Հաշվապահական հաշվառումը կազմակերպություններում- 2004

².¶. ÖàôÔàôðÚ²Ü

вÞì²ä²Ð²Î²Ü вÞì²èàôØÀ β¼Ø²ÎºðäàôÂÚàôÜܺðàôØ àõëáõÙÝ³Ï³Ý Ó»éݳñÏ µáõÑ»ñÇ ïÝï»ë³·Çï³Ï³Ý Ù³ëݳ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áõë³ÝáÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ

ºðºì²Ü 2004

ÜàÚÚ²Ü î²ä²Ü ÜíÇñáõÙ »Ù ùñáçë ÁÝï³ÝÇùÇÝ` ì³ñ¹áõÑáõÝ »õ ²µñ³Ñ³ÙÇÝ

Ðñ³ï³ñ³ÏáõÃÛ³Ý »Ý »ñ³ß˳íáñ»É

ՀԴՏ 657 ԳՄԴ 65.052 Ճ 979

ºñ¨³ÝÇ å»ï³Ï³Ý ïÝï»ë³·Çï³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÇ Ð³ßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ¨ ³áõ¹ÇïÇ ³ÙµÇáÝÁ ºñ¨³ÝÇ å»ï³Ï³Ý ѳٳÉë³ñ³ÝÇ üÇݳÝë³Ñ³ßí³ÛÇÝ ³ÙµÇáÝÁ г۳ëï³ÝÇ ·ÛáõÕ³ïÝï»ë³Ï³Ý ³Ï³¹»ÙdzÛÇ Ð³ßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ¨ ³áõ¹ÇïÇ ³ÙµÇáÝÁ гëï³ïí³Í ¿ ÐÐ ·ÇïáõÃÛ³Ý ¨ ÏñÃáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó áñå»ë áõëáõÙÝ³Ï³Ý Ó»éݳñÏ µáõÑ»ñÇ ïÝï»ë³·Çï³Ï³Ý Ù³ëݳ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ

سëÝ. ËÙµ³·Çñª åñáý. ². ê³ñ·ëÛ³Ý

Ö 979 ÖáõÕáõñÛ³Ý ².¶. гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éáõÙÁ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ áõë. Ó»éݳñÏ, Ù³ëÝ. ËÙµ³·Çñª åñáý. ². ê³ñ·ëÛ³Ý, ºñ:, 2005. - 832 ¿ç:

Ü»ñϳ۳óí³Í »Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñáõ٠ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ¨ ³áõ¹ÇïÇ ÑÇÙݳ¹ñáõÛÃÝ»ñÁ, ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï Ù»Ïݳµ³Ý»Éáí ѳßí³éÙ³Ý ¨ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ¹»ñÁ ϳé³í³ñã³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý áÉáñïáõÙ: ܳ˳ï»ëí³Í ¿ µáõÑ»ñÇ ïÝï»ë³·Çï³Ï³Ý Ù³ëݳ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áõë³ÝáÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ:

Ö

0605010205 2004 804(01) - 2004

ISBN 99941 – 44 – 11 – 1

¶Ø¸ 65.052

 ².ÖáõÕáõñÛ³Ý, 2004

´ à ì ² Ü ¸ ² Î àô Â Ú àô Ü ºññáñ¹ Ññ³ï³ñ³ÏÙ³Ý Ù³ëÇÝ………………………………………..................................... ÆÝãå»ë û·ïí»É Ó»éݳñÏÇó………………………………………………………………………

´²ÄÆÜ I вÞì²ä²Ð²Î²Ü вÞì²èزÜ

ÐÆØàôÜøܺð

1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6 1.7

2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7 2.8 2.9 2.10 2.11 2.12 2.13 2.14

¶ÈàôÊ I вÞì²ä²Ð²Î²Ü вÞì²èØ²Ü Ü޲ܲÎàôÂÚàôÜÀ

гßí³å³ÑáõÃÛáõÝ ¨ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óáõÙ………………………………………………… гßí³å³ÑáõÃÛáõÝÁ áñå»ë ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ѳٳϳñ·…………………………………… гßí³å³ÑáõÃÛáõÝ ¨ ·áñͳñ³ñáõÃÛáõÝ ………………………………………………………. гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝÁ…………………………………………… гßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÝ û·ï³·áñÍáÕÝ»ñÁ……………………………………………………… гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ï»ë³ÏÝ»ñÁ…………………………………………………… гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ËݹÇñÝ»ñÁ……………………………………………………

¶ÈàôÊ II вÞì²ä²Ð²Î²Ü вÞì²èØ²Ü ØºÂา´²ÜàôÂÚàôÜÀ

гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ³é³ñϳ݅…………………………………………………. гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý Ù»Ãá¹Á………………………………………………………… гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí»ÏßéÇ ¿áõÃÛáõÝÁ………………………………………………………. гßí»Ïßé³ÛÇÝ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹³ë³Ï³ñ·áõÙÁ.......................................................... гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßÇíÝ»ñÇ ¿áõÃÛáõÝÁ………………………………………………………..

ÎñÏݳÏÇ ·ñ³ÝóÙ³Ý »Õ³Ý³ÏÇ

¿áõÃÛáõÝÁ…………….......................................................... гßí³ÛÇÝ ÃÕóÏóáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳ½Ù»Éáõ ϳñ·Á………………………………………………. гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßÇíÝ»ñÇ åɳ݅………………………………………………………… ØÇç³ÝÏÛ³É Ñ³ßí»ÏßÇé……………………………………………………………………………. гßí³å³Ñ³Ï³Ý ÷³ëï³ÃÕûñ ¨ é»·ÇëïñÝ»ñ…………………………………………….. гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí»ÏßéÇ ýáõÝÏódzݻñÁ………………………………………………… гßÇíÝ»ñÇ ·áñͳéÝ³Ï³Ý ýáõÝÏódzݻñÁ……………………………………………………. ÎñÏݳÏÇ ·ñ³ÝóÙ³Ý »Õ³Ý³ÏÇ ýáõÝÏódzݻñÁ………………………………………………. êÇÝûïÇÏ ¨ ³Ý³ÉÇïÇÏ Ñ³ßí³éáõÙ………..………………………………………………….

¶ÈàôÊ III ²ÎîÆìܺðÆ Ð²Þì²èàôØÀ

3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7

4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7

5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 5.6

6.1 6.2 6.3 6.4

ÐÇÙݳϳÝ

ÙÇçáóÝ»ñÇ Ñ³ßí³éáõÙÁ…………………………………………………………….. ä³ß³ñÝ»ñÇ Ñ³ßí³éáõÙÁ……………………………………………………………………….... Æñ³óÙ³Ý ½áõï ³ñÅ»ù……………………………………………………………………………. ¸»µÇïáñ³Ï³Ý å³ñïù»ñÇ Ñ³ßí³éáõÙÁ………………………………………………………. ¸»µÇïáñÝ»ñÇ å³Ñáõëï³ýáÝ¹Ç Ñ³ßí³éáõÙÁ……………………………………………….. ¸»µÇïáñ³Ï³Ý å³ñïù»ñÇ ý³ÏïáñÇÝ·Ç Ñ³ßí³éáõÙÁ………………………………..…… ²éѳßÇí ïñí³Í ·áõÙ³ñÝ»ñÇ Ñ³ßí³éáõÙÁ……………………………………………….…

¶ÈàôÊ IV βäÆî²ÈÆ Ð²Þì²èàôØÀ

ê»÷³Ï³Ý ϳåÇï³ÉÇ µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÁ……………….......................................................... ´³Åݻѳí³ù ϳåÇï³ÉÇ Ñ³ßí³éáõÙÁ……………………………………………………….. ²ÏïÇíÝ»ñÇ í»ñ³·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Ñ³ßí³éáõÙÁ………………………………………………….. ¼áõï ß³ÑáõÛÃÇ Ó¨³íáñÙ³Ý Ñ³ßí³éáõÙÁ……………………………………………………… âµ³ßËí³Í ß³ÑáõÛÃÇ Ñ³ßí³éáõÙÁ……………………………………………………………… Ø»Ï µ³ÅÝ»ïáÙëÇÝ ÁÝÏÝáÕ ß³ÑáõÛÃ…………………………………………………………….. ä³Ñáõëï³ÛÇÝ Ï³åÇï³ÉÇ Ñ³ßí³éáõÙÁ………………………………………………………..

¶ÈàôÊ V ä²ðî²ìàðàôÂÚàôÜܺðÆ Ð²Þì²èàôØÀ

öá˳éáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ßí³éáõÙÁ…………………………………………............................. ì³ñӳϳÉáõÃÛ³Ý Ñ³ßí³éáõÙÁ………………………………………………………….……… ÞÝáñÑÝ»ñÇ ·Íáí ѳßí³éáõÙÁ………………………………………………………………….. ²ß˳ï³í³ñÓÇ ·Íáí å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ßí³éáõÙÁ……………………………...

гñϳÛÇÝ

å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ßí³éáõÙÁ…………………………………………..… λÝë³Ãá߳ϳÛÇÝ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ßí³éáõÙÁ……………………………………

¶ÈàôÊ VI üÆܲÜê²Î²Ü вÞìºîìàôÂÚàôÜܺð

гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí»ÏßÇé ¨ ýÇݳÝë³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝ………… ¸ñ³Ù³Ï³Ý Ñáëù»ñÇ Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝ…………………………………………………………. γåÇï³ÉÇ ÷á÷áËáõÃÛ³Ý Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝ………………………………………………….. üÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µ³ó³Ñ³ÛïáõÙÝ»ñ……………………………………..

Æñ³íÇ׳ϳÛÇÝ

ËݹÇñÝ»ñ………………………………………………………………………..

Æñ³íÇ׳ϳÛÇÝ ËݹÇñÝ»ñÇ å³ï³ë˳ÝÝ»ñ…………………………………………………

´²ÄÆÜ II üÆܲÜê²Î²Ü

вÞì²èàôØ

7.1 7.2 7.3 7.4 7.5

8.1 8.2 8.3 8.4 8.5 8.6 8.7 8.8 8.9 8.10 8.11 8.12 8.13 8.14 8.15 8.16 8.17 8.18 8.19

¶ÈàôÊ VII вÞì²ä²Ð²Î²Ü вÞì²èØ²Ü ø²Ô²ø²Î²ÜàôÂÚàôÜ

üÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ËݹÇñÝ»ñÁ.............................................................................. гßí³å³Ñ³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ë³ÑÙ³ÝáõÙÁ……………………………………..…. гßí³å³Ñ³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý µ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ................. гßí³å³Ñ³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ý»ñϳ۳óÙ³Ý ûñÇݳ·ÇÍÁ................................. гßí³å³Ñ³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÁ....................................................

¶ÈàôÊ VIII вÞì²ä²Ð²Î²Ü вÞì²èØ²Ü êî²Ü¸²ðîܺðÆ ØºÎܲ´²ÜàôÂÚàôÜܺð

гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ëï³Ý¹³ñïÝ»ñÇ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ………………….. ÐÐÐÐê 1 üÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõÙ………………………………. ÐÐÐÐê ä³ß³ñÝ»ñ............................................................................................................. ÐÐÐÐê ¸ñ³Ù³Ï³Ý Ñáëù»ñ............................................................................................... ÐÐÐÐê γéáõóÙ³Ý å³Ûٳݳ·ñ»ñ................................................................................ ÐÐÐÐê Þ³ÑáõóѳñÏ..................................................................................................... ÐÐÐÐê 16 ÐÇÙÝ³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñ.......................................................................................... ÐÐÐÐê ì³ñӳϳÉáõÃÛáõÝ............................................................................................... ÐÐÐÐê 18 гëáõÛÃ………………………………………………………………………………… ÐÐÐÐê лï³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ÷áËѳïáõóáõÙÝ»ñ………………………………………... ÐÐÐÐê ²ñï³ñÅáõÛÃÇ ÷á˳ñÅ»ùÇ ÷á÷áËÙ³Ý Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñÁ……………………….. ÐÐÐÐê ä»ï³Ï³Ý ßÝáñÑÝ»ñ…………………………………………………………………. ÐÐÐÐê 23 öá˳éáõÃÛ³Ý Í³ËëáõÙÝ»ñ............................................................................... ÐÐÐÐê гٳËÙµí³Í ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñ......................................... ÐÐÐÐê ´³ÝÏ»ñÇ ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µ³ó³Ñ³ÛïáõÙÝ»ñ…………… ÐÐÐÐê üÇݳÝë³Ï³Ý ·áñÍÇùÝ»ñ................................................................................... ÐÐÐÐê Ø»Ï µ³ÅÝ»ïáÙëÇÝ µ³ÅÇÝ ÁÝÏÝáÕ ß³ÑáõÛÃ..................................................... ÐÐÐÐê ²ÏïÇíÝ»ñÇ ³ñÅ»½ñÏáõÙ..................................................................................... ÐÐÐÐê àã ÝÛáõÃ³Ï³Ý ³ÏïÇíÝ»ñ....................................................................................

Æñ³íÇ׳ϳÛÇÝ

ËݹÇñÝ»ñ………………………………………………………………………..

Æñ³íÇ׳ϳÛÇÝ ËݹÇñÝ»ñÇ å³ï³ë˳ÝÝ»ñ………………………………………………… ÖÇßï ÁÝïñ»É å³ï³ë˳ÝÁ……………………………………………………………………………………...

´²ÄÆÜ III

вðβÚÆÜ

вÞì²èàôØ

¶ÈàôÊ IX вðβÚÆÜ Ð²Þì²ä²ÐàôÂÚ²Ü ¾àôÂÚàôÜÀ 9.1 9.2 9.3

гñϳÛÇÝ í³ñã³ñ³ñáõÃÛáõÝ……………………………………………………………………. гñϳÛÇÝ Ñ³ßí³å³ÑáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñÁ…………………………………………………….. гñϳï»ë³ÏÝ»ñÇ Ñ³ßí³ñÏÙ³Ý ³É·áñÇÃÙÝ»ñÁ…………………………………………….

¶ÈàôÊ X Þ²Ðàô²вðÎÆ Ð²Þì²èàôØÀ 10.1 10.2 10.3 10.4 10.5 10.6

гñϳÛÇÝ ¨ ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ß³ÑáõÛÃÇ ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝÁ………………………………. лï³Ó·í³Í ѳñϳÛÇÝ ³ÏïÇíÝ»ñÇ Ñ³ßí³éáõÙÁ…………………………………………… лï³Ó·í³Í ѳñϳÛÇÝ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ßí³éáõÙÁ……………………….. лï³Ó·í³Í ѳñÏ»ñÇ í»ñ³·Ý³Ñ³ïáõÙÝ»ñÁ………………………………………………… гñϳÛÇÝ ¨ ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ÷áËϳå³ÏóáõÙÁ.…………………………….. Þ³ÑáõóѳñÏÇ Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝÁ…………………………………………………………... ¶ÈàôÊ XI ²Þʲî²ì²ðÒÆ ¶Ìàì вðβÚÆÜ ä²ðî²ìàðàôÂÚàôÜܺðÆ Ð²Þì²èàôØÀ

11.1 11.2 11.3

12.1 12.2 12.3

13.1 13.2

ºÏ³Ùï³Ñ³ñÏÇ

ѳßí³éáõÙÁ…………………………………………………………………….. êáóÇ³É³Ï³Ý ³å³Ñáí³·ñáõÃÛ³Ý í׳ñÝ»ñÇ Ñ³ßí³éáõÙÁ…………… ²ß˳ï³í³ñÓÇ ·Íáí ѳñϳÛÇÝ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÁ………..

¶ÈàôÊ XII

¶àôÚø²Ð²ðÎÆ ºì ²ìºÈ²òì²Ì ²ðĺøÆ Ð²ðÎÆ Ð²Þì²èàôØÀ

¶áõÛù³Ñ³ñÏÇ Ñ³ßí³ñÏÝ áõ ѳßí³éáõÙÁ ²²Ð å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ó¨³íáñÙ³Ý ¨ ѳßí³ÝóÙ³Ý Ñ³ßí³éáõÙÁ…....................... ²í»É³óí³Í ³ñÅ»ùÇ Ñ³ßí³ñÏÇ Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝ…………………………………………….

¶ÈàôÊ XIII вðβÚÆÜ äȲܲìàðàôØ

гñϳÛÇÝ åɳݳíáñÙ³Ý ¿áõÃÛáõÝÁ………………............................................................ ²ß˳ï³í³ñÓÇ ·Íáí ѳñϳÛÇÝ µ»éÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙÝ»ñÁ………………………………....

´²ÄÆÜ IV βè²ì²ðâ²Î²Ü вÞì²èàôØ

¶ÉáõË XIV βè²ì²ðâ²Î²Ü вÞì²ä²ÐàôÂÚ²Ü Ü޲ܲÎàôÂÚàôÜÀ 14.1 14.2 14.3

15.1 15.2 15.3 15.4 15.5

16.1 16.2 16.3 16.4

17.1 17.2 17.3 17.4 17.5

18.1 18.2 18.3 18.4 18.5 18.6

19.1 19.2 19.3

20.1 20.2 20.3 20.4 20.5

γé³í³ñã³Ï³Ý ѳßí³å³ÑáõÃÛ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ…….......................................... 337 гßí³å³ÑáõÃÛáõÝ ¨ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óáõÙ……………………........................................ 345 γé³í³ñã³Ï³Ý ѳßí³å³ÑáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñÁ………………......................................... 347 ¶ÉáõË XV βè²ì²ðâ²Î²Ü îºÔºÎ²îìàôÂÚàôÜ

γé³í³ñã³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ¿áõÃÛáõÝÁ………………………………………………. ÆÝùݳñÅ»ùÇ ¨ ϳé³í³ñã³Ï³Ý ѳßí³å³ÑáõÃÛ³Ý Ñ³Ù»Ù³ïáõÃÛáõÝÁ……………….. γé³í³ñã³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ·áñÍÁÝóóáõÙ………… γé³í³ñã³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ·áñÍÁÝóóáõÙ………………… γé³í³ñã³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ åɳݳíáñÙ³Ý ·áñÍÁÝóóáõÙ……………………

¶ÉáõË XVI ̲ÊêºðÆ ¸²ê²Î²ð¶àôØÀ

̳ËëáõÙÝ»ñ ¨ ͳËë»ñ…………………………………….……………………………………. ÐÇÙÝ³Ï³Ý ¨ í»ñ³¹Çñ ͳËë»ñ………………………………………………………………….. ̳Ëë»ñÇ ÷á÷áËÙ³Ý µÝáõÛÃÁ…………………………………………………………………. àñáßáõÙÝ»ñÇÝ ³éÝãíáÕ Í³Ëë»ñ…………………………………………………………………

¶ÉáõË XVII ̲ÊêºðÆ Ð²Þì²èàôØÀ

̳ËëáõÙÝ»ñÇ Ñ³ßí³éÙ³Ý ÁݹѳÝáõñ ٻ˳ÝǽÙÁ………………………………………… ê³ÑٳݳÛÇÝ ¨ ÉñÇí ͳËë»ñáí ϳÉÏáõÉÛ³ódz………………………………………………. ä³ïí»ñ³ÛÇÝ ¨ ÷áõɳÛÇÝ Ï³ÉÏáõÉÛ³ódz………………………………………………………. ̳Ëë»ñÇ ï»Õ³µ³ßËáõÙ, µ³ßËáõÙ ¨ ÏɳÝáõÙ………………………………………………. êå³ë³ñÏáÕ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Í³Ëë»ñÇ Ñ³ßí³éáõÙÁ……………………………………..

¶ÉáõË XVIII ̲ÊêºðÆ ÜàðزîÆì²ÚÆÜ Ð²Þì²èàôØÀ

ܳ˳ѳßí³ÛÇÝ ÇÝùݳñÅ»ùÇ Ý»ñϳ۳óáõÙÁ………………………………………………… ÐÇÙÝ³Ï³Ý Í³Ëë»ñÇó ß»ÕáõÙÝ»ñ……………………………………………………………….. ì»ñ³¹Çñ ͳËë»ñÇó ß»ÕáõÙÝ»ñ………………………………………………………………….. ÎáÙ»ñóÇáÝ Í³Ëë»ñÇó ß»ÕáõÙÝ»ñ………………………………………………………………… ÜáñٳݻñÇó ß»ÕáõÙÝ»ñÇ ³Ù÷á÷ ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ………………………………………………. ÜáñٳݻñÇó ß»ÕáõÙÝ»ñÇ Ñ³ßí³éáõÙÁ…………………………………………………………..

¶ÉáõË XIX ̲ÊêàôØܺðÆ öàöàÊØ²Ü ìºðÈàôÌàôÂÚàôÜÀ

§ø³Ý³Ï-ÇÝùݳñÅ»ù-ß³ÑáõÛæ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÁ……………………………………………. Þ³ñáõݳϻÉ, û ¹³¹³ñ»óÝ»É ÃáÕ³ñÏáõÙÁ………………………………………………….. ²ñï³¹ñ»É, û ·Ý»É……………………………………………………………………………..

¶ÉáõË XX ¸ð²Ø²Î²Ü ÐàêøºðÆ ¼ºÔâàôØÀ

¸ñ³Ù³Ï³Ý Ñáëù»ñÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ ųٳݳÏÇ ·áñÍáÝáí…………………………………… Ü»ñ¹ñáõÙ³ÛÇÝ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óáõÙÁ………………………….......................................... ²ÝáõÇï»ï …………………………………………………………………………………………… Þ³Ñáõóµ»ñáõÃÛ³Ý Ý»ñùÇÝ ÝáñÙ³……………………………………………………………… ¶Ý»É, û í³ñӳϳɻɅ…………………………………………………………………………

21.1 21.2 21.3 21.4

22.1 22.2 22.3 22.4

¶ÉáõË XXI ä²Þ²ðܺðÆ ìºðÈàôÌàôÂÚàôÜ

ì»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÁ å³ß³ñÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ……………………………….. ä³ïí»ñÇ ûåïÇÙ³É ù³Ý³ÏÇ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝ………………………………………………… ä³ß³ñÝ»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝ……………………………………………………… ä³ß³ñÝ»ñÇ Ï³½ÙÇ ¨ ϳéáõóí³ÍùÇ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝ…………………………………………

¶ÉáõË XXII β¼Ø²ÎºðäàôÂÚàôÜܺðÆ Þðæ²Ü²èàô βäÆî²ÈÆ ìºðÈàôÌàôÂÚàôÜÀ

Þñç³Ý³éáõ ϳåÇï³ÉÇ µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÁ……………………………………………………….. Þñç³Ý³éáõ ϳåÇï³ÉÇ å³ñµ»ñ³ßñç³ÝÁ…………………………………………………….. γåÇï³ÉÇ ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý ·áñÍáݳÛÇÝ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÁ……………………………….. Þñç³Ý³éáõ ϳåÇï³ÉÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÁ…………………………………………………………..

¶ÉáõË XXIII β¼Ø²ÎºðäàôÂÚàôÜܺðÆ ¶àð̲ð²ð ²ÎîÆìàôÂÚ²Ü ¶Ü²Ð²îàôØ 23.1 23.2 23.3 23.4 23.5

ÐÇÙݳϳÝ

ÙÇçáóÝ»ñÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙ........................ ²ß˳ïáõÅÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙ…………………………… Þ³ÑáõÛÃÇ ·áñÍáݳÛÇÝ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝ………………………………………………………….. ²ÏïÇíÝ»ñÇ ß³Ñáõóµ»ñáõÃÛ³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝ……………………………………………… γåÇï³ÉÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝ…………………………

Æñ³íÇ׳ϳÛÇÝ ËݹÇñÝ»ñ ÖÇßï ÁÝïñ»É å³ï³ë˳ÝÁ

´²ÄÆÜ V ²àô¸ÆîÆ ÐÆØàôÜøܺð ¶ÉáõË XXIV ²àô¸ÆîÆ ¸ºðÀ îÜîºê²ì²ðØ²Ü Ð²Ø²Î²ð¶àôØ 24.1

²áõ¹ÇïÇ Ý³Ë³å³ÛÙ³ÝÝ»ñÝ áõ ËݹÇñÝ»ñÁ……………………………………………….. 24.2 ²áõ¹ÇïÇ ï»ë³ÏÝ»ñÁ…………………………………………………………………………….. 24.3 ²áõ¹ÇïÇ ¨ ѳßí³å³ÑáõÃÛ³Ý Ñ³Ù»Ù³ï³Ï³Ý µÝáõó·ÇñÁ…………………………… 24.4 ²áõ¹ÇïÇ Ï³ñ·³íáñÙ³Ý ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ¹³ßïÁ……………………………………………… 24.5 ²áõ¹ÇïÇ ³ÝóϳóÙ³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ…………………………………………………………… 24.6 äñáý»ëÇáÝ³É í³ñù……………………………………………………………………………… 24.7 úµÛ»ÏïÇíáõÃÛáõÝ ¨ ³ÝϳËáõÃÛáõÝ……………………………………………………………… 24.8 ²áõ¹ÇïáñÇ ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ÷³ëï³ÃÕûñÁ………………………………………….……. 24.9 ²áõ¹Çïáñ³Ï³Ý ¿ÃÇϳ……………………………………………………………………………. 24.10 àñ³Ï³íáñí³Í ѳßí³å³ÑÝ»ñÇ

í³ñù³·ÇÍÁ……………………………………………….. 24.11 ʳñ¹³ËáõÃÛáõÝ ¨ ë˳ÉÝ»ñ……………………………………………………………………... 24.12 ²áõ¹Çïáñ³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ï³ñ·³íáñáõÙÁ…………................................................ 24.13 ²áõ¹ÇïÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ÷áõÉ»ñÁ…………………………………………………………….. 24.14 îÝï»ë³í³ñÙ³Ý ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³í³ù³·ñáõÙÁ……………..……………………. 24.15 Ü»ñïÝï»ë³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ…………………………………………. 24.16 ²áõ¹Çïáñ³Ï³Ý éÇëÏÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ…………………………………………………………… 24.17 ²áõ¹Çïáñ³Ï³Ý ÁÝïñ³ÝùÁ……………………………………………………………………... 24.18 гßí»ùÝÝÙ³Ý áõÕ»óáõÛóÝ»ñÇ Ï³½ÙáõÙÁ…..…………………………………………………. 24.19 ²áõ¹Çïáñ³Ï³Ý å³Ûٳݳ·ñ»ñ 24.20 ²áõ¹Çïáñ³Ï³Ý »½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¿áõÃÛáõÝÝ áõ ï»ë³ÏÝ»ñÁ………………………..

25.1 25.2 25.3 25.4

¶ÉáõË XXV ²àô¸Æîàð²Î²Ü ö²êîºðÆ Ð²ì²ø²¶ðØ²Ü ØºÂา´²ÜàôÂÚàôÜÀ

²áõ¹ÇïÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý »Õ³Ý³ÏÝ»ñÇ ¹³ë³Ï³ñ·áõÙÁ…………………………………… ²áõ¹ÇïÇ í»ñÉáõÍ³Ï³Ý »Õ³Ý³ÏÝ»ñÁ…………………………………………………………. ²áõ¹ÇïÇ Ñ³ßí»ùÝÝÙ³Ý »Õ³Ý³ÏÝ»ñÁ………………...……................................................ ²áõ¹ÇïÇ ï»ËÝÇϳïÝï»ë³Ï³Ý ÑݳñùÝ»ñÁ………………………………………………

¶ÈàôÊ XXVI ²àô¸Æîàð²Î²Ü ¶àðÌàôܺàôÂÚ²Ü

ÐÐ úðºÜøÆ ØºÎܲ´²ÜàôÂÚàôÜܺð 26.1 26.2 26.3

²áõ¹ÇïÇ ¿áõÃÛáõÝÁ ¨ ËݹÇñÝ»ñÁ......................................................................................... ²áõ¹Çïáñ³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÉÇó»Ý½³íáñáõÙÝ áõ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÁ................ ²áõ¹Çïáñ³Ï³Ý »½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝ ¨ ѳßí»ïíáõÃÛáõÝ......................................................... ¶ÈàôÊ XXVII ²àô¸ÆîÆ êî²Ü¸²ðîܺðÆ ØºÎܲ´²ÜàôÂÚàôÜܺð

27.1

²ê ²áõ¹ÇïÇ åɳݳíáñáõÙ.......................................................................................... èÇëÏÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙ.................................................................................... 27.2 ²ê 400 27.3 ²ê ²áõ¹Çïáñ³Ï³Ý ÁÝïñ³Ýù...................................................................................... 27.4 ²ê γå³Ïóí³Í ÏáÕÙ»ñ……………………………………………………………………. 27.5 ²ê γ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Õ»Ï³í³ñáõÃÛáõÝÇó Ý»ñϳ۳óíáÕ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ……. 27.6 ²ê 520 ì»ñÉáõÍ³Ï³Ý ÁÝóó³Ï³ñ·»ñ………………………………………………..……… 27.7 ²ê ¾³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ³áõ¹ÇïáõÙ…………………………………………………………..... 27.8 ²ê лﳷ³ ¹»åù»ñÇ ³ñӳݳ·ñáõÙÝ»ñ................................................................... 27.9 ²ê γ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ÝÁݹѳïáõÃÛáõÝÁ………………………… 27.10 ²ê üÇݳÝë³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ÏáÙåÇÉÛ³ódz...................................................

´²ÄÆÜ VI îÜîºê²Î²Ü ¶àðÌàôܺàôÂÚ²Ü ìºðÈàôÌàôÂÚ²Ü ÐÆØàôÜøܺð

28.1 28.2 28.3 28.4

¶ÉáõË XXVIII î¶ì غÂา´²ÜàôÂÚàôÜÀ

îÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ¿áõÃÛáõÝÁ……………………………………. îÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ³é³ñÏ³Ý ¨ Ù»Ãá¹Á……………………… îÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñÁ…………………………………... îÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ï»ë³ÏÝ»ñÁ…………………………………………………….

¶ÉáõË XXIX î¶ì ²ì²Ü¸²Î²Ü ºÔ²Ü²ÎܺðÀ 29.1 29.2 29.3 29.4 29.5 29.6 29.7 29.8 29.9

ì»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ³í³Ý¹³Ï³Ý »Õ³Ý³ÏÝ»ñÇ ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ…..................... гñ³µ»ñ³Ï³Ý ¨ ÙÇçÇÝ Ù»ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ïÝï»ë³Ï³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝáõÙ…..…………… ÊÙµ³íáñÙ³Ý »Õ³Ý³ÏÁ ïÝï»ë³Ï³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝáõÙ………………………………….. ì»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý Çݹ»ùë³ÛÇÝ »Õ³Ý³ÏÇ ¿áõÃÛáõÝÁ……………………………………………… ÞÕÃ³Û³Ï³Ý ï»Õ³¹ñáõÙÝ»ñÇ »Õ³Ý³ÏÁ………………………………………………………. ì»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ »Õ³Ý³ÏÁ……………………………………………….. ¶áñÍáݳÛÇÝ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ÇÝï»·ñ³É³ÛÇÝ »Õ³Ý³ÏÁ………………………………………. гßí»Ïßé³ÛÇÝ »Õ³Ý³ÏÁ ïÝï»ë³Ï³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝáõÙ………………………………….. гٻٳïáõÙÝ»ñÇ »Õ³Ý³ÏÁ ïÝï»ë³Ï³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝáõÙ……………………………… ¶ÉáõË XXX ìºðÈàôÌàôÂÚ²Ü îÜîºê²Ø²ÂºØ²îÆÎ²Î²Ü ºÔ²Ü²ÎܺðÀ

30.1 30.2 30.3 30.4 30.5 30.6 30.7 30.8

31.1 31.2 31.3 31.4 31.5 31.6

ì»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ïÝï»ë³Ù³Ã»Ù³ïÇÏ³Ï³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÇ ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ….. ¶ñ³ýÇÏÝ»ñÁ ïÝï»ë³Ï³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝáõÙ………………………………………………… Îáñ»ÉÛ³óÇáÝ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝ……………………………………………………………………... ʳջñÇ ï»ëáõÃÛ³Ý ÏÇñ³éáõÙÁ ïÝï»ë³Ï³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝáõÙ…………………………. سëë³Û³Ï³Ý ëå³ë³ñÏÙ³Ý ï»ëáõÃÛ³Ý ÏÇñ³éáõÙÁ ïÝï»ë³Ï³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝáõÙ… ¶Í³ÛÇÝ Íñ³·ñ³íáñáõÙÁ ïÝï»ë³Ï³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝáõÙ………………………………….. гí³Ý³Ï³Ý Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝ..……………………………………………….. ¸Çý»ñ»ÝódzÉÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÙÁ ïÝï»ë³Ï³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝáõÙ……………………………

¶ÉáõË XXXI ÐÆØÜ²Î²Ü Î²äÆî²ÈÆ ìºðÈàôÌàôÂÚàôÜ

ÐÇÙÝ³Ï³Ý Ï³åÇï³ÉÇ ³ñÅ»ùÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ……………………………………………… ²ñï³¹ñ³Ï³Ý ÉͳÏÇ ¿ý»ÏïÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ....................................................................... üÇݳÝë³Ï³Ý ÉͳÏÇ ¿ý»ÏïÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ………..…………………………………………. üÇݳÝë³Ï³Ý ¨ ·áñͳéÝ³Ï³Ý ÉͳÏÇ ÷áËϳåí³ÍáõÃÛáõÝÁ…......……………………… γåÇï³ÉÇ ûåïÇÙ³É Ï³éáõóí³ÍùÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ…………………..…………………….. ´³ÅÝ»ïáÙë»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÁ…………………….

¶ÉáõË XXXII ÆÜøܲðĺøÆ ìºðÈàôÌàôÂÚàôÜ

32.1 32.2

ê³Ñٳݳ÷³ÏáÕ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝ………………………………………………. ²ñï³¹ñ³ÝùÇ Ù»Ï ¹ñ³ÙÇÝ µ³ÅÇÝ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝ………………………

Æñ³íÇ׳ϳÛÇÝ ËݹÇñÝ»ñ. ÖÇßï ÁÝïñ»É å³ï³ë˳ÝÁ

ºððàð¸ Ðð²î²ð²ÎØ²Ü Ø²êÆÜ

ÁÝÏÝáÕ

·áñÍáÝÝ»ñáí

ͳËë»ñÇ

Ò»éݳñÏÁ ³é³çÇÝ ³Ý·³Ù Ññ³ï³ñ³Ïí»É ¿ ÐÐ ¶²² §¶ÇïáõÃÛáõݦ Ññ³ï³ñ³ÏãáõÃÛáõÝáõÙ 2 000 Ã.-ÇÝ: Þáõñç ÑÇÝ· ï³ñÇ ÏÇñ³éí»Éáí µáõÑ³Ï³Ý áõëáõÙÝ³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóáõÙ, ÝáõÛÝÇëÏ »ñÏñáñ¹ Ññ³ï³ñ³ÏáõÙÇó Ñ»ïá (2 002Ã) å³ñ½í»ó, áñ ³ÛÝ ¹»é¨ë ϳñÇù áõÝÇ áñáß Éñ³óáõÙÝ»ñÇ, áñáÝó ³Ù÷á÷ áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳٳéáï Ý»ñϳ۳óíáõÙ »Ý ëïáñ¨:

гßí³å³Ñ³Ï³Ý åñǽٳÛáí:

ѳßí³éÙ³Ý Ý»ñϳ۳óáõÙÁ

áñáßáõÙÝ»ñÇ

ϳ۳óÙ³Ý

Ðñ³ï³ñ³ÏÙ³Ý Ýå³ï³ÏÁ ѳßí³å³ÑáõÃÛ³Ý Ý»ñϳ۳óáõÙÝ ¿ áã ÙdzÛÝ ëáëÏ áñå»ë ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç, ³Ûɨ ïÝï»ë³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³ÝÁ ûųݹ³ÏáÕ ·áñÍÇùÇ: ²Û¹ Ýå³ï³Ïáí, Ó»éݳñÏáõÙ ýÇݳÝë³Ï³Ý ½áõ·ÁÝóó, Ý»ñϳ۳óíáõÙ »Ý ݳ¨ ѳßí³éÙ³ÝÁ ¹³ë³í³Ý¹Ù³ÝÁ ϳé³í³ñã³Ï³Ý ѳßí³éÙ³ÝÁ ¨ ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ÑÇÙáõÝùÝ»ñÁ, áñáÝù ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñáõ٠ѳݹ»ë »Ý ·³ÉÇë áñå»ë ïÝï»ë³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ·áñÍÇùÝ»ñ: Ò»éݳñÏáõÙ ³é³çݳѻñà ¿ ѳٳñíáõÙ ¹³ë³í³Ý¹Ù³Ý ͳÝñáõÃÛ³Ý Ï»ÝïñáÝÇ ï»Õ³÷áËáõÙÁ ï»ë³Ï³Ý áÉáñïÇó ¹»åÇ ·áñÍÝ³Ï³Ý áÉáñï, áñÇÝ ÏáÕÙÇó ѳëÝ»Éáõ ϳñ¨áñ³·áõÛÝ áõÕÇÝ»ñÇó Ù»ÏÁ áõë³ÝáÕáõÃÛ³Ý Ñ³ßí³å³Ñ³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍáõÙÝ áõ ·áñÍÝ³Ï³Ý Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÇ ùÝݳñÏáõÙÝ ¿: àõëáõÙÝ³Ï³Ý Ó»éݳñÏÁ û·ÝáõÙ ¿ áõë³ÝáÕáõÃÛ³ÝÁ ·áñÍÝ³Ï³Ý å³ñ³åÙáõÝùÝ»ñÇ Ï³Ù ÇÝùÝáõñáõÛÝ ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï ÉáõÍ»Éáõ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³ÝÁ ³éÁÝãíáÕ ËݹÇñÝ»ñ: Ü»ñϳ۳óíáÕ Ó»éݳñÏÁ ÏáÕÙÝáñáßÇã ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ Ù³ïáõóáõ٠ݳ¨ ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñáõÙ ³éϳ ·áñͳñ³ñ ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÁ ÉáõÍ»ÉÇë: ²Ûë Ññ³ï³ñ³ÏáõÙÁ Éñ³óí»É ¿ ï³ñµ»ñ áÉáñïÝ»ñÇÝ ³éÝãíáÕ Ñ³ßí³å³Ñ³Ï³Ý, ³áõ¹Çïáñ³Ï³Ý ¨ í»ñÉáõÍ³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍáõÙÝ»ñáí: гßí³å³Ñ³Ï³Ý ¨ ³áõ¹ÇïÇ ëï³Ý¹³ñïÝ»ñÇ Ù»Ï³Ý³µ³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Éñ³óáõÙÝ»ñ: Ü»ñϳ۳óíáÕ Ññ³ï³ñ³Ïٳٵ Ó»éݳñÏáõÙ Ù»Ïݳµ³Ýí»É »Ý ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ¨ ³áõ¹ÇïÇ áñáß ëï³Ý¹³ñïÝ»ñ, áñáÝù ¹»é¨ë ã¿ÇÝ ÁݹáõÝí»É ݳËáñ¹ Ññ³ï³ñÏÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï: гÝñ³å»ïáõÃÛáõÝáõÙ í»ñçÇÝ ï³ñÇÝ»ñÇÝ Ù»Í áõß³¹ñáõÃÛáõÝ ¹³ñÓí»ó ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ÙÇç³½·³ÛݳóÙ³ÝÁ: ²ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ ³é³ç³ó³í áã ÙdzÛÝ Ï³½Ù³Ï»ñå»É ó÷³ÝóÇÏ ¨ ³ñųݳѳí³ï ïíÛ³ÉÝ»ñáí ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éáõÙ, ³Ûɨ Ññ³ï³ñ³Ï»É ÙÇç³½·³ÛÝáñ»Ý ÁݹáõÝí³Í ѳÙÁݹѳÝáõñ ëϽµáõÝùÝ»ñáí ¨ ÙdzëÝ³Ï³Ý Ùáï»óáõÙÝ»ñáí ϳ½Ùí³Í ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñ: л勉µ³ñ, ³ñ¹Ç³Ï³Ý ѳٳñí»ó ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñáõ٠ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ϳñ·³íáñáõÙÁ ¨ ëï³Ý¹³ñï³óáõÙÁ: ¶áñÍáÕáõÃÛ³Ý Ù»ç ¹ñí³Í гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ÐÐ ûñ»ÝùÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ëï³Ý¹³ñïÝ»ñÁ ÝáñáõÛà ѳݹÇë³Ý³Éáí ѳÝñ³å»ïáõÃÛáõÝáõÙ, Ù»Ïݳµ³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³Ñ³Ýç ³é³ç³óñÇÝ áã ÙdzÛÝ ·áñÍáÕ ýÇݳÝë³Ñ³ßí³ÛÇÝ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ åñ³ÏïÇϳÛáõÙ, ³Ûɨ ïÝï»ë³·Çï³Ï³Ý Ù³ëݳ·ÇïáõÃÛáõÝ ëï³óáÕ µáõÑ»ñÇ áõë³ÝáÕáõÃÛ³Ý ßñç³ÝáõÙ: гßí³å³ÑáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó Ý»ñϳ۳óíáÕ ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ §ÁÝûéÝ»ÉÇáõÃÛáõÝÁ¦ ½³Ý³½³Ý û·ï³·áñÍáÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ (Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñ,

·Ýáñ¹Ý»ñ, µ³ÝÏ»ñ, Ý»ñ¹ñáÕÝ»ñ ¨ ³ÛÉÝ) ³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ ³å³ÑáííáõÙ ¿ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó Ùß³ÏíáÕ Ñ³ßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ: Ò»éݳñÏÇ ³Ûë Ññ³ï³ñ³Ïٳٵ ÁÝûñóáÕÇÝ Ý»ñϳ۳óíáõÙ »Ý ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ï³½ÙÙ³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÁ: ä³ñ½³·áõÛÝ ûñÇݳÏÝ»ñÇ ÙÇçáóáí Ù»Ïݳµ³ÝíáõÙ »Ý ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ÑÇÙÝí»Éáí ѳßí³éÙ³Ý ëï³Ý¹³ñïÝ»ñÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ¹ñáõÛÃÝ»ñÁ, å³ÛÙ³Ý³Ï³Ý ïíÛ³ÉÝ»ñÇ ¨ ÏÇñ³éíáÕ Ñ³ßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßÇíÝ»ñÇ åɳÝÇ íñ³: Ü»ñϳÛáõÙë ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý Ù»ç »Ý ÐÐ ûñ»ÝùÁ ³áõ¹Çïáñ³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ¨ ³áõ¹ÇïÇ ëï³Ý¹³ñïÝ»ñÁ, áñáÝó Ù»Ïݳµ³ÝáõÙÁ ³ñ¹Ç³Ï³Ý ¿ ѳٳñíáõÙ: àõëïÇ, Ó»éݳñÏÇ ³Ûë Ññ³ï³ñ³Ïٳٵ å³ñ½³µ³ÝíáõÙ »Ý ³áõ¹Çïáñ³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ëï³Ý¹³ñïÝ»ñÁª Çñ³íÇ׳ϳÛÇÝ ËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍÙ³Ý ×³Ý³å³ñÑáí: ²áõ¹Çïáñ³Ï³Ý ëï³Ý¹³ñïÝ»ñÁ ß³ñ³¹ñí³Í »Ý åñáý»ëÇáÝ³É Ñ³ßí³å³ÑÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ¨ ¹Åí³ñ ÁÙµéÝ»ÉÇ »Ý áõë³ÝáÕáõÃÛ³Ý ¨ ýÇݳÝë³Ï³Ý áÉáñïÇ ß³ñù³ÛÇÝ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó: л勉µ³ñ, Ó»éݳñÏáõÙ ³áõ¹ÇïÇ ëï³Ý¹³ñïÝ»ñÇ Ù»Ïݳµ³ÝáõÙÝ»ñÁ Ý»ñϳ۳óíáõÙ »Ý ËݹÇñÝ»ñÇ ï»ëùáí, áñáí áã ÙdzÛÝ Ñ»ßï³óíáõÙ ¿ ³áõ¹Çïáñ³Ï³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÇ å³ñ½³µ³ÝáõÙÁ, ³Ûɨ áõëÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ ¹³éÝáõÙ ¿ ·ñ³íÇã:

γé³í³ñã³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý Éñ³óáõÙÝ»ñ: Ò»éݳñÏÇ »ñÏñáñ¹ Ññ³ï³ñ³Ïٳٵ ÁݹɳÛÝí»É ¿ ϳé³í³ñã³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç Ý»ñϳ۳óáõÙÁ: γé³í³ñã³Ï³Ý ѳßí³å³ÑáõÃÛ³Ý ï³ññ»ñÁ ÝáñáõÃÛáõÝ ã»Ý Ù»ñ åñ³ÏïÇϳÛáõÙ ¨ ÙÇÝã ³ÛÅÙ ¿É ·áñÍ»É »Ý ѳÝñ³å»ïáõÃÛáõÝáõÙ í³ñíáÕ Ñ³ßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ: ¸ñ³Ýù »Ý ÃáÕ³ñÏÙ³Ý ÷³ëï³óÇ ÇÝùݳñÅ»ùÇ Ï³ÉÏáõÉÛ³ódzÝ, ͳËëáõÙÝ»ñÇ ÝáñÙ³ïÇí³ÛÇÝ Ñ³ßí³éáõÙÁ, ÇÝùݳñÅ»ùÇ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÁ: ê³Ï³ÛÝ, ϳé³í³ñã³Ï³Ý ѳßí³éáõÙÁ ³é³í»É Ýå³ï³Ï³áõÕÕí³Í ¿ áã û ͳËëáõÙÝ»ñÇ Ñ³ßí³éÙ³ÝÁ, ³ÛÉ ÑÇÙݳíáñ ïÝï»ë³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇÝ Ýå³ëïÙ³ÝÁ: ²Ûë ³éáõÙáí, Ó»éݳñÏáõÙ ï»Õ »Ý ·ï»É ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ

ϳ۳óÙ³Ý

ѳßí³éÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõ٠ϳé³í³ñã³Ï³Ý ³é³Ýóù³ÛÇÝ Ñ³ñó»ñÇ Ù»Ïݳµ³ÝáõÙÝ»ñ, ÇÝãå»ë ݳ¨` ϳé³í³ñÙ³Ý ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý Ñáëù»ñÇ Ó¨³íáñÙ³Ý Ý»ñϳ۳óáõÙÝ»ñ:

²áõ¹Çïáñ³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù»Ïݳµ³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Éñ³óáõÙÝ»ñ: гÝñ³å»ïáõÃÛáõÝáõÙ ³áõ¹Çïáñ³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÇ å³ñ½³µ³ÝáõÙÁ ϳñ¨áñíáõÙ ¿ ÙÇ ß³ñù å³ï׳éÝ»ñáí: ܳË, ÝÙ³Ý Í³é³ÛáõÃÛáõÝÁ »ñµ¨Çó» ѳÝñ³å»ïáõÃÛáõÝáõÙ ·áñÍÝ³Ï³Ý É³ÛÝ ÏÇñ³éáõÙ ãÇ áõÝ»ó»É: ´³óÇ ³Û¹, ßáõÏ³Û³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ, »ÉÝ»Éáí ïÝï»ë³í³ñÙ³Ý ÷áË߳ѳí»ïáõÃÛ³Ý ¨ ÷áËíëï³ÑáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÇó, å³Ñ³ÝçíáõÙ ¿ ³ÝÏ³Ë í»ñ³ÑëÏáÕ³Ï³Ý ûÕ³ÏÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó Ó»éݳñϳïÇñ³Ï³Ý ëáõµ·Ý³Ñ³ïáõÙ: ²Ûë Û»ÏïÝ»ñÇ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ñ³í³ëïÇáõÃÛ³Ý Ññ³ï³ñ³Ïٳٵ, Ó»éݳñÏáõÙ ùÝݳñÏíáõÙ ¿ ³áõ¹ÇïÇ ¹»ñÁ ßáõÏ³Û³Ï³Ý ïÝï»ë³í³ñÙ³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ, ½áõ·³Ñ»é³µ³ñ å³ñ½³µ³Ý»Éáí ³áõ¹Çïáñ³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ý»ñϳÛÇë ËݹÇñÝ»ñÝ áõ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ï»ë³ÏÝ»ñÁ, Éñ³óÝ»Éáí áñ³Ï³íáñí³Í ѳßí³å³ÑÇ ·áñͻɳϻñåÇ

ÝáñÙ»ñÁ, åñáý»ëÇáÝ³É í³ñùÝ áõ ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ¿ÃÇϳÝ, ÇÝãå»ë ݳ¨, ³áõ¹Çïáñ³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ï³ñ·³íáñÙ³Ý ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ¹³ßïÁ:

îÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ÑÇÙáõÝùÝ»ñÇ Ù»Ïݳµ³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñ: γ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ ïÝï»ë³·»ïÝ»ñÇ áõëáõÙݳëÇñÙ³Ý áÉáñï ѳݹÇë³Ý³Éáõó µ³óÇ, Ñ»ï³ùñùñáõÙ ¿ ݳ¨ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý É³ÛÝ Ë³í»ñÇÝ (ϳé³í³ñÇãÝ»ñ, Éñ³·ñáÕÝ»ñ, µ³ÅÝ»ï»ñ»ñ, ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ ³ÛÉÝ): ²Û¹ ³éáõÙáí å³ñµ»ñ³µ³ñ Ññ³ï³ñ³ÏíáõÙ »Ý µ³ÅÝ»ïÇñ³Ï³Ý ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳ߳ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ í»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñ, ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ËÙµ³íáñí³Í íÇ׳ϳ·ñ³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïáõÝ»ñ: ê³Ï³ÛÝ áã ÙÇßï ¿, áñ ³Û¹ Ññ³ï³ñ³ÏáõÙÝ»ñÇó û·ïíáÕÝ»ñÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ »Ý áõÝ»ÝáõÙ §³Ëïáñáß»Éáõ¦ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ýÇݳÝë³Ï³Ý íÇ׳ÏÁ, ·Ý³Ñ³ï»Éáõ ¹ñ³Ýó ýÇݳÝë³Ï³Ý ³éáÕç³óÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳ٠ѳٻٳïáõÙÝ»ñ ϳï³Ó¨³íáñí³Í ïÝï»ë³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ ñ»Éáí` ÏáÕÙÝáñáßí»Éáõ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ, ù³ÝÇ áñ ѳßí»ïí³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý û·ï³·áñÍáÕÝ»ñÇó å³Ñ³ÝçíáõÙ ¿ ýÇݳÝë³Ï³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ÑÇÙáõÝùÝ»ñÇÝ ïÇñ³å»ïáõÙ: γ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÑÇÙáõÝùÝ»ñÇÝ ïÇñ³å»ï»ÉÁ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ѳٳñíáõÙ áã ÙdzÛÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ³ñï³ùÇÝ, ³Ûɨ Ý»ñùÇÝ û·ï³·áñÍáÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ²Ûëå»ë, ïÝï»ë³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý ï³ñµ»ñ ٳϳñ¹³ÏÇ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇó µ³óÇ (ýÇݳÝë³Ï³Ý ïÝûñ»Ý, ѳßí³å³Ñ, ÝáñÙ³íáñáÕ ¨ ³ÛÉÝ), ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏÇñ³éÙ³Ý Ï³ñÇùÝ »Ý ½·áõ٠ݳ¨ ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý Ï³é³í³ñÙ³Ý ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÁ (³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý Ï³é³íÇã, ³ñï³¹ñ³Ù³ëÇ å»ï ¨ ³ÛÉÝ): Ò»éݳñÏÇ ³Ûë Ññ³ï³ñ³Ïٳٵ áõëáõó³ÝíáõÙ »Ý ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ÑÇÙáõÝùÝ»ñ, áã ÙdzÛÝ ïÝï»ë³·»ïÝ»ñÇ, ³Ûɨ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý É³ÛÝ Ë³í»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ¾É»ÏïñáݳÛÇÝ ï³ñµ»ñ³Ïáí (CD) ÝÛáõÃÇ Ù³ïáõóáõÙÁ: ¸³ë³í³Ý¹Ù³Ý ³í³Ý¹³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÁ Ý»ñϳÛáõÙë Éñ³óíáõÙ »Ý ѳٳϳñ·ÇãÝ»ñáí Ñ»é³áõëáõóٳٵ, ÝÛáõÃÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·ã³ÛÇÝ ÁÝûñóٳٵ, ¿É»ÏïñáݳÛÇÝ ·ñ³¹³ñ³Ý³ÛÇÝ µ³½³Ý»ñÇ Ùß³Ïٳٵ áõ ÇÝï»ñÝ»ï³ÛÇÝ ¿ç»ñÇ Ý»ñϳ۳óٳٵ, áñáí ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ¹³éÝáõÙ áõë³ÝáÕÝ»ñÇÝ ¿É»ÏïñáݳÛÇÝ áõëáõÙÝ³Ï³Ý Ó»éݳñÏÝ»ñÇ Ù³ïáõóáõÙÁ: Ò»éݳñÏÇ ³Ûë Ññ³ï³ñÏáõÙÁ Éñ³óíáõÙ ¿ ÝÛáõÃÇ ¿É»ÏïñáݳÛÇÝ ï³ñµ»ñ³Ïáí ¨ áõë³ÝáÕÇÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ïñíáõÙ ÏáÙå³Ïï ëϳí³é³Ïáí (CD) ëï³Ý³Éáõ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ` ï»ùëïÇ ß³ñ³¹ñ³ÝùÇ, ËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍÙ³Ý, ·Í³å³ïÏ»ñÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É: CD ï³ñµ»ñ³Ïáí ÝÛáõÃÇ Ù³ïáõóáõÙáí Ñ»ßï³ÝáõÙ ¿ ï»ùëï³ÛÇÝ ÷á˳ݳÏáõÙÁ ¨ Ùß³ÏáõÙÁ áõë³ÝáÕáõÃÛ³Ý ßñç³ÝáõÙ, ÇëÏ ¹³ë³í³Ý¹áÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ݳ˳å³ÛÙ³ÝÝ»ñ »Ý ëï»ÕÍíáõÙ Éñ³óáõóÇã áõëáõÙÝ³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ó»éù µ»ñÙ³Ý, Çñ³íÇ׳ϳÛÇÝ ËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍÙ³Ý, ï»ë³áõëáõÙÝ³Ï³Ý ÝÛáõûñÇ Éáõë³µ³ÝÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: ´áõÑ»ñáõÙ ßáõñç ÑÇÝ· ï³ñí³ ÏÇñ³éÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï³Ñ³ïí³ÍáõÙ Ó»éݳñÏáõÙ

µ³ó³Ñ³Ûïí»É »Ý ß³ñ³ÑÛáõë³Ï³Ý ¨ ïå³·ñ³Ï³Ý íñÇå³ÏÝ»ñ: ܳËáñ¹ Ññ³ï³ñ³ÏáõÙÝ»ñÁ ϳñÇù áõÝ»ÇÝ Ý³¨ ϳéáõóí³Íù³ÛÇÝ ¨ Ý»ñϳ۳óÙ³Ý á׳ÛÇÝ »ñññáñ¹ µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ, áñáí ¨ ݳ˳å³ÛÙ³ÝÝ»ñ ëï»ÕÍí»óÇÝ Ññ³ï³ñ³ÏÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: лÕÇݳÏÁ ËáñÇÝ »ñ³Ëï³·ÇïáõÃÛ³Ùµ ÏÁݹáõÝÇ áõëáõÙÝ³Ï³Ý Ó»éݳñÏÇ ß³ñ³¹ñÙ³Ý µ³ñ»÷áËáõÙÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ÁÝûñóáÕÇ ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ:

ÆÜâäºê ú¶îìºÈ ÒºèܲðÎÆò

Ò»éݳñÏÇ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ·ÉËÇ ëϽµáõÙ ³Ù÷á÷ Ý»ñϳ۳óíáõÙ »Ý ùÝݳñÏíáÕ Ñ³ñó³¹ñáõÙÝ»ñÝ áõ ¹ñ³Ýó ÉáõÍáõÙÝ»ñÇ µáí³Ý¹³ÏáõÃÛáõÝÁ: ¸ñ³Ýáí, áõë³ÝáÕÇÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ÁÝÓ»éÝíáõÙ ÙÇÝã ·ÉËÇ ÁÝûñóáõÙÁ å³ïÏ»ñ³óáõ٠ϳ½Ù»Éáõ, û ÇÝã ·Çï»ÉÇùÝ»ñ ¨ ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñ ÏÓ¨³íáñíÇ Ý»ñϳ۳óíáÕ ÝÛáõÃÇ áõëáõÙݳëÇñáõÙÇó Ñ»ïá ¨, ѳëϳݳÉáõ ÏáÝÏñ»ï ·ÉËÇ Ýå³ï³ÏÝ áõ ËݹÇñÝ»ñÁ:

Ü»ñϳ۳óíáÕ áõëáõÙÝ³Ï³Ý ÝÛáõÃÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ¹ñáõÛÃÝ»ñÁ ï»Õ »Ý ·ï»É Éáõë³ÝóùÝ»ñáõÙ, áñÁ Ýå³ëïáõÙ ¿ ·Çï»ÉÇùÝ»ñÇ Ñ»ßï ÁÝϳÉÙ³ÝÁ ¨ ³Ùñ³åݹٳÝÁ ϳñ¨áñ³·áõÛÝ ë³ÑÙ³ÝáõÙÝ»ñÇ, Ó¨³Ï»ñåáõÙÝ»ñÇ ¨ ѳñó³¹ñáõÙÝ»ñÇ Áݹ·Íí³Í Ý»ñϳ۳óÙ³Ý ×³Ý³å³ñÑáí: àõë³ÝáÕÝ»ñÇÝ ËáñÑáõñ¹ ¿ ïñíáõÙ ¨ë Ù»Ï ³Ý·³Ù ÁÝûñó»É ³é³Ýóù³ÛÇÝ ¹ñáõÛÃÝ»ñÁ ·ÉËÇ áõëáõÙݳëÇñáõÙÇó Ñ»ïá, áñÁ ÃáõÛÉ Ïï³ Ñ³Ù³Ï³ñ·»É ·Çï»ÉÇùÝ»ñÇ ÁÝϳÉáõÙÁ:

Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ ·ÉËÇ í»ñçáõÙ µ»ñíáõÙ »Ý ÇÝùݳëïáõ·Ù³Ý ѳñó»ñ, áñáÝó Ýå³ï³ÏÁ ëï³ó³Í ·Çï»ÉÇùÝ»ñÇ ¨ ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ ¹ñáõÛÃÝ»ñÇ ÁÝϳÉÙ³Ý å³ñ½³µ³ÝáõÙÝ ¿: àõë³ÝáÕÁ å³ñï³¹Çñ å»ïù ¿ ¹ÇÙÇ ÇÝùݳëïáõ·Ù³Ý ѳñó»ñÇÝ ¨ ѳٻٳïÇ Çñ å³ï³ë˳ÝÁ` ѳñó³ß³ñáõÙ ¿ç³Ýßí³Í ×Çßï å³ï³ë˳ÝÇ Ñ»ï:

î»ë³Ï³Ý Ù³ëÇ ³Ùñ³åÝ¹Ù³Ý Ýå³ï³Ïáí Ó»éݳñÏÇ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ µ³ÅÇÝ Áݹ·ñÏáõÙ ¿ ݳ¨ í³ñÅáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝó ÉáõÍáõÙÝ»ñÁ Ýå³ëïáõÙ »Ý ϳé³í³ñã³Ï³Ý ¨ ýÇݳÝë³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³ÝÁ, ѳßí³å³ÑáõÃÛ³Ý, ³áõ¹ÇïÇ ¨ ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ: àõë³ÝáÕÝ»ñÁ ïíÛ³É µ³ÅÝÇ ï»ë³Ï³Ý Ù³ëÁ Ûáõñ³óÝ»Éáõó Ñ»ïá, ·Çï»ÉÇùÝ»ñÇ ³Ùñ³åÝ¹Ù³Ý Ýå³ï³Ïáí å»ïù ¿ ¹ÇÙ»Ý ³é³ç³ñÏíáÕ í³ñÅáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÉáõÍÙ³ÝÁ, áñáÝó ·Íáí Ý»ñϳ۳óí³Í »Ý áã ÙdzÛÝ å³ï³ë˳ÝÝ»ñÁ, ³Ûɨ ÉáõÍÙ³Ý ÁÝóóùÁ: Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ µ³ÅÝÇÝ í»ñ³µ»ñáÕ Ñ³ñó»ñÁ

Ù³ïáõóíáõÙ »Ý ï³ñµ»ñ³Ï³ÛÇÝ å³ï³ë˳ÝÝ»ñáí, áñáÝóÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÇ ÉáõÍáõÙÁ ¨ å³ï³ë˳ÝÇ ×Çßï ÁÝïñáõÃÛáõÝÁ, Ç ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝ ËݹÇñÝ»ñÇ ¨ ٳݳí³Ý¹ í»ñÉáõÍ³Ï³Ý Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÇ, ³ÛÝù³Ý ¿É ³ß˳ï³ï³ñ ã¿: ê³Ï³ÛÝ, ¹ñ³ Ñ»ï Ù»Ïï»Õ, ï³ñµ»ñ³Ï³ÛÇÝ å³ï³ë˳ÝÝ»ñÁ ųٳݳÏÇ ³éáõÙáí ÉáõÍÙ³Ý ³ñ³·³·áñÍáõÃÛáõÝ »Ý å³Ñ³ÝçáõÙ: àõëïÇ, áõë³ÝáÕáõÃÛ³ÝÁ ËáñÑáõñ¹ ¿ ïñíáõÙ ÏñÏÇÝ ãßï³å»É` Ý³Ë ÉáõÍ»Éáí ÷áùñ³Í³í³É ËݹÇñÁ ¨ Ñ»ïá ÙdzÛÝ, ϳï³ñ»É ï³ñµ»ñ³Ïí³Í å³ï³ë˳ÝÝ»ñÇó áñ¨¿ Ù»ÏÇ ÁÝïñáõÃÛáõÝ: ÜÙ³Ý å³ñ³·³ÛáõÙ µÝ³Ï³Ý³µ³ñ ï»ÕÇÝ ¿ ÙdzÛÝ ³Ýѳï³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÁ: àõëáõÙÝ³Ï³Ý Ó»éݳñÏáõÙ Ý»ñϳ۳óí³Í »Ý áã ÙdzÛÝ í³ñÅáõÃÛáõÝÝ»ñ, ³Ûɨ Çñ³íÇ׳ϳÛÇÝ ·áñÍÝ³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñ, áñáÝù ÉáõÍÙ³Ý ï³ñµ»ñ Ùáï»óáõÙÝ»ñ »Ý å³Ñ³ÝçáõÙ: ²Ûëå»ë, »Ã» ×Çßï ÁÝïñ»É å³ï³ë˳ÝÁ ëϽµáõÝùáí í³ñÅáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÉáõÍáõÙÁ áõë³ÝáÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¿ ѳٳñíáõÙ ³Ýѳï³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÇ ¹»åùáõÙ, ³å³ Çñ³íÇ׳ϳÛÇÝ ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÁ ³é³í»É û·ï³Ï³ñ »Ý ¹³éÝáõÙ ËÙµ³Ï³ÛÇÝ ùÝݳñÏáõÙÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï: àõëïÇ, áõë³ÝáÕáõÃÛ³ÝÁ ËáñÑáõñ¹ ¿ ïñíáõÙ ·áñÍÝ³Ï³Ý å³ñ³åÙáõÝùÝ»ñÇ Ï³Ù ³ñï³Éë³ñ³Ý³ÛÇÝ ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï Çñ³íÇ׳ϳÛÇÝ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñÁ ùÝݳñÏ»É ËÙµ»ñáí, ËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍÙ³Ý ÁÝóóùÇÝ ï³Éáí ݳ¨ ëó»Ý³ñ³ÛÇÝ µÝáõÛÃ: Æñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Ùï³ó³ÍÇÝ ï³ñµ»ñ ëó»Ý³ñÝ»ñÇ å³ñ³·³ÛáõÙ ëï»ÕÍíáõÙ ¿ §·áñͳñ³ñ ÙÃÝáÉáñï¦, ¨ ï»ÕÇ »Ý áõÝ»ÝáõÙ µáõéÝ ùÝݳñÏáõÙÝ»ñ, áñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ áõë³ÝáÕÁ Ó»éù ¿ µ»ñáõÙ í»ñÉáõÍ³Ï³Ý µ³ñ¹ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñáõÙ ÏáÕÙÝáñáßí»Éáõ ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñ: àõë³ÝáÕáõÃÛáõÝÁ ßï³åáճϳÝáõÃÛáõÝ ãå»ïù ¿ óáõó³µ»ñÇ Çñ³íÇ׳ϳÛÇÝ ËݹÇñÝ»ñÇ å³ï³ë˳ÝÝ»ñÇ ùÝݳñÏÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ: Ò»éݳñÏáõÙ Ý»ñϳ۳óí³Í ¿ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ËݹñÇ áã ÙdzÛÝ å³ï³ë˳ÝÁ, ³Ûɨ ÉáõÍÙ³Ý áÕç ÁÝóóùÁ, áñÁ µ³í³Ï³ÝÇÝ Ñ»ßï³óÝáõÙ ¿ ÝÛáõÃÇ Ûáõñ³óÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ: ê³Ï³ÛÝ, »Ã» áõë³ÝáÕÝ»ñÁ ³é³Ýó ËݹñÇ ÉáõÍÙ³Ý ÷áñÓ ³Ý»Éáõ, ³ÝÙÇç³å»ë ¹ÇÙ»Ý å³ïñ³ëïÇ å³ï³ë˳ÝÝ»ñÇÝ, ³å³ ½·³ÉÇáñ»Ý ÏÝí³½»óÝ»Ý Çñ»Ýó áõëáõÙݳéáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ ¨ ÇÝùÝáõñáõÛÝ ÏáÕÙÝáñáßí»Éáõ ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ïÝï»ë³Ï³Ý í»ñÉáõÍ³Ï³Ý Ñ»ï³½áïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ: ÊáñÑáõñ¹ ¿ ïñíáõÙ ËݹÇñÁ ϳñ¹³Éáõó Ñ»ïá, Ý³Ë ÷áñÓ»É ÇÝùÝáõñáõÛÝ ÉáõÍ»É, ¨ ³ÝѳçáÕ ÷áñÓ»ñÇó Ñ»ïá ÙdzÛÝ, ѻﳷ³ ù³ÛÉ»ñÇ ÏáÕÙÝáñáßÙ³Ý Ñ³Ù³ñ, ¹ÇÙ»É ËݹñÇ ÉáõÍÙ³Ý å³ï³ë˳ÝÇÝ: ¾É»ÏïñáݳÛÇÝ ï³ñµ»ñ³Ïáí ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ û·ï³·áñÍíÇ áõë³ÝáÕáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó áõëáõÙÝ³Ï³Ý ÝÛáõûñÇ Ùß³ÏÙ³Ý ³ñ³·³·áñÍáõÃÛáõÝÁ ËóݻÉÇë, ÇÝï»ñÝ»ï³ÛÇÝ ÙÇç³í³ÛñáõÙ ÝÛáõÃÁ ÁÝϳɻÉÇë: Þ³ï ³í»ÉÇ Ñ»ßï ¿ å³ïñ³ëïÇ ¿É»ÏïñáݳÛÇÝ ³ÕÛáõë³ÏÝ»ñÇ, ·ñ³ýÇÏÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ ϳï³ñ»É Ùß³ÏáõÙÝ»ñ ¨ ¹ñ³Ýù Ý»ñϳ۳óÝ»É ë»ÙÇݳñ ϳ٠·áñÍÝ³Ï³Ý å³ñ³åÙáõÝùÝ»ñÇÝ: ´³óÇ ³Û¹, áõë³ÝáÕÝ»ñÇÝ ËáñÑáõñ¹ ¿ ïñíáõÙ Éñ³óáõÙÝ»ñ ϳï³ñ»É ¿É»ÏïñáݳÛÇÝ ËݹÇñÝ»ñÇ ëó»Ý³ñÝ»ñáõÙ ¨ ½³ñ·³óÝ»É áñáßáõÙÝ»ñÇ

ϳ۳óÙ³Ý

ÁÝóóùÁ, Ý»ñϳ۳óÝ»Éáí ·áñͳñ³ñáõÃÛ³Ý ÷á÷áËí³Í Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñ ¨ ѻ勉µ³ñ ϳé³í³ñã³Ï³Ý

³ÛÉ ÉáõÍáõÙÝ»ñ: êÇñ»ÉÇ áõë³ÝáÕ, ϳñ¹³Éáí Ó»éݳñÏÁ, Ñáõëáí »Ýù, áñ ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý, ³áõ¹ÇïÇ ¨ ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ Ó»éù µ»ñ³Í ·Çï»ÉÇùÝ»ñáí ÏѳٳÉñ»ù áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý Ò»ñ ·áñÍÝ³Ï³Ý ÑÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: гçáÕáõÃÛáõÝ »Ýù ó³ÝϳÝáõÙ Ò»ñ áõëáõÙÝ³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóáõÙ:

²ñÙ»Ý ÖáõÕáõñÛ³Ý

ԳԼՈՒԽ I ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

´²ÄÆÜ I вÞì²ä²Ð²Î²Ü вÞì²èØ²Ü ÐÆØàôÜøܺð ¶ÈàôÊ I. вÞì²ä²Ð²Î²Ü вÞì²èØ²Ü Ü޲ܲÎàôÂÚàôÜÀ

¶ÉËÇ µáí³Ý¹³ÏáõÃÛáõÝÁ ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ¿áõÃÛáõÝÁ • ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ • ѳßí³å³ÑáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñÁ • ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ï»ë³ÏÝ»ñÁ •

Ü»ñϳ۳óíáÕ ÝÛáõÃÇ áõëáõÙݳëÇñáõÙÇó Ñ»ïá áõë³ÝáÕÁ ϳñáÕ ¿. 

µ³ó³Ñ³Ûï»É ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ï»ÕÝ áõ ¹»ñÁ



¹³ë³Ï³ñ·»É ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÝ

ÏÇñ³é³Ï³Ý ïÝï»ë³·ÇïáõÃÛáõÝáõÙ, û·ï³·áñÍáÕÝ»ñÇÝ Áëï ѳßí»ïíáõÃáõÝÝ»ñÇÝ ³éÝãíáÕ Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, 

ѳëÏ³Ý³É Ñ³ßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ¹»ñÁ ïÝï»ë³í³ñÙ³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ¨ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ,



ëïáñ³µ³Å³Ý»É ýÇݳÝë³Ï³Ý, ϳé³í³ñã³Ï³Ý ¨ ûå»ñ³ïÇí ѳßí³éÙ³Ý áÉáñïÝ»ñÁ:

1.1. вÞì²ä²ÐàôÂÚàôÜ ºì àðàÞàôØܺðÆ Î²Ú²òàôØ ¶áñͳñ³ñ ³ß˳ñÑÇ Ù³ñ¹ÇÏ É³í ·Çï»Ý, áñ µÇ½Ý»ëÇ §µáÉáñ ׳ݳå³ñÑÝ»ñÁ ï³ÝáõÙ »Ý ¹»åÇ Ñ³ßí³å³ÑáõÃÛáõݦ: ºÃ» ó³Ýϳó³Í ïÝï»ëí³ñáÕ ûµÛ»Ïï ¹ÇïíÇ áñå»ë ·áñÍáÕ §Ï»Ý¹³ÝÇ ûñ·³Ýǽ٦, ³å³ ѳßí³å³ÑáõÃÛáõÝÁ Ýñ³Ýáõ٠ѳݹ»ë Ï·³ áñå»ë ½³ñÏ»ñ³Ï, áñÇ ³Ý˳÷³Ý ³ß˳ï³ÝùÇ ßÝáñÑÇí §ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ùµ ëÝáõóíáõÙ ¿¦ ·áñÍáÕ ïÝï»ë³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Á ¨ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ëï»ÕÍíáõ٠ϳ۳óÝ»Éáõ ϳé³í³ñã³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñ: гßí³å³ÑáõÃÛ³Ý ¹»ñÁ ³Ûë ³éáõÙáí ÉdzñÅ»ù ã¿ñ ÁÝÏ³É»É å³Õå³Õ³Ï ³ñï³¹ñáÕ §äÇÝ·íÇݦ µ³ó µ³ÅÝ»ïÇñ³Ï³Ý ÁÝÏ»ñáõÃÛ³Ý ·áñͳ¹Çñ ïÝûñ»ÝÁ: Üñ³ ÏáÕÙÇó ѳßí³å³ÑÇ ³ß˳ï³ÝùÁ ÙÇßï ¿É ¹Çïí»É ¿ñ áñå»ë ëáëÏ Ãí»ñÇ Ñ³í³ù³·ñáõÙ ¨ ѳñϳÛÇÝ ï»ëãáõÃÛáõÝ Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõÙ: ÆëÏ ³Ñ³ ³Ûëûñ, ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ·áñÍ»ñÁ í³ï »Ý ÁÝóÝáõÙ: Îñ׳ïí»É ¿ å³Õå³Õ³ÏÇ ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý ß³Ñáõóµ»ñáõÃÛáõÝÁ, ýÇݳÝë³Ï³Ý ¹ñáõÃÛ³Ý É³ñí³ÍáõÃÛáõÝ ¿ ëï»ÕÍí»É ¨, ã·Çï»ë û ÇÝãáõ, µáÉáñÁ Ù»Õ³¹ñáõÙ »Ý ïÝûñ»ÝÇÝ Ñ³ßí³å³Ñ³Ï³Ý ûÕ³ÏÇÝ Ï³é³í³ñã³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ ·áñÍÁÝóóáõÙ ãÁݹ·ñÏ»Éáõ ѳñóáõÙ: γ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ·áñͳ¹Çñ ïÝûñ»ÝÁ µ³½ÙÇóë ѳßí³å³ÑÇó ÑÇß»óáõÙÝ»ñ ¿ñ

ԳԼՈՒԽ I ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ëï³ó»É, µ³Ûó û ųٳݳÏÇ ëÕáõÃÛ³Ý, ϳ٠ÙÇ·áõó» ϳé³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõ٠ѳßí³å³ÑáõÃÛ³Ý ¹»ñÇ Ã»ñ³·Ý³Ñ³ïÙ³Ý å³ï׳éáí, ¹ñ³Ýù ã¿ñ ϳñ¹³ó»É: ÐÇÙ³, »ñµ ³ñ¹»Ý 2002 Ã. í»ñçÇÝ §äÇÝ·íÇݦ ´´´-Ý Ï³Ý·Ý»É ¿ñ ëݳÝϳóÙ³Ý »½ñÇÝ, Ýñ³ ·áñͳ¹Çñ ïÝûñ»ÝÁ Ù»Ï ³é Ù»Ï Ï³ñ¹áõÙ ¿ñ ųٳݳÏÇÝ ëï³óí³Í, µ³Ûó Çñ ÏáÕÙÇó ãÁÝûñóí³Í ѳßí³å³ÑÇ Ñ»ï¨Û³É ÑÇß»óáõÙÝ»ñÁ: ²è²Üòø²ÚÆÜ ¸ðàôÚ гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýå³ï³ÏÁ ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³ÝÁ í»ñ³µ»ñáÕ ëáëÏ ãáñ Ãí»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõÙÁ ã¿, ³ÛÉ ³Û¹ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý §ÁÝûñóáõÙÝ ¿¦, áñÇ û·ÝáõÃÛ³Ùµ ·Ý³Ñ³ïíáõÙ ¿ Ó»éÝ»ñ»óáõÃÛ³Ý ÇÝùݳí³ñáõÃÛáõÝÝ áõ ß³Ñáõóµ»ñáõÃÛáõÝÁ, ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý í׳ñáõݳÏáõÃÛáõÝÝ áõ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ:

ÐÆÞºòàôØ

àõÙ. ·áñͳ¹Çñ ïÝûñ»ÝÇÝ: àõÙÇó. ·É˳íáñ ѳßí³å³ÑÇó: ²é³ñϳÝ. ³ÝÑáõë³ÉÇ ¹»µÇïáñ³Ï³Ý å³ñïù»ñÇ ³é³ç³óáõÙ: гÛïÝáõÙ »Ù, áñ ³Ûɨë Ýå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñ ã¿ §üÇ·³ñᦠϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³ÝÁ å³Õå³Õ³ÏÇ ³å³éÇÏ Ù»Í³ù³Ý³Ï í³×³éùÇ Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ, ù³ÝÇ áñ ³ÛÝ Ù»½ ѳٳñ ßáõñç Ù»Ï ï³ñÇ Ëáßáñ ¹»µÇïáñ ¿ ¨ ųٳݳÏÇÝ ãÇ Ï³ï³ñáõÙ å³ñïùÇ Ù³ñÙ³Ý Çñ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: 05 Ù³ñïÇ 2002 à ÐÆÞºòàôØ àõÙ. ·áñͳ¹Çñ ïÝûñ»ÝÇÝ: àõÙÇó. ·É˳íáñ ѳßí³å³ÑÇó: ²é³ñϳÝ. óÝϳñÅ»ù ÑáõÙùÇ Ó»éù µ»ñÙ³Ý Ï³Ý˳ñ·»ÉáõÙ: гÛïÝáõÙ »Ù, áñ í»ñçÇÝ »ñÏáõ ³ÙëáõÙ å³Õå³Õ³ÏÇ ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ áñå»ë ÑáõÙù ѳݹÇë³óáÕ Ï³ÃÇ ¨ ϳñ³·Ç Ó»éù µ»ñÙ³Ý ·Ý»ñÁ óÝϳó»É »Ý 20%-áí: ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ ¹ÇÙ»É ßï³å ÙÇçáóÝ»ñÇ, ÑáõÙùÇ Ù³ï³Ï³ñÙ³Ý Ýáñ å³Ûٳݳ·ñ»ñÇ ÏÝùÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùµ: 16 Ù³ÛÇëÇ 2002 Ã

տնտեսավարման առաջադրանքներ

տնտեսավարման փաստացի արդյունքներ

հաշվապահություն

որոշումների կայացում

նախատեսված արդյունքներից շեղումներ 

Üϳñ 1.1 гßí³å³ÑáõÃÛ³Ý ¹»ñÁ ϳé³í³ñã³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ ÐÆÞºòàôØ

àõÙ. ·áñͳ¹Çñ ïÝûñ»ÝÇÝ: àõÙÇó. ·É˳íáñ ѳßí³å³ÑÇó: ²é³ñϳÝ. ýÇݳÝë³Ï³Ý Çñ³íÇ׳ÏÇ í³ïóñ³óáõÙ: гÛïÝáõÙ »Ù, áñ ýÇݳÝë³å»ë Ýå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñ ã¿ µ³ñÓñ ïáÏáë³¹ñáõÛùÝ»ñáí ϳñ׳ųÙÏ»ï í³ñÏ»ñÇ Ó»éù µ»ñáõÙÁ, áñÁ Ïѳݷ»óÝÇ ³ÝÑÇÙÝ ïáÏáë³ÛÇÝ Í³Ëë»ñÇ ¨

ԳԼՈՒԽ I ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Çñ³óí»ÉÇáõÃÛ³Ý í³ïóñ³óÙ³Ý: 28 û·áëïáë 2002 Ã

²è²Üòø²ÚÆÜ ¸ðàôÚ гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éáõÙÁ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ §ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ½³ñÏ»ñ³Ï¦ ¿, áñáí §ëÝáõóíáõÙ ¿¦ ٻݻçÙ»ÝÃÁ ¨ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ëï»ÕÍíáõ٠ϳ۳óÝ»Éáõ ϳé³í³ñã³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñ:

¼³ñٳݳÉÇÝ ³ÛÝ ¿ñ, áñ §äÇÝ·íÇݦ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ëݳÝϳóÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý å³ï׳éÁ ³ñï³¹ñ³ÝùÇ ÇÝùݳñÅ»ùÇ Ã³ÝϳóáõÙÝ áõ ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳñ·³å³ÑáõÃÛ³Ý ÃáõɳóáõÙÝ ¿ñ, áñÇÝ Å³Ù³Ý³ÏÇÝ ³ñÓ³·³Ýù»É ¿ñ ѳßí³å³ÑÁ, ë³Ï³ÛÝ áõß³¹ñáõÃÛ³Ý ã¿ñ ³ñųݳó»É ïÝûñÇÝáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó: Æñáù áñ µÇ½Ý»ëÇ §µáÉáñ ׳ݳå³ñÑÝ»ñÁ ï³ÝáõÙ »Ý ¹»åÇ Ñ³ßí³å³ÑáõÃÛáõݦ ¨ áõñ»ÙÝ ïÝï»ë³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñ ϳ۳óÝ»ÉÇë ѳñÏ ¿ñ ųٳݳÏÇÝ ³ñÓ³·³Ýù»É ѳßí³å³ÑáõÃÛ³Ý ÑÇß»óáõÙÝ»ñÇÝ: γ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ïÝûñ»ÝÇ Ñ³Ù³ñ §äÇÝ·íÇݦ-Ç ûñÇݳÏÁ ¨ë Ù»Ï ³Ý·³Ù ³å³óáõó»ó, áñ ßáõÏ³Û³Ï³Ý ïÝï»ë³í³ñÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõ٠ѳßí³å³ÑáõÃÛáõÝÁ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ý»ñϳ۳óÙ³Ý ËáÕáí³ÏÇó, í»ñ³ÍíáõÙ ¿ ïÝï»ë³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ ·áñÍÇùÇ: гßí³å³ÑáõÃÛ³Ý ýáõÝÏóÇ³Ý Ï³é³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ ãÇ ë³Ñٳݳ÷³Ïíáõ٠ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõÙáí, ³ÛÝ Ï³ï³ñáõÙ ¿ ݳ¨ í»ñÉáõÍ³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÝ»ñ, ¨ ¹ñ³Ýáí ÇëÏ Ñ³Ý·áõÙ ïÝï»ë³í³ñÙ³Ý Ù³ñï³í³ñ³Ï³Ý ¨ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ:

1.2. вÞì²ä²ÐàôÂÚàôÜÀ вزβð¶

²è²Üòø²ÚÆÜ ¸ðàôÚ гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éáõÙÁ ѳٳϳñ·áõÙ ¿ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óáõÙÁ Ñ»ï¨Û³É ßÕóÛáí` §³é³ç³¹ñ³ÝùÝ»ñ - ÷³ëï³óÇ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñ – ݳ˳ï»ëí³ÍÇó ß»ÕáõÙÝ»ñ – áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óáõÙ¦:

àðäºê

îºÔºÎ²îì²Î²Ü

îÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù»ç ѳßí³å³ÑáõÃÛáõÝÁ ¹ÇïíáõÙ ¿ áñå»ë ³ÙµáÕç³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ÙÇ Ù³ë: Ò»éݳñϳïÇñ³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù»ç Ý»ñ·ñ³í³Í Ý»ñùÇÝ ¨ ³ñï³ùÇÝ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÁ å»ïù ¿ áñáßáõÙÝ»ñ ϳ۳óÝ»Ý ë³Ñٳݳ÷³Ï ïÝï»ë³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ µ³ßËÙ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É: ²Û¹ ÙÇçáóÝ»ñÇ µ³ßËÙ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÝ áõ ³ñï³¹ñáճϳÝáõÃÛáõÝÝ ³å³Ñáí»Éáõ ѳٳñ Ýñ³Ýù û·ï³·áñÍáõÙ »Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ, áñÁ ¨ ÑÇÙù ¿ ѳݹÇë³ÝáõÙ áñáßáõÙÝ»ñ ϳ۳óÝ»ÉÇë: гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Á Ïáãí³Í ¿ Ù³ïáõó»Éáõ ÝÙ³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ, áñÝ Çñ Ù»ç Áݹ·ñÏáõÙ ¿ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ñ³í³ù³·ñáõÙÁ ¨ ÃÕóÏóáõÙÁ: гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ѳٳϳñ·Á å³ïÏ»ñí³Í ¿ Ýϳñ 1.2-áõÙ: ²ÛÝ áõÝÇ Ñ³ïϳÝÇßÝ»ñ, áñáÝù ѳïáõÏ »Ý Ó»éݳñϳïÇñ³Ï³Ý áÉáñïÇ µáÉáñ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÇÝ, áñáÝù »Ý.  ѳٳå³ï³ëË³Ý ÇÝýáñÙ³ódzÛÇ ×³Ý³ãáõÙÁ ¨ ³ñӳݳ·ñáõÙÁ (ïíÛ³É ¹»åùáõÙª ïÝï»ë³Ï³Ý ÇÝýáñÙ³ódz),  ѳí³ù³Í ÇÝýáñÙ³ódzÛÇ Ï³Ýáݳíáñ ·ñ³ÝóáõÙÁ,  ѳí³ù³·ñí³Í ÇÝýáñÙ³ódzÛÇ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ áõ Ù»Ïݳµ³ÝáõÙÁ,  ÇÝýáñÙ³ódzÛÇ Ý»ñϳ۳óáõÙÁ û·ï³·áñÍáÕÝ»ñÇݪ í»ñçÇÝÝ»ñÇë ѳٳñ ÁݹáõÝ»ÉÇ Ó¨áí: гßíÇ ³éÝ»Éáí ³ÛÝ ÷³ëïÁ, áñ ïíÛ³É áõëáõÙÝ³Ï³Ý Ó»éݳñÏÁ ϳñ¨áñáõÙ ¿ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁª Ù»ñ ³é³çݳѻñà áõß³¹ñáõÃÛáõÝÝ áõÕÕí³Í ÏÉÇÝÇ ³Û¹ ·áñÍÁÝóóÇ í»ñçÇÝ »ñÏáõ µ³ÕϳóáõóÇã Ù³ë»ñÇ íñ³ª ýÇݳÝë³Ï³Ý ÇÝýáñÙ³ódzÛÇ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ¨ ïÝï»ë³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý íñ³: Ø»Ýù ³é³í»É Ù³Ýñ³Ù³ëÝ ÏùÝݳñÏ»Ýù, û ÇÝãå»ë ¿ ³Û¹ ÇÝýáñÙ³óÇ³Ý ÏÇñ³éíáõÙ

ԳԼՈՒԽ I ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

û·ï³·áñÍáÕÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ¨, û áñù³Ýáí ¿ ³ÛÝ Í³é³ÛáõÙ Ýñ³Ýó ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ߳ѻñÇÝ, ݳ¨ª ÇÝãå»ë ¿ ³ÛÝ ë³ÑÙ³ÝíáõÙ ¨ ·ñ³ÝóíáõÙ:

ÆÝýáñÙ³ódzÛÇ ×³Ý³ãáõÙÁ

ÆÝýáñÙ³ódzÛÇ ·ñ³ÝóáõÙÁ

ÆÝýáñÙ³ódzÛÇ í»ñ ÉáõÍáõÙÁ

àñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óáõÙÁ

Üϳñ 1.2 гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ѳٳϳñ·Á

²è²Üòø²ÚÆÜ ¸ðàôÚ гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éáõÙÁ ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù»ç ¹ÇïíáõÙ ¿ áñå»ë ³ÙµáÕç³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý

ѳٳϳñ·Ç ÙÇ

Ù³ë:

ÜϳñáõÙ å³ïÏ»ñí³Í ¿ ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ÙÇÙÛ³Ýó ѳçáñ¹áÕ ãáñë ÷áõÉ»ñÁ: ²é³çÇÝ »ñÏáõ ÷áõÉ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ѳٳñí»É ݳ˳å³ïñ³ëï³Ï³Ý, ÇëÏ ÙÛáõë »ñÏáõëÁ ·áñÍ áõÝ»Ý Ñ³í³ù³·ñí³Í ÇÝýáñÙ³ódzÛÇ ÏÇñ³éÙ³Ý Ñ»ï:

1.3. вÞì²ä²ÐàôÂÚàôÜ

ºì

¶àð̲ð²ðàôÂÚàôÜ

îÝï»ë³í³ñáÕ ó³Ýϳó³Í ûµÛ»Ïï, ÉÇÝÇ ÷áùñ ϳ٠·»ñѽáñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ, ³Ýå³ÛÙ³Ý í³ñáõÙ ¿ ѳßí³å³ÑáõÃÛáõÝ ¨ Ý»ñϳ۳óÝáõ٠ѳßí»ïíáõÃÛáõÝ: » ÇÝãáõ ¿ ·áñͳñ³ñ ³ß˳ñÑÁ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÙ ïÝï»ë³í³ñÙ³Ý Ñ³ßí³éáõ٠ϳ٠û ÇÝã Ý»ñùÇÝ áõ ³ñï³ùÇÝ ¹ñ¹³å³ï׳éÝ»ñáí ¿ Ý»ñϳ۳óÝáõ٠ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛáõÝ, ÏѳëϳݳÝù, »Ã» Ý»ñϳ۳óÝ»Ýù ÙÇ ý»ñÙ»ñ³ÛÇÝ ïÝï»ëáõÃÛ³Ý Ù»ÏݳñÏÇ å³ïÙáõÃÛáõݪ Çñ ½³ñ·³óÙ³Ý ³é³ÝÓÇÝ ¿ï³åÝ»ñáí:

²é³çÇÝ ¿ï³å. ³·ñáµÇ½Ý»ëÇ ëï»ÕÍáõÙÁ

²è²Üòø²ÚÆÜ ¸ðàôÚ гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ßÕóÛÇ ÷áËϳå³Ïóí³Í ûÕ³ÏÝ»ñÝ »Ý. §ÇÝýáñÙ³ódzÛÇ ×³Ý³ãáõÙ ·ñ³ÝóáõÙ – í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝ – áñáßáõÙÝ»ñÇ

ϳ۳óÙ³ÝÁ

Ù³ëݳÏóáõÃÛáõݦ:

ºñ¨³Ý ù³Õ³ùÇó ÁÝÏ»ñÝ»ñ гÏáµÁ, ¶¨áñ·Á ¨ ²ñÙ»ÝÁª Ñá·Ý»Éáí Ù³Ûñ³ù³Õ³ù³ÛÇÝ ÃáÑáõµáÑÇó, áñáß»óÇÝ Ù»ÏÝ»É ë³ÑٳݳٻñÓ ·ÛáõÕ ¨ ³ÛÝï»Õ ÑÇÙݳ¹ñ»É ý»ñÙ»ñ³ÛÇÝ ïÝï»ëáõÃÛáõÝ: Üñ³ÝóÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ µ³ÝÏÇ Ñ³ßíáõÙ Ùáõïù³·ñ»Éáí 300 000 ¹ñ³Ù, 1998 Ã. ¹»Ïï»Ùµ»ñÇ 1-ÇÝ ä»ïé»·ÇëïñáõÙ ·ñ³Ýó»óÇÝ 900 000 ¹ñ³Ù µ³ÅÝ»ïÇñ³Ï³Ý ϳåÇï³Éáí ý»ñÙ»ñ³ÛÇÝ ïÝï»ëáõÃÛáõÝ: ²ÛëåÇëáí, ý»ñÙ»ñ³ÛÇÝ ïÝï»ëáõÃÛ³Ý ·ñ³ÝóáõÙÇó Ñ»ïá Ó¨³íáñí»ó ·áñͳñ³ñáõÃÛ³Ý ëÏǽµÝ ³½¹³ñ³ñáÕ é»ëáõñëÝ»ñÇ ¨ ¹ñ³Ýó ³é³ç³óÙ³Ý ³ÕµÛáõñÝ»ñÇ Ñ³ßí»ÏßÇé (ï»ë ³ÕÛáõë³Ï 1.1), áñÇ Ý»ñϳ۳óáõÙáí ¿É ëÏëíáõÙ ¿ ïÝï»ë³í³ñÙ³Ý Ñ³ßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éáõÙÁ: ä³ñ½³·áõÛÝ (»É³Ï»ï³ÛÇÝ) ѳßí»ÏßÇéÝ ³ñÅ»ù³ÛÇÝ ³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛ³Ùµ Ó³Ë Ù³ëáí óáõÛó ¿ ï³ÉÇë áñ¨¿ å³ÑÇ ¹ñáõÃÛ³Ùµ ïÝï»ëáõÃÛ³Ý Ó¨³íáñáõÙÝ ³ñӳݳ·ñáÕ é»ëáõñëÝ»ñÝ, ÇëÏ ³ç Ù³ëáíª ¹ñ³Ýó Ó¨³íáñÙ³Ý ³ÕµÛáõñÝ»ñÁ: è»ëáõñëÝ»ñÝ áõ ¹ñ³Ýó Ó¨³íáñÙ³Ý ³ÕµÛáõñÝ»ñÁ ѳßí³å³ÑáõÃÛáõÝáõÙ Ý»ñϳ۳óíáõÙ »Ý Ñ»ï¨Û³É ѳßí»Ïßé³ÛÇÝ Ï³åáí. . è»ëáõñëÝ»ñ = Ò¨³íáñÙ³Ý ³ÕµÛáõñÝ»ñ ϳÙ

ԳԼՈՒԽ I ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

²ÏïÇíÝ»ñ = γåÇï³É

²ÕÛáõë³Ï 1.1

ºÈ²Îºî²ÚÆÜ Ð²ÞìºÎÞÆè

(ý»ñÙ»ñ³ÛÇÝ ïÝï»ëáõÃÛ³Ý ·ñ³ÝóáõÙÇó Ñ»ïá) ³é 1-Á ¹»Ïï»Ùµ»ñÇ 1998 Ã. .èè»ëáõñëÝ»ñ (³ÏïÇí) гßí³ñϳÛÇÝ Ñ³ßÇí

вÞìºÎÞÆè

¶áõÙ³ñ

(¹ñ³ÙÝ»ñáí)

900 000

.è»ëáõñëÝ»ñÇ ³ÕµÛáõñÝ»ñ (å³ëÇí) ´³Åݻѳí³ù ϳåÇï³É

¶áõÙ³ñ 900 000

900 000

вÞìºÎÞÆè

900 000

ºñÏñáñ¹ ¿ï³å. ³·ñáµÇ½Ý»ëÇ Ù»ÏݳñÏÁ

²è²Üòø²ÚÆÜ ¸ðàôÚ гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éáõÙÝ ëÏëíáõÙ ¿ ·áñͳñ³ñáõÃÛ³Ý ëÏǽµÝ ³½¹³ñ³ñáÕ é»ëáõñëÝ»ñÇ ¨ ¹ñ³Ýó ³é³ç³óÙ³Ý ³ÕµÛáõñÝ»ñÇ Ñ³ßí»ÏßéÇ Ï³½ÙáõÙáí:

²è²Üòø²ÚÆÜ ¸ðàôÚ γ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÏïÇí»ÝñÁ ³ñÅ»ù³ÛÇÝ ï»ëùáí Ý»ñϳ۳óÝáõÙ »Ý ·áñͳñ³ñáõÃÛ³Ý é»ëáõñëÝ»ñÁ:

(Ãí»ñÁ å³ÛÙ³Ý³Ï³Ý »Ý) гÏáµÁ, ¶¨áñ·Á ¨ ²ñÙ»ÝÁ áñáß»óÇÝ ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï ½µ³Õí»É ³Ý³ëݳå³ÑáõÃÛ³Ùµ ¨ µáõë³µáõÍáõÃÛ³Ùµ, ·Ý»Éáí.  1 ѳï Ïáíª 160 000 ¹ñ³Ù ³ñÅáÕáõÃÛ³Ùµ,  20 ·ÉáõË áã˳ñª Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ 15 000 ¹ñ³Ù ³ñÅáÕáõÃÛ³Ùµ,  ³Ý³ëݳϻñ ¨ å³ñ³ñï³ÝÛáõê 35 000 ¹ñ³Ù ³ñÅ»ùáí,  åïÕ³ïáõ ³Û·Çª 450 000 ¹ñ³Ù ³ñÅ»ùáí,  ·áÙ ¨ oųݹ³Ï ý»ñÙ»ñ³ÛÇÝ ßÇÝáõÃÛáõÝÝ»ñª 250 000 ¹ñ³Ù ³ñÅáÕáõÃÛ³Ùµ: ºí, ù³ÝÇ áñ, Ýñ³Ýó ïÝûñÇÝ³Í ·áõÙ³ñÁ ãµ³í³ñ³ñ»ó Ù»ÏݳñÏÇ Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ³ÏïÇíÝ»ñÇ Ó¨³íáñÙ³ÝÁ, áñáß»óÇÝ 1 999 à ÑáõÝí³ñÇÝ µ³ÝÏÇó »ñ»ù ï³ñáí »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï í³ñÏ í»ñóÝ»É 305 000 ¹ñ³ÙÇ ã³÷áí, áñáí ¿É ³í³ñïí»ó ý»ñÙ»ñ³ÛÇÝ ïÝï»ëáõÃÛ³Ý Ù»ÏݳñϳÛÇÝ Ñ³ßí»ÏßéÇ Ó¨³íáñáõÙÁ (ï»ë ³ÕÛáõë³Ï 1.2):

²ÕÛáõë³Ï 1. 2 غÎܲðβÚÆÜ Ð²ÞìºÎÞÆè (¹ñ³ÙÝ»ñáí) ³é 1-Á ÷»ïñí³ñÇ 1 999 Ã. .îÝï»ë³Ï³Ý ¶áõÙ³ñ ÙÇçáóÝ»ñ .àã ÁÝóóÇÏ ³ÏïÇíÝ»ñ ÞÇÝáõÃÛáõÝÝ»ñ 250 000 Êáßáñ 160 000 »Õç»ñ³íáñ ³Ý³ëáõÝÝ»ñ äïÕ³ïáõ 450 000 ³Û·ÇÝ»ñ

Áݹ³Ù»ÝÁ

ØÇçáóÝ»ñÇ ³ÕµÛáõñÝ»ñ

¶áõÙ³ñ

βäÆî²È ´³Åݻѳí³ù ϳåÇï³É

900 000

. ä²ðî²ìàðàôÂÚàôÜܺð ºñϳñ³Å³ÙÏ»ï å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ µ³ÝÏÇÝ

305 000

860 000

.ÀÝóóÇÏ ³ÏïÇíÝ»ñ гßí³ñϳÛÇÝ

10 000

ԳԼՈՒԽ I ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ѳßÇí ÜÛáõûñ 35 000 سÝñ »Õç»ñ³íáñ 300 000 ³Ý³ëáõÝÝ»ñ

Áݹ³Ù»ÝÁ

345 000

вÞìºÎÞÆè

1 205 000 вÞìºÎÞÆè 1 205 000 ²ÛëåÇëáí, Ù»ÏݳñϳÛÇÝ Ñ³ßí»ÏßÇéÁ Çñ ³ÏïÇí³ÛÇÝ Ù³ëáí Áݹ·ñÏ»ó ³ÛÝ µáÉáñ é»ëáõñëÝ»ñÁ, áñáÝù ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ÇÝ ý»ñÙ»ñ³ÛÇÝ ïÝï»ëáõÃÛ³Ý ëϽµÝ³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: Àݹ áñáõÙ, ³Û¹ é»ëáõñëÝ»ñÇ ÙÇ Ù³ëÁ Ý»ñϳ۳óí»ó áñå»ë áã ÁÝóóÇÏ ³ÏïÇí, ù³ÝÇ áñ ¹ñ³Ýó ß³ñÅÁ µ³í³Ï³ÝÇÝ ¹³Ý¹³Õ ¿ ÁÝóÝáõÙ ¨ ·ñ»Ã» ãÇ ÝϳïíáõÙ Ù»Ï ï³ñí³ Å³Ù³Ý³Ï³Ñ³ïí³ÍáõÙ: ÆëÏ é»ëáõñëÝ»ñÇ ÙÛáõë Ù³ëÁ ѳٳñí»ó áñå»ë ÁÝóóÇÏ ³ÏïÇí, áñáíÑ»ï¨ ¹ñ³Ýù, ³ÝÁݹѳï ÁÝóóùÇ Ù»ç ÉÇÝ»Éáí, µ³½Ù³ÃÇí ³Ý·³Ù Ýí³½áõ٠ϳ٠³×áõÙ »Ý Ù»Ï ï³ñí³ ÁÝóóùáõÙ: ´³óÇ ³Û¹, ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ Ïñ»ó ݳ¨ Ù»ÏݳñϳÛÇÝ Ñ³ßí»ÏßéÇ å³ëÇí³ÛÇÝ Ù³ëÁ, áõñ ϳåÇï³ÉÇó µ³óÇ ý»ñÙ³ÛÇ ³ÏïÇíÝ»ñÇ ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý ³ÕµÛáõñ ѳݹÇë³ó³Ý ݳ¨ í³ñϳÛÇÝ »ñϳñ³Å³ÙÏ»ï å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ (áã ÁÝóóÇÏ): л勉µ³ñ, Ù»ÏݳñϳÛÇÝ Ñ³ßí»ÏßéÇ Ñ³Ù³ñÅ»ùáõÃÛáõÝÁ ÏÝ»ñϳ۳óíÇ Ñ»ï¨Û³É ѳßí»Ïßé³ÛÇÝ Ï³åáí. ²ÏïÇíÝ»ñ = γåÇï³É + ä³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ ²è²Üòø²ÚÆÜ ¸ðàôÚ γ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ëÇíÝ»ñÁ ³ñÅ»ù³ÛÇÝ ï»ëùáí »Ý Ý»ñϳ۳ÝóÝáõÙ ·áñͳñ³ñáõÃÛ³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ Ó»éù µ»ñÙ³Ý ³ÕµÛáõñÝ»ñÁ:

²è²Üòø²ÚÆÜ ¸ðàôÚ γ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ëÇíÝ»ñÁ ³ñÅ»ù³ÛÇÝ ï»ëùáí »Ý Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ·áñͳñ³ñáõÃÛ³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ Ó»éù µ»ñÙ³Ý ³ÕµÛáõñÝ»ñÁ: гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí»ÏßéÇ

ºññáñ¹ ¿ï³å. ³·ñáµÇ½Ý»ëÇ Ù»Ï³ÙÛ³ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ýÇݳÝë³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõÙÁ ²å³Ñáí»Éáí ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï é»ëáõñëÝ»ñ, ý»ñÙ»ñ³ÛÇÝ ïÝï»ëáõÃÛáõÝÁ 1999 Ãí³Ï³ÝÇÝ Ù»ÏݳñÏ»Éáí, ·ñ³Ýó»ó Ñ»ï¨Û³É ·áñͳñùÝ»ñÁ. 1. Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇó ·Ýí»É ¿ 200 000 ¹ñ³ÙÇ ³Ý³ëݳϻñ, áñÇ Ñ³Ù³ñ ¹»é ãÇ í׳ñí»É, 2. ѳßí³ñÏí»É ¿ í³ñÓáõ ³ß˳ïáÕÝ»ñÇÝ 340 000 ¹ñ³ÙÇ ³ß˳ï³í³ñÓª ϳï³ñí³Í ·ÛáõÕ³ïÝï»ë³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇ ¹ÇÙ³ó, áñÇ Ñ³Ù³ñ ¹»é ãÇ í׳ñí»É, 3. ·ÛáõÕ³ïÝï»ë³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇ Ýå³ï³Ïáí ͳËëí»É »Ý 230 000 ¹ñ³ÙÇ å³ñ³ñï³ÝÛáõûñ ¨ ³Ý³ëݳϻñ, 4. ѳßí³ñÏí»É ¿ ßÇÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï³ñ»Ï³Ý ³Ùáñïǽ³óÇ³Ý 50 000 ¹ñ³Ù ³ñÅ»ùáí, 5. ï³ñí³ í»ñçÇÝ í³×³éí»É ¿ 1 000 000 ¹ñ³ÙÇ ·ÛáõÕ³ïÝï»ë³Ï³Ý ³ñï³¹ñ³Ýù, áñÇ ·áõÙ³ñÁ Ùáõïù³·ñí»É ¿ ѳßí³ñϳÛÇÝ Ñ³ßÇí: ì³×³éí³Í ³ñï³¹ñ³ÝùÇ ÇÝùݳñÅ»ùÁ ϳ½Ù»É ¿ 620 000 ¹ñ³Ù [ 50 000 + 230 000 + 340 000 ], 6. ѳßí³ñÏí»É »Ý í³ñã³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñáí ͳËëí³Í ¿É»Ïïñ³¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ ¨ ·ñ³ë»Ý۳ϳÛÇÝ Í³Ëë»ñÁª 10 000 ¹ñ³Ù ³ñÅ»ùáí, áñÇ Ñ³Ù³ñ Ïñ»¹ÇïáñÝ»ñÇÝ ¹»é ãÇ í׳ñí»É, 7. ѳßí³ñÏí»É ¿ µ³ÝÏÇ í³ñÏÇ ï³ñ»Ï³Ý 20 000 - Ç ïáÏáë³í׳ñÁ, áñÁ ¹»é ãÇ í׳ñí»É, 8. ѳßí³ñÏí»É ¿ ß³ÑáõóѳñÏ Ñ³ñÏíáÕ ß³ÑáõÛÃÇ 20 % - Ç ã³÷áí, áñÇ Ñ³Ù³ñ µÛáõç»ÇÝ ¹»é ãÇ í׳ñí»É,

ԳԼՈՒԽ I ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ѳٳñÅ»ùáõÃÛ³Ý ÑÇÙùáõÙ ¹ñí³Í ¿ . ³ÏïÇíÝ»ñ = ϳåÇï³É + å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ ýáõÝÏóÇáÝ³É Ï³åÁ:

9. ѳñÏí³Í ß³ÑáõÛÃÇ 70 %-Á ߳ѳµ³ÅÇÝ ¿ ѳïϳóí»É µ³ÅÝ»ï»ñ»ñÇÝ: .î³ñ»í»ñçÇÝ Ð³ÏáµÁ, ¶¨áñ·Á ¨ ²ñÙ»ÝÁ ³ñӳݳ·ñ»óÇÝ ïÝï»ëáõÃÛ³Ý 1999 Ã. »Ï³ÙáõïÝ»ñÁ, ͳËë»ñÁ, µÛáõç»ÇÝ Ñ³ë³Ý»ÉÇù ѳñϳÛÇÝ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ µ³ÅÝ»ï»ñ»ñÇ ß³Ñ³µ³ÅÇÝÝ»ñÁ` ϳ½Ù»Éáí ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛáõÝ ý»ñÙ³ÛÇ Ù»Ï³ÙÛ³ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ýÇݳÝë³Ï³Ý ѻ勉ÝùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ (³ÕÛáõë³Ï 1.3): ²ÛëåÇëáí, ýÇݳÝë³Ï³Ý ѻ勉ÝùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝÁ å³ñ½³µ³Ý»ó, û ٻϳÙÛ³ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõÙ.  ïÝï»ëáõÃÛ³Ý »Ï³ÙáõïÝ»ñÁ áñù³Ý »Ý ϳ½Ù»É,  ÇÝã ͳËë»ñáí ¨ ѳñϳÛÇÝ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñáí »Ý ¹ñ³Ýù áõÕ»Ïóí»É,  ÇÝãå»ë ¿ Ó¨³íáñí»É µ³ÅÝ»ï»ñ»ñÇÝ Ñ³ë³Ý»ÉÇù ߳ѳµ³ÅÇÝÁ: îÝï»ëáõÃÛ³Ý »Ï³ÙáõïÝ»ñáí ͳËë»ñÝ áõ ѳñϳÛÇÝ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÷áËѳïáõó»Éáõó Ñ»ï᪠ï³ñí³ í»ñçáõÙ, ý»ñÙ»ñ³ÛÇÝ ïÝï»ëáõÃÛ³Ý ÑÇÙݳ¹ÇñÝ»ñÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÇÝ Ñ³ë³Ý»ÉÇù ߳ѳµ³ÅÇÝÁ ϳ½Ù»ó 65 333,3 ¹ñ³Ù (196 000 : 3), ÇëÏ Ñ³çáñ¹ ï³ñí³ ý»ñÙ³ÛÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí ãû·ï³·áñÍí³Í ß³ÑáõÛÃÇ Ùݳóáñ¹Áª 84 000 ¹ñ³Ù: ²ÕÛáõë³Ï 1.3 ý»ñÙ»ñ³ÛÇÝ ïÝï»ëáõÃÛ³Ý 1 999 Ã. ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ýÇݳÝë³Ï³Ý ѻ勉ÝùÝ»ñÇ Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝÁ #

²è²Üòø²ÚÆÜ ¸ðàôÚ γ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ýÇݳÝë³Ï³Ý ѻ勉ÝùÝ»ñÇ Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝÁ Ý»ñϳ۳óíáõÙ ¿ »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ ¨ ͳËë»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ Ó¨³íáñíáÕ ß³ÑáõÛÃÝ áõ ߳ѳµ³ÅÇÝÝ»ñÁ:

.òàôò²ÜÆÞÆ

²Üì²ÜàôØÀ

²ñï³¹ñ³ÝùÇ Çñ³óáõÙÇó ѳëáõÛà Æñ³óí³Í ³ñï³¹ñ³ÝùÇ ÇÝùݳñÅ»ù

гٳ˳éÝ ß³ÑáõÛà .ì³ñã³Ï³Ý ͳËë»ñ

¶áñͳéÝ³Ï³Ý ß³ÑáõÛà .îáÏáëÝ»ñ гñÏíáÕ ß³ÑáõÛà ޳ÑáõóѳñÏ Ð³ñÏí³Í ß³ÑáõÛÃ

޳ѳµ³ÅÇÝ

.âµ³ßËí³Í ß³ÑáõÛÃ

¶ àô Ø ² ð 1 000 000 (620 000) 380 000 (10 000) 370 000 (20 000) 350 000 (70 000) 280 000 (196 000) 84 000

ø³ÝÇ áñ 1999 Ã. ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñͳñùÝ»ñÇó Ñ»ïá µ³½Ù³ÃÇí ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ ï»ÕÇ áõÝ»ó³Ý ëϽµÝ³Ï³Ý ѳßí»ÏßéáõÙ, ³å³ µ³ÅÝ»ï»ñ»ñÁ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ ½·³óÇÝ Ï³½Ù»Éáõ í»ñçÝ³Ï³Ý Ñ³ßí»ÏßÇé, áñå»ë½Ç å³ñ½»Ý.  2 000 Ã. ÑáõÝí³ñÇ 1-Ç ¹ñáõÃÛ³Ùµ Çñ»Ýó ÙÇçáóÝ»ñÇ ¨ ³ÕµÛáõñÝ»ñÇ Ï³½ÙÝ áõ ϳéáõóí³ÍùÁ,  ¹ñ³Ýù ѳٻٳï»Éáõ Ù»ÏݳñϳÛÇÝ Ñ³ßí»ÏßéÇ Ñá¹í³ÍÝ»ñÇ Ñ»ï: ²Ûë ¹»åùáõÙ ³ñ¹»Ý, í»ñçÝ³Ï³Ý Ñ³ßí»Ïßé³ÛÇÝ Ï³åÁ ѳݹ»ë Ï·³ Ñ»ï¨Û³É µ³Ý³Ó¨áí.

. âáññáñ¹ ¿ï³å. ³·ñáµÇ½Ý»ëÇ ýÇݳÝë³Ï³Ý ¹ñáõÃÛ³Ý Ð³ßí³å³Ñ³Ï³Ý

¨ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýå³ï³ÏÁ

ïÝï»ë³Ï³Ý

ᇖꇛ-

ԳԼՈՒԽ I ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ý»áõÃÛ³ÝÁ í»ñ³µ»ñáÕ ëáëÏ ãáñ Ãí»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõÙÁ ã¿, ³ÛÉ ³Û¹ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý §ÁÝûñóáõÙÝ ¿¦, áñÇ û·ÝáõÃÛ³Ùµ ·Ý³Ñ³ïíáõÙ ¿ Ó»éÝ»ñ»óáõÃÛ³Ý ÇÝùݳí³ñáõÃÛáõÝÝ áõ ß³Ñáõóµ»ñáõÃÛáõÝÁ, ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý í׳ñáõݳÏáõÃÛáõÝÝ áõ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ: гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ï³ñ³Íí³Í »Õ³Ý³ÏÝ»ñÇó ¿ ýÇݳÝë³Ï³Ý ·áñͳÏÇóÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÙÁ, áñáÝù, ѳñ³µ»ñ³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñ ѳݹÇë³Ý³Éáí, ѳٻٳïíáõÙ »Ý ïíÛ³É å³ÑÇÝ Çñ»Ýó ÁݹáõÝ»ÉÇ ÝáñÙ³ïÇíÝ»ñÇ Ñ»ï ¨ ¹ñ³Ýáí ÇëÏ µ³ó³Ñ³ÛïáõÙ ïÝï»ë³í³ñÙ³Ý ÃáõÛÉ ¨ áõÅ»Õ ÏáÕÙ»ñÁ:

²ÕÛáõë³Ï 1.4

вغزî²Î²Ü вÞìºÎÞÆè

(ý»ñÙ³ÛÇ Ù»ÏݳñÏÇó Ù»Ï ï³ñÇ ³Ýó) ³é 1-Á ÑáõÝí³ñÇ 2 000 Ã. .îÝï»ë³Ï³Ý ëÏÁ½µ- í»ñçݳØÇçáóÝ»ñÇ .ëÏÁ½µÙÇçáóÝ»ñ

Ý³Ï³Ý Ï³Ý

³ÕµÛáõñÝ»ñ Ï³Ý .

àã ÁÝóóÇÏ ³ÏïÇíÝ»ñ

ÞÇÝáõÃÛáõÝÝ»ñ

250 000

Êáßáñ »Õç»ñ³íáñ ³Ý³ëáõÝÝ»ñ äïÕ³ïáõ ³Û·ÇÝ»ñ

Áݹ³Ù»ÝÁ

160 000

450 000

450 000

250 000

860 000 8810 000

.ÀÝóóÇÏ ³ÏïÇíÝ»ñ гßí³ñϳÛÇÝ Ñ³ßÇí ÜÛáõûñ سÝñ »Õç»ñ³íáñ ³Ý³ëáõÝÝ»ñ

Áݹ³Ù»ÝÁ

10 000 35 000 300 000

гßí»ÏßÇé

900 000

900 000

84 000

984 000

.àã ÁÝóóÇÏ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ µ³ÝÏÇÝ

Áݹ³Ù»ÝÁ

305 000 305 000 305 000 305 000

ÀÝóóÇÏ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ 1 010 5 000 300 000

³ß˳ï³í³ñÓÇ ·Íáí . µÛáõç»ÇÝ ïáÏáëÝ»ñÇ ·Íáí

340 000

70 000 20 000

345 000 1 315 000 ߳ѳµ³ÅÇÝÝ»ñÇ ·Íáí Îñ»¹Çïáñ³Ï³Ý å³ñïù

ÁÁݹ³Ù»ÝÁ

²è²Üòø²ÚÆÜ ¸ðàôÚ гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý

γåÇï³É

´³Åݻѳí³ù ϳåÇï³É (50 000) .âµ³ßËí³Í ß³ÑáõÛà 160 000 ÁÁݹ³Ù»ÝÁ

سßí³Íù

í»ñçݳϳÝ

1 205 000 2125 000 гßí»ÏßÇé

196 000

210 000

836 000

1 205 000 2 125 000

.üÇݳÝë³Ï³Ý ·áñͳÏÇóÝ»ñÇ ÝáñÙ³ïÇíÝ»ñÁ ë³ÑÙ³ÝíáõÙ »Ý ïíÛ³É Å³Ù³Ý³Ï³Ñ³ïí³ÍÇ ïÝï»ë³Ï³Ý Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáí ¨, µÝ³Ï³Ý³µ³ñ, í»ñçÇÝÇë áõŻճóٳٵ ϳ٠Ãáõɳóٳٵ ÷á÷áËÙ³Ý ÙÇïáõÙÝ»ñ áõÝ»Ý: ê³Ï³ÛÝ

ԳԼՈՒԽ I ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ï³ñ³Íí³Í »Õ³Ý³ÏÝ»ñÇó ¿ ýÇݳÝë³Ï³Ý ·áñͳÏÇóÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÙÁ, áñáÝù, ѳñ³µ»ñ³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñ ѳݹÇë³Ý³Éáí, ѳٻٳïíáõÙ »Ý ïíÛ³É å³ÑÇÝ Çñ»Ýó ÁݹáõÝ»ÉÇ ÝáñÙ³ïÇíÝ»ñÇ Ñ»ï ¨ ¹ñ³Ýáí ÇëÏ µ³ó³Ñ³ÛïáõÙ ïÝï»ë³í³ñÙ³Ý ÃáõÛÉ ¨ áõÅ»Õ ÏáÕÙ»ñÁ:

÷³ëï³óÇ ·áñͳÏÇóÝ»ñÇ Ñ³Ù»Ù³ïáõÙÝ»ñÁ ïíÛ³É å³ÑÇÝ Çñ»Ýó ÁݹáõÝ»ÉÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇ Ñ»ï µ³ó³ë³Ï³Ý ß»ÕáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ûïݳµ»ñÙ³Ý ¹»åùáõÙ ÷³ëïáñ»Ý ³Ñ³½³Ý·áõÙ »Ý Ññ³ï³å ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ, áñáÝù ÏßïÏ»Ý ëï»ÕÍí³Í ³ÝÁݹáõÝ»ÉÇ Çñ³íÇ׳ÏÁ: üÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛ³Ý û·ï³·áñÍáÕÝ»ñÝ û·ïíáõÙ »Ý ѳñ³µ»ñ³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñÇó, áñáÝù, Áëï ï»ë³ÏÝ»ñÇ ¨ ߳ѳËݹÇñ áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ÑÇÙݳϳÝáõ٠ѳݹ»ë »Ý ·³ÉÇë Ñ»ï¨Û³É ËÙµ»ñáí. .òáõó³ÝÇßÝ»ñ ³) µ) ·)

.í׳ñáõݳÏáõÃÛáõÝ (Çñ³óí»ÉÇáõÃÛáõÝ) ÇÝùݳí³ñáõÃÛáõÝ (³ÝϳËáõÃÛáõÝ) ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝ (ß³Ñáõóµ»ñáõÃÛáõÝ) .ìÖ²ðàôܲÎàôÂÚàôÜ

ÁÝóóÇÏ Çñ³óí»ÉÇáõÃÛáõÝ =( ÁÝóóÇÏ ³ÏïÇíÝ»ñ) : (ÁÝóóÇÏ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ) > 2.0 ³ñ³· Çñ³óí»ÉÇáõÃÛáõÝ = (ÁÝóóÇÏ ³ÏïÇíÝ»ñ – å³ß³ñÝ»ñ) : (ÁÝóóÇÏ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ) > 1.0

ÆÜøܲì²ðàôÂÚàôÜ Ï³åÇï³É : ѳßí»ÏßéÇ Ñ³Ýñ³·áõÙ³ñ > 0.6 áã ÁÝóóÇÏ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ : ϳåÇï³É < 0.3

Þ²Ðàô²´ºðàôÂÚàôÜ

²è²Üòø²ÚÆÜ ¸ðàôÚ üÇݳÝë³Ï³Ý ·áñͳÏÇóÝ»ñÇ ÝáñÙ³ïÇíÝ»ñÁ ë³ÑÙ³ÝíáõÙ »Ý ïíÛ³É Å³Ù³Ý³Ï³Ñ³ïí³ÍÇ ïÝï»ë³Ï³Ý

ϳåÇï³ÉÇ ß³Ñáõóµ»ñáõÃÛáõÝ = ½áõï ß³ÑáõÛà : ϳåÇï³É > 0.5 ³ÏïÇíÝ»ñÇ ß³Ñáõóµ»ñáõÃÛáõÝ = ½áõï ß³ÑáõÛà : ³ÏïÇíÝ»ñ > 0.2 Çñ³óÙ³Ý ß³Ñáõóµ»ñáõÃÛáõÝ = ½áõï ß³ÑáõÛà : Çñ³óáõÙÇó ѳëáõÛà > 0.1 üÇݳÝë³Ï³Ý ÷³ëï³óÇ ·áñͳÏÇóÝ»ñÇ Ñ³Ù»Ù³ïáõÙÁ Çñ»Ýó ÝáñٳݻñÇ Ñ»ï íϳÛáõÙ ¿ ѳßí»ÏßéÇ Ï³½ÙÙ³Ý å³ÑÇÝ ïÝï»ëáõÃÛ³Ý ³Ýí׳ñáõݳÏáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ, ù³ÝÇ áñ í»ñçÇÝë, ãÝ³Û³Í 1 999 Ã. ëϽµÇÝ Ç íÇ׳ÏÇ ¿ ïÝûñÇÝ³Í ¹ñ³Ù³Ï³Ý ÙǨ çáóÝ»ñáí Ù³ñ»É Çñ Ññ³ï³å å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ³ß˳ï³í³ñÓÇ ß³Ñ³µ³ÅÇÝÝ»ñÇ ·Íáí [1 010 000 : (340 000 + 196 000) > 1,0 ], ë³Ï³ÛÝ ÙÇ ù³ÝÇ ³ÙÇë ³Ýó áã µ³í³ñ³ñ ÁÝóóÇÏ ³ÏïÇíÝ»ñáí ϳñ׳ųÙÏ»ï å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ñáõÙÁ ¹³éÝáõÙ ¿ ³ÝÇñ³·áñÍ»ÉÇ [(1 315 000 : 836 00) >2]: ²í»ÉÇÝ, ïÝï»ë³Ï³Ý Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ ïÝï»ëáõÃÛ³ÝÁ ëïÇåáõÙ »Ý ÁÝóóÇÏ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ñáõÙÇó Ñ»ïá ѳßí»ÏßéáõÙ å³Ñå³Ý»É ÝáõÛÝã³÷ ÁÝóóÇÏ ³ÏïÇíÝ»ñ (ï»ë ÁÝóóÇÏ Çñ³óí»ÉÇáõÃÛ³Ý ·áñͳÏÇó > 2), ë³Ï³ÛÝ 1 999 Ã. í»ñçÇÝ ³ÛÝ ³Ý·³Ù ãÇ ïÝûñÇÝáõÙ ÁÝóóÇÏ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÷áËѳïáõóÙ³Ý ³ÝѳñÅ»ßï ÁÝóóÇÏ ³ÏïÇíÝ»ñ (ï»ë ³ÕÛáõë³Ï 1.5): ²ÕÛáõë³Ï 1.5 ý»ñÙ»ñ³ÛÇÝ ïÝï»ëáõÃÛ³Ý ýÇݳÝë³Ï³Ý ·áñͳÏÇóÝ»ñÇ Ñ³Ù»Ù³ïáõÙÁ

ԳԼՈՒԽ I ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáí ¨, í»ñçÇÝÇë áõŻճóٳٵ ϳ٠Ãáõɳóٳٵ ÷á÷áËÙ³Ý ÙÇïáõÙÝ»ñ áõÝ»Ý:

ÝáñÙ³ÛÇ Ñ»ïª Áëï 2000 Ã. ѳßí»ïíáõÃÛ³Ý ² ¶¶àð̲ÎÆòܺðÆ ²Üì²ÜàôØܺðÀ

÷³ëï³óÇ

ÝáñÙ³Ý

ß»ÕÙ³Ý µÝáõÛÃÁ

Ðì׳ñáõݳÏáõÃÛáõÝ ÁÝóóÇÏ Çñ³óí»ÉÇáõÃÛáõÝ .³ñ³· Çñ³óí»ÉÇáõÃÛáõÝ

1.59 1.21

> 2.0 >1.0

+

0.47 0.31

> 0.6 < 0.3

-

ÆÝùݳí³ñáõÃÛáõÝ Ï³åÇï³ÉÇ Ñ³ßí³ñÏáí .àÀ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ/ϳåÇï³É

Þ³Ñáõóµ»ñáõÃÛáõÝ Ï³åÇï³ÉÇ ß³Ñáõóµ»ñáõÃÛáõÝ 0.28 > 0.5 ³ÏïÇíÝ»ñÇ ß³Ñáõóµ»ñáõÃÛáõÝ 0.13 > 0.2 Çñ³óÙ³Ý ß³Ñáõóµ»ñáõÃÛáõÝ 0.28 > 0.1 + 1999 Ã. í»ñçÇÝ ÇÝùݳí³ñ ãÇ ·Ý³Ñ³ïíáõ٠ݳ¨ ïÝï»ëáõÃÛ³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ, ù³ÝÇ áñ í»ñçÇÝë ÙdzÛÝ 47 %-áí ¿ ýÇݳÝë³íáñíáõÙ ë»÷³Ï³Ý ϳåÇï³Éáí (ï»ë ³ÕÛáõë³Ï 1.5): ²Ýµ³í³ñ³ñ ¿ ѳٳñíáõ٠ݳ¨ ϳåÇï³ÉÇ ß³Ñáõóµ»ñáõÃÛáõÝÁ, áñÁ Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý ¹ÇٳϳÛÙ³Ý å³Ñ³Ýçáí ï³ñ»Ï³Ý 50 % ϳ½Ù»Éáõ ÷á˳ñ»Ý, Áݹ³Ù»ÝÁ ѳï»É ¿ 28 % ٳϳñ¹³ÏÁ: ÜáõÛÝÁ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ ݳ¨ ³ÏïÇíÝ»ñÇ ß³Ñáõóµ»ñáõÃÛ³ÝÁ:

ÐÇÝ·»ñáñ¹ ¿ï³å. ²è²Üòø²ÚÆÜ ¸ðàôÚ ö³ëï³óÇ ·áñͳÏÇóÝ»ñÇ Ñ³Ù»Ù³ïáõÙÝ»ñÁ ïíÛ³É å³ÑÇÝ Çñ»Ýó ÁݹáõÝ»ÉÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇ Ñ»ï µ³ó³ë³Ï³Ý ß»ÕáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ûïݳµ»ñÙ³Ý ¹»åùáõÙ ÷³ëïáñ»Ý ³Ñ³½³Ý·áõÙ »Ý Ññ³ï³å ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ, áñáÝù ÏßïÏ»Ý ëï»ÕÍí³Í

³ÝÁݹáõÝ»ÉÇ

Çñ³íÇ׳ÏÁ:

ïÝï»ë³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ

гÏáµÁ, ¶¨áñ·Á ¨ ²ñÙ»ÝÁ, ãÝ³Û³Í 1 999 Ã. í»ñçÇÝ ëï³ó³Ý ß³ÑáõÛÃÇó 65 333 ¹ñ³ÙÇ µ³Åݻٳë (ï»ë ³ÕÛáõë³Ï 1.3), ³ÛÝù³Ý ¿É ·áÑ ã¿ÇÝ ý»ñÙ»ñ³ÛÇÝ ïÝï»ëáõÃÛ³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÇó: гÙá½í»Éáí, áñ Çñ»Ýó ïÝï»ëáõÃÛ³Ý ýÇݳÝë³Ï³Ý ·áñͳÏÇóÝ»ñÁ ã»Ý µ³í³ñ³ñáõÙ ë³ÑÙ³Ýí³Í ÝáñٳݻñÇÝ (ï»ë ³ÕÛáõë³Ï 1.5), Ýñ³Ýù Ùï³í³ËáõÃÛáõÝ áõÝ»ÇÝ, áñ ïÝï»ëáõÃÛáõÝÝ áõÝ³Ï ãÇ ÉÇÝÇ ¹ÇٳϳۻÉáõ ѻﳷ³ ïÝï»ë³Ï³Ý Ùñó³ÏóáõÃÛ³ÝÁ: л勉µ³ñ. гÏáµÝ ³é³ç³ñÏ»ó.  2 000 Ã. ½³ñ·³óÝ»É ÙdzÛÝ ³Ý³ëݳµáõÍáõÃÛáõÝÁª ³Û¹ Ýå³ï³Ïáí í³×³é»Éáí ïÝûñÇÝ³Í ³Û·ÇÝ ¨ ѳÛóÛÃí³Í Éñ³óáõóÇã ·áõÙ³ñÝ»ñáí ³í»É³óÝ»É Ëáßáñ »Õç»ñ³íáñÝ»ñÇ ·É˳ù³Ý³ÏÁ,

¶¨áñ·Ý ³é³ç³ñÏ»ó. 2 000Ã. ½µ³Õí»É ÙdzÛÝ µáõë³µáõÍáõÃÛ³Ùµ, í³×³é»Éáí ý»ñÙ³ÛÇ ³Ý³ëáõÝÝ»ñÁ ¨ ëï³óí³Í ·áõÙ³ñÝ»ñáí Ó»éù µ»ñ»É ó³Ýù³ï³ñ³Íù, ²ñÙ»ÝÁ, áñÁ áñáß ã³÷áí ïÇñ³å»ïáõÙ ¿ñ ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ¨ ϳé³í³ñÙ³Ý ÑÇÙáõÝùÝ»ñÇÝ, ³é³ç³ñÏ»ó.  áñáßáõÙÝ»ñ ϳ۳óÝ»ÉÇë ãßï³å»É ¨ ×Çßï ïÝï»ë³Ï³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝ ÁÝïñ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí 2 000 Ã. ϳï³ñ»É »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ ¨ ͳËë»ñÇ ËÙµ³íáñáõÙª Áëï ³Ý³ëݳå³ÑáõÃÛ³Ý ¨ µáõë³µáõÍáõÃÛ³Ý: Àëï ²ñÙ»ÝǪ ÝÙ³Ý ËÙµ³íáñáõÙÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ Ïï³ñ áñáß»Éáõ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ áÉáñïÇ ïÝï»ë³Ï³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ ¨ ÏáÕÙÝáñáßí»Éáõ ¹»åÇ ß³Ñ³í»ï áÉáñïÁ: ²ÛëåÇëáí, ѳßí³å³ÑáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ¹ñ¹³å³ï׳éÝ»ñÝ 

ԳԼՈՒԽ I ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

»Ý.

³) ïÝï»ë³í³ñÙ³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ ¨ ³ÕµÛáõñÝ»ñÇ ³ñӳݳ·ñáõÙÁ, µ) ·áñͳñ³ñáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ ³Ù÷á÷áõÙÝ áõ Ý»ñϳ۳óáõÙÁ, ·) ïÝï»ë³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óáõÙÁ:

1.4 вÞì²ä²Ð²Î²Ü вÞì²èØ²Ü Ü޲ܲÎàôÂÚàôÜÀ ÆÝãáõ ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ùµ ½µ³ÕíáÕ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ å»ïù ¿ í³ñÇ Ñ³ßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éáõÙ: ÆÝãáõ ѳßí³éÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ å»ïù ¿ ÉÇÝÇ ³Ý˳÷³Ý, ϳ٠¿Éª û ÇÝãáõ ѳßí³éáõÙÁ å»ïù ¿ å³ñµ»ñ³µ³ñ ѳßí»ïí³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ Ý»ñϳ۳óÝÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ï³é³í³ñÙ³Ý ûÕ³ÏÝ»ñÇÝ ¨ ³ñï³ùÇÝ ·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñÇÝ: ²Ûë ѳñó»ñÁ ÏÑ»ï³ùñùñ»Ý ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ»ï ³éÝãíáÕ ³ÝÓ³Ýó, ù³ÝÇ áñ ó³Ýϳó³Í Ó»éÝ»ñ»óáõÃÛ³ÝÁ ½áõ·³Ñ»é í³ñíáõÙ ¿ ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éáõÙ, áñÁ µáÉáñ ¹»åù»ñáõ٠ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ áñå»ë.

ïÝï»ë³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ

ϳ۳óÙ³Ý

Ýå³ï³Ïáí Ó»éݳñϳïÇñ³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ·ñ³ÝóáõÙ ¨ ÁݹѳÝñ³óí³Í Ý»ñϳ۳óáõÙ:

²è²Üòø²ÚÆÜ ¸ðàôÚ гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý

ÑÇÙݳϳÝ

¹ñ¹³å³ï׳éÝ»ñÝ »Ý. ïÝï»ë³í³ñÙ³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ ¨ ³ÕµÛáõñÝ»ñÇ ³ñӳݳ·ñáõÙÁ, ·áñͳñ³ñáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ ³Ù÷á÷áõÙÝ áõ Ý»ñϳ۳óáõÙÁ, ïÝï»ë³Ï³Ý

²Ûë ѳÏÇñ× ë³Ñ³Ù³ÝáõÙÁ µÝáõó·ñáõÙ ¿ ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝÁ ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ: Æëϳå»ë, ѳßí³å³ÑáõÃÛ³Ý ³é³çÇÝ ù³ÛÉÁ ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñͳñùÝ»ñÇ ³ñӳݳ·ñáõÙÁ, ËÙµ³íáñáõÙÝ áõ Ùß³ÏáõÙÝ ¿, áñÝ ³ÛÉ Ï»ñå ³Ýí³ÝíáõÙ ¿ ݳ¨ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ñ³í³ù³·ñáõÙ (ï»ë Ýϳñ 1.3): ²ÛÝáõÑ»ï¨ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ñ³í³ù³·ñÙ³ÝÁ ѳçáñ¹áõÙ ¿ ѳßí³å³ÑáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ñ³ßí»ïíáõÃÛ³Ý Ý»ñϳ۳óáõÙÁ, ù³ÝÇ áñ ѳßí³éáõÙÝ ³ÝÝå³ï³Ï ãÇ Ï³½Ù³Ï»ñåíáõÙ ¨ áõÕÕí³Í ¿ ѳßí³ÛÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÝ û·ï³·áñÍáÕÝ»ñÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ µ³í³ñ³ñÙ³ÝÁ: Àݹ áñáõÙ, ÝÙ³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ëï³óٳٵ ߳ѳ·ñ·éí³Í »Ý û Ý»ñùÇÝ, ¨ û ³ñï³ùÇÝ û·ï³·áñÍáÕÝ»ñÁ, áñÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ ѳßí³å³ÑáõÃÛ³ÝÝ ³é³ÝÓݳóí³Í Ý»ñϳ۳óÝ»Éáõ ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛáõÝ (³ñï³ùÇÝ û·ï³·áñÍáÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ), ϳé³í³ñã³Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛáõÝ (Ý»ñïÝï»ë³Ï³Ý û·ï³·áñÍáÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ) ¨

ѳñϳÛÇÝ

ѳßí»ïíáõÃÛáõÝ (å»ï³Ï³Ý ûÕ³ÏÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ): гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ ãÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏíáõÙ ÙdzÛÝ ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ñ³í³ù³·ñٳٵ ¨ ѳßí»ïí³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ý»ñϳ۳óٳٵ, ³ÛÉ ³éÝãíáõÙ ¿ ݳ¨ û·ï³·áñÍáÕÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³ÝÁ (ï»ë Ýϳñ 1.3): Àݹ áñáõÙ, ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ û·ï³·áñÍáÕ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ßñç³Ý³ÏÇ Ñ»ï³ùñùñáõÙ ¿ ïÝï»ë³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý ³é³ÝÓݳѳïáõÏ áÉáñï, áñÁ ÏùÝݳñÏ»Ýù ëïáñ¨: вÞì²ä²Ð²Î²Ü вÞì²èàôØ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝÁ

ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ñ³í³ù³·ñáõÙ ¨ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óáõÙ

üÆܲÜê²Î²Ü

βè²ì²ðâ²Î²Ü

вðβÚÆÜ

ԳԼՈՒԽ I ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ï » Õ » Ï ³ ï í áõ Ã Û áõ Ý Á

áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óáõÙÁ:

ѳßí»ÏßÇé

ýÇݳÝë³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝù

¹ñ³Ù³Ï³Ý Ñáëù»ñ

ͳËë³ÛÇÝ

Ñáëù»ñ

á ñ á ß áõ Ù Ý » ñ Ç

²è²Üòø²ÚÆÜ ¸ðàôÚ гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éáõÙÁ ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ ïÝï»ë³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ

ϳ۳óÙ³Ý

Ýå³ï³Ïáí Ó»éݳñϳïÇñ³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ·ñ³ÝóáõÙ ¨ ÁݹѳÝñ³óí³Í Ý»ñϳ۳óáõÙ:

ýÇݳÝë³Ï³Ý ϳÛáõÝáõÃÛáõÝ, ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ß³Ñáõóµ»ñáõÃÛáõÝ

ýÇݳÝë³Ï³Ý Ñáëù»ñ

ѳñϳÛÇÝ

å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ

ѳñϳÛÇÝ ³ÏïÇíÝ»ñ

Ï ³ Û ³ ó áõ Ù Á

ͳËë»ñÇ Ïñ׳ïáõÙ, ß³ÑáõÛÃÇ ³í»É³óáõÙ, ϳåÇï³ÉÇ Ï³éáõóí³ÍùÇ µ³ñ»É³íáõÙ

ѳñϳÛÇÝ µ»éÇ Ã»Ã¨³óáõÙ ¨ ѳñϳÛÇÝ ¹³ßïáõÙ ×Çßï ÏáÕÙ-ÝáñáßáõÙ

Üϳñ 1.3 гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ Ý»ñϳ۳óÝ»ÉÇë ¨ áñáßáõÙÝ»ñ ϳ۳óÝ»ÉÇë

1.5

вÞì²ä²Ð²Î²Ü вÞìºîìàôÂÚàôÜܺðÜ ú¶î²¶àðÌàÔܺðÀ

гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ÁݹѳÝáõñ ³éٳٵ ÏÇñ³éíáõÙ »Ý ïÝï»ë³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñ ϳ۳óÝáÕ ³ÛÝåÇëÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ, ÇÝãåÇëÇù »Ý. 1. Ý»ñ¹ñáÕÝ»ñÁ, ù³ÝÇ áñ ϳåÇï³É ïñ³Ù³¹ñáÕÝ»ñÁ ѳßí»ïí³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ùµ ·Ý³Ñ³ïáõÙ »Ý Ý»ñ¹ñáõÙ³ÛÇÝ éÇëÏÝ áõ ÷áËѳïáõóÙ³Ý ã³÷Á: Ü»ñ¹ñáÕÝ»ñÇÝ Ñ»ï³ùñùñáõÙ ¿ Ó»éù µ»ñí³Í µ³ÅÝ»ïáÙë»ñÇ ß³Ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÁ ¨ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ: ²Û¹ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ ÑÇÙݳϳÝáõÙ ïñ³Ù³¹ñáõÙ ¿ ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí³éáõÙÁª Ý»ñϳ۳óñ³Í ѳßí»Ïßéáí ϳ٠ýÇݳÝë³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ñ³ßí»ïíáõÃÛ³Ùµ: üÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛ³Ý ÝÙ³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ùµ ·Ý³Ñ³ïíáõÙ ¿ ݳ¨ Ý»ñ¹ñáõÙ³ÛÇÝ éÇëÏÁ, ù³ÝÇ áñ Ý»ñ¹ñáÕÝ»ñÇÝ Ùï³Ñá·áõÙ ¿ Çñ»Ýó ïñ³Ù³¹ñ³Í é»ëáõñëÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³ÏÇÝ ¨ ÉdzñÅ»ù ÷áËѳïáõóÙ³Ý »ñ³ßËÇùÁ: 2. ͳé³ÛáÕÝ»ñÁ, áñáÝù Ñ»ï³ùñùñí³Í »Ý Çñ»Ýó Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ÛáõÝáõÃÛ³Ý ¨ ß³Ñáõóµ»ñáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ùµ, áñáí ·Ý³Ñ³ïíáõÙ ¿ ³ß˳ï³í³ñÓáí, Ãáß³Ïáí ¨ ï»ë³Ý»ÉÇ ³å³·³ÛáõÙ ³ß˳ï³ï»Õ»ñáí Ó»éݳñÏáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÁ: ÜÙ³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ ³å³ÑáíáõÙ ¿ ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÁ, áñáí áã ÙdzÛÝ ·Ý³Ñ³ïíáõÙ ¿ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÁ Çñ ³ß˳ï³íáñáõÃÛ³ÝÁ áõÝ»ó³Í å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³ÏÇÝ ¨ ÉdzñÅ»ù Ù³ñÙ³Ý ³éáõÙáí, ³Ûɨ áñáßíáõÙ ¿ ëݳÝϳóÙ³Ý íï³Ý·Ç ³ëïÇ׳ÝÝ áõ Ó»éÝ»ñ»óáõÃÛ³Ý ß³ñáõݳÏÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ Ùáï ³å³·³ÛáõÙ: 3. ÷á˳ïáõÝ»ñÁ, áñáÝù ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ùµ ·Ý³Ñ³ïáõÙ »Ý Çñ»Ýó ïñ³Ù³¹ñ³Í ÷á˳éáõ ÙÇçáóÝ»ñÇ ¨ ïáÏáë³í׳ñÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³ÏÇÝ í׳ñÙ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÁ: öá˳ïáõÝ»ñÝ, û·ïí»Éáí ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ÏáÕÙÇó Ý»ñϳ۳óí³Í ѳßí»ÏßéÇó ¨ ýÇݳÝë³Ï³Ý ѻ勉ÝùÝ»ñÇ Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝÇó, áñáßáõÙ »Ý Çñ»Ýó

ԳԼՈՒԽ I ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

²è²Üòø²ÚÆÜ ¸ðàôÚ гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ û·ï³·áñÍáÕÝ»ñÝ »Ý Ý»ñ¹ñáÕÝ»ñÁ, í³ñϳïáõÝ»ñÁ, Ïñ»¹ÇïáñÝ»ñÁ, Ý»ñùÇÝ Ù»Ý»çÙ»ÝÃÁ, ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ, ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ:

ïñ³Ù³¹ñ³Í í³ñÏ»ñÇ í»ñ³¹³ñÓ»ÉÇáõÃÛ³Ý »ñ³ßËÇù³ÛÇÝ ³ëïÇ׳ÝÁ, í³ñϳÛÇÝ ïáÏáëÝ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ÉdzñÅ»ù í׳ñÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ, ÷á˳éáõÃÛáõÝÝ»ñÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý Ýå³ï³Ï³ÛÝáõÃÛáõÝÝ áõ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ: 4. ³é¨ïñ³ÛÇÝ Ïñ»¹ÇïáñÝ»ñÁ, áñáÝù Ç ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝ ÷á˳ïáõÝ»ñÇ, ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ùµ ·Ý³Ñ³ïáõÙ »Ý Çñ»Ýó ϳï³ñ³Í ͳé³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³Ù í³×³é³Í ³ÏïÇíÝ»ñÇ ¹ÇÙ³ó ÉdzñÅ»ù ¨ ųٳݳÏÇÝ í׳ñÙ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÁª ³í»ÉÇ Ï³ñ׳ųÙÏ»ï ѳïí³ÍáõÙ: л勉µ³ñ, Ïñ»¹ÇïáñÝ»ñÁ ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛ³Ùµ áñáßáõÙ »Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý í׳ñáõݳÏáõÃÛáõÝÁ ïíÛ³É å³ÑÇÝ Ï³Ù Ùáï ³å³·³ÛáõÙ: ´³óÇ ³Û¹ Ýñ³Ýó Ñ»ï³ùñùñáõÙ ¿ Çñ»Ýó ·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñÇ ¹ñ³Ù³Ï³Ý Ñáëù»ñÇ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ, áñÁ ÝáõÛÝå»ë ïñ³Ù³¹ñíáõÙ ¿ ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý Ñ³ßí»ïíáõÃÛ³Ùµ: 5. ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ, áñÁ ѳßí»ïí³Ï³Ý ï»Õ³Ï³ïíáõÃÛáõÝ û·ï³·áñÍ»Éáí ϳñ·³íáñáõÙ ¿ ÙÇçáóÝ»ñÇ µ³ßËáõÙÁ, ·Ý³Ñ³ïáõÙ ¿ ѳñϳÛÇÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, í³ñáõÙ ¿ ³½·³ÛÇÝ »Ï³ÙïÇ íÇ׳ϳ·ñáõÃÛáõÝÁ: гñϳÛÇÝ Ñ³ßí³å³ÑáõÃÛáõÝÁ å»ïáõÃÛ³ÝÁ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ ¿ ѳÕáñ¹áõ٠ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ, ͳËë»ñÇ ¨ ѳñϳÛÇÝ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É: ܳ¨, ϳé³í³ñáõÃÛ³ÝÁ Ñ»ï³ùñùñáõÙ ¿ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý

ѳñϳÛÇÝ

å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ

ÉdzñÅ»ù ¨ ųٳݳÏÇÝ

Ù³ñÙ³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÁ, áñÁ ·Ý³Ñ³ïáõÙ ¿ ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÁ: 6. ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý í³ñã³Ï³Ý ³å³ñ³ïÁ, áñÁ ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛ³Ùµ ·Ý³Ñ³ïáõÙ ¿ ͳËë»ñÇ Ïñ׳ïÙ³Ý, ß³ÑáõÛÃÇ ³í»É³óÙ³Ý é»½»ñíÝ»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ áñáßáõÙ ïÝï»ë³í³ñÙ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ ï»ë³Ý»ÉÇ ³å³·³ÛáõÙ: Ü»ñïÝï»ë³Ï³Ý ٻݻçÙ»ÝïÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ µ³í³ñ³ñáõÙ ¿ ϳé³í³ñã³Ï³Ý ѳßí³éáõÙÁ, áñÁ í³ñã³Ï³Ý ³å³ñ³ïÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ ¿ ïñ³Ù³¹ñáõ٠ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Í³Ëë³ÛÇÝ ÝáñÙ³ïÇí³ÛÇÝ ¨ ÷³ëï³óÇ Ñáëù»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É, µ³ó³Ñ³Ûï»Éáí é»ëáõñëÝ»ñÇ Í³ËëÇ Ïñ׳ïÙ³Ý é»½»ñíÝ»ñÁ: Þ³ÑáõÛÃÇ ³í»É³óÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí ïíÛ³É ÇÝýáñÙ³óÇ³Ý Ñ³Ù³¹ñíáõÙ ¿ ݳ¨ »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ Ñáëù»ñÇ Ñ»ï, ·Ý³Ñ³ï»Éáí »Ï³ÙáõïÝ»ñÇ ï³ñµ»ñ Ñáëù»ñÇ ³×Ç Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: γé³í³ñã³Ï³Ý ѳßí³éáõÙÁ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ ¿ ѳÕáñ¹áõ٠ݳ¨ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý í³ñã³Ï³½ÙÇÝ ýÇݳÝë³Ï³Ý Ñáëù»ñÇ Ù³ëÇÝ, áñáí áñáßáõÙÝ»ñ »Ý ϳ۳óíáõ٠ϳåÇï³ÉÇ Ï³éáõóí³ÍùÇ, í³ñӳϳÉáõÃÛ³Ý Í³í³ÉÝ»ñÇ, Ùáï ³å³·³ÛáõÙ ïÝï»ë³Ï³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É: 7. ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ, áñÁ ·Ý³Ñ³ïáõÙ ¿ ѳßí»ïíáõÃÛáõÝ Ý»ñϳ۳óÝáÕ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñݪ ³ß˳ï³ï»Õ»ñÇ ³í»É³óÙ³Ý, ï»Õ³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý ûÕ³ÏÝ»ñáõÙ Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý ¨ ³ÛÉ áÉáñïÝ»ñáõÙ:

1.6 вÞì²ä²Ð²Î²Ü вÞì²èزÜ

îºê²ÎܺðÀ

îÝï»ë³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ¹³ßïÇ ÁÝϳÉÙ³Ý ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Á ѳݹ»ë ¿ ·³ÉÇë »ñ»ù áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñáí. 1. ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí³éáõÙ, 2. ϳé³í³ñã³Ï³Ý ѳßí³éáõÙ, 3. ѳñϳÛÇÝ Ñ³ßí³éáõÙ:

ԳԼՈՒԽ I ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

²è²Üòø²ÚÆÜ ¸ðàôÚ гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ï»ë³ÏÝ»ñÝ »Ý. ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí³éáõÙÁ, ϳé³í³ñã³Ï³Ý ѳßí³éáõÙÁ,

ѳñϳÛÇÝ

ѳßí³éáõÙÁ:

²è²Üòø²ÚÆÜ ¸ðàôÚ ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí³éáõÙÁ ͳé³ÛáõÙ ¿ ³ñï³ùÇÝ

âÝ³Û³Í Ñ³ßí³éÙ³Ý ³Ûë »ñ»ù áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ¿É ½áõ·³Ñ»é³µ³ñ ·áñÍáõÙ »Ý ÙǨÝáõÛÝ Ñ³ßí³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ, Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ »Ý ÏñÏݳÏÇ ·ñ³Ýóٳٵ ¨ ËÇëï ÷áËϳå³Ïóí³Í »Ý ÙÇÙÛ³Ýó Ñ»ï, ë³Ï³ÛÝ ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï Ñ³Ý¹»ë »Ý ·³ÉÇë Çñ»Ýó ýáõÝÏóÇáÝ³É ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñáí, áñáÝù µËáõÙ »Ý ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÝ û·ï³·áñÍáÕÝ»ñÇ ß³Ñ»ñÇó (ï»ë Ýϳñ 1.4): γé³í³ñã³Ï³Ý ѳßí³éáõÙÝ Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ ¿ Ý»ñïÝï»ë³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ ÇÝýáñÙ³óÇáÝ ³å³ÑáíÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí, »ñµ ϳï³ñíáõÙ ¿ ÃáÕ³ñÏÙ³Ý Ï³ÉÏáõÉÛ³ódz, ³ñï³¹ñ³Ï³Ý ·»ñ³Í³Ëë»ñÇ µ³ó³Ñ³ÛïáõÙ, ß³ÑáõÛÃÇ Ó¨³íáñÙ³Ý ·áñÍáݳÛÇÝ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝ ¨ ³ÛÉÝ: üÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ïíÛ³ÉÝ»ñÁ ͳé³ÛáõÙ »Ý ³ñï³ùÇÝ ëáõµÛ»ÏïÝ»ñÇ ß³Ñ»ñÇÝ (Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñ, µ³ÝÏ»ñ, µ³ÅÝ»ï»ñ»ñ ¨ ³ÛÉÝ), »ñµ ³éϳ ϳ٠åáï»ÝóÇ³É ·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñÁ Ñ»ï³ùñùñíáõÙ »Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý í׳ñáõݳÏáõÃÛ³Ý, ëݳÝϳóÙ³Ý íï³Ý·Ç, ß³Ñáõóµ»ñáõÃÛ³Ý Ï³Ù ßáõÏ³Û³Ï³Ý Çñ³íÇ׳ÏÁ µÝáõó·ñáÕ ³ÛÉ óáõó³ÝÇßÝ»ñáí: гñϳÛÇÝ Ñ³ßí³éáõÙÁ, Ç ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝ ýÇݳÝë³Ï³ÝÇ ¨ ϳé³í³ñã³Ï³ÝÇ, ѳí³ë³ñ³å»ë ͳé³ÛáõÙ ¿ ÇÝãå»ë ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý, ³ÛÝå»ë ¿É Ýñ³ å»ï³Ï³Ý ·áñÍÁÝÏ»ñ ѳݹÇë³óáÕ Ñ³ñϳÛÇÝ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ß³Ñ»ñÇÝ: ²ÛÝ Ï³½Ù³Ï»ñåíáõÙ ¿ ѳñÏíáÕ µ³½³ÛÇ ÇÝýáñÙ³óÇáÝ Ó¨³íáñÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí, áõëïÇ ÙÇ ÏáÕÙÇó ѳñϳÛÇÝ ï»ëãáõÃÛ³ÝÁ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ ¿ ѳÕáñ¹áõ٠ѳñϳÛÇÝ ÷á˳ÝóáõÙÝ»ñÇ Ñ³í³ëïÇáõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É ¨ ÙÛáõë ÏáÕÙÇóª Ó»éݳñÏáõÃÛ³ÝÁ ½»ñÍ ¿ å³Ñáõ٠ѳñÏíáÕ ·áõÙ³ñÝ»ñÇ Ñ³ßí³ñÏÙ³Ý ³Ý×ßïáõÃÛáõÝÝ»ñÇó: γé³í³ñã³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ÏáÕÙÇó Ý»ñϳ۳óíáÕ Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝÁ ëï³Ý¹³ñï Ó¨ ãáõÝÇ ¨ ųٳݳϳ·ñ³Ï³Ý ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó ϳ½ÙíáõÙ ¿ Ý»ñïÝï»ë³Ï³Ý ٻݻçÙ»ÝïÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳Ý: üÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÁ ϳ½ÙíáõÙ ¿ ݳËûñáù ѳëï³ïí³Í ¨ ѳÙÁݹѳÝáõñ ׳ݳãáõÙ ·ï³Í ïÇå³ÛÇÝ Ó¨»ñáí ¨ Ý»ñϳ۳óíáõÙ ¿ ë³ÑÙ³Ýí³Í ųÙÏ»ïÝ»ñáõÙ: гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ï»ë³Ï ·áñÍáõÙ ¿ ïÝï»ë³í³ñÙ³Ý áñ¨¿ µÝ³·³í³éáõÙ: ²Ûëå»ë, »Ã» ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý í³ñáõÛÃÁ Áݹ·ñÏáõÙ ¿ ïÝï»ë³í³ñÙ³Ý áÕç ·áñÍÁÝóóÁª §é»ëáõñëÝ»ñÇ Í³Ëë – ÃáÕ³ñÏáõÙ – Çñ³óáõÙ¦ ßÕóÛáí, ³å³ ϳé³í³ñã³Ï³Ý ѳßí³éáõÙÁ ·áñÍáõÙ ¿ ÑÇÙݳϳÝáõÙ ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý ¨ ÃáÕ³ñÏÙ³Ý áÉáñïáõÙ: гñϳÛÇÝ Ñ³ßí³éÙ³Ý ÁÝóó³Ï³ñ·Á, áñå»ë ϳÝáÝ, í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ Çñ³óÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇÝ: ØÛáõë ÏáÕÙÇó, ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ï»ë³ÏÝ»ñÁ Ù»Ïáõë³óí³Í ã»Ý ·áñÍáõÙ: ²Ûëå»ë, »Ã» ³ñï³¹ñ³Ï³Ý áÉáñïáõÙ ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí³éáõÙÁ ½áõ·áñ¹íáõÙ ¿ ϳé³í³ñã³Ï³Ý ѳßí³éٳٵ, ³å³ Çñ³óÙ³Ý áÉáñïáõÙ ³ÛÝ ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï ·áñÍáõÙ ¿ ݳ¨ ѳñϳÛÇÝ Ñ³ßí³éٳٵ ѳٳï»Õ:

1.7. вÞì²ä²Ð²Î²Ü вÞì²èØ²Ü ÊܸÆðܺðÀ гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ËݹÇñÝ»ñÁ í»ñ³Ý³ÛíáõÙ »Ý ïÝï»ë³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³ÝÁ ½áõ·³Ñ»é ¨ ³Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí Ýå³ï³Ï³Ñ³ñÙ³ñ ¿ ѳٳñíáõÙ ¹ñ³Ýó Ù»Ïݳµ³ÝáõÙÁ ųٳݳϳ·ñ³Ï³Ý ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó.

