

Ցածկե, հիմնադրած հաշվեկշռի իլիտը

ԱՄՀ

Բազել (Շվեյցարիա) Վաշինգտոն Աբու-Դաբի(ԱՄԷ)

Զարգացման Սիջամերիկյանբանկը (ԶՄԲ) ստեղծվել է 1959 թ. ամերիկյան աշխարհամասի երկրների նա խաձեռնությամբ տնտեսական ն քաղաքական միտումներով: Դա ԼատինականԱմերիկայի ն Կարիբյան ավազանի ամենախոշոր բանկն է: 2008 թ. բանկի անդամ էր 28 լատինաամերիկյանն 18 եվրոպական երկիր, որոնք բանկից վարկեր վերցնել չեն կարող: Բանկի կապիտալը կազմում է 101.0 մլրդ դոլար, որից 50.0 տոկոսը լատինաամերիկյան երկրների բաժինն է, 30.0-ը՝ ն ԱՄՆ-ինը,5.0-ը` Ճապոնիայինը, 4-ը` այլն:Դետնաբար

երկրներնունեն

Կանադայինը

հավասար թվով ձայներ` ԱՄՆ-ը` 34.5, Կանա դան 4.56 ն այլն: Սովորական պայմաններովբանկը վարկ է բաց թողնում 10-15 տարի ժամկետով, հատուկ պայմաններով գործունեության Հատուկֆոնդից` 40 տարով: Փոխառությունները կազմում են նախագծերի ընդհանուր արժեքի 50 տոկոսը: ԶարգացմանԱֆրիկյանբանկը (ԶԱֆԲ)ստեղծվելէ 1962 թ. փետրվարինՄԱԿ-ի տնտեսական հանձնաժողովի 32 երկրների ներկայաոչ

ցուցիչների որոշմամբ: Որոշումն ուժի մեջ է մտել 1964 թ. սեպտեմբերի 10-ին, իսկ բանկը սկսելէ գործել 1965 թ. հուլիսի 1-ին: Այն աֆրիկյան պետություններիառաջին ֆինանսական կազմակերպություննէ: Բանկի գործունեությունըկոչված է նպաստելու աֆրիկյան երկրների ինդուստրա ցմանը,ինչպես նան համաշխարհային շուկայից կախվածության թուլացմանը: 2011 թ. բանկի անդամ էին աֆրիկյան 53 ն ո աֆրիկյան 22 երկիր 4 մայր Սկսած 1977 թ.՝ բանկի հաշվարկային միավորը ՇՈՔ-ն է: Աֆրիկյան երկրների բաժնեմասըկազմում է 60.0, մնացած երկրներինը`40.0 տոկոս: Բանկը վարկ է տրամադրում գյուղատնտեսությանը, սոցիալական ենթակառուցվածքներին: Այն ղեկավարվում է (Ցառավարող խորհրդի կողմից, որն ընտրում է նախագահ ն բանկի վարչություն: Լրացուցիչ միջոցներ ձեռք բերելու համար ստեղծվել Զարգացման աֆրիկյան հիմնադրամը,որի անդամներնեն Արգենտինան,Բելգիան, Բրազիլիան, Դանիան, Իսպանիան, Իտալիան, ԱՄՆ-ը, Կանադան, Հոլանդիան, Մեծ Բրիտանիան, Նորվեգիան, Շվեդիան, Շվեյցարիան, Սաուդյան Արաբիան,Քուվեյթը, ճապոնիան, Ֆինլանդիան ն ԶԱՀԲ-ը: Զարգացման Ասիական (4355Ք-ՉԱԿԲ)ստեղծվելէ 1962 թ. բանկը 2002 թ. ուներ 61 անդամ երկիր, որոնց կազմում էին ԱՄՆ-ը, Կանադան, 44 տարածաշրջանի, 15 եվրոպական պետություն: Բանկն իր գործունեությունն իրականացնում է ՎԶՄԲ-ի սկզբունքներով: Նրա կապիտալը կազմում է 47.2 մլրդ դոլար, որից տարածաշրջանի բաժինը Յ0.0 մլրդ դոլար է ( 63.5 տոկոս), ԱՄՆ-ի, ճապոնիայի բաժինը` 15.8 տոկոս: Վարկավորումը ծառայում է ավտոմայրուղիների, նա վամատույցների, օդանավակայաններիկառուցմանը կամ վերակառուց-

սուելան ն միջազգային երկու կազմակերպություն` Եվրոպական տնւոեսական ընկերությունը ե Եվրոպական ինվեստիցիոն բանկը: Անդամներեն 61 երկիր: Բաժնետ իրական կապիտալը կազմում է 20 մլրդ եվրո: Կապիտալի բաժնեմասի10 տոկոսն ԱՄՆ-ին է, Մեծ Բրիտանիայի, Գերմանիայի, Իտալիայի, Ֆրանսիայի ն. Ճապոնիայի բաժինները կազմումեն 8.5-ական, Ռուսաստանինը`4 տոկոս: Հիմնադիր կապիլորդ Ֆրան Ե ՈՈԻցեզրոգական մար տնտեսական ընկերության կազմում է 50, ԵՄ երկրներինը եվրոպական մյուս երկրներինը` 11.3, ոչ եվրոպական երկրներինը՝ 24 տոկոս ն այլն: Ոչ մի երկիր չունի կապիտալի ն ձայների 15 տոկոսից բարձր բաժնեմաս: Բանկի նպատակըԿենտրոնականն ԱրեմտյանԵվրոպայի երկրների տնտեսականճյուղերում ներդրումների խթանումն է: Եվրոպական զարգացման հիմնադրամը (ԵԶՀ) եվրոարժույթի ֆինանսականկազմակերպությունէ: Հիմնադրվել է 1959 թ.: Հիմնադիր միջոցներըգոյանում են անդամ երկրների անդամավճարներից,որոնք ֆինանսավորումեն ոչ շահութաբեր ն քիչ եկամտաբեր օբյեկտներին: կատարում են Ֆրանսիան Գերմանիան՝34-ական, ն լիան` 12, Բելգիան ն Նիդեռլանդները` 9-ական, Լյուքսեմբուրգը` 2

գամաթներից (բացի, Ավստրալիայից) բաժինը է

մանը:

(ԶՄԲ) կազմավորվել է 1959 թ. ն բանկը Զարգացման միջազգային Ա են

ԱՆ ԿանաԼ,աշինգտոնում, ամներն

գործել սկսել թ. դան, լատինաամերիկյան25 ն «ոչ ամերիկյան» 16 երկիր, այդ թվում` Ավստրալիան, Մեծ Բրիտանիան, ճապոնիան: Բանկի նպատակն անդամ երկրներին ն մասնավորարտադրողներիներաշխավորված վարկեր տրամադրելն է: Ֆինանսական միջոցները գոյանում են հիմնադիր ֆոնդից ն մասնավոր մուծումներից: Վարկերտրամադրվում են 15-25 տարի ժամկետով: Ղեկավարօրգանը /սռրհուրդն է՝ 12 անդամով` ճախագահի ն դիրեկտորի գլխավորությամբ: Ըստ կանոնա դրության՝ որոշումներ ընդունելու համար անհրաժեշտ է ձայների 2/3-ը: Քանի որ ձայների 35 տոկոսն ԱՄՆ-ինն է, հետնաբար նա դիրեկտորատում ունի վետոյի իրավունք: (ՎԶԵԲ) կազՎերակառուցման ն զարգացման եվրոպական բանկը մավորվելէ 1990 թ. մայիսի 29-ին Փարիզում ն գործել սկսել է 1991 թ: ապրիլից: Բանկի անդամներ են Եվրոպայի 27 երկրները, ինչպես նան ԱՄՆ-ը, Ավստրալիան, Եգիպտոսը,Իսրայելը, Կանադան, Հարավային Կորեան, ճապոնիան, Մարոկկոն, Նոր Զելանդիան, Մեքսիկան, Վենե308

12,

Մուծումներ

Իտա-

տոկոս:

համակարգում 1960 թ. ստեղծվեցԵվռռոպական սոցիալական հիմնադրամը,որը ֆինանսավորում է աշխատուժի զբաղվածության ապահովմանծախսերը: Միջազգայինհաշվարկներիբանկը (ՄՀԲ) առաջին միջպետական բանկն է, որը ստեղծվելէ 1930 թ. մայիսի 17-ին Բազելում (Շվեյցարիա): Բանկի անդամներ են Անգլիայի, Բելգիայի, Գերմանիայի, ԻտաԵՆ Քապոնիայի էմիսիոն բանկերը, Թուրքիայի, Հարավ-Աֆրիկյան Ղանրապետության,Ավստրալիայի, Կանադային ամերիկյան (Նյու Յորքի, Չիկագոյի, Մորգանի) բանկային ընկերությունները, մի խումբ մասնավոր բանկեր: Միավորում է հիմնականում եվրոպական 30 երկրների կենտրոնական բանկերը: Պարտադիր չէ, որ ՄՀԲ-ի բաժնետերերն ունենան ձայների իրավունք: Գլխավոր խորհրդում հաշվի են առնվում միայն առանձին երկրների կենտրոնական ձայները, իսկ վետոյի իրավունք ունեն բոլոր բանկերը: Նրա կազմում է 3 մլրդ ՇկՔ: ՄՀԲ-ը կոչված է նպաստելու կենտկապիտալը իոնական բանկերի համագործակցությանըն կատարում է հետնյալ ԵՏՀ

ԽՈԽԿՈՒՆ

բանկերի

Գործարքները. »

իր կամ կենտրոնականբանկերի հաշվին գնում, վաճառում ն

պահում է ոսկի, արժույթ (բացի բաժնետոմսերից),

փոխատվություն է տալիս կենտրոնականբանկերին ն նրանցիցընդունում է ավանդներ, հանդես է գալիս որպես կենտրոնական բանկերիգործակալ, »

(կարգավորում է միջպետականարժութա հարաբեվարկային

են ԱՄՆ-ը` 201, Գերմանիան`56.9, 56.2, եծ Բրիտանիան` Ֆրանսիան` 50.7, ճապոնիան` 43.9, Կանա36.1 ան՝ մլն դոլար: Ձայների թիվը կախված է մուծումների գումա-

իայից:Առավել մեծ գումար մուծել

րությունները:

գործառույթնարժեթղթերով,օտարերկրյա արժույթով միջազգային վճարումները, ոսկով գործարքները հսկելն է: Վանդես է գալիս որպես ԱՄՀ ն Զարգացման միջազգային բանկի եվրոպական օժանդակ օրգան: Բանկի նպատակը միջազգային ֆինանսական գործընթացների համար բարենպաստ պայմաններ ստեղծելն է: Ըստ կանոնադրության՝ բանկն իրավունք չունի թողարկելու վճարման բանկնոտներ, բաց թողնելու փոխատվություն, սահմանելու հսկողություն ձեռնարկատիրականընկերությունների վրա: Բանկը ղեկավարում է ըճդհանուր Ժողովը, որը հաստատում է ամենամյա հաշվետվությունը, ֆինանսական հաշվեկշիռը, հաշիվները, որոշում պահուստային ն հատուկ հիմնադրամների մասհանումների չափերը: Եվրոպականինվեստիցիոնբանկը (ԵԻԲ) որպես վարկային ինստիտուտ, ստեղծվելէ 1 958 թ. Հռոմի` 1957 թ. մարտի 25-ի պայմանագրով ԵՏՀ համաձայնագրի հիման վրա: Գործունեությունը սկսելէ 1959 թ. հունվարից: Բանկի հիմնադիր անդամ եղել են Գերմանիան, Բելգիան, Իտալիան, Իռլանդիան, Լյուքսեմբուրգը, Ֆրանսիան: Ավելի ուշ կազմը համալրել են Դանիան, Հոլանդիան, Հունաստանը, Մեծ Բրիտանիան: Բանկի անդամ են ԵՄ բոլոր երկրները: ԵԻԲ հիմնական խնդիրն է անդամ երկրների տնտեսության զարգացման, աշխատատեղերի ստեղծման, արտադրական ձեռնարկությունների վերազինման ն տնտեսապես թույլ զարգացած շրջանների յուրացման, համատեղ նախագծերի իրականացման համար երկարատն (20-25 տարի) վարկերի տրամադրումը:2008 թ. բանկի կանոնադիր ֆոնդը կազմել է 100 մլրդ եվրո, որից բաց է թողնվել 35 մլրդ եվրո վարկ: Բանկը ղեկավարում է կառավարողն վարչական խորհուրդը: Գործունեությունը կապված է եվրոպական «ընդհանուր շուկայի» հետ: Գերմանիայի, Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի, Իտալիայի բաժինը կազմում է 18. 7 մլրդ եվրո: ԵԻԲ անդամ երկրների անդամավճարների հաշվին 2000 թ. ստեղծվեց Եվրոինվեստիցիոնֆոնդը, որի նպատակը դեֆիցիտ հաշվեկշիռ ունեցող երկրներին օգնելը ն բիզնեսի զարգացմանը հովանավորելն է: Բանկը վարկավորում է նան ոչ ԵՄ երկրներին: Արժութային համագործակցության եվրոպական հիմնադրամը ստեղծվելէ 1973 թ. եվրոարժույթի համակարգի շրջանակներում: Այն ԵՏՀ անդամ երկրների վճարային հաշվեկշռի դեֆիցիտը ծածկելու միջոց է: Միջազգայինֆինանսականկորպորացիան(ՄՖԿ) միջկառավարական մասնագիտացած հիմնարկություն է: Հիմնադրվել է 1956 թ.. որպես ՎԶՄԲ մասնաճյուղՎաշինգտոնում: Կորպորացիայի անդամեն 133 երկիր 3427 մլն դոլար կապիտալով, ինչը գոյանում է անդամ երկրների վճարումներից, կորպորացիայի օգուտներից Ա ՎԶՄԲ դոտաՄԲ

տոկոս: Առավել խոշոր գումարներ Բրազիլիային` 284, (Թուրքիային` 129 մլն դոլար: է տնտեսության մասնավոր ն խառը յորպորացիանֆինա նսավորում յատվածներին: Փոխառություններ տրվում են 2-10 տարով, մարումը է այն արժույթով, որով փոխառությունըստացվել է: լատարվում Արաբական արժույթի հիմնադրամը(ԱԱՀ) ստեղծվել է 1976 թ.: Կենտրոնը գտնվում է Աբու-Դաբիում (Արաբական Միացյալ էմիրութուններ): Հիմնադրամն Արաբականլիգայի երկրների հարկային կազմակերպություն է: Գործում է 1977 թ.-ից: Հիմնադիր կապիտալը կազմում է 236 մլն արաբական դինար: Կապիտալում առավել բաժին ունեն Ալժիրը, Եգիպտոսը, Իրաքը, Սաուդյան Արաբիան,Քուվեյթը: Գնված բաժնետոմսերի 50 տոկոսը վճարվում է փոխարկելի արժույթով: Հիմնադրամինպատակն է վարկեր տրամադրել մասնակից երկրներին` իրենց արժույթի կուրսի կայունացման ն վճարային հաշվեկշիռներիդեֆիցիտը ծածկելու համար: Փոխառություններ տրվում են արաբական դի նարով մինչն 7 տարի ժամկետով: Զարգացմանիսլամականբանկը (ՁԻԲ) ստեղծվել է 1975 թ. Սաուդյան Արաբիայում (Ֆիդդա): Կատարում է Իսլամական կազմակերպությանկոնֆերանսի պահանջները: Ստեղծում է հատուկ ֆոնդեր, այդ թվում` նան ոչ բանկի անդամ մուսուլմանական երկրների համար: Բանկի անդամէ 54 երկիր: Կապիտալը կազմում է 6 մլրդ իսլամական դինար: Ֆոնդի ամենամեծ բաժնետերը Սաուդյան Արաբիան է: Բանկը կատարումէ ներդրումներ արդյունաբերության,գյուղատնտեսության Չբյեկտներում,ծավալում լիզինգային գործունեություն: Առետրին զարգացման Սեծովյանբանկը (ԱԶԱԲ) տարածաշրջանային բանկ է, որի անդամ են Սեծովյան տնտեսական համագործակցության 11 երկրներ: Բանկի կապիտալը կազմում է 1 մլրդ ՇԱՔ: Ամենամեծ բաժինը` 16.5 տոկոս, ունի Ռուսաստանը: 1966 թ. ստեղծվելէ Ինվեստիցիոնվեճերի կարգավորման միջազեն արբիտրաժային Նման վեճերը կարգավորվում կենտրոնը. .գային կարգով:Կենտրոնը զբաղվում է նան հհտազոտականաշխատանքով: Գոյություն ունեն Միջազգայինֆինանսականկենտրոններ (ԱՖԿ), որոնք իրականացնում են միջազգային բանկային Կ ֆինանսական, արժութային,վարկային, արժեթղթերի ն ոսկու գործարքներ: ՄՖԿ-ը խոշորմիջազգային ֆինանսական ծառայությունների, Ժամանակակից հաշվարկային ն վճարային համակարգ է, որը ձեավորվել է կապիտալարտահանող երկրների կենտրոններում (Լոնդոն, Նյու Տոկիո, Ֆրանկֆուրտ նայլն)՛՞ Փարիզ,Լյուքսեմբուրգ, ից:

ԱՄՆ

բաժինը կազմում է

22.9

զրամադրվելեն

Յորք.

Սինգապուր,

հ//քՕ888ՅԿԾԻՕԻՈՂԻՅ

ԽՇչԿՈՄՁ

քՕՈՒԵՐ ՕՈԹԱԲԱՄՑ,

ԿՄ

քԻՅՈ, 2012,8 1, օք.

33.

Գծագիր 12.1

Աշխարհիֆինանսական ռեսուրսների վերաբաշխմանմեխանիզմը (ըշխարհիֆինանաականռեսուրսները | Ֆինանսական

օգնություն|

| Գամաշխարհային չուկա

Ոսկու արժութային

ֆինանսսկան

(կապիտալի ֆինանսական պահուսւռներ շուկսներ)

բունքներիմշակմանը ն իրագործմանը:

ՏԷ

Տ)

ՅՅ:

թյ

«8

ԷՒ

33|

«`

Միջազգայինտնտեսականկազմակերպություններ

կառավարումըհամաշխարհայինտնտեսության զարգացման ներկա փուլում պահանջում է ոչ միայն պետական, այլն միջազգային մակարդակով կազմակերպում: Միջազգային տնտեսական կազմակերպությունները (ՄՏԿ) միջպետականն միջկառավարականտնտեսական միավորումներեն, որոնք ստեղծվումեն պետություններիմիջե պայմանագրերի ն համաձայնագրերիհիման վրա ՍՏԿ հիմնական գործառույթը գործընկեր երկրների առենտրական,արտադրական, ֆինանսական, գիտական ն այլ ոլորտների գործունեությունների կոորդինացումն է, ինչի անմիջական կազմակերպիչներն են Միավորված ազգերի կազմակերպությունը (ՄԱԿ), Առետրիհամաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ), Եվրամիությունը (ԵՄ), միջազգային տարբեր տնտեսական կազմակերպություններ, միավորումներ, ընկերությունՄՏՀ

ներ:

21-րդ դարի սկզբին աշխարհում գործում էին տարբեր միջազգային, տարածաշրջանայինտնտեսականկազմակերպություններ, միուբյուններ, որոնք ինտեգրացիոն խմբավորումներ են: Գամաձայն ՄԱԿ-ի տվյալների` 2010 թ. համաշխարհային տնտեսությունում գործում էր 70 հազար անդրազգային կազմակերպություն (ԱԱԿ)` 900 հազար մասնաճյուղերով: ՄՏՀ զարգացումն անմիջապեսկապված է ՄԱԿ-ի

Շ.

ԺԲ ԽՄՇԿՈՄՒԹքՕՈՒԵԲ

ի/ՃքՕ688 3ՒԾԻՕԽԱՒԹ

Բ ՈՌՑԲԱԱԲՑՅՒԼ Ւ|, հւ, 2010, 6. 98.

3:ՕԻԶՕոՂՎԿԸՇՒ/ՑԹ

ՕՀԵՕԱԲԵՄՃՑ, ոօ.

քճո.

Միջազգային տնտեսական կազմակերպությունների մի մասը ՄԱԿ մասնագիտացածհիմնարկություն չէ: Առետրի 'կազմակերպությունը (ԱՀԿ, 17/70) Ղիմնվել է 1995 թ.` փոխարինելով Տարիֆների ն առնտրի համաշխարռային համակարգին (ՃԼը, որպես ՐՃԼ իրավահաջորդ: Ո4Ճ՛Էը թ.: 1948 թ. ԼՃ11 մտեղծվելէ անդամ էին 22, 1994 թ.` 123, 2004 9.` 147, 2011 թ.՝ 164 երկրներ: Պահպանելով ՈՃ՛ՐԷի բոլոր հիմնական լ 56 իրավական փաստաթղթային ծրարն ամփոփում ԴրույթներըԱ̀ՀԿ փաստաթղթեր` կազմված մի քանի խմբերից: թ. ՈՃԼԼԷին վերաբերում էր միայն ապրանքային առնտուրը, իսկ ԱՀԿ-ն ընդգրկում է ապրանքների ն ծառայությունների ոլորտները: ԱՀԿ հիմնական խնդիրներն են ԱՀԿ-ի մեջ ընդգրկվածբազմակողմ առնտրային համաձայնագրերի իրականացումն ու վերահսկումը: ԱԿ Կանոնա դրությունը, ընդունված ՈՃ 11-ի կողմից Հավա նայում, մասնակից երկրներին չի երաշխավորում օգտվել քվոտաներից, ինչպես նան արտահանման ն ներմուծման լիցենզիաներից, նան չի հաստատում առանձին պետությունների հարկային իրավունքը: Ամերիկյանառաջարկության համաձայն մշակվել է ԱՀԿ Կանոնադրության նախագիծը, որի խնդիրը համաշխարհայինառնտրի կարգավորումը ն աստիճանաբար լիբերալացումն է: Դեռնս 1986 թ. ԽՍՀՄ-ը ընդունեց (Ճ711-ի առաջարկն Ուրուգվայի ռաունդին մասնակցելու ն հետո նան այդ կազմակերպությանն անդամագրվելուհամար: Սակայն ԱՄՆ-ը հակադրվեց առաջարկին, ն միայն 1990 թ. ԽՍՀՄ-ը ստացավ անդամագրվելու իրավունք, բայց 1992 թ. դուրս մնաց անդամությունից սոցիալիստական համակարգի փլուզման պատճառով: Անդամներ չէին նան Չինաստանը ն Ուկրաինան: Ռուսաստանի,Բելառուսի ն Ղազախստանի (/աքսային միության ստեղծումը հնարավորություն կտա Ռուսաստանին անդամագրվելու ԱՀԿ-ին,ինչը նոր փուլի սկիզբ կդառնա առնտրիքաղաքականության համար: Պետք է ստեղծվի Մաքսային միության Հանձիրականացման նաժողով,որում կընդգրկվեն երեք երկրների կառավարությունների ներկայացուցիչները: Որոշումները կընդունվեն ձայների 2/3 մասով:

համաշխարհային

Թ2| 3»

| (բանկային վարկերի չուկա | |կրժեթղթերի պարտքային չուկա 12.2

որն ունի նան միջազգային տարբեր կազմազերպություններ, ինստիտուցիոնալկառույցներ: Համաձայն ՄԱԿ-ի կանոնադրության՝ համաշխարհայինմասշտաբի բազմաթիվ խնդիրներիլուծման, միջազգային տնտեսական համագործակցությանհետ միասին կազմակերպվում են նան կոորդինացիոն բնույթի միջոցառումներ, որոնք աջակցում են ՄՏՀ ընդլայնմանն ու զարգացմանը: Միջազգային առնտրի հիմնախնդիրները քննարկելիս` ՄԱԿ-ն ակտիվ մասնակցություն է ունենում պետությունների տնտեսական համագործակցությանսկզհետ,

ԵյոտՕԷ8

57, Բելառուսը ն Ղազախստանը` 21.5-ական Ռուսաստանը լլունենա տոկոս ձայներ Համաձայն ԱՀԿ կանոնների` Ռուսաստանի ներմուծման տարիֆները ԱՀՀ-ին ա նդամագրվելուց հետո կկրճատվեն մինչն 7.8 տոկոսով, 2011 թ. համեմատ գյուղատնտեսական արտադրանքներիտուրքերը 13.2 տոկոսից կնվազեն մինչն 10.8 տոկոս, կլինեն նան այլ զիջումներ: ԱՀԿ-ը 2011 թ. դեկտեմբերի 16-ին ողջունել է Ռուսաստանին իր կազմում ընդգրկվելու փաստը, որի հաստատումը սպասվում է 2012 թ.

Աղյուսակ 12.2 ԽորհրդակցություններըՈՃ71-ի կառավարման սահմաններում (8 պաշտոնական հավաք-ռաունդ)

կանում զարգացած երկրների) հնարավորություն ստացան անարգել իրականացնելու հովանավորում ե պաշտպանություն ազգային ար-

տադրողներին գյուղատնտեսության սեկտորում: Զարգացող երկրների արտահանողներնայս իրավիճակում վնասներ կրեցին: ԱՀԿ-ն իրականացնում է վարչական ե կազմակերպական գործունեություն, առետրային խորհրդակցություններ,անդամ երկրների միջն ծագած վեճերի պարզաբանում,անդամ երկրների առնտրի զարգացման աջակցում: ԱՀԿ գործունեության հիմնական սկզբունքներն են. արտահանման, ներմուծման, տրանզիտ գոոծարքների բարենպաստ ռեժիմի ստեղծումը, համաձայնագրերի միջոցով մաքսային սակագներիիջեցումը, ներմուծման կրճատումը ն արտահանման իրավունքից օգտՒ մելը: կառավարման մարմիններն են անդամ երկրների ներկայացուցիչներից կազմված Եայխարարներիկոնֆերանսը, Գլխավորխորհուրդը, Ծառայությունների առնտրի գլխավոր համաձայնությունը Ծառայությունների առնտրի խորհուրդը, Ինտելեկտուալ սե(416), փականությանիրավունքի խորհուրդը: ԱՀԿ-ը գործում է քարտուղարության միջոցով, որը ֆինանսավորվում է անդամ երկրների միջազւային առնտրի բաժնային վճարումներից: »

» »

Խորհրդակցությունների Տարեթվեր անցկացմանվայրը Ժնն (Շվեյցարիա) Աննեսի(Ֆրանսիա) Տորկի (Անգլիա) Ժնն (Շվեյցարիա)

|Խորհրդակցությունների ծրագրերը Ա`զԿ ՄաքսայինտարիՖֆների իջեցում

ժնն(Եվեյցարիա)

1960-1967

Ժնն

1964-1967

(Շվեյցարիա)

Տոկիո (ճապոնիա),

աշխատանքը շարունակվելէ Ժննում

1973-1979

Մաքսայինտարիֆների իջեցում Սաքսայինտարիֆներիիջեցում Մաքսային տարիֆներիիջեցում Մաքսայինտարիֆներիիջեցում Մաքսայինտարիֆների իջեցում,

ԱԱ

ԳԻՐ

իջեցում,

ԼՈ Տարիֆների ոչ տաարիֆային արգելքների ոլորտում փոխհատուցումներիավելացում

Մաքսայինարգելքներիթուլացում, Մոնտեվիդեո ՃՈ-ի մեխանիզմներիկատարելա(Ուրուգվայ), 1986-1994 ԱՀԿ ստեղծման համաձայ-

գործում,

աշխատանքը Ժննում

շարունակվելէ

նություն, համաձայնագրիմշակուճ |

Ճ77 հիմնական գործունեությունը թազմակողմ ռաունդ հանդիպումների անցկացումն է, որոնց ընթացքում քննարկվում են օրագրի հարցերը` կապված մասնակից երկրների արտաքին առնտրի կարգավորման հետ: (Ճ711-ի ստեղծումից մինչն նրա վերափոխումն ԱՀԿ-ն կազմակերպելէ 8 պաշտոնականհավաք (ռաունդ)` մաքսատուրքերի, դրույքաչափերի նայլ հարցերիքննարկման համար: Օրինակ` 1990 թ. խորհրդակցությունը վերաբերում էր մաքսատուրքերի կրճատմանը, ինչը 1947 թ. 40-60 տոկոսից 1990 թ. նվազեց մինչն 3-5 տոկոս: Ուրուգվայի ռաունդը ամենախոշոր խորհրդակցությունն էր 19801990 թթ.: Սրա կարնորությունն առետրի զարգացման վերաբերյալ 13 հարցերի քննարկումն էր: Արդյունքում կառավարությունները (հիմնա75

4ք0838

ՅԱԹԺԵՕԽԽՈԹ

0140ԱԲԻոՑ, ՊՇԿՈ/ՒՁ քօՈԿԵԹ ԿԱԹԵՅ ո, 2011,

12, օք. 23.

Ինտելեկտուալ (մտավոր) սեփականության համաշխարհային է 1967 թ. հուլիսի 14-ին ազմակերպությունը (80116) հիմնադրվել Ստոկհոլմիմիջազգայինկոնֆերանսում: Միաժամանակստորագրվել է նան ինտելեկտուալ սեփականության համաձայնագիրը: Վայաստանը, ԱՀԿ անդամ դառնալով, ստանձնել է մտավոր սեփականության իիրավունքներիխախտման դեմ պայքարի ծավալման պարտավորություն: ՀՀ քրեական օրենսգիրքը պատասխանատվությունէ նախատեսել հեղինակայինիրավունքի խախտմանհամար: Միջազգային առնտրի պալատը (ՄԱՊ) գործարար մարդկանց, միավորումներիմիություն է, միջազգային ոչ կառավարականկազմակերպություն:Հիմնադրվել է 1919 թ. Միջազգային առնտրական կոնֆեդերացիայում` Ատլանտիկ Սիթիում (ԱՄՆ): Պաշտոնական նպատակն է կարգավորել ՄՏՀ-ը, նպաստել միջազգային տնտեսական հիմնախնդիրների լուծմանը, բարելավել առետրի պայմանները, ապահովել տարբեր երկրների գործարարների փոխշահավետ համագործակցությունը,գտնել վաճառահանման շուկաներ: 1990 թ. ՄԱՊ անդամ էր 90 երկիր: ՄԱՊ-ն ընդգրկում է նան խառը կազմակերպություններ: Տարբեր երկրներում պւսլատը միավորում է առնետ րա-արդյունա բերականշրջանները: ՄԱՊ անդամ կարող են լինել կամ կամավոր կազմակերպվող ասոցիացիաները (մասնավոր) կամ պետական կազ(հանրային-իրավական): ՄԱՊ-ն աջակցում է արմակերպությունները

տադրական ձեռնարկություններին: Նրա ղեկավար օրգաններն են Կռնգրեմը, որը գումարվում է երկու տարին մեկ անգամ, /Խորհուրդը, որը գլխավորում է ՄԱՊ նախագահությունը, Գռռծադիրկոմիտեն, որն ընտրվում է Կոնգրեսում ն որի կազմում ընդգրկվում են նախագահը, փոխնախագահը,բյուջետային հանձնաժողովի նա խագահը, գանձապահը ն 6 ներկայացուցիչ այն երկրներից, որոնք ՄԱՊ-ին ավելի մեծ անդամավճար են մուծում: գլխավորքարտուղարությունը համագործակցում է ՄԱԿ-ի տարածքային հանձնաժողովների ն մասնագիտացած հիմնարկների հետ: Այն գործում է Փարիզում: ՄԱՊ-ն ունի 46 ազգային կոմիտե, 1500 կոլեկտիվ ն մոտ 6000 անհատ անդամ:

Տնտեսության համագործակցության ն զարգացման կազմարկերսյությունը (ՏՀԶԿ, ՕՖՇՔ) միջազգային միջկառավարական կազմակերպություն է, որը ստեղծվել է 1960 թ. դեկտեմբերի 14-ին ԱՄՆ նախաձեռնությամբ:Այժմ ՏՀԶԿ անդամ են 30 երկիր` զարգացած երկրներ ԱՄՆ-ը, Գերմանիան, ճապոնիան, Ֆրանսիան, Կանադան, Իտալիան, Մեծ Բրիտանիան, Բելգիան, Ավստրիան, Նիդեռլանդները, ինչպես նան զարգացող երկրներ Դանիան, Թուրքիան, Իսպանիան, Լյուքսեմբուրգը, Հունգարիան, Իռլանդիան, Հունաստանը, Նոր Զելանդիան, Եվեդիան, Պորտուգալիան, Հարավսլավիան ն այլն: Կազմակերպության նպատակն է աջակցել անդամ երկրների տնտեսական ն սոցիալական զարգացմանը, օգնություն տրամադրել զարգացող երկրներին, հասնել տնտեսություններիբարձր ն կայուն աճի, զբաղվածության ավելացման, բնակչության կենսամակարդակի բարձրացման, միջազգային առնտրի ընդլայնման: Կազմակերպության տարեկան բյուջեն 200 մլն դոլար է, որը ձնավորվում է անդամավճարներից` հաշվի առնելով անդամ երկրներհ ՀՆԱ չափերը: Ամենաշատ մուծումներ կատարում են ԱՄՆ-ը, Ճապոնիան, Գերմանիան: ՏՀԶԿ բարձրագույն օրգանը /Խորհուրդն է, որին առընթեր գործում են տնտեսական, քաղաքական ծրագրերիուսումնասիրման կոմիտեներ: Բալթիկ ծովի պետություններիխորհուրդը ստեղծվել է 1992 թ. մարտի 5-ին Դանիայի նախաձեռնությամբՀյուսիսային 10 երկրների (բացի Իսլանդիայից) ն բալթյան Յ պետությունների արտաքին գործերի նախարարների` Կոպենհագենում կայացած հանդիպման ժամանակ: Ընտրվել է քարտուղարություն, որպես մշտական գործող օրգան, հրավիրվել մասնակից երկրների պառլամենտների կոնֆերանս, որը տարածքային համագործակցության ինստիտուցիոնալ

Բալթյնայի

օրգան

է:

թ. հունվարին ստեղծվել է Բարենցի ծովի խորհուրդը` Ֆինլանդիայի, Շվեդիայի, Դանիայի, Ռուսաստանի, Իսլանդիայի ն եվրոպական մյուս երկրների ներկայացուցի չների մասնակցությամբ: Նպատակն է աջակցել երկրների տնտեսությունների, շրջակա միջավայրի պահպանության ն անվտանգության հարցերի կարգավորմանը:

Ստանդարտների միջազգային կազմակերպությունը (460) ստեղծվել է 1946 թ. Լոնդոնում: Այն մշակում է միջազգային ստանդարտները,բարելավում տնտեսական, ԳՏ ե ինտելեկտուալ գործընթացները(տե՛ս Գլուխ 3): Ձամաշխարհայինէներգետիկխորհուրդը (83Շ) ստեղծվել է 1923 Լոնդոնում: Ընդգրկում է 90 ազգային կոմիտեներ:Նպատակն էներթ. մատակարարում ն սպառում ապահովելն է: Բյուջեն գոկայուն գիայի յանում է ազգային էներգետիկ կոմիտեների անդամավճարներից: Խորհուրդը հրավիրում է էներգետիկներիհամաշ խարհային կոնգրես: Միջազգային էներգետիկ գործակալությունը (1Յ/Ճ) ստեղծվել է 1974 թ. էներգետիկ ճգնաժամը կարգավորելու համար: Անդամ 26 երկրների հետ իրականացնում է համատեղ միջոցառումներ: Ատոմային էներգիայի միջազգային (աճ1415) գործակալությունը հիմնվել է 1957 թ. Վիեննայում: Այն գիտատեխնիկական համագորթյան օրգան է միջուկային էներգիայի օգտագործման ն անվծակցու տանգության ոլորտում: Զարգացող երկրների տարածաշրջաններում ստեղծվել են մի շարք տնտեսական կազմակերպություններ, ՄՏՀ իրականացնող դաշինքներ, ազատ տնտեսական գոտիներ: Այժմ տարածաշրջանային հայտնի կազմակերպություններ են ԵՄ-ը (27 պետություն), ՒՍՓ՝ԼՃ-ն (ԱՄՆ, Կանադա, Մեքսիկա), Կենտրոնականասիական պետությունների (Իրան, Պակիստան, Թուրքիա) տնտեսականհամագործակցությունը (1992 թ), Տարածաշրջանային համագործակցության հարավասիական ասոցիացիան (ՇՃՃՔԱ, Հնդկաստան, Պակիստան, Շրի-Լանկա, Բանգլադեշ, Նեպալ), Ասիական ն Խաղաղ օվկիանոսի տնտեսական հանձնաժողովը (9ՇԽՃ՛1Ծ, 51 երկիր, 1947 թ.), Աֆրիկայի տնտեսական հանձնաժողովը (ՅԵՃ, 53 երկիր, 1958 թ.), Վարավ-Աֆրիկյան զարգացման կոմիտեն (Շճու, Անգոլա, Բոտսվանա, Լեսոտո, Մալավի, Մոզամբիկ, Մավրիկիոս, Նամիբիա, ՀԱՀ Տանզանիա, Զիմբաբվե), Նավթ արտահանող երկրների միջազգային կազմակերպությունը (ՕՈՔԿ, 1960 թ., 3 աշխարհամասի 14 երկիր, Ալժիր, ԱՄէ, Գաբոն, էկվադոր, Ինդոնեզիա, Լիբանան, Իրաք, Իրան, Նիգերիա, Սաուդյան Արաբիա, Քուվեյթ, Կատար, Օման, Բրունեյ (գրասենյակը գտնվում է Վիեննայում)),Լատինական Ամերիկային Կարիբյան ավազանի տնտեսական հանձնաժողովը (ՉԿՈՃՈ, 55 երկիր, 1948 թ.), ինչպես նան ԽԲՔ«ՕՇ5Ք-ը, ՃՇԲՈՒ-ը, Ճ19Շ-ը, ՇՒՐ-ն ն այլն:

Միջազգայինտնտեսականհարաբերությունների նիզմի կատարելագործումը կառավարման կազմակերպումըն մեխ"ս 12.3

ՄՏՀ-ը, որպես տնտեսական գործունեության համակարգ, ընդգրկում է երկրների միջն կազմակերպվողբազմաթիվգործարքներ ն ունի կառավարմանբարդ մեխանիզմ: Ելնելով երկրների պետական կա317

ռույցներից, հասարակության սոցիալ-տնտեսական իրավիճակից, քաղաքականիշխանությունների դերից, այլ երկրների հետ տնտեսական հարաբերությունների կազմակերպմանմակարդակից` տարբեր երկրներում տնտեսական հարաբերություններըկառավարվում են տարբեր օրգաններիկողմից տարբեր ձներով: Երկրների միջե տնտեսականկապերում գերակշռում է արտաքին առնտուրը, որը շատ երկրներում համարվում է տվյալ երկրի պետական մենաշնորհը: Պետական մենաշնորհներ են նան արժույթը, թանկարժեք մետաղները: Վերջինիս մենաշնորհը պատկանումէ Կենտրոնական բանկին, որին ն իրավունք է տրվում այլ երկրների հետ իրականացնելու գործարքներ: ՄՏՀ կառավարմանըմասնակցումեն նան միջազգային մյուս կազմակերպությունները` Առետրաարդյունաբերականպալատը, Արտաքին առնտրի բանկը, Ստանդարտներին սակագներիգլխավոր համաձայնությունը, իրավական-դատական արբիտրաժային կազմակերպությունները:ՄՏՀ գործընթացը պահանջում է ունենալ կառավարման հատուկ մեխանիզմ, որը կկարողանաբարձրացնել ՄՏՀ արդյունավետությունը,կատարելագործելարտահանման ներուժի կառավարումը հետնյալ կերպ. կառավարման ռազմավարական հարցերի լուծման ճիշտ »

կողմնորոշման, կառավարման օրգանների

իրավունքների ընդլայնման Լ նրանց պատասխանատվությանբարձրացման, կառավարմանկազմակերպությունների գործունեության վրա տնտեսականմեթոդներիազդեցությանուժեղացման միջոցով: Տնտեսապես զարգացած երկրներում արտաքին հարաբերությունների պետականկառավարումն իրականացնումէ. արտաքին տնտեսականքաղաքականության ն արտաքին առնտրականգործարքներիվերահսկում, արտահանող մասնավոր ձեռնարկություններին անհրաժեշտ »

աջակցություն:

Զարգացած երկրներում արտաքինառնտրի պետական կառավարումն իրականացնում են բարձրագույն օրենսդիր օրգանները` ԱՄՆում` Կոնգրեսը, Անգլիայում` Պառլամենտը, Գերմանիայում` Բունդեստագը, Ֆրանսիայում` Ազգային Ժողովը, նան պետական մասնագիտացած կազմակերպությունները: Օրենսդիր օրգանները մշակում ն ընդունում են երկրի տնտեսական քա ղաքականությանմասին օրենքներ, որոնցով կառավարվում են պետական ֆինանսները, մաքսատուրքերը: Արտասահմանյան երկրների հետ կնքվում, վավերացվում են պայմանագրեր: Միջազգային առնտրի կառավարմանգործառույթներից է ապրանքների արտահանումից ն ներմուծումից պետբյուջե մուտք գործող

վճարումների, մաքսատուրքերի, հարկերի գանձումների վերահսկումը: Որոշ երկրներում (Իտալիա) վերահսկող-կառավարողգործառույթ կատարում են Արտաքին առնտրի նախարարությունը, ԱՄՆ-ում, Շվեդիայում` Առնտրի նախարարություններիհամա պատասխան բաժինները, Գերմանիայում Արտաքին առնտրի կառավարչությունը, Ֆրանսիայում` էկոնոմիկայի ն ֆինանսների, Հոլանդիայում Ա Շվեյցարիայում` էկոնոմիկայի, ճապոնիայում, Անգլիայում` Արտաքին առնետրին արդյունաբերության, Բելգիայում` Արտաքին գործերի նա խարարութ-

յունները:

արտաքին տնտեսական հարաբերությունների համակարգը հետնյալն է. ՀՀ Կառավարություն, Ինվեստիցիաներիխթանման պետականխորհուրդ, Նախարարների ն գերատեսչություններիարտաքին տնտեսական կապերիբաժին, Սփյուռքի հետ կապերի միություն, ՀՀՍԱզգայինժողովի արտաքին հարաբերությունների խմբակՀՀ-ում

» »

ցություն,

ներ, ։

ՀՀ-ում ւ

օտարերկրյա ընկերություններ, կազմակերպություն ւ

Առնտրա-արդյունաբերական պալատ, արդյունաբերողների,կոոպերատիվներիմիություն: Արտահանող մասնավոր ձեռնարկություններինաջակցում են տեղերի տնտեսական, առնտրական, հյուպատոսական, դիվանագիտական օրգանները, արտասահմանյան պետականներկայացուցիչները՝ ցույց տալով տնտեսական, առնտրական, քաղաքական, վարչական օգնություն, արտադրանքի իրացմանըվերաբերող տեղեկատվություն: ՄՏՀ կառավարմանհիմնական նորմերը նշվում են քաղաքացիական օրենսդրության հիմունքներում: Օրինակ` ՀՀ «Ձեռնարկությունների ն ձեռնարկատիրական գործունեության մասին», «ՀՀ ինվեստիցիոն գործունեության մասին» օրենքներում սահմանվում են արտաքին տնտեսականգործունեություն իրականացնողներիիրավունքներն ու պարտականությունները,գործունեության տեսակները ն պայմանները ՄՏՀ պետական կարգավորման օպերատիվ միջոցներից են մաքսայինռեժիմի պահպանումը,որն ընդգրկում է մաքսային սակագները,ապրանքներըպետականսահմանով անցկացնելու կարգը, մաքսանենգության դեմ պայքարի միջոցառումները: ՄՏՀՇն անընդհատ փոփոխվում, (ատարելագործվում է: Երկրի մասշտաբովկատարվող ցանկացած տնտեսական վերափոխում պահանջումէ նոր մոտեցում: Վերջին երկու տասնամյակում ՄՏՀ զարգացման վրա էական ազդեցություն է գործել ԳՏՀ-ը: Ամերիկայիընկերությունների կողմից մատակարարվածբարդ տեխնոլոգիաներն Արն»

ՀՀ

մտյան Եվրոպայի երկրներին, ն վերջիններիսկողմից դրանց լրիվ լիցենզավորումը, ինչպես նան ամերիկյան ուղղակի ինվեստիցիաները հնարավորություն տվեցինեվրոպականերկրներիմի շարք արդյունաբերական ճյուղերում (էլեկտրոնային, մեքենաշինական, ատոմակայանների կառուցում ն այլն) ստեղծել խոշոր տեխնոլոգիաներիբազա: ՄՏՀ-ը հիմնականում կապված է էլեկտրահաշվիչ մեքենաների, ապրանքագովազդային կատալոգների,տեսահոլովակների, ցու ցանմուշների, համակարգիչների,այլ սարքավորումների տեղեկատվության ստացման ն հաղորդման կառավարմանմեխանիզմիկատարելագործման հետ: ՄՏՎ կառավարմանմեխանիզմում անհրաժեշտ են ՄՏՀ տեղեկատվական նոր տեխնոլոգիաների ներդրում, տվյալների հաղորդման էլեկտրոնային սարքերի, տեղեկատվությանմշակման ավտոմատացում, էլեկտրոնային-ճաթեմատիկականմոդելների կիրառում: Տնտեսական հարաբերություններիմեխանիզմի կատարելագործումը կապված է նան համակարգչային միջոցներիկտրուկ աճի ն ներդրման հետ: Նման բնույթի աշխատանքներ կատարում է Օլօեչ| են Է|ԾՇեօոլՇ Խյճուծէ ԶեԵճու-ը համակարգը, որը ամերիկյան ստեղծել Ն Խանճքօյ-շտոռ հրատարակչական կոնցեռնը: Շեեռու բանկը ստեղծվել է սեփական մասնագիտացածցանց տեղեկատվության էհրի համար, որը միմյանց հետ կապում է ծաբոլոր

բանկերը:

Ական, րանկերը

ռայողական

ԱմերիկյանՕ6ո6ոՅյ հ/0էօ:5 ընկերությունը մշակելէ էլեկտրոնային համակարգ, որն ընդգրկում է տեղեկատվություն հաղորդելու 500 հաուօտ զար տերմին: Ֆրանսիական էքղու բանկը հաղորդում է արտաքին առնտրով զբաղվող Է»քօղ Լ/օո բանկի տվյալները: Վերջինս կապված է արտաքին առետրի ֆինանսական գործարքներկատարող ավելի քան 70 պետությունների հետ: Կարնոր նշանակություն ունի փոխանցումային համակարգիչներիգործունեությունը, որոնց օգնությամբընկերու թյունների առենտրականներկայացուցիչները կարող են հեռախոսային կապ հաստատել տվյալ ընկերության հետ ն օգտագործել տեղեկատվությանհամակարգի հնա՛րավորությունները: Այսպես, գերմանական հայտնի «Ադիդաս» ընկերությունը, որն արտադրում է մարզական հագուստ, մշակելէ հատուկ փոխանցումայինսարք, տեղադրված պորտֆել-դիպլոմատում, որն ունի միկրոհամակարգիչ` 13 սմ անկյունագծով մոնիտորով, ճկուն սկավառակով ն այլ հարմարանքներով: Դրանով կարելի է ցանկացած գործարքի վերաբերյալ ստանալ հաղորդակցություն, պատվիրել ապրանք ն սպառողին հաղորդել մատակարարմանժամկետների ն պայմանների մասին: ՄՏՀ կառավարման զարգացումը տեղեկատվությունների հաղորդման, ստացման, մշակման կատարելագործումը, տնտեսական ն գիտատեխնիկականհամագործակցության խորացումը կնպաստեն գիտական նվաճումների համատեղ մշակմանը, առաջավոր տեխնոլոգիաների ստեղծմանը, առետրականգործարքներկնքելուն:

Աշխատո

ԱՇԽԱՏՈՒԺԻ

13.1

Երկրներիմիջն տնտեսա րեն ձեավորել են աշխատու վանվել է միգրացիա: Միգ բնակչության տեղաշարժ մի կրի ներսում (ներքին): Աշխ ՄՏՀ կարնոր ձներից է, որը դ անբաժանելիմասը: Մարդն տուժն առավել արդյունավե մար դառնում աշխատուժի վում է մարդկանց մշտակա ինչն ունի տարբեր պատճա Ներքին միգրացիանաշխ երբ աշխատանք գտնելու նպ ղափոխվում են քաղաք կա բնակչության թիվը, ազգային տաքին միգրացիանավելա

անթիվ, մեկ Փրկնից

չափով: Բնակչության զանգ կության զարգացման բոլոր սկզբնական կուտակման շ

19-րդ դարի երկրորդ կե

զուգընթաց:

գործազրկու թյան,այլ

երկրներում գյուղացի

հեռ, ավելացան բնակչությա որոշ

ման,

հետնանք էին: Աշխատուժ Կանադան, այլ երկրներ: Խո ցավ Իռլանդիայից, 80-ակա յի երկրներից: Հիմնական պ գործազրկությունը ն ԱՄՆդարի երկրորդ կեսին ԱՄՆ-ը կենտրոն, ուր արտագաղբո նիայից, սկանդինավյան եր յից, Լեհաստանից, Ռումինի կաններին,կապված զարգա հավաքագրմանհետ, տեղա տանից, ասիական մյուս երկ

Միգրացիանուսումնասիրվում է ժողովրդագրական, տնտեսական գործոնների, գիտատեխնիկական,բնակլիմայական տեսանկյուններից: Բնակչության խիտ բնակեցումը միգրացիայի պատճառ չի կարող դառնալ: Դրան նպաստում են արտադրողական ուժերի ցածր մակարդակը, հումքային ռեսուրսների պակասը, բնակլիմայական անբավարար պայմանները: Միգրացիայիվրա էապես ազդում է անդրազգային կազմակերպությունների գործունեությունը: Համաձայն ԾԻԽ ՈՃո-ի զեկույցի` 2003 թ. ԱԱԿ-ն աշխատանքովբավարարել է 53 մլն մարդու: Միջազգային միգրացիայինբնորոշ է. ցածր որակավորում ունեցող աշխատուժի տեղաշարժն Ասիայի, Աֆրիկայի երկրներից Արեմտյան Եվրոպա, Լատինական Ամերիկայի երկրներից` ԱՄՆ, Յարավային Եվրոպայի երկրներից` Արնմտյան »

Եվրոպա, »

որակյալ մասնագետների տեղաշարժն Արնմտյան Եվրոպայից երկրներից` զարգացածերկրներ ն հակառակը:

ԱՄՆ, զարգացող »

տնտեսական,

ները, գիտնականները: ԱՄՄ-ն լինում է տարերային, անկազմակերպ, այնուհետն պետությունն այն ընդգրկում է իր կարգավորման ծրագ-

րերում:

Ներկա փուլում գործազրկությունը դրսնորվում է տարբեր ձներով: Մի կողմից, երբ արտադրությունը մեքենայացվում ն ավտոմատացվում է, կրճատվում է ֆիզիկական աշխատանքը, ավելանում` գործազուրկների թիվը, մյուս կողմից` արտադրության նոր եղանակին անցնելը պայմաններ է ստեղծում գործազրկության ավելացման համար: Տնտեսական օրինաչափություն է նան աշխատուժի` մշտապես շարժման մեջ գտնվելը, որը նպաստում է աշխատուժի որակավորման բարձրացմանըն օգտագործմանը: Ըստ աշխատանքի միջազգային կազմակերպությանմեթոդիկայի` միգրանտներըլինում են. » մշտական ապրելատեղ տեղափոխվող վերաբնակներ, պայմանագրով աշխատողներ, որոնց համար երկրի կողմից »

կրթության բարձր մակարդակ, մասնագիտություն, աշխատանքի փորձ ունեցողներ, »

սոցիալ-քաղաքական: միգրացիան տեղիէ ունենում կամավոր վերաբնաՏնտեսական կության միջոցով` կենսապայմանները բարելավելու նպատակով՝ ցածր կենսամակարդակ ունեցող երկրներից բարձր կենսամակարդակ ունեցող երկրներ մեկնելով: Դրան նպաստում են արդյունաբերության ճյուղերի տեխնիկականզինվածությունը, գյուղատնտեսական աշխատանքների մեքենայացումը, խոշոր բնակավայրերի վերաճումն արդյունաբերականկենտրոններին այլն: Սոցիալ-քաղաքական ԱՄՄ-ն կապված է երկրների պետական սահմանների փոփոխության, ազգերի վերամիավորման, բռնի տարանջատումների,քաղաքական, ազգային, կրոնական, ռասայականն այլ երնույթների հետ: Աշխատուժի միգրացիան ունի օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ գործոն»

ներ:

Օբյեկտիվ գործոններ են տնտեսական շրջանների արտադրողական ուժերի զարգացումը,վերարտադրությանէքստենսիվ ն ինտենսիվ ուղիների միջն հարաբերությունների փոփոխությունը, արտադրության աճի տեմպերի ն աշխատուժի պահանջի բավարարումը,ազատ աշխատուժի գոյացումը: Սուբյեկտիվ գործոններ են տարբեր տարածքների ն կենսապայմաններիմիջն տարբերությունները, բնական պայմանները, բնակչության հարկադրական միգրացիան: Տարածքային իմաստով ԱՄՄ-ն լինում է միջմայրցամաքային,միջպետա՛ կան- Ըստ տնողության` այն լինում է հիմնական, երբ բնակություսը մշտական է, ն սեզոնային, երբ բնակությունը ժամանակավոր է: Միգրացիոն հոսքի հիմնական մասը կազմում են բանվորները, ծառայող

ոչլեգալմիգրանտներ (ժամկետանց վիզաներով), իրենց

երկրներից

(փախստականներ):

ստիպողաբար

էմիգրացված

անձինք

Աշխատուժիտեղաշարժի տեսակներն են. (միգրացիան (վտարանդիություն), երբ քաղաքացիները մի երկրից մեկնում են այլ երկիր աշխատանք գտնելու կամ վերաբնակ»

վելու,

(վերադարձվտարանդիությունից), ռշեէմիգրացիան միգրացիան (ներգաղթում), երբ քաղաքացիները մի երկրից չկնում են այլ երկիր միջազգային համաձայնությամբ ն կոնտրակ» »

ով:

Տեղաշարժերը լինում են. 7. Տնտեսական բնույթի (աշխատավարձի մակարդակ, կրթութւն, սոցիալականպայմաններ): Ոչ տնտեսական բնույթի (էթնիկական,ընտանեկան, կլիմայա-

կան): Յ.

Ըստ

ուղղությունների

(զարգացող երկրներից` զարգացած

երկրներ,զարգացած երկրներից`թույլ երկրներ):

4. Ըստ տարածքային հատկանիշի (միջաշխարհամասերի ն ներաշխարհամասերիմիջն): Ըստ ժամկետի (մշտապես,ժամանակավոր): Միգրացիոն քաղաքականությունը պետության քա ղաքականությունն է բնակչության ն աշխատանքային ռեսուրսների բնագավառում, պետությանազդեցության չափորոշիչ` ուղղված աշխատուժի արտա323

ներմուծման կարգավորմանը: Միգրացիոն քաղաքականություն իրականացնելու համար ստեղծվում են պետական հատուկ օրգաններ, որոնց հանձնարարվում է աշխատուժի տեղաշարժման հարցերի լուծումը ն Սարգավորումը: Աշխատուժիմիգրացիայիդրական կողմերից է այն, որ նպաստում է գործազրկությանկրճատմանը, երկրին բերում է դրամական եկամուտ մուտքերի ձնով, միգրանտներն արտասահմանում ձեռք են բերում գիտելիք, փորձ: Աշխատուժի միգրացիայիքացասականերնույթն արտահանող երկրի համար այն է, որ փոխվում է բնակչության հանման

ժողովրդագրականկառուցվածքը: 13.2

Աշխատուժիմիջազգայինմիգրացիայի

առանձնահատկությունները

ԺամանակակիցԱՄՄ-ն բնութագրվում է. գածր որակավորում ունեցող գյուղական ազատ կ ծառայողների արտահոսքով, որակյալ աշխատուժի` գիտնականների,բժիշկների ն այլ մասնագետներիարտահոսքով: Միգրացիանառանձնահատուկէ նան տարածքային տեսակետից, երբ միգրացիոնկենտրոնները սահմանակիցկամ մոտ են աշխատուժ արտահանողերկրներին: Օրինակ` ԱՄՆ-ը, Կանադան աշխատուժ ընդունում են Մեքսիկայից, Կարիբյան ավազանի երկրներից, Գերմանիան` Թուրքիայից, Ռուսաստանը` Անդրկովկասից,Միջին Ասիայից ն այլն: Ներհոսքը լինում է օրինական (լեգալ) ն ոչ օրինական ԱՄՆ-ը Եվրոպան` 3 մլն ոչ օրինական տարեկանընդունում է 4 մլն, Արնեմտյան

տեղեկատ վական տեխնոլոգիաների աշխատակիցների 18

ում

տո-

կոսնՕտարերկրացիեն), ճգնաժամի ն գործազրկության դեպքում առաջինն էմիգրանտներն են զրկվում աշխատանքից, էմիգրանտները թոշակով չեն ապահովվում, տարբեր սոցիալական ծրագրերից, արտոնություններիցչեն օգտվում: Ըստ մասնագետների` էմիգրանտ ները բարելավում են ընդունող երկրի «ծերացող» ժողովրդագրականցուցանիշը: Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, Շվեդիայում էմիգրանտների ընտանիքներում ծնվում են նորածինների 10, Շվեյցարիայում` 24, Լյուքսեմբուրգում` մոտ 38 տոԹեն բնակչության ծերացմանտեմպերը դանդաղում են, այդուկոսը'՛: հանդերձ հիմնական բնակչության ծննդի ն մահացության հարաբերության վրա այդ ցուցանիշները չեն ազդում: Աշխատուժ արտահանող երկրի համար արդյունավետ է այն, որ միգրացիոն հարաբերությունն ուղեկցվում է ապրանքների ն կապիտալի ներհոսքով, աշխատուժ արտահանող երկրներին փոխհատուցումներ վճարելով: Կրճատվում է արտահանող երկրի գործազուրկների թիվը: Աշխատուժի արտահանումըեկամտի աղբյուր է, որովհետն. միջնորդ ընկերությունների օգուտներից գանձվում են հարկեր, մեկնողները կատարումեն դրամականփոխանցումներիրենց ընտանիքներին,հարազատներին, հայրենիք են բերվում արտադրության միջոցներ, մեքենաներ, երկարատնօգտագործմանիրեր ն այլն: Բացասականնայն է, որ մեկնողները ՀՆԱ ստեղծում են ոչ թե իրենց, այլ օտար երկրում, մեկնող մասնագետները թուլացնում են ազգային տնտեսությունը,փոխվում է ժողովրդավարությունը: Ըստ ՄԱՖ-ի տվյալների` ապրանքների արտահանման օգուտի տարեկանմիջին նորմը կազմում է 20, ծառայությանը` 50 տոկոս: Հարավսլավիան 80-ական թվականներինապրանքներին ծառայությունների արտահանումից տարեկան ստանում էր մոտ 10 մլրդ դոլար մուտքեր, գործնականօգուտը կազմում էր 2.5 մլրդ դոլար: Միայն փոխանցումներով երկիրը ստացավ 3.5 մլրդ դոլար, նս այսքան ստացան աշխատողներըտուն դառնալիս: Արդյունքում` փաստացի մուտքերը հասան 7 մլրդ դոլարի: Ըստ որոշ ռուս տնտեսագետներիհաշվարկնե5 րի` աշխատուժի արտահանմանարդյունա վետությունը : Ըստ բարձր է ապրանքայինարտահանմանարդյունա վետությունից՛" մասնագետների հաշվարկների` էմիգրանտներիմասնավոր ցումների դերն ավելի մեծ է միջին մակարդակիզարգացածերկրների »

աշխատուժի

ներգաղթողների:

Աշխատուժիմիգրացիայում իրենց բաժինն ունեն փախստականն բռնի վերաբնակեցվածները: Ըստ ՄԱԿ-ի փորձագետների տվյալների`1991-1994 թթ. ԽՍՀՄ հանրապետություններիցմշտական ապրում է 500բնակավայրերըթողելէ 7 մլն մարդ: Ռուսաստանում 700 հազարփախստական (հիմնականում` անօրինական): ԱՊՀ երկրներում ապրում է մոտ 25 մլն ռուս: Աշխատուժ2ճդունող երկրին միգրացիանանհրաժեշտ է, քանի որ. Օտարերկրացի աշխատողներին տրվող ցածր աշխատաերկրի արտադրականծախսերը, վարձըկրճատում է տվյալ Օտարերկրացի աշխատողները, սպառելով ապրանքներ, ծառայություններ,առաջ են բերում լրացուցիչ պահանջարկ ն խթանում են արտադրության աճը, ցորակյալաշխատուժ ընդունող երկիրը տնտեսում է կրթության, պրոֆեսիոնալ մասնագետների պատրաստմանծախսերը (ԱՄՆները

» «

անգա

փոխան

1999, Շթ.189.

ՕԿԾԱԾԻՑ,

ք.Փ.,ՄԹԿՈՄՒՅՔՕՈՒԵԲ

ՅԵՕԻՕԽԱԿՇՇԿԵԾ

ԽԼ,Օքտո՛,

ոՅոՕԿՄատի

75Տես Ոք

ՑտոՅ

քԵՒՒԳ,

Ի/.,1994., Շ՛ք.307.

համար, ինչն առանձին տարիների գերազանցել է արտաքին տնտեսական հարաբերություններիմնացած մուտքերը: Օրինակ` Պակիստաճում վերջին 15 տարիներին արտասահմանում աշխատողների մուտքերի գումարը 5 անգամ գերազանցել է ապրանքների ն ծառայությունների արտահանման մուտքերի գումարը: Իսկ ընդհանուր մակարդակով 90-ական թվականներին աշխատուժի արտւսհանումից զարգացող երկրների արժութային մուտքերն աճել են 10 տոկոսով: Եմենի, ԱրաբականՀանրապետությանէմիգրանտների տարեկան փոխանցումները կազմում են ավելի քան 3 մլրդ դոլար, ինչն առանձին տարիների 30 անգամ գերազանցել է ապրանքների արտահանման

մուտքերը:

90-ական թվականների սկզբին աշխարհի մոտ 40 երկիր արտաաշխատող իր քաղաքացիներից ստացել է մոտ 100 մլն, իսկ երկիր՝ ավելի քան 1 մլրդ դոլար եկամուտ: Ըստ ԱՄՀ-ի տվյալների` վճարային հաշվեկշիռների եկամուտների 90 տոկոսը կազմում են վաստակելու մեկնած քաղաքացիների մասնավոր փոխանցումների մուտքերը: սահմանում

13.3 Աշխատուժի միգրացիայիհիմնականուղղությունները

Միգրացիայի հոսքերի ուղղությունները տարբեր են: Վաճախ միննույն երկիրը միաժամանակընդունում ն արտահանում է աշխատուժ: Դա կախված է ընդունող երկրների տնտեսական հնարավորություններից, համաշխարհային տնտեսության մեջ նրանց գրաված դիրքից. պատմական,աշխարհագրականպայմաններից,էթնիկականարմատներից: ԱՄՄ-ն տեղի է ունենում. զարգացած երկրների, »

երկրների, ն զարգացած երկրներիմիջն: Միգրացիայի խոշոր կենտրոն է ԱՄՆ-ը, որի աշխատանքային ռեսուրսները պատմականորենձնավորվել են ներգաղթողների հաշվին: Եվրոպայից ԱՄՆ միգրացիայի ալիք սկսվել է 1920-ական թվականներին` կապված հեղափոխության դժվարությունների հետ: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո տեղի է ունեցել որակյալ մասնագետների ն նրանց ընտանիքներիհոսք ԱՄՆ, Կանադա: 1956 թ. հակակոմունիստական ապստամբության ճնշումից հետո փախստականների արտահոսք է եղել Հունգարիայից,1974-1975 թթ.Վ̀իետնամից: ԱՄՆ-ը մշտապես կիրառել է կադրերի ներգրավմանքաղաքականություն, թեն ընդունում է նան կիսաորակյալ, ցածրորակ աշխատողների: 1960-ական թվականներինԱրնելյան Եվրոպայից ԱՄՆ մեկնել է 7 մլն մարդ: Երկրի աշխատուժի 5 տոկոսը միգրանտներն էին: 70ականներինօրինական ներգաղթողներիթիվը կազմելէ 4.5 մլն մարդ »

զարգացող

(բնակչության աճի 20 տոկոսը)` 30 տոկոսով ավելի, քան նախորդ տասնամյակներում: 1980-ական թվականներին երկիր մուտք է գործել 6 մլն օրինական ն 2 մլն անօրինականներգաղթող, որոնք կազմել են երկրի բնակչության աճի 39 տոկոսը: 90-ականներին ներգաղթողների 84 տոկոսը վերը նշված երկրներից էր ն Մեքսիկայից: 90-ական թվականների կեսերին ԱՄՆ-ում աշխատումէր գիտական աստիճան ունեցող մոտ 1.5 հազար հարավկորեացի մասնագետ, որոնց թիվը գերազանցում էր Կորեայի բուհերում աշխատող գիտական կոչում ունեցողների թվին: Նման իրավիճակը բացատրվում է նրանով, որ կորեացի ավարտելով ԱՄՆ-ում, չեն վերադարձել շատ ուսանողներ, ուսումն հայրենիք: Մաթեմատիկայիհատուկ ծրագրերի բնագավառի մասնագետներիմոտ կեսն օտարերկրացիէ: Զարգացածերկրների ԱՄՄ-ն հիմնականում կապված չէ տնտեսական գործոնների հետ: Օրինակ, 1940-1980-ական թվականներին մեծ Եվրոպայի երկրներից թվով մասնագետներ,գիտնականներԱրնեմտյան տեղափոխվեցին ԱՄՆ, ինչի հետնանքով ԳՓՖՀ-ում, Ֆրանսիայում, Իտալիայում տուժեցին մի շարք գիտական ուղղություններ: Հիմնական հոսքն ԱՄՆ լինում է Լատինական Ամերիկայի, Կարիբյան ավազանի երկրներից. Մեքսիկայից: 90-ականներին ԱՄՆ, Կանադա ներգաղթեց տարեկան900 հազար մարդ, որոնց 740 հազարը` օրինական կերպով: Բայց ԱՄՆ գլխավոր հիմնախնդիրը մտավոր կարողության մասնագետների պակասն էր, որը լրացվեց ներգաղթի հաշվին: 20-րդ դարի վերջին ԱՄՆ արդյունաբերության ոլորտում զբաղված գիտության ղոկտորների 1/3-ը, ինժեներների 40 տոկոսը ծնվել ն ձնավորվել են ԱՄՆ սահմաններից դուրս: Երիտասարդգիտնականների 24 տոկոսը են: ներգաղթածներ Ըստ ՄԱԿ Ժողովրդագրականբաժնի տվյալների` 1990 թ. աշխարհում կար 154, 2000-ին` 175, իսկ 2009 թ. հաշվարկվում էր մոտ 200 մլն միջազգային միգրանտ, որը կազմում էր աշխարհի բնակչության 3 Դրանց թիվը, համեմատած 1980 թ. հետ, 30 տարում ավետոկոսը": է անգամ: Միջազգային միգրանտների ընդհանուր թիվը 1990 լացել համեմատ թ. ավելացել է 36 մլն մարդով կամ 23.2 տոկոսով: Դրանց 60 տոկոսը` 115 մլն մարդ, բնակվում է զարգացած երկրներում, 39.5 տոկոսը կամ 75 մլն մարդ՝ զարգացող երկրներում, մոտ 14 տոկոսը կամ 10.5 մլն մարդ՝ թույլ զարգացած երկրներում: Ռուսաստանն այսօր ԱՍՆ-ից հետո գրավում է երկրորդ տեղը: Հետազոտությունների համաձայն, ՌԴ-ին բաժին է ընկնում Եվրոպայի միգրանտներիթվի 48 տոկոսը, որը կազմում է երկրի բնակչության 10 տոկոսը: ԽՍՀՄ փլուզումից հետո ՌԴ տարածքում հայտնվեցին հազարավոր մարդիկ ոչ միայն ԱՊՀ ն բալթյան երկրներից, այլն Չինաս5

55.

ԸրքօղԵւթոՅ8.,

01ԻԾածազ, Մոք0888

3ԿՕԻՕԽՆՈԹ

ԽՇԻԿԱ/ՒՅ

քօՈԿԵԲ Բ

յքա,

2011, 11,ՇԹ.

տանից, Աֆղանստանից, Վիետնամից, Մոնղոլիայից, Ճապոնիայից, ն այլ երկրներից: Վնդկաստանից 2010 թ., ըստ վիճակագրականտվյալների, ՌԴ-ում աշխատել է 3-4 մլն օրինական ներգաղթող: Իսկ տարվա վերջին էր մինչն 19 մլն մարդ՝ ներառյալ ոչ օրինականմիգրանտները: ՀամաձայնՌԴ վիճակագրականտվյալների` միգրանտների37-38 տոկոս, աշխատում է շինարարությունում,26-ը` առնտրում, 9-ը` տրանսպորտում, 8-ը` անտառային տնտեսությունում, 5-7 տոկոսը` գյուղատնտեսության ոլորտում, 6-8-ը` այլ ոլորտներում: Տնտեսական ճգնաժամը հանգեցրել է օտարերկրյա աշխատուժի թվի փոփոխման: 1990-2000 թթ. ՌԴ բնակչության թիվը կրճատվեց 4.2 տոկոսով: Բացարձակկրճատումներըբոլոր օկրուգներում համարյա միատեսւսկ են. Հեռավոր Արնելքում, Սիբիրում, Մերձվոլգյան շրջաններում այդ է 1.6-ական, հյուսիս-ա րեմուտքում՝ 1.8, կենտրոնում` 1.0 թիվը 1. մլն մարդ ԵվրոԱշխատուժիմիգրացիայիմյուս խոշոր կենտրոնն Արնեմտյան է: Աշխատանքի միջազգայինկազմակերպությանգնահատմամբ` այան ԱրեմտյանԵվրոպայում աշխատումէ օտարերկրյա միգրացված աշխատուժի քառորդից ավելին, որի տարեկան միջին աճը կազմում է 600 հազար մարդ, իսկ ընտանիքներիհետ միասին` ոչ պակաս, քան 1.3 մլն մարդ: Իսպանիայի,Պորտուգալիայի, Թուրքիայի, Հարավսլավիայի աշխատուժը տեղափոխվում էր Եվրոպայի զարգացած երվրներ: Միայն ԵՄ երկրներում հաշվվում է 13 մլն ներգաղթող, այդ թվում՝ 8 մլն-ը ոչ ԵՄ անդամ երկրներից: 2000 թ. օտարերկրյա աշխատուժն Ավստրալիայում կազմում էր ընդհանուր զբաղվածների 9.9, Գերմանիայում` 9.1, Բելգիայում` 8.8, Ֆրանսիայում` 7.0, Շվեյցարիայում, Լյուքսեմբուրգում` մինչն 30.0, Կանա դայում1̀9.1, ԱՄՆ-ում` 12.4 տոկոսը: 1995 թ. աշխարհում մոտ 125 մլն մարդ գտնվում էր իր երկրից դուրս: Երկրից երկիր էր տեղափոխվում տարին մոտ 20-25 մլն մարդ: Եվրոպայում կազմում են Օտարերկրյա աշխատողներնԱրնեմտյան 4-6.5, ԱՄՆ-ում` 5-5.6, Լատինական Ամերիկայում` 3.5-4 մլն մարդ: 1990-ական թվականներինԱՄՆ-ն ընդունել է 12 մլն միգրանտի (տարեկան միջին հաշվով 230 հազար օրինական ն 300 հազար անօրինաթթ. այլ երկրներում աշխատում էր մոտ կան աշխատող): 1970-1980 300 հազար խորհրդայինքաղաքացի: 1990-ականների սկզբին ԽՍՀՄում աշխատում էր մոտ 200 հազար մարդ սոցիալիստական երկրներից, այդ թվում` 82 հազար վիետնամցի,53 հազար ռումինացի, 37 հաթթ. ԱՄՆ զար բուլղարացի, 20 հազար կորեացի ն այլն: 1992-2002 հազար տարեկան գալիս էր 924, Գերմանիա`865, Ռուսաստան`

մարդ: 2005 թ. վերջին աշխարհում էմիգրանտներիթիվը հասավ 191 միլիոն մարդու, որոնց 60 տոկոսը բնակվում է զարգացած երկրներում, այդ թվում` 20 տոկոսը` ԱՄՆ-ում: 20 երկրների ցանկում առաջինն ԱՄՆ-ն է (38.4 մլն մարդ), ապա` Ռուսաստանը (12 մլն մարդ), Գերմանիան (7 մլն մարդ), Ուկրաինան(6.8 մլն մարդ), Ղազախստանը թթ. Հյուսիսային Ամերիկայումմիգրանտնե(2.5 մլն մարդ): 1990-2005 րը կազմեցին 17, Եվրոպայում` 15 մլն մարդ: 2004 թ. միգրանտների՝ իրենց երկրներ պաշտոնապես փոխանցած գումարը կազմել է 226 մլրդ դոլար2: Միգրացիայիհոսքերը դարձան ԵՄ անդամ երկրների զարգացման կարնոր գործոն, ինչի մասին վկայում է ԵՄ վիճակագրական գերատեսչությունը (Եվրոստատ): Այժմ Գերմանիայում ապրում է 6.5 մլն օտարերկրացի իր ընտանիքով: Օտարերկրացիների 30 տոկոսը թուրքեր են, 12-ը՝ հարավսլա վացիներ, 10-ը` իտալացիներն այլն: 2010 թ. միջազգային միգրանտների նշանակալի մասը կենտրոնացած էր Եվրոպայում (64.1 մլն մարդ կամ 28 տոկոս), Ասիայում (53.3 մլն մարդ կամ 23.3 տոկոս), Հյուսիսային Ամերիկայում(44.5 մլն մարդ կամ 22 տոկոս), Աֆրիկայում (17.1 մլն մարդ կամ 9 տոկոս), Լատինական Սմերիկայում (6.8 մլն մարդ կամ 3.6 տոկոս), Օվկիանիայում (5 2.6 տոկոս)": մլն մարդ Բնակչությանարտագաղթը կարողէ էապես ազդել երկրների կամ ամբողջ տարածաշրջաններիբնակչության թվի վրա` առաջացնելով բնակչության մեխանիկականավելացում կամ պակասում: Մինչն երկրորդ համաշխարհային պատերազմը Եվրոպայից մեկնել է 60 մլն մարդ: ԱՄՆ-ի, Կանադայի,Ավստրալիային այլ երկրների մեխանիկական աճը գերազանցել է բնական աճին: 1989 թ. Արնելյան Եվրոպայի երկրներիցն ԽՍՀՄ-ից մոտ մեկ մլն մարդ տեղափոխվել է Գերմանիա: 1990 թ. ԽՍՀՄ-ից արտագաղթել է 452 հազար մարդ, որոնցից 70 հազարըգիտնականներ էին: Արագ աճում է քաղաքային բնակչության թիվը: 1900 թ. այն կազմում էր 14, 1950 թ.՝ 48, 2010 թ.՝ 53 տոկոս: Վայաստանիքաղաքային "բնակչությունըկազմում է 63 տոկոս: Ըստ ՄԱԿ-ի տվյալների` 2009 թ. աշխարհում հաշվարկվում էին 214 մլն միջազգային ն 740 մլն ներքին միգրանտներ: Այսօր Եվրոպայում ապրում է 18.4 մլն ներգաղթող: Սակայն ըստ եվրոպական Կենտրոնի` աշխարհում միգրանտների թիվը հասնում է 25-29, իսկ ԵՄ երկրներում1̀5-24 մլն-ի:

կանխագուշակվում

կազմել

ԵԾԵՕԽԵԸՆ

)ԳքԻՅՈ,

2011, Ա 9, օք. 41.