ԳԼՈՒԽ I ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñÇ ß³Ñ»ñÇÝ:

²è²Üòø²ÚÆÜ ¸ðàôÚ γé³í³ñã³Ï³Ý ѳßí³éáõÙÝ Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ ¿ Ý»ñïÝï»ë³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ ÇÝýáñÙ³óÇáÝ ³å³ÑáíÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí:

²è²Üòø²ÚÆÜ ¸ðàôÚÂ

гñϳÛÇÝ

ѳßí³éáõÙÁ ѳí³ë³ñ³å»ë ͳé³ÛáõÙ ¿ ÇÝãå»ë ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý, ³ÛÝå»ë ¿É Ýñ³ å»ï³Ï³Ý ·áñÍÁÝÏ»ñ ѳݹÇë³óáÕ

ѳñϳÛÇÝ

Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ

߳ѻñÇÝ:

²é³çÇÝ. Ó»éݳñϳïÇñáõÃÛ³Ùµ Ó¨³íáñí³Í ë»÷³Ï³Ý ϳåÇï³ÉÇ, å³ñï³-

íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ³ÏïÇíÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý áõ ß³ñÅÇ í»ñ³µ»ñÛ³É í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óáõÙ: ²Ûë Ýå³ï³Ïáí ¿ ¹»é¨ë 15-ñ¹ ¹³ñáõ٠ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éáõÙÁ áñå»ë ÏÇñ³é³Ï³Ý ·ÇïáõÃÛáõÝ ÏÛ³ÝùÇ Ïáãí»É, »ñµ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ ¿ ͳ·»É Ëëï³·áõÛÝë ѳßí³é»Éáõ Ó»éݳñϳïÇñáõÃÛáõÝÝ (³é¨ïáõñ, í³ñϳÛÇÝ ·áñÍ) ³å³ÑáíáÕ ³ÏïÇíÝ»ñÝ, ³ÛëÇÝùÝ ¹ñ³Ù³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÁ, ³åñ³Ýù³ÛÇÝ å³ß³ñÝ»ñÁ ¨ ³ÛÉÝ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ¹ñ³Ýó ³é³ç³óÙ³Ý ³ÕµÛáõñÝ»ñ ѳݹÇë³óáÕ Ï³åÇï³ÉÝ áõ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ²ÏïÇíÝ»ñÇ áõ å³ëÇíÝ»ñÇ Ùݳóáñ¹Ý»ñÇ ¨ ß³ñÅÇ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ËݹÇñÁ ÙÇÝã ³ÛÅÙ ¿É ³ñ¹Ç³Ï³Ý ¿ ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý Ñ³Ù³ñ, ù³ÝÇ áñ ¹ñ³Ýáí »Ý ·Ý³Ñ³ïíáõÙ ó³Ýϳó³Í ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ïÝï»ë³í³ñÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ºñÏñáñ¹. ³ñųݳѳí³ï ѳßí»ïíáõÃÛáõÝ Ý»ñϳ۳óÝ»Éáõ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý

³ñï³ùÇÝ û·ï³·áñÍáÕÝ»ñÇݪ Ó»éݳñϳïÇñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ïÝï»ë³í³ñÙ³Ý ÷³ëï³óÇ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É: ÜÙ³Ý Ëݹñáí ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éáõÙÁ ѳݹ»ë »Ï³í ïÝï»ë³Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï³·³ ½³ñ·³óÙ³Ý ßñç³ÝáõÙ, »ñµ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ µáõéÝ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»ç Ùï³Ý Çñ»Ýó ³ñï³ùÇÝ ·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñ ѳݹÇë³óáÕ Ù³ï³Ï³ñ³ñÝ»ñÇ, ·Ýáñ¹Ý»ñÇ, µ³ÅÝ»ï»ñ»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ѳñϳÛÇÝ áõ µ³ÝϳÛÇÝ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ Ñ»ï: ²ñųݳѳí³ï ýÇݳÝë³Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛ³Ý Ù³ïáõóÙ³Ý ËݹÇñÁ Ý»ñϳÛáõÙë ³é³í»É ³ñ¹Ç³Ï³Ý ¹³ñÓ³í, ϳåí³Í áã ÙdzÛÝ Ñ³Ûñ»Ý³Ï³Ý, ³Ûɨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ã³÷³ÝÇßÝ»ñáí ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý Ý»ñ¹³ßݳϻóÙ³Ý Ñ»ï: ºññáñ¹. ϳé³í³ñã³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ ÁݹáõÝÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí ųٳݳÏÇÝ ¨

û·ï³Ï³ñ ѳßí»ïíáõÃÛáõÝ Ù³ïáõó»Éáõ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ý»ñùÇÝ û·ï³·áñÍáÕÝ»ñÇݪ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý ïÝï»ë³í³ñÙ³Ý ÷³ëï³óÇ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É: ²Ûë ËݹñÇ Çñ³·áñÍٳٵ ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éáõÙÁ ÉáõÍáõÙ ¿ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ï³é³í³ñÙ³Ý ÇÝýáñÙ³óÇáÝ ³å³Ñáíí³ÍáõÃÛ³Ý Ñ³ñóÁ ¨, ѻ勉µ³ñ, Çñ ѳßí»ïí³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñáí ѳݹ»ë ¿ ·³ÉÇë áñå»ë ³é¨ïñ³ÛÇÝ ·³ÕïÝÇùÇ µ³ÕϳóáõóÇã Ù³ë ¨ ãÇ »ÝóñÏíáõÙ Ññ³å³ñ³ÏÙ³Ý: ´³óÇ Ï³é³í³ñã³Ï³Ý áñáßáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ïñ³Ù³¹ñáõÙÇó, ³Ûë ýáõÝÏódzÛÇ Çñ³Ï³Ý³óٳٵ ѳßí³å³ÑáõÃÛáõÝÝ Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ ¿ ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Çñ³íÇ׳ϳÛÇÝ ·Ý³Ñ³ïáõÙÝ»ñ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ïÝï»ë³í³ñÙ³Ý Ñ»ï³·³ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³ÝÁ í»ñ³µ»ñáÕ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ»ñ:

²è²Üòø²ÚÆÜ ¸ðàôÚ гßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý

ÑÇÙݳϳÝ

ËݹÇñÝ»ñÁ Ý»ñϳ۳óíáõÙ »Ý

ԳԼՈՒԽ I ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ¨ áñáßáõÙÝ»ñÇ

ϳ۳óÙ³Ý

ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ:

1.

ÆÝãåÇëÇÝ ¿ ѳ߳í³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí³éÙ³Ý ¹»ñÁ áñáßáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óÙ³Ý

2.

àñáÝù »Ý ѳßí³å³ÑáõÃÛ³Ý ·áñͳéáõÛÃÝ»ñÁ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý

·áñÍÁÝóóáõÙ (1.1): Ý»ñϳ۳óÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ (1.2): 3.

àñáÝù »Ý ѳßí³å³ÑáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ¹ñ¹³å³ï׳éÝ»ñÁ (1.3):

4.

àíù»ñ »Ý ѳßí³å³Ñ³Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ û·ï³·áñÍáÕÝ»ñÁ (1.5):

5.

Âí³ñÏ»ù ýÇݳÝë³Ï³Ý, ϳé³í³ñã³Ï³Ý ¨ ѳñϳÛÇÝ Ñ³ßí³éÙ³Ý ï³ñµ»ñ³ÏÇã ѳïϳÝÇßÝ»ñÁ (1.6):

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳԼՈՒԽ II ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

¶ÉËÇ µáí³Ý¹³ÏáõÃÛáõÝÁ •

•

հաշվապահական հաշվեկշիռ հաշվապահական հաշիվներ

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է. 

հասկանալ հաշվապահական հաշվեկշռի կառուցվածքը ն հոդվածների



տարբերակել հաշվեկշռում տեղի ունեցող փոփոխությունների տիպերը,



ընկալել հաշավապահական հաշիվների դերը տեղեկատվության

խմբավորումը,

արձանագրման ն խմբավորման գործընթացում, 

որոշել հաշվապահական հաշիվների գործառույթները,

•

կրկնակի գրանցում



կատարել կրկնակի գրանցումներ հաշվապահական թղթակցություններ

•

հաշվային պլան



կազմելով, հասկանալ հաշվապահական հաշիվների պլանի դերը հաշվային աշխատանքների կազմակերպման ն տեղեկատվության համակարգման գործընթացում, 

տարբերակել հաշվապահական փաստաթղթերն ու ռեգիստրները,



փոխկապակցել սինթետիկ հաշվառումը անալիտիկ հաշվառումից,



կիրառել հաշվեկշռի անալիտիկ ֆունկցիաները «բիզնես ախտորոշման» ժամանակ:

2.1. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ԱՌԱՐԿԱՆ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հաշվապահական հաշվառման առարկա են հանդիսանում տնտեսական գործունեության հետնանքներով կազմակերպությունների տնտեսավարման միջոցների ն դրանց գոյացման աղբյուրների կազմում տեղի ունեցող փոփոխությունները:

Կազմակերպությունները տնտեսական գործունեություն վարելիս ձեռք են բերում անհրաժեշտ դրամական ն նյութական միջոցներ՝ շենքեր, կառույցներ, մեքենաներ, սարքավորումներ, փոխադրամիջոցներ, գույք, հումք ն նյութեր, ապրանքներ, կանխիկ դրամ ն այլն, որոնց ամբողջությունը հաշվապահությունում կոչվում է տնտեսական միջոցներ: Ցանկացած կազմակերպություն իր միջոցները ձեռք է բերում սեփական, հասարակական, փայատիրական ն այլ աղբյուրներից՝ բաժնեմասային, փոխհատուցման կամ շնորհների ստացման հիմունքներով: Հետնաբար, տնտեսական միջոցների առաջացման աղբյուրները ցույց են տալիս դրանց ստացման ճանապարհներն ու սկզբունքները, որն արժեքային արտահայտությամբ հաշվապահությունում ներկայացվում է հետնյալ հաշվեկշռային կապով.

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐ Հ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

կամ

ԱԿՏԻՎՆԵՐ Հ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ Հ ՍԵՓԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼ

Կազմակերպություններում տնտեսական գործունեություն վարելիս արտադրության, շրջանառության ն բաշխման գործընթացներում շարժման մեջ են դրվում փոփոխություններ առաջացնելով տնտեսական միջոցները՝ զուգահեռաբար դրանց գոյացման աղբյուրների կազմում, որոնք արտացոլվում, գնահատվում ն վերահսկվում են հաշվապահական հաշվառմամբ՝ հետնյալ ընդհանրացված մոդելով.

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ակտիվը կազմակերպության կողմից վերահսկվող միջոց է, որպես կատարված գործառնությունների արդյունք, իսկ պարտավորությունը կազմակերպության առկա պարտքն է, որպես կատարված գործառնությունների արդյունք:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Կապիտալը կազմակերպության ակտիվների ն պարտավորությունների տարբերությունն է:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Եկամուտը հաշվետու ժամանակաշրջանում ակտիվների ներհոսքն է ն ավելացումը, կամ պարտավորությունների նվազումը, որոնք հանգեցնում են սեփական կապիտալի մեծացմանը: Հակառակ դեպքում արձանագրվում է ծախսերի ձնաորման փաստ:

ԱԿՏԻՎՆԵՐ Հ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ Հ ՍԵՓԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼ

( Հ, - )

( Հ, - )

( Հ, - )

Հետնաբար, հաշվապահական հաշվառման առարկան են հանդիսանում տնտեսական գործունեության հետնանքներով կազմակերպությունների տնտեսավարման միջոցների ն դրանց գոյացման աղբյուրների կազմում տեղի ունեցող փոփոխությունները: Հաշվապահական հաշվառումը կազմակերպության ակտիվների, սեփական կապիտալի, պարտավորությունների վիճակի ու շարժի վերաբերյալ դրամական արտահայտությամբ տեղեկատվության հավաքագրման, գրանցման ն ընդհանրացման համակարգ է: Հաշվապահական հաշվառման մասին Հայաստանի հանրապետության օրենքով պահանջվում է կազմակերպության ակտիվներից, սեփական կապիտալից ն պարտավորություններից բացի, հաշվառման տեղեկատվական համակարգում ընդգրկել նան տնտեսական գործունեության ծախսերն ու եկամուտներն` ընդունելով, որ. 1. ակտիվը կազմակերպության կողմից վերահսկվող միջոց է, որպես կատարված գործառնությունների արդյունք, 2. պարտավորությունը կազմակերպության առկա պարտքն է, որպես կատարված գործառնությունների արդյունք, 3. կապիտալը կազմակերպության ակտիվների ն պարտավորությունների տարբերությունն է, 4. եկամուտը հաշվետու ժամանակաշրջանում ակտիվների ներհոսքն է ն ավելացումը, կամ պարտավորությունների նվազումը, որոնք հանգեցնում են սեփական կապիտալի մեծացմանը՝ բացառությամբ մասնակիցների կողմից սեփական կապիտալում կատարված ներդրումների հետնանքով սեփական կապիտալի աճին, 5. ծախսը հաշվետու ժամանակաշրջանում ակտիվների արտահոսքն է ն նվազումը կամ պարտավորությունների աճը, որոնք հանգեցնում են սեփական կապիտալի փոքրացմանը՝ բացառությամբ մասնակիցների միջն սեփական կապիտալի բաշխման հետնանքով դրա փոքրացման դեպքի: Հետնաբար, հաշվապահության օբյեկտները հանդես կգան նան հետնյալ հաշվեկշռային կապով.

ԱԿՏԻՎՆԵՐ Հ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ Հ

Հ ( ՍԵՓԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼ Հ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ – ԾԱԽՍԵՐ )

2.2. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԸ

Յուրաքանչյուր գիտություն կիրառում է առարկայի դիտարկման իր յուրահատուկ մեթոդը, որը հանդես է գալիս որպես ուսումնասիրման եղանակների ամբողջություն: Հաշվապահական հաշվառման մեթոդն այն եղանակների (տարրերի) միասնությունն է, որոնց օգնությամբ հաշվառման օբյեկտներն անընդհատ արտացոլվում ն ընդհանրացվում են դրամական արտահայտությամբ՝ ըստ որակական միատեսակ հատկանիշների: Հաշվապահական հաշվառման մեթոդի տարրերից են փաստաթղթավորումը,

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հաշվապահական հաշվառման մեթոդի տարրերից են փաստաթղթավորումը, գույքագրումը, գնահատումը, կալկուլյացիան, հաշիվներն ու կրկնակի գրանցումը, հաշվապահական հաշվեկշիռն ու հաշվետվությունը:

գույքագրումը, գնահատումը, կալկուլյացիան, հաշիվներն ու կրկնակի գրանցումը, հաշվապահական հաշվեկշիռն ու հաշվետվությունը: Հաշվապահական հաշվեկշիռը կազմակերպության տնտեսական միջոցները ն դրանց գոյացման աղբյուրները կոնկրետ պահի դրությամբ խմբավորելու ն դրամական արտահայտությամբ արտացոլելու եղանակ է: Հաշվետվությունը կոնկրետ ժամանակաշրջանում կազմակերպության գործունեության արդյունքներին վերաբերող հանրագումարային տեղեկությունների ամփոփման եղանակ է: Այն լրացնում է հաշվեկշռային տեղեկատվությունը, քանի որ հաշվետվական ձներում արտացոլվում են կազմակերպության տնտեսական գործունեության կարնորագույն արդյունքները ոչ թե պահի դրությամբ, այլ հաշվետու ողջ ժամանակաշրջանի կտրվածքով: Հաշիվներն ու կրկնակի գրանցումը տնտեսական միջոցներում ու աղբյուրներում տեղ գտած փոփոխությունների խմբավորման ու ամփոփման եղանակ է: Հաշիվներում գրանցվում են միասեռ տնտեսական միջոցների ու աղբյուրների մնացորդները, իսկ կրկնակի գրանցմամբ՝ նան նրանցում տնտեսական գործունեության հետնանքով տեղի ունեցած փոփոխությունները: Փաստաթղթավորումը տնտեսական գործառնությունների արդյունքների արձանագրման ն ձնակերպման եղանակ է: Հաշվապահական հաշվառման գործընթացն ամբողջովին կայանում է փաստաթղթային տեղեկատվության հիմքով: Գնահատումը հաշվառման այնպիսի եղանակ է, որի օգնությամբ տնտեսության տարբեր միջոցներն ու դրանց առաջացման աղբյուրները բերվում են համադրելի տեսքի՝ ներկայացվելով դրամական (արժեքային) գնահատումներով: Կալկուլյացիան կատարված ծառայությունների ն թողարկված արտադրանքի ինքնարժեքի որոշման եղանակ է, որով հաշվապահական հաշվառման օբյեկտների վերաբերյալ ստացվում են ամփոփ ն ընդհանրացված տվյալներ:

2.3.

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵԿՇՌԻ էՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հաշվեկշիռը երկկողմանի աղյուսակ է, որի ձախ մասը կոչվում է ակտիվ, իսկ աջը՝ պասիվ: Իրենց արժեքային տեսքով ակտիվում ներկայացվում են տնտեսության միջոցների մնացորդները, իսկ պասիվում՝ դրանց առաջացման աղբյուրները: Եթե ակտիվում տնտեսական միջոցների կազմը հանդես է գալիս տեղաբաշխման կտրվածքով (արտադրության, ինվեստիցիոն, շրջանառության ոլորտներ), ապա պասիվում միջոցների աղբյուրները ներկայացվում են իրենց առաջացման սկզբունքներով (սեփական կապիտալ, պարտավորություններ): Հաշվեկշռի ակտիվային ու պասիվային հոդվածների հանրագումարները միշտ իրար համարժեք են, քանի որ երկու մասով էլ ներկայացվում են կազմակերպության միննույն միջոցների մնացորդները (ակտիվում ըստ տեղաբաշխման, պասիվում ըստ գոյացման աղբյուրների): Պարզեցված հաշվապահական հաշվեկշիռը ներկայացնենք հետնյալ օրինակով: Բաժնետիրական հիմունքներով ստեղծվել է նորաստեղծ կահույքի ֆաբրիկա, որի 200.000 հազ. դրամ սեփական կապիտալը դեկտեմբերի 1-ին ձնավորվել է 20.000 հատ բաժնետոմսի բաժանորդագրության հասույթով (հատը՝ 10 հազ. դրամ գնով): Հետնաբար, բաժանորդագրության ավարտից հետո, դեկտեմբերի 1-ի դրությամբ ֆաբրիկայի հաշվապահական հաշվեկշիռը ներկայացվել է հետնյալ

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

տեսքով (տես աղյուսակ 2.1). Աղյուսակ 2.1

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

(բաժանորդագրության ավարտից հետո) առ 1-ը դեկտեմբերի .Տնտեսական միջոցներ Դրամարկղ

Գումար հազ.դրամ

Հաշվապահական հաշվեկշիռը կազմակերպության տնտեսական միջոցները ն դրանց գոյացման աղբյուրները կոնկրետ պահի դրությամբ խմբավորելու ն դրամական արտահայտությամբ արտացոլելու եղանակ է:

Գումար հազ.դրամ

Կապիտալ 200 000 200 000

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

Միջոցների աղբյուրներ

(20 000 հատ բաժնետոմս)

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

200 000 200 000

Դեկտեմբեր ամսին կահույքի ֆաբրիկան իր գործունեության մեկնարկն ապահովելու նպատակով ձեռք է բերել անհրաժեշտ ակտիվներ հետնյալ աղբյուրներից. 1. մատակարարներից՝ նյութեր - 15 000 հազ. դրամ, 2. կապալառուներից՝ հիմնական միջոցներ – 175 000 հազ. դրամ, 3. բանկերից՝ վարկեր – 10 000 հազ. դրամ, 4. պետությունից՝ հողօգտագործման իրավունք – 6 000 հազ. դրամ, 5. բանվորների աշխատանքային փորձնական գործունեությունից՝ անավարտ արտադրանք (500 հազ. դրամ, նյութական ծախսումներով ն 3 500 հազ. դրամ աշխատավարձով):

Հետնաբար, ֆաբրիկայի մեկնարկի պահին համապատասխան աղբյուրներից համալրված միջոցները հաշվեկշռում կարտացոլվեն հետնյալ կերպ (տես աղյուսակ 2.2) . Աղյուսակ 2.2

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

(ֆաբրիկայի մեկնարկի պահին) առ 1-ը հունվարի

.Տնտեսական միջոցներ

Գումար

Միջոցների աղբյուրներ

175 000 6 000

(20 000 հատ բաժնետոմս)

Հիմնական միջոցներ Դեբիտորական պարտք վաճառքի գծով Հաշվարկային հաշիվ

Կապիտալ

10 000 Դրամարկղ

200 000

Նյութեր

15 000

Անավարտ արտադրություն

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

Գումար

4 000 410 000

Կրեդիտորական պարտք գնումների գծով Կրեդիտորական պարտք բյուջեին

200 000 190 000 6 000

Կարճաժամկետ վարկեր .Պարտավորություններ անձնակազմին

10 000

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

410 000

4 000

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

2.4. ՀԱՇՎԵԿՇՌԱՅԻՆ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Սերտորեն փոխկապակցված մատակարարման, արտադրության ն իրացման գործընթացները, պարբերաբար հաջորդելով ն լրացնելով միմյանց, ձնավորում են կազմակերպությունների տնտեսական գործունեությունը: Տվյալ գործունեության որնէ տարր ժամանակի կոնկրետ պահին, առանձին վերցված, հանդես է գալիս որպես տնտեսական գործառնություն: Յուրաքանչյուր տնտեսական գործառնություն մանրամասնորեն ուսումնասիրվում է հաշվապահության կողմից, կարնորելով բովանդակության լիարժեք ընկալումը, կատարման ժամկետը, ինչպես նան դրամական հետնանքի (գումարի) նշումը: Գործառնությունների հետնանքով փոխվում է հաշվապահական հաշվեկշռում արտացոլված հոդվածների ինչպես կազմը, այնպես էլ՝ կառուցվածքը: Այդ փոփոխությունները հանդես են գալիս չորս խմբով.

I. Ակտիվային փոփոխություններ, երբ գործառնության հետնանքով միննույն

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Գործառնությունների հետնանքով փոխվում է հաշվապահական հաշվեկշռում արտացոլված հոդվածների ինչպես կազմը, այնպես էլ՝ կառուցվածքը: Այդ փոփոխությունները հանդես են գալիս չորս խմբով. ակտիվային, պասիվային, ակտիվապասիվային ավելացունով ն նվազեցումով:

գումարով ավելանում ն նվազում են հաշվեկշռի ակտիվի երկու հոդվածներ: Այսպես, ձեռնարկության դրամարկղից հաշվարկային հաշիվ է փոխանցվել բաժնետոմսերի վաճառքից հասույթը 195 000 միավորով: Այս գործառնությամբ, միննույն գումարով ավելացել է հաշվեկշռի «Հաշվարկային հաշիվ» հոդվածը ն միաժամանակ նվազել «Դրամարկղ» հոդվածը (տես աղյուսակ 2.3):

II. Պասիվային փոփոխություններ, երբ գործառնության հետնանքով միննույն գումարով ավելանում ն նվազում են հաշվեկշռի պասիվի երկու հոդվածներ: Այսպես, բյուջե փոխանցելու նպատակով բանվորների աշխատավարձից կատարվել է 500 միավորով եկամտահարկի պահում: Այս գործառնության հետնանքով ավելացել է կազմակերպության պարտավորությունը բյուջեի նկատմամբ՝ փոփոխելով «Կրեդիտորական պարտք բյուջեին» հոդվածը ն միաժամանակ նույն գումարով նվազել աշխատավորության նկատմամբ ունեցած պարտքի մնացորդը ներկայացնող «Պարտավորություններ անձնակազմին» պասիվային հոդվածը:

III. Ակտիվապասիվային փոփոխություններ՝ ավելացումով, երբ գործառնության հետնանքով միննույն գումարով ավելանում են ինչպես հաշվեկշռի ակտիվի, այնպես էլ պասիվի մեկական հոդվածներ: Այսպես, մատակարարներից ստացվել են 2 000 միավորի նյութեր, որի հետնանքով նույն գումարով ավելացել են ակտիվային «Նյութեր» ն պասիվային «Առնտրական կրեդիտորական պարտք» հոդվածները: IՈ. Ակտիվապասիվային փոփոխություններ՝ նվազեցումով, երբ գործառնության հետնանքով միննույն գումարով նվազում են ինչպես հաշվեկշռի ակտիվի, այնպես էլ պասիվի մեկական հոդված: Այսպես, եթե 4 000 միավորով մարվել են ձեռնարկության պարտավորությունները բյուջեի նկատմամբ, ապա միննույն գումարով նվազել են ակտիվի «Հաշվարկային հաշիվ» ն պասիվի «Կրեդիտորական պարտք բյուջեին» հոդվածները:

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Աղյուսակ 2.3

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

(գործառնություններով պայմանավորված հոդվածային չորս տիպի փոփոխումներ) .Տնտեսական միջոցներ Հիմնական միջոցներ .Ոչ նյութական ակտիվներ Հաշվարկային հաշիվ Դրամարկղ Նյութեր Անավարտ արտադրություն

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հաշիվներում կատարվում է տնտեսական միջոցներում ու աղբյուրներում տեղ գտած փոփոխությունների խմբավորում ն ամփոում:

Գումար 175 000

6 000 10 000 (I)Հ195 000 (IՈ) – 4 000 200 000 (I)–195 000 15 000 (III) Հ2 000

Միջոցների աղբյուրներ

Գումար

Կապիտալ (20000 հատ բաժնետոմս) Կրեդիտորական պարտք Կրեդիտորական պարտք բյուջեին

200 000

Կարճաժամկետ վարկեր .Պարտավորություններ անձնակազմին

190 000 (III) Հ2 000 6 000 (II) Հ500 (IՈ) -4 000 10 000

(II)

4 000

4 000

408 000

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

408 000

Այսպիսով, տեղի ունեցող չորս տիպի փոփոխությունների շնորհիվ կատարվում է հաշվեկշռի հանրագումարների երկկողմանի համարժեքության թվաբանական ապահովում: Եթե ակտիվային ու պասիվային փոփոխությունների դեպքում այդ հանրագումարներն անփոփոխ են մնում, ապա ակտիվապասիվային փոփոխություններով դրանք աճում կամ նվազում են միննույն գումարով, որով ապահովում է հաշվեկշռի երկու մասերի գումարային ամփոփ համարժեքությունը (տես աղյուսակ 2.3):

2.5. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇԻՎՆԵՐԻ էՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հաշվապահական հաշվեկշռով ներկայացվում են ընդհանրացված տվյալներ հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջի դրությամբ ձեռնարկության միջոցների ն դրանց աղբյուրների մնացորդների վերաբերյալ: Ուստի դժվարանում է տվյալ ժամանակահատվածում տեղի ունեցած բազմաքանակ գործառնություններից յուրաքանչյուրի անհատականորեն արտացոլումը հաշվեկշռում: Այդ դեպքում, ցանկացած գործառնության ձնակերպում զուգորդվում է նոր հաշվեկշռի բացմամբ, որը չափազանց աշխատատար է ն անիմաստ: Մյուս կողմից, հաշվապահական համակարգում խնդիր է ծագում վերահսկելու տնտեսական միջոցների ու աղբյուրների շարժն ու մնացորդները ոչ միայն հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում, այլն ընթացքում: Դրա հետ միասին, անհրաժեշտ է դառնում նան միջոցների հաշվառումը վարել ոչ միայն դրամական, այլն բնաիրային չափիչներով: Այս խնդիրների լուծման նպատակով հաշվապահական հաշվառման համակարգում կիրառվում են հաշիվներ: Հաշվային համակարգը տնտեսավարման հետնանքով ձեռնարկության միջոցների ն առաջացման աղբյուրների փոփոխությունների արտացոլման, խմբավոր-

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ման ու ընթացիկ վերահսկողության եղանակ է: Կազմակերպության միջոցների, աղբյուրների կամ տնտեսավարման հետնանքներից յուրաքանչյուր տեսակի հաշվառման համար բացվում են առանձին հաշիվներ: Այսպես, «Դրամարկղ» հաշվով հաշվառվում են ձեռնարկության կանխիկ դրամական միջոցները, «Կրեդիտորական պարտք բյուջեին» հաշվով՝ պետության նկատմամբ պարտավորությունները ն այլն: Ինչպիսին է հաշիվներում Հաշվառման համակարգում, ելնելով հաշվային օբյեկտի բնույթից, տարբերում գրանցումներ են ակտիվային, պասիվային ն ակտիվապասիվային հաշիվներ: Ակտիվային հակատարելու կարգը, շիվներում հաշվառում են տնտեսական միջոցներ, պասիվային հաշիվներում՝ ն որն է գործառնությունների միջոցների առաջացման աղբյուրներ, իսկ ակտիվապասիվային հաշիվներում՝ հաշվեգրման տնտեսավարման արդյունքներ: սկզբունքը:

Պատասխանը. ֆայլ ֆայլsօ.1

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ակտիվային հաշիվներում հաշվառում են տնտեսական միջոցներ, պասիվային հաշիվներում՝ միջոցների առաջացման աղբյուրներ, իսկ ակտիվապասիվային հաշիվներում՝ տնտեսավարման արդյունքներ:

.

ԱԿՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇԻՎ

Դտ սկզբնական մնացորդ (8)

Կտ

ՊԱՍԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇԻՎ

Դտ

Կտ սկզբնական մնացորդ (8)

միջոցների ավելացումներ ( Հ )

միջոցների նվազեցումներ ( - )

աղբյուրների նվազեցումներ ( - )

աղբյուրների ավելացումներ ( Հ )

դեբետային շրջանառություն ( Շ )

կրեդիտային շրջանառություն ( Ե )

դեբետային շրջանառություն ( Շ )

կրեդիտային շրջանառություն ( Ե )

վերջնական մնացորդ ( d )

dՀ8ՀՇ–Ե

վերջնական մնացորդ ( d )

dՀ8ՀԵ-Շ

ՅՅն

Նկար 2.1

Ակտիվային ն պասիվային հաշիվների կառուցվածքը

Տնտեսական գործառնությունների հետնանքով հաշվեկշռային փոփոխությունները (նվազեցումները, ավելացումները) արձանագրվում ն խմբավորվում են ընտրված երկու հաշիվների առանձին մասերում: Ընդ որում, յուրաքանչյուր հաշվի ձախ մասը կոչվում է դեբետային (Դտ), իսկ աջ մասը՝ կրեդիտային (Կտ): Հաշիվները, որպես կանոն, ունեն սկզբնական ն վերջնական մնացորդներ, որոնք համապատասխանում են հաշվեկշռի համանուն հոդվածների գումարներին: Տնտեսավարման ֆինանսական հետնանքներ բացահայտող հաշիվները մնացորդներ չեն ունենում, քանի որ սպառում են իրենց ֆունկցիոնալ հատկությունները հաշվետու ժամանակաշրջանի միջակայքում: Հաշվապահական հաշիվներում գրանցված գործառնությունների արդյունքներն ամսվա վերջին ամփոփվում են ն հանրագումարներով հանդես են գալիս որպես դեբետային կամ կրեդիտային շրջանառություններ (տես նկար 2.1):

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

2.6. ԿՐԿՆԱԿԻ ԳՐԱՆՑՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿԻ էՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հաշվապահական հաշվառում վարելիս խստագույնս պահպանվում է հաշիվներում գրանցումներ կատարելու կարգը: Ինչպիսին է համադրող հաշիվների գործունեության բնույթը: Պատասխանը. ֆայլ ֆայլsօ.օ

Ակտիվային հաշիվներում գրանցումներ կատարվում են հետնյալ կարգով.  հաշվի սկզբնական ն վերջնական մնացորդները գրանցվում են դեբետային մասում,  գործառնությունների հետնանքով տնտեսական միջոցների ավելացումները նշվում են հաշվի դեբետում, իսկ նվազեցումները՝ կրեդիտում,  ակտիվային հաշվի վերջնական մնացորդը որոշելիս սկզբնական մնացորդին գումարվում է դեբետային շրջանառությունը ն հանվում կրեդիտային շրջանառությունը (տես նկար 2.1): Պասիվային հաշիվներում գրանցումները կատարվում են հակադարձ կարգով, այսինքն.  հաշվի սկզբնական ն վերջնական մնացորդները գրանցվում են կրեդիտային մասում,  գործառնությունների հետնանքով տնտեսական միջոցների ավելացումները նշվում են հաշվի կրեդիտում, իսկ նվազեցումները՝ դեբետում,  պասիվային հաշվի վերջնական մնացորդը որոշելիս սկզբնական մնացորդին գումարվում է կրեդիտային շրջանառությունը ն հանվում դեբետային շրջանառությունը (տես նկար 2.1): Ակտիվապասիվային հաշիվներում գրանցումները կարգավորվում են երկուստեք թղթակցող հաշիվների օգնությամբ: Ցանկացած տնտեսական գործառնություն, երկակի արտացոլվելով հաշվեկշռի հոդվածներում, բնականաբար իր արդյունքով գրանցվում է երկու համապատասխան հաշվապահական հաշիվներում: Այս առումով, առաջանում է տնտեսական գործառնությունների արդյունքները հաշիվներում կրկնակի գրանցման եղանակով արտացոլելու անհրաժեշտություն: Կրկնակի գրանցումը գործառնությունների արդյունքները հաշիվներում արտացոլելու եղանակ է, որով յուրաքանչյուր գործառնություն միննույն գումարով արտացոլվում է մեկ հաշվի դեբետում ն մեկ այլ հաշվի կրեդիտում: .Տնտեսական գործառնության արդյունքը հաշիվներում կրկնակի գրանցման օգնությամբ արձանագրելու նպատակով կազմվում է հաշվային թղթակցություն, որը ցույց է տալիս, թե կոնկրետ որ հաշվի դեբետում ն որի կրեդիտում է արտացոլվելու տվյալ գործառնության արդյունքը: Հաշվային թղթակցությունը ներկայացվում է հետնյալ տեսքով.

Դտ - (դեբետագրվող հաշվի անվանումը) գործառնության Կտ - (կրեդիտագրվող հաշվի անվանումը) գումարը Այսպես, եթե մատակարարներից ստացվել ն ձեռնարկության պահեստ են մուտքագրվել 5 000 միավորով նյութեր, ապա տվյալ գործառնությանը համապատասխան կկազմվի հաշվային թղթակցություն.

Դտ «Նյութեր»……………………………………. 5 000 Կտ «Առնտրական կրեդիտորական պարտք» ……….5 000

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

որով 5 000 միավորը կգրանցվի ինչպես «Նյութեր» հաշվի դեբետում, այնպես էլ «Առնտրական կրեդիտորական պարտք» հաշվի կրեդիտում:

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՀԱՇԻՎՆԵՐ

ԱԿՏԻՎՆԵՐ

Դտ

Հ

Կտ

ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Դտ

ավելա- նվազեցումցումներ (Հ) ներ (-)

Կտ

Հ

ԿԱՊԻՏԱԼ

Դտ

նվազե- ավելացումցումներ (-) ներ (Հ)

Կտ

նվազե- ավելացումցումներ (-) ներ (Հ)

ՖԻՆԱՆՍԱՀԵՏԵՎԱՆՔԱՅԻՆ ՀԱՇԻՎՆԵՐ

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

Դտ դուրս գրումներ (-)

Կտ ավելացումներ (Հ)

-

ԾԱԽՍԵՐ Դտ ավելացումներ (Հ)

Հ Կտ

դուրս գրում ներ (-)

Շահույթ (վնաս ) Դտ նվազեցում ներ (-)

Կտ ավելացումներ (Հ)

Նկար 2.2 Հաշիվների հաշվեկշռային փոխկապակցումը Այսպիսով, հաշվապահական հաշվի դեբետագրումն արձանագրում է. ⇒ ակտիվներ հաշվառող հաշվի ավելացում, ⇒ պարտավորություններ հաշվառող հաշվի նվազեցում, ⇒ սեփական կապիտալ հաշվառող հաշվի նվազեցում, ⇒ եկամուտների դուրս գրում, ⇒ ծախսերի ավելացում: Իսկ հաշվապահական հաշվի կրեդիտագրումն արձանագրում է. ⇒ ակտիվներ հաշվառող հաշվի նվազեցում, ⇒ պարտավորություններ հաշվառող հաշվի ավելացում, ⇒ սեփական կապիտալ հաշվառող հաշվի ավելացում, ⇒ ծախսերի դուրս գրում, ⇒ եկամուտների ավելացում: Հիմնվելով հաշիվներում կատարվող գրանցումների կարգի վրա՝ ներկայացնենք հաշվապահական հաշվեկշռի հոդվածների կապը ըստ ակտիվների, պարտավորությունների, կապիտալի եկամուտների ու ծախսերի փոփոխումների (տես նկար 2.2): Հարկ է նկատել, որ եկամուտների ն ծախսերի համադրումով ստացվող շահույթը հաշվեկշռում ավելացնում է կապիտալը, իսկ նույն համադրմամբ ստացվող վնասով տեղի է ունենում կապիտալի նվազում:

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

2.7. ՀԱՇՎԱՅԻՆ ԹՂԹԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԿԱՐԳԸ

ԿԱԶՄԵԼՈՒ

Հաշվային թղթակցություններ կազմելիս օգտվում են հետնյալ հաջորդական չորս քայլերից. Առաջին քայլ. տնտեսական գործառնության բովանդակության հիման վրա որոշվում են այն երկու հաշիվները, որոնցում տեղի են ունեցել փոփոխությունները, Երկրորդ քայլ. որոշվում է ընտրված հաշիվների բնույթը, այսինքն դրանց ակտիվային կամ պասիվային բնույթը, Երրորդ քայլ. պարզվում է գործառնության հետնանքով յուրաքանչյուր հաշվում տեղի ունեցած փոփոխության բնույթը, այսինքն ավելացումը կամ նվազումը, Չորրորդ քայլ. հաշիվներում գրանցումներ կատարելու կարգից օգտվելով, որոշվում է, թե որ հաշվի դեբետում ն որի կրեդիտում է գրանցվում գործառնության արդյունքը, որի հիման վրա կազմվում է հաշվային թղթակցություն: Օգտվելով վերոհիշյալ քայլերից ն հաշվապահական հաշիվների պլանից, ներկայացնենք մի շարք տնտեսական գործառնությունների հաշվային թղթակցությունները:

Գործառնություն առաջին. թողարկված արտադրանքի դիմաց բանվորներին

Ինչպիսին է կարգավորող հաշիվների գործունեության մեխանիզմը: Պատասխանը. ֆայլ ֆայլsօ.4

հաշվարկվել է 17 000 դրամի աշխատավարձ, 1. թղթակցող են «Ուղղակի ծախսումներ աշխատանքի վճարման գծով» ն «Պարտավորություններ անձնակազմին» հաշիվները, 2. «Ուղղակի ծախսումներ աշխատանքի վճարման գծով»-ը ակտիվային հաշիվ է, իսկ «Պարտավորություններ անձնակազմին»-ը՝ պասիվային, 3. «Ուղղակի ծախսումներ աշխատանքի վճարման գծով»-ում տեղի է ունեցել ավելացում: Ավելացել է նան ձեռնարկության պարտքը աշխատավորներին, այսինքն՝ «Պարտավորություններ անձնակազմին» հաշիվը, 4. «Ուղղակի ծախսումներ աշխատանքի վճարման գծով» ակտիվային հաշիվը դեբետագրվում է, իսկ «Պարտավորություններ անձնակազմին» պասիվային հաշիվը կրեդիտագրվում: Այսինքն գործառնությանը համապատասխան կներկայացվի հաշվային թղթակցություն.

Դտ «Աշխատանքային ծախսումներ»………..17 000 Կտ«Պարտավորություններ անձնակազմին»…………….17 000

Գործառնություն երկրորդ. դրամարկղից վճարվել է 13 000 դրամ՝ ձեռք բերված նյութերի դիմաց. 1. թղթակցող են «Դրամարկղ» ն «Նյութեր» հաշիվները, 2. ինչպես «Նյութեր», այնպես էլ «Դրամարկղ» հաշիվներն ակտիվային են, 3. եթե «Նյութեր» հաշվում տեղի է ունեցել ավելացում, ապա «Դրամարկղ» հաշիվը նվազել է, 4. հետնաբար, «Նյութեր» հաշիվը կդեբետագրվի, իսկ «Դրամարկղ»-ը՝ կկրեդիտագրվի հետնյալ հաշվային թղթակցությամբ.

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Դտ «Նյութեր»……………13 000 Կտ «Դրամարկղ»…………. 13 000

Գործառնություն երրորդ. արտադրանքի թողարկման նպատակով ծախսվել են 13 000 դրամի նյութեր, 1. թղթակցող են «Ուղղակի նյութական ծախսումներ» ն «Նյութեր» հաշիվները, 2. ինչպես «Նյութեր», այնպես էլ «Ուղղակի նյութական ծախսումներ» հաշիվները ակտիվային են, 3. եթե «Նյութեր» հաշվում տեղի է ունեցել նվազեցում, ապա «Ուղղակի նյութական ծախսումներ» հաշիվը ավելացել է, 4. հետնաբար, «Նյութեր» հաշիվը կկրեդիտագրվի, իսկ «Ուղղակի նյութական ծախսումներ»-ը՝ կդեբետագրվի հետնյալ հաշվային թղթակցությամբ.

Դտ «Ուղղակի նյութական ծախսումներ»……..13 000 Կտ «Նյութեր»……………………………………… 13 000

Գործառնություն չորրորդ. արտադրությունից պահեստ է մուտքագրվել 33 000 դրամի պատրաստի արտադրանք, ներառելով 13 000 դրամի նյութական ծախսումներ ն 20 000 դրամի աշխատանքային ծախսումներ: 1. թղթակցող են «Ծախսումներ» ն «Արտադրանք» հաշիվները: 2. ինչպես «Ծախսումներ», այնպես էլ «Պատրաստի արտադրանք» հաշիվները ակտիվային են, 3. եթե «Ծախսումներ»-ում կատարվել է նվազեցում, ապա «Պատրաստի արտադրանք»-ը ավելացել է, 4. հետնաբար, «Ծախսումներ» հաշիվը կկրեդիտագրվի, իսկ «Պատրաստի արտադրանք» հաշիվը կդեբետագրվի՝ հետնյալ թղթակցությամբ Դտ «Պատրաստի արտադրանք»……… 33 000 Կտ «Նյութական ծախսումներ» ………………….13 000 Կտ «Աշխատանքային ծախսումներ» …………..20 000

Գործառնություն հինգերորդ. պահեստից դուրս է գրվել

իրացված արտադրանքը 31 000 դրամ փաստացի ինքնարժեքով. 1. թղթակցող են «Վաճառված արտադրանքի ինքնարժեք» ն «Պատրաստի արտադրանք» հաշիվները, 2. «Վաճառված արտադրանքի ինքնարժեք» ն «Պատրաստի արտադրանք» հաշիվները ակտիվային են, 3. «Պատրաստի արտադրանք» հաշվում տեղի է ունեցել նվազեցում, իսկ «Վաճառված արտադրանքի ինքնարժեք» հաշվում՝ ավելացում, 4. հետնաբար, «Պատրաստի արտադրանք» հաշիվը կրեդիտագրվում է, իսկ «Վաճառված արտադրանքի ինքնարժեք» հաշիվը դեբետագրվում հետնյալ թղթակցությամբ.

Դտ «Վաճառված արտադրանքի ինքնարժեք»……31 000 Կտ «Պատրաստի արտադրանք» …….…………….31 000

Գործառնություն վեցերորդ. ձեռնարկության դրամարկղ է մուտքագրվել իրացված արտադրանքի հասույթը՝ 42 000 դրամ արժեքով. 1. թղթակցող են «Իրացումից հասույթ» ն «Դրամարկղ» հաշիվները,

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

2. «Իրացումից հասույթը»-ը պասիվային է, իսկ «Դրամարկղ» հաշիվը՝ ակտիվային, 3. «Դրամարկղ» ն «Իրացումից հասույթ» հաշիվներում կատարվել է ավելացում, 4. հետնաբար «Դրամարկղ» հաշիվը կդեբետագրվի, իսկ «Իրացումից հասույթ» հաշիվը կկրեդիտագրվի հետնյալ թղթակցությամբ.

Դտ «Դրամարկղ»…………………………..42 000 Կտ «Իրացումից հասույթ» …………………….. 42 000

Գործառնություն յոթերորդ. ձնակերպվել է իրացված արտադրանքի ինքնարժեքի վերագրումը ֆինանսական արդյունքին. 1. թղթակցող են «ֆինանսական արդյունք» ն «Վաճառված արտադրանքի ինքնարժեք» հաշիվները, 2. «Վաճառված արտադրանքի ինքնարժեք»-ը ակտիվային է, իսկ «Ֆինանսական արդյունք» - ը՝ համադրող (ակտիվապասիվային), 3. «Վաճառված արտադրանքի ինքնարժեք» հաշիվը ակտիվային է ն նրանում կատարվել է նվազեցում, իսկ «Ֆինանսական արդյունք» հաշվում փոփոխությունը կարգավորվել է իր թղթակցող հաշվով, 4. հետնաբար, «Վաճառված արտադրանքի ինքնարժեք» հաշիվը կկրեդիտագրվի, որով էլ կպայմանավորվի «Ֆինանսական արդյունքի» դեբետագրումը

Դտ «Ֆինանսական արդյունք»………………….…31 000 Կտ «Վաճառված արտադրանքի ինքնարժեք»…… 31 000

Գործառնություն ութերորդ. ձնակերպվել է արտադրանքի իրացումից հասույթի վերագրումը ֆինանսական արդյունքին. 1. թղթակցող են «Ֆինանսական արդյունք» ն «Հասույթ իրացումից» հաշիվները, 2. «Հասույթ իրացումից» - ը պասիվային է, իսկ «Ֆինանսական արդյունք» - ը՝ համադրող , 3. «Իրացումից հասույթ» հաշվում կատարվել է նվազեցում, իսկ «ֆինանսական արդյունք» հաշվի փոփոխությունը կարգավորվել է իր թղթակցող հաշվով, 4. հետնաբար, «Հասույթ իրացումից» հաշիվը կդեբետագրվի, որով էլ կպայմանավորվի «Ֆինանսական արդյունքի» կրեդիտագրումը. Դտ «Իրացումից հասույթ»………………………..42 000 Կտ «Ֆինանսական արդյունք»……………….……42 000

Գործառնություն իններորդ. ձնակերպվել է իրացված արտադրանքի ֆինանսական հետնանքը՝ որպես 11 000 դրամի շահույթ. 1. թղթակցող հաշիվներն են «Շահույթ»-ը ն «Ֆինանսական արդյունք»-ը, 2. «Շահույթ» հաշիվը պասիվային է, իսկ «Ֆինանսական արդյունքը»-ը՝ համադրող, 3. «Շահույթ» հաշվում տեղի է ունեցել ավելացում, «Ֆինանսական արդյունք» հաշվում փոփոխությունը կարգավորվել է իր թղթակցող հաշվով, 4. հետնաբար, «Շահույթ» հաշիվը կկրեդիտագրվի, որով էլ կպայմանավորվի «Ֆինանսական արդյունք» հաշվի դեբետագրումը հետնյալ թղթակցությամբ.

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Դտ «Ֆինանսական արդյունք»……………11 000 Կտ «Շահույթ»…………………………………..11 000

Գործառնություն տասներորդ. դրամարկղից վճարվել է ձեռնարկության 17 000 դրամի պարտավորությունը աշխատավարձի գծով. 1. թղթակցող հաշիվներն են «Դրամարկղ»-ը ն «Պարտավորություններ անձնակազմին», 2. «Դրամարկղ»-ը ակտիվային հաշիվ է, իսկ «Պարտավորություններ անձնակազմին»-ը ՝ պասիվային, 3. «Դրամարկղ»-ում տեղի է ունեցել նվազեցում: Նվազել է նան ձեռնարկության պարտքը աշխատավորներին, այսինքն «Պարտավորություններ անձնակազմին» հաշիվը, 4. «Դրամարկղ» ակտիվային հաշիվը կկրեդիտագրվի, իսկ «Պարտավորություններ անձնակազմին» պասիվային հաշիվը կդեբետագրվի հետնյալ հաշվային թղթակցությամբ. Դտ «Պարտավորություններ անձնակազմին»……17 000 Կտ«Դրամարկղ»………………………………………..17 000

2.8. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇԻՎՆԵՐԻ ՊԼԱՆ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հաշվային պլանը կազմակերպության կողմից իրականացվող գործառնությունների արդյունքների հաշվապահական հաշվառման մեջ գրանցման ն խմբավորման սխեմա է:

Հաշվային պլանը կազմակերպության կողմից իրականացվող գործառնությունների արդյունքների հաշվապահական հաշվառման մեջ գրանցման ն խմբավորման սխեմա է: Գործող հաշվային պլանը մշակվել է ի կատարումն Հայաստանի Հանրապետության կառավարության՝ 1998 թվականի նոյեմբերի 26-ի «Հաշվապահական հաշվառման համակարգի բարեփոխումների մասին» Ւ 740 որոշման` ելնելով Հայաստանի Հանրապետության հաշվապահական հաշվառման ստանդարտներից, հաշվի առնելով ֆինանսական հաշվետվությունների կազմման ն կառավարման հաշվառման պահանջները: Հաշվային պլանը հիմնված է ըստ տնտեսական բովանդակության դասակարգված հաշիվների վրա ն ներառում է հաշիվների դասեր, հաշիվների խմբեր, առաջին կարգի հաշիվներ (սինթետիկ հաշիվներ) ն երկրորդ կարգի հաշիվներ (ենթահաշիվներ): Հաշվային պլանը ներառում է 9 դաս. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

Ոչ ընթացիկ ակտիվներ, Ընթացիկ ակտիվներ, Սեփական կապիտալ, Ոչ ընթացիկ պարտավորություններ, Ընթացիկ պարտավորություններ, Եկամուտներ, Ծախսեր, Կառավարչական հաշվառման հաշիվներ, Արտահաշվեկշռային հաշիվներ:

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հաշվեկշռային հաշիվները նախատեսված են կազմակերպության ակտիվների, սեփական կապիտալի ն պարտավորությունների հաշվառման համար:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Արտահաշվեկշռային հաշիվները նախատեսված են ժամանակավորապես կազմակերպության տրամադրության կամ օգտագործման տակ գտնվող ակտիվների, պայմանական իրավունքների ն պարտավորությունների առկայության ն շարժի վերաբերյալ տեղեկատվության համար:

1-7 դասերն ընդգրկում են ֆինանսական հաշվառման հաշիվները, 8-րդ դասը՝ կառավարման հաշվառման ն 9-րդ դասը՝ արտահաշվեկշռային հաշիվները: Ֆինանսական հաշվառման հաշիվներն օգտագործվում են ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլման ենթակա տեղեկատվության ընդհանրացման համար: Դրանք բաժանվում են հաշվեկշռային հաշիվների (1-5 դասեր) ն գործունեության արդյունքների հաշիվների (6-7 դասեր): Հաշվեկշռային հաշիվները նախատեսված են կազմակերպության ակտիվների, սեփական կապիտալի ն պարտավորությունների հաշվառման համար: Յուրաքանչյուր հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում հաշվապահական հաշվեկշռում արտացոլվում են այս հաշիվների (դեբետային կամ կրեդիտային) մնացորդները: Գործունեության արդյունքների հաշիվները նախատեսված են կազմակերպության եկամուտների ն ծախսերի հաշվառման համար: Յուրաքանչյուր հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում այս հաշիվների շրջանառությունը (դեբետային՝ ծախսերի գծով ն կրեդիտային՝ եկամուտների գծով), սահմանված դեպքերում դրանց արդյունքը տեղափոխվում է ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվություն: Կառավարչական հաշվառման հաշիվները նախատեսված են արտադրական ծախսումների ն արտադրանքի (ծառայության) ինքնարժեքի վերաբերյալ տեղեկատվության ընդհանրացման համար, որոնք օգտագործվում են միայն կազմակերպության ներքին կարիքների համար՝ կառավարչական որոշումներ ընդունելու նպատակով: Արտահաշվեկշռային հաշիվները նախատեսված են կազմակերպությանը չպատկանող, բայց ժամանակավորապես նրա տրամադրության կամ օգտագործման տակ գտնվող ակտիվների (վարձակալված (գործառնական) հիմնական միջոցներ, պատասխանատու պահպանության, վերամշակման ընդունված ակտիվներ ն այլն) պայմանական իրավունքների ն պարտավորությունների առկայության ն շարժի վերաբերյալ տեղեկատվության ընդհանրացման, ինչպես նան առանձին գործառնությունների վերահսկման համար: Հաշիվների կոդավորումը կառուցված է տասնորդական համակարգով, որոնց համապատասխան` - հաշիվների դասերը նշված են միանիշ թվով՝ 1-ից մինչն 9-ը, - հաշիվների խմբերը նշված են երկնիշ թվով, որոնցից առաջինը ցույց է տալիս դասի ծածկագիրը, իսկ երկրորդը՝ խմբի համարը:

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

1. րի որոշման կարգը (տես նկար 2.1): Աղյուսակ 2.4

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

(ֆաբրիկայի մեկնարկից մեկ ամիս անց) առ 1-ը փետրվարի .Տնտեսական

.սկըզբ-

վերջնա-

Միջոցների

.սկըզբ-

վերջնա-

միջոցներ

նական

կան

աղբյուրներ

նական

կան

Հիմնական

Կապիտալ

միջոցներ Ոչ

175 000

175 000

6 000

6 000

10 000

10 000

նյութական

ակտիվներ

Շահույթ

վա-

Պատրաստի Դրամարկղ

200 000

11 000

պարտքեր գնումների

190 000

190 000

6 000

6 000

10 000

10 000

4 000

4 000

410000

421000

գծով

ճառքի գծով արտադրանք

200 000

Կրեդիտորական

Դեբիտորական պարտքեր

(200000 բաժնետոմս)

Կրեդիտորական

2 000

պարտք բյուջեին

200 000

212 000

Կարճաժամկետ վարկեր

Նյութեր

15 000

15 000

Պարտավորություններ անձնակազմին

Արտադրություն

4 000

1 000

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

410000

421000

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

Խնդրի լուծման համար սկզբնական հաշվեկշռի հոդվածների հիման վրա բացվում են հաշվապահական հաշիվներ` նրանցում գրանցելով գործառնությունների հաշվային թղթակցությունները: Այնուհետն որոշվում են յուրաքանչյուր հաշվի դեբետային, կրեդիտային շրջանառություններն ու վերջնական մնացորդը (տես նկար 2.4): Հաշիվների սկզբնական ն վերջնական մնացորդների հիման վրա կազմվում է ֆաբրիկայի համեմատական հաշվեկշիռը, որն իր սկզբնական ու վերջնական մնացորդներով ամփոփում է հաշվային համակարգի գործունեության արդյունքները հաշվետու ժամանակաշրջանի «մեկնարկից - ավարտ» կտրվածքով (տես աղյուսակ 2.4):

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

111 Հիմնական միջոցներ մն. 175 000 շրջ. 0 շրջ. 0 մն. 175 000

221 Դեբիտորական պարտք մն. 10 000 շրջ. 0 մն. 10 000

շրջ.

211 Նյութեր մն. 15 000 2) 13 000 3) 13 000 շրջ. 13 000 շրջ. 13 000 մն. 15 000

215 Պատրաստի արտադրանք 4) 33 000 5) 31 000

շրջ. 33 000 մն. 2 000

շրջ. 31 000

311 Կապիտալ մն. 200 000 շրջ. 0

մն. 6 000

շրջ. 0 շրջ. մն. 6 000

շրջ. մն. 6 000

251 Դրամարկղ մն. 200 000 2) 13 000 6) 42 000 10) 17 000 շրջ. 42 000 շրջ. 30 000 մն. 212 000

8111 Նյութական ծախսումներ մն. 500 4) 13 000 3) շրջ. մն.

13 000 13 000 շրջ. 13 000

8112 Աշխատանքային ծախսումներ

մն. 3 500 1) 17 000

շրջ. 17 000 մն.

4) 20 000 շրջ. 20 000

521 Կրեդիտորական պարտքեր գնումների գծով մն. 190 000

շրջ 0 մն. 200 000

524 Պարտավորություններ բյուջեին

շրջ. 0

131 Ոչ նյութական ակտիվներ մն. 6 000

շրջ. 0

շրջ. 0 մն. 190 000

527 Պարտավորություններ անձնակազմին 10) 17 000 շրջ.

մն. 4 000 1) 17 000 17 000 շրջ. 17 000 մն. 4 000

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

343 Շահույթ 9) 11 000 շրջ. 0

511 Կարճաժամկետ վարկեր մն. 10 000

շրջ. 11 000 մն. 11 000

շրջ.

331 «Ֆինանսական արդյունք» 7) 31 000 9) 11 000 շրջ. 42 000

շրջ. 10 000 մն. 10 000

711 Իրացված արտադրանքի ինքնարժեք

8) 42 000

5) 31 000 7) 31 000

շրջ. 42 000

շրջ. 31 000 շրջ. 31 000 611 Իրացումից հասույթ 8) 42 000

6) 42 000

շրջ. 42 000

շրջ. 42 000

Նկար 2.4 Հաշվետու ամսում ֆաբրիկայի միջոցների շարժի արտացոլումը հաշվապահական հաշիվներում

Հաշվային համակարգի գործունեության մեխանիզմի արդյունքները ներկայացնենք ֆաբրիկայի «Դրամարկղ» հաշվի օրինակով (տես նկար 2.4): Եթե հաշվի սկզբնական մնացորդը կազմել է 200 000 դրամ, ապա հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում այն ավելանալով՝ դարձել է 212 000 դրամ: Հաշվի կրեդիտային շրջանառությունը վկայում է համապատասխանաբար 13 000 ն 17 000 դրամով նյութական ու աշխատանքային ծախսերի փոխհատուցման շնորհիվ դրամարկղի նվազման մասին: Իսկ 42 000 դրամով դեբետային շրջանառությունը պայմանավորվել է 11 000-ով շահույթի ավելացմամբ, 4 000 – ով անավարտ արտադրանքի ակտիվ արտադրության ոլորտ լրացուցիչ ընդգըրկմամբ, ինչպես նան իրացման ծավալից 2 000 դրամի պատրաստի արտադրանքի կրճատմամբ: Հետնաբար, հաշվային համակարգում հաշվետու ամսվա դրամական պտույտի արդյունքների հաշվեկշռային ամփոփումը կներկայացվի դրամական հոսքերի հետնյալ հաշվետվությամբ. Դրամարկղի սկզբնական մնացորդ.

200 000

ավելացում ի հաշիվ . թողարկման ծախսերի հետգնման . արտադրանքի իրացումից շահույթի . արտադրությունում սկզբնական անավարտ արտադրանքի ընդգրկման

Հ30 000 Հ11 000 Հ4 000

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

նվազեցում ի հաշիվ . թողարկման ծախսերի փոխհատուցման . պատրաստի արտադրանքի կուտակման . վերջնական անավարտ արտադրանքի ձնավորման Դրամարկղի վերջնական մնացորդ

- 30 000 - 2 000 - 1 000 212 000

Այսպիսով, ներկայացված հաշվեկշռային կապի ցուցանիշները լիովին համապատասխանում են «Դրամարկղ» հաշվի սկզբնական ու վերջնական, ինչպես նան հաշվետու ամսվա դեբետային ու կրեդիտային շրջանառությունների հետ (տես նկար 2.5), որը վկայում է հաշվային համակարգի գործունեության արդյունքների հավաստիության մասին: Բացի այդ, հաշվետու ժամանակաշրջանում, հաշվային համակարգի գործունեության արդյունքների հավաստիության մասին են խոսում նան 331 «Ֆինանսական արդյունք», 611 «Արտադրանքի իրացումից հասույթ», 711 «Իրացված արտադրանքի ինքնարժեք» հաշիվներում մնացորդների բացակայությունը (տես նկար 2.5): Նշված հաշիվներում մնացորդների առկայությունը կահազանգեր արտադրանքի վաճառքի ֆինանսական հետնանքի գնահատման ն հաշվառման անճշտությունների մասին: Նկար 2.4 – ում նշագծված 8111 «Ուղղակի նյութական ծախսումներ» ն 8112 «Ուղղակի աշխատանքային ծախսումներ» գործվելով միայն ներտնտեսական կարիքների համար՝ չեն ենթարկվում հրապարակման:

Հ 4 000

33 000

(30 000 Հ 4 000 - 1000)

13 000 17 000 - 1 000

- 2 000

31 000 (33 000 – 2 000)

-30 000 Դրամարկղ

200 000 Հ 42 000

42 000 11 000

42 000

(31 000 Հ 11 000)

Նկար 2.5 Հաշվետու ամսում դրամական միջոցների պտույտը հաշվային համակարգում

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

2.9.

ՄԻՋԱՆԿՅԱԼ ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

Հաշվառման պարբերաշրջանը կարող է ընդգրկել նան միջանկյալ (փորձնական) հաշվեկշիռը, որը փաստորեն ամփոփում է օգտագործված բոլոր հաշիվների վերջնական մնացորդները ն սահմանում փոխկապակցվածություն հետնյալ սխեմայով.

հաշիվներ

ֆինանսական արդյունքներ

հաշվեկշիռ

Միջանկյալ հաշվեկշիռը բաղկացած է չորս բաժիններից (տես աղյուսակ 2.5): Առաջին բաժնով ներկայացվում են հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջի դրությամբ հաշվապահական հաշիվների վերջնական մնացորդները: Երկրորդ բաժնում գրանցում են մնացորդների ճշտումները՝ կապված ակտիվների ու պասիվների վերագնահատումների կամ հաշվառման մեջ հայտնաբերված սխալների ճշգրտումների հետ: Երրորդ բաժինը հանդես է գալիս որպես ֆինանսական արդյունքների հաշվետվություն, իսկ չորրորդ բաժինը՝ վերջնական հաշվեկշիռ: Միջանկյալ հաշվեկշռի կիրառումը մի շարք նպատակներ է հետապնդում, որոնցից կարնորագույններն են հանդիսանում. ա) ստուգողական նշանակությունը, երբ առաջին բաժնով ներկայացվող հաշիվների դեբետային ու կրեդիտային մնացորդների անհամապատասխանությունը խոսում է հաշվային աշխատանքներում տեղ գտած սխալների մասին, բ) հաշվային մնացորդների ճշտման նշանակությունը, երբ մնացորդների որոշումից ն գրանցումից հետո անհարժեշտ է դառնում նորից վերջիններիս վերանայման՝ կապված ճշգրտումների հետ, գ) ֆինանսական հետնանքների հաշվետվության տեղեկատվության ներկայացման նշանակությունը, երբ երրորդ բաժնում ներկայացվող եկամուտների ու ծախսերի համադրումով որոշվում է զուտ շահույթը, դ) փոխկապակցություն է հաստատում հաշիվների մնացորդների, հաշվետու ժամանակաշրջանի ֆինանսական հետնանքների հաշվետվության ն վերջնական հաշվեկշռի միջն: Այսպես, ընդունենք, որ աղյուսակ 2.4 –ում ներկայացված հաշվեկշռի կազմման ժամանակ կատարվել են հետնյալ ճշգրտումները ն ձնակերպվել համապատասխան ճշտող թղթակցություններ. Գույքագրումից պարզվել է, որ 600 դրամի նյութեր պահեստում փչացել են ն ենթակա են դուրս գրման.

Դտ 714 «Գործառնական այլ ծախսեր» ……….500 Կտ 211 «Նյութեր»………………………………..500 Դեբիտորներից ստացված 1 000 դրամը անփութության պատճառով հաշվապահությունում չի ձնակերպվել ն դրամարկղ չի մուտքագրվել

Դտ 251 «Դրամարկղ» ……….1 000 Կտ 221 «Դեբիտորական պարտքեր վաճառքի գծով»..1 000 .Տվյալ ճշգրտումները կարտացոլվեն միջանկյալ հաշվեկշռի երկրորդ բաժնում, իսկ շահույթի ձնավորմամբ եկամուտների ու ծախսերի դուրս գրումները ՝ երրորդ բաժնում (տես աղյուսակ 2.5): Այնուհետն, ճշգրտված հիմնական հաշիվները

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

երկրորդ բաժնից ն արձանագրված շահույթը երրորդ բաժնից կտեղափոխվեն չորրորդ բաժին ն կներկայացվեն որպես վերջնական հաշվեկշռի մնացորդներ: Ներկայացնենք միջանկյալ հաշվեկշռի լրացման հաջորդական քայլերը աղյուսակ 2.5-ում: Աղյուսակ 2.5 «Հաշիվներ- ֆինանսական հետնանքներ – հաշվեկշիռ» կապը առ 1-ը փետրվարի Հա-

Միջանկյալ

Ճշգրտում- .Ֆինանսական

.Վերջնական

շիվ-

հաշվեկշիռ

ներ

հաշվեկշիռ

հետնանքներ

ներ

Դտ

175 000

175 000

6 000

6 000

15 000

1 000

Կտ

Դտ

Կտ

14 500 1 000

2 000

10 000

212 000

2 000

9 000

213 000

200 000

200 000

10 000

10 000

190 000

190 000

6 000

6 000

4 000

4 000

42 000

42 000

31 000

31 000

∑

10 500

452 000

452 000

.Քայլ I հաշվային մնացորդների տեղափոխում միջանկյալ հաշվեկշիռ

Քայլ II հաշվային մնացորդների ճըշտումներ

42 000

42 000

Քայլ III եկամուտների ն ծախսերի դուրս գրումներ

10 500

420 500

420 500

Քայլ IՈ վերջնական հաշվեկշռի կազմում

2.10 ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐ ԵՎ

ՌԵԳԻՍՏՐՆԵՐ

Հաշվապահության մեթոդի կարնորագույն տարրերից է փաստաթղթավորումը: Հաշվառման համակարգում օգտագործվող տեղեկատվության աղբյուրներն են հանդիսանում տնտեսական գործարքների հիման վրա կազմված փաստաթղթերը, որոնք տարբեր բնույթի են լինում: Օրինակ, դրամական միջոցների շարժը արտացոլվում է դրամարկղային օրդերներով, հաշիվ ֆակտուրաներով, բանկային քաղվածքներով, չեկերով: Աշխատանքային ն աշխատաժամանակի ծախ-

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Փաստաթղթավորումը տնտեսական գործառնությունների արդյունքների արձանագրման ն ձնակերպման եղանակ է: Հաշվապահական հաշվառման գործընթացն ամբողջովին կայանում է փաստաթղթային տեղեկատվության հիմքով:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Միատիպ փաստաթղթերը խմբավորվում ն ընդհանրացված ձնակերպվում են հաշվապահական ռեգիստրներում:

սումները ֆիքսվում են աշխատանքի կարգագրերով, տաբելային թերթիկներով, ընդունման-հանձման արձանագրություններով ն այլն: Հաշվառման համակարգում կիրառվող փաստաթղթերը պետք է անպայման կրեն հետնյալ վավերապայմանները. ♦ փաստաթղթի անվանումը ն կազմման ամիս - ամսաթիվը, ♦ փաստաթուղթն իրավական համարող ստորագրությունը, իսկ անհրաժեշտության դեպքում նան հաստատող կնիքը, ♦ փաստաթղթում ներկայացված տնտեսական գործառնության արժեքային մեծությունը: Քանի որ հաշվետու ժամանակաշրջանի ընթացքում հաշվապահությունում կուտակվում են նմանատիպ գործարքներին վերաբերող բազմաքանակ փաստաթղթեր, ապա նպատակահարմար չի համարվում յուրաքանչյուր փաստաթղթի արդյունքն առանձին ձնակերպել ն ներկայացնել: Հաշվային աշխատանքների տեխնիկան հեշտանում է, երբ միատիպ փաստաթղթերը խմբավորվում ն ընդհանրացված ձնակերպվում են հաշվապահական ռեգիստրներում: Ի տարբերություն փաստաթղթերի՝ ռեգիստրներն իրավական ուժ չունեն ն միայն ամփոփիչ դեր են կատարում միատիպ տնտեսական գործարքների ներկայացման գործում: Հաշվապահական ռեգիստրներից ներկայումս գործնական կիրառում ունեն մեքենա-օրդերները կամ օրագիր- օրդերները, որոնցից յուրաքանչյուրում ժամանակագրական հերթականությամբ գրանցվում են յուրաքանչյուր հաշվի կրեդիտային գրանցումները: Այնուհետն օրդերների տեղեկատվությունն ամփոփվում է գլխավոր գրքում, որտեղ նույնպես ըստ հաշիվների բացվում են առանձին ռեգիստրներ: Փաստորեն, գլխավոր գիրքը հավաքագրում է տվյալ հաշվին վերաբերող տարբեր օրդերներում ընդգրկված դեբետային ն կրեդիտային ինֆորմացիան, դուրս բերում հաշվի վերջնական մնացորդն ու այն փոխանցում միջանկյալ կամ վերջնական հաշվեկշիռ: Ուստի հաշվապահությունում տեղեկատվական հոսքը սկզբնականից դեպի ընդհանուրը ձնավորվում է հետնյալ երթուղիով. փաստաթղթեր

օրդերներ

գլխավոր գիրք

հաշվային մնացորդներ

Այսպես, պարագրաֆ 2.7-ում ներկայացված հաշվապահական թղթակցություններով 251 «Դրամարկղ» հաշվի վերջնական մնացորդի որոշման համար նախ լրացվում է այդ հաշվի համար նախատեսված օրագիր օրդերը՝ ըստ փաստաթղթերի հերթականության ն գործարքների միատարրության: Այնուհետն օրդերից հաշվի կրեդիտային շրջանառությունը փոխանցվում է գլխավոր գիրք, ուր այլ օրդերներից տեղափոխվում ն արձանագրվում են նան «Դրամարկղ»-ի դեբետային գրանցումները: Որից հետո գլխավոր գրքի «Դրամարկղ» հաշվի սկզբնական մնացորդով, դեբետային ու կրեդիտային շրջանառություններով որոշված վերջնական մնացորդը տեղափոխվում է միջանկյալ կամ վերջնական հաշվեկշիռ (տես աղյուսակ 2.5): Հետնաբար, միջանկյալ հաշվեկշիռների հաշվային մնացորդների տեղեկատվությունը ստացվում է գլխավոր գրքի համապատասխան հաշիվների վերջնական մնացորդներից

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Դրամարկղի մուտքի ն ելքի օրդերներ Հաշիվ ֆակտուրաներ Աշխատանքային կարգագրեր Երթուղային թերթիկներ Բանկային հաշիվների քաղվածքներ

ՍԿԶԲՆԱԿԱՆ ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐ

Օրագիր օրդերներ

Ամսաթիվ

հաշվի կրեդիտը՝ հետնյալ հաշիվների դեբետից

Ընդամենը

Գլխավոր գիրք .Ցուցանիշ

Դտ շրջանառությունը հաշիվների Կտ-ից

Կտ շրջանառ. օրագիր

Մնացորդ

3 ____

մնացորդ

:.

3__

Դտ

Կտ

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Օրագիր օրդեր

3 251 Դրամարկղ

Ամսաթիվ

3251 հաշվի կրեդիտը՝ հետնյալ հաշիվների

3 527 05.01 16.01

3 215

17 000

17 000

Ընդամենը

դեբետից

13 000

17 000 13 000

13 000

30 000

Գլխավոր գիրք

հաշիվ 3251

Դրամարկղ .Ցուցանիշ

Դտ շրջանառությունը հաշիվների Կտ-ից

Կտ շրջանառ. օրագիր

3 611

3 251

3__

Դտ

Կտ

200 000

մնացորդ

42 000 մնացորդ

Մնացորդ

30 000 212 000

2.11 ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵԿՇՌԻ ՖՈՒՆԿՑԻԱՆԵՐԸ

Հաշվեկշիռը հաշվառման համակարգում կատարում է մի շարք կարնորագույն ֆունկցիաներ, որոնց շնորհիվ հանդես է գալիս ոչ միայն հաշվապահության, այլն տնտեսական կառավարման ուսումնասիրման կարնորագույն սուբյեկտ: Առաջին. հաշվեկշիռն իր մեջ համակարգելով կիրառված բոլոր հաշիվների ամփոփ տեղեկատվությունը, ներկայացնում է կազմակերպության տնտեսական միջոցների ու դրանց աղբյուրների արժեքային մնացորդները՝ ժամանակի որնէ պահի դրությամբ: Սրանով դրսնորվում են հաշվեկշռի անալիտիկ հատկությունները՝ ձեռնարկության ֆինանսական դրության, շուկայական կայունության կամ տնտեսավարման ակտիվության գնահատման առումով: Երկրորդ. հաշվեկշիռն ունի ստուգողական նշանակություն, քանի որ նրա ակտիվային ու պասիվային հանրագումարների անհամարժեքությունը վկայում է հաշվային համակարգում հաշվետու ժամանակաշրջանում տեղ գտած սխալների մասին: Այդպիսի սխալներից են հանդիսանում թերի կրկնակի գրանցումը, հաշվային ոչ ճիշտ մնացորդների որոշումը, ամփոփիչ ռեգիստրների ու հաշվեկշռի թվաբանական անճշտություններով փոխկապակցումը ն այլն: Երրորդ. հաշվեկշիռը համակարգում է հաշվապահական հաշվառման գործընթացը, փոխկապակցելով կիրառվող հաշիվներում ու հաշվային ռեգիստրներում

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ծագած պատճառահետնանքային արդյունքները (տես նկար 2.7 ): Հաշվային բոլոր փոփոխությունները հաշվեկշռում արտացոլվում են համակարգված սկզբունքով, որն էլ ապահովում է նրա ակտիվային ու պասիվային հանրագումարների համարժեքությունը: Տնտեսական կառավարման մարտավարական որոշումներ ընդունելիս առավել կիրառելի են հաշվեկշռի անալիտիկ հատկանիշները: Այսպես, ընդունենք, որ ձեռնարկության սեփական կապիտալի ն պարտավորությունների ընդհանուր մեծությունը հաշվետու ժամանակաշրջանում կազմում է 75 000 դրամ, որն իր մեջ ընդգրկում է տնտեսական գործունեության ծավալման համար անհրաժեշտ այնպիսի կարնորագույն տարրեր, ինչպիսիք են 25 000 դրամով հիմնական միջոցները, 20 000 դրամով նյութերը, 30 000 դրամական միջոցները: Այս դեպքում, ձեռնարկության սկզբնական հաշվեկշիռը հանդես է գալիս հետնյալ տեսքով (տես՝ աղյուսակ 2.6): Հաշվեկշռի անալիտիկ հատկանիշները ներկայացնելու նպատակով, հաշվետու ժամանակաշրջանի սկզբի ն վերջի դրությամբ կատարենք համեմատական գնահատումներ, հաշվի առնելով այդ ընթացքում տեղի ունեցած տնտեսական գործառնությունների արդյունքները: 1. Ձնակերպվել են արտադրանքի թողարկման նպատակով կատարված 15 000 դրամի նյութական ծախսերը.

Դտ «Հիմնական արտադրություն»…….15 000 Կտ «Նյութեր» ………………………………..15 000 2. Ձնակերպվել է հիմնական բանվորներին հաշվարկված 10 000 դրամի աշխատավարձը.

Դտ «Հիմնական արտադրություն»……………10 000 Կտ «Պարտավորություններ անձնակազմին» 10 000 3. Ձնակերպվել է ձեռնարկության հաշվարկային հաշվից կատարած 28 000 դրամի փոխանցումը՝ գալիք ժամանակաշրջանին վերաբերող նորոգման ծախսերի համար.

Դտ «Ոչ ընթացիկ ակտիվներ հետաձգված ծախսումների գծով»………………………………………28 000 Կտ «Հաշվարկային հաշիվ»……………………….28 000 4. Արտադրությունից պահեստ է մուտքագրվել պատրաստի արտադրանք՝ 19 000 դրամ փաստացի ինքնարժեքով.

Դտ «Պատրաստի արտադրանք»……….19 000 Կտ «Հիմնական արտադրություն»……………….19 000 5. Ձնակերպվել է փաստացի ինքնարժեքով արտադրանքի իրացումը «Ա» շուկայում՝ 15 000, ն «Բ» շուկայում՝ 4 000 դրամ.

Դտ «Իրացված արտադրանքի ինքնարժեք»…19 000 Կտ «Պատրաստի արտադրանք»……………………19 000 6. Ձնակերպվել է արտադրանքի իրացումից մուտքագրված հասույթը վաճառքի արժեքով՝ «Ա» շուկայից 11 000 ն «Բ» շուկայից 6 000 դրամ.

Դտ «Հաշվարկային հաշիվ»………..17 000 Կտ «Արտադրանքի վաճառքից հասույթ»……..17 000 7. Մուտքագրված հասույթը վերագրվել է իրացման ֆինանսական արդյունքին.

Դտ «Արտադրանքի վաճառքից հասույթ»…17 000

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Կտ «Ֆինանսական արդյունք» ………….……..17 000 8. Արտադրանքի ինքնարժեքը վերագրվել է իրացման ֆինանսական արդյունքին.

Դտ «Ֆինանսական արդյունք»………………….19 000

Îï §Æñ³óí³Í ³ñï³¹ñ³ÝùÇ ÇÝùݳñÅ»ù¦……19 000 9. Ձնակերպվել է արտադրանքի իրացման ֆինանսական հետնանքը. «Ա» շուկայում՝ որպես վնաս.

Դտ «Վնաս»………………..4 000 Կտ «Ֆինանսական արդյունք»……..4 000 «Բ» շուկայում՝ որպես շահույթ.

Դտ «Ֆինանսական արդյունք»………..2 000 Կտ «Շահույթ»…………………..2 000 10. Կապալառու կազմակերպությանն է հաշվարկվել 45 000 դրամ՝ շինմոնտաժային աշխատանքների առաջին փուլի ավարտման դիմաց.

Դտ «Ոչ ընթացիկ ակտիվներ հետաձգված ծախսերի գծով»……45 000 Կտ «Կրեդիտորական պարտքեր» …………..45 000 Աղյուսակ 2.6.

ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

.Տնտեսական միջոցներ

Գումար

Միջոցների աղբյուրներ

սկըզբ- .վերջնական նական

Ճ

Հիմնական

Գումար սկըզբ-

. վերջ-

նական նական

25 000

25 000 H

Կապիտալ

60 000

60 000

միջոցներ

Նյութեր

20 000

5 000

I

Շ

Հաշվարկա-

30 000 19 000

Ս

յին հաշիվ ք

տորներ

Հիմնական արտադրու-

K

6 000

2 000

45 000

15 000

25 000

մին

Հետաձգված ծախսեր

.Պարտք անձնակազ-

թյուն Է

Շահույթ Կրեդի-

Լ

28 000

Երկարաժամկետ վարկեր

Է Օ

Անավարտ աշխատանք

45 000

.Վնաս

4 000

75 000

132000

Հաշվեկշիռ

Հաշվեկշիռ

75 000

132000

Հաշվեկշռով կազմակերպության ֆինանսական իրավիճակի գնահատումն իրականացվում է մի շարք ցուցանիշներով, որոնցից կարնորվում է հաշվեկշռի իրացվելիությունը, երբ հակակշռվում են ակտիվների ու պասիվների խմբային կոնկրետ մնացորդների արժեքները, ն դրանով իսկ, որոշվում ձեռնարկության հնարավորությունները տնօրինած միջոցներով ստանձնած պարտավորությունները փոխհատուցելիս ն սեփական կապիտալի առկայությունը հիմնավորելիս:

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հաշվեկշիռը իրացվելի է, կազմակերպությունն իր տնօրինած ակտիվներով ոչ միայն փոխհատուցում է ստանձնած պարտավորությունները, այլն ապահովում է սեփական կապիտալի առկայությունը:

Հաշվեկշռի իրացվելիությունը գնահատելիս ձեռնարկության ակտիվներն ու պասիվները հանդես են գալիս հետնյալ խմբերով. Ակտիվներ

Շ իրացված 8 արագ իրացվող Ճ դանդաղ իրացվող ք,Է,Է,Օ չիրացվող

Պասիվներ

K հրատապ մարման պարտավորություններ Ս կարճաժամկետ մարման պարտքեր Լ երկարաժամկետ մարման պարտքեր I, H սեփական կապիտալ

Հաշվեկշիռը համարվում է իրացվելի, եթե ժամանակի տվյալ պահին կազմակերպությունն իր տնօրինած ակտիվներով ոչ միայն փոխհատուցում է ստանձնած պարտավորությունները, այլն ապահովում է սեփական կապիտալի առկայությունը: Այս դեպքում ակտիվների ու պասիվների հարաբերակցությունը որոշվում է հետնյալ համակարգերի սահմաններում. Բացարձակ իրացվելի Շ»K 8»Ս Ճ»Լ

( քՀԷՀԷՀՕ ) Հ H Հ I

(1)

Իրացվելի հաշվեկշիռ

(2)

( ՇՀ 8 Հ Ճ ) » (K Հ Լ Հ Ս)

( քՀԷՀԷՀՕ ) Հ ( H Հ I )

Եթե կազմակերպույունն իր ակտիվներով չի կարողանում փոխհատուցել ստանձնած պարտավորությունները ն դրանով իսկ ապահովել սեփական կապիտալի առկայությունն, ապա հաշվեկշիռը գնահատվում է չիրացվող, իսկ նրա հոդվածների հարաբերակցությունը կայանում է հետնյալ համակարգի շրջանակներում. Չիրացվող հաշվեկշիռ ( 3 ) (Շ Հ 8 Հ Ճ) Հ ( K Հ Լ Հ Ս )

(քՀԷՀԷՀՕ ) » ( H Հ I )

Հաշվետու ժամանակաշրջանի սկզբին ձեռնարկության հաշվեկշիռը գնահատվում է բացարձակ իրացվելի, քանի որ այն բավարարում է (1) համակարգի պահանջներին: Սակայն հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջին կազմակերպությունում ձնավորված չիրացվող ակտիվների՝ անավարտ արտադրության ու շինարարության, գալիք ժամանակաշրջանի ծախսերի շնորհիվ կտրուկ փոխվել է հաշվեկշռային հոդվածների հարաբերակցությունը ( համակարգ 3): Այս դեպքում, հաշվեկշիռը գնահատվում է «չիրացվող», քանի որ պարտավորությունները գերազանցում են տնտեսության տնօրինած ակտիվներին՝ կապված իմո( ք, Է, Է, Օ ). բիլիզացված միջոցների ձնավորման հետ (25 000 Հ 5 000 Հ 19 000) Հ 45 000 Հ 25 000 (6 000 Հ 28 000 Հ 45 000) » 60 000 Հ 2 000

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

2.12. ՀԱՇԻՎՆԵՐԻ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ՖՈՒՆԿՑԻԱՆԵՐԸ

Հաշվապահական հաշվառման համակարգում հաշիվները ոչ միայն վերահսկողություն են իրականացնում տնտեսական միջոցների ու դրանց առաջացման աղբյուրների շարժի ն մնացորդների վրա, այլն կատարում են մի շարք գործառնական ֆունկցիաներ: Գործառնական են համարվում համադրման, կալկուլյացիոն, հավաքիչ-բաշխիչ հաշիվները: Համադրման հաշիվների օգնությամբ որոշվում են տնտեսավարման որնէ ոլորտի հետնանքները: Այսպես, «Ֆինանսական արդյունք» հաշիվը ոչ միայն վերահսկում է արտադրանքի իրացման ընթացքն, այլ որոշում է վերջինիս ֆինանսական հետնանքը (տես նկար 2.6): Այս հաշվի դեբետում արտացոլվում է իրացված արտադրանքի լրիվ ինքնարժեքը կամ ծախսերը (ԻԾ), իսկ կրեդիտում` իրացման հասույթը կամ եկամուտները (ԻՀ): «Ֆինանսական արդյունք» ԻԾ

ԻՀ

Շահույթ (ԻՀ - ԻԾ » 0)

Վնաս (ԻՀ - ԻԾ Հ 0)

Նկար 2.6 Համադրման հաշվի գործունեության մեխանիզմը Հետնաբար, հաշվի դեբետային ու կրեդիտային մասերի համադրումով որոշվում է արտադրանքի իրացումից ստացված շահույթի կամ վնասի գումարը: Այսպես, եթե հաշվի կրեդիտային գրանցումների հանրագումարը մեծ է դեբետայինից, այսինքն արտադրանքի վաճառքի եկամուտը գերազանցում է նրա թողարկման ու առաքման ինքնարժեքին, ապա իրացման հետնանքը գնահատվում է որպես շահույթ (տես նկար 2.6): Հակառակ դեպքում այն համարվում է վնաս: Կալկուլյացիոն հաշիվների օգնությամբ որոշվում է հաշվետու ամսում թողարկված արտադրանքի կամ կատարված ծառայությունների փաստացի ինքնարժեքը: Այսպես, «Օժանդակ արտադրություն» հաշիվը դեբետային մասով ներկայացնում է անավարտ ծառայությունների (արտադրանքի) սկզբնական (ԱՍմ) մնացորդը, հաշվետու ամսվա ծախսերը (ՀԾ), իսկ կրեդիտով՝ կատարված ծառայությունների (թողարկված օժանդակ արտադրանքի) փաստացի ինքնարժեքը (ՓԻ) ն վերջնական (Ավմ) անավարտ արտադրանքը որը որոշվում է հետնյալ կերպ.

.ՓԻ Հ ԱԱմ Հ ՀԾ - Ավմ

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

«Օժանդակ արտադրություն»

Ասմ (ըստ գույքագրման)

Ավմ (ըստ գույքագրման)

Նյութեր Աշխատավարձ

ՀԾ Ամորտիզացիա Ինքնարժեք

ՓԻ

Նկար 2.7 Կալկուլյացիոն հաշվի գործունեության մեխանիզմը

Վերադիր ծախսեր Նյութեր

Աշխատավարձ Ծախսերի

Ինքնարժեք

Ծախսերի դուրս գրում

կուտակում Ամորտիզացիա

Նկար 2.8

Հավաքիչ-բաշխիչ հաշվի գործունեության մեխանիզմը

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հավաքիչ - բաշխիչ հաշիվների օգնությամբ հաշվետու ամսվա ընթացքում հավաքվում են միատարր ծախսերը, ամփոփվելով դեբետային մասում, իսկ ամիսը վերջանալուց հետո՝ կրեդիտային մասով դուրս գրվում թողարկման ծախսերին: Այդպիսի ֆունկցիա հիմնականում իրականացնում են վերադիր ծախսումները հաշվառող հաշիվները, որոնք, բնականաբար, մնացորդ չեն ունենում (տես նկար 2.8): Կոնտրարային հաշիվների օգնությամբ կատարվում է հաշվեկշռի ակտիվային կամ պասիվային հոդվածների արժեքային իրական գնահատում: Այս դեպքում հոդվածները հանդես են գալիս երկու գնահատումներով՝ իրենց սկզբնական արժեքով ն իրական արժեքով: Հետնաբար, գնահատվող հիմնական հաշիվների հետ մեկտեղ կիրառվում են կոնտրարային կարգավորիչ հաշիվներ: Ընդ որում, եթե գնահատվում է ակտիվային հոդվածի իրական արժեքը, ապա հաշվային համակարգը դրան հակակշռում է կոնտրպասիվային հոդված, ինչպես օրինակ «Հիմնական միջոցներ» ակտիվային ն «Հիմնական միջոցների մաշվածք» պասիվային հաշիվները:

2.13. ԿՐԿՆԱԿԻ ԳՐԱՆՑՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿԻ ՖՈՒՆԿՑԻԱՆԵՐԸ

Ինչպիսին է §հավաքիչբաշխիչԻ հաշիվների գործունեությունը: Պատասխանը. ֆայլ ֆայլsօ.3

Կրկնակի գրանցման եղանակը հաշվապահական հաշվառման համակարգում կատարում է մի շարք ֆունկցիաներ, որոնցից կարնորագույններն են հանդիսանում. Առաջին, տնտեսական գործառնությունների արժեքային արդյունքների հաշվեգրումը հաշիվներում, որով հաշվառվող գումարները ներառվում են հաշվապահական համակարգում: Հետնաբար, կրկնակի գրանցման եղանակը համապարփակ բնույթ է հաղորդում հաշվապահական հաշվառմանը` կատարելով տնտեսական տեղեկատվության արձանագրում, խմբավորում ն ամփոփում մեկ համակարգի շրջանակում: Այսպես, հաշվետու ժամանակաշրջանի ձեռնարկության ծախսերը ն եկամուտները ըստ հաշիվների կազմել են համապատասխանաբար 31 000 ն 42 000 միավոր (տես նկար 2.5), իսկ սկզբնական ն վերջնական ակտիվների մնացորդային հանրագումարներն ըստ հաշվեկշռի՝ 410 000 ն 421 000 միավոր (տես աղյուսակ 2.4): Կրկնակի գրանցման շնորհիվ, մեկ համակարգի շրջանակներում ներկայացվում են ձեռնարկության եկամուտների ու ծախսերի ձնավորմամբ ակտիվների ու պասիվների փոփոխությունները, որն արտահայտվում է հետնյալ հաշվեկշռային կապով. .սկզբնական եվ վերջնական հաշվեկշռային հանրագումարների տարբերություն Հ եկամուտ - ծախս կամ 421 000 – 410 000 Հ 42 000 – 31 000 Երկրորդ, ճանաչողական նշանակությունը, երբ առանց տնտեսական բովանդակությանը ծանոթանալու հաշվային թղթակցությունում արտացոլված հաշիվների դեբետով կամ կրեդիտով պարզորոշ գաղափար է կազմվում կայացած գործարքի ն դրանից բխած արժեքային հետնանքների մասին: Երրորդ, այս եղանակն ունի ստուգողական նշանակություն, քանի որ գործառ-

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

նության դրամական արդյունքը հաշիվներում կրկնակի չգրանցելու դեպքում խախտվում է հաշվապահական հաշվեկշռի ակտիվային ու պասիվային հանրագումարների համարժեքությունը:

2.14. ՍԻՆԹԵՏԻԿ ԵՎ ԱՆԱԼԻՏԻԿ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ

Հաշվապահությունը սկզբնապես վարվում է վերլուծական կտրվածքով, որին գործնականում անվանում են անալիտիկ հաշվառում: Անալիտիկ հաշվառման տվյալները խմբավորվում, ն այնուհետն ամփոփվում են սինթետիկ հաշվապահության համակարգում: Հետնաբար, հաշվապահական հաշվառման տեղեկատվական հոսքը` անալիտիկ, սինթետիկ ն հաշվետվական ենթահամակարգերում փոխկապակցված ներկայացվում է հետնյալ կերպ (տես նկար 2.8) Փաստորեն, անալիտիկ հաշվառումը հանդիսանում է հաշվապահության տեղեկատվության հիմքը: Այն հաշվառման օբյեկտները ներկայացնում է ոչ միայն ըստ արժեքային մեծության, այլն ըստ վերլուծական կտրվածքի, չափման տարբեր միավորների, գտնվելու վայրի, նյութական պատասխանատուների ն այլն: Հաշվապահական հաշվետվություններ տեղեկատվության հրապարակում

ՍԻՆԹԵՏԻԿ

տեղեկատվության

ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ

ամփոփւմ

տեղեկատվության

ԱՆԱԼԻՏԻԿ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ

ձնավորում

Նկար 2.8 Հաշվապահության տեղեկատվական հոսքը անալիտիկ, սինթետիկ ն հաշվետվական ենթահամակարգերում Սինթետիկ հաշվառումը ամփոփելով անալիտիկ հաշվապահության տեղեկատվությունը, այն ներկայացնում է միայն արժեքային (դրամային) կտրվածքով: Այսպես, արտադրական կազմակերպությունում հաշվետու տարվա սկզբին պահեստավորված էր ընդամենը երկու տեսակի արտադրանք: «Ա» արտադրանքը գտնվում էր թիվ 1 պահեստում 200 կգ քաշով ն 4 000 դրամ գնով, իսկ «Բ» արտադրանքը գտնվում էր թիվ 2 պահեստում 50 000 լիտր ծավալով ն 20 դրամ գնով: Տարվա ընթացքում, կազմակերպություն 2 մատակարարից մուտքագրվել է 500 կգ «Ա» արտադրանք ն պահեստից առաքվել հ գնորդին` 600 կգ: Նույն ժամանակահատվածում, կազմակերպություն R մատակարարից մուտքագրվել է 200 000 լ «Բ» արտադրանք ն պահեստից 1 գնորդին առաքվել` 220 000 լ:

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Կազմակերպությունում հաշվետու ժամանակաշրջանի պաշարների շարժի անալիտիկ հաշվապահությունը կներկայացվի վերլուծական կտրվածքով: Այսինքն, յուրաքանչյուր արտադրատեսակի գծով կբացվի քանակագումարային քարտ` ըստ արտադրանքների գտնվելու վայրի, նյութական պատասխանատուի, չափի միավորի, գնի, մատակարարի ն գնորդի: «Ա» արտադրանքի անալիտիկ հաշվառման քանակագումարային քարտ Թիվ 1 պահեստ, չափի միավորը` կգ, գինը` 4 000 դրամ նյութական պատասխանատու` Կարապետյան Կ ամսաթիվ

մատակարար

մնացորդ 10.05

մնացորդ

քանակ

գումար

ամսաթիվ

գնորդ քանակ

գումար

800 000 2 000

12.05

հ

2 400 000

400 000

«Բ» արտադրանքի անալիտիկ հաշվառման քանակագումարային քարտ

Թիվ 2 պահեստ, չափի միավորը` լ, գինը` 20 դրամ նյութական պատասխանատու` Հայրապետյան Հ. ամսաթիվ

մատակարար

մնացորդ 02.05

R

մնացորդ

քանակ 50 000

գումար

գնորդ

քանակ

գումար

1 000 000

200 000 4 000 000 30 000

ամսաթիվ 25.05

220 000 4 400 000

600 000

Հաշվետու նույն ժամանակահատվածի համար, կազմակերպության արտադրանքի սինթետիկ հաշվառումը հազար դրամներով կներկայացնի միայն հետնյալ խմբավորված տեղեկատվությունը .

սկզբնական մանացորդ Հ մուտք - ելք Հ վերջնական մնացորդ 1 800 Հ 6 000 – 6 800 Հ 1 000 Իսկ հաշվետու ժամանակաշրջանում պաշարների հաշվետվական տեղեկատվությունը հաշվապահության ենթահամակարգում կներկայացվի առավել ամփոփ կտրվածքով. սկզբնական մնացորդ……………. 1 800 հազ. դրամ վերջնական մնացորդ……………...1 000 հազ. դրամ Այսպիսով, պաշարների շարժին վերաբերող տեղեկատվությունը հաշվապահության տարբեր ենթահամակարգերում կներկայացվի այսպես.

ԳԼՈՒԽ II. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Պաշարների հաշվետվություն սկզբնական մնացորդ 1 800 վերջնական մնացորդ 1 000

ՍԻՆԹԵՏԻԿ

ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ

1 800 Հ 6 000 – 6 800 Հ Հ 1 000

«Ա» 200կգ Հ 500կգ - 600կգ Հ 100 կգ 800 000 Հ 2 000 000 – - 2 400 000 Հ 400 000 «Բ»

50 000լ Հ 200 000լ 220 000լ Հ 30 000լ 1 000 000 Հ 4 000 000 – 4 4 00 000 Հ 600 000

ԱՆԱԼԻՏԻԿ

ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ

Անալիտիկ հաշվապահությունը առավել վերլուծական լինելով, խիստ փոխկապակցված է սինթետիկ հաշվապահության հետ ն լրացնում է վերջինիս:

1.

Իչպես կբնութագրեք հաշավապահական հաշվառման առարկան (2.1):

2.

Որոնք են հաշվապահության մեթոդի տարրերը (2.2):

3.

Թվարկեք հաշավապահական հաշվեկշռի ակտիվային ն պասիվային երեքական հոդված (2.3):

4.

Ներկայացրեք հաշվեկշռում ակտիվապասիվային փոփոխություններ առաջացնող երկու գործառնություն (2.4):

5.

Ինչպես են գրանցումներ կատարվում ակտիվային ն պասիվային հաշիվներում (2.5):

6.

Թվարկեք կրկնակի գրանցում կատարելու քայլերը (2.7):

7.

Թվարկեք հաշվապահական հաշիվների պլանի հաշվային դասերը (2.7):

8.

Որոնք են հաշվապահական փաստաթղթերի ն ռեգիստրների տարբերակիչ հատկանիշները (2.11):

9.

Թվարկեք հաշիվների գործառնական ֆունկցիաները (2.13):

10. Ինչպես է սինթետիկ հաշվառումը փոխկապակցվում անալիտիկ հաշվառման հետ (2.15):

ԳԼՈՒԽ III. ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԳԼՈՒԽ III ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

¶ÉËÇ µáí³Ý¹³ÏáõÃÛáõÝÁ • • •

ընթացիկ ակտիվներ պաշարներ դեբիտորական պարտքեր

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է. 

հասկանալ հիմնական միջոցների հաշվառման սկզբունքները,



տարբերակել ակտիվների ամորտիզացման եղանակները,



ընկալել պաշարների գնահատման հաշվապահական սկզբունքները,



որոշել պաշարների մնացորդը ըստ իրացման զուտ արժեքի,



բնութագրել դեբիտորական պարտքերը ն կատարել դրանց դասակարգում,



հասկանալ դեբիտորական պարտքերի պահուստաֆոնդի ձնավորման ն հաշվառման անհրաժեշտությունը,



բնութագրել ֆակտորինգը` որպես անհուսալի պարտքերի հավաքագրման արդյունավետ միջոցի,



հաշվառել առ հաշիվ տրված գումարները:

3.1. ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Հիմնական միջոցները ոչ ընթացիկ ակտիվների դասին են պատկանում ն հաշվային համակարգում իրեց ծառայության ընթացքում հանդես են գալիս արժեքային մի քանի կտրվածքով՝ սկզբնական արժեքով, կուտակված մաշվածքով ն վերագնահատված արժեքով: Քանի որ հիմնական միջոցներին հատուկ է ծառայության երկարաժամկետայնությունը (մեկ տարուց ավելի), ապա օգտակար ծառայության ընթացքում դրանց արժեքը կարող է պարբերաբար փոփոխվել արդիականացման, արժեզրկման կամ շուկայական միջավայրով պայմանավորված վերագնահատման գործոններով: Հիմնական միջոցների միավորի սկզբնական արժեքն ընդգրկում է գնման գինը, ներկրման տուրքերը ն ակտիվը աշխատանքային վիճակի բերելու հետ կապված բոլոր ծախսումնեը: Հիմնական միջոցները ձեռք բերելիս (գնելիս) ձնակերպվում է հետնյալ հաշվային թղթակցությունը.

Դտ 111 «Շահագործման մեջ գտնվող հիմնական միջոցներ» Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ» Հիմնական միջոցների ամորտիզացման հաշվարկը կատարվում է մի շարք մեթոդներով: Ակտիվների մաշվածության հաշվեգրման մեթոդներից են հավասարաչափ մեթոդը, արագացված մեթոդը: Հավասարաչափ մեթոդի կիրառման դեպքում ակտիվի արժեքի ամորտիզացիան հավասարաչափ է բաշխվում օգտակար ծառայության տարիների միջն: Օրինակ, եթե բեռնատարը ձեռք է բերվել 15 000 հազ. դրամով ն ունի օգտակար ծառայության 5 տարվա ժամկետ, ապա ակտիվի տարեկան ամորտիզացիան հավասարաչափ մեթոդով կհաշվարկվի հետնյալ կերպ

ԳԼՈՒԽ III. ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հիմնական միջոցները իրեց ծառայության ընթացքում հանդես են գալիս պատմական արժեքով, կուտակված մաշվածքով ն վերագնահատված արժեքով:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հիմնական միջոցները կարող են ամորտիզացվել հավասարաչափ կամ արագացված եղանակներով:

15 000 : 5 Հ 3 000 հազ. դրամ Հավասարաչափ (գծային) մաշվածքի կիրառման դեպքում առկա են երեք գործոններ, որոնց վրա պետք է ուշադրություն դարձնել. բոլոր հինգ տարիների ընթացքում մաշվածության ծախսերը հավասար են իրար,  կուտակված մաշվածությունն աճում է աստիճանաբար,  հաշվեկշռային արժեքն աստիճանաբար նվազում է, մինչն այն հասնում է գնահատված լուծարային արժեքին: Մաշվածության հաշվեգրման արագացված մեթոդների դեպքում ակտիվը իր օգտագործման սկզբնական տարիներին ամորտիզացվում է առավել ինտենսիվ, որպեսզի վերջին տարիներին մաշվածքի բաժնեմասը դառնա ոչ էական: Այս մեթոդով հաշվեգրվող գումարը որոշելիս յուրաքանչյուր տարվա համար օգտագործվում է ամորտիզացման գործակից, որի հայտարարը հավասար է ակտիվի օգտակար ծառայության տարիների քանակի գումարին, իսկ համարիչը՝ ակտիվի ծառայության մնացորդային ժամանակաշրջանին (հակառակ հերթականությամբ): 

Օրինակ, բեռնատարի սպասվող օգտակար ծառայությունը տնելու է 5 տարի: Տարիների քանակի գումարը կկազմի 15,

1 Հ 2 Հ 3 Հ 4 Հ 5 Հ 15 Հետնաբար, ամորտիզացման գործակիցները ըստ տարիների հանդես կգան. 5/15, 4/15, 3/15/, 2/15, 1/15 Մաշվածքի արագացված հաշվեգրումը ըստ տարիների քանակի կկազմի. Տարիներ

Տարեկան մաշվածություն

1-ին

(5/15 2 15 000) Հ 5 000

2-րդ

(4/15 2 15 000) Հ 4 000

3-րդ

(3/15 2 15 000) Հ 3 000

4-րդ

(2/15 2 15 000) Հ 2 000

5-րդ

(1/15 2 15 000) Հ 1 000

Ինչպիսին է ակտիվների ամորտիզացման քաղաքականությունը:

Համաձայն այս մեթոդի, մաշվածության ամենից մեծ ծախսը գրանցվում է առաջին տարում, որը նվազում է ըստ հաջորդող տարիների: Կուտակված մաշվածությունը աճում է դանդաղ, իսկ հաշվեկշռային արժեքը, տարեկան կտրվածքով նվազում է մաշվածքագրված գումարով՝ մինչն այն հասնում է մնացորդային արժեքին:

Պատասխանը. ֆայլ ֆայլs3.1

Բոլոր դեպքերում, հիմնական միջոցների ամորտիզացիան կուտակվում է թիվ 112 «Շահագործման մեջ գտնվող հիմնական միջոցների մաշվածություն» հաշվի կրեդիտում ն կազմակերպության ծախսային հաշիվների դեբետում:

ԳԼՈՒԽ III. ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

3.2

àրոնք են պաշարների գնահատման F1FԻ կամ L1FԻ եղանակները:

Պատասխանը. ֆայլ ֆայլs3.օ

ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Պաշարներն ի տարբերություն հիմնական միջոցների, իրենց օգտագործման պահին միանվագ սպառվում են տնտեսավարման ընթացքում ն հետնաբար չունենալով կիրառման երկարաժամկետայնություն, դասվում են կազմակերպությունների ընթացիկ ակտիվների թվին: Պաշարներն ընդգրկում են հիմնական ն օժանդակ նյութերը, կիսաֆաբրիկատները, անավարտ ու պատրաստի արտադրանքը, ապրանքները ն այլն: Պաշարների շարժը հաշվապահությունում հաշվառվում է փաստացի ինքնարժեքով, իսկ մնացորդն՝ իրացման զուտ արժեքի ն փաստացի ինքնարժեքի նվազան վերամշակման գույնով: Փաստացի ինքնարժեքը ներառում է ձեռք բերման ծախսումներն, իսկ իրացման զուտ արժեքը պաշարների վաճառքի հասույթն է` առանց կոմերցիոն ծախերի: Հաշվետու ժամանակաշրջանի ընթացքում միննույն պաշարները տարբեր գներով են կազմակերպություն մուտքագրվում ն հետնաբար խնդրո առարկա է դառնում մի ընդհանուր արժեքով պաշարների դուրս գրումը: Այս հարցի լուծման համար առաջարկվում է երեք մեթոդ, որոնք են` «Առաջին մուտք առաջին ելքը», «Վերջին մուտք առաջին ելքը», «Միջին կշռված արժեքը»: ԱՄԱԵ բանաձնը ենթադրում է, որ պաշարների միավորները, որոնք գնվել կամ արտադրվել են առաջինը, ելքագրվում են առաջինը ն, հետնաբար, միավորները, որոնք մնում են պաշարներում հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում, վերջին գնվածները կամ արտադրվածներն են: ՎՄԱԵ բանաձնը ենթադրում է, որ պաշարների միավորները, որոնք գնվել կամ արտադրվել են վերջինը, ելքագրվում են առաջինը ն, հետնաբար, միավորները, որոնք մնում են պաշարներում հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում, առաջինը գնվածները կամ արտադրվածներն են: Միջին կշռված արժեքի բանաձնով յուրաքանչյուր միավորի արժեքը որոշվում է հաշվետու ժամանակաշրջանի սկզբի դրությամբ նույնատիպ միավորների ն հաշվետու ժամանակաշրջանի ընթացքում գնված կամ արտադրված նույնատիպ միավորների միջին կշռված արժեքով, ուր որպես կշիռներ են հանդես գալիս պաշարների քանակները: Եթե ընդունենք, որ կազմակերպությունը հունիս ամսին մուտքագրել է 1050 կգ պաշար ն ելքագրել 950 կգ, ապա 200 կգ սկզբնական մնացորդի առկայության ն մուտքագրման տատանվող գների պայմաններում պաշարների 950 կգ ծախսը ն վերջնական մնացորդը տարբեր մեթոդներով կգնահատվի (տես աղյուսակ 3.1). ԱՄԱԵ մեթոդ ծախսը 200կգ210 Հ 500կգ212 Հ 100կգ214 Հ 150կգ215 Հ 11 650 մնացորդը 2 000 Հ 14 900 - 11 650 Հ 5 250 ՎՄԱԵ մեթոդ ծախսը 250կգ218 Հ 200կգ215 Հ 100կգ214 Հ 400կգ212 Հ 13 700 մնացորդը 2 000 Հ 14 900 – 13 700 Հ 3 200

ԿՄ ծախսը մնացորդը

մեթոդ

|(2 000 Հ 14 900) : (200 Հ 1050)| 2 950կգ Հ 12 844 2 000 Հ 14 900 - 12 844 Հ 4 056

.Պաշարների ծախսի գնահատման թվարկված մեթոդներից որնէ մեկի կիրառումը

ԳԼՈՒԽ III. ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

նշվում է կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման քաղաքականությունում, իսկ մեթոդի ընտրությունը կապվում է տնտեսավարման ռազմավարության հետ: Այսպես, գների աճի պայմաններում, եթե կազմակերպությունը ցանկանում է հասնել հնարավոր բարձր շահութաբերության, ապա կիրառում է պաշարների ծախսի գնահատման ԱՄԱԵ մեթոդը, որով կրճատվում է թողարկման ինքնարժեքը ն աճում շահույթը: Իսկ հաշվետու տարվա հարկային բեռի թեթնացման նպատակով կազմակերպությունում կիրառվում է պաշարների ծախսի գնահատման ՎՄԱԵ մեթոդը, որով աճում են թողարկման ծախսերը: Աղյուսակ 3.1 Նյութական պաշարների քանակագումարային շարժը Ամսա-

մուտքը

ամսվա ելքը

թիվ

գին

(քանակ)

քանակ գումար

01.06 05.06 12.06 20.06 28.06 ընդամենը

1 050

6 000 1 400 3 000 4 500 14 900

մնացորդը քանակ

գումար

2 000

Ըստ ԱՄԱԵ - 5250, ՎՄԱԵ - 3 200,

3.3

ՄԿ – 4 056

ԻՐԱՑՄԱՆ ԶՈՒՏ ԱՐԺԵՔ

Տնտեսավարման արդի պայմաններում անհրաժեշտություն է ծագում նոր մոտեցումներ ցուցաբերելու կազմակերպությունների պաշարների հաշվեկշռային գնահատմանը: Հաշվապահական հաշվետվություններում դրանք արտացոլվում են դրամական միջոցների այն գումարով, որը ստացվում է տվյալ պահին առկա ակտիվներն իրացնելիս: Հետնաբար, անհրաժեշտություն է ծագում նան պահպանելու հաշվենկատության սկզբունքը, երբ կազմակերպությունների ակտիվներն ու եկամուտները չեն գերագնահատվում (տես Հաշվապահական հաշվառման մասին ՀՀ օրենքը, հոդված 10, կետ է.): Ելնելով վերոհիշյալ սկզբունքներից, կազմակերպություններում ակտիվների գնահատման ժամանակ կիրառվում է իրացման զուտ արժեքի ցուցանիշը, որը սովորական գործունեության ընթացքում վաճառքի ձնավորվող գինն է՝ հանած համալրման ն վաճառքը կազմակերպելու համար անհրաժեշտ ծախսումները: Համաձայն ՀՀ Հաշվապահական հաշվառման օրենքի 10-րդ հոդվածի հաշվետվություններ կազմելու հաշվենկատության սկզբունքի, պաշարները չպետք է գերագնահատվեն ն հետնաբար ՀՀՀՀ 2 ստանդարտի 5-րդ կետի պահանջով պետք է չափվեն ինքնարժեքից ն իրացման զուտ արժեքից նվազագույնով: Այ-

ԳԼՈՒԽ III. ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ºրբ է կատարվում պաշարների իրացման զուտ արժեքով գնահատում: Պատասխանը. ֆայլ ֆայլs3.3

սինքն, պաշարների ինքնարժեքի մասնակի դուրս գրումը իրացման զուտ արժեքի մակարդակին համապատասխանում է այն տեսակետից, որ ակտիվները չպետք է արտացոլվեն ավելի բարձր գումարով, քան ակնկալվում է, որ պիտի ստացվի նրանց վաճառքից կամ օգտագործումից (տես ՀՀՀՀՍ 32-ի 23-րդ կետ): Պաշարների արտադրության մեջ օգտագործելու նպատակով պահվող նյութերը ն այլ պաշարները չեն վերագնահատվում ինքնարժեքից ցածր, եթե ակնկալվում է, որ պատրաստի արտադրանքը, որում դրանք ընդգրկվելու են, վաճառվելու է ինքնարժեքին հավասար կամ գերազանցող գնով: Սակայն, երբ նյութերի գների անկումը այնպիսին է, որ պատրաստի արտադրանքի ինքնարժեքը գերազանցելու է իրացման զուտ արժեքին, նյութերի ինքնարժեքը իջեցվում է մինչն իրացման զուտ արժեք: Իրացման զուտ արժեքի հաշվարկը հիմնվում է պաշարների իրացումից սպասվելիք գումարի` հաշվարկի պահին եղած առավել վստահելի փաստի վրա: Այդ հաշվարկները կատարելիս, հաշվի են առնվում գների տատանումները, համալրման ն վաճառքի իրականացման ծախսումների տատանումները: Օրինակ, եթե հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում կազմակերպությունում առկա է պաշարների հինգ հոդված, ապա դրանց 14 075 գումարի հաշվեկշռային նոր հայտագրումը, իրացման զուտ արժեքով, կկատարվի աղյուսակ 3.2-ի հաշվարկներով: Երբ փոխվում են հանգամանքները, որոնք բերել էին պաշարների ինքնարժեքի իջեցման, դուրս գրված գումարը վերականգնվում է այնպես, որ նոր հաշվեկշռային արժեքը հանդիսանա ինքնարժեքից ն վերանայված իրացման զուտ արժեքից նվազագույնը: Աղյուսակ 3.2 Իրացման զուտ արժեքի արտացոլումը հաշվեկշռում

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Իրացման զուտ արժեքի վերահաշվարկը հիմնվում է պաշարների իրացումից սպասվելիք գումարի փոփոխման վրա. առնվում գների տատանումները, համալրման ն վաճառքի իրականացման ծախսումների տատանումները:

ինք- վանար- ճառժեք քի գին Ա 2.5 Բ 4.0 Գ 10.0 Դ 6.0 Ե 1.2 Ընդամենը

ՄԻԱՎՈՐ ՊԱՇԱՐԻ

համա- իրացման վերահաշզուտ վարկված լրման արժեք արժեք ծախ(ս.3- ս.4) (ս.2-ի ն ս.5-ի սեր նվազագույնը) 0.5 2.0 2.0 0.8 3.2 3.2 1.0 9.0 6.0 2.0 4.0 4.0 0.25 0.95 0.95

ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ

քաարնակ ժեքը հաշվեկշռում 500 1 000 1 000 3 200 750 4 500 750 3 000 2 500 2 375

14 075

Ընդունենք, որ կազմակերպությունը գնել է 1 000 կգ պաշար՝ 100 000 դրամ արՏարվա ժեքով, որի համար փոխադրման վճարը կազմել է 10 000 դրամ: ընթացքում վաճառվել է 750 կգ՝ յուրաքանչյուրը 150 դրամ արժողությամբ՝ կոմերցիոն 3 750 դրամ ընդհանուր ծախսերով: Տարվա վերջում կազմակերպությունում առկա է պաշարների 250 կգ, սակայն դրանցից 50-ը վնասված են: Վնասված միավորները կարող են վաճառվել յուրաքանչյուրը 25 դրամ, իսկ մնա-

ԳԼՈՒԽ III. ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ցած 200-ը՝ 150 դրամ արժեքով: Այս դեպքում, պաշարների վերագնահատման հաշվարկները կկատարվեն հետնյալ կերպ. ա) պաշարների ինքնարժեքը միավորի համար 100 000 Հ 10 000 Հ110 000/1 000միավորՀ110 Իրացման զուտ արժեք. • վնասված հոդվածների յուրաքանչյուր միավորի համար՝ 20 25 – (3 750/ 750) • չվնասված հոդվածների յուրաքանչյուր միավորի համար՝ 145 150 – (3 750/ 750) բ) հաշվեկշռում վերագրանցվող ինքնարժեքի ն իրացման զուտ արժեքի նվազագույնը. վնասված հոդվածներ 50 կգ 2 20 Հ 1 000 չվնասված հոդվածներ 200 կգ 2 110 Հ 22 000 պաշարների ընդհանուր արժեքը 23 000

գ) իրացման զուտ արժեքի ազդեցությունը վաճառքի ֆինանսական հետնանքի վրա հասույթ վաճառքից վաճառված ապրանքների ինքնարժեք

750 2150 Հ 750 2 115 Հ

112 500 (86 250)

վնասված պաշարներից կորուստներ. իրացման զուտ արժեք. ինքնարժեք վնասված հոդվածներից կորուստներ.

50 2 20 Հ 50 2 110 Հ

1 000 (5 500) (4 500)

Գործառնական շահույթ (112 500 – 86 250 – 4 500) 21 750 Պաշարների արժեքը նվազեցնելիս կատարվում է դեբետային գրանցում 714 «Գործառնական այլ ծախսեր» հաշվում ն կրեդիտային գրանցում 218 «Պաշարների արժեքի նվազում» հաշվում: Մեր օրինակում, վնասված հոդվածներից կորուստը 4 500 դրամ արժեքով |(110-20) 2 50| կձնակերպվի հետնյալ հաշվային թղթակցությամբ.

Դտ 714 …………. 4 500 Կտ 218 …………….. 4 500 որով հաշվենկատության սկզբունքի պահանջով կնվազեցվի հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջի պաշարների հաշվեկշռային մնացորդը (218 կոնտրակտիվային հաշվի օգնությամբ) ն միաժամանակ գործառնության վնասը կարտացոլվի նույն ժամանակաշրջանի ֆինանսական հաշվետվությունում: Եթե հաջորդ հաշվետու ժամանակաշրջանում կատարվի պաշարների երկրորդ վերագնահատում՝ արժեքային աճի պատճառով, ապա վերագնահատման աճը կվերագրվի ոչ թե պաշարների սկզբնական, այլ արժեզրկված գումարին: Այսպես, վնասված պաշարների գծով իրացման նոր շուկայի հայտնաբերման դեպքում, ուր արդեն միավորի վաճառքի գինը կազմում է 55 դրամ, իսկ միավորի գծով կոմերցիոն ծախսերը` 10 դրամ, իրացման զուտ արժեք է սահմանվում 45 դրամը, որով ձնակերպվում է վերագնահատման աճ.

ԳԼՈՒԽ III. ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Դտ 218………..1 250 Կտ 614 ………….1 250

(45 – 20) 2 50

Դրանով իսկ, վնասված պաշարների նախորդ արժեզրկումը վերականգնվում է իրացման զուտ արժեքի աճի բաժնեմասով:

3.4 ԴԵԲԻՏՈՐԱԿԱՆ ՊԱՐՏՔԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Դեբիտորական պարտքերը կազմակերպության սպասելիք գումարային մուտքերն են ապրանքների իրացումից կամ ծառայությունների մատուցումից:

Դեբիտորական պարտքերի գերակշիռ մասը կազմակերպություններում գոյանում է արտադրանքի, ապրանքների ապառիկ վաճառքից, երբ գնորդների կողմից կատարվելիք վճարումները ժամանակագրական առումով հետ են ընկնում առաքումներից կամ ծառայությունների մատուցումից: Դեբիտորների առկայությունը տնտեսավարման բնականոն երնույթ է, քանի որ միայն կանխիկ վաճառքով գործունեության ծավալումը նեղացնում է գնորդների շրջանակը: Սակայն, մյուս կողմից, դեբիտորական պարտքերի կուտակումների աճը հանգեցնում է կազմակերպությունների դրամական միջոցների ներհոսքերի կրճատմանը, անհուսալի սպասելիքների ձնավորմանը, շրջանառու կապիտալի պտույտի դանդաղեցմանը, որը վերջին հաշվով նպաստում է ֆինանսական կայունության թուլացմանը: Այդ իսկ պաճառով, դեբիտորական պարտքերից բեռնաթափման նպատակով, կազմակերպությունները հաճախ դիմում են ֆակտորինգի, կամ, գնորդներին տրամադրում են զեղչեր` կանխիկ վաճառք կազմակերպելիս: Թիվ 221 «Դեբիտորական պարտքեր վաճառքների գծով» հաշիվը նախատեսված է վաճառքի գներով (ներառյալ անուղղակի հարկերը) արտադրանքների, ծառայությունների գծով ձնավորվող սպասելիքների առկայության ն շարժի վերաբերյալ տեղեկատվության ընդհանրացման համար: Հաշիվն ակտիվային է ն իր դեբետում արձանագրում է դեբիտորական պարտքերի ձնավորումը, իսկ կրեդիտում` դրանց մարումները կամ ճշտումները: Փաստորեն, հաշվի մնացորդը դեբետային է ն իրենից ներկայացնում է վաճառքների գծով ընթացիկ դեբիտորական պարտքերի գումարը հաշվետու ամսվա դրությամբ: Այսպես, կազմակերպության դեբիտորական պարտքերի մնացորդը հաշվետու ժամանակաշրջանի սկզբին կազմել է 30 000 հազ. դրամ: Հաշվետու ժամանակաշրջանում գնորդներին առաքվել է 120 000 հազ. դրամ արտադրանք` ներառյալ 20 000 հազ. դրամ ավելացված արժեքի հարկով: Պայմանագրով նախատեսված ապրանքների որոշակի խմբաքանակի որակի չափանիշների խախտման պատճառով գնորդների մի մասը ետ են վերադարձրել ընդհանուր գումարով 40 000 հազ. դրամ արտադրանք, իսկ 10 000 հազ. պարտք ունեցող մյուս մասին` կազմակերպության կողմից տրվել է գների իջեցման 309 զեղչ: Դեբիտորները մինչն հաշվետու ժամանակաշրջանի ավարտը ընդհանուր առմամբ մատակարար կազմակերպության հաշվարկային հաշիվ են փոխանցել 50 000 հազ. դրամ: Որպեսզի որոշվի հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջի դրությամբ կազմակերպության դեբիտորական պարտքերի մնացորդը, ձնակերպենք դեբիտորների ձնավորման, մարման ն ճշտման հաշվապահական թղթակցությունները հետնյալ կերպ.

ԳԼՈՒԽ III. ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

-

արտադրանքի վաճառքից ձնավորված դեբիտորական պարտքերի գծով.

Դտ 221 «Դեբիտորական պարտքեր վաճառքների գծով»……120 000 Կտ 611 «Արտադրանքի, ծառայությունների իրացումից հասույթ»………..….100 000 Կտ 524 «Կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտքեր բյուջեին (ԱԱՀ)»…..…..20 000 - գնորդների կողմից հետ վերադարձված արտադրանքի գծով ճշտումներ.

Դտ 612 «Իրացված արտադրանքի հետ վերադարձումից ն գների իջեցումից հասույթի ճշտում»………..33 360 Դտ 524 «Կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտքեր բյուջեին»………………..……6 640 (40 000 2 16,69) Կտ 221 «Դեբիտորական պարտքեր վաճառքների գծով»………………………………………….40 000 -

գնորդներին տրամադրված 3 000 հազ. դրամի զեղչեր (10 000 2 309.)

Դտ 612 «Իրացված արտադրանքի հետ վերադարձումից ն գների իջեցումից հասույթի ճշտում»………..2 400 Դտ 524 «Կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտքեր բյուջեին»……..…600 (3 000 2 209) Կտ 221 «Դեբիտորական պարտքեր վաճառքների գծով»…………...3 000 - դեբիտորական պարտքերի գծով հաշվարկային հաշիվ մուտքերի գծով.

Դտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»…………..50 000 Կտ 221 «Դեբիտորական պարտքեր վաճառքների գծով»……..................................……...50 000 Այսպիսով. հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում կազմակերպության դեբիտորական պարտքերի մնացորդը թիվ 221 հաշվի դեբետում կկազմի. սկզբնական մնացորդ Հ ավելացումներ - ճշտումներ – մարումներ Հ Հ30 000 Հ 120 000 – 40 000 – 50 000 Հ 60 000 հազ. դրամ Դեբիտորական պարտքերը կարող են ն ամբողջությամբ չփոխհատուցվել, կապված գնորդների լուծարման, սնանկացման կամ ժամանակավոր անվճարունակության հետ: Այդ դեպքում, դրանք որակվում են որպես անհուսալի դեբիտորական պարտքեր ն դուրս են գրվում նախօրոք ստեղծված պահուստաֆոնդի հաշվին` որոշ ժամանակ արձանագրվելով որպես պայմանական ակտիվ հետհաշվեկշռային հաշիվներում:

3.5

ԱՆՀՈՒՍԱԼԻ ԴԵԲԻՏՈՐԱԿԱՆ ՊԱՐՏՔԵՐԻ

ՊԱՀՈՒՍՏԱՖՈՆԴԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Դեբիտորական պարտքերը, որոնք չփոխհատուցվելու հավանականություն ունեն, ժամանակի ընթացքում, օրենսդրությամբ, նախատեսված են դուրս գրման: Դրանց դուրս գրումը փաստորեն իրականացվում է մաս առ մաս` ծախսերի հաշվին ձնավորվող պահուստաֆոնդի հաշվին: Եվ, քանի որ, մինչն ավարտուն դուրս գրումը, դեբիտորական պարտքերը լիարժեքորեն արտացոլվում են հաշվեկշռում, ապա դրանց իրական նվազեցված արժեքի ներկայացումը կարգավորվում է կոն-

ԳԼՈՒԽ III. ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

տրարային հաշվի միջոցով: Կարգավորող հաշիվները բացվում են հիմնական հաշիվներին հարակից ն կատարում են հիմնական հաշիվների մնացորդների ճշտման ֆունկցիա: Որպես կանոն, կարգավորող հաշիվները հիմնականների նկատմամբ հակադարձ մնացորդներով են հանդես գալիս ն այդ պատճառով գրականությունում երբեմն դրանք անվանվում են նան կոնտրարային հաշիվներ: Թիվ 223 «Դեբիտորական պարտքերի հնարավոր կորուստների պահուստ» կոնտրարային հաշիվը նախատեսված է վաճառքների ն այլ եկամուտների գծով դեբիտորական պարտքերի հնարավոր կորուստների պահուստի առկայության, ձնավորման ն շարժի վերաբերյալ տեղեկատվության ընդհանրացման համար: Հաշիվը պասիվային է, կարգավորող: Հաշվի կրեդիտում արտացոլվում են պահուստին կատարվող մասհանումները, իսկ դեբետում` անհուսալի ճանաչված դեբիտորական պարտքերի դուրս գրումները, հակադարձումները, ինչպես նան մնացորդի ճշգրտումները: Հաշվի մնացորդը կրեդիտային է ն իրենից ներկայացնում է պահուստի չօգտագործված մնացորդը հաշվետու ամսաթվի դրությամբ: Այն հաշվապահական միջանկյալ հաշվեկշռում դեբիտորական պարտքերի հաշվի մնացորդի հետ ամփոփ հանդես է գալիս բացասական նշանով: Օրինակ, կազմակերպությունը հաշվետու տարին սկսել է զրոյական դեբիտորական պարտքերով: Կատարվել է ապառիկ վաճառք.  հունվարի 3-ին` «Ա» գնորդին – 20 000 հազ. դրամ,  ապրիլի 3-ին` «Բ» գնորդին – 30 000 հազ. դրամ,  մայիսի 25-ին` «Գ» գնորդին – 40 000 հազ. դրամ: Չնայած այն պայմանին, որ գնորդների կողմից վճարումը կատարվելու էր առաքման հաջորդ օրը, մինչ հուլիսի 5-ը գնորդները դեռնս վճարումներ չեն կատարել: Սահմանված կարգի համաձայն, այդ պարագայում կազմակերպության ծախսերի հաշվին ձնավորվում է դեբիտորական պարտքերի հնարավոր կորուստների պահուստ, որն էլ հենց կարգավորող թիվ 223 հաշվի օգնությամբ նվազեցրել է առաջին կիսամյակում չհավաքագրած պարտքերի մեծությունը: Հնարավոր կորուստների պահուստների ձնավորման կարգը, ըստ ՀՀ կառավարության 2002 թ. թիվ 2052 որոշման, հետնյալն է. • մինչն 90 օր չվճարման պարագայում պահուստաֆոնդ չի ստեղծվում, • 91-180 օրվա սահմաններում ստեղծվում է պահուստաֆոնդ` կետանցված պարտքի 259-ի չափով, • 181-270 օրվա դեպքում` 509-ի չափով, • 271-365 օրվա դեպքում` 759 - ի չափով: Դեբիտորական պարտքերի հնարավոր կորուստների պահուստաֆոնդի առ 05 հուլիսի ձնավորման հաշվարկը կներկայացվի այսպես: - հունվարի 3-ին վաճառք. (կետանցումից անց 181 _ 270 օր ` 509) «Ա» գնորդին

20 000 հազ. 2 509 Հ 10 000 դրամ,

- ապրիլի 3-ին վաճառք (կետանցումից անց 91 – 180 օր 259) «Բ» գնորդին

30 000 հազ. 2 259 Հ 7 500 դրամ,

ԳԼՈՒԽ III. ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

- մայիսի 25-ին (կետանցման 90 օրը դեռ չի լրացել), «Գ» գնորդի 40 000 հազ. դրամ դեբիտորական պարտքի դիմաց զրոյական պահուստաֆոնդ: Հետնաբար, մինչ հուլիսի 5-ը դեբիտորական պարտքերի հնարավոր կորուստների պահուստի (10 000 Հ 7 500) ձնավորման գծով կձնակերպվի. Ինչպիսի ֆունկցիա է կատարում §Դեբիտորական պարտքերի հնարավոր կորուստների պահուստԻ կոնտրարային հաշիվը:

Դտ 714 «Գործառնական այլ ծախսեր» ………………17 500 Կտ 223 «Դեբիտորական պարտքերի հնարավոր կորուստների պահուստ»……………….……17 500 Այսպիսով, հաշվետու տարվա առ 05 հուլիսի դեբիտորական պարտքերի հոդվածը կներկայացվի հետնյալ հաշիվների մնացորդների ամփոփմամբ. Թիվ 221 «Դեբիտորական պարտքեր»

Պատասխանը. ֆայլ ֆայլs3.4

Հ 90 000

Թիվ 223 «Պարտքերի հնարավոր կորստի պահուստ»Հ(17 500) Կարգավորվող հաշվով ճշտված մնացորդներ Հ 72 500 դրամ Եթե մինչն տարեվերջ գնորդները կատարեն որոշակի վճարումներ, ապա ճշտումներ կկատարվեն նան դեբիտորական պարտքերի պահուստաֆոնդում: Ընդունենք, որ վերոհիշյալ դեբիտորների վճարումները հաշվետու տարվա երկրորդ կիսամյակում կատարվել են այսպես.  «Ա» գնորդը կատարել է վճարում 15 000 երկրորդ կիսամյակի սկզբին,  «Բ» գնորդը կատարել է վճարում 22 000 հազ. դրամ 2 003 թ. դեկտեմբերի 31-ին,  «Գ» գնորդը ընդհանրապես վճարում չի կատարել: Այս պարագայում դեբիտորական պարտքերի հնարավոր կորուստների պահուստաֆոնդի մնացորդի ճշտումները հաջորդ տարվա հունվարի 5-ի դրությամբ կներկայացվեն ստորն հաշվապահական թղթակցություններով: Հաշվետու տարվա երկրորդ կիսամյակի սկզբին «Ա» գնորդի դեբիտորական պարտքի գծով կուտակվել էր 10 000 հազ. դրամի հնարավոր կորստի պահուստ: Քանի որ այդ պահին փոխհատուցվել էր պարտքի 15 000 հազ. դրամը, ապա կուտակված պահուստաֆոնդը պարտքի մասնակի մարման պահին կհակադարձվի հետնյալ թղթակցությամբ. Դտ 223…………..10 000 Կտ 614 ……………10 000 Եվ, քանի որ, «Ա» գնորդի պարտքի մնացած 5 000-ը դեռնս չի փոխահտուցվել մինչն հաջորդ տարվա հունվարի 5-ը, ապա այն ամբողջությամբ կձնակերպվի որպես հնարավոր կորստի պահուստ (կետանցումից 365 օր անց). Դտ 714 ……..5 000 Կտ 223 ………..5 000 «Բ» գնորդի դեբիտորական պարտքի գծով հնարավոր կորստի պահուստաֆոնդը մինչն հաշվետու տարվա. դեկտեմբերի 31-ը կազմել է 30 000 հազ. դրամ (181 - 270 օր` 509): Ուստի, երկրորդ կիսամյակին կձնակերպվի հնարավոր կորուստ 30 000ի 509-ը` (30 000 2 509 – 30 0002259). Դտ 714 ……..7 500 Կտ 223 ………..7 500

ԳԼՈՒԽ III. ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Իսկ, հաշվետու տարվա դեկտեմբերի 31-ին 22 000 վճարում կատարելիս` հնարավոր կորստի պահուստաֆոնդը կհակադարձվի. Դտ 223…………..15 000 Կտ 614 ……………15 000 «Բ» գնորդի դեբիտորական պարտքի չփոխհատուցված 8 հազ. դրամի (30 000 – 22 000) դիմաց հաջորդ տարվա հունվարի 5-ին կձնավորվի պահուստաֆոնդ 759-ի չափով (կետանցումից 271 - 365 օր), որը կձնակերպվի. Դտ 714 ……..6 000 Կտ 223 ………..6 000 «Գ» գնորդը մինչն հաջորդ տարվա հունվարի 5-ը ընդհանրապես վճարում չի կատարել, ուստի այդ պարտքի գծով հնարավոր կորստի պահուստաֆոնդը կետանցումից 181 - 270 օրվա սահմաններում կկազմի 40 000 հազ. դրամ 2 509 ն կձնակերպվի. Դտ 714 ……..20 000 Կտ 223 ………..20 000 Այսպիսով, հնարավոր կորստի պահուստաֆոնդի շարժը, ըստ առանձին դեբիտորական պարտքերի կտրվածքի, հաշվետու տարում կներկայացվի. Պահուստի ձնավորում

Օգտագործում

Ա

10 000 Հ 5 000

(10 000)

5 000

Բ

7 500 Հ 7 500 Հ 6 000

(15 000)

6 000

Գ

20 000

Դեբիտոր

Մնացորդ սկզբնական 0

56 000

25 000

20 000 վերջնական 31 000

Իսկ դեբիտորական պարտքերի հաշվեկշռային հայտագրումը առ 05.01 ամսի կկազմի. Թիվ 221 հաշվի մնացորդ….53 000 (90 000 – 15 000 – 22 000) Թիվ 223 հաշվի մնացորդ……………………… ……………(31 000) Դեբիտորական պարտքերի հաշվեկշռային մնացորդ………22 000

3.6 ԴԵԲԻՏՈՐԱԿԱՆ ՊԱՐՏՔԵՐԻ ՖԱԿՏՈՐԻՆԳԻ

ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Ֆակտորինգը ֆինանսական գործարք է, որի դեպքում պարտատեր կազմակերպությունը իր պարտքը զիչում է պարտապանի բանկին կամ ֆակտորինգային ընկերությանը` որոշակի զեղչով: Նման իրավիճակները որպես, կանոն, առաջանում են դրամական միջոցների պակասի առկայության դեպքում, երբ կազմակերպությունները ստիպված գնում են դեբիտորական պարտքերի զեղչմանը` ֆակտորինգի ձնով: Փաստորեն, այդ դեպքում եռակողմ պայմանագիր է կնքվում պարտապանի, պարտատիրոջ ն ֆակտորինգային ֆինանսական ընկերության (բանկի) միջն, համաձայն որի պարտատերը իր սպասելիքները հանձնում է ֆակտորինգային ընկերությանը, որից հետո վերջինս է հոգում պարտապանի պարտքերի գանձումը:

ԳԼՈՒԽ III. ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Դեբիտորական պարտքերի ձնավորումն ու մարումը ֆակտորինգի դեպքում տեղի է ունենում հետնյալ սխեմայով. Ֆակտորինգային Է կազմակերպություն

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ֆակտորինգը ֆինանսական գործարք է, որի դեպքում պարտատեր կազմակերպությունը իր պարտքը զիչում է պարտապանի բանկին կամ ֆակտորինգային ընկերությանը` որոշակի զեղչով:

զեղչված դեբիտորական պարտքերի վերադարձ

Պարտատեր 8 կազմակերպություն

դեբիտորական պարտքերի գամձում

դեբիտորական պարտքերի տրամադրում

Պարտապան 2 կազմակերպություն

Այսպես, 8 կազմակերպությունը երեք տարի ժամկետով տարեկան 109 դրույքով տրամադրել է 2 կազմակերպությանը 50 000 երկարաժամկետ վարկ: Համաձայն վարկային պայմանագրի, մայր գումարն ու պարզ տոկոսի սկզբունքով կուտակված տոկոսային եկամուտը մարվելու է 2-ի կողմից միանվագ` երրորդ տարվա վերջին: Սակայն, ուղիղ մեկ տարի անց, կազմակերպությունը իր դեբիտորական պարտքը զեղչում է ֆակտորով, Է ֆակտորինգային ընկերությանը զիչելով 159: Ֆինանսական ներդրման ն ֆակտորի գծով կատարված հաշվարկները 8 կազմակերպությունում, ն ձնակերպվող թղթակցությունները կներկայացվեն այսպես: 1. ձնակերպվել է երկարաժամկետ ֆինանսական ներդրում առաջին տարվա սկզբին.

Ինչպես է ֆակտորինգը նպաստում կազմակերպության ֆինանսական կայունությանը: Պատասխանը. ֆայլ ֆայլs3.5

Դտ 145 «Երկարաժամկետ փոխառություններից համախառն մուտքեր»…50 000 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ» ………………50 000 2. ձնակերպվել է չվաստակած երկարաժամկետ փոխառության տոկոսային եկամուտը. 50 000 2 109 2 3 տարի Հ 15 000

Դտ 145 «Երկարաժամկետ փոխառություններից համախառն մուտքեր»…15 000 Կտ 147 «Չվաստակած ֆինանսական եկամուտ» …15 000 3. ձնակերպվել է առաջին տարում վաստակած տոկոսային եկամուտը.

Դտ 147 «Չվաստակած ֆինանսական եկամուտ» ……5 000 Կտ 627 «Ֆինանսական ներդրումներից եկամուտներ»..5 000 4. ֆակտորինգի դեպքում, առաջին տոկոսային եկամտի ճշտում.

տարվա

վերջում

Դտ 147 «Չվաստակած ֆինանսական եկամուտ» ……10 000 Կտ 145 «Երկարաժամկետ փոխառություններից համախառն մուտքեր»................................…10 000

կատարվել

է

ԳԼՈՒԽ III. ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

5. ձնակերպվել է Է ֆակտորինգային ընկերության կողմից զեղչված դեբիտորական պարտքի մուտքագրումը 8 կազմակերպություն. (50 000 Հ 5 000) 2 (1 – 0,15) Հ 46 750

Դտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ» ….…………..46 750 Կտ 145 «Երկարաժամկետ փոխառություններից համախառն մուտքեր»………………….…46 750 6. ձնակերպվել է ֆակտորինգային ծառայության տոկոսավճարը. (50 000 Հ 5 000) 2 0,15 Հ 8 250

Դտ 727 «Վարկերի ն փոխառությունների գծով ծախսեր»………….8 250 Կտ 145 «Երկարաժամկետ փոխառություններից համախառն մուտքեր»….........................8 250 Այսպիսով, ֆակտորինգային գործարքի ավարտից հետո պարտատեր 8 կազմակերպության դեբիտորական պարտքը ամբողջությամբ մարվում է ն դրանով իսկ փակվում է թիվ 145 հաշիվը:

3.7 ԱՌՀԱՇԻՎ ՏՐՎԱԾ ԳՈՒՄԱՐՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Դեբիտորական պարտքեր առաջանում են ոչ միայն գնորդների, այլ նան հենց կազմակերպության աշխատակիցներին առնչվող տնտեսական գործառնություններից: Մասնավորապես, աշխատակիցների գծով դեբիտորական պարտքեր են ձնավորվում ապրանքանյութական արժեքներ ձեռք բերելիս, գործուղումների մեկնելիս ն այլն: Առհաշիվ տրված գումարները հաշվառնում են թիվ 228 «Ընթացիկ դեբիտորական պարտքեր առհաշիվ տրված գումարների գծով» ակտիվային հաշվով: Հաշվի դեբետում արտացոլվում են առհաշիվ տրված գումարների գծով դեբիտորական պարտքերը, իսկ կրեդիտում` հաշվետու անձանց կողմից ծախսված գումարները, ինչես նան այդ պարտքերի հետ վերադարձումը: Փաստորեն, հաշվի դեբետային մնացորդը ցույց է տալիս կազմակերպության աշխատակիցների գծով գոյացած դեբիտորական պարտքը: Այսպես, կազմակերպության մարքեթինգի բաժնի աշխատակից Պետրոսյանը մեկնել է գործուղման ն այդ նապատակով դրամարկղից ստացել 500 000 դրամ: Գործուղումից վերադառնալուց հետո, Պետրոսյանը հաշվապահություն է ներկայացրել հաշվետվություն՝ կատարած 400 000 փաստացի ծախսերի վերաբերյալ, որում ընդգրկվել են օդանավի տոմսերը, հյուրանոցային վճարների անդորրագրերը, ներկայացուցչական ծախսերն ապացուցող կտրոնները, ինչպես նան սահմանված օրապահիկի դրույքաչափերը: Գործուղման նպատակով չծախսված 100 000 դրամ գումարի մնացորդը Պետրոսյանը հետ է վերադարձրել դրամարկղ: Գործուղման համար առհաշիվ տրված գումարների հաշվառման գծով կձնակերպվեն հետնյալ հաշվապահական թղթակցությունները. - դրամարկղից գումարը ստանալիս.

Դտ 228 «Ընթացիկ դեբիտորական պարտքեր առհաշիվ տրված գումարների գծով»…..500 000 Կտ 251 «Դրամարկղ»………………………..500 000

ԳԼՈՒԽ III. ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

-

առհաշիվ տրված գումարները ծախսագրելիս.

Դտ 714 «Գործառնական այլ ծախսեր»…………….400 000 Կտ 228 «Ընթացիկ դեբիտորական պարտքեր առհաշիվ տրված գումարների գծով»…..400 000 -

առհաշիվ տրված գումարները հետ վերադարձնելիս (դրամարկղ մուտքագրելիս).

Դտ 251 «Դրամարկղ»…………………100 000 Կտ 228 «Ընթացիկ դեբիտորական պարտքեր առհաշիվ տրված գումարների գծով»…..100 000 Այսպիսով, Պետրոսյանի գծով բացված թիվ 228 հաշիվը, առհաշիվ տրված գումարների վերջնահաշվարկի ն գործուղման ֆինանսական հաշվետվության ընդունման ու դրամարկղ գումարների հետ վերադարձման պարագայում կփակվի, հանդես գալով զրոյական մնացորդով:

1.

Իչպես կբնութագրեք ոչ ընթացիկ ակտիվները (3.1):

2.

Որոնք են հիմնական միջոցների ամորտիզացման եղանակները (3.1):

3.

Թվարկեք պաշարների ծախսի հաշվարկման եղանակները (3.2):

4.

Ներկայացրեք պաշարների իրացման զուտ արժեքով գնահատման անհրաժեշտությունը (3.3):

5.

Ինչու է հաշվապահությունում ձնավորվում դեբիտորական պարտքերի պահուստաֆոնդ (3.5):

6. Բնութագրեք թիվ 228 հաշվի գործունեության մեխանիզմը (3.7):

ԳԼՈՒԽ Ո. ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԳԼՈՒԽ Ո ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

¶ÉËÇ µáí³Ý¹³ÏáõÃÛáõÝÁ փոխառությունների էությունը • վարձակալական պարտավորություններ • աշխատավարձի գծով պարտավորություններ •

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է. 

դասակարգել կազմակերպությունների պարտավորությունները,



տարբերակել երկարաժամկետ ն կարճաժամկետ փոխառությունները,



տարբերակել լիզինգային ն գործառնական պարտավորությունները,



հաշվառել ֆինանսական ն գործառնական պարտավորությունների մարումը,



հաշվառել աշխատավարձի գծով կազմակերպության պարտավորությունները,



կատարել աշխատավարձից եկամտահարկի պահումներ,



հաշվարկել կազմակերպության պարտավորությունները կենսաթոշակային հիմնադրամին,



5.1

հաշավառել շնհորների գծով պարտավորությունները:

ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Կազմակերպությունների գործունեության ակտիվները գոյանում են նան փոխառություններից, որոնք լինում են երկարաժամկետ՝ մարման մեկ տարուց ավելի ժամանակահատվածով, ն կարճաժամկետ: Երկարաժամկետ փոխառությունների թվին են դասվում բանկին երկարաժամկետ վարկային պարտավորությունները, ֆինանսական վարձակալության գծով վարձատուին պարտավորությունները, երկարաժամկետ մուրհակների գծով վճարվելիք համախառն գումարները ն այլն: Երկարաժամկետ փոխառությունները որպես կանոն, ձնավորում են վճարվելիք տոկոսներ, որոնք հաշվապահությունում փոխառության պահին ամբողջությամբ արձանագրվում են որպես չկրած տոկոսային ծախսեր, ն հետագա տարիներին, մաս առ մաս դուրս գրվում կազմակերպության ծախսերի հաշվին: Հետնաբար, երկարաժամկետ պարտավորությունները հաշվապահական հաշիվներում ցույց են տրվում համախառն գումարներով (հիմնական գումար Հ վճարվելիք տոկոսներ): Սակայն դրանք հաշվեկշռային հայտագրում են ստանում նետո գումարով (համախառն գումար - վճարվելիք տոկոսներ), որն իրագործվում է պարտավորությունների գումարը կարգավորող «Չկրած տոկոսային ծախսեր» կոնտր պասիվային կարգավորող հաշվի օգնությամբ: Այսպես, կազմակերպությունը երեք տարով 300 000 հազ. դրամ արժողությամբ ն տարեկան 89-ով երկարաժամկետ վարկ է վերցրել, պայմանով, որ հիմնական (մայր) գումարը ըստ տարիների մարելու է հավասարաչափ՝ կուտակված տոկոսների հետ միասին: Պահանջվում է ձնակերպել յուրաքանչյուր տարվա փոխառությանը առնչվող հաշվապահական թղթակցությունները:

Առաջին տարվա սկիզբ. -

երկարաժամկետ վարկը ստանալիս

Դտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»…………….300 000 Կտ 411 «Երկարաժամկետ վարկերի գծով վճարվելիք համախառն գումարներ»…………………300 000 -

վարկերի գծով չկրած տոկոսային ծախսերի արձանագրում.

ԳԼՈՒԽ Ո. ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Երկարաժամկետ փոխառությունները մարման մեկ տարուց ավելի ժամանակահատված ունեն:

(300 000 2 89 Հ 200 000 2 89 Հ 100 000 2 89) Հ Հ I տարի 24 000 Հ II տարի 16 000 Հ III տարի 8 000 Հ 48 000

Դտ 414 «Չկրած տոկոսային ծախս»………………….48 000 Կտ 411 «Երկարաժամկետ վարկերի գծով վճարվելիք համախառն գումարներ»……..…………………48 000 Առաջին տարվա ավարտ. -

երկարաժամկետ վարկի բաժնեմասը մարելիս

Դտ 411 «Երկարաժամկետ վարկերի գծով վճարվելիք համախառն գումարներ»…………………124 000 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»…………….124 000 -

չկրած տոկոսային ծախսը հաշվեգրելիս.

Դտ 727 «Վարկերի ն փոխառությունների գծով ծախսեր........................................................»24 000 Կտ 414 «Չկրած տոկոսային ծախս»………………….24 000

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Երկարաժամկետ փոխառությունները, ձնավորում են վճարվելիք տոկոսներ, որոնք հաշվապահությու նում փոխառության պահին ամբողջությամբ արձանագրվում են որպես չկրած տոկոսային ծախսեր:

Երկրորդ տարվա ավարտ. -

երկարաժամկետ վարկի բաժնեմասը մարելիս

Դտ 411 «Երկարաժամկետ վարկերի գծով վճարվելիք համախառն գումարներ»………116 000 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»……………….116 000 -

չկրած տոկոսային ծախսը հաշվեգրելիս.

Դտ 727 «Վարկերի ն փոխառությունների գծով ծախսեր»............................................…16 000 Կտ 414 «Չկրած տոկոսային ծախս»………………….16 000 Երրորդ տարվա ավարտ. -

երկարաժամկետ վարկի բաժնեմասը մարելիս

Դտ 411 «Երկարաժամկետ վարկերի գծով վճարվելիք համախառն գումարներ»…………108 000 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»…………….108 000 -

չկրած տոկոսային ծախսը հաշվեգրելիս.

Դտ 727 «Վարկերի ն փոխառությունների գծով ծախսեր»…............................................8 000 Կտ 414 «Չկրած տոկոսային ծախս»………………….8 000 Այսպիսով, ի շնորհիվ կոնտրպասիվային թիվ 414 հաշվի, յուրաքանչյուր տարվա վերջին երկարաժամկետ վարկի գծով կազմակերպության պարտավորությունը հաշվեկշռում կհայտագրվի առանց տոկոսային պարտավորության:

5.2 ՎԱՐՁԱԿԱԼՄԱՆ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Կազմակերպությունների կողմից ակտիվների վարձակալումը վարձատուի նկատ-

ԳԼՈՒԽ Ո. ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հաշվապահական հաշվառումը տարբեր մոտեցումներ է ցուցաբերում Ֆինանսական վարձակալությամբ (լիզինգ) ն գործառնական վարձակալության պարտավորությունները հաշվառելիս:

մամբ առաջացնում է պարտավորություններ: Ընդ որում, հաշվապահական հաշվառումը տարբեր մոտեցումներ է ցուցաբերում Ֆինանսական վարձակալությամբ (լիզինգ) ն գործառնական վարձակալությամբ պայմանավորված պարտավորությունները հաշվառելիս: Որպես կանոն, ֆինանսական վարձակալության դեպքում ակտիվի հետ կապված սեփականության ռիսկերն ու իրավունքները փոխանցվում են վարձատուից վարձակալին ն հիմնականում վերջինս օգտագործում է ակտիվի շահագործման մնացորդային ժամանակահատվածի գերակշիռ մասը: Հետնաբար, վարձակալ կազմակերպության ակտիվներում ստացված հիմնական միջոցի գրանցումից բացի, հաշվեկշռի պասիվում կատարվում է նան արձանագրում ֆինանսական վարձակալության երկարաժամկետ պարտավորության գծով, որի հաշվառման կարգը ցույց տանք հետնյալ օրինակով: Կազմակերպությունը վարձակալել է բեռնատար ավտոմեքենա: Համաձայն վարձակալման պայմանագրի, վարձատրման դրույքը կազմում է 109, վարձակալի մոտ ակտիվի շահագործման ժամկետը սահմանվել է 3 տարի, իսկ յուրաքանչյուր տարվա վերջին մուծվող վարձավճարը` 200 000 հազ. դրամ: Բացի այդ, սահմանված է նան երրորդ տարվա վերջին վարձատուին հետ վերադարձվող ակտիվի երաշխիքային նվազագույն արժեք` 300 000 հազ. դրամի չափով: Համաձայն ՀՀՀՀ 17-րդ ստանդարտի 12-րդ կետի, հաշվապահական հաշվեկշռում վարձակալը պետք է ճանաչի ֆինանսական վարձակալությունը որպես ակտիվ ն պարտավորություն այն գումարով, որ վարձակալության սկզբում հավասար է վարձակալած գույքի իրական արժեքին, կամ վարձակալական նվազագույն վճարների ներկա արժեքին, եթե վերջինս ավելի ցածր է: Նվազագույն վարձավճարների ներկա արժեքի հաշվարկման ժամանակ զեղչման գործակից է հանդիսանում վարձակալության տոկոսադրույքը: Հետնաբար, հիմնվելով վարձակալական պայմանագրի տեղեկությունների վրա, վարձակալական պարտավորությունների ներկա արժեքը վարձակալը կհաշվարկի երեք տարիների ընթացքում 10 9 դրույքաչափին համապատասխան զեղչման գործակիցներով (I տարին – 0.909, II տարին - 0.826 III տարին – 0.751): Աղյուսակ 5.1 Վարձավճարի ներկա արժեքի հաշվարկը վարձակալման սկզբին .Տարիներ (մնացորդային արժեք)

Ընդամենը

Վարձավճարը 200 000 200 000 200 000

Վարձավճարի ն վերադարձման երաշխիքային ներկա արժեք 200 000 2 0.909 Հ 181 800 200 000 2 0.826 Հ 165 200 200 000 2 0.751 Հ 150 200

300 000

300 000 2 0.751 Հ 225 300

722 500

Ինչպես է վարձակալը ընդհանուր վարձակալական պարտավորությունից ստորաբաժանում վարձավճարն ու տոկոսավճարը: . Ելնելով վարձակալական պայմանագրի տվյալներից, որոշվում է այն գումարը,

ԳԼՈՒԽ Ո. ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ֆինանսական վարձակալության պարտավորությունները որպես կանոն երկարաժամկետ են ն ընդգրկում են վարձավճար ն տոկոսավճար:

որով վարձակալած միջոցը պետք է հաշվառվի որպես ակտիվ: Քանի որ, մեր օրինակում, վարձավճարների ն մնացորդային գումարի ընդհանուր ներկա արժեքի (722 500) գումարը փոքր է վարձակալման պահին միջոցի իրական արժեքից, ապա հաշվեկշռում վարձակալը ակտիվ է ճանաչում ընդհանուր վարձավճարի ներկա արժեքը: Հետնաբար, 900 000 հազ. դրամ ընդհանուր վարձակալական պարտավորությունից (200 000 2 3 Հ 300 000) ակտիվ կճանաչվի 722 500 դրամը, իսկ տոկոսավճար՝ 177 500 հազ դրամը (900 000 –- 722 500), որոնց գծով վարձակալման պահին կկազմվեն թղթակցություններ.

.վարձակալական պարտավորությունը ձնակերպելիս Դտ 119 «ֆինանսական վարձակալությամբ ստացված հիմնական միջոցներ» ………………….722 500 Կտ 413 «ֆինանսական վարձակալության վճարվելիք գումարներ………………………722 500 վարձակալության չկրած տոկոսային պարտքը ձնակերպելիս Դտ 414 «Ֆինանսական վարձակալության գծով չկրած տոկոսային ծախսեր»………………...……177 500 Կտ 413 «ֆինանսական վարձակալության վճարվելիք գումարներ»…………………...….177 500 Ինչպես է վարձակալը կազմում վարձավճարների պարտավորության ընդհանուր ժամանակացույցը ն ինչ հաշվային թղթակցություններով է ձնակերպում ստացված արդյունքները. . Վարձավճարի պարտավորության ժամանակացույցը հաշվարկելիս վարձակալը հիմնվում է վճարվելիք ընդհանուր գումարի ներկա արժեքի (722 500) ն պայմանագրային տոկոսադրույքի վրա այնպես, որ կատարվելիք վճարները հստակ ստորաբաժանվեն վարձավճարի ն տոկոսավճարի (տես աղյուսակ 5.2): Աղյուսակ 5.2 Վարձավճարի ն տոկոսավճարի վարձակալի հաշվարկը վարձակալման սկզբին .Տարի

Դրամի արտահոսք 200 000 200 000 200 000 300 000

900 000

.Տոկոսավճար 200 000 – 181 800 200 000 – 165 200 200 000 – 150 200 300 000 - 225 300

Հ 18 200 Հ 34 800 Հ 49 800 Հ 74 700

Պարտավորություն 181 800 165 200 150 200 225 300

177 500

722 500

Յուրաքանչյուր տարի, վարձակալն աղյուսակ 5.2–ի ցուցանիշների հիման վրա կձնակերպի հաշվային թղթակցություններ վարձավճարի ն տոկոսավճարի մարման գծով:

Առաջին տարի տարվա վերջին վարձակալական պարտավորության բաժնեմասը վճարելիս Դտ 413 «Ֆինանսական վարձակալության վճարվելիք գումարներ»…………….200 000

ԳԼՈՒԽ Ո. ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Գործառնական վարձակալության պարտավորությունները ըստ տարիների մարվում են գծայինհավասարաչափ սկզբունքով:

Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»…………………..200 000 տոկոսավճարն առաջին տարվա ծախսերին վերագրելիս Դտ 728 «Ֆինանսական վարձակալության ծախսեր»…………………18 200 Կտ 414 «Ֆինանսական վարձակալության գծով չկրած տոկոսային ծախսեր» ……………….. 18 200 վարձակալած միջոցի մաշվածքը ձնակերպելիս (722 500 – 300 000) : 3 տարի Հ 140 833

Դտ 713 «Վարչական ծախսեր ……..….140 833 Կտ 121 «ֆինանսական վարձակալած միջոցների մաշվածք»………………………….140 833 Երկրորդ տարի.

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ֆինանսական վարձակալության պարտավորությունները ըստ տարիների մարվում են ըստ հաշվեգրված տոկոսների:

տարվա վերջին վարձակալական պարտավորության բաժնեմասը վճարելիս Դտ 413 «Ֆինանսական վարձակալության վճարվելիք գումարներ»…………….200 000 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»…………………..200 000 տոկոսավճարը` երկրորդ տարվա ծախսերին վերագրելիս Դտ 728 «Ֆինանսական վարձակալության ծախսեր»…………………34 800 Կտ 414 «Ֆինանսական վարձակալության գծով չկրած տոկոսային ծախսեր» ……………….. 34 800 վարձակալած միջոցի մաշվածքը ձնակերպելիս Դտ 713 «Վարչական ծախսեր ……...140 833 Կտ 121 «ֆինանսական վարձակալած միջոցների մաշվածք»………………………………….140 833 Երրորդ տարի տարվա վերջին վարձակալական պարտավորության բաժնեմասը վճարելիս Դտ 413 «Ֆինանսական վարձակալության վճարվելիք գումարներ»…………….200 000 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»…………………..200 000 տոկոսավճարը` երրորդ տարվա ծախսերին վերագրելիս Դտ 728 «Ֆինանսական վարձակալության ծախսեր»…………………124 500 (49 800 Հ 74 700) Կտ 414 «Ֆինանսական վարձակալության գծով չկրած տոկոսային ծախսեր» ………………………..124 500 վարձակալած միջոցի մաշվածքը ձնակերպելիս Դտ 713 «Վարչական ծախսեր …….. 140 834 Կտ 121 «ֆինանսական վարձակալած միջոցների մաշվածք»………………………….140 834 վարձակալած միջոցը վարձատուին վերադարձնելիս Դտ 413 «Ֆինանսական վարձակալության վճարվելիք գումարներ»…………….300 000 Դտ 121 «ֆինանսական վարձակալած միջոցների մաշվածք»…………….….422 500

ԳԼՈՒԽ Ո. ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Կտ 119 «ֆինանսական վարձակալությամբ ստացված հիմնական միջոցներ» ………………….722 500 Այսպիսով, երրորդ տարվա վերջին, բեռնատար ավտոմեքենան վարձատուին հանձնելիս, կազմակերպության երկարաժամկետ պարտավորությունները վարձակալության գծով կմարվեն ն թիվ 413 հաշիվը կփակվի:

5.3 ՇՆՈՐՀՆԵՐԻ ԳԾՈՎ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ստացված շնորհների գծով սահմանվում է նան օգտագործման ժամկետ, որի ընթացքում էլ կազմակերպություններում ձնավորվում է երկարաժամկետ պարտավորություն:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Շնորհների գծով պարտավորությունները ամորտիզացվում են շնորհի հետագա օգտագործման տարիներին:

Պետական շնորհները տրվում են հատուկ նպատակով ն պարտավորեցնում են կազմակերպություններին լուծելու կոնկրետ խնդիրներ` բնապահպանական, լրացուցիչ աշխատատեղեր, արտադրանքի որակ ն այլն: Բացի նպատակայնությունից, ստացված շնորհների գծով սահմանվում է նան օգտագործման ժամկետ, որի ընթացքում էլ կազմակերպություններում ձնավորվում է երկարաժամկետ պարտավորություն: Շնորհների գծով պարտավորությունները հաշվապահական հաշվառման համակարգում միանվագ ձնակերպվում են շնորհի ձեռք բերման պահին ն, այնուհետն, մաս առ մաս ամորտիզացվում շնորհի հետագա օգտագործման տարիներին: Օրինակ, կազմակերպությունը 4 տարի շահագործման ստացել է 200 000 հազ. դրամ արժողությամբ հոսքային գիծ, որպես պետական շնորհ, պայմանով, որ վերջինիս շահագործումը տարեկան ապահովի 50 լրացուցիչ աշխատատեղ: Սակայն, երրորդ տարվա սկզբին, կազմակերպությունը չի կատարել իր ստանձնած պարտավորությունը` չապահովելով սահմանված լրացուցիչ աշխատատեղեր, որի հետնանքով պետության պահանջով շնորհը ետ է վերադարձրել: Շնորհի ստացման, օգտագործման ն վերադարձի գծով կձնակերպվեն հետնյալ հաշվապահական թղթակցությունները. - շնորհը ստանալիս.

Դտ 111 «Հիմնական միջոցներ»…………….….200 000 Կտ 421 «Ակտիվներին վերաբերող շնորհներ»……200 000 -

շնորհի օգտագործման տարիներին հետաձգված եկամուտները հաշվետու տարվա եկամուտներին վերագրելիս. (200 000 : 4 տարի) 2 2 շահագործված տարի

Դտ 421 «Ակտիվներին վերաբերող շնորհներ»………100 000 Կտ 628 «Ակտիվներին վերաբերող շնորհներից եկամուտներ»…………………………………….100 000 -

հոսքային գիծը առաջին երկու տարիներին ամորտիզացնելիս.

Դտ 728 «Անհատույց տրված ակտիվների գծով ծախսեր»....................................................100 000 Կտ 112 «Հիմնական միջոցների մաշվածք…………….100 000 -

շնորհ ստացված ակտիվը շահագործման պետությանը ետ վերադարձնելիս.

երրոդ

տարվա

սկզբին

Դտ 421 «Ակտիվներին վերաբերող շնորհներ»………100 000 Դտ 112 «Հիմնական միջոցների մաշվածք»……….….100 000 Կտ Դտ 111 «Հիմնական միջոցներ»…………….….200 000

ԳԼՈՒԽ Ո. ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Այսպիսով, շնորհների օգտագործումը չի անդրադառնում կազմակերպության գործունեության ֆինանսական վերջնական արդյունքի վրա, քանի որ շնորհներից հաշվեգրված եկամուտներով ամբողջությամբ փոխհատուցվում են ակտիվ ճանաչված շնորհների ամորտիզացիոն գումարները:

5.4

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԳԾՈՎ

ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Աշխատավարձի գծով պարտավորությունները կարճաժամկետ են ն հաշվի են առնում նան աշխատողների կողմից եկամտահարկի գծով բյուջեին ն սոցիալական ապահովագրության գծով կենսաթոշակային հիմնադրամին կատարվող հատկացումները: Հետնաբար, հաշվապահությունում աշխատավարձի գծով կատարվում է ոչ միայն հաշվարկված աշխատավարձի, այլն եկամտահարկին ն սոցապ վճարներին ուղղված պահումների հաշվառում: Օրինակ, արտադրությունում աշխատող բանվորներին հաշվարկվել է աշխատավարձ թիվ 25 տաբելի հիմքով: Աշխատաժամանակի տաբել թիվ 25 Անուն, ազգանուն

Պետրոսյան Կարապետյան Հակոբյան

Աշխատած օրերի թիվ

Օրեկան աշխատաժամեր

Ժամավարձ

Հաշվարկված աշխատավարձ

92 000 125 000 200 000 417 000

Պահանջվում է հաշվարկել ն ձնակերպել աշխատավարձի գծով պարտավորությունների ձնավորման ն մարման թղթակցությունները: Քաղվածք եկամտահարկի օրենքից. Պահումներ եկամտահարկի գծով. • մինչն 20 000 դրամը չի հարկվում, • մինչն 100 000 դրամից պահում` 109, • ավելի քան 100 000 դրամից պահում` 209: Քաղվածք սոցիալական ապահովագրությանը հատկացումների օրենքից. Պահումներ աշխատավարձից 39. Յուրաքանչյուր աշխատողին հաշվարկվող ն վճարվող աշխատավարձի որոշման համար կազմենք հաշվարկային տեղեկագիր:

ԳԼՈՒԽ Ո. ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Աշխատավարձի հաշվարկի տեղեկագիր Անուն, ազգանուն

Տաբել թիվ

Պետրոսյան Կարապետյան Հակոբյան

Հաշվարկված աշխատավարձ

Պահումներ սոցապի գծով (39)

92 000 125 000 200 000 417 000

Պարտադիր նվազեցում

2 760 3 750 6 000 12 510

20 000 20 000 20 000

տեղեկագրի շարունակությունը Հարկվող աշխատավարձ

Պահված եկամտահարկ

69 240 101 250 174 000

Վճարվելիք աշխատավարձ (ս.3 – ս.4 – ս.7)

6 924 12 250 26 800 45 974

82 316 109 000 167 200 358 516

Աշխատավարձի գծով պարտավորությունների ձնավորման ն մարման հաշվապահական թղթակցությունները կձնակերպվեն հետնյալ կերպ. - արտադրական բանվորների աշխատավարձը հաշվարկելիս

Դտ 811 «Հիմնական արտադրություն»……………417 000 Կտ 527 «Պարտավորություններ անձնակազմին»… 417 000 -

աշխատավարձից կենսաթոշակային հատկացումներ պահելիս.

-

աշխատավարձից եկամտահարկ պահելիս.

-

դրամարկղից աշխատավարձ վճարելիս.

Դտ 527 «Պարտավորություններ անձնակազմին»……12 510 Կտ 524 «Կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտք սոցիալական ապահովագրության գծով»….12 510

Դտ 527 «Պարտավորություններ անձնակազմին»……45 974 Կտ 524 «Կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտք բյուջեին…………………………………………….. 45 974 Դտ 527 «Պարտավորություններ անձնակազմին»……358 516 Կտ 251 «Դրամարկղ»…………………..………………….358 516 Աշխատավարձի հաշվարկումից ն վճարումից հետո փաստորեն թիվ 527 «Պարտավորություններ անձնակազմին» հաշիվը կփակվի:

5.5 ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Կազմակերպության ուղղակի հարկերի գծով պարտավորությունների հաշվառման որոշ հարցեր արդեն ներկայացվել են պարագրաֆներ 4.5-ում` շահութահարկի գծով, ն պարագրաֆ 5.4-ում` եկամտահարկի գծով: Տնտեսական գործունեության

ԳԼՈՒԽ Ո. ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ընթացքում պարտավորություններ են ձնավորվում նան անուղղակի հարկերի գծով, ինչպիսին է, օրինակ, ավելացված արժեքի հարկը (ԱԱՀ): ԱԱՀ-ի գծով պարտավորությունների հաշվառման ժամանակ հաշվի են առնվում փոխհատուցման գծով այդ հարկատեսակի գումարները, որով կանխվում է կազմակերպության կրկնակի հարկումը ավելացված արժեքի հարկով: Այդ նպատակով, ծառայությունների ստացման կամ ապրանքանյութական արժեքների մուտքագրման ժամանակ կազմակերպության վճարած ԱԱՀ-ն արձանագրվում է թիվ 226 «Հաշվանցման ենթակա անուղղակի հարկեր» հաշվում: Այնուհետն, բյուջեի հետ ավելացված հարկի վճարման վերջնահաշվարկի ժամանակ հաշվի է առնվում փոխհատուցվող գումարը: Ընդունենք, որ կազմակերպությունը հաշվետու ժամանակաշրջանում արտադրանքի թողարկման համար ձեռք է բերել 60 000 հազ. դրամ արժողությամբ հումք, որի դիմաց մատակարարներին լրացուցիչ վճարել է նան ԱԱՀ: Գնված հումքով արտադրվել ն վաճառվել է պատրաստի արտադրանք 150 000 հազ. դրամի` ներառյալ գնորդներից գանձվող ավելացված արժեքի հարկը: Պահանջվում է ձնակերպել բյուջեի նկատմամբ ԱԱՀ-ի գծով վերջնահաշվարկի արդյունքը ն կատարել հարկի վճարում, եթե ԱԱՀ-ի դրույքը հարկվող բազայի նկատմամբ կազմում է 209, իսկ հարկման բազայում ներառման դեպքում` 16,69: Ավելացված արժեքի հարկի գծով կձնակերպվեն հետնյալ հաշվային թղթակցությունները. - մատակարարներից նյութերը ձեռք բերելիս

Դտ 211 «Նյութեր»…………………………………….……...60 000 Դտ 226 «Հաշվանցման ենթակա անուղղակի հարկեր»….............12 000 (60 000 2 209) Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»………..……………….72 000 -

գնորդներից պատրաստի արտադրանքի հասույթը մուտքագրելիս.

Դտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»……..150 000 Կտ 611 «Իրացումից հասույթ»……125 100 (150 000 – 24 900) Կտ 524 «Կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտք բյուջեին ԱԱՀ-ի գծով»…….…. 24 900 (150 000 2 16.69) -

ավելացված արժեքի հարկը բյուջե փոխանցելիս.

Դտ 524 « Կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտք բյուջեին»……………….. 24 900 Կտ 226 «Հաշվանցման ենթակա անուղղակի հարկեր»……………….............……………………12 000 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»…….………………….12 900 Այսպիսով, պատրաստի արտադրանքի իրացման դիմաց բյուջեի նկատմամբ ԱԱՀի գծով պարտավորությունները հաշվանցվեցին կազմակերպության կողմից հումքի դիմաց արդեն վճարված ավելացված արժեքի հարկի գումարներով, որով կանխվեց հարկային պարտավորության կրկնակի հաշվարկն ու վճարումը:

ԳԼՈՒԽ Ո. ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

5.6 ԿԵՆՍԱԹՈՇԱԿԱՅԻՆ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Կազմակերպությունները կարճաժամկետ պարտավորություններ են ունենում կենսաթոշակային հիմնադրամին, գործատուի կողմից հաշվարկված աշխատավարձի դիմաց: Ընդ որում, այդ պարտավորությունների մի մասը փոխհատուցվում է աշխատողների հաշվին, իսկ մյուս գերակշիռ մասը` կազմակերպության (գործատուի) հաշվին: Այսպես, օգտագործելով պարագրաֆ 5.4-ում ներկայացված բանվորների աշխատավարձի տվյալները ն օգտվելով ստորն տեղեկատվությունից, ձնակերպենք կենսաթոշակային հատկացումների գծով կազմակերպության պարտավորությունները: Քաղվածք սոցիալական ապահովագրության հատկացումների օրենքից. Աշխատավարձի նկատմամբ հատկացումներ կենսաթոշակային հիմնադրամին՝ գործատուի հաշվին. • մինչն 20 000 դրամ` 5 000 դրամ, • 20 000 դրամից 100 000 դրամ` 159, • ավելի քան 100 000 դրամից` 59: Կենսաթոշակային հատկացումների հաշվարկի տեղեկագիր Անուն, ազգանուն

Աշխատավարձի հաշվարկման ցուցակ` թիվ

Հաշվարկված աշխատավարձ

Պահումներ (39)

Պետրոսյան Կարապետյան Հակոբյան

92 000 125 000 200 000 417 000

2 760 3 750 6 000 12 510

տեղեկագրի շարունակությունը Հատկացումներ սոցապին գործատուի կողմից

5 000 Հ 72 0002159 Հ 15 800 5 000 Հ 80 0002159 Հ 25 000259 Հ 18 250 5 000 Հ 80 0002159 Հ 100 000259Հ 22 000 56 050 Այսպիսով, կենսաթոշակային հատկացումների գծով կազմակերպության պարտավորությունները կձնավորվեն երկու ուղղությամբ` աշխատողների աշխատավարձից պահումների ն կազմակերպության ծախսերի հաշվին, որոնց գծով կձնակերպվի.

Դտ 811 «Հիմնական արտադրություն»…………….….56 050 Դտ 527 «Կրեդիտորական պարտք աշխատավարձի գծով»..............................................................12 510 Կտ 525 «Կրեդիտորական պարտք սոցիալական ապահովագրության գծով»……………………68 650

ԳԼՈՒԽ Ո. ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

1.

Ինչպես կբնութագրեք կազմակերպության պարտավորությունները (5.1):

2.

Ինչ բաղադրիչներ են պարունակում երկարաժամկետ բանկային պարտավորությունները (5.1):

3.

Ինչպես են տարբերակվում ֆինանսական ն գործառնական վարձակալական պարտավորությունները (5.2):

4.

Ինչ սկզբունքով են հաշվառվում շնորհների գծով պարտավորությունները (5.3):

5.

Ինչպիսին է եկամտահարկի սանդղակը (5.4):

6.

Որ հաշվով են հաշվառվում աշխատավարձի գծով կազմակերպության պարտավորությունները (5.4):

7.

Որ հաշվով ն ինչպես են հաշվառվում կենսաթոշակային հիմնադրամի գծով կազմակերպության պարտավորությունները (5.6):

ԳԼՈՒԽ IՈ. ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԳԼՈՒԽ IՈ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

¶ÉËÇ µáí³Ý¹³ÏáõÃÛáõÝÁ ϳåÇï³ÉÇ µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÁ µ³Åݻѳí³ù ϳåÇï³ÉÇ Ñ³ßí³éáõÙÁ շահույթի հաշվառումը:

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է. հասկանալ կապիտալի դերը գործարարության ոլորտում, տարբերակել կապիտալի բաղադրիչները, կազմակերպել բաժնեհավաք կապիտալի հաշվառումը, որոշել մեկ բաժնետոմսին ընկնող նոսրացված ն բազային շահույթը, հաշվառել լրացուցիչ կապիտալի ձնավորումն ու շարժը, հասկանալ շահույթի ձնավորման ն արձանագրման մեխանիզմը, կատարել հաշվետու ժամանակաշրջանի զուտ շահույթի բաշխում, հաշվառել պահուստային կապիտալի ձնավորման ն բաշխման հաշվառում, իրականացնել չբաշխված շահույթի հաշվառում, հասկանալ կազմակերպությունների ֆինանսական արդյունքների ձնավորման մեխանիզմը:

4.1

ՍԵՓԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ԲԱՂԱԴՐԻՉՆԵՐԸ

Գործարարության տարբեր ոլորտներում տնտսավարման համար անհրաժեշտ ակտիվները ձնավորվում են ոչ միատիպ կառուցվածքով ն ֆինանսավորվում են կապիտալի ն պարտավորությունների տարբեր համամասնություններով: Այսպես, ստորն ներկայացված են վեց կազմակերպությունների համառոտ հաշվապահական հաշվեկշիռներ: Ճ Շ ք Է Է Շենքեր ն հողամասեր Այլ հիմնական միջոցներ Անավարտ արտադրություն Առնտրային դեբիտորներ Այլ դեբիտորներ Դրամական միջոցներ

100 100 100 100 100 100 Կապիտալ ն պահուստներ Կարճաժամկետ կրեդիտորներ Երկարաժամկետ կրեդիտորներ առնտրային այլ Պարտավորություններ բանկին

-

-

-

100 100 100 100 100 100 Հաշվի առնելով ակտիվների, պարտավորությունների ն կապիտալի կառուցվածքը, կարելի է եզրակացնել յուրաքանչյուր կազմակերպության ներկայացված որնէ մեկ ոլորտին պատկանելիությունը.. մանրածախ հանրախանութ, լաստանավային ձկնարդյունաբերություն, շինարարություն, սննդի արդյունաբերություն, առնտրային բանկ,

ԳԼՈՒԽ IՈ. ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ակտիվները ձնավորվում են ոչ միատիպ կառուցվածքով ն ֆինանսավորվում են կապիտալի ն պարտավորությունների տարբեր համամասնություններով:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Կազմակերպությունների գործունության ֆինանսավորման նպատակով կապիտալը ձնավորվում է սեփական ն փոխառու աղբյուրներից:

ծանր արդյունաբերություն: Յուրաքանչյուր կազմակերպության գործունեության հաշվետվությունների տեղեկատվության կներկայացվի այսպես. Կազմակերպություն Կազմակերպություն Կազմակերպություն Կազմակերպություն Կազմակերպություն Կազմակերպություն

Ճ Շ ք Է Է

ոլորտը

ըստ

ծանր արդյունաբերություն առնտրային բանկ սննդի արդյունաբերություն շինարարություն մանրածախ հանրախանութ ձկնարդյունաբերություն

8) Մանրածախ հանրախանութը պետք է ունենա հողամասերի ն առնտրային շենքերի մեծ տեսակարար կշիռ: Դրան հակառակ, դեբիտորական պարտքերը ակտիվներում փոքր կշիռ են կազմում` կապված կանխիկ առնտրի հետ: Հանրախանութների ընթացիկ իրացվելիությունը կարող է անգամ փոքր լինել 2-ից: Ե) Կազմակերպություն 8-ն չունի պաշարներ: Բացի այդ, շատ փոքր է նան ոչ ընթացիկ ակտիվների տեսակարար կշիռը: Առնտրային բանկը բնականաբար պետք է ունենա մեծ տեսակարար կշռով դեբիտորներ ն կրեդիտորներ: Շ) Կազմակերպություն ք-ն չունի «այլ հիմնական միջոցներ», սակայն տնօրինում է մեծ արժեքով անավարտ արտադրանքի, որը հատուկ է շինարարությանը: d) Լաստանավային ձկնարդյունաբերությունը բնականաբար չի ունենա շենքեր ն հողամասեր, ինչպես նան պաշարներ, փոխարենը` զինված կլինի ծանր տեխնիկայով: 6) Ծանր արդյունաբերությանը հատուկ է անավարտ արտադրության ն սարքավորումների բարձր տեսակարար կշիռ: Սննդի արտադրությունը նույնպես կարիք է զգում ոչ ընթացիկ ակտիվներում զգալի ներդրումների: Կազմակերպությունների գործունության ֆինանսավորման նպատակով կապիտալը ձնավորվում է սեփական ն փոխառու աղբյուրներից: Հենց այս սկզբունքով էլ հաշվապահական հաշվառման համակարգում գործող կապիտալը ներկայացվում է հետնյալ կերպ. գործող կապիտալ Հ սեփական կապիտալ Հ Հ երկարաժամկետ պարտավորություններ կամ գործող կապիտալ Հ հաշվեկշռի հանրագումար – - ընթացիկ պարտավորություններ Հաշվապահական վերլուծության համակարգում կազմակերպության ֆինանսավորման աղբյուրները դասակարգվում են նան հիմնական ն շրջանառու կապիտալի: Ընդ որում, շրջանառու կապիտալը հանդես է գալիս որպես ընթացիկ ակտիվների ն ընթացիկ պարտավորությունների տարբերություն ն կազմակերպությունների կողմից մշտապես դիտարկվում է որպես պտույտների արագացմամբ ինտենսիվ օգտագործման գործոն: Շրջանառու կապիտալը հաշվարկվում է նան հետնյալ բանաձնով. շրջանառու կապիտալ Հ գործող կապիտալ - ոչ ընթացիկ ակտիվներ Այսպիսով, կապիտալի դասակարգումը կազմակերպության հաշվապահական հաշվեկշռի օգնությամբ կներկայացվի հետնյալ կերպ. Ոչ ընթացիկ ակտիվներ

ԳԼՈՒԽ IՈ. ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Գործող կապիտալ Հ սեփական կապիտալ Հ Հերկարաժամկետ պարտավորություններ

Շրջանառու կապիտալ

ընթացիկ (Հ) ակտիվներ ընթացիկ պարտավորություններ հաշվեկշիռ

Սեփական կապիտալ Երկարաժամկետ պարտավորություններ

Շրջանառու կապիտալ

Գործող կապիտալ

հաշվեկշիռ Կազմակերպությունների սեփական կապիտալի բաղադրիչները ընդհանրացված կարգով արտացոլվում են հաշվապահական հաշվեկշռի երրորդ բաժնում, իսկ հաշվետու ժամանակաշրջանում դրանց վերլուծական շարժը ներկայացվում է ձն 3 «Սեփական կապիտալի փոփոխությունների մասին» տարեկան հաշվետվությունում: Սեփական կապիտալի առավել խոշոր բաղադրիչը կանոնադրական կապիտալն է, որը բաժնետիրական ընկերություններում կոչվում է բաժնեհավաք կապիտալ: Հաշվապահական հաշվեկշռում այս հոդվածը ներկայացվում է զուտ գումարով, որը ստացվում է հետնյալ կերպ. զուտ բաժնեհավաք կապիտալ Հ հայտարարված կապիտալ – - չվճարված կապիտալ – հետ գնված կապիտալ Բաժնետիրական ընկերություններում սեփական կապիտալի բաղադրիչ է համարվում նան էմիսիոն եկամուտը, որը ձնավորվում է տեղաբաշխված բաժնետոմսերի վաճառքի գնի ն անվանական արժեքի դրական տարբերությամբ: Կազմակերպության ակտիվների իրական արժեքի արտացոլման նպատակով պարբերաբար կատարվում են ոչ ընթացիկ ն ընթացիկ ակտիվային հոդվածների վերագնահատումներ, որոնց արդյունքում ձնավորված արժեքի աճը համաձայն հաշվենկատության սկզբունքի, ձնակերպվում է դեռնս չիրացված շահույթ ն որպես լրացուցիչ կապիտալ ընդգրկվում սեփական կապիտալի կազմում «վերագնահատման (վերաչափման) տարբերություն» անվանմամբ: Ընդ որում, սեփական կապիտալի կազմում դրանք կարող են հանդես գալ ինչպես հիմնական միջոցի արժեքի աճից չիրացված շահույթի, այնպես էլ հեջավորված ակտիվի վերաչափումից չիրացված շահույթի կտրվածքով: Սեփական կապիտալի խոշոր բաղադրիչներ են հանդիսանում նան չբաշխված շահույթն ն պահուստային կապիտալը, որոնք կուտակվում են կազմակերպության կողմից ն օգտագործվում հատուկ նպատակների համար: Հիմնականում, դրանք ուղղվում են նախորդ տարիների վնասների փոխհատուցմանը, լրացուցիչ շահաբաժինների ֆինանսավորմանը, կանոնադրական կապիտալի ընդլայնմանը: Կազմակերպությունների սեփական կապիտալի բաղադիրչներից յուրաքանչյուրի հաշվառման կարգը ներկայացնենք հաջորդ պարագրաֆներում:

ԳԼՈՒԽ IՈ. ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Զուտ բաժնեհավաք կապիտալ Հ հայտարարված կապիտալ – - չվճարված կապիտալ – հետ գնված կապիտալ

4.2 ԲԱԺՆԵՀԱՎԱՔ ԿԱՊԻՏԱԼԻ

ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Բաժնեհավաք կապիտալը սինթետիկ հաշվառման համակարգում հանդես է գալիս առանձին բաղադրիչներով, որոնք հաշվեկշռային հայտագրում են ստանում հանրագումարային տեսքով: Սեփական կապիտալի ձնավորման համար ֆինանսական հաշվառումը կիրառում է թիվ 311 «Կանոնադրական կապիտալ» պասիվային հաշիվը, որի կրեդիտը հանդես է գալիս որպես բաժնեհավաք՝ կազմակերպության կապիտալի ձնավորման տարբեր աղբյուրների համար: Եթե կազմակերպությունը կազմավորվում է բաժնետիրական սկզբունքով, ապա բաժնետերերի կողմից կապիտալում կատարված ներդրումների հաշվառման արդյունքները արտացոլվում են թիվ 312 «Չվճարված կապիտալ», թիվ 313 «Հետ գնված կապիտալ», թիվ 314 «Լրացուցիչ կապիտալ» հաշիվներով, որոնք ճշտում են սեփական կապիտալի իրական արժեքը: Աղյուսակ 4.1 Բաժնետիրական ընկերության արժեթղթերի տեղաբաշխման գործառնությունների հաշվային թղթակցությունները Գործառնության բովանդակությունը Նոյեմբեր ամսին հայտարարվել է ֆաբրիկայի կապիտալը 8 000 հատ բաժնետոմսի բաժանորդագրությամբ՝ յուրաքանչյուրը 10 հազ. դրամ արժեքով: Նոյեմբեր ամսին այլ կազմակերպություններից ընկերությունը ձեռք է բերել 2 000 հազ. դրամի արագամաշ առարկաներ ն 17 000 հազ. դրամի արժողությամբ հումք՝ 1 900 հատ բաժնետոմսի փոխանակման սկզբունքով: Դեկտեմբեր ամսին այլ կազմակերպություններից ընկերությունը ձեռք է բերել 6 000 հազ. դրամի հաշվեկշռային արժողությամբ հիմնական միջոց, 600 հատ բաժնետոմսի փոխանակման սկզբունքով: Նոյեմբերին վաճառվել է 7 000 հազ. դրամի բաժնետոմս ն ստացված հասույթը մուտքագրվել ընկերության հաշվարկային հաշիվ: Դեկտեմբերին հետ է վերադարձվել 500 հատ բաժնետոմս, որի դիմաց հաշվարկային հաշվից բաժնետերերին միավորի համար վճարվել է ոչ թե 10, այլ 8 հազ. դրամ:

Դտ

Կտ

Գումար

80 000

2 000 17 000

6 000

7 000

4 000 1 000

Բաժնետիրական ընկերության մեկնարկային գործառնություններով ցույց տանք բաժնեհավաք կապիտալի հաշվեկշռային հայտագրման մեխանիզմը (տես աղյուսակ 4.1): Որից հետո, հաշիվների մնացորդների հիման վրա ներկայացնենք բաժնետիրական ընկերության մեկնարկային հաշվեկշիռը (տես աղյուսակ 4.2):

ԳԼՈՒԽ IՈ. ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Աղյուսակ 4.2 Ընկերության մեկնարկային հաշվեկշռի հոդվածները բաժնետոմսերի տեղաբաշխումից հետո (հազ. դրամ)

ՀՈԴՎԱԾԻ ԱՆՎԱՆՈՒՄԸ

ԳՈՒՄԱՐ

Հիմնական միջոցներ

Նյութեր

Արագամաշ առարկաներ

Հաշվարկային հաշիվ

Հաշվեկշիռ

ՀՈԴՎԱԾԻ ԱՆՎԱՆՈՒՄԸ

ԳՈՒՄԱՐ 80 000

6 000

Բաժնեհավաք կապիտալ

17 000

Չվճարված կապիտալ

(48 000)

2 000

Հետ գնված կապիտալ

(5 000)

3 000

էմիսիոն եկամուտ

1 000

Հաշվեկշիռ

28 000

28 000

4.3 ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ՎԵՐԱԳՆԱՀԱՏՄԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հիմնական միջոցները, որպես ակտիվ սկզբնական ճանաչումից հետո պետք է հաշվառվեն վերագնահատված գումարով:

Հիմնական միջոցները, որպես ակտիվ, սկզբնական ճանաչումից հետո պետք է հաշվառվեն վերագնահատված գումարով, այնպես, որ հաշվեկշռային արժեքը էականորեն չտարբերվի իրական արժեքից: Վերագնահատման հաճախականությունը կախված է հիմնական միջոցների իրական արժեքի փոփոխություններից: Երբ ակտիվի հաշվեկշռային արժեքը վերականգման հետնանքով աճում է՝ աճը վերականգման փուլում անմիջականորեն վերագրվում է սեփական կապիտալին

(ՀՀՀՀ 16 ստանդարտ. կետ 36), իսկ երբ ակտիվի հաշվեկշռային արժեքը վերագնահատման հետնանքով նվազում է՝ նվազման չափը ճանաչվում է որպես ծախս ( ՀՀՀՀՍ 16 ստանդարտ. կետ 37): Ընդունենք, որ կազմակերպության ակտիվները դեկտեմբերի 31-ին բաղկացած են միայն հետնյալ հիմնական միջոցներից. շենքեր սկզբնական արժեքով` 20 000 հազ. դրամ, կուտակված մաշվածքով` 5 000 հազ. դրամ, տրանսպորտային միջոցներ սկզբնական արժեքով` 8 000 հազ. դրամ, կուտակված մաշվածքով` 2 000 հազ. դրամ: Այս պարագայում, կազմակերպության փորձնական հաշվեկշիռը կներկայացվի. Աղյուսակ 4.3 Փորձնական հաշվեկշռի հոդվածները առ 31 դեկտեմբերի (հազ. դրամ) ՀՈԴՎԱԾ

ԳՈՒՄԱՐ

1111 Շենքեր

20 000

1121 Շենք. մաշվածք

(5 000)

1115 Տրանս. միջոց 1125 Տր. միջ. մաշվածք Հաշվեկշիռ

ՀՈԴՎԱԾ

ԳՈՒՄԱՐ

311 Բաժնեհավաք կապիտալ

21 000

Հաշվեկշիռ

21 000

8 000 (2 000) 21 000

Դեկտեմբերի 31-ին շենքերը թանկացել են 209-ով, իսկ տրանսպորտային միջոցներն արժեզրկվել 309-ով: Ակտիվների վերագնահատման արդյունքները հաշվապահորեն կձնակերպվեն.

ԳԼՈՒԽ IՈ. ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Շենքերի գծով.

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Երբ ակտիվի հաշվեկշռային արժեքը վերականգնման հետնանքով աճում է՝ աճը վերականգնման փուլում անմիջականորեն վերագրվում է սեփական կապիտալին:

-

Դտ 1111 «Շենքեր»………………………………..….4 000 կտ 3211 «Հիմնական միջոցների վերագնահատումից արժեքի աճ»……………………………..4 000 -

Երբ ակտիվի հաշվեկշռային արժեքը վերագնահատման հետնանքով նվազում է՝ նվազման չափը ճանաչվում է որպես ծախս:

կուտակված մաշվածքի ճշտում (5 000 2 0,2)

Դտ 3211 «Հիմնական միջոցների վերագնահատումից արժեքի աճ»…..1 000 Կտ 1121 Շենքերի մաշվածություն…………………..1 000 Տրանսպորտային միջոցների գծով սկզբնական արժեքի ճշտում (8 000 2 0,3)

Դտ 724 «Ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվների վերաչափումից ծախսեր»……2 400 Կտ 124 «Ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվների արժեզրկում»………………………2 400 -

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

սկզբնական արժեքի ճշտում (20 000 2 0,2)

կուտակված մաշվածքի ճշտում (2 000 2 0,3)

Դտ 1125 Տրանսպորտային միջոցների մաշվածություն………………..…600 Կտ 724 «Ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվների վերաչափումից ծախսեր……………..600 Այսպիսով, կազմակերպության կապիտալի հաշվեկշռային հայտագրումը ակտիվների վերագնահատումից հետո կներկայացվի հետնյալ կերպ. Աղյուսակ 4.4 Փորձնական հաշվեկշռի վերագնահատված հոդվածները առ 31 դեկտեմբերի (հազ. դրամ) ՀՈԴՎԱԾ

ԳՈՒՄԱՐ

ՀՈԴՎԱԾ

ԳՈՒՄԱՐ

1111 Շենքեր

24 000

311 Բաժ. կապիտալ

21 000

1121 Շենքերի մաշվածք

(6 000)

321 Արժեքի աճ

3 000

1115 Տրանսպորտային

8 000

միջոց 1125 Տրանսպորտային

724 Ակտիվի վերաչա-

(1 800)

փումից ծախս (1 400)

միջոցի մաշվածք

Ակտիվների

(2 400)

արժեզրկում Հաշվեկշիռ

22 200

Հաշվեկշիռ

22 200

Վերագնահատումից արժեքի աճը հետնյալ հաշվային թղթակցությամբ հետագայում ամորտիզացվում է ակտիվների մաշվածությանը զուգընթաց` վերագրվելով չբաշխված շահույթին.

Դտ 321 Վերագնահատումից արժեքի աճ Կտ 342 Նախորդ տարիներին չբաշխված շահույթ Նույն սկզբունքով, այսինքն չբաշխված շահույթի հաշվին է հետագայում փոխհատուցվում ակտիվների արժեզրկման վնասը:

ԳԼՈՒԽ IՈ. ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԶՈՒՏ ՇԱՀՈՒՅԹԻ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Զուտ (հարկված) շահույթը ձնավորվում է թիվ 331 «Ֆինանսական արդյունքներ» համադրման հաշվում, որի դեբետում հավաքագրված հաշվետու ամսվա ծախսերը համադրվում են կրեդիտում արձանագրված եկամուտների հետ: Հետնաբար, երբ հաշվի դեբետային գրանցումների հանրագումարը Հ կրեդիտային գրանցումների հանրագումարից

արձանագրվում է շահույթ:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Շահույթի (վնասի) ձնակերպումից հետո թիվ 331 հաշիվի դեբետային ն կրեդիտային շրջանառությունները հաշվեկշռվում են ն ստացվում է զրոյական վերջնական մնացորդ:

Հակառակ դեպքում, երբ դեբետային գրանցումների հանրագումարը » կրեդիտային գրանցումների հանրագումարից

ստացվում է վնաս: Շահույթի (վնասի) ձնակերպումից հետո թիվ 331 «Ֆինանսական արդյունքներ» հաշվի դեբետային ն կրեդիտային շրջանառությունները հաշվեկշռվում են ն ստացվում է զրոյական վերջնական մնացորդ: Շահույթի ձնավորման մեխանիզմը ամփոփված է հետնյալ գծապատկերով:

Error! ԾԱԽՍԵՐ (7-րդ դաս)

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ (6-րդ դաս)

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔ

Ծախսեր Եկամուտներ Շահույթ (վնաս) Կազմակերպությունների շահույթը ձնավորվում է գործառնական, ներդրումային ն ֆինանսական ոլորտներում, որոնք ամփոփվում են թիվ 343 «Հաշվետու ժամանակաշրջանի զուտ շահույթ» հաշվում: Օրինակով ներկայացնենք շահույթի ձնավորումը վերոհիշյալ երեք ոլորտներում:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Կազմակերպությունների շահույթը ձնավորվում է գործառնական, ներդրումային ն ֆինանսական ոլորտներում:

Գործառնություն 1 Հաշվարկային հաշիվ է մուտքագրվել գնորդներին առաքված արտադրանքի եկամուտը 50 000 հազ. դրամով.

Դտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»……………50 000 Կտ 611 «Արտադրանքի իրացումից հասույթ»……50 000 Գործառնություն 2 Ձնակերպվել է գնորդներին առաքված արտադրանքը հազ. փաստացի ինքնարժեքով.

40 000

Դտ 711 «Իրացված արտադրանքի ինքնարժեք»……40 000 Կտ 215 «Արտադրանք»…………………….....……40 000 Գործառնություն 3 Տրամադրված փոխառություններից ստացված 12 000 հազ. դրամ եկամուտը մուտքագրվել է հաշվարկային հաշիվ.

Դտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»…….…………………12 000

ԳԼՈՒԽ IՈ. ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Կտ 627 «ֆինանսական ներդրումներից եկամուտներ».........................................…12 000 Գործառնություն 4 Հաշվարկային հաշվից վճարվել է ֆինանսական վարձակալության գծով տոկոսային 9 000 հազ. դրամ ծախսերի դիմաց.

Դտ 727 «Փոխառությունների գծով ծախսեր»……9 000 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»………………………9 000 Գործառնություն 5 Հաշվարկային հաշիվ է մուտքագրվել վաճառված բեռնատարի դիմաց 5 000 հազ. դրամ եկամուտը.

Դտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»…….…………………5 000 Կտ 621 «Ակտիվների վաճառքից եկամուտներ»…….5 000 Գործառնություն 6 Դուրս է գրվել վաճառված բեռնատարի սկզբնական արժեքը 8 000 հազ. սկզբնական արժեքով ն 6 000 հազ. դրամ կուտակված մաշվածքով.

Դտ 721 «Ակտիվների վաճառքից ծախսեր»…………2 000 Դտ 112 «Հիմնական միջոցների մաշվածք»………...6 000 Կտ 111 «Հիմնական միջոցներ»………………………8 000 Գործառնություն 7 Հաշվարկվել է հաշվետու ժամանակաշրջանի կազմակերպության շահութահարկի պարտավորությունը` հարկվող շահույթի 209-ի չափով. (50 000 – 40 000 Հ12 000 – 9 000 Հ 5 000 – 2 000) 2 0.2 Հ 3 200

Դտ 751 «Շահութահարկի գծով ծախս»……3 200 Կտ 524 «Կրեդիտորական պարտքեր բյուջեին»……..3 200 Գործառնություն 8 Հաշվետու ժամանակաշրջանի ծախսերը վերագրվել են ֆինանսական արդյունքներին.

Դտ 331 «Ֆինանսական արդյունք»……………………54 200 Կտ 711 «Իրացված արտադրանքի ինքնարժեք»……40 000 Կտ 721 «Ակտիվների վաճառքից ծախսեր»…......…2 000 Կտ 727 «Փոխառությունների գծով ծախսեր»......…9 000 Կտ 751 «Շահութահարկի գծով ծախս».….…….......3 200 Գործառնություն 9 Հաշվետու ժամանակաշրջանի եկամուտները վերագրվել են ֆինանսական արդյունքներին.

Դտ 611 «Արտադրանքի իրացումից հասույթ»……50 000 Դտ 627 «ֆինանսական ներդրումներից եկամուտներ»………………………………12 000 Դտ 621 «Ակտիվների վաճառքից եկամուտներ»…5 000 Կտ 331 «Ֆինանսական արդյունք»………..….67 000 Գործառնություն 10 Ձնակերպվել է հաշվետու ժամանակաշրջանի զուտ շահույթը. (թիվ 331 հաշվի դեբետային գրանցումների հանրագումարը Հ կրեդիտային գրանցումներից) 54 200 Հ 67 000

Դտ 331 «Ֆինանսական արդյունք»…………….12 800 Կտ 343 Հաշվետու տարվա զուտ շահույթ (վնաս)…….12 800

ԳԼՈՒԽ IՈ. ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Տարին փակելուց հետո, հաշվետու տարվա զուտ շահույթը տեղափոխվում է չբաշխված շահույթին, այդ գումարով կրեդիտագրելով թիվ 342 «Նախորդ տարիներին չբաշխված շահույթ» հաշիվը:

4.5.

ՉԲԱՇԽՎԱԾ ՇԱՀՈՒՅԹԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Նախորդ տարիների չբաշխված շահույթը (կուտակված շահույթը) հանդիսանում է կազմակերպության սեփական կապիտալի բաղադրիչ: Որպես կանոն, դրա ձնավորումն ու բաշխումը իրականացվում է տարվա վերջում` հաշվեկշռի ավարտական ամփոփման ժամանակ: Չբաշխված շահույթի կուտակումը մի քանի աղբյուրների հաշվին կատարվում է թիվ 342 «Նախորդ տարիների չբաշխված շահույթ» հաշվի կրեդիտում, որոնցից հիմնականներն են հաշվետու տարվա զուտ շահույթը ն ակտիվների վերագնահատման արժեքի աճը: Կազմակերպություններում չբաշխված շահույթի կուտակումը հիմնականում կատարվում է շահաբաժինների փոխհատուցման, պահուստային կապիտալի ձնավորման, նախորդ տարիների զուտ վնասի փոխհատուցման նպատակներով: Այսպես, կազմակերպությունում 200 հազ. դրամ տարեսկզբի մնացորդ ունեցող կուտակված շահույթին են փոխանցվել հաշվետու տարվա 12 800 հազ. դրամ զուտ շահույթը (տես պարագրաֆ 4.5), ոչ ընթացիկ ակտիվների վերագնահատման արժեքի աճի 109 ամորտիզացիան` 300 հազ.դրամով (տես պարագրաֆ 4.3), ինչպես նան, նախորդ տարվան վերաբերող էական սխալների ուղղման արդյունքում արձանագրված օգուտը 700 հազ. դրամով: Կազմակերպության տնօրենների խորհուրդը որոշում է կայացրել հաշվետու տարվա կուտակված շահույթը բաշխելու հետնյալ համամասնությամբ. շահաբաժինների հայտարարում պահուստային կապիտալին հատկացումներ կուտակված շահույթի տեղափոխում հաջորդ տարի

Այս պարագայում, հաշվետու տարվա շահույթի կուտակման ն բաշխման գծով կձնակերպվեն հետնյալ հաշվապահական թղթակցությունները:

Շահույթը կուտակելիս. -

հաշվետու տարվա զուտ շահույթի տեղափոխում կուտակված շահույթին.

Դտ 343 Հաշվետու տարվա զուտ շահույթ (վնաս)…….12 800 Կտ 342 «Նախորդ տարիներին չբաշխված շահույթ»…12 800 հիմնական միջոցների վերագնահատման արժեքի կուտակված շահույթին.

բաժնեմասի վերագրումը

Դտ 321 «Ակտիվների վերագնահատումից աճ»….300 Կտ 342 «Նախորդ տարիներին չբաշխված շահույթ»…..…300 -

նախորդ տարիների էական սխալների ուղղումից կուտակված շահույթի ավելացում.

Դտ 341 «Նախորդ տարիների ֆինանսական արդյունքների ճշգրտում»…….700 Կտ 342 «Նախորդ տարիներին չբաշխված շահույթ»…700

ԳԼՈՒԽ IՈ. ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Շահույթը բաշխելիս. -

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Նախորդ տարիների չբաշխված շահույթը (կուտակված շահույթը) հանդիսանում է կազմակերպության սեփական կապիտալի բաղադրիչ:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Կազմակերպություններում չբաշխված շահույթի կուտակումը հիմնականում կատարվում է շահաբաժինների փոխհատուցման, պահուստային կապիտալի ձնավորման, նախորդ տարիների զուտ վնասի փոխհատուցման նպատակներով:

շահաբաժինների հայտարարում (14 000 2 709).

Դտ 342 «Նախորդ տարիներին չբաշխված շահույթ»…9 800 Կտ 529 Կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտքեր մասնակիցներին…………………………...…9 800. -

հատկացումներ պահուստային կապիտալին (14 000 2 209).

Դտ 342 «Նախորդ տարիներին չբաշխված շահույթ»…..2 800 Կտ 351 «Պահուստային կապիտալ»………………….….2 800 Այսպիսով, հաջորդ տարի տեղափոխվող կուտակված շահույթի մնացորդը կկազմի. (200 Հ 12 800 Հ 300 Հ 700) – 14 0002909 Հ 1 400 հազ. դրամ:

4.6 ՄԵԿ ԲԱԺՆԵՏՈՄՍԻՆ ԸՆԿՆՈՂ ՇԱՀՈՒՅԹ

Հրապարակվող թիվ 2 «Ֆինանսական արդյունքների մասին» հաշվետվության ձնում ըստ ՀՀՀՀ 31 ստանդարտի՝ ներկայացվում են մեկ բաժնետոմսին ընկնող բազային շահույթ ն նոսրացված շահույթ ցուցանիշները: Մեկ բաժնետոմսին ընկնող շահույթը հանդիսանում է բաժնետոմսերի օգտագործման արդյունավետության ցուցանիշ: Գործնականում, այդ ցուցանիշի հաշվարկն իրականացվում է հետնյալ կերպ. տարեկան զուտ շահույթ շրջանառվող սովորական բաժնետոմսերի միջին քանակ Մեկ բաժնետոմսին ընկնող բազային շահույթի հաշվարկում օգտագործվող բաժնետոմսերի թիվը պետք է ներկայացնի տվյալ ժամանակաշրջանի ընթացքում շրջանառության մեջ գտնվող սովորական բաժնետոմսերի միջին կշռված քանակը: Մեկ բաժնետոմսին ընկնող նոսրացված շահույթը հաշվարկելիս ենթադրվում է, որ բոլոր պոտենցիալ փոխարկելի պարտավորությունները կփոխարկվեն սովորական բաժնետոմսերի: Եթե տարվա ընթացքում բաժնետիրական ընկերությունը նման փոխարկելի պարտավորություններից ունեցել է եկամուտներ կամ կրել ծախսեր (տոկոսավճարներ), ապա զուտ շահույթը պետք է ճշտվի դրանց ազդեցությունը չեզոքացնելու համար: Այս պարագայում ենթադրվում է, որ պարտավորությունները փոխարկվել են սովորական բաժնետոմսերի ժամանակաշրջանի սկզբում, ն, այդ իսկ պատճառով չեն կարող առաջ բերել որնէ եկամուտ կամ ծախս: Հետնաբար, ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունում վերոհիշյալ ցուցանիշը ներկայացնելիս հաշվարկման համարիչն ու հայտարարը ենթարկում են ճշտումների: Նշենք նան, որ հաշվարկներում սովորական բաժնետոմսերի քանակը ներկայացվում է կշռված միջինով, ն որպես կշիռներ են հանդես գալիս շրջանառության մեջ դրանց գտնվելու ամիսների քանակները: Օրինակ, 2003 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ բաժնետիրական ընկերությունը տնօրինում է 10 000 հատ սովորական բաժնետոմսի, որից 2 000-ը չվճարված են, իսկ

ԳԼՈՒԽ IՈ. ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Մեկ բաժնետոմսին ընկնող շահույթը Հ տարեկան զուտ շահույթ: շրջանառվող սովորական բաժնետոմսերի միջին քանակ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Մեկ բաժնետոմսին ընկնող նոսրացված շահույթը հաշվարկելիս ենթադրվում է, որ բոլոր պոտենցիալ փոխարկելի պարտավորությունները կփոխարկվեն սովորական բաժնետոմսերի:

1000 հատը՝ ետ վերադարձված: 2003 թ. շրջանառության մեջ լրացուցիչ բաց է թողնվել 4 000 հատ սովորական բաժնետոմս, իսկ սեպտեմբեր ամսին՝ ետ վերադարձվել 3 000 հատը: Ամբողջ տարվա համար ընկերությունը ունեցել է 1 200 000 հազ. դրամ փոխարկելի պարտավորություն 109 դրույքաչափով, որը ենթակա է փոխարկման սովորական բաժնետոմսով 600 հազ դրամ Հ մեկ բաժնետոմս համարժեքով: Մեկ բաժնետոմսին ընկնող շահույթի հաշվարկման համար նախ որոշենք 2003 թ. ընթացքում բաժնետիրական ընկերության շրջանառության մեջ գտնված բաժնետոմսերի միջին քանակը. (10 000 – 2 000 – 1 000) Հ 10/12 2 4 000 – 3/12 2 3 000 Հ 7 000 Հ Հ 3 333 – 750 Հ 9 853 հատ Այնուհետն հաշվարկենք վերլուծվող ցուցանիշի համարիչը, եթե ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունից հայտնի է. Իրացումից հասույթ 1 800 000 հազ, դրամ Իրացման ինքնարժեք 600 000 հազ. դրամ Համախառն շահույթ 400 000 հազ. դրամ Վարչական ծախսեր 100 000 հազ. դրամ Գործառնական շահույթ 700 000 հազ. դրամ Տոկոսային ծախսեր (109) 120 000 հազ. դրամ Հարկվող շահույթ 580 000 հազ. դրամ Շահութահարկ (209) 116 000 հազ. դրամ Զուտ շահույթ 464 000 հազ. դրամ Մեկ բաժնետոմսին ընկնող բազային շահույթը կհաշվարկվի. 464 000 / 9853 Հ47,09 հազ. դրամ Իսկ մեկ բաժնետոմսին ընկնող նոսրացված շահույթի հաշվարկը կներկայացվի. 464 000 Հ120 000 – 120 000 2 209 Հ 47,24 հազ դրամ 9853 Հ 1 200 000/600

4.7 ՊԱՀՈՒՍՏԱՅԻՆ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Պահուստային կապիտալը, որի նպատակն է կուտակված վնասի հատուցումը, շահաբաժաինների վճարումների սակավ միջոցների լրացումը ն այլ արտակարգ իրավիճակներում որպես փոխհատուցման աղբյուր օգտագործումը, ձնավորվում է օրենսդրությամբ նախատեսված կարգով կամ կազմակերպությունների տնօրինության խորհրդի որոշմամբ: Կազմակերպությունների հաշվապահության համակարգում պահուստային կապիտալի ձնավորման ն օգտագործման վերաբերյալ տեղեկատվության ընդհանրացման համար օգտագործվում է թիվ 351 «Պահուստային կապիտալ» պասիվային հաշիվը: Մասնավորապես, հաշվի կրեդիտում արտացոլվում են պահուստային կապիտալին հատկացումները, իսկ դեբետում` տարբեր նպատակներով դրանց օգտագործումը: Հաշվի մնացորդը կրեդիտային է ն իրենից ներկայացնում է պահուստային կապիտալի չօգտագործված մնացորդը հաշվետու ամսաթվի դրությամբ: Պահուստային կապիտալի անալիտիկ հաշվառումը տարվում է ըստ կազմակերպության կողմից հաստատված ուղղությունների:

ԳԼՈՒԽ IՈ. ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Օրինակ, բաժնետիրական ընկերությունում պահուստային կապիտալի հաշվետու տարվա սկզբի մնացորդը կազմել է 3 200 հազ. դրամ: Հաշվետու տարվա վերջում, հաշվեկշռի ավարտական ամփոփման ժամանակ, պահուստային կապիտալին է փոխանցվել չբաշխված շահույթի բաժնեմասը 2 800 հազ. դրամով (տես պարագրաֆ 4.6): Ընկերության խորհուրդը որոշում է կայացրել հաշվետու տարում կիրառելու կապիտալի ընդլայնման ն բաժնետոմսերի վաճառքի գրավիչ քաղաքականություն ն այդ պատճառով պահուստային կապիտալից հատկացումներ է կատարում հետնյալ ուղղություններով. հավելյալ շահաբաժինների հայտարարում բաժնեհավաք կապիտալին հատկացումներ պահուստային կապիտալի տեղափոխում հաջորդ տարի 409

Այս պարագայում հաշվետու տարվա պահուստային կապիտալի կուտակման ն օգտագործման գծով կձնակերպվեն հետնյալ հաշվապահական թղթակցությունները:

Պահուստային կապիտալը լրացնելիս. -

չբաշխված շահույթից հատկացումներ պահուստային կապիտալին .

Դտ 342 «Նախորդ տարիներին չբաշխված շահույթ»…2 800 Կտ 351 «Պահուստային կապիտալ»………………..….2 800 Պահուստային կապիտալը օգտագործելիս. - շահաբաժինների վճարման նպատակով (6 000 2 509).

Դտ 351 «Պահուստային կապիտալ»…………..…3 000 Կտ 529 Կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտքեր մասնակիցներին…………………..………3 000. -

բաժնեհավաք կապիտալի ավելացման նպատակով

(6 000 2 109).

Դտ 351 «Պահուստային կապիտալ»…………..…600 Կտ 311 «Բաժնեհավաք կապիտալ»……………...600 Այսպիսով, հաջորդ տարի տեղափոխվող պահուստային կապիտալի մնացորդը կկազմի. 6 0002409 Հ 2 400 հազ. դրամ:

Իչպես կբնութագրեք կազմակերպության կապիտալը (4.1): Ինչպիսի կառուցվածքային առանձնահատկություններ կան տարբեր ճյուղերում գործող կազմակերպությունների կապիտալում (4.1): Ինչպես կբնութագրեք գործող կապիտալն ու շրջանառու կապիտալը (4.1): Ինչպիսին է բաժնեհավաք կապիտալի ձնավորման հաշվարկման մեխանիզմը (4.2): Ներկայացրեք հիմնական միջոցների վերագնահատման անհրաժեշտությունը (4.3):

ԳԼՈՒԽ IՈ. ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Որ հաշվով ն ինչպես է բացահայտվում հաշվետու ժամանակաշրջանի կազմակերպության զուտ շահույթը (4.4): Ինչպես է բաշխվում կուտակված շահույթը (4.5): Ինչու է հաշվարկվում մեկ բաժնետոմսին բաժին ընկնող նոսրացված շահույթը (4.6): Հիմնավորեք պահուստային կապիտալի ձնավորման անհրաժեշտությունը (4.7):

ԳԼՈՒԽ Ո. ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԳԼՈՒԽ Ո ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

¶ÉËÇ µáí³Ý¹³ÏáõÃÛáõÝÁ փոխառությունների էությունը • վարձակալական պարտավորություններ • աշխատավարձի գծով պարտավորություններ •

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է. 

դասակարգել կազմակերպությունների պարտավորությունները,



տարբերակել երկարաժամկետ ն կարճաժամկետ փոխառությունները,



տարբերակել լիզինգային ն գործառնական պարտավորությունները,



հաշվառել ֆինանսական ն գործառնական պարտավորությունների մարումը,



հաշվառել աշխատավարձի գծով կազմակերպության պարտավորությունները,



կատարել աշխատավարձից եկամտահարկի պահումներ,



հաշվարկել կազմակերպության պարտավորությունները կենսաթոշակային հիմնադրամին,



5.1

հաշավառել շնհորների գծով պարտավորությունները:

ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Կազմակերպությունների գործունեության ակտիվները գոյանում են նան փոխառություններից, որոնք լինում են երկարաժամկետ՝ մարման մեկ տարուց ավելի ժամանակահատվածով, ն կարճաժամկետ: Երկարաժամկետ փոխառությունների թվին են դասվում բանկին երկարաժամկետ վարկային պարտավորությունները, ֆինանսական վարձակալության գծով վարձատուին պարտավորությունները, երկարաժամկետ մուրհակների գծով վճարվելիք համախառն գումարները ն այլն: Երկարաժամկետ փոխառությունները որպես կանոն, ձնավորում են վճարվելիք տոկոսներ, որոնք հաշվապահությունում փոխառության պահին ամբողջությամբ արձանագրվում են որպես չկրած տոկոսային ծախսեր, ն հետագա տարիներին, մաս առ մաս դուրս գրվում կազմակերպության ծախսերի հաշվին: Հետնաբար, երկարաժամկետ պարտավորությունները հաշվապահական հաշիվներում ցույց են տրվում համախառն գումարներով (հիմնական գումար Հ վճարվելիք տոկոսներ): Սակայն դրանք հաշվեկշռային հայտագրում են ստանում նետո գումարով (համախառն գումար - վճարվելիք տոկոսներ), որն իրագործվում է պարտավորությունների գումարը կարգավորող «Չկրած տոկոսային ծախսեր» կոնտր պասիվային կարգավորող հաշվի օգնությամբ: Այսպես, կազմակերպությունը երեք տարով 300 000 հազ. դրամ արժողությամբ ն տարեկան 89-ով երկարաժամկետ վարկ է վերցրել, պայմանով, որ հիմնական (մայր) գումարը ըստ տարիների մարելու է հավասարաչափ՝ կուտակված տոկոսների հետ միասին: Պահանջվում է ձնակերպել յուրաքանչյուր տարվա փոխառությանը առնչվող հաշվապահական թղթակցությունները:

Առաջին տարվա սկիզբ. -

երկարաժամկետ վարկը ստանալիս

Դտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»…………….300 000 Կտ 411 «Երկարաժամկետ վարկերի գծով վճարվելիք համախառն գումարներ»…………………300 000 -

վարկերի գծով չկրած տոկոսային ծախսերի արձանագրում.

ԳԼՈՒԽ Ո. ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Երկարաժամկետ փոխառությունները մարման մեկ տարուց ավելի ժամանակահատված ունեն:

(300 000 2 89 Հ 200 000 2 89 Հ 100 000 2 89) Հ Հ I տարի 24 000 Հ II տարի 16 000 Հ III տարի 8 000 Հ 48 000

Դտ 414 «Չկրած տոկոսային ծախս»………………….48 000 Կտ 411 «Երկարաժամկետ վարկերի գծով վճարվելիք համախառն գումարներ»……..…………………48 000 Առաջին տարվա ավարտ. -

երկարաժամկետ վարկի բաժնեմասը մարելիս

Դտ 411 «Երկարաժամկետ վարկերի գծով վճարվելիք համախառն գումարներ»…………………124 000 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»…………….124 000 -

չկրած տոկոսային ծախսը հաշվեգրելիս.

Դտ 727 «Վարկերի ն փոխառությունների գծով ծախսեր........................................................»24 000 Կտ 414 «Չկրած տոկոսային ծախս»………………….24 000

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Երկարաժամկետ փոխառությունները, ձնավորում են վճարվելիք տոկոսներ, որոնք հաշվապահությու նում փոխառության պահին ամբողջությամբ արձանագրվում են որպես չկրած տոկոսային ծախսեր:

Երկրորդ տարվա ավարտ. -

երկարաժամկետ վարկի բաժնեմասը մարելիս

Դտ 411 «Երկարաժամկետ վարկերի գծով վճարվելիք համախառն գումարներ»………116 000 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»……………….116 000 -

չկրած տոկոսային ծախսը հաշվեգրելիս.

Դտ 727 «Վարկերի ն փոխառությունների գծով ծախսեր»............................................…16 000 Կտ 414 «Չկրած տոկոսային ծախս»………………….16 000 Երրորդ տարվա ավարտ. -

երկարաժամկետ վարկի բաժնեմասը մարելիս

Դտ 411 «Երկարաժամկետ վարկերի գծով վճարվելիք համախառն գումարներ»…………108 000 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»…………….108 000 -

չկրած տոկոսային ծախսը հաշվեգրելիս.

Դտ 727 «Վարկերի ն փոխառությունների գծով ծախսեր»…............................................8 000 Կտ 414 «Չկրած տոկոսային ծախս»………………….8 000 Այսպիսով, ի շնորհիվ կոնտրպասիվային թիվ 414 հաշվի, յուրաքանչյուր տարվա վերջին երկարաժամկետ վարկի գծով կազմակերպության պարտավորությունը հաշվեկշռում կհայտագրվի առանց տոկոսային պարտավորության:

5.2 ՎԱՐՁԱԿԱԼՄԱՆ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Կազմակերպությունների կողմից ակտիվների վարձակալումը վարձատուի նկատ-

ԳԼՈՒԽ Ո. ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հաշվապահական հաշվառումը տարբեր մոտեցումներ է ցուցաբերում Ֆինանսական վարձակալությամբ (լիզինգ) ն գործառնական վարձակալության պարտավորությունները հաշվառելիս:

մամբ առաջացնում է պարտավորություններ: Ընդ որում, հաշվապահական հաշվառումը տարբեր մոտեցումներ է ցուցաբերում Ֆինանսական վարձակալությամբ (լիզինգ) ն գործառնական վարձակալությամբ պայմանավորված պարտավորությունները հաշվառելիս: Որպես կանոն, ֆինանսական վարձակալության դեպքում ակտիվի հետ կապված սեփականության ռիսկերն ու իրավունքները փոխանցվում են վարձատուից վարձակալին ն հիմնականում վերջինս օգտագործում է ակտիվի շահագործման մնացորդային ժամանակահատվածի գերակշիռ մասը: Հետնաբար, վարձակալ կազմակերպության ակտիվներում ստացված հիմնական միջոցի գրանցումից բացի, հաշվեկշռի պասիվում կատարվում է նան արձանագրում ֆինանսական վարձակալության երկարաժամկետ պարտավորության գծով, որի հաշվառման կարգը ցույց տանք հետնյալ օրինակով: Կազմակերպությունը վարձակալել է բեռնատար ավտոմեքենա: Համաձայն վարձակալման պայմանագրի, վարձատրման դրույքը կազմում է 109, վարձակալի մոտ ակտիվի շահագործման ժամկետը սահմանվել է 3 տարի, իսկ յուրաքանչյուր տարվա վերջին մուծվող վարձավճարը` 200 000 հազ. դրամ: Բացի այդ, սահմանված է նան երրորդ տարվա վերջին վարձատուին հետ վերադարձվող ակտիվի երաշխիքային նվազագույն արժեք` 300 000 հազ. դրամի չափով: Համաձայն ՀՀՀՀ 17-րդ ստանդարտի 12-րդ կետի, հաշվապահական հաշվեկշռում վարձակալը պետք է ճանաչի ֆինանսական վարձակալությունը որպես ակտիվ ն պարտավորություն այն գումարով, որ վարձակալության սկզբում հավասար է վարձակալած գույքի իրական արժեքին, կամ վարձակալական նվազագույն վճարների ներկա արժեքին, եթե վերջինս ավելի ցածր է: Նվազագույն վարձավճարների ներկա արժեքի հաշվարկման ժամանակ զեղչման գործակից է հանդիսանում վարձակալության տոկոսադրույքը: Հետնաբար, հիմնվելով վարձակալական պայմանագրի տեղեկությունների վրա, վարձակալական պարտավորությունների ներկա արժեքը վարձակալը կհաշվարկի երեք տարիների ընթացքում 10 9 դրույքաչափին համապատասխան զեղչման գործակիցներով (I տարին – 0.909, II տարին - 0.826 III տարին – 0.751): Աղյուսակ 5.1 Վարձավճարի ներկա արժեքի հաշվարկը վարձակալման սկզբին .Տարիներ (մնացորդային արժեք)

Ընդամենը

Վարձավճարը 200 000 200 000 200 000

Վարձավճարի ն վերադարձման երաշխիքային ներկա արժեք 200 000 2 0.909 Հ 181 800 200 000 2 0.826 Հ 165 200 200 000 2 0.751 Հ 150 200

300 000

300 000 2 0.751 Հ 225 300

722 500

Ինչպես է վարձակալը ընդհանուր վարձակալական պարտավորությունից ստորաբաժանում վարձավճարն ու տոկոսավճարը: . Ելնելով վարձակալական պայմանագրի տվյալներից, որոշվում է այն գումարը,

ԳԼՈՒԽ Ո. ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ֆինանսական վարձակալության պարտավորությունները որպես կանոն երկարաժամկետ են ն ընդգրկում են վարձավճար ն տոկոսավճար:

որով վարձակալած միջոցը պետք է հաշվառվի որպես ակտիվ: Քանի որ, մեր օրինակում, վարձավճարների ն մնացորդային գումարի ընդհանուր ներկա արժեքի (722 500) գումարը փոքր է վարձակալման պահին միջոցի իրական արժեքից, ապա հաշվեկշռում վարձակալը ակտիվ է ճանաչում ընդհանուր վարձավճարի ներկա արժեքը: Հետնաբար, 900 000 հազ. դրամ ընդհանուր վարձակալական պարտավորությունից (200 000 2 3 Հ 300 000) ակտիվ կճանաչվի 722 500 դրամը, իսկ տոկոսավճար՝ 177 500 հազ դրամը (900 000 –- 722 500), որոնց գծով վարձակալման պահին կկազմվեն թղթակցություններ.

.վարձակալական պարտավորությունը ձնակերպելիս Դտ 119 «ֆինանսական վարձակալությամբ ստացված հիմնական միջոցներ» ………………….722 500 Կտ 413 «ֆինանսական վարձակալության վճարվելիք գումարներ………………………722 500 վարձակալության չկրած տոկոսային պարտքը ձնակերպելիս Դտ 414 «Ֆինանսական վարձակալության գծով չկրած տոկոսային ծախսեր»………………...……177 500 Կտ 413 «ֆինանսական վարձակալության վճարվելիք գումարներ»…………………...….177 500 Ինչպես է վարձակալը կազմում վարձավճարների պարտավորության ընդհանուր ժամանակացույցը ն ինչ հաշվային թղթակցություններով է ձնակերպում ստացված արդյունքները. . Վարձավճարի պարտավորության ժամանակացույցը հաշվարկելիս վարձակալը հիմնվում է վճարվելիք ընդհանուր գումարի ներկա արժեքի (722 500) ն պայմանագրային տոկոսադրույքի վրա այնպես, որ կատարվելիք վճարները հստակ ստորաբաժանվեն վարձավճարի ն տոկոսավճարի (տես աղյուսակ 5.2): Աղյուսակ 5.2 Վարձավճարի ն տոկոսավճարի վարձակալի հաշվարկը վարձակալման սկզբին .Տարի

Դրամի արտահոսք 200 000 200 000 200 000 300 000

900 000

.Տոկոսավճար 200 000 – 181 800 200 000 – 165 200 200 000 – 150 200 300 000 - 225 300

Հ 18 200 Հ 34 800 Հ 49 800 Հ 74 700

Պարտավորություն 181 800 165 200 150 200 225 300

177 500

722 500

Յուրաքանչյուր տարի, վարձակալն աղյուսակ 5.2–ի ցուցանիշների հիման վրա կձնակերպի հաշվային թղթակցություններ վարձավճարի ն տոկոսավճարի մարման գծով:

Առաջին տարի տարվա վերջին վարձակալական պարտավորության բաժնեմասը վճարելիս Դտ 413 «Ֆինանսական վարձակալության վճարվելիք գումարներ»…………….200 000

ԳԼՈՒԽ Ո. ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Գործառնական վարձակալության պարտավորությունները ըստ տարիների մարվում են գծայինհավասարաչափ սկզբունքով:

Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»…………………..200 000 տոկոսավճարն առաջին տարվա ծախսերին վերագրելիս Դտ 728 «Ֆինանսական վարձակալության ծախսեր»…………………18 200 Կտ 414 «Ֆինանսական վարձակալության գծով չկրած տոկոսային ծախսեր» ……………….. 18 200 վարձակալած միջոցի մաշվածքը ձնակերպելիս (722 500 – 300 000) : 3 տարի Հ 140 833

Դտ 713 «Վարչական ծախսեր ……..….140 833 Կտ 121 «ֆինանսական վարձակալած միջոցների մաշվածք»………………………….140 833 Երկրորդ տարի.

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ֆինանսական վարձակալության պարտավորությունները ըստ տարիների մարվում են ըստ հաշվեգրված տոկոսների:

տարվա վերջին վարձակալական պարտավորության բաժնեմասը վճարելիս Դտ 413 «Ֆինանսական վարձակալության վճարվելիք գումարներ»…………….200 000 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»…………………..200 000 տոկոսավճարը` երկրորդ տարվա ծախսերին վերագրելիս Դտ 728 «Ֆինանսական վարձակալության ծախսեր»…………………34 800 Կտ 414 «Ֆինանսական վարձակալության գծով չկրած տոկոսային ծախսեր» ……………….. 34 800 վարձակալած միջոցի մաշվածքը ձնակերպելիս Դտ 713 «Վարչական ծախսեր ……...140 833 Կտ 121 «ֆինանսական վարձակալած միջոցների մաշվածք»………………………………….140 833 Երրորդ տարի տարվա վերջին վարձակալական պարտավորության բաժնեմասը վճարելիս Դտ 413 «Ֆինանսական վարձակալության վճարվելիք գումարներ»…………….200 000 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»…………………..200 000 տոկոսավճարը` երրորդ տարվա ծախսերին վերագրելիս Դտ 728 «Ֆինանսական վարձակալության ծախսեր»…………………124 500 (49 800 Հ 74 700) Կտ 414 «Ֆինանսական վարձակալության գծով չկրած տոկոսային ծախսեր» ………………………..124 500 վարձակալած միջոցի մաշվածքը ձնակերպելիս Դտ 713 «Վարչական ծախսեր …….. 140 834 Կտ 121 «ֆինանսական վարձակալած միջոցների մաշվածք»………………………….140 834 վարձակալած միջոցը վարձատուին վերադարձնելիս Դտ 413 «Ֆինանսական վարձակալության վճարվելիք գումարներ»…………….300 000 Դտ 121 «ֆինանսական վարձակալած միջոցների մաշվածք»…………….….422 500

ԳԼՈՒԽ Ո. ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Կտ 119 «ֆինանսական վարձակալությամբ ստացված հիմնական միջոցներ» ………………….722 500 Այսպիսով, երրորդ տարվա վերջին, բեռնատար ավտոմեքենան վարձատուին հանձնելիս, կազմակերպության երկարաժամկետ պարտավորությունները վարձակալության գծով կմարվեն ն թիվ 413 հաշիվը կփակվի:

5.3 ՇՆՈՐՀՆԵՐԻ ԳԾՈՎ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ստացված շնորհների գծով սահմանվում է նան օգտագործման ժամկետ, որի ընթացքում էլ կազմակերպություններում ձնավորվում է երկարաժամկետ պարտավորություն:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Շնորհների գծով պարտավորությունները ամորտիզացվում են շնորհի հետագա օգտագործման տարիներին:

Պետական շնորհները տրվում են հատուկ նպատակով ն պարտավորեցնում են կազմակերպություններին լուծելու կոնկրետ խնդիրներ` բնապահպանական, լրացուցիչ աշխատատեղեր, արտադրանքի որակ ն այլն: Բացի նպատակայնությունից, ստացված շնորհների գծով սահմանվում է նան օգտագործման ժամկետ, որի ընթացքում էլ կազմակերպություններում ձնավորվում է երկարաժամկետ պարտավորություն: Շնորհների գծով պարտավորությունները հաշվապահական հաշվառման համակարգում միանվագ ձնակերպվում են շնորհի ձեռք բերման պահին ն, այնուհետն, մաս առ մաս ամորտիզացվում շնորհի հետագա օգտագործման տարիներին: Օրինակ, կազմակերպությունը 4 տարի շահագործման ստացել է 200 000 հազ. դրամ արժողությամբ հոսքային գիծ, որպես պետական շնորհ, պայմանով, որ վերջինիս շահագործումը տարեկան ապահովի 50 լրացուցիչ աշխատատեղ: Սակայն, երրորդ տարվա սկզբին, կազմակերպությունը չի կատարել իր ստանձնած պարտավորությունը` չապահովելով սահմանված լրացուցիչ աշխատատեղեր, որի հետնանքով պետության պահանջով շնորհը ետ է վերադարձրել: Շնորհի ստացման, օգտագործման ն վերադարձի գծով կձնակերպվեն հետնյալ հաշվապահական թղթակցությունները. - շնորհը ստանալիս.

Դտ 111 «Հիմնական միջոցներ»…………….….200 000 Կտ 421 «Ակտիվներին վերաբերող շնորհներ»……200 000 -

շնորհի օգտագործման տարիներին հետաձգված եկամուտները հաշվետու տարվա եկամուտներին վերագրելիս. (200 000 : 4 տարի) 2 2 շահագործված տարի

Դտ 421 «Ակտիվներին վերաբերող շնորհներ»………100 000 Կտ 628 «Ակտիվներին վերաբերող շնորհներից եկամուտներ»…………………………………….100 000 -

հոսքային գիծը առաջին երկու տարիներին ամորտիզացնելիս.

Դտ 728 «Անհատույց տրված ակտիվների գծով ծախսեր»....................................................100 000 Կտ 112 «Հիմնական միջոցների մաշվածք…………….100 000 -

շնորհ ստացված ակտիվը շահագործման պետությանը ետ վերադարձնելիս.

երրոդ

տարվա

սկզբին

Դտ 421 «Ակտիվներին վերաբերող շնորհներ»………100 000 Դտ 112 «Հիմնական միջոցների մաշվածք»……….….100 000 Կտ Դտ 111 «Հիմնական միջոցներ»…………….….200 000

ԳԼՈՒԽ Ո. ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Այսպիսով, շնորհների օգտագործումը չի անդրադառնում կազմակերպության գործունեության ֆինանսական վերջնական արդյունքի վրա, քանի որ շնորհներից հաշվեգրված եկամուտներով ամբողջությամբ փոխհատուցվում են ակտիվ ճանաչված շնորհների ամորտիզացիոն գումարները:

5.4

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԳԾՈՎ

ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Աշխատավարձի գծով պարտավորությունները կարճաժամկետ են ն հաշվի են առնում նան աշխատողների կողմից եկամտահարկի գծով բյուջեին ն սոցիալական ապահովագրության գծով կենսաթոշակային հիմնադրամին կատարվող հատկացումները: Հետնաբար, հաշվապահությունում աշխատավարձի գծով կատարվում է ոչ միայն հաշվարկված աշխատավարձի, այլն եկամտահարկին ն սոցապ վճարներին ուղղված պահումների հաշվառում: Օրինակ, արտադրությունում աշխատող բանվորներին հաշվարկվել է աշխատավարձ թիվ 25 տաբելի հիմքով: Աշխատաժամանակի տաբել թիվ 25 Անուն, ազգանուն

Պետրոսյան Կարապետյան Հակոբյան

Աշխատած օրերի թիվ

Օրեկան աշխատաժամեր

Ժամավարձ

Հաշվարկված աշխատավարձ

92 000 125 000 200 000 417 000

Պահանջվում է հաշվարկել ն ձնակերպել աշխատավարձի գծով պարտավորությունների ձնավորման ն մարման թղթակցությունները: Քաղվածք եկամտահարկի օրենքից. Պահումներ եկամտահարկի գծով. • մինչն 20 000 դրամը չի հարկվում, • մինչն 100 000 դրամից պահում` 109, • ավելի քան 100 000 դրամից պահում` 209: Քաղվածք սոցիալական ապահովագրությանը հատկացումների օրենքից. Պահումներ աշխատավարձից 39. Յուրաքանչյուր աշխատողին հաշվարկվող ն վճարվող աշխատավարձի որոշման համար կազմենք հաշվարկային տեղեկագիր:

ԳԼՈՒԽ Ո. ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Աշխատավարձի հաշվարկի տեղեկագիր Անուն, ազգանուն

Տաբել թիվ

Պետրոսյան Կարապետյան Հակոբյան

Հաշվարկված աշխատավարձ

Պահումներ սոցապի գծով (39)

92 000 125 000 200 000 417 000

Պարտադիր նվազեցում

2 760 3 750 6 000 12 510

20 000 20 000 20 000

տեղեկագրի շարունակությունը Հարկվող աշխատավարձ

Պահված եկամտահարկ

69 240 101 250 174 000

Վճարվելիք աշխատավարձ (ս.3 – ս.4 – ս.7)

6 924 12 250 26 800 45 974

82 316 109 000 167 200 358 516

Աշխատավարձի գծով պարտավորությունների ձնավորման ն մարման հաշվապահական թղթակցությունները կձնակերպվեն հետնյալ կերպ. - արտադրական բանվորների աշխատավարձը հաշվարկելիս

Դտ 811 «Հիմնական արտադրություն»……………417 000 Կտ 527 «Պարտավորություններ անձնակազմին»… 417 000 -

աշխատավարձից կենսաթոշակային հատկացումներ պահելիս.

-

աշխատավարձից եկամտահարկ պահելիս.

-

դրամարկղից աշխատավարձ վճարելիս.

Դտ 527 «Պարտավորություններ անձնակազմին»……12 510 Կտ 524 «Կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտք սոցիալական ապահովագրության գծով»….12 510

Դտ 527 «Պարտավորություններ անձնակազմին»……45 974 Կտ 524 «Կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտք բյուջեին…………………………………………….. 45 974 Դտ 527 «Պարտավորություններ անձնակազմին»……358 516 Կտ 251 «Դրամարկղ»…………………..………………….358 516 Աշխատավարձի հաշվարկումից ն վճարումից հետո փաստորեն թիվ 527 «Պարտավորություններ անձնակազմին» հաշիվը կփակվի:

5.5 ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Կազմակերպության ուղղակի հարկերի գծով պարտավորությունների հաշվառման որոշ հարցեր արդեն ներկայացվել են պարագրաֆներ 4.5-ում` շահութահարկի գծով, ն պարագրաֆ 5.4-ում` եկամտահարկի գծով: Տնտեսական գործունեության

ԳԼՈՒԽ Ո. ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ընթացքում պարտավորություններ են ձնավորվում նան անուղղակի հարկերի գծով, ինչպիսին է, օրինակ, ավելացված արժեքի հարկը (ԱԱՀ): ԱԱՀ-ի գծով պարտավորությունների հաշվառման ժամանակ հաշվի են առնվում փոխհատուցման գծով այդ հարկատեսակի գումարները, որով կանխվում է կազմակերպության կրկնակի հարկումը ավելացված արժեքի հարկով: Այդ նպատակով, ծառայությունների ստացման կամ ապրանքանյութական արժեքների մուտքագրման ժամանակ կազմակերպության վճարած ԱԱՀ-ն արձանագրվում է թիվ 226 «Հաշվանցման ենթակա անուղղակի հարկեր» հաշվում: Այնուհետն, բյուջեի հետ ավելացված հարկի վճարման վերջնահաշվարկի ժամանակ հաշվի է առնվում փոխհատուցվող գումարը: Ընդունենք, որ կազմակերպությունը հաշվետու ժամանակաշրջանում արտադրանքի թողարկման համար ձեռք է բերել 60 000 հազ. դրամ արժողությամբ հումք, որի դիմաց մատակարարներին լրացուցիչ վճարել է նան ԱԱՀ: Գնված հումքով արտադրվել ն վաճառվել է պատրաստի արտադրանք 150 000 հազ. դրամի` ներառյալ գնորդներից գանձվող ավելացված արժեքի հարկը: Պահանջվում է ձնակերպել բյուջեի նկատմամբ ԱԱՀ-ի գծով վերջնահաշվարկի արդյունքը ն կատարել հարկի վճարում, եթե ԱԱՀ-ի դրույքը հարկվող բազայի նկատմամբ կազմում է 209, իսկ հարկման բազայում ներառման դեպքում` 16,69: Ավելացված արժեքի հարկի գծով կձնակերպվեն հետնյալ հաշվային թղթակցությունները. - մատակարարներից նյութերը ձեռք բերելիս

Դտ 211 «Նյութեր»…………………………………….……...60 000 Դտ 226 «Հաշվանցման ենթակա անուղղակի հարկեր»….............12 000 (60 000 2 209) Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»………..……………….72 000 -

գնորդներից պատրաստի արտադրանքի հասույթը մուտքագրելիս.

Դտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»……..150 000 Կտ 611 «Իրացումից հասույթ»……125 100 (150 000 – 24 900) Կտ 524 «Կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտք բյուջեին ԱԱՀ-ի գծով»…….…. 24 900 (150 000 2 16.69) -

ավելացված արժեքի հարկը բյուջե փոխանցելիս.

Դտ 524 « Կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտք բյուջեին»……………….. 24 900 Կտ 226 «Հաշվանցման ենթակա անուղղակի հարկեր»……………….............……………………12 000 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»…….………………….12 900 Այսպիսով, պատրաստի արտադրանքի իրացման դիմաց բյուջեի նկատմամբ ԱԱՀի գծով պարտավորությունները հաշվանցվեցին կազմակերպության կողմից հումքի դիմաց արդեն վճարված ավելացված արժեքի հարկի գումարներով, որով կանխվեց հարկային պարտավորության կրկնակի հաշվարկն ու վճարումը:

ԳԼՈՒԽ Ո. ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

5.6 ԿԵՆՍԱԹՈՇԱԿԱՅԻՆ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Կազմակերպությունները կարճաժամկետ պարտավորություններ են ունենում կենսաթոշակային հիմնադրամին, գործատուի կողմից հաշվարկված աշխատավարձի դիմաց: Ընդ որում, այդ պարտավորությունների մի մասը փոխհատուցվում է աշխատողների հաշվին, իսկ մյուս գերակշիռ մասը` կազմակերպության (գործատուի) հաշվին: Այսպես, օգտագործելով պարագրաֆ 5.4-ում ներկայացված բանվորների աշխատավարձի տվյալները ն օգտվելով ստորն տեղեկատվությունից, ձնակերպենք կենսաթոշակային հատկացումների գծով կազմակերպության պարտավորությունները: Քաղվածք սոցիալական ապահովագրության հատկացումների օրենքից. Աշխատավարձի նկատմամբ հատկացումներ կենսաթոշակային հիմնադրամին՝ գործատուի հաշվին. • մինչն 20 000 դրամ` 5 000 դրամ, • 20 000 դրամից 100 000 դրամ` 159, • ավելի քան 100 000 դրամից` 59: Կենսաթոշակային հատկացումների հաշվարկի տեղեկագիր Անուն, ազգանուն

Աշխատավարձի հաշվարկման ցուցակ` թիվ

Հաշվարկված աշխատավարձ

Պահումներ (39)

Պետրոսյան Կարապետյան Հակոբյան

92 000 125 000 200 000 417 000

2 760 3 750 6 000 12 510

տեղեկագրի շարունակությունը Հատկացումներ սոցապին գործատուի կողմից

5 000 Հ 72 0002159 Հ 15 800 5 000 Հ 80 0002159 Հ 25 000259 Հ 18 250 5 000 Հ 80 0002159 Հ 100 000259Հ 22 000 56 050 Այսպիսով, կենսաթոշակային հատկացումների գծով կազմակերպության պարտավորությունները կձնավորվեն երկու ուղղությամբ` աշխատողների աշխատավարձից պահումների ն կազմակերպության ծախսերի հաշվին, որոնց գծով կձնակերպվի.

Դտ 811 «Հիմնական արտադրություն»…………….….56 050 Դտ 527 «Կրեդիտորական պարտք աշխատավարձի գծով»..............................................................12 510 Կտ 525 «Կրեդիտորական պարտք սոցիալական ապահովագրության գծով»……………………68 650

ԳԼՈՒԽ Ո. ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

1.

Ինչպես կբնութագրեք կազմակերպության պարտավորությունները (5.1):

2.

Ինչ բաղադրիչներ են պարունակում երկարաժամկետ բանկային պարտավորությունները (5.1):

3.

Ինչպես են տարբերակվում ֆինանսական ն գործառնական վարձակալական պարտավորությունները (5.2):

4.

Ինչ սկզբունքով են հաշվառվում շնորհների գծով պարտավորությունները (5.3):

5.

Ինչպիսին է եկամտահարկի սանդղակը (5.4):

6.

Որ հաշվով են հաշվառվում աշխատավարձի գծով կազմակերպության պարտավորությունները (5.4):

7.

Որ հաշվով ն ինչպես են հաշվառվում կենսաթոշակային հիմնադրամի գծով կազմակերպության պարտավորությունները (5.6):

ԳԼՈՒԽ ՈI. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԳԼՈՒԽ ՈI ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

¶ÉËÇ µáí³Ý¹³ÏáõÃÛáõÝÁ հաշվապահական հաշվեկշիռ • ֆինանսական արդյունքներ • կապիտալի շարժի հաշվետվություն • դրամական հոսքեր •

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է. 

կատարել հաշվապահական հաշվեկշռի կազմման նախապատրաստական քայլերը,



կազմել միջանկյալ (փորձնական ) հաշվեկշիռ,



կազմել ֆինանսական արդյունքների հաշվետվություն,



ներկայացնել կապիտալի շարժի հաշվետվությունը,



կազմել դրամական հոսքերի հաշվետվություն ուղղակի ն անուղղակի



փոխկապակցել ֆինանսական հաշվետվությունների ձները ն կատարել

եղանակներով, ստուգողական համադրումներ, 

կազմել ֆինանսական հաշվետվություններին կից բացահայտումներ,



ներկայացնել կիրառված հաշվապահական հաշվառման, քաղաքականության հիմնական սկզբունքները:

6.1

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ ԵՎ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԻ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

Հաշվապահական հաշվեկշռի նպատակը կազմակերպության ֆինանսական վիճակի ն գործունեության մասին տեղեկատվության ներկայացումն է ժամանակի կոնկրետ պահի դրությամբ, որը հիմնականում արտաքին օգտագործողների համար հիմք է հանդիսանում տնտեսական որոշումներ կայացնելիս: Հաշվեկշիռ կազմելիս կատարվում են նախապատրաստական քայլեր.  հաշվետու ժամանակաշրջանին նախորդող վերջնական հաշվեկշռի տվյալները, արդեն որպես սկզբնական ցուցանիշներ, տեղափոխվում են հաշվետու ժամանակաշրջանի միջանկյալ հաշվեկշիռ,  հաշվետու ժամանակաշրջանի միջանկյալ հաշվեկշռում ձնակերպվում են ամփոփիչ թղթակցություններ, կապված եկամուտների ն ծախսերի դուրս գրման, ինչպես նան տնտեսական գործունեության զուտ շահույթի գնահատման ն հաշվառման հետ,  ամփոփիչ ձնակերպումներից հետո, հաշվետու ժամանակաշրջանի միջանկյալ հաշվեկշռի հաշվային մնացորդները վերադասավորվում են. ակտիվներն՝ ըստ լուծարելիության աստիճանի նվազման, իսկ պարտավորություններն՝ ըստ մարման հրատապության մեղմացման հերթականության: Եթե հաշվապահական հաշվեկշռի նպատակը կազմակերպության ֆինանսական վիճակի ն գործունեության մասին տեղեկատվության ապահովումն է ժամանակի կոնկրետ պահի դրությամբ, ապա ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունը տեղեկատվություն է ներկայացնում հաշվետու ժամանակաշրջանի ընթացքում ծախսերի, եկամուտների ն ֆինանսական վերջնական արդյունքի վերաբերյալ: Ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունը կազմելիս կատարվում են հետնյալ նախապատրաստական քայլերը. ♦ փորձնական հաշվեկշռից առանձնացվում են կազմակերպության հաշվետու ամսվա ծախսերն ու եկամուտները, որոնք այնուհետն ըստ առանձին հոդված-

ԳԼՈՒԽ ՈI. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հաշվապահական հաշվեկշռի նպատակը կազմակերպության ֆինանսական վիճակի ն գործունեության մասին տեղեկատվության ներկայացումն է ժամանակի կոնկրետ պահի դրությամբ:

ների, ներկայացվում են ֆինանսական հաշվետվության համապատասխան տողերով, ♦ հաշվետու ժամանակաշրջանի փորձնական հաշվեկշռում ձնակերպվում են ամփոփիչ թղթակցություններ, կապված եկամուտների ն ծախսերի դուրս գրման, ինչպես նան տնտեսական գործունեության զուտ շահույթի գնահատման ն հաշվառման հետ, ♦ կատարվում է հաշվետվության տողերի այնպիսի հերթական տեղաբաշխում, որով ներկայացվում է համախառն ն զուտ հասույթը, ինչպես նան համախառն, հարկվող ն զուտ շահույթը, ♦ կազմակերպության տնտեսական գործունեության ֆինանսական արդյունքները հաշվետվությունում ներկայացվում են ըստ տնտեսավարման առանձին ոլորտների, ինչպիսիք են գործառնական, ֆինանսական ն ներդրումային գործունեությունը, ♦ հաշվետու ժամանակաշրջանի ընթացքում, տնտեսավարման առանձին ոլորտներում գոյացած հարկվող շահույթը (վնասը) ամփոփվում ն ներկայացվում է համընդհանուր զուտ շահույթի տեսքով: Հետնաբար, կատարվում է նան հաշվեկշռում ն ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունում զուգահեռ արտացոլված «հաշվետու ժամանակաշրջանի զուտ շահույթ» ցուցանիշի համադրում: Աղյուսակ 6.1 Հանրախանութի հաշվեկշիռը հաշվետու ժամանակաշրջանի սկզբին

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունը, տեղեկատվություն է ներկայացնում հաշվետու ժամանակաշրջանի ընթացքում ծախսերի, եկամուտների ն ֆինանսական վերջնական արդյունքի վերաբերյալ:

Ակտիվներ

Գումար

. Ոչ ընթացիկ ակտիվներ

Կապիտալ, պարտավորություններ

Գումար

Կապիտալ

Հիմնական միջոց

5 000

Բաժնեհավաք

ՀՄ մաշվածք

(2000)

Չբաշխված շահույթ

3 000 1 500

Ընթացիկ ակտիվներ

.Ոչ ընթացիկ պարտավորություն

Դրամարկղ

1 000

Ապրանքներ

4 000

Ընթացիկ պարտավորություններ

Հավելագին

(500)

Կրեդիտորական պարտքեր

Դեբիտորական պարտքեր

3 000

Բյուջեին պարտա- 2 000 վորություններ

Աշխատավարձի պարտավորություն

1 200

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

10 500

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

10 500

Երկարաժամկետ վարկեր

2 500

Այսպես, «Երնան» հանրախանութը, որը հաշվետու ժամանակաշրջանում ձեռք է բերել 8 000 դրամ ապրանքների գնման արժեքով, մատակարարին լրացուցիչ վճարել է նան 209 ավելացրած արժեքի հարկ: Ձեռք բերված ապրանքների վրա սահմանվել է 109 հավելագին:

ԳԼՈՒԽ ՈI. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում գույքագրումով պարզվել է, որ խանութում ապրանքների մնացորդը վաճառքի գնով կազմել է 2 000 դրամ: Հաշվետու ժամանակաշրջանի ընթացքում խանութն իրականացրել է շրջանառության ծախսեր, աշխատողներին վճարելով 300 դրամի աշխատավարձ, հաշվարկելով 200 դրամի ամորտիզացիա, 100 դրամի երկարաժամկետ վարկի 9, հաշվարկելով բյուջեին շահութահարկ հարկվող շահույթի 20 9 -ի չափով: Հաշվետու ժամանակաշրջանի ընթացքում հանրախանութը վաճառել է իր տնօրինած գույքից 600 դրամով սկզբնական արժեքով ն 100 դրամով կուտակված մաշվածքով, որի դիմաց գնորդից ստացել է 550 դրամի եկամուտ ն լրացուցիչ 20 9 ավելացրած արժեքի հարկ: Ապրանքների վաճառքը հաշվետու ժամանակաշրջանում կատարվել է կրեդիտով:

Պահանջվում է. (8) կազմել «Երնան» հանրախանութի համեմատական հաշվեկշիռը հաշվետու ժամանակաշրջանի սկզբին ն վերջին. (Ե) կազմել հաշվետու ժամանակաշրջանի ֆինանսական հետնանքների հաշվետվությունը: «Երնան» հանրախանութի հաշվետու ժամանակաշրջանի գործառնությունների հաշվային թղթակցությունները: Վերջնական հաշվեկշռի կազմման նպատակով նախ ներկայացվում են հաշվետու ժամանակաշրջանում հանրախանութի խմբավորված միատիպ տնտեսական գործարքների հաշվային թղթակցությունները. 1. ձնակերպվել է ապրանքների մուտքագրումը գնման արժեքով, որի դիմաց վճարվել է նան 20 9 ԱԱՀ, Դտ 216……………8 000 Դտ 226…………. 1 600 (800020.2) Կտ 521 ………………9 600 2. ձնակերպվել է մուտքագրման հավելագինը 109-ի չափով, Դտ 216..................800 Կտ 217..........................800 3. ձնակերպվել է վաճառքի եկամուտը, որի համար դեռ չի վճարվել, Դտ 221..................12 960 Կտ 524 …………. 2 160 Կտ 611....................10 800 (8000Հ800Հ4000-2000) 4. ձնակերպվել է վաճառված ապրանքների դուրս գրումը, Դտ 711..................9 700 Դտ 217..................1 100 |(10 80021300):12 800| Կտ 216.................................10 800 5. ձնակերպվել են հաշվետու ժամանակաշրջանի շրջանառության ծախսերը, Դտ 712..................500 Կտ 251..........................300 Կտ 112.........................200 6. ձնակերպվել է երկարաժամկետ վարկի 9-ը, Դտ 7261..................100 Կտ 531.........................100 7. ձնակերպվել է գործառնական գործունեության ֆինանսական հետնանքը, Դտ 611..................10 800 Կտ 711..........................9 700 Կտ 712........................... 500 Կտ7261...........................100

Կտ 3431..........................500

ԳԼՈՒԽ ՈI. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Միջանկյալ հաշվեկշիռը փոխկապակցում է կազմակերպության սկզբնական ու վերջնական հաշվեկշռի հոդվածները ֆինանսական արդյունքների հետ:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Միջանկյալ հաշվեկշիռը հիմք է ծառայում նան կազմելու հաշվետու ժամանակաշրջանի ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունը գործառնական, ֆինանսական ն ներդրումային ուղղություններով:

8. դուրս են գրվել վաճառված գույքի սկզբնական արժեքն ու կուտակված մաշվածքը, Դտ 721..................500 Դտ 112..................100 Կտ 111 ......................600 9. ձնակերպվել է վաճառված գույքի հասույթի ն ԱԱՀ-ի մուտքագրումը, Դտ 251..................660 Կտ 621..........................550 Կտ 524.........................110 (55020.2) 10. ձնակերպվել է ներդրումային գործունեության ֆինանսական հետնանքը, Դտ 621..................550 Կտ 721..........................500 Կտ 343 ..........................50 11. հաշվարկվել է շահութահարկը՝ հարկվող շահույթի 20 9-ի չափով, Դտ 751..................110 |(500Հ50)20.2| Կտ 524..........................110 12. դուրս է գրվել շահութահարկի ծախսը, զուտ շահույթը ձնավորելիս, Դտ 343..................110 Կտ 751..........................110 13. հաշվետու տարվա զուտ շահույթը փոխանցվել է չբաշխված շահույթին. Դտ 343..................440 Կտ 342......................440 Աղյուսակ 6.2 Հանրախանութի միջանկյալ հաշվեկշիռը Ծածկագիր

Միջանկյալ հաշվեկշիռ

Վերջնական հաշվեկշիռ

5 000

4 400

(2000)

(2100)

1 000

1 360

4 000

2 000

(500)

(200)

3 000

15 960

1 600

10 500

3 000

1 500

23 020 3 000

1 940

2 500

2 500

9 900

2 000

4 380

1 200

1 200

10 800

.ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆՔ

9 700

ԳԼՈՒԽ ՈI. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

10 500

23 020

Հաշվային թղթակցությունների արդյունքները հաշիվներում ամփոփելուց հետո ներկայացվում է միջանկյալ հաշվեկշիռը (տես աղյուսակ 6.2), որի հիման վրա կազմվում է հանրախանութի համեմատական հաշվեկշիռը (տես աղյուսակ 6.3) Աղյուսակ 6.3 Հանրախանութի միջանկյալ հաշվեկշիռը #

Գումար Ակտիվներ

#

Կապիտալ, պարտավորություններ

սկըզբ- վերջնական նական

Գումար սկըզբ- վերջնական նական

.

Ոչ ընթացիկ ակտիվներ 5 000 4 400

111 Հիմնական միջոցներ 112 ՀՄ մաշվածք

(2000)

(2100) 342

Ընթացիկ ակտիվներ

Կապիտալ 3 000

3 000

1 500

1 940

Բաժնեհավաք կապիտալ Չբաշխված շահույթ

Ոչ ընթացիկ պարտավորություններ

251 Դրամարկղ

1 000

1 360

411 Երկարաժամկետ

216 Ապրանքներ

4 000

2 000

217 Հավելագին

(500)

(200)

221 Դեբիտորական պարտքեր 226 .Փոխհատուցվող ԱԱՀ

3 000

15 960 524

2 000

4 380

1 600

1 200

1 200

վարկեր

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

10 500

2 500

2 500

Ընթացիկ պարտավորություններ Կրեդիտորական 300 9 900

պարտքեր Բյուջեին պարտավորություն 527 Աշխատավարձի պարտավորություն 531 Հաշվեգրված 9

23 020

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

10 500

23 020

Աղյուսակ 6.4 ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունը

Ցուցանիշներ Հասույթ իրացումից ԱԱՀ Զուտ հասույթ Իրացման ինքնարժեք Համախառն շահույթ Շրջանառության ծախսեր

Գումար 12 960 (2 160) 10 800 (9 700) 1 100 (500)

Գործառնական շահույթ Ներդրումային շահույթ Ֆինանսական գործունեության վնաս

(100)

Չհարկված շահույթ Շահութահարկ Զուտ շահույթ

(110)

ԳԼՈՒԽ ՈI. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Միջանկյալ հաշվեկշիռը հիմք է ծառայում նան կազմելու հաշվետու ժամանակաշրջանի ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունը գործառնական, ֆինանսական ն ներդրումային ուղղություններով (տես աղյուսակ 6.4): Ընդ որում, ֆինանսական արդյունքների նման տարբերակման համար օգտվում են նան եկամուտների ն ծախսերի համադրման ամփոփիչ գործառնություններ 7-ից, ինչպես նան 10-ից:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Դրամական հոսքերի հաշվետվությունը, ուղղակի ներկայացման հիմքում հիմք են ծառայում դրամական միջոցները հաշվառող հաշիվների հաշվետու ամսվա դեբետային ու կրեդիտային գրանցումները:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Դրամական հոսքերի հաշվետվութան անուղղակի սկզբունքով ներկայացումը հիմնվում է հաշվեգրման սկզբունքի վրա` օգտագործվելով հաշվապահական հաշվեկշռի ն ֆինանսական արդյունքների հոդվածները:

6.2 ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀՈՍՔԵՐԻ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

Ֆինանսական հաշվետվությունների կազմում ընդգրկվում է նան կազմակերպության դրամական հոսքերի հաշվետվությունը, որը տեղեկատվություն է հաղորդում հաշվետու ժամանակաշրջանում ըստ առանձին գործունեության ոլորտների դրամական միջոցների մուտքերի, ելքերի ու մնացորդների վերաբերյալ: Դրամական հոսքերի հաշվետվությունը, որպես կանոն, լրացվում է ուղղակի կամ անուղղակի եղանակով: Առաջինի դեպքում, հաշվետվության ընդգրկուն լրացման հիմք են ծառայում դրամական միջոցները հաշվառող հաշիվների հաշվետու ամսվա դեբետային ու կրեդիտային գրանցումները: Երկրորդ դեպքում, դրամական միջոցների հոսքի հաշվետվությունը լրացվում է առավել ընդհանրացված ձնով՝ հիմք ընդունելով հաշվեկշռի հոդվածների սկզբնական ու վերջնական մնացորդների փոփոխման հաշվեկշռային կապերը: Աղյուսակ 6.5 «Երնան» հանրախանութի ուղղակի եղանակով ներկայացված դրամական հոսքերի հաշվետվությունը Դրամի սկզբնական մնացորդ 1 Գործառնական գործունեություն 2 Ներդրումային գործունեություն 3 .Ֆինանսական գործունեություն Դրամի վերջնական մնացորդ

1 000 Հ 660

1 360

Այսպես, ուղղակի եղանակով դրամական հոսքերի հաշվետվության լրացման համար կատարվում են հետնյալ նախապատրաստական քայլերը. 1) համեմատական հաշվեկշռից որոշվում են կազմակերպության դրամական միջոցների սկզբնական ու վերջնական մնացորդները, որոնք տեղափոխվում են դրամական հոսքերի հաշվետվություն, 2) կատարվում է դրամական միջոցները հաշվառող հաշիվների հաշվետու ժամանակաշրջանի դեբետային ն կրեդիտային շրջանառությունների վերլուծություն` ըստ առանձին գրանցումների, 3) իրականացվում է դրամական միջոցները հաշվառող հաշիվների դեբետային ն կրեդիտային գրանցումների խմբավորում ըստ տնտեսավարման առանձին

ԳԼՈՒԽ ՈI. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ոլորտների (գործառնական, ֆինանսական, ներդրումային): Անուղղակի եղանակով դրամական հոսքերի ներկայացումը կատարվում է համեմատական հաշվեկշռով ն ֆինանսական հետնանքների հաշվետվությունով, երբ հաշվի է առնվում ոչ թե դրամական փաստացի շարժը, այլ այդ միջոցների վրա հաշվեգրված արդյունքների փոփոխությունը: Աղյուսակ 6.6 «Երնան» հանրախանութի անուղղակի եղանակով ներկայացված դրամական հոսքերի հաշվետվությունը Դրամի սկզբնական մնացորդ 1 Գործառնական գործունեություն 2 .ֆինանսական գործունեություն 3 Ներդրումային գործունեություն Դրամի վերջնական մնացորդ

1 000 600 – 110 Հ 200 Հ 2 000 – 300 – 12 960 – 1600 Հ 9 600 Հ 2 380 Հ - 190 -100 Հ 100 Հ 0 50 – 100 Հ 600 Հ Հ 550

1 360

6.3. ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Սեփական կապիտալի հաշվետվությունը արտաքին օգտաործողներին տեղեկատվություն է տրամադրում ոչ միայն կապիտալի բաղադրիչների փոփոխման չափերի, այլն այդ փոփոխման պատճառների մասին:

Կազմակերպությունների ֆինանսական տարեկան հաշվետվություններից ձն 3-ը սեփական կապիտալի փոփոխություններին է վերաբերում: Այն արտաքին օգտագործողներին տեղեկատվություն է տրամադրում ոչ միայն սեփական կապիտալի բաղադրիչների փոփոխման չափերի, այլն այդ փոփոխման պատճառների մասին: Ընդ որում, հաշվետվությունը կառուցված է շախմատային գրանցումների սկզբունքով, որտեղ հաշվեկշռային կապ է ստեղծվում սեփական կապիտալի սկզբնական ն վերջնական մնացորդների միջն` ըստ այն պարունակող տարրերի փոփոխման: Այսպես, կազմակերպության հաշվետու տարվա սկզբին սեփական կապիտալի մնացորդը կազմել է 30 000, որի տարրերն են հանդիսացել. կանոնադրական կապիտալ – 28 000, չվճարված կապիտալ – 2 000, հետ գնված կապիտալ 1 000, վերագնահատումներ – 1 500, կուտակված շահույթ – 2 700, պահուստային կապիտալ – 800: Հաշվետու տարվա ընթացքում սեփական կապիտալում կատարվել են հետնյալ փոփոխությունները. 1. տեղաբաշխվել են հայտարարված բաժնետոմսեր` 1 200 արժեքով, 2. հետ է գնվել 300 արժեքով բաժնետոմսեր, 3. հիմնական միջոցների վերագնահատումից արձանագրվել է կապիտալի աճ 1 800-ի, 4. հաշվետու տարվա զուտ շահույթը կազմել է 4 400, 5. զուտ շահույթից հատկացումներ են կատարվել պահուստային կապիտալին 400-ի, 6. հայտարարվել են շահաբաժիններ 3 000-ի:

ԳԼՈՒԽ ՈI. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Նման տեղեկատվությամբ «Սեփական կապիտալում փոփոխությունների մասին» ձն 3 հաշվետվությունը տարվա վերջին կներկայացվի այսպես. Կապիտալի տարրեր

Հոդվածներ

Կանոնադ-

Չվճար-

Հետգնված

Վերագնա

Պահուս-

Կուտակ-

Ընդա-

րական

ված

կապիտալ

հատում

տային

ված

մենը

կապիտալ

կապիտալ

կապիտալ

շահույթ

Մնացորդ`

28 000

սկզբնական

(2 000)

(1 000)

1 200

1 500

2 700

30 000

Բաժնետերերի հետ գործարքներ

1 500

Վերահաշվարկված

1 800

մնացորդ

Հաշվետու տարվա

4 000

1 800 4 400

(3 000)

(3 000)

3 700

34 700

զուտ շահույթ Շահաբաժիններ Մնացորդ` վերջնա-

28 000

(800)

(700)

3 300

1 200

կան

Այսպիսով, ձն 4 տարեկան ֆինանսական հաշվետվությունը, հաշվետու ժամանակաշրջանում կապիտալի շարժից բացի, առավել վերլուծական կտրվածքով է ներկայացնում ձն 1 «Հաշվապահական հաշվեկշիռ» հաշվետվության պասիվային մասի սեփական կապիտալ բաժնի մնացորդները, որը հնարավորություն է ընձեռնում արտաքին օգտագործողներին տեղեկանալու կազմակերպության սեփական կապիտալի մնացորդում ընդգրկված տարրերի մասին: Ընդ որում, տեղեկատվությունը ձն 4 հաշվետվությունում ներկայացվում է նախորդ ն հաշվետու տարվա կտրվածքով, որը բավարար հիմքեր է ստեղծում կազմակերպությունների կապիտալի փոփոխության վերաբերյալ համեմատական վերլուծության վերաբերյալ:

6.4. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԲԱՑԱՀԱՅՏՈՒՄՆԵՐ

Հրապարակվող ֆինանսական հաշվետվությունների նկատմամբ արտաքին օգտագործողները պահանջում են առանցքային ն կոնկրետ այնպիսի տեղեկատվություն, որպեսզի հեշտությամբ կատարեն ինքնավարության, վճարունակության կամ գործարար ակտիվության գնահատում: Նման պարագայում հաշվետվություններից պահանջվում է հավաքական ն կոնկրետացված տեղեկատվություն: Նման պահանջը ժամանակի ընթացքում հրապարակվող հաշվապահական հաշվետվություններին հնարավորինս ամփոփ տեսքի բերեց` բեռնաթափելով միասեռ կրկնվող հոդվածներից ն համակարգելով վերլուծական տեղեկատվությունը: Սակայն, հրապարակվող հաշվապահական հաշվետվությունների օգտագործողները հետաքրքրված են ոչ միայն կազմակերպությունների ֆինանսական իրավիճակի գնահատմամբ: Նրանք հաճախ պարզաբանման կարիք են զգում հարցերի այնպիսի շրջանակներում, ինչպիսք են սահմանված հաշվապահական հաշվառման

ԳԼՈՒԽ ՈI. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ֆինանսական հաշվետվություններից ձն 5-ը լրացնում է նախորդ չորս հիմնական ձներին, ներկայացնելով նրանցում տեղ գտած տեղեկատվությունը առավել անալիտիկ կտրվածքով:

քաղաքականությունը, հիմնական միջոցների, դեբիտորական պարտքերի անալիտկ կառուցվածքը, ծախսային հոդվածների կազմը, հաշվապահական ստանդարտների բացահայտումները: Ինչ խոսք, որ նման տեղեկատվությամբ առավել ամբողջական են դառնում կազմակերպությունների ֆինանսական հաշվետվությունները, ուստի հրապարակվող չորս հիմնական ֆինանսական հաշվետվությունների ձներին կցվում են բացահայտումներ (ձն 5): Հետնաբար, ֆինանսական հաշվետվություններից ձն 5-ը լրացնում է նախորդ չորս հիմնական ձներին, ներկայացնելով նրանցում տեղ գտած տեղեկատվությունը առավել անալիտիկ կտրվածքով: Որպես կանոն, ֆինանսական հաշվետվություններին կից բացահայտումները ներկայացվում են երեք բաժնով: Առաջին բաժինը պարզաբանում է հաշվապահական հաշվառման քաղաքականությամբ սահմանված հիմնական մոտեցումները, որոնք վերաբերում են պաշարների ծախսի գնահատմանը, հիմնական միջոցների ամորտիզացմանը, փոխառության ծախսումների ճանաչմանը, ինքնարժեքի կալկուլյացմանը ն այլն: Փաստորեն, հաշվետվության այս բաժինը ստանդարտներով խիստ ներկայացման կարիք չունի, քանի որ գլխավոր հաշվապահը իր սուբյեկտիվ մոտեցումը կարող է ցուցաբերել որդեգրած հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության բացահայտման շրջանակների ընտրության հարցում: Երկրորդ բաժինը, ի տարբերություն նախորդի, պահանջում է տեղեկատվության ստանդարտ ներկայացում, արդեն իսկ մշակված աղյուսակների տեսքով, ն հանդես է գալիս ֆինանսական հաշվետվությունների առանձին հոդվածների անալիտիկ կտրվածքով (դեբիտորական պարտքեր, հիմնական միջոցներ, ծախսեր ն այլն): Երրորդ բաժինը հիմնականում նվիրված է հաշվապահական ստանդարտների պահանջով բացահայտումների ներկայացմանը, որով արձանագրվում են ֆինանսական հաշվետվությունների կազմման ժամանակ հաշվապահական կոնկրետ հիմնախնդրի լուծման ընտրված մոտեցումները: Այսպիսով, ձն 5 հաշվետվությունը հիմնականում ծառայում է ֆինանսական հաշվետվությունների մնացած չորս հիմնական ձների բացահայտումներին ն նպաստում է առավելապես ոչ թե վերլուծական, այլ կազմակերպությունների հաշվապահական հաշվառման «խոհանոցի» նկարագրմանը:

1.

Ինչպես կբնութագրեք ֆինանսական հաշվետվությունների նախապատրաստական աշխատանքները (6.1):

2.

Ինչ ձներ է ընդգրկում ֆինանսական հաշվետվությունների փաթեթը (6.2):

3.

Ինչ բաժիններ է ընդգրկում դրամական հոսքերի հաշվետվությունը (6.3):

4.

Ինչ քայլերով են լրացվում անուղղակի սկզբունքով ներկայացվող դրամական հոսքերը (6.3):

5.

Որոնք են ֆինանսական հաշվետվություններին կից բացահայտումների նպատակները (6.4):

Ինչ բաժիններով են հանդես գալիս ֆինանսական հաշվետվություններին կից բացահայտումները (6.4):

ԳԼՈՒԽ ՈI. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

1.

«Հաշվեգրում»

«Քաղցրավենիք» ՍՊԸ-ն զբաղվում է հրուշակեղենի արտադրությամբ: Ըստ գործադիր տնօրենի հաշվարկների, հաշվետու եռամսյակում ՍՊԸ-ի գործունեության արդյունքներում պետք է ձնավորվեր վնաս, քանի որ ծախսված 19 700 հազ. դրամի դիմաց ընդամենը ստացվել էր 5 000 հազ դրամ: Սակայն, հաշվապահի կողմից ներկայացված եռամսյակի ֆինանսական հաշվետվությամբ, ՍՊԸ-ն աշխատել է շահույթով ն հետնաբար պետբյուջե մուծվելիք 1 000 հազ. դրամի շահութահարկից հետո ձնավորել է 4 000 հազ. դրամի զուտ շահույթ: Իրացումից հասույթ Իրացման ինքնարժեք - նյութեր - աշխատավարձ - հատկացումներ աշխատավարձի նկատմամբ Շահութահարկ Զուտ շահույթ

25 200 18 000 2 000 1 000 4 000

Ստեղծված իրավիճակի պարզաբանման նպատակով գործադիր տնօրենը հաշվապահից պահանջում է հաշվապահական գրանցամատյանը, որում ժամանակագրական հերթականությամբ արձանագրված են հաշվետու եռամսյակում «Քաղցրավենիք»-ի տնտեսական գործառնությունների հաշվային թղթակցությունները:

Դտ 211 «Նյութեր» 18 000 Կտ 511 «Պարտավորություն մատակարարներին» 18 000 2 Դտ 511«Պարտավորություն մատակարարներին» 18 000 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ» 18 000 3 Դտ 711 «Իրացման ինքնարժեք». 18 000 Կտ 211 «Նյութեր»18 000 4 Դտ 711 «Իրացման ինքնարժեք» 2 000 Կտ 527 «Պարտավորություններ աշխատավարձի գծով» 2 000 5 Դտ 711 «Իրացման ինքնարժեք» Կտ 525 «Պարտավորություններ սոցապի գծով» 6 Դտ 527 «Պարտավորություններ աշխատավարձի գծով» Կտ 524 «Պարտավորություններ բյուջեին». 7 Դտ 527 «Պարտավորություններ աշխատավարձի գծով» 1 700 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ» 1 700 8 Դտ 221 «Դեբիտորներ վաճառքի գծով» 25 200 Կտ 611 «Իրացումից հասույթ» 25 200 9 Դտ 751 «Շահութահարկի գծով ծախս» 1 000 Կտ 524 «Պարտավորություններ բյուջեին» 1 000 10 Դտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ» 5 000 Կտ 221 «Դեբիտորներ վաճառքի գծով» 5 000

ԳԼՈՒԽ ՈI. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հաշվապահին տնօրենի կողմից հանձնարարվում է. (8) ներկայացնել հաշիվներում գրանցումներ կատարելու կարգը, ինչպես նան գործառնությունների հաշվեգրման սկզբունքը: (Ե) օգնել գործադիր տնօրենին կրկնակի գրանցմամբ ձնակերպված հաշվապահական թղթակցությունների «ընթերցման» հարցում, (Շ) փոխկապակցել «Քաղցրավենիք» ՍՊԸ-ում հաշվետու եռամսյակում ձնավորված դրամական զուտ հոսքը ն ձնավորված շահույթի մեծությունը:

2. «Համադրող հաշիվներ» «Հաջողակ» տրիկոտաժի ֆաբրիկան արտադրում է տղամարդու վերնաշապիկներ ն տաբաթներ: Ֆաբրիկայի տեխնիկական վերահսկողության բաժնի պետից երկրորդ եռամսյակում թույլ տրված խոտանի վերաբերյալ գործադիր տնօրենը հետնյալ զեկուցագիրն է ստանում. «Հայտնում եմ Ձեզ, որ 2 004թ. երկրորդ եռամսյակում թույլ տրված խոտանից վնասը կազմել է 95 000 դրամ, որը թողարկման փաստացի ինքնարժեքում նախորդ եռամսյակի համեմատ աճել է 159-ով: Հատկապես մտահոգիչ է անուղղելի խոտանի վնասի տեսակարար կշռի աճը, որը հաշվետու եռամսյակում թողարկման ինքնարժեքում կազմում է 109: Խնդրում են ձեռնարկել համապատասխան միջոցներ` արտադրական կարգապահության բարձրացման ուղղությամբ:» «Հաջողակ» տրիկոտաժի ֆաբրիկայում երկրորդ եռամսյակում խոտան արտադրանքին առնչվող գործառնություններն են. 1. Ձնման արտադրամասից կարի արտադրամաս անավարտ վերնաշապիկները տեղափոխելիս հայտնաբերվել է խոտան` սահմանված ստանդարտներին ձնվածքի անհամապատասխանության գծով: Խոտանի ուղղման համար լրացուցիչ ծախսվել են. ձնարարների աշխատավարձ – 200 000 դրամ, աշխատավարձի նկատմամբ կենսաթոշակային հատկացումներ – 35 000 դրամ, օժանդակ նյութեր- 5 000 դրամ: 2. Հանձնաժողովի եզրակացությամբ խոտանի մեղավորներն են հանդիսացել. ձնման արտադրամասի պետը, որի աշխատավարձից կատարվել է պահում 10 000 դրամ ն «Դիզայն» ֆիրման, որը ֆաբրիկայի համար վերնաշապիկների ձնման ոչ ստանդարտ չափերի պատվեր է կատարել: «Դիզայն»-ի հետ բանակցությունների արդյունքում ֆիրման պարտավորվել է 180 000 դրամով փոխհատուցել սխալ ձնած վերնաշապիկների վնասը: 3. Ձնակերպվել է ուղղելի խոտանի զուտ կորուստը 50 000 դրամով: 4. Կարի արտադրամասից պատրաստի արտադրանքի պահեստ տաբաթները տեղափոխելիս հայտնաբերվել է անորակ կտորեղենով կարված արտադրանք, որը ենթակա չէ վաճառքի: Կարվածքի փաստացի ինքնարժեքը պահեստ տեղափոխման պահին կազմել է 400 000 դրամ: 5. Հանձնաժողովի եզրակացությամբ այդ տաբաթները համարվել են աննուղելի խոտան, որի մեղավորներն են հանդիսացել ֆաբրիկայի մատակարարման բաժնի վարիչը ն կտորեղեն մատակարարող «Գործվածք» ՍՊԸ-ն: Մատակարարման բաժնի վարիչի աշխատավարձից կատարվել է 15 000 դրամի պահում, իսկ «Գործվածք» ՍՊԸ-ին` սխալ մատակարարման դիմաց կատարվել է 300 000 դրամի բողոքարկում: 6. Անորակ տաբաթները ձնման արտադրամասից հանձնվել են «Հաջողակ»-ի նյութերի պահեստ, քանի որ դրանք, որպես հումք, 40 000 դրամով պատրաստ է գնել «Բանվորական ձեռնոցներ» կարի ֆաբրիկան: 7. Ձնակերպվել է անուղղելի խոտանի զուտ կորուստը 45 000 դրամով:

ԳԼՈՒԽ ՈI. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ֆաբրիկայի գործադիր տնօրենը հանձնարարում է կառավարչական հաշվապահին. 8) ներկայացնել ծանուցագիր, բացատրելով ուղղելի ն անուղղելի խոտանի տարբերությունները ն խոտան արտադրանքի վնասների որոշման հաշվապահական մոտեցումները, Ե) հաշվապահական թղթակցությունների օգնությամբ որոշել երկրորդ եռամսյակում ուղղելի ն անուղղելի խոտանից թույլ տրված վնասը` արդյունքները արտացոլելով թիվ 814 «Խոտան ն դրա շտկման ծախսումներ» համադրող հաշվում: Շ) նկարագրել համադրող հաշիվների գործունեության բնույթը:

3. «Հավաքիչ - բաշխիչ հաշիվներ» «Մեխանիկ» գործարանը մասնագիտացել է գործիքաշինության բնագավառում: Նրանում գործում է մեխանիկական արտադրամասը, որը համարվում է հիմնական: Բացի այդ, «Մեխանիկ»-ում գործում են երկու օժանդակ արտադրամասեր` ավտոտնտեսությունն ու նորոգման արտադրամասը, որոնք սպասարկում են մեխանիկական արտադրամասի գործունեությունը: Գործարանի վարչական ստորաբաժանումը զբաղված է արտադրության կառավարմամբ: Կառավարչական հաշվապահը իր հաշվետու զեկույցում նշել է, որ. «թողարկվող գործիքների ինքնարժեքում սպասարկող արտադրամասերի ծախսերը իրենց տեսակարար կշիռով գերազանցում են հիմնական արտադրամասի ծախսերին, որը ստիպում է մտածել նորոգող ն ավտոտնտեսությունների ծախսերի կրճատման մասին»: Հաշվետու ժամանակաշրջանում.  ավտոտնտեսությունը կատարել է 2 000 կմ վազք, որից 200 կմ-ը` վարչական ապարատի, 1 000 կմ-ը` մեխանիկական արտադրամասի ն 800կմ-ը` նորոգման արտադրամասի կարիքների համար,  նորոգող արտադրամասը կատարել է 5 000 միավոր նորոգման բարդության աշխատանք, որից 300-ը վարչական շենքի, 4 000-ը` մեխանիկական արտադրամասի ն 700-ը` ավտոտնտեսության համար: Հաշվետու ժամանակաշրջանում գործարանի սպասարկման արտադրամասերին առնչվել են հետնյալ գործառնությունները: 1. Սպասարկող անձնակազմին հաշվարկվել է 220 000 հազ. դրամի աշխատավարձ, որից 70000-ը ավտոտնտեսության, իսկ 150 000-ը` նորոգման արտադրամասի համար: 2. Աշխատավարձի նկատմամբ կատարվել են 44 000 հազ. դրամի կենսաթոշակային ֆոնդին հատկացումներ, որից 14 000-ը ավտոտնտեսության, իսկ 30 000-ը` նորոգման արտադրամասի համար: 3. Հաշվարկվել է սպասարկող արտադրամասերի սարքավորումների ամորտիզացիան 4 300 հազ. դրամով, որից 1 800-ը ավտոտնտեսության, իսկ 2 500-ը` նորոգման արտադրամասի համար: 4. Սպասարկող արտադրամասերում ծախսվել են 85 700 հազ.դրամի նյութեր, որից 32 200-ը ավտոտնտեսության, իսկ 53 500-ը` նորոգման արտադրամասում: 5. Ավտոտնտեսության ծախսերը դուրս են գրվել ըստ կոնկրետ ուղղությունների: 6. Նորոգման արտադրամասի ծախսերը դուրս են գրվել ըստ կոնկրետ ուղղությունների: Գործադիր տնօրենը հանձնարարում է գլխավոր հաշվապահին. (8) ձնակերպելով համապատասխան հաշվային թղթակցություններ` տեղաբաշխել սպասարկող արտադրամասերի ծախսերը ըստ իրենց առաջացման կենտրոնների, (Ե) ներկայացնել նորոգման ն ավտոտրանսպորտային արտադրամասերի ծախսերի բաշխումը ըստ սպասարկման առանձին ուղղությունների, (Շ) բնութագրել հավաքիչ - բաշխիչ հաշիվների էությունը:

ԳԼՈՒԽ ՈI. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

4.

«Կարգավորող հաշիվներ»

Կազմակերպության գործադիր տնօրենը անձամբ է վերահսկում դեբիտորական պարտքերի հավաքագրման գործընթացը ն նկատում է, որ 2 003 թ. առաջին կիսամյակում կուտակված 90 000 հազ. դրամի դեբիտորական պարտքերի դիմաց գնորդները վճարումներ չեն կատարել, սակայն կիսամյակային հաշվեկշռում կրճատվել է դեբիտորական պարտքի մնացորդը մինչն 66 000 հազ. դրամի: Համարելով այդ որպես սխալմունք, տնօրենը 2 003 թ. երկրորդ կիսամյակի սկզբին զեկուցագիր է պահանջում հաշվապահից, որից մեջբերում ենք. «Հայտնում եմ Ձեզ, որ 2 002 թ. դեկտեմբերի 31-ին կազմակերպությունը ամբողջովին հավաքագրել է դեբիտորական պարտքերը ն հաջորդ տարին սկսել է զրոյական դեբիտորական պարտքերով: 2 003թ. հունվարի 3-ին կատարվել է ապառիկ վաճառք` «Ա» գնորդին – 20 000 հազ. դրամ, 2 003թ. ապրիլի 3ին` «Բ» գնորդին – 30 000 հազ. դրամ ն «Գ» գնորդին – 40 000 հազ. դրամ: Սակայն մինչ այժմ գնորդները վճարումներ չեն կատարել: Սահմանված կարգի համաձայն, այդ պարագայում կազմակերպության ծախսերի հաշվին ձնավորվել է դեբիտորական պարտքերի հնարավոր կորուստների պահուստ, որն էլ հենց կարգավորող թիվ 223 հաշվի օգնությամբ նվազեցրել է առաջին կիսամյակում չհավաքագրած պարտքերի մեծությունը: Հնարավոր կորուստների ձնավորման կարգը հետնյալն է. մինչն 90 օր չվճարման պարագայում ստեղծվում է պահուստաֆոնդ պարտքի 209-ի չափով, 91-270 օրվա դեպքում` 509-ի չափով, 270-365 օրվա դեպքում` 1009-ի չափով:» Ներկայացված զեկուցագիրը համարելով նեղ մասնագիտական ն փոքր ինչ անհասկանալի, տնօրենը հաշվապահից պահանջում է. (8) բնութագրել կարգավորող հաշիվների էությունը ն մասնավորապես` թիվ 223 «Դեբիտորական պարտքերի հնարավոր կորուստ» հաշվի գործունեության մեխանիզմը, (Ե) ներկայացնել 2 003 թ. առաջին կիսամյակի դեբիտորական պարտքերի հնարավոր կորուստների պահուստի հաշվարկը, (Շ) ինչպես կներկայացվի դեբիտորական պարտքերի հնարավոր կորուստների պահուստաֆոնդի մնացորդը 2 004 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ, եթե.  «Ա» գնորդը կատարի վճարում 15 000 2 003 թ. երկրորդ կիսամյակի սկզբին,  «Բ» գնորդը կատարի վճարում 22 000 հազ. դրամ 2 003 թ. դեկտեմբերի 31-ին,  «Գ» գնորդը ընդհանրապես վճարում չկատարի:

1. «Հաշվեգրում» (8) Հաշվեգրում եվ հաշիվներում գրանցումներ: Տնտեսական գործունեության արդյունքները հաշվապահությունում արձանագրվում են հաշվեգրման սկզբունքով: Համաձայն հաշվեգրման սկզբունքի, կազմակերպության ակտիվներում կամ պասիվներում տեղի ունեցող փոփոխությունները հաշվառման մեջ արտացոլվում են հաշվետու ժամանակաշրջանում, անկախ այդ ընթացքում դրանցով պայմանավորված դրամական ներհոսքերից կամ արտահոսքերից:

ԳԼՈՒԽ ՈI. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Այս սկզբունքը հաշվապահական հաշվառման համակարգում ծախսերի ն եկամուտների բաժնով ներկայացվում է հաշվարկման տեսքով: Հաշվարկվում է հիմնական միջոցների ամորտիզացիա՝ անկախ դրանց մաշվածքի դրամական փոխհատուցումից, ձնակերպվում է արտադրությունում նյութերի ծախսը՝ անգամ եթե ձեռք բերված պաշարների գծով դեռնս չի կատարվել վճարում մատակարարներին, ճանաչվում է հաշվարկված աշխատավարձը` նույնիսկ վճարում չկատարելու դեպքում: Հաշվապահությունում նույն սկզբունքով են առաջնորդվում նան եկամուտները արձանագրելիս: Անկախ գնորդի կողմից վաճառքի դիմաց դրամական փոխհատուցումից, վաճառքի եկամուտները ձնակերպվում են արտադրանքի առաքման պահին: Հետնաբար, հաշվեգրման սկզբունքով գործառնությունների արդյունքների հաշվառման դեպքում հաշվետու ժամանակաշրջանում դրամական ներհոսքերը չեն համընկնում ճանաչված եկամուտներին, ն նմանապես դրամական արտահոսքերը չեն համարժեքվում արձանագրված ծախսերին: Հետնաբար, նման պարագայում առաջանում է դրամական զուտ հոսքի ն ձնավորված շահույթի միջն տարբերություն: Հաշվապահական հաշվառման համակարգում կիրառվում են հաշիվներ, որոնք լինում են ակտիվային ն պասիվային: Ակտիվային հաշիվներում հաշվառում են տնտեսական միջոցներ, պասիվային հաշիվներում՝ միջոցների առաջացման աղբյուրներ: .

ԱԿՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇԻՎ

Դտ միջոցների ավելացումներ ( Հ )

Կտ միջոցների նվազեցումներ ( - )

ՊԱՍԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇԻՎ

Դտ աղբյուրների նվազեցումներ ( - )

Կտ աղբյուրների ավելացումներ ( Հ )

ՅՅն

Տնտեսական գործառնությունների հետնանքով հաշվեկշռային փոփոխությունները (նվազեցումները, ավելացումները) արձանագրվում ն խմբավորվում են ընտրված երկու հաշիվների առանձին մասերում: Ընդ որում, յուրաքանչյուր հաշվի ձախ մասը կոչվում է դեբետային (Դտ), իսկ աջ մասը՝ կրեդիտային (Կտ): Հաշվապահական հաշվի դեբետագրումն արձանագրում է.  ակտիվներ հաշվառող հաշվի ավելացում,  պարտավորություններ հաշվառող հաշվի նվազեցում,  սեփական կապիտալ հաշվառող հաշվի նվազեցում,  եկամուտների դուրս գրում,  ծախսերի ավելացում: Իսկ հաշվապահական հաշվի կրեդիտագրումն արձանագրում է.  ակտիվներ հաշվառող հաշվի նվազեցում,  պարտավորություններ հաշվառող հաշվի ավելացում,  սեփական կապիտալ հաշվառող հաշվի ավելացում,  ծախսերի դուրս գրում,  եկամուտների ավելացում:

(Ե) Կրկնակի գրանցման ճանաչողական ֆունկցիան: Կրկնակի գրանցումը ունի ճանաչողական նշանակություն, քանի որ կազմված հաշվային թղթակցություններով «ընթերցվում են» կայացած տնտեսական գործառնությունների բովանդակությունները:

ԳԼՈՒԽ ՈI. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Այդ նպատակով օգտվենք (8) կետում նկարագրված հաշիվներում գրանցումներ կատարելու կարգից ն ներկայացնենք «Քաղցրավենիք» ՍՊԸ-ի հաշվետու ժամանակաշրջանի գործառնությունների բովանդակությունը:

Գործառնության բովանդակությունը

Ստացվել ն պահեստ են մուտքագրվել 18 000 հազ. դրամի նյութեր, որոնց դիմաց դեռնս մատակարարներին վճարում չի կատարվել: 2 Հաշվարկային հաշվից մատակարարներին կատարվել է 18 000 հազ. դրամի վճարում: 3 Արտադրանքի ինքնարժեքում ներառվել են 18 000 հազ. դրամի նյութեր: 4 Արտադրանքի ինքնարժեքում ներառվել են 2 000 հազ. դրամի հաշվարկված աշխատավարձ, որը դեռնս չի վճարվել աշխատավորներին: 5 Արտադրանքի ինքնարժեքում ներառվել են 200 հազ. դրամի կենսաթոշակային ֆոնդին հատկացումներ, որը դեռնս չի վճարվել սոցապին: 6 Աշխատակիցների աշխատավարձից պահվել է 300 հազ. դրամի եկամտահարկ, որը դեռնս չի փոխանցվել պետական բյուջե: 7 Աշխատավարձի վճարման գծով հաշվարկային հաշվից ծախսվել է 1 700 հազ. դրամ: 8 Գնորդներին վաճառվել է 25 200 հազ. դրամի արտադրանք, որի դիմաց դեռնս վճարում չի ստացվել: 9 Հաշվարկվել է 1 000 հազ. դրամի շահութահարկ, որը դեռնս պետական բյուջե չի փոխանցվել: 10 Դեբիտորները հաշվարկային հաշիվ են փոխանցել 5 000 հազ. դրամ:

(Շ) Դրամական զուտ հոսքի ն ձնավորված շահույթի փոխկապակցումը: Դրամական զուտ հոսք (-18 000 – 1 700 Հ 5 000) Հ

(14 700)

Հաշվեգրման ճշտումներ Կենսաթոշակային ֆոնդին պարտավորություններ Պետբյուջեին պարտավորություններ (300 Հ 1 000) Գնորդներից դեբիտորական պարտքերի թերհավաքագրում (5 000 – 25 200)

Հաշվետու եռամսյակի շահույթ 18 700 – 14 700 Հ

1 300 (20 200) (18 700) 4 000

ԳԼՈՒԽ ՈI. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

2. «Համադրող հաշիվներ» (8)

ԾԱՆՈՒՑԱԳԻՐ

Ում. գործադիր տնօրենին: Ումից. կառավարչական հաշվապահից: Առարկան. խոտան արտադրանք: Խոտան արտադրանքը հաշվապահությունում դասակարգվում է երկու խմբով` ուղղելի ն անուղղելի: Կատարելով լրացուցիչ աշխատանքներ, ուղղելի խոտանը ենթակա է շտկման, իսկ անուղղելի խոտանը դուրս է գրվում արտադրության փաստացի ինքնարժեքով: Ամեն դեպքում, ուղղելի, թե անուղղելի խոտանի ձնավորումից առաջանում են վնասներ, որոնք որոշվում են հաշվապահական թիվ 814 «Խոտան ն դրա շտկման ծախսումներ» համադրող հաշվի օգնությամբ: Փաստորեն, հաշվում համադրվում են խոտանի ուղղման ծախսերը մեղավորներից կատարված գանձումների հետ, կամ անուղղելի խոտանի փաստացի ինքնարժեքը` խոտանի դուրս գրումից ստացված պիտանի նյութերի արժեքի հետ, դրանով որոշելով խոտան արտադրանքից վնասի չափը: Հետնաբար, վնասները որոշելիս հաշվապահությունում առաջնորդվում են հետնյալ կերպ. ուղղելի խոտանի վնասը Հ խոտանի շտկման ծախսումներ – - խոտանի մեղավորներից պահումներ

աննուղղելի խոտանի վնասը Հ խոտանի փաստացի ինքնարժեք – խոտանի դուրս գրումից ձնավորված պիտանի նյութեր ն գանձումներ Թիվ 814 «Խոտան ն դրա շտկման ծախսումներ» հաշվի գործունեության մեխանիզմը հետնյալն է.

ուղղելի խոտանի համար նյութեր

աշխատավարձ

խոտանի շտկման

ղավորներից աշխատավարձ

բողոքարկումներ

պահումներ

(7)

ծախսումներ

( 2)

խոտանի մե-

հատկացումներ

գործառն. ծախսեր

խոտանից վնաս (2)

2Հ2–7

ԳԼՈՒԽ ՈI. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

անուղղելի խոտանի համար նյութեր

աշխատավարձ

անուղղելի

խոտանի մեղավորներից

խոտանի

աշխատավարձ

բողոքարկումներ

պահումներ

(7)

ինքնարժեք

(2)

հատկացումներ

նյութեր

դուրս գրումից նյութեր (հ)

գործառն. ծախսեր

խոտանից

վնաս (2) 2Հ2–7-հ Այսպիսով, խոտանի վնասը որոշելուց ն «Գործառնական այլ ծախսումներ» հաշվին կրեդիտագրելուց հետո, թիվ 814 «Խոտան ն դրա շտկման ծախսումներ» հաշիվը ավարտելով համադրման ֆունկցիան` փակվում է:

(Ե) Երկրորդ եռամսյակում «Հաջողակ» ֆաբրիկայում հայտնաբերված խոտանի կորստի որոշման հաշվապահական թղթակցությունները. Գործառնությունների բովանդակություն

Թղթակցող Դտ Կտ

Գումար

Խոտանի ուղղման համար ձնարարներին հաշվարկվել է 200 000 դրամի աշխատավարձ:

200 000

35 000

5 000

180 000

10 000

50 000

400 000

15 000

300 000

Ձնարարների աշխատավարձի կենսաթոշակային

հատկացումները

կազմել են 35 000 դրամ: Խոտանի ուղղման գծով ծախսվել են 5 000 դրամի օժանդակ նյութեր: Խոտանի գծով կատարվել է բողոքարկում` 180 000 դրամի: Խոտանի գծով մեղավորների աշխատավարձից պահվել է 10 000 դրամ: Ձնակերպվել

է

ուղղելի

խոտանի

զուտ կորուստը 50 000 դրամով: Արտադրության ծախսերից դուրս է գրվել անուղղելի խոտանի 400 000 դրամի փաստացի ինքնարժեքը: Խոտանի գծով մեղավորների աշխատավարձից պահվել է 15 000 դրամ Խոտանի գծով կատարվել է բողոքարկում` 300 000 դրամի: Անուղղելի

խոտանից

առաջացած

պիտանի նյութերը 40 000 դրամով

ԳԼՈՒԽ ՈI. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

մուտքագրվել են հումքի պահեստ:

40 000

45 000

Ձնակերպվել է անուղղելի խոտանի զուտ կորուստը 45 000 դրամով:

ուղղելի խոտանի համար նյութեր խոտանի

աշխատավարձ

1) 5 000

շտկման

աշխատավարձ

ծախսումներ (2) Հ 240 000

բողոքարկումներ

1) 200 000

հատկացումներ 1) 35 000

խոտանի մեղավորներից

2) 10 000 2) 180 000

պահումներ (7) Հ 190 000

գործառն. ծախսեր

խոտանից վնաս (2)

3) 50 000

2Հ2–7Հ

Հ 50 000

անուղղելի խոտանի համար նյութեր

աշխատավարձ

խոտանի մե-

5) 15 000

ղավորներից

աշխատավարձ

բողոքարկումներ

պահումներ

անուղղելի խոտանի ինքնարժեք (2) Հ 400 000

5) 300 000

հատկացումներ

(7) Հ 315 000

նյութեր

նյութեր հ Հ 40 000

6) 40 000

գործառն. ծախսեր

խոտանից

վնաս (2) 2Հ2–7-հ

7) 45 000

դուրս գրումից

Հ 45 000

(Շ) Համադրող հաշիվների գործունեության բնույթը: Համադրող հաշիվների օգնությամբ որոշվում են տնտեսավարման որնէ ոլորտի հետնանքները: Այսպես, «Ֆինանսական արդյունք» հաշիվը ոչ միայն վերահսկում է արտադրանքի իրացման ընթացք, այլն որոշում է վերջինիս ֆինանսական հետնանքը: Այս հաշվի դեբետում արտացոլվում է իրացված արտադրանքի լրիվ ինքնարժեքը կամ ծախսերը (ԻԾ), իսկ կրեդիտում` իրացման հասույթը կամ եկամուտները (ԻՀ): «Ֆինանսական արդյունք»

ԻԾ

ԻՀ

Շահույթ (ԻՀ - ԻԾ » 0)

Վնաս (ԻՀ - ԻԾ Հ 0)

ԳԼՈՒԽ ՈI. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հետնաբար, հաշվի դեբետային ու կրեդիտային մասերի համադրումով որոշվում է արտադրանքի իրացումից (մատուցած ծառայություններից) ստացված շահույթի կամ վնասի գումարը: Այսպես, եթե հաշվի կրեդիտային գրանցումների հանրագումարը մեծ է դեբետայինից, այսինքն արտադրանքի վաճառքի եկամուտը գերազանցում է նրա թողարկման ինքնարժեքին, ապա իրացման հետնանքը գնահատվում է որպես շահույթ: Հակառակ դեպքում այն համարվում է վնաս:

3. «Հավաքիչ - բաշխիչ հաշիվներ» (8) Սպասարկող արտադրամասերի ծախսերի տեղաբաշխումը հաշվային թղթակցություններով:

Գործառնությունների բովանդակություն

Թղթակցող Դտ

Գումար

Կտ

Անձնակազմին հաշվարկվել է աշխա-

տավարձ.

70 000 150 000

- ավտոտնտեսությունում - նորոգման արտադրամասում

Աշխատավարձի նկատմամաբ կատարվել

են

կենսաթոշակային

հատկա-

ցումներ. - ավտոտնտեսությունում

- նորոգման արտադրամասում

Հաշվարկվել է ամորտիզացիա.

1 800 2 500

- ավտոտնտեսությունում - նորոգման արտադրամասում

Ծախսվել են նյութեր.

32 200 53 500

- ավտոտնտեսությունում - նորոգման արտադրամասում

Ավտոտնտեսություն 1) 70 000 2) 14 000 3) 1 800 4) 32 200 118 000

14 000 30 000

Նորոգման արտադրամաս 1) 150 000 2) 30 000 3) 2 500 4) 53 500 236 000

(Ե) Ծախսերի բաշխումը ըստ սպասարկման առանձին ուղղությունների: Ըստ սպասարկման առանձին ուղղությունների, նորոգման ն ավտոտրանսպորտային արտադրամասերի ծախսերի բաշխման համար նախ պետք է որոշել մեկ կմ ավտովազքի ն մեկ նորոգման բար-

ԳԼՈՒԽ ՈI. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

դության միավորի փաստացի ինքնարժեքը: Սակայն, վերջինս բարդանում է այնքանով, որ սպասարկող արտադրամասերը կատարել են միմյանց հանդիպակած ծառայություններ: Նման պարագյում խնդիրը լուծվում է երկու անհայտով համակարգի օգնությամբ, որը կառուցվում է հետնյալ սկզբունքով. Ընդամենը ծախսեր Հ սեփական ծախսեր Հ ընդունած ծառայությունների ինքնարժեք Կատարենք նշանակումներ. 2 – մեկ կմ վազքի ինքնարժեք 7 – մեկ նորոգման բարդության միավորի ինքնարժեք Հետնաբար, համակարգը կկառուցվի այսպես. 118 000 Հ 7007 Հ 2 2 000 236 000 Հ 8002 Հ 7 5 000 Լուծելով համակարգը, կստանանք. 2 Հ 80 դրամ 7 Հ 60 դրամ Հետնաբար, ըստ սպասարկման ուղղությունների, ծախսերը կբաշխվեն հետնյալ կերպ.

Ավտոտնտեսությունում վարչական ստորաբաժանմանը մեխանիկական արտադրամասին նորոգման արտադրամասին

80դրամ 2 200կմ Հ 16 000 80դրամ 2 1 000կմ Հ 80 000 80դրամ 2 800կմ Հ 64 000 160 000

Նորոգման արտադրամասում վարչական ստորաբաժանմանը մեխանիկական արտադրամասին ավտոտնտեսությանը

60դրամ 2 300ն/բ Հ 18 000 60դրամ 2 4 000ն/բ Հ240 000 60դրամ 2 700ն/բ Հ 42 000 300 000 Ստացված բաշխման արդյունքներով կձնակերպվեն հետնյալ թղթակցությունները. Գործառնությունների Գումար Թղթակցող բովանդակություն Դտ Կտ 5 Բաշխվել են ավտոտնտեսության փաստացի ծախսերը. - վարչական ստորաբաժանմանը - մեխանիկական արտադրամասին - նորոգման արտադրամասին

Բաշխվել են

16 000 80 000 64 000

նորոգման արտադրա-

մասի փաստացի ծախսերը.

713 812 813 812 - մեխանիկական արտադրամասին 812 812 - ավտոտնտեսությանը Սպասարկող ծառայությունների ծախսերի բաշխման բաշխիչ հաշիվները կփակվեն: - վարչական ստորաբաժանմանը

18 000 240 000 42 000 արդյունքները ձնակերպելուց հետո հավաքիչ-

ԳԼՈՒԽ ՈI. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ավտոտնտեսություն 1) 70 000 2) 14 000 3) 1 800 4) 32 200 6) 42 000 160 000

Նորոգման արտադրամաս

5) 16 000 5) 80 000 5) 64 000

1) 150 000 2) 30 000 3) 2 500 4) 53 500 5) 64 000 300 000

160 000

6) 18 000 6) 240 000 6) 42 000 300 000

(Շ) «Հավաքիչ-բաշխիչ» հաշիվների բնութագրումը: «Հավաքիչ - բաշխիչ» հաշիվների օգնությամբ հաշվետու ամսվա ընթացքում հավաքագրվում են միատարր ծախսերը, ամփոփվելով դեբետային մասում, իսկ ամիսը վերջանալուց հետո՝ կրեդիտային մասով դուրս գրվում թողարկման ծախսերին: Այդպիսի ֆունկցիա հիմնականում իրականացնում են վերադիր ծախսումները հաշվառող հաշիվները, որոնք, բնականաբար հաշվետու ժամանակաշրջանի ավարտից հետո մնացորդ չեն ունենում: Գծապատկերով հավաքիչ-բաշխիչ հաշվի գործունեության մեխանիզմը կունենա հետնյալ տեսքը: Վերադիր ծախսեր Նյութեր

Աշխատավարձ Ծախսերի

Ինքնարժեք

Ծախսերի դուրս գրում

կուտակում Ամորտիզացիա

4.

«Կարգավորող հաշիվներ»

(8) Կարգավորող հաշիվների էությունը: Հաշվապահական որոշ հաշիվներ, կրելով փոփոխություններ ժամանակի ընթացքում, հաշվապահությունում հնարավորինս պահպանվում են իրենց սկզբնական մնացորդներով: Օրինակ, հիմնական միջոցները ժամանակի ընթացքում մաշվում են, սակայն հաշվեկշռում մինչն դուրս գրումը հանդես են գալիս պատմական արժեքով: Իսկ այդ ընթացքում ամորտիզացիան կուտակվում է մեկ այլ առանձին կարգավորող հաշվում: Պաշարների մնացորդները իրացման զուտ արժեքով գնահատելիս, պարբերաբար փոփոխվում են արժեքային արտահայտությամբ: Սակայն այդ փոփոխությունները փաստորեն ոչ թե անմիջականորեն գրանցվում են հենց պաշարների հաշվում, այլ արտացոլվում են դրան հարակից առանձին «Պաշարների արժեքի նվազում» հաշվում, որը կարգավորում է պաշարների իրական արժեքի ներկայացումը:

ԳԼՈՒԽ ՈI. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Այսպիսով, կարգավորող հաշիվները բացվում են հիմնական հաշիվներին հարակից ն կատարում են հիմնական հաշիվների մնացորդների ճշտման ֆունկցիա: Որպես կանոն, կարգավորող հաշիվները հիմնականների նկատմամբ հակադարձ մնացորդներով են հանդես գալիս ն այդ պատճառով գրականությունում երբեմն դրանք անվանվում են նան կոնտրարային հաշիվներ: Դեբիտորական պարտքերը, որոնք չփոխհատուցվելու հավանականություն ունեն, ժամանակի ընթացքում օրենսդրությամբ նախատեսված են դուրս գրման: Դրանց դուրս գրումը փաստորեն իրականացվում է մաս առ մաս` ծախսերի հաշվին ձնավորվող պահուստաֆոնդի հաշվին: Եվ, քանի որ, մինչն ավարտուն դուրս գրումը, դեբիտորական պարտքերը լիարժեքորեն արտացոլվում են հաշվեկշռում, ապա դրանց իրական նվազեցված արժեքի ներկայացումը կարգավորվում է կոնտրարային հաշվի միջոցով: Թիվ 223 «Դեբիտորական պարտքերի հնարավոր կորուստների պահուստ» կոնտրարային հաշիվը նախատեսված է վաճառքների ն այլ եկամուտների գծով դեբիտորական պարտքերի հնարավոր կորուստների պահուստի առկայության, ձնավորման ն շարժի վերաբերյալ տեղեկատվության ընդհանրացման համար: Հաշիվը պասիվային է, կարգավորող: Հաշվի կրեդիտում արտացոլվում են պահուստին կատարվող մասհանումները, իսկ դեբետում` անհուսալի ճանաչված դեբիտորական պարտքերի դուրս գրումները, հակադարձումները, ինչպես նան մնացորդի ճշգրտումները: Հաշվի մնացորդը կրեդիտային է ն իրենից ներկայացնում է պահուստի չօգտագործված մնացորդը հաշվետու ամսաթվի դրությամբ: Այն հաշվապահական միջանկյալ հաշվեկշռում դեբիտորական պարտքերի հաշվի մնացորդի հետ` ամփոփ հանդես է գալիս բացասական նշանով:

(Ե) Դեբիտորական պարտքերի հնարավոր կորուստների պահուստաֆոնդի I կիսամյակում ձնավորման հաշվարկը: 2 003թ. հունվարի 3-ին վաճառք.(առաքումից անց 91 _ 270օր - 509) «Ա» գնորդին 20 000 հազ. 2 509 Հ 10 000 2 003թ. ապրիլի 3-ին վաճառք (առաքումից անց 90 օր - 209) «Բ» գնորդին – 30 000 հազ. ն «Գ» գնորդին – 40 000 հազ. դրամ (30 000 Հ 40 000) 2 209 Հ 14 000 Հետնաբար, առաջին կիսամյակի համար դեբիտորական պարտքերի հնարավոր կորուստների պահուստի (10 000 Հ 14 000) ձնավորման գծով կձնակերպվի. Դտ 714 «Գործառնական այլ ծախսեր» ……24 000 Կտ 223 «Դեբիտորական պարտքերի հնարավոր կորուստների պահուստ»………………24 000 Այսպիսով, 2 003թ. առաջին կիսամյակում դեբիտորական պարտքերի հոդվածը կներկայացվի հետնյալ հաշիվների մնացորդների ամփոփմամբ. Թիվ 221 «Դեբիտորական պարտքեր» Հ 90 000 Թիվ 223 «Պարտքերի հնարավոր կորստի պահուստ» Հ (24 000) Կարգավորվող հաշվով ճշտված մնացորդներ Հ 66 000

(Շ) Դեբիտորական պարտքերի հնարավոր կորուստների պահուստաֆոնդի մնացորդը առ 01.01 2 004 թ. կկազմի:

ԳԼՈՒԽ ՈI. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

2003 թ. երկրորդ կիսամյակի սկզբին «Ա» գնորդի դեբիտորական պարտքի գծով կուտակվել էր 10 000 հազ. դրամի հնարավոր կորստի պահուստ: Քանի որ այդ պահին փոխհատուցվել էր պարտքի 1 000-ը, ուստի կուտակված պահուստաֆոնդը կհակադարձվեր հետնյալ թղթակցությամբ. Դտ 223…………..10 000 Կտ 614 ……………10 000 Եվ, քանի որ «Ա» գնորդի պարտքի մնացած 5 000-ը դեռնս չի փոխհատուցվել մինչն 2 004 թ. հունվարի մեկը, ապա այն կձնակերպվի որպես հնարավոր կորստի պահուստ. Դտ 714 ……..5 000 Կտ 223 ………..5 000 «Բ» գնորդի դեբիտորական պարտքի գծով հնարավոր կորստի պահուստաֆոնդը մինչն 2 003 թ. դեկտեմբերի 31-ը կազմել է 30 000 հազ. դրամ (270 օր - 1009): Ուստի, 2 003 թ. երկրորդ կիսամյակին կձնակերպվի որպես հնարավոր կորուստ 30 000-ի մնացորդային մասը (30 000 – 30 0002209). Դտ 714 ……..24 000 Կտ 223 ………..24 000 Իսկ, 2 003 թ.դեկտեմբերի 31-ին 22 000 վճարում կատարելիս` հնարավոր կորստի պահուստաֆոնդը կհակադարձվի հետնյալ թղթակցությամբ. Դտ 223…………..22 000 Կտ 614 ……………22 000 «Գ» գնորդը մինչն 2 003 թ. դեկտեմբերի 31-ը ընդհանրապես վճարում չի կատարել, ուստի այդ պարտքի գծով հնարավոր կորստի պահուստաֆոնդը առ 01.01 2 004 թ. կկազմի 40 000 հազ. դրամ (270 օր - 1009), որի գծով կձնակերպվի. Դտ 714 ……..32 000 (40 000 – 40 0002209) Կտ 223 ………..32 000 Այսպիսով, հնարավոր կորստի պահուստաֆոնդի շարժը ըստ առանձին դեբիտորական պարտքերի կտրվածքի 2 003 թ. կներկայացվի. Պահուստի ձնավորում Օգտագործում Մնացորդ սկզբնական 0 (1 0000) 5 000 Ա 10 000 Հ 5 000 (22 000) 8 000 Բ 6 000 Հ 24 000 40 000 Գ 8 000 Հ 32 000 վերջնական 53 000

ԳԼՈՒԽ ՈII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱԺԻՆ II

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ

ԳԼՈՒԽ ՈII ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

¶ÉËÇ µáí³Ý¹³ÏáõÃÛáõÝÁ ֆինանսական հաշվառման էությունը, • հաշվապահական հաշվառման քաղաքականությունը: •

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է. 