Սիգրացիան մարդկայինզարգացում,Մարդկայինզարգացմանազգային զեկույց Հայաստան,2009:

տ`

: `

կամ

-ծ0.ծ....

ՄԱԿ գլխավորքարտուղար

Քոֆի ԱնանիզեկուցագիրըՄԱԿ-ի` ազգաբնակչությանն 9-րդ նստաշրջանում: հանձնաժողովի զարգացման Սիգրացիան մարդկայինզարգացում, Մարդկայինզարգացմանազգային զեկույց,

Հայաստան, 2009, էջ 26:

Ֆրանսիայում ներգաղթողների թիվը, համաձայն բնակչության հաշվառման, 1991 թ. եղել է 4.1 մլն մարդ (բնակչության 6.8 տոկոսը), 2004 թ.` 4.5 մլն մարդ (7.1 տոկոս): Այսօր ներգաղթողներից 4 մլն-ը (42 տոկոս) Աֆրիկայիցեն: 2007 թ. Ֆրանսիայում 1 մլն երեխա ծնվելէ թթ. կազմել ներգաղթողներից: Ոչ լեգալ ներգաղթողները 1990-2010 հա նցաեն 300 հազար-՛մլն մարդ: 1990 թ. երկրում կատարվել է գործություն, 2005-ին՝ 3776: Աշխատող ներգաղթողներինն նրանց ընտանիքներին տրվող տարեկան սոցիալական ֆոնդը կազմել է 1.5 մլրդ ֆրանկ"": Ներգաղթողների հոսքն Ունրահնայից Իսպանիա սկսվելէ 1990ական թթ.: Ներգաղթողների ընդհանուր թիվը 1991 թ. հասել է 846, 2001 թ.` 2172, 2009 թ.՝ 6466 հազար մարդու: Ներկայում Իսպանիան Եվրոպայում 4-րդ տեղն է գրավում Ուկրաինայից արտագաղթող բնակչության տարեկան թվով (82.3 հազար մարդ): Ուկրաինայից արտագաղթողներիմեծ մասն ապրում է Իտա(13 հազար մարդ) ն լիայում (154 հազար մարդ), Գե Չեխիայում (123.2 հազար մարդ) 1990-2010 թթ. 7այաստանիցհեռացել ն այլ երկրներում բնակություն է հաստատել մոտ 1.3 մլն մարդ՝ երկրի բնակչության 35 տոկոսը: Միայն 2008 թ. Վայաստանիցմեկնել ն չ ի վերադարձել 23, 2009 թ.` 25 ն թ.՝ հազար մարդ: Մեկնողները հիմնականում 20-50 տարեեն: Այսօր Վայաստանի բնակչության աճը կազմում է ընդամենը կան 2.1 տոկոս, իսկ 1960-ական թթ. այն 12-13 տոկոս էր: Հարցումները ցույց են տալիս, որ հարցվածների 46 տոկոսը 1-ից ավելի երեխա 5: ունենալ չի ուզում Հետպատերազմյան շրջանում միգրանտների ինտենսիվ հոսքը

յըմանիայում՝ `:

Բրիտանիա երկրին ստիպեց Սիացյալ Թագավորությունից Մեծ «պաշտպանվել», կանխատեսել պայմաններ: Երկրում միգրանտների ներհոսքի վրա ավելի կոշտ սահմանափակումներ սահմանեց Մարգարետ Թեթչերը՝ ձգտելով զրոյականներգաղթի: 1988 թ. ներգաղթի ակտը զգալի թեթնացրեց ընթացքը: 1999 բ., ըստ Շենգենյան Կոնվենցիայի համաձայնագրի 5-րդ բաժնի, ուժի մեջ մտավ Ամստերդամի պայմանագիրը, ընդգրկվեց ԵՄ Օրենսդրության մեջ ն ստացավ Շենգենյան Օրենսդրություն: Այդ պահից Մեծ Բրիտանիայի առջն բացվեց ներգաղթի ձնավորման ԵՄ քաղաքականությունը` սահմանների պահպանման ինքնուրույնութան հնարավորութն յամբ: Ամստերդամի պայմանագիրը դարձավ ներգաղթողների փախստականներիարգելակումը:

Խ/ԹԿԱՄՒԹբՕՈՒԵԲ

84՛ճքՕ888 3ԿՕԿՕԽԱՎՒԹ

հ6ՎԱՒԹՔՕՈՒԵ6

ՃքՕ838 ՅԿՕԿՕԻԽՒԹ

ԲՈ Մ

ՕՈՎՕԱՍԲՒԱՑ, ո

ՕԶԱԹԵՄՃ,

168 ժամ, Ա 91, 29.09.2011:

քէՅՈ, 2011,

'Կ/ԹԵՅՈ,

2011,

Ա Խ

9, ք81594. 9, Շ՛ք. 95:99.

2001 թ. Եվրոհանձնաժողովը ԵՄ միգրացիոնքա ղաքականության հիման վրա դիտարկեց մի քանի կարնոր փաստաթղթեր: 2002 թ. ուժի մեջ մտավ որակյալ մասնագետներինոր ծրագիրը, որի նպատակն էր Մեծ Բրիտանիայում ներգրավել գիտնականների,դոկտորների, բիզ2006 թ. «բարձրագույն նեսմե ններին պրոֆեսիոնալ ֆինանսիստների: կրթության»միգրանտների ծրագրում փոփոխություն մտցվեց: Նոր պայմաններում միգրանտները պետք է ներկայացնեին անգլերենի իմացությանմասին վկայագիր: 2010 թ. մայիսին ներգաղթիքաղաքականությունըդարձավ ավելի խիստ, քանի որ 2010 թ. փետրվարինՄեծ Բրիտանիան ձեռնպահ մնաց մասնակցելու փախստականներին տրվողկարգիմասին ԵՄ Դիրեկտիվին"՛: 1960-1970 թթ. Մերձավոր Արնելքում աշխատուժի նոր տարածաշրջանայինկենտրոններ դարձան ԱրաբականՄիացյալ էմիրությունները, Քուվեյթը ն նավթարդյունահանողմյուս երկրները: 1990-ական թվականներիկեսերին Սաուդյան Արաբիայի, ԱՄԷ-ի, Քուվեյթի աշխատողների կեսն Օտարերկրյա բանվորներ էին: Միայն Քուվեյթում ն Սաուդյան Արաբիայումաշխատում էր 1 մլն եմենցի բանվոր: Այդ տարածաշրջանումաշխատուժի հիմնական արտահանող են Եգիպտոսը, Հարավ-ԱրնելյանԱսիային արաբական երկրները: Եմենը, Իրաքը, Լիբանանը միաժամանակ նան աշխատուժ ներմուծողներ են: 1990-ական թվականներինՄերձավորԱրնելք եկելէ մոտ 4.5 մլն Օտարերկրացի: ԱՄԷ-ում Օտարերկրյաբանվորները կազմում էին 96.0, Կատարում` 95.5, Սաուդյան Արաբիայում` 40.0, Քուվեյթում` 86.5, Օմանում` 34.0 տոկոս: Այս երկրները մշտապես զգում են ցածրորակ աշԽատուժի կարիք: Աշխատուժի հավաքագրմանկարնոր կենտրոն է 7արավայինԱջֆդիկան:ՀԱՀ-ն աֆրիկյան մյուս երկրներից աշխատուժ ներմուծում էր Դեռես1950-ականներից: 1970-ական թվականներինմիջազգային մոնոպոլիաներիներթափանցումըՀարավային Աֆրիկայումն Նամիբիայում աշխատուժի միգրացիան դարձրեց կայուն: Աֆրիկայի ներքին միգրացիանկազմեց 2 մլն մարդ: Վարավային Աֆրիկանաշխատողների ընդունում է նան աշխարհի մյուս երկրներից: Վերջին տարիներին աշխատուժի միգրացիան ավելացել է հատկապես ՕՈԷՍՒ-իանդամ ն զարգացող երկրների միջն: Աշխատուժի ներգրավման կենտրոններ են Ասհական-խաղաղծվկիանոսյան տարածաշրջանիասիական «նոր ինդուստրիալ երկրները» (ՎարավայինԿորեա, Մալայզիա, Հոնկոնգ, Սինգապուր, Թայվան), որոնք աշխատուժ ընդունում են հիմնականում Չինաստանից, Վիետնամից,Հարավային Ասիայի մյուս երկրներից: Ըստ (Թայվանի մամուլի` 90-ականների կեսերին երկրին անհրաժեշտ էին 100 հազար բանվոր ն 20 հազար ինժեներատեխնիկականաշխատող:

"7ԽոքՕ8378

ՅԿՕՒԾԻՈՈՒԹ

4 ԻԲ

քՕՈՒԵԼՇ ՕՂԻՕԾԱՅԲ

ԱՄՎՅ ԻՍՏ,'ՄքեՅո,

8 9, Շ՛ք. 100-113. 2011,

Բրազիլիան:

13.4

Աշխատուժիմիջազգայինշուկա

`ամաշխարհային մասշտաբով տեղի ունեցող տնտեսական երնեույթները(ԱՄԲ, ԳՏԱ, ԳՏՀ, արտադրության միջազգայնացում, միջազգային տնտեսական միավորումների, ընկերությունների ձնավորում, կապիտալի, արժույթի, արժեթղթերի առկայություն) ձնավորեցին նան աշխատուժի միջազգային շուկա (ԱՄՇ) ն կենտրոններ: Պատճականորեն ԱՄՇ-ն ձնավորվել է թույլ զարգացած երկրներում, որտեղ էժան աշխատուժն ավելի հեշտությամբ է գնվել: Վետագայումայն ձնավորվել է նան զարգացած երկրներում: Մարքսիստական տեսության մեջ ԱՄՄ ն աշխատուժի շուկաների ձեավորման համար հիմք է հանդիսացել գործազրկությունը: Սակայն հարկ է նշել. որ այս շուկաներն ունեն նան սոցիալ-քաղաքական բնույթ, ն դրանց առաջացումը վերագրել միայն գործազրկությանը տնտեսագիտորենճիշտ չէ: Աշխատուժի միգրացիան բխում է հասարակության պահանջներից,քանի որ այն վերաբաշխում է աշխատանքային ռեսուրսները: Երկրների միջն համագործակցությունը պայմաններ է ստեղծում ԱՄՄ մեծացման համար, հետնաբար այն ավելի կազմակերպվածէ դառնում: Վամաշխարհային տնտեսության երեք կենտրոնները (ԱՄՆ, Արնմտյան Եվրոպա, Ճապոնիա) կազմավորեցիննան ԱՄՇ երեք կենտրոնները: ԵՄ-ը 1960 թ. ստեղծեց «Եվրոպական սոցիալական հիմնադրամ», որի նպատակն է ապահովել աշխատուժի միգրացիա ԵՄ երկրների միջն ն զբաղվել աշխատուժի վերաորակավորման հարցերով: ԵՄ բազայի վրա ձնավորված աշխատուժի «ընդհանուր շուկան» կարգավորում է միգ րացիայի գործընթացը: ԱՄՇ հիմնական ճպատակը բարձրորակ ւսշխատուժի հավաքազրումն է: Նման քա ղաքականություն վարում են ԱՄՆ-ը, ԳՖՀ-ը, Անգլիան ն այլն: Զարգացած երկրներում առաջնային է հաշվողական տեխնիկայի, տեղեկաւովական միջոցների, համակարգչային ծառայությունների օգտագործումը, իսկ դրանց շահագործումը հնարավոր է միայն բարձրորակ մասնագետներիմիջոցով: ԱՄՇ-ն միավորում է աշխատուժի ազգային ն տարածաշրջանային շուկաները, որտեղ ընոգրկվում է վարձու աշխատողներիայն մասը, որը ստիպված է աշխատուժը վաճառել արտասահմանում: Շատ երկրներում ներգաղթղոներն ընդգրկված են տնտեսության առանձին ճյուղերում: Օրինավ.

շինարարությամբ զբաղվողների 25 տոկոսը, ավտոարտադրողների 1/3-ը, Բելգիայիլեռնագործների կեսը, շինարարությունոււմաշխատողների 40 տոկոսը ներգաղթողներ են: 5: դաշնության բնակչության զբաղվածության մա«Ռուսաստանի սին» օրենքի ՝ ընդունումով(1991 թ.) Ռուսաստանի բոլոր քաղաքացիներին իրավունք տրվեց աշխատանքի մեկնելու արտասահման: 1990-1995 թթ. վտարւսնդիների միջին տարեկան թիվը կազմեց 100105 հազար մարդ (բացի ժամանակավոր աշխատանքի մեկնողներից): ԱՄՇ-ի արդյունավետ յուրացման համար անհրաժեշտ է աշխատուժի արտահանման միասնական պետական կոնցեպցիա: Հետագայում Ռուսաստանըկարողէ արտասահմանում պահել 1-1.5 մլն աշխատողի` տարեկան ստանալով10-20 մլն դոլար: 1989-1992 թթ. Ռուսաստանից արտասահման մշտականբնակության մեկնեց երկրի գիտական աշխատողների 10 տոկոսը (75 հազար մարդ): Ըստ ՌԴ անվտանգության խորհրդի տվյալների`1997 թ. Ռուսաստանում հայտնի 100 գիտնականից50-ը մշտապեսմեկնել է երկրից: Միայն ԱՊՀ-ից մեկնել է պրոֆեսորադասախոսական անձնակազմի 10 տոկոսը, այդ թվում՝ մաթեմատիկոսներ(70-80 տոկոս), ֆիզիկոս տեսաբաններ (50 տոկոս): Մտավորզանգվածի 96.3 տոկոսը մեկնելէ ԱՄՆ, Գերմանիա,Իսրայել: Մեկնում են հատկապեսքիմիկոսները,ծրագրավորողները,էլեկտրոնային աշխատողները,կիրառականմեխանիկները, կենսաբանները, բնագետները, բժիշկները, ռազմական արդյունաբերության մասնա գետները ն ուրիշներ: Ըստ ռուս մասնագետների գնահատումների` 2000 թ. արտագաղթողների ընդհանուր թիվը մոտեցելէ 1.5 մլն-ի, ինչի հետնանքով կորուստը կազմել է մոտ 3, իսկ ընդունող երկրների օգուտը մոտ` 50-60 մլրդ դոլար: Վերջին տասնամյակներում նախկին Խորհրդային Միության միգրացիոն ընդհանուր միտումը եղել է բնակչության արտահոսքըգյուղական վայրերից: Երկրների ներսում աշխատուժի զբաղվածության հարցերով զբաղվում են աշխատանքի բորսաները: Դրանք ձեռնարկությունների ն աշխատողներիմիջն աշխատուժիառք ու վաճառք իրականացնող միջնորդ հիմնարկներ են: Բնորոշառանձնահատկությունն աշխատուժի առաջարկի մշտական գերազանցումնէ պա հանջարկին: Ներկայում աշխարհիշատ երկրներում աշխատուժ վարձելու միջնորդի դերը հիմնականումկատարում են աշխատանքինախարարություններինենթակա աշխատանքիբորսաները:Դրանք միջնորդական ծառայություններ են մատուցում գործազուրկներին, ինչպես նան աշխատատեղըփոխել ցանկացողներին, ուսումնասիրումեն աշխատանքի առաջարկն ու պահանջարկը, տեղեկություններ հայտնում պահանջվող մա սնագիՖրանսիայում

Աշխատուժ ընդունում է նան Ավստրալիան, որտեղ աշխատում են մինչն 200 հազար օտարերկրացի: Վերջիններս զբաղվում են հիմնականում գյուղատնտեսությամբ ե անասնապահությամբ: 1960-ական թվականներից հետո աշխատուժի ընդունման կենտրոն դարձավմատինականԱմերիկան:Ասիականն աֆրիկյան երկրներից մոտ 3 մլն աշխատողի ընդունեցին Արգենտինան, Վենեսուելան,

Շվեյցարիայո

ԱԹԹԱՈՒԹՔԾՈՒԹՈ

կաքաոց Ու, արոր, Խլ,2000. Օրենքի նոր մշակումն Ն

1996.

է 1996 ընդունվել

թ.

ապրիլի 20-ինյտես

Բօօ-ոծըթտ

ո2»5:».

տությունների մասին, կատարում մասնագիտական կողմնորոշման գործառույթ: Աշխատանքի միջնորդության հարցերով զբաղվում են նան մասնավոր վճարովի գործակալությունները (գրասենյալլներ), որոնք օգնում են արհմիություններին, աշխատանքի տեղավորման միջնորդ բյուրոներին: 2000 թ. ԱՄՆ-ում հաշվարկվում էր աշխատանքի ավելի քան 1900 բորսա: Մի շարք երկրներում (Անգլիա, Ֆրանսիա, Իտալիա) աշխատանքի բորսաները հաշվառում են գործազուրկներին ն վճարում գործազրկության նպաստ: Ասիայի, Աֆրիկայի, Լատինական Ամերիկայի զարգացող երկրներում աշխատանքի բորսաներ ստեղծվել են 1945 թ.-ից հետո: Ռուսաստանում աշխատանքի բորսաներ ստեղծվելեն 20-րդ դարի սկզբին արդյունաբերության խոշոր կենտրոններում: Բորսաների միջոցով աշխատանքի տեղա վորման կազմակերպմաննարհմիությունները չեն մասնակցել: ԽՍՀՄ-ում աշխատանքի բորսաներ եղել են պետության ստեղծման առաջին տարիներին՝ անցումային շրջանում առաջացած անգործությունը վերացնելու նպատակով, ն գոյատնել են մինչն 1930 թ.: Կատարում էին բանվորների հաշվառում ն պլանաչափ բաշխում` ըստ տնտեսության ճյուղերի: Բորսաների կառավարմանըմասնակցում էին նան արհմիությունները: 1930 թ. ԽՍՀՄ-ում գործազրկությւսն վերացման հետ գործունեությունը դադարեցրին նան աշխատանքի բորսաները: Դրանից հետո աշխատուժի հավաքագրման, մասնագիտական կողմնորոշման հարցերով զբաղվեցին հանրաւվետությունների նախարարների խորհուրդների աշխատանքի կոմիտեները ն նրանց տեղական օրգանները, արտադրականձեռնարկությունները: Վայաստանում աշխատանքի բորսաներ եղել են 1921-1930 թթ.: Գործազրկության հետ փակվել են նան աշխատանքիբորսաները: վերացման 13.5

Աշխատուժիմիգրացիայիկարգավորումը

գործընթացը կազմավորվում է ինչ պես պետությունների կողմից, այնպես էլ միջազգային իրավական ակտերով: Կարգավորման հիմքում եոկու հակադիր միտումներ են: Մի կողմից, բաց տ նտեսության սկզբունքների համաձայն, պետություններից պահանջվում է իրական

ստիպու

րառել

սահմանա-

ն փակումներ: Հիմնախնդիրներըպահանջում են ստեղծել Դեռես միջպետական կարգավորմանհամակարգ: 17-րդ դարում Անգլիայում օրենք ընդունվեց արդյունաբերությունում աշխատող ների` արտասահման մեկնելն արգելելու մասին: 19-րդ դարում եվր պական շատ երկրներ օրենք ընդունեցին մարդկանց արտահոսք

կարգավորմանը, վերացման համար ն տալ պայքարել գործազրկության նորմալ »

կենսապայմաններապահովող աշխատավարձիերաշխիքներ, պաշտպանել էմիգրանտներիիրավունքները, ապահովել բուժսպասարկումը, կանխել գների աճը, բարձրացնել ւսրհմիությունների դերը ն լուծել սոցիալականայլ խնդիրներ, ապահովել միգրանտներիհայրենիք վերադարձը, սահմանափակելմասնագետներիարտահոսքը: ԱՄԿ ֆինանսական միջոցները գոյանում են անդամավճարներից: Գործադիրօրգանը Վարչականխորհուրդն է` կազմված 56 անդամնեե ն ԻՑ է միջպետական պայմաԱՄԿ Նման կոնվենցիաներընդուն վել են նագրերով, կոնվենցիաներով: »

ում կարրավիճանը ԱԱ արձա երի ածի կատա աության պայմանները պետական բանվորը որտ ւ նրան հավերի միգրա ցված, կրողները անիրի

եր Իկիրառել յում ԱրկերդրություննԱԱիմում արգելքներ արգե նկողմից րում

ԱՄՄ

ազատ

արտասահման սահմանափակելու մասին` միւսժամանակ միմյանց հետ կնբելով միգրացիայի կարգավորմաներկկողմկոնվենցիաներ: Աշխատանքային ն սոցիալական համագործակցությանզարգացման Աշխատանքի միջազգային կազմակերպությունը (ԱՄԿ, ՄՕՌ հաստատվել է 1919 թ. Ազգերի լիգայի Վերսալիհամաձայնագրով: 1924 թ. աշխատուժի միջազգային հւսրցերին անդրադարձել է Հռոմի միգրացիայի կոնֆերանսը: ԱՄԿ սկզբունքները ն խնդիրները վերաձնավորվելեն 1944 թ. Ֆիլադելֆիայի (ԱՄՆ) հռչակագրով: 1946 թ. ԱՄԿ-ին տրվեց ՄԱԿ-ի մասնագիտացած կազմակերպության կարգավիճակ, որն իրավական հիմք հանդիսացավ 1948 թ. դեկտեճբերի 10-ին ՄԱԿ-ի ընդունած` բնակության ն աշխատանքի վայրի ազատ ընտրության մարդու իրավունքների Հռչակագրի, 1966 թ. ընդունած քաղաքացիական իրավունքների մասին միջազգային պայմանագրի համար: 1975 թ. ընդունվեց անվտանգության ն համագործակցության խորհրդակցության ակտ, 1986-ին Վիեննայում` միգրանտների իրավունքների մասին փաստաթուղթ: ԱՄԿ ղեկավարօրգաններն են Քարտուղաբյուրոն: ԳրասենյակըԺննում է րությունը ս Աշխատանքիմիջազգային (Շվեյցարիա): Տարբեր երկրներում գործում են բաժանմունքներ: Կազմակերպությանանդամ է 150 երկիր: Հիմնական /սնդիրներնեն. մշակել ն կիրառել միջազգային կոնվենցիաների ն արհմիությունների աշխատանքի իրավունքը, հետնել աշխատուժի հավաքագրմանը ն աշխատաժամանակի

ոնե

Է:

նո:

պետք է ունենան բնակչությունը

ն տվյալ երկրի հիմնական հավասարիրավունքներ: Դա նշանակում է,

դամները

որ

էմիգրանտն իրավունք

ունի աշխատելու իր մասնագիտությամբ,ստանալու հավասար վարձատրություն, օգտվելու սոցիալական ապահովությունից: Առանձին պետությունօերի կողմից ԱՄՄ կարգավորումը զուգակցվում է ՄԱԿ ն ԱՄԿ կարգավորման հետ: Սակայն յուրաքանչյուր երկրի իրական պայմանները թելադրում են, որ երկիրն ինքը մշակի իր միգրացիոն քաղաքականությունը` ներառյալ երկիր մուտք գործելու ն երկրից գնալու մասին օրենքները: Միգրացիոն քաղաքականության հիմքում աշխատուժի արտահանման, արտասահման մեկնելու ն հա)րենիք վերադառնալու կանոններն են: Առաջ են քաշվում. աշխատողների աշխատանքի տեղավորման իրավունքի ա»

պահովման, մեկնողներիհայրենիք վերադառնալու երաշխավորման, մեկնողների արժութային փոխանցումները մուտքագրելու ե արդյունավետ օգտագործելու երաշխավորման, պահանջարկչունեցող գործազուրկ մասնագետներինաջակ»

ցելու,

տնտեսության առանձին ճյուղերում սեփական պահանջարնը չբավարարածմասնագետներիարտահանումըսահմանափակելու, արտասահմանում մասնագիտություն ստացած ն հայրենիք վերադարձածաշխատուժի պահանջի բավարարման, մեկնողների սոցիալական երաշխիքների ապահովման ն այլ սկզբունքներիկիրառման հարցերը: Զարգացած երկրները մեծ մասամբ վարում են միգրացիայի պրոտեկցիոնիստական քաղաքականություն` պաշտպանելով սեփական բնակչության Ա ազգային տնտեսության շահերը: Այսպես, ըստ ներգաղթողների մասին ԱՄՆ օրենքի, սկսած 1955 թ., երկիր մուտք գործող աշխատողների թիվը սահմանվել է տարեկան 140 հազար մարդ: Ներգաղթի օրենսդրությունը խստացվել է նան եվրոպական երկրներում: 1993 թ. Ֆրանսիան սահմանափակեցներգաղթողներիմուտքը. իսկ Գերմանիան որոշում ընդունեց նրանց բնակության պայմաններ չտրամադրելու ն պայմանագրով աշխատողների երեխաների քաղաքացիության իրավունքը չճանաչելու մասին: «Ընդհանուր շուկայի» կազմավորման մասին Հռոմի` 1957 թ. պայմանագրի(ուժի մեջէ մտել 1958 թ.) 52-րդ կետը ԵՄ անդամ երկրների քաղաքացիներին իրավունք է տալիս աշխատանք որոնելու ԵՄ ողջ տարածաշրջանում: Շենգենյան գոտու երկրները` Ֆրանսիան, Գերմանիան, Իտալիան, 1993 թ. Շենգենյան համաձայնագրով սահմանեցին խմբային կանչերով իրավունք: Դուբլինյան կոնվենցիան 1990 թ. սահմանեց ներգաղթողներին ապաստան տրամադրելուիրավունք: 1989 թ. դեկտեմբերին սահմանվեց ԵՄ-ում աշխատողների հիմնական սոցիալական իրավունքների խարտիա, որտեղ նշվում է, որ յուրաքանչյուր աշխատող այդ երկրներում պետք է ունենա ւսզատ տեղափոխ»

իրավունք` ենթարկվելով միայն հասարակական կարգի, անվտանգության ն առողջության իրավունքներինն սահմաԸստ նափակումներին: խարտիայի՝`ազատ տեղափոխություններըյուրաքանչյուր աշխատողի պետք է իրավունք տան ԵՄ երկրներում աշխատանքի տեղավորման, աշխատանքային պայմանների, սոցիալական պաշտպանվածության, իրավահավասարության զբա ղմունք կամ մասնագիտություն: հիման վրա ընտրելու ցանկացած Ըստ որոշ մասնագետների` ԵՄ շրջանակներում ազատ տեղափոխությունները կարող են առաջ բերել բարձրորակ մասնագետների կենտրոնացում ավելի զարգացած երկրներում, քանի որ ցածրորակ աշխատողներըքիչ մոբիլային են: Այս պատճառով կարող է առաջանալ աշխատուժի էժան վաճառք: Այսպես, պորտուգալական աշխատուժը Ֆրանսիայում ն Գերմանիայում շինարարական աշխատանքներ կատարում է ազգային ստանդարտներիցցածր վճարով: Ռուսաստանի իշխանությունները երկիր մուտք գործած օտարերկրյա աշխատուժի կարգավորման համար նույնպես կիրառում են որոշ միջոցառումներ: Հաշվի առնելով աշխատանքի տարածաշրջանայինշուկայի վիճակը` աշխատուժի թվի քվոտավորումը կարգավորում է պետությունը: 1993 թ. դեկտեմբերինՌԴ նախագահի հրամանով հաստատվեց օտարերկրյա աշխատուժի ներգրավմանն օգտագործման մասին հրահանգը, որով սահմանվում է ներգաղթողներիաշխատանքային գործունեության կարգը Ռուսաստանի տարածքում: Արտասահմանիցաշխատուժի ընդունման թույլտվություն կարող է տրվել Ռուսաստանի տարածքում արտասահմանյան ինվեստիցիաներով գործող ձեռնարկություններիկողմից: Օտարերկրյա աշխատուժի մուտքը Ռուսաստանի տարածք երբեմն առաջ է բերում անօրինական ներհոսք: Ապօրինիներգաղթողների թիվը տարեկան կազմում է մոտ 100 հազար մարդ: Միգրացիայի կարգավորման համար ՌԴ կառավարությունը ձեռնարկել է մի շարք քայլեր: Կնքվել են միջկառավարական համաձայնություններ Գերմանիայի, Լեհաստանի, Շվեյցարիայի, Ֆինլանդիայի, Սլովակիայի, Չինաստանին ԱՊՀ պետությունների հետ: Զարգացած երկրներին բնորոշ է գործազրկությունը, ուստի աշխատուժի շուկան ապահովում է զբաղվածություն ն կենսամակարդակ: ԱՄՄ կարգավորման համար ԵՄ երկրները ստեղծում են աշխատուժի շուկային Ա սոցիալական ապահովությանը համապատասխան մեխանիզմ: Ի տարբերություն Արնմտյան Եվրոպայի, ԱՄՆ-ում, Ճապոնիայում վարձատրությունը կենտրոնացածչէ: Ընդունված օրենքները թույլ ազդեցություն ունեն աշխատավարձիվճարման վրա: Միգրացիան կարգավորվում է օրենսդրությամբ (Արնմտյան Եվրոպայի աշխատուժի շուկա) ն ազատ (ԱՄՆ) սկզբունքով: Աշխատուժի ն զբաղվածության կարգավորմանճապոնական համակարգին բնորոշ են ընկերություններում ընդգրկված աշխատողների պարտադիր համան

պահպանման

սկզբունքներ

մասնագիտականլրացուցիչ ճախումը տվյալ ընկերության դպրոց, պատրաստվածություն, սոցիալ-հոգեբանական դաստիարակություն

ստանալը: Աշխատուժի համար կարնոր է ընկերության կամ պետության կողմից գործազրկության նպաստ տալը: ԱՄՆ-ում 9 ամիս տրվում է գործազրկությաննպաստ, որը կազմում է տվյալ աշխատողինախկինաշխատավարձի 50 տոկոսը: Արնմտյան Եվրոպայի երկրներում նպաստ տրվում է 60-90 տոկոսի չափով՝ 1-3 տարի ժամանակով: Աշխատուժ ընդունող երկրների մեծ մասը կիրառում է տարբեր օրենքներ ն օրենս դրականակտեր: Ներգաղթի մասին օրենսդրության հիմնական պահանջներն են. պրոֆեսիոնալ որակավորումը(կրթություն, մասնագիտական լ

ստաժ),

14.1

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ԳԼՈՒԽ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՎԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԴԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Դայաստանիմիջպետականառնտրայինկապերի ձնավորումը

գույն ժամանակներից Հայաստանը եղել է տարանցիկ առնտրի կենտրոն: Տարբեր երկրների միջն առնտրում ակտիվ մասնակցութորը Ճենովա, Ֆլորենյուն է ունեցել Կիլիկիայի վաճառականությունը, ն այլ քաղաքներ արտահանել է բուրդ, Վենետիկ կաշի, գործցիա, վածք, երկաթ, պղինձ, անասուն, բրուտագործական իրեր, չոր մրգեր, ցորեն, գինի, փայտանյութ, ներկ, աղ նայլն: 13-րդ դարի սկզբում առնտուր կատարվում էր Հայաստանի ն Փոքր Ասիայի խոշոր կենտրոնների միջն: Հատկապես աչքի են ընկել Նոր Ջուղայի վաճառականները, որոնք հիմնականում արտահանում էին մետաքսյա գործվածք, ուղտ բուրդ, գորգեր, թանկարժեք քարեր, ոսկյա զարդեր, խունկ այլն: 17-րդ դարի կեսերին պատմականՀայաստանի գրեթե բոլոր քաղաքներում` Բիթլիսում, Շոռոթում, Ագուլիսում, Երզնկայում, Կարինում, Վանում, ինչպես նան Անդրկովկասի,Իրանի, Թուրք իայի հայաբնակ կենտրոններում` Թիֆլիսում, Շամախիում, Վամադանում,Զմյուռնիայում, Տրապիզոնում, Նոր Ջուղայում ն այլուր գործել են Շարիմանենց, Խոջա-Մինասենց, Աղազարենց ն այլ առնտրական ընկերություններ: Վայ վաճառականներըթանկարժեքքարեր են գնել Իրանից ն արտահանել եվրոպական երկրներ: էրզրումի վաճառականներն Անգլիա, Ֆրանսիա, Հոլանդիա առաքում էին այծի բուրդ, Իրան` պղնձե ամանեղեն, Մոսկվա` ջրային կենդանիների մորթիներ, իսկ Ռուսաստանից ներմուծում էին երկաթ, հացահատիկ, արդյունաբերական ապրանքներ: Նույն տարիներին կապ է հաստատվել Ղրիմի հայ ն ճենովայի ու Ռուսաստանի առնտրականների միջն, իսկ ռուս-իրանական առնտրում իրենց դերն են ունեցել նան Աստրախանի հայ առնտրաՀնա

անձնական բնույթի սահմանափակումները(երկիր չեն թողնում թմրամոլներին, հոգեկան ն այլ տարիքայինկազմը (20-40 տարեկան)՝ կա խված րության այն ճյուղերի պահանջից, որտեղ նրանք պիտի աշխատեն (օրենքով արգելվում է նան նախկինում դատ վածների, ահաբեկչական անդամների մուտքը երկիր), կազմակերպությունների (երկրների մեծ մասն ընդունում քանակական քվոտավորումը է սահմանված թվով ներգաղթողների), կարգավորումը(կիրառվումեն որոշակի ֆինան(տնտեսական սական սահմանափակումներ), ժամանակիսահմանափակումը(օտարերկրացիաշխատողների համար սահմանվում է տվյալ երկրում մնալու կոնկրետ ժամկետ, որը լրանալիս կամ պետք է հեռանալ կամ ստանալ ժամկետը երկարեցնելու թույլտվություն): Արգելքները լինում են բացահայտ ն գաղտնի Բացահայտ արգելքների դեպքում առանձինճյուղերում կամ մասնագիտությու ններով օտարերկրացիներնիրավունք չունեն աշխատելու: Գաղտնիարգելքների դեպքում սահմանվում է ճյուղերի ն մասնագիտությունների երկրի քաղաքացինեցանկ, որտեղ կարող են աշխատել միայն տվյալ րը: Արնմտյան երկրներում գործում են նան այլ արգելքներ: Ըստ զբաղվածության գերմանական ֆեդերալ ինստիտուտի կանխագուշակման` պետք է դժվարացնել արտասահմանցիներիմուտքը ԵՄ »

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ

հիվանդներին). արդյունաբե-

երկրներ:

կանները:

1717 թ. Ռուսաստանում արտոնյալ պայմաններով հաստատվելու հրավեր են ստացել Զմյուռնիայի վաճառականներ Պետրոս, Աբրահամ, Ստեփան, Ապրո եղբայրները: 18-րդ դարի երկրորդ կեսին հայ վաճառականներիցշատերը (Շիրվանով, Շարիման, Մանուիլով, Բունիաթովներ, Լազարյաններ) իրենց կապիտալը ներդրել են Ռուսաստանի մանուֆակտուրային արտադրության մեջ: 1758 թ. հայ վաճառականներԻսախանով եղբայրների Գլխավորությամբ ստեղծվելէ ռուս-իրանական առենտրականբաժնետիրական ընկերություն: Ռուս-թուրքական առնտրական գործընթացում Պետրոս ՄեծըԹուրքիայի հայ վաճառականությանը շնորհել է տարբեր արտո339

նություններ. Ղրիմի հայ առնտրականները Թուրքիայից ներմուծում էին սուրճ, մեղրամոմ, ձեթ, մերձարնադարձային պտուղներ ն արտահանում հացահատիկ,բուրդ, աղ, կաշի ն այլն: Չնայած 1804-1813 թթ. ռուս-պարսկականերկարատն պատերազմին` առետուրը Ռուսաստանին Հայաստանի միջն ավելի ընդլայնվեց, ինչին նպաստեց Գյուլիստանի հաշտության պայմանագրով ա պրանքների արժեքի 5 տոկոսի չափով ընդհանուր մաքսի սահմանումը: Ապրանք արտահանում էին Զմյուռնիան, Սեբաստիան,Կեսարիան, Դիարբեքիրը, Տրապիզոնը, Վանը, Մարաշը, Հաճնը, Ադանան, Երնանը, Շուշին: Վերջին երկուսը կապված էին Թավրիզի, Թիֆլիսի, Բաքվի, Կարսի, Կարինի, Բայազետի հետ ն արտահանում էին տեղական արտաղրության ապրանքներ: Արնելյան Հայաստանի ն Պարսկաստանի միջն առնտրին ակտիվ մասնակցում էր Թիֆլիսի հայ վաճառականությունը: Ռուսաստանի կառավարությունը շահագրգռված էր դրանով, քանի որ առնտուրը նպաստում էր մանուֆակտուրային արտադրությանը: Հայ առնտրական բուրժուազիան իր համար բարենպաստ պայմաններ ստեղծելու նպատակով աջակցում էր Ռուսաստանիառնտրի ծավալմանը հարավում: Դրան նպաստում էր այն, որ Արեմտյան Հայաստանի մի շարք բնակավայրերում (Կաղզվան, Ալաշկերտ, Խնուս, Երզնկա, Բասեն, Խլաթ, Արճեշ, Սվազ, Ամասիա, Արաբկիր)արտադրվում էր մեծ քանակով հացահատիկ, Կիլիկիայում` բամբակ. Տրապիզոնի ն Ադանայի տարածքում` ծխախոտ, Դիարբեքիրում` շերամի թել: Մշակվում էին խաղող, միրգ, ձիթապտուղԼւ մերձարնադարձային այլ կուլտուրաներ: Լայն տարածում ունեին անասնապահությունը, գյուղատնտեսությունը: Եվդոկիայում, էրզրումում, Երզնկայում, Խարբերդում, Սեբաստիայում զարգացած էին արհեստագործությունը, պղնձագոռրծությունը, Վանում` ոսկերչությունը, Սասունում, Վանում, Զեյթունում` զինագործու թյունը:է րզրումը հայտնի էր նան բամբակյա, բրդյա, մետաքսյա գործվա ծքներով, գորգագործությամբ: Տարածված էին կաշեգռրծուքյունը, բրուտագործությունը, մուշտակագործությունը,որոնց մի մասն արտահանվում էր այլ երկրներ: Զարգացան մանուֆակտուրան, մահուդագործությունը: 1828 թ.. Արնելյան Հայաստանը Ռուսաստանի կազմում ընդգրկվելուց հետո, ռուսական կառավարությանաջակցությամբ 1868 թ. Երնանում հիմնվեց բամբակ զտող ն հակավորողգործարան: Անդրկովկասը դարձավ Ռուսաստանի բամբակի ն մետաքսի հումքի մատակարար: 19-րդ դարի կեսերին հայ առետրականների ձեռքում էր կենտրոնացած Անդրկովկասիառնտրի մեծ մասը: Երնանի ն Ալեքսանդրապոլի առնտ րականներն ակտիվգործունեու թյուն էին ծավալում Ռուսաստանում, Պարսկաստանում, Թուրքիայում: Ալեքսանդրապոլի արհես-

ԱԱԱԱԱԱ րիարը ո

Յայաստանը

իկա» Ղայաստան,«Ֆինանսներ ն էկոնոմիկա» սս Խոջաբեկյան Հայաստան,«Ֆինանսներ էկոնոմիկա»հանդես, Խոջաբեկյան ՅՑՄ Է նվել հագար ւր-

ռուբլի (արծաթ) արժողության ապրանք: Առնտուրը են առենտրականնեէին պետական հովանավորություն:Վերացվեցին ներքին րը ստանում մաքսային արգելքները: Ռուսաստանի իշխանությունները խրախուսում էին հայ առնտրականներին:19-րդ դարի վերջին ն 20-րդ դարի սկզբին Արնելյան Գայաստանում` Նախիջնանում (1869 թ.), Երնանում (1870 թ.), Մեղրիում (1901 թ.), Վաղարշապատում(1903 թ.), Ղամարլուում (1907 թ.) ն այլուր ձնավորվում են սպառողականկոոպերատիվ որոնց թիվն անցնում է 270-ից: ընկերություններ, Նույն ժամանակամիջոցում կապիտալիզմըզարգա ցավ նան Անդրկովկասում: Առաջացանարդյունաբերական կենտրոններ: Պարսկաստանի ն Թուրքիայի տիրապետությանտարիներին օգտագործվում էր Նախիջնանի, Կդղբի, Կաղզվանի աղի .հանքերիչնչին մասը: 1830 թ. Կողբի աղի հանքերից արտահանվումէր տարեկան 250 հազար փութ աղ, որը բավարարում էր Երնանի նահանգի, Վրաստանի, Օսեթիայի, Ղարաբաղիառանձին հատվածների 540 հազար բնակչության պահանջները: Բոլոր հանքերը միասին արտադրում էին 0.5 մլն փութ աղ: 1850 թ. աղի արտադրանքը հասավ 1 մլն փթի: 1886 թ. Կողբի աղի հանքերում արտադրվում էր 1 մլն, Նախիջնանի աղիհանքերում՝ 295.6, Կաղզվանի հանքերում՝ 710.0 հազար փութ աղէ": Թեն Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատն աշխատում է 1952 թ.-ից, բայց Քաջարանի հանքավայրի պատմությունը սկսվում է 19-րդ դարի կեսից, գերմանացի երկրաբան Հերման Աբիխի ուսումնասիրությունից: Այնուհետն դրանով զբաղվում են երկրաբաններԱ. Արխիպովը, Գ. Խալաթովը, Ա. Կոնշինը ն այլք: Արնելյան Հայաստանը Ռուսաստանինմիանալուց հետո 1830-1840 թթ. պղնձի արտադրությունը 2.5 անգամ ավելացավ: 1840 թ. արտադրվում էր 500 փութ մաքուր պղինձ: 1886 թ. Ալավերդու հանքերում արտադրվեց 2318, ՇամՌուսաստանինտալիս էր արլուղում` 3640 փութ պղինձ: 7. կռետրական գործընթացին մաստադրվող պղնձի 30-35 տոկոսը թ. ստացավ 305 վկայական: նակցեցնան գյուղացիությունը ն Արնելյան Հայաստանի տնտեսության մեջ կարնոր տեղ էր գրավում գյուղատնտեսականհումքի վերամշակմանբազայի վրա զարգացած սննդարդյունաբերու թյանճյուղը (կոնյակ, սպիրտ, օղի, գինի), որում իշխում էին հայ ն ռուս կապիտալիստները:Հայկական կոնյակի արտադրությունը սկսվում է 1887 թ. Երնանում` վաճառականՆ. Թաիրովի գինու գործարանում: 1889 թ. Ն. Թաիրովն իր գործարանը վաճառում է ռուսաստանցիՆ. Շուստովին: Վերջինս վերասարքավորում է այն ն կոնյակի արտադրությունը դնում նոր հիմքերի վրա: 1899 թ. Երնանինահանգում գործող կոնյակի 6 ձեռնարկություններում (Գյոզալովի (1892 թ.), Սարաջնի (1894 թբ.),Սողոմոնովի-Խուբլարովի(1897

Վ. Ե., Վ Ե.,

հանդես, դես, 2006

էջ

Վ 69:

2006, էջ 6-9:

թ.), Աֆրիկովի, Տեր-Մկրտչյանի (1899 թ.), Թաիրովի (հետագայում՝ Շուստովի)) արտադրված կոնյակի մեծ մասը վաճառվում է ՄոսկվաԿարսի մարզում: 1914 յում, Թիֆլիսում, Բաքվում, Ելիզավետպոլում, որոնք արտադձեռնարկություն, թ. Երնանի նահանգումգործում էր 89 հազարը` որից կոնյակ, դեկալիտր հազար րում էին տարեկան Ն. Շուստովի գործարանում:1921 թ. սկզբին Ն. Շուստովի գործարանը վերանվանվեց«Արարատ»: Այնուհետն, 1922 թ., գինու 6 ն կոնյակի 5 գործարաններըմիավորվեցին ն հիմնվեց գինու ն կոնյակի «Արարատ» տրեստը: 1953 թ. սկսեց գործել Երնանի կոնյակի գործարանը: 1960-1980 թթ. կառուցվեցիննան Արմավիրի, Այգավանի,Բուրաստագործում նի, Պռոշյանի կոնյակիգործարանները:Այսօր Գայաստանում

կոնյակ արտադրող 13 ընկերություններ: հումքի վերամշակումը, Կիրառումգտան նան գյուղատնտեսական կաշվի, օճառի բամբակազտիչ,բրնձամաքրիչ,մետաքսագործական, ն արհեստանոցները,ձիթհանները,ջրաղացները այլն: 1882 թ. Արնել2518 աշխայան Հայաստանում հաշվվում էր 589 ձեռնարկություն` 1890 թ. Երնատվյալներով` տողներով: Ցարական վիճակագրության ձեռնի նահանգումկար 2781, այսպես կոչված, «արդյունաբերական 273-ը՝ էին, 1932-ը ջրաղացներ նարկություն», որոնցից բամբակազտիչ, 165-ը՝ խաղողի օղեթորման, 117-ը սպանդանոցներ,3-ը 1-ը՝ պղնձաձուլարան: Դրանցում զբաղգարեջրի, 3-ը` աղի հանք, : աշխատող` ված էր Արնելյան Յայաստանումզարգացածէին տարատեսակարհեստներ: Երնանում բոլոր արհեստավորները19-րդ դարի վերջին միավորատաղված էին 26 համքարություններու մ: Կային արծաթագործներ, ձագործներ, ոսկերիչներ, պղնձագործներ,դարբիններ,կաշեգործներ, են

կոշկակարներ, ծխախոտագործներ,ներկարարներ, մոմագործներ, դերձակներ, պայտարներ, արդուզարդ, կենցաղային իրեր, գյուղգործիքներ պատրաստող վարպետներ ն այլն: Մինչն 19-րդ դարի վերջն առետուրը հիմնականում սպասարկում նան արտաքին էր տեղական շուկային: Հետո կարնոր դեր խաղաց Դրան կապիտալին: արտաքին սպասարկել առնտուրը, որը սկսեց զարգացումը արդյունաբերության տեքստիլ ե նպաստեցինռուսական բամբակի, բրդի նկատմամբ պահանջարկի մեծացումը, հետնաբար մեջ դրանց չափերի աճը: ապրանքաշրջանառության Ռուսաստանի միջոցներովՀայաստանումսկսվեց երկաթուղու շինարարությունը: 1899 թ. փետրվարի 7-ին շահագործմանհանձնվեց Թիֆլիս-Ալեքսանդրապոլ երկաթուղին, հունիսին` ԱլեքսանդրապոլԿարս ուղեմասը, իսկ հուլիսի 2-ին սկսվեց գնացքների կանոնավոր երթնեկությունը Թիֆլիս-Կարս 300 կմ երկարությամբ երկաթուղով: հանձնվեց Ալեքսանդրապոլ1902 թ. դեկտեմբերի6-ին շահագործման »ռ

«Ֆինանսներ ՎԵ., Հայաստան, ն էկոնոմիկա»հանդես,2006,էջ6-9:

Խոջաբեկյան

Երնան-Ջուլֆա երկաթուղին, որի կառուցումը նպաստեց հատկապես պղնձի արտահանմանը ն առնտրի զարգացմանը: Մինչն ԹիֆլիսԵրնան երկաթուղու կառուցումն առնտրային քարավանները ձգվում էին Երնան-Ջուլֆա, Երնան-Կարս-էրզրումխճուղիներով: 1914 թ. բեռնափոխադրումներովզբաղվում էին Երնանի նա հանգի 408 գյուղերի 6000-ից ավելի ընտանիքներ` իրենց սայլերով, ձիերով, ուղտերով, ջորիներով,էշերով: Կապված կոնյակի, գինու արդյունաբերությանընդլայնման հետ` արագորենզարգանում էր խաղողագործությունը:Ռրոշ չափով զարգացան նան կաթնամշակումը,անասնապահությունը,բամբա կագործությունը, մետաքսագործությունը, կաշեգործությունը: Ռուսաստան էին արտահանվում բամբակ, բուրդ, բրինձ, կաշի, կաթնամթերք, պտուղ-բանջարեղեն,իսկ այնտեղից ներմուծվում էին շաքար, գործվածք, հացահատիկ,պողպատ, թուջ, ածուխ, փայտանյութ, լուցկի, օճառ, ապակի,ցեմենտ նայլն: Հայ խոշոր կապիտալիստներՄանթաշովը, Ղուկասովը, Միրզոնը, Արամյանցը, Մայիլովը, ԱդիլխանովըԱ ուրիշներ առաջատար դիրքեր ունեին Բաքվում, Թիֆլիսում, Բաթումում: Վայաստանումգործում էին միջին մեծության ձեռնարկություններ: Կապիտալիզմիզարգացումովէր պայմանավորված1887 թ. «Ախթալայի հանքերի ֆրանսիական ընկերության» ստեղծումը: 1911 թ. ձեռվերջինս միավորեց նան Զանգեզուրի պղնձարդյունաբերական նարկությունները, ինչի արդյունքում նրա բաժինը Հայաստանի պղնձարդյունաբերականարտադրանքի ընդհանուր ծավալում 1913 թ. կազմեց85 տոկոս: Արնելյան Վայաստանումընդարձակվեցիննան բա նկային ն վարԴրամաշրջանառության ոլորտում տիրակային հարաբերությունները: պետող էին ռուսական բանկերը: 1913 թ. Երնանում գործում էին Ռուսաստանի պետական ն Ազով-Դոնյան բանկերի բաժանմունքները: Միայն վերջինիս միջոցներըկազմում էին Յայաստանիվարկային համակարգիբոլոր միջոցների 56 տոկոսը: Գործում էին նան Վոլգա -Կամայի բաժնետիրականբանկի լիազորությունը, Թիֆլիսի առնտրային բանկի բաժանմունքըն փոխադարձվարկիընկերությունը: 14.2

տնտեսական հարաբերությունները Վայաստանի 1920-1990

թթ.

թ.-ից հետո այաստանի տնտեսականկապերը նոր հիմքերի դրվում: 1921 թ. հունիսի 2-ին Գայաստանի,ՎրաստանինԱդրբեջանի միջն ստորագրվումէ համաձայնագիրԱնդրկովկասիարտաքին առնտուրը միավորելու վերաբերյալ:Ձնակերպվում են երեք հանրապետություններիա̀րտաքին շուկաներում միասնաբար հանդես գալու հիմնական սկզբունքները: Այս շրջանում Յայաստանը ղեկա1920

վրա են

վարվում էր սուվերեն իրավունքի, միջազգային պայմանագրերից բխող պարտավորություններիկատարման սկզբունքով: Տնտեսական հարաբերությունների մեջ էր մտնում արտասահմանյաներկրների հետ, կնքում պայմանագրեր, փոխանակում դիվանագիտական ներ-

կայացուցիչների, մասնակցումմիջազգային կազմակերպությունների գործունեությանը,վավերացնում ն դենոնսացնում (չեղյալ համարել) միջազգայինպայմանագրեր: Հայաստանում ինդուստրիայի մի շարք ճյուղեր հիմնադրվում են Ռուսաստանի, Ուկրաինայի ն միութենականմյուս հանրապետությունների օգնությամբ, որոնց հետ Հայաստանի տնտեսական կապերն իրականացվում են արտադրատեսակներիփոխադարձ մատակարարման, ձեռնարկություններիհամատեղկառուցման, ԳՏ համագործակցության, արտադրության, շինարարության,առաջավորփորձի փոխանակման, կադրերի պատրաստման միջոցով: 1930-1940-ականներին Հայաստանը միութենական հանրապետություններին մատակարարում էր հումք ն կիսաֆաբրիկատներ: 1950-ական թվականներին հայկական շատ արտադրատեսակներ լայն ճանաչման արժանացան միությունում ն նրա սահմաններից դուրս: Հայաստանը սոցիալիստականն կապիտալիստական32 երկիր արտահանում էր 104 անուն արդյունաբերականապրանք: Միութենական հանրապետությու մատակարարումէր պղինձ, մոլիբդենի ններին խտանյութ, ալյումինի գլանվածք, մետաղահատհաստոցներ, շարժական էլեկտրակայաններ,հիդրոպոմպեր, ուժային տրանսֆորմատորներ, գեներատորներ, կոմպրեսորներ,էլեկտրաճշգրիտ չափիչ գործիքներ, էլեկտրալամպեր, ավտոդողեր, սինթետիկ կաուչուկ, տեխնիկական սարքեր, պոլիմերային իրեր, բյուրեղապակյա արտադրանքներ, քիմիական նյութեր, գործվածք, կոշկեղեն, ոգելից խմիչքներ, հանքային ջրեր, բանջարեղենի ն մրգերի պահածոներ, եթերային յուղ, ծխախոտ, կաբելային արտադրանք, ժամացույցներ ն այլն: 1960-ական թթ. Յայաստանն էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերության արտադրանքի ծավալով միության մեջ գրավում էր 3-րդ տեղը: Այդ ճյուղի արտադրանքի80 տոկոսն առաքվում էր այլ հանրապետություններ: Հայաստանը տուֆաքարի, հրաբխային խարամի, պեռլիտի, բազալտի, գունավոր մարմարների հիմնական մատակարարներից էր: Մյուս հանրա պետություններից Հայաստան էին ներմուծվում սն ն գունավոր մետաղներ,ապակե տարաներ, նավթամթերք, գազ, տրանսպորտային,գյուղատնտեսականմեքենաներ, փայտանյութ, թուղթ, շինարարական ապակի, տեխնոլոգիական, լեռնաքարային, սննդի ն թեթն արդյունաբերությաննանհրաժեշտ սարքավորումներ, այլ արտադրատեսակներ:Հայաստան ներմուծվող մեքենաշինական արտադրանքի 53, անտառանյութին թղթի 95, սն մետաղների 45, թեթն արդյունաբերական ապրանքների 80 տոկոսը ստացվում էր Ռուսաստանից:Սն մետաղներ,քարածուխ, տրանսպորտ, գյուղա-

կենդանական այլ մեքենաներ, տրակտորներ, շաքար, բուսականյուղ, ապակի, հրակայուն իրեր ստացվում էին Ուկրաինայից, նավթի 80 տոկոսը` Ադրբեջանից, սն մետաղ, տրանսպորտ, սննդարդյունա բերության սարքավորումներ, թեյ ն այլ ապրանքներ՝ Վրաստանից:Բազմաբնույթ էին այաստանի ն Բելառուսի, Մոլդովայի, մերձբալթյան, միջինասիական հանրապետությունների միջն տնտեսականկապերը: Հայաստանում արդյունաբերական խոշոր ձեռնարկությունների՝ երկաթուղու, էլեկտրակայանների,Արփա-Սնանջրատարի ն մյուս խոմասաշխատանքներին օբյեկտների կառուցման շինարարական շոր նակցել են միության բոլոր հանրապետությունների մասնագետները: Հայաստանի մասնագետներնակտիվորեն մասնակցել են Ուրալի, Սիբիրի, Հեռավոր Արնելքի, Ուկրաինայի, Ղազախստանի, Միջին Ասիայի մետալուրգիականգործարանների, էլեկտրակայանների,քաղաքների, երկաթուղու մայրուղիների, գազամուղների, նավթամուղների կառուցմանը: Հայաստանը մասնակցում էր նան սոցիալիստական երկրների` աշխատանքի միջազգայինբաժանման գործընթա ցին: Հայաստանը տնտեսական հարաբերությունների մեջ էր զարգացած երկրների հետ: Կնքելով տնտեսական համագործակցության պայմանագրեր` մասնակցում էր արտաքին առնտրին, միջազգային տոնավաճառներին ն ցուցահանդեսներին, գիտատեխնիկական համագործակցությանը, մասնագետների պատրաստմանը: 1980-ական թվականներին Հայաստանից աշխարհի մոտ 80 երկիր արտահանվում էր ավելի քան 200 անուն արդյունաբերական արտադրանք: Տնտեսական հարաբերություններին մասնակցում էր Հայաստանի մոտ 160 արդյունաբերական, գիտահետազոտական, շինարարական, առնտրական ձեռնարկություն ն կազմակերպություն: Ստեղծվել էր գիտատեխնիկական համագործակցություն Հայաստանի ն սոցիալիստական երկրների միջն: Համագործակցում էին Երեանի «Նաիրիտ» գիտաարտադրական,«ՅՀայէլեկտրաշարժիչ»արտադրական միավորումները, Չեխոսլովակիայի քիմիագործները ն էլեկտրաշինարարները, Երնան ն Բռնո քաղաքների, Հունգարիայի սննդարդյունա բերական ձեռնարկությունները:Տնտեսական հարաբերություններ էին ստեղծվել նան Հայաստանի ն ԳԴՀ-ի, Լեհաստանի, Հարավսլավիայի, Ռումինիայի, Վիետնամին սոցիա լիստական մյուս երկրների միջն: 1960 թ. տնտեսական կապեր հաստատվեցին Հայաստանի ն զարսարքաշիգացող երկրների միջն: Հայկական էլեկտրատեխնիկական նության, հաստոցաշինության բազմատեսակ արտադրանքներարտահանվում էին Անգոլա, Եթովպիա, Ալժիր, Լիբանան, Սուդան, Սենեգալ, Գվինեա, Մալի, Եգիպտոս ն աֆրիկյան այլ երկրներ, ինչպես նան Հնդկաստան, Աֆղանստան, Իրաք, Ինդոնեզիա, Արգենտինա,Բրազիլիա, Բոլիվիա, Պերու, Մեքսիկա ն այլուր: Գայ մասնագետներըմասնակցել են Եգիպտոսում, Նեղոսի վրա Ասուանի հիդրոէլեկտրակայանի ն տնտեսական ն ն

ջրամբարի, Գանայի ՀէԿ-ի, Նիգերիայի մետալուրգիականգործարանի, ինչպես նան աֆրիկյան մյուս երկրների սննդի ն թեթն արդյու նաբեօբյեկտների կառուցմանը: Հայաստանի րության, գյուղատ նտեսական նախագծայինինստիտուտների մասնագետները նախագծել ն կառուցել են Բա ղդադի էլեկտրատեխնիկականգործարանը, մասնակցել Աֆղանստանի Ջալալաբադի ջրանցքի ն Հինդիկուշի ավտոխճուղու, Իրանի, Նեպալի, Շրի-Լանկայի ձեռնարկությունների կառուցմանը,Բենգալայա քաղաքի համալսարանի հաշվողական կենտրոնի կազմակերպմանը: Հայաստանը տնտեսականկապեր ուներ նան զարգացած երկրնե-

Ս վա անայա' արիա: ունիս Սիրեղլան իներ հիդրոհայկական ճշգրիտ լ

էին արտահանվում ճապոնիա

սարքեր,

պոմպեր, գորգեր, դարբնոցամամլիչայինսարքեր, քիմիկատներ, ոգելից խմիչքներ: Հայաստանը 1965 թ.-ից տնտեսական համագործակցություն սկսեց Ֆրանսիայի, Անգլիայի, ԳՖՀ-ի քիմիագործների, Իտալիայի մարմարագործներիհետ: Չեխոսլովակիայից,ԳՖՀ-ից, Ֆրանսիայից, Իտալիայից Վայաստան ներմուծվում էին քիմիական, մետան

Ֆրանսիայից, Անգլիայից: պոնիայից,

Բրազիլիայից, Պերուից, Մեքսիկայից, Կուբայից, Անգոլայից`

հրուշա-

ԽՍՊՄ Ի, Կն աանաժին: ուներ, մեջ, ակտիվորեն արտահանվող ներմուծվող արտադրատեսակների մասնակցում էր միջազգային տոնավաճառներին Լ ցուցահանն

նան

կազմակերպված միջազգային տոնավաճառին, որտեղ ցուցադրել է մորթի, մուշտակ, կաշի, բուրդ, կոնյակ, տնայնագործական արտադրանքներ: 1923 թ. Լիոնի միջազգային տոնավաճառին Հայաստանը մասնակցել է ազգային գորգերով, 1928 թ. Փարիզի տոնավաճառին՝ տուֆաքարի նմուշներով, 1937 թ. Փարիզի ն 1939 թ. Նյու Յորքի միջազգային տոնավաճառներին`հայկական գորգերով: 1961 թ.-ից հետո Հայաստանի արտադրանքներըցուցադրվել են միջազգային 26 տոնավաճառներում, այդ թվում` Լայպցիգի, Պրահայի, Բելգրադի, Բուդապեշտի, Դամասկոսի, Պոզնանի, Զագրեբի, Նիկոզիայի, Իզմիրի, Թունիսի, Բռնոյի, Վիեննայի, Փարիզի, Պլովդիվի, Աքրայի, Թեհրանի, Բաղդադի,Մոնրեալի ն այլ քաղաքների տոնավաճառներումն ցուցա-

հանդեսներում:

թ. Լայպցիգի միջազգային տոնավաճառում ճանաչվեցին հայկական «Հրազդան» ն «Նաիրի» էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենաները, Վանաձորի հաստոցաշինական գործարանում արտադրված «էլեկտրակայծային» ն «Ուլտրաձայնային» ճշգրիտ հաստոցները,

նան

մռետրաարդյու ի»:Միեչի ԷԱՑՅՐ (ԿԱզ) ստեղժվել Ապշ հազան պալատը ԱԱՊ-ն

Ծա արքա վորումներ, բժշկական սարքավորումներ,

աաա

ԱԱ

Չարենցավանի, Երնանի մեքենաշինական ն հաստոցաշինական գործարանների շատ արտադրատեսակներ: 1965 թ. Թեհրանի, 1967 թ. Դամասկոսի, Մոնրեալի, 1973 թ. Սան Պաուլոյի, 1983 թ. Բաղդադի, 1984 թ. Բարսելոնի տոնա վաճառներում Վայաստանինտրամադրվել է առանձին տաղավար, որտեղ արդյունաբերականարտադրանքներից բացի ցուցադրվել են նան հանրապետությանգիտության, մշակույթի ն մյուս բնագավառներինվաճումները: Հետագայում ցուցահանդեսներում ն տոնավաճառներումավելանում էին Գայաստանիմեքենասար(կաքավորումների, էլեկտրոնային, արդյունաբերականապրանքների պի ճիջոցներ, միկրոէլեկտրոնիկա, ռադիոտեխնիկան այլն) ծավալը ե անվանացանկը: ՄՏՀ-ում կարնոր դեր է խաղում այաստանի նաբեթ. կոչԲՐ առնտրի պալատ: արտավում էր Գայկականզանրապետական սահմանյան երկրների հետ առնտրական, տնտեսական ն գիտատեխնիկական կապերի զարգացմանն աջակցող կազմակերպությունէ: Արտաքին առնտրի նա խարարության, գիտության ն տեխնիկայի պետաե նների, արդ ն կոմիտեի, եի, ն նախարարություն ու գերատեսչությունների, կան ննեների ն հետ ընտրում միջազգային տոյունաբերականձեռնարկությունների էր ուղարկում մեքենասարքավորունավաճառներ, ցուցահանդեսներ հայտնագործություններ, ժողովրդաԻ են արտասահմանյան տարբեր տոնավաճառներ, ընկերությունների միջազգային ցուցա հանդեսներ, աճուրդներ: Պալատն աջակցում է արտասահմանյանգյուտերի ն արդյունաբերական նմուշների արտոնագրմանը, արտասահմանում մեր հանրապետության ձեռնարկությունների ցուցանմուշների գրանցմա-

մներ, գիտության նվաճումներ, զայաստանում, կազմակերպվում

յունաբերական ձեռնարկություն, գիտահետազոտական 27 հիմնարկ, առնտրական41, շինարարական6 կազմակերպություն: .

ը միջազգայինտնտեսական Հա յաստանի հարաբերությունները1991 թ.-ից հետո

ՄՏՀ-ը Հայաստանի Հանրապետության տնտեսականաճի հիմնական գործոններից է: Այն նախադրյալներէ ստեղծում հանրապետության տնտեսությունը համաշխարհային տնտեսության համակարգում ինտեգրելու համար: ԽՍՀՄ փլուզումից հետո, 1990-ական թվականներից սկսած, Հայաստանի տնտեսությունը կազմալուծվել է, ն այժմ էլ ԱՏԿ-ը պասիվէ (ներմուծումը մեծ չափով գերազանցում է արտահանմանը): Հետնաբար, դժվարանում է միջազգային շուկաներում ապրանքների, ծառայությունների,աշխատուժիմրցակցությանը դիմանալը: Այժմ համաշխարհային տնտեսությանհամակարգում Հայաստանի

տնտեսության ինտեգրացման ցածր մակարդակը պայմանավորված է նրանով, որ նա ներգրավվածէ եղել պետական տնտեսականփակ համակարգի մեջ: Վերջին 20 տարիներին Հայաստանը կորցրել է իր տնտեսականհզորության մեծ մասը: Եթե Հայաստանն անկախացումից առաջ համարվում էր առավելապես ինդուստրիալ զարգացած հանրապետությունհզոր կարողությամբ, ապա անկախացումիցհետո երկիրը կանգնեց ձնափոխումների նպաստեցին 1988 դժվարությունների

առջն, ինչին

» »

ղժվարություններով,

թ.կործանիչ երկ-

դոլար

ՀՎ սոցիալ-տնտեսականվիճակը 1999, 2001, 2004, 2006, դեկտեմբեր,տեղեկատվական վերլուծություն, եր 8, 10, 7, 9:

թթ.,

հունվար-

ն տարբեր ծառայութարտադրության ենթակառուցվածքների այլն: յուններիցածր մակարդակով Երկրի սոցիալ-տնտեսականվիճակը, զարգացման մակարդակը, տնտեսական կախվածությունն այլ երկրներից ն բնակչության սոցիաարտահանմանն ներմուծման լական պայմանները բնութագրվում հաշվեկշռով: Մինչ 1992 թ. արտահանմանմեջ մեծ բաժին ունեին (40.4 տոկոս), քիմիական (22.6 մեքենաշինականն մետա տոկոս), գունավոր մետալուրգիայի (15.7 տոկոս) արտադրանքները: 1992 թ.-ից ներմուծվել է հացահատիկի 50-53, էներգառեսուրսների, 80-85 տոկոսը: ներմուծվել են այնպիսիապսննդա րանքներ, որոնք եղել են հայրենական արտադրությանհիմնական տեսակները` հրուշակեղեն, մակարոնեղեն, մսամթերք, ծխախոտ, կաթնամթերք,կահույք, օճառ, ձեք, ոգելից խմիչք, բանջարեղեն: 2000 թ. առենտրական հաշվեկշիռը դրական էր միայն կիսա կարժեք ն թանկարժեքքարերի, թանկարժեք մետաղների ն դրանցից պատրաստվածիրերի, ոչ քանկարժեքմետաղներին դրանցից պատրաստվածիրերի, արվեստի ստ ղծագործությունների գծով: Իսկ 2005 ներմուծումը՝ թ. այդ ապրանքների արտահանումը կազմեց 336.4, »

րաշարժի հետնանքները ն.լսզգամիջյան զինված հակամարտությունները: 1990 թ. սկզբում տարածաշրջանումստեղծված. լարվածությունից Հայաստանը մնաց շրջափակման մեջ: Դադարեցին գործելուց ավտոմոբիլային ն երկաթուղային հարաբերությունները երկրների հետ, իսկ վրաց-աբխազական հակասություններըփակեցին Ռուսաստան-կՀայաստաներկաթուղային կապը: էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը մեկ շնչի հաշվով կրճատվեց53 տոկոսով, ինչը հանգեցրեց անկման: արդյունաբերության, շինարարության,գյուղատ նտեսության Սոցիալական ոլորտում պակասեցին աշխատատեղերը, աշխատավարձը, ավելացավ բնակչության, աշխատուժի արտահոսքը: 1996 թ. արտադրվածՀՆԱ-ը կազմեց 1588 մլն (1990 թ. արտադրվածի 16 տոկոսը), 2000 թ.` 1032629.9, թ. 1618577.0, 2010 թ.` 3509624.8 2005 թ.` 2228027.5, մլն դրամ`: ՀՆԱ ծավալի նվազման, խնայողությունների արժեզրկման հետնանքով հանրապետության կորուստներն այդ նույն տարիներինավելացան: Այժմ էլ 33-ը չի կարող ունենալ զարգացած պետություններինբնորոշ միջազգային հարաբերություններ, քանի որ ունի սահմանափակներքին շուկա: Հետնաբար, զարգացման հեռանկարները կապված են արտաքին շուկայի հետ: Տնտեսական հարաբերություններ ձնավորելու համար արգելք են տնտեսական ն քաղաքականզարգացմանմիտումները: Հայաստանի, ԱՊՀ ն աշխարհի շատ երկրների հետ սերտ կապերի ձնավորումը պետք է կատարվի նոր հիմունքներով: Սակայն նման հարաբերություններարագորեն ստեղծել հնարավորչէ, քանի որ արտադրվող արդյունքի տեսականին միջազգային շուկաներում անմրցունակ է, ցածր է աշխատողներիմասնագիտականորակավորումը: Արտադրական ն առետրական կապերի հետագա զարգացումն ԱՊՀ ն մյուս երկրների, առաջին հերթին ՌԴ հետ կդառնա Հայաստանի տնտեսության զարգացման, էներգետիկ ն տնտեսական ճգնաժամի հաղթահարման, սոցիալական լարվածության մեղմացման կարնոր մեկը: է օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ Արտաքինառնտուրը պայմանա վորված մասնա գործոններով, վորապես.