ներկայացնել ֆինանսական հաշվառման շրջանակներն ու խնդիրները,



ըմբռնել ֆինանսական հաշվառման հաշվետվությունների



հասկանալ կազմակերպությունների հաշվապահական հաշվառման

նշանակությունը արտաքին օգտագործողների շրջանում, քաղաքականության բացահայտման անհրաժեշտությունը 

կազմել հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության օրինագիծ,



ընկալել հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության ներկայացման սկզբունքները,



ըմբռնել հաշվապահական հաշվառման քաղաքականությանը հետնողականության պահպանման անհրաժեշտությունը:

7.1

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Ֆինանսական հաշվապահությունը հիմնականում կազմակերպվում է կազմակերպությունների տնտեսական գործընկերներին տեղեկատվության տրամադրման համար, որն իրականացվում է հրապարակվող ֆինանսական հաշվետվություններով: Հետնաբար, ֆինանսական հաշվետվությունները բաց ինֆորմացիա պարունակելուց բացի, կոչված են նան օգտակար լինելու տեղեկատվության արտաքին օգտագործողների համար ն որոշիչ դեր խաղալու վերջիններիս կողմից հաշվետու կազմակերպության նկատմամբ տնտեսական որոշումներ կայացնելիս: Ֆինանսական հաշվետվությունների ներկայացումը, որպես օգտագործողների կողմից տնտեսական որոշումների կայացման որոշիչ գործոն, նախորոշում է ֆինանսական հաշվապահության հետնյալ խնդիրները. 1. բացահայտել կազմակերպության մշակած հաշվային քաղաքականության սկզբունքներն ու դրանց կիրառման արդյունքները, 2. ներկայացնել ամփոփ տեղեկատվություն, կազմակերպության ակտիվների, պարտավորությունների ն կապիտալի արժեքային մնացորդների վերաբերյալ, 3. ներկայացնել հաշվետու ժամանակաշրջանում կազմակերպության տնտեսական գործունեության ֆինանսական արդյունքներն ըստ տարբեր ուղղությունների, 4. պարզաբանել հաշվետու ժամանակաշրջանում կազմակերպության կապիտալի փոփոխման գործոնների չափերը, 5. ըստ տնտեսավարման առանձին ոլորտների՝ ներկայացնել կազմակերպության դրամական հոսքերը: .Ֆինանսական հաշվառման տեղեկատվության օգտագործողներին հետաքրքրում են ոչ միայն հրապարակվող հաշվետվությունների ցուցանիշները, այլն դրանց հաշվառման «խոհանոցը», այսինքն այն հաշվային քաղաքականությունը, որը որ-

ԳԼՈՒԽ ՈII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ֆինանսական հաշվառման տեղեկատվության օգտագործողներին հետաքրքրում են ոչ միայն հրապարակվող հաշվետվությունների ցուցանիշները, այլն դրանց հաշվառման «խոհանոցը», այսինքն այն հաշվային քաղաքականությունը, որը որդեգրվել է հաշվետու կազմակերպության կողմից:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հաշվապահական հաշվառման քաղաքականությունը հանդես է գալիս որպես հաշվապահության մեթոդաբանության առանձին տարրերի, հաշվառման տեխնիկայի ն կազմակերպման ձների ընտրված տարբերակների կիրառման բացահայտում:

դեգրվել է հաշվետու կազմակերպության կողմից: Բնականաբար, մինչ տնտեսական որոշումների կայացման նպատակով հաշվետվական տեղեկատվության օգտագործումը, կազմակերպության գործընկերները պարզում են, թե հաշվապահական ինչպիսի «խաղի կանոններով» են որոշվել ն հրապարակվել ֆինանսական հաշվետվությունները՝ ծանոթանալով հաշվետու կազմակերպության հաշվային քաղաքականությանը:

7.2. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՍԱՀՄԱՆՈՒՄԸ

Հաշվապահական հաշվառման մասին Հայաստանի Հանրապետության օրենքի երրորդ գլխի 3-րդ կետով նշվում է, որ «Կազմակերպության ղեկավարը պարտավոր է սահմանել կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման քաղաքականությունը՝ հաշվապահական հաշվառում վարելու ն ֆինանսական հաշվետվություններ կազմելու նպատակով կիրառվող սկզբունքների, հիմունքների, եղանակների, կանոնների, ձների ն արարողակարգերի ամբողջությունը»: Նույն օրենքի չորրորդ գլխի ե) կետում նս մեկ անգամ նշվում է հաշվային քաղաքականության ներկայացման անհրաժեշտության մասին՝ պահանջելով կազմակերպությունների ֆինանսական հաշվետվություններին կից ծանոթագրությունում «բացահայտելու կազմակերպության հաշվառման քաղաքականությունը»: Այսպիսով, հաշվապահական հաշվառման քաղաքականությունը կազմակերպություններում հանդես է գալիս որպես հաշվային համակարգի գործունեության բացահայտման կարնորագույն գործիք, որն էլ հաշվային քաղաքականության սահմանման հստակեցում է պահանջում: Հաշվապահական քաղաքականությունը, որպես կանոն, ձնավորվում է, ելնելով հաշվապահական հաշվառման մեթոդաբանությունից՝ հիմնվելով սկզբնական դիտարկումների, դրամական գնահատումների, տնտեսական գործառնությունների արդյունքների խմբավորումների ն ընդհանրացումների համակարգի վրա: Սակայն, այն զուտ իմաստով չի համարվում որպես հաշվապահական հաշվառման մեթոդաբանություն ն սահմանվում է հետնյալ կերպ. կազմակերպությունների մակարդակով հաշվապահական հաշվառման քաղաքականությունը հանդես է գալիս որպես հաշվապահության մեթոդաբանության առանձին տարրերի, հաշվառման տեխնիկայի ն կազմակերպման ձների ընտրված տարբերակների կիրառման բացահայտում: Հետնաբար, հաշվապահական քաղաքականությունը նախօրոք բացահայտում է հաշվետու ժամանակաշրջանում հաշվապահության եղանակներից ընտրված այնպիսի տարբերակներ, ինչպիսիք են.  հիմնական միջոցների գնահատման ն ամորտիզացիայի հաշվառման տարբերակները,  ապրանքանյութական պաշարների գնահատման ն շարժի հաշվառման տարբերակները,  անուղղակի ծախսերի բաշխման տարբերակները,  գալիք ժամանակաշրջանի ծախսերի գնահատման ն բաշխման տարբերակները,

ԳԼՈՒԽ ՈII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հաշվապահական տեղեկատվության սպառողներին հետաքրքրում է ներկայացվող հաշվետվությունների ընթեռնելիությունը ն մատուցվող տեղեկատվության ճշգրիտ ընկալման հնարավորությունը:

արտադրանքի իրացման ն շահույթի հաշվեգրման եղանակները,  առաջիկա ծախսերի պահուստների գնահատման ն հաշվառման տարբերակները,  ներտնտեսական շահույթի բաշխման տարբերակները,  արտադրության ծախսերի ամփոփ հաշվառման ն ինքնարժեքի կալկուլյացման տարբերակները ն այլն: Բացի այդ, համաձայն վերոհիշյալ սահմանման, հաշվային քաղաքականությունը բացահայտում է նան հաշվետու ժամանակաշրջանում կիրառված հաշվառման տեխնիկայի ն կազմակերպչական ձների այնպիսի տարբերակներ, ինչպիսիք են.  հաշվապահական հաշվառման ձները,  գույքագրման անցկացման կարգն ու արդյունքների ամփոփումը,  կառավարչական հաշվառման հաշվետվության ներկայացման կարգն ու ժամկետները,  կազմակերպության ներտնտեսական վերահսկողության համակարգն ու ընդգրկման ոլորտը ն այլն: Կազմակերպության հաշվետու ամսում վարած հաշվային քաղաքականության բացահայտման անհրաժեշտությունն ու տիպային օրինագիծը ներկայացված են հաջորդ պարագրաֆներում: 

7.3. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԲԱՑԱՀԱՅՏՄԱՆ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Շուկայական տնտեսավարման պայմաններում ֆինանսական հաշվապահության հիմնական նպատակը արտաքին սպառողների համար հաշվապահական տեղեկատվության համընդհանուր ընկալման ապահովումն է: Հաշվապահական տեղեկատվության սպառողներին առաջին հերթին հետաքրքրում է ներկայացվող հաշվետվությունների ընթեռնելիության աստիճանը` ոչ միայն հաշվապահական հաշվետվությունների տիպային ձներով ներկայացման առումով, այլն մատուցվող տեղեկատվության ճշգրիտ ընկալման հնարավորությամբ: Հետնաբար, հաշվետվության «ընթեռնելիության» գնահատումից բացի, սպառողներին հետաքրքրում է նան մատուցված տեղեկատվության որակը, այսինքն, տնտեսավարման փաստացի արդյունքների իրականությունը: Ֆինանսական հաշվետվությունները ճիշտ ընկալելու նպատակով, դրանց կից ծանոթագրությունների բաժնով նկարագրվում է ֆինանսական հաշվետվությունների պատրաստման համար կիրառված հաշվառման քաղաքականության յուրաքանչյուր կոնկրետ մոտեցումը: ՀՀՀՀՍ 1-ում նշվում է, որ հաշվետվություն օգտագործողները պետք է «տեղյակ լինեն կիրառված չափման հիմունքին (հիմունքներին) (պատմական արժեք, ընթացիկ արժեք, իրացման արժեք, իրական արժեք կամ ներկա արժեք), որովհետն դրանք ամբողջությամբ ձնավորում են ֆինանսական հաշվետվությունների պատրաստման հիմքերը: Երբ ֆինանսական հաշվետվություններում կիրառվում է ավելի քան մեկ չափման հիմք, օրինակ, երբ վերագնահատվում են որոշակի ոչ ընթացիկ ակտիվներ, բավարար է ներկայացնել ակտիվների ն պարտավորությունների դասերը, որոնց նկատմամբ կիրառվել է տվյալ չափման հիմքը»: Նույն ստանդարտում նան նշվում է. «Յուրաքանչյուր կազմակերպություն հաշվի է

ԳԼՈՒԽ ՈII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

առնում իր գործառնությունների բնույթը ն քաղաքականությունը, որոնք՝ օգտագործողի ակնկալմամբ, պետք է բացահայտվեն կազմակերպության տվյալ տեսակի համար: Օրինակ, շահութահարկ վճարող բոլոր կազմակերպություններից ակնկալվում է, որ նրանք կներկայացնեն շահութահարկի գծով հաշվապահական հաշվառման քաղաքականությունը, ներառյալ՝ հետաձգված հարկերը ն հարկային ակտիվները: Երբ կազմակերպությունն ունի արտերկրյա ստորաբաժանում կամ իրականացնում է զգալի գործառնություններ արտարժույթով, ակնկալվում է, որ կբացահայտվի արտարժույթի փոխարժեքային տարբերություններից շահույթների ու վնասների ն այդ շահույթների ու վնասների հեջավորման հաշվապահական հաշվառման քաղաքականությունը: Համախմբված ֆինանսական հաշվետվություններում բացահայտվում է գուդվիլի ն փոքրամասնության բաժնեմասի նկատմամբ կիրառված քաղաքականությունը»: ՀՀՀՀՍ 31-ով պահանջվում է, որ կազմակերպությունը բացահայտի նան այն տեղեկատվությունը, որը չի արտացոլվել ֆինանսական հաշվետվությունների հետ ներկայացվող (հրապարակվող) այլ փաստաթղթերում. ա) կազմակերպության մշտական գտնվելու վայրը ն կազմակերպական ձնը, նրա իրավաբանական հասցեն (կամ ձեռնարկատիրական գործունեության գլխավոր վայրը, եթե այն տարբերվում է իրավաբանական հասցեից), բ) կազմակերպության գործառնությունների բնույթի ն նրա հիմնական գործունեության նկարագրությունը, գ) մայր կազմակերպության ն խմբի գլխավոր մայր կազմակերպության անվանումը, դ) աշխատողների թվաքանակը ժամանակաշրջանի վերջի դրությամբ կամ միջին թվաքանակը ժամանակաշրջանի համար:

7.4. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՆԵՐԿԱՅԱՑՄԱՆ ՕՐԻՆԱԳԻԾԸ

Կազմակերպության կողմից ընդունված հաշվային քաղաքականությունը ծառայում է հաշվապահական հաշվառման ամբողջական համակարգի գործունեության ապահովմանը ն այդ իսկ պատճառով այն արտացոլում է հաշվառման գործընթացի բոլոր ասպեկտները: Հետնաբար, խնդրի կարնորությունից ելնելով, անհրաժեշտություն է ծագում կազմակերպության կողմից ընդունված հաշվային քաղաքականությունը ձնակերպելու ղեկավարության կողմից կատարված գրավոր հրամանով, որից հետո կազմվում է կանոնադրություն.

ԳԼՈՒԽ ՈII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Հաստատում եմ Կազմակերպության ղեկավարի անուն, ազգանուն «___» ______________ 200_թ.

Կ Ա Ն Ո Ն Ա Դ Ր ՈՒ Թ Յ ՈՒ Ն Կազմակերպության անվանումը

Հաշվապահական քաղաքականության վերաբերյալ 1. Ընդհանուր դրույթներ 1.1 Կազմակերպության հաշվապահական հաշվառումը վարվում է Հայաստանի Հանրապետության Հաշվապահական հաշվառման մասին օրենքի պահանջներով ն ՀՀ հաշվապահական հաշվառման ստանդարտների շրջանակներով, 1.2 հաշվապահական հաշվառման կազմակերպման պատասխանատվությունը ստանձնում է կազմակերպության ղեկավարը, 1.3 կազմակերպության գլխավոր հաշվապահը պատասխանատու է տնտեսական գործառնությունների անխափան ն լիարժեք հաշվեգրման, խմբավորման, մշակման ն ժամանակին հաշվետվության համար, 1.4 կազմակերպության գլխավոր հաշվապահը ապրանքանյութական արժեքների շարժին, դրամական հոսքերին ն ֆինանսահաշվային գործարքներին վերաբերող փաստաթղթերը պարտավոր է ստորագրել կազմակերպության ղեկավարի հետ համատեղ.

2. Հաշվառման մեթոդաբանության տարրերի կիրառման տարբերակները 2.1 հիմնական միջոցների մաշվածքը հաշվառվում է «հավասարաչափ մարման» եղանակով, բացառությամբ համակարգչային տեխնիկայի, որի գծով կիրառվում է «արագացված ամորտիզացման եղանակը», 2.2 այն ոչ նյութական ակտիվների գծով, որոնց արժեքը ժամանակի ընթացքում նվազում է, հաշվարկվում է ամորտիզացիա «հավասարաչափ մարման եղանակով»՝ ըստ օգտակար գործունեության ժամկետի, 2.3 նյութական ռեսուրսների ծախսը գնահատվում է կշռված միջինով, իսկ շուկայական գների խիստ տատանման դեպքում՝ ԼIԷՕ կամ ԷIԷՕ եղանակներով, 2.4 իրացման նպատակով ձեռք բերված ապրանքները մուտքագրման պահից գնահատվում են վաճառքի գնով, 2.5 արտադրության ծախսերի ամփոփ հաշվառումն իրականացվում է “քIRԷՇ1 ՇՕՏ1IՒՕ” եղանակով, 2.6 կալկուլյացման ժամանակաշրջան է հաշվետու ամսվա վերջը, 2.7 թողարկվող արտադրանքի ինքնարժեքի գնահատումը կատարվում է կալկուլյացման պատվերային եղանակով, 2.8 հետաձգված ն զարգացման կապիտալիզացված ծախսումների դուրս գրումն իրականացվում է «հավասարաչափ մարման» սկզբունքով՝ հաշվի առնելով նախատեսված հատույցի ժամկետայնությունը, 2.10 կազմակերպության արտադրանքն իրացված է համարվում առաքման պահին, 2.11 իրացված արտադրանքի ֆինանսական հետնանքը (շահույթ կամ վնաս) գնահատվում է առաքված ողջ արտադրանքի գծով, անկախ դրա դիմաց դրամական հետագա հոսքերի չափից, 2.12 անհուսալի դեբիտորական պարտքերի գծով շահույթի հաշվին ստեղծվում է կասկածելի դեբիտորական պարտքերի բաժնեմասի պահուստ,

3. Հաշվառման տեխնիկայի կիրառման տարբերակները 3.1 կազմակերպությունում հաշվապահական հաշվառումը վարվում է մեքենաօրդերային ձնով, 3.2 ակտիվների, սեփական կապիտալի ն պարտավորությունների հաշվառումը վարվում է գործող հաշվային պլանով,

ԳԼՈՒԽ ՈII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

3.3 ներտնտեսական հաշվետվության ներկայացման ն կազմման կարգը որոշվում է վարչակազմի կողմից սահմանված կանոնադրությամբ:

4. Հաշվապահական հաշվառման կազմակերպումը 4.1 հաշվապահական հաշվառումը կազմակերպությունում վարվում է հաշվապահության կողմից, 4.2 հաշվապահական հաշվառումը վարվում է կենտրոնացված կարգով, 4.3 կազմակերպությունը վարում է ֆինանսական ն կառավարչական հաշվառում: Քննարկված ն հաստատված է կազմակերպության հիմնադիրների խորհրդի կողմից արձանագրություն 3____ «___» «________» 200_ թ.

7.5. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Քանի որ հաշվապահական հաշվառման քաղաքականությունը մշակվում է կազմակերպության ղեկավարության կողմից, ապա հետնողականորեն վերջինիս կողմից անհրաժեշտ սկզբունքային մոտեցումներ են ցուցաբերվում այն բացահայտելիս, ինչպիսիք են. Առաջին. կազմակերպության ակտիվների ու պարտավորությունների հստակ սահմանազատումը ն առանձնացված հաշվառումը տնտեսավարող այլ սուբյեկտների ակտիվներից ու պասիվներից: Այսպես, գործառնական վարձակալության (կարճաժամկետ) հանձնած հիմնական միջոցները պետք է արտացոլվեն կազմակերպության հաշվեկշռում, անկախ ժամանակավորապես կազմակերպությունից դուրս դրանց գտնվելու ն շահագործելու փաստից: Մյուս կողմից, հետագա գնման իրավունքով ֆինանսական վարձակալման (երկարաժամկետ) վերցված հիմնական միջոցները, մինչն վարձակալման ավարտը ն վարձավճարի ամբողջական փոխանցումը վարձատուին, չեն կարող լիարժեք դասվել սեփական միջոցներին, չնայած կազմակերպությունում դրանց առկայության ն շահագործման փաստի: Երկրորդ. կազմակերպության գործունեության անընդհատության երաշխավորումը տեսանելի ապագայում, երբ չի նախատեսվում վերջինիս լուծարում կամ տնտեսական գործունեության էական կրճատում: Նման սկզբունքով հաշվային քաղաքականության վարման անհրաժեշտությունը պայմանավորվում է նրանով, որ հաշվետու ամսում միանվագ կատարած, բայց առաջիկա ամիսներին վերաբերող խոշոր չափի ծախսերի դուրս գրումը հաշվապահական հաշվառումը հետաձգում է՝ առաջիկայում համամասնորեն բաշխման նպատակով: Բնականաբար, կազմակերպության ղեկավարությունը երաշխավորում է տեսանելի ապագայում տնտեսական գործունեության ընթացքի ապահովումը ն հետնաբար, նան հաշվապահական հաշվառման համակարգում հետաձգված ծախսերի լիարժեք դուրս գրման հնարավորությունը: Հաշվային քաղաքականությունը մշակելիս, նման սկզբունք է դրսնորվում նան պասիվների բաժնով առաջիկայում նախատեսվող ծախսերի կամ անհուսալի դեբիտորական պարտքերի դուրս գրման գծով անհրաժեշտ պահուստների ստեղծման ժամանակ:

ԳԼՈՒԽ ՈII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Երրորդ. տնտեսական գործունեության արդյունքների անհապաղ ն հստակ հաշվեգրումը, երբ կազմակերպության ակտիվներում կամ պասիվներում տեղի ունեցող փոփոխությունները հաշվառման մեջ արտացոլվում են հաշվետու ժամանակաշրջանում, անկախ այդ ընթացքում դրանցով պայմանավորված դրամական ներհոսքերից կամ արտահոսքերից: Այս սկզբունքը հաշվապահական հաշվառման համակարգում ծախսերի բաժնով ներկայացվում է հաշվարկման տեսքով: Հաշվարկվում է հիմնական միջոցների ամորտիզացիա՝ անկախ դրանց մաշվածքի դրամական փոխհատուցումից, ձնակերպվում է արտադրությունում նյութերի ծախսը՝ անգամ եթե ձեռք բերված պաշարների գծով դեռնս չի կատարվել վճարում մատակարարներին: Եկամուտների ճանաչման փաստը նույնպես չի պայմանավորվում դրամական ներհոսքերով: Այսպես, թողարկված արադրանքի գնորդներին առաքման պահին վաճառքից նախատեսվող հասույթը հաշվապահական հաշվառման համակարգում արդեն ճանաչվում է եկամուտ՝ անկախ դրա դիմաց կազմակերպության հաշվարկային հաշիվ դրամական ներհոսքից: Հաշվեգրման սկզբունքով հաշվային քաղաքականությունը բացահայտելիս հնարավորություն է ստեղծվում առաջին հերթին համեմատման դաշտ ապահովել հաշվետու ժամանակաշրջանի ծախսերն ու եկամուտները համադրելիս ն դրանով իսկ իրատեսորեն գնահատել այդ ընթացքում կազմակերպության շահույթի (վնասի) փաստացի մեծությունը: Կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման քաղաքականությունը կարող է փոփոխվել միայն հետնյալ դեպքերում.  կազմակերպության վերակազմավորման ժամանակ (համատեղում, տարանջատում),  սեփականության փոփոխման ժամանակ (պետականից բաժնետիրականի, փայամասնականի ն այլն),  հանրապետությունում հաշվապահական հաշվառման կարգավորման օրենսդրական դաշտը փոփոխելիս:

1.

Թվարկեք ֆինանսական հաշվառման խնդիրները (7.1):

2.

Ինչու է մշակվում հաշվապահական հաշվառման քաղաքականություն (7.2):

3.

Ինչ բաժիններ է ընդգրկում հաշվապահական հաշվառման օրինագիծը (7.4):

4.

Որոնք են հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության ներկայացման սկզբունքները (7.5):

5.

Որոնք են ֆինանսական հաշվետվություններին կից բացահայտումների նպատակները (7.5):

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԳԼՈՒԽ ՈIII ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ

ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Գլխի բովանդակությունը հաշվապահական ստանդարտների էությունը, • հաշվապահական ստանդարտների բացահայտումներ: •

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է. 

ներկայացնել ֆինանսական հաշվառման ստանդարտների խնդիրները,



ըմբռնել հաշվապահական հաշվառման ստանդարտների կառուցվածքը ն մեկնաբանությունների կարգը,



ֆինանսական հաշվետվություններում կատարել կազմակերպությունների ակտիվների վերաբերյալ բացահայտումներ,



ֆինանսական հաշվետվություններում կատարել կապիտալի պարտավորությունների վերաբերյալ բացահայտումներ,



ֆինանսական հաշվետվություններում կատարել եկամուտների ն ծախսերի վերաբերյալ բացահայտումներ,



ներկայացնել հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության կիրառման արդյունքները հաշվապահական հաշվետվություններում:

8.1. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ

ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Շուկայական տնտեսավարման պայմանները առանձնահատուկ մոտեցումներ են պահանջում տնտեսական հարաբերությունների կարգավորման ն կառավարման բնագավառում, որոնք իրենց արտացոլումն են գտնում նան հաշվապահական հաշվառման համակարգում: Հանդես գալով որպես տնտեսավարման ինֆորմացիոն ապահովման կարնորագույն օղակ, հաշվապահական հաշվառումը միջնորդավորում է կազմակերպությունների, դրանց պոտենցիալ գործընկերների, հարկային, իրավապահ կամ պետական մարմինների տնտեսահարաբերությունների կարգավորումը, որը դրսնորվում ն ամփոփվում է հաշվապահական հաշվետվություններով: Մյուս կողմից, ցանկացած հաշվապահական հաշվետվություն պահանջվում է ներկայացնել սահմանված ստանդարտներով վարվող հաշվառման հիման վրա, որը իր սպառումն է գտնում ոչ միայն հայրենական, այլն միջազգային տնտեսական ինֆորմացիոն դաշտում: Սահմանված միջազգային ստանդարտներով հաշվապահության իրականացման անհրաժեշտությունը հիմնականում պայմանավորվում է հետնյալ կարնոր հանգամանքներով: Առաջին. հաշվապահական տեղեկատվության համընդհանուր ընկալում սպառողների կողմից Տնտեսական տեղեկատվության սպառողներին առաջին հերթին հետաքրքրում է ներկայացվող հաշվետվությունների ընթեռնելիության աստիճանը, որը նշանակում է ոչ միայն հաշվապահական հաշվետվությունների տիպային ձներով ներկայացում, այլն մատուցվող տեղեկատվության տնտեսական արժեքների ճըշգրիտ ընկալման հնարավորություն: Այսպես, հաշվապահական ստանդարտների համակարգի կիրառման ժամանակ տեղեկատվության սպառողին նախօրոք արդեն հայտնի է լինում, որ հաշվեկշռի

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հաշվապահական հաշվետվությունները պահանջվում է ներկայացնել սահմանված ստանդարտներով:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ստանդարտներով հաշվապահության իրականացման անհրաժեշտությունը պայմանավորվում է տեղեկատվության համընդհանուր ընկալմամբ, տնտեսավարման արդյունքների իրական ներկայացմամբ:

ակտիվային մասով կազմակերպության պաշարների մնացորդը ներկայացնելիս հաշվապահական համապատասխան ստանդարտով պահանջվում է դրանց գընման արժեքին ավելացնել նան տեղափոխման ծախսերը: Իսկ պասիվային մասով կանոնադրական կապիտալը ներկայացնելիս մեկ այլ ստանդարտով պահանջվում է այն ստորաբաժանել հիմնադրական կապիտալի ն հետագա գործունեությունից ձնավորված լրացուցիչ կապիտալի: Երկրորդ. հաշվառման համակարգում տնտեսավարման արդյունքների իրական ներկայացում Ներկայացվող հաշվետվության «ընթեռնելիության» գնահատումից հետո սպառողներին արդեն հետաքրքրում է մատուցված տեղեկատվության որակը, այսինքն տնտեսավարման փաստացի արդյունքների հավաստիությունը: Այսպես, հաշվապահական ստանդարտների համակարգի կիրառման ժամանակ տեղեկատվության սպառողին նախօրոք արդեն հայտնի է լինում, որ համապատասխան ստանդարտով պահանջվում է իրացման հասույթը ձնակերպել ոչ թե վաճառքից գումարի ստացումից հետո, այլ անմիջապես ապրանքների առաքման պահին՝ անկախ դրա դիմաց դրամական ներհոսքերի առկայության: Երրորդ. հաշվապահական տեղեկատվության համադրելիության ապահովում Տնտեսական որոշումներ իրականացնելիս ինչպես կազմակերպության ներսում, այնպես էլ նրա առկա ն պոտենցիալ գործընկերների շրջանակներում հաճախակի պահանջվում է միջձեռնարկատիրական համեմատություններ կատարել, որն իրականացվում է հաշվապահական ստանդարտներով մշակված տեղեկատվության ներկայացումով: Փաստորեն, ստանդարտներով հաշվապահության վարումը հնարավորություն է ստեղծում համեմատման միննույն դաշտում ընդգրկելու բազմաբնույթ ձեռնարկատիրական սուբյեկտներին՝ միաժամանակ դրանց միջն համադրելիության որակի ապահովմամբ: Չորրորդ. ճկուն հաշվային քաղաքականության իրականացման դաշտի ապահովում Հաշվապահական հաշվառման ստանդարտների կիրառումը հիմնականում ծառայելով տնտեսական տեղեկատվության սպառողների շահերին, հաշվի է առնում նան ձեռնարկությունների պահանջները հաշվառման կարգի վերաբերյալ: Հաշվապահական ստանդարտների կիրառումը հաշվային մեթոդաբանության ունիֆիկացմանը զուգահեռ թույլ է տալիս սահմանված դեպքերում ճկուն հաշվապահական քաղաքականության վարում, որը նշանակում է հաշվառման կազմակերպման ուղիների ընտրման հնարավորության ընձեռում: Այսպես, հիմնական միջոցների մաշվածքը հաշվառելիս, ելնելով տվյալ ակտիվի բնույթից, ձեռնարկությունն ինքն է որոշում ամորտիզացիայի հաշվարկման եղանակը (հավասարաչափ, արագացված ն այլն): Կամ ինքնարժեքի կալկուլյացման եղանակների ընտրությունը՝ կապված արտադրության առանձնահատկությունից, նույնպես թողնվում է տվյալ ձեռնարկության հայեցողությանը: Հաշվապահական ստանդարտները, որոնք վերաբերում են հաշվառման տարբեր ոլորտների ն ներկայումս թվով մոտ 40 են, ունեն ընդհանուր նպատակ ն միատիպ

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հաշվապահական ստանդարտները ներկայացվում են հետնյալ կառուցվածքով. ստանդարտի նպատակը, ստանդարտի կիրառման շրջանակները, տերմինների սահմանումները (բացատրությունները), հաշվային օբյեկտների գնահատման (չափման) մեխանիզմների ն ճանաչման պահերի որոշման ստանդարտ մոտեցումները, ստանդարտի շրջանակներում ընդգրկված հաշվապահական քաղաքականության անհրաժեշտ բացահայտումները:

կառուցվածք: Ցանկացած ստանդարտի հիմնական նպատակն է պարզաբանել հաշվառման օբյեկտի ճանաչման պահը ն չափման (գնահատման) մեխանիզմը, որը պետք է առանձին ներկայացվի ֆինանսական հաշվետվություններին կից բացահայտումներում: Այդ առումով, ստանդարտները ներկայացվում են հետնյալ կառուցվածքով.  ստանդարտի նպատակը,  ստանդարտի կիրառման շրջանակները,  քննարկվող տերմինների սահմանումները (բացատրությունները),  հաշվային օբյեկտների գնահատման (չափման) մեխանիզմների ն ճանաչման պահերի որոշման ստանդարտ մոտեցումները,  ստանդարտի շրջանակներում ընդգրկված հաշվապահական քաղաքականության անհրաժեշտ բացահայտումները: Հաշվապահական ստանդարտներում չեն ներկայացվում հաշվառման տեխնիկան, կիրառվող հաշվային թղթակցությունները կամ անհրաժեշտ ռեգիստրները, քանի որ դրանց հիմնական նպատակը հարցի լուծման համընդհանուր սկզբունքի ն դրանից բխող տարբեր մոտեցումների ներկայացումն է: Հաշվապահական խնդիրները լուծելիս ի տարբերություն օրենքների ն հրահանգների, որոնք միանշանակ ուղղորդող բնույթի են, ստանդարտները որպես կանոն, այլընտրանքային մոտեցումներ ունեն: Ստանդարտի հիմնական պահանջը կայանում է նրանում, որ հարցի լուծման ցանկացած այլընտրանքային մոտեցում պետք է իրականացվի բոլորի համար կիրառելի ստանդարտացված կանոններով, որպիսի հաշվետվական տեղեկատվությունը համադրելիության ն հասկանալիության որակ ունենա: Ուստի, ցանկացած հաշվապահական ստանդարտի ներկայացում ավարտվում է հարցերի լուծման այն բացահայտումների ցանկով, որի անհրաժեշտությունը զգում է ֆինանսական հաշվետվություն կարդացողը: Միջազգային չափանիշներով հաշվապահական հաշվառումն առաջին հերթին ենթադրում է ֆինանսական հաշվետվությունների կազմման միասնականություն ն հաշվային արդյունքների արժանահավատության սկզբունքի պահպանում, որն էլ հիմնականում ապահովվում է հաշվառման համընդհանուր ստանդարտների կիրառմամբ:

8.2. ՀՀՀՀՍ 1

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՄ

Հաշվառման վարման սկզբունքները տասը կետով համառոտ ն հստակ շարադրված են Հաշվապահական հաշվառման մասին Հայաստանի Հանրապետության օրենքում, որոնք են. ա) անընդհատությունը՝ կազմակերպությունը շարունակելու է իր գործունեությունը տեսանելի ապագայում ն միտում կամ անհրաժեշտություն չունի լուծարվելու կամ էականորեն կրճատելու իր գործունեությունը. բ) հետնողականությունը՝ հաշվապահական հաշվառման քաղաքականությունը մի հաշվետու ժամանակաշրջանից մյուսը չպետք է փոփոխվի, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ էական փոփոխություններ են տեղի ունենում կազմակերպության գործառնությունների բնույթում, կամ հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության փոփոխության միջոցով տրվում է առավել էական տեղեկատվություն,

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հաշվապահական հաշվառման հիմնարար սկզբունքներն են. անընդհատությունը, հաշվենկատությունը, հաշվեգրումը, հետնողականությունը:

կամ հաշվառումը կարգավորող օրենսդրության մեջ տեղի են ունեցել փոփոխություններ. գ) հաշվեգրումը՝ տնտեսական գործունեության արդյունքները (ակտիվները, սեփական կապիտալը, պարտավորությունները, եկամուտները, ծախսերը) հաշվապահական հաշվառման մեջ արտացոլվում են այն ժամանակ, երբ դրանք տեղի են ունեցել անկախ դրանց հետ կապված դրամական միջոցների վճարման կամ ստացման ժամկետից. դ) հասկանալիությունը՝ ֆինանսական հաշվետվությունում պարունակվող տեղեկատվությունը պետք է հասկանալի լինի օգտագործողներին. ե) էականությունը՝ տեղեկատվությունը համարվում է էական, եթե նրա չբացահայտումն ազդում է ֆինանսական հաշվետվություններ օգտագործողների՝ այդ հաշվետվությունների հիման վրա կայացրած տնտեսական որոշումների վրա. զ) միասնականությունը՝ հաշվապահական հաշվառման բնույթով ն գործառույթներով նման հաշիվները ֆինանսական հաշվետվությունների մեջ պետք է միավորվեն, եթե դրանց առանձին ներկայացումը չի պարունակում էական տեղեկատվություն. է) արժանահավատությունը՝ ֆինանսական հաշվետվությունները համարվում են արժանահավատ, եթե բավարարում են հետնյալ պահանջներին՝  ձնի նկատմամբ բովանդակության գերակայությանը, տնտեսական գործունեության արդյունքները հաշվապահական հաշվառման մեջ ն ֆինանսական հաշվետվություններում պետք է հաշվառվեն ն ներկայացվեն, ելնելով դրանց տնտեսական բովանդակությունից ն ոչ թե իրավական ձնից,  չեզոքությանը, ֆինանսական հաշվետվությունները չպետք է ուղղված լինեն օգտագործողների առանձին խմբի շահերի բավարարմանը,  հաշվենկատությանը, բավարար չափի զգուշության պահպանումն է, որպեսզի ակտիվներն ու եկամուտները գերագնահատված չլինեն, իսկ պարտավորություններն ու ծախսերը՝ թերագնահատված, միաժամանակ թույլ չտալով թաքցված պահուստների ստեղծում,  ամբողջականությանը՝ ներկայացված հաշվետվական տեղեկատվությունը պետք է լինի ամբողջական՝ էականության ն արժեքի սահմաններում, ը) համադրելիությունը՝ կազմակերպության տարբեր ժամանակաշրջանների, ինչպես նան տվյալ կազմակերպության ն այլ կազմակերպությունների ֆինանսական հաշվետվությունները պետք է լինեն համադրելի. թ) հաշվանցումը՝ ակտիվների, սեփական կապիտալի ն պարտավորությունների, եկամուտների ու ծախսերի միջն հաշվանցում չի թույլատրվում. ժ) սահմանազատումը՝ կազմակերպության ակտիվներն ու պարտավորություններն առանձնացված են այդ կազմակերպության հիմնադիրների, մասնակիցների ն այլ կազմակերպությունների ակտիվներից ու պարտավորություններից.

. Խնդիր անընդհատության սկզբունքի վերաբերյալ 1. 1998 թ. ութ տարի ծառայության ժամկետով կազմակերպությունը ձեռք է բերել 8 000 դրամ արժողությամբ ոչ նյութական ակտիվ, 2. 1999 թ. կազմակերպությունը կատարել է զարգացման ծախսումներ 17 000 դրամի, որից 8 000-ը կապիտալիզացվել ն ակտիվ է ճանաչվել 5 տարի օգտագործ-

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ման պայմանով, 3. 1999 թ. կազմակերպությունը վաճառել է բաժնետոմսեր ետ գնման պարտավորությամբ, 4 տարի ժամկետով ն 12 000 դրամ արժողությամբ, 4. 1999 թ.-ից սկսած կազմակերպությունը ռեզերվացրել է առաջիկա ծախսերի ն վաճարումների գումարներ 2003 թ. խոշոր չափի նորոգումների համար տարեկան ռեզերվացնելով 2 500 դրամ, Որոշել 2000 թ. հաշվային թղթակցությունները վերոհիշյալ կետերի վերաբերյալ, առաջնորդվելով անընդհատության սկզբունքով, եթե հայտնի է դարձել, որ 2002 թ. հունվարի մեկին կազմակերպությունը դադարեցնելու է իր գործունեությունը: ԼՈՒԾՈՒՄ  տարեկան ամորտիզացիան «հավասարաչափ» եղանակով հաշվարկելիս կկազմի 1000 դրամ: Հետնաբար, 2 000 թ. սկըզբին կուտակված մաշվածքը կկազմի 2000 դրամ: Քանի որ 2000 թ. հայտնի դարձավ կազմակերպության լուծարման փաստը, տարեկան մաշվածքը 2000 թ. համար արդեն կկազմի 3 000 դրամ. (8 000 – 2 000) : 2 Հետնաբար, հանաձայն անընդհատության սկզբունքի, ակտիվի մաշվածքն ըստ տարիների կկազմի. 1998 - 1 000 1999 – 1 000 2 000 – 3 000 2 001 – 3 000 8 000  ակտիվ ճանաչված զարգացման ծախսերը տարեկան պետք է ամորտիզացվեին հավասարաչափ՝ 1 600 դրամով (8 000:5): Քանի որ 2 000 թ. հայտնի դարձավ 2 002թ.-ի լուծարման փաստը, ուստի,սկսած 2 000 թ.-ից կապիտալիզացված ակտիվի տարեկան մաշվածքը կկազմի 3 200 դրամ (8 000 – 1 600) : 2: Հետնաբար, ակտիվի ամորտիզացիան, համաձայն անընդհատության սկզբունքի, ըստ տարիների կկազմի. 1 999 թ. – 1 600 2 000թ. – 3 200 2 001թ. – 3 200  կազմակերպությունը բաժնետոմսերի ետ գնման պահուստաֆոնդ է ստեղծում տարեկան 3 000 դրամ (12 000/4): Սկսած 2 000թ.-ից, ռեզերվացումը պետք է կատարվի տարեկան 4 500 դրամ (12 000 – 3 000) / 2: Հետնաբար, համաձայն անընդհատության սկզբունքի, տարեկան պահուստաֆոնդի ստեղծման չափը կկազմի. 1 999 – 3 000 2 000 – 4 500 2 001 – 4 500 12 000  ըստ տարիների, նորոգման ծախսերի ռեզերվացումը կկազմի. 1 999 – 2 500 2 000 – 0 2 001 – 0 2 500

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԽՆԴԻՐ հետնողականության սկզբունքի վերաբերյալ 2000 թ. հունվարին կազմակերպությունը ձեռք է բերել լաբորատոր սարք 3 000 դրամով ն 3 տարի օգտագործման ծառայությամբ՝ կիրառելով ամորտիզացման հավասարաչափ մեթոդը: 2000 թ. հունվարին կազմակերպության արտադրական պաշարների մնացորդը պահեստում կազմել է 1 000 դրամ՝ 10 կգ-ի դիմաց, իսկ մուտքը. ամիսներ հունվար փետրվար մայիս սեպտեմբեր հոկտեմբեր դեկտեմբեր

.քանակը (կգ) 20,8

միավորի գինը (դր) 1 000 1 200

գումարը 1 500 2 000 4 500 8 000 20 000 25 000

Պաշարների ելքը տարվա ընթացքում կազմել է 90,8 կգ, որից. մայիս 30 կգ սեպտեմբեր 20 կգ դեկտեմբեր 40,8 կգ Այսպիսով, 2000 թ.՝ սկսած մայիս ամսից, տեղի է ունեցել գերսղաճ (տես միավորի գինը), որը կազմակերպությանը ստիպել է փոխել իր հաշվային քաղաքականությունը: Եթե մինչն մայիս ամիսը հաշվապահությունում հիմնական միջոցները ամորտիզացվել են «հավասարաչափ» եղանակով, ապա հունիսից գերսղաճի պայմաններում կիրառվել է մաշվածքի արագացված մեթոդը: Փոխվել է նան նյութերի ծախսի գնահատման հաշվային քաղաքականությունը: Եթե մինչն հունիս ամիսը պաշարների ծախսը գնահատվել է «Առաջին մուտք առաջին ելք» (ԱՄԱԵ) եղանակով, ապա մայիսից սկսած կիրառվել է ծախսերի գնահատման «Վերջին մուտք առաջին ելք» (ՎՄԱԵ) եղանակը, որով գերսղաճի պայմաններում բարձրանում է թողարկման ինքնարժեքն, իջնում շահույթի մակարդակը, ն, հետնաբար, կրճատվում շահութահարկի գծով պարտավորությունը: Օգտվելով հետնողականության սկզբունքից՝ պարզենք, թե ներկայացված հաշվարկներից որը պետք է արտացոլվի կազմակերպության 2 000 թ. ֆինանսական հաշվետվությունում. Այսպիսով, հաշվապահը ֆինանսական հաշվետվությունում պաշարների ծախսը ցույց է տվել 59 960 դրամով, իսկ միջոցների ամորտիզացիան՝ 1 536,5: Խախտելով հետնողականության սկըզբունքը՝ թույլ է տրվել ինքնարժեքի անհիմն բարձրացում. (59 960 Հ 1 536,5) – (52 360 Հ 1 000) Հ 8136,5 Համաձայն հետնողականության սկզբունքի, անկախ գերսղաճի փաստից, հաշվապահը պարտավոր էր, սկսած հունիսից, ծախսերը ճանաչել այնպես, ինչպես որ արվում էր հաշվետու ժամանակաշրջանի առաջին ամիսներին:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԼՈՒԾՈՒՄ Ամիսներ հունվար փետրվար մարտ ապրիլ մայիս հունիս հուլիս .օգոստոս .սեպտեմբեր հոկտեմբեր նոյեմբեր դեկտեմբեր

.Պաշարների ելքը 10կգ2100Հ10կգ2150Հ Հ10կգ2200 Հ 4 500

10կգ2800Հ10կգ2250 Հ 10 500 20,8կգ 2 1200 Հ20կգ 2 2 1000Հ44 960

ընդամենը

59 960

Ամորտիզացիա 83.3 83.3 83.3 |3000 : (3212)| 83.3 83.3

Արագացված

1 536.5

.Պաշարների ելք .Տարի 2000 թ.

Հավասարաչափ

10կգ2100Հ10կգ2150Հ10կգ2200Հ18կգ2250Հ 10կգ2800Հ20կգ21000Հ12,8կգ21200Հ52 360

Ամորտիզացիա 3 000: 3 Հ 1 000

ԽՆԴԻՐ հաշվենկատության սկզբունքի վերաբերյալ Ընդունենք, որ բաժնետիրական կազմակերպության ակտիվները բաղկացած են միայն շինություններից ու սարքավորումներից, որոնց մաշվածքի ձնակերպումները հաշվարկների պարզեցման նպատակով չեն ներկայացվում:

Ծած կա գիր

Ակտիվներ Շինություններ

.Սարքավորումներ

Հաշվեկշիռ առ 01.01.1999 թ. Գումար Ծած Կապիտալ կա գիր Բաժնե10 000 311 հավաք

Գումար 15 000

5 000 Հաշվեկշիռ 15 000 Հաշվեկշիռ 15 000 1999 թ. կատարվել է ակտիվների շուկայական արժեքի փոփոխություն, որով 109-ով նվազել են սարքավորումների, իսկ 209 -ով ավելացել շինությունների գները: 2000 թ.-ի մայիսին ձեռնարկությունը վաճառեց իր ակտիվները: Պահանջվում է ներկայացնել հաշվեկշիռն առ 01.01.2000թ. դրությամբ ն 2000 թ. համար կազմել լուծարային թղթակցությունները: Լուծում Համաձայն հաշվենկատության սկզբունքի, շենքերի թանկացումը չի ճանաչվի որպես շահույթ (այն կարվեր միայն վաճառքի դեպքում), իսկ սարքավորումների էժանացումը անմիջապես կճանաչվի վնաս: Հետնաբար, 2000 թ.-ին հաշվեկշիռը կներկայացվի.

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հաշվեկշիռ առ 01.01.2 000 թ. Ակտիվներ

Շինություններ .Սարքավորումներ

Նվազեցումներ վերագնահատումից K .ՎՎնաս Հաշվեկշիռ

ԳուԿապիտալ մար 12 000 311 Բաժնեհավաք 5 000 321 Կապիտալի վերագնահատում

Գումար 15 000 2 000

(500)

17 000

Հաշվեկշիռ

17 000

1999 թ. ֆինանսական արդյունքների հաշվետվություն վնաս արժեզրկումից ……………………………….500 2000 թ.-ի մայիսին կազմակերպությունը վաճառեց իր ակտիվները: Այս դեպքում շահույթը, որը չէր ճանաչվել շենքերի արժեքային աճից, արդեն կգրանցվի, իսկ ինչ վերաբերվում է սարքավորումների վնասին, այն չի արձանագրվի, որովհետն հայտնաբերման պահին (01.01.2 000) այն արդեն իսկ ճանաչվել էր: Հետնաբար շուկայական արժեքով ակտիվների վաճառքի հաշվային թղթակցությունները կլինեն. - հաշվեկշռից օտարելիս.

Դտ 721 ……………..12 000 Կտ111 ……………….12 000

-

գումարը մուտքագարելիս.

Դտ252………………12 000 Կտ 621………………12 000

- վերագնահատման շահույթը ճանաչելիս (վերագնահատման օգուտը իրացվեց).

Դտ 321…………………..2 000 Կտ 3431………………………2 000

Հետնաբար, ակտիվների վաճառքից հետո կկազմվի հետնյալ տեսքով.

ֆինանսական հաշվետվությունը

Ֆինանսական արդյունքների հաշվետվություն 2000 թ. I կիսամյակի համար շահույթ՝ ակտիվների արժեքի աճից………………………….2 000 Վերագնահատումը կատարվեց 1999թ, սակայն իր արդյունքների մի մասով գրանցվեց 2000 թ. հունվարի 1-ին (վնասի բաժնով), իսկ մյուս մասով՝ 2000 թվ. մայիսի 31-ին (շահույթի բաժնով): Հետնաբար, հաշվենկատության սկզբունքով, տարբեր ժամանակաշրջաններում գրանցվեցին նույն պահին առաջացած օգուտն ու վնասը: ԽՆԴԻՐ հաշվեգրման սկզբունքի վերաբերյալ Համաձայն հաշվեգրման սկզբունքի, որոշել կազմակերպության 2000 թ. գործունեության ֆինանսական հետնանքը, եթե հայտնի է, որ. 1. 2000 թ. հունիսին գնորդին առաքվել է 10 000 ապրանք, պայմանով, որ վճարումը պետք է կատարվի 2001 թ. փետրվարին,

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

2. 2000 թ. մարտին կատարվել է ֆինանսական ներդրում մեկ տարի ժամկետով, պայմանով, որ տարեկան փոխառուն կազմակերպությանը պետք է փոխանցի 109 շահաբաժին, վերցված 12 000 փոխառության դիմաց, 3. 2000 թ. հունիսին առաքված արտադրանքի ինքնարժեքը, որը պետք է փոխհատուցվի 2001 թ. փետրվարին, կազմում է 8 000, 4. 2000 թ. օգոստոսին, կազմակերպությունը վարչական շենքի ապահովագրության համար (10 ամիս ժամկետով) մուծել է ապահովագրական ֆիրմային ապահովագրության ողջ գումարը 500 գումարով, 5. 2000 թ. նոյեմբերին ստացվել է 5 000 դրամ այլ կազմակերպություններից կանխավճար այն պայմանով, որ մինչն 2001 թ. մարտի 1-ը պետք է գնորդին հավասարաչափ առաքվի 5 000 գումար արտադրանք: Արտադրանքի թողարկումը սկսվել է անմիջապես կանխավճարի ստացումից հետո, որը տնելու է 5 ամիս, յուրաքանչյուր ամսում ծախսելով 800 գումար, 6. 2000 թ. շահութահարկի դրույքը կազմում է հարկվող շահույթի 25 9-ը, որը պետք է մուծվի 2 001 թ. ապրիլին: ԼՈՒԾՈՒՄ 1. 2000 թ. հունիսին գնորդին առաքվել է 10 000 ապրանք, պայմանով, որ վճարումը պետք է կատարվի 2 001 թ. փետրվարին,

Դտ 221 ……………10 000 Կտ 611 …………….10 000

2. 2000 թ. մարտին կատարվել է ֆինանսական ներդրում մեկ տարի ժամկետով, պայմանով, որ փոխառուն տարեկան կազմակերպությանը պետք է փոխանցի 109 շահաբաժին, վերցված 12 000 փոխառության դիմաց, Դտ 147 ……………1 000 (12 000 2 0.1) 2 10 ամիս/12

Կտ 627 …………….1 000 3. 2000 թ. հունիսին առաքված արտադրանքի ինքնարժեքը, որը պետք է փոխհատուցվի 2 001 թ. փետրվարին, կազմում է 8 000,

Դտ 711 ……………8 000 Կտ 215 …………….8 000 4. 2000 թ. օգոստոսին, կազմակերպությունը վարչական շենքի ապահովագրության համար (10 ամիս ժամկետով) մուծել է ապահովագրական ֆիրմային ապահովագրության ողջ գումարը 500 գումարով, Դտ 714 ……………250 | (50025) : 10 |

Կտ 224 …………….250 5. 2000 թ. նոյեմբերին ստացվել է այլ կազմակերպություններից կանխավճար այն պայմանով, որ 2001 թ. մարտին պետք է գնորդին առաքվի 5 000 գումար արտադրանք: Արտադրանքի թողարկումը սկսվել է անմիջապես կանխավճարի ստացումից հետո, որը տնելու է 5 ամիս, յուրաքանչյուր ամսում ծախսելով 800 գումար, Դտ 523 ……………2 000 |(5000 : 5) 2 2|

Կտ 611 …………….2 000

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Դտ 711 ……………1 600 Կտ 811 …………….1 600

(800 2 2)

6. 2000 թ. շահութահարկի դրույքը կազմում է հարկվող շահույթի 25 9-ը, որը պետք է մուծվի 2 001 թ. ապրիլին: Դտ 751 ……………788 ( 3 150 2 0.25)

Կտ 524 …………….788 7. 2000 թ. շահույթի ձնակերպումը կներկայացվի այսպես

Դտ 611 ……………10 000 Դտ 611 ……………...2 000 Դտ 627 .……………..1 000 Կտ 711 ………………...8 000 Կտ 711 …………………1 600 Կտ 714 …………….……. 250 Կտ 751 ……………………788 Կտ 3431 ………………..2 352 Ծախսերն ու եկամուտները կներկայացվեն հետնյալ կերպ.

ծախս 8 000 Հ 250 Հ 1 600 Հ 788

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Պաշարներն ի տարբերություն հիմնական միջոցների, իրենց օգտագործման պահին միանվագ սպառվում են տնտեսավարման ընթացքում ն հետնաբար չունենալով կիրառման երկարաժամկետայնություն, դասվում են կազմակերպությունների ընթացիկ ակտիվների թվին:

2000 թ.

2 001 թ.

եկամուտ

8.3.

10 000 Հ 1 000 Հ 2 000

ՀՀՀՀՍ 2 ՊԱՇԱՐՆԵՐ

Պաշարներն ի տարբերություն հիմնական միջոցների, իրենց օգտագործման պահին միանվագ սպառվում են տնտեսավարման ընթացքում ն հետնաբար չունենալով կիրառման երկարաժամկետայնություն, դասվում են կազմակերպությունների ընթացիկ ակտիվների թվին: Պաշարներն ընդգրկում են հիմնական ն օժանդակ նյութերը, կիսաֆաբրիկատներն, անավարտ ու պատրաստի արտադրանքն, ապրանքները ն այլն:

Ինչպես են պաշարները գնահատվում հաշվապահությունում: Պաշարների շարժը հաշվապահությունում հաշվառվում է փաստացի ինքնարժեքով, իսկ մնացորդն՝ իրացման զուտ արժեքի ն փաստացի ինքնարժեքի նվազագույնով: Փաստացի ինքնարժեքը ներառում է ձեռք բերման ն վերամշակման ծախսումներն, իսկ իրացման զուտ արժեքը պաշարների վաճառքի հասույթն է` առանց կոմերցիոն ծախսերի: Հաշվետու ժամանակաշրջանի ընթացքում միննույն պաշարները տարբեր գներով են կազմակերպություն մուտքագրվում ն հետնաբար խնդրո առարկա է դառնում մի ընդհանուր արժեքով պաշարների դուրս գրումը: Այս հարցի լուծման համար ՀՀՀՀ 2 ստանդարտն առաջարկում է երեք բանաձն, որոնք են` «Առաջին մուտք առաջին ելքը», «Վերջին մուտք առաջին ելքը», «Միջին կշռված արժեքը»: ԱՄԱԵ բանաձնը ենթադրում է, որ պաշարների միավորները, որոնք գնվել կամ արտադրվել են առաջինը, ելքագրվում են առաջինը ն, հետնաբար, միավորները,

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

որոնք մնում են պաշարներում հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում, վերջին գնվածները կամ արտադրվածներն են: ՎՄԱԵ բանաձնը ենթադրում է, որ պաշարների միավորները, որոնք գնվել կամ արտադրվել են վերջինը, ելքագրվում են առաջինը ն, հետնաբար, միավորները, որոնք մնում են պաշարներում հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում, առաջինը գնվածները կամ արտադրվածներն են: (տես ՀՀՀՀ 2-րդ ստանդարտ, կետ 21): Աղյուսակ 8.1 Նյութական պաշարների քանակագումարային շարժը Ամսաթիվ

մուտքը գին գումար

քանակ

6 000 1 400 3 000 4 500 14 900

ամսվա ելքը (քանակ)

01.06

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Պաշարների ծախսը կարող է գնահատվել ԷIԷՕ, ԼIԷՕ, միջին կշռված մեթոդներով:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հաշվեկշռում պաշարները պետք է ներկայացվեն ինքնարժեքից ն իրացման զուտ արժեքից նվազագույնով:

05.06 12.06 20.06 28.06 ընդամենը

մնացորդը քանակ գումար

1 050

2 000

Ըստ ԱՄԱԵ - 5250, ՎՄԱԵ - 3 200,

ՄԿ – 4 056

Միջին կշռված արժեքի բանաձնով յուրաքանչյուր միավորի արժեքը որոշվում է հաշվետու ժամանակաշրջանի սկզբի դրությամբ նույնատիպ միավորների ն հաշվետու ժամանակաշրջանի ընթացքում գնված կամ արտադրված նույնատիպ միավորների միջին կշռված արժեքով, ուր որպես կշիռներ են հանդես գալիս պաշարների քանակները: Եթե ընդունենք, որ կազմակերպությունը հունիս ամսին մուտքագրել է 1 050 կգ պաշար ն ելքագրել 950 կգ, ապա 200 կգ սկզբնական մնացորդի առկայության ն մուտքագրման տատանվող գների պայմաններում պաշարների 950 կգ ծախսը ն վերջնական մնացորդը տարբեր մեթոդներով կգնահատվի (տես աղյուսակ 8.1). ԱՄԱԵ (ԷIԷՕ) մեթոդ ծախսը 200կգ210 Հ 500կգ212 Հ 100կգ214 Հ 150կգ215 Հ 11 650 մնացորդը 2 000 Հ 14 900 - 11 650 Հ 5 250 ՎՄԱԵ (ԼIԷՕ) մեթոդ ծախսը 250կգ218 Հ 200կգ215 Հ 100կգ214 Հ 400կգ212 Հ 13 700 մնացորդը 2 000 Հ 14 900 – 13 700 Հ 3 200 Միջին կշռված գնի մեթոդ

ծախսը մնացորդը

|(2 000 Հ 14 900) : (200 Հ 1050)| 2 950կգ Հ 12 844 2 000 Հ 14 900 - 12 844 Հ 4 056

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

.Պաշարների ծախսի գնահատման թվարկված մեթոդներից որնէ մեկի կիրառումը նշվում է կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման քաղաքականությունում, իսկ մեթոդի ընտրությունը կապվում է տնտեսավարման ռազմավարության հետ: Այսպես, գների աճի պայմաններում, եթե կազմակերպությունը ցանկանում է հասնել հնարավոր բարձր շահութաբերության, ապա կիրառում է պաշարների ծախսի գնահատման ԱՄԱԵ մեթոդը, որով կրճատվում է թողարկման ինքնարժեքը ն աճում շահույթը: Իսկ, հաշվետու տարվա հարկային բեռի թեթնացման նպատակով կազմակերպությունում կիրառվում է պաշարների ծախսի գնահատման ՎՄԱԵ մեթոդը, որով աճում են թողարկման ծախսերը: Տնտեսավարման արդի պայմաններում անհրաժեշտություն է ծագում նոր մոտեցումներ ցուցաբերելու կազմակերպությունների պաշարների հաշվեկշռային գնահատմանը: Այսպես, հաշվապահական հաշվետվություններում դրանք արտացոլվում են դրամական միջոցների այն գումարով, որը ստացվում է տվյալ պահին քննարկվող ակտիվներն իրացնելիս (տես Հաշվապահական հաշվառման մասին ՀՀ օրենքը, հոդված 9, կետ գ.): Հետնաբար, անհրաժեշտություն է ծագում նան պահպանելու հաշվենկատության սկզբունքը, երբ կազմակերպությունների ակտիվներն ու եկամուտները չեն գերագնահատվում (տես Հաշվապահական հաշվառման մասին ՀՀ օրենքը, հոդված 10, կետ է.): Ելնելով վերոհիշյալ սկզբունքներից, կազմակերպություններում ակտիվների գնահատման ժամանակ կիրառվում է իրացման զուտ արժեքի ցուցանիշը, որը սովորական գործունեության ընթացքում վաճառքի ձնավորվող գինն է՝ հանած համալրման ն վաճառքը կազմակերպելու համար անհրաժեշտ ծախսումները (տես ՀՀՀՀՍ 32, կետ 3 ):

Որն է իրացման զուտ արժեքի նշանակությունը պաշարները գնահատելիս: Համաձայն ՀՀ Հաշվապահական հաշվառման օրենքի 10-րդ հոդվածի հաշվետվություններ կազմելու հաշվենկատության սկըզբունքի, պաշարները չպետք է գերագնահատվեն ն հետնաբար ՀՀՀՀ 2 ստանդարտի 5-րդ կետի պահանջով պետք է

չափվեն ինքնարժեքից ն իրացման զուտ արժեքից նվազագույնով: Այսինքն, պաշարների ինքնարժեքի մասնակի դուրս գրումը իրացման զուտ արժեքի մակարդակին համապատասխանում է այն տեսակետին, որ ակտիվները չպետք է արտացոլվեն ավելի բարձր գումարով, քան ակնկալվում է, որ պիտի ստացվի նրանց վաճառքից կամ օգտագործումից (տես ՀՀՀՀՍ 32-ի 23-րդ կետ): Պաշարների արտադրության մեջ օգտագործելու նպատակով պահվող նյութերը ն այլ պաշարները չեն վերագնահատվում ինքնարժեքից ցածր, եթե ակնկալվում է, որ պատրաստի արտադրանքը, որում դրանք ընդգրկվելու են, վաճառվելու է ինքնարժեքին հավասար կամ գերազանցող գնով: Սակայն, երբ նյութերի գների անկումը այնպիսին է, որ պատրաստի արտադրանքի ինքնարժեքը գերազանցելու է իրացման զուտ արժեքին, նյութերի ինքնարժեքը իջեցվում է մինչն իրացման զուտ արժեքը:

Ինչպես է իրականցվում իրացման զուտ արժեքի հաշվարկը: Իրացման զուտ արժեքի հաշվարկը հիմնվում է պաշարների իրացումից սպասվելիք գումարի` հաշվարկի պահին եղած առավել վստահելի փաստի վրա: Այդ հաշվարկները կատարելիս հաշվի են առնվում գների տատանումները, համալրման ն վաճառքի իրականացման ծախսումների տատանումները:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Օրինակ, եթե հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում կազմակերպությունում առկա է պաշարների հինգ հոդված, ապա դրանց 14 075 գումարի հաշվեկշռային նոր հայտագրումը իրացման զուտ արժեքով, կկատարվի աղյուսակ 8.2-ի հաշվարկներով:

Երբ է կատարվում իրացման զուտ արժեքի վերագնահատում: Յուրաքանչյուր հաջորդող ժամանակաշրջանում կատարվում է իրացման զուտ արժեքի նոր գնահատում: Երբ փոխվում են հանգամանքները, որոնք բերել էին պաշարների ինքնարժեքի իջեցման, դուրս գրված գումարը վերականգնվում է այնպես, որ նոր հաշվեկշռային արժեքը հանդիսանա ինքնարժեքից ն վերանայված իրացման զուտ արժեքից նվազագույնը: Դա տեղի է ունենում, օրինակ, երբ պաշարի միավորը, որը վաճառքի գնի նվազման պատճառով հաշվառվում է իրացման զուտ արժեքով, դեռնս պահպանվում է, իսկ դրա վաճառքի գինը ավելացել է: Ընդունենք, որ կազմակերպությունը գնել է 1 000 կգ պաշար՝ 100 000 դրամ արժեքով, որի համար փոխադրման վճարը կազմել է 10 000 դրամ: Տարվա ընթացքում վաճառվել է 750 կգ՝ յուրաքանչյուրը 150 դրամ արժողությամբ՝ կոմերցիոն 3 750 դրամ ընդհանուր ծախսերով: Տարվա վերջում կազմակերպությունում առկա է պաշարների 250 կգ, սակայն դրանցից 50-ը վնասված են: Վնասված միավորները կարող են վաճառվել յուրաքանչյուրը 25 դրամ, իսկ մնացած 200-ը՝ 150 դրամ արժեքով: Աղյուսակ 8.2 Իրացման զուտ արժեքի արտացոլումը հաշվեկշռում

ՄԻԱՎՈՐ ՊԱՇԱՐԻ

ինք- վահամանար- ճառքի լրման ժեք գին ծախսեր

1 2 Ա 2 2.5 Բ 4 4.0 Գ 6 10.0 Դ 5 6.0 Ե 1 1.2 Ընդամենը

0.5 0.8 1.0 2.0 0.25

ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ

իրացման վերահաշվարկ- քաված արժեք նակ զուտ (ս.2-ի ն ս.5-ի արժեք (ս.3- ս.4) նվազագույնը)

2.0 3.2 9.0 4.0 0.95

2.0 3.2 6.0 4.0 0.95

1 000 2 500

արժեքը հաշվեկշռում

1 000 3 200 4 500 3 000 2 375

14 075

Այս դեպքում, պաշարների վերագնահատման հաշվարկները կկատարվեն հետնյալ կերպ. ա) պաշարների ինքնարժեքը միավորի համար. 100 000 Հ 10 000 Հ110 000/1 000միավորՀ110 Իրացման զուտ արժեք. • վնասված հոդվածների յուրաքանչյուր միավորի համար՝ 20 25 – (3 750/ 750) • չվնասված հոդվածների յուրաքանչյուր միավորի համար՝ 140 145 – (3 750/ 750)

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

բ) հաշվեկշռում վերագրանցվող ինքնարժեքի ն իրացման զուտ արժեքի նվազագույնը. վնասված հոդվածներ. 50 կգ 2 20 Հ 1 000 չվնասված հոդվածներ. 200 կգ 2 110 Հ 22 000 պաշարների ընդհանուր արժեքը. 23 000 գ) իրացման զուտ արժեքի ազդեցությունը վաճառքի ֆինանսական հետնանքի վրա . հասույթ վաճառքից. 750 2150 Հ 112 500 վաճառված ապրանքների ինքնարժեք. 750 2 115 Հ (86 250)

վնասված հոդվածներից վնասներ. իրացման զուտ արժեք. ինքնարժեք. վնասված հոդվածներից կորուստներ.

50 2 20 Հ 50 2 110 Հ

1 000 (5 500) (4 500)

Համախառն շահույթ վաճառքից (112 500 – 86 250 – 4 500)

21 750

Ինչպիսի հաշվային թղթակցություններով են ձնակերպվում պաշարների վերագնահատման արդյունքները ֆինանսական հաշվետվություններում: Պաշարների արժեքը նվազեցնելիս կատարվում է դեբետային գրանցում 714 «Գործառնական այլ ծախսեր» հաշվում ն կրեդիտային գրանցում 218 «Պաշարների արժեքի նվազում» հաշվում: Մեր օրինակում, վնասված հոդվածներից կորուստը 4 500 դրամ արժեքով |(110 - 20) 2 50| կձնակերպվի հետնյալ հաշվային թղթակցությամբ.

Դտ 714 …………. 4 500 Կտ 218 …………….. 4 500 որով հաշվենկատության սկզբունքի պահանջով կնվազեցվի հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջի պաշարների հաշվեկշռային մնացորդը (218 կոնտրակտիվային հաշվի օգնությամբ) ն միաժամանակ գործառնության վնասը կարտացոլվի նույն ժամանակաշրջանի ֆինանսական հաշվետվությունում: Եթե հաջորդ հաշվետու ժամանակաշրջանում կատարվի պաշարների երկրորդ վերագնահատում՝ արժեքային աճի պատճառով, ապա վերագնահատման աճը կվերագրվի ոչ թե պաշարների սկզբնական, այլ արժեզրկված գումարին: Այսպես, վնասված պաշարների գծով իրացման նոր շուկայի հայտնաբերման դեպքում, ուր արդեն միավորի վաճառքի գինը կազմում է 55 դրամ, իսկ միավորի գծով կոմերցիոն ծախսերը` 10 դրամ, իրացման զուտ արժեք է սահմանվում 45 դրամը, որով ձնակերպվում է վերագնահատման աճ.

Դտ 218 - 1 250 Կտ 614 - 1 250

(45 – 20) 2 50

Դրանով իսկ, վնասված պաշարների նախորդ արժեզրկումը վերականգնվում է իրացման զուտ արժեքի աճի բաժնեմասով:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Դրամական հոսքերը ներկայացվում են գործառնական, ֆինանսական ն ներդրումային կտրվածքով:

8.4. ՀՀՀՀՍ 7 ԴՐԱՄԱԿԱՆ

ՀՈՍՔԵՐ

Դրամական հոսքերի մասին տեղեկատվությունը օգտակար է դրամական միջոցներ ն դրանց համարժեքներ ստեղծելու կազմակերպության կարողությունը գնահատելիս, քանի որ այն թույլ է տալիս օգտագործողներին մշակելու նոր մոդելներ տարբեր կազմակերպությունների ապագա դրամական միջոցների հոսքերի ներկա արժեքները գնահատելու ն համադրելու համար: Այն նան բարձրացնում է տարբեր կազմակերպությունների գործունեության ցուցանիշների համեմատելիության աստիճանը, քանի որ բացառում է նույն գործարքների կամ իրադարձությունների նկատմամբ հաշվապահական հաշվառման տարբեր մեթոդների կիրառման ոչ ցանկալի հետնանքները: Այդ իսկ պատճառով կարնորվում է Հայաստանի հանրապետության հաշվապահական հաշվառման թիվ 7 «Հաշվետվություն դրամական միջոցների հոսքերի մասին» ստանդարտի կիրառումը, որի նպատակը դրամական միջոցներ ն դրանց համարժեքներ ստեղծելու կազմակերպության կարողության գնահատումն է:

Ինչպես են ներկայացվում դրամական հոսքերը ֆինանսական հաշվետվությունում: . Համաձայն ՀՀՀՀ 7-րդ ստանդարտի 8-րդ կետի, դրամական հոսքերը ներկայաԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ ԴՐՈՒՅԹ Դրամական հոսքերը ֆինանսական հաշվետվություններում կարող են ներկայացվել ուղղակի կամ անուղղակի եղանակով:

ցվում են գործառնական, ֆինանսական ն ներդրումային կտրվածքով: Գործառնական գործունեության արդյունքում առաջացող դրամական հոսքերը գոյանում են կազմակերպությանը եկամուտ բերող հիմնական գործունեությունից ն որպես կանոն հանդիսանում են զուտ շահույթում կամ վնասում ընդգրկված գործառնությունների արդյունք (ապրանքների վաճառք, ծառայություններից հասույթ, մատակարարների, կապալառուների ն հարկային պարտավորություններ): Ներդրումային գործունեությունից առաջացող դրամական միջոցների հոսքերը պահանջում են առանձին բացահայտում, քանի որ դրանք ցույց են տալիս այն ռեսուրսների վրա կատարած վճարումների չափը, որոնք պետք է գոյացնեն ապագա շահույթները ն դրամական միջոցների հոսքերը (տես 14-րդ կետ): Ներդրումային գործունեությամբ պայմանավորված դրամական միջոցների հոսքեր են առաջացնում երկարաժամկետ ակտիվների ձեռք բերումն ու վաճառքը, այլ կազմակերպությունների սեփական կապիտալի մասնակցության ն պարտքային արժեթղթերի ձեռք բերումը, փոխատվություններն ու վարկային գործարքները: ֆինանսական գործունեությունից առաջացող դրամական միջոցների հոսքերը պահանջում են առանձին բացահայտում, քանի որ օգտակար են կազմակերպությանը կապիտալ տրամադրող անձանց կողմից ապագա դրամական միջոցների հոսքերի հանդեպ պահանջները կանխատեսելու համար (տես 14-րդ կետ): Ֆինանսական գործունեությամբ պայմանավորված դրամական հոսքերի գործարքներ են հանդիսանում բաժնետոմսերի կամ սեփական կապիտալի մասնակցության թողարկումից դրամական մուտքերը, տոկոսավճարները ն այլն:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Աղյուսակ 2.3 Մեկնարկային հաշվեկշիռ

Ակտիվներ

սկըզբ-

նական 111 Հիմնական միջոցներ 112 Ամորտիզացիա 211 Նյութեր

7 000 (2 000)

215 Արտադրանք.

1 000

221 Դեբիտորներ

1 500

232 Կարճաժամկետ ներ-

Հաշվեկշիռ

պար-

տավորություններ 311 Կապիտալ 341 Շահույթ 413 .Ֆինանսական

սկըզբնական 4 000 3 000

պարտավորություն 521 Կրեդիտորներ 527 Պարտավորություն-

դրումներ 252 Հաշվարկային հաշիվ

Կապիտալ,

2 600

ներ աշխատավար2 000

ձի գծով

10 700

Հաշվեկշիռ

10 700

Ինչպես պետք է ներկայացնել դրամական հոսքերը ուղղակի եղանակով: Համաձայն ՀՀՀՀ թիվ 7-րդ ստանդարտի 16-րդ կետի, գործառնական գործունեության դրամական հոսքերի ներկայացումը պետք է կատարվի ուղղակի հաշվարկի հիման վրա: Այդ եղանակով, հոսքերի խմբավորումը ըստ գործառնական, ներդրումային ն ֆինանսական կտրվածքի կատարվում է անմիջական դրամական արժեքների հաշվառման հաշիվներից: Այսպես, ստորն ներկայացված հաշվեկշռի ն տնտեսական գործառնությունների հիման վրա ուղղակի եղանակով դրամական հոսքերը խմբավորելիս օգտվենք կազմակերպության մեկնարկային հաշվեկշռի հոդվածներից (տես աղյուսակ 2.3) ն ստորն ներկայացված գործառնությունների արդյունքներից: 1. Ձնակերպվել են հաշվետու ամսվա ծախսերը. ա) նյութերի գծով………………………….450

215………………………450 211………………………..450 աշխատավարձի գծով…………………250

215…………………………….250 527……………………………….250 գ)

ամորտիզացիայի գծով………………...100

714……………………………………100 112………………………………………..100 2. Դուրս է գրվել վաճառված արտադրանքը փաստացի ինքնարժեքով. 711……………………7 00 215………………………….7 00 3. Հաշվեգրվել է արտադրանքի վաճառքի հասույթը 1 100 – ով. 221………………..1 100 611…………………….1 100 4. Ձնակերպվել է վաճառքի ֆինանսական հետնանքը. 611………………………..1 100 711……………………………700 714……………………………100

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

343……………………………300 5. Վաճառքի դիմաց մարվել է դեբիտորական պարտքը 150– ով. 252……………………………..150 221………………………………150 6. Մարվել է մատակարարների պարտքը 100– ով 521 ………………………………100 252………………………………..100 7. Վաճառվել է հոսքային գիծ 2 000 սկզբնական ն 500 մաշվածքի արժեքով, որի դիմաց ստացվել է 1 700-ի հասույթ. ա) հոսքային գիծը դուրս գրելիս`

112………..………….…..500 721……………..…… .1 500 111………………………..2 000 բ) հոսքային գծի իրացման հասույթը մուտքագրելիս`

252…………………………1 700 621.…………………………1 700 8. ֆինանսական վարձակալմամբ ձեռք է բերվել 3 400 սկզբնական արժեքով ն 1 500 մաշվածքով արժողությամբ շենք, որի գծով ստանձնվել է 2 500 -ի վարձակալական պարտավորություն.

119………………………….3 400 414…………………………600 (2 500 Հ 1500 – 3 400) 121………………………………………………1 500 413………………………………………………2 500 9. Հաշվարկվել է կարճաժամկետ ներդրումներից 50-ով ստացվելիք տոկոսավճարը.

229…………………………………….50 627……………………………………….50 10. Հաշվարկվել է 170 – ով հաշվետու ամսվա շահութահարկը. 751………………………..170 524……………………………170 11. Հայտարարվել է բաժնետերերի 30-ով շահաբաժինը. Դտ 342……………………………..30 Կտ 529……………………………………..30 12. Ոչ գործառնական գործունեության եկամուտների ու ծախսերի համադրումով որոշվել է ֆինանսական հետնանք. ա) հիմնական միջոցների վաճառքի գծով`

Դտ 621………………..1 700 Կտ 721 ……………………1 500 Կտ 343.……………………..200 բ) հաշվեգրված դեբիտորական տոկոսավճարի գծով`

Դտ 627……………………50 Կտ 343………………………50 գ) շահութահարկի գծով ծախսերի մարման գծով`

Դտ 343…………………………170 Կտ 751……………………………..170

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հաշվարկային հաշիվ .սկզբնական մնացորդ

2 000

գործառնական հասույթ արտադրանքի իրացումից (5) 150 կրեդիտորական պարտքի մարում

(6)100

ներդրումային հասույթ ակտիվի վաճառքից (7) 1700

ֆինանսական վերջնական մնացորդ

3 750

Թիվ 252 «Հաշվարկային հաշվի» գծով կազմած աշխատաթերթում լրացնենք այն գործառնությունների արդյունքները, որոնք կատարման պահին փաստացի փոփոխություններ են առաջացրել դրամական հոսքերում:

Որն է դրամական հոսքերի անուղղակի եղանակով ներկայացման նպատակը. Անուղղակի եղանակով հաշվետվության ներկայացումը հիմնվում է ոչ թե փաստացի դրամական մուտքերի ն ելքերի վրա, այլն հաշվեգրված այնպիսի գործառնությունների վրա, որոնք կատարման պահին չեն գրանցվում որպես փաստացի դրամական փոփոխումներ, սակայն ձնավորում են չկայացած դրամական ծախսեր կամ մուտքեր ն վերջին հաշվով ազդում դրամական վերջնական մնացորդների մեծության վրա: Այս եղանակի կիրառման առավելություններն են հանդիսանում. Առաջին, անուղղակի եղանակի նկատմամբ սակավ աշխատատարությունը, քանի որ այս դեպքում անհրաժեշտություն չի ծագում դրական հաշվառման հաշիվներից ըստ գործառնական, ներդրումային ու ֆինանսական կտրվածքի ամենօրյա տեղի ունեցած բազմաքանակ դրամական գրանցումներից յուրաքանչյուրի առանձնացման ն խմբավորման համար: Երկրորդ, հաշվապահական հաշվեկշռի ն ֆինանսական հետնանքների միջն դրամական հոսքերի օգնությամբ փոխկապակցվածության ստեղծումը, քանի որ զուտ շահույթի առկայությունն այս դեպքում մեկնաբանվում է զուտ դրամական միջոցների մեծության ձնավորմամբ (տես նկար 8.1): Անուղղակի եղանակի կիրառման հիմքում ընկած է հաշվեկշռային սկզբունքը, համաձայն որի դրամական միջոցների հետ հաշվեկշռային փոխկապակցվածության մեջ գտնվող հոդվածների փոփոխություններով ներկայացվում են գործառնական, ֆինանսական ն ներդրումային գործունեությամբ պայմանավորված դրամական հոսքերը: Այդ նպատակով, հաշվարկվում են հաշվեկշռի հաշվետու ժամանակաշրջանի սկզբի ն վերջի բոլոր հոդվածների տարբերությունները ն հաշվե-

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

կշռված անուղղակի կապ ստեղծում դրանց ծագման ն դրամական փոփոխումների միջն: Զուտ դրամական միջոցներ

Ամորտիզացիա, հարԶուտ կային պարտավորուՀշա- Հ թյունների ավելացում, հույթ դեբիտորական պարտավորությունների նվազում, կրեդիտորական պարտավորությունների ավելացում, առաջիկա ծախսերի նվազում:

Հարկային պարտավորությունների նվազում, կրեդիտորական պարտավորությունների նվազում, դեբիտորական պարտա- վորությունների ավելացում, առաջիկա ծախսերի ավելացում, պաշարների մնացորդի նվազում, ռեզերվների ավելացում:

Նկար 8.1 Գործառնական գործունեության դրամական հոսքերի ձնավորման ներկայացումը զուտ շահույթով Այսպես, օգտվելով միայն հաշվեկշռային փոխկապակցվածությունից, ակտիվային ու պասիվային հոդվածների փոփոխությունները կներկայացվեն. ∆ դրամ Հ ∆սեփական կապիտալ Հ ∆պարտավորություններ - ∆ ակտիվներ Ելնելով ներկայացված հաշվեկշռային կապից ն քննարկվող ոլորտներում տնտեսական գործառնությունների արդյունքներից, ներկայացնենք հաշվետու ամսվա դրամական հոսքերի մնացորդների փոփոխությունը հետնյալ կտրվածքով.

գործառնական Հ100 (8) Հ 450 – 950 Հ (300-170) (Շ)–100Հ170 Հ 250 ներդրումային

Հ Հ 50 (Ե) - 3 400 Հ 1 500Հ2 000– 500 Հ Հ 2 350 (6) - 50 Հ 30 - 30 – 600 Հ - 650 3 750 – 2 000 Հ Հ 1 750

Հ 2 500 Հ (50Հ200)

ֆինանսական ∆ դրամ

Հ

(d)

Աղյուսակ 8.4

Համեմատական հաշվեկշիռ

Ակտիվներ

Հիմնական միջոցներ Ամորտիզացիա

.Ֆինանսական վարձակալման միջոց Վարձակալած միջոցների մաշվածք Նյութեր .Պատրաստի արտադրանք Դեբիտորներ Հաշվեգրված եկամուտներ

Կարճաժամկետ ներդրում

սկզբնական 7 000 (2 000)

.վերջնական 5 000 (1 600)

շեղում Հ400

3 400

Հ3400

(1500)

-1 500

1 000 1 500

1 000 2 450

Հ950 Հ50

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հաշվարկային հաշիվ

2 000

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

10 700

3 750

Հ1750

13 300

.Պասիվներ

Կապիտալ Շահույթ .Ֆինանսական վարձակալության պարտավորություն Չկրած 9-յին ծախս Կարճաժամկետ վարկեր Կրեդիտորներ .Պարտավորություններ բյուջեին .Պարտավորություններ աշխատավորներին .Պարտավորություններ հիմնադիրներին

4 000

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

3 000 2 600

4 000

Հ 350

(600) 3 000 2 500

Հ 2 500 Հ600

2 500

Հ 170

Հ 250

Հ 30

10 700

13 300

(a) հիմնական միջոցների մաշվածքը գործառնական գործունեությունում, (b) դուրս գրված հիմնական միջոցների մաշվածքը, (c) շահույթ գործառնական գործունեությունից ( Հ300 արտադրանքի իրացումից, -170 շահութահարկի գծով ծախսից ), (d) շահույթ ներդրումային գործունեությունից (Հ200 հիմնական միջոցների վաճառքից, Հ50 ստացվելիք տոկոսավճարներից) (e) վնաս վճարվելիք շահաբաժինների հաշվեգրումից: Աղյուսակ 8.5 Ֆինանսական արդյունքների հաշվետվություն

Հասույթ արտադրանքի իրացումից .Վաճառված արտադրանքի ինքնարժեք

Շահույթ գործառնական գործունեությունից Հիմնական միջոցների վաճառքից հասույթ .Վաճառված հիմնական միջոցների հաշվեկշռային արժեք (վաճառքի պահին 500 միավոր մաշվածքով) Դեբիտորական տոկոսավճարներ ներդրումներից

Շահույթ ներդրումային գործունեությունից Չհարկված շահույթ

.Շահութահարկ Հայտարարված շահաբաժիններ

Զուտ շահույթ

1 100

1 700 1 500

Օգտվելով համեմատական հաշվեկշռի (աղյուսակ 2.4) ն ֆինանսական արդյունքների հաշվետվության տողերից (աղյուսակ 2.5), անուղղակի եղանակով ներկայացնենք գործառնական գործունեության հետնանքով դրամական միջոցնե-

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

րի փոփոխությունը հաշվետու ժամանակաշրջանում. համախառն շահույթ գործառնական գործունեությունից (տող 4)…300 շահութահարկ՝ գործառնական գործունեությունից (տող 9) ……...(170)

գործառնական գործունեության զուտ շահույթ ...... ............ 130 ճշտգրտումներ զուտ շահույթից շահագործվող միջոցների ամորտիզացիա ( տող 5 – տող 112) ................……………………......................100 պաշարների մնացորդների նվազումներ ............…................ 450 դեբիտորական պարտքերի ավելացումներ .....................….(950) կրեդիտորական պարտքերի նվազեցումներ ........................(100) բյուջետային պարտավորությունների ավելացումներ......…...170 աշխատավարձի գծով պարտավորությունների ավելացումներ ...........…………………………...........................250

գործառնական գործունեությունից դրամական հոսքերի հաշվետու ամսվա աճ (նվազում) ...…....................................Հ 50

Չնայած, որ դրամական հոսքերից յուրաքանչյուրի արդյունքները ուղղակի ն անուղղակի հաշվարկային ներկայացումներով համընկնում են (տես աղյուսակ 8.6), սակայն անուղղակի ճանապարհով տեղեկատվությունը ստացվում է ավելի ընդգրկուն՝ կապված հաշվեգրված, բայց դեռնս փոփոխություն չառաջացրած գործարքների իրականացման հետ: Անուղղակի եղանակով դրամական հոսքերի ներկայացումը չնայած որ կրճատում է հաշվետվության կազմման աշխատատարությունը, սակայն չի բացառում լրացուցիչ բացահայտումների իրականացում հաշվեկշռային այն հոդվածների գծով, որոնց փոփոխումները համալիր բնույթ են կրում՝ միաժամանակ ընդգրկելով գործառնական, ներդրումային կամ ֆինանսական գործարքների արդյունքներ: Այսպես, վերոհիշյալ օրինակում ամորտիզացիայի 400 - ով նվազումը, որն ամփոփ ներկայացվում է հաշվեկշռում, միաժամանակ արդյունք է հանդիսանում գործառնական հետնանքով հիմնական միջոցների մաշվածքի 100 - ով աճի ն ներդրումային գործարքների թվին դասվող վաճառված հիմնական միջոցների 500 ով նվազման: Հետնաբար, այս դեպքում ստացված արդյունքները թվարկած ոլորտներով դասակարգելիս, անհրաժեշտություն է առաջանում լրացուցիչ բացահայտումներ կատարելու մաշվածքի հաշվառման հաշվի հաշվետու ամսվա գրանցումներում: Նույնը վերաբերում է նան հաշվետու ժամանակաշրջանի 350- ով զուտ շահույթի փոփոխմանը, որն իր մեջ ամփոփում է ոչ միայն տնտեսավարման վերոհիշյալ երեք ոլորտներից օգուտները, այլ նան վնասները: Սակայն անուղղակի եղանակով դրամական հոսքերի հաշվետվությունն առավել ընդգրկուն է ի շնորհիվ ներկայացված այն գործառնությունների, որոնք փաստացի չգրանցվելով որպես դրամական հոսքեր, այնուամենայնիվ հստակ ազդում են դրամական միջոցների մնացորդների ձնավորման վրա (տես աղյուսակ 8.6):

8.5. ՀՀՀՀՍ 11

ԿԱՌՈՒՑՄԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԵՐ

Շինարարական գործունեության առանձնահատկություններից է հանդիսանում կառուցման պայմանագրի կնքման ն իրականացման ժամկետների մեծ ճեղքվածքը: Շինարարությունը, որպես կանոն, իրականացվում է մի քանի տարվա ընթացքում,

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Աղյուսակ 8.6 Ուղղակի ն անուղղակի եղանակով ներկայացված դրամական միջոցների հոսքերի հաշվետվությունների համադրումը

ԲՈՎԱ ՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

.սկզբնական դրամական մնացորդ

Ուղղակի եղանակ Հ -

Անուղղակի եղանակ Հ -

Գործառնական Շահույթ արտադրանքի իրացումից Շահութահարկ Շահագործվող միջոցների մաշվածք Հարկային պարտավորություններ Պարտավորություններ աշխատավարձի գծով Նյութերի ձեռք բերում Կրեդիտորական պարտքեր Դեբիտորական պարտքեր Հասույթ արտադրանքի իրացումից

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

Գործառնական գործունեությունից զուտ աճ (նվազում) Ներդրումային Ձեռք բերված (օտարված) հիմնական միջոցներ Ձեռք բերված (օտարված) միջոցների մաշվածք .Վարձակալած հիմնական միջոցներ Վարձակալած հիմնական միջոցների մաշվածք Հաշվեգրված 9-յին եկամուտներից շահույթ Հիմնական միջոցների վաճառքից շահույթ Վարձակալական պարտավորություն Հասույթ ակտիվի վաճառքից

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

Ներդրումային գործունեությունից զուտ աճ (նվազում) Ֆինանսական Դեբիտորական հաշվեգրված տոկոսավճարներ Հայտարարված շահաբաժիններ Հիմնադիրներին կրեդիտորական պարտքեր .Վարձակալման տոկոսավճարներ

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

.Ֆինանսական գործունեությունից զուտ աճ (նվազում) վերջնական դրամական մնացորդ

Հ 300 Հ 100 Հ 170 Հ 250 Հ 450 Հ150 Հ150

Հ50

1 270

- 1 220

Հ50 Հ 2 000 - 3 400 Հ 1 500 Հ 50 Հ 200 Հ 2 500

Հ 1 700 Հ 1 700 Հ 1 700

Հ 6 250 Հ 2 350

- 3 900

Հ 30

3 750

Հ 30

3 750

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Շինարարության յուրաքանչյուր տարվա փաստացի ծախսման չափումը հիմք է հանդիսանում, որ դրան համապատասխան ճանաչվի նան տվյալ տարվա եկամուտը` ավարտվածության տոկոսի մեթոդով:

իսկ այդ գործունեության արդյունքը վաճառահանվում է միայն կառուցման աշխատանքներից հետո: Հետնաբար, խնդիր է ծագում ըստ տարիների ոչ միայն ճանաչելու կառուցման փաստացի ծախսերը, այլն ձնավորված եկամտի բաժնեմասը: Ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունում շինարարության եկամուտների ն ծախսերի ճանաչման հարցը կարգավորվում է ՀՀՀՀ 11 Կառուցման պայմանագրեր ստանդարտով: Կառուցման պայմանագիրը կնքվում է առանձին ակտիվի վերջնական նշանակության կամ օգտագործման տեսքի բերելու նպատակով (կամուրջ, շենք, խողովակաշար, թունել, նավ ն այլն): Սակայն, կառուցման պայմանագիր կարող է կնքվել նան մի շարք ակտիվներ կառուցելու համար, որոնք սերտորեն փոխկապակցված են կամ փոխադարձ կախվածություն ունեն իրենց նախագծման, տեխնոլոգիայի ն գործառույթի առումով (վերամշակող կոմպլեքսային սարքավորումների կառուցում): Երբ կառուցման պայմանագրի կատարման արդյունքները հնարավոր է արժանահավատորեն գնահատել, ապա կառուցման աշխատանքների ծախսերը ն դրան համապատասխան եկամուտները պետք է արտացոլվեն շինարարական կազմակերպության ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունում: Կառուցման պայմանագրի արդյունքը հնարավոր է արժանահավատորեն գնահատել, երբ բավարարվեն հետնյալ պայմանները. ա) հավանական է, որ պայմանագրի հետ կապված տնտեսական օգուտները կներհոսեն դեպի կազմակերպություն, բ) տվյալ կառուցման պայմանագրին վերագրվող ծախսումները, անկախ հանգամանքից` դրանք փոխհատուցվել են, թե ոչ, հնարավոր է հստակորեն որոշել ն արժանահավատորեն չափել: Շինարարության յուրաքանչյուր տարվա փաստացի ծախսման չափումը հիմք է հանդիսանում, որ դրան համապատասխան ճանաչվի նան տվյալ տարվա եկամուտը` ավարտվածության տոկոսի մեթոդով: Այս մեթոդի համաձայն, պայմանագրի հասույթները համապատասխանեցվում են պայմանագրի ավարտի աստիճանի դրությամբ առաջացած ծախսումների մակարդակին: Արդյունքում, կոնկրետ տարվա համար ներկայացվում է ավարտված աշխատանքներին համապատասխանող հասույթների, ծախսերի ն շահույթի վերաբերյալ հաշվետվություն: Ֆինանսական արդյունքների հաշվետվույունում պայմանագրի ծախսումները ճանաչվում են իրենց կատարման փաստացի ժամանակաշրջանում, իսկ եկամուտները ճանաչվում են կատարված աշխատանքների ավարտվածության տոկոսային համամասնությամբ: Օրինակ. շինարարական կազմակերպությունը 20 000 վաճառքի արժեքով պատվեր է ստացել քաղաքապետարանից կամուրջի շինարարության համար: Շինարարությունը տնել է չորս տարի ն կատարվելու է 15 000 ինքնարժեքով: Ըստ տարիների քաղաքապետարանը կատարել է հետնյալ փոխանցումները ՝ I տարի – 3000, II տարի – 5 000, III տարի – 4 000, IՈ տարի – 8 000 ն համապատասխանորեն շինարարը կատարել է հետնյալ ծախսերը՝ I տարի – 6 000, II տարի – 1 000, III տարի – 3 000, IՈ տարի – 5 000: Պահանջվում է ճանաչել շինարարական կազմակերպության գործունեության եկամուտը ըստ «ավարտվածության տոկոսի» մեթոդի ն հաշվարկել շահութահարկի տարեկան պարտավորությունը 209 դրույքաչափով:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հաշվեգրման սկզբունքի համաձայն, քաղաքապետարանի կողմից շինարարին կատարած փաստացի դրամական փոխանցումները չեն կարող դիտվել կառուցման պայմանագրի եկամուտներ, ն պարզապես կհամարվեն կանխավճարներ: Ըստ տարիների, շինարարի եկամուտը ճանաչելու համար անհրաժեշտ է կիրառել կառուցման ավարտվածության տոկոսի մեթոդը հետնյալ հաշվարկներով: Կառուցման պայմանագրով նախատեսված միավոր ծախսին բաժին ընկնող եկամուտ Հ պայմանագային եկամուտ Հ 20 000 : 15 000 Հ 1.33 պայմանագրային ծախս Շինարարական կազմակերպության յուրաքանչյուր տարվա եկամուտը, ըստ նախահաշվային աշխատանքների ավարտվածության աստիճանի. I տարի II տարի III տարի IՈ տարի

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հարկային ժամանակավոր տարբերություններ առաջանում են այն դեպքում, երբ եկամուտը կամ ծախսը հաշվապահական շահույթի կազմում ներառվում են մեկ ժամանակաշրջանում, իսկ հարկվող շահույթի կազմում՝ այլ ժամանակաշրջանում:

1.33 2 6 000 Հ 8 000 1.33 2 1 000 Հ 1 330 1.33 2 3 000 Հ 4 000 1.33 2 5 000 Հ 6 670 20 000

Հետնաբար, շինարարության տարեկան եկամտի ն շահութահարկի պարտավորության հաշվարկը կկտարվի ոչ թե պատվիրատուի կողմից փաստացի դրամական տարեկան ներհոսքերի, այլ շինարարի կատարած աշխատանքների ավարտվածության հիման վրա: Տարիներ I տարի II տարի III տարի IՈ տարի

8.6.

Դրամական հոսքեր 3 000 5 000 4 000 8 000 20 000

ՀՀՀՀՍ 12

Եկամուտներ 8 000 1 330 4 000 6 670 20 000

Ծախսեր 6 000 1 000 3 000 5 000 15 000

Շահութահարկ 2 000 2 209 Հ 400 330 2 209 Հ 66 1 000 2 20 9 Հ 200 1 670 2 209 Հ 334 1 000

ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿ

Հաշվառման համակարգում ընդգրկվում են նան ակտիվներ ն պարտավորություններ, որոնք ծագում են հաշվապահական ստանդարտներով ն հարկային օրենսդրությամբ նախատեսվող եկամուտների կամ ծախսերի ճանաչման պահի անհամապատասխանությունից:

Ժամանակագրական տեսանկյունից, հարկային տարբերություններ առաջանում են այն դեպքում, երբ եկամուտը կամ ծախսը հաշվապահական շահույթի կազմում ներառվում են մեկ ժամանակաշրջանում, իսկ հարկվող շահույթի կազմում՝ այլ ժամանակաշրջանում: Հետնաբար, եթե հաշվետու ժամանակաշրջանում եկամուտների ն ծախսերի ճանաչման պահերը ֆինանսական ն հարկային հաշվառման համակարգերում

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

համընկնում են, ապա հարկային ժամանակավոր տարբերություններ չեն առաջանում (տես նկար 8.2):

Հաշվապահական տեսանկյունից, ժամանակավոր տարբերությունները, ակտիվի կամ պարտավորության հաշվեկշռային արժեքի ն դրա հարկային բազայի միջն եղած տարբերություններն են, որոնք լինում են.

հետաձգված հարկային պարտավորություններ, երբ ապագայում աստիճանաբար մարվելով, հանգեցնում են հարկվող գումարների առաջացման, հետաձգված հարկային ակտիվներ, երբ ապագայում աստիճանաբար մարվելով, հանգեցնում են հարկվող գումարների նվազեցման: է0

է1

ՀԱՇՎԵՏՈՒ ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆ

Ֆինանսական հաշվառման եկամուտներ, ծախսեր .

Հարկային հաշվառման եկամուտներ, ծախսեր Նկար 8.2 Եկամուտների ն ծախսերի ճանաչման պահերի համընկնումը ֆինանսական ն հարկային համակարգերում

Եֆ » Ե հ

հետաձգված հարկային պարտավորություններ

.ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ

է0

է1

Ֆինանսական հաշվառման

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

Տարիներ

հետաձգված

Հարկային հաշվառման

պարտավորություն

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ

Նկար 8.3 Հետաձգված հարկային պարտավորությունների առաջացումը

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հետաձգված հարկային պարտավորությունների առաջացումը տեղի է ունենում երկու դեպքում:

Առաջին դեպք. երբ ըստ հաշվապահական հաշվառման ստանդարտների, երկարաժամկետ բնույթ կրող գործարքին վերաբերող եկամուտները ճանաչվում են մաս առ մաս ըստ հաշվետու առանձին ժամանակաշրջանների, իսկ համաձայն շահութահարկի մասին օրենքի, դրանք ամբողջությամբ ճանաչվում են միայն գործարքի լրիվ ավարտման պահին, այսինքն հաշվետու ժամանակաշրջանին հաջորդող ժամանակաշրջանում: Հետնաբար, ֆինանսական եկամուտները առաջ են անցնում հարկային եկամուտներից (տես նկար 8.3):

Երկրորդ դեպք. երբ ըստ հաշվապահական հաշվառման ստանդարտների, հաշվետու ժամանակաշրջանի գործարքին վերաբերող ծախսերը կապիտալացվում ն մաս առ մաս ճանաչվում են հաջորդող ժամանակաշրջաններում, իսկ համաձայն շահութահարկի մասին օրենքի, դրանք ամբողջությամբ ճանաչվում են իրենց կատարման պահին, այսինքն հաշվետու ժամանակաշրջանում: Հետնաբար, հարկային ծախսերը առաջ են անցնում ֆինանսական ծախսերից (տես նկար 8.4): Ծֆ Հ Ծհ

հետաձգված հարկային պարտավորություններ

.ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ

է0

է1 Ֆինանսական հաշվառման

հետաձգված

ԾԱԽՍԵՐ

.պարտավորություն .Տարիներ Հարկային հաշվառման ԾԱԽՍԵՐ

ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ

Նկար 8.4 Հետաձգված հարկային պարտավորությունների առաջացումը

Հետաձգված հարկային ակտիվների առաջացումը տեղի է ունենում երկու դեպքում, Առաջին դեպք. երբ ըստ հաշվապահական հաշվառման ստանդարտների, հաշվետու ժամանակաշրջանի գործարքին վերաբերող եկամուտը միայն որոշակի պայմանների բավարարումից հետո է ճանաչվում հաջորդող ժամանակաշրջաններում, իսկ շահութա-

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

հարկի մասին օրենքով, եկամուտը ճանաչվում է անմիջապես՝ այն ստացման իրավունքը ձեռք բերելիս, այսինքն գործարքի կատարման հաշվետու ժամանակաշրջանում: Հետնաբար, ֆինանսական եկամուտները հետ են ընկնում հարկային եկամուտներից (տես նկար 8.5): Եֆ Հ Ե հ

հետաձգված հարկային ակտիվներ

.ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ

է0

է1 Ֆինանսական հաշվառման

հետաձգված ակտիվ

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

.Տարիներ Հարկային հաշվառման

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ

Նկար 8.5 Հետաձգված հարկային ակտիվների առաջացումը

Ծֆ » Ծհ

հետաձգված հարկային ակտիվներ

.ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ

է0

է1

Ֆինանսական հաշվառման ԾԱԽՍԵՐ .Տարիներ

հետաձգված ակտիվ

Հարկային հաշվառման ԾԱԽՍԵՐ

ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ

Նկար 8.6

Հետաձգված հարկային ակտիվների առաջացումը

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Երկրորդ դեպք. երբ ըստ հաշվապահական հաշվառման ստանդարտների, հաշվետու ժամանակաշրջանի գործարքին վերաբերող ծախսերը առաջ են անցնում հարկային օրենսդրությամբ սահմանված ծախսերից (տես նկար 8.6): Հետաձգված հարկային ակտիվների ն պարտավորությունների սինթետիկ հաշվառումը, վերագնահատման սկզբունքները ն ֆինանսական հաշվետվություններին կից բացահայտումների կարգը ընդգրկուն մեկնաբանված է «Հարկային հաշվապահություն» բաժնում:

8.7.

ՀՀՀՀՍ 16

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐ

Հիմնական միջոցները ոչ ընթացիկ ակտիվների դասին են պատկանում ն հաշվային համակարգում իրեց ծառայության ընթացքում հանդես են գալիս արժեքային մի քանի կտրվածքով՝ սկզբնական արժեքով, կուտակված մաշվածքով ն վերագնահատված արժեքով: Քանի որ հիմնական միջոցներին հատուկ է ծառայության երկարաժամկետայնությունը (մեկ տարուց ավելի), ապա օգտակար ծառայության ընթացքում դրանց արժեքը կարող է պարբերաբար փոփոխվել արդիականացման, արժեզրկման կամ շուկայական միջավայրով պայմանավորված վերագնահատման գործոններով: Ուստի, Հայաստանի հանրապետության հաշվապահական հաշվառման (ՀՀՀՀ) 16-րդ ստանդարտի նպատակը ֆինանսական հաշվետվություններում հիմնական միջոցների գնահատման արդյունքների ներկայացման գործընթացի բացահայտումն է:

Ինչպես է գնահատվում հիմնական միջոցների սկզբնական արժեքը հաշվապահական հաշվառման համակարգում: Համաձայն ՀՀՀՀ 16-րդ ստանդարտի 14-րդ կետի, հիմնական միջոցների միավորի սկզբնական արժեքն ընդգրկում է գնման գինը, ներկրման տուրքերը ն ակտիվը աշխատանքային վիճակի բերելու հետ կապված բոլոր ծախսումնեը: Օրինակ, առնտրական կազմակերպությունը 1996թվ. հունվարի 1-ին ձեռք է բերել մանրածախ առնտրի խանութ 500 000 դրամ արժողությամբ, 20 տարվա ծառայության ժամկետով ն տաղավար՝ 40 000 դրամ արժողությամբ, 5 տարվա ծառայության ժամկետով: Ձեռք բերված ակտիվների մուտքագրման պահին կատարվել են` խանութի գնման միջնորդավճար 1 000 ն տեխնիկական անձնակազմի կողմից ներքին հարդարանքի մաքրման 500 դրամի ծախսումներ, ինչպես նան տաղավարի տեղակայման 2 000 ն շրջակայքի լուսավորման 2 500 դրամի ծախսումներ: Այս դեպքում, մուտքագրված միջոցների սկզբնական արժեքի բաղկացուցիչների համար կձնակերպվեն հաշվային թղթակցություններ.

խանութի գծով. Դտ 111 «Շահագործման մեջ գտնվող հիմնական միջոցներ»……….501 000 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»….501 000 (500 000 Հ 1000) տաղավարի գծով. Դտ 111 «Շահագործման մեջ գտնվող հիմնական միջոցներ»…………44 500 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»…44 500 (40 000 Հ 2 000 Հ 2500)

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հիմնական միջոցները մուտքագրելիս կատարված ծախսումների գծով, որոնք չեն դիտվում որպես ակտիվի սկզբնական արժեքի բաղկացուցիչ, տրվում են հաշվային թղթակցություններ.

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հիմնական միջոցների միավորի սկզբնական արժեքն ընդգրկում է գնման գինը, ներկրման տուրքերը ն ակտիվը աշխատանքային վիճակի բերելու հետ կապված բոլոր ծախսումնեը:

Դտ 7132 «Հիմնական միջոցների նորոգման, սպասարկման ծախսեր»...500 Կտ 8131 «Սպասարկող անձնակազմին վճարման ծախսումներ»…….400 Կտ 8132 «Սպասարկող անձնակազմի սոցապ վճարներ»…………….100 Ինչպես է կատարվում հիմնական միջոցների ամորտիզացման հաշվարկը: Ակտիվների մաշվածության հաշվեգրման մեթոդներից են. հավասարաչափ մեթոդը, մաշվածության հաշվեգրման արագացված մեթոդներից. ա) տարիների թվի քանակի մեթոդը, բ) նվազող մնացորդի մեթոդը:

Հավասարաչափ մեթոդի կիրառման դեպքում ակտիվի արժեքի ամորտիզացիան հավասարաչափ է բաշխվում օգտակար ծառայության տարիների միջն Խանութի տարեկան ամորտիզացիան կհաշվարկվի հետնյալ կերպ. Սկզբնական արժեք - մնացորդային արժեք Հ 501 000–0 Հ 501 000 Օգտակար ծառայություն՝

20 տարի

Մաշվածության հաշվեգրումը կերպ (տես աղյուսակ 8.7).

քսան տարիների համար

գրանցվում

է հետնյալ

Հավասարաչափ (գծային) մաշվածքի կիրառման դեպքում առկա են երեք գործոններ, որոնց վրա պետք է ուշադրություն դարձնել. 1. բոլոր քսան տարիների ընթացքում մաշվածության ծախսերը միմյանց հավասար են, 2. կուտակված մաշվածությունն աճում է աստիճանաբար, 3. հաշվեկշռային արժեքն աստիճանաբար նվազում է, մինչն այն հասնում է գնահատված լուծարային արժեքին: Մաշվածության հաշվեգրման արագացված մեթոդների դեպքում ակտիվը իր օգտագործման սկզբնական տարիներին ամորտիզացվում է առավել ինտենսիվ, որպեսզի վերջին տարիներին մաշվածքի բաժնեմասը դառնա ոչ էական: ա) մաշվածքի հաշվեգրումը ըստ տարիների քանակի գումարի. Այս մեթոդով հաշվեգրվող գումարը որոշելիս յուրաքանչյուր տարվա համար օգտագործվում է մաշվածքի գործակից, որի հայտարարը հավասար է ակտիվի օգտակար ծառայության տարիների քանակի գումարին, իսկ համարիչը՝ ակտիվի ծառայության մնացորդային ժամանակաշրջանին (հակառակ հերթականությամբ): Օրինակ, տաղավարի սպասվող օգտակար ծառայությունը տնելու է 5 տարի: Տարիների քանակի գումարը կկազմի 15, 1 Հ 2 Հ 3 Հ 4 Հ 5 Հ 15

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հետնաբար, մաշվածքի գործակիցները ըստ տարիների հանդես կգան 5/15, 4/15, 3/15/, 2/15, 1/15 Աղյուսակ 8.8 Ակտիվի ամորտիզացիայի հաշվեգրումը մաշվածքի հաշվարկաման հավասարաչափ եղանակով

Ժամանակաշրջան

սկզբնական արժեք

տարեկան մաշվածությունը

ձեռք բերման օրը

501 000

-

-

501 000

1-ին տարվա վերջը

501 000

25 050

25 050

475 950

2-րդ տարվա վերջը

501 000

25 050

50 100

450 900

3-րդ տարվա վերջը

501 000

25 050

75 150

425 850

4-րդ տարվա վերջը

501 000

25 050

100 200

400 800

-------20-րդ տարվա վերջը

կուտակված մաշվածք

501 000

հաշվեկշռա յին արժեք

25 050

501 000

Աղյուսակ 8.8 Մաշվածքի արագացված հաշվեգրումը ըստ տարիների քանակի Տարիներ

Սկըզբնական արժեք

Տարեկան մաշվածություն

Կուտակված մաշվածք

Հաշվեկշռային արժեք

գնելիս

44 500

-

-

44 500

1-ին տարվա վերջ

44 500

(5/15 2 44 500) Հ 14

14 833

29 667

2-րդ տարվա վերջ

44 500

(4/15 2 44 500) Հ 11

26 700

17 800

3-րդ տարվա վերջ

44 500

(3/15 2 44 500) Հ 8 900

35 600

8 900

4-րդ տարվա վերջ

44 500

(2/15 2 44 500) Հ 5 933

41 533

2 967

5-րդ տարվա վերջ

44 500

(1/15 2 44 500) Հ 2 967

44 500

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հիմնական միջոցների մաշվածքը կարող է հաշվարկվել արագացված, հավասարաչափ կամ ֆիզիկական օգտագործման աստիճանի եղնակներով

Համաձայն այս մեթոդի, մաշվածության ամենից մեծ ծախսը գրանցվում է առաջին տարում, որը նվազում է ըստ հաջորդող տարիների: Կուտակված մաշվածությունը աճում է դանդաղ, իսկ հաշվեկշռային արժեքը, տարեկան կտրվածքով, նվազում է մաշվածքագրված գումարով՝ մինչն այն հասնում է մնացորդային արժեքին:

բ) Կրկնակի նվազող մնացորդի մեթոդ Այս մեթոդը հիմնված է այն նույն սկզբունքի վրա, ինչ որ տարիների քանակի մեթոդը: Չնայած այն բանին, որ այն կարող է օգտագործվել ցանկացած դրույք, սովորաբար ամորտիզացման օգտագործվող դրույքաչափը համարվում է հավասարաչափ մաշվածության կրկնակի դրույքը: Այս գործընթացը կոչվում է նվազող մնացորդի մեթոդ՝ մաշվածության կրկնակի դրույքով: Աղյուսակ 8.9 Մաշվածքի արագացված հաշվեգրումը ըստ նվազող մնացորդի մեթոդի .Տարիներ

Սկզբնական արժեք

Տարեկան մաշվածություն

Կուտակված մաշվածություն

Հաշվեկշռային արժեք

Ձեռք բերման օրը

2 500

-

-

2 500

1-ին տարվա վերջ

2 500

1 700

2-րդ տարվա վերջ

2 500

1 480

1 020

3-րդ տարվա վերջ

2 500

1 888

4-րդ տարվա վերջ

2 500

1 944

5-րդ տարվա վերջ

2 500

2 000

(0.4 2 2 000) Հ 800 (0.4 2 1700) Հ 680 (0.4 2 1 020) Հ 408 (612 – 500) : :2տարի Հ 56 612 – 500) : : 2տարի Հ 56

Կազմակերպության ձեռք բերած լաբորատոր սարքի օգտակար ծառայությունը կազմում է 5 տարի: Համաձայն մաշվածության հաշվեգրման հավասարաչափ մեթոդի, տարեկան մաշվածության դրույքը կազմում է 20 տոկոս (100 տոկոս / 5 տարի): Համաձայն մաշվածության կրկնակի դրույքով նվազող մնացորդի մեթոդի, մաշվածության դրույքը կազմում է 40 տոկոս (2 2 20 տոկոս): Հաստատագրված 40 9 դրույքով յուրաքանյուր տարի հաշվարկվում է ամորտիզացիա՝ հիմնական միջոցի ոչ թե սկզբնական, այլ մնացորդային արժեքից: Ակտիվի սկզբնական արժեքը կազմում է 2 500 հազ., իսկ սպասվող մնացորդային արժեքը՝ 500 հազ. դրամ: Ինչպես ցույց է տրված աղյուսակում, հաստատագրված մաշվածության դրույքը միշտ կիրառվում է հաշվեկշռային (մնացորդային) արժեքի նկատմամբ: Մաշվածու-

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

թյան ծախսը (որն առաջին տարում ընդունում է ամենից բարձր արժեքը), նվազում է ամեն մի հաջորդ տարվա ընթացքում: Եվ, վերջապես, մաշվածության դրույքը վերջին տարիներին սահմանափակվում է այն գումարով, որը նվազեցնում է հաշվեկշռային արժեքը մինչն զրոյական մեծություն:

Ինչ հաճախականությամբ է կատարվում ակտիվների վերագնահատումը: . Հիմնական միջոցը, որպես ակտիվ սկզբնական ճանաչումից հետո պետք է հաշվառվի վերագնահատված գումարով, այնպես, որ հաշվեկշռային արժեքը էականորեն չտարբերվի իրական արժեքից: Վերագնահատման հաճախականությունը կախված է հիմնական միջոցների իրական արժեքի փոփոխություններից: Երբ ակտիվի հաշվեկշռային արժեքը վերականգման հետնանքով աճում է՝ աճը վերականգման փուլում անմիջականորեն վերագրվում է սեփական կապիտալին

(ՀՀՀՀՍ 16. կետ 36), իսկ երբ ակտիվի հաշվեկշռային արժեքը վերագնահատման հետնանքով նվազում է, նվազման չափը ճանաչվում է որպես ծախս ( ՀՀՀՀՍ 16. կետ 37): Աղյուսակ 8.10 Հիմնական միջոցների առաջին վերագնահատման արդյունքները Ակտիվ

Մինչ 01 1999թ վերագնահատումը սկըզբնական

մաշ- հաշվեվածք կշռային

խա" նութ 501 000 75150 տաղավար

"" 44 500 35 600

Վերագնահատումից հետո վերագնահատված

մաշվածք

հաշվեկշռային

511 020

Վերագնահատումից արժեքի աճ կամ կորուստ

5 340

100 200-15 030 Հ Հ 85 170 14 240 – 17 800 Հ - 3560

" 75 150 Հ 501 000 2 3/20, 601 200 Հ 501 000 2 1.2, 90 180 Հ 75 150 2 .2 "" 35 600 Հ 44 500 2 (5/15Հ4/15Հ3/15), 26 700 Հ 44 500 2 0.6 21 360 Հ 35 600 2 0.6 Այսպես, 1999 թվ. հունվարի 1-ին քաղաքապետարանի որոշմամբ արգելվել է տվյալ կազմակերպության առնտրային տարածքում տաղավարային առնտուրը, որի հետնանքով 209-ով բարձրացել են խանութների, ն 409-ով ընկել տաղավարների շուկայական գները: Անհրաժեշտ է կատարել կազմակերպության հիմնական միջոցների վերագնահատում 1999 թվ. հունվարի 1-ի դրությամբ ն հաշվային թղթակցություններով ձնակերպել վերագնահատումից առաջացած արժեքի աճը կամ կորուստը, եթե խանութի մաշվածքը հաշվառվել է հավասարաչափ մեթոդով, իսկ տաղավարինն՝ արագացված ամորտիզացիայի եղանակով: Վերոհիշյալ ակտիվների լուծարային արժեքը դիտվել է ոչ էական ն, հետնաբար, չի ընդգրկվել ամորտիզացիայի հաշվարկներում:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հիմնական միջոցը սկզբնական ճանաչումից հետո պետք է հաշվառվի վերագնահատված գումարով, այնպես, որ հաշվեկշռային արժեքը էականորեն չտարբերվի իրական արժեքից:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Երբ ակտիվի հաշվեկշռային արժեքը վերականգման հետնանքով աճում է՝ աճը վերականգման փուլում անմիջականորեն վերագրվում է սեփական կապիտալին:

Երբ հիմնական միջոցների միավորը վերագնահատվում է, ապա այդ պահի դրությամբ կուտակված մաշվածությունը վերագնահատվում է ակտիվի արժեքի փոփոխմանը համամասնորեն (տես աղյուսակ 8.10): Հետնաբար, վերագնահատման հետնանքով ձնակերպվում են հաշվային թղթակցություններ.

խանութի իրական արժեքը 209 -ով ավելացնելիս. Դտ 111 Շահագործվող հիմնական միջոցներ….100 200 (501 000 2 1.2 – 500 000) Կտ 321 Ակտիվների վերագնահատման արժեքի աճ………………………………………..……100 200 խանութի գծով կուտակված մաշվածքը վերագնահատելիս. Դտ 321 Ակտիվների վերագնահատման արժեքի աճ…….15 030 (90180 – 75 150) Կտ 112 Շահագործվող հիմնական միջոցների մաշվածք…………… 15 030 տաղավարի իրական արժեքը 409-ով իջեցնելիս. Դտ 7241 Հիմնական միջոցների վերագնահատումից ծախսեր….17 800 (44 500–26 700) Կտ 124 Ակտիվների արժեզրկում………. ……... 17 800 տաղավարի գծով կուտակված մաշվածքը վերագնահատելիս. Դտ 112 Շահագործվող հիմնական միջոցների մաշվածք…………………….14 240 (35 600-21 360) Կտ 6241 Հիմնական միջոցների վերագնահատումից եկամուտ………………………………..…….14 240 Կազմակերպության հետագա գործունեության ընթացքում, երբ նույնիսկ արդեն վերագնահատված ակտիվի իրական արժեքը էականորեն տարբերվում է հաշվեկշռային արժեքից, կատարվում է լրացուցիչ վերագնահատում: Այսպես, 2000 թվ. հունվարի1-ին քաղաքապետարանը չեղյալ է համարել 1999 թվ. հունվարի 1-ի որոշումը, որի հետնանքով 309-ով ընկել են խանութների ն 909-ով բարձրացել տաղավարների շուկայական գները: Այս դեպքում, եթե վերագնահատման աճը վերականգնում է նույն ակտիվի նախկին վերագնահատումների արդյունքում առաջացած նվազումը, այն պետք է ճանաչվի որպես եկամուտ, այն չափով, որով նախապես նվազումը ճանաչվել էր որպես վնաս (ՀՀՀՀՍ 16. կետ 36): Իսկ վերագնահատման հետնանքով առաջացած նվազումը պետք է անմիջականորեն հանվի համապատասխան ակտիվի նախորդ վերագնահատումներից առաջացած աճից, այն չափով, որ նվազումը չգերազանցի նույն ակտիվի հետ կապված վերագնահատումից առաջացած աճը (ՀՀՀՀՍ 16. կետ 37): Կազմակերպության հիմնական միջոցների վերագնահատման արդյունքները 2000թվ. հունվարի 1-ի դրությամբ ներկայացնենք աղյուսակ 8.11-ում:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Աղյուսակ 8.11 Հիմնական միջոցների երկրորդ վերագնահատման արդյունքները

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Երբ ակտիվի հաշվեկշռային արժեքը վերագնահատման հետնանքով նվազում է՝ նվազման չափը ճանաչվում է որպես ծախս:

Ակտիվ

Մինչ 01 2000թ վերագնահատումը .սկըզբնական

խանութ տաղավար

մաշ- հաշվեվածք կշռային

" 601 200 "" 26 700 24 920

Վերագնահատումից հետո վերամաշգնահատ- վածք ված

հաշվեկշռային

420 840

84 168

1 780

50 730

47 348

Վերագնահատումից արժեքի աճ կամ կորուստ

36 072 - 180 360 336 672 Հ - 144 288

3 362

24 030 – 22 428 Հ 1 602

" 120 240 Հ 90 180 Հ 601 200 2 (1/20), 420 840 Հ 601 200 2 0.7, 84 168 Հ 120 240 2 0.7 "" 24 920 Հ 21 360 Հ 26 700 2 (2/15), 50 730 Հ 26 700 2 1.9, 47 348 Հ 24 920 2 1.9

. Հետնաբար, երկրորդ վերագնահատման հաշվային թղթակցությունների արդյունքները կներկայացվեն. խանութի իրական արժեքը 309 -ով նվազեցնելիս Դտ 7241 Հիմնական միջոցների վերագնահատումից ծախսեր … 95 190 (180 360 – 85 170) Դտ 321 Ակտիվների վերագնահատման արժեքի աճ… 85 170 Կտ 124 Ակտիվների արժեզրկում… 180 360 (601 200 – 420 840) խանութի գծով կուտակված մաշվածքը վերագնահատելիս. Դտ 112 Շահագործվող միջոցների մաշվածք… 36 072 (120 240– 84 168) Կտ 6241 Ակտիվների վերագնահատումից եկամուտ… 36 072 տաղավարի իրական արժեքը 909-ով ավելացնելիս. նախորդ արժեզրկման վերականգնում Դտ 124 Ակտիվների արժեզրկում….. … 17 800 Կտ 6241 Ակտիվների վերագնահատումից եկամուտ 17 800 

ակտիվի արժեքին վերագնահատման մնացորդային աճի վերագրում` Դտ 111 Հիմնական միջոցներ …6 230 (24 030 – 17 800) Կտ 321 Ակտիվների վերագնահատման արժեքի աճ…. 6 230 տաղավարի գծով կուտակված մաշվածքը վերագնահատելիս. Դտ 7241 Ակտիվների վերագնահատման ծախս……..…16 613 (22 428 – 5 815) Դտ 321 Ակտիվների վերագնահատման արժեքի աճ……….5815 |6 2302( 22 428 : 24 030 )| 

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Կտ 112 Շահագործվող միջոցների մաշվածք…….22 428 (47 348 – 24 920) Այսպիսով, ակտիվների երկրորդ վերագնահատումից հետո, խանութի վերագնահատված արժեքը 2000 թվ. հունվարի 1-ին կկազմի 420 840 (3112 հաշվի դեբետային 601200 մնացորդ` հանած 3124 հաշվի 180360 կրեդիտային մնացորդ), իսկ մաշվածքը՝ 84 168 դրամ: Տաղավարի վերագնահատված արժեքը նույն պահի դրությամբ գնահատվում է 50 730, իսկ մաշվածքը՝ 47 348 դրամ:

Ինչպես են ձնակերպվում հիմնական միջոցների վրա կատարված հետագա ծախսումները. . Հետագա ծախսումները, որոնք վերաբերում են արդեն ճանաչված հիմնական միջոցներին, ավելացվում են ակտիվի հաշվեկշռային արժեքին, եթե հավանական է, որ դրանց շնորհիվ կարձանագրվի ապագա տնտեսական օգուտների աճ (ստանդարտ 16, կետ 22): Այսպես, 2001 թվ. հունվարի 1-ին խանութում կատարվել են 3 000 դրամի ծախսումներ՝ լրացուցիչ սառնարանային համակարգի տեղակայման ն 800 դրամի՝ գործող սառնարանների նորոգման համար: Այս դեպքում, սառնարանային համակարգի ընդլայնումով ավելանում է ապրանքաշրջանառությունը ն ապահովվում ակտիվի օգտագործումից ապագա տնտեսական օգուտների աճ: Հետնաբար, հիմնական միջոցների ճանաչումից հետո կատարված հետագա ծախսումներն ավելացնում են ակտիվի արժեքը հետնյալ թղթակցություններով.

ակտիվի գծով հետագա ծախսումներ կատարելիս. Դտ 1183 «Հետագա կապիտալացվող ծախսումներ»…………………… 3 000 Կտ252 «Հաշվարկային հաշիվ»…………………3 000 խանութի արժեքն ավելացնելիս. Դտ 111 «Շահագործման մեջ գտնվող հիմնական միջոցներ»………3 000 Կտ 1183 «Հետագա կապիտալացվող ծախսումներ»……………3 000 Իսկ սառնարանային համալիրի վերանորոգման ծախսումները, քանի որ կատարվել են սպասվելիք տնտեսական օգուտները միայն պահպանելու, ն ոչ թե հետագայում ավելացնելու նպատակով, ձնակերպվում են հաշվետու ծախսերով.

Դտ 7132 «Հիմնական միջոցների նորոգման, սպասարկման ծախսեր»..800 Կտ 8134 «Հիմնական միջոցների նորոգման ն սպասարկման ծախսումներ»...800

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հետագա ծախսումները, որոնք վերաբերում են արդեն ճանաչված հիմնական միջոցներին, ավելացվում են ակտիվի հաշվեկշռային արժեքին, եթե հավանական է, որ դրանց շնորհիվ կարձանագրվի ապագա տնտեսական օգուտների աճ :

Աղյուսակ 8.12 Խանութի վերագնահատումն ու մաշվածքի ձնավորումը Խանութի վերագնահատումն ու մաշվածքի ձնավորումը

.Տարվա

Սկզբնական,

.Տարեկան

Կուտակված

Հաշվե-

վերջը

(վերագնա-

մաշվածք

մաշվածք

կշռային

հատված)

(արժեք : 20)

արժեք

25 050 50 100

475 950 450 900

25 050

75 150 Հ15 030

410 820

30 060

120 240

517 032

501 000

25 050

501 000

25 050

501 000

գ

501 000 Հ Հ100 200 Հ

- 36 072

Հ601 200

601 200 -

21 042

105 210

315 630

21 192

126 402

297 438

21 192

147 594 _______

276 246 ______

-180 360 Հ Հ 420 840

420 840 Հ Հ 3 000 Հ Հ 423 840

423 840

21 192 2 13 տարի

423 840

423 840

423 840

Այսպիսով, եթե ներկայացնենք ակտիվի արժեքային փոփոխությունների դինամիկան (տես աղյուսակ 8.12), ապա 2001 թվ. հունվարի 1-ի դրությամբ կազմակերպության խանութի վերագնահատված արժեքն արդեն կկազմի 423 840 դրամ (420 840 Հ 3 000), տարեկան մաշվածքը՝ 21 192 դրամ (423 000/20), իսկ կուտակված մաշվածությունը՝ 126 402 դրամ (84 168 Հ 420 840 / 20 Հ 423 840/ 20): Եթե մինչն խանութի օգտակար ծառայության ավարտն այլնս ակտիվի վերագնահատում տեղի չունենա, ապա 2016 թվ. վերջում նրա հաշվեկշռային արժեքը հանդես կգա զրոյական մնացորդով (տես աղյուսակ 8.12):

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Աղյուսակ 8.13 Տաղավարի վերագնահատումն ու մաշվածքի ձնավորումը .Տարվա վերջը

Սկզբնական, (վերագնահատված)

44 500

44 500

44 500

44 500 – 17 800 Հ

Գործակից

Տարեկան մաշվածք Տ

.Գործակից

Կուտակված մաշվածք

5/15

14 833

Հ 14 833

29 667

արժեք 475 950

4/15

11 897

Հ 26 700

17 800

450 900

3/15

8 900

Հ 35 600

8 900

410 820

2/15

3 560

- 14240 Հ 24 920

1 780

517 032

1/15

3 382

Հ 22 428 Հ 50 730

315 630

Հաշվեկշռային

Հ 26 700

26 700 Հ 17 800 Հ 6230 Հ 50 730

Ինչ վերաբերում է տաղավարի արժեքային փոփոխությունների դինամիկային (տես աղյուսակ 8.13), ապա մինչն ակտիվի օգտակար ծառայության ավարտը (2000 թվ. վերջը), հաշվեկշռային արժեքով այն նույնպես հանդես կգա զրոյական մնացորդով, եթե չիրականացվի արժեքի նոր վերագնահատում:

8.8.

ՀՀՀՀՍ 17

ՎԱՐՁԱԿԱԼՈՒԹՅՈՒՆ

Շուկայական հարաբերությունների զարգացմանը զուգընթաց, հանրապետության կազմակերպությունների տնտեսահարաբերություններում ակտիվացավ վարձակալությունը ն, հետնաբար, անհրաժեշտություն ծագեց կանոնակարգելու այդ գործառույթների արդյունքների հաշվառման գործընթացն ինչպես վարձակալի, այնպես էլ վարձատուի մոտ: Այս առումով, արդիական է ՀՀՀՀՍ 17-րդ «Վարձակալություն» ստանդարտի կիրառումը, որի նպատակը վարձակալական հարաբերություններում հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության բացահայտումն է:

Երբ է վարձակալությունը համարվում ֆինանսական ն ինչպես այն տարբերակել գործառնական վարձակալությունից: . Համաձայն ՀՀՀՀ 17-րդ ստանդարտի 8-րդ կետի, վարձակալությունը ֆինանսական է համարվում, երբ վարձակալած ակտիվի սեփականության իրավունքն ի վերջո փոխանցվում է վարձակալին, վարձակալը հնարավորություն ունի ակտիվը գնելու գնման ամսաթվի իրական արժեքից բավական ցածր գնով, վարձակալության ժամկետի մեջ է ներառվում ակտիվի օգտակար ծառայության մեծ մասը, կամ էլ վարձակալության սկզբում նվազագույն վարձավճարների ներկա արժեքն առնվազն հավասար է վարձակալած ակտիվի իրական արժեքին:

Ինչպես պետք է վարձատուն ճանաչի ֆինանսական վարձակալության տրված ակտիվները հաշվապահական հաշվեկշռում: Վարձատուն այդ ակտիվները պետք է ներկայացնի որպես դեբիտորական պարտք, որն իր մեջ ընդգրկում է վարձատրված ակտիվի հաշվեկշռային արժեքը ն վարձակալության տոկոսավճարները:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Այսպես, կազմակերպությունը վարձակալման է հանձնում հիմնական միջոց 3 տարով, որի օգտակար ծառայության ժամկետը կազմում է 3 տարի: Վարձատրման պահին ակտիվի սկզբնական արժեքը կազմել է 50 000, իսկ մաշվածքը՝ 5 000 դրամ: Վարձավճարի գծով վարձատուն սահմանել է տարեկան 15 9 տոկոսադրույք, որը պետք է վճարվի վարձակալական պարտավորության հետ մեկտեղ՝ յուրաքանչյուր տարվա վերջում: Այս դեպքում, վարձատուն կձնակերպի հանձնած ակտիվը որպես դեբիտորական պարտք հետնյալ թղթակցություններով.  Հիմնական միջոցի դուրս գրման գծով

Դտ 146 «Ֆինանսական վարձակալության սպասելիքներ»………………………… 55 000 Դտ 112 «Հիմնական միջոցների մաշվածք» ……………5 000 Կտ 111 «Շահագործման մեջ գտնվող հիմնական միջոցներ» ………………………………………..50 000 

Նախատեսվող տոկոսավճարների հաշվեգրման գծով

Դտ 146 «Ֆինանսական վարձակալության սպասելիքներ»……………………13 500

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

Կտ 147 «Չվաստակած ֆինանսական եկամուտ………….13 500

Վարձակալությունը ֆինանսական է համարվում, երբ վարձակալած ակտիվի սեփականության իրավունքն ի վերջո փոխանցվում է վարձակալին:

Ինչպես է վարձատուն հաշվարկում հաշվեգրվող տոկոսավճարների արժեքը: Ակտիվի վարձակալման հանձնման պահին վարձատուն ելնում է նույն սկզբունքից, ինչ որ կցուցաբերեր միջոցի հաշվեկշռային արժեքը դեպոզիտագրելիս: Աղյուսակ 8.14 Վարձավճարի ն տոկոսավճարի վարձատուի հաշվարկը .Տարի

Ընդամենը

.Վարձավճարի մնացորդ տարեսկզբին 45 000 30 000 15 000

.Տարեկան վարձավճար 15 000 15 000 15 000

9-ներ վարձավճարի տարեսկզբի մնացորդի դիմաց 45 000 2 0.15 Հ 6 750 30 000 2 0.15 Հ 4 500 15 000 2 0.15 Հ 2 250

45 000

13 500

Պայմանագրով նախատեսված տարեկան վարձավճարը (տոկոսների հետ միասին) կազմում է 19 500 |(45 000 Հ13 500)/3| միավոր: Հետնաբար, երրորդ տարվա վերջում վարձատուն, ֆինանսական վարձակալությունից ձեռք կբերի 58 500 միավորի դրամական մուտքեր(19 500 2 3):

Ինչ պայմաններ է առաջարկում ձակալական պայմանագրի. .

վարձակալը

վարձատուին,

ըստ վար-

1. վարձակալությունն իրականացվում է 3 տարով, 2. սարքավորման իրական շուկայական արժեքն է 45 000, 3. վարձակալական վճարները յուրաքանչյուր տարվա համար կազմում են 19 500,

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

4. վարձակալության դրույքաչափը կազմում է 159: Գործարքը երկկողմանի ընդունելի է, քանի որ վարձակալման պահին բանկի դեպոզիտի դրույքը կազմում է 139, իսկ վարկային դրույքը՝ 179:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ֆինանսական վարձակալության դեպքում վարձատուն ակտիվները պետք է ներկայացնի որպես դեբիտորական պարտք, որն իր մեջ ընդգրկում է վարձատրված ակտիվի հաշվեկշռային արժեքը ն վարձակալության տոկոսավճարները:

Աղյուսակ 8.15 Ստացվելիք վարձավճարի ն տոկոսավճարի տարեկան բաշխման աղյուսակ վարձատուի համար Ընդհանուր մուտքերը Տ

Տա- Սպասերի- լիքները ներ տարեսկզբին

. Տարեկան ստացվող տոկոսա-. վճարը

վարձավճարի բաժնեչափը

Մուտքերը տարվա վերջին

19 500

58 500

6 750 19 500 – 6 750

45000– 12 750

19 500

32 250

4 500

19 500 – 4 500 Հ 15 000

32250 –15 000

17 250

2 250

19 500 – 2 250 Հ 17 250

17250– 17 250

Հ 32 250

Հ 12 750

Հ 17 250 19 500 58 500

Հ0

13 500

45 000

Ինչպես է վարձատուն սահմանում վարձակալական մուտքերի գրաֆիկը. . վարձավճարների մուտքերի որոշման հիմքում դրվում է ստացվելիք վարձակալական վճարի դրամական ներհոսքը ն վարձակալման եկամուտը 15 տոկոսադրույքի պայմաններում.

Ինչ հաշվային թղթակցություններով է վարձակալը ձնակերպում ֆինանսական վարձակալության արդյունքները. Ըստ տարիների, վարձատուն կձնակերպի թղթակցություններ համաձայն վարձակալական մուտքերի գրաֆիկի. Առաջին տարում վարձակալությունից դրամական ներհոսքի դեպքում.

Դտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»……………………..19 500 Կտ 146 «Ֆինանսական վարձակալության սպասելիքներ». ………………………………….19 500 վարձակալման տոկոսային եկամուտը ձնակերպելիս.

Դտ 147 «Չվաստակած ֆինանսական եկամուտ»……...6 750 Կտ 627 «Ֆինանսական ներդրումներից եկամուտ»………6 750 Երկրորդ տարում վարձակալությունից դրամական ներհոսքի դեպքում.

Դտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»……………………..19 500 Կտ 146 «Ֆինանսական վարձակալության սպասելիքներ». ..19 500

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

վարձակալման տոկոսային եկամուտը ձնակերպելիս.

Դտ 147 «Չվաստակած ֆինանսական եկամուտ»……...4 500 Կտ 627 «Ֆինանսական ներդրումներից եկամուտ»………4 500 Երրորդ տարում վարձակալությունից դրամական ներհոսքի դեպքում

Դտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»……………………..19 500 Կտ 146 «Ֆինանսական վարձակալության սպասելիքներ». ………………………………..19 500 վարձակալման տոկոսային եկամուտը ձնակերպելիս.

Դտ 147 «Չվաստակած ֆինանսական եկամուտ»……...2 250 Կտ 627 «Ֆինանսական ներդրումներից եկամուտ»………2 250 Այսպիսով, վարձակալման վերջում, վարձատուն իր ֆինանսական հաշվետվություններում ամբողջությամբ կմարի վարձակալի դեբիտորական պարտքը՝ միաժամանակ 10 000 – ով ավելացնելով դրամական միջոցներն ու 13 500 –ով եկամուտները:

Ինչպես է վարձակալը հաշվեկշռում:

ճանաչում

ֆինանսական

վարձակալությունը

իր

Համաձայն ՀՀՀՀ 17-րդ ստանդարտի 12-րդ կետի, հաշվապահական հաշվեկշռում վարձակալը պետք է ճանաչի ֆինանսական վարձակալությունը որպես ակտիվ ն պարտավորություն այն գումարով, որ վարձակալության սկզբում հավասար է վարձակալած գույքի իրական արժեքին, կամ վարձակալական նվազագույն վճարների ներկա արժեքին, եթե վերջինս ավելի ցածր է: Նվազագույն վարձավճարների ներկա արժեքի հաշվարկման ժամանակ զեղչման գործակից է հանդիսանում վարձակալության տոկոսադրույքը: Հետնաբար, հիմնվելով վարձակալական պայմանագրի տեղեկությունների վրա, վարձակալական պարտավորությունների ներկա արժեքը վարձակալը կհաշվարկի երեք տարիների ընթացքում 15 9 դրույքաչափին համապատասխան զեղչման գործակիցներով: Աղյուսակ 8.16 Վարձավճարի ներկա արժեքի հաշվարկը վարձակալման սկզբին .Տարիներ

Հավասարաչափ վարձավճարը 19 500 19 500 19 500

Ընդամենը

58 500

Վարձավճարի ներկա արժեք 19 500 2 0.87Հ 16 965 19 500 2 0.76 Հ14 820 19 5002 0.66 Հ 12 870

44,655

Ինչպես է վարձակալը ընդհանուր վարձակալական պարտավորությունից ստորաբաժանում վարձավճարն ու տոկոսավճարը: . Ելնելով վարձակալական պայմանագրի տվյալներից, որոշվում է այն գումարը, որով վարձակալած միջոցը պետք է հաշվառվի որպես ակտիվ: Քանի որ, մեր

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

օրինակում, վարձավճարների ն մնացորդային գումարի ընդհանուր ներկա արժեքի (44 655) գումարը փոքր է վարձակալման պահին միջոցի իրական արժեքից (45 000), ապա հաշվեկշռում վարձակալը ակտիվ է ճանաչում ընդհանուր վարձավճարի ներկա արժեքը: Հետնաբար, 58 500 դրամ ընդհանուր վարձակալական պարտավորությունից ակտիվ կճանաչվի 44 523 դրամը, իսկ տոկոսավճար՝ 13 845 դրամը (58 500 – 44 655), որոնց գծով վարձակալման պահին կկազմվեն թղթակցություններ.

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Վարձակալը պետք է ճանաչի ֆինանսական վարձակալությու նը որպես ակտիվ ն պարտավորություն այն գումարով, որ վարձակալության սկզբում հավասար է վարձակալած գույքի իրական արժեքին, կամ վարձակալական նվազագույն վճարների ներկա արժեքին, եթե վերջինս ավելի ցածր է:

վարձակալական պարտավորությունը ձնակերպելիս` Դտ 119 «ֆինանսական վարձակալությամբ ստացված հիմնական միջոցներ» …………………. 44 655 Կտ 413 «ֆինանսական վարձակալության վճարվելիք գումարներ………………………44 655 վարձակալության չկրած տոկոսային պարտքը ձնակերպելիս` Դտ 414 «Ֆինանսական վարձակալության գծով չկրած տոկոսային ծախսեր»………………...……13 845 Կտ 413 «ֆինանսական վարձակալության վճարվելիք գումարներ»…………………...….13 845 Ինչպես է վարձակալը կազմում վարձավճարների ընդհանուր գրաֆիկը ն ինչ հաշվային թղթակցություններով է ձնակերպում ստացված արդյունքները. Աղյուսակ 8.17 Վարձավճարի ն տոկոսավճարի վարձակալի հաշվարկը վարձակալման սկզբին .Տարի Դրամի արտահոսք 19 500 19 500 19 500 58 500

.Տոկոսավճար 19 500 – 16 965 Հ 2 535 19 500 – 14 820 Հ 4 680 19 500 – 12 870 Հ 6 630

Պարտավորություն 16 965 14 820 12 870

13 845

44 655

.Վարձավճարի գրաֆիկը հաշվարկելիս վարձակալը հիմնվում է վճարվելիք ընդհանուր գումարի ներկա արժեքի (44 655) ն պայմանագրային տոկոսադրույքի վրա այնպես,որ կատարվելիք վճարները հստակ ստորաբաժանվեն վարձավճարի ն տոկոսավճարի (տես աղյուսակ 8.17): Յուրաքանչյուր տարի, վարձակալն աղյուսակ 8.17–ի ցուցանիշների հիման վրա կձնակերպի հաշվային թղթակցություններ վարձավճարի ն տոկոսավճարի մարման գծով:

Առաջին տարի տարվա վերջին վարձակալական պարտավորության բաժնեմասը վճարելիս. Դտ 413 «Ֆինանսական վարձակալության վճարվելիք գումարներ»…………….19 500 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»…………………..19 500

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

տոկոսավճարն առաջին տարվա ծախսերին վերագրելիս. Դտ 728 «Ֆինանսական վարձակալության ծախսեր»…………………2 535 Կտ 414 «Ֆինանսական վարձակալության գծով չկրած տոկոսային ծախսեր» ……………….. 2 535 վարձակալած միջոցի մաշվածքը ձնակերպելիս. Դտ 7272 «Ֆինանսական վարձակալության տոկոսային ծախսեր ….16 965 Կտ 121 «ֆինանսական վարձակալած միջոցների մաշվածք»………………………….16 965 Երկրորդ տարի. տարվա վերջին վարձակալական պարտավորության բաժնեմասը վճարելիս. Դտ 413 «Ֆինանսական վարձակալության վճարվելիք գումարներ»…………….19 500 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»…………………..19 500

տոկոսավճարը` երկրորդ տարվա ծախսերին վերագրելիս. Դտ 728 «Ֆինանսական վարձակալության ծախսեր»…………………4 680 Կտ 414 «Ֆինանսական վարձակալության գծով չկրած տոկոսային ծախսեր» ……………….. 4 680 վարձակալած միջոցի մաշվածքը ձնակերպելիս. Դտ 7272 «Ֆինանսական վարձակալության տոկոսային ծախսեր ….14 820 Կտ 121 «ֆինանսական վարձակալած միջոցների մաշվածք»………………………….14 820 Երրորդ տարի տարվա վերջին վարձակալական պարտավորության բաժնեմասը վճարելիս. Դտ 413 «Ֆինանսական վարձակալության վճարվելիք գումարներ»…………….19 500 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»…………………..19 500

տոկոսավճարը` երրորդ տարվա ծախսերին վերագրելիս. Դտ 728 «Ֆինանսական վարձակալության ծախսեր»…………………6 630 Կտ 414 «Ֆինանսական վարձակալության գծով չկրած տոկոսային ծախսեր» ………………..6 630 վարձակալած միջոցի մաշվածքը ձնակերպելիս. Դտ 7272 «Ֆինանսական վարձակալության տոկոսային ծախսեր ….12 870 Կտ 121 «ֆինանսական վարձակալած միջոցների մաշվածք»………………………….12 870 Ինչպես ճանաչել գործառնական վարձակալությունը ն ինչ հաշվային թղթակցություններով ձնակերպել գործարքի արդյունքները վարձատուի մոտ. Համաձայն ՀՀՀՀ 17-րդ ստանդարտի 3-րդ կետի, ակտիվի վարձատրման գոր-

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ծարքը համարվում է գործառնական վարձակալություն, եթե այն չի բավարարում ֆինանսական վարձակալության պահանջներին: Այսպես, վարձատուն վարձակալին երկու տարվա ժամկետով գործառնական վարձակալման է հանձնել հիմնական միջոց, որի օգտակար ծառայության ժամկետը կազմում է 10 տարի, սկզբնական արժեքը վարձակալման պահին՝ 50 000 դրամ, իսկ մաշվածքը՝ 20 000 դրամ: Վարձավճարի գծով սահմանված է տարեկան 15 9 տոկոսադրույք, որը պետք է վճարվի վարձակալական պարտավորության հետ մեկտեղ՝ յուրաքանչյուր տարվա վերջում: Պայմանագրով նախատեսված տարեկան վարձավճարը (տոկոսների հետ միասին) կազմում է. (50 000 : 10) 2 0.15 Հ 5 000 Հ 5 750 դրամ Հետնաբար, վարձատուն ըստ տարիների կձնակերպի. վարձակալական եկամտի մուտքագրման գծով.

Դտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ» ……………...5 750 Կտ 6143 «Գործառնական վարձակալությունից եկամուտ……………. 5 750 վարձատրված միջոցի ամորտիզացիան ձնակերպելիս. Դտ 714 «Գործառնական այլ ծախսեր»……….5 000 Կտ 112 «Հիմնական միջոցների մաշվածք»…….5 000 Այսպիսով, վարձատրման վերջում, կազմակերպությունը երկու տարիների համար կունենա զուտ եկամուտ 1 500 դրամի: Ի տարբերություն ֆինանսական վարձակալության, գործառնական վարձատրման դեպքում ակտիվը դուրս չի գրվում վարձատուի հաշվեկշռից: Նույն տրամաբանությամբ, այն չի ընդգրկվում վարձակալի հաշվեկշիռ, ն հետնաբար գրանցվում է արտահաշվեկշռային հաշվում հետնյալ կերպ.

վարձակալման պահին ակտիվը մուտքագրելիս. 911 «Գործառնական վարձակալությամբ ընդունած հիմնական միջոցներ»………………………………30 000 Ինչպես է վարձակալը ճանաչում գործառնական վարձակալությունը իր հաշվետվությունում ն ինչ հաշվային թղթակցություններով ձնակերպում վարձակալման արդյունքները: . Համաձայն ՀՀՀՀ 17-րդ ստանդարտի 25-րդ կետի, ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվությունում գործառնական վարձակալության շրջանակներում վարձավճարները պետք է ճանաչվեն որպես ծախս գծային հիմունքով, որը մեր օրինակում ըստ տարիների կներկայացվի հետնյալ հաշվային թղթակցությամբ.

Դտ 714 «Գործառնական այլ ծախսեր»…….5 750 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»………………5 750 . Վարձակալը, գործառնական վարձակալման վերջում, վերոհիշյալ թղթակցություններով երկու տարիների համար կունենա 11 500 դրամի վարձավճարի ծախս:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

8.9.

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ակտիվի վարձատրման գործարքը համարվում է գործառնական վարձակալություն, եթե այն չի բավարարում ֆինանսական վարձակալության պահանջներին:

ՀՀՀՀՍ 18

ՀԱՍՈՒՅԹ

.Տնտեսավարման ազատականացման պայմաններում հանրապետությունում արդիական դարձավ տնտեսական սուբյեկտների միջն իրացման գործընթացի կարգավորումը: Եթե նախկինում իրացումը կազմակերպվում էր վարչահրամայական սկզբունքով ն ճանաչվում էր միայն դրամական մուտքերից հետո, ապա ներկայումս, առնտրային գործընթացը կարգավորվում է շուկայի օրենքներով, որն էլ պահանջում է նոր մոտեցումների ցուցաբերում վաճառված ապրանքների կամ կատարած ծառայությունների իրացումը ճանաչելիս: Այս առումով, մեծ նշանակություն ունեցավ Հայաստանի հանրապետության հաշվապահական հաշվառման 3 18 «Հասույթ» ստանդարտի կիրառումը, որը հստակեցում մտցրեց հասույթի՝ ն դրանով պայմանավորված ծախսերի գնահատման ու ճանաչման մեջ:

Որն է ՀՀՀՀ 3 18 ստանդարտի հիմնական նպատակը: . Հասույթի հաշվառման ամենակարնոր հարցը դրա ճանաչման պահի որոշումն է: Հասույթը ճանաչվում է, երբ հավանական է, որ ապագա տնտեսական օգուտները կհոսեն կազմակերպություն ն այդ օգուտները կարելի է արժանահավատորեն չափել: Ստանդարտը սահմանում է այն հանգամանքները, որոնց դեպքում վերը նշված չափանիշների պահանջները կբավարարվեն ն, հետնաբար, հասույթը կճանաչվի: ՀՀՀՀՍ-ի նպատակն է ներկայացնել գործարքներից ն իրադարձություններից առաջացող հասույթի հաշվապահական հաշվառման մոտեցումը:

Ինչպես է բնորոշվում հասույթը հաշվապահական հաշվառման համակարգում. որի դեպքում վերը նշված չափանիշների պահանջները կբավարարվեն ն, հետնաբար` հասույթը կճանաչվի: «Հաշվապահական հաշվառման մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով եկամուտը սահմանվում է որպես հաշվետու ժամանակաշրջանում տնտեսական օգուտների աճ` ակտիվների ներհոսքի կամ ավելացման, ինչպես նան պարտավորությունների նվազման տեսքով, որը հանգեցնում է սեփական կապիտալի աճի, բացառությամբ մասնակիցների կողմից սեփական կապիտալում կատարված ներդրումների հետնանքով սեփական կապիտալի ավելացման: Եկամտի մեջ է ներառվում նան հասույթը, որն առաջանում է սովորական գործունեության ընթացքում ն կոչվում է տարբեր անվանումներով, այդ թվում՝ վաճառքներ, գանձույթներ, տոկոսներ, շահաբաժիններ ն ռոյալթիներ: Հասույթը ներառում է ստացված կամ ստացվելիք տնտեսական օգուտների միայն այն համախառն ներհոսքը, որը պատկանում է տվյալ կազմակերպությանը: Հասույթների կազմում չեն ներառվում երրորդ անձանց անունից հավաքագրված գումարները (օրինակ` ակցիզային հարկը, ավելացված արժեքի հարկը, հանձնուրդի պայմանագրերով ստացված գումարները` բացառությամբ կոմիսիոն վճարներից), որոնք տվյալ կազմակերպության համար տնտեսական օգուտներ չհամարվելով՝ չեն ավելացնում սեփական կապիտալը:

Ինչպես է չափվում կազմակերպության հասույթը ն ինչ հաշվային թղթակցություններով է այն ձնակերպվում: Համաձայն ՀՀՀՀ 18-րդ ստանդարտի 8-րդ կետի, հասույթը պետք է չափվի ստացված կամ ստացվելիք հատուցման իրական արժեքով: Գործարքի կատարման ընթացքում առաջացող հասույթը սովորաբար որոշվում է կազմակերպության ն գնորդի միջն կնքված պայմանագրով: Այն չափվում է ստացված կամ ստացվելիք հատուցման իրական արժեքով, հաշվի առնելով կազմակերպության կողմից տրամադրվող

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ցանկացած առնտրական զեղչերի ն իջեցումների գումարները: Այսպես, երբ կազմակերպությունը գնորդին 10 9 զեղչով ն առաքման պահին կանխիկով վաճառում է 10 000 դրամի իրական արժեքով ակտիվ, հասույթի գնահատման ն արձանագրման գծով ձնակերպվում է հաշվային թղթակցություն.

Դտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ» ……………………9 000 Դտ 6122 «Վաճառված արտադրանքի գների իջեցում»….1 000 Կտ 611 «Արտադրանքի վաճառքից հասույթ»….………10 000 որով հասույթը ճշտվում ն ներկայացվում է նվազեցված (իրական) արժեքով:

Երբ է ճանաչվում ապրանքների վաճառքից ստացվող հասույթը: Համաձայն ՀՀՀՀ 18-րդ ստանդարտի 13-րդ կետի, ապրանքների վաճառքից ստացվող հասույթը պետք է ճանաչվի, երբ բավարարված են հետնյալ բոլոր պայմանները՝ ա) կազմակերպությունը գնորդին է փոխանցում ապրանքների սեփականության հետ կապված ռիսկերի ն փոխհատուցումների մեծ մասը. բ) կազմակերպությունը չի պահպանում` I. կառավարման այն չափի մասնակցություն, որը բխում է սեփականության իրավունքից, II. վաճառված ապրանքների նկատմամբ վերահսկողություն. գ) հնարավոր է արժանահավատորեն չափել հասույթի գումարը. դ) հավանական է, որ գործարքի հետ կապված տնտեսական օգուտները կհոսեն կազմակերպություն, ե) գործարքի հետ կապված կատարված կամ կատարվելիք ծախսերը հնարավոր է արժանահավատորեն չափել:

Օրինակ, «էԼԵԿՏՐՈՆ» գործարանը 2 001թ. սեպտեմբերի մեկին վաճառել է 1 000 հատ հեռուստացույց՝ յուրաքանչյուրը 500 դրամ փաստացի ինքնարժեքով ն 700 դրամ վաճառքի գնով, իրացման փաստաթղթերը հանձնելով գնորդին ն չկրելով պատասխանատվություն ապահով առաքման համար: Վաճառքի դիմաց գումարային փոխհատուցում գնորդի կողմից առաքման պահին չի կատարվել, փոխարենը վերջինիս կողմից դեկտեմբերի 15-ին բողոքարկվել ն հետ է վերադարձվել 150 հատ անորակ հեռուստացույց, որը մուտքագրվել է գործարանի պահեստ: 2 001 թ..դեկտեմբերի 30-ին գնորդը 850 հատ հեռուստացույցի դիմաց դրամական փոխհատուցում է կատարել: Պահանջվում է որոշել «էԼԵԿՏՐՈՆ» գործարանի կողմից 2001թ. սեպտեմբերդեկտեմբեր ամիսներին կատարած իրացման հասույթի ճանաչման պահը ն ձնակերպել համապատասխան հաշվային թղթակցություններ, եթե ֆինանսական տարին ավարտվում է դեկտեմբերի 31-ին, իսկ ավելացված հարկի դրույքը կազմում է 209: Գնորդին առաքած հեռուստացույցներից սպասվող հասույթը 2001թ. սեպտեմբերի 1-ին կճանաչվի գործարանի կողմից, քանի որ գործարքի բովանդակությունը համապատասխանում է ՀՀՀՀ 18-րդ ստանդարտի 13-րդ կետի պահանջներին (գնորդին է փոխանցվել ապրանքների սեփականության հետ կապված ռիսկերը, վաճառքի ինքնարժեքն ու հասույթը հստակեցված են ն այլն):

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հասույթը պետք է չափվի ստացված կամ ստացվելիք հատուցման իրական արժեքով:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հասույթը պետք է ճանաչվի, երբ գնորդին է փոխանցվում ապրանքների սեփականության հետ կապված ռիսկերի ն փոխհատուցումնե րի մեծ մասը ն հավանական է, որ գործարքի հետ կապված տնտեսական օգուտները կհոսեն կազմակերպություն:

Հետնաբար.

սեպտեմբերի 1-ին կձնակերպվի: հասույթը ճանաչելիս.

Դտ 221 «Առնտրական դեբիտորական պարտք» ……700 000 (1 000 2 700) Կտ 611 «Արտադրանքի վաճառքից հասույթ»…….……700 000 ավելացված հարկը հաշվեգրելիս.

Դտ 221 «Առնտրական դեբիտորական պարտք» ……140 000 (700 000 2 0.2) Կտ 5243 «ԱԱՀ-ի գծով կրեդիտորական պարտք»…………………………….…………140 000 փաստացի ինքնարժեքով ապրանքները դուրս գրելիս.

Դտ 7111«Վաճառված արտադրանքի ինքնարժեք»……..500 000 Կտ 215 «Արտադրանք»……..………500 000 (1 000 2 500) Դեկտեմբերի 15-ին արդեն ճանաչված հասույթի ճշտման դեպքում. ապրանքների հետդարձը ձնակերպելիս.

Դտ 6121«Վաճառված արտադրանքի հետ վերադարձում»………………….…..30000 |150 2 (700-500)| Դտ 215 «Արտադրանք»………..……..75 000 (150 2 500) Կտ 221 «Դեբիտորական պարտք»……………..….105 000 (150 2 700) հաշվեգրված ԱԱՀ-ն ճշտելիս.

Դտ 5243 «ԱԱՀ-ի գծով կրեդիտորական պարտք»…….21 000 (105 0002 0.2) Կտ 221 «Դեբիտորական պարտք» …………………...……..21 000 հետդարձի գծով փաստացի ծախսերը ճշտելիս.

Դտ 6121 «Վաճառված արտադրանքի հետ վերադարձում»……………………….…75 000 (150 2 500) Կտ 7111«Վաճառված արտադրանքի ինքնարժեք»……..75 000 .դեկտեմբերի 30-ին գնորդի կողմից 850 հատ հեռուստացույցի դիմաց դրամական փոխհատուցում կատարելիս.

Դտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ………714 000 (850 2 700 2 1.2) Կտ 221 «Դեբիտորական պարտք» …………….714 000 Այսպիսով, տարվա վերջին հեռուստացույցի վաճառքի զուտ հասույթը կճանաչվի 595 000 դրամով (700 000 – 105 000):

Օրինակ, 2001թ. սեպտեմբերի 15-ին, գործարանը կանխավճարով ստանալով արբանյակային ալեհավաքների պատրաստման ն տեղադրման պատվերի լիարժեք դրամական հատուցում 12 000 դրամ արժեքով հոկտեմբերի 1-ին գնորդին է առաքել 25 հատ ալեհավաք՝ յուրաքանչյուրը 400 դրամ վաճառքի գնով ն 250 դրամ փաստացի ինքնարժեքով: Դեկտեմբերի 1-ին գործարանի կողմից կատարվել է 15 հատ ալեհավաքի տեղադրում (տեղադրման ծախսերը կազմում են արտադրանքի ինքնարժեքում էական մաս): Հաջորդ 10 հատի տեղադրումը կատարվել է դեկտեմբերի 31-ին: Քանի որ, պայմանագրով գնորդին իրավունք է վերա-

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

պահված առաքումից հետո չորս ամսվա ընթացքում հետ վերադարձնել ապրանքը (անկախ որակից), ապա հունվարի 15-ին գործարան է ետ վերադարձվել վաճառված 5 հատ ալեհավաքը: Գնորդին «էլեկտրոն» գործարանի կողմից առաքված ալեհավաքների հասույթը. .սեպտեմբերի 15-ին չի ճանաչվի, քանի որ գործարքի բովանդակությունը չի

համապատասխանում է ՀՀՀՀ 18-րդ ստանդարտի 13-րդ կետի պահանջներին (գնորդին դեռնս չի փոխանցվել ապրանքների սեփականության հետ կապված ռիսկերը): Այդ պատճառով. .սեպտեմբերի 15-ին, գնորդից կանխավճարային գումար մուտքագրելիս կձնակերպվի հաշվային թղթակցություն.

Դտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»….12 000 (25240021.2) Կտ 523 «Ստացված կանխավճարներ»………………….12 000 հոկտեմբերի 1-ին, այսինքն առաքման պահին, ֆինանսական հաշվառմամբ հասույթը չի ճանաչվի, քանի որ կազմակերպությունը չի պահպանում կառավարման այն չափի մասնակցություն, որը բխում է սեփականության իրավունքից: Հետնաբար, ստացված կանխավճարը չմարելով` փոխարենը կձնակերպվի դեբիտորական պարտք ն հետաձգված եկամուտ. Դտ 221 «Առնտրական դեբիտորական պարտք»…………12 000 (400 2 2521.2) Կտ 215 «Արտադրանք»…………………………6 250 (250 2 25) Կտ 429 «Հետաձգված եկամուտներ»…………… 3 750 (10 000 – 6 250) Կտ 524 «Պարտավորություններ հարկերի գծով»…………2 000 դեկտեմբերի 31-ին հասույթը, չնայած ալեհավաքների լիարժեք տեղադրման ն ֆինանսական տարվա ավարտին, նույպես չի ճանաչվի, քանի որ դեռնս չի լրա ցել ապրանքի ետ վերադարձման գնորդին վերապահված իրավունքի ժամկետը:

հունվարի 15-ին գնորդից գործարան վերադարձված 5 հատ ալեհավաքի գծով կձնակերպվի.

հետդարձի մուտքագրման գծով Դտ 215 «Արտադրանք»………..……1 250 (250 2 5) Դտ 421 «Հետաձգված եկամուտներ»………… 750 |(400-250) 2 5| Կտ 221 «Դեբիտորական պարտք»……….… 2 000 (400 2 5) ավելացրած հարկի ճշգրտման գծով. Դտ 524 «Պարտավորություններ հարկերի գծով»…………………400 (5 240020,2) Կտ 221 «Դեբիտորական պարտք»……………….….... 400 2002 թվ փետրվարի 1-ին, երբ կլրանա ապրանքի ետ վերադարձման գնորդի իրավունքի ժամկետը, վաճառված 20 հատ ալեհավաքների հասույթը կճանաչվի հետնյալ թղթակցությամբ.

հասույթն ու ծախսերը ճանաչելիս Դտ 7111 «Վաճառված արտադրանքի ինքնարժեք»……… 5 000 (20 2 250)

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Դտ 421 «Հետաձգված եկամուտներ»…………3 000 |20 2 (400 - 250)| Կտ 611 «Արտադրանքի վաճառքից հասույթ»……………………..… 8 000 գնորդից ստացված կանխավճարը փոխհատուցելիս Դտ 523 «Ստացված ընթացիկ կանխավճարներ»……….12 000 Կտ 221 «Դեբիտորական պարտք» ………. 9 600 (20 2 40021,2) Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»…….2 400

8.10.

ՀՀՀՍ 19

( 5 2 400 2 1.2)

ՀԵՏԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ՓՈԽՀԱՏՈՒՑՈՒՄՆԵՐ

Շուկայական հարաբերությունների զարգացմամբ հանրապետությունում խնդրո առարկա դարձավ ժամանակակից ապահովագրության գործի հիմնադրումը: Դեռնս խորհրդային ժամանակներից ժառանգած ապահովագրական ինստիտուտը այլնս ի զորու չէ բավարարել ապահովագրողի ն ապահովադիրի շահերը, ինչպես նան գնահատել ռիսկային գործոնները՝ ապահովագրության ոլորտում: Այդ իսկ պատճառով, ներկայումս հրատապ է համարվում ապահովագրությունում «ակտուարների ինստիտուտի» կիրառումը, որը միջազգային պրակտիկայում լայն տարածում ունի: Ակտուարը այնպիսի մասնագետ է, որը վիճակագրական ն հավանականությունների տեսության կիրառմամբ զբաղվում է տնտեսավարման ապագա արդյունքների գիտական կանխատեսմամբ: Իսկ ցանկացած կանխատեսում իդեալապես չի համապատասխանում հետագա դեպքերի ն գործարքների փաստացի արդյունքներին: Հետնաբար, ակտուարի կողմից անցյալում նախատեսված ն փաստացի տնտեսական արդյունքների շեղումները տնտեսագիտությունում ներկայանում են որպես ակտուարային շահույթներ կամ վնասներ: Կազմակերպությունների հաշվապահությունում ակտուարային շահույթի ձնավորման (վնասի) դիպուկ օրինակ կարող է հանդիսանալ «գործատու-վարձու աշխատող» անհատական պայմանագրերով կենսաթոշակների վճարումների ոլորտը: Մինչն այժմ, աշխատողների հետաշխատանքային սոցիալական խնդիրների լուծման համար հանրապետությունում գործում է կենսաթոշակային պետական հիմնադրամը: Սակայն, միջազգային պրակտիկայում լայն տարածում են գտել կենսաթոշակային մասնավոր հիմնադրամները, ինչպես նան գործատու կազմակերպություններում ձնավորվող կենսաթոշակային պլանային հատկացումները, որոնց նպատակն է թոշակառուներին կենսաթոշակների վճարումները: Այսպես, աշխատանքի անցնելիս, վարձու աշխատողը կարող է պայմանագիր կնքել գործատու կազմակերպության հետ այն մասին, որ թոշակի անցնելուց հետո գործատուն իրեն վճարելու է կենսաթոշակ: Բնականաբար, կազմակերպությունը տվյալ աշխատողի աշխատած տարիներին պետք է ծախսերի հաշվին կատարի հետագա վճարվելիք կենսաթոշակի ռեզերվացում: Այստեղ հիմնախնդիր է առաջանալու ռեզերվացվող գումարների ն ձնավորվող կենսաթոշակային ֆոնդի ճիշտ որոշման համար, քանի որ թոշակառուի կյանքի փաստացի տնողության ճշգրիտ հաշվարկը մեծ հավանականություն է պարունակում: Եթե տվյալ գործատուի մոտ նախկինում աշխատած թոշակառուն երկար ապրեց նախատեսվածից, ապա գործատու կազմակերպությունը վերջին տարիների համար վճարելով «չնախատեսված հավելյալ» կենսաթոշակ, իր մոտ կձնավորի ակտուարային վնաս: Հակառակ դեպքում, երբ թո-

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

շակառուն իր մահկանացուն կկնքի ժամանակից շուտ, ապա գործատու կազմակերպությունը «կտնտեսի» գումարներ կենսաթոշակների վճարման գծով ն իր մոտ կձնավորի ակտուարային շահույթ: Ակտուարային բառը հուշում է, որ թոշակառուի երկարակեցության գնահատականը տրվում է ակտուարի կողմից: Այս պարագայում, ակտուարը, օգտագործելով վիճակագրական հետազոտությունների հիման վրա կազմված «մահացության աղյուսակները», հավանականության տեսության մեթոդներով կատարվող հաշվարկներով, ներկա դրությամբ որոշում է աշխատանքի ընդունված տվյալ աշխատողի մահվան տարիքը, որն էլ հիմք է ընդունվում գործատու կազմակերպության համար աշխատողի գծով կենսաթոշակային ֆոնդի ձնավորման ն հետագա տարիներին կենսաթոշակային հատուցումների համար: Այսպես, կազմակերպությունը աշխատանքի է ընդունել 50 տարեկան փականագործ Կարապետյանին, որը թոշակի է անցնելու 60 տարեկան հասակում: «Գործատու-վարձու աշխատող» պայմանագրով աշխատանքի ընդունման պահին կարգավորվել է կենսաթոշակների վճարումների ոլորտը, ըստ որի, թոշակի անցնելուց հետո կազմակերպությունը պարտավորվում է սահմանված կարգով Պետրոսյանին կատարել տարեկան 4 000 հետաշխատանքային հատուցում: Առաջիկա 25 տարիներին ներկա արժեքի զեղչման դրույքաչափը նախատեսվում է 109: Ակտուարի կողմից կատարվող հաշվարկներով, որն իրականացվել է «մահացության աղյուսակների» ն աշխատողի առողջական վիճակի ուսումնասիրման հիման վրա, Պետրոսյանը կապրի 75 տարի: Հետնաբար, կազմակերպությունը նախատեսում է.  Պետրոսյանին թոշակ վճարել 15 տարիների համար (75 - 60),  մինչն թոշակի անցնելը՝ 10 աշխատանքային տարիների ընթացքում ձնավորել 60 000 հետաշխատանքային սահմանված հատուցումների ֆոնդ (15 հետաշխատանքային տարի 2 4 000 տարեկան վճարում),  նախատեսված հատուցումների հաշվարկներում ներկա արժեքի գնահատումները կատարել 109-ի զեղչման գործակիցներով: Հաշվապահության տեսանկյունից, այս պարագայում, կազմակերպությունում ծագում են մի շարք խնդիրներ: Առաջին. կազմակերպության ծախսերի հաշվին ձնավորվում է հետաշխատանքային սահմանված հատուցումների ֆոնդ Պետրոսյանի աշխատած տարիների ընթացքում այնպես, որ սահմանված հատուցումների պարտականությունը ներկա-

յացվի ներկա արժեքով: Սահմանված հատուցումների ներկա արժեքով գնահատման պահանջը ներկայացնում է ՀՀՀՀ թիվ 19 «Աշխատակիցների հատուցումներ» ստանդարտը: Այս պահանջը երկու նպատակ է հետապնդում.  բացահայտել կազմակերպության հեռահար պարտականությունները առավել իրատեսական արժեքով (ներկա արժեքով), որը հնարավորություն կտա առանց ուռճացման, զուտ գումարով (հանած տոկոսները) ներկայացնել աշխատակիցների գծով սահմանված հատուցումների պահուստային ֆոնդը,  աշխատակիցներին կատարվող հատուցումների գումարը ամբողջովին չվերագրել աշխատանքային ժամանակաշրջանի ծախսերին, այլ տարբերակել ըստ ներկա արժեքի ն տոկոսային ծախսերի,  կազմակերպության ծախսերում տոկոսները ներառել հետաշխատանքա-

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ցանկացած կանխատեսում իդեալապես չի համապատասխանում հետագա դեպքերի ն գործարքների փաստացի արդյունքներին: ուստի, ակտուարի կողմից անցյալում նախատեսված ն փաստացի տնտեսական արդյունքների շեղումները տնտեսագիտությունում ներկայանում են որպես ակտուարային շահույթներ կամ վնասներ:

յին տարիների ընթացքում, իսկ հատուցումների ներկա արժեքը` աշխատած տարիներին: Մեր օրինակում Պետրոսյանի գծով սահմանված հատուցումների ներկա արժեքը հաշվարկենք 15 տարվա համար 109-ի անուիտետի 7,605 գործակցի օգնությամբ (տես հավելված` անուիտետի աղյուսակ). կատարվող հատուցման տարեկան ապագա արժեք 2 անուիտետի գործակից Հ 4 000 2 7.605 Հ 30 420 Այնուհետն, որոշենք աշխատանքային ապագա հատուցումներում ներառված տոկոսային ծախսը, 4 000 2 15 տարի – 30 420 Հ 29 850 Ելնելով ՀՀՀՀ թիվ 19 «Աշխատակիցների հատուցումներ» ստանդարտի պահանջներից, ապագա հատուցումների ներկա արժեքն ընդգրկվելու է աշխատողի աշխատանքային տարիների կազմակերպության ծախսերում: Իսկ ապագա հատուցումներում ներառված տոկոսային ծախսը դեռնս կհետաձգվի ն կճանաչվի որպես չկրած տոկոսային ծախս, որպեսզի աշխատողի հետաշխատանքային տարիներին վերագրվի կազմակերպության ծախսերին (տես աղյուսակ 8.18, սյուն 3): Ինչպես ներկայացված է աղյուսակում, սահմանված հատուցումների ներկա արժեքի (30 420) ն չկրած տոկոսային ծախսի ընդհանուր գումարը (29 850) բաշխված է Պետրոսյանի աշխատանքային10 տարիների միջն հավասարաչափ: Այս պարագայում, Պետրոսյանի աշխատանքային տարիներին սահմանված հետագա հատուցումները միարժեք ն հավասարաչափ կարգով կվերագրվեն կազմակերպության յուրաքանչյուր տարվա ծախսերին: Երկրորդ. կազմակերպության ծախսերին է վերագրվում սահմանված հատուցումների ներկա արժեքը, իսկ ամբողջական հատուցումների մնացած արժեքը աշխատանքային տարիների ընթացքում ձնակերպվում է որպես չկրած տոկոսային ծախս` հետաշխատանքային տարիների ընթացքում կազմակերպության ծախսերին վերագրելու նպատակով: Աղյուսակ 8.18 Սահմանված պլանային հատուցումների տարանջատված ներկայացումը ըստ ներկա արժեքի ն տոկոսավճարի

Աշխատողի տարիքը

Աշխատանքային տարիներ

Պլանային հատկացումներ

6 000 6 000 6 000 6 000 6 000 6 000 6 000 6 000 6 000 6 000 60 000

Չկրած 9 ային ծախս

2 958 2 958 2 958 2 958 2 958 2 958 2 958 2 958 2 958 2 958 29 580

Սահմանված հատուցումների ներկա արժեք (ս.3 – ս.4)

3 042 3 042 3 042 3 042 3 042 3 042 3 042 3 042 3 042 3 042 30 420

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Այսպես, մեր օրինակում Պետրոսյանի յուրաքանչյուր աշխատած տարում կձնակերպվի. - սահմանված պլանային հատուցումների ներկա արժեքը կազմակերպության ծախսերին վերագրելիս.

Դտ 711 «Իրացման ինքնարժեք»…………………3 042 Կտ 426 «Սահմանված հատուցումների գծով պարտականությունների ներկա արժեք»….3 042

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Սահմանված հատուցումների ներկա արժեքով գնահատման հիմնական նպատակն է բացահայտել կազմակերպության հեռահար պարտականությունները առավել իրատեսական արժեքով (ներկա արժեքով), որը հնարավորություն կտա առանց ուռճացման, զուտ գումարով (հանած տոկոսները) ներկայացնել աշխատակիցների գծով սահմանված հատուցումների պահուստային ֆոնդը:

-

չկրած տոկոսային ծախսը ձնակերպելիս.

Դտ 414 «Չկրած տոկոսային ծախս»…………………2 958 Կտ 426 «Սահմանված հատուցումների գծով պարտականությունների ներկա արժեք»…………….2 958 Այսպիսով, թիվ 414 հաշիվը հանդես գալով որպես կոնտրպասիվային, կարգավորում է թիվ 426-ի մնացորդը, նրանում սահմանված հատուցումների ռեզերվացումը գնահատելով ներկա արժեքով: Աշխատանքային 10 տարիների ընթացքում ձնակերպելով հաշվային թղթակցությունները, Պետրոսյանի թոշակի անցնելու պահին կունենանք հաշիվների մնացորդները հետնյալ կտրվածքով.

Սահմանված հատուցումների պարտականությունների ներկա արժեք»…………........……………………………….…….. 60 000 Չկրած տոկոսային ծախս………………………….………(29 580) Սահմանված հատուցումների պահուստաֆոնդի ներկա արժեք……………………………………………… 30 420 Երրորդ. հետաշխատանքային տարիներին մարվում է սահմանված հատուցումների պարտականությունը երկու կտրվածքով՝ ներկա արժեքով ն տոկոսային ծախսով: Հետաշխատանքային տարիներին Պետրոսյանին վճարվող հատուցումները մի կողմից փոխհատուցվում են այդ նպատակով աշխատանքային տարիներին արդեն իսկ կուտակված հատուցումների ռեզերվային ֆոնդից, մյուս կողմից, աստիճանաբար կատարվում է չկրած տոկոսային ծախսերի վերագրում կազմակերպության փաստացի ծախսերին: Այս դեպքում, կենսաթոշակային յուրաքանչյուր տարվա տոկոսային ծախսերի գնահատման նպատակով Պետրոսյանին տրվող փոխհատուցումը զեղչվում է հենց նույն տարվան առնչվող ներկա արժեքի գործակցով (տես աղյուսակ 8.19, սյուն 2): Հետնաբար, սահմանված կարգով կենսաթոշակը վճարելիս, ձնակերպվում են հետնյալ թղթակցությունները.

-

Կենսաթոշակային առաջին տարի հաշվարկային հաշվից Պետրոսյանին կենսաթոշակ փոխանցելիս.

Դտ 426 «Սահմանված հատուցումների գծով պարտականությունների ներկա արժեք»….4 000 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»………………….4 000 -

չկրած տոկոսային ծախսերի բաժնեմասը կազմակերպության փաստացի ծախսերին վերագրելիս.

Դտ 711 «Իրացման ինքնարժեք»………………… 364 Կտ 414 «Չկրած տոկոսային ծախս»……………364

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

-

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հաշվետու ծախսերին է վերագրվում սահմանված հատուցումների ներկա արժեքը, իսկ ամբողջական հատուցումների մնացած արժեքը աշխատանքային տարիների ընթացքում ձնակերպվում է որպես չկրած տոկոսային ծախս` հետաշխատանքային տարիների ընթացքում կազմակերպության ծախսերին վերագրելու նպատակով:

Կենսաթոշակային երկրորդ տարի հաշվարկային հաշվից Պետրոսյանին կենսաթոշակ փոխանցելիս.

Դտ 426 «Սահմանված հատուցումների գծով պարտականությունների ներկա արժեք»……….4 000 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»………………..4 000 -

չկրած տոկոսային ծախսերի բաժնեմասը կազմակերպության փաստացի ծախսերին վերագրելիս.

Դտ 711 «Իրացման ինքնարժեք»………………… 696 Կտ 414 «Չկրած տոկոսային ծախս»……………696 Այսպիսով, Պետրոսյանի կենսաթոշակային 15 տարիների ընթացքում վերընշյալ թղթակցությունները ձնակերպելով, ի վերջո թիվ 426 ն թիվ 414 հաշիվների մնացորդները կդառնան զրոյական: Սակայն գործնականում դա քիչ հավանական է, քանի որ Պետրոսյանի կյանքի տնողության ակտուարային գնահատումը հիմնականում պետք է որ շեղվի ճշգրիտ կանխատեսումից: Պետրոսյանի երկարակեցության դեպքում, երբ նա կապրի 75 տարուց ավելի, կազմակերպությունը պարտավոր է վճարել տարեկան կենսաթոշակը մինչն փաստացի մահվան պահը` հաշվեկշռում ձնավորելով ակտուարային վնաս: Հակառակ դեպքում, երբ Պետրոսյանը մահանա 75 տարին դեռ չբոլորած, կազմակերպությունը կդադարեցնի սահմանված պլանային հատուցումները, ն վերջիններս «տնտեսելով»` կձնավորի ակտուարային շահույթ: Աղյուսակ 8.18 Սահմանված պլանային հատուցումների զեղչումը ն ներկայացումը ներկա արժեքով ն տոկոսավճարով Կենսաթոշակի տարիներ

Ներկա արժեքի գործակից 0,909 0,826 0,751 0,683 0,621 0,564 0,513 0,467 0,424 0,386 0,350 0,319 0,290 0,263 0,239

Վճարվող կենսաթոշակ

4 000 4 000 4 000 4 000 4 000 4 000 4 000 4 000 4 000 4 000 4 000 4 000 4 000 4 000 4 000 60 000

Զեղչված կենսաթոշակ (ս.3 2 ս.2)

3 636 3 304 3 004 2 732 2 484 2 256 2 052 1 868 1 696 1 544 1 400 1 276 1 160 1 052 30 420

Տոկոսային ծախս (ս.3 – ս.4)

1 268 1 516 1 744 1 948 2 132 2 304 2 456 2 600 2 724 2 840 2 948 3 044

29 580

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Չորրոդ. աշխատակցի մահվանից հետո սահմանված փաստացի ն պլանային հատուցումների շեղումների դեպքում ձնակերպվում է ակտուարային շահույթը (վնաժ Այսպես, եթե Պետրոսյանը իր մահկանացուն կնքի ակտուարային գնահատումներից երկու տարի ուշ, այսինքն 77 տարեկան հասակում, ապա կառաջանա ակտուարային վնաս ն յուրաքանչյուր լրացուցիչ տարվա համար կձնակերպվի.

Դտ 427 «Ակտուարային շահույթ (վնաս)» ……4 000 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ» ………………….4 000 Հակառակ դեպքում, երբ Պետրոսյանը մահանա ակտուարային կանխատեսումներից 2 տարի շուտ, այսինքն 73 տարեկան հասակում, ապա թիվ 414 ն թիվ 426 հաշիվների մնացորդների դուրս գրումով կձնավորվի ակտուարային շահույթ հետնյալ թղթակցությամբ.

Դտ 426 «Սահմանված հատուցումների գծով պարտականությունների ներկա արժեք»…4 000 (4 000 2 2) Կտ 414 «Չկրած տոկոսային ծախս»….2 008 (1052 Հ 956) Կտ 427 «Ակտուարային շահույթ (վնաս)» ….……1 992 Այսպիսով, տարբեր աշխատակիցների կենսաթոշակային հատուցումները կազմակերպությունում միաժամանակ կհանգեցնեն ինչպես ակտուարային շահույթի, այնպես էլ ակտուարային վնասի, որոնք կհաշվանցեն միմյանց ն հաշվեկշռային կուտակումներ չեն առաջացնի թիվ 427 «Ակտուարային շահույթ (վնաս)» հաշվում: Հակառակ դեպքում, երբ կմեծանան ակտուարային շահույթի կամ վնասի հաշվեկշռային մնացորդային կուտակումները, կազմակերպությունը կարող է դրանք մաս առ մաս, ըստ հաջորդող տարիների, դուրս գրել ծախսերի կամ եկամուտների հաշվին:

8.11

ՀՀՀՍ 23 ԱՐՏԱՐԺՈՒՅԹԻ ՓՈԽԱՐԺԵՔԻ ՓՈՓՈԽՄԱՆ

ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸ

Արտարժույթով դրամային հոդվածները կազմակերպություններում ներկայացվում են հաշվետու ամսաթվի առկա փոխարժեքով: Այդ նպատակով կատարվում է վերահաշվարկ` հաշվետու ամսաթվի փոխարժեքի կուրսի կիրառմամբ, փոխարժեքային տարբերությունները վերագրելով ծախսերին կամ եկամուտներին: Այսպես, բաժնետիրական ընկերությունը կատարել է իրացում, հուլիսի 15–ին արտահանելով արտադրանք ն գնորդներից ստանալով ֆ4 000: Իրացման պահին արտարժույթի փոխարժեքը կազմել է ֆ1 Հ 600 դրամ: Դեկտեմբերի 31-ին փոխարժեքի կուրսը փոխվել է` կազմելով ֆ1 Հ 650 դրամ: Եթե հաշվետու ժամանակաշրջանում ընկերությունում արտարժույթով կատարվեր միայն այս գործարքը, ապա հաշվեկշռում ընդգրկված արտարժույթով դրամային հոդվածը կվերագնահատվեր, որի արդյունքը կվերագրվեր հաշվետու ժամանակաշրջանի եկամուտներին: Այս պարագայում կձնակերպվեին հետնյալ հաշվապահական թղթակցությունները. - հուլիսի 15-ին` իրացման եկամուտը ստանալիս.

Դտ 253 «Արտարժույթային հաշիվ»………… 2 400 000 (4 000 2 600) Կտ 611 «Ապրանքների իրացումից հասույթ»…………….2 400 000

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

-

դեկտեմբերի 31-ին` արտարժույթով դրամային հոդվածի մնացորդը վերագնահատելիս.

Դտ 253 «Արտարժույթային հաշիվ»………… 20 000 |4 000 2 (650 - 600)| Կտ625 «Փոխարժեքային տարբերություններից եկամուտ»…………….20 000 Հետնաբար, հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում բաժնետիրական ընկերության հաշվեկշռում ընդգրկված արտարժույթի վերգնահատված հոդվածը կկազմի. 2 400 000 Հ 20 0000 Հ 2 420 000 Արտարժույթով դրամային հոդվածների մարման կամ հաշվեկշռի ամսաթվի դրությամբ դրանց վերահաշվարկման արդյունքում առաջացած փոխարժեքային տարբերությունները, երբ առաջանում են արժույթի կտրուկ արժեզրկման հետնանքով, ազդում են փոխարժեքով ակտիվների ձեռք բերման պարտավորությունների վրա: Փոխարժեքային տարբերությունների արդյունքը, համաձայն ՀՀՀՀ 21 ստանդարտի, կարող է ներառվել այդ ակտիվների հաշվեկշռային արժեքում, եթե կազմակերպությունը ընտրել է հաշվապահական հաշվառման այդ քաղաքականությունը, մնացած դեպքերում փոխարժեքային տարբերությունների արդյունքը ճանաչվում է որպես եկամուտ կամ ծախս: Այսպես, հաշվետու տարվա մայիսի մեկին բաժնետիրական ընկերությունը ձեռք է բերել հիմնական միջոց` ֆ5 000 արժողությամբ: Ըստ գնման պայմանագրի, վճարումը կատարվելու է նոյեմբերի 1-ին: Արտարժույթի փոխարժեքը մայիսի մեկին կազմում էր ֆ1 Հ 500 դրամ, իսկ նոյեմբերի 1-ն` ֆ1 Հ 700 դրամ: Համաձայն ընտրած հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության, արտարժույթի փոխարժեքի կտրուկ փոփոխության արդյունքները բաժնետիրական ընկերությունում ազդում են փոխարժեքով ակտիվների ձեռք բերման պարտավորությունների վրա, նան արտացոլվելով փոխարժեքով ձեռք բերված ակտիվների հաշվեկշռային արժեքում: Հետնաբար, տվյալ դեպքում բաժնետիրական ընկերությունում կձնակերպվեն հետնյալ թղթակցությունները. - մայիսի 1-ին` երբ կատարվեց ակտիվի մուտքագրում.

-

Դտ 111 «Հիմնական միջոցներ»…………..… 2 500 000 (5000 2 500) Կտ 521 «Կրեդիտորական պարտքեր գնումների գծով»……….2 500 000 նոյեմբերի 1-ին` երբ կատարվում է ակտիվի ձեռք բերման պարտավորության վերահաշվարկ.

Դտ 111 «Հիմնական միջոցներ»………… 1 000 000 |5 000 2 (700 - 500)| Կտ 521 «Կրեդիտորական պարտքեր գնումների գծով»…………….1 000 000 Արդյունքում, արտարժույթով վերջերս ձեռք բերված ակտիվը կուրսի կտրուկ տատանման հետնանքով կթանկանա, քանի որ բաժնետիրական ընկերության հաշվապահական հաշվառման քաղաքականությամբ փոխարժեքով պարտավորությունների տատանումները վերագրվում են ձեռք բերված ակտիվներին` ն ոչ թե հաշվետու ժամանակաշրջանի ծախսերին: Հակառակ դեպքում, բաժնետիրական ընկերությունը նոյեմբերի 1-ին կձնակերպեր.

Դտ 725 «Փոխարժեքային տարբերություններից ծախսեր»………1 000 000 Կտ 521 «Կրեդիտորական պարտքեր գնումների գծով»………….1 000 000 Բոլոր դեպքերում, արտարժույթով բաժնետիրական ընկերության պարտավորությունները մարելիս կձնակերպվի.

Դտ 521 «Կրեդիտորական պարտքեր գնումների գծով»……….3 500 000 Կտ 253 «Արտարժույթային հաշիվ»……………………………..… 3 500 000

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Նույն գործարքները ակտիվը վաճառող կազմակերպության մոտ կձնակերպվեն. - մայիսի 1-ն` երբ կատարվեց ակտիվի ելքագրում ն վաճառք.

Դտ 221 «Դեբիտորներ պարտքեր վաճառքների գծով»…2 500 000 (5000 2 500) Կտ 611 «Ապրանքների իրացումից հասույթ»………………..…….2 500 000 - նոյեմբերի 1-ին` երբ կատարվեց ակտիվի ձեռք բերման դեբիտորական պարտքերի վերահաշվարկ.

Դտ 221 «Դեբիտորներ պարտքեր վաճառքների գծով»…1 000 000 |5 000 2 (700 - 500)| Կտ 625 «Փոխարժեքային տարբերություններից եկամուտներ»…….1 000 000 Հետնաբար, կազմակերպության կողմից արտարժույթով վաճառված ակտիվի դրամով արժնորված եկամուտը կուրսի կտրուկ տատանման հետնանքով կաճի, որն արձանագրվեց հաշվային թղթակցությամբ ն վերագրվեց հաշվետու ժամանակաշրջանի ֆինանսական արդյունքներին:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Արտարժույթով դրամային հոդվածների մարման կամ հաշվեկշռի ամսաթվի դրությամբ դրանց վերահաշվարկման արդյունքում առաջացած փոխարժեքային տարբերությունները, երբ առաջանում են արժույթի կտրուկ արժեզրկման հետնանքով, ազդում են փոխարժեքով ակտիվների ձեռք բերման պարտավորությունների վրա:

8.12.

ՀՀՀՍ 20

ՊԵՏԱԿԱՆ ՇՆՈՐՀՆԵՐ

Շնորհները կազմակերպությունների նպատակային ֆինանսավորման աղբյուրներ են, նախատեսված հատուկ ծրագրային ծախսերի իրականացման համար (եկամուտներին վերաբերող շնորհներ), կամ ոչ ընթացիկ ակտիվների ձեռք բերման ու շահագործման համար (ակտիվներին վերաբերող շնորհներ): ֆինանսական արդյունքներում շնորհների եկամուտներն ու դրանց առնչվող ծախսերը ներկայացվում են միննույն չափաբաժնով: Եթե ստացված շնորհները նպատակաուղղված են մեկ տարուց ավելի օգտագործման, ապա դրանք հաշվապահական հաշվեկշռում ճանաչվում են որպես հետաձգված եկամուտ: Որպես կանոն, նման իրավիճակ է ձնավորվում ակտիվներին վերաբերող շնորհների ստացման դեպքում, երբ կազմակերպությունը գնում, կառուցում կամ այլ կերպ ձեռք է բերում երկարաժամկետ ակտիվներ: Այսպես, բաժնետիրական ընկերությունը պետությունից շնորհ է ստացել 10 մլն դրամ արժողությամբ հոսքային գիծ` 5 տարվա ծառայության ժամկետով: Շնորհի տրամադրման պայմանը` ընկերության կողմից ակտիվի շահագործման ընթացքում տարեկան 20 լրացուցիչ աշխատատեղի ստեղծումն էր: Հոսքային գծի շահագործման երրորդ տարվա վերջին ընկերությունը խախտել է պետության նկատմամբ ստանձնած շնորհի գծով իր պարտականությունը, որի հետնանքով հետ է վերադարձվել շնորհատուին ստացված ակտիվը: Ակտիվին վերաբերող շնորհին առնչվող գործառնությունների հաշվային թղթակցությունները կձնակերպվեն հետնյալ հերթականությամբ. Շնորհի ստացման պահին.

Դտ 111 «Շահագործվող հիմնական միջոցներ»…………..10 մլն Կտ 421 «Ակտիվներին վերաբերող շնորհներ»……………….10 մլն

-

Ակտիվի շահագործման երեք տարիների համար շնորհի գծով հետաձգված եկամտի չափաբաժինը հաշվետու ժամանակաշրջանների ֆինանսական արդյունքներին վերագրելիս.

Դտ 421 «Ակտիվներին վերաբերող շնորհներ»……6 մլն (3 տարի 2 10/5) Կտ 628 «Ակտիվներին վերաբերող շնորհներից եկամուտներ»……6 մլն

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

-

շահագործվող ակտիվի մաշվածքը հաշվետու ժամանակաշրջաննների ֆինանսական արդյունքների վերագրելիս

Դտ 7132 «Հիմնական միջոցների մաշվածություն»………. 6 մլն Կտ 112 «Շահագործվող հիմնական միջոցների մաշվածք»……..6 մլն Ակտիվի շահագործման երրորդ տարվա վերջին շնորհի հետ վերադարձը ձնակերպելիս,

Դտ 421 «Ակտիվներին վերաբերող շնորհներ»……4 մլն Դտ 112 «Շահագործվող հիմնական միջոցների մաշվածք»……..6 մլն Կտ 111 «Շահագործվող հիմնական միջոցներ»…………….……..10 մլն Եկամուտներին վերաբերող շնորհները, եթե նախատեսված են մեկ տարուց պակաս օգտագործման, դրամշնորհային ծրագրի շրջանակներում կատարված ծախսերի հետ զուգահեռ միանվագ վերագրվում են հաշվետու ժամանակաշրջանի ֆինանսական արդյունքներին: Այսպես, կազմակերպությունը արտաքին շուկաներում մարքետինգ իրականացնելու նպատակով ստացել է 4 մլն դրամաշնորհ, որը ծախսվել 7 ամսվա ընթացքում ծրագրի նախահաշվով նախատեսված գովազդի, ինտերնետային հետազոտությունների, ներկայացուցչական ծախսերի, գործուղումների, աշխատակիցների վերապատրաստումների համար: Դրամաշնորհի ստացման պահին կազմակերպությունում կձնակերպվի.

Դտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ» …………………4 մլն Կտ 614 «Գործառնական այլ եկամուտներ»……………..4 մլն Դրամաշնորհի ծրագրային ծախսերն իրականացնելիս.

Դտ 714 «Գործառնական այլ ծախսեր»…………… 4 մլն Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»………………………4 մլն Այսպիսով, ֆինանսական արդյունքներում շնորհների եկամուտներն ու դրանց առնչվող ծախսերը ներկայացվում են համարժեքորեն ն, միաժամանակ, այնպես, որ դրամաշնորհային ծրագրի իրականացման շրջանակներում ծագած ծախսերը լիովին փոխհատուցվեն նպատակային ֆինանսավորումից ձնավորված եկամուտների հաշվին, առաջացնելով զրոյական շահույթ:

8.13.

ՀՀՀՍ 23

ՓՈԽԱՌՈՒԹՅԱՆ ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐ

Փոխառության ծախսումները որպես կանոն ծախս են ճանաչվում ն վերագրվում են կազմակերպությունների ֆինանսական արդյունքներին այն ժամանակաշրջանում, որի ընթացքում կատարվում են: Սակայն ՀՀՀՀ 23 ստանդարտը որակավորվող ակտիվի ձնավորմանը առնչվող փոխառությունների ծախսերը նախատեսում է կապիտալիզացնել ն, այնուհետն, վերագրել ակտիվին: Ակտիվը համարվում է որակավորվող, եթե նրա ըստ նշանակման օգտագործելու կամ վաճառքի համար պահանջվում է ժամանակի զգալի հատված: Այնքանով, որքանով որ միջոցները փոխ են առնվում հատկապես որակավորվող ակտիվ ձեռք բերելու նպատակով, փոխառության ծախսումների գումարը կապիտալիզացվում է փաստացի ծախսումներով: Սակայն, համաձայն ՀՀՀՀ 23 ստանդարտի պարագրաֆ 13-ի, որակավորվող ակտիվին առնչվող կապիտալիզացվող փոխառության ծախսերը ճշտվում են, երբ վարկային ռեսուրսները ժամանակավորապես ուղղվում են կարճաժամկետ ներդրումների դաշտ ն կազմակերպությանը տոկոսային եկամուտ են բերում: Նման պա-

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Եթե ստացված շնորհները նպատակաուղղված են մեկ տարուց ավելի օգտագործման, ապա դրանք հաշվապահական հաշվեկշռում ճանաչվում են որպես հետաձգված եկամուտ: գնում, կառուցում կամ այլ կերպ ձեռք է բերում երկարաժամկետ ակտիվներ:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Եկամուտներին վերաբերող շնորհները հիմնականում նախատեսված են մեկ տարուց պակաս օգտագործման ն դրամշնորհային ծրագրի շրջանակներում կատարված ծախսերի հետ զուգահեռ միանվագ վերագրվում են հաշվետու ժամանակաշրջանի ֆինանսական արդյունքներին:

րագայում, կապիտալիզացվող փոխառության տոկոսներից հանվում են ներդրումային եկամուտները, արդյունքում, որակավորվող ակտիվի արժեքին վերագրելով փոխառության ծախս` հանած փոխառության ժամանակավոր ներդրումից ստացվող որնէ եկամուտ: Այսպես, 2 կազմակերպությունը կառուցում է նոր արտադրամասի շենք` 300 մլն դրամ արժեքով ն 3 տարի ժամկետով: Շինարարական աշխատանքները իրականացվում են երկարաժամկետ վարկի հաշվին, տարեկան 159 դրույքաչափով: Շինարարության յուրաքանչյուր տարվա սկզբին 2-ի կողմից Y բանկից վարկ է վերցվում 100 մլն գումար: Վարկը ամբողջությամբ բանկին վերադարձվելու է շինարարության ավարտից հետո, իսկ տոկոսային ծախսերը բանկին են փոխացվելու յուրաքանչյուր տարվա վերջին: Բացի այդ, ընթացիկ ակտիվների ֆինանսավորման նպատակով 2 կազմակերպության օվերդրաֆտի տարեկան տոկոսավճարը Y բանկին կազմում է 23 մլն: Արտադրամասի կառուցման առաջին տարում, 2 կազմակերպությունը շինարարական նպատակներով վերցված վարկային ռեսուրսներից 20 մլն դրամը 3 ամիս ժամկետով ն 129 դրույքաչափով օգտագործել է որպես կարճաժամկետ ներդրում, գնելով արժեթղթեր: Շինարարության երկրորդ տարում, կառուցման նպատակով փոխառության 30 մլն դրամը 2 ամիս ժամկետով ն 109 դրույքաչափով 2 կազմակերպության կողմից օգտագործել է որպես կարճաժամկետ ներդրում: Որակավորվող ակտիվ հանդիսացող արտադրամասի շենքի արժեքին կապիտալացված փոխառության ծախսերի վերագրումը կկատարվի հետնյալ հաշվարկային քայլերով. Առաջին. որակավորվող ակտիվի ստեղծման գծով փոխառության ծախսերի կապիտալացում. I տարի 100 2 159 Հ II տարի (100 Հ 100) 2 159 Հ III տարի (100 Հ 100 Հ 100) 2 159 Հ 45 Երկրորդ. որակավորվող ակտիվի ստեղծման գծով փոխառության ժամանակավոր ներդրումից ստացվող տոկոսային եկամուտների ձնավորում. I տարի 20 2 129 2 3/12 Հ 0.6 II տարի 30 2 109 2 2/12 Հ 0.5 III տարի Հ 1.1 Կազմակերպության փոխառության ծախսերի ն տոկոսային եկամուտների գծով ըստ տարիների կտրվեն հետնյալ ձնակերպումները:

Առաջին տարի. - օվերդրաֆտի տոկոսային ծախսը կատարելիս.

Դտ 727 «Վարկերի ն փոխառությունների գծով ծախսեր»....23 մլն Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ» ...................................23 մլն - որակավորված ակտիվին առնչվող փոխառության ծախսը կապիտալացնելիս.

Դտ 414 «Չկրած տոկոսային ծախս».............................15 մլն Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ» .................................15 մլն

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

-

փոխառության հաշվին կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումներից ստացվող եկամուտը ձնակերպելիս.

Դտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ» .....................................0.6 մլն Կտ 414 «Չկրած տոկոսային ծախս».............................0.6 մլն Երկրորդ տարի. - օվերդրաֆտի տոկոսային ծախսը կատարելիս.

Դտ 727 «Վարկերի ն փոխառությունների գծով ծախսեր»....23 մլն Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ» ................................. 23 մլն - որակավորված ակտիվին առնչվող փոխառության ծախսը կապիտալացնելիս.

Դտ 414 «Չկրած տոկոսային ծախս».............................30 մլն Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ» ..................................30 մլն

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ակտիվը համարվում է որակավորվող, եթե նրա ըստ նշանակման օգտագործելու կամ վաճառքի համար պահանջվում է ժամանակի զգալի հատված:

-

փոխառության հաշվին կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումներից ստացվող եկամուտը ձնակերպելիս.

Դտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ» .....................................0.5 մլն Կտ 414 «Չկրած տոկոսային ծախս»............................0.5 մլն Երրորդ տարի. - օվերդրաֆտի տոկոսային ծախսը կատարելիս.

Դտ 727 «Վարկերի ն փոխառությունների գծով ծախսեր»....23 մլն Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ» ...................................23 մլն - որակավորված ակտիվին առնչվող փոխառության ծախսը կապիտալացնելիս.

Դտ 414 «Չկրած տոկոսային ծախս».............................45 մլն Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ» ..................................45 մլն Որակավորվող ակտիվը շահագործման հանձնելիս կապիտալացված տոկոսային ծախսերը երրորդ տարվա վերջին իրենց ճշտումներով (90 – 1,1) վերագրվում են շահագործման հանձնված արտադրամասի շենքին հետնյալ թղթակցությամբ.

Դտ 111 «Շահագործման մեջ գտնվող հիմնական միջոցներ»………………………………………….88,9 Կտ 414 «Չկրած տոկոսային ծախսեր»…………………..88,9

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Որակավորվող ակտիվի գծով փոխառության ծախսումները որպես կանոն կապիտալիզացվում են:

Այսպիսով, որակավորվող ակտիվին առնչվող փոխառության ծախսերը չվերագրվելով ակտիվի ձնավորման տարիների ֆինանսական արդյունքներին, հետագայում կամորտիզացվեն հիմնական միջոցի շահագործման տարիներին: Ընդ որում, նման մոտեցում է ցուցաբերվում նան ներդրումային ոլորտ վերաուղղված փոխառության բաժնեմասի տոկոսային եկամտին, որը իր ձնավորման տարիներին ֆինանսական արդյունքների հաշվետվություններում չի ճանաչվում որպես այդպիսին, այլ ճշտման նպատակով նվազեցնում է կապիտալիզացված փոխառության ծախսը:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

8.14

ՀՀՀՍ 27

ՀԱՄԱԽՄԲՎԱԾ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Համախմբված ֆինանսական հաշվետվություններն ընդգրկում են այն բոլոր ընկերությունները, որոնք վերահսկվում են մայր կազմակերպության կողմից: Վերահսկման պարագայում մայր կազմակերպությունը ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն տնօրինում է որնէ ընկերության ձայնի իրավունք տվող բաժնետոմսերի կեսից ավելին: Այսպես, 2002 թ. դեկտեմբերի 31-ին վճարելով 2 900 դրամական միջոց, Իջնանի ֆաբրիկան ձեռք է բերում Վանաձորի ն Գորիսի փայտամշակման ֆաբրիկաների բաժնետոմսերի 809-ը: Իջնանի փայտամշակման ֆաբրիկայի տնօրինությունը տվյալ բաժնեմասնակցությամբ ներդրումը հաջողված գործարք է համարում, քանի որ փաստացի վճարումը զգալի գերազանցում է ձեռք բերված կապիտալին: 2002 թ. դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ մասնաճյուղերի միջն առկա են հետնյալ ներխմբային հաշվարկները.  Իջնանի ֆաբրիկան 300-ի կարճաժամկետ պարտավորություն ունի Գորիսի ֆաբրիկայի նկատմամբ,  Վանաձորի ֆաբրիկան 600-ի կարճաժամկետ պարտավորություններ ունի Իջնանի նկատմամբ,  Գորիսի ֆաբրիկան 100-ի կարճաժամկետ պարտավորություններ ունի Իջնանի նկատմամբ: Մայր կազմակերպությունը պետք է համախմբի բոլոր դուստր ընկերությունները ն հրապարակի համախմբված հաշվետվություն, կիրառելով ստորն ներկայացված համախմբված առանձին կազմակերպությունների հաշվապահական հաշվեկշիռներն ու ֆինանսական հետնանքների հաշվետվությունները:

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵԿՇԻՌՆԵՐԻ

ԱՄՓՈՓԱԳԻՐԸ առ դեկտեմբերի 31-ը 2002 թ. Հաշվեկշռի հոդվածներ Ակտիվներ Շենքեր Սարքավորումներ Վարձակալած ակտիվներ Տրանսպորտ Հետաձգված ծախսեր Հետաձգված հարկեր

Ընդամենը ոչ ընթացիկ ակտիվներ Դրամական միջոցներ Արագամաշ առարկաներ Նյութեր Անավարտ արտադրանք Պատրաստի արտադրանք Կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումներ Դեբիտորներ

Ընդամենը ընթացիկ ակտիվներ

Կազմակերպություններ Իջնան Վանաձոր Գորիս 2 000 5 000 3 000 10 000 6 000 1 500 1 000

7 000 1 200 9 000 3 500 1 400

9 500 4 000 15 000 2 000 3 000

2 500 11 000

7 000

4 000 10 000

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Համախմբված ֆինանսական հաշվետվություններն ընդգրկում են այն բոլոր ընկերությունները, որոնք վերահսկվում են մայր կազմակերպության կողմից: Վերջինս պետք է համախմբի բոլոր դուստր ընկերությունները ն հրապարակի համախմբված հաշվետվություն:

Հաշվեկշիռ Պասիվներ Բաժնեհավաք կապիտալ Չբաշխված շահույթ

Ընդամենը կապիտալ Երկարաժամկետ վարկեր Երկարաժամկետ փոխառություններ

Ընդամենը ոչ ընթացիկ պարտավորություններ Պ/աշխատավարձի գծով Պ/բյուջեին Պ/կրեդիտորներին

Ընդամենը ընթացիկ պարտավորություններ Հաշվեկշիռ

21 000

16 000

25 000

14 100 1 900 16 000 3 000 3 000

2 200 6 400 8 600 3 000 3 800

8 500 9 000

1 000 2 000

1 200 2 000 3 600

14 100 15 100

21 000

16 000

25 000

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԻ

ԱՄՓՈՓԱԳԻՐԸ 2 002 թ.-ի համար Ցուցանիշներ

Կազմակերպություններ Իջնան Վանաձոր Գորիս

Իրացումից հասույթ

20 000

30 000

50 000

Իրացման ինքնարժեք

17 000

18 000

32 500

Համախառն շահույթ

3 000

12 000

17 500

Վարչական ծախսեր

1 000

4 000

8 125

Հարկվող շահույթ

2 000

8 000

9 375

1 600

1 875

1 600

6 400

7 500

Շահութահարկի ծախս Զուտ շահույթ

ԻՋԵՎԱՆԻ ՖԱԲՐԻԿԱՅԻ ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

առ 01 հունվարի 2 003թ. Ակտիվներ Շենքեր Սարքավորումներ Տրանսպորտ Բաժնեմասնակցությամբ Գորիսում

2 000 5 000 3 000 ն

2 900

Ընդամենը ոչ ընթացիկ ակտիվներ

12 900 3 100 1 500 1 000 2 500 8 100

ներդրումներ

Վանաձորում

Դրամական միջոցներ Նյութեր Պատրաստի արտադրանք Դեբիտորներ

Ընդամենը ընթացիկ ակտիվներ Հաշվեկշիռ Պասիվներ Բաժնեհավաք կապիտալ Չբաշխված շահույթ

Ընդամենը կապիտալ Երկարաժամկետ վարկեր

Ընդամենը ոչ ընթացիկ պարտավորություններ Պ/աշխատավարձի գծով Պ/բյուջեին Պ/կրեդիտորներին

Ընդամենը ընթացիկ պարտավորություններ Հաշվեկշիռ

21 000 14 100 1 900 16 000 3 000 3 000 1 000 2 000

21 000

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Համախմբված հաշվեկշռի կազմման համար նախ ներկայացնենք Իջնանի ֆաբրիկայի հաշվապահական հաշվեկշիռը Գորիսի ն Վանաձորի ֆաբրիկաների բաժնետոմսերի 809-ը ձեռք բերելիս, այսինքն` առ 01 հունվարի 2 003 թ.:

ՀԱՄԱԽՄԲՎԱԾ ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

առ 01 հունվարի 2 003թ. Ակտիվներ

Գուդվիլ

(11 180)

Շենքեր

18 500

Ե

Սարքավորումներ

10 200

Ե

Վարձակալած ակտիվներ

Տրանսպորտ

Ե Ե

3 000

Հետաձգված ծախսեր

Ե

Հետաձգված հարկեր

Ե

Ընդամենը ոչ ընթացիկ ակտիվներ

22 820

Դրամակամ միջոցներ

5 600

Արագամաշ առարկաներ

Ե

Ե

Նյութեր

8 000

Ե

Անավարտ արտադրանք

1 600

Ե

Պատրաստի արտադրանք

2 500

Ե

Կարճաժամկետ ֆինանսական ակտիվներ

Դեբիտորներ

Ե

5 500

Շ

Ընդամենը ընթացիկ ակտիվներ

24 100

Հաշվեկշիռ

46 920

Պասիվներ Բաժնեհավաք կապիտալ

14 100

d

Չբաշխված շահույթ

1 900

d

Փոքրամասնության բաժնեմաս

3 520

Ընդամենը կապիտալ

19 520

Երկարաժամկետ վարկեր

6 400

f

Երկարաժամկետ փոխառություններ

1 300

f

Ընդամենը ոչ ընթացիկ պարտավորություններ

7 700

Պ/աշխատավարձի գծով

1 800

ց

Պ/բյուջեին

1 800

ց

Պ/կրեդիտորներին

16 100

ց

Ընդամենը ընթացիկ պարտավորություններ

19 700

Հաշվեկշիռ

46 920

8 (11 180) Հ 2 900 – (8 600 Հ 9 000) 2 0,8 Ե 5 600 Հ 3 100 Հ 500 Հ 2 000 300 Հ 0 Հ 300 Հ 0 8 000 Հ 1 500 Հ 3 500 Հ 3 000 1 600 Հ 0 Հ 700 Հ 900 2 500 Հ 1 000 Հ 1 400 Հ 100 600 Հ 0 Հ 600 Հ 0

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Շ 5 500 Հ (2 500 – 600 – 100) Հ 0 Հ(4 000 – 300) d ընդունվում են Իջնանի կազմակերպության կապիտալի հոդվածները. 6 3 520 Հ (9 000 Հ 8 600) 2 0,2 f 6 400 Հ 3 000 Հ 3 000 Հ 400, 1 300 Հ 0 Հ 800 Հ 500 ց 1 800 Հ 300 Հ 1 200 Հ 300, 700 Հ 400 Հ 300 Հ1 800 հ 16 100 Հ (1 000 – 300) Հ (2 000 – 600) Հ (14 100 – 100) Ըստ երեք քաղաքների փայտամշակման ֆաբրիկաների առ 01 հունվարի 2003 թ. հաշվապահական հաշվեկշիռների, կազմենք համախմբված հաշվեկշիռ, հաշվի առնելով ՀՀՀՀ 27 ստանդարտով նախատեսված հետնյալ սկզբունքները. 1. չեզոքացվում են ներխմբային փոխադարձ դեբիտորական ն կրեդիտորական պարտքերը, 2. հաշվեկշռում արձանագրվում է գուդվիլն ու փոքրամասնության բաժնեմասը, 3. բաժնեհավաք կապիտալն ու չբաշխված շահույթը վերագրվում են Իջնանի կազմակերպությանը, 4. ակտիվներն ու պասիվները ներկայացվում են խմբավորված ձնով:

ՀԱՄԱԽՄԲՎԱԾ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԻ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

Ցուցանիշներ

Գումար

Իրացումից հասույթ Իրացման ինքնարժեք Համախառն շահույթ Վարչական ծախսեր Հարկվող շահույթ Շահութահարկի ծախս Շահույթը հարկումից հետո Փոքրամասնության բաժնեմաս Զուտ շահույթը առանց փոքրամասնության բաժնեմասի

100 000 Ե 67 500 32 500 Շ 13 125 19 375 3 875 15 500 d

14 805

8 100 000 Հ 20 000 Հ 30 000 Հ 50 000 Ե 67 500 Հ 17 000 Հ 18 000 Հ 32 500 Շ 13 125 Հ 1 000 Հ 4 000 Հ 8 125 d 695 Հ (1 600 Հ 1 875) 2 0,20 Իջնանի ֆաբրիկայի մեկ բաժնետոմսի գծով շահույթի մեծության հաշվարկի հիմքում դրվում է «զուտ շահույթը առանց փոքրամասնության բաժնեմասի» ցուցանիշը, այսինքն 14 805-ը:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

8.15 ՀՀՀՍ 30 ԲԱՆԿԵՐԻ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ ԲԱՑԱՀԱՅՏՈՒՄՆԵՐ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Արտարժութային ռիսկը պայմանավորված է ապագայում արտարժույթի փոխարժեքի շարժման անորոշությունից, այսինքն ազգային արժույթի գնի հարաբերակցությունից այլ արտարժույթների նկատմամբ:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Արտարժութային դիրքը (արտարժույթով ակտիվների ն պարտավորությունների միջն տարբերությունն է՝ հաշվի առած հետհաշվեկշռային անավարտ գործարքների նկատմամբ պահանջները ն պարտավորությու նները բաց է:

Հայաստանի հանրապետության հաշվապահական հաշվառման ստանդարտ ՀՀՀՀՍ 30-ը վերաբերում է բանկերի ն նմանատիպ ֆինանսական հաստատությունների ֆինանսական հաշվետվությունների բացահայտումներին: ՀՀՀՀՍ 30-ի կետ 3ում նշվում է, որ «զգալի հետաքրքրություն կա բանկերի կենսունակության, մասնավորապես, վճարունակության, իրացվելիության ն ռիսկերի հարաբերական աստիճանների նկատմամբ: Բանկերի գործառնությունների ն, հետնաբար, հաշվապահական հաշվառմանն ու ֆինանսական հաշվետվություններին ներկայացվող պահանջներն էականորեն տարբերվում են այլ կազմակերպություններին ներկայացվող պահանջներից: Ստանդարտը խրախուսում է բանկային կառավարմանը ն իրացվելիության ռիսկերի վերաբերող ֆինանսական հաշվետվությունների մեկնաբանությունների ներկայացումը»: Արտարժութային ռիսկը պայմանավորված է ապագայում արտարժույթի փոխարժեքի շարժման անորոշությունից, այսինքն ազգային արժույթի գնի հարաբերակցությունից այլ արտարժույթների նկատմամբ: Արտարժութային ռիսկ կարող է առաջանալ, երբ արտարժութային դիրքը (արտարժույթով ակտիվների ն պարտավորությունների միջն տարբերությունն է՝ հաշվի առած հետհաշվեկշռային անավարտ գործարքների նկատմամբ պահանջները ն պարտավորությունները) բաց է: Բանկերի արտարժութային դիրքը կարող է լինել.  զրոյական (փակ արտարժութային) դիրք, երբ արտարժութային ակտիվները ն պարտավորությունները քանակապես հավասար են:  բաց արտարժութային դիրք, երբ արտարժութային ակտիվները ն պարտավորությունները քանակապես հավասար չեն:  կարճ արտարժութային դիրք, երբ արտարժութային ակտիվները փոքր են արտարժութային պարտավորություններից: Այս դեպքում, եթե տվյալ արտարժույթի փոխարժեքն աճում է, ապա բանկը պետք է ավելի շատ դրամ ծախսի որպեսզի կատարի իր արտարժութային պարտավորությունները, ն հակառակը:  երկար արտարժութային դիրք, երբ արտարժութային ակտիվները գերազանցում են արտարժութային պարտավորությունները: Այս դեպքում, եթե տվյալ արտարժույթի փոխարժեքն աճում է, ապա բանկը պետք է ավելի քիչ արտարժույթ ծախսի, որպեսզի կատարի իր դրամային պարտավորությունները, ն հակառակը:  Համախառն արտարժութային դիրք, որը հաշվարկվում է որպես տարբեր արտարժույթների դիրքերի բացարձակ մեծությունների հանրագումար:  զուտ արտարժութային դիրք, որը հաշվարկվում է որպես տարբեր արտարժույթների դիրքերի հանրագումար, հաշվի առած տվյալ դիրքի նշանը (կարճ կամ երկար): Արտարժութային ռիսկը բաժանվում է 3 խմբի. 1. առնտրային արտարժութային ռիսկ օ. կառուցվածքային արտարժութային ռիսկ 3. այլ արտարժութային ռիսկ:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Բանկային կապիտալը խմբավորվում է երկու դասի: Հիմնական կապիտալը կարող է առանց դժվարության կլանել կորուստները, այն դեպքում, երբ երկրորդային (լրացուցիչ) կապիտալը նախատեսված է հատուկ ռիսկերի համար, կամ կարող է պահանջել փոխհատուցում:

Առնտրային արտարժութային ռիսկը պայմանավորված է բանկի գործունեության ընթացքում ներգրավված ն տեղաբաշխված միջոցների փոխարկումների, արտարժույթի առք ու վաճառքի գործառնությունների (այդ թվում՝ հետհաշվեկշռային անավարտ գործառնությունների) հետնանքով արտարժութային դիրքի փոփոխությամբ: Այս ռիսկի կառավարումը պետք է իրականացնի բանկի գանձապետական ստորաբաժանումը՝ արտարժույթների փոխարժեքների փոփոխություններով պայմանավորված օգուտներ ստանալու (կորուստներ չկրելու) տեսանկյունից: Արտարժութային ռիսկի զսպման համար սահմանված են նորմատիվներ: Սահմանափակումը կարգավորման առումով երկակի բնույթ է կրում՝ ինչպես դրամավարկային քաղաքականության իրականացման, այնպես էլ բանկային գործունեության կարգավորման ն վերահսկողության: Սակայն անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ նորմատիվը չի սահմանափակում ռիսկը յուրաքանչյուր արտարժույթի գծով, ինչպես նան ժամանակահատվածի ցանկացած միջակայքի համար: Վերջինս հատկապես կարնորվում է, քանի որ դրամի փոխարժեքը ենթարկվում է տատանումների ն, գտնվելով միննույն արտարժութային դիրքում, բանկը կարող է ստանալ ինչպես օգուտ, այնպես էլ կրել կորուստներ տարբեր ժամանակահատվածներում: Դրանից խուսափելու համար անհրաժեշտ է սահմանել բանկի ներքին սահմանաչափեր յուրաքանչյուր արտարժույթով դիրքի համար: Ընդունելի է նան սահմանել սահմանաչափեր բանկի յուրաքանչյուր հիմնական արտարժույթով դիրքի համար (օրինակ, ՍՏք, ԷՍR, Օ8Ք, RՍR), իսկ վերը նշված միննույն խմբի մեջ մտնող մնացած արտարժույթների համար սահմանել` զուտ հաշվի առնելով դրանց փոքր ծավալները: Այս դեպքում յուրաքանչյուր բանկ ինքնուրույն է որոշում, թե որ արտարժույթներն են իր համար հիմնական, այսինքն որ արտարժույթներով է ձնավորված բանկի ներգրավված ն տեղաբաշխված միջոցների հիմնական մասը: Արտարժութային ռիսկը կարելի է գնահատել արտարժութային միջոցների ն բանկի ընդհանուր կապիտալի կուտակային ճեղքվածքի (ՕՃՔ-ի) հարաբերակցության վերլուծության միջոցով: ՕՃՔ Հ (Է2Ճ - Է2Լ) / Ընդհանուր կապիտալ, որտեղ՝ Է2Ճ – արտարժութային ակտիվներն են, Է2Լ - արտարժութային պարտավորությունները: Արտարժութային ռիսկը գնահատելիս համարում ենք, որ բանկը կառավարում է իր արտարժութային ռիսկը, եթե I ն II խմբերի կազմի մեջ ընդգրկված արտարժույթների համախառն ՕՃՔ-ի ն ընդհանուր կապիտալի հարաբերակցությունը 259-ից ցածր է, իսկ II խմբի մեջ ընդգրկված արտարժույթների ՕՃՔ-ի ն ընդհանուր կապիտալի հարաբերակցությունը ցածր է 59-ից: Քանի որ Հայաստանի բանկային համակարգի I խմբի արտարժութային միջոցների գումարը զգալի գերազանցում է II խմբի արտարժույթային միջոցների գումարին, ապա ընդհանուր արտարժութային միջոցների համար ընդունվում է 259 սահմանաչափը: Բանկային կապիտալը խմբավորվում է երկու դասի: Հիմնական կապիտալը կարող է առանց դժվարության կլանել կորուստները, այն դեպքում, երբ երկրորդային (լրացուցիչ) կապիտալը նախատեսված է հատուկ ռիսկերի համար, կամ կարող է պահանջել փոխհատուցում:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Երկրորդային կապիտալը ներառում է. հիմնական միջոցների վերագնահատման պահուստը, ընդ որում, դրա դրական լինելու դեպքում, լրացուցիչ կապիտալի հաշվարկում ընդգրկվում են միայն բանկի գործունեության համար անհրաժեշտ սեփական շենքերի ն շինությունների վերագնահատման մասով:

Հիմնական կապիտալը ներառում է.  կանոնադրական կապիտալը, ներառյալ բաժնետոմսերի հավելավճարը,  գլխավոր պահուստը,  չբաշխված շահույթը (եկամուտների պահուստներ): Այս նվազեցումները կատարվում են ենթադրելով, որ վերոհիշյալ ակտիվներն ամբողջությամբ ենթարկված են ռիսկի: Ուստի, բանկի ռիսկերը չեզոքացնելու կամ կորուստները կլանելու նպատակով դրանց ընդգրկումը կապիտալի հաշվարկում անիմաստ է դառնում: Երկրորդային կապիտալը ներառում է. հիմնական միջոցների վերագնահատման պահուստը, ընդ որում, դրա դրական լինելու դեպքում, լրացուցիչ կապիտալի հաշվարկում ընդգրկվում են միայն բանկի գործունեության համար անհրաժեշտ սեփական շենքերի ն շինությունների վերագնահատման մասով:  Բանկի կողմից ստացված փոխառությունը համարվում է երկարաժամկետ ստորադաս փոխառություն, եթե՝ ա) տվյալ փոխառությունը ստացվել է բանկի չապահովված արժեթղթերի (պարտատոմսերի) բաց կամ փակ տեղաբաշխման արդյունքում: գ) բանկը տվյալ փոխառության դիմաց պարտավոր է հատուցում վճարել միայն այն դեպքում, եթե բանկում առկա չբաշխված զուտ շահույթի գումարը գերազանցում է նման հատուցումը վճարելու պահին բանկի կրած կորուստները (վնասներն ու ծախսերը) ն միայն դրանց տարբերությունը չգերազանցող գումարի սահմաններում, դ) բանկը տվյալ փոխառության դիմաց հատուցում վճարելու պարտավորությունից ազատվում է, եթե տվյալ հատուցումը վճարելը կհանգեցնի կենտրոնական բանկի կողմից սահմանված կապիտալի համարժեքության նորմատիվների խախտմանը, ե) մինչն փոխառության (արժեթղթերի) սահմանված մարման ժամկետը բանկը չի պարտավորվել վաղաժամկետ մարել կամ փաստացի չի մարել փոխառության որնէ մասը զ) փոխառությունը տրամադրող անձը կամ արժեթղթերի որնէ տիրապետող (ըստ ներկայացնողի արժեթղթերի դեպքում), սեփականատեր (անվանական արժեթղթերի դեպքում) կամ նրանց կողմից լիազորված անձը տվյալ բանկի կառավարմանն ուղղակի կամ անուղղակի մասնակցելու իրավունք ձեռք չի բերում կամ փաստացի չի մասնակցում Կարգավորման նպատակով կապիտալի հաշվարկում երկրորդային կապիտալն ընդգրկվում է ոչ ավել, քան հիմնական կապիտալի 509-ի չափով:

8.16

ՀՀՀՀՍ 32

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾԻՔՆԵՐ

Ֆինանսական գործիքը ցանկացած պայմանագիր է, որը միաժամանակ մի կազմակերպությունում առաջացնում է ֆինանսական ակտիվ, իսկ մյուս կազմակերպությունում, ֆինանսական պարտավորություն կամ սեփական կապիտալի գործիք: Նման պայմանգրերի հետնանքով առաջանում են նան հեջավորված հոդվածներ, որոնք ակնկալվող ապագա գործարքին առնչվող մի կազմակերպությունում կարող են լինել միննույն ռիսկային բնութագրիչներով ակտիվ, մյուսում`պարտավորություն: Արտարժույթի փոխարժեքի տատանումները կառավարելի չեն ն զգալիորեն ազդում են կազմակերպությունների ֆինանսական արդյունքների վրա, այդ իսկ պատճառով արտարժույթով գործարքների անկախատեսելի հետնանքները հաճախ հե-

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հեջավորումը կազմակերպություններին ապահովագրում է փոխարժեքի, տոկոսադրույքների ապագա տատանումներից, որոնք ազդում են շահույթի կամ վնասի ձնավորման վրա:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Արտարժույթի փոխարժեքի տատանումները կառավարելի չեն ն զգալիորեն ազդում են կազմակերպությունների ֆինանսական արդյունքների վրա, այդ իսկ պատճառով արտարժույթով գործարքների անկախատեսելի հետնանքները հաճախ հեջավորվում են, մեղմելով փոխարժեքային տատանումների ռիսկերը:

ջավորվում են, մեղմելով փոխարժեքային տատանումների ռիսկերը: Հեջավորումը կազմակերպություններին ապահովագրում է փոխարժեքի, տոկոսադրույքների ապագա տատանումներից, որոնք ազդում են շահույթի կամ վնասի ձնավորման վրա: Հեջը համարվում է արդյունավետ, եթե գործարքի ողջ տնողության ընթացքում կազմակերպությունը ակնկալում է, որ հեջավորված հոդվածի իրական արժեքը հետագայում ամբողջությամբ կփոխհատուցվի: Հեջի սկզբին, կազմակերպությունը արտարժույթային կամ տոկոսային ռիսկերի կառավարման նպատակով կատարում է փաստաթղթավորում` նշելով համապատասախան հեջավորված հոդվածը ն որոշակիացնելով հեջավորվող ռիսկի բնույթը: Հեջի առարկա կանխատեսված գործարքը ենթարկվում է դրամական հոսքերի տատանումներին, որը ի վերջո ազդում է հաշվետո ժամանակաշրջանի զուտ շահույթի կամ վնասի վրա: Հեջավորված հոդվածը կարող է լինել առանձին ակտիվ կամ պարտավորություն, որոնց մարումից հետո փոփոխություններ են առաջանում կազմակերպության կապիտալում: Հեջավորված ակտիվների ն պարտավորությունների ճանաչումն ու գնահատումը կարգավորվում է ՀՀՀՀ 39 ստանդարտով: Այսպես, եթե պարագրաֆ 8.11-ի օրինակում գործարքը հեջավորված լիներ, ապա մայիսի մեկին բաժնետիրական ընկերության ձեռք բերած ֆ5 000 արժողությամբ հիմնական միջոց գնման պայմանագրում կնշվեր, որ ակտիվի գծով վճարումը կատարվելու է նոյեմբերի 1-ին, սակայն արտարժույթի փոխարժեքի մայիսի մեկի կուրսով` ֆ1 Հ 500 դրամով: Հետնաբար, նոյեմբերի 1-ն արտարժույթի փոփոխված փոխարժեքը ֆ1 Հ 700 դրամով միայն կազդեր գնորդի ն վաճառողի ֆինանսական արդյունքների վրա ն չէր մասնակցի պարտավորությունների մարման հաշվարկներին: Ներկայացնենք արտարժույթով ակտիվի ձեռք բերման հաշվապահական թղթակցությունները գնորդի ն վաճառողի մոտ` գործարքի հեջավորման դեպքում: Բաժնետիրական ընկերությունում կձնակերպվեն հետնյալ թղթակցությունները. -

մայիսի 1-ն` երբ կատարվեց ակտիվի մուտքագրում. Դտ 111 «Հիմնական միջոցներ»…………..… 2 500 000 (5000 2 500) Կտ 518 «Հեջավորման գործիք նախատեսված ընթացիկ ֆինանսական պարտավորություններ»……….2 500 000

-

նոյեմբերի 1-ին` երբ կատարվում է ակտիվի ձեռք բերման պարտավորության մարում.

Դտ 518 «Հեջավորման գործիք նախատեսված ընթացիկ ֆինանսական պարտավորություններ»…………….2 500 000 Կտ 253 «Արտարժույթային հաշիվ»………………………………..… 2 500 000 -

նոյեմբերի 1-ին` երբ կատարվում է գործարքի հեջավորման հետնանքների արձանագրում.

Դտ 111 «Հիմնական միջոցներ»………… 1 000 000 |5 000 2 (700 - 500)| Կտ 323 «Հեջավորման գործիքների վերաչափումից չիրացված շահույթներ»…………….1 000 000 Այսպիսով, գործարքի հեջավորման արդյունքում բաժնետիրական ընկերությունը շահեկան դիրք գրավեց, քանի որ նախօրոք ապահովագրելով իրեն, ակտիվը ձեռք բերեց արտարժույթի էժան փոխարժեքով: Գործարքից առաջած օգուտը վերագրվեց

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

կապիտալին, որը կամորտիզացվի եկամուտների հաշվին` հիմնական միջոցի շահագործմանը զուգընթաց: Նույն գործարքները ակտիվը վաճառող կազմակերպության մոտ կձնակերպվեն. մայիսի 1-ն` երբ կարձանագրվի ակտիվի վաճառքը.

Դտ 239 «Հեջավորման գործիք նախատեսված ֆինանսական ակտիվներ»…………………………….…. 2 500 000 (5000 2 500) Կտ 611 «Ապրանքների իրացումից հասույթ»……..…………..…….2 500 000 -

նոյեմբերի 1-ին` երբ կատարվում է ակտիվի ձեռք բերման դեբիտորական պարտքերի վերահաշվարկ. Դտ 239 «Հեջավորման գործիք նախատեսված ֆինանսական ակտիվներ»……1 000 000 |5 000 2 (700 - 500)| Կտ 611 «Ապրանքների իրացումից հասույթ»……………………….1 000 000

-

նոյեմբերի 1-ին` երբ կատարվում է գործարքի հեջավորման հետնանքների արձանագրում.

Դտ 726 «Ֆինանսական գործիքների վերաչափումից ծախսեր»………1 000 000 Կտ 239 «Հեջավորման գործիք նախատեսված ֆինանսական ակտիվներ»……………………………………………..…. 1 000 000 -

նոյեմբերի 1-ին` երբ կատարվում է ակտիվի արատարժույթվ վաճառքի գծով դեբիտորական պարտքերի մարում.

Դտ 253 «Արտարժույթային հաշիվ»……………………………..… 2 500 000 Կտ 239 «Հեջավորման գործիք նախատեսված ֆինանսական ակտիվներ»……………………………………………..…. 2 500 000 Այսպիոսվ, հեջավորման արդյունքում վաճառող կազմակերպութունը վնասներ կրեց, քանի որ նոյեմբերի 1-ին արտարժույթ մուտքագրեց մայիսի 1-ի էժան փոխարժեքով: Հեջավորման հետնանքը որպես ծախս` արտացոլվեց կազմակերպության ֆինանսական արդյունքներում:

8.17

ՀՀՀՀՍ 33 ՄԵԿ ԲԱԺՆԵՏՈՄՍԻՆ ԲԱԺԻՆ

ԸՆԿՆՈՂ ՇԱՀՈՒՅԹ

Մեկ բաժնետոմսին բաժին ընկնող շահույթն արտացոլվում է ֆինանսական հաշվետվություններում ն հանդես է գալիս որպես բաժնետոմսերի օգտագործման արդյունավետության ցուցանիշ: Գործնականում այդ ցուցանիշի հաշվարկն իրականացվում է հետնյալ կերպ. տարեկան զուտ շահույթ շրջանառության մեջ գտնվող սովորական բաժնետոմսերի միջին քանակ Մեկ բաժնետոմսին բաժին ընկնող բազային շահույթի հաշվարկում օգտագործվող

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

բաժնետոմսերի թիվը պետք է ներկայացնի տվյալ ժամանակաշրջանի ընթացքում շրջանառվող սովորական բաժնետոմսերի միջին կշռված քանակը:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Մեկ բաժնետոմսին բաժին ընկնող բազային շահույթի հաշվարկում օգտագործվող բաժնետոմսերի թիվը պետք է ներկայացնի տվյալ ժամանակաշրջանի ընթացքում շրջանառվող սովորական բաժնետոմսերի միջին կշռված քանակը:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Մեկ բաժնետոմսին բաժին ընկնող նոսրացված շահույթը հաշվարկելիս ենթադրվում է, որ բոլոր պոտենցիալ փոխարկելի պարտավորությունները կփոխարկվեն սովորական բաժնետոմսերի:

Մեկ բաժնետոմսին բաժին ընկնող նոսրացված շահույթը հաշվարկելիս ենթադրվում է, որ բոլոր պոտենցիալ փոխարկելի պարտավորությունները կփոխարկվեն սովորական բաժնետոմսերի: Եթե, տարվա ընթացքում բաժնետիրական ընկերությունը նման փոխարկելի պարտավորություններից ունեցել է եկամուտներ (շահութահարկի տնտեսում) կամ կրել ծախսեր (տոկոսավճարներ), ապա զուտ շահույթը պետք է ճշտվի` դրանց ազդեցությունը չեզոքացնելու համար: Այս պարագայում ենթադրվում է, որ պարտավորությունները փոխարկվել են սովորական բաժնետոմսերի ժամանակաշրջանի սկզբում ն այդ իսկ պատճառով չեն կարող առաջ բերել որնէ եկամուտ կամ ծախս: Հետնաբար, տնտեսական գործունեության վերլուծությունը վերոհիշյալ ցուցանիշը գնահատելիս հաշվարկման համարիչն ու հայտարարը ենթարկում է ճշտումների: Այսպես, եթե սովորական բաժնետոմսերի քանակը ներկայացվում է կշռված միջինով, ապա որպես կշիռներ են հանդես գալիս շրջանառության մեջ դրանց գըտնվելու ամիսների քանակը: Օրինակ, 2003 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ բաժնետիրական ընկերությունը տնօրինում է 10 000 հատ սովորական բաժնետոմսի, որից 2 000-ը չվճարված է, իսկ 1 000 հատը՝ հետ վերադարձված: 2003 թ. շրջանառության մեջ լրացուցիչ բաց է թողնվել 4 000 հատ սովորական բաժնետոմս, իսկ սեպտեմբերին ՝ հետ վերադարձվել 3 000 հատը: Ամբողջ տարվա համար ընկերությունն ունեցել է 1 200 000 հազ. դրամ փոխարկելի պարտավորություն` 109 դրույքաչափով, որը ենթակա է փոխարկման սովորական բաժնետոմսով 600 հազ դրամ Հ մեկ բաժնետոմս համարժեքով: Որոշենք 2003 թ. ընթացքում բաժնետիրական ընկերության շրջանառվող բաժնետոմսերի միջին քանակը. (10 000 – 2 000 – 1 000) Հ 10/12 2 4 000 – 3/12 2 3 000Հ Հ 7 000 Հ 3 333 – 750 Հ 9 853 հատ Հաշվարկել վերլուծվող ցուցանիշի համարիչը, եթե ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունից հայտնի է. 1. Իրացումից հասույթ 1 800 000 հազ, դրամ 2. Իրացման ինքնարժեք 600 000 հազ. դրամ 3. Համախառն շահույթ 400 000 հազ. դրամ 4. Վարչական ծախսեր 100 000 հազ. դրամ 5. Գործառնական շահույթ 700 000 հազ. դրամ 6. Տոկոսային ծախսեր (109) 120 000 հազ. դրամ 7. Հարկվող շահույթ 580 000 հազ. դրամ 8. Շահութահարկ (209) 116 000 հազ. դրամ 9. Զուտ շահույթ 464 000 հազ. դրամ Մեկ բաժնետոմսին բաժին ընկնող բազային շահույթը կհաշվարկվի. 464 000 / 9853 Հ47,01 հազ. դրամ Իսկ մեկ բաժնետոմսին բաժին ընկնող նոսրացված շահույթի հաշվարկը կներկայացվի.

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

464 000 Հ120 000 – 120 000 2 209 Հ 47,24 հազ դրամ 9853 Հ 1 200 000/ 600

8.18

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Երբ ակտիվի դրամական ներհոսքերի ներկա արժեքի հանրագումարը մեծ է ստացվում վերագնահատման պահին ակտիվի հաշվեկշռային արժեքից, ապա արժեզրկում չի կատարվում:

ՀՀՀՀՍ 36

ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ԱՐԺԵԶՐԿՈՒՄ

Ակտիվները ապագա տնտեսական օգուտներ ապահովող միջոցներ են ն դրանց շահագործումից հետագա օգուտների նվազման ակնկալման դեպքում պետք է արժեզրկվեն` վերագնահատված ներկայացվելով հաշվապահական հաշվեկշռում: Հետագա տնտեսական օգուտների կրճատման ակնկալիքների պարագայում ակտիվի արժեզրկման հաշվապահական մոտեցումը ըստ ՀՀՀՀ 36 ստանդարտի կատարվում է հետնյալ քայլերով. 1. որոշվում են ակտիվից ստացվող ապագա դրամական ներհոսքերը ըստ առանձին տարիների կտրվածքի, 2. վերագնահատման պահին հաշվարկվում է ակտիվի օգտագործումից ապագա դրամական ներհոսքերի ներկա արժեքը, 3. երբ դրամական ներհոսքերի ներկա արժեքի հանրագումարը մեծ է ստացվում վերագնահատման պահին ակտիվի հաշվեկշռային արժեքից, ապա արժեզրկում չի կատարվում, իսկ եթե. ակտիվի հաշվեկշռային արժեք » դրամական ներհոսքերի ընդհանուր ներկա արժեք ապա կատարվում է օգտագործվող ակտիվի վերագնահատում` ըստ օգտակարության աստիճանի:

Օրինակ, պաղպաղակ արտադրող բաժնետիրական ընկերությունը 80 000 հազ. դրամով ն 8 տարվա շահագործման ժամկետով գնել է պաղպաղակի լցոնման հոսքային գիծ, որը ընկերությունում տարեկան լրացուցիչ ապահովելու է 15 000 հազ. դրամի եկամուտ ն հետնաբար` 5 000 հազ. շահույթ (15 000 – 80 000 : 8 տարի): Հոսքային գծի շահագործման 5-րդ տարվա վերջին պարզվեց, որ պաղպաղակի շուկայում հզոր մրցակիցներ են հայտնվել, որի արդյունքում սեղմվել է սպառման շուկայի պահանջարկը ն դրանով իսկ 6-րդ տարվա սկզբից ակնկալվում է ակտիվի թերշահագործումից 10 000 հազ. դրամի եկամուտ՝ 15 000 հազ.-ի փոխարեն: Առաջիկա երեք տարիներին նախատեսվում է կապիտալի արժեքի 109 դրույքաչափ: Նման պարագայում, անհրաժեշտություն է առաջանում վերանայելու դեռնս 3 տարի շահագործման ժամկետ ունեցող ակտիվի հաշվապահական արժնորման հարցը: 1.Ներկայացնենք ակտիվի շահագործումից ակնկալվող դրամական ներհոսքերը. 6-րդ տարի - 10 000 հազ. դրամ, 7-րդ տարի - 10 000 հազ. դրամ, 8-րդ տարի - 10 000 հազ. դրամ: 2. Կատարենք ակտիվի շահագործումից ակնկալվող ապագա դրամական ներհոսքերի վերագնահատում ներկա արժեքով. Ներկա արժեքի 109 դրույքաչափով (տես հավելված) զեղչման կլորացված գործակիցներն են՝ I տարի- 0.9, II տարի- 0.8, III տարի- 0.7: Հոսքային գծի շահագործումից ակնկալվող ապագա եկամուտների ներկա

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

արժեքը կկազմի. 6-րդ տարի - 10 000 2 0.9 Հ 9 000 7-րդ տարի - 10 000 2 0.8 Հ 8 000 8-րդ տարի - 10 000 2 0.7 Հ 7 000 24 000 հազ. դրամ: 3. Կատարենք ակտիվի վերագնահատման անհրաժեշտության հիմնավորում, համեմատելով հոսքային գծի 6-րդ տարուց հետագա շահագործման ընթացքում ակընկալվող դրամական զեղչված ներհոսքերի ն 5-րդ տարվա հաշվեկշռային արժեքի համեմատում: Հաշվեկշռային արժեք Հ 80 000 – (80 000 : 8 տարի) 2 5 Հ 30 000 Ակնկալվող ապագա եկամուտների ներկա արժեք Հ 24 000 Քանի որ. ակտիվի հաշվեկշռային արժեք (30 000) Հ դրամական ներհոսքերի ընդհանուր ներկա արժեք (24 000) ապա անհրաժեշտ է դառնում կատարել հոսքային գծի արժեզրկում 20 9-ով. (30 000 – 24 000) 2 100 30 000 Շահագործվող ակտիվի արժեզրկման գծով 5-րդ տարվա վերջին կձնակերպվեն հետնյալ հաշվային թղթակցությունները. - հոսքային գծի սկզբնական արժեքի գծով.

Դտ 724

Ոչ ընթացիկ ակտիվների վերաչափումից ծախսեր……………………….16 000 (80 000 2 209) Կտ 124 Ակտիվների արժեզրկում………. ……... 16 000

-

հոսքային գծի կուտակված մաշվածքի գծով.

Դտ 112 Շահագործվող հիմնական միջոցների մաշվածք…………………….10 000 (50 000 2 209) Կտ 624 Ոչ ընթացիկ ակտիվների վերաչափումից եկամուտ…………………..…….10 000 Ընդհանուր հաշվարկով, ընկերության ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունում կներկայացվի ակտիվի արժեզրկումից վնաս` 6 000 հազ.դրամ (16 000 - 10 000): Իսկ հոսքային գծի արժեզրկմանը հաջորդող տարիներին ակտիվի շահագործման տարեկան ամորտիզացիոն հատկացումները նախկին 10 000-ի փոխարեն կկազմեն` 8 000 հազ դրամ |(80 000 – 16 000) : 8 տարի|, ստացվող 10 000 հազ. եկամուտների դեպքում, ապահովելով 2 000 դրամի շահույթ: Այսպիսով, 5-դ տարվա վերջում, պաղապաղակի պահանջարկի նվազման պարագայում 6 000 հազ. դրամով ակտիվի արժեզրկման վնասը միանվագ դուրս գրելով ապահովում է պահպանողականության սկզբունքը, քանի որ կանխվում է.  ակտիվի արժեքի 6 000 հազ. դրամով գերագնահատված ներկայացումը հաշվեկշռում (30 000-ի փոխարեն` 24 000), սկզբնական արժեք…………….80 000 արժեզրկում…………………….(16 000) կուտակված մաշվածք……….. (40 000) 50 000 – 10 000 24 000  արժեզրկման կորստի տարածումը ակտիվի շահագործման հետագա տա-

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

րիների վրա ն փոխարենը` վնասը անմիջապես ճանաչվեց հենց ձնավորման պահին: Ըստ տարիների կտրվածքի ներկայացնենք հոսքային գծի շահագործման արդյունքների հաշվեկշռի դինամիկան: ՏԱՐԻՆԵՐ ԱԿՏԻՎ

Հիմնական

(10)

(20)

(30)

(40)

(50)

(48)

(56)

(64)

միջոցներ

Կուտակված մաշվածք

Արժեզրկում

(16)

(16)

(16)

(16)

Հաշվ. հաշիվ

Հաշվեկշիռ

ՏԱՐԻՆԵՐ ՊԱՍԻՎ

Հիմնադր.

կապիտալ

Շահույթ

Վնաս

Հաշվեկշիռ

(6)

(6)

(6)

(6)

111 «Հիմնական միջոցներ»………………………………..84 000 124 «Հիմնական միջոցների արժեզրկում»…………..…. (16 000) Վերագնահատված արժեք…………….…..64 0000 112 «Կուտակված մաշվածք»………………………………...… (64 000 )

Հաշվեկշռային արժեք` շահագործման 8-րդ տարվա վերջին

Այսպիսով, շահագործման 8-րդ տարվա վերջին հոսքային գծի հաշվեկշռային մնացորդը կներկայացվի զրոյական, քանի որ կուտակված մաշվածքը կդառնա համարժեք ակտիվի վերագնահատված արժեքին.

8.19

ՀՀՀՀՍ 38

ՈՉ ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎՆԵՐ

Տնտեսության զարգացման կարնորագույն նախապայմաններից է հանդիսանում լայնածավալ ներդրումային քաղաքականության իրականացումը, որն իր մեկնարկային փուլում խոշոր ֆինանսավորման ռեսուրների ապահովումից բացի, նախապես պահանջում է նան հետազոտության ն զարգացման ծախսումների կատարում: Հետնաբար, միկրոտնտեսական մակարդակով նորամուծությունների իրականացմանը, որպես կանոն, նախորդում են հետազոտության ն զարգացման աշխատանքները, որոնք ուղեկցվում են նշանակալից ծախսումներով: Այս առումով, արդիական է համարվում Հայաստանի Հանրապետության հաշվապահական հաշվառման 3

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

39 «Ոչ նյութական» ստանդարտի հրապարակումը, որի գործնական կիրառման մի շարք հարցերի պարզաբանումներ ներկայացվում են ստորն:

Որն է հետազոտության ն զարգացման ծախսումների տարբերությունը ն ինչպես տարբերակել դրանք միմյանցից: Հետազոտության ծախսումները ընդհանրացված նպատակային բնույթ են կրում ն չեն իրականացվում կոնկրետ նախորոշված նորամուծության նախապատրաստման համար: Իսկ զարգացման ծախսումները, հաջորդելով հետազոտության գործունեությանը, նպատակաուղղվում են արդեն հստակեցված որնէ նորամուծական ծրագրի ներդրմանը: Օրինակ, եթե այլ ընտրանքային տեխնոլոգիաների որոնման 2 000 դրամ ծախսումները՝ դեռնս առարկայացած նպատակաուղղվածություն չունենալով, վերագրվում են հետազոտական գործունեությանը, ապա առնտրային գործունեության շարունակությունը չհամարվող ն արդեն նախորոշված նորագույն տեխնոլոգիայի ներդրման նախապատրաստմանն ուղղված նախագծման, կառուցման, փորձարկման 15 000 դրամ ծախսումները դասվում են զարգացման գործունեությանը:

Որն է հետազոտության ն զարգացման ծախսումների հաշվառման նպատակը:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ակտիվ ճանաչված զարգացման ծախսումների դուրս գրումը կարող է նան հետագա գույքագրումով վերականգնվել, եթե հանգամանքներն ու դեպքերը, ըստ որոնց կատարվել է դուրս գրումը, դադարեն գոյություն ունենալուց:

Հաշվապահական հաշվառումը պետք է հստակ կողմնորոշվի հաշվետու ժամանակաշրջանի զարգացման ն հետազոտման ծախսումները կազմակերպության ակտիվներին կամ ծախսերին վերագրման հարցում: Ուստի, ՀՀՀՀ 3 38 ստանդարտի նպատակն է հանդիսանում ներկայացնել հետազոտության ն զարգացման ծախսումների հաշվառման մոտեցումը՝ դրանց ակտիվներին կամ ծախսերին վերագրելիս:

Ինչ սկզբունքով առաջնորդվել՝ հետազոտության ն զարգացման ծախսումները կազմակերպության ակտիվներին կամ ծախսերին վերագրելիս. Ըստ ՀՀՀՀՍ 3 38 ստանդարտի 42-րդ պարագրաֆի, բոլոր դեպքերում հետազոտության ծախսումները պետք է ճանաչվեն որպես ծախս այն հաշվետու ժամանակաշրջանում, երբ կատարվում են, պայմանավորված դրանցից ակնկալվող տնտեսական օգուտների առարկայական գնահատման բացակայությամբ: Ինչ վերաբերում է զարգացման ծախսումներին, ապա դրանք ակտիվ են ճանաչվում, երբ զարգացման աշխատանքների արդյունքը հստակ որոշված է, իսկ նախատեսված նորամուծության իրագործելիությունը հիմնավորված՝ ներդրումն ապահովող ռեսուրսների ն նորույթի իրացման շուկայի առկայությամբ: Հակառակ դեպքում, զարգացման ծախսումները վերագրվում են հաշվետու ժամանակաշրջանի ծախսերին: Օրինակ, եթե զարգացման ծախսումներն ուղղված են 4 000 դրամով «Ա» արտադրանքի, 5 000 դրամով «Բ» արտադրանքի ն 6 000 դրամով «Գ» արտադրանքի թողարկմանը, սակայն «Գ» արտադրանքի թողարկումը դեռնս ապահովված չէ իրացման շուկայով, ապա հաշվապահությունը կատարված այդ ծախսումներից 9 000 (4 000 Հ 5 000) դրամը ճանաչվում է որպես ակտիվ, իսկ 6 000-ը՝ որպես հաշվետու ամսվա ծախսեր, քանի որ, կապված վաճառահանման անհնարինության հետ, «Գ» արտադրանքի նախատեսվող թողարկումից տեսանելի ապագայում տնտեսական օգուտներ առայժմ չի սպասվում:

Ինչ հաշվային թղթակցություններով ձնակերպել գացման ծախսումների իրականացումը:

հետազոտության ն զար-

Քանի որ հետազոտության ծախսումները բոլոր դեպքերում գնահատվում են որ-

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

պես հաշվետու ամսվա ծախսեր, ապա իրենց կատարման պահին արձանագրվում են 815 «Հետազոտության ն զարգացման ծախսումներ» հաշվի դեբետում, հետնյալ թղթակցությունների օգնությամբ.

Դտ 815 Կտ 527 Կտ 525 Կտ 211

2 000 1 300

(հետազոտության ծախսերի գծով ) (հաշվարկած աշխատավարձի գծով) (սոցապ վճարների գծով) (ծախսված նյութերի գծով ն այլն)

Նույն թղթակցությունները ձնակերպվում են նան զարգացման այն ծախսումների գծով, որոնք հաշվետու ամսում ճանաչվել են որպես ծախս: Այնուհետն, դրանք վերագրվում են հաշվետու ամսվա ծախսերին հետնյալ թղթակցությամբ.

Դտ 717 2 000 (ծախսումները որպես ծախս ճանաչելիս) Կտ 815 2 000 (ծախսումները դուրս գրելիս) Ակտիվ ճանաչված զարգացման ծախսումները նախօրոք հավաքվում են 154 «Ոչ ընթացիկ ակտիվներ հետաձգված ծախսերի գծով» հաշվի դեբետում, այնուհետն զարգացման գործունեության ավարտից հետո՝ փոխանցվում 155 «Ոչ ընթացիկ ակտիվների գծով հետաձգված ծախսերի գծով» հաշվին: Ձնակերպվող հաշվապահական թղթակցությունները կլինեն. - զարգացման ծախսումները իրականացնելիս.

Դտ 815 9 000 (զարգացման գործընթացն իրականացնելիս) Կտ 527 2 100 (հաշվարկած աշխատավարձի գծով) Կտ 525 400 (սոցապ վճարների գծով) Կտ 211 6 500 (ծախսված նյութերի գծով ն այլն) - ակտիվ ճանաչված անավարտ զարգացման ծախսումներն արձանագրելիս.

Դտ 154 9 000 Կտ 815 9 000 Ինչպես հաշվարկել ն ձնակերպել ակտիվ ճանաչված զարգացման ծախսերի ամորտիզացիան Զարգացման ծախսումները ամորտիզացվում են դրանցից բխող օգուտների արձանագրման մոդելի համապատասխան: Այսինքն, ամորտիզացիայի հաշվարկման ժամանակացույցի հիմքում դրվում է զարգացման ծախսումների ետգնման ժամանակաշրջանը կամ նորամուծության արտադրանքի քանակը: Քանի որ դժվար է երկար ժամանակահատվածի համար կանխատեսել նոր արտադրանքի կամ տեխնոլոգիայի հետագա ծախսումները ն համապատասխան հետագա տնտեսական օգուտները, ապա զարգացման ծախսումներն ամորտիզացվում են հինգ տարին չգերազանցող ժամանակաշրջանում: Ամորտիզացիան սկսվում է այն պահից, երբ արտադրանքը կամ տեխնոլոգիան պատրաստ է վաճառահանման ն հստակեցված է դրանից ակնկալվող օգուտների մուտքագրման ժամանակացույցը: Այսպես, մեր օրինակում, նորամուծության արդյունք հանդիսացող «Ա» ն «Բ» արտադրանքի թողարկումն ու իրացումը նախատեսվում է առնվազն երեք տարի, որն անմիջապես հաջորդում է դրանց զարգացման ծախսումների որպես ակտիվ ճանաչմանը: Հետնաբար, այս դեպքում ամորտիզացիայի ամսեկան գումարը

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

կկազմի 9 000 : (3 2 12) Հ 250 դրամ, իսկ հաշվային թղթակցությունը կձնակերպվի.

Դտ 714 250 Կտ 155 250 Ինչու է կատարվում ակտիվ ճանաչված զարգացման ծախսումների գույքագրում ն ինչպես են ձնակերպվում գույքագրման արդյունքները: Ինչպես կազմակերպության ցանկացած ակտիվ, այնպես էլ ակտիվ ճանաչված զարգացման ծախսումները ենթարկվում են պարբերաբար գույքագրման: Այսպես, եթե զարգացման ծախսումների ակտիվ ճանաչման երկրորդ տարվա սկզբին գույքագրմամբ պարզվում է, որ «Բ» արտադրանքի իրացման շուկան սպառվել է ն նման պարագայում այլնս հնարավոր չէ այդ ուղղությամբ տնտեսական օգուտների ստացումը, ապա ակտիվ ճանաչված 9 000 դրամ զարգացման ծախսումներից «Բ» արտադրանքի 5 000 բաժնեմասը վերանայվում է արդեն որպես հաշվետու ամսվա ծախս ն իր մաշվածքով դուրս գրվում հետնյալ թղթակցությամբ.

Դտ 714……...3 334 ( հաշվետու ամսվա ծախսերին վերագրումը) ԴՏ 155….1666 |5 000 : 3 | (տարեկան մաշվածքի դուրս գրումը) Կտ 154……….. 5 000 (ակտիվի դուրս գրումը զարգացման ծախսումներից) Ինչու է կատարվում ակտիվ ճանաչված, բայց արդեն դուրս գրված զարգացման ծախսումների վերականգնում ն ինչ աղբյուրներով ու հաշվային թղթակցություններով է այն ձնակերպվում: Ակտիվ ճանաչված զարգացման ծախսումների դուրս գրումը կարող է նան հետագա գույքագրումով վերականգնվել, եթե հանգամանքներն ու դեպքերը, ըստ որոնց կատարվել է դուրս գրումը, դադարեն գոյություն ունենալուց: Վերականգնված գումարը նվազեցվում է այն չափով, որը կճանաչվեր որպես ամորտիզացիա, եթե դուրս գրումը տեղի չունենար: Այսպես, եթե մեր օրինակում, զարգացման ծախսումների ակտիվ ճանաչման երրորդ տարվա երկրորդ կիսամյակի սկզբին պարզվի, որ հայտնաբերվել է նոր շուկա «Բ» արտադրատեսակի իրացման համար, ապա նախապես կհաշվարկվի դուրս գրված ծախսումների վերականգնվող գումարը: Այդ նպատակով, երեք տարով ակտիվ ճանաչված 5 000 դրամ զարգացման ծախսումները նախ կզեղչվեն առաջին տարում հաշվարկված ամորտիզացիայով, ապա կիջեցվեն երկրորդ տարվա ն երրորդ տարվա առաջին կիսամյակի այն մաշվածքի չափով, որը չէր հաշվարկվել դուրս գրման հետնանքով. 5 000 – 1 666 (I տարի) – 1 666 (II տարի) – 833 (III տարի՝ առաջին կիսամյակ ) Հ 835 Այնուհետն, որպես ակտիվ վերականգնված ծախսերի գումարը կձնակերպվի հաշվետու ժամանակաշրջանի զարգացման ծախսերի նվազման հաշվին հետնյալ հաշվապահական թղթակցությամբ.

Դտ 154 ………. 835 (ակտիվների վերականգնում) ԿՏ 714……. 835 (հաշվետու ամսվա զարգացման ծախսերի կրճատում)

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

Թվարկեք ֆինանսական հաշվառման հիմնական սկզբունքները (8.2): Ինչու է հաշվարկվում պաշարների իրացման զուտ արժեքը (8.3): Ինչ բաժիններ է ընդգրկում դրամական հոսքերի հաշվետվությունը (8.4): Որոնք են հիմնական միջոցների վերագնահատման մոտեցումները, ներկայացման սկզբունքները (8.7): Որոնք են ֆինանսական ն գործառնական վարձակալության տարբերակիչ հատկանիշները (8.9): Որոնք են ակտիվներին ն եկամուտներին վերաբերող շնորհների ճանաչման տարբերակիչ հատկանիշները (8.12): Ինչ առանձնահատկություններ ունեն համախմբված ֆինանսական հաշվետվությունները (8.14): Որոնք են հիմնական միջոցների արժեզրկման սկզբունքները (8.18): Երբ են կապիտալիզացվում զարգացման ծախսումները (8.19):

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

5. Անալիտիկ հաշվառում «Հատիկ» գործարանում թողարկվող հացամթերքներն են հացը, բուլկեղենը ն մակարոնեղենը, որոնք շուկայական մեծ պահանջարկ ունեն: Սակայն վերջին ամիսներին մրցակից այլ գործարանների հրապարակված ֆինանսական հաշվետվությունները վկայում են «Հատիկ»-ի գործունեության շահութաբերության անկման մասին: Մտահոգված այդ խնդրով, ֆինանսական տնօրենը հանձնարարում է հաշվապահին հաշվետու տարվա երկորոդ եռամսյակի ֆինանսական հաշվետվություններից բացի, կազմել նան շահութաբերության անալիտիկ հաշվետվություն ըստ առանձին արտադրատեսակների ն առաջարկություններ ներկայացնել հացամթերքների արտադրության շահութաբերության ուղղությամբ: Երկրորդ եռամսյակին առնչվող հաշվապահական տվյալներն են. I. Հաշվապահական հաշվեկշռի հոդվածները երկրորդ եռամսյակի սկզբի դրությամբ. հիմնական միջոցներ – 25 000, հիմնական միջոցների մաշվածք – (5 000), հաշվարկային հաշիվ – 6 000, նյութեր – 4 000, պարտավորություններ աշխատավարձի գծով – 2, պարտավորություններ մատակարարներին – 7, ( 2: 7 Հ 4 : 6 ), հիմնադրական կապիտալ – 20 000 հազ. դրամ: II. Երկրորդ եռամսյակում տեղի ունեցած տնտեսական գործառնությունները 1. մատակարարներց ստացվել են 14 000 հազ.դրամի նյութեր, որոնց դիմաց դեռնս վճարում չի կատարվել, 2. հաշվարկային հաշվից մատակարարներին վճարվել է 5 000 հազ.դրամ, 3. պահեստից արտադրության կարիքների համար բաց թողնված նյութերը կազմել են 15 000 հազ. դրամ, որից 8 000-ը` հացի, 2 000-ը` բուլկու ն 5 000 – ը` մակարոնեղենի համար, 4. հաշվարկվել է արտադրական բանվորներին աշխատավարձ 12 000 հազ.դրամ, որից 4 000-ը` հացի, 1 000-ը` բուլկու ն 7 000–ը` մակարոնեղենի համար, 5. հաշվարկվել է արտադրական սարքավորումների ամորտիզացիան 10 000հազ.դրամով, որը բաշխվել է հացի, բուլկեղենի ն մակարոնեղենի միջն համապատասխանաբար 109, 209 ն 709 հարաբերակցությամբ, 6. հաշվարկվել է վարչական շենքի ամորտիզացիան 200 հազ. դրամով, 7. ամբողջ թողարկումը մուտքագրվել է պատրաստի արտադրանքի պահեստ, 8. պահեստից գնորդներին է առաքվել հացամթերք 33 000հազ. դրամի, որից 13 000-ը` հացի, 5 000-ը` բուլկու ն 15 000–ը` մակարոնեղենի գծով, 9. գնորդներին առաքված արտադրանքից եկամուտը կազմել է 37 000 հազ. դրամ, որից 16 000ը` հացի, 7 000-ը` բուլկու ն 4 000 ը` մակարոնեղենի գծով, 10. գնորդներց ստացվել է իրացման հասույթը` 20 000 հազ. դրամի չափով, 11. բյուջե է մուծվել երկրորդ եռամսյակին հասանելիք շահութահարկը 760 հազ. դրամով (հարկվող շահույթի 209-ի չափով), 12. ֆինանսական արդյունքին են վերագրվել երկրորդ եռամսյակի ծախսերը, 13. ֆինանսական արդյունքին են վերագրվել երկրորդ եռամսյակի եկամուտները 14. ձնակերպվել է երկրորդ եռամսյակի «Հատիկ» գործարանի շահույթը:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հանդես գալով որպես հաշվապահ, ձեզանից պահանջվում է. (8) կազմել «Հատիկ» գործարանի երկրորդ եռամսյակի հաշվապահական հաշվեկշիռը, (Ե) կազմել երկրորդ եռամսյակի ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունը, (Շ) կազմել հացամթերքների ինքնարժեքի շահութաբերության հաշվետվությունը, (d) ներկայացնել առաջարկություններ շահութաբերության բարձրացման ուղղությամբ:

6. «Ֆինանսական թե ՞ հարկային հաշվետվություն» «Արագած» հանրախանութի ֆինանսական կառավարիչը կարդալով ֆինանսական արդյունքների տարեկան հաշվեկշիռը, հարցումով դիմում է հաշվապահին, թե շահութահարկի ծախսը չի համապատասխանում օրենսդրությամբ սահմանված հարկվող եկամտի 209-ին: «Արագած» հանրախանութի տարեկան եկամուտների ն ծախսերի ամփոփ թղթակցություններն են: 1. Վաճառքի տարեկան եկամուտը մուտքագրվել է հաշվարկային հաշիվ ն կազմել է 60 000, որից 40 000-ը` սննդամթերքի, իսկ 20 000-ը` հագուստեղենի բաժիններից: 2. Տարվա վերջում հանրախանութի շենքի վերագնահատումից ստացվել է 3 000-ի եկամուտ: 3. Հանրախանութի արտարժույթային հաշվի տարադրամի կուրսի փոփոխումից ստացվել է 1 000 եկամուտ: 4. Վաճառքի ինքնարժեքը կազմել է 38 000, որից 20 000-ը` սննդամթերքի, իսկ 18 000-ը` հագուստեղենի բաժիններից: 5. Հաշվարկային հաշվից վարչական նպատակներով կատարվել են 6 000–ի գործուղման ծախսեր, որից 2 000-ը գերազանցել է հարկային թույլատրելի շեմը: 6. Հաշվարկային հաշվից կատարվել են ներդրումային 1 000-ի ծախսեր, հանրախանութում սննդամթերքի ն հագուստեղենի բաժիններից բացի` կոշկեղենի բաժնի գործարկման ուղղությամբ: 7. Հաշվարկվել է 3 400-ի շահութահարկ, հարկվող շահույթի 209-ի չափով: 8. Տարեկան եկամուտները դուրս են գրվել ֆինանսական արդյունքին: 9. Տարեկան ծախսերը դուրս են գրվել ֆինանսական արդյունքին: 10. Ձնակերպվել է հանրախանութի տարեկան 15 600 շահույթը: 11. Հայտարարվել են 10 600-ի շահաբաժիններ: Հաշվապահը հանրախանութի տնօրենին ներկայացնում է ֆինանսական արդյունքների համեմատական հաշվետվություն ըստ ֆինանսական, հարկային ն կառավարչական հաշվապահության կտրվածքների ն դրանով իսկ մեկնաբանում հաշվարկված շահութահարկի ծախսի հավաստիությունը: Հանդես գալով որպես «Արագած» հանրախանութի հաշվապահ. (8) ծանուցագրով տնօրենին ներկայացրեք շահույթի հաշվետվությանը ներկայացվող պահանջները` ֆինանսական, կառավարչական ն հարկային հաշվապահության համակարգում, (Ե) ներկայացրեք ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունները ըստ ֆինանսական, հարկային ն կառավարչական հաշվապահության պահանջների, (Շ) օգտվելով եկամուտների ն ծախսերի ներկայացված տարեկան ամփոփ գործառնություններից, ձնակերպեք համապատասխան հաշվային թղթակցություններ,

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

7. «Բյուջետային պարտավորություններ»

«Արնիկ» խանութի տնօրենը ցանկանում է վերլուծել հաշվետու տարվա առնտրային գործունեության հետնանքով ծագած հարկային պարտավորությունները: Խանութում չի գործում հաստիքային հաշվապահ, որին ընդամենը տարին մեկ անգամ են հրավիրում` տարեկան ֆինանսական ն հարկային հաշվետվությունների կազմման նպատակով: Անցողիկ տարվա համար հաշվապահին ներկայացված փաստաթղթերի բովանդակությունն հետնյալն է: Հաշվետու ժամանակաշրջանում ձեռք է բերել 10 000 հազ. դրամ ապրանքներ գնման արժեքով, որի դիմաց մատակարարին պետք է լրացուցիչ վճարել նան 209 ավելացրած արժեքի հարկ: Ձեռք բերված ապրանքների վրա սահմանվել է 109 հավելագին: Հաշվեկշիռը հաշվետու տարեսկզբին

Ակտիվներ

Գումար

. Ոչ ընթացիկ ակտիվներ 111 Հիմնական միջոց

6 000

Կապիտալ 311 Բաժնեհավաք

(1 000)

ՀՄ մաշվածք

Ընթացիկ ակտիվներ 252 Հաշվարկ. հաշիվ 216 Ապրանքներ

2 000 9 000

Հավելագին

(400)

Դեբիտորական պարտքեր

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

Կապիտալ, պար- Գումար տավորություններ

Չբաշխված շահույթ

8 700

Ընթացիկ պարտավորություններ

16 100

Կրեդիտորական պարտքեր Բյուջեին պարտավորություններ Աշխատավարձի պարտավորություն

4 000

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

16 100

3 000

Հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում գույքագրումով պարզվել է, որ խանութում ապրանքների մնացորդը վաճառքի գնով կազմել է 3 000 հազ դրամ: Հաշվետու ժամանակաշրջանի ընթացքում խանութն իրականացրել է շրջանառության ծախսեր, աշխատողներին վճարելով 500 հազ. դրամի աշխատավարձ, հաշվարկելով 300 հազ. դրամի ամորտիզացիա, հաշվարկելով բյուջեին շահութահարկ հարկվող շահույթի 20 9 -ի չափով: Ապրանքների վաճառքի 309-ը հաշվետու ժամանակաշրջանում կատարվել է ապառիկով: Պատկերացրեք, որ ինքներդ եք հրավիրված հաշվապահը, որից պահանջվում է. (8) կազմել խանութի հաշվետու ժամանակաշրջանի համեմատական հաշվեկշիռը ն ֆինանսական հետնանքների հաշվետվությունը, (Ե) տնօրենին ներկայացնել խանութի բյուջետային պարտավորությունների կազմն ու կառուցվածքը տարեվերջի դրությամբ ն գնահատել խանութի իրացվելիությունը:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

8. «Կորած հոդվածներ» Կահույքագործների ասոցիացիան միավորում է նան փայտամշակման ֆաբրիկաներ` ք. Իջնանից, ք. Վանաձորից ն ք. Գորիսից: Հաշվետու տարվա դեկտեմբերի 31-ին ասոցիացիայի տնօրինությունը գլխավոր հաշվապահից պահանջում է փայտամշակման ֆաբրիկաների տարեկան հաշվեկշիռն ու ֆինանսական հետնանքների հաշվետվությունը, որպեսզի կատարի նախնական գնահատումներ մինչ տարեկան հաշվետվական ժամկետի ավարտը: Օպերատիվության նկատառումներով փայտամշակման ֆաբրիկաները դկետեմբերի 31-ին իրենց հաշվետվությունները կահույքագործների ասոցիացիա են ուղարկում էլեկտրոնային փոստով: Սակայն, փոստի վատ աշխատանքի պատճառով, ուղարկված հաշվետվությունների որոշ տողեր թվային արժեքների փոխարեն` համակարգչով ներկայացնում է «Y» նշանով: Այդ մասին ասոցիացիայի գլխավոր հաշվապահը տեղեկանում է դեկտեմբերի 31-ի ժամը 13 -ին, իսկ տնօրենների խորհրդի հավաքը նշանակված է 14 -ին: Քանի որ պարտադիր է տնօրենների խորհրդին հաշվետվությունների ներկայացումը ն բացառվում է մեկ ժամվա ընթացքում ֆաբրիկաներից նորից հաշվետվությունների ստացումը, հաշվապահը որոշում է օգտվելով ակտիվների, պարտավորությունների, կապիտալի, եկամուտների ու ծախսերի հաշվեկշռային փոխկապակցությունից` ինքնուրույն վերականգնել «կորած հոդվածները»: Օգնեք գլխավոր հաշվապահին ն փորձեք ինքներդ վերականգնել տնօրենների խորհրդին փոստով ուղարկված ֆաբրիկաների հաշվետվությունների կորած թվերը` դրանք տեղադրելով Y-րի վանդակներում: էլեկտրոնային փոստով ստացված մասնաճյուղերի հաշվետվութունները ներկայացված են ստորն, որոնցից յուրաքանչյուրի վրա գլխավոր հաշվապահը կատարել է նշումներ: Հաշվեկշիռ առ 31 դեկտեմբերի 2 002թ (ք. Իջնան) Ակտիվներ

Գումար

Պասիվներ

Ոչ ընթացիկ Շենքեր

Կապիտալ 2 000

Սարքավորումներ Տրանսպորտ

Գումար

Y

Հիմնադրական կապիտալ

Y

Շահույթ

Y

Y

ընդամենը

10 000

Ոչ ընթացիկ պարտավոր.

Դրամական միջոցներ

6 000

Ընթացիկ պարտավորութ.

Նյութեր

1 500

Պ/ աշխատավարձի գծով

Դեբիտորներ

2 500

Պ/բյուջեին

Արտադրանք

1 000

Պ/կրեդիտորներին

ընդամենը

Ընթացիկ

Y

Վարկեր

3 000 1 000

ընդամենը

11 000

ընդամենը

2 000

Հաշվեկշիռ

Y

Հաշվեկշիռ

Y

Ֆինանսական հետնանքների հաշվետվություն 2002 թ. (ք. Իջնան) Իրացումից հասույթ

20 000

Իրացման ինքնարժեք

17 000

Համախառն շահույթ

Y

Վարչական ծախսեր

1 000

Հարկվող շահույթ

Y

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Շահութահարկի ծախս

Y

Զուտ շահույթ

Y

Գլխավոր հաշվապահի նշումները.  շահութահարկի դրույքաչափը 209 է,  տարվա սկզբի չբաշխված շահույթի մնացորդը կազմել էր 300,  համաձայն մասնաճյուղի ակտիվների ձնավորման քաղաքականության, տրանսպորտային միջոցները պետք է կազմեն սարքավորումների 609-ը: Հաշվեկշիռ առ 31 դեկտեմբերի 2 002թ (ք. Վանաձոր) Ակտիվներ

Գումար

Պասիվներ

Ոչ ընթացիկ Շենքեր

7 000

Հիմնադրական կապիտալ

Սարքավորումներ

1 200

Շահույթ

Վարձակալած միջոցներ ընդամենը

9 000

Ընթացիկ Դրամական միջոցներ Արագամաշ առարկաներ Նյութեր Անավարտ արտադրանք Արտադրանք

2 200 Y

ընդամենը

Y

Ոչ ընթացիկ պարտավոր. Վարկեր

3 000

Վարձակալման գծով

Ընդամենը

Y

3 500

Ընթացիկ պարտավորութ.

Պ/ աշխատավարձի գծով

Y

Պ/բյուջեին

Y

Պ/կրեդիտորներին

Y

1 400

ֆինանսական ներդրում

Գումար

Կապիտալ

ընդամենը

7 000

ընդամենը

Y

Հաշվեկշիռ

16 000

Հաշվեկշիռ

Y

Ֆինանսական հետնանքներ 2002 թ. (ք. Վանաձոր) Իրացումից հասույթ

Y

Իրացման ինքնարժեք

Y

Համախառն շահույթ

Y

Վարչական ծախսեր

4 000

Հարկվող շահույթ

8 000

Շահութահարկի ծախս

1 600

Զուտ շահույթ

Y

Գլխավոր հաշվապահի նշումները.  համաձայն մասնաճյուղի քաղաքականության, հասույթում իրացման ինքնարժեքը կազմում է 609:  տարվա սկզբի շահույթի մնացորդը կազմել է 0:  պարտավորությունները աշխատավարձի, բյուջեի ն կրեդիտորների գծով միմյանց համապատասխանորեն հարաբերում են 3:1:5

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հաշվեկշիռ առ 31 դեկտեմբերի 2 002թ (ք. Գորիս) Ակտիվներ

Գումար

Պասիվներ

Ոչ ընթացիկ Շենքեր

Կապիտալ Y

Սարքավորումներ

4 000

Հետաձգված ծախսեր

Հետաձգված հարկեր

ընդամենը

Գումար

Y

Ընթացիկ

Հիմնադրական կապիտալ

Շահույթ

Y ընդամենը

Y

Ոչ ընթացիկ պարտավոր. Վարկեր

Փոխառություններ

Դրամական միջոցներ

2 000

Ընդամենը

Նյութեր

3 000

Ընթացիկ պարտավորութ.

Անավարտ արտադրանք

Պ/ աշխատավարձի գծով

Արտադրանք

Պ/բյուջեին

Դեբիտորներ

4 000

Պ/կրեդիտորներին

Y

ընդամենը

10 000

ընդամենը

Y

Հաշվեկշիռ

Y

Հաշվեկշիռ

Y

Ֆինանսական հետնանքների հաշվետվություն 2002 թ.(ք. Վանաձոր) Իրացումից հասույթ

50 000

Իրացման ինքնարժեք

Y

Համախառն շահույթ

Y

Վարչական ծախսեր

Y

Հարկվող շահույթ

Y

Շահութահարկի ծախս

Y

Զուտ շահույթ

Y

Գլխավոր հաշվապահի նշումները  համաձայն մասնաճյուղի քաղաքականության, ընդհանուր ակտիվների կազմում ընթացիկ ակտիվները կազմում են 409:  հասույթում իրացման ինքնարժեքը կազմում է 659,  վարչական ծախսերը կազմում են իրացման ինքնարժեքի 1/4-ը,  շահութահարկի դրույքաչափը կազմում է 209  տարվա սկզբի շահույթի մնացորդը կազմել է 1 000:

9. «Ֆինանսական դրության գնահատում» Կահույքագործների ասոցիացիայի տնօրենների խորհուրդը մտահոգված է գործող մի քանի փայտամշակման ֆաբրիկաների առկայությամբ: Շուկայական արտաքին մրցակցությանը դիմակայելու ն արդյունավետ մենեջմենթի կազմակերպման նկատառումներով պետք է որոշում կայացվի առնվազն մեկ մասնաճյուղի գործունեության դադարեցման գծով: Որոշման դեպքում գործոնների առաջնահերթությունը պետք է հաշվի առնվի հետնյալ հերթականությամբ.

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Իրացվելիություն Ինքնավարություն Շահութաբերություն Կահույքագործության բնագավառում շուկայական մրցակցությանը դիմակայում են այն տնտեսվարող օբյեկտները, որոնց ֆինանսական գործակիցները գտնվում են հետնյալ սահմաններում: Ցուցանիշներ

Ընդունելի սահման

Իրացվելիություն ընթացիկ հրատապ

»2 »1

Ինքնավարություն կապիտալ/հաշվեկշիռ ոչ ընթացիկ պարտավորություն/կապիտալ

» 0,5 Հ 0,3

Շահութաբերություն կապիտալի շահութաբերություն ակտիվների շահութաբերություն իրացման շահութաբերություն

» 0,15 » 0,1 » 0,2

Որպես գլխավոր հաշվապահ. (8) ո՞ր

մասնաճյուղի գործունեության դադարեցման վերաբերյալ առաջարկություն կանեիք, հիմնվելով քննարկվող գործոնները բնութագրող ցուցանիշների ընդունելի սահմանների վրա ն օգտվելով խնդիր 13-ի պատասխանում բերված Իջնանի, Գորիսի ն Վանաձորի փայտամշակման ֆաբրիկաների 2 002 թ. ֆինանսական հաշվետվություններից, (Ե) համառոտ ձնակերպեք ֆաբրիկաների ֆինանսատնտեսական գործունեության վերաբերյալ մենեջմենթին ներկայացվող Ձեր առաջարկությունը:

10.

Վիրուս

«Զանգու» Կազմակեպությունում համակարգչային վիրուսի պատճառով ոչնչացել են 2 000 թ. երրորդ եռամսյակի հաշվապահական որոշ ֆայլեր, իսկ չորրորդ եռամսյակին վերաբերող հաշվետվական տեղեկատվությունը, կապված այդ ժամանակաշրջանում տեղի ունեցած գործարքների ն հաշիվների վերջնական մնացորդների հետ՝ պահպանվել է: Ֆինանսական կառավարիչը, հաշվապահությունից պահանջում է երրորդ եռամսյակի վերջի (կամ նույնն է թե չորրորդ եռամսյակի սկզբի) հաշվեկշիռը: Իր հերթին, արտադրության կառավարիչը, պահանջում է չորրորդ եռամսյակում թողարկված արտադ-

րատեսակների արտադրական շահույթի հաշվետվություն: Հաշվապահական ֆայլերում պահպանված տեղեկատվությունը հետնյալն է. ա) չորրորդ եռամսյակի հաշիվների վերջնական մնացորդները. նյութեր – 2 000, պարտավորություններ բանվորներին – 22 000, բաժնետիրական կապիտալ (ֆայլը ոչնչացել է), հիմնական միջոցներ – 46 000, հիմնական միջոցների ամորտիզացիա - 10 000, դրամական միջոցներ – 50 000, շահույթ – 15 000, անավարտ արտադրանք – 6 000 («Ա» արտադրանքի գծով` 2 500, «Բ»-ի գծով`3 500, պատրաստի արտադրանք - «Ա» արտադրանքի գծով` 3 000 , «Բ»-ի գծով` 4 000, պարտավորություններ բյուջեին – 6 000, պարտավորություններ մատակարարներին – 16 000:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

բ) չորրորդ եռամսյակում տեղի ունեցած գործարքները 1. մատակարարներից ստացվել են նյութեր 15 000 -ի, որի համար դեռ չի վճարվել, 2. արտադրությունում ծախսված նյութերը «Ա» արտադրանքի գծով կազմել են 8 000, «Բ» - ի գծով – 6 000, 3. բանվորներին հաշվարկվել է աշխատավարձ 20 000 –ի, որը «Ա» արտադրանքի գծով կազմել է 11 000, «Բ»-ի գծով – 9 000, 4. հիմնական միջոցների գծով հաշվարկվել է ամորտիզացիա 7 000 –ի, որը «Ա»-ի ն «Բ»-ի միջն բաշխվել է 3:4 հարաբերությամբ, 5. արտադրության ծախսերին է դուրս գրվել սկզբնական անավարտ արտադրանքը 1 500 –ի, որից «Ա»-ի գծով՝ 500, «Բ» -ի գծով՝ 1 000, 6. արտադրությունից դուրս է գրվել անավարտ արտադրանքի վերջնական մնացորդը, որից «Ա»-ի գծով՝ 2 500, «Բ» -ի գծով՝ 2 000, 7. արտադրությունից պահեստ է մուտքագրվել պատրաստի արտադրանք, որից «Ա»-ի գծով՝ 20 000, «Բ» -ի գծով՝ 18 000, 8. գնորդներին պահեստից առաքված պատրաստի արտադրանքի փաստացի ինքնարժեքը կազմել է «Ա»-ի գծով՝ 17 000, «Բ» -ի գծով՝ 14 000, 9. գնորդներից ստացված գումարը կազմել է «Ա»-ի գծով՝ 25 000, «Բ» -ի գծով՝ 23 000, 10. իրացման գծով հաշվարկվել է շահութահարկ՝ հարկվող շահույթի 209-ի չափով (գումարը որոշել), 11. եկամուտների ն ծախսերի համադրումով որոշվել է չորրորդ եռամսյակի 13 600-ի զուտ շահույթը: Պահանջվում է. (8) ներկայացնել ֆինանսական կառավարչին կազմակերպության չորրորդ եռամսյակի հաշվեկշռը, (Ե) ներկայացնել արտադրական կառավարչին չորրորդ եռամսյակում թողարկված արտադրատեսակների շահութաբերությունը ն կատարել համապատասխան եզրակացություն արտադրության վերաբերյալ:

11. «Փաստաթղթաշրջանառություն» «Տաքսի» ՍՊԸ-ն կատարում է մարդատար փոխադրումների ծառայություններ: ՍՊԸ-ն չի տնօրինում հիմնական միջոցների, քանի որ շարժակազմը ն պահեստային շենքը պատկանում են պայմանագրով աշխատող վարորդներին: Առ 1-ը հոկտեմբերի «Տաքսի» ՍՊԸ-Ի հաշվեկշիռը ներկայացված է այսպես.

Հոդվածներ Նյութեր Դեբիտորներ Դրամարկղ Հաշվարկային հաշիվ

Գումար 420 000 458 516 2 700 000

Հաշվեկշիռ

3 578 516

Հիմնադիր կապիտալ

Հաշվեկշիռ

3 578 516

Հոկտեմբերին «Տաքսի»-ին ծառայություններ է մատուցել «Բազե» կրթահամալիրին ն կատարել է բենզինի գնումներ մի քանի բազաներից: Հոկտեմբեր ամսին ՍՊԸ-ի գործառնությունների գրանցամատյանը ներկայացված է ստորն:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

1.

Հաշվարկվել է աշխատավարձ` վարորդներ Պետրոսյանին, Կարապետյանին, Հակոբյանին (տես աշխատաժամանակի տաբել` թիվ 25):

2.

Հաշվարկված աշխատավարձից պահվել է 39` կենսաթոշակային ֆոնդին փոխանցման նպատակով (տես աշխատավարձի հաշվարկի թիվ 415 ցուցակ):

3.

Հաշվարկված աշխատավարձից պահվել է եկամտահարկ` բյուջե փոխանցման նպատակով (տես աշխատավարձի հաշվարկի ցուցակ` թիվ 415):

4.

Հաշվարկված աշխատավարձի նկատմամբ գործատուն կատարել է հատկացումներ կենսաթոշակային ֆոնդին (տես կենսաթոշակային ֆոնդին հատկացումների թիվ 418 հաշվարկի ցուցակ)

Վճարվել է աշխատավարձ դրամարկղից (տես աշխատավարձի վճարման թիվ 433 ցուցակ):

6.

Գնվել է բենզին. հոկտեմբերի 5-ին Իջնանի բազայից 5 000 լ, 240 դրամ գնով (թիվ 55 հաշիվ ֆակտուրա), հոկտեմբերի 10-ին Մասիսի բազայից 3 000 լ, 220 դրամ գնով (թիվ 256 հաշիվ ֆակտուրա ), հոկտեմբերի 15-ին Արմավիրի բազայից 4 000 լ, 200 դրամ գնով (տես թիվ 18 հաշիվ-ֆակտուրա) Գնված բենզինը մուտքագրվել է պահեստ (տես թիվ 6 մուտքի օրդեր բենզինի հաշվառման պահեստային քարտ` թիվ 44):

7.

Դուրս է գրվել բենզին (տես բենզինի ծախսի պահանջագիր թիվ 9, ելքի օրդեր թիվ 661). հոկտեմբերի 2-Ին` վարորդ Պետրոսյանին 1 500 լ, հոկտեմբերի 18-Ին` վարորդ Կարապետյանին 6 000 լ, հոկտեմբերի 25-Ին` վարորդ Հակոբյանին 2 500 լ Բենզինի ծախսը գնահատվել է ԷIԷՕ մեթոդով (տես պահեստային քարտ թիվ 44, ելքի օրդեր թիվ 661):

8.

Վճարվել է բենզինի գնումների դիմաց. հոկտեմբերի 9-ին` Իջնանի վառելիքի բազային – 800 000 դրամ, հոկտեմբերի 21-ին` Մասիս վառելիքի բազային – 400 000 դրամ, հոկտեմբերի 25-ին` Արմավիրի վառելիքի բազային – 500 000 դրամ (տես վճարման պահանջագրեր թիվ 111, 112,113, կրեդիտորական պարտքերի քարտ):

9.

«Բազե» կրթահամալիրին հոկտեմբերի 27-ին ներկայացված է 3 000 000 դրամի հաշիվ ֆակտուրա թիվ 22-

10.

«Բազե» կրթահամալիրի կողմից մարվել է դեբիտորական պարտքը 4 000 0000 դրամով ն գումարը

ը` «Տաքսի» ՍՊԸ-ի կողմից մատուցած 15 000 կմ ծառայության դիմաց (կմ-ը` 200 դրամ): մուտքագրվել է հաշվարկային հաշիվ (տես վճարման պահանջագիր թիվ 114, դեբիտորական պարտքերի քարտ թիվ 1.):

Հաշվետու ամսվա ծախսերը դուրս են գրել ֆինանսական արդյունքին: Հաշվետու ամսվա եկամուտները դուրս են գրել ֆինանսական արդյունքին:

Ձնակերպվել է հոկտեմբեր ամսվա ՍՊԸ-ի գործառնական շահույթը:

Աշխատաժամանակի տաբել թիվ 25 Անուն, ազգանուն

Աշխատած օրերի թիվ

Օրեկան աշխատաժամեր

Պետրոսյան Կարապետյան Հակոբյան

Ժամավարձ

Հաշվարկված աշխատավարձ

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Աշխատավարձի հաշվարկի տեղեկագիր թիվ 415 Անուն, ազգանուն

Տաբել թիվ

Պետրոսյան Կարապետյան Հակոբյան

Հաշվարկված աշխատավարձ

Պահումներ սոցապի գծով (39)

92 000 125 000 200 000 417 000

Պարտադիր նվազեցում

2 760 3 750 6 000 12 510

20 000 20 000 20 000

շարունակությունը Հարկվող աշխատավարձ

Պահված եկամտահարկ

Վճարվելիք աշխատավարձ

Քաղվածք եկամտահարկի օրենքից. Պահումներ եկամտահարկի գծով. • մինչն 20 000 դրամը չի հարկվում, • մինչն 100 000 դրամից պահում` 109, • ավելի 100 000 դրամից պահում` 209:

Կենսաթոշակային հատկացումների հաշվարկի ցուցակ թիվ 418 Անուն, ազգանուն

Աշխատավարձի հաշվարկման ցուցակ` թիվ

Հաշվարկված աշխատավարձ

Հատկացումներ սոցապին գործատուի կողմից

Պետրոսյան Կարապետյան Հակոբյան

Քաղվածք սոցիալական ապահովագրության հատկացումների օրենքից. Պահումներ աշխատավարձից 39. Հատկացումներ գործատուի հաշվին. • մինչն 20 000 դրամ` 5 000 դրամ, • 20 000 դրամից 100 000 դրամ` 159, • ավելի 100 000 դրամից` 59:

Աշխատավարձի վճարման ցուցակ թիվ 433 Անուն, ազգանուն

Աշխատավարձի հաշվարկման ցուցակ, թիվ`

Վճարվելիք աշխատավարձ

Ստորագրություն

Պետրոսյան Կարապետյան Հակոբյան

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՀԱՇԻՎ ՖԱԿՏՈՒՐԱ թիվ

_____” ___________200__թ. Վճարողի հաշվի համար Ստացողի հաշվի համար

Չ/մ

Ապրանքներ քանակ գին

ՄՈՒՏՔԻ

գումար

ՕՐԴԵՐ թիվ 6

“ _____” ___________200__թ. Պահեստ

Մատակարար

Թղթակցող հաշիվ ծածկագիր փաստաթղթային հիմք

Նյութական արժեքներ անվանումը անվանացանկի 3

Գին

Գումար

Չափի միավոր

ըստ փաստաթղթի

Քանակ փաստացի մուտքագրված

Քարտի

ՊԱՀԵՍՏԱՅԻՆ ՔԱՐՏ

Անվանում_______________ Մնացորդ. առ 01.10.02 քանակ գին 2 000 Փաստաթղթային հիմքը

թիվ 44

Չափի միավոր_________ Մուտք քանակ գին

Ելք քանակ

Մնացորդ _________ քանակ գին

ԵԼՔԻ Պահեստ

Սպառող

ՕՐԴԵՐ թիվ 661

Թղթակցող հաշիվ

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Նյութական արժեքներ անվանումը

անվա նացանկի 3

Գումար

ծածկագիր

փաստաթղթային հիմք

Չափի միավոր

Քանակ փաստացի ըստ փաստա- ելքագրված թղթի

Քարտի

ԲԵՆԶԻՆԻ ԾԱԽՍԻ ՊԱՀԱՆՋԱԳԻՐ թիվ 9

Ամսաթիվ

Պահանջող

Պաշտոնը

Ծախսի նպատակը

Քանակը

ՎՃԱՐԱՅԻՆ ՀԱՆՁՆԱՐԱՐԱԳԻՐ 3______

Դեբետ

Գումար

Վճարող Վճարողի բանկը Կրեդիտ Ստացող Ստացողի բանկը Վճարման նշանակությունը, ապրանքի անվանումը, ապրանքային փաստաթղթերի համարները

ԿՐԵԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՊԱՐՏՔԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՔԱՐՏ

Ամսաթիվ

Փաստաթուղթ

Մնացորդ

Ավելացում

Նվազում

Կարդալով գրանցամատյանի գործառնությունները ն ծանոթանալով «Տաքսի» ՍՊԸ-ում օգտագործվող փաստաթղթերի ն ռեգիստրների ձներին, տնօրենը ցանկանում է որոշ պարզաբանումներ ստանալ հաշվապահից փաստաթղթաշրջանառության վերաբերյալ, ն հանձնարարում է. (8) ամփոփ ներկայացնել հաշվապահական փաստաթղթաշրջանառության մեխանիզմը, (Ե) լրացնել հոկտեմբեր ամսվա ՍՊԸ-ի գործառնությունների արդյունքները համապատասխան փաստաթղթերում ն ռեգիստրներում` դրա հիման վրա կազմելով հաշվապահական համեմատական հաշվեկշիռ:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

5. Անալիտիկ հաշվառում (8) «Հատիկ» գործարանի երկրորդ եռամսյակի հաշվապահական հաշվեկշռի կազմումը: I քայլ երրորդ եռամսյակի սկզբնական հաշվեկշռի կազմում Ակտիվներ

Գումար

111 Հիմնական միջոցներ

25 000

Հիմնադիր կապիտալ

20 000

112 Մաշվածք

(5 000)

Պ/աշխատակիցներին

4 000

4 000

Պ/մատակարարներին

6 000

Հաշվեկշիռ

30 000

211 Նյութեր 252 Հաշվարկ. հաշիվ

6 000

Հաշվեկշիռ

30 000

Պասիվներ

Գումար

Պարտավորություններ աշխատավարձի գծով Հ 4 000 Հ |(30 000 – 20 000) : (4 Հ 6)| 2 4 Պարտավորություններ մատակարարներին Հ 6 000 Հ |(30 000 – 20 000) : (4 Հ 6)| 2 6 II քայլ երրորդ եռամսյակի հաշվապահական թղթակցությունները

Գործառնության բովանդակություն

Գումար

Կտ

14 000

5 000

8 000 (հ)

2 000 (բ)

Մուտքագրվել են 14 000-ի նյութեր, որոնց դիմաց վճարում չի կատարվել:

Թղթակցող Դտ

Մատակարարներին վճարվել է 50 000 հաշվարկային հաշվից: Արտադրության կարիքների համար ծախսվել են 15 000 նյութեր:

5 000 (մ)

Արտադրական բանվորներին հաշվարկվել է 12 000

4 000 (հ)

աշխատավարձ:

1 000 (բ)

7 000 (մ)

Հաշվարկվել է արտադրական սարքավորումների 10 0000

1 000 (հ)

ամորտիզացիան:

2 000 (բ)

7 000 (մ)

Հաշվարկվել է վարչական շենքի 200 մաշվածքը:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Արտադրությունից պահեստ է մուտքագրվել թողարկված

13 000(հ)

ամբողջ պատրաստի արտադրանքը:

5 000 (բ)

19 000(մ)

Գնորդներին առաքվել է 33 000 հազ.դրամի պատրաստի

13 000(հ)

արտադրանք:

5 000 (բ)

15 000(մ)

Առաքված արտադրանքի հասույթը կազմել է 37 000 հազ.

16 000(հ)

դրամ:

7 000 (բ)

14 000(մ

20 000

33 000

37 000

3 040

10 Գնորդներից իրացման դիմաց ստացվել է 20 000 հազ. դրամի հասույթ: 11 Բյուջե է մուծվել 760 հազ. դրամի շահութահարկ: 12 Ֆինանսական արդյունքին են վերագրվել երկրորդ եռամսյակի ծախսերը

13 Ֆինանսական արդյունքին են վերագրվել երկրորդ եռամսյակի եկամուտները: 14 Ձնակերպվել է եռամսյակի շահույթը

III քայլ երրորդ եռամսյակի սկզբնական հաշվեկշռի ն հաշվապահական թղթակցությունների արդյունքները գրանցել հաշիվներում 25 000

5 000 5) 10 000 6) 200 15 200

25 000

9) 37 000 10) 20 000 17 000

4 000 3)15 000 6 000 2) 5 000 1)14 000 10) 20 000 11) 760

3 000

20 240

20 000 12) 33960 7) 37 000 8) 33 000 14) 3 040 13) 37 000 20 000 4 000

4 000 2) 5 000 6 000 4) 12 000 1) 14 000 15 000 16 000

14) 3 040 3 040

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

8) 33 000

6) 2 00 12) 33 000 12) 200

11) 760

811 (հ) 3) 8 000 4) 4 000 5) 1 000

7) 13 000

13) 37 000 9) 37 000 12) 760

811 (բ)

811(մ)

3) 2 000 7) 5 000 4) 1 000 5) 2 000

3) 5 000 7) 19 000 4) 7 000 5) 7 000

IՈ քայլ երրորդ եռամսյակի համեմատական հաշվեկշռի կազմումը հաշիվների սկզբնական ն վերջնական մնացորդներով Ակտիվներ

Գումար սկսբնական

վերջնական

Հիմնական միջոցներ

25 000

25 000

Մաշվածք

(5 000)

(15 200)

Նյութեր

4 000

3 000

Արտադրանք

4 000

Դեբիտորներ

17 000

Հաշվարկային հաշիվ

6 000

2 240

Հաշվեկշիռ

30 000

54 040

Հիմնադիր կապիտալ

Շահույթ

Պ/մատակարարներին

20 000

20 000

3 040

6 000

15 000

Պ/աշխատակիցներին

4 000

16 000

Հաշվեկշիռ

30 000

54 040

(Ե) Երկրորդ եռամսյակի ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունը: Ցուցանիշներ հաց Հասույթ (թիվ 611)

Արտադրանք

Ընդա-

բուլկի

մենը

մակարոն

16 000

7 000

14 000

37 000

Իրացման ինքնարժեք (թիվ 711) 13 000

5 000

15 000

33 000

Համախառն շահույթ

2 000

(1 000)

4 000

Վերադիր ծախսեր (թիվ 713) Հարկվող շահույթ Շահութահարկ (թիվ 751)

3 000

2 00 3 800

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Զուտ շահույթ (թիվ 343)

3 040

(Շ) Հացամթերքների ինքնարժեքի շահութաբերության հաշվետվությունը: Թողարկման մեկ դրամ ծախսին ընկնող հասույթը. հաց Հ 16 000 : 13 000 Հ 1,23 բուլկեղեն Հ 7 000 : 5 000 Հ 1,40 մակարոնեղեն Հ 14 000 : 15 000 Հ 0,93 Ցուցանիշներ

Արտադրանք հաց

բուլկի

մակարոն

Հասույթ

16 000

7 000

19 000 2 0,93 Հ 17 733

Թողարկման ինքնարժեք

13 000

5 000

19 000

(1 000)

(2 000) (7 000)

(թիվ 811) Հանած. սարքավորումների ամորտիզացիա Սահմանային ծախսեր

12 000

3 000

12 000

Սահմանային շահույթ

4 000

4 000

5 733

(d)

ԾԱՆՈՒՑԱԳԻՐ

Ում. Ումից. Առարկան.

գործադիր տնօրենին: հաշվապահից: առաջարկություններ շահութաբերության բարձրացման ուղղությամբ:

Երկրորդ եռամսյակում թողարկված արտադրատեսակների շահութաբերության հաշվետվությունը ցույց է տալիս, որ մակարոնեղենի թողարկումը վնասաբեր է: Սակայն, միաժամանակ այդ արտադրանքը ապահովում է ամենաբարձր սահմանային շահույթը (5 733), որով փոխհատուցվում են համարժեք հաստատուն ծախսեր: Ուստի մակարոնեղենի թողարկման դադարեցումը ն դրանով իսկ զգալի սահմանային շահույթի կորուստը կհանգեցնեն ընդհանուր գործունեության վնասաբերությանը (տես կից հաշվարկ): Մակարոնեղենի արտադրությունը մեխանիզացված է, ուստի անգամ թողարկումը դադարեցնելիս կշարունակվի սարքավորումների ամորտիզացիայի 7 000 հազ. դրամով ինքնարժեքին հատկացումը: Թողարկման շահութաբերության բարձրացման համար առաջարկում ենք երկու տարբերակ. 1. Դադարեցնել մակարոնեղենի թողարկումը` վաճառելով դրանում ընդգրկված սարքավորումները: 2. Շարունակել մակարոնեղենի թողարկումը միայն այն դեպքում, երբ կգտնվի այդ արտադրանքի առավել թանկ գնով իրացման շուկա: Հաշվարկ. Արտադրության վնասաբերությունը մակարոնեղենի թողարկման դադարեցման դեպքում:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ցուցանիշներ

Արտադրանք հաց

բուլկի

ընդամենը

Հասույթ

16 000

7 000

23 000

Սահմանային ծախսեր

12 000

3 000

15 000

Գումարած. սարքավորումների

10 000

ամորտիզացիա Թողարկման արտադրական

(25 000)

ինքնարժեք Արտադրական վնաս

23 000 – 25 000 Հ (2 000)

Հացի ն բուլկեղենի համախառն շահույթը Հ 3 000 Հ 2 000 Հ 5 000 Մակարոնեղենի սահմանային շահույթի կորուստը Հ (7 000) Թողարկման դադարեցման դեպքում վնասը Հ (2 000)

6. «Ֆինանսական թե ՞ հարկային հաշվետվություն» (8)

ԾԱՆՈՒՑՈՒՄ

Ում. Ումից. Առարկան.

գործադիր տնօրենին: հաշվապահից: շահույթի հաշվետվությունը ֆինանսական, հարկային ն կառավարչական հաշվապահությունում

Հայտնում եմ Ձեզ, որ միննույն ժամանակաշրջանում ձնավորված շահույթը տարբեր արժեքներով է հանդես գալիս ֆինանսական, հարկային ն կառավարչական հաշվապահական համակարգերում` ելնելով վերջիններիս առջն դրված խնդիրներից: Ֆինանսական հաշվապահությունը արտաքին օգտագործողներին հաշվետվություն է ներկայացնում կազմակերպության բոլոր եկամուտների ն ծախսերի գծով` ընդհուպ մինչն շահաբաժինների ձնավորումը: Հարկային հաշվապահությունը հարկային մարմիններին հաշվետվություն է ներկայացնում միայն այն եկամուտների ն ծախսերի գծով, որոնք ընդգրկված են հարկային դաշտում: Օրինակ, այդպիսին հանդես չեն գալիս արտարժույթի փոխարժեքային տատանումները, ակտիվների վերագնահատման արդյունքները, շահութահարկի օրենքով սահմանված շեմը գերազանցող ծախսերը ն այլն: Հետնաբար, ֆինանսական ն հարկային եկամուտներն ու ծախսերը միմյանցից տարբերվում են: Ավելին, հարկային պարտավորության (ծախսի) հաշվարկման հիմք է ընդունվում հարկային հաշվապահության համակարգում հաշվարկված շահութահարկը: Փաստորեն, շահութահարկի պարտավորության հաշվարկով հարկային հաշվետվությունը ավարտում է իր ֆունկցիան: Կառավարչական հաշվապահությունը մենեջմենթին տեղեկատվություն է հաղորդում կազմակերպության բուն գործունեության շահույթի կենտրոնների վերաբերյալ: Որպես այդպիսիք, «Արագած» հանրախանութում հանդես են գալիս սննդի, հագուստեղենի ն կոշկեղենի բաժինները, որոնց

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

գործունեության ֆինանսական հետնանքների ներկայացմամաբ էլ ավարտվում է կառավարչական հաշվապահության շահույթի հաշվետվությունը:

(Ե) Շահույթի (վնասի) տարեկան հաշվետվությունները ֆինանսական, հարկային ն կառավարչական հաշվապահության համակարգում:

.ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ

Ե Եկամուտներ (տ.2 Հ տ.3 Հ տ.4)

գործառնական գործունեությունից իրացում

60 000

(Ս) 40 000 (Հ) 20 000

1 000

ներդրումային գործունեությունից վերագնահատում Ծախսեր (տ.6 Հ տ.7)

3 000

ներդրումային գործունեությունից

(Ս) 20 000 (Հ) 18 000 (Կ) 1 000

45 000

43 000

38 000 6 000

38 000 4 000

1 000

1 000

(Կ) 1 000

19 000

17 000

(Ս) 20 000 (Հ) 2 000 (Կ) (1 000)

գործառնական գործունեությունից իրացում գործուղում

60 000

. ֆինանսական գործունեությունից փոխարժեք

Հ Ա Շ Վ Ե Տ Վ ՈՒ Թ Յ ՈՒ Ն Ֆինանսա- հարկային կառավարկան չական Շ d 64 000 60 000 (Ս) 40 000 (Հ) 20 000

(Ս) 20 000 (Հ) 18 000

գործարկում

Շահույթ մինչն հարկումը (տ.1 –տ.5) Շահութահարկ տող 8,սյուն d 2 209 Զուտ շահույթ տ.8 – տ.9 Շահաբաժին Չբաշխված շահույթ տ.10 – տ.11

3 400

3 400

15 600 10 600

5 000

(Շ) Ֆինանսական հաշվապահության համակարգում ձնակերպվող հաշվապահական թղթակցությունները:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Գործառնության բովանդակություն

Թղթակցող

Գումար

Դտ

Կտ

60 000

3 000

թյան եկամուտը:

1 000

Ձնակերպվել է վաճառքի ինքնարժեքը:

38 000

Ձնակերպվել են գործուղման ծախսերը:

6 000

Ձնակերպվել են ներդրումային ծախսերը:

1 000

Հաշվարկվել է շահութահարկ:

3 400

Տարեկան եկամուտները դուրս են գրվել

6 000

ֆինանսական արդյունքին:

3 000

1 000

Ձնակերպվել է հասույթից եկամուտը:

Ձնակերպվել է վերագնահատումից շենքերի թանկացումը:

Ձնակերպվել է փոխարժեքային տարբերու-

Տարեկան ծախսերը դուրս են գրվել

38 000

6 000

3 400

15 600

10 600

ֆինանսական արդյունքին: 10 Ձնակերպվել է հանրախանութի զուտ շահույթը: 11 Ձնակերպվել են շահաբաժինների գծով պարտավորությունները:

7. «Բյուջետային պարտավորություններ» (8) Համեմատական հաշվեկշռի ն ֆինանսական հետնանքների հաշվետվության կազմումը: I քայլ Կազմենք խանութի հաշվետու ժամանակաշրջանի գործառնությունների հաշվային թղթակցությունները, ըստ հաշվապահին տրամադրված փաստաթղթերի: 1. ձնակերպվել է ապրանքների մուտքագրումը գնման արժեքով, որի դիմաց պետք է վճարվի նան 20 9 ԱԱՀ, Դտ 216……………10 000 Դտ 226…………. 2 000 (10 000 2 209) Կտ 521 ………………12 000 2. ձնակերպվել է մուտքագրման հավելագինը 109-ի չափով, Դտ 216..................1 000 (10 000 2 109) Կտ 217..........................1 000

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

3. ձնակերպվել է վաճառքի եկամուտը, Դտ 252……………11 900(709) Դտ 221..................5 100 (309) Կտ 611....................17 000 (9 000 Հ11 000 - 3 000) 4. ձնակերպվել է վաճառքի դիմաց բյուջեին հասանելիք ԱԱՀ-ն, Դտ252………….…2 380 (709 2 3 400) Դտ 221..................1 020 (309 2 3 400) Կտ 524 …………….… 3 400 (17 000 2 209) 5. ձնակերպվել է վաճառված ապրանքների դուրս գրումը, Դտ 711...................15 810 (17 000 – 1 190) Դտ 217....................1 190 Կտ 216.................................17 000 վաճառված ապրանքներին ընկնող հավելագնի հաշվարկ. (400 Հ 1 000) : (9 000 Հ 11 000) 2 100 Հ 79 79 2 17 000 Հ 1 190

6. ձնակերպվել են հաշվետու ժամանակաշրջանի շրջանառության ծախսերը, Դտ 712..................800 Կտ 252..........................500 Կտ 112.........................300 7. հաշվարկվել է շահութահարկը՝ հարկվող շահույթի 20 9-ի չափով, Դտ 751...............78 |(17 000 – 15 810 - 800) 2 0.2| Կտ 524................78 8. ձնակերպվել է խանութի գործունեության ֆինանսական հետնանքը, Դտ 611..................17 000 Կտ 711..........................15 810 Կտ 712..............................800 Կտ751................................78 Կտ 343.............................312 9. Հաշվետու տարվա զուտ շահույթը փոխանցվել է չբաշխված շահույթին. Դտ 343..................312 Կտ 342......................312 II քայլ Հաշվային թղթակցությունների արդյունքները հաշիվներում ամփոփելուց հետո` ներկայացնենք խանութի համեմատական հաշվեկշիռը: #

Գումար

#

Ակտիվներ սկըզբ- վերջնական նական

Կապիտալ, պարտավորություններ

Գումար սկըզբ- վերջնական նական

. Ոչ ընթացիկ ակտիվներ 111 Հիմնական միջոցներ 112 ՀՄ մաշվածք

Կապիտալ

(1000)

(1300) 342

5 000 Ընթացիկ ակտիվներ

4 700

Բաժնեհավաք կապիտալ Չբաշխված շահույթ

8 700

8 700

9 050

9 362

Ոչ ընթացիկ պարտավորություններ

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

252 Հաշ. հաշիվ

2 000

15780

216 Ապրանքներ

9 000

3 000

217 Հավելագին

(400)

(210)

221 Դեբիտորական պարտքեր 226 .Փոխհատուցվող ԱԱՀ

5 00

6 620

2 000

11 100

411 Երկարաժամկետ վարկեր

Ընթացիկ պարտավորություններ Կրեդիտորական 4 000 16000 պարտքեր Բյուջեին պարտավորություն Աշխատավարձի պարտավորություն

27190

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ 16 100 31 890

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

3 000

6 478

7 050

22528

16 100

31 890

III քայլ Կազմենք խանութի հաշվետու ժամանակաշրջանի ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունը: Ցուցանիշներ Հասույթ իրացումից ԱԱՀ Զուտ հասույթ Իրացման ինքնարժեք Համախառն շահույթ Շրջանառության ծախսեր Հարկվող շահույթ Շահութահարկ Զուտ շահույթ

Գումար 20 400 (3 400) 17 000 (15 810) 1 190 (800) (78)

(Ե) Խանութի բյուջետային պարտավորությունների կազմն ու կառուցվածքը: Խանութը հաշվետու ժամանակաշրջանում պետական բյուջե փոխանցումներ չի կատարել: Այդ պատճառով բյուջետային պարտավորությունները տարվա վերջում` տարեսկզբի նկատմամբ 3 000 հազ.դրամից աճել են մինչն 6 478 հազ. դրամ: Ընդ որում, տարվա վերջին գոյացել է նան հաշվանցման գումար ավելացված արժեքի հարկի գծով` 2 000 հազ. դրամով: Հետնաբար, բյուջետային պարտավորությունների լիարժեք փոխհատուցման կառուցվածքը հետնյալն է. պարտավորությունների մնացորդ տարեսկզբին ………….3 000 աճ տարվա շահութահարկի գծով ……………………………...78 աճ գնորդներից գանձված ԱԱՀ-ի գծով………………………3 400 նվազում մատակարարներին վճարված ԱԱՀ-ի գծով…….(2 000) պարտավորությունների մնացորդ տարվա վերջին.........…4 478 Տարվա վերջին խանութի ընթացիկ իրացվելիությունը իջել է 0,36 կետով. տարեսկզբի ընթացիկ իրացվելիություն Հ 11 100/7 050 Հ 1,57 տարվա վերջին ընթացիկ իրացվելիություն Հ 27 190/22 528 Հ 1,21

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Եզրակացություն. խանութի տնօրինությունը պետք է ուշադրություն դարձնի կրեդիտորական պարտքերի ժամանակին մարման ն դեբիտորական պարտքերի լիարժեք հավաքագրման վրա ն կանխի իրացվելիության մակարդակի նվազումը:

8. «ԿՈՐԱԾ ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ»

Հաշվեկշիռ առ 31 դեկտեմբերի 2 002թ (ք. Իջնան) Ակտիվներ

Գումար

Պասիվներ

Ոչ ընթացիկ

Գումար

Կապիտալ

Շենքեր

2 000

Հիմնադրական կապիտալ

Սարքավորումներ

5 000

Շահույթ

Տրանսպորտ

3 000

14 100 1 900

ընդամենը

16 000

10 000

Ոչ ընթացիկ պարտավոր.