պայմաններից

տրանսպորտիմիջոցների անբավարար աշխատանքով, էներգետիկ ռեսուրսների պակասով ն դրանց ձեռք բերման

են

ղամշակման

մթերքի

Ընդ որում,

թան-

արտահանմանն ներմուծման համարյա բոլոր ապրանքներիգծով բացասականէր: Իր արտադրանքնարտասահմանյան80 երկիր արտահանող Խորհրդային Հայաստանն այժմ կապերէ պահպանումմոտ 60 երկրի հետ, այն էլ` արտահանմանքիչ ծավալներով: Ներկայում ազատ առնտրի ռեժիմով կապեր են հաստատվել Ռուսաստանի, Ուկրաինայի, Վրաստանի, Թուրքմենստանի, Մոլդովայի, Բելառուսի, Ղազախստանի ն ռեժիմով` ԵՄ (Ավստրիա, Բելգիա, Գերմանիա, Դանիա, Իսպանիա, Իռլանդիա, Իտալիա, Լյուքսեմբուրգ, Մեծ Բրիտանիա, Նիդեռլանդներ, Պորտուգալիա, Շվեդիա, Ֆինլանդիա, ՖրանԱՄՆ, Արգենտինայի, Կանադայի, Բուլղարիայի, Չինաստանի, Կիպրոսի, Իրանի, Հունգարիայի, Լեհաստանի, Լիբանանի, Սիրիայի, Ռումինիայի, Շվեյցարիայի, Վարավային Կորեայի, Ճապոնիայի, աֆրիկյան (Եգիպտոս, Սուդան, ՀԱՀ, Անգոլա) ն այլ երկրների հետ: Տարծավալները, արտաբեր երկրների հետ ապրանքաշրջանառության հանման ն ներմուծման հարաբերությունընս փոխվել են: ԵՄ երկրներ արտահանվածարտադրանքիարժեքի 60-70 տոկոսը բաժին է ընկարտադնում Բելգիային պայմանավորվածադամանդագործական րանքի արտահանմանծավալով: Մեծ տոկոս է կազմում Գերմանիայի, Նիդեռլանդների,Ֆրանսիայի հետ առնտուրը: 2005 թ. կայաստանի

հազար դոլար:

հաշվեկշիռը

2003-2005

թթ.

այլ.բարենպաստ

սիա),

ապրանքաշրջանառությունը երկրների ինչը նախորդ տարվա համեմատ աճել ԵՄ

ր,

դոլա

հետ

կազմել 9. տոկոսով: է 946.2

աեր

մլն

58.0

Աղյուսակ9414. Հայաստանի արտաքին առնտրի ցուցանիշները 2000-2011 թթ.

դոլա հազար դոլար) (հազար

-՛

Արտահանում

տ ահանու

ու

տոկոս

առնտու

տոկոս

-887.

պրանքաշրջանառութԱՊՀ ե հետ

241.1

-51.

1473.2

574.5

Ընդամենը

-30.

տա

ուծու

աՆ Աա ունն

թանարութ եր հետ ու

-95.

39.

2947.

Լայդ թվում` կենդանիկենդանիներ ն կենդսնական ծագման

22308

տահանու

15361

73564

Է 4425 Է 434 15905 Է 666 |

11861

24-Ի 11695

զԳՔՅՑ|

րան դոլարգվ:

տոկոսով,

ԿՅ

«88 ԷՅ5

«88| ՏՅ:

| --

ՕՔ

ՀՎ ՀՎ

սոցիալ-տնտեսականվիճակը ճա 2000-2011 թթ., էջեթեր110, 122, 136, 148, 117, սոցիալ-տնտեսականվիճակը,2012, էջ 7: .,

19:

ԷԵ:

|Ջ

37489535

41514727|

23552.1

30070.6

127.7

101448.5

133495.7

131.6

148.4

| 214070.2 |

242302.6

113.2

235096

29.1

57987,0 117.8

49217.1

86.9

25.3

նդրա ոոտ91378

արտերի | Բաթյան

111400

121.9

273514.6

| 303078.3 |

110.8

86852

56.1

148135.8

| 173079.6 |

91682

121184

585455

685918

արտադրանք

պլաստմասսա ն

դրանից իրեր, կաու| 154845 | ն 22425 | ռ,,/

-4ուկ ռետինե իրեր կաշվի հումք, կաշի,

չիրեր

փայտյա710.8 կրո թուղթ թղթից իրեր 706.5 ն

մանածագործական

67512

-իրեր կոշկեղեն, գլխարկ | 1գ234 | ներ, հովանոցներ 161083 | քարից, ցեմենտից լիրպսից, '

34488

72255

83723 14707 168947

| 1537| |

Է 10321

683487

803532

86999.1

105.5

| 124.0 | 122558.5 | 160928.6 | 131.3 | 1033 | 319942 | 33666.4 | 105.2 ՝

824829

Ապրանքների դասակարգումն իրականացվել է ըստ արտաքի տնտեսական (ԱՏԳ Աս) բաժինների: գործունեության ապրանքային ն

ՇԸ

13295012

քիայի

Արտաքին առնտրի շրջանառության ծավալը 2011 թ. հունվարդեկտեմբեր ամիսներին կազմել է 5481.0 մլն ԱՄՆ դոլար, այդ թվում` ապրանքների արտահանումը` 1329.5 մլն դոլար (ՖՈԲ գներով) ն ներմուծումը` 4151.5 մլն դոլար (ՍԻՖ գներով): Արտաքինառնտրի հաշվեօգնության օգնութ) րդասիրական կշիռը բացասական է 2822.0, իսկ առանց մարդասիրական ստացված բեռներինը: 2011 թ. արտաքին առնտրի հաշվեկշիռը կազմել է 2182.6 մլն դոա պրանքաշրջանառություննաճել է լար: 2011 թ. 2010 թ. համեմատ 14.4 այդ թվում` արտահանումը` 27.7, ներմուծումը` 10.7 տոկոսով: 1989 թ. եվրոպական համայնքի ն ԽՍՀՄ միջն կնքվեց Առնետրին տնտեսական զարգացման պայմանագիր, որով հիմք դրվեց ԵՄ-Հայաստան հարաբերություններին: Յամագործակցությունը սկսվեց 1991 թ. ԽՍՀՄ փլուզումից հետո ԼՃՇ|ԼՏ ծրագրի շրջանակներում ն գործում էր երկկողմանիհամագործակցությանհիման վրա:

պատրաստի | 131065.6 | 183915.7 | 140.3 | 308810.4 | 348468.9 | 112.8 հանքահումքային | 3087527 | 398783.6 | 130.0 | 666021.6 | 821611.8 | 1234 արտադրանք

58.

Ներմուծում

10419566

158450

յուղեր ն ճարպեր սննդի արտադրանք

| աագԱան կենդանական

Բո

բուսականծագման

«883 | ԵՅ5 '

արտադրանք

-37.

11105|

ՃՏՅ

«88 ,

ներիկ կառուցվածքը առետրի Արտաքինին առնտր վ ն ապրանքների ն ներմուծման ծավալներն ըստ ապրանքախմբերի Արտահանման

Արի

ն թանկարժեք

կիսաթանկարժեք

| 196441.4 | 146.5 | 158867.6 | 214963.4 | Բատմակիարժեք 134049.4

Ադյուսակ 14.3

հիմնականցուցանիշները Ստանդարտացման, սերտիֆիկացման

135:

(միավոր)

դրանցիցիրեր ոչ

թանկարժեք 13324289 մե-

տաղներ ն դրանցից Ի9

| 3647285 |

պատրաստված մեքենաներ, ըներ

՞.

| մանին | օդային վեզետըյա, 4999.2 ն սարքավորումներ

ջրային

300782

տրանս-

պորտի միջոցներ սարքեր ն

ապարատներ| 73445

տարբեր

1623.0 արդյունաբերական

աալանբընը Աոա | | ա

բ ծ նրեՂՑԿԻ

335251

30078.

148407 13689

109.7

1115| րը

անգ,

368197.7

65 1810.4

297132:6 696388

695422

|116|

«82

ՀՀՀ

| 3268713| | 58674575 |

| | |

3711809 590902 881697

70953

Ք ոք

| ---.վ | 849

ապրանքաշրջանառության 32.5, թ. ԱՊՀ

ՀՀ ընդհանուր

աաա

Հաշավ

10837

տադ

Արտահանվողարտադրանքի համար

տը:

դաշ-

նան

ՀՀ

10137

10811

12235

10855

յ ղյումավ

թ.

Աաաարար Աա

ընդամենը, ոց

4790010.2

ԵՄ

երկրներ

15280654

երկրներ

1921010.7

2011 թ.

ՎՀ

սոցիալ-տնտեսականվիճակը 2010

2012, էջ 167:

թ.,

"5.

9, տեմար ւ

5480974.0

17769028

40.7

116.1

1473245.626.9

2230825.5

ն սերտիֆիկացման նառության ստանդարտացման ցուցանիշները:

առնտրի հաշվեկշռի ցուցանիշներն ըստ առանձիներկրների(հազար դոլար)

արտաքինառնտրաշրջանառությանն

Արտաքինառնտրաշրջանառությունը

արտաքին ապրանքաշրջա-

1340934.128.0 երկրներ այու ցնե | օդային իոթյուն: առողջապահություն, տրանս պորտ ֆինան գործարքներ) իրավական Խնդիր դրվում Այլ | 40.1 ապահովելու հաղո

2010 թ. ընթացիկ արտաքինառնտրիշրջանառությանծավալը 4794.3 է արտաայդ դոլար, մլն ապրանքների գներով թվում` կազմել հանումը` 1011.4 (ՖՕԲ գներով) ն ներմուծումը` 3782.9 (ՍԻՖ գներով) մլն դոլար: ԱրտաքինԱռետրի հաշվեկշիռը բացասական է 2771.5 մլն իսկ առանց մարդասիրականօգնության ստացված բեռնեդոլարով, րինը՝ 2725.1 մլն դոլարով:

Ր պարտավորվել

թ.

ՀՀ

արտա-

երկրների հետ ՀՀ արտահանումընվազեց 4.4, իսկ ԵՄ հետ երկրների ավելացավ 2.4 տոկոսով: 2011 թ. ԱՊՀ երկրներին բաժին ընկավ 44 համախառնապրանքաշրջանառության 29.5, իսկ ԵՄ երկրներին`30.2 տոկոսը: Հայաստանն Առնետրային համաշխարհային կազմակերպությանը (ԱՀԿ) անդամագրվել է 2003 թ. փետրվարի5-ին ե : մի շարք ճյուղերի (գործարարն սոցիա լական ծա-

մեյ

ա/դ

կատների քանակը| թվում՝

Տրված

երկրներին` 38.4 տոկոսը,

ԵՄ

Յ5

Կանաամրո |

(2010թ.

րք

Ս աոարտներ

թ. |

| 2007թ. | 2008թ. | 2009թ.

թ.

ստանդարտներ

ՀՀ

թ.

գլխավորգործընկերըԵՄ-ն է: 2007 թ. ԱՊՀ երկրներինբաժին էր ընկնում

Պետականգրանցում տացած ազգային

աարի անակը

ապրիլի 22-ին ստորագրվեց համաձայնագիր, որն ընդԳրկում էր ԵՄ-Հայաստանհարաբերությունների գրեթե ամբողջ համալիրը: Այն ուժի մեջ մտավ 1999 թ. հուլիսի 1-ին: .1991 թ. ի վեր Վայաստանում իրականացվելեն շուկայական բարեփոխումներ,որոնք հիմնականում ուղղված են առետրի ազատականացման ն տնտեսությանկայունության հիմնախնդիրներին: Եթե 19931997 թթ. ՀՀ արտաքին առնտրի ծավալներիմեծ մասը բաժին էր ընկնում ԱՊՀ երկրներին,ապա 1998 թ. հետո ՀՀ արտաքին առետրի

քին

114.4

109.9

հունվար-դեկտեմբեր,Երեան,2011, էջ 161,

արտաքին առնտուրն ըստ առանձին երկրների (հազար դոլար)

նդամենը,Ը»|

Ըրից ԱՊՀ

երկրներ ԵՄ

երկրներ այլ երկրներ

Արտահանում Աճի 2011 թ. 2010թ. տեմպը, օ6 1041056.6 1987739

50112000 3 411627

ՀՀ

| | |

13295012

26831558 ,

6074399 4589055

| | |

Ներմուծում 2010 թ. 37489535 8517150 844992 20327393

2011 թ.

| 41514727|

| 9402772 | | 10007447| | 22104508| ,

թանկարժեք ն կիսաթանկարժեք քարերը`

նյութերը` 55.3, կոսով:

Աղյուսակ 14.5

ՀՀ

Հ-ի

Աճի տեմպը,

հետ մեծ

ծավալի

տղ.

Աղյուսակ 14.7 ունեցող երկրները

շրջանառություն

(մլն դոլար)

110.7

անն

լգիա

108.7

57.2

րտահանու

այնլ ա

14.6 Աղյուսակ արտաքին առնտրի կառուցվածքը(տոկոս)

ասրա ասո

ու

ներմուծման ապրանքաշրջանառությանծավալի` առաջաերկրներն են Գերմանիան, Ռուսաստանը, Իտալիան, Ուկրաինան, Բուլղարիան, Ֆրանսիան: Ներմուծվող հիմնական ապրանքներից են դեղորայքը, էլեկտրական սարքավորումները, շոկոլադի արտադրանքը, անվադողերը, կոսմետիկան: Արտահանվողհիմնական ապրանքներից են մոլիբդենը, կաուչուկը, լաբորատոր սարքավորումները, դեղորայքը, էլեկտրականշարժիչները, թանկարժեք մետաղները, մեխանիզմները, որոնք արտահանվում են հիմնականում Նիդեռլանդներ, Գերմանիա,Իտալիա, Ռուսաստան, Ուկրաինա, էստոնիա, Լեհաստան: Ավելացել են նան թարմ մրգերի, պահածոյացվածմիրգ-բանջարեղենի, հանքային ջրերի ու բնական հյութերի արտահանմանծավալները: Արտաքին առնտուրը 2011 թ. 2009 թ. համեմատ ավելացելէ 30 տոկոսով: Արտահանմանընդհանուր աճը կազմել է 56.0 տոկոս, այդ թվում` հումքային արտադրանքնավելացել է 2.5 անգամ, պատրաստի 30, քիմիական արտադրանքը` 48.8, շինարարական սննդամթերքը` Ըստ

տար

ՀՎ

սոցիալ-տնտեսականվիճակը 2010

121, 123:

թ.,

հունվար-ղեկտեմբեր,Երնան,2010. էջ 120.

սոցիալ-տնտեսականվիճակը2000-2011

թթ.,

ջեր 110, 122, 136, 148, 117, 119:

Աղյուսակ 14.8

ՀՀ

արտահանումն ու ներմուծումը ԿԱԵ հետ (Կենտրոնականն ԱրնելյանԵվրոպա) երկրների 2004-2009 ԱՄՆ թթ. (մլն դո լար)"

Երկրներ

» »

ժամացույցներին ժամագործականմասերի 13.7, խտանյութերի14.4, ալկոհոլային խմիչքի, ծխախոտի7.9, անմշակ կամ մշակված ոսկու 6.0, չզտված պղնձի 6.0, 4.9, տրիկոտաժին տեքստիլ արտադրանքի 4.6, ոսկերչականարտադրանքի արտադրանքի2.6, սննդի ն գյուղատնտեսական էլեկտրաէներգիայի1.6, քիմիականարտադրա նքի 1.4, այլ արտադրանքների1.7 տոկոսը: Ներմուծման մեջ մեծ տեսակարար կշիռ ունեն սննդապրանքները, կենդանական ն բուսականծագման (24.3 տոկոս), հանքահումքային (21.1 տոկոս) արտադրանքները,մշակվածն անմշակ ալմաստը, թանկարժեք մետաղները, ոսկերչականիրերը (12.2 տոկոս), մեք ենաները, (10.1 տոկոս): սարքավորումները Սսի ն մսամթերքիներմուծումը հանրապետությունկատարվումէ 20 երկրից (ԱՄՆ, ԱՄէ, Իրան, Կանադա, Ֆրանսիա, Հնդկաստան, Շվեյցարիա,Ռուսաստան, Բելգիա, Գերմանիան այլն) ն կազմում է մոտ 25 են հազար տոննա` ներառյալ հավի միսը: Մսամթերք արտահանում անն հայկական «Աթենք», «Գեղարդ» մսամթերքի ընկերությունները հատ ձեռնարկատերերը: Հայաստաններմուծվողս արտահանվողսննդամթերքիմեջ զգալի մաս է կազմում ծժռւկը:Գերմանիա, Բելգիա, Ռուսաստան, Ֆրանսիա, Նիդեռլանդներ ն այլուր արտահանվում է հիմնականում արհեստական լճային տնտեսություններումաճեցրած իշխան տեսակի ձուկ: Ձկնապրանք ներմուծվում է հիմնականումԿանադայից, Իրանից, Ուկրաինայից,Ֆրանսիայից, Լատվիայից: / չ Զգալի ծավալ են կազմում արտահանվողն ներմուծվող կաթնամթերքի,ձվի, կենդանականծագման այլ ապրանքները: Հիմեն «Աշտարակ կաթ»-ը, «Արզնի» նական արտահանողներն ն յին տնտեսությունը, պանիր արտադրող «Նոթեմ» ն է հավի անհատ ձեռնարկատերերը:Համեմատաբար պակասել Ներմուծներմուծումը: Ներմուծումը գերազանցումէ արտահանմանը: վելէ մոտ 8040 տոննա արտադրանք հիմնականումԻրանից, ԱՄէ-ից, ԱՄՆ-ից, Ֆինլանդիայից, Գերմանիայից, Նոր Զելանդիայից, Բելգիան յից, Լիտվայից, Իտալիայից, Ուկրաինայից,Ռուսաստանից այլն: տոննա են մոտ բանջաարտահանվել ՀՎանրապետությունից րեղեն, պտուղբանջարեղենիպահածոներ, ,

նա

0.03

ԱՄ 5

Լ Հոր

0.059

| ՐՆ,

20.4

.24

0.005

340 ԷԾ4 | | 0.01 | | 0.

ԱՎԱՅ

ՏՈՑ

2 10071

0.3

02.0

ՀՐ

1.5

մեխանիզ մները,

Հայաստանը լայն տեսականիարտահանում է միայն ԱՄՆ ն ԱՊՀ երկրներ: Մնացած գործընկերների հետ առնտուրն ընդգրկում է 1-3 ապրանքատեսակ:Օրինակ, Բելգիա ն Իսրայել արտահանվող արտադրատեսակների99.7 տոկոսը կազմում է ադամանդը, Գերմանիա արտահանվում է 88 տոկոս մոլիբդենի հումք, 79 տոկոս երկաթաձուլվածք, 9.0 տոկոս չզտված պղինձ, Իտալիա` 96.0 տոկոս տրիկոտաժի արտադրանք, Մեծ Բրիտանիա`86.0 տոկոս ժամացույցի մասեր, Շվեյ95.0 տոկոս նձ, Չինաստան` ցարիա` 70.0 տոկոս անմշակ ոսկի ն մոլիբդենի հանքանյութ: կրճատվել է 66.6, չմշակված ալյումինինը` 15.1, հեռուստառադիոդետալներինը` 10.0, ժամացույցի մասերինը` 10.0 մլն դոլարով: 17-25 մլն դոլարով աճել են տրիկոտաժի արտադրանքի, 140-180 մլն դոլարով` հիմնական հումքի ն ջարդոնի, 5-10 մլն դոլարով` էլ եկտրա'"": էներգիայի արտահանումները ՀՀ-ում արտադրված ապրանքներից արտահանվումեն. ադամանդի30, պատրաստիարտադրանքի 27 հանքանյութի,չմշակված մետաղների 22.3, Ղայաստանումչարտադրվածապրանքների19.7,

աառամանդե արտահանումը րերի

»` »

».

«'

Աղոակը

աի

«տ

«Թ շոտ» 2229». . «ՀՀո Լ իզո«Հալաստանի Ի-քկր ագրազաս տարնգրրք տարեւիրք կազմվել վճակագրական վիճակը 2009 թ.» վիճակագրականտեղեկագրերիտվյալների ոի

ցիալ տնտեսական

Բոլոր նյութերը վերցված են ՀՀ կառավարությանն առընթերմաքսային պետական կոմիտեի2004 թ. պետականտեղեկագրից:

կաթի

ֆերմոր ընկերութ ճվի

ազանցում է

Կ» որոնց արտահա «գամմա» պահածոներ,

ներմուծմանը:

րական յութեր,

ջեմեր արտադրող

Հիմնական

արտահանողներ

«Նոյան»

կոմպոտներ, մուրաբաներ, ձեռնարկությունները: Պատրաստի արտադրա նք

արտահանվումէ Ռուսաստան, ԱՄՆ, Իսրայել, Լիբանան, ներմու ծվում` Բուլղարիայից,Իրանից, ԱՄԷ-ից,Թուրքիայիչ, Կիպրոսից, նից, Ֆրանսիայից, Իտալիայից, Վրաստանից,Ուկրաինայից, Մոլդո-

Հունաս

կյանքի բոլոր ոլորտներ: Այս առնտրի զարգացման հեռանկարներն անմիջականորեն կապված են համացանցի, տեխնոլոգիաների

րաոր"մհենոոքնայի առեւտ

կուլԳայ երաների: բոստանային րեան: ցիտրուսների, տուց աների ներդրումն որի կեսից ավելին ներձուծվում Իրանի Թուրքիայից Սիրիային: կարգչային Վրաստանից, է-ից: ԱՄ է կազմումսուրճի թեյի,համեմունքնեումը

տարեկա

Մեծ

թիվ ոի, կակաոյի դրանիցարտադրված դրվ մթերքնե բերքների ներմուծում ներմուծումնաշխար91 հի մոտ 30 երկրներից` Թուրքիայից, Նիդեռլանդներից,Ռուսաստա-

որակից, ՄալայզիաԲուլղարիայի Լիբանանից, նսուրճ ակո յից:

ունի մեջ Հայաստան եծբամին ներմուծվող ապրանքների հացահատիկը, ներմուծվում աշխարհի ,

ուրճ,

ծավալումն ապահովելու համար կարնորվում են համացանցերի ստեղծմանանհրաժեշտությունը ն դրանցում տնտեսվարողսուբյեկտների լայն շրջանակների ընդգրկումը: Ակնհայտ է, որ էլեկտրոնային առնտուրը, ինչպես նան համացանցը դարձել են 1"աղաքակրթությանան տնտեսական կապերը ձեռք են ն 1991-2011 թթ. արդյունքները բերել միջազգային կարգավիճակ, են Ռուսաստանիհետ ապրանքաշրջանառությանծավալով: ու

կակաո

է 25 երկրներից(Գերմանիա,Մեծ որը Բրիտանիա,Նիդեռլանդներ, ԱՄՆ, Ռուսաստան, Ուկրաինա ն այլն) տարեկանմոտ 420 հազար տոննա: (լ/ուր, ձավարեղեններմուծվում Աո այարկրներից (իտալիա, Ֆրանսիա, Հունաստան, Ռուսաստան, Ուկրաինա,Հունգարիա,ԱՄՆ ն այլն) տարեկանշուրջ 40 հազար

աժանելի մասը: Նախկին հանրապետությունների

բնութագրվում

արկ» Գինիներ, «եդի

արտադրող ձեռ-

ան ւիրաիայիծ:

անհամա» ւարա նքաշոանաու

Բ:

որր

եր ր

(ապրանքաշրջանառությունը, մլնդոլար)

տոննա:

Շաքարին հրուշակեղենիներմուծումն իրականացվումէ 30 երկրներից (Մեծ Բրիտանիա, Իտալիա, Շվեյցարիա, Ֆրանսիա, Ռուսաստան, Ուկրաինա,Բելգիա, Գերմանիա,Իրան ն այլն) ն տարեկան կազմում է մոտ 70 հազար տոննա: Հայաստանի արտաքին առնտրի հաշվեկշռում, ոատկապեսարտահանման բնագավառում,մեծ տեղ ունեն ոգելից ն ոչ ոգելից խմիչքները (կոնյակ,օղի, գինի), որոնք արտահանվում են 35-40 երկիր` Ռուսաստան, ԱՄՆ, Ֆրանսիա, Գերմանիա,Ուկրաինա, Վրաստան, Ղազախստան, Նիդեռլանդներ, Շվեյցարիա, Լատվիա, Լիբանան, էստոնիա, Ուզբեկստան,Բելառուս ն այլն: Հիմնականարտահանողներնեն ալկո» ոգելից խմիչքներ 13 ընկերություններ: Արտա րկությ րը, կոնյակ արտադրող հանվում են նան «Կոտայք» ն «Կիլիկիա» գարեջրերը: Խմիչքներ ներԳերմանիայից, Իտալիայից, Ռուսաստաց, Սուրքիայից, Կիպրոսից, Ավստրիայից,ԱՄՆ-ից նայլ երկրներից: Վանրապետության արտաքին կարգում զգալի բաժին ունի ժյխա/ոտը: Հայաստանիցտարեկան արտահանվումէ մոտ 220 տոննա ծխախոտ հիմնականում ԱՄՆ, Ռուսաստան, Թուրքմենիա, Նիդեռլանդներ, Ֆրանսիա, Գերմանիա,Իրան, Վրաստան ն այլն: Ծխախոտ ներմուծվում է աշխարհի 26 երկրներից: Մոտ 12 տեսակ ներմուծվում է Նորվեգիայից,Հունաստանից,Ուկրաինայից, Գերմանիայից,ԱՄՆ-ից, Մեծ Բրիտանիայից,Բուլղարիայից, Պանամայից: էլեկտրոնային բիզնեսի կարնոր մաս է ելեկտրոնային առնտուրը: գործընթացն այս օ էլեկտրոնային մ յին գործընթացն պայմաններում ներթափանցել է

հետ. ն Բալթիկայիյի երկ գր ջր կա

Ռուսաստանի առետուրը ԱՊՀ անի առնտուրը

ԿԱ ԱԲ. ԱՌթվում՝ փոփոխությու| | | | նը 2011թ. ԱուքաշրջաքաշրջաՍուր նառություն ճառություն 1851.

կպրան.

ԱՌթվում սաստան

Ադրբեջան6904

Հայաստան

Բելառուս

18750

Վրաստան5450

կպրան.

11900

18085 զազախս-

11820

Մոլդովա

Ղրղզստան5736 Տաջիկստան

Թուրքմենս123 Ան

ԱՊՀ

Բալթյան երկրներ

Լիտվա

Աա

138096

սաստան

27874

18058

15274

10796

36200 8

85005

91291

աՆ

1033 ՆՅ5 ՀՒ

2011,ԻԼ,օք.80, 102:

ԵԾԻԾԻՆ/ՇՆ

ԿոքէՅո, 81.

188ր

-4.9

«218 -1.2

-2.2 -3.7

-3.7

59685

-1.5

ՀՅ

ՐՐՏ

:2 |

14.4

Ֆինանսավարկայինհարաբերությունների զարգացումը Հայաստանում

Վայաստանի տնտեսությունը ճգնաժամային վիճակից դուրս բերետնտեսական ծրագրերիիրականացման,սոցիալականհիմնախնդիրներ լուծելու համար անհրաժեշտ են ֆինանսականմիջոցներ, կապիտալ ներդրումներ, վարկեր: Միջազգային վարկային միջոցների ներդրումները պետք է դիտել որպես արտադրություն կազմակերպելու, տնտեսու թյուն զարգացնելու ն վճարային հաշվեկշռի կարգավորման կարնոր աղբյուրներից մեկը: Հայաստանում տնտեսական բարեփոխումներ սկսվել են 1991 թ., իսկ 1992 թ. Հ3-ը դարձել է Վամաշխարհայինբանկի ն ԱՄՀ անդամ: Ինստիտուցիոնալ բարեփոխումները սկսվել են 1994 թ. Արժույթի Միջազգային Հիմնադրամի(ԱՄՀ), Համաշխարհային բանկի (ՀԲ) տրամադրած վարկային ն Եվրամիության տեխնիկականօգնության ծրագրերի շրջանակներում: 1993-1996 թթ. ՀԲ-ի կողմից Հայաստանին տրամադրվածգումարը կազմել է 262 մլն դոլար: 1996 թ. փետրվարին Հայաստանի կառավարությունըստորագրելէ համաձայնագիր ԱՄՀ-ի հետ` Հայաստանի Կենտրոնական բանկում 150 մլն դոլար պահելու, վճարային հաշվեկշիռն ապահովելու համար: ԱՄՀ վարկային գործարքները հիմնականում կարճաժամկետու միջին ժամկետի են ն ուղղված են անդամ երկրների վճարայինհաշվեկշիռներիժամանակավոր դեֆիցիտիծածկմանը: Եվրոհամայնքիհանձնաժողովի ն Հայաստանի Հանրապետության կառավարության միջն 1997 թ. հունիսի 30-ին ստորագրվելէ «ՏԱՍԻՍ 1996» ծրագրի ֆինանսավորման Հուշագիրը, ըստ որի Եվրոպական համայնքը ԵՄ «ՏԱՍԻՍ» ծրագրի շրջանակներում 1996-1999 թթ., որպես անհատույց օգնություն, տրամադրել է 8 մլն 650 հազար էքյու լու

գումար:

1997 թ. դեկտեմբերի 5-ին Հռոմում ՀՀ-ի Ա Գյուղատնտեսության զարգացման միջազգային հիմնադրամիմիջն ստորագրվեց համաձայնագիր, ըստ որի հիմնադրամը Հայաստանին տրամադրեց 9.5 մլն ՇԱՔ գումար: 1998 թ. փետրվարի4-ին ՎաշինգտոնումԶարգացման միջազգային ընկերության ն Հայաստանի միջն ստորագրվեց համաձայնագիր, ըստ որի ընկերությունը Վայաստանինպարտքով տրամադրեց 11 մլն հազար Շրղթ գումար` կրթության համակարգում ծրագրերի իրականացմաննպատակով: Գյուղատնտեսության համալիր միջոցառումների իրականացման նպատակովմինչն 2000 թ.-ի վերջը ծախսվելէ Վամաշխարհայինբանկի հատկացրած 57 մլն դոլարը: Հայաստանի բնակավայրերիսոցիալտնտեսական վիճակի բարելավման նպատակով 1997 թ. Գյուղատնտեսության զարգացման միջազգային հիմնադրամի(ԲՃ0) հաշվին ի-

զարգացմանծրագիրը», որը րականացվելէ ՀՀ «Գյուղատնտեսական 12.9 մլն դոլարով: է ապրիլից՝ թ. գործունեությանմեջ դրվել Միջազգային բանկի 2000 թ. դեկտեմբերի 14-ին Վամաշխարհային Հան ստորագրվեց Հայաստանիմիջն զարգացմանգործակալության այաստանում դատաիրավականբարեփոխումներիանցկացմանն 2001-2004 թթ. ՀԲ-ը ջակցող վարկային համաձայնագիր, ըստ որի վարկ: հազար ղոլար տրամադրեց մլն ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեան 1992 թ. մճարտի2-ին 46-րդ նստաշր46/227 բանաճն): ջանում որոշեց ՀՀ-ին ընդունել ՄԱԿ-ի անդամ (ԳԱ 1992 թ. դեկտեմբերինՄԱԿ-ը Վայաստանում հիմնեց գրասենյակ, որտեղ գործում են. ՄԱԿ Զարգացմանծրագիրը, ՄԱԿ փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարի գրասենյակը, Մանկականհիմնադրամը, վարչությունը, Հանրային տեղեկատվության Բնակչության հիմնադրամը, Միգրացիայիմիջազգայինկազմակերպությունը: ՄԱԿ զարգացմանծրագրի նպատակնէ վերացնել չքավորություտնտենը, ստեղծել աշխատատեղեր,զբաղվել բնապահպանության, սության, քաղաքների ն բնակավայրերիզարգացմաննանհրաժեշտ միջոցների ապահովման, այլ ծրագրերի իրականացմանհարցերով: ծրագիրը, ՄարԱվելի ուշ սկսել են գործել Պարենի համաշխարհային ն Լինսի հիմՀԲ դասիրականօգնության վարչությունը, ՀԲ-ը, ԱՄՀ-ը: ն միջին 18.4 է փոքր մլն դոլար վարկ նադրամի կողմից տրամադրվել բիզնեսիզարգացմանծրագրերիհամար: «Պարենի ապահովությունըՀայաստանում» ծրագրի շրջանակնե2000 թ.` 9.5 մլն եվրո րում 1999 թ. 13-ին տրամադրվելէ 11.0, իսկ է ժեռդրամաշնորհ:կայաստանի վարկերի ստացումը կատարվում տրԱռաջինը ձնով: ն կապիտալի նարկատիրական փոխատվական ձեռնարկութտեղական վում է տնտեսության ճյուղերին, երկրորդը` փոխառությանձնով: յուններին կամ կառավարությանը ՀՀ ԿԲ-ին հատկացված201.231 մլն դոլարը նախաԱՄՀ-ի կողմից տեսվել է արժույթի պաշարների համալրման համար: ԵՄ-ի, ՌԴ-ի, ԱՄՆ-ի հատկացրած 29.736 մլն դոլարը, որպես ապրանքայինվարկ, տրվել է հացահատիկին վառելիքիձեռք բերման, իսկ ՀԲ, Գյուղատնն տեսության զարգացման միջազգայինհիմնադրամի արնմտյան երիրակաբարեփոխումների մլն դոլարը` ինստիտուցիոնալ կրների ենէ սոցիալական հատկացվել գումարը նացման համար: Մնացած ավտոճանապարհների, թակառույցներիզարգացման,էներգ տիկայի, կրթության,առողջանորոգման, ցանցի ոռոգման,Երնանի խմելու ջրի » »

» »

ներդրումների, կառուցազոտի գո: ուղղակի պահության ոլորտի, վածքային բարեփոխումների համար:

Օտարերկրյա վարկերով կարգավորվում է նան երկրի վճարային հաշվեկշիռը, որը վիճակագրականհաշվետվություն է ն որում արտացոլվում են հաշվետու ժամանակաշրջանում այլ երկրների ն միջազգային կազմակերպությունների հետ Հայաստանի արտաքին տնտեսական գործառնությունների ամփոփ տվյալները: Այն նպաստում է արտահանման ավելացմանը ն ներմուծման կրճատմանը: 13 առաջին անգամ կազմվել է 1993 թ. համար: Սկսած 1996 թ.` կազմվել է Արժույթի Միջազգային հիմնադրամի մշակված վճարային հաշվեկշռի միասնականացված հոդվածներին համապա-

վճարա-

յինհաշվեկշիռն տասխան:

նելու գործում, նպաստում է հասարակական սպառման ֆոնդերի կազմավորմանը, երկրի պաշտպանության ամրապնդմանը ն սոցիալտնտեսականխնդիրների լուծմանը: Տեղական բյուջեները կոչված են ապահովելու, սպասարկելու տեղականիշխանությունների կողմից Դրանք իրենց մեջ ընդգրկում են հատուկ ֆոնդեր, հարկերի մեծ խմբեր, տեղականվարկավորման համակարգը: Պետական ձեռնարկությունները նույնպես ունեն իրենց ամրացված հիմնական ն շրջանառու ֆոնդերը, արտադրական ն ֆինանսական որոշակի ինքնուրույնություն: Կառավարման հատուկ ֆոնդերը տրամադրվում են պետական ուջեից: Դրանք են /ոցիալական ապահովագրության նպատակային

իրականացվող ֆունկցիաներ

ա Հական այորպետական ֆինանաավակա կազմակ .

ՀՀ վճարային հաշվեկշիռը կազմված է երկու հիմնական հաշիվներից` ընթացիկ նս Սապիտալիու ֆինանսական Ընթացիկում գրանցվում են ապրանքների, ծառայությունների ե ընթացիկ տրանսֆերտների հետ կատարված գործառնությունները, իսկ (ապիտալի ն ֆինանսական հաշվում` ֆինանսական ակտիվների ու պարտավորութՖինանսական հաշիյունների հոսքերը, կապիտալ վը կազմված է չորս հոդվածներից` օտարերկրյա ուղղակի, պորտֆելային, այլ ներդրումներ ն պահուստայինակտիլլներ: Օտարերկրյա ներդրում է համարվում գույքի ցանկացած տեսակ, որը շահույթ ստանալու նպատակով օտարերկրյա ներդրողի կողմից անմիջականորեն ներդրվում է 41 տարածքում իրականացվող ձեռնարկատիրականգործունեության ոլորտում: Ուղղակի կատարվում է արտասահմանյան ներդրողի կողմից` բաժնետիրականն տեսքով: օտարերկրյա կապիտալներդրում է, որն Պորտֆելային ներդրումն ունի սահմանափակ ազդեցություն ն ստանալու որոշակի շահույթ: Վաստատվումէ կողմերի միջն կնքվող պայմանագրով: ներդրումները լինում են բաժնետոմսերին արժեթղթերի տեսքով: Այլ ներդրումը ներառում է բոլոր տեսակի ֆինանսական գործառնությունները, որոնք չեն ընդգրկվել ուղղակի ն պորտֆելային րումներում: Դրանք լինում են վարկերի ն ավանդների տեսքով: վճարային հաշվեկշռի ֆինանսական հաշվում գրանցվում են արտա քին ակտիվների ն պարտավորությունների գործառնությունները: տեսակետից կարնոր նշանակություն ունեն հանրապետության պ տական բյուջեն, նրա եկամուտներըն ծախսերը: Պետականբյուջեն, որպես ֆինանսականհամակարգիհիմնական օղակ, ստեղծում է որոշակի հարաբերություններ պետության,ֆիզի՛ կական ն իրավաբանական անձանց միջն՝ երկրի կենտրոնացած

տրանսֆերտները:

ուղղակի այլկապիտալի

ներդրումը

Պորտֆելային

ներդ-

այություններիմիջոցները: Պետական բյուջեն իրականացնում է երեք գործառույթ` Բաշ/նողական, վերահսկողությանն կարգավորող: Բաշխողականգործառույթի էությունն այն է, որ ազգային եկամտի բաշխման ժամանակ նյութական արտադրության ոլորտում զբաղված աշխատողները ստանում են իրենց եկամուտներն աշխատա վարձին այլ դրամականվճարումների տեսքով: Վերահսկողությանգործառույթն ակտիվ ներգործություն է ունենում դրամաշրջանառությանկարգավորման գործընթացի վրա: Բյուջեհ կարգավորմանգործառույթը նպաստում է երկրի տնտեսական կյանքի կարգավորմանը` բյուջետային միջոցներն ուղղելով տնտեսակաԴգ,ճյուղային զարգացմանը: Պետությունը կարող է արագացնել արտադրության տեմպերը, կապիտալի աճը, սպառման կա`

ռուցվածքը: ,

դեֆիցիտի դեպքում պետության ծախսերի ընդհանուր գումարը գերազանցում է պետության եկամուտների ընդհանուր գումարին: Զարգացած երկրների փորձը ցույց է տալիս, որ բյուջեի դեֆինորմ կարելի է համարել տվյալերկրի ՀՆԱ-ի մոտ 3 Բյուջեր

իո ատոոի

բյուջենեն կազմված է եկամուտներից ն ծախսերից. Պետական

Նր

ՀԱԱ վերարտա

բյ լ

րարտադրությունը

ւ անար

դեր

ռական աար ԳՏԱի ազաց-

ֆինանսապես ապահովելու,

աավով -ն

ար

Եկամտայինմասը կազմում են պետականբյուջեի ֆինանսավորհամար ստացվող դրամական միջոցները` հարկային եկամուտներ, պետականտուրքեր, պարտադիր սոցիալական ապահովման ն այլ եկամուտներ: Ծախսային մասը գույց է տալիս հավաքագրված պետական դրաման

վճարներ

ադբյուրներ ուղղակի Խոտանան Անիեկամուտների ն

ծման

ները:

են

ա-

նուղղակի հարկերը, որոնց տեսակարար կշիռը բյուջեի եկամուտների մեջ հասնում է 80-90 տոկոսի: Ամենագլխավորը շահութահարկը, եկամտահարկը ն ավելացված արժեքի հարկերն են:

թ. 41 պետական բյուջեի եկամուտներըկազմել են 911.6 մլրդ դրամ, ծախսերը` 1 տրիլիոն 441 մլրդ դրամ, պակասորդը՝132.5 մլրդ դրամ: Պետբյուջեի եկամուտը ՀՆԱ-ի նկատմամբ 2009 թ. եղելէ 21.8, 2010 թ.՝ 21.5 տոկոս: Փողի բազան ներառում է ՀՀ ԿԲ-ից դուրս կանխիկ դրամը, ՀՀ ԿԲում առնտ րային բանկերի պարտադիրպահուստները ն ոչ բանկային կազմակերպությունների ավանդները: Կամ դրամական բազան զուտ արտաքին ն զուտ ներքին ակտիվներիգու մարն է: Ըստ ՀՀ ԿԲ տվյալների` 2010 թ. վերջին փողի զանգվածը նախորդ տարվա նկատմամբ աճել է 8.6 տոկոսով: Ըստ ՀՀ ԿԲ նախնականտվյալների` փողի բազան 2011 թ. վերջին կազմել է 671271 մլն դրամ

նախկին պարտքերի վերադարձը, ռազմավարականծրագրերիիրականացումը: ՀՀ պետականարտաքին ըստ Ֆինանսների ն էկոնոմիպարտքը, կայի նախարարության տվյալների, 2006 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ կազմում էր 1183 մլն ԱՄՆ դոլար, որից 960.1 մլն դոլարը (81.2 տոկոս) կազմում էին ՀՀ կառավարության,217.6 մլն դոլարը (18.4 տոկոս)` ԿԲ արտաքինպարտքերը, 5.3 մլն դոլարը (0.44 տոկոս)` կառավարության տրամադրածերաշխիքները: »

Ընդհանուրարժութային պահուստներըկազմվածեն միջազգային արժութային հիմնադրամի անդամ երկրների պահուստներից, օտարերկրյա արժութային պաշարներից:Երկրի արժութային պահուստներում, առնտրային բանկերում հաշվարկում են եղած օտարերկրյա արժութային միջոցները: Արժութային պահուստներ ստեղծվում են, որպեսզի երկիրը կարողանա ծածկել միջազգայինհաշվարկներովստացած գերնորմատիվայինվճարումները: Հայաստանի միջազգային են 1.86, 2011 թ. պահուստները2010 թ. վերջին սեպտեմբերիվերջին` 1.95 մլրդ դոլար: Դրանց 74 տոկոսը (1.44 մլրդ դոլար) պահվում է արժեթղթերի,495 մլն դոլարը` կանխիկ արժույթի տեսքով (բոլոր միջոցները Հայաստանից դուրս

եղել

ԱՐՑ

երա մանդների :

Գոյություն ունեն պետությանարտաքին ն ներքին պարտքեր: արտաքինպարտքը ԱՍԴ-ին,3Բ-ին, միջազգայինտաՊետության րածաշրջանայինն ազգային բանկերին, ֆինանսականայլ կազմակերպություններին պետության կողմից երաշխավորվածերկարաժամկետ ու կարճաժամկետվարկերի, պետության այլ պարտքերի գումարնէ: Պարտքերի մեջ մտնում են նան չմարված արտաքին փոխառություններըն դրանց չվճարված տոկոսները: ՀՀ արտաքինպետականպարտքը ներառումէ այլ պետություններից ն միջազգայինկազմակերպություններից 41 կառավարությանը ն 31 ԿԲ-ին տրամադրված, ինչպես նան երաշխիքներով տրված վար-

կերը: 43 ԿԲ-ի՝ այլ » » »

`Հ

109:

երկրներիցվարկերի ստացման նպատակներնեն. պետբյուջեի դեֆիցիտիֆինանսավորումը, »պահուստների համալրումը, տնտեսությանոլորտների զարգացումը, վարկային պարտավորություններիիրագործումը,

սոցիալ-տնտեսական վիճակը 2011

թ.

պետա

րտա

այդ

պետականպարտքը

թվու

առավարության

(մլն

ԱՄՆ

Աղյուսակ 14.10

դոլար)'5

պարտք պարտքը

պարտքը

Արտաքին պարտքի մեջ մտնում են նան պետության կողմից երաշխավորվածարժույթի, փոխառությունների, մասնավոր դեբիտորների արտաքին պւսրտավորությունները: Չվճարվելու դեպքում տարեվերպարտքը հաշվարկվում է ԱՄՆ դոլարի փոխարկելի

ու

ուրսով:

աքի

Վայաստանի արտաքին պարտքը ձնավորվել է անկախության առաջին տարիներից: Բոլոր վարկատուները վարկեր տրամադրում են ՇոՔ (հատուկ փոխատվականիրա արժույթով, որի քի մեջ ԱՄՆ դոլարը կազմում է45, եվրոն` 29, ճապոնական իենը՝ 15, անգլիական ֆունտ ստեռլինգը` 11 տոկոս: Հայաստանի արտաքին պետական պարտքի վարկատուներնեն. Վամաշխարհայինբանկը, Վերակառուցման ն զարգացմանԵվրոբանկը, ԱՊՀ միջպետականբանկը, Գուղատնտեսության զարգացմանմիջազգային հիմնադրամը, Ազգայինբանկերը, Արժույթի միջազգային հիմնադրամը: Հայաստանի պետական պարտքերը կառավարում ն իրականացնում է Վ1 Ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարությունը:Վայաստանի ն ՎԲ համագործակցության ընթացքումտարբեր ոլորտներում` պենության, դատաիրավական,կրտական կառավարման, բնապահպա թության, առողջապահության, մասնավոր հատվածի, սոցիալական ա-

վունք)

» » » »

հունվար-դեկտեմբերին, Երնան, 2012, էջ

7'Վայոցաշխարհ, օրաթերթ,3-ը դեկտեմբերի,2011:

ՀՀ

տարեգիրք,2011, էջ 346: Վայաստանիվիճակագրական

փոխարժե-

տրանսպորտի, էներգահամակարգի, գ գյուղատնտեերկրաշարժի գոտու, իրականացվում են վարկային ծրագրեր: Ներկայում Վայաստանում գործող 25 առնտրային բանկերը հարյուրավոր մասնաճյուղերով ն արժույթի փոխանակմանկետերով գործառնություններն իրականացնում են արտարժույթով: պահովության,

սության,

ՀՀ

արտաքին պարտքիդինամիկան2000-2009

թթ.

Գծանկար 14.1 (մլն դոլար)»

ոք

մ) -է

ՋԺՇաՀտ`ռտաժ Ծ

ՏՋՋՑՏՋՏՏՋՏՋՋՏՏՑՏ

ԱՄՆ

Ծ Վ

Օ Վ Թ

ՓԾ «ապ

Գծանկար 14.2 դոլար-433դրամ փոխարժեքիդինամիկան2001-2009 թթ.77

Ըստ

վարկառուների՝Հայաստանիարտաքին պարտքի կառուց-

վածքը նն

(78 ն Սովի: նտրոնականբանկ (20 տոկոս), Երաշխիքներ(2 տոկոս): է. Ըստ ստացմանաղբյուրների`պարտքիկառուցվածքըհետնյալն բազմակողմ(56 տոկոս), երկկողմ(23 տոկոս), արժույթի միջազգայինհիմնադրամ(21 տոկոս): Արտոնյալ վարկերը կազմում են ընդհանուրի 74, ոչ արտոնյալ վարկերը`26 տոկոսը: Ներքին պարտքը պետությանպարտքնէ իր քաղաքացիներին: եղել է 180.3 2010 թ. Հայաստանիներքին պետական պարտքը ծավալը կազմել է մլրդ դրամ, որից շրջանառելի պարտատոմսերի 7.3 173.0, իսկ, որպես ներքին պարտք, ստացված վարկի ծավալը` կազմլրդ դրամ: 2010 թ. ձայաստանի ներքին պետականպարտքը մում էր ՀՆԱ 39.8 տոկոսը: արժե2011 թ. ներքին պետական պարտքիծա վալն անվանական պարտատոմսերի շրջանառելի որից դրամ, մլրդ քով կազմելէ 216.3 ծավալը 210.5 մլրդ դրամ էր, իսկ, որպես ներքին պարտք, ստացված վարկի ծավալը` 5.8 մլրդ դրամ: է 2012 թ. պետության ներքին պարտքի ծավալը նախատեսվում մլրդ դրամով: 241 մլրդ դրամ, որը 2011 թ. համեմատ կավելանա են. աղբյուրներն ձնավորման պարտքի Ներքին ազգային արժույթով պետականարժեթղթերիտեղաբաշխումից ստացվածհասույթը, տրված վարՀՀԿԲ-ի կողմից Հայաստանիկառավարությանը կերը, ՀՀառնտրային բանկերիցվարկերը: կողմից ժապարտքը կազմակերպությունների Կրեդիտորական է մանակավորապեսներգրավվածմիջոց է, որը ենթակա վերադարձ կամ ֆիզիկականանձանց ման համապատասխան իրավաբանական

ՑԸ

յ ։

(կրեդիտորներին): իրա վաբանակ Դեբիտորականպարտքը կազմակերպությանն պարտքի գուենթակա վճարման կողմից անձանց կամ ֆիզիկական

մարն է,

որը

ձնավորվել

հետ րաբերությունների

14.5

վերջիններիսմիջն տնտեսական փոխհա

նանքով:

ֆոնդայինբորսաները Վայաստանի են Ֆոնդա-

զարգացմանհամար Հայաստանինանհրաժեշտ առնտուրը: Հայաստանի յին բորսաներ, որոնք կզարգացնենբորսային ՄՏՀ

34 ֆինանսներինախարարության,տտտոա.լո1Թ.3որ Աղբյուր` "»Աղբյուր` Հ1 Ֆինանսներինախարարության, .ՈՈ/6.Յոդ մմ

ՏԱՏԻ

ֆոնդային բորսան, որպես ինքնուրույն կազմակերպություն, գրանցվել է 2001 թ. փետրվարի13-ին: 2001 թ. գրանցված էր 37 ընկերություն: Ներկայում փոքր ծավալներովգործում է միայն արժեթղթերիբորսան: ՎՖԲ-ը ն արժեթղթերիշուկան ձեավորման փուլում են, ինչի հետնանքով բաժնետոմսերիկապիտալացմանցուցանիշը ցածր է: Օրինակ` 2004 թ. իրացման միջին աճն էապես պայմանավորվածէր «Սելենա» ԲԲԸ-ի սովորական բաժնետոմսերիիրացումով, որը 2004 թ. կազմեց 1245 միավոր գործարք: ՀՖԲ հիմնականգործունեությունն է արժեքղթերի հաշվառումը, բորսայական առնտրի կազմակերպումը: Ըստ «Արժեթղթերի շուկայի կարգավորման ՀՀ օրենքի»` բորսան իրականացնում է նան արժեթղթերիգրանցում: 2002 թ.-ից ՀՖԲ-ը հանդիսանումեն Եվրասիականֆոնդային բորսաների դաշնության (ԲՔՃՏ) Ա ԱՊՀ երկրների ֆոնդային բորսաների միջազգային ֆեդերացիայի լիիրավ անդամ, որը 2004 թ. Համագործակցությանհուշագրեր է ստորագրել Սալոնիկի(Վունաստան)բորսայական կենտրոնի ն Վրաստանիֆոնդային բորսայի հետ: ներկայում ՀՖԲ-ը կատարում են արժեթղթերին արտարժույթի առք ու վաճառք, որն իրականացվումէ օրենքով սահմանված կարգով գրանցված բրոքերային ընկերությունների կողմից: ՀՖԲ-ի կառավարման մարմինը բորսայի անդամներիընդհանուր ժողովն է: Բորսան գործում է մեկ անդամ-մեկ ձայն սկզբունքով, որն ապահովում է անդամությանիրավահավասարությունը:Բորսայի ներքին վերահսկողություննիրականացնում է Վերահսկիչ ծառայությունը`նշանակված ընդհանուր ժողովի կողմից: Վեճերը քննարկում է Կարգապահական հանձնաժողուլը. Գործարքները հաշվարկվում են տարվա հաշվով, եռամսյակային

կտրվածքով:

ՀՖԲ-ի նպատակըհայկական ընկերությունների համար կապիտալի ներգրավման պայմանների ստեղծումն Է, ինչպես նան Հայաստանում հայրենական ն օտարերկրյա ներդրողներիկողմից ներդրումներ

կատարելու հնա րավորություններիապահովումն արժեթղթերիշուկայի ձեավորմանմիջոցով: ՀՖԲ հիմնականգործառույթն արժեթղթերիբորսայական առնտրի կազմակերպումն է, ինչպես նան առնտրային գործարքների մասին տեղեկատվությանբացահայտումը:Ըստ «Արժեթղթերիշուկայի կարգավորման մասին ՀՀ օրենքի»` բորսան իրականացնումէ նան թողարարժեթղթերիգրանցման գործընթացը: ՖԲ-ում տեղադրված առնտրային համակարգի տեխնիկական ը արավորություններըթույլ են տալիս սպասարկել նան պետական պարտատոմսերիառետուրը: Ըստ «Արժեթղթերի շուկայի կարգավորման մասին ՀՀ օրենքի»` բորսայում ցանկացած գործարք կարող է իրականացվելմիայն բորսայի անդամ անձի միջոցով: ՀՖԲ-ում արժեթղթեր գնել-վաճառելու համար անհրաժեշտ է կնքել համապատաս-

կողերի

խան պայմանագիր: Քննարկումներըտեղի են ունենում յուրաքանչյուր աշխատանքայինօր: Բորսային առնտրում թույլատրելի են միայն ֆոնդային բորսայի կանոններով սահմանված չափանիշներին ն պահանջներինհամապատասխանողարժեթղթերը, ինչը զգալի առավելություններ ունի ինչ պես ներդրողների, այնպես էլ արժեթղթեր թողարկող ընկերությունների համար: Համաձայն վերոնշյալ օրենքի` ընկերությունը համարվում է թողարկող, եթե նրա արժեթղթերըգրանցված են որնէ ֆոնդային բորսայում կամ ունի 50 գրանցված սեփականատեր: ՀՖԲ կառավարմանբարձրագույն մարմինը բորսայի անդամների ընդհանուր Ժողովն է: ՀԵԲ Դիտորդխորհուրդը կազմված է 12 անդամներից ն խորհրդի նախագահից, որն ընդունվում է խորհրդի անդամների կողմից մեկ տարի ժամկետով: ՀՖԲ ԿանոնադրությամբԴիտորդ խորհրդին են վերապահվածբորսայի ընթացիկ ն հեռանկարային ծրագրերի հաստատման, տարեկա ն ն արտահերթ ժողովների գումարման, դրանց օրակարգերիհաստատման, նոր անդամներիընդունման, որոշումների կայացման իրավասությունները: է վերահսկիչ ծառաՆերքին վերահսկողությունն իրականացվում յության կողմից, որին նշանակում է ընդհանուր ժողովը: Եթե գործունեության ընթացքում որնէ մակարդակում որնէ արժեթուղթ չի բավարարում ՀՖԲ պահանջին, ապա ՀԵՖԲ-ըորոշում է կասեցնել արժեթղթերի առնտուրը:

Աղյուսակ 14.11 Հայկական ֆոնդային բորսայի գործարքներիքանակը 2008 թ. (ըստ Հայաստանի Արժեթղթերիհանձնաժողովի տրամադրած տվյալների)

հաստատություններ քանակը|

Սրժեթղթերթողարկող

Հայավտո Վայբիզնեսընկերություն

Գործարքների

350.0

16031.0

գործարան

Այլթողարկողներ Ընդամենը

260.0

ԻնտերհաստոցԳԱՄ Մաքուր երկաթի

գումարը

(հազար դրամ)

Հայէլեկտրոմաշ

քանակը

Գործա րծարքների

Արդշինբանկ Երնանիժամացույցի

ՀԱՀ»

Արժեթղթերի

76.0

154.7

15024

112.0 465.0

1105.5

187767

Վայաստանում արժեթղթերի վաճառքի աճուրդային գործարքներին կարող են մասնակցել միայն գրանցված բրոքերային ընկերությունները: Ըստ 141 Պետական գույքի կառավարման նախարարությաց տվյալների` 2003 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ մասնավորեցվել է 32 օբյեկտ, որոնցից 12-ը` 2002 թ.: Լոտային աճուրդով մասնավորեցվել է 62 օբյեկտ: 2004 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ աճուրդով մասնավորեցվել է 31, 2006 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ` 48 օբյեկտ: հայկական ընկերությունները մասնակԱպրանքներ արտադրող ցում են նան միջազգային տոնավածառներին ցուցահանդեսների: 2003 թ. Դուբայում ՃՇՈՄՔ ծրագրով տեղի ունեցավ սննդային ապրանքների ցուցահանդես, որտեղ իրենց արտադրանքը ցուցադրեցին նան հայկական «Աշտարակ կաթ», «Գամմա» (պահածոներ, կոմպոտներ), «Ակվատեխ» (ձկնապրանքներ), «Գեղարդ» (մսամթերք) ընկերությունները: Վայկականսննդամթերքարտադրողներիմի մասը մասնակցելէ նան Մոսկվայում կազմակերպված «Պրոդէքսպո 2003» ցուէ ձեռք բերվել պարեցահանդեսին, որտեղ պայմա նավորվածություն նամթերքի Ռուսաստան արտահանմանմասին: Արտահանվումեն նան «Նոյան» բնական հյութերը: 2005 թ. Սոչիում կազմակերպվածմիջազ«Կոգային ցուցահանդեսին մասնակցել են գարեջուր արտադրող ն «Կիլիկիա» ձեռնարկությունները,ինչը նպաստել մեր հանէ տայք» րապետությունից գարեջրի արտահանմանը: 2006 թ. սեպտեմբերին Երնանում բացվեց «Հայաստան էքսպո-2006» ունիվերսալ առնտրաարդյունաբերական միջազգային ցուցահանդեսը, որին մասնակցում էին 170 արդյունաբերական, առնտրային կազմակերպությու ններ,ընկերություններ ԼՂՀ-ից, զայաստանից, Ռուսաստանից, Ուկրաինայից. Բելառուսից, Վրաստանից,Ֆրանսիայից, Լեհաստանից,Ռումինիայից. Սիրիայից, Լիբանանից, Իրանից: Ցուցահանդեսին մասնակցում էին «ԱրդյունաբերականՀայաստան», «Սնունդ ն ըմպելիք», «Կահույք», «ՇինՎայաստան», «Տրանս», «Տպագրություն, հրատարակչություն, գովազդ» Կ այլ բնագավառների գիտական, տեխնոլոգիական նմուշներ: 2006 թ. նոյեմբերին Երնանում բացվեց իրանականշինանյութի ն քաղաքաշինական սարքավորումների ցուցահանդես, որտեղ ներկայացված էր 22 ընկերություններիարտադրանք:

Միջազգայինհամատեղ ձեռնարկատիրական գործունեությունըն մաքսայինհամակարգը ՎայաստանիՀՎանրապետությունում

14.6

Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական զարգացման կարնոր ուղղություններից է հայրենական արտադրությունում օՕօտարերկրյա ներդրումներ կատարելը: Ներմուծման սովորական գործընթացը փոխարինվում է արտադրական համագործակցությամբ: Քանի որ տնտեսության զարգացման համար առաջանում են դժվարություն370

ներ` կապված արտադրության կազմակերպման,արդյունքի իրացման, ծառայություններին կառավարմանմյուս հարցերի հետ, ուստի

ն արտասահմանյան արտադէ ստեղծել նպատակահարմար ազգային ներգապրանք, հումք, ներմուծելով րական կազմակերպություններ` Համատեղ ն երուժ: գ իտատեխնիկական րավելով ինվեստիցիաներ, ստեղծումը հնա րավորությունէ տալիս ավելի ձեռնարկատիրության ն ռացիոնալ օգտագործելու հանրապետությանբնական աշխատաններուժը, ընդլայնելու ապքային ռեսուրսները, գիտատեխնիկական հաղթահարելուներո լորտը, հարաբերությունների րանքադրամական քին շուկայի սահմանափակումները: Նման ձեռնարկություններ կազմակերպելու համար Վայաստանիցպահանջվումեն ավելի ցածր արտադրականծախսեր, էժան հումք: կանրապետությանԿառավարութբարձրացնելու համար կոորդիյան խնդիրն է արդյունավետությունը գիտական նացնել արտադրական, ն տնտեսականգործունեությունը:են Հայաստանում համատեղ ձեռնարկություններ ստեղծվել համար, ինչը կրճաբարձրըպահանջարկվայելող արտադրանքների Հետնաբար, ներմուծումը: է ապրանքների նույն այլ երկրներից տել արտասահմանյան է ստեղծել պայմաններ բավարար անհրաժեշտ ու ձեռնարկություններիներդրումների համար, ինչը կնպաստի մանը հասարակականարտադրությանմեջ ընդգրկմիջին արտադրողների

վելուն:

Համաձայն ՀՀ Վիճակագրությանազգային ծառայությանտվյալների` 1988-ից մինչն 2000 թ.-ի կեսերը Հայաստանումիրականացված են մոտ 540 օտարերկրյա ղղակի ներդրումներիծավալները կազմել են գրանցվել մլն ԱՄՆ դոլար: 1991 թ. Օտարերկրյա ներդրումներով 209, 220, 88, թ.` թ.` 38, 1992 թ.՝ 50, թ.՝ 59, թ.` Ներդ1997թ.՝ 326, 1998 թ.՝ 340, 1999 թ.՝ 309 ձեռնարկություններ չնաոլորտը` է րումների ծավալով գերակշռում արդյունաբերության 53 տոկոսն առնտրի ոլորձեռնարկությունների յած, որ գրանցված ն 9-ը՝ հեռահա ղորդակցության տում են, 13-ը` արդյունաբերության, կատարվածներդրումների մինչն 1998 թ. Վայաստանում այլն: մեծ մասն արտահանմանուղղվածությունչունեին ն բա վարարումէին 2-3 տարիներինկամիայն ներքին շուկայի պահանջը, ապա վերջին ունեն: Այժմ տարված ներդրումներնարտահանմանուղղվածություն թեթն է ներդրումայինգործընթացնընդգրկում առետրային,բանկային, ն սննդի արդյունաբերության,հյուրանոցայինհամակարգի, կապի, համեմատրանսպորտիոլորտները: Ներդրվող միջոցների ծավալը տաբար մեծ է կապի ոլորտում: օտարերկրյա անձանց 2001 թ. հունվարի 1-ի դրությամբՀՀ-ում թ. հունվարի 1-ի 270, իսկ էին կազմում ստորաբաժանումները

ու

Եթե

միջազգայինտնտեսական ինտեգրացման

ԴԱՆ մ.Նր աոայնը

գործընթացում, երե,

ՀԱՄ,

Լջ

դրու թյամբ`

միավոր: Արտասահմանյան36 երկրների ներդրումներով ստեղծված 129-ի կազմում կան ն՛ տեղա259 ն 130-ում` ցի, Օտարերկրացի,իսկ միայն օտարերկրացի իրավաբանական անձինք կամ քաղաքացիներ: Ներդրումային ձեռնարկությունների մոտ կեսը համատեղէ: Դրանց կանոնադրականհիմնադրամի 16 տոկոսը կազմում են տեղի կազմակերպությունների,իսկ 84-ը` օտարերկրյա ներդրումները: Համեմատաբար մեծ մաս են կազմում Ռուսաստանի (34 տոկոս), Իրանի Իսլամական Հանրապետության (21 տոկոս), Ֆրանսիայի (26 տոկոս), ԱՄՆ-ի (13 տոկոս) ընկերությունները: Այժմ գործում են «Ջերմուկ» հայ-ամերիկյան, «Գրանդ Տոբակո» հայ-կանադական, «Կոտայք» գարեջրի հայ-ֆրանսիական, «Արմբրիտ» ն «Աֆինա Գոլդ» մակարոնեղենի արտադրության հայ-բրիտանական, 2000 թ. ստեղծված «Արմենալ» հայ-ռուսական (2003 թ.-ից ն պատկանում է «Ռուսալին» ն վերանվանվելէ ՔօՇօտտօատմ ՅՁոօԽՈՒԻ) ՀՁ-ին ձեռնարկություններ: «Գրանդ Տոբակո» շնորհվել այլ համատեղ ԻՍՕ-9002 է միջազգային չափանիշների հավաստաեվրոպական գիր : Վայաստանի արդյունաբերության մեջ համեմատաբար խոշոր ներդրումներ կատարել են «Կոկա-Կոլան», «Գրանդ Տոբակոն», «Պեռնո Ռիկարը», «ԱրմենԹելը», «Արմենիա» Ա «Անի» հյուրանոցային

ձեռնարկությունից

համալիրները: Տվյալներ

ՀՀ-ում

աշատ

Աղյուսակ 14.12 նց անձա

իրավաբանական

Օտարերկրյաառնտրային ն ձեռնարկություններիվերաբերյալ

աարեոկրըեր

01.01.2002

01.01.2003

01.01.2004

01.01.2006

ւսաստա տ

որից արտահանումը՝ 314, ներմուծումը` 311 մլն դոլար: 2006 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ գրանցված է գերմանականկապիտալով գործող 61 ձեռնարկություն: Տեղեկատվության տեխնոլոգընկերությունը: իաների ոլորտում գործում է գերմանական Լ՝/՛ՇՕՏ Վերջին 14 տարում գերմանական ներդրումների գումարը կազմել է 100 մլն դոլար: Հայաստանում ֆրանսիականկապիտալովգործում է 111 ընկերություն, այդ թվում` «Պեռնո Ռիկարը», «Կաստելը», «Կրեդիտ Ագրիկոլը» ն այլն: Կատարվել է մոտ 160 մլն դոլարի ներդրում: Վայաստանիհետ համատեղ ձեռնարկություններ գործում են նան թ. վերջին գործում էին հայ-ռումինական 37 այլ երկրներում: 2005 համատեղ ձեռնարկություններՌումինիայում, որի տնտեսության մեջ է 625

անիա

րանսիա

ու

ալիա

ացա

Օրինակ, Հայաստանի ն Գերմանիայի միջն ստորագրվելէ 25 համաձայնագիր: Վերջին 5 տարում ապրանքաշրջանառությունըկազմել չափորոշիչների կազմակերպություն է, ինչպես ԳՈՍՏ-ը: «ԴԻՍՕ-ն Ղ,Յ սոցիալ-տնտեսականվիճակը 2006, 9

ՀԱԿ

114:

մլն

դոլար,

կատարվել է զգալի ներդրում: 1994 թ. մարտի 21-ին Երնանում պաշտոնապեսգրանցվեց «Հայ գործարարների կորպորացիան»` 200 հազար դոլար նախնական դրամագլխով: Գործարարների հավաքն ստեղծեց նան 12 մլն դոլար հիմնադրամովբանկ, որի ղեկավարությունը ստանձնելէ ԵվԶԲ-ը՝ 33.3 տոկոս բաժնեմասով: 1994 թ. մայիսի 30-ին Երնանում կազմակերպվել է Գործարարների4-րդ կոնֆերանսը, որին մասնակցում էր 12 երկրի 120 ներկայացուցիչ: ՄՏՀ անբաժանելի մաս է երկրի մաքսայինհամակարգը:ՀՀ մաքսային վարչությունը ստեղծվել է 1992 թ. հունվարի 4-ին ՀՀ նախագահի հրամանագրով: 1992 թ. հունիսից Վայաստանը միացել է Վամաշխարհային մաքսային կազմակերպությանը:Մաքսային հարցերով Հայաստաննընդունելէ մի շարք միջազգայինկոնվենցիաներ:Տասնյակ պետությունների հետ (Ռուսա ստան, Ուկրաինա,Վրաստան,Ղազախստան,ԱՊՀնայլն) են ստորագրվել երկկողմ ն բազմակողմհամաձայնագրեր: 1999 թ. հուլիսից մաքսային վարչություննընդգրկվել է 341 Պետական եկամուտների նա խարարությանկազմում: 2008 թ. օգոստոսի 20ին ՀՀ նախագահիհրամանովհարկային պետականծառայությունն ու մաքսային ծառայությունը միացել ն դարձել են ՀՀ կառավարությանն առընթեր Պետական եկամուտներիկոմիտե: Ըստ Հայաստանի աշխարհագրականդիրքի` պետականսահմանի ընդհանուր երկարությունը 1728 կմ է, որից Ադրբեջանիհետ սահմանը 1090 կմ է (այդ թվում` Նախիջնանի սահմանը` 288 կմ), Վրաստանի Վանրապետությանհետ` 265, Իրանի հետ` 45, Թուրքիայի հետ` 328 կմ: Հայաստանում գործում են սահմանի հատման 12 հսկիչ անցագրային կետեր: Թուրքիայի հետ գործում է 2 կետ` Ախուրիկըն Մարգարան, Իրանի հետ` մեկ՝ Կարճնանը (Մեղրի): Հայաստան-Վրաստան սահմանի վրա գործում են Բա վրա, Գոգավան, Բագրատաշեն,Պրիվոլնոյե, Ջիլիզա ն Այրումի երկաթուղային կայարան-սահմանակետերը: Մաքսակետեր են նան Երնանի «Զվարթնոց», «էրեբունի», Գյումրի «Շիրակ» օդանավակայանները:Պրիվոլնոյեն ն Ջիլիզան ձգվում են

լեռնային տարածքներով, ասֆալտապատչեն

վում:

քիչ

են

օգտագործ-

համակարգը բաժանվում մաքսային ի Արարատյան (Երնան) Երնանի«Զվարթնոց», «էրեբունի» Մարգարայիմաքսայինկետեր: րակի (Գյումրի) «Շիրակ» ցայանների վակայան, այի խուրիկիմաքսային Հայաստանի մաքսային քմային

բաժանմունթ 7.