Դրամական միջոցներ

6 000

Ընթացիկ պարտավորութ.

Նյութեր

1 500

Պ/ աշխատավարձի գծով

Դեբիտորներ

2 500

Պ/բյուջեին

Արտադրանք

1 000

Պ/կրեդիտորներին

ընդամենը

Ընթացիկ

Վարկեր

3 000

1 000

ընդամենը

11 000

ընդամենը

2 000

Հաշվեկշիռ

21 000

Հաշվեկշիռ

21 000

Ֆինանսական հետնանքների հաշվետվություն 2002 թ. (ք. Իջնան) Իրացումից հասույթ

20 000

Իրացման ծախսեր

17 000

Համախառն շահույթ

3 000

Վարչական ծախսեր

1 000

Հարկվող շահույթ

2 000

Շահութահարկի ծախս Զուտ շահույթ

(8) (Ե) (Շ) (d) (6) (f) (ց) (հ) (i) (յ) (k) (Ս)

1 600

Համախառն շահույթ Հ 20 000 – 17 000 Հ 3 000 Հարկվող շահույթ Հ3 000 – 1 000 Հ 2 000 Շահութահարկի ծախս Հ 2 000 2 0,2 Հ 400 Զուտ շահույթ Հ 2 000 – 400 Հ 1 600 Շահույթ Հ 300 Հ 1 600 Հ 1 900 Հաշվեկշիռ Հ 10 000 Հ 11 000 Հ 21 000 Ընդամենը կապիտալ Հ 21 000 – (2 000 Հ 3 000) Հ 16 000 Հիմնադրական կապիտալ Հ 16 000 – 1 900 Հ 14 100 Սարքավորումներ (2) Հ Տրանսպորտ (0,62) Հ10 000–2 000 Հ 8 000 Բաժնեմասի հաշվարկ Հ 8 000 : (2 Հ 0,62), 2 Հ 5 000 Սարքավորումներ Հ 5 000 Տրանսպորտային միջոցներ Հ 5 000 2 0,6 Հ 3 000

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հաշվեկշիռ առ 31 դեկտեմբերի 2 002թ (ք. Վանաձոր) Ակտիվներ

Գումար

Պասիվներ

Ոչ ընթացիկ

Գումար

Կապիտալ

Շենքեր

7 000

Հիմնադրական կապիտալ

2 200

Սարքավորումներ

1 200

Շահույթ

6 400

Վարձակալած միջոցներ ընդամենը

9 000

Ընթացիկ

Վարկեր

Դրամական միջոցներ

Արագամաշ առարկաներ

Նյութեր

3 500

Անավարտ արտադրանք Արտադրանք

1 400

ֆինանսական ներդրում

ընդամենը

8 600

Ոչ ընթացիկ պարտավոր. 3 000

Վարձակալման գծով

Ընդամենը

3 800

Ընթացիկ պարտավորութ. Պ/ աշխատավարձի գծով

1 200

Պ/բյուջեին

Պ/կրեդիտորներին

2 000

ընդամենը

7 000

ընդամենը

3 600

Հաշվեկշիռ

16 000

Հաշվեկշիռ

16 000

Ֆինանսական հետնանքների հաշվետվություն 2002 թ (ք. Վանաձոր) Իրացումից հասույթ

30 000

Իրացման ինքնարժեք

18 000

Համախառն շահույթ

12 000

Վարչական ծախսեր

4 000

Հարկվող շահույթ

8 000

Շահութահարկի ծախս

1 600

Զուտ շահույթ

6 400

(8) (Ե) (Շ) (d) (6) (f) (ց) (հ) (i) (յ) (k) (Ս)

Համախառն շահույթ Հ 8 000 Հ 4 000 Հ 12 000 Զուտ շահույթ Հ 8 000 – 1 400 Հ 6 400 Հասույթի հաշվարկ Հ 12 000 Հ (2 - 0,62), 2 Հ30 000 Իրացման ինքնարժեք Հ 30 000 2 0,6 Հ 18 000 Չբաշխված շահույթ Հ 0 Հ 6 400 Հ 6 400 Ընդամենը կապիտալ Հ 2 200 Հ 6 400 Ընդամենը ոչ ընթացիկ պարտավորություններ Հ 3 000 Հ 800 Հ Հ3 800 Ընթացիկ պարտավորություններ Հ 16 000 –(3 800 Հ 8 600) Հ Հ3 600 Բաժնեմասի հաշվարկ Հ 9 000 : (3 Հ 1 Հ 5) Պ/աշխատավարձի գծով Հ 3 2 3600/9 Հ 1 200 Պ/բյուջեին Հ 1 2 3600/9 Հ 400 Պ/կրեդիտորներին Հ 5 2 3600/9 Հ 2 000

Հաշվեկշիռ առ 31 դեկտեմբերի 2 002թ (ք. Գորիս) Ակտիվներ

Ոչ ընթացիկ

Գումար

Պասիվներ

Կապիտալ

Գումար

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Շենքեր

9 500

Հիմնադրական կապիտալ

Սարքավորումներ

4 000

Շահույթ

Հետաձգված ծախսեր

Հետաձգված հարկեր

ընդամենը

15 000

Ընթացիկ

8 500 ընդամենը

9 000

Ոչ ընթացիկ պարտավոր. Վարկեր

Փոխառություններ

Դրամական միջոցներ

2 000

Նյութեր

3 000

Ընթացիկ պարտավորութ.

Պ/ աշխատավարձի գծով

Անավարտ

Ընդամենը

արտադրանք Արտադրանք

Դեբիտորներ

4 000

Պ/բյուջեին

Պ/կրեդիտորներին

14 100

ընդամենը

10 000

ընդամենը

15 100

Հաշվեկշիռ

25 000

Հաշվեկշիռ

25 000

Ֆինանսական հետնանքների հաշվետվություն 2002 թ. (ք. Վանաձոր) Իրացումից հասույթ Իրացման ինքնարժեք Համախառն շահույթ Վարչական ծախսեր Հարկվող շահույթ Շահութահարկի ծախս Զուտ շահույթ (8) (Ե) (Շ) (d) (6) (f) (ց) (հ) (i) (յ)

(k)

50 000 32 500 17 500 8 125 9 375 1 875 7 500

Հաշվեկշիռ Հ (10 000 2 100) :40 Հ 25 000 Շենքեր Հ 25 000 – 10 000 – 4 000 – 700 – 800 Հ 7 000 Իրացման ինքնարժեք Հ 50 000 2 0,65 Հ 32 500 Համախառն շահույթ Հ 50 000 – 32 500 Հ 17 500 Վարչական ծախսեր Հ 32 500 2 0,25 Հ 8 125 Հարկվող շահույթ Հ 17 500 – 8 125 Հ 9 375 Շահութահարկի ծախս Հ 9 375 2 0,2 Հ 1 865 Զուտ շահույթ Հ 9 375 – 1 875 Հ 7500 Չբաշխված շահույթ Հ 7 500 Հ 1 000 Հ 8 500 Ընդամենը կապիտալ Հ 8 500 Հ 500 Հ 9 000 Պ/կրեդիտորներին Հ 25 000– (9 000 Հ900 Հ300 Հ700) Հ 16 100

9. «ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԴՐՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ»

(8) Ֆինանսական գործակիցների հաշվարկ Օգտվելով խնդիր 13-ի պատասխանում բերված Իջնանի, Գորիսի ն .Վանաձորի փայտամշակման ֆաբրիկաների 2 002 թ. ֆինանսական հաշվետվություններից, ներկայացնենք վճարունակության, ինքնավարության ն շահութաբերության հաշվարկված գործակիցների համեմատումները:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ցուցանիշներ

ընդունելի

Իջնան

Վանաձոր

Գորիս

սահման

Իրացվելիություն ընթացիկ

» 2,0

5,5

1,94

0,60

հրատապ

» 1,0

4,25

0,30

0,40

կապիտալ/հաշվեկշիռ

» 0,6

0,76

0,53

0,36

Հ 0,4

0,18

0,44

0,10

կապիտալի շահութաբերություն

» 0,1

0,10

0,74

0,83

ակտիվների շահութաբերություն

» 0,1

0.076

0,40

0,30

իրացման շահութաբերություն

» 0,15

0,08

0,21

0,15

Ինքնավարություն ոչ ընթացիկ պարտավորություններ/կապիտալ

Շահութաբերություն

(Ե)

ԱՌԱՋԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆ

Հաշվի առնելով ցուցանիշների առաջնայնությունը «իրացվելիություն - ինքնավարություն շահութաբերություն» կարգով, որոշում պետք է կայացվի Գորիսի ֆաբրիկայի փակման գծով, քանի որ այնտեղ ընթացիկ ն հրատապ իրացվելիության գործակիցները խիստ ցածր են ընդունելի սահմաններից: Ինքնավարությունը նույնպես կրկնակի անգամ ցածր է սահմանված նորմայից: Միայն, ոչ ընթացիկ պարտավորություններ/կապիտալ ցուցանիշն է գտնվում բարվոք վիճակում, սակայն այն չի կարող հակազդել առկա ֆինանսական իրավիճակի լարվածության թուլացմանը:

10.

«Վիրուս»

(8)

ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ ՉՈՐՐՈՐԴ ԵՌԱՄՍՅԱԿԻ ՍԿԶԲԻ ԵՎ ՎԵՐՋԻ ԴՐՈՒԹՅԱՄԲ

ԱԿՏԻՎՆԵՐ

ԳՈՒՄԱՐ սկզբ. (2)

Հիմնական միջոցներ Ամորտիզացիա

46 000 (3 000)

վերջնակ.

46 000 (10 000)

Նյութեր

1 000

2 000

Դրամական միջոցներ

2 000

50 000

Անավարտ արտադրանք

3 000

6 000

7 000

.Պատրաստի արտադրանք

49 000

101 000

Հաշվեկշիռ

ԿԱՊԻՏԱԼ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Բաժնեհավաք կապիտալ

42 000

42 000

Շահույթ

1 400

15 000

.Պարտավորություններ բյուջեին

2 000

22 000

.Պարտավորություններ աշխատողներին

2 600

6 000

.Պարտավորություններ մատակարարներին

1 000

16 000

49 000

101 000

Հաշվեկշիռ

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հիմնական միջոցներ

Ամորտիզացիա

Նյութեր

2 Հ 46 000

2Հ 3 000

2Հ1 000

4) 7 000

1) 15 000

46 000

10 000

2 000

Անավարտ արտադրանք Պատրաստի արտադրանք 2ՀԱ 500

5) Ա

Բ 2 500

Բ 1 000

2ՀԱ 0

8) Ա 17 000

Բ0

Բ 14 000

6) Ա 2 500

7) Ա 20 000

Բ 2 000

Բ 18 000

Ա 2 500

Ա 3 000

Բ 3 500

Բ 4 000

Պ/աշխատավորներին

Պ/բյուջեին

50 000

Շահույթ

2Հ 42 000

Պ/մատակարարներին

3) 20 000

10) 3 400

1) 15 000

22 000

6 000

16 000

15 000

Շահութահարկ 10) 3 400 10) 3 400

Եկամուտներ

Ծախսեր

11) 48 000 9) Ա 25 000

Բ 2 000

2 Հ 1 400 11)13 000

2Հ1 000

Բ 6 000

9) 48 000

2Հ 42 000

2Հ 2 600

2) Ա 8 000 6) Ա 2 500

2 Հ 2 000

Կապիտալ

2 Հ 2 000

Արտադրություն

Դրամ 2) 14 000

8) Ա 17 000 11) 31 000

Բ 23 000

Բ 14 000

3) Ա 11 000 7) Ա 20 000 Բ 9 000 Բ 18 000 4) Ա 3 000 Բ 4 000 5) Ա Բ 1 000

(Ե)

ՉՈՐՐՈԴ ԵՌԱՄՍՅԱԿԻ ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ՇԱՀՈՒՅԹԻ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

Արտադրանք

.ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ

Նյութական ծախսումներ

Աշխատանքային ծախսումներ

Ամորտիզացիա

.Սկզբնական անավարտ արտադ-

«Ա»

«Բ»

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

8 000

6 000

14 000

11 000

9 000

20 000

3 000

4 000

7 000

1 000

1 500

(2 500)

(2 000)

(4 500)

20 000

18 000

38 000

րանք

.Վերջնական անավարտ արտադ-

Թողարկման արտադրական ինք-

րանքՈ նարժեք

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Նախատեսվող եկամուտ

Շահույթ (սահմանային)

Ծախսահատույց

60 000

11 000

11 000

22 000

0.55

0.61

0.57

31 000

29 000

(48 000 : 31 000) Հ 1.548 1.

20 000 2 1.548 Հ 31 000

2.

18 000 2 1.548 Հ 29 000

Եզրակացություն. առավել շահութաբեր է համարվում «Բ» արտադրանքը, որի թողարկման մեկ դրամի ծախսը ապահովվում է 0,61 դրամի սահմանային շահույթ:

11. «Փաստաթղթաշրջանառություն»

(8) Հաշվապահական փաստաթղթաշրջանառության ամփոփ մեխանիզմը:

Հաշվապահական փաստաթղթերը հանդես են գալիս որպես հաշվային տեղեկատվության սկզբնաղբյուրներ: Հաշվապահությունը փաստորեն «չի ճանաչում» տեղեկատվությունը, եթե այն չունի փաստաթղթային հիմնավորում: Փաստաթղթերի անհարժեշտ վավերապայմաններ են հանդիսանում. գործարքի անվանումը, կազմակերպության մասին նշումները, ամսաթիվը, պահանջվող ստորագրությունը, կնիքը, քանակը, գումարը, չափի միավորը ն այլն: Հաշվապահական փաստաթղթերի ն ռեգիստրների տեղը կազմակերպությունների գործունեության տեղեկատվական համակարգում գծապատկերով կներկայացվի այսպես. մատակարարում

արտադրություն

սկզբնական հաշվեկշիռ

վերջնական սկզբնական փաստաթղթեր

ֆինանսներ

օրդերներ ն ռեգիստրներ

գլխավոր գիրք

հաշվեկշիռ

իրացում

Հաշվապահական ռեգիստրները ամփոփում են համասեռ փաստաթղթերը ն ի տարբերություն վերջիններիս, չունեն իրավաբանական ուժ: Հաշվապահական ռեգիստրների ամփոփ գումարներով ձնակերպվում են համապատասխան հաշվային թղթակցություններ: Ռեգիստրները կարող են հանդես գալ աղյուսակների, քարտերի, մեքենաօրդերների ն ամփոփող այլ մատյանների տեսքով:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

(Ե) Փաստաթղթաշրջանառություն ն հաշվեկշիռ: I քայլ Ձնակերպենք հոկտեմբեր ամսվա գործառնությունների հաշվային թղթակցությունները:

ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅԱՆ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Թղթակցող

ԳՈՒՄԱՐ

հաշիվներ 1.

Հաշվարկվել է աշխատավարձ` վարորդներ Պետրոսյանին,

417 000

12 510

45 074

56 050

358 516

2 660 000

2 280 000

1 700 000

Կարապետյանին ն Հակոբյանին (տես աշխատաժամանակի տաբել` թիվ 25): 2.

Հաշվարկված աշխատավարձից պահվել է 39 կենսաթոշակային ֆոնդին փոխանցման նպատակով (տես աշխատավարձի հաշվարկի ցուցակ` թիվ 415 ցուցակ):

3.

Հաշվարկված աշխատավարձից պահվել է եկամտահարկ, բյուջե փոխանցման նպատակով (տես աշխատավարձի հաշվարկի ցուցակ` թիվ 415 ցուցակ):

4.

Հաշվարկված աշխատավարձի նկատմամբ գործատուն կատարել է հատկացումներ կենսաթոշակային ֆոնդին (տես կենսաթոշակային ֆոնդին հատկացումների հաշվարկի թիվ 418 հաշվարկի ցուցակ):

5.

Վճարվել է աշխատավարձ դրամարկղից (տես աշխատավարձի վճարման թիվ 415 հաշվարկի ցուցակ):

6.

Գնվել է բենզին. հոկտեմբերի 5-ին Իջնանի բազայից 5 000 լ, 240 դրամ գնով (թիվ 55 հաշիվ ֆակտուրա), հոկտեմբերի 10-ին Մասիսի բազայից 3 000 լ, 220 դրամ գնով (թիվ 256 հաշիվ ֆակտուրա ), հոկտեմբերի 15-ին Արմավիրի բազայից 4000, 200 դրամ գնով (տես թիվ 18 հաշ. ֆակ.): Գնված բենզինը մուտքագրվել է պահեստ (տես թիվ 6 մուտքի օրդեր բենզինի հաշվառման պահեստային քարտ` թիվ 44):

7.

Դուրս է գրվել բենզին (տես բենզինի ծախսի պահանջագիր թիվ 9, ելքի օրդեր թիվ 661). հոկտեմբերի 2-Ին` վարորդ Պետրոսյանին -1 500 լ, հոկտեմբերի 18-Ին` վարորդ Կարապետյանին - 6 000 լ, հոկտեմբերի 25-Ին` վարորդ Հակոբյանին -2 500 լ: Բենզինի ծախսը գնահատվել է ԷIԷՕ մեթոդով (տես պահեստային քարտ թիվ 44, ելքի օրդեր թիվ 661):

8.

Վճարվել է բենզինի գնումների դիմաց. հոկտեմբերի 9-ին` Իջնանի վառելիքի բազային – 800 000 դրամ, հոկտեմբերի 21-ին` Մասիս վառելիքի բազային – 400 000 դրամ, հոկտեմբերի 25-ին` Արմավիրի վառելիքի բազային – 500 000 դրամ (տես վճարման պահանջագրեր թիվ 111, 112,113, կրեդիտորական պարտքերի քարտ):

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

9.

«Բազե» կրթահամալիրին հոկտեմբերի 27-ին ներկայացված է 3 000 000 դրամի հաշիվ ֆակտուրա թիվ 22-ը, «Տաքսի» ՍՊԸ-ի կողմից մատուցած 15 000 կմ ծառայության դիմաց (կմ-ը` 200 դրամ):

10.

3 000 000

Մարվել է «Բազե» կրթահամալիրի դեբիտորական պարտքը ն հոկտեմբերի 30-ին գումարը մուտքագրվել է հաշվարկային հաշիվ (տես վճարման պահանջագիր թիվ 114, դեբիտորական պարտքերի քարտ):

2 000 000

11.

Հաշվետու ամսվա ծախսերը դուրս են գրել ֆինանսական արդյունքին:

2 753 059

12.

Հաշվետու ամսվա եկամուտները դուրս են գրել ֆինանսական արդյունքին:

3 000 000

246 950

13. Ձնակերպվել է հոկտեմբեր ամսվա ՍՊԸ-ի գործառնական շահույթը:

II քայլ Գործառնությունների արդյունքները գրանցենք ռեգիստրներում: Աշխատաժամանակի տաբել թիվ 25 Անուն, ազգանուն

Աշխատած օրերի թիվ

Օրեկան աշխատաժամեր

Ժամավարձ

Պետրոսյան Կարապետյան Հակոբյան

Հաշվարկված աշխատավարձ

92 000 125 000 200 000 417 000

Աշխատավարձի հաշվարկի ցուցակ թիվ 415 Անուն, ազգանուն

Տաբել թիվ

Պետրոսյան Կարապետյան Հակոբյան

Հաշվարկված աշխատավարձ

Պահումներ սոցապի գծով (39)

92 000 125 000 200 000 417 000

Պարտադիր նվազեցում

2 760 3 750 6 000 12 510

20 000 20 000 20 000

շարունակությունը Հարկվող աշխատավարձ

Պահված եկամտահարկ

69 240 101 250 174 000

6 924 12 250 26 800 45 974

Վճարվելիք աշխատավարձ (ս.1 – ս.2 – ս.3)

82 316 109 000 167 200 358 516

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Կենսաթոշակային հատկացումների հաշվարկի ցուցակ թիվ 418 Անուն, ազգանուն

Աշխատավարձի հաշվարկման ցուցակ` թիվ

Հաշվարկված աշխատավարձ

Պետրոսյան Կարապետյան Հակոբյան

Պահումներ (39)

92 000 125 000 200 000 417 000

2 760 3 750 6 000 12 510

շարունակությունը Հատկացումներ սոցապին գործատուի կողմից

5 000 Հ 72 0002159 Հ 15 800 5 000 Հ 80 0002159 Հ 25 000259 Հ 18 250 5 000 Հ 80 0002159 Հ 100 000259Հ 22 000 56 050

Աշխատավարձի վճարման ցուցակ թիվ 433 Անուն, ազգանուն

Աշխատավարձի հաշվարկման ցուցակ, թիվ`

Վճարվելիք աշխատավարձ

Պետրոսյան Կարապետյան Հակոբյան

82 316 109 000 167 200 358 516

Ստորագրություն

ՀԱՇԻՎ ՖԱԿՏՈՒՐԱ թիվ 55

05 հոկտեմբեր 2003 թ. Վճարողի հաշվի համար Ստացողի հաշվի համար Ապրանքի անվանում բենզին

Չափի միավոր

լիտր

Ապրանքներ քանակ գին գումար

5 000

1 200 000

ՀԱՇԻՎ ՖԱԿՏՈՒՐԱ թիվ 226

20 հոկտեմբեր 2003 թ. Վճարողի հաշվի համար Ստացողի հաշվի համար Ապրանքի անվանում բենզին

Չափի միավոր

լիտր

Ապրանքներ քանակ գին գումար

3 000

600 000

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՀԱՇԻՎ ՖԱԿՏՈՒՐԱ թիվ 18

28 հոկտեմբեր 2003 թ. Վճարողի հաշվի համար Ստացողի հաշվի համար Ապրանքի անվանում բենզին

ՄՈՒՏՔԻ

Չափի միավոր

Ապրանքներ քանակ գին գումար

լիտր

4 000

800 000

ՕՐԴԵՐ թիվ 6

30 հոկտեմբեր 2003թ. Պահեստ

Մատակարար Իջնան Մասիս Արմավիր

Թղթակցող հաշիվ ծածկափաստաթղթային գիր հիմք ֆակտուրա թիվ 55, 256, 18

Նյութական արժեքներ անվանումը անվանացանկի 3 բենզին

Չափի միավոր լիտր

Գին

Գումար

ըստ փաստաթղթի 12 000

Քանակ փաստացի մուտքագրված 12 000

Քարտի

1 200 000 660 000 800 000 2 660 000

ՊԱՀԵՍՏԱՅԻՆ ՔԱՐՏ թիվ 44

Չափի միավոր լիտր

Անվանում բենզին Մնացորդ քանակ 2 000

առ 01.10.02 գին

Մուտք քանակ գին

Ելք քանակ

Փաստաթղթային հիմքը պահանջագիր 9 մուտքի օրդեր 6, ֆակ. 55 մուտքի օրդեր 6, ֆակ. 256 պահանջագիր 9 մուտքի օրդեր 6, ֆակ. 18 պահանջագիր 9 Մնացորդ քանակ 4 000

գին

1 500 5 000 3 000

4 000

6 000 2 500

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԲԵՆԶԻՆԻ ԾԱԽՍԻ ՊԱՀԱՆՋԱԳԻՐ թիվ 9

Ամսաթիվ 02.10 18.10 25.10

Պահանջող

Պաշտոնը վարորդ վարորդ վարորդ

Պետրոսյան Կարապետյան Հակոբյան

ԵԼՔԻ

Ծախսի նպատակը գործառնական գործառնական գործառնական

Քանակը (լիտր) 1 500 6 000 2 500

ՕՐԴԵՐ թիվ 661

“ 30” հոկտեմբեր 2003 թ. Պահեստ

Սպառող

Թղթակցող հաշիվ

Նյութական արժեքներ անվանումը

անվա նացանկի 3

բենզին Գումար 1 500լ 2 210 Հ 315 000 500լ2210 Հ 5 000լ2240 Հ Հ 500լ2 220 Հ 1 415 000 2 500լ2 220 Հ 550 000 2 280 000

ծածկագիր

փաստաթղթային հիմք

Չափի միավոր

Քանակ փաստացի ըստ փաստա- ելքագրված թղթի

լիտր

10 000

պահանջագիր թիվ 9

10 000

Քարտի

ՎՃԱՐԱՅԻՆ ՀԱՆՁՆԱՐԱՐԱԳԻՐ թիվ 111

09 հոկտեմբեր

2003թ. Դեբետ

Վճարող «Տաքսի» ՍՊԸ Վճարողի բանկը

Գումար 800 000

Կրեդիտ Ստացող «Իջնան» Ստացողի բանկը Վճարման նշանակությունը, ապրանքի անվանումը, ապրանքային փաստաթղթերի համարները

բենզինի գնում թիվ 55 հաշիվ ֆակտուրա

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՎՃԱՐԱՅԻՆ ՀԱՆՁՆԱՐԱՐԱԳԻՐ թիվ 112

21 հոկտեմբեր 2003թ. Դեբետ

Գումար 400 000

Վճարող «Տաքսի» ՍՊԸ Վճարողի բանկը Կրեդիտ Ստացող «Մասիս» բազա Ստացողի բանկը Վճարման նշանակությունը, ապրանքի անվանումը, ապրանքային փաստաթղթերի համարները

բենզինի գնում թիվ 256 հաշիվ ֆակտուրա

ՎՃԱՐԱՅԻՆ ՀԱՆՁՆԱՐԱՐԱԳԻՐ

25 հոկտեմբեր

թիվ 113

2003թ. Դեբետ

Գումար 500 000

Վճարող «Տաքսի» ՍՊԸ Վճարողի բանկը Կրեդիտ Ստացող «Արմավիր» բազա Ստացողի բանկը Վճարման նշանակությունը, ապրանքի անվանումը, ապրանքային փաստաթղթերի համարները

բենզինի գնում թիվ 18 հաշիվ ֆակտուրա

ԿՐԵԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՊԱՐՏՔԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՔԱՐՏ

Ամսաթիվ 01.10.02 05.10 09.10 10.10 15.10 21.10 25.10 01.11.02

Փաստաթուղթ

Մնացորդ

հաշ.ֆակ.55 վճ.պահան. 111 հաշ.ֆակ.256 հաշ.ֆակ.18 վճ.պահան. 112 վճ.պահան. 113

Ավելացում

Նվազում

1 200 000 800 000 660 000 800 000 400 000 500 000

ՀԱՇԻՎ ՖԱԿՏՈՒՐԱ թիվ 22

27 հոկտեմբեր 2003 թ. Վճարողի հաշվի համար Ստացողի հաշվի համար Ծառայություն տաքսի սպասարկում

Չափի միավոր

կմ

Ապրանքներ քանակ գին գումար

15 000 200

3 000 000

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՎՃԱՐԱՅԻՆ ՀԱՆՁՆԱՐԱՐԱԳԻՐ թիվ 114

30 հոկտեմբեր 2003թ. Դեբետ

Գումար 2 000 000

Վճարող «Բազե» կրթահամալիր Վճարողի բանկը Կրեդիտ Ստացող «Տաքսի» ՍՊԸ Ստացողի բանկը Վճարման նշանակությունը, ապրանքի անվանումը, ապրանքային փաստաթղթերի համարները

մատուցված ծառայություն հաշ. ֆակ. 22

ԴԵԲԻՏՈՐԱԿԱՆ ՊԱՐՏՔԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՔԱՐՏ

Ամսաթիվ 01.10.02 27.10.02 30.10.02

Փաստաթուղթ

Մնացորդ

հաշ. ֆակ. 22 վճ. պահանջ. 114

Ավելացում

Նվազում

3 000 000 2 000 000

III քայլ Ռեգիստրների հիման վրա լրացնենք մեքենաօրդերները: Մեքենաօրդեր 3 1 Գոր ծառ

3525 հաշվի կրեդիտը` հաշիվների դեբետից

3 527 12 510 12 510

56 050 56 050

3711 հաշվի կրե-

Գոր ծառ

12 510 56 050 68 650

3 331 2 753 050 2 753 050

3524 հաշվի կրե-

Ընդամենը

2 753 050 2 753 050

դիտը` հաշիվների դեբետից

Ընդամենը

3 711 417 000

417 000

417 000

417 000

Գոր ծառ

3 611 հաշվի կրեդիտը` հաշիվների դեբետից

3 221 3 000 000 3 000 000

Ընդամենը

3 000 000 3 000 000

2 003թ. հոկտեմբերի Ընդամենը

դիտը` հաշիվների դեբետից

3 527 45 974 45 974

3527 հաշվի կրե-

2 003թ. հոկտեմբերի

դիտը` հաշիվների դեբետից

Մեքենաօրդեր 3 3 Գոր ծառ

Ընդամենը

3 711

Մեքենաօրդեր 3 2 Գոր ծառ

2 003թ. հոկտեմբերի

45 974 45 974

Գոր ծառ

3 251 հաշվի կրեդիտը` հաշիվների դեբետից

3 527 358 516 358 516

Ընդամենը

358 516 358 516

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Մեքենաօրդեր 3 4 Գոր ծառ

2 003թ. հոկտեմբերի

3221 հաշվի կրե3 252 2 000 000 2 000 000

2 000 000 2 000 000

Մեքենաօրդեր 3 5 Գոր ծառ

3343 հաշվի կրե-

Ընդամենը

դիտը` հաշիվների դեբետից

3 331 2 46 950 2 46 950

2 46 950 2 46 950

Ընդամենը

3 211 հաշվի կրեդիտը` հաշիվների դեբետից

3 711 2 280 000 2 280 000

2 280 000 2 280 000

Գոր ծառ

Ընդամենը

3331 հաշվի կրեդիտը` հաշիվների դեբետից

3 611 3 000 000

3 000 000

2 003թ. հոկտեմբերի

3521 հաշվի կրե-

Ընդամենը

դիտը` հաշիվների դեբետից

3 211 2 660 000 2 660 000

Գոր ծառ

2 003թ. հոկտեմբերի

Մեքենաօրդեր 3 6 Գոր ծառ

Ընդամենը

դիտը` հաշիվների դեբետից

2 660 000 2 660 000

Գոր ծառ

Ընդամենը

3 252 հաշվի կրեդիտը` հաշիվների դեբետից

3 521 1 700 000 1 700 000

1 700 000 1 700 000

IՈ քայլ Մեքենաօրդերների հիման վրա կազմենք գլխավոր գիրքը: ¶É˳íáñ ·Çñù

ѳßÇí # 211

Դեբետային շրջանառությունը հետնյալ հաշիվների կրեդիտից օրդեր օր. օրդեր ընդամենը թիվ թիվ թիվ 6

Կրեդիտ շրջան. օրդեր թիվ 4

2 660 000

2 280 000

Մնացորդ Դեբետային

Կրեդիտային

420 000 2 660 000

800 00

¶É˳íáñ ·Çñù

ѳßÇí # 221

Դեբետային շրջանառությունը հետնյալ հաշիվների կրեդիտից օրդեր օր. օրդեր ընդամենը թիվ թիվ թիվ 2

Կրեդիտ շրջան. օրդեր թիվ 4

3 000 000

2 000 000

Մնացորդ Դեբետային

Կրեդիտային

3 000 000

1 000 000

¶É˳íáñ ·Çñù

ѳßÇí # 251

Դեբետային շրջանառությունը հետնյալ հաշիվների կրեդիտից օրդեր օրդեր օրդեր ընդամենը թիվ թիվ թիվ

Կրեդիտ շրջան. օրդեր թիվ 3

Մնացորդ Դեբետային

458 516

358 516

100 000

Կրեդիտային

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

¶É˳íáñ ·Çñù

ѳßÇí # 252

Դեբետային շրջանառությունը հետնյալ հաշիվների կրեդիտից օրդեր օր. օրդեր ընդամենը թիվ թիվ թիվ 10

Կրեդիտ շրջան. օրդեր թիվ 6

2 000 000

1 700 000

Մնացորդ Դեբետային

Կրեդիտային

2 700 000 2 000 000

3 000 000

¶É˳íáñ ·Çñù

ѳßÇí # 311

Դեբետային շրջանառությունը հետնյալ հաշիվների կրեդիտից օրդեր օրդեր օրդեր ընդամենը թիվ թիվ թիվ

Կրեդիտ շրջան. օրդեր թիվ

Մնացորդ Դեբետային

Կրեդիտային

3 578 516

3 578 516

¶É˳íáñ ·Çñù

ѳßÇí # 331

Դեբետային շրջանառությունը հետնյալ հաշիվների կրեդիտից օրդեր օրդեր օր. ընդամենը թիվ թիվ 2 թիվ 5

Կրեդիտ շրջան. օրդեր թիվ 5

Մնացորդ

2 753 050

3 000 000

Դեբետային

Կրեդիտային

246 950

3 000 000

¶É˳íáñ ·Çñù

ѳßÇí # 343

Դեբետային շրջանառությունը հետնյալ հաշիվների կրեդիտից օրդեր օրդեր օրդեր ընդամենը թիվ թիվ թիվ

Կրեդիտ շրջան. օրդեր թիվ 5

Մնացորդ Դեբետային

Կրեդիտային

246 950

246 950

¶É˳íáñ ·Çñù

ѳßÇí # 521

Դեբետային շրջանառությունը հետնյալ հաշիվների կրեդիտից օրդեր օր. օրդեր ընդամենը թիվ թիվ թիվ 6

Կրեդիտ շրջանառ. օրդեր թիվ 6

1 700 000

2 660 000

Մնացորդ Դեբետային

Կրեդիտային

1 700 000

960 000

¶É˳íáñ ·Çñù

ѳßÇí # 524

Դեբետային շրջանառությունը հետնյալ հաշիվների կրեդիտից օրդեր օրդեր օրդեր ընդամենը թիվ թիվ թիվ

Կրեդիտ շրջան. օրդեր թիվ 5

Մնացորդ Դեբետային

Կրեդիտային

45 974

45 974

¶É˳íáñ ·Çñù

ѳßÇí # 525

Դեբետային շրջանառությունը հետնյալ հաշիվների կրեդիտից օրդեր օրդեր օրդեր ընդամենը թիվ թիվ թիվ

Կրեդիտ շրջան. օրդեր թիվ 1

Մնացորդ Դեբետային

Կրեդիտային

68 650

68 650

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ѳßÇí # 527

¶É˳íáñ ·Çñù

Դեբետային շրջանառությունը հետնյալ հաշիվների կրեդիտից օրդեր օրդեր օրդեր ընդամենը թիվ 3 թիվ 1 թիվ 3

Կրեդիտ շրջան. օրդեր թիվ 1

12 510

417 000

Մնացորդ Դեբետային

Կրեդիտային

45 974

358516

417 000

¶É˳íáñ ·Çñù

ѳßÇí # 611

Դեբետային շրջանառությունը հետնյալ հաշիվների կրեդիտից օրդեր օրդեր օր. ընդամենը թիվ թիվ 2 թիվ 5

Կրեդիտ շրջան. օրդեր թիվ 2

2 753 050

3 000 000

Մնացորդ Դեբետային

Կրեդիտային

246 950

3 000 000

¶É˳íáñ ·Çñù

ѳßÇí # 711

Դեբետային շրջանառությունը հետնյալ հաշիվների կրեդիտից օրդեր օր. օրդեր ընդամենը թիվ 4 թիվ 1 թիվ 1

Կրեդիտ շրջան. օրդեր թիվ 11

Մնացորդ

2 280 000

2 753 050

Դեբետային

Կրեդիտային

417 000

56 050

2 753 050

Ո քայլ Գլխավոր գրքի հիման վրա կազմենք համեմատական հաշվեկշիռ: Հոդվածներ սկզբնական

Նյութեր Դեբիտորներ Դրամարկղ Հաշվարկային հաշիվ

420 000 458 516 2 700 000

800 000 1 000 0000 100 000 3 000 000

Հաշվեկշիռ

3 578 516

4 900 000

3 578 516 246 950 960 000 45 974 68 560

3 578 516

4 900 000

Հիմնադիր կապիտալ Շահույթ Պ/մատակարարներին Պ/բյուջեին Պ/սոցապին

Հաշվեկշիռ

Գումար վերջնական

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

12. «Իրացման զուտ արժեք» «Երշիկ» կազմակերպությունը մասնագիտացել է ապխտած «Ա», «Բ» ն «Գ» տեսակի մսեղենի մեծածախ ոլորտում: Մսամթերքի պահպանման ծախսատարությունը պահանջում է պաշարների շրջապտույտի տնողության 25 օրյա առավելագույն ժամկետ: 2 003 թ. տարեվերջի միջանկյալ հաշվեկշիռը կարդալիս, կազմակերպության գլխավոր տնօրենը պաշարների պտույտի տնողությունը գնահատում է 40 օր ն պատրաստվում է այն, որպես դիտողություն, ներկայացնել 2 004 թ. փետրվարին կայանալիք հաշվետու ժողովում: Սակայն, ի զարմանս տնօրենի, հաշվետու ժողովում ֆինանսական կառավարիչը հայտարարում է, որ հրապարակվող հաշվետվության տվյալներով պաշարների շրջապտույտը նախորդ տարում առավել արագ է տեղի ունեցել ն գնահատվել է 23,5 օր` կապված մսամթերքների շուկայական գնի անկման հետ: Միավորի (հազ.դրամ) Երշիկեղենի Մնացորդի ինքնարգինը կոմերցիոն տեսակը քանակը (կգ) ժեքը ծախսը (կ/ծ)

Ա Բ Գ Գործադիր տնօրենը զեկուցագիր է պահանջում հաշվապահից, պարզելու իրողությունը, որից մեջբերում ենք. «Զեկուցում եմ, որ 2 003թ.-ի միջանկյալ հաշվեկշռով կազմակերպության իրացված արտադրանքի ինքնարժեքը կազմել է 248 200 հազ. դրամ, իսկ պաշարների ինքնարժեքը` 27 200 հազ. դրամ: Ուստի, ըստ միջանկյալ հաշվեկշռի, պաշարների պտույտի տնողությունը գնահատվել է 40 օր (27 200/248 200 2 365 օր): Սակայն, վերջնական հաշվեկշռում պաշարները հայտագրվել են 16 000 հազ.դրամ իրացման զուտ արժեքով, որը կրճատել է պաշարների պտույտի տնողությունը` հասցնելով մինչն 23,5 օրվա (16 000/248 200 2 365 օր):» «Երշիկ» կազմակերպության տնօրենը հաշվապահին հանձնարարում է. (8) ներկայացնել իրացման զուտ արժեքով պաշարների հաշվեկշռային գնահատման անհրաժեշտությունը ն կարգը, (Ե) ներկայացնել առ 01.01. 2 004 թ. կազմակերպության պաշարների իրացման զուտ արժեքով գնահատման հաշվարկները, (Շ) վերագնահատել պաշարները, եթե իրացման զուտ արժեքով դրանց հայտագրումից մեկ օր անց «Գ» տեսակի երշիկի շուկայական գինը բարձրանա մինչն 15, իսկ կոմերցիոն ծախսերը` մինչն 4 հազ. դրամի:

13. «ՀԱՄԱԽՄԲՎԱԾ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ»

Կահույքագործների ասոցիացիայի խորհուրդը գնահատելով գործող փայտամշակման ֆաբրիկաների ֆինանսական դրությունը (տես խնդիր 9-ի պատասխանը) պարզեց, որ չնայած Վանաձորի ն Գորիսի ֆաբրիկաների իրացվելիության անբավարար վիճակին, դրանք գործում են բարձր շահութաբերությամբ ն դրանով իսկ աննպատակահարմար է դառնում երկուսի գործունեության դադարեցումը:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Կահույքագործների ասոցիացիայի խորհուրդը փայտամշակման ֆաբրիկաների անվճարունակության պատճառը կապում է վատ մենեջմենթի հետ, ուստի որոշում է ընդունվում ձեռք բերել Իջնանի փայտամշակման ֆաբրիկայի կողմից Վանաձորի ն Գորիսի ֆաբրիկաների բաժնետոմսերի 809-ը ն դրանով ունենալ վերջիններիս տնտեսական գործունեության լիարժեք վերահսկման իրավունք: 2002 թ. դեկտեմբերի 31-ին վճարելով 2 900 դրամական միջոց, Իջնանի ֆաբրիկան ձեռք է բերում Վանաձորի ն Գորիսի փայտամշակման ֆաբրիկաների բաժնետոմսերի 809-ը: Իջնանի փայտամշակման ֆաբրիկայի տնօրինությունը տվյալ բաժնեմասնակցությամբ ներդրումը հաջողված գործարք է համարում, քանի որ փաստացի վճարումը զգալի գերազանցում է ձեռք բերված կապիտալին: 2002 թ. դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ մասնաճյուղերի միջն առկա են հետնյալ ներխմբային հաշվարկները.  Իջնանի ֆաբրիկան 300-ի կարճաժամկետ պարտավորություն ունի Գորիսի ֆաբրիկայի նկատմամբ,  Վանաձորի ֆաբրիկան 600-ի կարճաժամկետ պարտավորություններ ունի Իջնանի նկատմամբ,  Գորիսի ֆաբրիկան 100-ի կարճաժամկետ պարտավորություններ ունի Իջնանի նկատմամբ: Իջնանի փայտամշակման ֆաբրիկայի տնօրինությունը հրավիրում է աուդիտոր, ստուգելու համար համախմբված հաշվապահական հաշվեկշռի ն համախմբված ֆինանսական հետնանքների հաշվետվության ներկայացման հավաստիությունը, ինչպես նան որոշելու մեկ բաժնետոմսին հասանելիք շահույթի հաշվարկի հիմքը: Աուդիտորը դիմում է ստուգման վերականգման եղանակին, որի համաձայն իր կողմից նորից կազմվում է համախմբված հաշվետվություն, կիրառելով ստորն ներկայացված համախմբված առանձին կազմակերպությունների հաշվապահական հաշվեկշիռներն ու ֆինանսական հետնանքների հաշվետվությունները:

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵԿՇԻՌՆԵՐԻ

ԱՄՓՈՓԱԳԻՐԸ առ դեկտեմբերի 31-ը 2 002 թ. Հաշվեկշռի հոդվածներ

Կազմակերպություններ Իջնան Վանաձոր Գորիս

Ակտիվներ Շենքեր

2 000

7 000

9 500

Սարքավորումներ

5 000

1 200

4 000

Վարձակալած ակտիվներ

3 000

Հետաձգված ծախսեր

Հետաձգված հարկեր

10 000

9 000

15 000

6 000

2 000

1 500

3 500

3 000

1 000

1 400

Տրանսպորտ

Ընդամենը ոչ ընթացիկ ակտիվներ Դրամական միջոցներ Արագամաշ առարկաներ Նյութեր Անավարտ արտադրանք Պատրաստի արտադրանք Կարճաժամկետ

ֆինանսական

ներդրումներ Դեբիտորներ

Ընդամենը ընթացիկ ակտիվներ

2 500

4 000

11 000

7 000

10 000

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հաշվեկշիռ

21 000

16 000

25 000

Բաժնեհավաք կապիտալ

14 100

2 200

Չբաշխված շահույթ

1 900

6 400

8 500

16 000

8 600

9 000

3 000

3 000

Պասիվներ

Ընդամենը կապիտալ Երկարաժամկետ վարկեր Երկարաժամկետ փոխառություններ

3 000

3 800

Պ/աշխատավարձի գծով

1 200

Պ/բյուջեին

Ընդամենը ոչ ընթացիկ պարտավորություններ

Պ/կրեդիտորներին

1 000

2 000

14 100

Ընդամենը ընթացիկ պարտավորություններ

2 000

3 600

15 100

Հաշվեկշիռ

21 000

16 000

25 000

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԱՄՓՈՓԱԳԻՐԸ

Ցուցանիշներ

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԻ

2 002 թ.-ի համար Կազմակերպություններ

Իջնան

Վանաձոր

Գորիս

Իրացումից հասույթ

20 000

30 000

50 000

Իրացման ինքնարժեք

17 000

18 000

32 500

Համախառն շահույթ

3 000

12 000

17 500

Վարչական ծախսեր

1 000

4 000

8 125

Հարկվող շահույթ

2 000

8 000

9 375

1 600

1 875

1 600

6 400

7 500

Շահութահարկի ծախս Զուտ շահույթ

Օգնեք աուդիտորին համախմբված հաշվետվությունները պատրաստելիս. (8) կազմելով համախմբված հաշվապահական հաշվեկշիռ առ 1-ը հունվարի 2 003թ.` չեզոքացնելով փոխադարձ ներխմբային պարտավորությունները, արձանագրելով մասնաճյուղերի ձեռք բերումից ձնավորված գուդվիլը, ինչպես նան փոքրամասնության բաժնեմասը, (Ե) կազմելով համախմբված ֆինանսական հետնանքների հաշվեկշիռ, նրանում արձանագրելով փոքրամասնության բաժնեմասը:

14. «Հաշվետվություն առանց դրամական հոսքերի» «Փանոս» ՍՊԸ-ն զբաղվում է մանրածախ առնտրով: 2002 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ ՍՊԸ-ի հաշվեկշռի հոդվածները ներկայացվել են այսպես. «Շենքեր» - 20 000, «Դրամական միջոցներ» 60 000, «Հիմնադրական կապիտալ» - 80 000: Ապրանքաշրջանառության ծավալի ավելացման նպատակով «Փանոս» ՍՊԸ-ն 2002 թ. հունվարի 15-ին մեկ տարով անտոկոս 20 000-ի վարկ է վերցրել, գրավ դնելով տնօրինած շենքերը: Յուրաքանչյուր եռամսյակ առկա դրամական միջոցների հաշվին փոխհատուցվող ՍՊԸ-ի առնտրի կազմակերպման ծախսերը ն վաճառված ապրանքների ինքնարժեքը համապատասխանաբար կազ-

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

մում են 5 000 ն 15 000, իսկ վաճառքից եկամուտը` 30 000: Շահութահարկը, որի դրույքաչափը կազմում է 209, պետբյուջե է մուծվում միայն տարին լրանալուց հետո: Վաճառքն իրականացվում է դեբիտորական պարտքերի սկզբունքով (ապառիկ), պայմանով, որ գնորդների կողմից պարտքի մարումը կատարվելու է մեկ ամսվա ընթացքում: Սակայն ամբողջ տարվա ընթացքում գնորդները «Փանոս» ՍՊԸ-ին գումար չեն փոխանցել: Հաշվապահը ՍՊԸ-ի մենեջմենթին յուրաքանչյուր եռամսյակ հաշվետվություն է ներկայացրել միայն հաշվեկշռի ն ֆինանսական արդյունքների գծով: Ընդ որում, ՍՊԸ-ի գործունեությունը հաշվապահը գնահատել է արդյունավետ, քանի որ յուրաքանչյուր եռամսյակի վերջում ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունով արձանագրվել է 8 000 զուտ շահույթ: Սակայն ի զարմանս ՍՊԸ-ի մենեջմենթի, տարին փակելով տնտեսավարման փայլուն ցուցանիշով, այսինքն` 32 000 զուտ շահույթով (4 եռամսյակ 2 8 000), հաջորդ տարվա սկզբին «Փանոս» ՍՊԸ-ում սնանկացման գործընթաց է սկսվել: Կազմակերպությունը զրոյական դրամական միջոցներ ունենալով, չի կարողանում մարել իր հարկային ն վարկային պարտավորությունները: Այս ամենում մեղադրվում է հաշվապահը, որը ըստ եռամսյակների մենեջմենթին չի ներկայացրել դրամական հոսքերի հաշվետվություն ն դրանով իսկ ժամանակին չի ահազանգվել շարունակվող դրամական արտահոսքերի մասին: Փոխարինեիք «Փանոս» ՍՊԸ-ի գլխավոր հաշվապահին ն ներկայացրեք. (8) ամփոփ հաշվապահական տարեկան հաշվեկշիռ ըստ եռամսյակների կտրվածքի, (Ե) ֆինանսական արդյունքների ամփոփ տարեկան հաշվետվություն ըստ եռամսյակների կտրվածքի, (Շ) դրամական հոսքերի տարեկան ամփոփ հաշվետվությունը ըստ եռամսյակային կտրվածքի, տալով համապատասխան մեկնաբանություններ տնտեսավարման արդյունքների վերաբերյալ:

15.

«Դրամական հոսքերի վերլուծություն»

«Փյունիկ» կազմակերպության ֆինանսական կառավարիչը գլխավոր հաշվապահից պահանջում է տեղեկատվություն հաշվետու ժամանակաշրջանի (2 002 թ.) դրամական հոսքերի վերաբերյալ: Հաշվապահը նկատի առնելով միայն փաստացի դրամական հոսքերը` ներկայացնում է «Դրամական միջոցներ» հաշվում ուղղակի ավելացումներն ու նվազեցումները: Այսպես, հաշվի սկզբնական մնացորդը կազմել է 10 000, իսկ հաշվետու ժամանակաշրջանում դրամական հոսքերի ընդամենը երկու գործարք է տեղի ունեցել. արտադրանքի իրացման դիմաց մուտքագրվել է 100 000 ն սարքավորումների ձեռք բերման համար ելքագրվել` 80 000: Ուստի, դրամական հոսքերի հաշվետվությունը ֆինանսական կառավարչին ուղղակի եղանակով ներկայացվել է այսպես.

սկզբնական մնացորդ Հ մուտք - ելք Հ վերջնական մնացորդ 10 000 Հ 100 000 - 80 000 Հ 30 000 Սակայն ֆինանսական կառավարիչը չի գոհանում տվյալ տեղեկատվությամբ ն դրամական հոսքերի առավել ընդգրկուն պատկերի ստացման նկատառումով հաշվապահից պահանջում է դրամական միջոցների շարժը ոչ թե «դրամարկղային» կամ «ուղղակի»` այլ հաշվեգրման հիմքով: Բացի այդ, գլխավոր հաշվապահից պահանջվում է հաշվետու ժամանակաշրջանի դրամական հոսքերի համառոտ մեկնաբանում ն այդ բնագավառի բարելավման առաջարկությունների ձնակերպում: Այդ նպատակով հաշվապահը օգտագործում է հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջի համեմատական հաշվեկշիռն ու հաշվետու ժամանակաշրջանի ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունը, ինչպես կայացած տնտեսական գործարքներ:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՀԱՇՎԵՏՈՒ ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾԱՐՔՆԵՐԸ

1. Մատակարարներից ձեռք են բերվել 50 000-ի նյութեր, որոնց գծով դեռնս վճարում չի կատարվել: 2. Ձեռք են բերվել 80 000-ի սարքավորումներ, որոնց գծով հաշվարկային հաշվից կատարվել է վճարում: 3. Արտադրությունում ծախսվել են 65 000-ի նյութեր: 4. Հաշվարկվել է արտադրական սարքավորումների 15 000-ի ամորտիզացիան: 5. Արտադրական բանվորներին հաշվարկվել է 25 000-ի աշխատավարձ: 6. Արտադրությունից պատրաստի արտադրանքը պահեստ է մուտքագրվել 105 000 փաստացի ինքնարժեքով: 7. Պահեստից գնորդներին առաքվել է պատրաստի արտադրանք 105 000 փաստացի ինքնարժեքով: 8. Գնորդներին առաքված պատրաստի արտադրանքի 155 000 եկամուտից միայն 100 000-ն է մուտքագրվել հաշվարկային հաշիվ: 9. Հաշվարկվել է իրացման դիմաց բյուջեին հասանելիք 10 000 շահութահարկ: 10. Իրացման 105 000 ծախսերը դուրս են գրվել ֆինանսական արդյունքին: 11. Իրացման 155 000 եկամուտները դուրս են գրվել ֆինանսական արդյունքին: 12. Ձնակերպվել է իրացման 40 000 շահույթը:

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԻ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ 2002 թ.

Իրացումից հասույթ

155 000

Իրացման ինքնարժեք այդ թվում աշխատավարձ

25 000

ամորտիզացիա

15 000

նյութեր

65 000 (105 00)

Հարկվող շահույթ

50 000

Շահութահարկի ծախս

(10 000)

Զուտ շահույթ

ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ

40 000

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

ՉՈՐՐՈՐԴ

ԵՌԱՄՍՅԱԿԻ ՀԱՄԱՐ

ԳՈՒՄԱՐ

ԱԿՏԻՎՆԵՐ

Շենքեր Սարքավորումներ Ամորտիզացիա

սկզբ.

Ընդամենը

Նյութեր Դրամական միջոցներ Դեբիտորներ

Ընդամենը

վերջ.

25 000 35 000

25 000 115 000 (15 000)

20 000 10 000 5 000

5 000 30 000 60 000

60 000

125 000

35 000

95 000

95 000

220 000

Բաժնեհավաք կապիտալ Շահույթ

65 000

65 000

65 000 40 000

105 000

Պ/վարկերի գծով Պ/բյուջեին Պ/աշխատողներին

30 000

30 000 10 000 25 000

Հաշվեկշիռ ԿԱՊԻՏԱԼ

ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ընդամենը

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Պ/մատակարարներին

Ընդամենը

Հաշվեկշիռ

50 000

30 000

115 000

95 000

220 000

Օգնեք գլխավոր հաշվապահին ն փորձեք ինքներդ. (8) հաշվեգրման սկզբունքով ներկայացնել դրամական հոսքերի հաշվետվությունը , (Ե) մեկնաբանեք անուղղակի եղանակով (8) կետում հաշվետվությունը առաջարկություններ դրամական հոսքերի կարգավորման ուղղությամբ:

ն

կատարեք

16. «Հետաձգված հարկեր» Կազմակերպության գործադիր տնօրենին հայտնի է, որ շահութահարկի դրույքաչափը հարկվող շահույթի նկատմամբ կազմում է 209: Սակայն, կարդալով 2 003թ. ֆինանսական հաշվետվությունը, տնօրենը նկատում է, որ ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությամբ շահութահարկի ծախսը (1 200 հազ. դրամ) չի համապատասխանում հաշվեկշռուվ ներկայացվող հաշվետու տարվա շահութահարկի ձնավորված պարտավորությանը (1 500 հազ.դրամ): Հաշվապահը գտնում է, որ շահութահարկի գծով հարկային պարտավորությունը ն շահութահարկի գծով ծախսը չպետք է միմյանց համընկնեն` հաշվետու տարում ծագած հետաձգված հարկերի պատճառով: Այդ անհամապատասխանությունը համարելով հաշվապահի կողմից թույլ տրված սխալմունք ն պետբյուջե մուծվող շահութահարկի անհիմն գերավճար, կազմակերպության տնօրենը պահանջում է հարկերի հաշվարկման տեղեկատվությունը 2 003 հաշվետու տարվա համար, որը ամփոփվում է հետնյալ կետերով. 1. Իրացվել է 20 000 հազ. դրամի արտադրանք, բայց քանի որ 4 000 հազ. դրամի դիմաց գումարի ստացումը քիչ հավանական է, ապա համաձայն ՀՀՀՀ 18-րդ ստանդարտի, ֆինանսական հաշվապահությամբ ճանաչված եկամուտը կազմում է 16 000 հազ.դրամ: 2. Իրացման ինքնարժեքում նյութերը կազմում են 5 000 հազ.դրամ, աշխատավարձի ծախսը` 3 500 հազ. դրամ: 3. Հաշվետու տարում կատարվել են նոր արտադրանքի թողարկման գծով 3 000 հազ.դրամի զարգացման ծախսեր: Քանի որ նորույթի թողարկման ժամանակաշրջանը նախատեսված է երեք տարի, ապա հաշվապահը 2 003թ. ինքնարժեքում ներառել է 1 000 հազ. դրամի զարգացման ծախս: Հարկային օրենսդրությամբ այդ ծախսերը չպետք է կապիտալիզացվեին ն պետք է ամբողջովին դուրս գրվեին հաշվետու տարում: 4. Իրացման ինքնարժեքում ամորտիզացիոն հատկացումները կազմել են 2 500 դրամ, որը ստացվել է արագացված ամորտիզացման հաշվարկներով: Սակայն, հարկային օրենսդրությամբ պետք է կիրառվեր հավասարաչափ ամորտիզացում ն տարեկան մաշվածք ձնակերպվեր` 1 000 հազ. դրամ: 5. Հաշվետու տարվա տոկոսային եկամուտը կազմել է 2 000 հազ. դրամ, որը պետք է ստացվի հաջորդ տարի` տրամադրված երկարատն ներդրման գումարի հետ մեկտեղ: Բայց, քանի որ հարկային օրենսդրությամբ այն ճանաչվում է միայն ստացումից հետո, ապա 2 003թ շահութահարկի հաշվարկներում ստացվելիք տոկոսները ժամանակավորապես չեն ներառվել` հաջորդ տարում հաշվի առնելու պայմանով: Հարկերի հաշվառման ներկայացված վերոհիշյալ տեղակատվությունը համարելով նեղ մասնագիտացված ն փոքր ինչ անհասկանալի, կազմակերպության տնօրենը հաշվապահին հանձնարարում է. (8) բացատրել հետաձգված հարկերի էությունը,

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

(Ե) (Շ)

ներկայացնել 2 003 թ. ֆինանսական արդյունքների հաշվետվության ն հարկային հաշվետվության շահութահարկի հաշվարկման ճշտումները, փոխկապակցել հաշվետու տարվա շահութահարկի ծախսը` հաշվարկված շահութահարկի պարտավորության հետ:

17. «Առաջին, թե վերջին մուտք» Կազմակերպության գործադիր տնօրենը զարմանք է ապրում, երբ բանկը մերժում է կարճաժամկետ վարկավորման հայցը: Բանկի կողմից կազմակերպությանը կարճաժամկետ վարկի տրամադրման առաջնահերթ պայմանը հրատապ իրացվելիության գործակցի 1,0 ն ավելի մակարդակի առկայությունն էր, վարկավորման համար հայտի ներկայացման պահին կազմակերպության հրատապ իրացվելիությունը ցածր է եղել 1,0-ից ն գնահատվել է 0,8: Ըստ հաշվապահի հավաստման, եթե հաշվապահական հաշվառման քաղաքականությունում կիրառվեր պաշարների ծախսի գնահատման ԼIԷՕ մեթոդը, ապա բանկին վարկավորում ստանալու հայտի ներկայացման պահին պաշարների մնացորդը կկազմեր 21 000 հազ. դրամ ն դրանով իսկ կազմակերպությունը կապահովեր անհրաժեշտ հրատապ իրացվելիություն: Սակայն, հաշվեկշռով կազմակերպության ընթացիկ ակտիվները կազմել են 42 000 հազ. դրամ (որից նյութական պաշարները` 30 000), իսկ ընթացիկ պարտավորությունները` 15 000 հազ. դրամ: Ուստի, վարկավորման համար հայտի ներկայացման պահին կազմակերպության հրատապ իրացվելիությունը ցածր է գնահատվել 1,0-ից: Նախորդող ժամանակաշրջանը աչքի է ընկել շարունակական սղաճով: Թողարկման ծախսերի կրճատման ն բարձր շահույթ ապահովելու նպատակով կազմակերպության հաշվապահը կիրառել է պաշարների ծախսի ԷIԷՕ մեթոդը: Կազմակերպությունը չի ունենում պատրաստի արտադրանքի մնացորդ: Ըստ եռամսյակների հաշվետու տարում պաշարների շարժը ներկայացվել է այսպես. սկզբ.մնացորդ

4 000կգ 2 2դրամ մուտք (հազ. դրամ)

ելք

I

եռամսյակ

10 000 կգ 2 3

11 000կգ

II

եռամսյակ

15 000 կգ 2 4

16 000կգ

III եռամսյակ

13 000 կգ 2 5

12 000կգ

IՈ եռամսյակ

16 000 կգ 2 5

14 000կգ

251 000 հազ. դրամ վերջ.մնացորդ

5 000 կգ

Գործադիր տնօրենը հաշվապահից պահանջում է. (8) բնութագրել պաշարների ծախսի գնահատման ԷIԷՕ ն ԼIԷՕ մեթոդների էությունը ն դրանց կիրառման դրդապատճառները սղաճի պայմաններում, (Ե) ներկայացնել պաշարների փաստացի ծախսի գնահատման հաշվարկը կիրառված ԷIԷՕ մեթոդով, (Շ) ներկայացնել պաշարների ծախսի գնահատման հաշվարկը, եթե կիրառվեր գնահատման ԼIԷՕ մեթոդը,

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

18.

«Արագացված ամորտիզացիա»

Կազմակերպությունը մասնագիտացված է հասարակական սննդի ոլորտում ն, թողարկելով 500 հատ բաժնետոմս, հանդիսանում է փակ բաժնետիրական ընկերություն: ՓԲԸ-ի կազմավորման պահին ընտրվել էր մեկ բաժնետոմսի հաշվով յուրաքանչյուր տարում 18 հազ. դրամի կայուն շահաբաժնի ապահովվման ռազմավարություն: Սակայն, ծավալելով չորսամյա գործունեություն, բաժնետերերի խորհուրդը արձանագրում է, որ մեկ բաժնետոմսին ընկնող շահույթը կազմակերպության գործունեության առաջին տարիներին նախատեսվածից ցածր է եղել, իսկ վերջին տարիներին, ընդհակառակը` աճել ն գերազանցել է 18 հազ. դրամի շեմը: Նման իրավիճակը անհասկանալի է համարվում խորհրդի անդամների համար, քանի որ կազմակերպությունը նախորդ չորս տարիներին գործել է հաստատուն ցուցանիշներով ն պետք է ապահովվեր յուրաքանչյուր տարվա համար հավասար շահաբաժին: Պահանջելով հաշվապահից կազմակերպության չորսամյա գործունեության ֆինանսական արդյունքների ամփոփագիրը, խորհրդի անդամները նկատում են, որ տարեկան ամորտիզացիան առաջին տարիներին բարձր է հաշվարկվել, իսկ այնուհետն` կտրուկ նվազման միտում ունեցել:

I Իրացումից հասույթ

Տարիներ II III

IV

50000

50000

50000

50000

20000

20000

20000

20000

Ինքնարժեք նյութեր աշխատավարձ

մաշվածք

15000

11000

10000

14000

18000

22000

Հարկվող շահույթ Շահութահարկ 209

Զուտ շահույթ

11200

14400

17600

Շահաբաժին 709 Մեկ բաժնետոմսին ընկնող շահաբաժին

10080

12320

Հաշվապահին հանձնարարվում է այդ առիթով ներկայացնել զեկուցագիր, որից մեջբերում ենք. «Քանի որ գործող ակտիվների բարոյական մաշվածքը զգալիորեն գերազանցում է ֆիզիկական մաշվածքին, կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության մեջ ընտրվել է ակտիվների արագացված ամորտիզացումը ըստ կիսամյակային կտրվածքի: Կազմակերպության մեկնարկի պահին ակտիվները գնահատվել են 40 0000 հազ. դրամ, որոնց օգտակար ծառայության ժամկետը սահմանվել է 4 տարի, իսկ լուծարային արժեքը` 4 000 հազ. դրամ: Ուստի, հինգերորդ տարվա սկզբին ակտիվները պետք է լիովին ամորտիզացվեին»: Պահանջվում է. (8) նկարագրել ակտիվների ամորտիզացման քաղաքականության էությունը, (Ե) ներկայացնել չորս տարիների գծով կազմակերպության ակտիվների արագացված ամորտիզացման հաշվարկը, (Շ) ներկայացնել կազմակերպության ֆինանսական արդյունքների ամփոփագիրը չորս տարիների համար, եթե կիրառվեր ակտիվների «գծային» ամորտիզացման եղանակը:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

12. «Իրացման զուտ արժեք» (8) Իրացման զուտ արժեքի էությունը: Պաշարների շարժը հաշվապահությունում հաշվառվում է փաստացի ինքնարժեքով, իսկ մնացորդն՝ իրացման զուտ արժեքի ն փաստացի ինքնարժեքի նվազագույնով: Փաստացի ինքնարժեքը ներառում է ձեռք բերման ն վերամշակման ծախսումներն, իսկ իրացման զուտ արժեքը պաշարների վաճառքի հասույթն է` առանց կոմերցիոն ծախսերի: Հաշվապահական հաշվետվություններում պաշարները արտացոլվում են դրամական միջոցների այն գումարով, որը ստացվում է տվյալ պահին քննարկվող ակտիվներն իրացնելիս (տես Հաշվապահական հաշվառման մասին ՀՀ օրենքը, հոդված 9, կետ գ.): Հետնաբար, անհրաժեշտություն է ծագում նան պահպանելու հաշվենկատության սկզբունքը, երբ կազմակերպությունների ակտիվներն ու եկամուտները չեն գերագնահատվում (տես Հաշվապահական հաշվառման մասին ՀՀ օրենքը, հոդված 10, կետ է.): Ելնելով վերոհիշյալ սկզբունքներից, կազմակերպություններում ակտիվների գնահատման ժամանակ կիրառվում է իրացման զուտ արժեքի ցուցանիշը, որը սովորական գործունեության ընթացքում վաճառքի ձնավորվող գինն է՝ հանած համալրման ն վաճառքը կազմակերպելու համար անհրաժեշտ ծախսումները (տես ՀՀՀՀՍ 32, կետ 3 ): Այսինքն, պաշարների ինքնարժեքի մասնակի դուրս գրումը իրացման զուտ արժեքի մակարդակին

համապատասխանում է այն տեսակետից, որ ակտիվները չպետք է արտացոլվեն ավելի բարձր գումարով, քան ակնկալվում է, որ պիտի ստացվի նրանց վաճառքից կամ օգտագործումից (տես ՀՀՀՀՍ 32-ի 23-րդ կետ): Պաշարների արտադրության մեջ օգտագործելու նպատակով պահվող նյութերը չեն վերագնահատվում ինքնարժեքից ցածր, եթե ակնկալվում է, որ պատրաստի արտադրանքը, որում դրանք ընդգրկվելու են, վաճառվելու է ինքնարժեքին հավասար կամ գերազանցող գնով: Սակայն, երբ նյութերի գների անկումը այնպիսին է, որ պատրաստի արտադրանքի ինքնարժեքը գերազանցելու է իրացման զուտ արժեքին, նյութերի ինքնարժեքը իջեցվում է մինչն իրացման զուտ արժեք: Իրացման զուտ արժեքի հաշվարկը հիմնվում է պաշարների իրացումից սպասվելիք գումարի` հաշվարկի պահին եղած առավել վստահելի փաստի վրա: Այդ հաշվարկները կատարելիս հաշվի են առնվում գների տատանումները, համալրման ն վաճառքի իրականացման ծախսումների տատանումները: Պաշարների արժեքը նվազեցնելիս կատարվում է դեբետային գրանցում 714 «Գործառնական այլ ծախսեր» հաշվում ն կրեդիտային գրանցում 218 «Պաշարների արժեքի նվազում» հաշվում:

(Ե) Պաշարների գնահատումը իրացման զուտ արժեքով: Կազմակերպության առ 01.01.2004 պաշարների մնացորդի իրացման զուտ արժեքով գնահատման հաշվարկները:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Միավոր պաշարի քա-

Ա Բ Գ

ինք-

գի-

նա-

նար-

նը

կը

ժեքը

Ընդհանուր պաշարների կ/ծ

Պաշարների հաշվեկշռա-

ինքնար-

ԻԶԱ

յին մնացորդը

ժեքը

(ս.3 – ս.4)

(նվազագույնը

(ս.1 2 ս.2)

2 ս.1

ս.5-ի ն ս.6-ի)

3 200

2 800

2 800

6 000

7 800

6 000

18 000

7 200

7 200

27 200

17 800

16 000

Շուկայական գների անկման պատճառով պաշարների մնացորդային արժեքի իջեցումը ն միջանկյալ հաշվեկշռից հետո հրատարակվող հաշվեկշռում հայտագրումը կկատարվի հետնյալ ճշտող թղթակցությամբ.

Դտ 714 …………. 11 200 (27 200 – 16 000) Կտ 218 …………….. 11 200 որով հաշվենկատության սկզբունքի պահանջով կնվազեցվի հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջի պաշարների հաշվեկշռային մնացորդը (218 կոնտրակտիվային հաշվի օգնությամբ) ն միաժամանակ գործառնության վնասը կարտացոլվի նույն ժամանակաշրջանի ֆինանսական հաշվետվությունում:

(Շ) Պաշարների վերագնահատումը: Յուրաքանչյուր հաջորդող ժամանակաշրջանում կատարվում է իրացման զուտ արժեքի նոր գնահատում: Երբ փոխվում են հանգամանքները, որոնք բերել էին պաշարների ինքնարժեքի իջեցման, դուրս գրված գումարը վերականգնվում է այնպես, որ նոր հաշվեկշռային արժեքը հանդիսանա ինքնարժեքից ն վերանայված իրացման զուտ արժեքից նվազագույնը: Դա տեղի է ունենում, օրինակ, երբ պաշարի միավորը, որը վաճառքի գնի նվազման պատճառով հաշվառվում է իրացման զուտ արժեքով, դեռնս պահպանվում է, իսկ դրա վաճառքի գինը ավելացել է: «Գ» տեսակի երշիկեղենի գինը ԻԶԱ-ով գնահատելիս 11 «Գ» երշիկեղենի նոր գինը Գնի աճը Կոմերցիոն ծախսերի աճը (4 - 3) «Գ» երշիկեղենի պաշարների մնացորդի արժեքային աճը. (3 – 1) 2 900կգ Հ 1 800 Կատարված երկրորդ վերագնահատման արժեքային աճը կվերագրվի ոչ թե պաշարների սկզբնական, այլ արժեզրկված գումարին: Այսպես, «Գ» երշիկեղենի գծով իրացման նոր շուկայի հայտնաբերման դեպքում, ուր արդեն միավորի վաճառքի գինը կազմում է 15 հազ դրամ, իսկ միավորի գծով կոմերցիոն ծախսերը` 4 հազ. դրամ, իրացման զուտ արժեքը աճում է 1 800-ով, որով ձնակերպվում է վերագնահատման աճ.

Դտ 218 ………… 1 800 Կտ 614 ……………..1 800 Դրանով իսկ, պաշարների նախորդ արժեզրկումը վերականգնվում է իրացման զուտ արժեքի աճի բաժնեմասով:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

13. «ՀԱՄԱԽՄԲՎԱԾ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ»

(8) Համախմբված հաշվեկշիռ: Համախմբված հաշվեկշռի կազմման համար նախ ներկայացնենք Իջնանի ֆաբրիկայի հաշվապահական հաշվեկշիռը Գորիսի ն Վանաձորի ֆաբրիկաների բաժնետոմսերի 809-ը ձեռք բերելիս, այսինքն` առ 01 հունվարի 2 003 թ.: ԻՋԵՎԱՆԻ

ՖԱԲՐԻԿԱՅԻ ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ

առ 01 հունվարի 2 003թ.

Հաշվեկշռի հոդվածներ

Գումար

Ակտիվներ Շենքեր

2 000

Սարքավորումներ Տրանսպորտ

5 000 3 000

Բաժնեմասնակցությամբ ներդրումներ Վանաձորում ն Գորիսում

2 900

Ընդամենը ոչ ընթացիկ ակտիվներ

12 900

Դրամական միջոցներ Նյութեր

3 100 1 500

Պատրաստի արտադրանք Դեբիտորներ

1 000 2 500

Ընդամենը ընթացիկ ակտիվներ Հաշվեկշիռ

21 000

Պասիվներ Բաժնեհավաք կապիտալ

14 100

Չբաշխված շահույթ

Ընդամենը կապիտալ Երկարաժամկետ վարկեր

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

8 100

1 900 16 000

Ընդամենը ոչ ընթացիկ պարտավորություններ

3 000 3 000

Պ/աշխատավարձի գծով Պ/բյուջեին

Պ/կրեդիտորներին

1 000

Ընդամենը ընթացիկ պարտավորություններ 2 000 Հաշվեկշիռ 21 000 Ըստ երեք քաղաքների փայտամշակման ֆաբրիկաների առ 01 հունվարի 2003 թ. հաշվապահական հաշվեկշիռների, կազմենք համախմբված հաշվեկշիռ, հաշվի առնելով հետնյալ սկզբունքները. 1. չեզոքացվում են ներխմբային փոխադարձ դեբիտորական ն կրեդիտորական պարտքերը, 2. հաշվեկշռում արձանագրվում է գուդվիլն ու փոքրամասնության բաժնեմասը, 3. բաժնեհավաք կապիտալն ու չբաշխված շահույթը վերագրվում են Իջնանի կազմակերպությանը, 4. ակտիվներն ու պասիվները ներկայացվում են խմբավորված ձնով:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՀԱՄԱԽՄԲՎԱԾ ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

առ 01 հունվարի 2 003թ. Հաշվեկշռի հոդվածներ Ակտիվներ

Գումար

(11 180) Ե 18 500 Ե 10 200 Ե Ե 3 000 Ե Ե

Գուդվիլ Շենքեր Սարքավորումներ Վարձակալած ակտիվներ Տրանսպորտ Հետաձգված ծախսեր Հետաձգված հարկեր Ընդամենը ոչ ընթացիկ ակտիվներ

22 820 Ե

5 600 Ե Ե 8 000 Ե 1 600 Ե 2 500 Ե Շ 5 500

Դրամակամ միջոցներ Արագամաշ առարկաներ Նյութեր Անավարտ արտադրանք Պատրաստի արտադրանք Կարճաժամկետ ֆինանսական ակտիվներ Դեբիտորներ

Ընդամենը ընթացիկ ակտիվներ Հաշվեկշիռ

24 100 46 920

Պասիվներ d

14 100 d 1 900 3 520

Բաժնեհավաք կապիտալ Չբաշխված շահույթ Փոքրամասնության բաժնեմաս

Ընդամենը կապիտալ Երկարաժամկետ վարկեր Երկարաժամկետ փոխառություններ

Ընդամենը ոչ ընթացիկ պարտավորություններ

19 520 f

6 400 f 1 300

7 700 ց

1 800 ց 1 800 ց 16 100

Պ/աշխատավարձի գծով Պ/բյուջեին Պ/կրեդիտորներին

Ընդամենը ընթացիկ պարտավորություններ Հաշվեկշիռ

19 700 46 920

8 (11 180) Հ 2 900 – (8 600 Հ 9 000) 2 0,8 Ե 5 600 Հ 3 100 Հ 500 Հ 2 000, 300 Հ 0 Հ 300 Հ 0, 8 000 Հ 1 500 Հ 3 500 Հ 3 000, 1 600 Հ 0 Հ 700 Հ 900, 2 500 Հ 1 000 Հ 1 400 Հ 100, 600 Հ 0 Հ 600 Հ 0 Շ 5 500 Հ (2 500 – 600 – 100) Հ 0 Հ(4 000 – 300) d ընդունվում են Իջնանի կազմակերպության կապիտալի հոդվածները: 6 3 520 Հ (9 000 Հ 8 600) 2 0,2 f 6 400 Հ 3 000 Հ 3 000 Հ 400, 1 300 Հ 0 Հ 800 Հ 500 ց 1 800 Հ 300 Հ 1 200 Հ 300, 700 Հ 400 Հ 300 Հ1 800,

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

հ 16 100 Հ (1 000 – 300) Հ (2 000 – 600) Հ (14 100 – 100)

(Ե)

ՀԱՄԱԽՄԲՎԱԾ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԻ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

Ցուցանիշներ Իրացումից հասույթ Իրացման ինքնարժեք Համախառն շահույթ Վարչական ծախսեր Հարկվող շահույթ Շահութահարկի ծախս Շահույթը հարկումից հետո Փոքրամսանության բաժնեմաս Զուտ շահույթը առանց փոքրամասնության բաժնեմասի Ե Շ d

Գումար 100 000 Ե 67 500 32 500 Շ 13 125 19 375 3 875 15 500 d 14 805

100 000 Հ 20 000 Հ 30 000 Հ 50 000 67 500 Հ 17 000 Հ 18 000 Հ 32 500 13 125 Հ 1 000 Հ 4 000 Հ 8 125 695 Հ (1 600 Հ 1 875) 2 0,20

Իջնանի ֆաբրիկայի մեկ բաժնետոմսի գծով շահույթի մեծության հաշվարկի հիմքում դրվում է «զուտ շահույթը առանց փոքրամասնության բաժնեմասի» ցուցանիշը, այսինքն 14 805-ը:

14. «Հաշվետվություն առանց դրամական հոսքերի» (8)

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵԿՇՌԻ ԱՄՓՈՓԱԳԻՐ առ 01.01 2 003թ. ԵՌԱՄՍՅԱԿԱՅԻՆ ԿՏՐՎԱԾՔՈՎ

Ակտիվներ

ԳՈՒՄԱՐ I եռ.

II եռ.

III եռ.

IՈ եռ.

Շենքեր

20 000

20 000

20 000

Դրամական միջոցներ

60 000

40 000

20 000

Դեբիտորական պարտքեր

30 000

60 000

90 000

120 000

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

110 000

120 000

130 000

140 000

Պասիվներ

ԳՈՒՄԱՐ I եռ.

Հիմնադրական կապիտալ

20 000

II եռ.

III եռ.

IՈ եռ.

80 000

80 000

80 000

80 000

Շահույթ

8 000

16 000

24 000

32 000

Պ/վարկերի գծով

20 000

20 000

20 000

20 000

Պ/հարկերի գծով

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

2 000

4 000

6 000

8 000

110 000

120 000

130 000

140 000

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

(Ե)

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԻ ԱՄՓՈՓԱԳԻՐ

ԵՌԱՄՍՅԱԿԱՅԻՆ ԿՏՐՎԱԾՔՈՎ

Ցուցանիշներ

ԳՈՒՄԱՐ I եռ.

II եռ.

Իրացումից հասույթ

30 000

30 000

30 000

30 000

120 000

Իրացման ինքնարժեք

15 000

15 000

15 000

15 000

60 000

Կոմերցիոն ծախսեր

III եռ.

IՈ եռ.

ընդամենը

5 000

5 000

5 000

5 000

20 000

10 000

10 000

10 000

10 000

40 000

Շահութահարկ

2 000

2 000

2 000

2 000

8 000

Զուտ շահույթ

8 000

8 000

8 000

8 000

32 000

Հարկվող շահույթ

(Շ)

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀՈՍՔԵՐԻ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅԱՆ ԱՄՓՈՓԱԳԻՐ

ԵՌԱՄՍՅԱԿԱՅԻՆ ԿՏՐՎԱԾՔՈՎ

Ցուցանիշներ

ԳՈՒՄԱՐ I եռ.

Դրամի սկզբնական մնացորդ

II եռ.

III եռ.

IՈ եռ.

ընդամենը

60 000

60 000

40 000

20 000

Դրամական մուտքեր ապրանքների իրացումից վարկերի ստացումից ընդամենը մուտքեր

20 000

20 000

20 000

20 000

15 000

15 000

15 000

15 000

60 000

5 000

5 000

5 000

5 000

20 000

20 000

20 000

20 000

20 000

80 000

60 000

40 000

20 000

Դրամական ելքեր ապրանքների գնումներից ծախսերի փոխհատուցումից ընդամենը ելքեր

Դրամի վերջնական մնացորդ

Դրամական հոսքերի հաշվետվությունը ցույց է տալիս, որ վերջին երեք եռամսյակներում կազմակերպությունում ընդհանրապես տեղի չի ունեցել դրամական ներհոսք: Փոխարենը, այդ եռամսյակների ընթացքում ՍՊԸ-ի գործունեությունը ֆինանսավորվել է առկա դրամական միջոցների շարունակական նվազման հաշվին, որով տարվա վերջին լիովին սպառվել է դրամի մնացորդը: Դրամական հոսքերի հաշվետվության եռամսյակային կտրվածքով պարբերաբար ներկայացումը մենեջմենթին կարող էր ահազանգ հանդիսանալ դրամի մնացորդների շարունակական անկման գծով: Այնինչ, ֆինանսական արդյունքներով շահույթի պարբերաբար աճի ներկայացումը մենեջմենթին շեղել է դրամական հոսքերի վերահսկողությունից: Դրամական հոսքերի հաշվետվությունը կարնորվում է ոչ միայն վճարունակության, այլն կազմակերպության հետագա գործունեության համար անհրաժեշտ դրամական միջոցների առկայության վերահսկողության առումով: Եթե անգամ ՍՊԸ-ի պարտատերերը (վարկատուները, հարկային տեսչությունը) հետաձգեին իրենց պահանջատիրությունը, միննույն է, դրամի ներհոսքի բացակայության

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

պայմաններում կազմակերպությունը այլնս չեր կարող հաջորդ տարում շարունակել իր գործունեությունը, քանի որ 2003 թ. սկզբին ընդհանրապես չէր տնօրինում դրամական միջոցների:

15.

«Դրամական հոսքերի վերլուծություն»

(8) Անուղղակի եղանակով դրամական հոսքերի ներկայացում: Հաշվեգրման սկզբունքով դրամական հոսքերի ներկայացման ն մեկնաբանման համար կատարենք հետնյալ քայլերը: I քայլ Օգտվելով «Փյունիկ» կազմակերպության համեմատական հաշվեկշռից, որոշենք յուրաքանչյուր հոդվածի գծով հաշվետու ժամանակաշրջանում փոփոխության չափն ու բնույթը.

ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵԿՇՌԻ ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱԿՏԻՎՆԵՐ

ԳՈՒՄԱՐ սկզբ.

Շեղում

վերջ.

Շենքեր

25 000

Սարքավորումներ

35 000

115 000

80 000

(15 000)

(15 000)

60 000

125 000

Նյութեր

20 000

5 000

(15 000)

Դրամական միջոցներ

10 000

30 000

20 000

Դեբիտորներ

5 000

60 000

55 000

35 000

95 000

95 000

220 000

65 000

65 000

40 000

40 000

Ընդամենը

65 000

105 000

Պ/վարկերի գծով

Ամորտիզացիա

Ընդամենը

Ընդամենը Հաշվեկշիռ

25 000

ԿԱՊԻՏԱԼ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Բաժնեհավաք կապիտալ Շահույթ

30 000

30 000

Պ/բյուջեին

10 000

10 000

Պ/աշխատողներին

25 000

25 000

Պ/մատակարարներին

50 000

50 000

Ընդամենը Հաշվեկշիռ

30 000 95 000

115 000 220 000

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

II քայլ

Կազմենք հոդվածների փոփոխությունների հաշվեկշիռը. 80 000 -15 000 -15 000 Հ20 000 Հ 55 000 Հ 0 Հ 40 000 Հ 10 000 Հ Հ25 000 Հ50 000 III քայլ Փոփոխությունների հաշվեկշռից որոշենք դրամական միջոցների փոփոխության վրա գործոնների ազդեցության չափն ու բնույթը. 30 000 – 10 000 Հ 20 000 կամ 20 000 Հ 0 Հ 40 000 Հ 10 000 Հ25 000 Հ50 000 - 80 000 Հ15 000 Հ Հ15 000 - 55 000 IՈ քայլ Մեկնաբանենք դրամական միջոցների փոփոխության վրա գործոնների ազդեցության չափն ու բնույթը:

Գործունեությունից շահույթ (Հ 40 000) Դրամական ներհոսքերի ավելացման աղբյուր է հանդիսացել հաշվետու ժամանակաշրջանում կազմակերպության գործունեությունից ձնավորված շահույթը (տես ֆինանսական արդյունքների հաշվետվություն): Այսպես, 155 000 իրացման եկամուտ է ստացվել 105 000 իրացման ինքնարժեքով ն 10 000 շահութահարկի ծախսով, որի հետնանքով ձնավորվել է 40 000-ի շահույթ` ն համապատասխանաբար դրամական միջոցների ներհոսք:

Պարտավորություններ բյուջեին (Հ10 000) «Փյունիկ» կազմակերպությունը հաշվետու ժամանակաշրջանի սկզբին բյուջեի նկատմամբ պարտավորություն չի ունեցել, իսկ վերջին` այն կազմել է 10 000: Այսինքն, դեռնս չմարելով բյուջեի նկատմամբ պարտքը, կատարվել է դրամական միջոցների 10 000-ի «խնայողություն», որը համարժեք է դրամական միջոցների ներհոսքին:

Պարտավորություն աշխատավարձի վճարման գծով (Հ25 000) Կազմակերպությունը հաշվետու ժամանակաշրջանի սկզբին աշխատավարձի գծով պարտավորություն չի ունեցել, իսկ վերջին` այն կազմել է 25 000: Այսինքն, դեռնս չմարելով աշխատավարձի գծով պարտքը, կատարվել է դրամական միջոցների 25 000-ի «խնայողություն», որը համարժեք է դրամական միջոցների ներհոսքին:

Պարտավորություն մատակարարներին (Հ50 000) «Փյունիկ» կազմակերպությունը հաշվետու ժամանակաշրջանում մատակարարներից ստացել է 50 000-ի նյութեր ն դեռ չի վճարել: Այսինքն, դեռնս չմարելով մատակարարների պարտքը, կատարվել է դրամական միջոցների 50 000-ի խնայողություն, որը համարժեք է դրամական միջոցների ներհոսքին:

Հիմնական միջոցներ ն ամորտիզացիա (- 80 000 Հ 15 000 Հ - 65 000) Կազմակերպության հիմնական միջոցները հաշվետու ժամանակաշրջանում մաշվել են 15 000-ով, սակայն դրա դիմաց կատարվել է ակտիվների վերականգնում 80 000-ով: Այսինքն, հիմնական միջոցների վերականգման նպատակով կատարվել է 65 000 «գերածախս», որը համարժեք է դրամական միջոցների արտահոսքին:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Նյութեր (Հ15 000) Կազմակերպության նյութական պաշարների մնացորդները հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջին` սկզբի դրությամբ նվազել են 15 000-ով (20 000 – 5 000): Այսինքն, չվերականգնելով պաշարների սկզբնական մնացորդի մակարդակը, կատարվել է նյութերի ձեռք բերման գծով դրամական միջոցների «խնայողություն», որը համարժեք է դրամական միջոցների ներհոսքին:

Դեբիտորական պարտքեր (-55 000) Գնորդները «Փյունիկ» կազմակերպության արտադրանքի 155 000 իրացման դիմաց հաշվետու ժամանակաշրջանում վճարել են միայն 100 000, դրանով իսկ 55 000-ով կրճատելով այդ ժամանակահատվածում դրամական միջոցների ներհոսքը:

(Ե) Դրամական հոսքերի փոփոխության ամփոփ գործոնային վերլուծություն: Գործոնները

Դրա-

Բացա-

կան

սական

Գործունեու-

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Շահույթի աճը միանշանակ դրական գործոն է համարվում դրամական ներհոսքի

թյունից

40 000

գծով:

10 000

Բյուջեի պարտավորությունների մարման ուշացումները կարող են հանգեցնել հար-

շահույթ

Շահույթը ակտիվների ներհոսք է ապահովվում, այդ թվում` նան

դրամի

ներհոսք:

Պարտավորություններ

կային տուգանքների: Ուստի տվյալ դեպքում այս հոդվածի գծով ներհոսքը չպետք է

բյուջեին

միանշանակ դրական գնահատել: Անհրաժեշտ է պարզել, թե արդյոք

բյուջեին

պարտավորությունները ժամկետանց չեն ն արդյոք չեն հանգեցնի հարկային տուգանքների:

Պարտավո-

25 000

Աշխատավարձի գծով պարտավորության աճի ձնավորմամբ դրամի ներհոսքը

րություն

դրական չպետք է գնահատել, քանի որ աշխատավարձի վճարման ուշացումները

աշխատա-

հանգեցնում են աշխատուժի արտահոսքին, աշխատանքային շահագրգռվածության

վարձի

անկմանը ն արհմիութենական վեճերին:

վճարման գծով Պարտավո-

50 000

Մատակարարների նկատմամաբ պարտավորությունների աճով պայմանավորովող

րություն

դրամի ներհոսքը միանշանակ դրական չպետք է

գնահատել: Այս դեպքում

մատակա-

անհրաժեշտ է պարզել, թե պարտավորությունների աճը արդյոք չի գերազանցել

րարներին

կազմակերպության ինքնավարության մակարդակի շեմը ն դրանով իսկ ձնավորել սնանկացման վտանգ:

Հիմնական միջոցներ

65 000

ն

Լրացուցիչ հիմնական միջոցների ձեռք բերմամբ դրամի արտահոսքը միանշանակ բացասական չպետք է գնահատել: Կապիտալ ներդրումները նպատակ են հետա-

ամորտի-

պնդում կազմակերպության մրցունակության ամրապնդմանը: Սակայն այս դեպքում

զացիա

պետք է վերլուծել, թե արդյոք նախորդող տարիներին չեն իրականացվել լրացուցիչ ոչ ընթացիկ ակտիվների գնումներ ն եթե իրականացվել են, ապա ինչպիսին է դրամական արտահոսքի հատույցը:

Նյութեր

15 000

Նյութական պաշարների կրճատումով արագանում է շրջանառու միջոցների շրջապտույտը, կրճատվում են պահեստային կուտակումներով պայմանավորված նյութերի

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

փչացումները ն վերջապես ապահովվում է դրամական միջոցների ներհոսք ն այլ նպատակներով վերաուղղում: Սակայն

պետք է նան

կրճատումով արդյոք

արտադրական գործընթացի անխափա-

չի վտանգվում

ճշտել,

թե պաշարների

նությունն ու համաչափությունը: Պաշարների սակավությունը կարող է հանգեցնել դրամական միջոցների գերածախսի`

հրատապ ն թանկարժեք մատակարման

պատվերների շնորհիվ:

Դեբիտորա-

55 000

կան

Դեբիտորական պարտքերի աճը միանշանակ բացասական գործոն է համարվում դրամական ներհոսքի գծով: Դեբիտորական պարտքերի հնարավոր կրճատումները

պարտքեր Ընդամենը

ապահվում են լրացուցիչ դրամական ներհոսքեր: Հ140 000 -120 000

16. «Հետաձգված հարկեր» (8) Հետաձգված հարկեր: Կազմակերպության շահույթը գոյանում է եկամուտների ն ծախսերի համադրումից, որից էլ գանձվում է շահութահարկ: Շահութահարկը հաշվառելիս բարդություն է առաջանում այն առումով, որ ֆինանսական հաշվառման համակարգում որոշված շահույթը (հաշվապահական շահույթը) հիմնականում չի համապատասխանում նույն ժամանակաշրջանին վերաբերող հարկային շահույթին: Այսինքն, գործնականում շահութահարկի հաշվարկներում հաշվապահական շահույթը որպես հիմք չի կիրառվում, քանի որ այն, որպես կանոն, տարբերվում է հարկային շահույթից: Այդ տարբերությունները կարգավորվում են ՀՀՀՀ 12 «Շահութահարկ» ստանդարտով: Հաշվապահական շահույթի ճշտումները (հարկային շահույթին անցման նպատակով) ընդգրկում են հարկային օրենսդրությամբ նախատեսվող ավելացումներն ու նվազեցումները, քանի որ ֆինանսական հաշվառմամբ արձանագրված ոչ բոլոր ծախսերն ու եկամուտներն են ընդունվում հարկային օրենքներով: Մյուս կողմից, որոշ ծախսեր ն եկամուտներ, որոնք չեն արձանագրվում ֆինանսական հաշվառմամբ, ընդունվում են հարկային օրենսդրությամբ: Հետնաբար, շահութահարկը հաշվառելիս հաշվապահական շահույթը ենթարկվում է ճշգրտումների: Ճշտումները կատարվում են այն եկամուտների կամ ծախսերի գծով, որոնք հարկային հաշվառման կողմից մերժվում են միայն հաշվետու ժամանակաշրջանում, սակայն հետագայում լիարժեքորեն ընդգրկվում են շահութահարկի հաշվարկներում: Կամ, ֆինանսական հաշվառման կողմից ժամանակավորապես մերժված եկամուտների (ծախսերի) գծով, որոնք հարկային հաշվառման կողմից ընդունվում են հենց հաշվետու ժամանակաշրջանում: Նման դեպքերում առաջանում են հետաձգված հարկային ակտիվներ ն պարտավորություններ: Հետաձգված հարկային ակտիվներն առաջանում են այն դեպքերում, երբ հարկվող շահութը գերազանցում է հաշվապահական շահույթի մեծությանը:

ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՇԱՀՈՒՅԹ » ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՇԱՀՈՒՅԹ

կամ ԵԿԱՄՈՒՏ (ֆինանսական) Հ ԵԿԱՄՈՒՏ (հարկային) ԾԱԽՍԵՐ (ֆինանսական) » ԾԱԽՍԵՐ (հարկային) Հետնաբար, ֆինանսական հաշվառման համակարգում չճանաչված այդ «ավելցուկային շահույթը» հարկվում է պետության կողմից՝ առաջացնելով հարկային ակտիվ:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հաշվապահական շահույթից հարկային շահույթի առաջ անցման տարբերությունները ժամանակագրական տեսանկյունից կուտակվելով հարկային ակտիվներ են գոյացնում, որոնք ճշտում են կազմակերպության շահութահարկի իրական մեծությունը՝ նրանից կատարելով նվազեցումներ: Հետագայում, հարկային ակտիվները մարելիս, նորից ճշտվում է հաշվարկված շահութահարկը, այս անգամ արդեն վերջինիս վրա ավելացումներ կատարելով: Հարկային ակտիվների ձնավորման ն մարման հաշվառումը իրականացվում է 151 «Հետաձգված հարկային ակտիվներ» սինթեթիկ հաշվի օգնությամբ: Հաշիվն, իր դեբետային մասով փաստորեն արձանագրում է կազմակերպության կողմից դեռնս չստանձնած, բայց արդեն հարկային մարմինների կողմից պահանջվող շահութահարկի պարտավորությունները: Հաշվի կրեդիտը ցույց է տալիս շահութահարկի գծով ընթացիկ ակտիվների մարումը: Հետաձգված հարկային պարտավորություններն առաջանում են այն դեպքերում, երբ հաշվապահական շահույթը գերազանցում է հարկային շահույթի մեծությանը.

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՇԱՀՈՒՅԹ » ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՇԱՀՈՒՅԹ

կամ ԵԿԱՄՈՒՏ (ֆինանսական) » ԵԿԱՄՈՒՏ (հարկային) ԾԱԽՍԵՐ (ֆինանսական) Հ ԾԱԽՍԵՐ (հարկային) Նվազեցվող ժամանակավոր տարբերություններն հաշվառման համակարգում հանդես են գալիս որպես պարտավորություններ, քանի որ դրանք հանդիսանում են հարկային օրենսդրությամբ դեռնս չպահանջվող, բայց ֆինանսական հաշվառմամբ արդեն ձնակերպվող շահութահարկի գծով կազմակերպության ծախսեր: Հետնաբար, այդ տարբերությունները ժամանակագրական տեսանկյունից կուտակվելով հարկային պարտավորություններ են գոյացնում, որոնք հետագայում նվազեցնում են կազմակերպության շահութահարկի ծախսերը:

(Ե) Շահութահարկի հաշվարկը ըստ ֆինանսական ն հարկային հաշվապահության 2 003 թ. Ցուցանիշներ

Իրացումից հասույթ Իրացման ինքնարժեք - նյութեր - աշխատավարձ - զարգացման ծախեր - ամորտիզացիա

Գործառնական շահույթ Տոկոսային եկամուտ Հարկային շահույթ Շահութահարկի պարտավորություն Շահութահարկի ծախս

Ֆինանսական 16 000

ճշտումներ Հ4 000

20 000

5 000 3 500 1 000 2 500

Հ 2 000 - 1 500

5 000 3 500 3 000 1 000

12 000

4 000 2 000 6 000

- 2 000

հարկային

12 500

7 500 7 500 7 500 2 209 Հ 1 500

6 000 2 209 Հ 1 200

(Շ) Հաշվետու տարվա շահութահարկի ծախսի ն հաշվարկված շահութահարկի պարտավորության փոխկապակցումը: Հետաձգված հարկային ակտիվների համար կձնակերպվեն հետնյալ հաշվային թղթակցությունները:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

- իրացման հասույթի գծով (4 000 2 209 Հ 800) Դտ 151 «Հետաձգված հարկային ակտիվներ»……800 Կտ 7512 «Շահութահարկի հետագձված ծախս»…..800 - ամորտիզացիայի գծով (1 500 2 209 Հ 300) Դտ 151 «Հետաձգված հարկային ակտիվներ»……300 Կտ 7512 «Շահութահարկի հետաձգված ծախս»…..300 Հետաձգված հարկային պարտավորությունների համար կձնակերպվեն թղթակցությունները: - տոկոսային եկամտի գծով (2 000 2 209 Հ 400) Դտ 7512 «Շահութահարկի հետաձգված ծախս»…..400 Կտ 421 «Հետաձգված հարկային պարտավորություններ»…400 - զարգացման ծախսերի գծով (2 000 2 209 Հ 400) Դտ 7512 «Շահութահարկի հետաձգված ծախս»…..400 Կտ 421 «Հետաձգված հարկային պարտավորություններ»…400

հետնյալ

հաշվային

Հաշվարկված շահութահարկի ընթացիկ պարտավորության գծով կձնակերպվի պարտավորություններ բյուջեին հետնյալ կերպ. Դտ 7511 «Շահութահարկի ընթացիկ ծախս» ……….1 500 Կտ 524 «Պարտավորություններ բյուջեին»…………..1 500 Այսպիսով, թիվ 751 «Շահութահարկի գծով ծախս» առաջին կարգի հաշիվը կամփոփի 7511 ն 7512 երկրորդ կարգի հաշիվների տեղեկատվությունը հետնյալ կերպ. թիվ 751 Հ թիվ 7511 Հ թիվ 7512 Հ 1 500 Հ |(- 800) Հ (-300) Հ 400 Հ Հ 400| Հ 1 200 Հետնաբար, հաշվետու տարվա շահութահարկի ծախսի ն հաշվարկված շահութահարկի պարտավորության փոխկապակցումը կներկայացվի այսպես. շահութահարկի պարտավորություն (ըստ հաշվեկշռի) 1 500

ճշտումներ - իրացման հասույթի գծով - ամորտիզացիայի գծով - տոկոսային եկամտի գծով - զարգացման ծախսերի գծով Շահութահարկի գծով ծախս (ըստ ֆինանսական արդյունքների հաշվետվության)

(800) (300) 1 200

17. «Առաջին, թե վերջին մուտք» (8) Պաշարների գնահատման ԷIԷՕ կամ ԼIԷՕ եղանակներ: Հաշվետու ժամանակաշրջանի ընթացքում միննույն պաշարները տարբեր գներով են կազմակերպություն մուտքագրվում ն հետնաբար խնդրո առարկա է դառնում մի ընդհանուր արժեքով պաշարների դուրս գրումը: Այս հարցի լուծման համար ՀՀՀՀ 2 ստանդարտն առաջարկում է երեք բանաձն, որոնք են` «Առաջին մուտք առաջին ելքը» (ԷIԷՕ), «Վերջին մուտք առաջին ելքը» (ԼIԷՕ) «Միջին կշռված արժեքը»:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԷIԷՕ բանաձնը ենթադրում է, որ պաշարների միավորները, որոնք գնվել կամ արտադրվել են առաջինը, ելքագրվում են առաջինը ն, հետնաբար, միավորները, որոնք մնում են պաշարներում հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում, վերջին գնվածները կամ արտադրվածներն են: ԼIԷՕ բանաձնը ենթադրում է, որ պաշարների միավորները, որոնք գնվել կամ արտադրվել են վերջինը, ելքագրվում են առաջինը ն, հետնաբար, միավորները, որոնք մնում են պաշարներում հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում, առաջինը գնվածները կամ արտադրվածներն են (տես ՀՀՀՀ 2-րդ ստանդարտ, կետ 21): Միջին կշռված արժեքի բանաձնով յուրաքանչյուր միավորի արժեքը որոշվում է հաշվետու ժամանակաշրջանի սկզբի դրությամբ նույնատիպ միավորների ն հաշվետու ժամանակաշրջանի ընթացքում գնված կամ արտադրված նույնատիպ միավորների միջին կշռված արժեքով, ուր որպես կշիռներ են հանդես գալիս պաշարների քանակները: Սղաճի պայմաններում, երբ դիտվում է մուտքագրվող պաշարների արժեքի շարունակական աճ, ԷIԷՕ կամ ԼIԷՕ մեթոդների կիրառումը զգալի տատանումներ կառաջացնի պաշարների վերջնական մնացորդում: Այսպես, եթե նման պարագայում կիրառվի ԷIԷՕ մեթոդը, ապա տեղի կունենա պաշարների մնացորդային աճ, քանի որ վերջնական մնացորդում կընդգրկվեն առավել թանկ մուտքերը: ԼIԷՕ եղանակի կիրառմամբ, ընդհակառակը` պաշարների վերջնական մնացորդը կնվազի նրանում առավել էժանագին մուտքերի ընդգրկման շնորհիվ: Սակայն, այդ դեպքում թանկարժեք պաշարների առաջնահերթ դուրս գրումը կհանգեցնի ինքնարժեքի թանկացման ն շահույթի կրճատման:

(Ե) Պաշարների փաստացի ծախսի գնահատման հաշվարկը ԷIԷՕ մեթոդով: ելք (հազ. դրամ) I

եռամսյակ

II

եռամսյակ

մնացորդ (հազ. դրամ)

4 000 կգ 2 3 Հ 7 000կգ 2 3

3 000կգ 2 3

Հ 29 000

Հ 9 000

3 000 կգ 2 3 Հ 13 000 կգ 2 4

2 000կգ 2 4

Հ 61 000

Հ 8 000

III եռամսյակ

2 000 կգ 2 4 Հ 10 000 կգ 2 4

3 000կգ 2 5

Հ 58 000

Հ 15 000

IՈ եռամսյակ

3 000 կգ 2 5 Հ 11 000 2 6 Հ

5 000կգ 2 6

Հ 81 000

Հ 30 000 229 000

(Շ) Պաշարների փաստացի ծախսի գնահատման հաշվարկը ԷIԷՕ մեթոդով: ելք (հազ. դրամ) I II

եռամսյակ եռամսյակ

III եռամսյակ IՈ եռամսյակ

մնացորդ (հազ. դրամ)

10 000 կգ 2 3 Հ 1 000կգ 2 2

3 000կգ 2 2

Հ 32 000

Հ 6 000

15 000 կգ 2 4 Հ 1 000 կգ 2 2

2 000կգ 2 2

Հ 62 000

Հ 4 000

12 000 կգ 2 5

1 000կգ 2 5 Հ

Հ 60 000

Հ 2 000կգ 2 2 Հ 9 000

14 000 կգ 2 6

2 000կգ 2 6 Հ

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հ 84 000

1 000կգ 2 5 Հ Հ 2 000կգ 2 2 Հ 21 000 238 000

Կազմակերպության հրատապ իրացվելիությունը.

ԷIԷՕ մեթոդի կիրառման դեպքում Ընթացիկ ակտիվներ – Պաշարներ Հ Ընթացիկ պարտավորություններ

42 – 30

Հ 0,8

Հ 1,0

42 – 21

Հ 1,4

» 1,0

ԼIԷՕ մեթոդի կիրառման դեպքում Ընթացիկ ակտիվներ – Պաշարներ Հ Ընթացիկ պարտավորություններ

18. «Արագացված ամորտիզացիա» (8) Ակտիվների ամորտիզացման քաղաքականություն: Կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման մեջ ընտրվում է ակտիվների ամորտիզացման հավասարաչափ կամ արագացված քաղաքականությունը: ՀՀՀՀ 16-րդ ստանդարտում նշվում է, որ ակտիվների մաշվածության հաշվեգրման մեթոդներից են. 1. հավասարաչափ մեթոդը, 2. մաշվածության հաշվեգրման արագացված մեթոդներից. ա) տարիների թվի քանակի մեթոդը, բ) նվազող մնացորդի մեթոդը: Հավասարաչափ մեթոդի կիրառման դեպքում ակտիվի արժեքի ամորտիզացիան հավասարաչափ է բաշխվում օգտակար ծառայության տարիների միջն Հավասարաչափ (գծային) մաշվածքի կիրառման դեպքում առկա են երեք գործոններ, որոնց վրա պետք է ուշադրություն դարձնել. 1. ակտիվի շահագործման բոլոր տարիների մաշվածության ծախսերը հավասար են իրար, 2. կուտակված մաշվածությունն աճում է աստիճանաբար, 3. հաշվեկշռային արժեքն աստիճանաբար նվազում է, մինչն այն հասնում է գնահատված լուծարային արժեքին: Մաշվածության հաշվեգրման արագացված մեթոդների դեպքում ակտիվը իր օգտագործման սկզբնական տարիներին ամորտիզացվում է առավել ինտենսիվ, որպեսզի վերջին տարիներին մաշվածքի բաժնեմասը դառնա ոչ էական: ա) մաշվածքի հաշվեգրումը ըստ տարիների քանակի գումարի Այս մեթոդով հաշվեգրվող գումարը որոշելիս յուրաքանչյուր տարվա համար օգտագործվում է մաշվածքի գործակից, որի հայտարարը հավասար է ակտիվի օգտակար ծառայության տարիների քանակի գումարին, իսկ համարիչը՝ ակտիվի ծառայության մնացորդային ժամանակաշրջանին (հակառակ հերթականությամբ):

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Համաձայն այս մեթոդի, մաշվածության ամենից մեծ ծախսը գրանցվում է առաջին տարում, որը նվազում է ըստ հաջորդող տարիների: Կուտակված մաշվածությունը աճում է դանդաղ, իսկ հաշվեկշռային արժեքը, տարեկան կտրվածքով նվազում է ամորտիզացված գումարով՝ մինչն այն հասնում է մնացորդային արժեքին: բ) Կրկնակի նվազող մնացորդի մեթոդ: Այս մեթոդը հիմնված է այն նույն սկզբունքի վրա, ինչ որ տարիների քանակի մեթոդը: Չնայած այն բանին, որ այն կարող է օգտագործել ցանկացած դրույք: Սովորաբար ամորտիզացման օգտագործվող դրույքաչափը համարվում է հավասարաչափ մաշվածության կրկնակի դրույքը: Այս գործընթացը կոչվում է նվազող մնացորդի մեթոդ՝ մաշվածության կրկնակի դրույքով: Հաստատագրված մաշվածության դրույքը միշտ կիրառվում է հաշվեկշռային (մնացորդային) արժեքի նկատմամբ: Մաշվածության ծախսը (որն առաջին տարում ընդունում է ամենից բարձր արժեքը), նվազում է ամեն մի հաջորդ տարվա ընթացքում: Եվ, վերջապես, մաշվածության դրույքը վերջին տարիներին սահմանափակվում է այն գումարով, որը նվազեցնում է հաշվեկշռային արժեքը մինչն զրոյական մեծություն:

(Ե) Չորս տարիների գծով կազմակերպության ակտիվների արագացված ամորտիզացման հաշվարկը: Ամորտիզացիան հաշվեգրվում է յուրաքանչյուր կիսամյակ: Ամորտիզացվող գումարՀպատմական արժեք – լուծարային արժեք 36 000 Հ 40 0000 – 4 000 «Ըստ տարիների քանակի արագացված մաշվածքի» կիրառման դրույքաչափերի հաշվարկ. 4 տարի Հ 8 կիսամյակ 1 Հ 2 Հ 3 Հ 4 Հ 5 Հ 6 Հ 7 Հ 8 Հ 36 Հետնաբար, յուրաքանչյուր տարվա մաշվածքի գումարը կկազմի. Տարիներ

Կիսամյակ

I

8/36 2 36 000 Հ 8 000

հաշվարկ

7/36 2 36 000 Հ 7 000

II

6/36 2 36 000 Հ 6 000

5/36 2 36 000 Հ 5 000

III

4/36 2 36 000 Հ 4 000

3/36 2 36 000 Հ 3 000

2/36 2 36 000 Հ 2 000

1/36 2 36 000 Հ 1 000

IՈ

Ընդամենը

մաշվածք 15 000 11 000 7 000 3 000 36 000

(Շ) Չորս տարիների ֆինանսական արդյունքների ամփոփագիրը ակտիվների «գծային» ամորտիզացման եղանակը կիրառելիս:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ամորտիզացիան հաշվեգրվում է յուրաքանչյուր կիսամյակ` հավասարաչափ կարգով: 36 000 : 8 կիսամյակ Հ 4 500 Հետնաբար, յուրաքանչյուր տարվա մաշվածքի գումարը կկազմի. Տարիներ

Կիսամյակ

I

36 000 : 8 Հ 4 500

36 000 : 8 Հ 4 500

II III IՈ

հաշվարկ

36 000 : 8 Հ 4 500

36 000 : 8 Հ 4 500

36 000 : 8 Հ 4 500

36 000 : 8 Հ 4 500

36 000 : 8 Հ 4 500

36 000 : 8 Հ 4 500

մաշվածք 9 000 9 000 9 000 9 000

Ընդամենը

36 000

Ֆինանսական արդյունքների ամփոփագիր

I Իրացումից հասույթ

Տարիներ II III

IV

50000

50000

50000

50000

նյութեր

20000

20000

20000

20000

աշխատավարձ

մաշվածք

16000

16000

16000

16000

12800

12800

12800

12800

Ինքնարժեք

Հարկվող շահույթ Շահութահարկ 209 Զուտ շահույթ Շահաբաժին 709 Մեկ բաժնետոմսին ընկնող շահաբաժին

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

19.

1. Մարտ ամսին կազմակերպության «Ա» նյութատեսակի գծով սկզբնական պաշարները կազմել են 500 կգ, կիլոգրամը` 10 դրամ արժեքով: Մարտ ամսվա ընթացքում պաշարների շարժը ներկայացվել է այսպես. Մուտք Ելք Մնացորդ քանակ գին (կգ) (կգ) 10.03 1 700 15.03 2 000 21.03 1 200 27.03 1 100 2 000 30.03 Մարտ ամսվա պաշարների ծախսի գնահատումը ԷIԷՕ մեթոդով կկազմի. Ճ 55 200 8 51 800 Շ 45 400 ք 52 000

2. Կազմակերպության պաշարների մնացորդը հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում ներկայացված է այսպես. Միավորի (հազ.դրամ) ԱրտադրաՄնացորդի ինքնարգինը կոմերցիոն տեսակ քանակը (կգ) ժեքը ծախսը (կ/ծ)

Ա Բ Գ Կազմակերպության պաշարների մնացորդը հաշվեկշռում կներկայացվի. Ճ 55 200 8 55 500 Շ 45 500 ք 52 000

3. Կազմակերպությունը ձեռք է բերել 15 500 արժեքով հաստոց, որի օգտակար ծառայության ժամկետը սահմանված է 5 տարի, իսկ լուծարային արժեքը գնահատված է 500: Եթե կիրառվի «ըստ տարիների արագացված ամորտիզացիա», ապա որքան կկազմի ակտիվի կուտակված մաշվածքը երրորդ տարվա վերջում: Ճ 12 000 8 10 000 Շ 8 500 ք 11 500

4. Կազմակերպությունում գործում են երկու օժանդակ արտադրամասեր` կաթսայատունը ն էլեկտրոկայանը: Հաշվետու ամսում կաթսայատունը կատարել է 120 000 ծախսեր` արտադրելով 220 տ շոգի, որից 20 տոննան հատկացրել է էլեկտրոկայանին: էլեկտրոկայանը կատարել է 1 000 000 ծախս, արտադրելով 5 500 կվտ/ժամ էներգիա, որից 500 կվտ/ժամը հատկացրել է կաթսայատանը: Հաշվետու ամսում 1 տ շոգու ն 1 կվտ/ժամ էներգիայի ինքնարժեքը համապատասխանաբար կկազմեն.

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ճ

600,

8 800,

Շ 500,

ք 400,

5. Կազմակերպության իրացված արտադրանքի ինքնարժեքը կազմել է 8 000: Շահութահարկի դրույքաչափը հարկվող շահույթի նկատմամբ սահմանված է 209, իրացման շահութաբերությունը ըստ զուտ շահույթի` 309: Հետնաբար, կազմակերպության իրացված արտադրանքի հասույթը կազմել է. Ճ 15 300 8 10 000 Շ 11 500 ք 12 800

6. Կազմակերպությունը 2 003 թ. նոյեմբերի 1-ին ստացել է 5 000 դրամ կանխավճար այն պայմանով, որ մինչն 2 004 թ. ապրիլի 1-ը գնորդին հավասարաչափ առաքի 5 000 գումարի արտադրանք: Արտադրանքի թողարկումը սկսվել է անմիջապես կանխավճարի ստացումից հետո: Թողարկման ինքնարժեքը յուրաքանչյուր ամսում կազմում է 800: Շահութահարկի դրույքաչափը սահմանված է 209: Կազմակերպության զուտ շահույթը 2 003 թ. համար կկազմի. Ճ 220 8 410 Շ 225 ք 320

7. Կազմակերպությունը 2 003 թ. մարտին կատարել է 24 000 ֆինանսական ներդրում մեկ տարի ժամկետով, պայմանով, որ փոխառուից ստանա 109 շահաբաժին: Կազմակերպության տոկոսային եկամուտը 2 003 թ. ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունում կներկայացվի. Ճ 2 200 8 2 400 Շ 2 100 ք 2 000

8. Կազմակերպության վարչական ծախսերը հաշվառվում են «Վարչական ծախսեր» հավաքիչ-բաշխիչ հաշվով ն կրեդիտով բաշխվում են նախապատրաստական ու հավաքման հիմնական արտադրամասերի միջն 509 ն 309 հարաբերակցությամբ: Բացի այդ, գործում է նան սպասարկող նորոգման արտադրամասը: Եթե նորոգման արտադրամասին բաշխվել են 4 000 վարչական ծախսեր, ապա «Վարչական ծախսեր» հաշվի դեբետային շրջանառությունը կկազմի. Ճ 30 000 8 55 000 Շ 25 000 ք 40 000

9. Առնտրային կազմակերպությունում հաշվետու ամսվա սկզբի փոխհատուցվող ավելացված արժեքի հարկի մնացորդը կազմել է 5 667: Հաշվետու ամսում ձեռք են բերվել են 300 000 արժեքով ապրանքներ, որոնց գծով նան վճարվել է մատակարարներին 209 ավելացված արժեքի հարկ: Հաշվետու ժամանակաշրջանում վաճառվել են 250 000-ի ապրանքներ` ներառյալ ավելցված արժեքի հարկը: Հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում ԱԱՀ-ի գծով հաշվանցվող գումարը կկազմի. Ճ 24 000 8 55 000 Շ 10 000 ք 33 000

10. Առնտրային կազմակերպության ապրանքների արժեքային մնացորդը մայիս ամսին կազմել է 10 000, որում ներառված հավելագինը սահմանվել է 89: Մայիսին մատակարարներից ձեռք է բերվել 50 000ի ապրանք, որի վրա սահմանվել է 129 հավելագին: Մայիս ամսվա իրացման հասույթը կազմել է 40 000:

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Մայիս ամսվա շրջանառության ծախսերը կազմել են 3 533: Շահութահարկի դրույքաչափը սահմանված է 209 Մայիս ամսվա կազմակերպության վաճառքի գծով շահութահարկը կկազմի. Ճ 150 8 200 Շ 350 ք 250

11. Մարտ ամսին կազմակերպության «Ա» նյութատեսակի գծով սկզբնական պաշարները կազմել են 500 կգ, կիլոգրամը` 10 դրամով: Մարտ ամսվա ընթացքում պաշարների շարժը ներկայացվել է այսպես. Մուտք Ելք Մնացորդ քանակ գին (կգ) (կգ) 10.03 1 700 15.03 2 000 21.03 1 200 27.03 1 100 2 000 30.03 Մարտ ամսվա պաշարների ծախսի գնահատումը ԼIԷՕ մեթոդով կկազմի. Ճ 55 200 8 51 000 Շ 53 600 ք 52 600

12. Կազմակերպության աշխատակիցներ Միրզոյանին, Սարգսյանին ն Սիմոնյանին հուլիս ամսին հաշվարկվել է աշխատավարձ, համապատասխանաբար 70 000, 110 000 ն 150 000 հազ. դրամ: Աշխատավարձից կատարվող պահումները կենսաթոշակային ֆոնդին կազմում են 39:

Քաղվածք եկամտահարկի օրենքից. Պահումներ եկամտահարկի գծով. • մինչն 20 000 դրամը չի հարկվում, • մինչն 100 000 դրամից պահում` 109, • ավելի 100 000 դրամից պահում` 209: Կազմակերպության հուլիս ամսվա պարտավորությունը բյուջեին եկամտահարկի գծով կկազմի. Ճ 29 490 8 38 530 Շ 24 670 ք 35 240

13. Կազմակերպության աշխատակիցներ Միրզոյանին, Սարգսյանին ն Սիմոնյանին հուլիս ամսին հաշվարկվել է աշխատավարձ համապատասխանաբար 70 000, 110 000 ն 150 000 հազ. դրամ:

Քաղվածք սոցիալական ապահովագրության հատկացումների օրենքից. Պահումներ աշխատավարձից 39.: Հատկացումներ գործատուի հաշվին. • մինչն 20 000 դրամ` 5 000 դրամ, • 20 000 դրամից 100 000 դրամ` 159, • ավելին 100 000 դրամից` 59:

Կազմակերպության հուլիս ամսվա պարտավորությունները կենսաթոշակային ֆոնդին կկազմեն. Ճ 52 700 8 48 600 Շ 59 400 ք 40 500

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

14. «Ա» ն «Բ» կազմակերպությունների հաշվապահական ամփոփ հաշվեկշիռներն ունեն հետնյալ տեսքը. «Ա» կազմակերպություն

«Բ» կազմակերպություն

գումար

Հիմնական միջոցներ Պաշարներ Հաշվարկային հաշիվ

10 000 5 000 8 000

գումար

Հիմնական միջոցներ Պաշարներ Հաշվարկային հաշիվ

6 000 4 000 1 000

23 000 Բաժնեհավաք կապիտալ Պարտավորություններ

21 000 2 000

11 000 Բաժնեհավաք կապիտալ Պարտավորություններ

10 000 1 000

23 000 11 000 «Ա» կազմակերպությունը վճարելով 7 500, գնում է «Բ» կազմակերպության բաժնեհավաք կապիտալի 709-ը: Ինչ գումարով հանդես կգան համապատասխանաբար «գուդվիլ» ն «փոքրամասնության բաժնեմաս» հոդվածները համախմբված հաշվեկշռում: Ճ 500 ն 3 000 8 1000 ն 4000, Շ 200 ն 2000 ք 400 ն 7 000

15. Կազմակերպության ֆինանսական հաշվապահությունը հասույթից եկամուտը երեք տարիների համար ճանաչել է այսպես. I տարի – 4 000, II տարի – 5 000, III տարի – 6 000: Հարկային հաշվապահությունը երեք տարվա եկամուտները ճանաչել է հավասարաչափ: Եթե կազմակերպության յուրաքանչյուր տարվա ծախսերը կազմել են 3 000, իսկ շահութահարկի տարեկան դրույքաչափը` 209, ապա ըստ տարիների հետաձգված հարկային ակտիվները կկազմեն. Ճ I II III

(200)

I II III

(400)

Շ I II III

(400)

ք I II III

(100)

16. Կազմակերպության ֆինանսական հաշվապահությունը իրացման ծախսերը երեք տարիների համար ճանաչել է այսպես. I տարի – 3 000, II տարի – 2 000, III տարի – 1 000: Հարկային հաշվապահությունը երեք տարվա ծախսերը ճանաչել է հավասարաչափ: Եթե կազմակերպության յուրաքանչյուր տարվա եկամուտները կազմել են 4 000, իսկ շահութահարկի տարեկան դրույքաչափը` 209, ապա ըստ տարիների հետաձգված հարկային ակտիվները կկազմեն. Ճ I II III

17.

(400)

I II III

(200)

Շ I II III

(300)

ք I II III

(400)

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Կազմակերպության ֆինանսական հաշվապահությունը ծախսերը երեք տարիների համար ճանաչել է այսպես. I տարի – 3 000, II տարի – 2 000, III տարի – 1 000: Հարկային հաշվապահությունը երեք տարվա ընդհանուր ծախսերը միանվագ ճանաչել է առաջին տարում: Եթե կազմակերպության յուրաքանչյուր տարվա եկամուտները կազմել են 7 000, իսկ շահութահարկի տարեկան դրույքաչափը` 209, ապա ըստ տարիների հետաձգված հարկային պարտավորությունները կկազմեն. Ճ I II III

(400)

I II III

(400) (200)

Շ I II III

(500)

ք I II III

(400)

18. Կազմակերպության ֆինանսական հաշվապահությունը տոկոսային եկամուտը երեք տարիների համար ճանաչել է այսպես. I տարի – 4 000, II տարի – 5 000, III տարի – 6 000: Հարկային հաշվապահությունը երեք տարվա ընդհանուր տոկոսային եկամուտը միանվագ ճանաչել է միայն երրորդ տարվա վերջում: Եթե յուրաքանչյուր տարում կազմակերպության ֆինանսական ծախսերը կազմել են 0, իսկ շահութահարկի տարեկան դրույքաչափը` 209, ապա ըստ տարիների հետաձգված հարկային պարտավորությունները կկազմեն. Ճ I II III

1 000 (3 000)

I II III

3 000 (3 000)

Շ I II III

(2000)

ք I II III

1 000 (1 000)

19. Մայիս ամսին տեղի է ունեցել գերսղաճ: Կազմակերպության «Ա» նյութատեսակի գծով սկզբնական պաշարները կազմել են 200 կգ, կիլոգրամը` 5 դրամ արժեքով: Մայիսին պաշարների շարժը ներկայացվել է այսպես. Մուտք Ելք Մնացորդ քանակ գին (կգ) (կգ) 10.05 2 000 15.05 2 100 21.05 2 200 23.05 1 800 27.05 1 900 29.05 2 250 30.05 Մայիսի 30-ի դրությամբ պաշարների վերջնական մնացորդի գնահատումը ԷIԷՕ մեթոդով կկազմի. Ճ 1 500 8 2 500 Շ 2 000 ք 2 400

20. Մայիս ամսին տեղի է ունեցել գերսղաճ: Կազմակերպության «Ա» նյութատեսակի գծով սկզբնական պաշարները կազմել են 200 կգ, կիլոգրամը` 5 դրամ արժեքով: Մայիսին պաշարների շարժը ներկայացվել է այսպես.

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Մուտք քանակ գին 2 000

Ելք (կգ)

Մնացորդ (կգ)

10.05 15.05 2 100 21.05 2 200 23.05 1 800 27.05 1 900 29.05 2 250 30.05 Մայիսի 30-ի դրությամբ պաշարների վերջնական մնացորդի գնահատումը ԼIԷՕ մեթոդով կկազմի. Ճ 1 500 8 900 Շ 2 000 ք 1 000

1. Ճիշտ պատասխանն է 8: (500 2 10 Հ 1500 2 12) Հ (200 2 12 Հ 1200 2 14 Հ 600 2 16) Հ 51 800 2. Ճիշտ պատասխանն է 8: Միավոր պաշարի

Ա Բ Գ

Ընդհանուր պաշարների

հաշվեկշռա-

քա-

ինք-

գի-

նա-

նար-

նը

կը

ժեքը

21 000

24 500

21 000

16 000

12 000

12 000

25 000

22 500

22 500

կ/ծ

Պաշարների

ինքնար-

ԻԶԱ

յին մնացորդը

ժեքը

(ս.3 – ս.4)

(նվազագույնը

(ս.1 2 ս.2)

2 ս.1

ս.5-ի ն ս.6-ի)

55 500

3. Ճիշտ պատասխանն է Ճ: 5 տարի 1 Հ 2 Հ 3 Հ 4 Հ 5 Հ 15 Ամորտիզացվող գումար Հ 15 000 – 500 Հ 15 000 Տարիներ

Մաշվածքի հաշվարկը 5/15 4/15 3/15 2/15 1/15

2 15 000 Հ 2 15 000 Հ 2 15 000 Հ 2 15 000 Հ 2 15 000 Հ

Գումարը 5 000 4 000 3 000 2 000 1 000

Կուտակված մաշվածք 9 000 12 000 14 000 15 000

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

4. Ճիշտ պատասխանն է Ճ: Նշանակենք. 1 տ շոգու ինքնարժեքը - 2 1 կվտ/ժամ էներգիայի ինքնարժեքը - 7 Կազմենք համակարգ. 2 Հ (120 000 Հ 5007) : 220 7 Հ (1 000 000 Հ 202) : 5 500

որտեղից. 2 Հ 600 դրամ 7 Հ 20 դրամ

5. Ճիշտ պատասխանն է ք: Իրացումից հասույթը նշանակենք - 2 8 000 Հ 2 – 0,22 Հ 1 600 – 0,32 որտեղից` 2 Հ 12 800 6. Ճիշտ պատասխանն է ք: Արտադրանքի թողարկումը ն իրացումը տնելու է 5 ամիս (նոյեմբերմարտ): Գնորդներին հավասարաչափ առաքման դեպքում իրացման ամսեկան հասույթը Հ 5 000 : 5 Հ 1 000 Ամսեկան հարկվող շահույթը կհաշվեգրվի Հ 1 000 – 800 Հ 200 2 003թ. հաշվետու տարվա շահութահարկը Հ (2 ամիս 2 200) 2 209 Հ 80 2 003թ. հաշվետու տարվա զուտ շահույթը Հ 2 2 200 – 80 Հ 320

կհաշվեգրվի

7. Ճիշտ պատասխանն է ք: Տոկոսային եկամուտը հաշվետու տարում կհաշվեգրվի 10 ամիս: 2 003 թ.-ի համար հաշվեգրված տոկոսային եկամուտը Հ (24 000 2 109) 2 10/12 Հ 2 000 8. Ճիշտ պատասխանն է ք: Հաշվի դեբետային շրջանառությունը միշտ համարժեք է կրեդիտային շրջանառությանը: Կրեդիտային շրջանառությունը նշանակենք – 2 8 000 Հ (1 – 0,5 – 0,3)2, որտեղից` 2 Հ 40 000 9. Ճիշտ պատասխանն է Ճ: Հաշվանցվող ԱԱՀ հաշվետու ժամանակաշրջանի սկզբին Հ(5 667) Ձեռք բերված ապրանքներից հաշվանցվող ԱԱՀ Հ 300 000 2 209 Հ (60 000) Վաճառված ապրանքների գծով ԱԱՀ-ի

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

պարտավորություն Հ 250 000 2 (0,2 :1,2) Հ 41 667 Հաշվանցվող ԱԱՀ հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջին Հ (5 667) 10. Ճիշտ պատասխանն է 8: Հավելագնի սկզբնական մնացորդ Հ 10 000 2 0,8 Հ Մուտքագրումից ձնավորված հավելագին Հ 50 000 2 0,12 Հ 6 000 Վաճառքին բաժին ընկնող հավելագին Հ |(800 Հ 6 000) : (10 000 Հ 50 000)| 2 40 000 Հ 4 533 Վաճառքին բաժին ընկնող շահութահարկ Հ Հ (4 533 – 3 533) 2 0,2 Հ 11.

Ճիշտ պատասխանն է Շ:

(1 700 2 12 Հ 300 2 10) Հ (1 100 2 16 Հ 900 2 14) Հ 53 600 12.

Ճիշտ պատասխանն է Շ:

Անուն, ազգանուն

Սոցապ. (39)

Հարկվող աշխատավարձ

Միրզոյան

2 100

Սարգսյան

3 300

Սիմոնյան

4 500

70 000 – 2 100 – 20 000 Հ 47 900 110 000 – 3 300 – - 20 000 Հ 86 700 150 000 – 4 500 – - 20 000 Հ 125 500

13.

47 900 2 109

Հ 4 900

8 000 Հ 6 700 2 109 Հ 8 670 8 000 Հ 25 500 2 209Հ Հ 13 100 26 670

Ճիշտ պատասխանն է Շ:

Անուն, ազգանուն

Պահումներ (39)

Հատկացումներ սոցապին` գործատուի կողմից

Միրզոյան

2 100

Սարգսյան

3 300

Սիմոնյան

4 500

14.

Պահված եկամտահարկ

Պարտավորություններ կենսաթոշակային ֆոնդին (սյուն 2 Հ սյուն 3)

5 000 Հ 50 000 2 159 Հ Հ12 500 5 000 Հ 80 000 2 159 Հ Հ 10 000 2 59 Հ 17 500 5 000 Հ 80 000 2 159 Հ Հ 50 000 2 59 Հ 19 500

14 600 20 800 24 000 59 400

Ճիշտ պատասխանն է Ճ: Համախմբված հաշվեկշիռ Հիմնական միջոցներ

Պաշարներ Հաշվարկային հաշիվ (8 000 – 7 500 Հ 1000)

16 000 9 000 1 500

Բաժնեհավաք կապիտալ (ձեռք բերողինն է)

21 000

Գուդվիլ (8 000 – 7 500)

27 000

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Փոքրամասնության բաժնեմաս (1 000 2 309)

3 000 3 000

Պարտավորություններ 15.

27 000

Ճիշտ պատասխանն է Ճ:

Ֆինանսական հաշվապահությամբ Եկամուտներ Ծախսեր Շահութահարկի ծախս

I 4 000 3 000

II 5 000 3 000

III 6 000 3 000

15 000 9 000

1 200

Հարկային հաշվապահությամբ Եկամուտներ Ծախսեր Շահութահարկի պարտավորություն Հետաձգված հարկային ակտիվ 16.

5 000 3 000

5 000 3 000

5 000 3 000

15 000 9 000

1 200

(200)

Ճիշտ պատասխանն է 8:

Ֆինանսական հաշվապահությամբ Եկամուտներ Ծախսեր Շահութահարկի ծախս

I 4 000 3 000

II 4 000 2 000

III 4 000 1 000

12 000 6 000

1 200

Հարկային հաշվապահությամբ Եկամուտներ Ծախսեր Շահութահարկի պարտավորություն Հետաձգված հարկային ակտիվ 17.

4 000 2 000

4 000 2 000

4 000 2 000

12 000 6 000

1 200

(200)

Ճիշտ պատասխանն է 8:

Ֆինանսական հաշվապահությամբ Եկամուտներ Ծախսեր Շահութահարկի ծախս

I 7 000 3 000

II 7 000 2 000

III 7 000 1 000

21 000 6 000

1 000

1 200

3 000

Հարկային հաշվապահությամբ Եկամուտներ Ծախսեր Շահութահարկի պարտավորություն Հետաձգված հարկային պարտավորություն

7 000 6 000

7 000

7 000

21 000 6 000

1 400

1 400

3 000

(400)

(200)

ԳԼՈՒԽ ՈIII. ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

18.

Ճիշտ պատասխանն է Ճ:

Ֆինանսական հաշվապահությամբ Եկամուտներ Ծախսեր Շահութահարկի ծախս

I 4 000

II 5 000

III 6 000

15 000

1 000

1 200

3 000

Հարկային հաշվապահությամբ Եկամուտներ Ծախսեր Շահութահարկի պարտավորություն Հետաձգված հարկային պարտավորություն

15 000

3 000

3 000

1 000

(3 000)

19. Ճիշտ պատասխանն է ք: Պաշարների մուտքը 2 00027 Հ 2 20028 Հ 1900216 Հ 62 000 Պաշարների ծախսի գնահատումը (200 2 5 Հ 1 90027) Հ (10027 Հ 1 70028) Հ (50028 Հ 1 750216) Հ 60 600 Պաշարների վերջնական մնացորդ Հ սկզբնական մնացորդ Հ մուտքագրում – ծախս 200 2 5 Հ 62 000 – 60 600 Հ 2 400 20. Ճիշտ պատասխանն է 8: Պաշարների մուտքը 2 00027 Հ 2 20028 Հ 1900216 Հ 62 000 Պաշարների ծախսի գնահատումը (2 00027 Հ 10025) Հ (1 80028) Հ (1 900216 Հ 35028) Հ 62 100 Պաշարների վերջնական մնացորդ Հ սկզբնական մնացորդ Հ մուտքագրում – ծախս 200 2 5 Հ 62 000 – 62 100 Հ 900

ԳԼՈՒԽ I2. ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ էՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԲԱԺԻՆ III

ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ

ԳԼՈՒԽ I2 ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ էՈՒԹՅՈՒՆԸ

¶ÉËÇ µáí³Ý¹³ÏáõÃÛáõÝÁ հարկային հաշվապահության էությունը, • հարկային հաշվապահության խնդիրները: •

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է. 

ներկայացնել հարկային հաշվապահության անհրաժեշտությունը,



դասակարգել հարկային հաշվապահության խնդիրները տնտեսության կառավարման համակարգում,



բնութագրել հարկային վարչարարության իրականացման լծակները,



ներկայացնել հարկային պարտավորությունների կատարման օրենքով սահմանված ժամկետները,



բացահայտել ֆինանսական արդյունքների տարբերությունները ֆինանսական, կառավարչական ն հարկային հաշավապահական համակարգերում,



կազմել տարբեր հարկատեսակների հաշվարկման ամփոփ ալգորիթմները:

9.1

ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՎԱՐՉԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

Հարկը պետական ն հասարակական կարիքների բավարարման նպատակով համապարտադիր ն անհատույց վճար է, որը գանձվում է ֆիզիկակական ն իրավաբանական անձանցից հարկային օրենսդրությամբ նախատեսված կարգով, չափերով ն սահմանված ժամկետներում: Հարկերը վճարվում են պետական ն համայնքային բյուջեներ: Հարկային հարաբերությունները կարգավորվում են ՀՀ հարկային օրենսդրությամբ, որը բաղկացած է հետնյալ օրենքներից՝ Հարկերի մասին (1997թ.), Հողի հարկի մասին (1994թ.), Ավելացրած արժեքի հարկի մասին (1997թ.), Շահութահարկի մասին (1997թ.), Եկամտահարկի մասին (1997թ.), Գույքահարկի մասին (2002թ.), Ակցիզային հարկի մասին (2000թ.), Պարզեցված հարկի մասին (2000թ.), Հաստատագրված վճարների մասին (1998թ.), ՀՀ ներմուծվող դիզելային վառելիքի ն բենզինի համար հաստատագրված վճարների մասին (1997թ.), Ծխախոտի արտադրանքի համար հաստատագրված վճարների մասին (2000թ.): Հարկային վճարների վարչարարությունը իրականացնում է ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների ծառայությունը, որի կառուցվածքում ընդգրկված են հարկային տեսչությունները: Հարկային տեսչությունը իրականացնում է հարկ վճարողների հաշվառումը, ինչպես նան վերջիններիս կողմից հարկային պարտավորությունների կատարման հսկողությունը ն վերահսկողությունը: Հարկատուները, որպես կանոն, ինքնուրույն են հաշվարկում սահմանված հարկերի գումարները ն իրականացնում դրանց վճարումը բյուջե: Այդ նպատակով, հարկատուները հարկային տեսչություն են ներկայացնում իրենց գործունեության ընթացքում ձնավորված հարկերի հաշվարկներն ու հաշվետվությունները՝ սահման-

ԳԼՈՒԽ I2. ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ էՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հարկը պետական ն հասարակական կարիքների բավարարման նպատակով համապարտադիր ն անհատույց վճար է, որը գանձվում է ֆիզիկակական ն իրավաբանական անձանցից հարկային օրենսդրությամբ նախատեսված կարգով, չափերով ն սահմանված ժամկետներում:

ված ստանդարտ ձներով: Հարկային տեսչություն հարկատուների կողմից սահմանված հաշվետվությունների ներկայացման ն հարկերի վճարման ժամկետները ներկայացված են աղյուսակ 9.1-ում: Աղյուսակ 9.1 Հարկային վճարումների կատարման ժամկետները ՀՀ-ում Հարկեր Եկամտահարկ

Հաշվետվության ներկայացման ժամկետը

Հարկի վճարման ժամկետը

հարկային գործակալը՝ եռամսյակը մեկ՝

հարկային գործակալը՝ եկա-

մինչն հաշվետու եռամսյակին հաջորդող

մուտների վճարման ամսվա

երկրորդ ամսվա 1-ը,

հաջորդող ամսվա 5-ը

ֆիզիկական անձինք` տարին մեկ անգամ՝

ֆիզիկական անձինք՝ տարին

մինչն հաշվետու տարվան հաջորդող մար-

մեկ անգամ, մինչն հաշվետու

տի 1-ը:

տարվան հաջորդող մայիսի 1-ը:

Շահութահարկ

տարին մեկ անգամ, մինչն հաշվետու

տարին մեկ անգամ՝ մինչն հաշ-

տարվան հաջորդող ապրիլի 15-ը:

վետու տարվան հաջորդող

•

•

ապրիլի 15-ը:

ԱԱՀ

եռամսյակը մեկ՝ մինչն հաշվետու

եռամսյակը մեկ՝ մինչն

եռամսյակին հաջորդող ամսվա 20-ը, եթե

հաշվետու եռամսյակին

նախորդ տարվա հասույթը չի

հաջորդող ամսվա 20-ը, եթե

գերազանցել 60 մլն. դրամի

նախորդ տարվա հասույթը չի

սահմանաչափը,

գերազանցել 60 մլն. դրամի

•

սահմանաչափը,

ամիսը մեկ՝ մինչն հաշվետու ամսվան

հաջորդող ամսի 20-ը, եթե նախորդ

•

տարվա հասույթը գերազանցել է 60 մլն.

հաշվետու ամսվան հաջոր-դող

դրամը:

ամսի 20-ը, եթե նախո-րդ

ամիսը մեկ՝ մինչն

տարվա հասույթը գերազանցել է 60 մլն. դրամը: Ակցիզային հարկ

ամիսը մեկ՝ մինչն հաշվետու ամսվան

•

հաջորդող ամսվա 15-ը:

հաշվետու ամսվան հաջորդող

ապրանքների իրացումից,

ամսի 15-ը •

ներմուծումից սկսած 10

օրվա ընթացքում: Պարզեցված հարկ

եռամսյակը մեկ, մինչն հաշվետու

եռամսյակը մեկ՝ մինչն հաշ-

եռամսյակին հաջորդող ամսվա 25-ը:

վետու եռամսյակին հաջորդող ամսվա 25-ը:

Գույքահարկ

կազմակերպությունները՝ եռամսայակը

կազմակերպությունները՝

մեկ՝ մինչն հաշվետու եռամսյակին

եռամսյակը մեկ՝ մինչն հաշվե-

հաջորդող ամսվա 25-ը,

տու եռամսյակին հաջորդող

.Ֆիզիկական անձինք.

երկրորդ ամսվա

տարին մեկ անգամ՝ մինչն հաշվետու

.Ֆիզիկական անձինք.