համ

է 4

օ-

Խո

օդանա

կետեր:

Բավրայի

ն Ա-

Գուգարքի(Վանաձոր) Գոգավանի,Պ Պրիվոլնոյե, Այրումի, ի Ջիլիզայի, Բագրատաշենի, Ստեփանավանի մաքսայինկետեր: -

ճ յունքի

(Սիսիան) ՄեղրուԿարճնանմաքսակետ: ռայժմ չեն գործում հայ-թուրքական սահմանի Մարգարայի ուի ն Ախուրիկիմաքսայինկետերը: ՀայաստանիՄաքսայինօրենսդրությունն ընդունվե յին չափանիշներին յաստանն անցել է ապրանքներիկոդավորման նոր համակարգի իսկ 1996 թ. մայիսից ապրանքների արտահանման մաքսային ձեակերպումները կատարվումեն ըստ համակարգչային

ԱՍԻԿՈւԴԱ

ծրագրի: Միջազգայինճանապարհային փոխադրումների (ՄՃՓ, ՈԹ) տարածաշրջանայինմաքսատունըգործում է 2001 թ.-ից: Մ6Փ-ը հիմնականում սպասարկում է եվրոպականերկրներիցապրանքներ ներմուծող ընկերություններին: Մաքսայինփոխադրումների միության գրասենյակը գտնվում է Ժննում: Արտաքինառնտուրը կարգավորելուհամար գոյություն ունեն սլ(ագնային ն ոչ սակագնայինռեժիմներ: Դրանք բավականին տականացվածեն: Սակագնային կարգավորումը նպաստում է Հայաստանիարտաքին առնտրի զարգացմանը: Ապրանքներիարտահանման մաքսատուրքերը սահմանվում են 0, իսկ ներմուծման 10.-ն մաքսատուրքերը՝ Օ տոկոս: Քաղաքացիների կողմից ապրանքների արտահանումն ազատված է մաքսատուրքերից, իսկ առանց մաքսի ներմուծում թույլատրվում է մինչն 500 ԱՄՆ դոլարին համարժեք ապրանքների ներմուծման դեպքում: Դրանիցավելիի դեպքում գանձվում է ավելացված արժեքի հարկ: Ներմուծման մաքսատուրքերից ազատվում են նանայն երկրները, որոնց հետ Հայաստանն ունի ազատ առնտրի համաձայ-

համապատասխան: բ.հունվարի տիրա -

ազա-

նագիր:

Ոչ սակագնային կարգավորումը, քվոտավորումըն լիցենզավորու-

մը կանոնակարգվում են ՀՀ կառավարության որոշմամբ:

Դեղամիջոց-

ների ներմուծումըն արտահանումըկատարվումեն ՀՀ առողջապահության, բույսերի պահպանությանհամար Քիմիական միջոցների ՀՀ ներմուծումը` Գյու ղատնտեսության, տեքստիլ ապրանքներիարտահանումը` ՀՀ Արդյունաբերության ն առետրի նախարարությունների որոշումների հիման վրա:

Ապրանքներիմաքսային ձնակերպումըտարբեր բնույթ ունի: 1989 թ.-ից դեկլարացիայիմիասնական .- կիրառվումէ բեռնատար մաքսային ձեր, որը մշակվել Եվրամիության կողմից ընդունված բազմաֆունկցիոնա լ միասնական ադմինիստրատիվփաստաթղթերիհիման վրա: են Ապրանքների չափման միավորները համա պատասխանում չափման միավորներ նշանակող համակարգին:Մաքսային դեկլարացիայի հաղորդման ժամանակ մաքսային օրգանները ներկայացնում են նան կոմպլեքս փաստաթղթեր,հաստատող վկայական, մաքսային դեկլարացիայիհայտարարություն,այսինքն` միջազգային առք ու վաճառքի պայմանագիր(արտաքին առնտրի կոնտրակտ), տրանսպորտայինփաստաթղթեր, կոմերցիոնփաստաթղթեր, լիցենզիա, սերտիֆիկատներ ն այլ փաստաթղթեր` հաստատվածհամապատասխանօրենսդրության կողմից, վճարային հաշվարկային փաստաթղթեր: Հաշվի առնելով համաշխարհայինփորձը` կիրառվում են մաքսատուրքերի հետնյալ տեսակները. յնհատական՝ հարկադրումըհաշվարկվում է մաքսային ապրանքներիհաշվով, տոկոսով, յուրահատուկ՝ հաշվարկվում է սահմանված կարգով հարկ` միավոր ապրանքիհաշվով, (ոմբինացված՝ վերը նշված երկու հարկադրումների համատեղում: Մաքսային հսկողության հիմնական նպատակն ապրանքների բացթողնմանիրականացումնէ առանց մաքսային կանոնների խախտումների: Օրինակ` 2010 թ. Վ1 մաքսային մարմիններիիրականացրած ստուգումների ժամանակ հայտնաբերվել են բազմաթիվ խախտումներ: Պետբյուջե լրացուցիչ մուծվել է 291.1 մլն դրամ, հարուցվել է շուրջ 160 քրեական գործ: ԱՄՆ-ում արտաքին առնետրիգործարքների 72 տոկոսը սպասարկվում է անսխալ, 26 տոկոսը` որոշ խախտումներով ն միայն 2 տոկոսը` կեղծ ճանա պարհով: Մաքսային հսկողության հիմքը պետք է լինեն ԱՏ գործունեության ճիշտ կազմակերպումը, մաքսային հսկողության համար սուբյեկտիվ գործոնների թյան բացառումը: ազդեցու ՀՀ կառավարությանկողմից սահման ված է արտահանմանն ներմուծման, ինչպես նան տարանցիկփոխադրումներիհամար արգելված ապրանքների գանկ: Վատուկ տեխնիկայի ն սարքավորումների որոշ տեսակների արտահանմանհամար պահանջվում է ՀՀ Պաշտպանության նախարարության եզրակացությունը: Հայաստանը մասնակցում է նան ՏՐԱՍԵԿԱ ծրագրի շրջանակներում կատարվող աշխատանքներին: Ծրագիրը ֆինանսավորվում ու

» »

թույլտ վություն, ն

իրականացվումէ ԵՄ-ի կողմից ն նպատակ ունի վերականգնելու Եվրոպա-Կովկաս-Միջին Ասիա տրանսպորտայինմիջանցքները: Մաքսային գործունեության ընթացքում կիրառվում է ԵՄ շուկայի ուղեցույցը: ԵՄ Առետրի ՊալատըՀայաստանում հիմնադրվել է 2002 թ., որպես ԵվրոպականԱռնտրայինընկերություններիմիություն: Այն եկամուտ չհետապնդող կազմակերպությունէ, աջակցություն է ստանում ԵՄ գրասենյակից ն Վայաստանում ԵՄ անդամ պետությունների դեսպանություններից:կայաստանում ԵՄ ԱռետրիՊալատը ղեկավարում է Հոգաբարձուների խորհուրդը ն կառավարում` Գործադիր տնօրենն իր աշխատակազմով: Արտահանումըհիմնականումկատարվումէ Չեխիայի օրինակով. 1. Մաքսայինտուրքերի ն հարկերիվճարումներ. տուրք, ներմուծման, ավելացված արժեքի, ակցիզային, սպառողական հարկեր, հարկային ն մաքսային արտոնություններ: 2. Ներմուծման հետ կազմվողփաստաթղթեր. առնտրայինապրանքագիր,բեռնագիր, հայտարարագիրապրանքների համար (պահանջվում է արտահանման արտոնագիր, եթե ապրանքի արժեքը գերազանցում է 2500 ԱՄՆ դոլարը): ՅՀ Քվոտաներ, ներմուծման լիցենզիաներ,ստանդարտներին ոն մակնիշավորմանպահանջներ: րակի վերահսկում, պիտակավորման 1997 թ. մարտից Հայաստանում գործում են «մաքսային պահեստկներ»,որտեղ հայկական ն օտարերկրյա կարող են 1. «կոնսիգնացիառեժիմով» պահեստավորել ապրանքները »

ընկերությունները

14.7

ԱշխատուժիմիգրացիանՎայաստանում

Նոր տնտեսական համակարգստեղծելու համար կարնոր նշանակություն ունի աշխատանքիշուկայի ձնավորումը: Ելնելով սեփականության ձների բազմազանությունիցա̀նհրաժեշտ է ունենալ համապատասխան աշխատուժի վերարտադրությանեղանակ, հասարակության մեջ սոցիալական ապահովվածությանսկզբունքներ: Աշխատուժի շուկայի խնդիրն է ապահովել աշխատանքի ն կապիտալի համատեղգործընթացը, համամասնությունստեղծել դրանց միջն: Աշխատուժի շուկայի միջոցով կատարվում է ազգային աշխատանքայինռեսուրսների բաշխում ըստ ձների, տնտեսական ճյուղերի, մասնագիտությունների ն տարածաշրջանների:Աշխատանքի շուկայում ձնավորվում են աշխատուժի առաջարկը ն պահանջարկը: Գրավորապացույց-փաստաթուղթ՝ ապրանքի վաճառքիկոմիսիոնձն, համաձայն 73" որի հանձնում է տերն ապրանքը

կոմիսիոն՝ պահեստիցվաճառելուհամար:

Հայաստանի Հանրապետության աշխատանքի շուկայի ձնավորվրա ազդել են բազմասեփականության ձների երնան գալը, արտադրության կառուցվածքայինփոփոխությունները,շուկայական հարաբերություններիմեջ ներքաշվելը, անհրաժեշտ շահութաբերություն չապահովող արտադրական օղակների լրիվ կամ մասնակի լուծարումը, տնտեսական կապերիխզումը: Հայաստանում աշխատուժի միգրացիայի մեծ տեղաշարժ արձանագրվել է անկախացումից հետո` կապված երկրում տնտեսական պայմաններիվատթարացման, աշխատանքի բացակայության, ցածր վարձատրության,բարձրգների հետ: ՀՀ աշխատանքի, ինչպես նան նախկին սոցիալիստական երկրների շուկաները լուրջ փոփոխություններկրեցին 1990 թ.-ից սկիզբ առած քաղաքական, տնտեսական ն սոցիալական բարեփոխումների պատճառով: Անցումային բոլոր երկրներում զբաղվածության ն գործազրկության դինամիկան ու կառուցվածքը զարգացած երկրների համեմատ ունեն առանձնահատուկ բնույթ: Անցումային փոփոխությունները հանգեցրին ձեռնարկություններիմասնավորեցմանմիջոցով տնտեսությունների, աշխատատեղերի կառուցվածքների, ճյուղային կազմի վերափոխումների: Այդ ընթացքում երկրները չկարողացան խուսափել պետական ն մասնավոր սպառման, կապիտալ ներդրումների պահանջարկի արագ անկումից, ինչն իր հետ բերեց զանգ վածային գործազրկություն: Աշխատանքի շուկան տնտեսական արդյունավետության վրա ազդեցություն ունեցող գլխավոր գործոններից մեկն է, հետնաբար Հայաստանում քիչ աշխատատեղերի պայմաններում բնակչության մեծ մասը դուրս է մնում աշխատանքի շուկայից: Գյուղատնտեսությանազատականացման քաղաքականությունը, անբավարարներդրումների ե արտադրականենթակառուցվածքների անմխիթար վիճակը հանգեցրեցին ավելցուկային զբաղվածության, ցածր արտադրողականության, երկրի տնտեսությունից գյուղերի ն գյուղական բնակչության մեկուսացման: Լուրջ խնդիր է նան գյուղատնտեսականաշխատանքներիսեզոնային զբաղվածությունը: Սեփականությանձների փոփոխությունըփոխեց նան աշխատուժի զբաղվածության կառուցվածքը:Եթե մինչն 1991 թ. Վայաստանումաշխատուժի հիմնական մասը (87 տոկոս) զբաղված էր պետական սեկտորում, ն գրեթե բացակայում էր մասնա վորը, ապա հետագա տարիներին իրավիճակը փոփոխվեց: Հայաստանիաշխատուժի վրա բացասաբար ազդեց նան ձեռնարկությունների չափերի փոքրացումը: 1996 թ. դրանց 37 տոկոսն ուներ 10, 20 տոկոսը` 11-50, 17 տոկոսը` 51-200, իսկ 25 տոկոսը, որը համարվում է խոշոր` 200-ից ավելի աշխատող: Զբաղվածների 72.3 տոկոսն ընդգրկված էր մասնավոր, 26.9-ը՝ պետական հատվածում ն կառավարմանհամակարգում: ման

աան

աշխատուժ պահանջող աշխատանքի Աղյուսակ 14.13 սեկտորների (տոկոս) ՝

Աշխատուժի տեղաբաշխումնըստ թ.

րող

թ.

սպասարկման ոլորտում ընդգրկված էր

աշխատուժի

լացավ նան առնտրի, սննդի ն ծառայությունների ոլորտում: Կառավարման համակարգում 1990 թ. ընդգրկված էր զբաղվածների 1.7 1998 թ.` 2.15, 2008 թ.` 3.1, իսկ 2011 թ.` մոտ 5.0 տոկոսը: 2005 թ. ղատնտեսության ոլորտում զբաղվածների թիվը կազմում էր աշխատուժի 45.3, սպասարկմանոլորտում` 38.5, արդյունաբերության ոլորտում` 12.0 տոկոս: 2001 թ. պետական ռեգիստրում գրանցված էր 42703, 2005 թ.՝ 51480 մարդ: 2012 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ անհատ ձեռնարկատերերի թիվը կազմում էր 7719, սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերություններինը` 2036 միավոր Տնտեսության կառուցվածքային փոփոխությունների հետնանքով գիտության, շինարարության ոլորտի շատ մաս-

գյու-

ան-

թ. 601

մի շարք միջազգայինկարնորփաստաթղթեր: ուսումնասիրելու նպատակովՀայասԲնակչությանարտագաղթն (Եվրոստատ)կողմից ն ԵՄ ծառայությունների

վիճակագրական շրջանակներում հետազոտության» «Միգրացիայի իրականացվող երկու փուլով անցկացվելէ

տանի

թ. հունիսը մայիսից մինչն ընտրանքային հետազոտութՀայաստանի արտաքին միգրացիայի հաշվառմանանմիգրացիայի է տվել Հայաստանում յուն, որը ցույց վերահսկելիեն ուղեորափոխադրումները կատար լինելը: Եթե Օդային ապա ավտոմոբիլային ուղենորաըստ վաճառվածտոմսերի քանակի, տարիներինզգալի Վերջին չկան: տվյալներ մասին փոխադրումների

37.9, արդյունաբերության ոլորտում` 14.1 տոկոսը: Աշխատուժն ավե-

ությա

ազմսա

ազգա

ացիա

նեղանալու

ան Ա ՍԿ) նեն աշխատանքի չպահանջող որակավորում է 1993 ի անն Չինկազմակերպու ամագրվել Վայաստանըստորագրել ՄԱԿ-ի՝ միգրացիայինվերաբեորոշմամբ:

ոլորտը

թ.

երթուղիներովհիմնականում թիվ են կազմել ավտոբուսային Ըստ Յայաստանիքաղաքացիա դարձողները: չվերա մեկնող ջության «Մեկկան ավիացիայիԳլխավորվարչությանկողմից իրականացվող 1992-2000 թթ. օնողների ն ժամանողների հաշվառման»տվյալների` ժամաթիվը մեկնողների հանրապետությունից դային տրանսպորտով 2006 թ. հուննողների թվին գերազանցել է 618.4 հազար մարդով: թիվը 2005 ության վարի 1-ի դրությամբՀայաստանիմշտականբնակչ 7.2 համեմատ` համեմատ աճելէ 3.6, իսկ 2004 թ. թ. նույն ժամանակի թ. տվյալներով` գործակալության հազար մարդով: Միգրացիոն կազՏարբերությունը 833.3 մարդ: հազար է ժամանել 845.8, մեկնել` զբոսաշր-

են:

ի ն արդյունաբերության, տնտեսա ֆ ազում որը ր մ էՀ125 հազար է կառուցվածքըմել հանրապետությունից: Աշխատուժի զրաղվածության վիճակիանկայունությունից որին նպաստում ընդունողերկրնե տնտեսական նպաստեցինհաշվողական տեխնիկայի ումը համեմատաբար լավ պայմանները:Հայաստանում ց, ինի փոխ իջին ոսկերչական արտադրության զբաղվածությա

առուցված

աճը, ր մանրր ու մ իրերի մասնավորձեռնարկությունների կողմից աշխատուժի ներգրավումը: թթ. զբաղվածների թիվը Պաշտոնական տվյալներով 1990-1995 1996 թ. այդ թիվը կազմելէ 159.3, 153.7 հազար մարդով: է նվազել 2004 թ.` 108.6, 2006 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ` 89.0 հազար մարդ: 1992 թ. ձայաստանում գործազուրկի կարգավիճակ ուներ 56.3, 1995 թ.` 131.7, 1997 թ.՝ 174.0, 2006 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ` 98.0 հազար մարդ: Հայաստանի աշխատանքի շուկայի լարվածության պատճառնեն է հետաքրքրությունը որակյալ մասնագետների րիցէ այն, որ նվազել մասնագիտություններինկատմամբ: Աշխատանքի շուկայի վիճակը կապված է նան նոր սահմանափակումների առաջացման, որակյալ

ադամանդի,

սոցիալ-տնտեսական վիճակը

թ. հունվար-դեկտեմբերին, Երնան, 2012, էջ

են

աճը

աղքատությունը: չի կրճատում գործազրկությունը չի վերացնում 1980 թ.-ից՝ Սկսած Անհրաժեշտ է պետականուղղակի միջամտություն: մ իգրացիոն խախտվել` բնակչությանթիվը, ավելա ցել է արտագաղթող են 1989Բացառություն հոսքերի միջն հավասարակշռվածությունը: հետ նանքով 1991 թթ. տեղի ունեցած հայտնի իրադարձությունների հոսքերը: Հայաստաններգաղթածփախստականների 1991 թ. սկսած, Պաշտոնականտվյալները ցույց են տալիս, որ, 1 մլն մարդ: Միգ800 մինչն հազարից արտագաղթել է Հայաստանից ԱՄՆ, 1.6-ը՝ Ռուսաստան, 1.8-ը` է 92.9 մեկնել տոկոսը րանտների ն

Ուկրաինա, 1.1-ը` Իսպանիա, 0.9-ը՝ 0.6-ը՝ 0.4-ը` Հունաստան,

0.7-ը` Ֆրանսիա, Ղազախստան,

այլերկրներ`

2.1

մաոո՝

ՀՎ

28:

Երեան, ոլորտի ուսումնասիրություն, միգրացիայիկառավարման

2008,

էջ մարտ,

Հայաստանիտնտեսական շահերը պահանջում են, որ պետութկարգավորիաշխատուժի միգրացիան:Ելնելով երկրի ընթացիկ ն հեռանկարայինշահերից` պետությունըպետք է միջամտի, սատա աշխատանքայինպայմանագրովերկրից թող բնակչությանը,պետք է հավաքագրի ցանկացողներինն ուղարկի աշխատուժ պահանջող երկրներ` հետնելով ընդունող երկրում նրանց անվտանգությանը, կրթությանը,վարձատրությանը, քաղաքացիական սոցիալական շահերի պաշտպանությանը,հայրենիք իրավու նքների, վերադառնալու Հետ նաբար, խնդիրների կատարմանը: աշխատանքի համար Հայաստանը պետք է վարի ինտեգրացրոս քաղաքականություն, կարողանա միջազգայինասպարեզում աշխատուժիորակական մակարդակը մոտեցնել միջազգայինչափանիշներին: Պաշտպանելովհայրենական արտադրողների շահերը` պետությունը պետք է նպաստի երկրի տնտեսական տարբեր ճյուղերի զարգացմանը,տնտեսականինտեգրացիայի ծավալմանը: ՀՀ աշխատանքիշուկայի վերլուծությունըցույց է տալիս, որ ակտիվ բնակչությանմիջին թիվը 2008 թ. կազմել է 1194.6 հազար մարդ, որից զբաղված եղել է 1119.7 հազարը: Պաշտոնապես գրանցված գործազուրկների թիվը կազմել է 74.9 հազար մարդ կամ 6.4 տոկոս: 2009 թ. ակտիվ բնակչության միջին թիվը կազմել է 1149.7 հազար մարդ, որից զբաղված եղել 1074.5 հազարը: Գործազուրկներիթիվը է կազմել է 75.2 հազար մարդ կամ 6.5 տոկոս` պայմանավորվածհամաշխարհայինտնտեսականճգնաժամի երկրորդ փուլով: Գործազրկության մակարդակը2010 թ. վերջին եղելէ 6.7, 2011 թ. վերջին` 5.9 տոկոս, որից գործազուրկ կանայք կազմել են 9.3, տղամարդիկ` 4. ուն յունը

14.15 Աղյուսակ ՀայաստանժամանողներիԼ, Հայաստանից մեկըող նե Գն ազար ուղեոր)

իտառերի ամանակի

Նոնա աար

բ: -

16697

1678.5

ծառա յություն, 2008, 2009, էջ 22 Ազգայինվիճակագրական

1800.

1945.

ժամանողների,

այնպես

մեկն էլՎ 02գժողեորի մեջ ղամարդիկ

Աղյուսակ 14.16

ն Հայաստանի ակտիվ բնակչության թիվը տեղաբաշխումը (հազար

մարդ)"

աղ

աշտոնապես

գրանցված

գործազուրկներ

րտագաղթողներ ո

Աղյուսակ 14.17 Տնտեսապես ակտիվ բնակչության կազմը (հազար մարդ)

Տնտեսապես

այդ

ակտիվ

բնակչություն | Զբաղվածներ (հազար մարդ)

թ. թ. թ.

1192.5

1170.8

1186.8

թվում` Պաշտոնապե շտոնապես

ն 2012,

էջ 129:

Գործազրկության մակարդակը,

գործազուրկներ 7:

11176

74.9

6.3

1103.5

83.3

7.0

1089.4

81.4

7.0

Հայաստանի աշխատուժի արտահոսքը բացասական երնույթների միասին ունի նան դրական կողմեր: Այն նպաստում է գործազրկության կրճատմանը, երկրին բերում է դրամական եկա մուտ մուտքերի ձնով: Մեկնողները կատարում են դրամական փոխանցումներ իրենց ընտանիքներին: Երկրի բնակչությունն ստանում է մեծ ծավալի տրանսֆերտներ, են արտասահմանում ժամանակավոր աշխատող որոնց աղբյուր միգրանտները, ինչպես նան այլ երկրներում մշտական բնակություն հետ

ղամարդ

Հայաստանիմշտականբնակչությանթվի փոփոխությունը (հազարմարդ)

14320

անն են կանայք` կազմել Ինչպես

Աղյուսակ 14.14

20116.

տոկոս: թ. 34.3

թ. վերջին զբաղված եղել է ՀՀ բնակչության 33.9, 2011 տոկոսը, այդ թվում` կանայք կազմել են համա պատասխանաբար 32.5 ն 3.6, տղամարդիկ՝ 35.4 ն 36.1 տոկոս": Այսպիսով,գործազրկության ամենաբարձր տոկոսը եղել է 2000 թ.` 11.7, իսկ ամենացածըը՝2011 թ.՝ 5.9 տոկոս:

թ.

տարեգիրք,2011, էջ 15, Հայաստանիվիճակագրական

76:

հաստատած

հայերը: Տրանսֆերտների ծավալը 2003 թ. պաշտոնապես կազմել է 289 մլն ԱՄՆ դոլար, սակայն, ԱՄՆ միջազգային զարգացման գործակալության փորձագետներիգնահատմամբ, տրանսֆերտների տարեկան ծավալը հասնում է մոտ 900 մլն ԱՄՆ դոլարի: Տրանսֆերտները կարնոր դեր են ունեցել տնտեսականզարգացման ն տնային տնտեսություններիկենսամակարդակիվրա` մեղմելով անցու-

մային շրջանի բացասականազդեցությունները: Համաձայն ՀՀ ԿԲ տվյալների` Օտարերկրյադրամական փոխանցումները կազմում են ՀՆԱ 20 տոկոսը: Հայաստան ուղարկվող դրաէ Ռուսաստանից, այդ մական փոխանցումների 70 տոկոսը 55-85 թվում` տոկոսը` բանկերի միջոցով" Դրամականփոխանցումների 90 տոկոսը կատարվում է դոլարով: Հայաստան մտնող արտաքին դրամական փոխանցումները պարբերաբար աճում են: Ըստ ԿԲ տվյալների` 2011 թ. հունվար-ապրիլ ամիսներին ոչ առնտրային նպատակով Հայաստան փոխանցված տրանսֆերտների ծավալը 2010 թ. նույն ժամանակահատվածիհամեմատ աճել է 24 տոկոսով ն կազմել 357 մլն դոլար: Ռուսաստանինբաժին է ընկնում ընդհանուր փոխանցումների78.7 տոկոսը, որը կազմում է 281 մլն դոլար: Հատկապես հուլիս ն դեկտեմբեր ամիսներին տրանսֆերտներիծավալները գերազանցում են 120 մլն դոլարը:

աւն

14.8

ԾառայություններիգործընթացըՎայաստանում

Ծառայություններիգործընթացը ՀՀ-ում ապրանքների,կապիտալի, աշխատուժի համաշխարհայինշուկայի հետ ՄՏՀ անբաժան մասն է, որն ուղղված է տնտեսության բոլոր ոլորտների պահանջներիբավարարմանը:Շատ ծառայություններհամարվում են միջազգային օբյեկտներ ն արտացոլվում են միջազգային հաշվեկշռում: Տվյալները ցույց են տալիս, որ վերջին երկու տասնամյակումապրանքային արտահանման համեմատ ծառայությունների արտահանումն ավելի արագ է զարգացել: Դրան նպաստելեն ազգային տնտեսությանզարգացումը, բնակչության սպառման կառուցվածքի ն պահանջարկի փոփոխությունները,տեղեկատվությաննոր միջոցների ավելացումը: ՀՀ-ում ճյուղային կառուցվածքում գերակշռել Է տրանսպորտի ծառայությունը, իսկ վերջին 10 տարիներին` զբոսաշրջությունը: Ծառայության այս ձենըկապված է բնակչության սոցիալ-տ նտեսական զարգացման հետ: Զբոսաշրջությունը Հայաստանում աշխատանքով է ապահովում է բավական թվով մարդկանց, իսկ երկիրը ստանում են զգալի եկամուտներ:Զարգանում հյուրա նոցային տնտեսությունը, կապի միջոցները, սննդի ն սպառման մյուս օբյեկտներիգործունեությունը, ավելանում են բժշկական սպասարկումը, աշխատատեղերը:ՀՀ

Միգրացիայիկառավարմանոլորտիուսումնասիրություն,Երասն, 2008, էջ 31:

կառավարությաննառընթեր միգրացիայի ն փախստականներիվարչության տվյալներով՝ 2000 թ. Հայաստան են եկել 45, 2005 թ.` 318.5 հազար զբոսաշրջիկներ, որոնց մի մասը սփյուռքահայեր են, որոնք եկել են հայրենիքը տեսնելու ն միջոցառումներինմասնակցելու: 2005 թ. հանրապետությունիցմեկնել է 268.6 հազար զբոսաշրջիկ: 2005 թ. զբոսաշրջիկների48.3 տոկոսը ժամանել է Ռուսաստանից, 27.5-ը՝ ԱՊՀ ԱՄՆ-ից, 12.4-ը` եվրոպականերկրներից, 3։8-ը` այլ երկրներից, 117. 2009 թ. ՀՀ ժամանել է 575.3, 2010 թ.՝ 684.0, երկրներից 8.0-ը`

այլ

թ.՝758 2010 թ.

հազար

զբոսաշրջիկ:

աճի տեմպը կազմել է 18.9, իսկ 2011 թ. տոկոս: Զբոսաշրջության նպատակով 2011 թ. 2010-ի հանրապետությունիցմեկնել է մոտ 715 հազար մարդ: Այս ցուցանիշը 2010 թ.-իհամեմատ 10.2, իսկ 2010 թ.-ի ցուցանիշը 2009-ի հա2009-ի

համեմատ`

մեմատ`

21. 6

համեմատ

10.3

է աճել տոկոսով."

աճը 2003-2010 միջին

կազմում է տարեայցելող զբոսաշրջիկների 44.8 տոկոսը հարազատներհնայցելության եկածներն են: Գործնական ն համաժողովներին մասնակցելու նպատակով այցելողների թիվը 22.4 է, հանգստի ն ժամանցի նպատակով այցելողներինը` 13.1, կրթության, վերապատրաստմանն այլ նպատակով եկածներինը՝ 5.4: Հանգստի ն զբոսաշրջությաննպատակով11-12 օր տնողությամբտարեկանմիջին է այցելում 40-60 հազար մարդ, ինչը կազմում է հաշվով 14.3 տոկոս Ըստ ՄԱԿ-ի Զբոսաշրջությանհամաշխարհայինկազմակերպության (ԶՀԿ) 4եթոդաբանությանզ̀բռսաշրջիկ համարվում է ցանկացած անձ, որը հանգստանալու, բուժվելու, հարազատներինայցելելու, գործնական կամ այլ նպատակներովճանապարհորդումէ իր հիմնական բնակության վայրից մեկ այլ վայր ոչ պակաս,քան 24 ժամովն ոչ ավել, քան մեկ տարի անընդմեջ ժամկետով, այսինքն` զբոսաշրջիկի հիմնական նպատակը ճանապարհորդելն է ն ոչ թե աշխատանքային գործունեությամբզբաղվելը:

ՀՀ զբոսաշրջության կան 20 տոկոս: Հայաստան

թթ.

Հալաստան

Ծառայություններիկառուցվածքը 2010թ. 1. Տեղեկատվությանն կապի - 24.3 տոկոս

Տրանսպորտի - 21.6 տոկոս Ֆինանսական ն ապահովագրական 20.8 տոկոս Մասնագիտական,գիտատեխնիկական - 6.7 տոկոս «Վարչական ն օժանդակ- 5.2 տոկոս -

հանգստյան առողջարաններում, Տվյալները վերաբերումեն միայն հյուրանոցներում, զբոսաշրջիկներին: տեղավորված տներում ՀՀ սոցիալ-տնտեսականվիճակը2011 թ., 2012, էջ 125: Հայաստան, Ֆինանսներ,էկոնոմիկա,ամնագիր,2012 թ., 1, էջ 9:

Կրթության 5.2 տոկոս Կացության ն հանրային սննդի 5.0 տոկոս Մշակույթ, զվարճություն, հանգիստ - 3.4 տոկոս 3.2 տոկոս Անշարժ գույքի հետ կապված 2.8 տոկոս Առողջապահությունն բնակչությանսպա Սպասարկման ծառայություններ 1.8

ծ. Զ 70.

այլ

71.

14.9

սարկում տոկոս

ՏրանսպորտայինծառայություններըՎայաստանում

Հայաստանում տրանսպորտն իրականացնումէ բեռների ն ուղնորների փոխադրումհանրապետությունիցդուրս ն հանրապետուբքյան ներսում: Այն համարվում է միջպետականհարաբերությունների կապող օղակ: Տրանսպորտային ծառայությունն ինքնուրույն ոլորտ է, որը մի կողմից ապահովում է մարդկանց ն ապրանքների տեղաշարժը, մյուս կողմից հանդես է գալիս որպես արտահանմանն ներմուծման կարնոր պայման:

Բեռնափոխադրումներիծավալն ըստ

Հայաստանիարտաքին առնտրիզարգացման վրա կարնոր ազդեցություն ունի տրանսպորտի ներկա վիճակը, որը նան ուղղակի ն անուղղակի ձնով ազդում է ապրանքների գների ձնավորմւսն վրա: 1990-ական թթ. հետո Վայաստանում դադարել են գործելուց ավտոմոբիլային, երկաթուղայինհարաբերություններնարտաքինաշխարհի հետ, իսկ վրաց-աբխազականհարաբերությունները փակել են Ռուսաստան-Հայաստան երկաթուղայինկապը, հետնաբար Հայաստանի արտաքին տնտեսական հարաբերությունները պայմանավորվածեն տրանսպորտիմիջոցների անբավարարաշխատանքով: Աղյուսակ 14.19 Արտահանված,ներկրվածն ներհանրապետական տեսակարար ըստ բեռնափոխադրումների տրանսպորտիտեսակների, Չ6

կշիռներն

թ.

Աղյուսակ 14.18 օգտագործման

ընդհանուր

՛՛ տրանսպորտի տեսակների

թ.

2010 թ.

անսպորտը,

ընդա-

մենը հազար տոննա ա

10577.5

2011թ.

1 թ.

2010թ. է

9715.7

92.6

3269.4

106.7

րվնլ

ու

ային,

արտա

որից

3063.3

լ ա ՐՆ

րկել

ողովակաշարա

ոբիլային, որ արտա

արտա

դային,

տանա

արտա

րվել

այրուղային,

խողո-

Հաղորդակցությանուղիների խտությունը հանրապետությունում այսպիսի պատկերունի. 1000 կմ տարածքին2006 թ. բաժին էր ընկ2010 30 կմ երկաթուղի ն 275.3 կմ ավտոմոբիլայինճանա նում ն 29.3 ճանապարհ 308.6 ավտոմոբիլային երկաթուղի կմ թ.` կմ

լ մար

1492.0

վակաշարային, որից րվել

ՎՀ

17:

սոցիալ-տնտեսականվիճակը 2010 սոցիալ-տնտեսականվիճակը2010

թ., թ.,

Երնան, 2011, էջ 54, 129: Երնան, 2011, էջ 7, 32 ն 2012, ք 31:

տարեգիրք,2011, էջ 336: վիճակագրական ՎՁայաստանի տարեգիրք, 2011, էջ 341: Հայաստանիվիճակագրական

Աղյուսակ 14.20 Բեռնափոխադրումներին ուղնորափոխադրումներիընդհանուր ծավալում տրանսպորտիառանձինտեսակների տեսակարարկշիռը, ցը:124 -

Բեռնա

տնտեսական զարգացման հիմնախնդիրներիհամալիր լուծհամար հարկավոր է հաշվի առնել ՀՏ ազդեցությունըն կողճնոօրոշումը: Միայն այս դեպքում տնտեսականհարաբերություններն գուտ կբերեն: Գոյություն ունեցող ինտեգրացմանբազմաթիվ մոդելներից ամենահաջողվածըեվրոպականնէ: Հայաստանումներդրումների,տնտեսական աճի կայուն ն բարձը տեմպեր ապահովելու, բնակչության կենսամակարդակըբարձրացնելուհամար անհրաժեշտ է ավելի շատ համագործակցել ԵՄ-իհետ, ինչը հնարավորություն կընձեռի. ապահովագրվելու առկա արտաքին տնտեսական ն քաղաքական ցնցումներից, խնդիրներիլուծումը, ապահովելու սոցիալ-տնտեսական նպաստավոր պայմաններստեղծելու օտարերկրյա ներդրումների ավելի մեծ ներհոսք ապահովելու ն արտահանումնավելացնելու համար, մատչելի դարձնելու ԵՄ ֆոնդերը, ինչը կխթանիտնտեսության զարգացմանը, ապահովելու անդամ երկրների տնտեսական օպտիմալ կառուցվածքի ձնա վորումն ու զարգացումը: Տնտեսական զարգացմանհամար կարնոր պայման է ներդրումային ոլորտի գործունեությունը: 2005 թ. 41 Ֆինանսների նա խարարության Ա Հայաստանում ՀԲ լիազոր ներկայացուցիչներըստորագրել են Հոլանդականդրամաշնորհայինհամաձայնագիրը, ըստ որի Հոլանդիան տրամադրել է 390 հազար ԱՄՆ դոլար «Վիճակագրականկարողությունների զարգացման» նպատակով: Ընդունվել է «Գռրժողությունների ծրագիր», ըստ որի Հայաստաննիրավասու է մասնակցելու «Հազարամյակի մարտահրավերներ»հիմնադրամիծրագրին: Հայասմիջն կնքվել են «Բնապահպանատանի ն ԳԴՀ կառավարությունների կան ծրագիր Հարավային Կովկաս-Հայաստան»ն «Վերականգնվող էներգիայիաջակցության ծրագիր» համաձայնագրերը:Հայաստանին ՀԲ հայաստանյան գրասենյակիմիջն ստորագրվել է Երնանի ջրամատակարարման ն ջրահեռացմանծրագրի 20 մլն դոլարի վարկային համաձայնագիրը,իսկ ՆիդեռլանդներիթագավորությանՖինանսների ՀՀ նախարարի կողմից` Նիդեռլանդների թագավորության ն ծրագրի համագործակցության վերաբերյալ կառավարության միջն փոխըմբռնմանհուշագիրը, որի նպատակը երկու գործարար հատվածների միջն տնտեսական փոխշահավետ համագործակցության ստեղծումն է: 2005 թ. փետրվարի 24-ին Երնանում ստորագրվել է ծրագիրը: Չայաստանի ն ՄԱԿ-իհամագործակցության Օտարերկրյա ներդրումներնունեն դրական ս բացասականկողմեր: Դրականէ, երբ ներդրումներըն սպառումն աճում են, բնակչությունն օգտվում է դրանից, տնային տնտեսություններըհնարավորութՀՀ

ման

տար ա

ողովակաշաային

Վայաստանիմիջազգայինտնտեսական հարաբերություններիհետագազարգացումը

14.10

Հայաստանի ՄՏՅՀ-ը մտնում է զարգացման նոր փուլ: Ավելանում միայն տնտեսական կապերի ծավալները, այլն տեղի են ունեորակական փոփոխություններ: Տնտեսական զարգացմանը խոչընդոտում է երկրի նեղ շուկան, որի առկայության դեպքում ձեռնարկությունները չեն կարողանում նորացնել, վերազինել արտադրությունը, հետնաբարնպատակաուղղվում են դեպիարտաքին շուկաներ: Կենտրոնացված կառավարման համակարգի վերափոխումն առաջ է բերում նոր դժվարություններ` կապվածկառավարմանօղակների ձնա վորման, վերահսկողության ն այլ հարցերի հետ: Անցումային տնտեսության երկրներին բնորոշ է օրենսդրական դաշտի անկայուն վիճակը: Այստեղ ֆինանսական շուկայի մակարդակը ցածր է, ինչը միջազգային ասպարեզում հանգեցնում է պետության վարկանիշի անկման: Թեն երկրների միջն գործում է ազատ առնտրի ռեժիմ, սակայն, ի տարբերություն ԱՊՀ որոշ երկրների, Վայաստանում մեծ է ներդրողների անհանգստությունը`կապված տնտեսության անկայուն վիճակի են ոչ նում

հետ:

Հայաստանն արտաքին տնտեսական նոր հարաբերություններ ձնավորելու նպատակով գործունեություն է ծավալում ոչ միայն ԱՊՀ շրջանակներում: 1996 թ. ապրիլին ԵՄ-ի հետ Հայաստանը կնքել է գործընկերության ն համագործակցությանհամաձայնագիր, որն ուժի մեջ է մտել 1999 թ.:

այաստանի վիճակագրականտարեգիրք,2011, էջ 335:

յուն են ունենում

իրենց եկամուտներըփոխանակելու ներմուծվող ապրանքների ու ծառայություններիհետ: Բացասական է, երբ վերանումէ երկրի արտաքին տնտեսական մրցակցությունը, ավելանում` արտաքին առնտրի հաշվեկշռի դեֆիցիտը, սահմանափակվում` տնտեսական աճը: Նման երնույթները կարգավորելու համար նպատակահարն իրամար է խուսափել կայուն փոխարժեքի քաղաքականությունից կանացնել ցածր տոկոսադրույքների քա ղաքականություն, որի արդյունքում կաճի սեփակա ն արժույթի պահանջարկը: Յուրաքանչյուր երկիր մասնագիտանումէ այն ապրանքների արտադրության ն արտահանման գծով, որոնց փոխարկման ծախսերը ցածր են: Հայաստանում մասնագիտացած արտադրական բնագավառներ կարող են դառնալ բարձր տեխնոլոգիաների,պղնձի, ոսկերչական, շինարարականսալիկների, հանքային ջրերի ն այլ արտադրություններ: Պղնձի հանքանյութում պղնձի պարունակությունը 34, երկաթինը` 30, ծծմբինը` 40, մոլիբդենինը` 60 տոկոս է: Արտադրանքի միայն 32 տոկոսնէ վերամշակվումՎայաստանում,68 տոկոսն արտահանվում է: Հայաստանի համար շահավետ է պատրաստի արտադրանք արտահանելու միջոցով համաշխարհային շուկայում բարձր դիրք ունենալը: Զանգեզուրի, Սնանի ավազանի, Ապարանի,Արագածի, Աշոցքի, Տաշիրի տարածաշրջաններում բոլոր պայմանները ստեղծված են անասնապահության ոլորտում առավելության հասնեէ նան բանջարաբոստանայինմշակաբույսերի լու համար: Ձեռնտու վերամշակումից ստացվող ապրանքատեսակների, գինու, կոնյակի արտադրությունը: Գյուղատնտեսությունըտնտեսական առաջընթացի կարնորճյուղ է, որը կարիք ունի պետության հոգացության: Այսօր Գայաստանումգործում է մսի վերամշակմանխոշոր, միջին ն մանր 30 ձեռնարկություն, որոնք աշխատում են ներկրվող հումքով: Զգալի զարգացած են նան ոչ արդյունաբերականեղանակով` տնային պայմաններում բաստուրմայի, խոզապուխտի, սուջուխի, սալի արտադրությունը, պա նրագործությունը, ձկնարդյունաբերությունը: Հանրապետության մսամթերքը, երշիկեղենը ներմուծվում են հիմնականում ԱՄՆ-ից, ՌԴ-ից, Կանադայից,Բրազիլիայից ն այլ երկրներից: Տեղական արտադրության զարգացումը կնվազեցնի սննդամթերքի առանձինտեսակներիներմուծումը: է արտաքին առնտրի Զարգացած երկրների փորձը հաստատում ոլորտում պետության ակտիվ միջամտության,արտահանման գործունեության խթանման լավագույն ձների կիրառումը: Մշակված համակարգի միջոցով անհրաժեշտ է աջակցել ձեռնարկությունների զարգացմանը: Նախատեսվում է «Արտերկրում Հայաստանի Հանրապետության առնտ րական ներկայացուցչության մասին» որոշման ընդունումը, որը թույլ կտա ընդլայնել Ղայաստանիտնտեսական կապերն արտերկրիհետ:

Հայաստանի տնտեսականզարգացման համարկարնորդեր ունի «Կորպորասիոն Ամերիկա ՍԱ» ընկերության (հավատարմագրային հետ համատեղ ՍՄզատտնտեսական գոտու (ԱՏԳ) ստեղծումը, ինչն անհրաժեշտ է մեր գյուղմթերքներն արտահանելուհամար:Ազատ գոտին թույլ կտա, որ տեղական գյուղմթերքները մրցունակ լինեն արտաքին շուկայում: Քանի որ Թուրքիայի, Ադրբեջանի սահմանները փակ են, Վայաստանիցապրանքներարտահանվումեն օդային ճանապարհով` «Զվարթնոց» օդանավակայանի միջոցով: Արնեմտյան երկրն ՏՐԱՍԵԿԱ-ի ների ն Կովկասի համար միջազգային կենտրոնների (Եվրոպա-Կովկաս-Ասիաճանապարհային միջանցք) ծրագիրը հովանավորվում է ԵՄ կողմից, ն դրա մի օղակն էլ պետք է լինի Վայաստանի ԱՏԳ-ն: ԱՏԳ տարածքում կգոոծեն նան

ների տեսակավորման, գյուղմթերք փաթեթավորման, պահեստավորման, սառնարանայինմիջոցների, ստուգման, սերտիֆիկացման ն այլ ենթակառույցներ: լաբորատոր Տառեկան կապահովվի մոտ 20 տոկոս արտահանման աճ: Գոտու նպատակն է արտաքին առնտրի գործունեության ընդլայնումը, օտարերկրյա ն հայրենականկապիտալիընդգրկումը, նոր աշխատատեղերի ստեղծումը ն աշխատողներիկենսամակարդակիաճը, օտարերկրյա տեխնիկայի ն տեխնոլոգիաների ներհոսքը, արտադրական, տրանսպորտայինենթակառուցվածքներիզարգացումը: Այս ծրագրով հանրապետությանգյուղական շրջաններում կստեղծվեն գյուղմթերքների հավաքագրմանկետեր: Գյուղատնտեսությանհամախառն բերքը 2010 թ. կազմել է` հացահատիկը` 375.0, կարտոֆիլը` 593.5, բանջարեղենը` 819.8, բոստանային կուլտուրաները` 332.1, պտուղները ն հատապտուղները`327.1, խաղողը` 208.7 հազար տոննա: Անասնաբուծականմթերքներիար126.2, կաթը՝ տադրությունը կազմել է` անասունները, հատ 653.0 հազար տոննա, ձուն՝ 630.1 մլն 55. Հայաստանի գյուղատնտեսության հետագա զարգացումըպահանջումէ բազմաբնույթծրագիր, պետության տնտեսականքաղաքահայկանության մշակում: Ըստ հանրապետությանգյուղնախարարի թ. տարարության` հակակարկտային կայանների տեղադրումը նվազեցնել հետո կլինի հնարավոր գործարկումից կհասնի 250-ի: Դրա բերքի կորուստը ն Անհրաժեշտ է ստեղծել Արտաքին առնտրի աջակցության արէ տահանման խթանմանկոմիտե, որի հիմնական խնդիրը պետք լինի հաձեռնարկությունների ն կազմակերպություններիգործունեության առնտրական մակարգումը: Այն պետք է ընդգրկի ցուցահանդեսների, տեղեկատգործարքներիկազմակերպումը,տարբեր հետազոտական,

թռչունները՝

25.

ՀՀ

Ագրոլրատու թ. 1,

վիճակը 2010 սոցիալ-տնտեսական

թ.,

2010:

Երեան,2011, էջ 22.

23:

վական, խորհրդատվական ծառայություններիտրամադրումը:Արտահանողներինօգնելու համար անհրաժեշտ է կիրառել սա րքավորումների ն նյութերի ներմուծման արտոնություններ,իսկ խթանմանքաղաքականությունը պետք է հիմնվի հարկային, մաքսային, դրամական արտոնություններիկիրառման վրա: Միջոցառումներեն ձեռնարկվում«Հայաստանի Հանրապետուքյան մաքսայինսակագներիդրույքաչափերի մասին» Հայաստանիկառավարությանորոշումն իրագործելուհամար: Բանւասկցություններ են վարվում Հայաստանին Եվրամիությանմիջն համաձայնագիրստոմասին, որի արդյունքում կընդլայնվեն կապերը Հայաստանի առնտրական կազմակերպությունների` Առետրի ն Գորհետ: արար կապերի կենտրոնների 2003 թ.-ից ՀՀ-ն ԱՎԿ անդամէ, ինչը հնա րավորություն է տալիս. ավելացնելու ապրանքային արտահանումներին օտարերկրծավալները, քանի որ անդամ երկրների հաստատում է առնտրի ն ներդրումների «բարենպաստ -ը |

րագրելու

միջազգային »

ղղակի չներդրումների

իյ

ռեժիմ» |

օգտվելու այդ կազմակերպության շրջանակներում սակազնային արգելքների սահմանափակմանհամաձայնագրերիցա̀պահովագրվելովնան այլ երկրների կողմիցմիակողմանիարգելքներից, օգտվելու ԱՀԿ-ի կողմից նախատեսվածներքին արտադրողների շահերը պաշտպանելու հա մաձայնագրերիցն այլ միջոցառում»

ՕՂՎՕԼԱ6Ի

ՈՑ,/., Փ/ՒՁԻՇԵԼ

Ս/6

Յ. 4.

)Օ. Խ., 5.

ըր,զարգացնելու ԵՄ-ի

յունները: ԱՀԿ-ում ԵՄ

հետ

առենտրատնտեսական հարաբերութ-

ստեղծվել է ՀՀ մշտական ներկայացուցչություն, սկսվել` կողմից ՀՀ-ին շուկայական տնտեսությանկարգավիճակշնորհելու

գործընթացը:

ՄՏՀ-ի պետական կայուն համակարգիձնավորման հիմքում պետությունը պետք է հանդես գա որպես միջազգայինտնտեսականպայմանագրերի,արժութային ն վարկային համաձայնագրերի սուբյեկտ: Այդ շրջանակներում պետականքաղաքականություն իրականացնող հիմնականօղակները պետք է լինեն հանրապետության Նախարարների խորհրդի, էկոնոմիկային Ֆինանսներինախա՛րարությունների համապատասխանօղակները, Արտաքինառնետ րային բանկը:

2004.

քօր

Ա., 2009.

տ Լոռրատ |էՕ. ՒԷ,, Շյ«օքյ/ոօ8 8. Ո, Օճալոտ Յ.ՕԻՉԽՄՈՎԾՇԵճՑ ՒՅՑ 160-քճտք 38թՄ66: ԻԵս« ՇքՅԻ, ԽԼ, 2006. Մ

ՑԵՑԱԽԾՅԵՕԻԵՕԽՈՎԾՇՒՀՔԲ

6. Շ8831 ԼոօծճուՅաւտտ ՅԵՕԻՕԽՍՄԵա, ՔՕՇՇոտ,ոօղ քօր. ՓՕԽՄԻՇԵօՐօ |. Ո., Խ., 2004. ՕՕՒԼ ոօ օք7. Րօրօտօտոօւոճր էՕՒԱԱՃՈ, 2005, «ՕԻՓօքծետտ (7 ք8387Ո0, ՒԵՒՕ 1Մօքե, Լ08Ո6 «6:688, ՕՕՒ| 2006, 100 օ.. 8. ԷԱԼՃՈ ոօ ԼՇՇօմոճքօՅ6ԻԽԵլԹսՕԵՔՅՒՒԵԼ ՇտքոտՈՕԳ/Խ6ՒՐօՑ ԷՕ

ՇօՐՈՅԼՄՔԻմ, 766ԷԹոքօՇՈ6ԽԹՈՒՇԽՓՔՀԱՆՈՒԼՁքՕՈՒԵԿ(ՄելՑ

6ՇՈ/ւլ/օԻԼԵՏԸ 88,

ՕՕՒ|, 2004, 76 օք.. 9. ՈՅՈՒՅԵՕ Ճ. Է., Յ32628օատտ 1. 8.

ՈՅԱՇԵԾՐԾ

ՇՕ:Ծ38:

ՅԵՕԵՕԽԱ/ՎԾՇԽ/Ց

քճք/31Շ6

ՅԵՕԻՕԽԱՎԾՇԵՕԽ

Ղքճ8

եօոֆօքճոստտ

10. ԱՕտռղ

8օոքօօ/

ոօ

Օօ

ՂՈՔ

ոօՇոծղօրՑՈՔ

ՈՄԿԱՈՃ. ԼՇԻՂԾԻԱԵԼ ք83847178

ր/քեւ տ ԼլԹեւ, Խ/., 2006.

13. ԿՕՇոՕԵՈՒՅ

քճ38 /ո/8,ՒԵՕօ Մօքե,

յոօոճտ

քեԻԾո 8ելՇՕաօՆԻԾՈօՐ/ԿԻօտ ՕՇՕԾՔԻԻԽՕՇՈՊ ՓօթուտմքՕ8ՅԻ

Շ.

8.,

2004.

18. Ո/ՑԾԻԼԱ6Ց ՒԼ

ՒՄ6

Սաո

ոքօ-

ՄՔԲՕՒԵԾԵ-

ԽԼ, Ճ3/276օ-Ո2ՕՕԿԾՅԵՇԻՅՔ

Լ.

Խ.,

Խմտքուլտտ,

ՄԷՐքՅԼլՄՑ,

2004.

14. ՀՕՔՈԿՈՒ

ԽԼ, 2004. ՓուՅԻՇՕՐօ-

Խտքօ8օխ

Խոքօ8օտ

Լ,

12. ճՀոտուօ8 8.

ՔճշռատքծԻտ6 ԷՑքօ-

ոք.,

ՁՇՈՅԵՆԵԼ,

ՕՑԵլ6

24-30 մօոք, 2009, 60 Շոք.. 11. ՈՅա«Էօե Մ. 8., ՍԹժզոճքօղոոր 2005.

ՓՈՒՅԻՇՕԲՅՑ Շմօ16ԽՅ,

ռքօղոնը

ԽԼ.,

ԽԼ,

ՒԼ, ՃօՕՇոօԻ տոնԼ. Խ., ԽԾոՄԻԲքօՈՒՇտ Ո8/եծ2004.

Խ1., ՁԿՕԻՕԽ

8 Խտքօ807 3ԵՕԻԵՕ-ԽաւԾ, 16. ՄԾԵՋԻՕՑՈՎ ՒԼ 8., ՄՄՇքօւօտ ԼքճոՇոօք

ԹՈՅ,

«Յու

Շր»,

ի1., 2004.

17. ԱԾ ՄՒՁքօոՒԵԼԹ

օոօ8օտ 18.

19.

1օքղօ8ոտ

20. «ՄՈՕՑՅ

քտաօԽ6ԻՈՅւտտ

(ՄՔՇՔՕ՛1, Խ/., 2008,

ԱԾոժոՄ ԷՁՅքօղւմքՅԵՕԵՕԽՄՒՅ

ՄԻՁքօՈՒԵԼԹ

ԽԱԾ

ոօղ

8801,

օ18ո/Շոուտ,

8. Է., ՕՇԻՕՑԵԼ Մ6ոզ1/

ԻօՐՕ ո/ք/ՅԽՅ, Խ/., 2005.

8ԵՅԱԽԾՅԵՕԵՕԽ/Կ6ՇԵՅՑ ՈՅՅՂԾՈԵԽՒՕՇՆ,

ոօո քօր. Ք0Շ7086աօօ

ՔՅՑ/ՈՕՑՅ

ՇՕԼՅՈԵ

ներից,

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԽՅծտե 3. Ո., /ՇճԿ6Եւօ ՛Լ Խ., ոա հ6Յ:ՇԽՕԽՈ/ՎՇՇԵՅՑ ոօոմ2006.

ԿՅ, ԽԼ, ՁԿՕԻՕԽՄՒՅՁ,

2. 8. 5., Ո/ԲՅԻԱԾՑ ՒԼ )«, ԽԾժՈՄԻՅքօղւելթ 3ԵՕԻՕԽՈՎԾՇռտ 1.

ԽՄ

քճղ.

Ճ. |Օ.

ՇՈՂ

ՈՒՅ Բ

ՇՀՅՅՈՇՈԴԿՇ

6-ք.. քոր. 8օոուՅ

քօՅի/ՎԻՕ7 7 Ւ|. 8., ԽԼ., 2010.

մտ7

«Օ88քդլք/6-Մ0ՇՆԵ 8. 8., Ո/Շ688 Ճ. 8., ԽԼ, 2006.

8ՅՌԾ0ՆԻՆԵԹՑ

ԻՁքօղիԵ տ

ոօղ

ոօ

օ7օաճ

ՉՓեաԾԻԾԽՍՈՎԾՇՒՈԾ

Ո/38:08օ6մ Է, Ո.,

օՀած

տ,

ոօղ

2009. 571 Քօ6708-ԻՅ-Ա16ՒԷԻ/,

քճղ. օք..

Ճք-

21.

ԽՈ

ՇՅՈՒՄԻՅ 8. Է.

22. Ո/Յ6Ա

ՅԵՕՒՕԾԽԱՔՎԾՇԵ/ՈՑ

ՄոՅքօոՒԹԹ տ

ոք.,

Մ., 2008, 597 6-ք..

ՉՏեՕԵՕԽՈՎՇՇԵ/Բ

Խ1ՅՈՄՒՅքՕՈՒԵՏԹ

ԱՅՑ Յ

Ճ. Ւ,

օԼԻԵՕԱԾԻԿՈՑ

ոօղ

ՄԳ.

ՕՊՀՕԱԾԻԵՌՈՋՑ:

ԽԼ., 2005.

23. ՍՏ ՈՄՒՅՔՕՈՒԵ

Վ.

Բ ՏեաՕԻՕԽՈՎՇՇԵԱԽՓ ՕօՓՕԿԲԻԵՌՑ:

ՇԽԱՆՈԲԻԵՕ Ե. հ)., Սլ, 2005.

24. ԽՈՄ ԻՅքօՈՒԵԹ

օ1ԼԱՕԼԱՑԵՄՑ:

828Ռ06ՆԱՕԿքճողվԵյՑ

քճղ.

ՔԵԼ

ոօղ

քճղ.

ոօղ

քճո.

ՄՎ.,

Հքճօճոտիօմ Ո. ՒԼ, Բ/., 2006. 25. իիոտքօ88ռ

ՅաօԻՕԽՄԵՅ

տ Խո

ՄԱՅքօղԻԵԹ ՅԿՕՒԱՕԽՈՎՇՇԵՈՇ

ՒԻՕԼԱ6ՑԵՄ/Ց,ոօղ քծղ. ԵՄՈՅԼԾ8ՅՃ. Շ. տ Ո/Ց6Եպ6ՑՅ Ւ| Է|, ԽԼ., 2010.

Խոքօ888 ՅՒԾԻՕԽՄԵՅ:

27. ոքօ8Յ8 2010. 28. ՒՕ

հտքօՅ8ՅՑՏԵԾԻՕԽՄԵՅ

ոօո

6/8,

29.

ՅԵԾԻԾԽՄԵԿՅ:

ՕՕՒ.,

ՄՎ., ոօո

1.2

Օ-

1.3 1.4

Ծ/ՈՅՀԾՑ8Ճ. Շ., Խ., 2010. քճո. ՇոտքողօԻօ88|. Ճ., Մ.,

ԽԾԿԱՄԵՅքօՂԻԵԼՏՑ ՉեԵՉՕԻՕԽՍՔՎՇՇԵՈՇ

Ե. |1., Կ. |, Խ., 2006. 2266յ ՈՅՀԼօ88

քղ.

5ոքճտոտոտ. 86քթ08օօ

ԽԿօխԽտՇօճքըոօ

ՈՔՅՅՅԽ

Օօ ԿՔ-

20461688, 2006, 242 6-թ.. 30. Ոօմքօ8ՇեՅտ8. 8., ՅԵ'Յա

ՈՅ87ԾՈԵՒՕՇՇՆԵ, ՄՎ.,

ՒԾՅաԾԵՕԽ/ՎՇՇԵՅՑ

2006.

Խ/., ՅԵՕԵՕԽԽԵաՅ,

31. ՔօՇԼՕ8Շատտ էՕ. Խ., քճվզոօՑ 8. էՕ., ՑԵ Թաց

ԻՕԽՈՎՇՇԵՅՋ

ԱՅՔՀԹՈԵՒԹՉՇՀԵ,

7Վ., ՍՅոտօթք,ԽԱԼ,2009, 597 օթ.. ՈՕՑԲԵՅ,

32. ՇՂՔՅՒԵԼ

ՑՕՎԻՄԵ,

քճտօհել

Խ., 2007.

Խտքճ.

Յոծոօխտաօ-ոօու

Շոքո/ՎՇՇԵԱԽՔ

Ա 89, ՒԵՇ Մօքա, 2010.

33. ՇՀԹՈ4ՈՈՎՅՇԵ/ՈՑՈՕԿ/ԿԹԻԼԵԼ, Շ6քոտ, .,

34. ՇՅ/Ւօ8 8. Լ, 1ՅԽՕԿՔԵԻՒօՕ-լքոֆոօճ .քճո/ո/տքօ8ՅԻՄՑ

ՈՎԾՇԵԾՄ ղ6ՅՀԾՈԵՒօՇո,

Խ1., ՅՕԻօԾԽՈՇ», 2004.

ՓՕԿԽԱՈՎԾՑ

Ք. Խ1.,

ԽԼ, /Ւ/ՓՔՃ,

ԻՅքօղւՅք 16քօ8ոտ,

ՑԻԾԼԼԻՇ6ՅԿՕԻԾԽ

35. 2005. Մոտ ՄԻ ՛16-քՅատ 36. ԼՍԾԽՋՑԼ6ԻԽօ 8. 1., ԲՅքօոճոՇաՅՑ 2004. Խ., 8, 7Վ.,

37. ՅԵՉԵՕԽԱՄԵՀՁ,

2005. ՄՎ., ոօղ քող. Ք/ՈՅՀԾ8ՅՃ. Շ., ԽՄ/., 38. ՄԱԿ-ի մասին. Հիմնական փաստեր, տեղեկագիր, Երնան, 2002:

միգրացիայի կառավարման ոլորտի ուսումնասիրություն, Երնան, 2008, 118 էջ: 40. Միգրանտների տեղեկատվական ուղեցույց ՀՊայաստանԳերմանիա, Վայաստան-Թուրքիա,2009, 44 ն 36 էջ: 41. Եվրամիությանշուկայի ուղեցույց, Երնան, 2005, 100 էջ: 42. Վ1 ԱՎԾ, 11 սոցիալ-տնտեսական վիճակը, Երնան, 2000-2012 թթ. վիճակագրականտարեկան տեղեկություններ: 43. Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք, Երնան, 2000-2012 39. 1

թք.:

Գովակիմյան Ա. Մ., րություններ, Երնան, 2007: 44.

Միջազգային տնտեսական հարաբե392

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ, ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆՊԱՅՄԱՆՆԵՐԸ

ոօղ

քող.

ՄՎ., ոօղ

ԲԱԺԻՆ 1 ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆԷԿՈՆՈՄԻԿԱ

ԳԼՈՒԽ 1 ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ.

1.1

քճո.

26.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ն Դասընթացիուսումնասիրմանառարկան խնդիրները..................6 տնտեսությանձնավորումըն փուլերը................. Վամաշխարհային ԾերՈԼժը տնտեսության Վամաշխարհային տնտեսությանմեխանիզմները Վամաշխարհային եա

ՍՀԱՄԱՇԽԱՐՅԱՅԻՆ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ,

ԳԼՈՒԽ 2.1 2.2

աաաաւաա կառուցվածքը երպոությու ԱԼ Միացյալ Ազգերի Կազմակ

տնտեսության Վամաշխարհային

2.3 2.4

«ա.

աաաաաաաաոոթարոա:

տնտեսական Եվրոպականմիությունըհամաշխարհային

Եվրոպայիերկրների

ետությունների համագործակցությո ԼԱ

աոաշ

ԱԱՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

3ԱՇԽԱՐՀԻ

ԳԼՈՒԽ ա

արորոոը

աաա

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

3.1

3.2 3.3

3.4

երկրները «աաեասատո

Աշխարհիառաջատար զարգացած տնտեսությոԼԱՌԼմեաաաաաաՑ ԱՄՆ-ը համաշխարհային աաւաա38 ՈՒմ տնտեսությու ճապոնիանհամաշխարհային ԳերմանիայիԴաշնությունըհամաշխարհային ր աաա

աԼ

տնտեԱՈԼւթյՈԼԱՌԼՄ կաաաաաատաաարա արարի ը Լ. տնտեսությոԼԱՌԼ 3.5 Ֆրանսիանհամաշխարհային : 3.6 Սեծ Բրիտանիան համաշխարհային աաաշոաա 3.7 Իտալիանհամաշխարհային տնտեսություՍՈԼՄ տնտեսությՈԼԱՌ ԼԱԼ աաաաաաաոոաան ւա աաաա 3.8 Կանադանհամաշխարհային 3.9 Ռուսաստանի Դաշնությունըհամաշխարհային ր Աա

տարար

աաա

աս

աաաաանա

տնտեսությունում աա

աա

ՄնտեԱոՈւթյդԼԱՌԼՄ. Լեա աատաասաաատաաաա Չինաստանըհամաշխա ւե

3.10

4ԱԱ ԳԼՈՒԽ 4.1.

աաԱնտես ա

ՄԱՐՎԱՅԻՆ

ՏՆՏԵՍՈՒԹ

աղգագզող

երկրները համաշխարհային

ուՑ6

տստեռմությունՈԼ......-..:

ՅԱՆ ԻՆՏԵԳՐԱՑԻԱ

էությունը նախադրյալները, Տնտեսական ինտեգրացման

ուղղոԼթյուԱներբը.....Վ.«

4.2

4.3 4.4 4.5

րթ

աաա

«ա».

ԳՈՒԽՏ 5.1

զարգացման աակաաւոաաայադաոթո փուլերը ար Տնտեսականինտեգրացիայի : միավորումները... գլխավոր Աշխարհիինտեգրացիոն ՄՏՀ-ԱԼՄ. մաման»: կազմճակերպությունները Անդրազգային որպես Միջազգայինհամատեղ ձեռնարկությունները (ԱՍԿ)բաղկացուցիչ կազմակերպությունների Անդրազգային «ե

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԼԱՑՈՒՄԸ ՈՐՊԵՍ ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

ԳԼԽԱՎՈՐ ՄԻՏՈՒՄ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ԶԱՐԳԱՅՍԱՆ

էությունը,հիմնախնդիրները գործընթացի Գլոբալացման

տնտեսական տեսակետները...............-.2--393

Յ0

5.2

էկոնոմիկայի գլոբալացում...

ԲԱԺԻՆ 11ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԳԼՈՒԽ 1 ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՎԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ'

1.1 1.2

1.3 14.

1.5

ՎԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵԼ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

Միջազգայինտնտեսական ուսու: հարաբերությունների նասիրմանառարկան,էությունը,փուլերը... Միջազգայինտնտեսական կառավա. ման մեթոդները, խնդիրները,գործառույթները, միտումները. Միջազգայինտնտեսական հարաբերությունների հիմնականգծերը ն գործոնները Միջազգայինտնտեսական րագ երկրների սոցիալ-տնտեսական զարգացման գործում...............: Միջազգային տնտեսականհարաբերությունների

հարաբերությունների .

զարգացնում

արխի

դերը` -.

տեսությունները...

աաա

ԲԱԺԱՆՈՒՄ`

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ՝

ԳԼՈՒԽ 2 ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

2.1 Աշխատանքի միջազգային բաժանման 2.2 2.3 2.4

աաա

էությունը,

տեղը ն դերը համաշխարհային տնտեսությունում... Աշխատանքի միջազգայինբաժանման գործոնները, ցուցանիշներըն փուլերը...

Աշխատանքի միջազգային բաժանման

աաա

առանձնահատկությունները ներկա փուլում...

արո

ական

տաս

ասա

աջակ,

ապա145

Համաշխարհային շուկայի դասակարգումը...........

"ԱՃՈՒՐԴՆԵՐ,

ԲՈՐՍԱՆԵՐ,

Միջազգայինառետրայինբորսաներ... Միջազգայինառնտրային

5.3 5.4

ապս,

.Ն..........153 աաա

5.5

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

Տեխնոլոգիաների իրացմանէությունը,նախադրյալ Տեխնոլոգիաների առետրիտեսակներըն ձները.... Միջազգայինարտոնագրային-լիցենզային ները.............

գործունեություն......167 աաա

Տեխնոլոգիաների միջազգային շուկա.....

կազմակերպություննե 6.9 Ծառայությունների .208 շուկայի կարգավորումը. համաշխարհային

առաջա

աաա

ԳՆԵՐ

ԳԼՈՒԽՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ

7.1

Վամաշխարհայինշուկայականգներիէությունը ձնավորումը....

7.2 7.3

աւապսաշ11

ա,216 գների. շուկայական դասակարգումը... Համաշխարհային

ազդող գործոններ լրա ԳՈՏԻՆԵՐ

Արժեզրկում,գների մակարդակի պետականհսկողությունը....

առակը

աաա

ԳԼՈՒԽ 8 ԱԶԱՏ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

8.1 Ազատտնտեսականգոտիներիէությունը

կազմակերպմանանհրաժեշտությունը.... Ազատտնտեսականգոտիների

9.1

9.2

9.3

9.4 9.5

անապակ

ապաւա

առանձնահատկությունները....

ԳԼՈՒԽ 9 ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ե դասակարգու ապա

հատկանիշները....

գոտիների Ազատտնտեսական

ապա

անապա աս .234

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԳՈՐԾԱՐՔՆԵՐ,

աաա

Միջազգայինտնտեսականգործարքներիէությունը.....................237 Միջազգայինառնտրային կոնտրակտ-պայմանագրերի կնքումը. ,ա.ա.,ա....2 եե...

Միջազգայինառնտրային

բովանդակությունը.........................240 կոնտրակտ-պայմանագրերի «245 Մատակարարմանբազիսայինպայմանները.............. Միջազգայինտնտեսականգործարքներիփաստաթղթերը.....

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒ

ԳԼՈՒԽ 10 ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ

10.1 Արժութայինհարաբերությունների էությունը...........................253 10.2 Միջազգայինարժութային համակարգերը

նրանց զարգացմանհիմնականփուլերը..............................254 աա անա Արժութայինգործարքներ... Արժույթին արժեթղթերի ֆոնդային բորսաներ... 10.5 Արժութայինգոտիներ,արժույթի, կուրս. ա271 ն նրա վրա ազդող գործոններ, արժեզրկում... ա.275 10.6 Արժութայինհիմնադրամ,արժութային ն

10.3 10.4

համաշխարհային շուկա. ..

աապաաասա,

պահուստներ... սաս

ԳԼՈՒԽ

ռապա170

Տեխնոլոգիաների միջազգայինշուկայի կարգավորումը .

ակամաանան

պապա

պաա

պապաս

ապ

աաա

5.1 5.2

ծառայությունն

աճուրդներ... ե Առնտրաարդյունաբերական տոնավաճառներ ցուցահանդեսներ... ԳԼՈՒԽ 5

ՀՎԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳԻՏԱՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

4.2 4.3

սաա

առանձնահատկությունները զարգացումը Ն անհամաչափ կարգավորումը... համաշխարհային շուկա...

ԳԼՈՒԽ 4 ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ

ՏՈՆԱՎԱՃԱՌՆԵՐ ԵՎ ՑՈՒՑԱՀԱՆԴԵՍՆԵՐ

4.1

Ծառայություններիհամաշխարհայինշուկայի էությունը............. 177

աաա

8.3

ե դինաճիկան.

Առետրի

ԱՌԵՎՏՈՒՐ

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

դասակարգ

8.2

փոփոխմանգործոնները: Ղամաշխարհային առետրիքաղաքականությունը.......................126 3.3 Առանձիներկրների տեղը ե համաշխարհային առնտրում.... ռապաաաա134 3.4 Միջազգային առետրի ե 3.5 Յ.6

6 ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Ծառայություններիհամաշխարհայինշուկայի կառուցվածքը, ,աա180 դասակարգումըն դինամիկան... 6.3 Միջազգայինզբոսաշրջություն.էությունը, ե 6,4 Տեղեկատվական ն կապիծառայություններ... 6.5 Տրանսպորտայինմիջազգային 6.6 Ապահովագրական աաա ծառայություններ... մա աա 6.7 Միջազգայինայլ ծառայություններ... 6.8 Միջազգայինտրանսպորտային ն կոնվենցիաներ... .ա206

աաա

ՄՏՀ համակարգում... Վամաշխարհային առնետուրը Վամաշխարհային առետրիկառուցվածքը,

6.2

աաա

ն մամճագիտացում

Արտադրության միջազգային

6.1

սկզբունքները, ւու 109

կոոպերացում.... ԳԼՈՒԽ 3

ԱՌԵՎՏՈՒՐ

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ.

3.1 3.2

ԳԼՈՒԽ

11.1

11 ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՖԻՆԱՆՍԱՎԱՐԿԱՅԻՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹ-

ՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

էԿՈՆՈՄԻԿԱՅՈՒՄ

Կապիտալիմիջազգայինշարժի էությունը ն ձները....................280

11.2

11.3 11.4 11.5

Փոխատվականկապիտալիհամաշխարհայինշուկա.................287 Միջազգայինվարկային ն տեսակները... պապաս289

11.6

Գա րԳ, ճասակարգումը՝

Միջազգային հաշվարկներ... Վճարայինհաշվեկշռի ն պետության ընդհանուր պարտքերը.... Միջազգայինպարտքայինճգնաժամ...

ասկ

.292

կարգավորումը`

ԳԼՈՒԽ 12 ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԵՎ

ակամա

աաա

ւաւաակկասա

ապաս

աւա

Ց011

աջա.

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

Միջազգայինֆինանսավարկային կազմակերպություններ....... Միջազգային տնտեսականկազմակերպություններ...................312 12.3 Միջազգայինտնտեսականհարաբերություններիկառավարման կազմակերպումըն մեխանիզմիկատարելագործումը....... 12.1

12.2

ԳԼՈՒԽ 13 ԱՇԽԱՏՈՒԺԻ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՄԻԳՐԱՑԻԱ

Աշխատուժիմիգրացիայիբնորոշումը........................................321 Աշխատուժիմիջազգային միգրացիայի

13.1 13.2

առանձնահատկությունները.... ր

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԳԼՈՒԽ 14 ՎԱՅԱՍՏԱՆԸ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Վայաստանիմիջպետականառնտրային

14.2

Վայաստանիտնտեսական

1920-1990

14.4 14.5

14.6

կապա

աաա,

աա.

...334

ՈՒսումնական ձեռնարկ

(դասագիրք)

Երրորդլրամշակված հրատարակություն

աաա

ջաջ

Յ47

զարգացումը հարաբերությունների ապաս Յ60 բորսաները... աաա,

Ֆինանսավարկային

Վայաստանում............ ՎՂայաստանի ֆոնդային

Միջազգայինհամատեղ ձեռնարկատիրական.

ԱԱ այաստա

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

հարաբերությունները՝

թթ..

Վայաստանիմիջազգային տնտեսական. հարաբերությունները1991 թ.-ից հետո...

ԷԿՈՆՈՄԻԿԱ

ԵՎ

ա939

աաա

ապպա

աաա

ակակակա

աճակարգը մաքսային ավ

անրապետությունու

ապական

ակամա

աաա Աշխատուժի միգրացիանՀայաստանում.... Ծառայություններիգործընթացը Տրանսպորտայինծառայությունները 14.10 Հայաստանիմիջազգայինտնտեսական արո: հարաբերություններիհետագազարգացումը...

14.7 14.8 14.9

ապաաան

ՁԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

կապերի

14. 1

ձնավորումը....

ուղղությունները

Աշխատուժի միգրացիայիհիմնական 13.4 Աշխատուժի միջազգայինշուկա... 13.5 Աշխատուժի միգրացիայիկարգավորումը...

13.3

14.3

ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ԱՂԱՍԻ ՄՈՒՇԵՂԻ

սա

նա ա2376

Հայաստանում... ա382 Հայաստանում. ապաս

ԲՐՃՇՄ

ՕՑՃԽԿՈՒՃՑԷԻ|

ԽՈՔՕՑՃՑ

ԽԻ/ԼԷՐՕՑՈՎ

ՉԿՕՒՕԽՈՒՆ

լ1

ՅԿՕԻՕԽՈԿԷՇԽՈՒ

ԽԷշՈ5ՒՃՔՕր

ՕԼԻԷՕԼԱԷՒԼՆ7

ՒԵԼ

պապակասանա

1:1.

Գա աաաաաու391 Լ Ա աւար աա աաա ա ա աաա

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ...

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ...

Կ/Կ6ՇԵՄԿ ԷՅ Ձքու

ՑԻՇւՕԽ

ռա

83 Ետ