տարվա հոկտեմբերի 1-ը /հաշվարկը ներ-

տարին մեկ անգամ՝ մինչն

կայացվում է կամավոր/:

հաշվետու տարվա դեկտեմբերի 1-ը:

1-ը:

ԳԼՈՒԽ I2. ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ էՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հարկային իրավախախտում ները առաջացնում են պատասխանատվություն, ինչպես հարկային օրենսդրությամբ, այնպես էլ վարչական իրավախախտում ների օրենսգրքով:

. կազմակերպությունները՝ տարին մեկ՝ մինչն հաշվետու տարվա սեպտեմբերի 1-ը: Հողի հարկ

Ֆիզիկական անձինք հաշվետվություն չեն ներկայացնում:

կազմակերպությունները՝ եռամսյակը մեկ՝ մինչն հաշվետու եռամսյակին հաջորդող ամսվա 25-ը,

.ֆիզիկական անձինք՝ տարին երկու անգամ՝ մինչն հաշվետու տարվա նոյեմբերի 15-ը ն հաջորդ տարվա ապրիլի 15-ը:

Հաստատագ հաշվետվություն չի ներկայացվում, րված վճարող-ները ներկայացվում են ելակետային ն ուղղիչ գործակիցների մասին տեղեկություններ:

ամիսը մեկ՝ մինչն հաշվետու ամսվան հաջորդող ամսի 15-ը

Հարկային պարտավորությունների սահմանված չափից ավել վճարված գումարները (գերավճարները) հարկային տեսչության կողմից հաշվանցվում են հարկատուի այլ հարկային պարտավորությունների հաշվին, կամ վերադարձվում են ոչ ուշ, քան վերադարձման մասին հարկ վճարողի դիմումը ստանալուց հետո՝ 30 օրվա ընթացքում: Հարկային իրավախախտումները առաջացնում են պատասխանատվություն, ինչպես հարկային օրենսդրությամբ, այնպես էլ վարչական իրավախախտումների օրենսգրքով (աղյուսակ 9.2):

Ֆինանսական պատասխանատվություն: Հարկերը ճիշտ հաշվարկելու, ժամանակին վճարելու ն հարկային հաշվառումը վարելու պատասխանատվությունը կրում են հարկ վճարողները ն դրանց պաշտոնատար անձինք: ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված է ֆինանսական, վարչական ն քրեական պատասխանատվություն հարկային օրենսդրության խախտման համար: Եթե հարկ վճարողը չի ներկայացնում հարկվող օբյեկտների գծով հաշվապահական հաշվառման սահմանված փաստաթղթերը, դրանք վարում է կոպիտ խախտումներով, ապա հարկվող օբյեկտները ն հարկային պարտավորությունները հաշվարկում է հարկային տեսչությունը՝ հիմնվելով հարկ վճարողի ակտիվների, իրացման ծավալների, արտադրության ն շրջանառության ծախսերի, գույքագրման, հասույթի հաշվարկային 25 տոկոս վերադիրի ն այլ տվյալների հիման վրա: Հարկի վճարումը սահմանված ժամկետներից ուշացնելու դեպքում յուրաքանչյուր օրվա համար հարկ վճարողը վճարում է տույժ՝ ժամանակին չմուծված հարկի գումարի 0.15 տոկոսի չափով: Տույժը կիրառվում է ժամանակին չմուծված հարկի գումարների, հարկերի կանխավճարների, ստուգման արդյունքներով հայտնաբերված գումարի նկատմամբ՝ դրանց վճարման ժամկետից անցած ժամանակաշրջանի համար, ոչ ավելի, քան 365 օրվա համար:

ԳԼՈՒԽ I2. ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ էՈՒԹՅՈՒՆԸ

Աղյուսակ 9.2 Հարկային օրենսդրությամբ ն վարչական իրավախախտումների օրենսգրքով նախատեսված պատասխանատվություն

.ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

ԻՐԱՎԱԽԱԽ-

հարկային օրենսդրությամբ

վարչական իրավախախտումների օրենսգրքով

Հարկի վճարումը սահմանված ժամկետից ուշացնելը

.Տույժ՝ ժամկետանց յուրաքանչյուր օրվա համար չմուծված հարկի գումարի 0.15 9-ի չափով, բայց ոչ ավել քան 365 օրվա համար:

.Տուքանք, սահմանված նվազագույն աշխատավարձի 10մինչն 20-ապատիկը:

Հարկի հաշվարկի (հայտարարագրի) ներկայացման ուշացումը

.Տուգանք, չմուծված հարկի ընդհանուր գումարի 59-ի չափով ուշացման երկու ամսին հաջորդող յուրաքանչյուր 15 օրվա համար, բայց այդ հարկի ընդհանուր գումարից ոչ ավելին:

Կուգանք, սահմանված նվազագույն աշխատավարձի 10ապատիկից մինչն 20-ապատիկը:

Հաշվապահական հաշվառում չվարելը կամ խախտումներով վարելը

Տուգանք, այդ խախտումների հետնանքով բյուջե չմուծված հարկերի գումարի 109-ի չափով:

Տուգանք, նվազագույն աշխատավարձի 15ապատիկից մինչն 25-ապատիկը:

Հարկվող օբյեկտը թաքցնելը կամ պակաս ցույց տալը

Տուգանք, նախատեսված հարկի գումարի 509-ի չափով:

Կուգանք, ՍՆԱ15-ապատիկից մինչն 25-ապատիկը

Ձեռնարկատիրական գործունեության առարկաները չգրանցելը

Տուգանք, այդ առարկաների իրացման գներով արտահայտած արժեքի 259-ի չափով:

Տուգանք, նվազագույն աշխատավարձի 15ապատիկից մինչն 25-ապատիկը

ՏՈՒՄ

Հարկ վճարողների կողմից հարկային տեսչություն ներկայացվող հաշվարկը սահմանված ժամկետից երկու ամսից ավել ուշացնելու դեպքում այդ ժամկետին հաջորդող յուրաքանչյուր 15 օրվա համար հարկ վճարողից գանձվում է տուգանք՝ դրա հետնանքով չմուծված հարկի ընդհանուր գումարի 5 տոկոսի չափով, ոչ ավել հարկի գումարից: Հարկային հաշվառում չվարելու կամ խախտումներով վարելու, հաշվետվությունները ն այլ փաստաթղթերը սխալ կազմելու համար հարկ վճարողից գանձվում է տուգանք՝ այդ խախտումների հետնանքով բյուջե չմուծված կամ պակաս մուծված հարկերի գումարի 10 տոկոսի չափով:

ԳԼՈՒԽ I2. ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ էՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված կարգով չգրանցված կամ չհաշվառված կամ առանց լիցենզիայի ձեռնարկատիրական ապօրինի գործունեությամբ զբաղվելու համար գանձվում է տուգանք՝ այդ գործունեության արդյունքում հաշվարկված իրացման շրջանառության 50 տոկոսի չափով: Հարկվող օբյեկտը թաքցնելու կամ պակաս ցույց տալու դեպքում հարկ վճարողներից գանձվում է թաքցված կամ պակաս ցույց տրված հարկի գումարը, ինչպես նան տուգանք՝ այդ գումարի 50 տոկոսի չափով: Ձեռնարկատիրական գործունեության առարկաները չգրանցելու դեպքում հարկ վճարողներից գանձվում է տուգանք՝ չգրանցված առարկաների իրացման գներով արտահայտված ամբողջ արժեքի 25 տոկոսի չափով:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հարկային իրավախախտում ները առաջացնում են պատասխանատվություն, ինչպես հարկային օրենսդրությամբ, այնպես էլ վարչական իրավախախտում ների օրենսգրքով:

Խախտումն արձանագրվելուց հետո՝ մեկ տարվա ընթացքում, կրկնական փաստ արձանագրելու դեպքում գանձվում է տուգանք՝ իրացման գներով արտահայտված արժեքի 50 տոկոսի չափով: Հսկիչ-դրամարկղային մեքենաների կիրառումը պարտադիր լինելու դեպքում, առանց դրանց կամ շահագործման կանոնների խախտմաբ դրամական հաշվարկներ իրականացնելու դեպքում հարկ վճարողը վճարում է տուգանք՝ հարյուր հիսուն հազար դրամի չափով: Խախտումը կրկնելու դեպքում` վճարում է տուգանք՝ երեք հարյուր հազար դրամի չափով:

Վարչական պատասխանատվություն: Ապօրինի, առանց պետական գրանցման գործունեությամբ զբաղվելը առաջացնում է տուգանքի նշանակում՝ նվազագույն աշխատավարձի տասնհինգապատիկից մինչն երեսնապատիկի չափով: Հաշվապահական հաշվառումը խախտումով վարելը, երբ դա առաջացրել է հարկի կամ պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարման նվազեցում` առաջացնում է տուգանքի նշանակում՝ նվազագույն աշխատավարձի տասնհինգապատիկից մինչն քսանհինգապատիկի չափով: Հայտարարագիրը, հաշվարկը կամ սահմանված այլ փաստաթուղթ, բացառությամբ ֆինանսական հաշվետվությունների, հարկային տեսչության կամ սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամի տարածքային մարմիններ սահմանված ժամկետում չներկայացնելը՝ առաջացնում է տուգանքի նշանակում՝ նվազագույն աշխատավարձի տասնապատիկից մինչն քսանապատիկի չափով: Հաշվապահական հաշվառում չվարելը, հաշվառման միջոցով կազմակերպության ակտիվների, սեփական կապիտալի, պարտավորությունների վիճակի ու շարժի վերաբերյալ, դրամական արտահայտությամբ, տեղեկատվության հավաքման, գրանցման ն ընդհանրացման համակարգ չունենալը` առաջացնում է տուգանքի նշանակում` նվազագույն աշխատավարձի հիսնապատիկի չափով: Հաշվապահական հաշվառման քաղաքականություն չսահմանելը առաջացնում է տուգանքի նշանակում` սահմանված նվազագույն աշխատավարձի քսանապատիկի չափով: Հաշվապահական հաշվառման փաստաթղթերը ն այլ տեղեկությունները չպահպանելը` առաջացնում է տուգանք՝ նվազագույն աշխատավարձի հիսնապատիկի չափով: Ֆինանսական հաշվետվությունները չներկայացնելը կամ դրանք չհրապարակելը առաջացնում է տուգանք՝ նվազագույն աշխատավարձի հիսնապատիկի չափով: Հրապարակվող ֆինանսական հաշվետվությունները չորակավորված հաշվապահի կողմից ստորագրելը կամ անստորագիր ներկայացնելը առաջացնում է տուգանք` նվազագույն աշխատավարձի հիսնապատիկի չափով: Իրավաբանական անձի, անհատ ձեռնարկատերի գրանցման կամ լիցենզավորման մասին տվյալները հարկային տեսչության կամ սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնա-

ԳԼՈՒԽ I2. ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ էՈՒԹՅՈՒՆԸ

դրամի տարածքային մարմիններ սահմանված ժամկետում չհայտնելը՝ առաջացնում է տուգանք՝ նվազագույն աշխատավարձի տասնապատիկից մինչն տասնհինգապատիկի չափով: Հարկերը ն պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարումները ժամանակին չվճարելը առաջացնում է տուգանք նվազագույն աշխատավարձի տասնապատիկից մինչն քսանապատիկի չափով: Հարկային տեսչության կամ սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամի տարածքային մարմիններում սահմանված ժամկետում հաշվառման չկանգնելը՝ առաջացնում է տուգանքի նշանակում՝ նվազագույն աշխատավարձի տասնապատիկից մինչն քսանապատիկի չափով: Օրենքով կամ այլ իրավական ակտերով նախատեսված դեպքերում տվյալները սահմանված ժամկետում չհաղորդելը կամ սխալ տվյալներ հաղորդելը՝ առաջացնում է տուգանք նվազագույն աշխատավարձի տասնապատիկից մինչն տասնհինգապատիկի չափով: Սահմանված կարգով ձեռք բերված կամ օգտագործված ակցիզային դրոշմանիշներն օտարելը, եթե դրանց քանակը չի գերազանցում հիսուն հատը՝ առաջացնում է տուգանք օտարված յուրաքանչյուր դրոշմանիշի համար նվազագույն աշխատավարձի չափով: Ապօրինի ձեռք բերված ակցիզային դրոշմանիշներով ապրանքներ դրոշմավորելը առաջացնում է տուգանք նվազագույն աշխատավարձի հարյուրապատիկից մինչն երեքհարյուրապատիկի չափով: Ակցիզային դրոշմանիշներով դրոշմավորման ենթակա չդրոշմավորված ապրանքներ իրացնելը առաջացնում է տուգանք նվազագույն աշխատավարձի հարյուրապատիկից մինչն երեքհարյուրապատիկի չափով: Հարկային տեսչության կամ սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամի տարածքային մարմինների, բնապահպանական տեսչական մարմինների աշխատանքին խոչընդոտելը, դրանց օրինական պահանջները չկատարելը առաջացնում է տուգանք քաղաքացիների նկատմամբ` նվազագույն աշխատավարձի հիսնապատիկի, իսկ պաշտոնատար անձանց նկատմամբ` հարյուրապատիկի չափով: Քրեական պատասխանատվություն: Ապօրինի, առանց պետական գրանցման ձեռնարկատիրական կամ առանց լիցենզիայի լիցենզավորման ենթակա գործունեությամբ զբաղվելը, որը կատարվել է նույնպիսի խախտումների համար վարչական տույժ նշանակելուց հետո մեկ տարվա ընթացքում ն հանգեցրել է նվազագույն աշխատավարձի հարյուրապատիկը գերազանցող եկամուտ ստանալուն՝ պատժվում է ազատազրկմամբ՝ մինչն մեկ տարի ժամանակով կամ տուգանքով՝ սահմանված նվազագույն աշխատավարձի երկուհարյուրապատիկից մինչն հինգհարյուրապատիկի չափով՝ ապօրինի ձեռնարկատիրությունից ստացված եկամտի չափով գույքի բռնագրավմամբ: Ապօրինի ձեռնարկատիրությունը, որը կատարվել է ապօրինի ձեռնարկատիրության համար նախկինում դատապարտված անձի կողմից կամ հանգեցրել է նվազագույն աշխատավարձի հազարապատիկը գերազանցող եկամուտ ատանալուն՝ պատժվում է ազատազրկմամբ՝ մինչն երեք տարի ժամանակով կամ տուգանքով՝ սահմանված նվազագույն աշխատավարձի հինգհարյուրապատիկից մինչն հազարապատիկի չափով՝ ապօրինի ձեռնարկատիրությունից ստացված եկամտի չափով գույքի բռնագրավմամբ: Հարկային դրոշմանիշեր կեղծելը կամ կեղծած դրոշմանիշերն օգտագործելը կամ իրացնելը՝ պատժվում է ազատազկմամբ մինչեւ հինգ տարի ժամանակով՝ դրոշմանիշերով դրոշմավորված ապրանքների բռնագրավմամբ: Հարկային ն պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարումների պարտավորությունները կատարելուց հրաժարվելը կամ հարկային տեսչության կամ

ԳԼՈՒԽ I2. ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ էՈՒԹՅՈՒՆԸ

սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամի մարմինների՝ հարկային կամ պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարումների պարտավորությունների հարկադիր կատարմանն ուղղված միջոցառումների ընթացքում վճարամիջոցները ն առկա ակտիվներն այլ նպատակներով տնօրինելը կամ հարկային կամ պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարումների պարտավորությունները կատարելուց այլ ձնով չարամտորեն խուսափելը, եթե գանձման ենթակա ընդհանուր գումարը գերազանցում է սահմանված նվազագույն աշխատավարձի հազարապատիկի չափը՝ պատժվում է ազատազրկմամբ՝ երկուսից մինչն հինգ տարի ժամանակով կամ տուգանքով՝ սահմանված նվազագույն աշխատավարձի հինգհարյուրապատիկից մինչն հազարապատիկի չափով: Հարկային դրոշմանիշերով դրոշմավորման ենթակա չդրոշմավորված ապրանքներ իրացնելը, եթե այդ ապրանքների ընդհանուր արժեքը վաճառողի մոտ նշված /չնշված լինելու դեպքում՝ օրենսդրությամբ սահմանված կարգով որոշված/ գներով կազմում է երկու հարյուր հազարից մինչն հինգ հարյուր հազար դրամ, պատժվում է ազատազրկմամբ՝ միչն մեկ տարի ժամանակով կամ տուգանքով՝ սահմանված նվազագույն աշխատավարձի հինգհարյուրապատիկից մինչն հազարապատիկի չափով՝ դրոշմավորման ենթակա չդրոշմավորված ապրանքների բռնագրավմամբ:

9.2 ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Հարկային հաշվապահությունը կազմակերպությունների գործունեության կառավարման համակարգում լուծում է մի շարք խնդիրներ, որոնցից կարնորագույններն են հանդիսանում. Առաջին. հարկվող օբյեկտների բացահայտումը, երբ հաշվառման համակարգում ընգրկվում են գույքահարկի, շահութահարկի, եկամտահարկի կամ անուղղակի հարկերի հարկման բազաները: Ֆինանսական հաշվառումը հարկային օբյեկտների բացահայտմամբ կամ հարկային գումարների որոշմամբ չի զբաղվում՝ այս ուղղությամբ սահմանափակվելով միայն բյուջետային պարտավորությունների ձնավորման ն մարման արձանագրմամբ: Հետնաբար, եթե հարկային հաշվառման խնդիրը բյուջե մուծվող հարկային գումարների որոշումն է, ապա ֆինանսական հաշվառման ֆունկցիան, կազմակերպության ն բյուջեի միջն հարկային հաշվապահության կողմից արդեն արձանագրված պարտավորությունների հաշվառումն է: Երկրորդ. հարկային գումարների ձնավորման պահի որոշումը, երբ ժամանակային կտրվածքով համադրման են ենթարկվում հարկվող եկամուտները ն դրանցից նվազեցումները: Հարկային օրենսդրությունը կարգավորում է հարկվող եկամուտների ու նվազեցումների ճանաչման պահը, որը հիմք է հանդիսանում հարկային հաշվապահության կողմից հարկային գումարների ձնավորման համապատասխան պահի արձանագրման համար: Երրորդ. հարկային գումարների չափումը, երբ հիմնվելով հարկային օրենսդրության կողմից սահմանված նորմերի վրա, տարբեր հարկատեսակների գծով արձանագրվում է հաշվետու ժամանակաշրջանում կազմակերպության կողմից բյուջեին հաշվարկվող հարկերի գումարները:

Չորրորդ. հարկային պարտավորությունների կատարման գործընթացի վերահսկողությունը, երբ ֆինանսական հաշվառման կողմից արձանագրված բյուջե-

ԳԼՈՒԽ I2. ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ էՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հարկային հաշվապահության հիմնական խնդիրներն են. հարկվող օբյեկտների բացահայտումը, հարկային գումարների ձնավորման պահի որոշումը, հարկային պարտավորությու նների վերահսկողությունը, հարկային հաշվետվությունն երի ներկայացումը:

տային պարտավորությունների ձնավորման ն մարման գումարները ըստ հարկատեսակների համադրվում են հարկային հաշվառմամբ գրանցված գումարներերի հետ: Հինգերորդ. հարկային պլանավորմանը մասնակցություն ցուցաբերելը, երբ կազմակերպությունը առաջիկա գործունեության հետ կապված նախօրոք հաշվարկում է բյուջետային պարտավորությունների մարման իր դրամական արտահոսքերի գումարները, նախատեսվող վճարվելիք հարկատեսակների կազմն ու կառուցվածքը ն դրա հիման վրա ուղիներ որոնում գալիք ժամանակաշրջանում հարկային բեռի թեթնացման ուղղությամբ: .Վեցերորդ. հարկային հաշվետվությունների ներկայացումը, երբ հարկային տեսչությանն է ներկայացվում ստանդարտ ձներով մշակված հաշվետու ժամանակաշրջանին վերաբերող տարբեր հարկատեսակների գծով հաշվետվություններ: Բացի այդ, հարկային հաշվապահությունը ներքին հաշվետվություն է պատրաստում կազմակերպության կառավարման պահանջների բավարարման նպատակով, ներկայացնելով առանձին հարկատեսակների գծով ձնավորված գումարների դինամիկան, փաստացի ձնավորված հարկերի ն դրանց չափերի շեղումները նախատեսվածից, բյուջետային պարտավորությունների կատարման ընթացքը: .Յոթերորդ. հարկային հոսքերի վերլուծություն, երբ կատարվում է հարկային վճարումների արդյունավետ քաղաքականության վարման գնահատում ն դրա հիման վրա ըստ տարիների՝ համեմատական վերլուծություն են իրականացվում առանձին հարկատեսակների ձնավորման ուղղությունների վերաուղղման, կառուցվածքային տեղաշարժերի, ինչպես նան բյուջետային պարտավորությունների ծանրաբեռնվածության թուլացման ուղղությամբ: Կազմակերպությունների տնտեսական գործունեության կառավարման համակարգում տեղեկատվական դաշտի ընկալման տեսանկյունից հաշվապահական հաշվառման համակարգը հանդես է գալիս երեք ուղղություններով. 1. ֆինանսական հաշվառում, 2. կառավարչական հաշվառում, 3. հարկային հաշվառում: Չնայած հաշվառման այս երեք ուղղություններն էլ զուգահեռաբար գործում են միննույն հաշվային համակարգում, իրականացվում են կրկնակի գրանցմամբ ն խիստ փոխկապակցված են միմյանց հետ, սակայն միաժամանակ հանդես են գալիս իրենց ֆունկցիոնալ առանձնահատկություններով, որոնք բխում են հաշվապահական տեղեկատվությունն օգտագործողների շահերից: Կառավարչական հաշվառումն իրականացվում է ներտնտեսական որոշումների ինֆորմացիոն ապահովման նպատակով, երբ կատարվում է թողարկված արտադրատեսակների, մատուցված ծառայությունների ինքնարժեքի կալկուլյացիա, արտադրական գերածախսերի բացահայտում, շահույթի ձնավորման գործոնային վերլուծություն ն այլն: Ֆինանսական հաշվառման տվյալները ծառայում են արտաքին օգտագործողների շահերին (մատակարարներ, բանկեր, բաժնետերեր ն այլն), երբ առկա կամ պոտենցիալ գործընկերները հետաքրքրվում են կազմակերպության վճարունակության, սնանկացման վտանգի, շահութաբերության կամ շուկայական իրավիճակը բնութագրող այլ ցուցանիշներով: Հարկային հաշվառումը, ի տարբերություն ֆինանսականի ն կառավարչականի, հավասարապես ծառայում է ինչպես կազմակերպության, այնպես էլ հարկային

ԳԼՈՒԽ I2. ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ էՈՒԹՅՈՒՆԸ

մարմինների շահերին: Այն կազմակերպվում է հարկվող բազայի ինֆորմացիոն ձնավորման նպատակով, ուստի մի կողմից հարկային տեսչությանը տեղեկատվություն է հաղորդում հարկային փոխանցումների հավաստիության վերաբերյալ ն մյուս կողմից՝ կազմակերպությանը զերծ է պահում հարկվող գումարների հաշվարկման անճշտություններից: Ընդգծելու համար հաշվապահության թվարկած ձների սկզբունքային տարբերությունները, օրինակով ձնակերպենք ստորն բերված գործառնությունները` կազմակերպությունում ձնավորված շահույթը ներկայացնելով ֆինանսական, կառավարչական ն հարկային հաշվետվություններով (տես աղյուսակ 9.3): 

Բանվորներին հաշվարկվել է 17 000 դրամի աշխատավարձ, որից Ա արտադրանքի գծով 10 000, իսկ Բ արտադրանքի գծով՝ 7 000 դրամ. Դտ 8112 …………..17 000 Կտ 527…………………..17 000



Արտադրությունում ծախսվել են 13 000 դրամի նյութեր, որից Ա արտադրանքի գծով 8 000, իսկ Բ արտադրանքի գծով՝ 5 000 դրամ. Դտ 8111…………….13 000 Կտ 211 …………….13 000



Արտադրությունից դուրս է գրվել ն պահեստ մուտքագրվել պատրաստի արտադրանք 30 000 դրամի. Դտ 215 ……………30 000 Կտ 8111 ……………13 000 Կտ 8112 …………….17 000



Պահեստից դուրս է գրվել գնորդներին առաքված պատրաստի արտադրանքը 30 000 դրամ փաստացի ինքնարժեքով. Դտ 711 ……….30 000 Կտ 215 ……………30 000



Գնորդներից ստացվել է 35 000 դրամի հասույթ (առանց ԱԱՀ), որից Ա արտադրանքի վաճառքի գծով՝ 15 000, իսկ Բ արտադրանքի վաճառքի գծով՝ 20 000 դրամ. Դտ 252 ……………..35 000 Կտ 611 …………….35 000



Արտարժույթի փոխարժեքային աճից գրանցվել է եկամուտ 3 000 դրամ, որը շահութահարկով չի հարկվում. Դտ 253 ……………..3 000 Կտ 625 …………….3 000



Հաշվարկային հաշվից «Գ» արտադրանքի գծով նոր տեխնիկայի ներդրման նպատակով գործուղման ֆինանսավորման 5 000 դրամ ծախսերից 1 000-ը` գերազանցել է հարկային նորմաների սահմանը. Դտ 714........................5 000 Կտ 252.........................5 000



Հաշվարկվել է շահութահարկ՝ հարկվող շահույթի 20 9-ի չափով. Դտ 751............................200 Կտ 524 .................................200

ԳԼՈՒԽ I2. ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ էՈՒԹՅՈՒՆԸ

Զուտ շահույթի 80 9-ը հայտարարվել է որպես բաժնետիրական շահաբաժին Դտ 343……………2 240 Կտ 529……………… 2 240



Աղյուսակ 9.3 Շահույթի ներկայացումը ֆինանսական, կառավարչական ն հարկային հաշվապահության հաշվետվություններում

.ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ

Եկամուտներ (տ.2 Հ տ.3)

գործառնական գործունեությունից

Հ Ա Շ Վ Ե Տ Վ ՈՒ Թ Յ ՈՒ Ն Ֆինանսա- հարկային կառավարկան չական 38 000 35 000 35 000 35 000

35 000

Ա 15 000 Բ 20 000

. ֆինանսական գործունեությունից

3 000

Ծախսեր (տ.5 Հ տ.6)

35 000

34 000

35 000

գործառնական գործունեությունից ներդրումային գործունեությունից Շահույթ՝ մինչն հարկվելը

30 000

30 000

5 000

4 000

Ա 18 000 Բ 12 000 Գ 5000

3 000

1 000

(տ.4 - տ.1)

Ա (3000) Բ 8 000 Գ (5000)

Շահութահարկ (209)

Զուտ շահույթ (տ.7 - տ.8) Շահաբաժին .Չբաշխված շահույթ (տ.9 - տ.10)

2 800

2 240

Աղյուսակ 9.3 –ի տվյալները ցույց են տալիս, որ ֆինանսական, կառավարչական ն հարկային հաշվետվություններում շահույթը հարկումից առաջ հանդես է գալիս տարբեր արդյունքներով (տես տող 7), քանի որ կազմակերպության կողմից արձանագրված եկամուտներն ու ծախսերը հաշվառման տարբեր համակարգերում յուրովի են ճանաչվում ն չափվում: Ավելին, եթե ֆինանսական հաշվառման համակարգում շահույթի ձնավորումն ու բաշխումը ներկայացվում է ամբողջական կտրվածքով (մինչն չբաշխված շահույթ), ապա հարկային ներքին հաշվետվությունը բավարարվում է շահութահարկի արձանագրմամբ ն տեղեկատվություն չի ընդգրկում շահույթի բաշխման հետագա քայլերի վերաբերյալ: Այդ առումով, սեղմ տեղեկատվություն է ներկայացնում կառավարչական հաշվառումը, որը շահույթի ձնավորման իր հաշվետվությունը սահմանափակում է ըստ առանձին արտադրատեսակների հարկվող շահույթի ձնավորմամբ:

ԳԼՈՒԽ I2. ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ էՈՒԹՅՈՒՆԸ

9.3 ՀԱՐԿԱՏԵՍԱԿՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ԱԼԳՈՐԻԹՄՆԵՐԸ

Հարկային հաշվապահության քննարկման խնդիր է նան տարբեր հարկատեսակների հաշվարկումը, որը պահանջում է առանձնահատուկ մոտեցումների ցուցաբերում՝ յուրաքանչյուր հարկային պարտավորության գնահատման դեպքում: Տվյալ խնդիրը բարդանում է նրանով, որ յուրաքանչյուր հարկատեսակի գծով, տարբեր դրույքաչափերի կիրառումից բացի, օգտագործվում են նան հաշվարկման յուրահատուկ ալգորիթմներ, որոնք սահմանված են առանձին հարկային օրենքներով: Հանրապետությունում գործող օրենսդրության սահմաններում հարկատեսակների հաշվարկման ամփոփ ալգորիթմները ներկայացված են ստորն: Շահութահարկի հաշվարկման ալգորիթմը ներկայացված է « 10.1-ում «հաշվապահական շահույթ - ճշտումներ – հարկային շահույթ» սխեմայով:

Առաջին քայլ. հաշվետու ժամանակաշրջանի հաշվապահական շահույթի որոշումը:

Երկրորդ քայլ.

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Յուրաքանչյուր հարկատեսակի գծով տարբեր դրույքաչափերի կիրառումից բացի, օգտագործվում են նան հաշվարկման յուրահատուկ ալգորիթմներ, որոնք սահմանված են ՀՀ հարկային օրենքներով:

հաշվետու ժամանակաշրջանի հաշվապահական շահույթից անցում հարկային շահույթին: ճշտումներ հետաձգված հարկային ակտիվների ու պարտավորությունների գծով: ճշտումներ օրենքով նախատեսվող ծախսերի ու եկամուտների ավելացումների կամ նվազեցումների գծով:

Երրորդ քայլ. հարկվող շահույթի որոշումը:

Չորրոդ քայլ. շահութահարկի հաշվարկը: Եկամտահարկի հաշվարկման ալգորիթմը ներկայացվում է հետնյալ քայլերով:

Առաջին քայլ. ամսվա համախառն եկամտի գումարի որոշումը:

Երկրորդ քայլ. ամսվա նվազեցվող եկամուտների գումարների որոշումը:

Երրորդ քայլ. անձնական նվազեցումների գումարների որոշումը:

Չորրորդ քայլ. ծախսերի գծով գումարների որոշումը:

Հինգերորդ քայլ. Վեցերորդ քայլ.

ամսական սոցապ վճարների գումարների որոշումը: հարկվող եկամտի որոշումը:

Յոթերորդ քայլ. ամսական եկամտահարկի հաշվարկ: Ավելացված յացվում է.

արժեքի հարկի հաշվարկման ալգորիթմը ընդհանրացված ներկա-

ԳԼՈՒԽ I2. ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ էՈՒԹՅՈՒՆԸ

Առաջին քայլ. ապրանքների մատակարարման ն ծառայությունների մատուցման թյան որոշումը:

շրջանառու-

Երկրորդ քայլ. զրոյական դրույքաչափով հարկվող ն արտոնություններից օգտվող շրջանառությունների որոշումը: Երրորդ քայլ. հարկվող շրջանառության ն ԱԱՀ-ի գումարի որոշումը:

Չորրորդ քայլ. ստացված ավելացրած արժեքի հարկի արձանագրումը:

Հինգերորդ քայլ. հաշվետու ժամանակաշրջանում հաշվանցման ենթակա գումարների որոշումը:

Վեցերորդ քայլ. վճարման ենթակա ԱԱՀ-ի որոշումը: .Յոթերորդ քայլ. հաջորդ ժամանակաշրջանում հաշվանցման ենթական գումարի որոշումը: Գույքահարկի հաշվարկման ալգորիթմը ընդհանրացված ներկայացվում է.

Առաջին քայլ. հարկման բազայի չափումը:

Երկրորդ քայլ.

հարկման բազայի սահմանային չափի ն հարկվող ակտիվի մնացորդային արժեքի առավելագույնի ընտրությունը:

Երրորդ քայլ. գույքահարկի դրույքաչափի որոշումը ըստ հարկվող ակտիվի տեսակի

Չորրորդ քայլ. հարկվող ակտիվների միջին մնացորդային արժեքի որոշումը:

Հինգերորդ քայլ. հաշվետու ժամանակաշրջանի հարկի որոշումը ՝ հաշվարկված գույքահարկից հաշվանցելով նախորդող հարկի արդյունքը:

1.

Ինչպես կձնակերպեք հարկի սահմանումը: (9.1):

2.

Ինչ լծակներով է իրականացվում հարկային վարչարարությունը (9.1):

3.

Ինչպես է հիմնավորվում հարկային հաշվապահության վարման անհրաժեշտությունը (9.2):

4.

Թվարկեք հարկային հաշվառման խնդիրները (9.2):

5.

Որոնք են ՀՀ-ում գործող հիմնական հարկատեսակները (9.2):

6.

Ներկայացրեք գույքահարկի հաշվառման ամփոփ ալգորիթմը (9.3):

7.

Ներկայացրեք ԱԱՀ-ի հաշվառման ամփոփ ալգորիթմը (9.3):

8.

Ներկայացրեք եկամտահարկի հաշվառման ամփոփ ալգորիթմը (9.3):

ԳԼՈՒԽ I2. ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ էՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԳԼՈՒԽ 2 ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Գլխի բովանդակությունը հարկային ն հաշվապահական շահույթ, • հետաձգված հարկային ակտիվներ ն պարտավորություններ, • շահութահարկի հաշվետվություն: •

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է. 

ներկայացնել հարկային ն հաշվապահական շահույթի տարբերակիչ



կատարել ճշտումներ` հաշվապահական շահույթից հարկային շահույթին

հատկանիշները, անցում կատարելիս, 

դասակարգել հարկային ակտիվների ն պարտավորությունների ձնավորման տարբերակները,



կազմակերպել հետաձգված հարկային ակտիվների հաշվառում,



կազմակերպել հետաձգված հարկային պարտավորությունների հաշվառում,



կատարել հետաձգված հարկերի վերագնահատում,



ներկայացնել շահութահարկի հաշվետվություն,



փոխկապակցել ֆինանսական հաշվապահությունը` հարկային հաշվապահության հետ:

10.1

ՀԱՐԿԱՅԻՆ ԵՎ ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՇԱՀՈՒՅԹԻ ՏԱՐԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Կազմակերպության շահույթը գոյանում է եկամուտների ն ծախսերի համադրումից, որից էլ գանձվում է շահութահարկ: Շահութահարկը հաշվառելիս բարդություն է առաջանում այն առումով, որ ֆինանսական հաշվառման համակարգում որոշված շահույթը (հաշվապահական շահույթը) հիմնականում չի համապատասխանում նույն ժամանակաշրջանին վերաբերող հարկային շահույթին: Այսինքն, գործնականում շահութահարկի հաշվարկներում հաշվապահական շահույթը որպես հիմք չի կիրառվում, քանի որ այն, որպես կանոն, տարբերվում է հարկային շահույթից: Հայաստանի Հանրապետության հաշվապահական հաշվառման (ՀՀՀՀ) 12-րդ «Շահութահարկ» ստանդարտում հաշվապահական ն հարկային շահույթի գծով տրվում են հետնյալ սահմանումները.

Հաշվապահական շահույթը տվյալ ժամանակաշրջանի զուտ շահույթը կամ վնասն է, մինչն հարկի գծով ծախսերի նվազեցումը:

Հարկային շահույթը, հարկային հարաբերությունները կարգավորող ակտերով սահմանված տվյալ ժամանակաշրջանի շահույթն է, որից վճարվում է շահութահարկ: Հաշվապահական շահույթի ճշտումները (հարկային շահույթին անցման նպատակով) ընդգրկում են հարկային օրենսդրությամբ նախատեսվող ավելացումներն ու նվազեցումները (տես նկար 10.1), քանի որ ֆինանսական հաշվառմամբ արձանագրված ոչ բոլոր ծախսերն ու եկամուտներն են ընդունվում հարկային օրենքներով: Մյուս կողմից, որոշ ծախսեր ն եկամուտներ, որոնք չեն արձանագրվում ֆինանսական հաշվառման կողմից, ընդունվում են հարկային օրենսդրությամբ: Հետնաբար, շահութահարկը հաշվառելիս հաշվապահական շահույթը ենթարկվում է ճշգրտումների:

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ֆինանսական հաշվառման ծախսեր

ֆինանսական հաշվառման եկամուտներ

հաշվապահական շահույթ

մերժվող կամ ավելացվող ծախսեր ու եկամուտներ

ճշտումներ

հետաձգվող ծախսեր կամ եկամուտներ

Հ,հարկային շահույթ Նկար 10.1 Հաշվապահական ն հարկային շահույթի առաջացման մեխանիզմը Հաշվապահական շահույթից հարկային շահույթին անցման ճշտումներն են. ա) եկամուտներ կամ ծախսեր, որոնք ընդհանրապես մերժվում են հարկային հաշվառման կողմից: Այս դեպքում առաջանում են «չթույլատրվող ծախսեր» կամ «չընդունվող եկամուտներ», բ) եկամուտներ ն ծախսեր,որոնք ավելացվում են միայն հարկային հաշվառման կողմից, առաջացնելով «հավելյալ նվազեցումներ» կամ «ավելացվող եկամուտներ», գ) եկամուտներ կամ ծախսեր, որոնք հարկային հաշվառման կողմից մերժվում են միայն հաշվետու ժամանակաշրջանում, սակայն հետագայում լիարժեքորեն ընդգրկվում են շահութահարկի հաշվարկներում: Այս դեպքում առաջանում են հետաձգված հարկային ակտիվներ ն պարտավորություններ (տես նկար 10.2):

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Աղյուսակ 10.1 Եկամուտներն ու ծախսերը՝ ըստ ֆինանսական հաշվառման

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

Ապրանքների իրացումից զուտ հասույթ Շահաբաժիններ Փոխարժեքային տարբերություններ Եկամուտներ տոկոսներից

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հաշվապահական շահույթը, տվյալ ժամանակաշրջանի զուտ շահույթը կամ վնասն է, մինչն հարկի գծով ծախսերի նվազեցումը:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հարկային շահույթը, հարկային հարաբերությունն երը կարգավորող ակտերով սահմանված տվյալ ժամանակաշրջանի շահույթն է, որից վճարվում է շահութահարկ:

ԳՈՒՄԱՐ (դրամներով) 120 000 3 500 1 500

125 500

ԾԱԽՍԵՐ Նյութական ծախսեր Աշխատավարձ Գործուղման ծախսեր Ամորտիզացիա Զարգացման ծախսեր Հարկային տուգանքներ

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

ՀԱՇՎԵՏՈՒ ՏԱՐՎԱ ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ

ՇԱՀՈՒՅԹ

40 000 30 000 6 000 1 000 1 000 8 000

86 000 39 500

Աղյուսակ 10.1-ում ներկայացված է հաշվապահական շահույթի ձնավորման թվային պայմանական օրինակ, որտեղ եկամուտներն ն ծախսերը ձնավորվել են ըստ ֆինանսական հաշվառման: Ըստ եկամուտների ն ծախսերի ձնավորման համապատասխան ուղղությունների, հաշվառման այդ համակարգում ձնակերպվել են առանձին հաշվային թղթակցություններ (տես աղյուսակ 10.2): Սակայն, ֆինանսական հաշվառմամբ արձանագրված արդյունքները հարկային նպատակներով ճշտելիս ձնակերպվել են ոչ թե հատուկ հաշվային թղթակցություններ, այլ ճշգրտման նպատակով հարկային հաշվարկներում մասնակցող եկամուտներին ու ծախսերին կատարվել են ավելացումներ կամ նվազեցումներ (տես աղյուսակ 10.4): Աղյուսակ 10.2 Կազմակերպության հաշվետու տարվա եկամուտների ն ծախսերի հաշվային թղթակցությունները

Գործառնության

բովանդակությունը

Հաշիվներ Գումար ԴՏ ԿՏ

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ ՁԵՎԱԿԵՐՊՈՒՄՆԵՐԸ

Ձնակերպվել է ապրանքների իրացման զուտ հասույթը 120 000 դրամով: Ընդ որում, նս 4 000 դրամի եկամուտ չի ճանաչվել՝ ելնելով գնման պայմանագրի պահանջներից: Ձնակերպվել են մուտքագրված 3 500 դրամի շահաբաժինները, որոնք հարկային նպատակներով չեն ճանաչվում:

611 120 000

3 500

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Ձնակերպվել է արտարժույթով 1 500 դրամի դրական վերագնահատումը, որը հարկային նպատակներով չի ճանաչվում: Ձնակերպել է հաշվեգրված տոկոսներից եկամտի հաշվետու տարվա բաժնեմասը, որը ենթադրենք հարկային նպատակներով չի հարկվում մինչն մուտքագրման պահը:

ԾԱԽՍԵՐԻ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հարկային իրավախախտումները առաջացնում են պատասխանատվություն, ինչպես հարկային օրենսդրությամբ, այնպես էլ վարչական իրավախախտումների օրենսգրքով:

1 500

811 40 000

811 30 000

6 000

1 000

1 000

8 000

ՁԵՎԱԿԵՐՊՈՒՄՆԵՐԸ

Ձնակերպվել են արտադրանքի ինքնարժեքում արտացոլված նյութական ծախսերը: Ձնակերպվել են արտադրանքի ինքնարժեքում արտացոլված 30 000 դրամի աշխատանքային ծախսերը, որից 800 դրամը՝ աշխատունակ հաշմանդամներին /509/: Ձնակերպվել են գործուղման 6 000 դրամի ծախսերը, որոնցից 300 դրամը հարկային ծախս չի ճանաչվում: Ձնակերպվել է սարքավորումների ամորտիզացիան 1 000 դրամով, որից տվյալ հարկային տարում 400 դրամը նվազեցում չի ճանաչվել: Ձնակերպվել է 4 տարով ակտիվ ճանաչված զարգացման ծախսումների ամորտիզացիան, երբ այդ ծախսումները հարկվող տարում 4 000 դրամով միանվագ համարվել են նվազեցում: Ձնակերպվել են 8 000 դրամի հարկային տուգանքները, որոնք հարկային ծախս չեն ճանաչվում:

Հարկ է նշել, որ ֆինանսական հաշվառումը լրացուցիչ հաշվային թղթակցություններ է ձնակերպում միայն ժամանակային տարբերություններով պայմանավորված հետաձգված հարկային ակտիվների ու պարտավորությունների գծով (տես աղյուսակ 10.3), որոնց մեկնաբանությունները տրվում են հաջորդ պարագրաֆում: Իսկ հարկային նպատակներով ընդհանրապես չընդունվող կամ ավելացվող եկամուտների ու ծախսերի գծով ֆինանսական հաշվառումը լրացուցիչ հաշվապահական թղթակցություններ չի իրականցվում, պահանջվող ճըշգրտումները փոխանցելով հարկային հաշվառման ոլորտ:

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՇԱՀՈՒՅԹ

.ֆինանսական հաշվառման ծախսեր, որոնց հարկային հաշվառումը չի ընդունում (-) հարկային հաշվառման եկամուտներ, որոնց ֆինանսական հաշվառումը չի ընդունում (Հ) հարկային հաշվառման ծախսեր, որոնց ֆինանսական հաշվառումը չի ընդունում (-) հարկային հաշվառմամբ չընդունվող ֆինանսական հաշվառման եկամուտներ (-) հարկվող ժամանակային տարբերություններ նվազեցվող ժամանակային տարբերություններ

(Հ)

նախորդ տարիներից փոխանցվող հարկային վնաս (-)

ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՇԱՀՈՒՅԹ

Նկար 10.2 Ֆինանսական շահույթից հարկային շահույթին անցման մեխանիզմը Գործնականում, հարկային հաշվառումը հաշվապահական շահույթի ճշգրտումները արձանագրում է միայն ներկայացվող հաշվետվություններով՝ առանց հատուկ կրկնակի գրանցումների: Սակայն նպատակահարմար ենք համարում գործող հաշվապահական հաշիվների պլանում նան ընդգրկելու հարկային հաշվապահությանը վերաբերվող հատուկ հաշիվներ, որն արդեն առկա է կառավարչական հաշվառման գծով: Արդյունքում ոչ միայն կսահմանազատվի ֆինանսական ն հարկային հաշվառումը, այլն հնարավորություն կստեղծվի հստակ առանձնացնելու հարկման ենթակա եկամուտների ն ծախսերի հոսքերը ն հեշտացնելու շահութահարկի հաշվարկները: Այս խնդրի լուծման ուղիները պարզաբանված են հաջորդ պարագրաֆներում:

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Աղյուսակ 10.3 Կազմակերպության հաշվետու տարվա հետաձգված հարկային ակտիվների ու պարտավորությունների թղթակցությունները

Գործառնության բովանդակությունը Ձնակերպվել է Ֆինանսական հաշվառման կողմից հաշվետու տարում հետաձգված եկամուտ ճանաչված 4 000 դրամի հարկային պարտավորությունը: Ձնակերպվել է հարկային նպատակներով հաշվետու տարում նվազեցում չճանաչված 400 դրամի ամորտիզացիայի հետաձգված հարկային պարտավորությունը: Ձնակերպվել է Ֆինանսական հաշվառման կողմից հաշվետու տարում հետաձգված զարգացման ծախսումներից ծախս չճանաչված 3 000 դրամի հասանելիք հարկային ակտիվը: Ձնակերպվել է հարկային նպատակներով տոկոսային եկամուտ չճանաչված գումարի հաշվետու տարվա բաժնեմասը որպես հարկային ակտիվ:

Հաշիվներ ԴՏ ԿՏ

Գումար

151 7512

151 7512

Աղյուսակ 10.4 Կազմակերպության եկամուտների ու ծախսերի ճշտումները

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

Իրացումից զուտ հասույթ Շահաբաժիններ Փոխարժեքային տարբերություն Եկամուտներ տոկոսներից

Ֆինանսական հաշվառում 120 000 3 500 1 500

ընդամենը

125 500

Նյութական ծախսեր Աշխատավարձ Գործուղման ծախսեր Ամորտիզացիա Զարգացման ծախսեր Հարկային տուգանքներ Ընդամենը

40 000 30 000 6 000 1 000 1 000 8 000 86 000

ճշտումներ Հ 4 000 - 3 500 - 1 500 - 1 500

Հարկային հաշվառում 124 000

124 000

ԾԱԽՍԵՐ 40 000 Հ400 30 400 5 700 Հ 3 000 4 000 - 8 000 - 5 300 80 700 Նախորդ տարվա վնաս Հ800

ՀԱՐԿՎՈՂ ՇԱՀՈՒՅԹ

39 500 42 500 Շահութահարկի ծախսը հանդես է գալիս երկու բաղադրիչների հանրագումարով, որոնք են հաշվարկված ընթացիկ հարկը ն հետաձգված հարկային ակտիվներն ու

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

պարտավորությունները.

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Շահութահարկի ծախսը հանդես է գալիս երկու բաղադրիչների հանրագումարով, որոնք են հաշվարկված ընթացիկ հարկը ն հետաձգված հարկային ակտիվներն ու պարտավորությունները:

Հաշվետու ժամանակաշրջանի շա- Հ հութահարկի ծախս

Ընթացիկ շահութահարկի ծախս

Հ

Հետաձգված շահութահարկի ծախս

Գործող հաշվային պլանում շահութահարկի ծախսի հաշվառման համար նախատեսված է 751 համանուն հաշիվը, որն ընդհանրացնում է ինչպես ընթացիկ, այնպես էլ հետաձգված շահութահարկի ծախսի տեղեկատվական հոսքերը. Հարկային տեղեկատվության վերլուծական հատկությունների բարձրացման նպատակով 751 հաշվի հետ մեկտեղ կիրառելի են երկրորդ կարգի հաշիվներ հետնյալ կտրվածքով.

7511 «Ընթացիկ շահութահարկի գծով ծախս», 7512 «Հետաձգված շահութահարկի գծով ծախս»: Հաշվառման համակարգում ընթացիկ ն հետաձգված շահութահարկի առանձնացված տեղեկատվական հոսքերի ձնավորումով ոչ միայն բարձրանում են ֆինանսական հաշվապահության վերլուծական հատկությունները, այլն նախապայմաններ են ստեղծվում հարկային ու ֆինանսական հաշվառման փոխկապակցման ուղղությամբ: Շահութահարկի գծով ծախսերի վերաբերյալ տեղեկատվության ընդհանրացման համար կիրառվում է 751 «Շահութահարկի գծով ծախս» սինթետիկ հաշիվը, որի դեբետում ամփոփվում է հաշվարկված շահութահարկի գումարը, ինչպես նան շահութահարկի գծով հետաձգված ակտիվներն ու պարտավորությունները, իսկ կրեդիտում՝ հարկի դուրս գրումը ֆինանսական հետնանքին: Հետնաբար, ֆինանսական հաշվետվությունը կազմելիս հաշիվը փակվում է ն հանդես է գալիս առանց մնացորդի:

10.2. ՀԵՏԱՁԳՎԱԾ ՀԱՐԿԱՅԻՆ ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Հետաձգված հարկային ակտիվներն առաջանում են այն դեպքերում, երբ հարկվող շահութը գերազանցում է հաշվապահական շահույթի մեծությանը:

ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՇԱՀՈՒՅԹ » ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՇԱՀՈՒՅԹ

կամ ԵԿԱՄՈՒՏ (ֆինանսական) Հ ԵԿԱՄՈՒՏ (հարկային) ԾԱԽՍԵՐ (ֆինանսական) » ԾԱԽՍԵՐ (հարկային) Հետնաբար, ֆինանսական հաշվառման համակարգում չճանաչված այդ «ավելցուկային շահույթը» հարկվում է՝ առաջացնելով հարկային ակտիվ: Հաշվապահական շահույթից հարկային շահույթի առաջ անցման տարբերությունները ժամանակագրական տեսանկյունից կուտակվելով հարկային ակտիվներ են գոյացնում, որոնք ճշտում են կազմակերպության շահութահարկի իրական մեծությունը՝ նրանից կատարելով նվազեցումներ: Հետագայում, հարկային ակտիվները մարելիս, նորից ճշտվում է հաշվարկված շահութահարկը, այս անգամ արդեն

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

վերջինիս վրա ավելացումներ կատարելով: Դտ

Կտ

Դտ 751 Կտ

Դտ 751 Կտ հարկային

հարկային

ակտիվների

ակտիվների

ձնավորումը

մարումը

Նկար 10.3 «Հետաձգված հարկային ակտիվներ» հաշվի գործողության մեխանիզմը

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հետաձգված հարկային ակտիվներն առաջանում են այն դեպքերում, երբ հարկվող շահութը գերազանցում է հաշվապահական շահույթի մեծությանը:

Հարկային ակտիվների ձնավորման ն մարման հաշվառումը իրականացվում է 151 «Հետաձգված հարկային ակտիվներ» սինթետիկ հաշվի օգնությամբ: Հաշիվն, իր դեբետային մասով փաստորեն արձանագրում է կազմակերպության կողմից դեռնս չստանձնած, բայց արդեն հարկային մարմինների կողմից պահանջվող շահութահարկի պարտավորությունները: Հաշվի կրեդիտը ցույց է տալիս շահութահարկի գծով ընթացիկ ակտիվների մարումը: Օրինակ 1. Հաշվապահական շահույթը որոշելիս, ապրանքների վաճառքից ստացվող հասույթը պետք է ճանաչվի, եթե հավանական է, որ գործարքի հետ կապված բոլոր տնտեսական օգուտները կհոսեն կազմակերպություն (տես ՀՀՀՀ 18-րդ ստանդարտ, 13-րդ կետ): Սակայն, հարկային շահույթը որոշելիս, հասույթը ճանաչվում է անմիջապես ապրանքների իրացման պահին, ն ընդգրկվում է եկամուտների կազմում (ՀՀ օրենքը շահութահարկի մասին, հոդված 43)` առաջացնելով հարկվող ժամանակավոր տար-

բերություններ: Կազմակերպությունը պահածոների արտադրության ն առաքման համար տարեկան ծախսում է 10 000 դրամ: Համաձայն գնորդի հետ կնքած պայմանագրի, պահածոների իրացումը իրականացվելու է երկու տարում՝ տարեկան 15 000 դրամ գումարով: Պահածոների օգտագործման պիտանելիության առավելագույն ժամկետը սահմանված է մեկ ն կես տարի, ն հետնաբար, պայմանագրում ընդգրկված է նան լրացուցիչ կետ, ըստ որի, երկու տարվա ողջ իրացումը գնորդի կողմից կփոխհատուցվի, եթե մեկ ն կես տարվա ընթացքում սպառվեն (վերավաճառվեն) առաջին տարվա գնումները: Շահութահարկի սահմանված դրույքը յուրաքանչյուր տարվա համար կազմում է 209: Մյուս կողմից, յուրաքանչյուր երկու տարվա համար, համաձայն հարկային օրենսդրության, եկամուտը ճանաչվել է անմիջապես պահածոների առաքման պահին՝ 15 000 դրամով:

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Աղյուսակ 10.5 Եկամուտների ն ծախսերի բաշխումը հարկային օրենսդրությամբ ՏԱՐԻՆԵՐ

.Ցուցանիշներ

Եկամուտներ Ծախսեր Հարկվող շահույթ

15 000 10 000 5 000

Ընդամենը

15 000 10 000 5 000

30 000 20 000 10 000

Շահութահարկ

1 000

1 000

2 000

Զուտ շահույթ

4 000

4 000

8 000 Աղյուսակ 10.6

Եկամուտների ն ծախսերի բաշխումը ֆինանսական հաշվառմամբ ՏԱՐԻՆԵՐ

.Ցուցանիշներ Եկամուտներ Ծախսեր Հարկվող շահույթ

Ընդամենը

11 000 10 000 1 000

19 000 10 000 9 000

30 000 20 000 10 000

1 800

2 000

Շահութահարկ

Զուտ շահույթ 7 200 8 000 Եկամուտը հարկային օրենսդրությամբ ճանաչելիս, հարկվող շահույթն ու շահութահարկի ծախսն ըստ տարիների կբաշխվեն հավասարաչափ (տես աղյուսակ 10.5): Իսկ ֆինանսական հաշվառմամբ` եկամտի ճանաչման դեպքում, հարկվող շահույթն առաջին տարում խիստ կնվազի, որի հետնանքով փաստացի շահութահարկն ըստ տարիների կբաշխվի անհավասարաչափ (տես աղյուսակ 10.6): Ճանաչված եկամուտների հաշվետվական արժեքի ն դրա հարկային բազայի միջն եղած անհամապատասխանությունը հանգեցնում է ժամանակավոր տարբերության, որը քննարկվող դեպքում, հարկվող է, քանի որ հետագա տարիներին մարվում է շահութահարկին ավելացման ճանապարհով: Աղյուսակ 10.7 Հարկվող ժամանակավոր տարբերության առաջացումը Ցուցանիշներ

Տարիներ

Ֆինանսական հաշվառում

Եկամուտ

11 000

19 000

Ծախսեր

10 000

10 000

Հարկային հաշվառում

Եկամուտ

15 000

15 000

Ծախսեր

10 000

10 000

4 000

(4 000)

Ժամանակավոր տարբերություն

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Աղյուսակ 10.8 Շահութահարկի գծով ծախսի բացահայտումը ֆինանսական հաշվառման համար .Ցուցանիշներ

.

Տարիներ

Հասույթ Ծախսեր Հարկվող շահույթ Շահութահարկ

11 000 10 000 1 000

19 000 10 000 9 000

1 800

1 000

1 000

( 800)

այդ թվում ընթացիկ հետաձգված Զուտ շահույթ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հարկվող շահույթի որոշման ն հաշվապահական շահույթի գնահատման հաշվարկներում կիրառվող միննույն ակտիվի ամորտիզացման եղանակները կարող է տարբերվեն միմյանցից, որը կհանգեցնի հարկվող ժամանակավոր տարբերության, եթե հարկային ամորտիզացիան արագացված է:

7 200

Ըստ տարիների, հասույթից եկամտի գծով հարկային ակտիվների ձնավորման ն մարման ֆինանսական հաշվառումը կատարվում է հետնյալ սխեմայով. Առաջին տարի հարկային պարտավորությունները ն հետաձգված ակտիվները ճանաչելիս

Դտ 7511……..1 000 Կտ 524………1 000

Դտ 151……….800 Կտ 7512 ……….800

շահույթը ձնակերպելիս

Դտ 611………… 11 000 Կտ 711…………….. 10 000 Կտ 751……………… 200 Կտ 343 …………….. 800 Երկրորդ տարի հարկային պարտավորությունները ն հետաձգված ակտիվները մարելիս

Դտ 7511 ……..1 000 Կտ 524……….1 000

Դտ 7512……..800 Կտ 151…………800

շահույթը ձնակերպելիս Դտ 611………… 19 000 Կտ 711…………….. 10 000 Կտ 751………………1 800 Կտ 343 …………….. 7 200 Հաշվապահական շահույթը որոշելիս, կազմակերպության հիմնական միջոցների որոշ խմբեր կարող են ամորտիզացվել արագացված մաշվածքի մեթոդներով (տես

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ՀՀՀՀ 16-րդ ստանդարտ, 23-րդ կետ): Սակայն, հարկային շահույթը որոշելիս, հիմնական միջոցների խմբերը ամորտիզացվում ն ընդգրկվում են ծախսերի կազմում սահմանված նվազագույն ժամկետներում (ՀՀ օրենքը շահութահարկի մասին, հոդված 12), առաջացնելով հարկվող ժամանակավոր տարբերություն: Հետնաբար, հարկվող շահույթի որոշման ն հաշվապահական շահույթի գնահատման հաշվարկներում կիրառվող միննույն ակտիվի ամորտիզացման եղանակները ժամանակավոր կարող է տարբերվեն միմյանցից, որը կհանգեցնի հարկվող տարբերության, եթե հարկային ամորտիզացիան արագացված է: Օրինակ 2. Գնվել է հիմնական միջոց 3 000 դրամ արժողությամբ, որի օգտակար ծառայության ժամկետը 5 տարի է, իսկ տարեկան եկամտաբերությունը՝ 1 000 դրամ: Շահութահարկի սահմանված դրույքը բոլոր տարիների համար կազմում է 209: Հետնաբար, ակտիվի լիարժեք փոխհատուցումից հետո (5-րդ տարվա վերջում) կազմակերպությունը կունենա 5 000 դրամի եկամուտ, կստանա 2 000 դրամի շահույթ ն բյուջեի նկատմամբ կձնավորի 400 դրամի շահութահարկի գծով պարտավորություն: Կազմակերպությունը հաշվային քաղաքականություն մշակելիս կարող է ընտրել ըստ տարիների ակտիվի ամորտիզացման երկու տարբերակ. գծային 3 000 : 5 տարի Հ 600 կամ արագացված /օրինակ տարիների գումարման մեթոդով/ 1 Հ 2 Հ 3 Հ 4 Հ 5 Հ 15, ըստ որի տարիների գործակիցներն են` I-ին տարի - 5/15, II-րդ տարի - 4/15, III-րդ տարի - 3/15, IՈ-րդ տարի - 2/15, Ո-րդ տարի - 1/15: Ամորտիզացիայի այլընտրանքային տարբերակի կիրառումը ազդում է շահութահարկի գծով պարտավորությունների գումարի ձնավորման վրա: Աղյուսակ 10.9 Ակտիվի արագացված ն հավասարաչափ ամորտիզացումը .Տարի

Գործակից

Արագացված ամորտիզացիայի հաշվարկը

5/15

3 000 2 5/15 Հ 1 000

3 000 : 5 Հ 600

4/15

3 000 2 4/15 Հ

3 000 : 5 Հ 600

3/15

3 000 2 3/15 Հ 600

3 000 : 5 Հ 600

2/15

3 000 2 2/15 Հ

3 000 : 5 Հ 600

1/15

3 000 2 1/15 Հ

3 000 : 5 Հ 600

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

3 000

Հավասարաչափ ամորտիզացիայի հաշվարկը

3 000

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Ակտիվի հավասարաչափ ամորտիզացման ն եկամուտների մուտքագրման դեպքում, հարկվող շահույթն ու շահութահարկի ծախսը ըստ տարիների նույնպիսի հավասարաչափ բաշխում են ստանում (տես աղյուսակ 10.10): Աղյուսակ 10.10 Շահութահարկի ձնավորումը «գծային» ամորտիզացմամբ .Ցուցա նիշներ Եկամուտ Ծախսեր Հարկվող շահույթ

ՏԱՐԻՆԵՐ

Ընդամենը

1 000

1 000

1 000

1 000

1 000

5 000 3 000 2 000

Շահութահարկ

Զուտ շա320 1 600 հույթ Սակայն, ակտիվի արագացված ամորտիզացիայի դեպքում, երբ օգտագործման սկզբնական տարիներին հաշվարկվող մաշվածքի գումարը աճում է, իսկ հարկվող շահույթի գումարը` նվազում, փաստացի շահութահարկն ըստ տարիների աճման անհավասարաչափ է բաշխվում (տես աղյուսակ 10.11): Աղյուսակ 10.11 Շահութահարկի ձնավորումը «արագացված» մաշվածքով Ցուցանիշներ Եկամուտ Ծախսեր Հարկվող շահույթ

ՏԱՐԻՆԵՐ

Ընդամենը

1 000 1 000

1 000

1 000

1 000

1 000

5 000 3 000 2 000

Շահութահարկի ծախս

Զուտ շահույթ

1 600

Մաշվածքի տարբեր մեթոդներով հաշվարկի դեպքում, ըստ տարիների շահութահարկի բաշխման տարբերությունները պայմանավորված են ակտիվի հաշվեկշռային արժեքի ն նրա հարկային բազայի միջն եղած տարբերություններով: Եթե ակտիվի հաշվեկշռային արժեքն ըստ տարիների հավասարաչափ է փոփոխվում, ապա դրա հարկային բազան, որի նկատմամբ կիրառվում է շահութահարկի դրույքը, արագացված ամորտիզացման դեպքում նվազման միտում է ունենում (տես աղյուսակ 10.12): Ակտիվի կամ պարտավորության հաշվեկշռային արժեքի ն դրա հարկային բազայի միջն եղած անհամապատասխանությունը հանգեցնում է ժամանակավոր տարբերության, որը լինում է հարկվող կամ նվազեցվող: Քննարկվող դեպքում, ժամա-

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

նակավոր տարբերությունը հարկվող է, քանի որ հետագա տարիներին մարվում է շահութահարկին ավելացման հաշվին: Աղյուսակ 10.12 Ժամանակավոր տարբերությունների տարբեր եղանակների դեպքում

առաջացումը

Ցուցանիշներ Հավասարաչափ

Արագացված

ակտիվի

ամորտիզացման

ՏԱՐԻՆԵՐ

Կուտակված մաշվածք

(600)

(1200)

(1800)

(2400)

(3000)

Հաշվեկշռային արժեք

Սկզբնական

Սկզբնական

արժեք

(1000)

(1800)

(2400)

(2800)

(3000)

(600)

(200)

(600)

(400)

արժեք Կուտակված մաշվածք Հաշվեկշռային արժեք

Ժամանակավոր տարբերություն

Ըստ տարիների, ակտիվի ամորտիզացման գծով հարկային պարտավորությունների ձնավորման ն մարման ֆինանսական հաշվառումը կատարվում է հետնյալ սխեմայով` Առաջին տարի հարկային պարտավորություններն ն հետաձգված ակտիվները ճանաչելիս

Դտ 7511 ………80 Կտ 524…………..80 շահույթը ձնակերպելիս Դտ 611…………1 000 Կտ 713……………..1 000 Կտ 751 ……………….0 Կտ 343…………….. .0

151…………80 7512………….80

Երկրորդ տարի հարկային պարտավորությունները ն հետաձգված ակտիվները ճանաչելիս

Դտ 7511 ……….80 Կտ 524……..….80

Դտ 151 …………40 Կտ 7512……………40

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

շահույթը ձնակերպելիս Դտ 611………… 1 000 Կտ 713…………….. 800 Կտ 751………………. 40 Կտ 343…………….. 160 Երրորդ տարի հարկային պարտավորությունները ն հետաձգված ակտիվները ճանաչելիս

Դտ 7511……….80 Կտ 524 ………..80

Դտ 151………….0 Կտ 7512…………….0

շահույթը ձնակերպելիս

Դտ 611………… 1 000 Կտ 713…………….. 600 Կտ 751………………. 80 Կտ 343 …………….. 320 Չորրոդ տարի հարկային պարտավորությունները ճանաչելիս ու ակտիվները մարելիս

Դտ 7511 ……….80 Կտ 524……..….80 շահույթը ձնակերպելիս Դտ 611………… 1 000 Կտ 713…………….. 400 Կտ 751………………. 120 Կտ 343 …………….. 480

Դտ 7512 …………40. Կտ 151 …………..40

Հինգերորդ տարի հարկային պարտավորությունները ճանաչելիս ու ակտիվները մարելիս

Դտ 7511 ………80 Կտ 524 …………..80

Դտ 7512 …………80 Կտ 151…………..80

շահույթը ձնակերպելիս

Դտ 611………… 1 000 Կտ 713…………….. 200 Կտ 751……………… 160 Կտ 343 …………….. 640 Տարբեր ժամանակային կտրվածքով հիմնական միջոցի մաշվածքի ներառումը ֆինանսական ն հարկային հաշվառման ծախսերում, հաշվեկշռում առաջին տարիներին հանգեցնում է հետաձգված հարկային ակտիվների առաջացման, իսկ ակտիվի շահագործման վերջին տարիներին՝ դրանց մարմանը (տես աղյուսակ 10.13):

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Աղյուսակ 10.13 Շահութահարկի ծախսի բացահայտումը ֆինանսական հաշվառման մեջ .Ցուցանիշներ 1 000 1 000

Հասույթ Ծախսեր Հարկվող շահույթ

Շահութահարկ

.Տարիներ 1 000 1 000

1 000

1 000

ընթացիկ հետաձգված

(80)

(40)

Զուտ շահույթ

այդ թվում

10.3. ՀԵՏԱՁԳՎԱԾ ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Հետաձգված հարկային պարտավորություններն առաջանում են այն դեպքերում, երբ հաշվապահական շահույթը գերազանցում է հարկային շահույթի մեծությանը /տես պարագրաֆ 10.4/.

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՇԱՀՈՒՅԹ » ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՇԱՀՈՒՅԹ

կամ ԵԿԱՄՈՒՏ (ֆինանսական) » ԵԿԱՄՈՒՏ (հարկային) ԾԱԽՍԵՐ (ֆինանսական) Հ ԾԱԽՍԵՐ (հարկային) Հարկային պարտավորությունները նվազեցվող ժամանակավոր տարբերություններ հաշվառմանը համակարգում հանդես են գալիս որպես պարտավորություններ, քանի որ դրանք հանդիսանում են հարկային օրենսդրությամբ դեռնս չպահանջվող, բայց ֆինանսական հաշվառմամբ արդեն ձնակերպվող շահութահարկի գծով կազմակերպության ծախսեր: Հետնաբար, այդ տարբերությունները ժամանակագրական տեսանկյունից կուտակվելով հարկային պարտավորություններ են գոյացնում, որոնք հետագայում նվազեցնում են կազմակերպության շահութահարկի ծախսերը: .Պարզագույն օրինակով ներկայացնենք նվազեցող ժամանակավոր տարբերության երկու դեպք: Օրինակ 1. Կազմակերպությունը համաձայն մշակված հաշվային քաղաքականության, կիրառում է լրիվ ծախսերով ինքնարժեքի կալկուլյացման մեթոդը, երբ հաշվետու

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հետաձգված հարկային պարտավորություններն առաջանում են այն դեպքերում, երբ հաշվապահական շահույթը գերազանցում է հարկային շահույթի մեծությանը:

տարվա 10 000 դրամի վերադիր ծախսումները բաշխվում են պատրաստի ն անավարտ արտադրանքի միջն համապատասխանաբար` 9:1 հարաբերակցությամբ: Հարկային օրենսդրությամբ պատրաստի արտադրանքի իրացման ժամանակ վերադիր ծախսումներն ամբողջությամբ համարվելով նվազեցում՝ դուրս են գրվում ֆինանսական հետնանքներով: Հաջորդ տարի, կազմակերպության վերադիր ծախսումները նորից կազմում են 10 000 ն դուրս են գրվում ամբողջությամբ՝ պայմանավորված անավարտ արտադրանքի վերջնական մնացորդի բացակայությամբ: Քանի որ կազմակերպությունն ըստ իր վարած հաշվային քաղաքականության, կատարում է վերադիր ծախսումների մասնակի, իսկ հարկային օրենսդրությունն՝ ամբողջական դուրս գրում, ապա հաշվետու տարում առաջանում է 1 000 դրամի հարկային պարտավորություն, որը հաջորդ տարում ընդգրկվելով շահութահարկի հաշվարկներում, արդեն նվազեցնում է կազմակերպության հարկային պարտավորությունը:

Հարկային նվազեցումներ .ֆինանսական

հաշվետու տարի

հաջորդող .տարի

(9 000)

(10 000)

(10 000)

(10 000)

1 000

հաշվառմամբ հարկային հաշվառմամբ

Հարկային պարտավորություններ

Ֆինանսական հաշվառման համակարգում նվազեցվող ժամանակավոր տարբերությունները ներկայացվում են հարկային պարտավորությունների տեսքով, որոնց ձնավորման ն մարման հաշվառումը իրականացվում է թիվ 422 համանուն սինթետիկ հաշվի օգնությամբ: Հաշիվն իր կրեդիտային մասով փաստորեն արձանագրում է կազմակերպության կողմից արդեն հաշվարկված, բայց հարկային օրենսդրությամբ չպահանջված շահութահարկի պարտավորությունների կուտակումները: Հաշվի դեբետը ցույց է տալիս շահութահարկի գծով հարկային հետաձգված պարտավորությունների մարումը (տես նկար 10.4): Դտ

Կտ

Դտ 751 Կտ

Դտ 751 Կտ հարկային

հարկային

պարտավորու-

պարտավորու-

թյունների

թյունների

մարում

ձնավորում

Նկար 10.4 «Հետաձգված հարկային պարտավորություններ» հաշվի գործողության մեխանիզմը

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Օրինակ 2. Հաշվապահական շահույթը որոշելիս, զարգացման ծախսումները կապիտալացվում ն ըստ տարիների ամորտիզացվում են ապագա ժամանակաշրջանում (ՀՀՀՀ 9-րդ ստանդարտ, 16-րդ կետ): Սակայն, հարկային շահույթը որոշելիս, դրանք իրենց կատարման պահին միանվագ ն լիարժեք ընդգրկվում են ծախսերի կազմում (ՀՀ օրենքը շահութահարկի մասին, հոդված 15)` առաջացնելով նվազեցվող ժա-

մանակավոր տարբերություններ: Կատարվել են նոր տեխնոլոգիայի ներդրման նպատակով զարգացման 4 000 դրամի ծախսումներ: Ներդրվող տեխնոլոգիայի կիրառման առավելագույն ժամկետը չորս տարի է, իսկ տարեկան եկամտաբերությունը՝ 2 000 դրամ: Շահութահարկի սահմանված դրույքը բոլոր տարիների համար կազմում է 209: Կազմակերպությունը հաշվային քաղաքականություն մշակելիս ընտրել է զարգացման ծախսումների կապիտալացման ն ապա` հաջորդ տարիներին հավասարաչափ ամորտիզացման տարբերակը, իսկ հարկային նպատակներով ծախսերի միանվագ դուրս գրման տարբերակն է կիրառում: Աղյուսակ 10.14 Զարգացման ծախսումների հավասարաչափ բաշխումը ֆինանսական հաշվառման մեջ Ցուցանիշներ Եկամուտներ Ծախսեր Հարկվող շահույթ

շահութահարկի ծախս

ՏԱՐԻՆԵՐ 2 000 2 000

2 000

2 000

Ընդամենը 8 000

1 000

1 000

1 000

1 000

4 000

Աղյուսակ 10.15 Զարգացման ծախսումների միանվագ դուրս գրման արդյունքները հարկային հաշվառման մեջ .Ցուցանիշներ Եկամուտներ Ծախսեր Հարկվող շահույթ

շահութահարկի պարտավորություն

ՏԱՐԻՆԵՐ 2 000 2 000

2 000

Ընդամենը 8 000

4 000 (2 000)

2 000

2 000

2 000

4 000 4 000

2 000

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Աղյուսակ 10.16 Զարգացման ծախսումների գծով հարկային ժամանակավոր տարբերություններ .Ցուցանիշներ Հավասա.Սկզբնական րաչափ արժեք ամորտիԿուտակվող զացում մաշվածք Հաշվեկշռային արժեք Ծախսերի Սկզբնական միանվագ արժեք դուրս գրում Հաշվեկշռային արժեք ժամանակավոր տարբերություն

4 000 (1 000)

.ՏԱՐԻՆԵՐ

4 000 4 000

4 000

(2 000)

(3 000)

(4 000)

3 000

2 000

1 000

4 000

3 000

2 000

1 000

Զարգացման ծախսումները կապիտալացնելիս ն հավասարաչափ ամորտիզացնելիս, հարկվող շահույթն ու շահութահարկի ծախսն ըստ տարիների կբաշխվեն հավասարաչափ (տես աղյուսակ 10.18): Իսկ այդ ծախսումները միանվագ դուրս գրելիս հարկվող շահույթը կնվազի, որի հետնանքով հարկային պարտավորություններն ըստ տարիների կբաշխվեն անհավասարաչափ (տես աղյուսակ 10.19): Ակտիվ ճանաչված զարգացման ծախսերի հաշվեկշռային արժեքի ն դրա հարկային բազայի միջն եղած անհամապատասխանությունը հանգեցրեց ժամնակավոր տարբերության, որը քննարկվող դեպքում նվազեցվող է, քանի որ հետագա տարիներին մարվում է հարկային պարտավորության նվազեցման ճանապարհով: Ըստ տարիների զարգացման ծախսումների գծով հարկային պարտավորությունների ձնավորման ն մարման ֆինանսական հաշվառումը կատարվում է հետնյալ սխեմայով` Առաջին տարի շահութահարկի ծախսը ճանաչելիս

Դտ 7512……….200 Կտ 422 ……….200 շահույթը ձնակերպելիս

Դտ 611…………2 000 Կտ 711 ……………..1 000 Կտ 751 ………………200 Կտ 343 ………………800 Երկրորդ տարի շահութահարկի ծախսը ճանաչելիս

Դտ 7512……….200 Կտ 422 ……….200

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

շահույթը ձնակերպելիս

Դտ 611…………2 000 Կտ 711 ……………..1 000 Կտ 751 ………………200 Կտ 343 ………………800 Երրորդ տարի ընթացիկ շահութահարկի պարտավորությունը ձնակերպելիս

Դտ 7511 ……..400 Կտ 524 …………400 հարկային հետաձգված պարտավորությունը մարելիս

Դտ 422…………200. Կտ 7512………….200 շահույթը ձնակերպելիս

Դտ 611…………2 000 Կտ 711 ……………..1 000 Կտ 751 ………………200 Կտ 343 ………………800 . Չորրորդ տարի ընթացիկ շահութահարկի պարտավորությունը ձնակերպելիս

Դտ 7511 ……..400 Կտ 524 …………400 հարկային հետաձգված պարտավորությունը մարելիս

Դտ 422…………200. Կտ 7512………….200 շահույթը ձնակերպելիս

Դտ 611…………2 000 Կտ 711 ……………..1 000 Կտ 751 ………………200 Կտ 343 ………………800 Աղյուսակ 10.17 Զարգացման ծախսումների գծով հարկի բացահայտում .Ցուցանիշներ

.

Հասույթ Ծախսեր Հարկվող շահույթ

2 000 4 000 (2 000)

հարկային վորություն

պարտա-

Շահութահարկ

Տարիներ 2 000 2 000 2 000 (200)

2 000 2 000 (200)

(200)

(200)

այդ թվում ընթացիկ հետաձգված

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

10.4 ՀԵՏԱՁԳՎԱԾ ՀԱՐԿԵՐԻ ՎԵՐԱԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Կազմակերպության ակտիվների ու պասիվների կազմում ընդգրկված հետաձգված հարկերը հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում հաշվեկշռի մյուս հոդվածների հետ մեկտեղ ենթարկվում են վերագնահատման: Նման վերագնահատումների անհրաժեշտությունը պայմանավորված է ՀՀՀՀ 12-րդ ստանդարտի երկու պահանջով. Առաջին. հետաձգված հարկային ակտիվներն ու պարտավորությունները պետք է չափվեն հարկերի այն դրույքաչափերի օգտագործմամբ, որոնք ակնկալվում է, որ կիրառման մեջ կլինեն ակտիվի իրացման կամ պարտավորության մարման ժամանակ (ՀՀՀՀ 12-րդ ստանդարտ, կետ 47): Երկրորդ. կազմակերպությունները պետք է նվազեցնեն հետաձգված հարկային ակտիվի հաշվեկշռային արժեքն այն չափով, որքանով որ այլնս հավանական չէ բավարար հարկվող շահույթի ստացումը, որը թույլ կտա հետաձգված հարկային ակտիվից օգուտն ամբողջությամբ կամ մասամբ իրացնել (ՀՀՀՀ 12-րդ ստանդարտ, կետ 56): Հետաձգված հարկային ակտիվներն ու պարտավորությունները չափվում են գործող հարկային դրույքաչափերով: Հետնաբար, երբ տեղի են ունենում հարկային դրույքների փոփոխություններ, ապա անհրաժեշտություն է ծագում վերանայելու հետաձգված հարկերի մեծություններն ըստ նոր դրույքների: Այսպես, կազմակերպության կողմից վճարվող շահութահարկի դրույքաչափը, որը գործունեության առաջին երկու տարիներին կազմել էր 209, երրորդ տարուց սկսած փոխվել ն դարձել է 30 9: Նման պարագայում հաշվեկշռում ընդգրկված հետաձգված հարկային ակտիվների ու պարտավորությունների մնացորդները, որոնք հաշվարկվել են 209 դրույքաչափով, պետք է վերագնահատվեն շահութահարկի դրույքաչափի 50 9 աճով. |(30 – 20) : 20| 2 100 Հ 509 Աղյուսակ 10.22 Հետաձգված հարկային ակտիվների ու պարտավորությունների վերագնահատումն ըստ շահութահարկի դրույքաչափի բարձրացման

Հետաձգված հարկային ակտիվ կամ պարտավորություն զարգացման ծախսումների գծով ակտիվ ամորտիզացման պարտավորություն

Գումարը մինչ վերագնահատումը

վերագնահատումից հետո 400 2 0.5 Հ 200 120 2 0.5 Հ 60

Կատարված վերագնահատման արդյունքները կձնակերպվեն համապատասխան հաշվային թղթակցություններով.

հետաձգված հարկային պարտավորությունների մնացորդները ճշտելիս. Դտ 7512………….200 (400 - 200)

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Կտ 422………….200

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հետաձգված հարկային ակտիվներն ու պարտավորությունները պետք է չափվեն հարկերի այն դրույքաչափերի օգտագործմամբ, որոնք ակնկալվում է, որ կիրառման մեջ կլինեն ակտիվի իրացման կամ պարտավորության մարման ժամանակ:

հետաձգված հարկային ակտիվների մնացորդները ճշտելիս Դտ 151……… 60 (120 - 60) Կտ 7512 ………..60 Կազմակերպության հետաձգված հարկային ակտիվների վերագնահատումը պայմանավորված է ոչ միայն շահութահարկի դրույքաչափերի փոփոխմամբ, այլն ակտիվը մարող հարկվող անհրաժեշտ շահույթի ակնկալման բացակայությամբ: Եթե պարզվում է, որ նախատեսվող տնտեսական օգուտների ներհոսք չի լինելու, ապա դրա հիման վրա փոխհատուցվելիք հարկային ակտիվի վերագնահատում է կատարվում: Այսպես, եթե երրորդ տարվա սկզբին կազմակերպությանը հայտնի դառնա, որ պարտավորություն ճանաչված զարգացման ծախսումների 400 դրամի մնացորդը (տես աղյուսակ 10.15) հետագայում օգուտների ներհոսք չի ապահովելու, ապա անհրաժեշտություն կառաջանա այդ ակտիվի վերագնահատման ն հաշվեկշռում զրոյական մնացորդով ներկայացման համար: Հետաձգված հարկային ակտիվի վերագնահատման (լիարժեքորեն մարման) հաշվային թղթակցությունը երրորդ տարվա սկզբին կձնակերպվի.

Դտ 7152……………400 Կտ 151………………400 Հետաձգված հարկային ակտիվների ու պարտավորությունների վերագնահատման պատճառներն ու արդյունքները ֆինանսական հաշվետվություններում ենթարկվում են բացահայտման (տես հաջորդ պարագրաֆները):

10.5 ՀԱՐԿԱՅԻՆ ԵՎ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ

ՓՈԽԿԱՊԱԿՑՈՒՄԸ

Շահութահարկի հաշվետվության ներկայացումը հարկային հաշվառման խնդիրն է: Սակայն հաշվետվության տեղեկատվական հոսքը ձնավորվում է ֆինանսական հաշվառման համակարգում, քանի որ մինչ այժմ գործող հաշվապահական հաշիվների պլանում հատուկ հաշիվներ չեն նախատեսվում հարկային հաշվառման համար: Հարկային տեղեկատվական առանձնացված հոսքի ձնավորման առումով նպատակահարմար է. Առաջին. կիրառել հարկային հաշվարկներում ընդգրկվող եկամուտների ն ծախսերի սինթետիկ հատուկ հաշիվներ, Երկրորդ. վերոհիշյալ հաշիվներով ն հաշվային թղթակցություններով կազմավորել հարկային հաշվառման համապարփակ համակարգ, Երրորդ, ինտեգրել հարկային ն ֆինանսական հաշվառման համակարգերը: Հարկային սինթետիկ հաշիվների կիրառումը հաշվային պլանում չի ենթադրում հատուկ դասի ավելացում: Նման խնդրի լուծումը մեր կարծիքով հնարավոր է գործող եկամուտների ն ծախսերի հաշիվների քառանիշ ծածկագրերին լրացուցիչ «կարգ» ավելացումով: Այսպես, ֆինանսական հաշվառման համակարգում ընդ-

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

գրկված ծախսերի ն եկամուտների ծածկագրերին լրացուցիչ հինգերերոդ նիշ չի ավելացվի, իսկ հարկային հաշվառման համակարգում գործող այդ հաշիվների ծածկագրերը հանդես կգան ավելացված 0 նիշով : Օրինակ, արտադրանքի վաճառքից հասույթը ֆինանսական հաշվառման համակարգում կարձանագրվի 6111 սինթետիկ հաշվում, իսկ հարկային հաշվառման համակարգում՝ 61110 սինթետիկ հաշվում: Նույն կերպ վաճառքի ինքնարժեքը կձնակերպվի համապատասխանաբար 7111 ն 71110 հաշիվներով: Հարկային հաշվառումը կազմակերպվում է հարկվող եկամուտների ն նվազեցումների արձանագրման ն ամփոփման համար: Հետնաբար, ի տարբերություն ֆինանսական հաշվառման, հարկային հաշվապահությունում եկամուտներն ու ծախսերը գրանցելիս հաշվային ձնակերպումներում հաշվի չեն առնվում թղթակցող համապատասխան ակտիվները կամ պարտավորությունները, քանի որ տվյալ դեպքում դրանք ուսումնասիրման առարկա չեն: Հետնաբար, հարկային հաշվառման համակարգում եկամուտների կամ ծախսերի կրկնակի գրանցման նպատակով նպատակահարմար ենք գտնում հաշիվների գործող պլանի երրորդ դասում ընդգրկելու նոր հաշիվ՝ 361 «Հարկային եկամուտներ ն նվազեցումներ» անվանմամբ: Հաշվի դեբետում կարձանագրվեն հարկվող եկամուտները, իսկ կրեդիտով՝ նվազեցումները: Փաստորեն, հաշվի դեբետային ն կրեդիտային գումարների տարբերությունը իրենից կներկայացնի հարկային շահույթը, որի նկատմամբ հաշվարկվում է շահութահարկ (տես նկար 10.5): ԴՏ

ԿՏ

հարկվող եկամուտներ (Ճ) Ճ-8

նվազեցումներ (8) հարկվող շահույթ

Նկար 10.5 «Հարկային եկամուտներ ն նվազեցումներ» հաշվի գործունեության մեխանիզմը Քանի որ առաջարկվող 6-րդ ն 7-րդ դասերի հինգանիշ 0-յական կարգով ն 361 «Հարկային եկամուտներ ն նվազեցումներ» համադրող հաշիվները ընդգրկված չեն ֆինանսական հաշվառման համակարգում, ապա հաշվետու ժամանակաշրջանի ավարտից հետո դրանք չեն փակվում: Պարզապես հաջորդող ժամանակաշրջանում, զրոյական մնացորդներով վերաբացման են ենթարկվում: Օգտվելով հարկային ն ֆինանսական հաշվառման հաշիվների նման տարբերակումից, ներկայացնենք աղյուսակներ 10.2 ն 10.3 – ի տնտեսական գործառնությունների հաշվային թղթակցությունները ըստ հաշվապահական երկու համակարգերի: 1. Ապրանքների իրացման զուտ հասույթը կազմել է 120 000 դրամ: Ընդ որում, ֆինանսական հաշվառմամբ նս 4 000 դրամի եկամուտ չի ճանաչվել ըստ գնման պայմանագրի պահանջների: 2. Ձնակերպվել է ֆինանսական հաշվառման կողմից հաշվետու տարում հետաձգված եկամուտ ճանաչված 4 000 դրամին համապատասխան 800 դրամ

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

հարկային պարտավորությունը: 3. Ֆինանսական հաշվառմամբ ձնակերպվել են մուտքագրված 3 500 դրամի շահաբաժինները, որոնք հարկային նպատակներով չեն ճանաչվում: 4. Ֆինանսական հաշվառմամբ արձանագրվել է արտարժույթով 1 500 դրամի դրական վերագնահատումը, որը հարկային նպատակներով չի ճանաչվում: 5. Ֆինանսական հաշվառմամբ 500 դրամով ձնակերպել է հաշվեգրված (ստացվող) տոկոսներից եկամտի հաշվետու տարվա բաժնեմասը: 6. Ձնակերպվել է հարկային նպատակներով տոկոսային եկամուտ չճանաչված գումարին համապատասխան 100 դրամի հարկային ակտիվի հաշվետու տարվա բաժնեմասը: 7. Ձնակերպվել են արտադրանքի ինքնարժեքում արտացոլված 40 000 դրամի նյութական ծախսերը: 8. Ձնակերպվել են արտադրանքի ինքնարժեքում արտացոլված 30 000 դրամի աշխատանքային ծախսերը, որից 800 դրամը՝ աշխատունակ հաշմանդամներին /509 400 դրամ/: 9. Ֆինանսական հաշվառմամբ ձնակերպվել են գործուղման 6 000 դրամի ծախսերը, որոնցից 300 դրամը հարկային ծախս չի ճանաչվում: 10. Ֆինանսական հաշվառմամբ ձնակերպվել է սարքավորումների ամորտիզացիան 1 000 դրամով, որից 400 դրամը հարկային հաշվառումը նվազեցում չի ճանաչվել: 11. Ձնակերպվել է հարկային նպատակներով հաշվետու տարում նվազեցում չճանաչված 400 դրամի ամորտիզացիային համապատասխան 80 դրամի հետաձգված հարկային պարտավորությունը: 12. Ֆինանսական հաշվառմամբ 1 000 դրամ ձնակերպվել է զարգացման ծախսումների ամորտիզացիան, երբ այդ ծախսումները հարկվող տարում 4 000 դրամով միանվագ համարվել են նվազեցում: 13. Ձնակերպվել է Ֆինանսական հաշվառման կողմից հաշվետու տարում հետաձգված զարգացման ծախսումներից ծախս չճանաչված 3 000 դրամին հասանելիք 600 դրամի հարկային ակտիվը: 14. Արձանագրվել են 8 000 դրամի հարկային տուգանքները, որոնք հարկային ծախս չեն ճանաչվում: 15. Հաշվետու տարի է փոխանցվել նախորդ տարվա 800 դրամի վնասի մնացորդը: 16. Հաշվարկվել է հաշվետու տարվա 7 620 դրամի ընթացիկ շահութահարկի ծախսը՝ 20 9 դրույքաչափով (կամ 42 5002209-800-80): 17. Հաշվետու տարվա ֆինանսական արդյունքներին են վերագրվել կազմակերպության եկամուտները: 18. Հաշվետու տարվա ֆինանսական արդյունքներին են վերագրվել կազմակերպության ծախսերը: 19. Ձնակերպվել է հաշվետու տարվա զուտ շահույթը 25 500 դրամով: Ինչպես երնում է աղյուսակ 10.23-ից, ֆինանսական հաշվառմամբ արձանագրված ոչ բոլոր գործառնություններն են ընդգրկվել ն կրկնակի գրանցվել հարկային հաշվառման համակարգում: Փաստորեն այն գործառնությունները, որոնք չեն ձնավորել հարկվող եկամուտների ն դրանցից նվազեցումների արդյունքները, հարկային հաշվառման ուսումնասիրման օբյեկտ չհամարվելով՝ դուրս են մնացել հաշվառումից:

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

«Ֆինանսական արդյունք»

հաշվետու ծախսեր

18) 70 000 18) 7 000 18) 8 000 18) 1 000 17) 125 500

շահութահարկ

18) 8 500

զուտ շահույթ

19) 31 000

հաշվետու եկամուտներ

Աղյուսակ 10.23 Եկամուտների ն ծախսերի ձնավորումը ֆինանսական ն հարկային հաշվառման համակարգերում

.ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ

ՀԱՇԻՎՆԵՐ

Գումար ԴՏ ԿՏ

ՀԱՇԻՎՆԵՐ

ԴՏ ԿՏ

120 000

3 500

1 500

40 000

71110

40 000

30 000

71110

30 400

6 000

71330

5 700

1 000

71320

1 000

71460

8 000

76100

7 620

120 000

70 000

7 000

9 000

8 500

25 500

Գումար

ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ

61110

124 000

4 000

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

«Հարկային եկամուտներ ն նվազեցումներ»

հարկվող եկամուտներ (Ճ)

7) 40 000 8) 30 400 9) 5 700 10) 1) 124 000 12) 4 000 15) 8 000

42 500

նվազեցումներ եկամուտներից (8)

հարկվող շահույթ

Նկար 10.6 Եկամուտների ն նվազեցումների ամփոփման ֆինանսական ն հարկային հաշիվները Հարկային հաշվապահության հիմնական խնդիրներին է դասվում ոչ միայն հարկվող եկամուտների ն դրանցից նվազեցումների արձանագրումն ու շահութահարկի բազայի որոշումը, այլն հարկային ու ֆինանսական հաշվառման գործող այդ երկու առանձնացված համակարգերի ինտեգրումը: Եթե մի կողմից, ֆինանսական հաշվառումը շահութահարկի հարկման բազային գումարը ստանում է հարկային հաշվառումից, ապա մյուս կողմից, հարկային հաշվառումը եկամուտների ն ծախսային հոսքի տեղեկատվությունը ձեռք է բերում ֆինանսական հաշվապահությունից: Հետնաբար, գործնականում անհրաժեշտություն է ծագում փոխկապակցելու հարկային ն ֆինանսական հաշվապահական համակարգերի տեղեկատվական հոսքերը: Հաշվառման առանձնացված համակարգերի տեղեկատվական հոսքերի փոխկապակցման հիմքում դրվում է հետնյալ կապը.

Հավապահական շահույթ ( Հ,- ) Ճշտումներ Հ Հարկային շահույթ Հարկային ն ֆինանսական հաշվառման փոխկապակցման սխեման ցույց է տալիս (տես նկար 10.6), որ տեղեկատվական հոսքերի ընդհանրացված համադրման հիմք են ծառայում 331 ն 361 հաշիվները: Եթե 331 հաշվի դեբետում արձանագրվում են ֆինանսական հաշվառման ծախսերը, ապա 361 հաշվի կրեդիտում՝ հարկային հաշվառման ծախսերը: Նույն սկզբունքով, ֆինանսական հաշվառման եկամուտները գրանցվում են 331 հաշվի կրեդիտում, իսկ հարկային հաշվառման եկամուտները՝ 361 հաշվի դեբետում: Հետնաբար, եկամուտների գծով հարկային նպատակներով կատարված ճշգրտումների ամփոփ գումարը որոշելիս համեմատվում են 331 հաշվի կրեդիտային գումարները 361 հաշվի դեբետային գրանցումների հետ: Նույն սկզբունքով, ծախսերի գծով հարկային նպատակներով կատարված ճշգրտումների ամփոփ գումարը որոշելիս համեմատվում են 331 հաշվի դեբետային գումարները 361 հաշվի կրեդիտային գրանցումների հետ (տես նկար 10.7):

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Եկամուտներ

(331 հաշվի կրեդիտ) Ծախսեր

Հաշվապահական շահույթ

(331 հաշվի դեբետ)

ՃՇՏՈՒՄՆԵՐ

ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿ

Հարկվող եկամուտներ

(361 հաշվի դեբետ) Նվազեցումներ

(361 հաշվի կրեդիտ)

Հարկային շահույթ

Նկար 10.7 Հարկային ն ֆինանսական հաշվառումների տեղեկատվական փոխկապակցումը . Ըստ տարբերակված եկամուտների ն ծախսերի, ֆինանսական ն հարկային հաշվառման տեղեկատվական հոսքերի փոխկապակցումը նպատակահարմար է իրականացնել ոչ թե 331 ն 361 հաշիվների գրանցումների համադրումով, այլ այդ հոսքերն ապահովող առանձին համասեռ հաշիվների շրջանառությունների համեմատումով: Նման համեմատումների հիմքում նորից դրվում են հարկային ն հաշվապահական շահույթների կապն ապահովող ճշտումները: Այսպես, համադրելով հարկային ն ֆինանսական հաշվառման համակարգերի տարբերակված տեղեկատվական հոսքերը ըստ առանձին եկամուտների ու ծախսերի կտրվածքի, կստացվեն այն բոլոր ճշտումները, որոնք արվել են հաշվապահական շահույթից հարկային շահույթին անցում կատարելիս: Ստացված արդյունքները տեղադրելով հաշավապահական ն հարկային շահույթի փոխկապակցման բանաձնում, կստանանք.

Հաշվապահական շահույթ Հ (Ճշտումներ եկամուտների գծով) - (Ճշտումներ նվազեցումների գծով) Հ Հարկային շահույթ կամ

39 500 Հ | - 1 500 - 4 000 Հ 4 000 | – | Հ 400 – 300 - 400 Հ 3 000 Հ – 8 000 Հ 800 | Հ 42 500

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Հարկային հաշվառման տեղեկատվական հոսք

62510

627 0

71110

71330

124000 70 400

5 700

4 000

71440 7610

.Ֆինանսական հաշվառման տեղեկատվական հոսք

1 500

4 000

-1 500

120000 70 000

6 000

1 000

1 000

8 000

3 000

(8 000)

Ճ Շ Տ ՈՒ Մ Ն Ե Ր

- 4 000 Հ4 000

(300)

(400)

10.6 ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ

Կազմակերպությունները, որպես կանոն, շահութահարկի գծով հիմնականում երկու հաշվետվություն են ներկայացնում, որոնք են. 1. «Փաստացի շահութահարկի հաշվարկը», որը կազմվում է հարկային հաշվապահության կողմից, 2. «Ֆինանսական արդյունքների հաշվետվություն» ն նրան կից բացահայտումները, որոնք կազմվում են ֆինանսական հաշվառման կողմից: Ֆինանսական հաշվապահության համակարգում հաշվարկված փաստացի շահութահարկի վերաբերյալ տեղեկություն է հաղորդում «Ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունը», ուր ներկայացվում են կազմակերպության եկամուտները, ծախսերը ն հաշվապահական շահույթը: Բայց, քանի որ շահութահարկի հաշվառման համար հիմք է ծառայում ոչ թե հաշվապահական, այլ հարկային շահույթը, ապա հաշվետու ժամանակաշրջանի շահութահարկի ծախսի ցուցանիշը չի հաշվարկվում ֆինանսական հաշվառման կողմից, այլ նրան փոխանցվում է հարկային հաշվապահության համակարգից: Ֆինանսական հաշվառման կողմից ներկայացվող «Ֆինանսական հետնանքների» հաշվետվությունը կառուցվում է ցուցանիշների հետնյալ հաջորդականությամբ. (8) (Ե) (Շ) (d) (6) (f) (ց) (հ)

ապրանքների իրացումից ն կատարված աշխատանքներից փաստացի հասույթ, իրացված արտադրանքի, կատարված աշխատանքների փաստացի ինքնարժեք, համախառն շահույթ (վնաս), գործառնական ծախսեր, գործառնական գործունեությունից շահույթ (վնաս), ներդրումային գործունեությունից շահույթ (վնաս), ֆինանսական գործունեությունից շահույթ (վնաս), սովորական գործունեության շահույթ (վնաս),

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

(i) (յ) (k) (Ս)

արտասովոր դեպքերից շահույթ (վնաս), զուտ շահույթ մինչն շահութահարկը (հաշվապահական շահույթ), շահութահարկի գծով ծախս, զուտ շահույթ հարկումից հետո,

Օգտվելով ֆինանսական հաշվառման տեղեկատվական հոսքից ն հարկային հաշվապահությամբ ներկայացված փաստացի շահութահարկի ցուցանիշներից, համառոտ ձնով ներկայացնենք կազմակերպության հաշվետու ժամանակաշրջանի «Ֆինանսական հետնանքների հաշվետվությունը»:

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԻ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

.ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ

Արտադրանքի, ապրանքների, աշխատանքների, ծառայությունների իրացումից հասույթ Իրացված արտադրանքի, ապրանքների, աշխատանքների, ծառայությունների ինքնարժեք Համախառն շահույթ (վնաս) Գործառնական ծախսեր Գործառնական գործունեությունից շահույթ (վնաս) .Ֆինանսական գործունեությունից շահույթ (վնաս) Ներդրումային գործունեությունից շահույթ (վնաս) Սովորական գործունեությունից շահույթ (վնաս) Արտասովոր դեպքերից շահույթ (վնաս) Զուտ շահույթ (վնաս) մինչն շահութահարկի գծով ծախսի նվազեցումը

ԳՈՒՄԱՐ 120 000 (70 000) 50 000 (15 000) 35 000 5 500 (1 000) 39 500 39 500

Շահութահարկի գծով ծախս 8 500 31 000 Զուտ շահույթ (վնաս) հարկումից հետո . Ֆինանսական հաշվետվություններին կից ներկայացվում են նան բացահայտումներ, որոնցում ընդգրկված են հաշվետու ժամանակաշրջանի շահութահարկի ծախսի գծով մեկնաբանումները: Մասնավորապես, հարկի գծով ծախսի խոշոր բաղադրիչները, ըստ ՀՀՀՀ 12-րդ 79-րդ կետի, բացահայտվում են առանձնացված: Հարկի գծով ծախսի բաղադրիչները կարող են ներառել. ա) ընթացիկ հարկի գծով ծախսը, բ) հետաձգված հարկի գծով ծախսը, կապված ժամանակավոր տարբերություն ների հետ, գ) հետաձգված հարկի գծով ծախսը, կապված հարկային դրույքների փոփոխման հետ դ) հետաձգված հարկերի վերագնահատումները ն այլն: Կազմակերպության հաշվետու ժամանակաշրջանի 8 500 դրամի փաստացի շահութահարկի բաղադրիչների բացահայտումները ֆինանսական հաշվետվությունում ներկայացնելու համար օգտվենք աղյուսակ 10.1 – ի գործառնությունների հաշվային

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

թղթակցություններից: Այսպես, կազմակերպության հաշվետու ժամանակաշրջանի ընթացիկ հարկի գծով ծախսը գործառնություն 16-րդով դեբետագրված է 7511 հաշվում, իսկ հետաձգված հարկի գծով ծախսը արձանագրված է գործառնություններ 2-րդով ն 11-րդով՝ 7512 հաշվի դեբետով: Շահութահարկի գծով ծախս այդ թվում ընթացիկ հարկի գծով ծախսը (գործառնություն 16) հետաձգված հարկի գծով ծախս (գործառնություններ 2 ն 11)

8 500 7 620

Հարկային հաշվառման կողմից ներկայացվող շահութահարկի հաշվարկի հաշվետվությունը փաստորեն արտացոլում է միայն հարկվող եկամուտներն ու նվազեցումները: Հետնաբար, հարկվող շահույթը որոշելիս ֆինանսական արդյունքների հանրագումարը (հաշվապահական շահույթը) ենթարկվում է հինգ տեսակի ճըշգրտումների: (8) ծախսեր, որոնք հաշվապահական հաշվառման ժամանակ ճանաչվել են որպես այդպիսին, բայց հարկային նպատակներով ծախս չեն համարվում (չթույլատրվող ծախսեր), (Ե) նվազեցումներ, որոնք հարկային նպատակներով ճանաչվում են որպես այդպիսին, բայց հաշվապահական հաշվառման ընթացքում ծախս չեն համարվում, (Շ) հաշվապահական նպատակով ճանաչված եկամուտներ, որոնք հարկային նպատակով եկամուտ չեն համարվում, (d) հարկվող եկամուտներ, որոնք հաշվապահական նպատակով եկամուտ չեն համարվում, (6) ժամանակավոր տարբերությունների հետ կապված ճշտումներ Օգտվելով ֆինանսական հաշվառման տեղեկատվական հոսքից ն ճշտումներից (տես ¢ 10.1), ներկայացնենք կազմակերպության հաշվետու տարվա փաստացի շահութահարկի հաշվարկի համառոտ հաշվետվությունը: .Փաստացի շահութահարկի

հաշվարկ

1. Հարկատուի անվանումը 3.ՀՎՀՀ 5.Հեռախոսի համարը

.Փաստաթղթի համարը _________________

(լրացվում է հարկային մարմնի կողմից) 2.Հարկատուի հասցեն 4.Հարկային տարի 6.Ներկայացման ամսաթիվը

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

.ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ

1. Հաշվետու տարվա հաշվապահական շահույթը 2.Հաշվապահական նպատակով ճանաչված ծախսեր, որոնք հարկային նպատակով չեն նվազեցվում գործուղման ծախսերի համար ՀՀ կառավարության կողմից սահմանված չափը գերազանցող գումարը հարկային տուգանքները 3.Նվազեցումներ, որոնք հաշվապահական նպատակով ծախս չեն ճանաչվում աշխատող յուրաքանչյուր հաշմանդամի համար հաշվարկված աշխատավարձի 1509-ը 4.Հաշվապահական նպատակով ճանաչված եկամուտներ, որոնք հարկային նպատակով եկամուտ չեն համարվում հարկատուի ստացած շահաբաժինների գումարը արտարժույթի վերագնահատման դրական արդյունքը 5. Հարկվող եկամուտները, որոնք հաշվապահական նպատակով եկամուտ չեն ճանաչվում 6. Ժամանակավոր տարբերությունների հետ կապված ճշգրտումները հաշվապահական նպատակներով հաշվեգրված հիմնական միջոցների մաշվածքը հարկային նպատակներով հիմնական միջոցների հաշվեգրված մաշվածությունը (հանվում է) հարկային նպատակներով ճանաչված իրացման եկամուտները ֆինանսական հաշվառմամբ ճանաչված իրացման եկամուտները (հանվում է) հարկային նպատակներով ճանաչված տոկոսային եկամուտները ֆինանսական հաշվառմամբ ճանաչված տոկոսային եկամուտները (հանվում է) հաշվապահական նպատակով կապիտալացված զարգացման ծախսումների ամորտիզացիան (գումարվում է) հաշվետու տարում կապիտալացված զարգացման ծախսումները (հանվում է) 7. Նախորդ տարիների հարկային վնաս 8.Հարկվող շահույթը (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 տողերի հանրագումարը) 9. Ընթացիկ ժամանակաշրջանի շահութահարկ

ԳՈՒՄԱՐ

39 500 8 300 8 000

(400) (400)

(5 000) (3 500) (1 500)

(0) 1 000 (600) 124 000 (120 000) (500) 1 000 (4 000)

(800) 42 500 8 500

ԳԼՈՒԽ 2. ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

Ինչպես են տարբերում հարկային շահույթը հաշվապահական շահույթից: (10.1): Ինչպիսի ճշտումներ են իրականացվում հաշվապահական շահույթից հարկային շահույթի անցման ժամանակ (10.1): Ինչով են միմյանցից տարբերվում ընթացիկ ն հետաձգված շահութահարկի ծախսերը (10.1): Թվարկեք հարկային ակտիվների ձնավորման տարբերակները (10.2): Երբ են առաջանում հետաձգված հարկային պարտավորությունները (10.3): Երբ են վերագնահատվում հետաձգված հարկերը (10.4): Ներկայացրեք շահութահարկի հաշվետվության կառուցվածքը (10.4):

ԳԼՈՒԽ 2I ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԳԾՈՎ ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԳԼՈՒԽ 2I ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԳԾՈՎ ՀԱՐԿԱՅԻՆ

ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

¶ÉËÇ µáí³Ý¹³ÏáõÃÛáõÝÁ եկամտահարկի հաշվառում, • կենսաթոշակային պարտավորությունների հաշվառում: •

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է. 

հաշվարկել աշխատավարձից պահվող եկամտահարկը,



հաշվառել եկամտահարկի ձնավորումն ու հարկային



հաշվարկել կենսաթոշակային հիմնադրամին աշխատավարձի գծով

պարտավորությունների մարումը, պարտավորությունները, 

հաշվառել կենսաթոշակային պարտավորությունների ձնավորումն ու մարումը,



ներկայացնել աշխատավարձի գծով հարկային պարտավորությունների հաշվետվություններ:

11.1

ԵԿԱՄՏԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Աշխատավարձի գծով պարտավորությունները կարճաժամկետ են ն հաշվի են առնում նան աշխատողների կողմից եկամտահարկի գծով բյուջեին ն սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամին կատարվող հատկացումները: Հետնաբար, հաշվապահությունում աշխատավարձի գծով կատարվում է ոչ միայն հաշվարկված աշխատավարձի, այլն եկամտահարկին ն սոցապ վճարներին ուղղված պահումների հաշվառում: Ֆիզիկական անձանց եկամուտներ վճարելիս հարկը պահում (գանձում) է հարկային գործակալը: Հարկային գործակալը ֆիզիկական անձին վճարվող եկամտից հարկը պահում է հետնյալ չափերով. 1. գրավոր պայմանագիրը չկնքելու կամ ֆիզիկական անձի հետ քաղաքացիաիրավական գրավոր պայմանագիրը չկնքելու դեպքում առնտրային կազմակերպությունների ն անհատ ձեռնարկատերերի համար՝ երեք տոկոս դրույքաչափով, ն այլ կազմակերպությունների համար՝ տասնհինգ տոկոս դրույքաչափով, 2. մյուս բոլոր դեպքերում՝ հարկի պահումը իրականացվում է յուրաքանչյուր վճարման դեպքում: Ընդ որում, յուրաքանչյուր հաջորդ վճարման դեպքում կատարվում է աճողական կարգով հարկվող եկամտի ն հարկի հաշվարկ՝ ելնելով տվյալ վճարման վայրում ընթացիկ ամսում հարկային գործակալի կողմից ֆիզիկական անձին կատարված վճարումների ընդհանուր գումարից ն անձնական նվազեցումների չափից, հետնյալ դրույքաչափերով • ամսական հարկվող եկամտի չափը մինչն 80,000 դրամ` հարկվող եկամտի 10 տոկոսը, 80,000 դրամից ավելի` 8,000 դրամին գումարած 80,000 դրամը գերազանցող գումարի 20 տոկոսը • ռոյալթիների ն գույքը վարձակալության տալու եկամուտներից եկամտահարկը հաշվարկվում է 10 տոկոս դրույքաչափով՝ առանց հաշվի առնելու նվազեցումները • տոկոսների համար եկամտահարկը հաշվարկվում է 10 տոկոս դրույքաչափով, առանց հաշվի առնելու նվազեցումները

ԳԼՈՒԽ 2I ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԳԾՈՎ ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Աշխատավարձի գծով պարտավորությունները կարճաժամկետ են ն հաշվի են առնում նան աշխատողների կողմից եկամտահարկի գծով բյուջեին ն սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամին կատարվող հատկացումները:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ֆիզիկական անձանց եկամուտներ վճարելիս հարկը պահում (գանձում) է հարկային գործակալը:

• հարկային գործակալը ֆիզիկական անձանցից գույք ձեռք բերելու դիմաց վճարվող եկամուտներից եկամտահարկը հաշվարկում է 10 տոկոս դրույքաչափով: Օրինակ, արտադրությունում աշխատող բանվորներին հաշվարկվել է աշխատավարձ թիվ 25 տաբելի հիմքով: Աշխատաժամանակի տաբել թիվ 25 Անուն, ազգանուն

Աշխատած օրերի թիվ

Օրեկան աշխատաժամեր

Ժամավարձ

Հաշվարկված աշխատավարձ

Պետրոսյան Կարապետյան Հարությունյան

92 000 125 000 200 000 417 000

Պահանջվում է հաշվարկել ն ձնակերպել աշխատավարձի գծով պարտավորությունների ձնավորման ն մարման թղթակցությունները: Յուրաքանչյուր աշխատողին հաշվարկվող ն վճարվող աշխատավարձի որոշման համար կազմենք հաշվարկային տեղեկագիր:

Աշխատավարձի հաշվարկի տեղեկագիր 415 Անուն, ազգանուն

Տաբել թիվ

Հաշվարկված աշխատավարձ

Պահումներ սոցապի գծով (39)

Պարտադիր նվազեցում

Պետրոսյան Կարապետյան Հարությունյան

92 000 125 000 200 000 417 000

2 760 3 750 6 000 12 510

20 000 20 000 20 000

տեղեկագրի շարունակությունը Հարկվող աշխատավարձ

Պահված եկամտահարկ

69 240 101 250 174 000

6 924 12 250 26 800 45 974

Վճարվելիք աշխատավարձ (ս.3 – ս.4 – ս.7)

82 316 109 000 167 200 358 516

Աշխատավարձի գծով պարտավորությունների ձնավորման ն մարման հաշվապահական թղթակցությունները կձնակերպվեն հետնյալ կերպ. - արտադրական բանվորների աշխատավարձը հաշվարկելիս

Դտ 811 «Հիմնական արտադրություն»……………417 000 Կտ 527 «Պարտավորություններ անձնակազմին»… 417 000 -

աշխատավարձից կենսաթոշակային հատկացումներ պահելիս.

Դտ 527 «Պարտավորություններ անձնակազմին»……12 510

ԳԼՈՒԽ 2I ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԳԾՈՎ ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Կտ 524 «Կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտք սոցիալական ապահովագրության գծով»….12 510 -

աշխատավարձից եկամտահարկ պահելիս.

Դտ 527 «Պարտավորություններ անձնակազմին»……45 974 Կտ 524 «Կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտք բյուջեին…………………………………………….. 45 974 -

դրամարկղից աշխատավարձ վճարելիս

Դտ 527 «Պարտավորություններ անձնակազմին»……358 516 Կտ 251 «Դրամարկղ»…………………..………………….358 516 Աշխատավարձի հաշվարկումից ն վճարումից հետո փաստորեն թիվ 527 «Պարտավորություններ անձնակազմին» հաշիվը մնացորդ չի ունենա:

11.2. ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐԻ

ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Կազմակերպությունները «Պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարների մասին» ՀՀ օրենքին համաձայն կարճաժամկետ պարտավորություններ են ունենում սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամի նկատմաբ` գործատուի կողմից հաշվարկված աշխատավարձի գծով: Ընդ որում, այդ պարտավորությունները առաջանում են ինչպես աշխատողների հաշվին, այնպես էլ կազմակերպության (գործատուի) հաշվին: Այսպես, օգտագործելով պարագրաֆ 11.1-ում ներկայացված բանվորների աշխատավարձի տվյալները ն օգտվելով ստորն տեղեկատվությունից, ձնակերպենք կենսաթոշակային հատկացումների գծով կազմակերպության պարտավորությունները: Քաղվածք սոցիալական ապահովագրության վճարների մասին օրենքից. գործատուները յուրաքանչյուր վարձու աշխատողի համար ամսական աշխատավարձի դիմաց սոցիալական վճարներ են կատարում հետնյալ չափերով. • մինչն 20 000 դրամ` 5 000 դրամ, • 20 000 դրամից մինչն 100 000 դրամ` 5 000 դրամ գումարած 20 000 դրամը գերազանցող գումարի 159, • 100 000 դրամից ավելի ` 17 000 դրամ գումարած 100 000 դրամը գերազանցող գումարի 59: վարձու աշխատողները վճարներ են կատարում աշխատավարձի 3 տոկոսի չափով: Կենսաթոշակային հատկացումների հաշվարկի տեղեկագիր Անուն, ազգանուն

Պետրոսյան Կարապետյան Հարությունյան

Աշխատավարձի հաշվարկման ցուցակ` թիվ

Հաշվարկված աշխատավարձ

92 000 125 000 200 000 417 000

Պահումներ (39)

2 760 3 750 6 000 12 510

ԳԼՈՒԽ 2I ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԳԾՈՎ ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հաշվապահական տեղեկատվության սպառողներին հետաքրքրում է ներկայացվող հաշվետվությունների ընթեռնելիությունը ն մատուցվող տեղեկատվության ճշգրիտ ընկալման հնարավորությունը:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Կազմակերպությունները կարճաժամկետ պարտավորություններ են ունենում սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամի նկատմամբ` ինչպես աշխատողների հաշվին, այնպես էլ կազմակերպության (գործատուի) հաշվին:

տեղեկագրի շարունակությունը Հատկացումներ սոցապին գործատուի կողմից

5 000 Հ 72 0002159 Հ 15 800 5 000 Հ 80 0002159 Հ 25 000259 Հ 18 250 5 000 Հ 80 0002159 Հ 100 000259Հ 22 000 56 050 Այսպիսով, սոցիալական ապահովագրության վճարների գծով կազմակերպության պարտավորությունները կձնավորվեն երկու ուղղությամբ` աշխատողների աշխատավարձից պահումների ն կազմակերպության ծախսերի հաշվին, որոնց գծով կձնակերպվի.

Դտ 811 «Հիմնական արտադրություն»…………….….56 050 Կտ 525 «Կրեդիտորական պարտք սոցիալական ապահովագրության գծով»……………………56 050 Դտ 527 «Կրեդիտորական պարտք աշխատավարձի գծով»..............................................................12 510 Կտ 525 «Կրեդիտորական պարտք սոցիալական ապահովագրության գծով»……………………12 510

11.3

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԳԾՈՎ ՀԱՐԿԱՅԻՆ

ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Կազմակերպությունները յուրաքանչյուր եռամսյակ հաշվետվություններ են ներկայացնում ինչպես հարկային տեսչությանը` ֆիզիկական անձանց վճարած եկամուտների, պահված ն բյուջե փոխանցված եկամտահարկի գումարի մասին, այնպես էլ սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամին` պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարների հաշվարկման, կատարված ծախսերի ն վճարումների մասին: Սոցիալական ապահովագրության վճարների մասին ձն ՀՇ-1 հաշվետվությունը ապահովադիրը կազմում, ստորագրում, կնքում ն սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամին է ներկայացնում յուրաքանչյուր եռամսյակին հաջորդող հաշվետու ամսվա մինչն 25-ը` տարվա սկզբից աճողական կարգով: Հաշվետվությունը ներկայացնելու օր է համարվում այն հիմնադրամում ընդունելու օրը: Փոստով ուղարկված հաշվետվության օր է համարվում փոստին հանձման ամսաթիվը: Ապահովագրի համապատասխան պաշտոնատար անձը օրենքով սահմանված կարգով պատասխանատվություն է կրում հաշվետվության կեղծ տվյալների համար, որոնք կարող են առաջացնել պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարների նվազեցում, ինչպես նան հաշվետվությունը օրենքով սահմանված ժամկետում չներկայացնելու համար:

ԳԼՈՒԽ 2I ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԳԾՈՎ ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Կազմակերպության (անհատ ձեռնարկատիրոջ) կողմից ֆիզիկական անձանց վճարած եկամուտների, պահված եկամտահարկի եռամսյակային ամփոփ հաշվարկի հաշվետվության լրացնելու համառոտ կարգը Հաշվետվությունը հարկային տեսչություն է ներկայացվում եռամսյակային կտըրվածքով ն հաշվարկային մասով բաղկացած է երկու բաժնից: Առաջին բաժնում ներկայացվում են վճարված եկամուտների գումարները ըստ ամիսների, իսկ երկրորդում՝ պահված հարկի գումարները: Ընդ որում, եկամուտները ներկայացվում են ըստ ձնավորման տեսակների (աշխատավարձ, ռոյալթի, տոկոս, շահաբաժին, շահումներ, նվիրատվություն, գույքի օտարումից եկամուտ ն այլն): Հաշվետվության երկրորդ բաժնում կատարվում է եկամտահարկի ամսվա վերջի ն ամսվա սկզբի փոխկապակցում՝ պահված հարկի ն բյուջե փոխանցված գումարի մասով:

1.

Ներկայացրեք եկամտահարկի հաշվարկման ալգորիթմը (11.1):

2.

Ինչպիսին է եկամտահարկի հաշվարկման սանդղակը (11.1):

3.

Ներկայացրեք գործատուի կողմից կենսաթոշակային հատկացումների հաշվարկ-

4.

Ինչ բաժիններից է բաղկացած եկամտահարկի հաշվետվությունը (11.3):

ման ալգորիթմը (11.2):

ԳԼՈՒԽ 2II ԳՈՒՅՔԱՀԱՐԿԻ ԵՎ ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԳԼՈՒԽ 2II ԳՈՒՅՔԱՀԱՐԿԻ ԵՎ ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ

ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է.

¶ÉËÇ µáí³Ý¹³ÏáõÃÛáõÝÁ գույքահարկի հաշվառում, • ավելացված արժեքի հարկի հաշվառում: •



հաշվարկել գույքահարկը շենքերի ն շինությունների համար,



հաշվառել գույքահարկի ձնավորումն ու պարտավորությունների մարումը,



հաշվարկել ավելացված արժեքի հարկի գծով պարտավորությունները,



հաշվառել ավելացված արժեքի հարկի գծով պարտավորությունների ձնավորումն ու մարումը,



ներկայացնել ավելացված արժեքի հարկի գծով հարկային պարտավորությունների հաշվետվություններ:

12.1

ԳՈՒՅՔՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Գույքահարկի գծով պարտավորությունները առաջանում են տնօրինած ոչ ընթացիկ ակտիվների դիմաց: ՀՀ գործող հարկային օրենսդրությամբ կազմակերպություններում գույքահարկ հաշվարկվում է միայն տրանսպորտային միջոցների ն շինությունների նկատմամբ: Ընդ որում, եթե շենքերի ն շինությունների գույքահարկի հաշվարկման հիմքում դրվում է ակտիվի արժեքը, ապա շարժակազմի գույքահարկը հաշվարկվում է տրանսպորտային միջոցների շարժիչի հզորության հիման վրա: Գույքահարկի հաշվարկման ամփոփ սանդղակները շենքերի ն տրանսպորտային միջոցների համար հարկային գործող օրենսդրությունում ներկայացված են այսպես: Շինությունների գծով տարեկան գույքահարկի հաշվարկման սանդղակ մինչն 3 մլն դրամ 3 մլն – 10 մլն դրամ 10 մլն – 20 մլն դրամ

3 մլն դրամը գերազանցող գումարի 0,19 Հ 100 դրամ 10 մլն դրամը գերազանցող գումարի 0,19 Հ 7100 դրամ

Տրանսպորտային միջոցների գծով տարեկան գույքահարկի հաշվարկման սանդղակ մինչն 120 ձիաուժ 121 – 250 ձիաուժ 251 ն ավելի ձիաուժ

200 դրամ` միավոր ձիաուժի համար 300 դրամ` միավոր ձիաուժի համար 500 դրամ` միավոր ձիաուժի համար

Ընդ որում, շարժակազմի գույքահարկը սկսած ակտիվի շահագործման չորրորդ տարվանից, տարեկան նվազեցվում է 109-ի չափով, բայց ոչ ավելի, քան հարկի գումարի 509-ը: Բացի այդ, 150-ից ավել յուրաքանչյուր ձիաուժի համար լրացու-

ԳԼՈՒԽ 2II ԳՈՒՅՔԱՀԱՐԿԻ ԵՎ ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ ՀՀ գործող հարկային օրենսդրությամբ կազմակերպություններում գույքահարկ հաշվարկվում է միայն տրանսպորտային միջոցների ն շինությունների նկատմամբ:

ցիչ ձնավորվում է 1 000 դրամի հարկային պարտավորություն: Այսպես, հաշվարկենք առնտրի կենտրոնին հասանելիք տարեկան գույքահարկի պարտականությունը հաշվետու տարվա համար, եթե այդ ընթացքում կենտրոնը տնօրինել է. • առնտրի սրահ – 18 մլն դրամ, • պահեստային շինություն – 2,5 մլն դրամ, • «Ժիգուլի» մեքենա - 2 մլն դրամ, 7 տարեկան, 70 ձիաուժ, • «Մերսեդես» մեքենա - 4 մլն դրամ, 2 տարեկան, 160 ձիաուժ, • «Մոսկվիչ» մեքենա - 1 մլն դրամ, 10 տարեկան, 60 ձիաուժ: Առնտրի կենտրոնի տարեկան գույքահարկի պարտավորության հաշվարկը կներկայացվի այսպես. առնտրի սրահ պահեստային շենք «Ժիգուլի» մեքենա «Մերսեդես» մեքենա «Մոսկվիչ» մեքենա

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Շենքերի ն շինությունների գույքահարկի հաշվարկման հիմքում դրվում է ակտիվի արժեքը, իսկ շարժակազմի գույքահարկը հաշվարկվում է տրանսպորտային միջոցների շարժիչի հզորության հիման վրա:

Ընդամենը

(18 - 10) 2 0,029 Հ 7100 Հ 23 100 2,5 2 09 Հ (70 2 200) 2 609 Հ 8 400 (160 2 300 Հ 10 2 1000) 2 1009 Հ 58 000 (60 2 200) 2 509 Հ 6 000 95 500

Գույքահարկի գծով պարտավորության գծով կձնակերպվի հաշվային թղթակցություն.

Դտ «Վերադիր ծախսեր» …………………………95 000 Կտ «Պարտավորություններ բյուջեի հետ» ………..95 000 Ընդ որում,գույքահարկի գծով պարտավորությունները ընդգրկվում են շահութահարկի հաշվարկի նվազեցումներում, կրճատելով այդ չափաբաժնով կրճատելով շահութահարկի գումարները:

12.2

ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Կազմակերպության ուղղակի հարկերից շահութահարկի, եկամտահարկի գծով պարտավորությունների հաշվառման հարցերը ներկայացվեցին նախորդ պարագրաֆներում: Սակայն տնտեսական գործունեության ընթացքում պարտավորություններ են ձնավորվում նան անուղղակի հարկատեսակների գծով, ինչպիսին է օրինակ ավելացված արժեքի հարկը (ԱԱՀ): Ավելացված արժեքի հարկը (ԱԱՀ) անուղղակի հարկ է, որը վճարվում է պետական բյուջե` ապրանքների ներմուծման, ՀՀ տարածքում դրանց արտադրության ու շրջանառության, ինչպես նան ծառայությունների մատուցման բոլոր փուլերում: ԱԱՀ վճարողներ են համարվում ձեռնարկատիրական գործունեություն վարող անձինք: ԱԱՀ-ով հարկվող օբյեկտ է համարվում ՀՀ տարածքում ԱԱՀ վճարողների կողմից իրականացվող ապրանքների մատակարարումը, ծառայությունների մատուցումը, անհատույց սպառումը ն «ներմուծում ազատ շրջանառության համար» մաքսային ռեժիմով ապրանքների ներմուծումը: Ապրանքների մատակարարման ն ծառա-

ԳԼՈՒԽ 2II ԳՈՒՅՔԱՀԱՐԿԻ ԵՎ ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

յությունների մատուցման դեպքերում ԱԱՀ-ով հարկվող շրջանառություն է համարվում դրանց արժեքը, Հայաստանի Հանրապետություն ներմուծվող ապրանքների համար ներմուծման պահին ԱԱՀ-ով հարկվող շրջանառություն է համարվում դրանց մաքսային արժեքի ն գանձվող մաքսատուրքի ու ակցիզային հարկի գումարը ն օրենքով սահմանված այլ գործարքների արժեքը: ԱԱՀ-ի դրույքաչափը 20 տոկոս է ապրանքների ու ծառայությունների հարկվող շրջանառության նկատմամբ: Ապրանքների ու ծառայությունների լրիվ արժեքով հատուցման գումարի մեջ (ներառյալ 20 տոկոս դրույքաչափը) ԱԱՀ-ի գումարը որոշվում է 16,67 տոկոս հաշվարկային դրույքաչափով: Օրենքով սահմանված մի շարք գործարքների համար սահմանված է ԱԱՀ զրոյական դրույքաչափ: ԱԱՀ վճարողները հարկվող ապրանքներ մատակարարելու ն ծառայություններ մատուցելու դեպքում պարտավոր են դուրս գրել հարկային հաշիվներ: Հարկային հաշվի մեջ պարտադիր նշվում է հաշվի հերթական համարը ն դուրսգրման ամսաթիվը, ապրանք առաքող կամ ծառայություն մատուցող անձի անունը ն իրավաբանական հասցեն, ֆիզիկական անձի անունը ն ազգանունը, բնակության վայրը, հարկ վճարողի հաշվառման համարը, ԱԱՀ վճարողի հաշվառման համարը, ապրանքներ կամ ծառայություններ ստացող անձի անունը ն իրավաբանական հասցեն, ֆիզիկական անձի անունը ն ազգանունը, բնակության վայրը, ապրանքների անվանումը ն քանակը կամ ծառայությունների տեսակը ն ծավալը, ապրանքների գինը ն ընդհանուր արժեքը կամ մատուցվող ծառայությունների սակագինը ն հատուցման ընդհանուր գումարը՝ առանց ԱԱՀ-ի, առանձին տողով հաշվարկված ԱԱՀի գումարը: Սահմանված կարգի խախտումով հարկային հաշիվների լրացման համար վճարողներից գանձվում է տուգանք՝ այդ փաստաթղթերում հաշվարկված ԱԱՀ-ի տասը տոկոսի չափով: Բյուջեի հետ ԱԱՀ գծով հաշվարկներ հաշվի մնացորդի չափով ԱԱՀ վճարող անձինք հաշվետու ժամանակաշրջանում պետական բյուջե են վճարում այդ ժամանակաշրջանում իրականացված հարկվող գործարքների հարկվող շրջանառության նկատմամբ հաշվարկված ԱԱՀ-ի գումարը: Դրանից հաշվանցվում են արտադրական ն այլ առնտրային նպատակներով հանրապետության տարածքում հաշվետու ժամանակաշրջանների գծով մատակարարների կողմից ներկայացված հարկային հաշիվներում առանձնացված ԱԱՀ-ի գումարի չափով: Ձեռք բերված ապրանքների ն ստացված ծառայությունների գծով ուշ ստացված հարկային հաշիվներում առանձնացված հարկի գումարը հաշվանցվում է այն հաշվետու ժամանակաշրջանում, երբ ստացվել է հարկային հաշիվը: Ձեռք բերված ապրանքների ն ստացված ծառայությունների գծով հարկային հաշիվներում առանձնացված հարկի գումարը հաշվանցվում են այն հաշվետու ժամանակաշրջանում, երբ կատարվել է վճարումը, հաշվի առնելով ոչ բանկային փոխանցումներով կատարված վճարումների գծով ԱԱՀ հաշվանցման նկատմամբ սահմանափակումները: Հաշվանցվում են նան ՀՀ ներմուծված ապրանքների համար մաքսային մարմինների կողմից գանձված ԱԱՀ-ի գումարների չափով, եթե ԱԱՀ գանձվում է ապրանքների ներմուծման պահին: Հաշվետու ժամանակաշրջանում սահմանված կարգով հարկվող շրջանառության նկատմամբ հաշվարկված ԱԱՀ-ի գումարներից հաշվանցման ենթակա ԱԱՀ-ի գումարների առաջացող տարբերությունը հաշվանցվում է վճարողների կողմից հետագա հաշվետու ժամանակաշրջաններում ՀՀ տարածքում ապրանքների մատակարարման կամ ծառայությունների մատուցման համար սույն օրենքի համաձայն

ԳԼՈՒԽ 2II ԳՈՒՅՔԱՀԱՐԿԻ ԵՎ ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ավելացված արժեքի հարկը (ԱԱՀ) անուղղակի հարկ է, որը վճարվում է պետական բյուջե` ապրանքների ներմուծման, ՀՀ տարածքում դրանց արտադրության ու շրջանառության, ինչպես նան ծառայությունների մատուցման բոլոր փուլերում:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հաշվետու ժամանակաշրջանում սահմանված կարգով հարկվող շրջանառության նկատմամբ հաշվարկված ԱԱՀ-ի գումարներից հաշվանցման ենթակա է ԱԱՀ-ի առաջացող տարբերությունը:

վճարման ենթակա ԱԱՀ-ի գումարների հաշվին: Հաշվարկված ԱԱՀ-ի գումարների վճարումները պետական բյուջե կատարվում են յուրաքանչյուր հաշվետու ժամանակաշրջանի համար: ԱԱՀ-ով հարկվող շրջանառությունը թաքցնելու կամ պակաս ցույց տալու, ինչպես նան նախատեսված կարգի խախտումով ապրանքների ն ծառայությունների դիմաց վճարված ԱԱՀ-ի գումարները պակասեցնելու հետնանքով բյուջե վճարման ենթակա ԱԱՀ-ի գումարները թաքցնելու կամ պակաս ցույց տալու համար վճարողներից գանձվում է թաքցված կամ պակաս ցույց տրված ԱԱՀ-ի գումարը, ինչպես նան տուգանք՝ այդ գումարի 50 տոկոսի չափով: Հարկային մարմիններին ներկայացվող տեղեկություններում ապրանքների մատակարարման կամ ձեռքբերման ն ծառայությունների մատուցման կամ ստացման գծով ԱԱՀ-ի գումարները չներառելու դեպքում տեղեկությունները ներկայացնող անձը վճարում է տուգանք՝ սխալ ներկայացված յուրաքանչյուր տեղեկության համար 5,000 դրամի չափով: Համապատասխան հարկային մարմիններին ներկայացվող տեղեկություններում ներառման ենթակա՝ ձեռք բերված ապրանքների ն ստացված ծառայությունների գծով մատակարարների կողմից դուրս գրված հարկային հաշիվներում առանձնացված ԱԱՀ-ի այն գումարները, որոնք չեն արտացոլվել ներկայացված տեղեկություններում կամ որոնց վերաբերյալ տեղեկություններ չեն ներկայացվել, ենթակա չեն հաշվանցման: Առանց ապրանքների մատակարարման կամ ծառայությունների մատուցման հարկային հաշիվներ դուրս գրելու դեպքում՝ այդպիսի հաշիվներ դուրս գրող անձանցից գանձվում է հարկային հաշվում առանձնացված ԱԱՀ-ի գումարը, ինչպես նան տուգանք՝ ԱԱՀ-ի գումարի 100 տոկոսի չափով, բայց ոչ պակաս մեկ միլիոն դրամից: Բացի նշվածից, ԱԱՀ օրենսդրության խախտման համար կարող են կիրառվել նան 1.2 պարագրաֆում նշված պատասխանատվության ձները: ԱԱՀ-ի վճարման հաշվետու ժամանակաշրջան է համարվում յուրաքանչյուր եռամսյակը՝ եթե գործարքներից հասույթը նախորդող օրացուցային տարում չի գերազանցել 60 մլն. դրամը, հակառակ դեպքում` ԱԱՀ-ի վճարման հաշվետու ժամանակաշրջան է համարվում յուրաքանչյուր ամիսը: Հաշվարկված ԱԱՀ-ի գումարների վճարումները պետական բյուջե կատարվում են մինչն հաշվետու ժամանակաշրջանին հաջորդող ամսվա 20-ը ներառյալ: ԱԱՀ-ի գծով պարտավորությունների հաշվառման ժամանակ հաշվի են առնվում փոխհատուցման /հաշվանցման/ գծով այդ հարկատեսակի գումարները, որով կանխվում է կազմակերպության կրկնակի հարկումը ավելացված արժեքի հարկով: Այդ նպատակով, ծառայությունների ստացման կամ ապրանքանյութական արժեքների մուտքագրման ժամանակ կազմակերպության վճարած ԱԱՀ-ն արձանագրվում է թիվ 226 «Հաշվանցման ենթակա անուղղակի հարկեր» հաշվում: Այնուհետն, բյուջեի հետ ավելացված արժեքի հարկի վճարման վերջնահաշվարկի ժամանակ հաշվի է առնվում փոխհատուցվող գումարը: Ընդունենք, որ կազմակերպությունը հաշվետու ժամանակաշրջանում արտադրանքի թողարկման համար ձեռք է բերել 60 000 հազ. դրամ արժողությամբ հումք, որի դիմաց մատակարարներին վճարել է նան ԱԱՀ`12 000 հազ. դրամ: Նույն ժամանակաշրջանում իրացվել է պատրաստի արտադրանք 150 000 հազ. դրամի` ներառյալ գնորդներից գանձվող ավելացված արժեքի հարկը: Պահանջվում է ձնակերպել բյուջեի նկատմամբ ԱԱՀ-ի գծով վերջնահաշվարկի արդյունքը ն կատարել հարկի վճարում, եթե ԱԱՀ-ի դրույքը հարկվող բազայի նկատմամբ կազմում է 209, իսկ հարկման բազայում ներառման դեպքում` 16,679:

ԳԼՈՒԽ 2II ԳՈՒՅՔԱՀԱՐԿԻ ԵՎ ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Ավելացված արժեքի հարկի գծով կձնակերպվեն հետնյալ հաշվային թղթակցությունները. - մատակարարներից նյութերը ձեռք բերելիս

Դտ 211 «Նյութեր»……………...60 000 Դտ 226 «Հաշվանցման ենթակա անուղղակի հարկեր»…......................12 000 (60 000 2 209) Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»………..……………….72 000 -

գնորդներից իրացված արտադրանքի հասույթը մուտքագրելիս.

Դտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»…150 000 Կտ 611 «Իրացումից հասույթ»…...125 000 (150 000 – 25 000) Կտ 524 «Կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտք բյուջեին ԱԱՀ-ի գծով»……. 25 000 (150 000 2 16.679) -

մատակարարներին վճարված ավելացված արժեքի հարկը հաշվանցելիս.

Դտ 524 « Կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտք բյուջեին»…..............................…………….. 12 000 Կտ 226 «Հաշվանցման ենթակա անուղղակի հարկեր»……………….............……………………12 000 -

ավելացված արժեքի հարկը բյուջե փոխանցելիս.

Դտ 524 « Կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտք բյուջեին»…………...................................….. 13 000 Կտ 252 «Հաշվարկային հաշիվ»…….………..………….13 000 Այսպիսով, պատրաստի արտադրանքի իրացման դիմաց բյուջեի նկատմամբ ԱԱՀի գծով պարտավորությունները հաշվանցվեցին կազմակերպության կողմից հումքի դիմաց արդեն վճարված ավելացված արժեքի հարկի գումարներով, որով կանխվեց հարկային պարտավորության կրկնակի հաշվարկն ու վճարումը: Հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում փոխհատուցման ենթակա ԱԱՀ-ի գումարի մնացորդը վերագրվում է բյուջեի գծով դեբիտորական պարտքերին հետնյալ թղթակցությամբ.

Դտ 225 «Դեբիտորական պարտքեր բյուջեի գծով» Կտ 226 «Հաշվանցման ենթակա անուղղակի հարկեր»

12.3 ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՇՎԱՐԿԻ

ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԱՀ վճարող անձինք հաշվետու ժամանակաշրջանի ավարտից հետո, մինչն դրան հաջորդող ամսվա 25-ը ներառյալ, իրենց հաշվառման վայրի հարկային մարմին ներկայացնում են պետական բյուջե ԱԱՀ-ի վճարման համար համապատասխան հաշվարկներ ն տեղեկություններ՝ հաշվետու ժամանակաշրջանում իրենց կողմից ձեռք բերված ապրանքների ն ստացված ծառայությունների գծով մատակարարների կողմից դուրս գրված ն իրենց կողմից մատակարարված ապրանքների ն մատուցված ծառայությունների գծով դուրս գրված հարկային հաշիվների վերաբերյալ: ԱԱՀ

ԳԼՈՒԽ 2II ԳՈՒՅՔԱՀԱՐԿԻ ԵՎ ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

վճարողների կողմից ԱԱՀ-ի գծով սխալների ինքնուրույն հայտնաբերման դեպքում սահմանված կարգով դրանց ճշգրտման արդյունքներով կարող են ներկայացվել ճշգրտված հաշվարկներ: Ավելացված արժեքի հաշվարկի հաշվետվությունը լրացվում է հազար դրամներով` ստորակետից հետո մեկ նիշի ճշտությամբ: Հաշվետու ժամանակաշրջանի կամ նախորդող ժամանակաշրջանի համար հաշվարկ ներկայացնելիս համապատասխան վանդակում կատարվում է նշում: Հաշվետվության 8-րդ տողում լրացվում է «ԱԱՀ-ի մասին» հետնյալ գործարքների գծով իրացման շրջանառելիության ընդհանուր մեծությունը. - ՀՀ օրենքի 7-րդ հոդվածով սահմանված հարկման օբյեկտից դուրս գործարքները, - օրենքի 15-դ հոդվածի համաձայն հարկից ազատված գործարքները, - ԱԱՀ-ով չհարկվող շրջանառելի (բազմակի օգտագործման) իրացման շրջանառության գումարը: Հաշվետվության 11 Ա վանդակում լրացվում է ԱԱՀ-ի մասին օրենքի 6-րդ հոդվածի 1-3 կետերով սահմանված գործարքների շրջանառությունը` առանց ԱԱՀ-ի, իսկ 11 Բ վանդակում` այդ շրջանառության նկատմամաբ հաշվարկված ԱԱՀ-ի գումարը (ներառյալ հետաձգված պարտավորության գումարները): Հաշվետվության 12 Ա վանդակում լրացվում է ԱԱՀ-ի մասին օրենքի 6-րդ հոդվածի 1-3 կետերով սահմանված գործարքների շրջանառությունը, որոնց համար կիրառվել է լրիվ արժեքով հատուցում, իսկ 12 Բ վանդակում` լրացվում է ԱԱՀ-ի գումարը (ներառյալ հետաձգված պարտավորությունները), հաշվարկված լրիվ արժեքով հատուցման գումարի նկատմամբ 16,69 հաշվարկային դրույքաչափով: Հաշվետվության 13-րդ տողում լրացվում է ԱԱՀ-ի գծով այլ հարկային պարտավորության գումարը, այդ թվում. - ԱԱՀ-ի գծով հարկային պարտավորության այն գումարները, որոնց բյուջե վճարման պարտավորությունը օրենքի 24 հոդվածի համաձայն ծագել է տվյալ հաշվետու ժամանակաշրջանում, - մինչն 2002թ հունվարի 1-ը իրականացված գործարքների գծով ԱԱՀ հետաձգված հարկային պարտավորության գումարները, որոնց բյուջե վճարման պարտավորությունը ծագել է տվյալ հաշվետու ժամանակաշրջանում: Հաշվետվության 13. 1 վանդակում լրացվում է ԱԱՀ-ի այն գումարը, որի գծով հարկի վճարման պահը հետաձգվում է օրենքի 24-րդ հոդվածի համապատասխան: Հաշվետվության 15 Ա վանդակում լրացվում է աքպրանքների ներմուծման ընդհանուր ծավալը, իսկ 15 Բ վանդակում` ՀՀ մաքսային մարմինների կողմից ներմուծման պահին գանձված ԱԱՀ-ն: Հաշվետվության 16.1 տողում լրացվում է ստացված ծառայությունների ն ձեռք բերված ապրանքների դիմաց մատակարարների հարկային հաշիվներում առանձնացված ԱԱՀ գումարի այն մեծությունը, որի դեպքում հաշվանցման պահը հետաձգվում է մինչն վճարման պահը: Հաշվետվության 16.2 տողում լրացում են օրենքի համաձայն կատարվող վերահաշվարկների արդյունքում հաշվանցման ԱԱՀ-ի ավելացումը կամ պակասեցումը. - տվյալ հաշվետու ժամանակաշրջանում հաշվանցվող ԱԱՀ-ի այն գումարները, որոնց գծով հաշվանցման իրավունքը օրենքի 24 ն 25 հոդվածների համաձայն հետաձգվել էր նախորդ հաշվետու ժամանակաշրջաններում, - օրենքի 26 հոդվածի 4-րդ կետի համապատասխան հաշվանցման պակասեց-

ԳԼՈՒԽ 2II ԳՈՒՅՔԱՀԱՐԿԻ ԵՎ ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

-

ման ենթակա ԱԱՀ-ի գումարների նվազեցումը, օրենքի 27-րդ հոդվածի համաձայն կատարվող հաշվարկների արդյունքում հաշվանցման ենթական ԱԱՀ գումարների նվազեցումը: Հաշվետվության 18 տողը ոչ պարտադիր տեղեկատվություն է ն լրացվում է հարկ վճարողի ցանկությամբ:

1.

Ներկայացրեք գույքահարկի հաշվարկման ալգորիթմը շինությունների համար

2.

Ներկայացրեք գույքահարկի հաշվարկման ալգորիթմը շարժակազմի համար

3.

Ինչպիսին է ավելացված արժեքի հարկի հաշվարկման ալգորիթմը (11.2):

4.

Ինչ բաժիններից է բաղկացած ավելացված արժեքի հարկի հաշվետվությունը

(12.1): (12.1):

(12.3):

ԳԼՈՒԽ 2III ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

ԳԼՈՒԽ 2III

¶ÉËÇ µáí³Ý¹³ÏáõÃÛáõÝÁ

ѳñϳÛÇÝ

åɳݳíáñÙ³Ý ¿áõÃÛáõÝÁ,

• ѳñϳÛÇÝ

åɳݳíáñÙ³Ý ËݹÇñÝ»ñÁ:: •

ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է. 

նկարագրել հարկային պլանավորման անհրաժեշտությունը,



բնութագրել հարկային պլանավորման դերը կազմակերպությունների տնտեսական կառավարման համակարգում,



գնահատել ոչ ընթացիկ ակտիվների օգտագործման գծով հարկային բեռի թեթնացման պարտավորությունները,



ներկայացնել հաշվարկված աշխատավարձի գծով հարկային բեռի թեթնացման ուղիները,



եկամտահարկի ն կենսաթոշակային հիմնադրամին մուծումների հակակշռմամբ օպտիմալացնել հաշվարկվող աշխատավարձին առընչվող հարկային պարտավորությունները:

13.1

ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՊԼԱՆԱՎՈՐՄԱՆ էՈՒԹՅՈՒՆԸ

. Ստանդարտ ձներով մշակված հաշվետու ժամանակաշրջանին վերաբերող տարբեր հարկատեսակների գծով արտաքին հաշվետվություններից բացի, հարկային հաշվապահությունը ներքին հաշվետվություն է պատրաստում կազմակերպության կառավարման պահանջների բավարարման նպատակով: Ներքին հաշվետվությունները պատրաստվում են հարկային պլանավորման ն վերլուծության շրջանակներում, ն եթե առաջինը վերաբերում է կազմակերպության առաջիկա գործունեությանը, ապա երկրորդը կազմվում է ձնավորված հարկային փաստացի պարտավորությունների արդյունքներով՝ ներկայացնելով առանձին հարկային վճարումների դինամիկան, փաստացի հարկերի շեղումները նախատեսվածից, բյուջետային պարտավորությունների կատարման ընթացքը: Կազմակերպությունների կառավարման համակարգում, հարկային պլանավորման ն վերլուծության հիմնական ֆունկցիան բյուջետային պարտավորությունների բեռի թեթնացումն է: Հետնաբար, գործնականում հարկային պլանավորմանը ն վերլուծությանը անհարաժեշտ է պատշաճ ուշադրություն դարձնել, որով կազմակերպությունները զգալիորեն կնվազեցնեն բյուջետային պարտավորությունների մարմանը ուղղված դրամական արտահոսքերը: Փաստորեն, կազմակերպություններում անհրաժեշտություն է ծագում հարկային կառավարման կազմակերպման համար, որը նպատակաուղղված լինելով նվազագույն հարկային պարտավորությունների ձնավորման ն հարկային բեռի թեթնացման ուղիների որոնմանը, իր մեջ հիմնականում ընդգրկում է երկու կարնորագույն ֆունկցիա՝ հարկային պլանավորում ն հարկային վերլուծություն:

Հարկային պլանավորման հիմնական ֆունկցիաներն են.  

կազմակերպության առաջիկա գործունեության հետ կապված հարկման օբյեկտների բացահայտումը, նախատեսվող վճարվելիք հարկատեսակների կազմի ու կառուցվածքի ներկա-

ԳԼՈՒԽ 2III ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հարկային պլանավորման ն վերլուծության հիմնական ֆունկցիան բյուջետային պարտավորությունների բեռի թեթնացումն է:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հարկային վերլուծությունը հիմնականում կապված է կազմակերպությունների գործունեության փաստացի հարկման արդյունքների հետ, երբ կատարվում է հարկային մուծումների արդյունավետ քաղաքականության վարման գնահատում:

 

յացումը, բյուջետային պարտավորությունների մարմանն ուղղված դրամական արտահոսքերի գնահատումը, երկընտրանքային գործարքների բացահայտումը` ըստ նվազագույն հարկման հատկանիշների:

Այսպես, կազմակերպությունը 1999 թ. երկընտրանքի հնարավորություն ուներ հիմնական միջոցը վարձելու կամ գնելու ուղղությամբ: Այդ նպատակով, հարկային հաշվապահը ներկայացնում էր իր կողմից հավաքագրված հետնյալ տվյալները.  ակտիվի գնման արժեքը կազմում է 6 000 դրամ ներառյալ (ԱԱՀ-ն), իսկ օգտակար ծառայության ժամկետը՝ 3 տարի,  ակտիվի ծառայության վերջում լուծարային արժեք չի գոյանում, ն հետնաբար հավասարաչափ մաշվածքի հաշվարկման եղանակով ակտիվի տարեկան ամորտիզացիան կազմում է 2 000 դրամ,  վարձակալական հիմունքներով ակտիվը ձեռք բերելիս, տարեկան վարձավճարը կազմում է 2 500 դրամ,  շահութահարկի դրույքաչափը կազմում է 209,  գնում կատարելիս, հաշվարկված տարեկան ամորտիզացիայի շնորհիվ ծախսերի ավելացումով նվազում է բյուջե մուծվող տարեկան շահութահարկը՝ 400 դրամով (2 000 2 0.2),  վարձակալելիս, կատարվող տարեկան վարձավճարի շնորհիվ ծախսերի ավելացումով նվազում է բյուջե մուծվող տարեկան շահութահարկը՝ 500 դրամով (2 500 2 0.2),  գնում կատարելիս առաջանում է ԱԱՀ-ի գծով 1000 դրամի պարտավորություն (6 000 2 16,67),  ֆինանսական վարձակալությունը, ըստ հարկային օրենսդրության, մինչն 2002 թ. չէր հարկվում ԱԱՀ-ով: Հիմնական միջոցի օգտագործմամբ պայմանավորված հարկային մուծումների առումով նպատակահարմար է ակտիվի ֆինանսական վարձակալումը, ն ոչ թե գնումը: Բացի այդ, վարձակալման դեպքում, թողարկման ինքնարժեքի կազմում հիմնական միջոցի վարձավաճարները գերազանցում են գնման դեպքում նախատեսվող տարեկան ամորտիզացիոն հատկացումներին, որն իր հերթին նվազեցնում է շահութահարկի գծով կազմակերպության հարկային պարտավորությունները (տես աղյուսակ 13.1): Այսպիսով, հիմնական միջոցի վարձակալման դեպքում ակտիվի գծով կազմակերպությունը թեթնացնում է իր հարկային բեռը 1 500 դրամով, իսկ գնման դեպքում՝ այն կազմում է ընդամենը 200 դրամ:

ԳԼՈՒԽ 2III ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

Աղյուսակ 13.1 Հարկային պարտավորություններ ակտիվը գնելիս կամ

.Ցուցանիշներ

վարձելիս

.Տ Ա Ր Ի Ն Ե Ր 2000 2001

Ընդամենը

Գ Ն ՈՒ Մ .Պարտավորությունների աճ ԱԱՀ-ի գծով Պարտավորությունների նվազում ամորտիզացիա

շահութահարկի տնտեսում Հարկային պարտավորություն .Վ Ա Ր Ձ Ա Կ Ա Լ ՈՒ Մ Պարտավորությունների աճ ԱԱՀ-ի գծով Պարտավորությունների նվազում .վարձավճար

շահութահարկի տնտեսում Հարկային պարտավորություն

1 000

1 000

2 000

2 000

2 000

(1 200) (200)

2 500

2 500

2 500

(1 500) (1 500)

Հարկային վերլուծությունը հիմնականում կապված է կազմակերպությունների գործունեության փաստացի հարկման արդյունքների հետ, երբ կատարվում է հարկային մուծումների արդյունավետ քաղաքականության վարման գնահատում ն դրա հիման վրա ըստ տարիների համեմատական վերլուծություններ են իրականացվում առանձին հարկատեսակների ձնավորման, վերաուղղման, կառուցվածքային տեղաշարժերի առումով: Հետնաբար, հարկային վերլուծության արդյունքներով. • ներկայացվում են հարկային փաստացի պարտավորությունները, • համեմատվում են վճարված հարկատեսակների փաստացի գումարների կազմն ու կառուցվածքը նախատեսվածի հետ, • համեմատման հետնանքով բացահայտված շեղումների գնահատումներով նըշվում են կազմակերպության հարկային բեռի թեթնացման ուղիները (տես աղյուսակ 13.2): Այսպես, կազմակերպության բյուջետային պարտավորությունները վերլուծվող տարիներին ընդգրկում են շահութահարկ, ավելացրած արժեքի հարկ, գույքահարկ: Աղյուսակ 13.2 Նախատեսված ն փաստացի հարկային պարտավորությունները Հարկատեսակ շահութահարկ ԱԱՀ գույքահարկ

ընդամենը

2 000 թ. .պլան փաստ. շեղում Հ11 1009 1009

2 001 թ. .պլան փաստ. շեղում Հ18 1009 1009

ԳԼՈՒԽ 2III ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հարկային բեռի գնահատումը աշխատավարձի գծով պարտավորություններում կատարվում է երկու ուղղությամբ` կենսաթոշակային հիմնադրամին հատկացումները ն եկամտահարկի մուծումները:

Հարկային վերլուծության արդյունքները ցույց են տալիս, որ կազմակերպությունը քննարկվող երկու տարիներին շահութահարկի ն ավելացրած արժեքի հարկի գծով փաստացի պարտավորությունների թերձնավորում է ունեցել: Ընդ որում, եթե այդ երկու հարկատեսակների գծով միաժամանակ նկատվում է նախատեսվածի նկատմամբ իջեցման միտում, ապա պետք է ենթադրել, որ կազմակերպութանը չի հաջողվում ծավալել պլանավորված իրացում, քանի որ կրճատվում են անուղղակի հարկերը ն միաժամանակ դրա հետնանքով` վերլուծվող տարիներին նվազում հարկվող շահույթներն ու ձնավորված շահութահարկերը (տես աղյուսակ 5.2): .Տնտեսավարման նման պայմաններում նախատեսվածի նկատմամբ գույքահարկի գերձնավորումը անթույլատրելի է համարվում ն վկայում է շրջանառության աճով չուղեկցվող շինությունների ն տրանսպորտային միջոցների ավելացմամբ: Ուստի, կառավարող մարմինների ուշադրությունը պետք է բնեռվի ավելորդ շարժական ն անշարժ գույքի կրճատմանը:

13.2 ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ԳԾՈՎ ՀԱՐԿԱՅԻՆ ԲԵՌԻ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄՆԵՐԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Երբ կազմակերպությունների կողմից կսահմանվեն բարձր աշխատավարձեր, կնվազեն կենսաթոշակային հիմնադրամին մուծումները, զուգահեռաբար աճելով եկամտահարկի պարտավորությունները, ն հակառակը: :

Հարկային բեռի գնահատումը աշխատավարձի գծով պարտավորություններում կատարվում է երկու ուղղությամբ` կենսաթոշակային հիմնադրամին հատկացումներն ն եկամտահարկի մուծումները: Գործող հարկային օրենսդրությունը վերընշյալ մուծումների ոլորտում հակակշիռներ է սահմանել, այնպես, որ կազմակերպությունները ցածր աշխատավարձեր սահմանելիս կրճատեն եկամտահարկի պարտավորությունները, բայց միաժամանակ ստիպված լինեն ավելացնելու կենսաթոշակային հիմնադրամին հատկացումները: Հակառակ դեպքում, երբ կազմակերպությունների կողմից կսահմանվեն բարձր աշխատավարձեր, կնվազեն կենսաթոշակային հիմնադրամին մուծումները, զուգահեռաբար աճելով եկամտահարկի պարտավորությունները: Աշխատավարձի գծով հարկային բեռի նման հավասարակշռումը ապահովվում է այն պարզ պատճառով, որ եկամտահարկի գծով հարկային դրույքաչափերը պրոգրեսիվ են, իսկ կենսաթոշակային ֆոնդին հատկացումների դրույքաչափերը` ռեգրեսիվ: Այնուամենայնիվ, կազմակերպությունները կարող են պլանային միջոցառումներ ձեռնարկել աշխատավարձի գծով հարկային բեռի թեթնացման ուղղությամբ, կամ գնահատել աշխատավարձի գծով հարկատեսակների սահմանային չափը, նախորոշված սահմանափակումների առկայության դեպքում: Օրինակ, կազմակերպությունը կիրառում է քիմիական տեխնոլոգիաներ, ն արտանետումների արդյունքում բնապահպանական վնաս է հասցնում շրջակա միջավայրին: Տեխնոլոգիական բարեփոխումների նպատակով արտասահմանյան «Կանաչների միություն» գրասենյակից կազմակերպությանը տրամադրվել է 12 մլն դրամի դրամաշնորհ, հետնյալ սահմանափակումներով.  դրամաշնորհի օգտագործման առավելագույն ժամկետը սահմանվել է 3 ամիս,  ծրագիրն իրականացնող թիմը սահմանափակվում է 6 աշխատակցով (գործավար, հաշվապահ ն 4 տեխնոլոգ),  դրամաշնորհ տրամադրող կազմակերպության քաղաքականությունն է

ԳԼՈՒԽ 2III ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

հնարավորին չափ խուսափել արտասահմանյան միջոցները տեղական հարկային նպատակներով ծախսելուց, ուստի դրամաշնորհի հաշվին կենսաթոշակային հիմնադրամին մուծվող գումարների առավելագույն չափը, համաձայն «Կանաչների միություն» գրասենյակի պահանջների, չպետք է գերազանցի ծրագրի ֆինանսավորման նախահաշվի 59-ը: Կազմակերպության ղեկավարությունը իր հերթին դրամաշնորհի ծրագիրն իրականացնող աշխատակազմին հետնյալ պահանջներն է ներկայացրել. 

 

տեխնոլոգների ամսական աշխատավարձի չափը պետք է գերազանցի 100 000 դրամը, իսկ գործավարի ն հաշվապահի ամսական աշխատավարձի չափը, ընդհակառակը, պետք է սահմանվի 100 000 դրամից պակաս, գործավարն ու հաշվապահը աշխատավարձ են ստանալու 2 ամսից ոչ ավել, ծրագրի իրականացման ընթացքում կազմակերպության աշխատակիցների ընդհանուր ցուցակային թվին հաշվարկվող աշխատավարձի բնեռացումից խուսափելու նպատակով` դրամաշնորհում ընդգրկված աշխատակիցներից պահվող ընդհանուր եկամտահարկի առավելագույն չափը պետք է կազմի 500 000 դրամ:

Աշխատանքների ֆինանսավորման նախահաշվի հոդվածների ներկայացման նպատակով հաշվապահից պահանջվում է սահմանել դրամաշնորհի թիմակիցների յուրաքանչյուր աշխատակցի գծով սահմանվող ամսական աշխատավարձը այնպես, որ բավարարվեն ինչպես «Կանաչների միություն» գրասենյակի, այնպես էլ կազմակերպության տնօրինության կողմից սահմանված վերընշյալ պահանջները: Որպես հաշվապահ, իրականացնենք տվյալ հանձնարարությունը, աշխատավարձի գծով հարկային բեռի գնահատման հաշվարկային հետնյալ քայլերով:

Առաջին քայլ. հաշվարկենք դրամաշնորհի նախահաշվում առավելագույն աշխատավարձի ֆոնդի մեծությունը: դրամաշնորհի նախահաշվում կենսաթոշակային հատկացումների առավելագուն մեծությունը Հ 12 մլն դրամ 2 59 Հ 600 000 դրամ աշխատավարձի ֆոնդ Հ սպասարկող անձնակազմի աշխատավարձ Հ Հ տեխնոլոգների աշխատավարձ 600 000 Հ սպասարկող անձնակազմի գծով հատկացումներ Հ Հ տեխնոլոգների աշխատավարձի գծով հատկացումներ Քանի որ, ըստ «Կանաչների միություն» գրասենյակի պահանջների, աշխատողների ամսեկան թիվը 6 հոգի է, իսկ դրամաշնորհի օգտագործման առավելագույն ժամկետը 3 ամիս, ապա մեկ աշխատողի հաշվով կենսաթոշակային հիմնադրամին հատկացումները ամսեկան կկազմեն. 600 000 : (6 հոգի 2 3 ամիս)Հ 33 333 դրամ Այս պարագայում պետք է կիրառել 100 000 դրամ աշխատավարձի շեմը գերազանցող կենսաթոշակային հատկացումների բանաձնը, քանի որ մինչն 100 000 դրամ աշխատավարձի նկատմամբ կենսաթոշակային ընդհանուր հատկացումները կազմում են 20 000 դրամ (100 000 2 39Հ Հ 5 000 Հ 80 000 2 159).

ԳԼՈՒԽ 2III ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

33 333 » 20 000 Դրամաշնորհով նախատեսվող մեկ ամսում յուրաքանչյուր աշխատողի աշխատավարձի չափը նշանակենք - 2 Հետնաբար, դրամաշնորհի նախահաշվով կենսաթոշակային հատկացումների 600 000 դրամ հոդվածը կներկայացվի. 600 000 Հ |0.032Հ17 000 Հ (2-100 000) 2 0,05| 2 3 ամիս 2 6 հոգի Որտեղից. 2 Հ 266 667 դրամ Այսպիսով, մեկ ամսում յուրաքանչյուր աշխատողին դրամաշնորհով նախատեսվող աշխատավարձի չափը կարող է սահմանվել 266 667 դրամ, որը բավարարում է «Կանաչների միություն» գրասենյակի կողմից առաջադրված պահանջներին:

Երկրորդ քայլ. հաշվարկենք ձնավորվող նախահաշվում դրամաշնորհ ստացող կազմակերպության տնօրինության կողմից ներկայացվող պահանջների ճշգրտումները: Դրամաշնորհի նախահաշվում աշխատավարձի հոդվածը պետք է կազմեր. սպասարկող անձնակազմ Հ 266 667 2 2 հոգի 2 2 ամիս Հ 1 066 668 տեխնոլոգներ Հ 266 667 2 4 հոգի 2 3 ամիս Հ 3 200 004 4 266 672 Սակայն, հաշվի առնելով կազմակերպության տնօրինության այն պահանջը, համաձայն որի, սպասարկող անձնակազմի աշխատակիցների ամսական աշխատավարձը չպետք է գերազանցի 100 000 դրամի շեմը, կկատարվեն աշխատավարձի նախահաշվային հետնյալ ճշտումներ. սպասարկող անձնակազմ Հ 99 999 2 2 հոգի 2 2 ամիս Հ 399 996 Հ 3 866 676 տեխնոլոգներ (մնացորդային եղանակով) 322 223 2 4 հոգի 2 3 ամիս 4 266 672 Կազմակերպության տնօրինությունը նախատեսում էր նան եկամտահարկի գծով պահումների ամսական 500 000 դրամ առավելագույն մեծություն: Ելնելով այդ պահանջից, կատարենք աշխատավարձի նախահաշվային հոդվածների հետնյալ ճըշտումները. սպասարկող անձնակազմի ամսեկան եկամտահարկ. Հ 7 700 2 2 հոգի Հ 15 400 դրամ տեխնոլոգների ամսական եկամտահարկ. (500 000 – 15 400 2 2 ամիս) : (4 հոգի 2 3 ամիս) Հ 39 100 դրամ Մեկ տեխնոլոգի ամսական աշխատավարձի չափը նշանակելով 7, կազմենք հետնյալ հավասարումը` առաջնորդվելով եկամտահարկի հաշվարկի կարգով. 39 100 Հ (7 – 0.037 – 100 000) 2 0.2 Հ 8 000 , որտեղից. 7 Հ 263 400 դրամ Հետնաբար, մեկ տեխնոլոգի ամսական աշխատավարձը, որը նախնական հաշվարկով կազմել էր 322 223 դրամ` ըստ «Կանաչների միության» գրասենյակի պահանջների, կճշգրտվի դրամաշնորհ ստացող կազմակերպության սահմանափակու-

ԳԼՈՒԽ 2III ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

մով ն կներկայացվի 263 400 դրամ:

Երրորդ քայլ. ներկայացնենք դրամաշնորհի նախահաշվում աշխատավարձին առնչվող հոդվածները՝ հիմնվելով նախորդ քայլերի արդյունքների վրա: «Կանաչների միություն» գրասենյակի 12 մլն դրամ արժողությամբ դրամաշնորհի նախահաշվում աշխատավարձին առնչվող հոդվածները, որոնք բավարարում են ինչպես դրամաշնորհ տրամադրող, այնպես էլ ստացող կազմակերպությունների կողմից առաջադրված պայմաններին, կներկայացվեն այսպես.

Աշխատավարձ (դրամ) տեխնոլոգներին 4 հոգի 2 3 ամիս 2 263 400 Հ գործավարին 1 հոգի 2 2 ամիս 2 99 999 Հ հաշվապահին 1 հոգի 2 2 ամիս 2 99 999 Հ

Փոխանցումներ կենսաթոշակային հիմնադրամին

3 560 796 3 160 800 199 998 199 998

476 864

տեխնոլոգների գծով 4 հոգի 2 3 ամիս 2 |(263 400 2 0,03 Հ Հ17 000 Հ 163 400 2 0.05)| Հ գործավարի գծով 1 հոգի 2 2 ամիս 2 20 000 Հ հաշվապահի գծով 1 հոգի 2 2 ամիս 2 20 000 Հ

396 864 40 000 40 000

Այսպիսով, աշխատավարձի գծով հարկային բեռի գնահատումներով ծրագրի նախահաշվում ընդգրկված վճարային հոդվածները բավարարում են. (8) դրամաշնորհ տրամադրող կազմակերպության պահանջներին` առավելագույն կենսաթոշակային հատկացումների գծով. 476 864 Հ 12 մլն 2 59 (Ե) դրամաշնորհ ստացող կազմակերպության պահանջներին` առավելագույն եկամտահարկի պահումների գծով. 39 100 2 4 հոգի 2 3 ամիս Հ 7 700 2 2 հոգի 2 2 ամիս ≤ 500 000

1.

Թվարկեք հարկային պլանավորման խնդիրները: (13.1):

2.

Ներկայացրեք

ոչ ընթացիկ ակտիվների օգտագործման հարկային բեռի թե-

թնացման ուղիները (12.1): 3.

Ինչու են միմյանց հակակշռում եկամտահարկը ն կենսաթոշակային հատկացումների պարտավորությունները (12.2):

ֆոնդին

ԳԼՈՒԽ 2III ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

ԳԼՈՒԽ 2IՈ ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԲԱԺԻՆ IՈ

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ

ԳԼՈՒԽ 2ՈI

Գլխի բովանդակությունը կառավարչական հաշվառման էությունը, • կառավարչական հաշվառման խնդիրները: •

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է. 

նկարագրել կառավարչական հաշվառման անհրաժեշտությունը,



գնահատել կառավարչական հաշվառման հաշվետվությունների նշանակությունը տնտեսական որոշումներ կայացնելիս,



նկարագրել կառավարչական հաշվառման ֆունկցիաները տնտեսավարման համակարգում,



կազմել թողարկվող արտադրանքի կամ կատարվող ծառայությունների փաստացի ինքնարժեքի կալկուլյացիա,



նկարագրել ծախսային հոսքը հաշվապահական հաշիվների օգնությամբ,



14.1

կազմել կառավարչական հաշվապահության թղթակցություններ:

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տնտեսական գործունեություն վարող ցանկացած կազմակերպություն ձգտում է ունենալ խելամիտ ն ջանասեր կառավարիչ, որը ոչ միայն ապահովում է անխափան ն արդյունավետ գործարարություն, այլն պայմաններ է ստեղծում շուկայական մրցակցությանը դիմակայելու համար: Մյուս կողմից, այդ խնդիրների լուծման նպատակով ցանկացած կառավարիչ ձգտում է հաշվապահության համակարգում կազմակերպել կառավարչական հաշվառում` վերջինիս համարելով իր գործունեության հաջողության գրավականը: Թե ինչու է գործարար աշխարհը կազմակերպում կառավարչական հաշվառում կամ թե ինչ ներքին ու արտաքին դրդապատճառներով են կառավարչական հաշվետվություն ներկայացնում ն տնտեսական որոշումներ կայացնում, կհասկանանք, եթե ներկայացնենք մի ֆաբրիկայի մեկնարկի պատմություն: «Արագած» կահույքի ֆաբրիկան 1 999 թ. հիմնվել է չորս գործընկերների կողմից՝ յուրաքանչյուրի կողմից 200 000 հազ. դրամ փայամասնակցության ներդրումով: Քանի որ ֆաբրիկայի մեկնարկի համար անհրաժեշտ են առնվազն 1 000 000 հազ. դրամի ակտիվներ, փայատերերը որոշում են ակտիվների ֆինանսավորման պակասը լրացնել 200 000 հազ. դրամի հումքի գծով մատակարարներին պարտք մնալով, ն իրենց գործունեությունը սկսել 2 000 թ. հունվարի մեկից՝ արտադրելով սեղան, աթոռ ն պահարան: Այսպիսով, 2 000 թ. հունվարի մեկի դրությամբ, ֆաբրիկայի հաշվեկշիռը կունենա հետնյալ տեսքը (տես աղյուսակ 14.1).

ԳԼՈՒԽ 2IՈ ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Աղյուսակ 14.1

ՏԱՐԵՍԿԶԲԻ ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

առ 1-ը հունվարի 2 000 թ.

(հազ. դրամ)

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ցանկացած կառավարիչ ձգտում է հաշվապահության համակարգում կազմակերպել կառավարչական հաշվառում` վերջինիս համարելով իր գործունեության հաջողության գրավականը:

.Տնտեսական Գումար միջոցներ .Ոչ ընթացիկ ակտիվներ Շինություններ 500 000

Միջոցների աղբյուրներ

.Սարքավորումներ .Տրանսպորտային միջոցներ

.ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

100 000 40 000

Գումար

ԿԱՊԻՏԱԼ Բաժնեհավաք կապիտալ

800 000

Պարտավորություն մատակարարին

200 000

.Ընթացիկ ակտիվներ Հաշվարկային հաշիվ Նյութեր

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

60 000 300 000 1 000 000

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

1 000 000

Հաշվետու տարվա ավարտից հետո, 2 000 թ. գործունեության ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությամբ ֆաբրիկայի հաշվապահը արձանագրում է 0 դրամի շահույթ (տես աղյուսակ 14.2): Կահույքի ֆաբրիկայի փայատերերը փորձում են հասկանալ զրոյական շահույթի ստացման պատճառները ն այդ նպատակով աշխատանքի են ընդունում փորձառու կառավարիչի: Առաջին քայլերից մեկը, որը կատարվում է կառավարչի կողմից, ֆաբրիկայի հաշվապահության ն ներքին վերահսկողության համակարգի ուսումնասիրումն է: Ուսումնասիրման արդյունքներով պարզվում է, որ ֆաբրիկայում 2 000 թ. վարվել է միայն ֆինանսական հաշվառում ն բացարձակապես չի կազմակերպվել կառավարչական հաշվառում, որի հետնանքով թողարկվող արտադրատեսակները չեն կալկուլյացվել ն որոշակիացվել ըստ սահմանային շահույթների: Աղյուսակ 14.2 Ֆինանսական հետնանքների հաշվետվություն 2 000 թ. համար.

(դրամ)

ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ

Իրացումից հասույթ Իրացման ինքնարժեք .Վարչական ծախսեր Շահույթ (տ.1- տ.2 – տ.3)

ԳՈՒՄԱՐ 355 425 (294 425) (61 000)

Հետնաբար, կառավարչի պարտադրմամբ ֆաբրիկայի հաշվապահությունը 2 000 թ, ֆինանսական հաշվառմանը զուգընթաց, ըստ սկզբնական փաստաթղթերի վերականգնել է նան կառավարչական հաշվառում` ըստ հետնյալ գործառնությունների. 1) ծախսվել են նյութեր սեղանի գծով՝ 50 000, աթոռի գծով՝ 70 000, պահարանի գծով՝ 40 000, արտադրամասի սպասարկման համար՝ 20 000, ընդհանուր վար-

ԳԼՈՒԽ 2IՈ ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

2)

3) 4) 5)

6)

7)

8)

9) 10) 11) 12) 13)

չական նպատակներով՝ 10 000 դրամ, հաշվարկվել է աշխատավարձ սեղանի գծով` 60 000, աթոռի գծով` 70 000, պահարանի գծով` 30 000, արտադրամասի սպասարկման համար` 14 000, ընդհանուր վարչական նպատակներով` 10 000 դրամ, օժանդակ արտադրամասում ծախսվել են 30 000 դրամի նյութեր, 50 000 դրամի աշխատավարձ, աշխատավարձի նկատմամբ հաշվարկվել են հատկացումներ կենսաթոշակային ֆոնդին 30 9 - ի չափով, օժանդակ արտադրամասի ծախսերը բաշխվել են հիմնական արտադրության (սեղանի գծով), արտադրամասի սպասարկման ն ֆաբրիկայի սպասարկման ուղղություններով համապատասխանաբար 2 : 1 : 2 հարաբերությամբ, արտադրամասի սպասարկման ծախսերը բաշխվել են թողարկված սեղանների, աթոռների ն պահարանների վրա համապատասխանաբար 1 : 3 : 6 հարաբերությամբ, հիմնական արտադրությունից ստացվել է պատրաստի արտադրանք ն մուտքագրվել է պահեստ սեղանի գծով 10 հատ՝ միավորը 17 190 դրամ ինքնարժեքով, աթոռի գծով` 20 հատ, միավորը 8 935 դրամ ինքնարժեքով ն պահարանի գծով՝ 5 հատ, միավորը 22 880 դրամ ինքնարժեքով, պահեստից առաքվել է գնորդին 8 հատ սեղան` միավորը 20 000 դրամ գնով, 15 հատ աթոռ՝ միավորը 12 000 դրամ գնով ն 1 հատ պահարան` միավորը 15 425 դրամ գնով, գնորդներից ստացվել է իրացման ամբողջ հասույթը, ձնակերպվել է շահութահարկի ծախսը հարկվող շահույթի 209-չափով, .հաշվետու տարվա ծախսերը դուրս են գրվել ֆինանսական արդյունքին, հաշվետու տարվա եկամուտները դուրս են գրվել ֆինանսական արդյունքին, ձնակերպվել է հաշվետու ժամանակաշրջանի ֆինանսական հետնանքը:

Գործառնությունների հիման վրա կառավարչական հաշվառումը իր առջն խնդիր է դնում.

8) Ե) Շ) d) 6)

կազմել գործառնությունների հաշվային թղթակցությունները ներկայացնել ֆինանսական արդյունքների ձնավորման ինֆորմացիոն հոսքը ներկայացնել թողարկված արտադրատեսակների ինքնարժեքի կալկուլյացիան որոշել արտադրատեսակների սահմանային շահույթը ն ծախսահատույցը, ներկայացնել առաջարկություններ թողարկման վնասաբերության կանխման ն շահութաբերության բարձրացման ռեզերվների բացահայտման գծով:

ԳԼՈՒԽ 2IՈ ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Աղյուսակ 14.3 Հաշվետու ժամանակաշրջանի կազմակերպության տնտեսական գործառնությունները

(դրամ)

ԹՂԹԱԿՑՈՂ

Դտ

ՀԱՇԻՎՆԵՐ

Կտ

Հիմնական արտադրություն

Նյութեր

50 000 70 000 40 000

Անուղղակի արտադրական ծախսումներ

Նյութեր

14 000

Վարչական ծախսեր

Նյութեր

10 000

Հիմնական արտադրություն

.Պարտավորություններ աշխատավարձի գծով

60 000 70 000 30 000

Անուղղակի արտադրական ծախսումներ

Պարտավորություններ աշխատավարձի գծով

20 000

Վարչական ծախսեր

Պարտավորություններ աշխատավարձի գծով

10 000

.Օժանդակ արտադրություն Օժանդակ արտադրություն

Նյութեր

30 000

Պարտավորություններ աշխատավարձի գծով

50 000

Հիմնական արտադրություն Անուղղակի արտադրական ծախսումներ

.Պարտավորություններ սոցիալական ապահովագրության գծով

Օժանդակ արտադրություն Վարչական ծախսեր

6 000

38 000 Օժանդակ արտադրություն

Վարչական ծախսեր Հիմնական արտադրություն

18 000 21 000 9 000

15 000 3 000

Հիմնական արտադրություն Անուղղակի արտադրական ծախսումներ

Գումար

19 000 38 000

Անուղղակի արտադրական ծախսումներ

5 900 17 700 35 400

ԳԼՈՒԽ 2IՈ ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

. Պատրաստի արտադրանք Իրացված արտադրանքի ինքնարժեք Հաշվարկային հաշիվ

Պատրաստի արտադրանք

Շահութահարկի ծախս .Ֆինանսական արդյունք

.Պարտավորություններ բյուջեին Իրացված արտադ րանքի ինքնարժեք Վարչական ծախսեր Շահութահարկ

Իրացումից հասույթ

Ֆինանսական արդյունք

Իրացումից հասույթ

171 900 178 700 114 400 137 520 134 025 22 880 160 000 180 000 15 425 294 425 61 000

Ֆինանսական արդյունք Զուտ շահույթ

355 425

Հաշվետու ժամանակաշրջանում ֆաբրիկայի գործունեության ֆինանսական հետնանքների ձնավորման ինֆորմացիոն հոսքը ներկայացվում է հետնյալ երթուղով.

ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐ

ԾԱԽՍԵՐ

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

ՇԱՀՈՒՅԹ

Հետնաբար, ըստ աղյուսակ 14.3-ի թղթակցությունների ն ձնավորվող ֆինանսական արդյունքների ինֆորմացիոն հոսքի՝ բացվել են կառավարչական ն ֆինանսական հաշվառման հաշիվներ, ն դրանցով ներկայացվել ըստ արտադրատեսակների ծախսումների խմբավորումն ու շահույթի ձնավորումը (տես նկար 14.1) :

ԳԼՈՒԽ 2IՈ ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հիմնական արտադրություն (սեղան)

Պատրաստի արտադրանք

Իրացման ինքնարժեք

50 000 60 000 18 000 171 900 38 000 3 900 Հիմնական արտադրություն (աթոռ) 294 425 70 000 178 700 70 000 21 000 17 700 Հիմնական արտադրություն (պահարան)

294 425

40 000 114 400 30 000 9 000 35 400 Անուղղակի ծախսումներ Շահութահարկ 20 000 14 000 6 000 19 000

59 000

ֆինանսական արդյունք

Օժանդակ ծախսումներ 30 000 50 000 95 000 15 000 Վարչական ծախսեր

294 425

355 425

61 000

10 000 10 000 3 000 38 000

Իրացումից հասույթ

355 425

61 000 Շահույթ

Նկար 14.1 ֆինանսական հետնանքների ձնավորման ինֆորմացիոն հոսքը Հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջին ֆաբրիկայի հաշվեկշռի հոդվածները տարեսկզբի համեմատությամբ փոփոխություններ կունենան շնորհիվ վերոհիշյալ 1-13 գործառնությունների (տես աղյուսակ 14.5) Տիրապետելով հաշվետու ժամանակաշրջանի ծախսերի ն եկամուտների ձնավոր-

ԳԼՈՒԽ 2IՈ ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ման տեղեկատվական հոսքին՝ կառավարչական հաշվառումը ձեռնամուխ է լինում արտադրատեսակների փաստացի ինքնարժեքի կալկուլյացմանը ն ծախսահատույցի որոշմանը, քանի որ նորանշանակ կառավարիչը նպատակ է հետապնդում բացահայտելու վնասաբեր արտադրատեսակների թողարկումը: Այսպիսով, ըստ աղյուսակ 14.4-ի, առավել շահութաբեր է աթոռների արտադրությունը, քանի որ դրանց թողարկման միավոր ծախսը ապահովում է 0.34 դրամի շահույթ: Ծախսահատույցը սեղանների գծով գրեթե կրկնակի փոքր է ն կազմում է 0,16 դրամ: Ինչ վերաբերում է պահարաններին, ապա դրանց արտադրությունը վնասաբեր է, քանի որ սահմանային շահույթ չապահովելուց բացի, միավորի գծով ձնավորել է 7 455 դրամի վնաս: Աղյուսակ 14.4 Արտադրատեսակների փաստացի ինքնարժեքի կալկուլյացիան .Ծախսերի անվանումը

Արտադրատեսակներ սեղան աթոռ պահարան 10 հատ 20 հատ 5 հատ

Ընդամենը

Հիմնական (փոփոխուն ծախսեր) նյութեր 50 000

70 000

40 000

160 000

աշխատավարձ 60 000

70 000

30 000

160 000

.սոց. հատկացումներ 18 000

21 000

9 000

48 000

38 000

5 900

17 700

35 400

59 000

114 400

465 000

ինքնարժեք

17 190

8 935

22 880

Միավորի գինը

20 000

12 000

15 425

Սահմանային շահույթ

2 810

3 065

(7 455)

Ծախսահատույցը

0,16

0,34

Ընդհանուր արտադրական (փոփոխուն ծախսեր)

յօժանդակ 38 000 .սպասարկող Արտադրական ինքնարժեք Միավորի արտադրական

Աղյուսակ 14.5

ՏԱՐԵՎԵՐՋԻ ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

առ 1-ը հունվարի 2 001 թ .Տնտեսական Գումար միջոցներ .Ոչ ընթացիկ ակտիվներ Շինություններ 500 000

Միջոցների աղբյուրներ

(հազ դրամ) Գումար

ԿԱՊԻՏԱԼ Բաժնեհավաք կապիտալ

800 000

ԳԼՈՒԽ 2IՈ ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

.Սարքավորումներ

100 000

.Տրանսպորտային միջոցներ

40 000

.ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Պարտավորություն մատակարարին Պարտավորություն աշխատավորներին

200 000 240 000

.Ընթացիկ ակտիվներ Հաշվարկային հաշիվ Նյութեր Արտադրանք

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

415 425 86 000 170 575 1 312 000

Պարտավորություններ սոցապին

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

72 000

1 312 000

Հետնաբար, կառավարիչը կահույքի ֆաբրիկայի փայատերերին շահութաբերության բարձրացման ուղղությամբ հաշվետվությունը նախապատրաստելիս նախնական վերլուծության է ենթարկում իր կողմից կատարված բացահայտումները.

բացահայտում առաջին. պահարանների արտադրությունը վնասաբեր է (տես աղյուսակ 14.4) ն խնդրո առարկա է դրանց արտադրության դադարեցումը,  բացահայտում երկրորդ. մարքեթինգի բաժնից ստացված տեղեկանքով մերժվում է պահարանների արտադրության դադարեցումը, քանի որ կահույքը վաճառվում է կոմպլեկտով, ն առանց պահարանների՝ սեղանների ու աթոռների վաճառքի կրճատման ռիսկայնությունը աճում է: Կառավարիչի որոշումը. վնասաբեր պահարանների արտադրությունը շարունակել, դրանով ապահովելով աթոռների ն սեղանների վաճառքի ավելացման երաշխիքը՝ միաժամանակ ուղիներ փնտրելով վնասաբեր թողարկման ինքնարժեքի կըրճատման գծով.  բացահայտում երրորդ. պահարանների արտադրությանը վերագրված վերադիր արտադրական ծախսերը եռապատկված են, որը պայմանավորված է այդ արտադրանքի ավտոմատ հավաքման ն լաքապատման հոսքային գծի շահագործման ու պահպանման մեծ ծախսումների հետ: Ուստի, խնդրո առարկա է դառնում հոսքային գծի արտադրողականության բարձրացումը ն դրանով իսկ միավոր պահարանի գծով սարքավորումների շահագործման ծախսերի կրճատումը,  բացահայտում չորրորդ. մարքեթինգի բաժնից ստացված տեղեկանքով մերժվում է պահարանների արտադրության ավելացումը, պայմանավորված այդ արտադրատեսակի գծով շուկայական պահանջարկի չափերով: 

Կառավարիչի որոշումը. մինչն նոր շուկաների հայտնաբերումը հրաժարվել արտադրության ավտոմատացումից՝ վաճառելով հավաքման ն լաքապատման հոսքային գիծը, որով խիստ կնվազեն պահարանների արտադրությանը վերագրվող անուղղակի արտադրական ծախսերը ն կվերանա դրանց թողարկման վնասաբերությունը.  բացահայտում հինգերորդ. վարչական ծախսերը կազմում են արտադրական ինքնարժեքի մոտ 21 9-ը ( 61 000 : 294 425 ), որը ըստ կառավարիչի, բավականին բարձր է: Դրա պատճառն է հանդիսացել ֆաբրիկայի շինությունների

ԳԼՈՒԽ 2IՈ ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ն տրանսպորտային միջոցների զգալի տեսակարար կշիռը ակտիվների կազմում (մոտ 40 9 ըստ աղյուսակ 14.5 -ի), որը հանգեցրել է ընդհանուր կառավարման ն սպասարկման ավելորդ ծախսերի ձնավորմանը (տրանսպորտային միջոցների շահագործում, շենքերի սպասարկում ն այլն),  բացահայտում վեցերորդ. հաշվետու տարում ֆինանսական հաշվապահության կողմից չի հաշվարկվել հիմնական միջոցների մաշվածություն ն հետնաբար տարեվերջի հաշվեկշռում բացակայում է կուտակված մաշվածք հոդվածը: Չձնակերպված մաշվածքով մի կողմից թաքցվել է ձնավորված վնասը ն մյուս կողմից ուռճացվել հիմնական միջոցների հաշվեկշռային արժեքը: Կառավարիչի որոշումը. վաճառել ավելորդ տրանսպորտային միջոցները, իսկ ֆաբրիկայի տնօրինության տակ գտնվող, բայց անարդյունավետ օգտագործվող շինությունները հանձնել վարձակալության՝ նպատակ հետապնդելով ստացված վարձավճարներով փոխհատուցելու չարդարացվող վարչական ծախսերը: Կառավարչական հաշվառման արդյունքներով կայացրած որոշումների հիման վրա կառավարիչը ֆաբրիկայի փայատերերին ներկայացնում է.

ԱՌԱՋԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

շահութաբերության բարձրացման ռեզերվների բացահայտման գծով Հայտնում եմ Ձեզ, որ ֆաբրիկան կապահովի տնտեսական գործունեության շահութաբերություն, եթե. 1. վաճառի հավաքման ն լաքապատման հոսքային գիծը ն շահագործվող ավելորդ տրանսպորտային միջոցները՝ արդյունքում մոտ 30 9 - ով կրճատելով արտադրական ն ընդհանուր տնտեսական վերադիր ծախսերը, 2. ֆաբրիկայի տնօրինած տարածքներից մոտ 20 9 -ը, որոնք պարապուրդի են մատնված՝ հանձնել վարձատրման, որով մոտ 15 9 -ով կփոխհատուցվեն ընդհանուր վարչական ծախսերը, 3. շուկաներ որոնել բարձր շահութաբերություն ապահովող աթոռների իրացման ծավալների ընդլայնման նպատակով: Այսպիսով, փորձառու կառավարիչը, կառավարչական հաշվառման կազմակերպման արդյունքներով ֆաբրիկայի փայատերերին արժեքավոր տեղեկատվություն է մատուցում՝ նրանց կողմից կահույքի արտադրության շահութաբերությանը նպաստող տնտեսական որոշումների կայացման համար:

14.2 ՀԱՇՎԱՊԱՀՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ ԿԱՅԱՑՈՒՄ

Գործարար աշխարհի մարդիկ լավ գիտեն, որ բիզնեսի «բոլոր ճանապարհները տանում են դեպի հաշվապահություն»: Եթե ցանկացած տնտեսվարող օբյեկտ դիտվի որպես գործող «կենդանի օրգանիզմ», ապա հաշվապահությունը նրանում հանդես կգա որպես զարկերակ, որի անխափան աշխատանքի շնորհիվ «տեղեկատվությամբ սնուցվում է» գործող տնտեսական կառավարման համակարգը ն հնարավորություն է ստեղծվում կայացնելու կառավարչական որոշումներ: Հաշվապահության դերը այս առումով լիարժեք չէր ընկալել պաղպաղակ արտադրող «Պինգվին» բաց բաժնետիրական ընկերության գործադիր տնօրենը: Նրա

ԳԼՈՒԽ 2IՈ ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

կողմից հաշվապահի աշխատանքը միշտ էլ դիտվել էր որպես սոսկ թվերի հավաքագրում ն հարկային տեսչություն հաշվետվությունների ներկայացում: Իսկ ահա այսօր, կազմակերպության գործերը վատ են ընթանում: Կրճատվել է պաղպաղակի արտադրության շահութաբերությունը, ֆինանսական դրության լարվածություն է ստեղծվել, ն չգիտես թե ինչու, բոլորը մեղադրում են տնօրենին հաշվապահական օղակին կառավարչական որոշումների գործընթացում չընդգրկելու հարցում: Կազմակերպության գործադիր տնօրենը հաշվապահից բազմիցս հիշեցումներ էր ստացել, բայց ժամանակի սղության, կամ միգուցե կառավարման համակարգում հաշվապահության դերի թերագնահատման պատճառով, դրանք չէր կարդացել: Հիմա, երբ արդեն 2002 թ. վերջին «Պինգվին» ԲԲԲ-ն կանգնել էր սնանկացման եզրին, նրա գործադիր տնօրենը մեկ առ մեկ կարդում էր ժամանակին ստացված, բայց իր կողմից չընթերցված հաշվապահի հետնյալ հիշեցումները:

ՀԻՇԵՑՈՒՄ

Ում. գործադիր տնօրենին: Ումից. գլխավոր հաշվապահից: Առարկան. անհուսալի դեբիտորական պարտքերի առաջացում: Հայտնում եմ, որ այլնս նպատակահարմար չէ «Ֆիգարո» կազմակերպությանը պաղպաղակի ապառիկ մեծաքանակ վաճառքի իրականացումը, քանի որ այն մեզ համար շուրջ մեկ տարի խոշոր դեբիտոր է ն ժամանակին չի կատարում պարտքի մարման իր պարտավորությունները: 05 մարտի 2002 թ

ՀԻՇԵՑՈՒՄ

Ում. գործադիր տնօրենին: Ումից. գլխավոր հաշվապահից: Առարկան. թանկարժեք հումքի ձեռք բերման կանխարգելում: Հայտնում եմ, որ վերջին երկու ամսում պաղպաղակի արտադրության համար որպես հումք հանդիսացող կաթի ն կարագի ձեռք բերման գները թանկացել են 209ով: Անհրաժեշտ է դիմել շտապ միջոցների, հումքի մատակարման նոր պայմանագրերի կնքման ուղղությամբ: 16 մայիսի 2002 թ

ՀԻՇԵՑՈՒՄ

Ում. գործադիր տնօրենին: Ումից. գլխավոր հաշվապահից: Առարկան. ֆինանսական իրավիճակի վատթարացում: Հայտնում եմ, որ ֆինանսապես նպատակահարմար չէ բարձր տոկոսադրույքներով կարճաժամկետ վարկերի ձեռք բերումը, որը կհանգեցնի անհիմն տոկոսային ծախսերի ն իրացվելիության վատթարացման: 28 օգոստոս 2002 թ Զարմանալին այն էր, որ «Պինգվին» կազմակերպության սնանկացման հիմնական պատճառը արտադրանքի ինքնարժեքի թանկացումն ու ֆինանսական կար-

ԳԼՈՒԽ 2IՈ ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

գապահության թուլացումն էր, որին ժամանակին արձագանքել էր հաշվապահը, սակայն ուշադրության չէր արժանացել տնօրինության կողմից: Իրոք որ բիզնեսի «բոլոր ճանապարհները տանում են դեպի հաշվապահություն» ն ուրեմն տնտեսական որոշումներ կայացնելիս հարկ էր ժամանակին արձագանքել հաշվապահության հիշեցումներին: Հաշվապահության դերը որոշումների կայացման համակարգում ներկայացվում է այսպես.

տնտեսավարման առաջադրանքներ

տնտեսավարման փաստացի արդյունքներ

հաշվապահություն

որոշումների կայացում

նախատեսված արդյունքներից շեղումներ

Նկար 14.2 Հաշվապահության դերը կառավարչական որոշումների համակարգում Կազմակերպության տնօրենի համար «Պինգվին»-ի օրինակը նս մեկ անգամ ապացուցեց, որ շուկայական տնտեսավարման պայմաններում հաշվապահությունը տեղեկատվության ներկայացման խողովակից վերածվում է տնտեսական որոշումների կայացման կարնորագույն գործիքի: Հաշվապահության ֆունկցիան կառավարման համակարգում չի սահմանափակվում հաշվետվությունների ներկայացումով, այն կատարում է նան վերլուծական աշխատանքներ, ն դրանով իսկ հանգում տնտեսավարման մարտավարական ն ռազմավարական որոշումների:

14.3 ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Կառավարչական հաշվառումն արտադրական ծախսերի ն եկամուտների վերաբերյալ տեղեկատվական համակարգ է, որի օգնությամբ տնտեսական որոշումներ են կայացվում ծախսերի կրճատման, եկամուտների բարձրացման, տնտեսավարման արդյունավետության աճի նպատակներով: Հետնաբար, կառավարչական հաշվապահության խնդիրներն են հանդիսանում. 1. թողարկվող արտադրատեսակների, մատուցվող ծառայությունների ինքնարժեքի կրճատման ուղիների բացահայտումը, 2. արտադրական եկամուտների ավելացման ռեզերվների հայտնաբերումը, 3. տնտեսավարման շահութաբերության աճի ուղղությամբ որոշումների կայա-

ԳԼՈՒԽ 2IՈ ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ցումը, 4. կապիտալի օգտագործման արդյունավետության ռեզերվների գնահատումը, 5. տնտեսավարման մրցունակ ռազմավարության մշակումը: Գրականությունում կառավարչական հաշվառումը հաճախ հանդես է գալիս նան «Ինքնարժեքի հաշվառում» անվանմամբ, քանի որ դրա ուսումնասիրման օբյեկտների զգալի մասը կազմում են կազմակերպությունում ձնավորվող ծախսումնային հոսքերը: Սակայն, ի տարբերություն ինքնարժեքի հաշվառման, կառավարչական հաշվապահության խնդիրները չսահմանափակվելով միայն ծախսումնային հոսքերի ուսումնասիրմամբ՝ ավելի լայն շրջանակներ են ընդգրկում: նպատակով կառավարչական Մրցունակ տնտեսավարում ապահովելու հաշվապահությունը արտադրանքի ինքնարժեքի կառավարման ոլորտներից բացի ուսումնասիրում է նան ներդրումների արդյունավետությունը, կապիտալի կառուցվածքը, ակտիվների օգտագործման արդյունավետությունը:

1. 2. 3. 4. 5.

Ինչպես են կառավարիչները օգտագործում կառավարչական հաշվապահության տեղեկատվությունը: (14.1): Ինչպիսի խնդիրներ է լուծում կառավարչական հաշվառումը (14.1): Ինչպես է հաշվարկվում սահմանային շահույթը (14.1): Ինչպիսին է հաշվապահության դերը որոշումների կայացման համակարգում (14.2): Թվարկեք կառավարչական հաշվառման ֆունկցիաները (14.3):

ԳԼՈՒԽ 2Ո

ԳԼՈՒԽ 2Ո

Գլխի բովանդակությունը կառավարչական տեղեկատվության էությունը, • պատասխանատվության կենտրոններով հաշվապահության խնդիրները: •

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է. 

տարբերակել տեղեկատվությունը տվյալների համախմբից,



թվարկել կառավարչական նպատակով տեղեկատվության ստացման ներքին ն արտաքին աղբյուրները,



արժնորել տեղեկատվության օգտակարությունը,



տարբերակել ինքնարժեքի ն կառավարչական հաշվառման խնդիրները ն գործողության ոլորտները,



ներկայացնել ռազմավարական, օպերատիվ ն մարտավարական տեղեկատվության բնութագրիչ գծերը,



տարբերակել ծախսային կենտրոնները շահույթի կենտրոններից,



ներկայացնել պատասխանատվության կենտրոնների վրա հիմնված հաշվապահության հիմնախնդիրները:

15.1

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ էՈՒԹՅՈՒՆԸ

Կառավարման համակարգում տարբերակում է մտցվում տվյալների ն տեղեկատվության միջն: Տվյալները թվերի, տառերի, սիմվոլների, անմշակ փաստերի, իրադարձությունների ն գործարքների այնպիսի համախումբ է, որը դեռնս չի մշակվել տնտեսական որոշումների կայացմանը նպաստող պահանջված ձնով: Իսկ տեղեկատվությունը, արդեն մշակված տվյալների համախումբ է, որը նշանակություն է ձեռք բերում այն օգտագործողների շրջանում: Տեղեկատվությունը տարբերվում է տվյալներից, չնայած որ այդ երկու տերմիններն էլ հաճախակիորեն օգտագործվում են մեր ամենօրյա խոսակցականում: Այդ իսկ պատճառով, կարնորվում է դրանց միջն հստակ սահմանազատումը: «Տվյալներ» բառով հասկացվում են փաստեր, որոնք առանձին վերցված օգտակար չեն, մինչդեռ տեղեկատվության օգտակարությունը բնութագրվում է հետնյալ բանաձնով.

ՏՎՅԱԼՆԵՐ Հ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ Հ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

Տեղեկատվությունը նպաստում է օգտագործողների շրջանում որոշումների կայացման կատարելագործմանը: Այսպես, ինքնարժեքի հաշվապահությունը սկսվում է նյութական, աշխատանքային ն այլ ծախսումների ընդգրկուն տվյալների արձանագրման ն հաշվառման համակարգով ն այնուհետն շարունակվում արտադրական հաշիվներում փաստերի դասակարգմամբ ու խմբավորմամբ: Արդյունքում ստացված հաշվետվությունները նպաստում են կազմակերպության կառավարմանը` տնտեսական գործունեության պլանավորում ու վերահսկողություն իրականացնելիս: Տեղեկատվության արժեքը գնահատելիս կատարում են հետնյալ հարցադրումները.  ով է օգտագործում տեղեկատվությունը,  ինչ նպատակներով է այն օգտագործվում,  ինչ հաճախականությամբ է այն օգտագործվում,  ինչ հաճախականությամբ է ներկայացված տեղեկատվությունը

ԳԼՈՒԽ 2Ո

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Տեղեկատվությունը տարբերվում է տվյալներից: «Տվյալներ» բառով հասկացվում են փաստեր, որոնք առանձին վերցված օգտակար չեն, մինչդեռ տեղեկատվության օգտակարությունը բնորոշվում է կոնկրետ նշանակությամբ:

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

մնում չօգտագործված,  ինչ արդյունքներ են ստացվում տեղեկատվության օգտագործմամբ,  կան արդյոք տեղեկատվության ձնավորման այլընտրանքային աղբյուրներ: Տեղեկատվության ստացման ինքնարժեքը ձնավորվում է հետնյալ ծախսային տարրերով: Համակարգի նախագծում: Տեղեկատվությունը

Տեստավորում:

ձնավորող համակարգի

Կապիտալ ներդրումներ սարքավորումների

ներդրում

տեսքով: Տեղակայում: Ուսուցում:

Տեղեկատվությունը

Անձնակազմի աշխատավարձ:

ձնավորող համակարգի

Գրասենյակային պիտույքներ (թուղթ,

ամենօրյա շահագործման

դիսկետներ ն այլն):

ծախսեր

Հեռախոսավարձեր:

Տեղեկատվության

Համակարգչային տեխնիկայի պահպանման

պահպանման ծախսեր

ծախսեր: Աշխատատեղի սպասարկման ծախսեր: Վերականգնման ծախսեր:

Կազմակերպությունները ձգտում են հնարավորին ցածր ծախսերով տվյալները օգտակար տեղեկատվության փոխարկել ն փոխանցել օգտագործողներին:

Տեղեկատվության ներքին աղբյուրներ: Կառավարչական հաշվապահությունը օգտագործում է բազմաթիվ տեղեկատվական աղբյուրներ, որոնցից ոչ բոլորն են հանդիսանում որպես հաշվառման համակարգի տարրեր: Ոչ միշտ է, որ հաշվառման համակարգի սահմանները հստակ նախորոշվում են, որը հատկապես վերաբերում է կառավարչական հաշվապահությանը: Տեղեկատվության ներքին աղբյուրներից են. իրացումների գրանցման մատյանը, գնումների մատյանը, աշխատավարձի հաշվառման մատյանը, հիմնական միջոցների արձանագրման համակարգը, արտադրության գրանցման համակարգը, իրացման ն մարքեթինգի համակարգը, որոնք ընդգրկված են հաշվապահության շրջանակում: Աղբյուրները Իրացումների գրանցման համակարգ

Տեղեկատվությունը Ապրանքագրերի թվաքանակն ու արժեքը: Իրացման արժեքային ծավալը: Իրացման ծավալը ըստ գնորդների կտրվածքի: Իրացման ծավալը ըստ ապրանքատեսակների կտրվածքի:

Մատակարարումների գրանցման

Ապրանքագրերի թվաքանակն ու արժեքը:

համակարգ

Գնումների արժեքը ըստ մատակարարների կտրվածքի:

ԳԼՈՒԽ 2Ո

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

Աշխատավարձի հաշվառման

Աշխատողների թվաքանակ:

համակարգ

Աշխատաժամեր: Արտադրված արդյունք: Հաշվարկված աշխատավարձ: Աշխատավարձից պահումներ:

Հիմնական միջոցների

Միջոցների ձեռքբերումների տվյալներ:

արձանագրման համակարգ

Սկզբնական արժեք: Տեղակայում: Ամորտիզացման մեթոդներ ն մաշվածքի նորմա: Սպասարկում: Արտադրական հզորություն:

Ի լրացումն թվարկածի, որպես տեղեկատվության ոչ հաշվապահական ներքին աղբյուրներ կարող են հանդես գալ. Աղբյուրները Արտադրություն

Տեղեկատվությունը Սարքավորումների պարապուրդի աշխատաժամանակը: Թողարկման քանակը: Խոտանված արտադրատեսակների քանակը:

Իրացում ն մարքեթինգ

Գնորդների տեսակները: Շուկայի հետազոտման արդյունքները: Սպառման կառուցվածքը, սեզոնային տատանումները ն այլն:

Տեղեկատվության արտաքին աղբյուրներ:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Կառավարչական հաշվետվությունները պետք է լինեն հակիրճ, կառուցվածքային, հասկանալի ն պատշաճ ներկայացված:

Ի լրացումն վերը թվարկած ներքին աղբյուրների, տեղեկատվությունը ձեռք է բերվում նան արտաքին աղբյուրներից, որոնցից են. Աղբյուրները

Տեղեկատվությունը

Մատակարարները

Ապրանքի արժեքը: Ապրանքի բնութագրիչները:

Ամսագրերն ու թերթերը

Արժեթղթերի գները: Մրցակիցների վերաբերյալ տեղեկատվությունը: Տեխնոլոգիական առաջընթացը:

Պետությունը

Արդյունաբերական վիճակագրությունը: Հարկային քաղաքականությունը: Սղաճի տեմպերը:

Գնորդները

Արտադրանքի պահանջարկը: Գների զգոնությունը:

Աշխատավորները

Աշխատավարձի մեծության պահանջը: Աշխատանքային պայմանները:

Արժեքավոր տեղեկատվություն Ինչպես հումքի ն նյութերի վերամշակումով ստացվում է լիարժեք կամ երկրորդական արտադրանք, այնպես էլ տվյալների փոխարկման արդյունքում ձնավորվում

ԳԼՈՒԽ 2Ո

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Տեղեկատվությունը օգտակար է այնքան ժամանակ, որքան որ դրանից ստացվող արդյունքները գերազանցում են տեղեկատվության ձնավորման ծախսերին:

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

է լավ կամ վատ տեղեկատվություն: Տեղեկատվությունը որակյալ է համարվում, երբ արժեքավորվում է օգտագործողի կողմից, հուսալի է ն նպաստում է որոշումների կայացմանը: Որակյալ տեղեկատվության հիմնական բնութագրիչներն են.  ամբողջականությունը,  առնչվելիությունը,  ժամանակին լինելը,  ճշգրտությունը,  հասկանալիությունը,  կարնորությունը,  օգտագործողին հասանելիությունը,  համապատասխան աղբյուրին հասանելիությունը: Այստեղ ավելացվում են նան երեք հատկություններ.  տեղեկատվությունը օգտակար է այնքան ժամանակ, որքան որ դրանից ստացվող արդյունքները գերազանցում են տեղեկատվության ձնավորման ծախսերին,  երբ տեղեկատվությունը ճշգրիտ չէ, պետք է հայտնի լինի նան անճշտության աստիճանն ու հավանականությունը: Թվարկած ավելացումները հակազդում են տեղեկատվության որակական ցուցանիշների ձնավորմանը: Այսպես, տեղեկատվությունը հնարավորին չափ պետք է լինի ամբողջական ու ճշգրիտ, սակայն առանց լրացուցիչ ծախսերի, որոնք կհանգեցնեն ստացվող արդյունքների արժեքից` տեղեկատվության ինքնարժեքի գերազանցմանը: Տեղեկատվության ծախսերի ն արժեքի հակակշռումը կքննարկենք ավելի ուշ: Այս բաժնում շարունակենք տեղեկատվության պահանջվող որակական արժանիքների ավելի մանրամասն վերլուծումները:

Կառավարչական հաշվետվություններ: Ընդհանուր առմամբ, կառավարիչներին տեղեկատվությունը ներկայացվում է հաշվետվությունների տեսքով, որոնք կարող են հանդես գալ նան որպես ամփոփ հաշվետվության բաղադրիչ ձներ, ներկայացվեն արտադրամասի պետի կողմից որպես իրագործող տեղեկատվական համակարգեր: Արտադրական միջին կազմակերպությունում ներկայացվող հաշվետվության տիպիկ ձներն են. Գործունեության տեսակը

Հաշվետվությունը

Արտադրական

Արտադրական հետագա պարբերաշրջանի պլանավորում:

վերահսկողություն

Արտադրական հզորությունների կանխատեսում: Արտադրամասային գործունեության հաշվետվություններ: Պաշարների ն արտադրության հաշվետվություններ: Կորուստների հաշվետվություն: Աշխատուժի օգտագործման վերլուծություն:

Մարքեթինգ ն իրացում

Առկա շուկաների տեղաբաշխում: Ըստ արտադրատեսակների ն իրացման շուկաների կտրվածքի պատվերներ: Զեղչով իրացումներ: Պահեստային ն տրանսպորտային ծախսերի հաշվետվություն: Իրացնող գործակալների մասին հաշվետվություն: Հետվաճառքային ծառայություններ ն սպասարկումներ:

ԳԼՈՒԽ 2Ո

Աշխատուժ

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

Աշխատավորների թվաքանակը ըստ կատեգորիաների: Արտաժամյա աշխատանք: Հիվանդություններ, բացակայություններ ն ուշացումներ: Որակավորման ուսուցումներ: Պաշտոնների բարելավման ծրագրեր: Աշխատուժի համալրման քաղաքականություն: Աշխատանքի նկարագրություն:

Ֆինանսական ն

Տարեկան տիպային հաշվետվություններ:

կառավարչական

Նախահաշիվներ ն կանխատեսումներ:

հաշվապահություն

Իրացման վերլուծություններ: Դրամական շարժի ն շրջանառու կապիտալի գնահատման հաշվետվություններ: Կապիտալի ձնավորման գնահատումներ: Նորմատիվային ծախսերի ն շեղումների հաշվետվություններ: Հարկային մուծումներ:

Հաշվետվությունների ներկայացման թվարկած ցուցակից կարելի է եզրակացնել, որ.  տեղեկատվությունը ծառայում է տարբեր նպատակների համար,  տեղեկատվությունը իր մեջ ներառնում է ֆինանսական ն վիճակագրական տվյալներ,  տեղեկատվությունը ծառայում է միննույն կազմակերպությունում գործող տարբեր բնագավառի ն աստիճանի օգտագործողների խմբերի շահերին,  տեղեկատվությունը ձնավորվում է տարբեր ժամանակաշրջաններում ն հաճախականությամբ,  տեղեկատվությունը ձնավորվում է ներքին ու արտաքին գործոններով,  տեղեկատվության միննույն բաժինները որոշ դեպքերում պահանջվում են տարբեր ծառայությունների կողմից,  տեղեկատվությունը պահանջվում է որոշումների կայացման, պլանավորման ն վերահսկողության համար:

Կառավարչական հաշվետվությունների կազմումը Կառավարչական հաշվետվությունները պետք է լինեն հակիրճ, կառուցվածքային, հասկանալի ն պատշաճ ներկայացված: Հակիրճություն. հաշվետվությունների ն աղյուսակների որոշ մանրամասներ պետք է հանվեն ն ներկայացվեն հավելվածներով: Եթե հաշվետվությունների թվաքանակը շատ է, ապա դրանք պետք է հստակ համարակալվեն հեշտ ներկայացման համար: Հիմնական եզրակացություններն ու առաջարկությունները հաշվետվություններում պետք է ընդգծվեն ն ամփոփվեն: Կառուցվածքայնություն. հաշվետվությունները պետք է հանդես գան տրամաբանական վերնագրված հատվածներով: Եթե հաշվետվությունն ընդարձակ է, ապա նրա հատվածները համարակալվում են հեշտ ներկայացման նկատառումով: Ներկայացման ձն. նախընտրելի է հեշտ հաղորդակցման նպատակով կարճ նախադասությունների ն հասկանալի լեզվի կիրառումը: Կարծիքները պետք է փաստերից հստակ ստորաբաժանվեն: Հաշվետվությունը պետք է ստորագրվի ն կնքվի, ունենա անվանաթերթ, ուր ընդգրկվում են վերնագիրը ու հասցեն: Հաշվետվությանը կցվում

ԳԼՈՒԽ 2Ո

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

են նան ստացականներ, կրկնօրինակներ, վկայակոչումներ: Գրաֆիկների օգտագործում. Ժամանակակից համակարգչային ծրագրերը հեշտացնում են գրաֆիկների ն դիագրամների կազմումը, որոնք կարող են բարելավել հաշվետվությունների ներկայացման պարզությունն ու սեղմությունը: Այսպես, վերջին հաշվետու ժամանակաշրջաններում վաճառքի միտումները ներկայացնող հաշվետվությունները կարող են ներկայացվել. • կառուցվածքային դիագրամներով (իրացման ծավալը ըստ արտադրատեսակների), • գծային գրաֆիկներով, որոնցում իրացման ծավալը աճում կամ նվազում է տարբեր ժամանակահատվածներում, • շրջանագծային դիագրամով, որը իրացման ծավալները ներկայացնում է ըստ աշխարհագրական տեղաբաշխման:

15.2

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ֆինանսական հաշվետվությունները պատկերացում են տալիս արտաքին օգտագործողներին գործարարության արդյունքների մասին, որը սակայն ոչ միշտ է բավարարում կառավարիչներին:

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ, ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ ԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՀԱՇՎԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԵՄԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ֆինանսական հաշվապահությունը հաշվետվություն է ներկայացնում կազմակերպության գնորդներին, մատակարարներին, աշխատավորներին, բաժնետերերին: Այն արձանագրում է կազմակերպության ն նրա գնորդների, մատակարարների, բաժնետերերի ն աշխատավորների միջն տեղի ունեցող գործարքները: Կազմակերպությունների կառավարիչները, գործարարության էֆեկտիվության արդյունքների ներկայացման նպատակով, հաշվառում են իրենց տրամադրված ռեսուրսները, այսինքն ակտիվներն ու պարտավորությունները, ն յուրաքանչյուր տարի ներկայացնում հաշվապահական հաշվեկշիռ ն ֆինանսական հետնանքների հաշվետվություն: Այնուհանդերձ, այդ գործընթացում կառավարիչները կարիք են զգում գործարարության տարբեր ոլորտների առավել մանրամասն տեղեկությունների, որոնք ստացվում են արտադրության, ինքնարժեքի ն պատրաստի արտադրանքի հաշվառման մեթոդներով: Ինքնարժեքի հաշվապահությունը վերլուծում է ծախսերի ձնավորումը կազմակերպության տարբեր օղակներում: Այն կիրառելով բազմաթիվ մեթոդների, սկզբունքների ն հնարքների համախումբ` կատարում է կազմակերպության տարբեր օղակների գործունեության ծախսերի համապատասխան վերլուծություններ: Կառավարչական հաշվապահությունը առավել ընդգրկուն է ն կիրառում է արհեստավարժ գիտելիքներ ն հմտություններ կազմակերպության տարբեր մակարդակներում հաշվետվություններ պատրաստելիս ն, հատկապես, ներկայացնելիս: Տվյալ դեպքում, տեղեկատվության աղբյուրների որոշ մասը ձեռք է բերվում ֆինանսական ն ինքնարժեքի հաշվապահության հաշվետվություններից` նպատակ հետապնդելով նպաստելու կառավարիչների որոշումների կայացման, պլանավորման ն վերահսկողության գործունեությանը: Ֆինանսական հաշվետվությունները պատկերացում են տալիս արտաքին օգտագործողներին գործարարության արդյունքների մասին, որը սակայն ոչ միշտ է բավարարում կառավարիչներին, քանի որ նրանք առավել մանրամասն պատասխաններ են ակնկալում, ինչպիսիք են.

ԳԼՈՒԽ 2Ո

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

որոնք են հիմնական արտադրատեսակները ն դրանցից առավել շահութաբերություն ապահովողները,  որքան է միավոր արտադրանքի աշխատատարությունը նախորդ ժամանակաշրջանի համեմատ,  արդյոք աշխատուժի ծախսերը ավելին չեն նախատեսվածից: Ինքնարժեքի հաշվապահը պետք է ձգտի ստեղծելու այնպիսի համակարգ, որը պարբերաբար բավարարի վերոհիշյալ (ն նմանատիպ այլ) հարցերին: Ինքնարժեքի հաշվապահը տիրապետելու է նյութական պաշարների, անավարտ ն պատրաստի արտադրանքի վերաբերյալ մանրամասն տեղեկատվության, որն ընկած է վերջնական հաշվետվության կազմման հիմքում: Այսպիսով, կազմակերպությունները գործարարության արդյունավետության բարձրացման նպատակով կարիք ունեն ֆինանսական, ինքնարժեքի ն կառավարչական հաշվապահական տեղեկատվության: Ֆինանսական ն կառավարչական հաշվապահության համեմատական բնութագիրը ներկայացնենք ստորն: 

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ՀԱՇՎԱՊԱՀՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՇՎԱՊԱՀՈՒԹՅՈՒՆ

Տեղեկատվությունը

Ներքին օգտագործման

Արտաքին օգտագործման նպա-

հիմնականում

նպատակով

տակով (բաժնետերեր,

ձնավորվում է

(կառավարիչներ)

վարկատուներ, պետություն)

Տեղեկատվության

Նպաստել պլանավորմանը,

Հաշվետու ժամանակաշրջանի

նպատակը

վերահսկողությանն ու

վերջում ներկայացնել

որոշումների կայացմանը:

ֆինանսական հաշվետվություն:

Ներկայացման իրավական հիմքը

Ֆինանսական Ոչ

հաշվետվությունների ներկայացումը պարտադիր է:

Ձնը

Կառավարիչներն են

Ֆինանսական

որոշում, թե

հաշվետվությունների ձնն ու բո-

տեղեկատվության

վանդակությունը տիպային են ն

ներկայացման որ ձնն է

կազմվում են օրենքներով ու

հարմար:

ստանդարտներով:

Տեղեկատվության

Ֆինանսական ն ոչ

Հիմնականում ֆինանսական:

բնույթը

ֆինանսական:

Ժամանակահատվածը

Նախորդող ն

Նախորդող

առաջիկայում:

ԳԼՈՒԽ 2Ո

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

15.3 ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ

1.1

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ ԿԱՅԱՑՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՈՒՄ

Կազմակերպության տնտեսական իրավիճակը բնորոշվում է առկա ներքին տեղեկատվությամբ, շահույթի ն մարքեթինգի հաշվետվություններով, սակայն ապագա ռազմավարությունը պահանջում է նան արտաքին տեղեկատվություն, որում կարող են ընդգրկվել պետական պլանները, գնորդների, աշխատավորների հետագա շարժին վերաբերող քննարկումները ն այլն: Տնտեսական խնդիրների սահմանումը սկսվում է երեք էտապով: Առաջին էտապով որոշվում են միջոցները, որոնցով պետք է լուծվեն խնդիրները, այսինքն իրականցվում է «Գործողությունների այլընտրանքային ուղիների որոնում»: Երբ նախանշված այլընտրանքները կճանաչվեն ն կձնավորվի դրանց վերաբերյալ տեղեկատվություն, կկատարվի գործողություններից որնէ մեկի ընտրանքը (երկրորդ էտապ): Վերջապես, ընտրված այլընտրանքը կունենա արդյունավետ ներդրում (երրորդ էտապ): Տարբեր խնդիրներ ն պլաններ պահանջում են տարաբնույթ տեղեկատվություն, որը մեկնաբանենք հետնյալ օրինակով: Պատկերացնենք, որ խնդիր է դրված արտադրողականությունը բարձրացնել 509-ով, որին կարելի է հասնել հետնյալ այլընտրանքային մոտեցումներով. 8) ավելացնել արտադրատարածքը 509-ով ն օգտագործել գիշերային աշխատանքը: Այս դեպքում պետք է վճարվի հավելավճար, արտաժամյա արտադրության շնորհիվ կաճեն արտադրական փոփոխուն ծախսերը, սարքավորումների օգտակար ծառայության ժամկետը վեց տարուց կկրճատվի մինչն չորս տարվա, կկրկնապատկվեն հիմնական միջոցների շահագործման ծախսերը, Ե) փոխարինել գործող սարքավորումները առավել բարձր արտադրողականության սարքավորումներով ն դրա հետ կապված իրականացնել աշխատուժի վերաորակավորում: Թվարկած այլընտրանքներից յուրաքանչյուրի գծով պետք է հավաքագրվի տեղեկատվություն, որոնց մի մասը ֆինանսական բնույթի է (միավոր արտադրանքի ինքնարժեքի էֆեկտ, կապիտալ ներդրումների պահանջարկ), իսկ մյուս մասը` ոչ ֆինանսական բնույթի (արտադրական հզորությունների ատրիբուտներ, նոր մեքենաների օգտագործում): Վերոհիշյալ ամբողջ տեղեկատվությունը հավաքագրվելու ն մշակվելու է մինչն (8) ն (Ե) ուղղություններից որնէ մեկի ընտրությունը: Հենց այդ ընտրությունն էլ հանդես է գալիս որպես որոշումների կայացում, որը ցույց է տալիս պլանավորման գործընթացում որոշումների կայացման մասնակցությունը: Երկարաժամկետ պլանավորումը սովորաբար ցույց է տալիս, թե ինչպես պետք է լուծվեն կազմակերպությունների խնդիրները ապագա 5-10 տարիների ընթացքում: Ընդհանուր պլանը ստորաբաժանվում է ըստ տարեկան կտրվածքի, որոնք կոչվում են նախահաշիվներ (բյուջեներ): Հետնաբար, պլաններն ու բյուջեները կազմակերպություններում առկա փոխկապակցված տեղեկատվություններն են: Կառավարման ֆունկցիան ավանդաբար համարվել է պլանավորումն ու վերահսկողությունը: Պլանավորման ն վերահսկողության պարբերաշրջանի էտապները ներկայացվում են ստորն սխեմայով.

ԳԼՈՒԽ 2Ո

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

Խնդիրների սահմանում Գործողությունների այլընտրանքային ուղղությունների որոնում Այլընտրանքային տվյալների հավաքագրում Պլանավորում Գործունեության ուղղության ընտրանք Նախահաշվի կազմում Փաստացի արդյունքների մոնիտորինգ Վերահսկո-

Պլանից շեղումներին

ղություն

հակազդում

Փաստացի արդյունքների ն սահմանված նախահաշիվների համեմատումից առաջ գործառնությունների հիման վրա կատարվում է տվյալների հավաքագրում ն փոխակերպում տեղեկատվության: Փոխակերպված տեղեկատվությունը դասակարգվում է այն կտրվածքով, ինչպես որ վերլուծությունը կիրառվում է բյուջեն կազմելիս: Փաստացի ն նախահաշվային տվյալների համադրման արդյունքները տրամադրվում են կառավարչությանը` որպես նախորդ ժամանակաշրջանի գործունեության արդյունքներ: Նախահաշվից հայտնաբերված շեղումները պատասխանատուի կողմից պահանջվում է տրամադրել կառավարման այն օղակներին, որոնք ի զորու են ձեռնարկել համապատասխան միջոցառումներ դրանց վերացման ուղղությամբ: Պլանավորման գործընթացի կառավարումը պետք է աջակցի պատասխանատվության գործոնի ակտիվացմանը, որն իրականացվում է հաշվապահության միջոցով: Բավականին բարդ է կառավարիչներին ներկայացվող տեղեկատվության սկըզբունքների ընդհանրացումը: Գոյություն ունեն մի շարք ներազդող գործոններ, որոնցից են.  կազմակերպության խնդիրները,  գործարքների մասշտաբները,  կառավարման կառուցվածքը,  կառավարման ձնը (կենտրոնացված ն ոչ կենտրոնացված, ուղղահայաց կամ հորիզոնական),  իրականացվող որոշումների տեսակները,  կազմակերպության կառավարման բաց համակարգի աստիճանը ն նրան ինտեգրման հնարավորությունը: Արդյունավետ է համարվում տարբեր մակարդակներում կառավարչական տեղեկատվության հավաքագրման ձեռնարկումը: Դրանք են գործառնական, մարտա-

ԳԼՈՒԽ 2Ո

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Արդյունավետ է համարվում տարբեր մակարդակներում կառավարչական տեղեկատվության հավաքագրման ձեռնարկումը, ինչպիսիք են գործառնական, մարտավարական ն ռազմավարական մակարդակները:

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

վարական ն ռազմավարական մակարդակները, որոնք ամփոփված են «էնթոնիի» բուրգում: Ռազմավարական տեղեկատվություն. այն հիմնականում օգտագործվում է տնօրենների ն ավագ կառավարիչների կողմից` կազմակերպության ընդհանուր խնդիրների պլանավորման ն նախատեսվող արդյունքների որոշման համար: Ներկայացնենք ռազմավարական տեղեկատվության մի քանի օրինակ:  գործարարության հիմնական ստորաբաժանումների շահութաբերություն,  առկա ն պոտենցիալ շուկաների նկարագիր,  ներդրումային գնահատումներ,  դրամական ռեսուրսների պահանջարկ,  երկարաժամկետ ֆոնդերի աճի հնարավորություն , ուղիներ ն այլն: Ռազմավարական տեղեկատվությունը փաստորեն կազմվում է ոչ պարբերաբար ն օգտագործվում է ռազմավարական պլանավորման համար, որոշումներ է կայացնում ոչ կառուցվածքային ն ծրագրային կտրվածքով: Մարտավարական տեղեկատվություն. այն կառավարիչների կողմից օգտագործվում է բոլոր մակարդակներում, հատկապես պլանավորման ն վերահսկողության միջին օղակներում, ինչպիսիք են գները, գնումները, պաշարները, իրացումը ն այլն: Ներկայացնենք մարտավարական տեղեկատվության որոշ օրինակներ.  իրացման վերլուծություն,  պաշարների մակարդակ,  արտադրողականության չափիչներ,  մատակարարման ներկա պահանջարկ,  նորմատիվային վերահսկողություն ն շեղումների հաշվետվություն,  աշխատուժի շարժի վիճակագրություն: Մարտավարական տեղեկատվությունը կազմվում է պարբերաբար (շաբաթական, ամսեկան կտրվածքով), որով հիմնականում կառավարիչների ունակություններով կիսակառուցվածքային որոշումներ են կայացվում: Գործառնական տեղեկատվություն. այն հիմնականում օգտագործվում է ստորին մակարդակի կառավարիչների կողմից, ինչպիսիք են բրիգադավարները, բաժնի վարիչները, որոնք վերը թվարկած առաջադրանքները ենթարկում են պլանավորման ն վերահսկողության` կատարելով որոշ գործառնական խնդիրներ: Ներկայացնենք գործառնական տեղեկատվության մի քանի օրինակ.  դեբիտորական ն կրեդիտորական պարտքերի վերանայումը,  աշխատավարձի ձնավորման գործընթացը,  հումքի ն նյութերի պահանջարկն ու սպառումը,  գնորդների ցուցակի վերանայումը,  սարքավորումների արտադրողականության վիճակագրությունը,  իրացման ժամանակացույցը: Գործառնական որոշումները բացառապես կառուցվածքային բնույթի են ն ունեն ներկայացման բարձր հաճախականություն (շաբաթական, օրեկան, ժամական ն նույնիսկ րոպեական): Պլանավորման տեղեկատվություն. այն կատարվում է այլընտրանքային ուղիներից ընտրություն ն կազմվում են պլաններ, որոնցում ընդգրկված են այնպիսի անհրաժեշտ կանխատեսումներ ն նախահաշիվներ, ինչպիսիք են.  իրացման պահանջարկի կանխատեսում,

ԳԼՈՒԽ 2Ո

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

 տնտեսական կանխատեսումներ (սղաճ, տոկոսադրույքներ),  ինքնարժեքի կանխատեսումներ,  մրցակցային իրավիճակի գնահատում: Թվարկած կանխատեսումներին բնորոշ է անորոշությունը: Այլընտրանքային ուղիների ընտրության ն պլանների կազմման ժամանակ առանցքային է համարվում այդ ուղիներից նախատեսվող օգուտների ն դրանցից բխող ռիսկային կորուստների հաշվեկշռումը: Վերահսկիչ տեղեկատվություն. դրանով կատարվում է նախատեսված ն ձնավորված փաստացի արդյունքների համեմատում: Որպես օրինակներ կարող ենք բերել.  ծախսային շեղումների հաշվետվությունները (փաստացի ն նախահաշվային ծախսերի տարբերությունները),  իրացման շեղումների հաշվետվությունները (փաստացի ն նախատեսված հասույթների տարբերությունը),  արտադրական արդյունավետության հաշվետվությունները,  շրջանառու կապիտալի հաշվետվությունները: Այս տեղեկատվությունը սովորաբար կազմակերպչական կառուցվածքային բնույթ ունի: Գործառնական տեղեկատվություն. այն արտացոլում է ամենօրյա գործարքների արդյունքները, ինչպիսիք են.  դրամական շարժը,  մատակարարման պատվերների շարժը,  իրացման ամենօրյա ժամանակացույցը,  աշխատանքային ժամանակացույցը ն այլն: Վերջին հաշվով, գործառնական տեղեկատվությունը ամփոփվում ն համախմբվում է վերահսկիչ տեղեկատվություն պարունակող հաշվետվություններում: Կառավարչական հաշվառման համակարգում տեղեկատվության վերլուծության երկու կտրվածք է ներկայացվում.  ռազմավարական, մարտավարական ն գործառնական տեղեկատվության ստորաբաժանում,  պլանավորման ն վերահսկողության տեղեկատվության ստորաբաժանում: Վերլուծության այս երկու կտրվածքները «էնթոնիի եռանկյունով» կարող են ներկայացվել միաժամանակ:

ԳԼՈՒԽ 2Ո

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

Պլանավորման տեղեկատվություն

Ռազմավարական տեղեկատ վություն

Մարտավարական տեղեկատվություն

Վերահսկողության տեղեկատվություն

Գործառնական տեղեկատվություն

Ուղղանկյան մակերեսի հատույթները ցույց են տալիս, որ ռազմավարական որոշումների կայացումը հիմնականում պահանջում է պլանավորման մակարդակի տեղեկատվություն, իսկ գործառնական մակարդակի որոշումները ավելի պահանջում են վերահսկողական տեղեկատվություն: Այնուամենայնիվ, պլանավորման ն վերահսկողության տեղեկատվությունը երկուստեք պահանջվում են կառավարչական համակարգի բոլոր մակարդակներում:

15.4

1.2

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Պատասխանատվության հաշվապահությու նը համակարգ է, որը գործում է գործարարության առանձին տեղամասերում ն հանդես է գալիս կառավարչի պատասխանատվությամբ:

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՈՒՄ

Կառավարչական հաշվապահությունը էապես նպաստում է տնտեսավարման արդյունքների արդյունավետ վերահսկողությանը, հատկապես երբ կազմակերպում է պատասնախանատվության կենտրոններով հաշվապահություն: Պատասխանատվության հաշվապահությունը համակարգ է, որը գործում է գործարարության առանձին տեղամասերում ն հանդես է գալիս կառավարչի պատասխանատվությամբ: Փաստորեն, պատասխանատվության կենտրոնը պատասխանատու կառավարիչով գործարարության տեղամաս է: Ծախսային կենտրոն է համարվում արտադրության կամ ծառայության տեղամասը, սարքավորումը կամ գործարարության ոլորտը, որտեղ ձնավորված ծախսերը հնարավոր է կուտակել ն բաշխել կալկուլյացիոն միավորների միջն: Այսպես, արտադրական կազմակերպության համար ծախսային կենտրոն կարող է հանդես գալ հավաքման արտադրամասը, որտեղ ձնավորված ծախսերը կուտակվելով` հավաքագրվում են հաշվային գրանցումներում ն առանձնացվում մյուս ծախսային կենտրոններից: Ծախսային կենտրոնի գծով կառավարչի պատասխանատվությունը պետք է դատել այնքանով, որքանով որ տեղի է ունեցել ծախսային առաջադրանքների կատարում: Համապատասխան գնահատում կատարելիս ծախսերը պետք է ստորաբաժանվեն փոփոխունի ն հաստատունի: Հաստատուն են այն ծախսերը, որոնք չեն փոփոխվում գործարարության փոփոխումով: Օրինակ, գործարանի վարձավճարի մեծությունը ամրագրված է վարձակալման պայմաններում: Գործարանի կողմից մեկ արտադ-

ԳԼՈՒԽ 2Ո

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ծախսային կենտրոն է համարվում արտադրության կամ ծառայության տեղամասը, սարքավորումը կամ գործարարության ոլորտը, որտեղ ձնավորված ծախսերը հնարավոր է կուտակել ն բաշխել կալկուլյացիոն միավորների միջն:

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

րանք, կամ միլիոն միավոր արտադրանքի թողարկման դեպքում վարձավճարը կմնա անփոփոխ: Փոփոխուն ծախսերի աճը (նվազումը) ուղիղ համեմատական է գործունեության ծավալների փոփոխմանը: Օրինակ, հումքի ն նյութերի ծախսը ուղղակիորեն կախված է թողարկվող արտադրատեսակների քանակից: Հաստատուն ծախսերի համեմատման հիմքում ընկած է դրանց ընդհանուր մեծությունը, իսկ փոփոխուն ծախսերը համեմատվում են ըստ թողարկման միավորի կտրվածքի: Հետնաբար, ծախսերի կոդավորման ն հավաքագրման համակարգը անհրաժեշտ է ծագման վայրերում դրանց ձնավորման ն խմբավորման համար: Հասույթի կենտրոնը ցույց է տալիս եկամուտների ձնավորման վայրը, անկախ իրականացված ծախսերից: Հասույթի կենտրոնի կառավարչի պատասխանատվությունը գնահատվում է այդտեղ ձնավորված եկամուտների աճով: Այդ նպատակով, հավաքագրվում է իրացմանը վերաբերող ոչ միայն հանրագումարային, այլն ըստ արտադրատեսակների տեղեկատվություն: Շահույթի կենտրոնը, հանդես գալով գործարարության ստորաբաժանում, ներկայացնում է այնտեղ հաշվառվող ծախսերն ու հասույթը միաժամանակ: Կենտրոնի կառավարիչները ունեն կարնոր լիազորություններ, քանի որ պատասխանատու են այդտեղ ձնավորվող շահույթի` այսինքն ինքնարժեքի ն ծախսերի գծով: Շահույթի կենտրոնները առավելապես օգտագործվում են մեծ կազմակերպություններում, որոնցում առկա են խոշոր ստորաբաժանումներ: Այս կենտրոնների կառավարումը իրականացվում է ինքնարժեքի ն հասույթի տվյալներով, երբ գնահատվում են շահույթի փոփոխման միտումները, կատարվում են փաստացի ն նախահաշվային ծախսերի ու եկամուտների համեմատումներ: Ներդրումների կենտրոնը ցույց է տալիս ըստ շահույթի կապիտալահատույցի ձնավորումը: Կենտրոնի կառավարիչները պատասխանատու են նան ներդրումային որոշումների համար ն հետնաբար նրանց գործունեությունը գնահատվում է ձնավորված շահույթի ն այդ ուղղությամբ կատարված ներդրումների համեմատումով: Ներդրումային կենտրոնները կառավարելիս անհրաժեշտ է հավաքագրել այնտեղ ձնավորվող ծախսերը, հասույթը, ինչպես նան ներդրումային գումարները: Հետնաբար, այս հատվածում վերահսկողության սկզբունքի կիրառումը շատ կարնոր է: Քանի որ վերահսկողություն հիմնականում իրականացվում է ծախսերի վրա, տեղին է հիշել, որ այս կենտրոններում տվյալ սկզբունքը կիրառվում է նան ներդրումների ն դրանցից ձնավորվող եկամուտների վրա: Նորմատիվային վերահսկողությունն ու պատասխանատվության հաշվապահությունը միաձուլված են: Կազմակերպչական ուղեցույցը պետք է այնպես ստորաբաժանվի, որ հնարավոր լինի բավարար չափով կիրառելու նորմատիվային վերահսկողություն: Այս առումով, մինչ գործարկելը, երբեմն վերանայվում է առկա կազմակերպչական համակարգը, որի նպատակն է պարզելու յուրաքանչյուր կառավարչի պատասխանատվության աստիճանը, լիազորություններն ու որոշումների կայացման հնարավորությունները, ինչպես նան բացահայտելու այն «գորշ շրջանակները», որոնց գծով անորոշ են պատասխանատուները: Նման շրջանակներ կարող են հանդիսանալ ծախսերի, շահույթի կամ ներդրումների կենտրոնները: Երբ ավագ կառավարիչը, նշանակելով համապատասխան պատասխանատուների, հետնում է նման կառուցվածքին, ապա անհրաժեշտություն է զգում կիրառելու պատասխանատվության հաշվապահության որոշ տարրեր: Յուրաքանչյուր կենտրոն

ԳԼՈՒԽ 2Ո

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Շահույթի կենտրոնը, հանդես գալով գործարարության ստորաբաժանում, ներկայացնում է այնտեղ հաշվառվող ծախսերն ու հասույթը միաժամանակ:

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

պետք է ունենա իր նախահաշիվը, ն դրանով իսկ կառավարիչը վերահսկիչ տեղեկատվություն կստանա այդ պլանավորված կետրոնի վերաբերյալ: Ծախսերը (հնարավորության դեպում նան եկամուտները, ակտիվներն ու պարտավորությունները) պետք է դրվեն անձերի ուղղակի պատասխանատվության ներքո` տվյալ տեղամասի բացահայտման ն համապատասխան որոշումների կայացման նպատակով: Որոշ հաշվապահներ, ավելի խորացնելով այս սկզբունքը, կիրառում են այլ ստորաբաժանումներից փոխհատուցման մեթոդներ, եթե վերջիններիս գործունեության հետնանքով են ծախսերը աճել: Օրինակ, եթե մարքեթինգի բաժինը պահանջում է որնէ հրատապ պատվերի իրականացում, որով արտադրամասերում ծագում է արտաժամյա աշխատանքի պահանջ, ապա արտաժամյա գերավճարները պետք է վերագրվեն ոչ թե արտադրամասերին, այլ մարքեթինգի բաժնին: Այնուամենայնիվ, այս առումով գործնականում առկա են որոշ հիմնահարցեր, որոնցից են.  հրատապ պատվերը կարող է արտադրվել մինչ արտաժամյա հատվածում, քանի որ արտադրական ժամանակացույցի տեսանկյունից երբեմն այդ արտադրությունն ավելի նպատակահարմար է, քան արտաժամում ավանդական պատվերների փաստացի թողարկումը (չէ որ առավել մրցունակ թողարկման նկատառումով չի պահանջվում նոր սարքավորումների ներգրավում),  այլ ստորաբաժանումներից ծախսերի փոխհատուցման պրակտիկան կարող է սովորույթ դառնալ, որովհետն կառավարիչները դրանով կփոխհատուցեն ոչ միայն իրենց ամրագրված ծախսերը, այլն կթուլացնեն սեփական պատասխանատվության շրջանակները: Այսպես, եթե հրատապ պատվերի թողարկումը կատարվել է անարդյունավետ ծախսերով, ապա պարտավոր է արդյոք մարքեթինգի բաժինը փոխհատուցելու արտաժամյա այդ ծախսերը: Միննույն կազմակերպության բոլոր կառավարիչները չպետք է թույլ տան ընդհանրապես նկատվող ծախսային շեղումներ (բացառությամբ որոշ համակարգերի վերակազմավորման գերածախսերի), հակառակ դեպքում կստացվի կազմակերպության ընդհանուր շահույթի զրոյական մեծություն: Նմանատիպ համակարգերի ստեղծման ջանքերը դրականորեն են ազդում ընդհանուր շահույթի աճի վրա:

15.5 1.3

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՈՒՄ

Պլանավորումը խնդիրների, ձնակերպումների, գնահատումների կիրառում է, որով կատարվում է նպատակներին հասնելու քաղաքականության, մարտավարության ն գործելաձնի ընտրություն: Պլանավորման գծով հիմնական մոտեցումները երկուսն են.  աջ ձեռքի մոտեցում, երբ կազմակերպությունները որոշում են իրենց նպատակները ն ընտրում դրանց հասնելու ռազմավարությունը,  ձախ ձեռքի մոտեցում, երբ կազմակեպությունը փորձում է ընկալել շուկան ն միջավայրը ն այնուհետն գնահատելով իր հնարավորությունները` մշակում հավանական ռազմավարություն: Աջ ձեռքի մոտեցմամբ կազմակերպությունը որոշում է իր նպատակների բնույթը,

ԳԼՈՒԽ 2Ո

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Պլանավորումը խնդիրների, ձնակերպումների, գնահատումների կիրառում է, որով կատարվում է նպատակներին հասնելու քաղաքականության, մարտավարության ն գործելաձնի ընտրություն:

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

ձախ ձեռքի մոտեցմամբ փորձ է արվում ըմբռնելու շուկան ն միջավայրը: Առաջին մոտեցումը քննադատվում է այն պատճառով, որ զգայուն չէ արտաքին միջավայրի փոփոխությունների նկատմամբ: Երկրորդ մոտեցումը սկսվում է միջավայրի գիտակցումից, որն անհրաժեշտ մոտեցում է արագ փոփոխվող շուկայի, տեխնոլոգիական նորույթների, խիստ մրցակցային պայմանների: Հնարավոր չէ կազմել ռազմավարական պլանավորման ուղեցույց, որը կլիներ համընդհանուր բոլոր իրավիճակներում կամ կազմակերպություններում: Այնուամենայնիվ, ուսումնասիրելով տարբեր կազմակերպությունների հրատարակումներն ու փորձը, ռազմավարական պլանավորման համակարգի տեսքով հնարավոր է համախմբել դրանց ապագա որոշիչները ն բնութագրել համընդհանուր սկզբունքներով: Կան բազմաթիվ տեսակետներ այդ համակարգի տրամաբանության կառուցվածքի ն ներկայացման անհրաժեշտության վերաբերյալ: Սակայն այս գծապատկերը տվյալ ներկայացման ընդգրկուն ու պարզագույն տարբերակներից է: Քանի որ գծապատկերը սկսվում է միջավայրի գնահատումից, ապա այն պարզորոշ նկարագրում է ձախ ձեռքի մոտեցումը: Նկատենք, որ նպատակներն ու տեղեկատվական բազան փոխկապակցված են երկծայր սլաքով, քանի որ միջավայրի գնահատման արդյունքում փոփոխվում են կազմակերպության նպատակները: Պլանավորման վերոհիշյալ սխեման օգտագործվում է այս պայմաններով: Կազմակերպության ներսում գործում են երեք տիպի տարբեր պլանային համակարգեր, պայմանավորված ժամանակային, մակարդակների կամ մանրամասնության աստի«էնթոնիի ճանով: Մեր կողմից այդ երեք աստիճանները նկարագրված են բուրգով»: Պլանավորումն ու որոշումների կայացումը խիստ փոխկապակցված են: Պլանների առկայությունը, որոշումների կայացման փաստ է: Իսկ այնուհետն հենց պլանավորման շրջանակներում են կայացվում այլ որոշումներ: Եթե պլանավորումն արդյունավետ է, ապա դրա յուրաքանչյուր օգտագործող գիտե, թե ինչ է սպասվում ն ինչու: Մյուս կողմից, եթե իրագործողը տեղյակ չէ առկա նպատակակետերին, ապա չի կարող կողմնորոշվել յուրաքանչյուր այլընտրանքային կուրսի գնահատման մեջ: Առանց պլանավորման, ողջ կազմակերպության մակարդակով վտանգ կա տարբեր տեղամասերի անհամապատասխան գործունեության ն սեփական ծախսերի անհամաձայնեցվածության առումով:

ԳԼՈՒԽ 2Ո

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

Նպատակները

Ներքին միջավայր

Տեղեկատվական բազան

Արտաքին միջավայր

Համընդհանուր նպատակներ ն քաղաքականություն

Արտաքին միջավայր

Ռազմավարության ձնակերպում Պարբերաբար վերանայում

Ուղղությունների գնահատում ն ընտրություն

Մարտավարական պլանների ձնակերպում

Գործառնական պլանների ձնակերպում

Օրինակ Նպատակներ Ռազմավարական

Բանակ

Արդյունաբերություն

Հաղթել թշնամուն:

259 կապիտալահատույց:

Պահեստավորել ուժերը:

Ավելացնել բաժնետոմսերը:

Հարձակվել սահմանից:

պլաններ

209 վաճառքի ն արտադրական հզորությունների աճը կհանգեցնի 25 9 միավոր ինքնար-

Օգտագործել 25 000

ժեքի իջեցման:

հետնազոր:

Օգտագործել 10 մլն կապիտալ:

Մարտավարական

Սկզբում օգտագործել

Գցել վաճառքի գները 59-ով:

պլաններ

զորքերի 759-ը` դրանց

Առաջարկել մեծաքանակ գնման զեղչեր:

12 000-ը տեղակայելով նավահանգստում, 6000-ը տրամադրել հաղորդակցությանը, իսկ մնացած 259-ը` պահել ռեզերվ:

Գործառնական

Ուսումնասիրել

Ուսումնասիրել իրացման գործընթացը:

պլաններ

նավահանգիստը:

Համոզվել մեքենաների ն աշխատուժի պատրաստակամությունը

հզորությունների

աճի գծով:

Կիրառվում են պլանավորման բազմաքանակ եղանակներ, որոնցից կարնորա-

ԳԼՈՒԽ 2Ո

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

գույններն, ըստ ֆունկցիոնալ հատկանիշների, խմբավորված ն ներկայացված են ստորն:

ՄԵԹՈԴ

ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՏՄՕ1 վերլուծությունը

ՏՄՕ1 վերլուծությունը ուսումնասիրում է կազմակերպությունների ուժեղ, թույլ կողմերը ն սպառնալիքները: Օրինակ ինչն է լավ (ուժեղ կողմ), որտեղ են մրցակիցները առաջընթաց ունենում (սպառնալիք) Ռիսկը չափվում է պոտենցիալ եկամուտների ստանդարտ կամ շեղված շեղումներով: Ռիսկը անորոշության գնահատման չափանիշ է, որը կցվում է պլաններին: Եկամուտների մեծ տատանումները առաջացնում են բարձր ռիսկ: Պատահական գործարքների հաշվի առնումով պլանները դառնում են ճկուն: Պատահական գործարքներն ի նկատի ունենալը կրճատում է անկման ռիսկը: Ընդունված քանակական մեթոդներից գծային ծրագրավորումն է կիրառվում: Աշխատանքային, դրամական կամ մեքենաների սահմանափակ ռեսուրսների առկայության պայմաններում: Գծային ծրագրավորմամբ որոշվում է դրանց լավագույն օգտագործման տարբերակը (որպես կանոն առավելագույն շահույթի ստացումը): Կազմակերպությունների մեծամասնությունը միանգամից ի վիճակի չէ իրագործելու այն, ինչ որ ցանկանում է` բավարար ռեսուրսների պակասի պատճառով: Կազմակերպությունները իրենց պլաններում պետք է նշեն առաջնայնությունները: Այս վերաբերում է նախահաշիվների կազմմանը, որոնք կարծես թվային տեսք են տալիս պլաններին: Քանի որ գործում է երեք մակարդակի պլանավորում, ապա դրան զուգահեռ կազմվում են երեք մակարդակի բյուջեներ (նախահաշիվներ)` ռազմավարական, մարտավարական ն գործառնական: Եթե կազմակերպությունը չունի պլանավորում, ապա ինչպես կարող է գնահատել իր հաջողությունը կամ անհաջողությունը: Եվ եթե փաստացի արդյունքների համեմատում չի կատարվում պլանների հետ, հնարավոր չէ որոշել պլանային առաջադրանքների կատարման աստիճանը: Նախահաշիվները լայնորեն կիրառվում վերլուծության ժամանակ: Բացասական են շեղումների շեղումները վկայում են պլանային առաջադրանքների չկատարման մասին:

Ռիսկի գնահատումը

Պատահական գործարքների ի նկատի ունենալը Ռեսուրսների ծախսի նկատմամբ հոգատարությունը

Առաջնայնությունների հերթականության ապահովումը Ապագա

իրադարձությունների

թվային ներկայացումը

Հաջողությունների ն

անհաջո-

ղությունների հաշվի առնումը

1.

Ինչով են միմյանցից տարբերվում «տվյալներ» ն «տեղեկատվություն» տերմինները (15.1): 2. Որոնք են կառավարչական տեղեկատվության ներքին ն արտաքին աղբյուրները (15.1): 3. Ինչով են միմյանցից տարբերվում ինքարժեքի ն կառավարչական հաշվապահությունները (15.2): 4. Ներկայացրեք «էնթոնի» բուրգը (15.3): Բնութագրեք ծախսային կենտրոններն ու շահույթի կենտրոնները (15.4):

ԳԼՈՒԽ 2ՈI

ԳԼՈՒԽ 2ՈI

Գլխի բովանդակությունը ծախսումների ն ծախսերի էությունը, • հիմնական ն վերադիր ծախսեր, • ծախսումների փոփոխման բնույթը: •

ԾԱԽՍԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ԾԱԽՍԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է. 

տարբերակել ծախսումները ծախսերից,



ներկայացնել ծախսումների հաշվառման խնդիրները,



կազմել ծախսային հոսքերի երթուղին հաշվապահական հաշիվներով,



բնութագրել հիմնական ն վերադիր ծախսումները,



դասակարգել ծախսումները ըստ թողարկման ծավալի փոփոխման փոխկապակցման,



բացահայտել որոշումներին առնչվող ծախսումները,



նկարագրել վերացական ծախսերը, սահմանային ծախսերը, տարբերակված ծախսերը:

16.1

ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐ ԵՎ ԾԱԽՍԵՐ

Ծախսումները ձնավորվում են արտադրական նպատակներով կազմակերպության ակտիվների ներքին տեղաշարժերի ն պարտավորությունների ձնավորման ժամանակ, երբ ռեսուրսները վերափոխվում են արտադրական մշակմունքի: Օրինակ, նյութական պաշարների մուտքը արտադրություն ն վերափոխումը մշակմունքի, կամ, մշակմունքին ուղղված աշխատավարձի հաշվարկումը համարվում են արտադրական ծախսումներ: Ծախսերի ձնավորման դեպքում օգուտների ստացման նպատակով արդեն տեղի է ունենում ակտիվների արտահոսք: Այսպես, եթե պատրաստի արտադրանքը պահեստից առաքվում է գնորդին, կամ հիմնական միջոցը վաճառքի նպատակով դուրս է գրվում շահագործումից, ապա ձնավորվում են ծախսեր, քանի որ կատարվում է ակտիվների արտահոսք: Այսպիսով, եթե ծախսումները կառավարչական հաշվառման կողմից ուսումնասիրվում են ինքնարժեքի ձնավորման ն թողարկման կալկուլյացիայի շրջանակներում, ապա ծախսերը գնահատվում են տնտեսավարման ֆինանսական հետնանքները որոշելիս: Ռեսուրսների ծախսումներից ծախսերի անցման հաշվապահական երթուղին ցույց տանք սխեմայով, համարելով, որ կահույքի արտադրության նպատակով ձեռք է բերվել 10 000 դրամի փայտանյութ, որից 8 000-ը ներառվել է թողարկված պատրաստի, իսկ 2 000-ը՝ անավարտ արտադրանքի կազմում (տես աղյուսակ 16.1): Ընդհանուր առմամբ, ծախսումներից ծախսեր փոխակերպման պարբերաշրջանը ունի հետնյալ տեսքը (տես նկար 16.1):

ԳԼՈՒԽ 2ՈI

ԾԱԽՍԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Աղյուսակ 16.1 Արտադրական ծախսումներից անցումը ծախսերին Գործառնության բովանդակությունը Փայտանյութի 10 000 դրամի ձեռք բերում Արտադրությունում փայտանյութի 10 000 դրամի ծախսում Արտադրությունից պահեստ 8 000 դրամ պատրաստի արտադրանքի մուտքագրում Անավարտ 2 000 դրամի արտադրանքի ձնակերպում Գնորդներին 8000 դրամի արտադրանքի առաքում

ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐ

.ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐ

Դասակարգումը

ծախսում

Թղթակցող Դտ Նյութեր Արտադրություն

հաշիվները Կտ Հաշվարկային հաշիվ Նյութեր

.Պատրաստի արտադրանք

Անավարտ արտադրանք Արտադրություն

ծախս

Իրացման ծախս

Արտադրություն

Պատրաստի արտադրանք

ՊԱՏՐԱՍՏԻ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔ

ԱՆԱՎԱՐՏ

ԱՐՏԱԴՐԱՆՔ

ԿԱՊԻՏԱԼԻԶԱՑՎՈՂ

ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐ

ԾԱԽՍԵՐ

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

Նկար 16.1 Ռեսուրսներ – ծախսումներ – ծախսեր պարբերաշրջանը

ԳԼՈՒԽ 2ՈI

ԾԱԽՍԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

16.2 ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԵՎ ՎԵՐԱԴԻՐ ԾԱԽՍԵՐ

Կառավարչական հաշվապահությունում ծախսերը տարբերակվում են հիմնականի ն վերադիրի: Դրանց նան անվանում են ուղղակի ն անուղղակի ծախսեր: Ուղղակի ծախսումներն անմիջականորեն վերագրվում են ծախսային միավորին կամ կենտրոնին: Հիմնական ծախսերը` ուղղակի նյութական,աշխատանքային ծախսումների հանրագումարն են: Անուղղակի ծախսերը չեն կարող անմիջականորեն վերագրվել ծախսային միավորին, կենտրոնին: Ուղղակի ծախսերը որոշվում են միավոր արտադրանքի կտրվածքով: Օրինակ, միավոր արտադրանքի վրա ուղղակի աշխատաժամանակը կարող է սահմանվել 2 ժամ` ժամական 10 դրամ վարձատրությամբ: Այն կմնա անփոփոխ, անկախ` շաբաթական 10 կամ 100 հատ արտադրանք թողարկելիս (անտեսվում են տնտեսական ն ոչ տնտեսական գործոնները): Սակայն, միավոր արտադրանքի գծով անուղղակի ծախսերը կարող են հաշվարկվել միայն արտադրության կոնկրետ ծավալի դեպքում: Այսպես, ֆաբրիկայի կառավարչի շաբաթական 150 դրամ աշխատավարձը միավոր արտադրանքի գծով կկազմի 15 դրամ, եթե շաբաթական արտադրվի 10 հատ, կամ 1,5 դրամ ` եթե արտադրվի 100 հատ: Ուղղակի նյութական,աշխատանքային կամ այլ ծախսումների համախումբը համարվում է հիմնական ծախս: Փաստորեն, միավոր արտադրանքի ինքնարժեքը հանդես է գալիս որպես հիմնական ծախսերի ն վերադիր ծախսերի բաժնեմասի (մեքենաների քսայուղեր, կառավարիչների աշխատավարձ, վարձավճար) հանրագումար: Որպեսզի հաշվարկվի անուղղակի ծախսերի բաժնեմասը, նախ դրանք պետք է բաշխվեն ծախսային կենտրոնների միջն ն այնուհետն վերագրվեն այն արտադրատեսակներին, որոնք թողարկվել են կոնկրետ ծախսային կենտրոններում, որը ավելի մանրամասն կբացատրվի հաջորդ գլուխներում: Հիմնական ծախսերը պաշարների արտադրման կամ ձեռք բերման ծախսերն են: Կառավարչական հաշվառման տեսանկյունից դրանք հիմնական կամ արտադրական ծախսերն են, որոնք օգտագործվում են պաշարների արժեքը, իրացումը ն համախառն շահույթը գնահատելիս: Վերադիր ծախսերը հանդես գալով ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունում, չեն ընդգրկվում պաշարների արժեքում ն համախառն շահույթում: Հիմնական ինքնարժեքով պաշարները գնահատելիս` որպես վերադիր ծախսեր հանդես են գալիս արտադրության կառավարման, մարքեթինգի, կոմերցիոն ծախսերը: Եթե պաշարները գնահատվեն լրիվ ինքնարժեքով, ընդգրկելով նան արտադրական վերադիրի բաժնեմասը, ապա մնացած բոլոր ֆունկցիոնալ ծախսերը նույնպես կհամարվեն վերադիր: Հիմնական ն վերադիր ծախսերի այս տարբերությունը հաշվի է առնվում պաշարներն ու շահույթը գնահատելիս:

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Ուղղակի նյութական ծախսումներ Ուղղակի աշխատանքային ծախսումներ Ուղղակի այլ ծախսումներ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

Անուղղակի նյութական ծախսումներ Անուղղակի աշխատանքային ծախսումներ Անուղղակի այլ ծախսումներ

ՎԵՐԱԴԻՐ

ԻՆՔՆԱՐԺԵՔ

ԳԼՈՒԽ 2ՈI

ԾԱԽՍԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

16.3 ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ ՓՈՓՈԽՄԱՆ ԲՆՈՒՅԹԸ

Տնտեսական որոշումներ կայացնելիս կարնորվում է ծախսերի փոփոխման վերլուծությունը, քանի որ թողարկվող ն իրացվող արտադրատեսակների տարբեր ծավալների դեպքում, կախված ծախսերի ձնավորումից, ստացվում են ֆինանսական տարաբնույթ արդյունքներ (օգուտներ, վնասներ): Ըստ թողարկման ծավալի փոխկապվածության, ծախսերը հիմնականում դասակարգվում են փոփոխունի ն հաստատունի: Եթե փոփոխուն ծախսերը անմիջականորեն կախված լինելով թողարկման ծավալներից, աճում կամ նվազում են վերջինիս տատանումներից, ապա հաստատուն ծախսերը հիմնականում չեն փոփոխվում արտադրական ծրագրի փոփոխումներով: Այսպես, եթե որնէ արտադրանքի թողարկման նպատակով արտադրամասային շենք է վարձակալվել 10 000 դրամ վարձավճարով՝ միավոր արտադրանքի թողարկման վրա ծախսելով 100 դրամ նյութեր ն 50 դրամ աշխատավարձ, ապա արտադրության ծախսերը կկազմեն.

200 հատ թողարկման դեպքում 200 2 (100Հ50) Հ 10 000 Հ 40 000 400 հատ թողարկման դեպքում 400 2 (100Հ50) Հ 10 000 Հ 70 000 ծախս փոփոխուն ծախսեր ինքնարժեք

հաստատուն ծախսեր

(հատ)

Նկար 16.2 Փոփոխուն ն հաստատուն ծախսերի փոխկապակցությունը թողարկման ծավալի հետ Չնայած թողարկման ծավալի կրկնապատկման, արտադրության ինքնարժեքը աճում է 1,75 անգամ, կապված արտադրամասային շենքի վարձավճարի հաստատուն մնալու հետ (տես նկար 16.2): Փոխարենը նկատվում է թողարկվող միավոր արտադրանքի ինքնարժեքի 25 կետով նվազում՝ ի հաշիվ հաստատուն ծախսերի առկայության. (40 000 : 200) – (70 000 : 400) Հ 200 – 175 Հ 25 Այսպիսով, թողարկման ծավալի աճի հետ մեկտեղ դիտվում է միավոր արտադրանքի ինքնարժեքի նվազում (տես նկար 16.3), քանի որ վերջինիս կազմում փոփոխուն ծախսերի միննույն մակարդակի դեպքում նվազում է հաստատուն ծախսերի տեսակարար կշիռը:

ԳԼՈՒԽ 2ՈI

ԾԱԽՍԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ինքնարժեք

թողարկում (հատ)

Նկար 16.3 Միավոր արտադրանքի ինքնարժեքի փոփոխությունը թողարկման ծավալի աճի դեպքում Հարկ է նշել, որ հաստատուն ծախսերը չեն փոփոխվում միայն թողարկման ծավալի որոշակի սահմաններում: Երբ արտադրական ծրագիրը աճում է բարձր տեմպերով, ապա դիտվում է հաստատուն ծախսերի թռիչքաձն աճ՝ դրանց դինամիկայի աստիճանաձն ներկայացմամբ: Այսպես, եթե յուրաքանչյուր անգամ 500 հատով արտադրանքի քանակը ավելացնելիս անհրաժեշտ է լինում ընդլայնելու արտադրական տարածքը` 10 000 դրամ վարձավճարով, ապա թողարկման ծրագրի կտրուկ աճի դեպքում դիտվում է հաստատուն ծախսերի (վարձավճարների) թռիչքաձն ավելացում (տես նկար 16.4):

ծախսում 40 000 30 000 20 000

10 000

1 000

1 500

2 000

թողարկում (հատ)

Նկար 16.4 Հաստատուն ծախսերի աստիճանաձն փոփոխությունը

ԳԼՈՒԽ 2ՈI

16.4

ԾԱԽՍԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻՆ ԱՌՆՉՎՈՂ ԾԱԽՍԵՐ

Կառավարչական հաշվապահությունում մեծ ուշադրություն է դարձվում ծախսերի առնչելիությանը որոշումների կայացմանը: Առնչվող են համարվում այն ծախսերը, որոնք փոփոխվում են որոշումների կայացման հետ մեկտեղ: Առնչվող են համարվում այն եկամուտները, որոնք փոփոխվում են որոշումների կայացման հետ մեկտեղ: Որոշումների կայացումը այլընտրանքային տարբերակների միջն ընտրության կայացում է, ներառյալ նան ոչինչ չանելու տարբերակը: Ընտրության դեպքում նկատի են առնվում ծախսերը, քանի որ դրանք փոփոխվում են, կապված նրանից, թե որ տարբերակն է ընտրվել: Որոշ ծախսեր առնչվում են որոշումների կայացման հետ, ն կառավարիչը նկատի է ունենում այդ ծախսերի փոփոխությունը որոշումներ կայացնելիս: Մյուս կողմից, շատ ծախսեր էլ մնում են անփոփոխ, կախված այն բանից, թե որ տարբերակը կընտրվի ն դրանով իսկ չեն առնչվում որոշումների կայացմանը: Նույն փաստարկներով ներկայացվում են առնչվող ն ոչ առնչվող եկամուտները: Առնչվող ծախսերն ու եկամուտները փոփոխվում են որոշումների կայացման հետնանքով: Եվ եթե հնարավորություն չի լինում փոփոխելու անցյալը (քանի որ այն արդեն տեղի է ունեցել), ուրեմն առնչվող ծախսերն ու եկամուտները միշտ նկատի են առնվում ապագայի համար: Անցյալի ծախսերը սովորաբար համարվում են կայացած ծախսեր ն ուրեմն չեն առնչվում որոշումների կայացման հետ: Հնարավոր կորուստներ են համարվում որոշումների կայացմանը զոհաբերած օգուտները: Հնարավոր կորուստներ են համարվում նան որոշումների կայացման այն ծախսերը, որոնք համեմատվում են այլընտրանքային որոշումներից լավագույնի ծախսի հետ: Եկամուտների նվազմամբ պայմանավորված հնարավոր կորուստները որոշումների կայացման ժամանակ դիտարկվում են որպես դրամական ծախսային հոսքեր: Հետնաբար, որոշումներով պայմանավորված դրամական ծախսի հոսքը ու հնարավոր կորուստը որոշումների կայացմանը համարվում են առնչվող: Դրամական ծախսերի հոսք ձնավորվում է կայացվող որոշումների հետնանքով: Անցյալի ծախսերը կամ նախորդող գործունեությամբ պայմանավորված ծախսերը չեն ընդգրկվում այդ հոսքում: Ծախսերը, կապված արդեն ձեռք բերված ակտիվների ամորտիզացման հետ, չեն կարող համարվել առընչվող: Արդեն վարձակալած ակտիվների վարձավճարը կամ ընդհանուր ծախսերի վերատեղաբաշխումը չեն առընչվում որոշումների կայացմանը: Միայն այն ծախսերն են համարվում առընչվող, որոնք փոփոխվում են որոշումների կայացմամբ: Ոչ առնչվող ծախսերի օրինակներ են.  արդեն ձեռք բերված ակտիվների մաշվածքը,  արդեն վարձակալած միջոցների վարձավճարը: Վերացական են համարվում այն ծախսերը, որոնք փաստորեն տեղի չեն ունենում: Վերացական ծախսերը հաշվի են առնվում որոշումների ժամանակ, ինչպես օրինակ վերացական վարձավճարը կամ վերացական տոկոսային ծախսը: Խուսափելի են համարվում այն ծախսերը, որոնք վերաբերելով որնէ գործունեությանը կամ բիզնեսի ոլորտին, կարող են տեղի չունենալ, երբ տվյալ գործունեությունը կամ ոլորտը բացակայում է: Որոշ դեպքերում ձնավորվում են ծախսեր, որոնք անխուսափելի են ցանկացած պարագայում: Անխուսափելի ն չառնչվող ծախսերի տարբերակումը կապված է որոշումների կայացման տեսակից ն ժամանակընթացքից: Եթե կազմակերպությունը որոշում կայացնի դադարեցնելու արտադրությունը, ապա անխուսափելի ծախսերը, ինչպիսիք են ուղղակի նյութական ծախսերը, աշխատավարձը, այլնս չեն ձնավորվի: Սակայն, ֆաբրիկայի վարձավճարը, որը կապ չունի թողարկման հետ ն որոշվում է պայմանագրով, չի առնչվի արտադրության դադարեցման հետ:

ԳԼՈՒԽ 2ՈI

ԾԱԽՍԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Երբ որոշումներ են կայացվում, միայն անխուսափելի ծախսերն են հաշվի առնվում, իսկ չառնչվող ծախսերը դուրս են մնում հաշվարկներից: Այսինքն, չառնչվող ծախսերը չեն փոփոխվում որոշումներ կայացնելիս: Երբ առկա է ծրագրում կիրառվող ռեսուրսների սակավություն (նյութական, աշխատանքային, սարքավորումների), պետք է նկատի ունենալ նան ռեսուրսների այլընտրանքային օգտագործումից ստացվող եկամուտների ստացումը: Նոր ծրագրերում կիրառվող որակյալ աշխատուժը կարող է չօգտագործվել ավանդական արտադրությունում, քանի որ կառաջացնի սահմանային շահույթի կորուստ: Հետնաբար, նշվածը ակնհայտ առնչվում է ծրագրի գնահատմանը: Մեկ արտադրամասի կամ մասնաճյուղի դրամական հոսքը չի կարելի առանձնացված դիտարկել, քանի որ այն ներազդում է ամբողջ կազմակերպության դրամական հոսքի վրա, որն էլ ի նկատի է առնվում: Ռեսուրսների գծով կորցրած օգուտներ են համարվում այն եկամուտները, որոնք կստացվեին այլընտրանքային ճանապարհով օգտագործելիս:

Օրինակ Ըստ նոր կոնտրակտի, պահանջվում է օգտագործել 50տ մետաղ: Տվյալ մետաղը սովորաբար օգտագործվում է ֆիրմայի բոլոր ծրագրերում: Տվյալ պահին պահեստում առկա է 100 տ մետաղ, որը ժամանակին գնվել էր տոննան ֆ200-ով: Ընթացիկ գինը առաջարկվում է 210 դրամով, իսկ մետաղի լուծարման զուտ արժեքը կազմում է 150 դրամ տոննայի գծով: Որ արժեքը պետք է հաշվի առնվի նոր կոնտրակտում:

Լուծում Նոր կոնտրակտի գծով պաշարների օգտագործումը նշանակում է մետաղի գնումների ավելացում ավանդական արտադրության համար: Կազմակերպությունը նշանակություն չի տալիս այն հանգամանքին, թե նոր կամ հին պաշարները պետք է օգտագործվեն կոնտրակտի համար: Կարնորն այն է, որ կոնտրակտի կատարման պատճառով պետք է լրացուցիչ ծախս կատարվի մետաղի ձեռք բերման գծով, որն առնչվում է կոնտրակտի հետ, ուստի. 50տ 2 210 Հ 10 500 դրամ

Օրինակ Ընդունենք, որ կազմակերպությունը այլնս չի օգտագործելու մետաղի պահեստային պաշարները ավանդական արտադրության նպատակներով: Այս դեպքում որ ծախսը կհամարվի առնչվող կոնտրակտին:

Լուծում Քանի որ այլընտրանքային միակ ճանապարհը մետաղի վաճառքն է, ապա կոնտրակտի համար պահանջվող 50 տ մետաղը կգնահատվի. 50տ 2 150 Հ 7 500 դրամ

Օրինակ Ընդունենք, որ կազմակերպությունը այլնս չի օգտագործելու մետաղի պահեստային պաշարները ավանդական արտադրության նպատակներով, սակայն պահեստում ունի միայն 25տ մնացորդ:

Լուծում Կոնտրակտի գծով մետաղի ծախսը կգնահատվի. 25տ 2 150 Հ 3 750 դրամ 25տ 2 210 Հ 5 250 դրամ 9 000 դրամ

Օրինակ Հորատումը պահանջում է որակավորված աշխատանք` 4 դրամ ժամավարձով: Այդ աշխատանքային ծախսերը հանելուց հետո ձնավորվող սահմանային շահույթը մեկ ժամվա գծով կազմում է 3 դրամ: Նախատեսվում է նոր ծրագրի իրագործում, որը կպահանջի 5 000 ժամ որակավորված աշխատանք: Առկա է որակավորված աշխատուժի պակաս: Նոր ծրագրի իրականացման ցանկացած ռեսուրս պետք

ԳԼՈՒԽ 2ՈI

ԾԱԽՍԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

է վերցվի ավանդական ընթացող գործունեությունից: Որն է նոր ծրագրին առնչվող որակավորված աշխատուժի ծախսը:

Լուծում. Ինչպիսին կլինի սահմանային շահույթի կորուստը, երբ աշխատուժը ներգրավվի ավանդական գործունեությունից. Ավանդական գործունեության մեկ ժամից սահմանային շահույթի կորուստը Հետ գումարած. աշխատուժի չտնտեսված ժամական ծախսը Աշխատուժի ներգրավումից ստացվող դրամական հոսքերի ժամական կորուստը Նոր ծրագրին առնչվող աշխատանքային ծախսերը կլինեն. 5 000 2 7 դրամ

3 դրամ 4 դրամ 7 դրամ 35 000

Օրինակ. Նախորդ օրինակի նույն պայմաններն են, միայն այն տարբերությամբ, որ առկա է որակավորված աշխատուժի ավելցուկ, որն ի դեպ վճարվում է ավանդական ընթացող գործունեությունում: Աշխատուժի այդ ավելցուկը կբավարարի նոր ծրագրի իրականացման պահանջներին: Պարապուրդում գտնվող աշխատողը վճարվում է ըստ աշխատանքային լրիվ դրույքի:

Լուծում Ինչպիսին կլինի սահմանային շահույթի կորուստը, երբ աշխատուժի ավելցուկը ներգրավվի նոր ծրագրում: Պատասխանն է` զրոյական կորուստ, քանի որ առնչվող կորուստներն այստեղ 0 են: Ներկայացնենք, որոշումներին առնչվող ծախսերի ամփոփ դասակարգումը: Հնարավոր կորուստ: Հնարավոր կորուստներ են համարվում որոշումների կայացմանը «զոհաբերած օգուտները»: Դրանք, որպես այլընտրանքի իրականացումից կորուստներ, գումարվում են ռեսուրսների արժեքին: Օրինակ, եթե առկա է որակավորված աշխատուժի պակաս ն այդ աշխատուժը օգտագործվում է մեկ այլ պատվերի համար, ապա տեղի է ունենում ավանդական գործունեությունում այդ աշխատուժով ձնավորվող սահմանային շահույթի կորուստ: Սահմանային ծախսեր: Սահմանային են համարվում այն ծախսերը, որոնք վերաբերելով որնէ արտադրանքի կամ ծառայության ոլորտի, կարող են տեղի չունենալ, երբ տվյալ արտադրությունը կամ ոլորտը բացակայում է: Որպես կանոն, միավոր արտադրանքի գծով դրանք փոփոխուն ծախսեր են, սակայն կարող են ընդգրկել նան հաստատուն աստիճանային ծախսեր կամ էլ ներառել նան արտադրանքի թողարկման սակավ ռեսուրսների հնարավոր կորուստներ: Վերացական ծախսեր: Վերացական ծախսերը մասնակի իրավիճակներում են ճանաչվում, որը չէր արվի սովորական հաշվապահական գործընթացում: Վերացական ծախսերը սովորաբար չեն ճանաչվում, քանի որ փաստացի գոյություն չունեն: Օրինակ, գլխամասային կազմակերպության շենքը զբաղեցրած մասնաճյուղը գույքահարկ չի մուծում, սակայն այդ ծախսերը կունենար, եթե վարձեր շինությունը:

ԳԼՈՒԽ 2ՈI

ԾԱԽՍԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Տարբերակված ծախսեր Տարբերակված կամ աճող ծախսերը հանդես են գալիս որպես այլընտրանքային որոշումների կայացման արդյունքների տարբերություն: Օրինակ, երբ տարբերակ 1-ը պահանջում է 2 000 դրամի վարձավճար, իսկ տարբերակ 2-ը` 2 500-ի, ապա տարբերակ 1-ի փոխարեն տարբերակ 2-ի ընտրությունը կձնավորի 500 դրամի տարբերակված ծախս: Հաստատուն ծախսերը կհամարվեն առնչվող, եթե դրանք աճեն գործունեության որոշակի ուղի ընտրելիս: Օրինակ, եթե անհրաժեշտ է 6 000 դրամով վարձել սարքավորում, որը հնարավորություն կտա թողարկումը 5 000 հատից հասցնելու մինչն 9 000 հատի, ապա վարձավճարը կհամարվի թողարկման աճին առնչվող ծախս` չնայած որ կմնա հաստատուն 5 001 – 9 000 տիրույթում: Ընթացիկ հզորությունների (ավելին 5 000 հատից) նկատմամբ որոշումներ կայացնելիս առկա հաստատուն ծախսը կհամարվի ոչ առնչվող: Նման իրավիճակներում հաստատուն ծախսը հանդես է գալիս աստիճանային ձնով: Երակարաժամկետ կտրվածքով հաստատուն ծախսը կարող է հաշվի առնվել որոշումներ կայացնելիս ն դրանով իսկ վերածվել առնչվող ծախսի:

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

Ինչով են միմյանցից տարբերվում «տվյալներ» ն «տեղեկատվություն» տերմինները (16.1): Տարբերակեք ծախսերը` ծախսումներից (16.1): Ներկայացրեք ծախսումների կապիտալացման օրինակներ (16.1): Սահմանեք հիմնական ն վերադիր ծախսումները (16.2): Բնութագրեք ծախսումների աստիճանաձն փոփոխման գործընթացը (16.3): Բնութագրեք որոշումներին առնչվող ծախսումները (16.4): Բնութագրեք սահմանային ծախսումները (16.4):

ԳԼՈՒԽ 2ՈII ԾԱԽՍԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԳԼՈՒԽ 2ՈII ԾԱԽՍԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

¶ÉËÇ µáí³Ý¹³ÏáõÃÛáõÝÁ ծախսումների հաշվառման մեխանիզմը, • հիմնական ծախսումների հաշվառումը, • սպասարկող ծառայությունների ծախսումների հաշվառումը: •

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է. 

հաշվարկել թողարկված արտադրատեսակների կալկուլյացիան,



բնութագրել «Հիմնական արտադրություն» հաշվի գործունեության մեխանիզմը,



կատարել սահմանային ն լրիվ ծախսերով ինքնարժեքի կալկուլյացիա,



կատարել պատվերային ն փուլային մեթոդներով կալկուլյացիա,



իրականացնել վերադիր ծախսերի տեղաբաշխում, բաշխում ն կլանում,



իրականացնել սպասարկող ծառայությունների ծախսերի հաշվառում,



կատարել օժանդակ արտադրության ծախսումների բաշխում հանրահաշվական համակարգի կազմումով,



կատարել օժանդակ արտադրության ծախսումների բաշխում «կրկնակի բաշխման» մեթոդով:

17.1 ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ՄԵԽԱՆԻԶՄԸ

Արտադրության ծախսումների հաշվառումը նպատակաուղղված է մի շարք խնդիրների լուծմանը, որոնցից կարնորագույններն են՝ արտադրանքի փաստացի ինքնարժեքի ձնավորման վերահսկողության սահմանումը, խնայողության ռեժիմի իրականացումը, ծախսերի կրճատման ն շահույթի աճի ռեզերվների հայտնաբերումը, արտադրանքի ինքնարժեքի կալկուլյացումը: Թվարկած խնդիրների իրականացման նպատակով գործնականում կատարվում են արտադրության ծախումների տարբեր խմբավորումներ, որոնք էլ հանդես են գալիս որպես ծախսումների հաշվառման առանձին օբյեկտներ: Ելնելով կառավարման առջն դրված խնդիրներից՝ արտադրության ծախսումները խմբավորվում են ըստ արտադրության տեսակների, ծագման վայրերի ն թողարկվող արտադրատեսակների: Ելնելով արտադրության տեսակից՝ տարբերում են հիմնական ն օժանդակ արտադրության ծախսումներ: Եթե հիմնական արտադրության ծախսումներին վերագրվում են արտադրության անմիջական ծախսումները, ապա օժանդակ արտադրության ծախսումներն ամփոփում են արտադրական անխափան ն համաչափ գործընթացն ապահովող օժանդակ արտադրամասերի ծախսումները: Արտադրության ծախսերի հաշվառման ընդհանուր մեխանիզմում 811 «Հիմնական արտադրություն» հաշիվը կատարում է կարնորագույն ֆունկցիա, քանի որ նրա դեբետային մասով խմբավորվում ն ամփոփվում են հաշվետու ժամանակշրջանի ողջ արտադրական ծախսերը: Հաշվի սկզբնական ն վերջնական մնացորդները չեն որոշվում հաշվարկային եղանակով, այլ ներկայացվում են անավարտ արտադրանքի գույքագրման արդյունքների հիման վրա: Այսպիսով, «Հիմնական արտադրություն» հաշիվն իր մեջ ընդգրկում է թողարկված արտադրանքի փաստացի արտադրական ինքնարժեքի որոշման համար անհրաժեշտ ողջ տեղեկատվությունը: Հաշվետու ամսվա հիմնական ծախսումների ամփոփումը կատարվում է 811«Հիմնական արտադրություն» հաշվի օգնությամբ, որի դեբետային շրջանառությունը ցույց է տալիս արտադրանքի թողարկման նպատակով կատարված նյութական ն աշխատանքային հիմնական ծախսումները, իսկ կրեդիտային մասը՝ ծախսերից հանման ենթակա վերադարձվող թափոնների ն վերջնական խոտանի փաստացի ինքնարժեքը:

ԳԼՈՒԽ 2ՈII ԾԱԽՍԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

«Հիմնական արտադրություն» հաշվի օգնությամբ որոշվում է հաշվետու ժամանակաշրջանում թողարկված արտադրանքի կամ կատարված ծառայությունների փաստացի ինքնարժեքը (տես նկար 17.6): Այսպես, «Հիմնական արտադրություն» հաշիվը դեբետային մասով ներկայացնում է գույքագրումով որոշված անավարտ արտադրանքի սկզբնական (ԱՍմ) ու վերջնական (Ավմ) փաստացի մնացորդները, հաշվետու ժամանակաշրջանի ծախսումները (ՀԾ), իսկ կրեդիտով՝ վերջնական խոտանի փաստացի ինքնարժեքը (ՎԽ), վերադարձվող թափոնների արժեքը (ՎԹ): Թվարկած ցուցանիշների օգնությամբ «Հիմնական արտադրություն» հաշվի կրեդիտային մասով դուրս է գրվում թողարկված արտադրանքի փաստացի ինքնարժեքը (ՓԻ), որը որոշվում է հետնյալ կերպ.

.ՓԻ Հ ԱԱմ Հ ՀԾ – ՎԽ– ՎԹ - Ավմ

Այսպես, կահույքի ֆաբրիկան թողարկում է սեղան, աթոռ ն պահարան: Ընդ որում, կահույքը արտադրվում է ֆաբրիկայի նախապատրաստական ն հավաքման հիմնական արտադրամասերում: Բացի այդ, ֆաբրիկայում գործում են նան օժանդակ արտադրամասեր համարվող կաթսայատունը ն ջերմաէլեկտրակայանը: Հաշվետու ժամանակաշրջանում թողարկման գծով կատարվել են տնտեսական գործարքներ (տես աղյուսակ 17.1), որոնց հաշվային թղթակցություններով որոշվել է թողարկման արտադրական ինքնարժեքը ըստ արտադրատեսակների (տես աղյուսակ 4.2): Ընդ որում, թողարկման փաստացի ինքնարժեքի հաշվարկը կատարվել է համաձայն վերոհիշյալ բանաձնի (տես աղյուսակ 17.2-ի վերջին տողը): Աղյուսակ 17.7-ի հաշվային թղթակցությունները կազմվել են ըստ հաշվային պլանի համապատասխան ծածկագրերի ( հավելված 1) «Հիմնական արտադրություն»

Ասմ

Ավմ Խոտան

Նյութեր

ՎԽ Աշխատավարձ

ՀԾ

Թափոններ

ՎԹ Հատկացումներ Ինքնարժեք

ՓԻ մնացորդ

Նկար 17.1 «Հիմնական արտադրություն» հաշվի գործունեության մեխանիզմը

Կառավարչական հաշվառումը չի սահմանափակվում թողարկման փաստացի ինքնարժեքի որոշմամբ, քանի որ արժեքավոր տեղակատվություն է համարվում նան արտադրանքի կալկուլյացիան, այսինքն միավոր թողարկման կազմում ծախսումների կազմի ն կառուցվածքի որոշումը: Արտադրանքի

ԳԼՈՒԽ 2ՈII ԾԱԽՍԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

կալկուլյացիայի հաշվարկը ըստ առանձին ծախսումների ներկայացված է աղյուսակ 17.3-ում, ուր նյութական ն աշխատանքային ծախսումների հաշվարկի հիմքում դրվել է փաստացի ինքնարժեքի որոշման բանաձնը: Աղյուսակ 17.1 Արտադրության ծախսումների հաշվառման գործառնություններ

Գործառնության բովանդակությունը

Դտ

Կտ

Գումար

Բաշխվել է նախապատրաստական արտադրամասում ծախսված 16 000 դրամ արժեքով փայտանյութի ծախսումը 3 արտադրատեսակների միջն:

Ձնակերպվել են նախապատրաստական արտադրամասում օգտագործված փայտա նյութին բաժին ընկնող տրանսպորտային ծախսերն ըստ արտադրատեսակների:

Բաշխվել է հավաքման արտադրամասում ծախսված 4 000 դրամի սոսնձի ծախսումը 3 արտադրատեսակների միջն:

2 000

5 000

5 997 11990 4 313

3 547 7 143 2 910 1 908 3 827 1 445

1 914

Ձնակերպվել է աթոռի արտադրությունից ձնավորված ն որպես վերադարձվող թափոն պահեստ մուտքագրված 2000 դրամի փայտանյութը: Ձնակերպվել է պահեստից պահարանների արտադրության նպատակով հավաքման արտադրամասին դուրս գրված դրամի որպես վերադարձող թափոն ձնակերպված փայտե ձողերը: Ձնակերպվել է նախապատրաստական արտադրամասում հաշվարկված արտադրական բանվորների 22 300 դրամի աշխատավարձը 3 արտադրատեսակների գծով: Ձնակերպվել է նախապատրաստական արտադրամասում հաշվարկված արտադրական բանվորների 13 600 դրամի աշխատավարձը 3 արտադրատեսակների գծով: Ձնակերպվել է արտադրական բանվորների աշխատավարձի նկատմամբ հատկացումները՝ կենսաթոշակային ֆոնդին – 209, արձակուրդայինի վճարման ռեզերվային ֆոնդին - 109:

Ձնակերպվել է ֆաբրիկայի կաթսայատան հաշվետու ամսվա ծախսերը հետնյալ հոդվածներով՝ աշխատավարձ – 100, հատկացումներ կենսաթոշակային ֆոնդին – 209, նյութեր – 700, սարքավորումների ամորտիզացիա - 110 դրամ: Ձնակերպվել են ֆաբրիկայի ջերմաէլեկտրակայանի հաշվետու ամսվա ծախսերը հետնյալ հոդվածներով՝ աշխատավարձ-150, հատկացումներ կենսաթոշակային ֆոնդին – 209, օժանդակ նյութեր - 10, սարքավորումների ամորտիզացիա - 90 դրամ: Դուրս է գրվել ջերմաէլեկտրակայանում հաշվետու ամսում թողարկած էլեկտրաէներգիան՝ հիմնական արտադրության սարքավորումների սպասարկմանը, կաթսայատանը, արտադրամասի վարչական շենքին: Դուրս է գրվել կաթսայատան հաշվետու ամսում թողարկած շոգին՝ հիմնական արտադրության կարիքներին (սեղանների գծով), ջերմաէլեկտրակայանին, արտադրամասի վարչական շենքի ջեռուցմանը:

6 852 6 396 2 752

ԳԼՈՒԽ 2ՈII ԾԱԽՍԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Սեղանի թողարկման գծով հայտնաբերվել է խոտան, որի ուղղման համար ծախսվել են 200 դրամի աշխատավարձ ն 50 դրամի օժանդակ նյութեր: Խոտանված սեղանի պատճառներն են հանդիսացել մատակարարը, որին ներկայացվել է 100 դրամի բողոքարկում ն մատակարարման բաժինը, որի աշխատակիցների աշխատավարձից պահվել է 70 դրամ: Ձնակերպվել է ուղղելի խոտանից առաջացած կորուստը (250-170): .Պահարանի թողարկման գծով հայտնաբերվել է անուղղելի խոտան, որը դուրս է գրվել արտադրությունից 2800 դրամ փաստացի ինքնարժեքով: Անուղղելի խոտանի մեղավորներն են հանդիսացել 34 բրիգադի բանվորները, որոնց աշխատավարձից պահվել է 500 դրամ Անուղղելի խոտանի դուրս գրումից ստացվել է 1280 դրամով պիտանի փայտանյութ, որը մուտքագրվել է պահեստ: Ձնակերպվել է անուղղելի խոտանից առաջացած կորուստը (2800 – 500 – 1280): Հաշվետու ամսվա ծախսերին են դուրս գրվել ամսվա սկզբի անավարտ արտադրանքի կազմում նյութական ծախսումները, որոնք կազմել են համապատասխանաբար սեղանի գծով՝ 3000, աթոռի՝ 3500 ն պահարանի գծով՝ 2100 դրամ: Հաշվետու ամսվա ծախսերին են դուրս գրվել ամսվա սկզբի անավարտ արտադրանքի կազմում աշխատանքային ծախսումները, որոնք կազմել են համապատասխանաբար սեղանի գծով՝ 1000, աթոռի՝ 1500 ն պահարանի գծով՝ 900 դրամ: Հաշվետու ամսվա ծախսերից դուրս են գրվել ամսվա վերջի անավարտ արտադրանքի կազմում նյութական ծախսումները, որոնք կազմել են համապատասխանաբար սեղանի գծով՝ 1500, աթոռի՝ 1000 ն պահարանի գծով՝ 500 դրամ: Հաշվետու ամսվա ծախսերից դուրս են գրվել ամսվա վերջի անավարտ արտադրանքի կազմում աշխատանքային ծախսումները, որոնք կազմել են համապատասխանաբար սեղանի գծով՝ 4500, աթոռի՝ 1000 ն պահարանի գծով՝ 2500 դրամ: Արտադրությունից պահեստ է մուտքագրվել պատրաստի արտադրանքը փաստացի ինքնարժեքով

2 800

1 280 1 020

3 000 3 500 2 100

1 000 1 500

1 500 1 000

4 500 1 000 2 500 19 550 35 398 15 009

Աղյուսակ 17.2 Արտադրանքի փաստացի ինքնարժեքի .Ցուցանիշներ

Անավարտ արտադրանքի սկզբնական մնացորդ (Ճ), այդ թվում` նյութեր աշխատավարձ Հաշվետու ամսվա ծախսեր (8), այդ թվում` փայտանյութ .տրանսպորտային ծախսեր .սոսինձ .վերադարձվող թափոններ փայտե ամրակներ աշխատավարձ (նախ. արտ.) աշխատավարձ (հավ. արտ.) հատկաց. աշխատավարձին .(սոցապի գծով)

Հաշիվ

Արտադրատեսակներ սեղան

աթոռ

որոշումը Ընդամենը

պահարան

12 000

21550 32 398 2 (2000) 5997 11990

17 809

71 757 16 000 1 760 4 000 (2000) 5 000 22 330 13 600

ԳԼՈՒԽ 2ՈII ԾԱԽՍԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

հատկաց. աշխատավարձին (արձակուրդայինի գծով) .տեխնոլոգիական շոգի Անուղղելի խոտանի փաստացի ինքնարժեք (Շ), այդ թվում նյութեր 2500, աշխատավարձ – Անավարտ արտադրանքի վերջնական մնացորդ (ք), որից նյութեր աշխատավարձ

Թողարկման արտադրական ինքնարժեք (Է)

(2800)

(2800)

(6000)

(2000)

(3000)

(11000)

19550

35398

15009

69957

(Է) Հ (Ճ) Հ (8) - (Շ)– (ք)

Աղյուսակ 17.3 Արտադրանքի փաստացի ինքնարժեքի

.Ցուցանիշներ

սեղան 100 հատ

Նյութեր Վերադարձվող թափոններ .Տեխնոլոգիական շոգի Աշխատավարձ Հատկացումներ աշխատավարձին Փաստացի ինքնարժեք

10 317

կալկուլյացիան

.պահարան

աթոռ

միավոր

400 հատ

միավոր

12024

(2 000)

(5)

20 հատ

միավոր

7 519

19 633

5 323

5 741

19 550

35 398

15 009

17.2 ՍԱՀՄԱՆԱՅԻՆ ԵՎ ԼՐԻՎ ԾԱԽՍԵՐՈՎ ԿԱԼԿՈՒԼՅԱՑԻԱ

Ծախսային տեղեկատվությունը կառավարչական հաշվապահության համակարգում ներկայացվեց

լրիվ ծախսերի սկզբունքներով: Սակայն կիրառվում է ծախսերի տեղեկատվության մեկ այլ եղանակ` ըստ սահմանային ծախսերի: սկզբունքի: Այս դեպքում, հաստատուն վերադիր ծախսերը չեն ներառվում թողարկման ինքնարժեքում ն դրանով իսկ վերանում են դժվարությունները` կապված կլանման նորմաների հաշվարկման, թեր կամ գերկլանման ճշգրտումների իրականացման հետ: Թողարկման ինքնարժեքը որոշվում է միայն սահմանային ծախսերով, առանց կլանված վերադիրի: Հետնաբար, միավոր արտադրանքի ինքնարժեքը հանդես է գալիս որպես ուղղակի նյութական, ուղղակի աշխատանքային, այլ ուղղակի, ինչպես նան փոփոխուն վերադիր ծախսերի (ն ոչ հաստատուն) հանրագումար: Իհարկե, ասվածից չի բխում, որ պարզապես անտեսվում են հաստատուն վերադիր ծախսերը: Պարզապես, հաստատուն վերադիր ծախսերը համարվում են որպես հաշվետու ժամանակաշրջանի ծախսեր, ն ոչ թե ներառվում թողարկվող արտադրանքի ինքնարժեքի կազմում: Որոշումների կայացման ժամանակ հաճախ ծախսերի տեղեկատվության նման ներկայացումը որոշակի առավելություններ ունի լրիվ ծախսերով ինքնարժեքի կալկուլյացման նկատմամբ:

ԳԼՈՒԽ 2ՈII ԾԱԽՍԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Լրիվ ծախսերով կալկուլյացիայի դեպքում արտադրական հաստատուն վերադիր ծախսերը կլանվում են թողարկման ինքնարժեքում:

Սահմանային ծախսերով կալկուլյացիայի դեպքում արտադրական հաստատուն ծախսերը չեն ներառվում թողարկման ինքնարժեքում: Հետնաբար, լրիվ ծախսերով կալկուլյացման ժամանակ հաստատուն ծախսերը ներառվելով պաշարների արժեքում, դուրս են գրվում շահույթի հաշվին միայն արտադրանքի իրացման ժամանակ: Իսկ սահմանային ծախսերով կալկուլյացման դեպքում հաստատուն վերադիր ծախսերը դուրս են գրվում շահույթի հաշվին անմիջապես, այսինքն իրենց ձնավորման ժամանակաշրջանում:

Օրինակ Ճ կազմակերպությունը թողարկում է մեկ տեսակի արտադրանք հետնյալ նախահաշվով. Կազմակերպության նախահաշիվը միավոր արտադրանքի գծով Իրացման գին Ուղղակի նյութեր Ուղղակի աշխատավարձ Փոփոխուն վերադիր ծախսեր

Արտադրական հաստատուն վերադիր ծախսերը կազմում են ամսեկան 10 000, իսկ թողարկման ամսեկան քանակը կազմում է 5 000 հատ: Պահանջվում է որոշել միավոր արտադրանքի ինքնարժեքը. (8) լրիվ ծախսերով, (Ե) սահմանային ծախսերով:

Լուծում. (8) Լրիվ ծախսերով կալկուլյացիա Ուղղակի նյութեր Ուղղակի աշխատավարձ Փոփոխուն վերադիր ծախսեր Կլանված հաստատուն վերադիր ծախսեր 5 000 հատ Միավոր արտադրանքի ինքնարժեք

10 000 դրամ :

(Ե) Սահմանային ծախսերով կալկուլյացիա Ուղղակի նյութեր Ուղղակի աշխատավարձ Փոփոխուն վերադիր ծախսեր Միավոր արտադրանքի ինքնարժեք

Պաշարների ինքնարժեքը տարբերվում է սահմանային ն լրիվ ինքնարժեքով կալկուլյացիաների դեպքում: Լրիվ ինքնարժեքով կալկուլյացան պաշարների ինքնարժեքում ներառվում են ինչպես փոփոխուն, այնպես էլ հաստատուն վերադիր ծախսերը: Մինչդեռ, սահմանային ծախսերով կալկուլյացիայի դեպքում պաշարների ինքնարժեքում ընդգրկվում են միայն փոփոխուն ծախսերը:

ԳԼՈՒԽ 2ՈII ԾԱԽՍԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Սահմանային ծախսերով ինքնարժեքի կալկուլյացման առանցքը սահմանային շահույթն է: Սահմանային շահույթը հանդես է գալիս որպես հասույթի ն փոփոխուն ծախսերի տարբերություն: Սահմանային շահույթ Հ Հասույթ – Փոփոխուն ծախսեր Սահմանային շահույթը «հաստատուն ծախսեր ն շահույթ» համակցության կրճատ ներկայացումն է: Հիմնական գաղափարը կայանում է նրանում, որ իրացումից վաճառքի ծախսերի նվազեցումից հետո մնացորդային գումարը կփոխհատուցի հաստատուն ծախսերը ն կձնավորի շահույթ: Սահմանային ծախսերով թողարկումը գնահատվում է ըստ արտադրության փոփոխուն ծախսերի (սահմանային ինքնարժեք) ն հետնաբար սահմանային շահույթը ներակայացվում է այսպես. Շահույթը ըստ սահմանային ինքնարժեքի Իրացումից հասույթ Հանած. փոփոխուն ծախսեր Սահմանային շահույթ Հանած. հաստատուն ծախսեր Շահույթ

(2)

Հետնաբար, շահույթը հանդես է գալիս որպես սահմանային շահույթի ն հաստատուն ծախսերի տարբերություն: Լրիվ ծախսերով կալկուլյացման դեպքում արդյունավետ է ծախսերի մեկ փուլով հաշվարկը, քանի որ իրացման ինքնարժեքում արդեն ներառված են հաստատուն ծախսերը: Շահույթն ըստ լրիվ ինքնարժեքի Իրացումից հասույթ Հանած. լրիվ ինքնարժեք Շահույթ

(2)

Ինչպես սահմանային, այնպես էլ լրիվ ինքնարժեքով կալկուլյացիան օգտակար է ներքին մենեջմենթի հաշվետվությունների համար: Դրանց ընտրությունը պայմանավորված է.  շահույթի վերաբերյալ տեղեկատվության ներկայացման ձնով,  ներկայացվող շահույթի մակարդակով, երբ թողարկման ն իրացման ծավալները համարժեք չեն (պատրաստի արտադրանքի մնացորդն իջնում կամ բարձրանում է): Շարունակենք վերը նկարագրված կազմակերպության օրինակը: Ընդունենք, որ իրացման ամսեկան քանակը կազմել է 4 800 հատ, իսկ թողարկումը` 5 000 հատ: Ներկայացնենք ֆինանսական հետնանքների հաշվետովությունը սահմանային ն լրիվ ծախսերով կալկուլյացման դեպքում: Շահույթի հաշվետվություն (լրիվ ծախսերով կալկուլյացիա) դրամ Իրացումից հասույթ (4 800 2 10) Հանած. Իրացման ինքնարժեք Պաշարների սկզբնական մնացորդ Թողարկված արտադրանք (5000 2 8) Պաշարների վերջնական մնացորդ

դրամ 48 000

_ 40 000

ԳԼՈՒԽ 2ՈII ԾԱԽՍԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

(200 2 8)

(1 600) (38 400) 9 600

Գործառնական շահույթ Շահույթի հաշվետվություն (սահմանային կալկուլյացիա) դրամ Իրացումից հասույթ (4 800 2 10) Հանած. Իրացման ինքնարժեք Պաշարների սկզբնական մնացորդ Թողարկված արտադրանք (5000 2 6) Պաշարների վերջնական մնացորդ (200 2 6)

դրամ 48 000

_ 30 000 (1 200)

Սահմանային շահույթ Հանած. հաստատուն ծախսեր Գործառնական շահույթ

(28 800) 19 200 (10 000) 9 200

Շահույթի տարբերությունների մեկնաբանումը: Շահույթի տարբեր մեծությունները պայմանավորված են ամսվա ընթացքում պաշարների մնացորդի 0-ից մինչն 200 հատ աճով: Լրիվ ծախսերով կալկուլյացման դեպքում պաշարների մնացորդը գնահատվեց 16 00 (8 դրամ միավորի գծով, որտեղ 2-ը` կլանված հաստատուն ծախսերն են): Սահմանային ծախսերով կալկուլյացման դեպքում պաշարների մնացորդի աճը կազմեց 1 200 (6 միավորի գծով), ն ողջ հաստատուն ծախսերը վերագրվեցին ֆինանսական արդյունքներին: Միայն պաշարների մնացորդների աճի կամ նվազման դեպքում է սահմանային կալկուլյացման ժամանակ ստացվում տարբեր շահույթ: Եթե իրացման քանակը համարժեք է թողարկման քանակին, ապա իրացման ինքնարժեքում կլանված հաստատուն վերադիր ծախսերը կլինեն նույնը, ինչ որ սահմանային ծախսերի դեպքում դրանց որպես ժամանակաշրջանի ծախս ճանաչումը: Հետնաբար, կստացվի շահույթի միննույն գումարը: Այսպիսով, ստացված շահույթի երկու գումարները կփոխկապակցվեն հետնյալ կերպ. Շահույթ` լրիվ ծախսերով կալկուլյացման դեպքում Հանած. պաշարների մնացորդում կլանված վերադիր ծախսեր (200 2 2) Շահույթ` սահմանային ծախսերով կալկուլյացման դեպքում Այսպիսով.

եթե պաշարների մակարդակը աճում է. ԼԾ շահույթը » ՍՇ շահույթ եթե պաշարների մակարդակը նվազում է. ԼԾ շահույթը Հ ՍՇ շահույթ եթե պաշարների մակարդակը մնում է անփոփոխ. ԼԾ շահույթը Հ ՍՇ շահույթ

9 600 (400) 9 200

ԳԼՈՒԽ 2ՈII ԾԱԽՍԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Լրիվ ծախսերի ինքնարժեքի կալկուլյացման դեպքում ֆինանսական հետնանքների հաշվետվությունը համարվում է սակավ տեղեկատվական հետնյալ պատճառներով. (8) միավոր արտադրանքին բաժին ընկնող շահույթը հավաստի չէ: Վերոհիշյալ օրինակում միավոր արտադրանքին ընկնող 2 դրամ շահույթը ձնավորվում է այն պատճառով, որ հաստատուն ծախսերը միավորի գծով սահմանվում են 5 000 հատ թողարկման հաշվով: Եթե հաշվարկների հիմքում դրվեր թողարկման մեկ այլ ցուցանիշ, ապա միավոր արտադրանքին ընկնող շահույթը կփոխվեր` նույնիսկ վերադիր հաստատուն ծախսերի անփոփոխ պայմաններում: (Ե) պատրաստի արտադրանքի մնացորդների կուտակման կամ նվազման դեպքում խախտվում է հաշվետու ժամանակաշրջանի հաշվետվությունների համադրելիությունը, դրանով իսկ չընդգծելով իրացման աճի կամ նվազման էֆեկտը, (Շ) թողարկման տարբեր արտադրատեսակների ինքնարժեքի համադրելիությունը նվազում է` կապված պայմանական հիմքով վերադիր ծախսերի բաշխման հետ: Երբ կազմակերպության արտադրական հզորություններով թողարկվում է երկու կամ ավելի արտադրանք, հաստատուն վերադիր ծախսերը բաշխվում են պայմանական հիմքով: (d) սահմանային ծախսերով կալկուլյացման դեպքում որոշվում են միավոր արտադրանքին ընկնող փոփոխուն ծախսերը ն ողջ թողարկմանը վերաբերող հաստատուն ծախսերը: Մինչդեռ, լրիվ ծախսերով կալկուլյացման ժամանակ թողարկման բոլոր ծախսերը միավորվում են: Փաստորեն, լրիվ ն սահմանային ծախսերով կալկուլյացիաների միակ տարբերությունը ընկած է պաշարների մնացորդում հաստատուն ծախսերի ներառման մեջ: Լրիվ ծախսերով կալկուլյացման կիրառումը հիմնավորվում է հետնյալ կերպ.  հաստատուն ծախսերը ձնավորվում են արտադրության արդյունքում ն առանց դրանց հնարավոր չէ արտադրության կազմակերպում: Հետնաբար, նման ծախսերը պետք է վերագրվեն արտադրությանը ն ներառվեն պաշարների ինքնարժեքում,  լրիվ ծախսերով կալկուլյացումը հետնում է համապատասխանության սկզբունքի պահպանմանը, երբ պաշարների վերջնական մնացորդների լրիվ ինքնարժեքը համադրվում է դրանց իրացման պահին ստացվող հասույթի հետ,  ֆինանսական հաշվետվություններում հաստատուն վերադիր ծախսերի ներառումը պաշարների ինքնարժեքում անհրաժեշտ է, քանի որ ինքնարժեքի հաշվապահությունը կիրառում է ծախսերի կլանում ն պաշարների մնացորդներին է վերագրում հաստատուն վերադիր ծախսերի բաժնեմաս,  վերադիր ծախսերի բաշխումն այն միակ կիրառական միջոցն է, որով հնարավոր է դառնում արտադրական լրիվ ծախսերով կատարելու գնագոյացման ն շահույթի վերլուծություն,  վերադիր ծախսերի գերկլանման կամ թերկլանման վերլուծությունը նպաստում է արտադրական ռեսուրսների անարդյունավետ օգտագործման բացահայտմանը:

17.3

ՊԱՏՎԵՐԱՅԻՆ ԵՎ

ՓՈՒԼԱՅԻՆ ԿԱԼԿՈՒԼՅԱՑԻԱ

Պատվերային կալկուլյացիան օգտագործվում է միմյանցից տարբերվող կալկուլյացիոն միավորների առկայության դեպքում, երբ վերջիններիս գծով կատարվում է ծախսերի առանձնացում: Այսպես, մեքենաների նորոգման դեպքում յուրաքանչյուր տեխսպասարկման կայանում դրանց վերագրվում է ծածկագիր ն աշխատանքային քարտ (թղթի կամ համակարգչային ֆայլի տեսքով), որտեղ հետագայում գրանցումներ են կատարվում:

Նորոգման նպատակով օգտագործվող նյութեր (ուղղակի նյութական ծախսումներ):

ԳԼՈՒԽ 2ՈII ԾԱԽՍԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Պահեստից ստացվող յուրաքանչյուր նյութատեսակ պետք է գնահատվի ն գրանցվի: Աշխատանքային քարտերում կատարված գրանցումները պարբերաբար համադրվում են պահեստային գրանցումների հետ:

Մեքենաների նորոգման վրա ծախսված աշխատաժամանակ (ուղղակի աշխատանքային ծախսեր): Յուրաքանչյուր աշխատողի գծով, ըստ առանձին օպերացիաների աշխատաժամանակի, քարտերում գրանցումներ են կատարվում, որոնք այնուհետն բազմապատկվում են ժամավարձի դրույքով: Այն կարող է իրականացվել «ժամացույց-քարտ» համակարգի օգնությամբ, երբ «աշխատանքային ժամացույցը» արձանագրելով օպերացիայի սկիզբն ու վերջը` տեղեկություն է տրամադրում աշխատաժամանակի ծախսի գրանցամատյանին յուրաքանչյուր աշխատողի գծով: Պարբերաբար, աշխատանքային քարտերի ժամաքանակը համադրվում է աշխատաժամանակի ծախսի գրանցամատյանի տվյալների հետ (կամ այլ աշխատանքային գրանցումների հետ):

Նորոգմանն ուղղված այլ ուղղակի ծախսեր: Կան ծախսեր, որոնք նախատեսված են կոնկրետ աշխատանքի համար, ինչպիսին է օրինակ հատուկ մեքենաների շահագործման էլեկտրոէներգիան, որոնք ուղղակիորեն գրանցվում են աշխատանքային քարտում: Գրանցման գումարը համադրվում է հաշիվ ֆակտուրայի հետ:

Վերադիր ծախսերի բաժնեմասը (անուղղակի ծախսեր): Կատարված վերադիր ծախսերը աշխատանքային քարտում ավելացվում են ուղղակի ծախսերին, որով որոշվում է նորոգման ընդհանուր ինքնարժեքը: Դրանք կարող են ինքնարժեքին վերագրվել ըստ ծախսված աշխատաժամանակի կամ ծախսված նյութերի համամասնության:

Լրիվ ինքնարժեքը, որպես վերը թվարկած հոդվածների հանրագումար: Աշխատանքային քարտում գրանցումների հանրագումարը հանդես է գալիս որպես լրիվ ինքնարժեք, որը կիրառվում է վաճառքի ինքնարժեքի կամ պատրաստի արտադրանքի գնահատման հաշվարկներում: Այն իր կիրառումն է գտնում նան պատվիրատուներից գանձվող ծառայությունների գնի որոշման հաշվարկներում: Որոշ գներ հենց այդպես էլ կոչվում են «ինքնարժեք պլյուս», որտեղ «պլյուսը» արտադրողի կողմից ինքնարժեքին ավելացվող շահույթն է: Փուլային կալկուլյացիայի դեպքում բոլոր ծախսային միավորները միատեսակ են: Հետնապես, կալկուլյացվում է յուրաքանչյուր փուլում մշակված միավորների քանակի լրիվ ինքնարժեքը, որով այնուհետն ըստ փուլային կտրվածքի` առանձին է ներկայացվում յուրաքանչյուր միավորի ինքնարժեքը: Այսպիսով, գրանցումների քարտը (կամ համակարգչային ֆայլը) բացվում է յուրաքանչյուր արտադրական փուլի գծով, օրինակ` խառնուրդի պատրաստում, արտադրական մշակում, պատրաստի արտադրանքի ստացում: Յուրաքանչյուր փուլի համար նախատեսված գրանցման քարտում գրանցվում են համապատասխան փուլի բոլոր ծախսերը (ուղղակի, անուղղակի)` ըստ պահեստային պահանջագրերի, աշխատաժամանակի թերթիկների, ֆակտուրաների կամ վերադիր ծախսերի բաշխման հատուկ գործակիցների: Միավոր արտադրանքի որոշված ինքնարժեքը օգտագործվում է իրացման կամ պաշարների գնահատման, ինչպես նան գների որոշման ժամանակ: Փուլային ծախսերը փաստորեն վերագրվում են այդ ժամանակընթացքում թողարկված արտադրատեսակների միջն: Կալկուլյացման նկարագրված հիմնական երկու եղանակների խմբերը հանդես կգան իրենց ենթախմբերով, ինչպես օրինակ պատվերային եղանակը իր տարատեսակներով` աշխատանքի, խմբաքանակի ն կոնտրակտի կալկուլյացիայով: Փուլային եղանակը կբաժանվի արտադրության ն ծառայությունների կալկուլյացիայի, որը երնում է հետնյալ գծապատկերում:

ԳԼՈՒԽ 2ՈII ԾԱԽՍԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Կալկուլյացման եղանակներ

Պատվերային եղանակ

Աշխատանքի կալկուլյացիա

Փուլային եղանակ

Խմբաքանակի կալկուլյացիա

Արտադրության կալկուլյացիա

17.3

Կոնտրակտի կալկուլյացիա

Ծառայությունների կալկուլյացիա

ԾԱԽՍԵՐԻ ՏԵՂԱԲԱՇԽՈՒՄ, ԲԱՇԽՈՒՄ ԵՎ ԿԼԱՆՈՒՄ

Անուղղակի են համարվում այն արտադրական ծախսերը, որոնց ուղղակիորեն վերագրումը կալկուլյացիոն օբյեկտներին` կապված առնչվելիության աստիճանից, դառնում է անհնար: Անուղղակի արտադրական ծախսերը երեք ուղիով են ձնավորվում.  արտադրական գործունեությունից - այս ծախսերը ձնավորվում են արտադրությունում, ինչպիսիք են վառելիքը, պահպանիչ արտահագուստը, ամորտիզացիան, արտադրության վերահսկողությունը,  սպասարկման գործունեությունից - այս ծախսերը սպասարկում են գործարանի ներսում գործող արտադրամասերին կամ նրա ստորաբաժանումներին, ինչպիսիք են պահեստների, բուֆետների գործունեությունը,  ընդհանուր վաչական ն կառավարման ծախսեր – ինչպիսիք են գործարանի վարձավճարը, ջեռուցումը ն լուսավորումը, կառավարչական աշխատավարձը: Վերոհիշյալ թվարկումը վկայում է այն մասին, որ անուղղակի բաշխման են ենթարկվում հիմնական վերադիր ծախսերը: Արտադրատեսակների միջն անուղղակի ծախսերի բաշխման գործընթացն իրականացվում է հետնյալ հաջորդականությամբ. 1. արտադրական վերադիր ծախսերի արձանագրումը ըստ հոդվածների, 2. ծախսային կենտրոնների որոշումը, 3. վերադիր ծախսերի տեղաբաշխումն ու բաշխումը ըստ ծախսային կենտրոնների, 4. սպասարկող ծախսային կենտրոնների ծախսերի բաշխումը արտադրական ծախսային կենտրոնների միջն, 5. արտադրական ծախսային կենտրոնների ծախսերի կլանումը արտադրատեսակների կողմից: Օրինակ, կազմակերպության վերադիր ծախսերը կազմում են 1 000 հազ. դրամ, որից 800-ը առընչվում են արտադրական ոլորտին, իսկ 200-ը` ընդհանուր վարչական ոլորտին: Ընդ որում, արտադրական ոլորտին առնչվող վերադիր ծախսերը տեղաբաշխված են ըստ ծախսման կենտրոնների հետնյալ կտրվածքով` 31 արտադրամաս – 300 հազ. դրամ, 32 արտադրամաս – 100 հազ. դրամ, սպասարկող (օժանդակ) արտադրամաս – 400 հազ. դրամ: Իր հերթին, սպասարկող արտադրամասի վերադիր ծախսերը բաշխվել են 31 ն 32 արտադրամասերի միջն համապատասխանաբար 250 ն 150 հազ. դրամով:

ԳԼՈՒԽ 2ՈII ԾԱԽՍԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

«Ա» ն «Բ» արտադրատեսակները թողարկվել են 31 արտադրամասում ն իրենց ինքնարժեքում կլանել վերադիր ծախսեր համապատասխանաբար 200 ն 350 հազ.դրամ: Իսկ «Գ» ն «Դ» արտադրատեսակները թողարկվել են 32 արտադրամասում ն իրենց ինքնարժեքում կլանել վերադիր ծախսեր` համապատասխանաբար 60 ն 190 հազ.դրամ: Այսպիսով, տվյալ կազմակերպությունում անուղղակի արտադրական ծախսերի տեղաբաշխումը, բաշխումն ու կլանումը սխեմատիկորեն կարող ենք ներկայացնել ստորն:

Վերադիր ծախսեր

1 000

տեղաբաշխում ըստ ծագման կենտրոնների

արտադրական վերադիր 800

ընդհանուր վարչական

տեղաբաշխում ըստ ծագման կենտրոնների

31 արտադրամաս 300 (հիմնական)

32 արտադրամաս 100 (հիմնական)

օժանդակ արտադրամաս 400

բաշխում

կլանում Ա

ըստ թողարկվող արտադրատեսակների

Բ

Գ

Դ

Ծախսված անուղղակի նյութերի արժեքը ստացվում է նյութերի դուրս գրման պահանջագրերի վերլուծությամբ, անուղղակի աշխատավարձի ծախսը` վճարման տեղեկագրերից, իսկ այլ անուղղակի ծախսերը գրանցվում են հաշիվ ֆակտուրաներից, գրանցամատյաններից (օրինակ ամորտիզացիան) ն հիմնականում դասակարգվում են ըստ բնույթի, այսինքն` սուբյեկտների: Արտադրության վերլուծության ժամանակ երկու խնդիր է ծագում, որոնք հստակ լուծում են պահանջում: Դրանք են. ծախսերի առաջացումը ըստ ծագման կենտրոնների ն պատասխանատվության սահմանումը ըստ այդ ծախսերի: Այսպիսով, յուրաքանչյուր ծախսային կենտրոնի գծով պետք է որոնել իդեալական համապատասխանություն` կոնկրետ գործունեության ն դրա գծով պատասխանատու անձանց միջն: Օրինակ, եթե Ճ բաժնում գործում են երեք խմբի հաստոցներ` I, II ն III, որոնք ղեկավարվում են բաժնի պետի կողմից, ապա նպատակահարմար է Ճ բաժնի գծով սահմանել միայն մեկ ծախսային կենտրոն: Սակայն հաստոցների այդ երեք խմբերը կարող են գործել նան արտադրական տարբեր ուղղություններով ն կարիք կզգացվի ծախսերը տեղաբաշխելիս սահմանել երեք ծախսային կենտրոն: Ինքնարժեքի հաշվապահը այս դեպքում որոշում է կայացնում, թե որ տարբերակը կիրառի:

ԳԼՈՒԽ 2ՈII ԾԱԽՍԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Արտադրական վերադիր ծախսերի ընդհանուր գումարը բաշխվում է առանձին ծախսային կենտրոնների միջն: Որոշ հոդվածներ կարող են անմիջապես տեղաբաշխվել, ինչպես օրինակ ծախսային կենտրոնի վարիչի աշխատավարձը կամ կենտրոնում ծախսված անուղղակի նյութերը: Այլ հոդվածներ բաշխվում են ծախսային կենտրոնների միջն, որոնք են ֆաբրիկայի վարձավճարը, ֆաբրիկայի կառավարիչների աշխատավարձը: Այսպիսով, տեղաբաշխման դեպքում ծախսերը անմիջապես վերագրվում են ծախսային կենտրոնին: Բաշխման դեպքում ծախսերը անմիջապես չվերագրվելով կոնկրետ ծախսային կենտրոններին, վերջիններիս միջն ենթարկվում են բաշխման: Ընդհանուր գումարի բաշխման հիմքը ընտրվում է ծախսային կենտրոնների առանձնահատկությամբ, որով յուրաքանչյուր կենտրոնին հասանելի ծախսերի բաժնեմասը համապատասխանում է ձնավորվող արդյունքներին: Սպասարկող ծախսային կենտրոններում չի թողարկվում իրացման նպատակներով արտադրանք: Այդ կենտրոնների ծախսերը թողարկման ինքնարժեքին վերագրման նպատակով, նախ պետք է տեղաբաշխվեն արտադրությանը սպասարկող կենտրոնների միջն (ն ոչ թե մարքեթինգի կամ այլ սպասարկող բաժինների միջն): Վերադիր ծախսերի կլանումը կալկուլյացիոն այն հաշվարկն է, որի դեպքում այդ ծախսերը վերագրվում են թողարկվող առանձին արտադրատեսակների ինքնարժեքին: Արդյունքում, արտադրական ծախսային կենտրոններին են վերագրվում գործարանային վերադիր ծախսերը, որոնք լինում են.  տեղաբաշխված ծախսեր,  բաշխված ծախսեր,  սպասարկող արտադրամասերի բաժնեմասային ծախսեր: Թողարկման յուրաքանչյուր արտադրատեսակին վերադիր ծախսերի վերագրումը ստացվում է արտադրական ծախսային կենտրոնի տվյալ ժամանակաշրջանի գործունեության արդյունքների բաշխման ճանապարհով (օրինակ ըստ թողարկման քանակի կամ աշխատաժամանակի): Եթե ծախսային կենտրոնում թողարկվում է ոչ ստանդարտ արտադրանք, օրինակ գնորդի հատուկ պատվեր, ապա, թողարկման ծավալը պետք է չափվի ընդհանուր ընդունելի միավորով` ասենք ուղղակի աշխատաժամերով: Եթե թողարկվող արտադրանքը անցնում է մի քանի ծախսային կենտրոններով, ապա վերադիր ծախսերի կլանումը հաշվարկվում է վերջիններիս յուրաքանչյուրի գծով: Վերադիր ծախսերի բաշխման հիմքի ընտրության դեպքում պետք է հաշվի առնվի ճշտության ապահովման արժեքը: Այսպես, ջեռուցման ն լուսավորման ծախսերը կարելի է իրականացնել բարդ բանաձնով` կիրառելով էներգակիրների օգտագործման կետերը, լամպերի քանակն ու հզորությունը ն այլն, որը դեռնս չի նշանակում ծախսերի բաշխման բացարձակ ճշգրտություն: Քննական հարցերին պատասխանելիս, օգտվելով տրամադրված տվյալներից, դուք կարող եք լիովին առաջնորդվել սեփական դատողություններով, քանի որ հնարավոր չէ լիարժեք ճշգրտությամբ ընտրել համապատասխան բաշխման որնէ հիմք: Վերադիր ծախսերի բաշխումը դիտարկվում է շահույթի ստացման տեսանկյունից: Սակայն, նման տեղեկատվության մի մասը կարող է օգտագործվել նան ծախսերի վերահսկողության նպատակով` ծախսերը խմբավորելով կառավարիչների պատասխանատվության ներքո գտնվող ծախսային կենտրոններում: Վերը ներկայացված վերադիր ծախսերի բաշխումը կարելի է իրականացնել նան ընդհանուր ծախսային կենտրոնի կիրառմամբ, որում ընդգրկված հոդվածները չեն վերահսկվում սարքավորումների խմբերի կառավարիչների կողմից (վարձավճար, ապահովագրություն) ն գտնվում են գործարանի կառավարիչի պատասխանատվության ներքո: Այս դեպքում, վերադիր ծախսերի բաշխումը ծախսային կենտրոնների միջն կատարվում է երկու փուլով.  վերահսկվող ծախսերի տեղաբաշխում,

ԳԼՈՒԽ 2ՈII ԾԱԽՍԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

 ընդհանուր ծախսային կենտրոնի հոդվածների բաշխում: Տեղաբաշխված ծախսերի մասնակի հանրագումարները կիրառվում են վերահսկողության համակարգում, իսկ դրանց ընդհանուր հանրագումարները օգտագործվում են կլանման նպատակներով: Անուղղակի ծախսերի կլանումը կատարվում է գործակցով, որը որոշվում է. Կլանման գործակից Հ

Ծախսային կենտրոնի վերադիր ծախսեր Ծախսային կենտրոնի գործունեության արդյունք Ծախսային կենտրոնի գործունեության արդյունք կարող են հանդես գալ. Օգտագործվող ռեսուրսները Նյութերի ծախսը Աշխատավարձը բաշխման հիմքը ծախսերի տեսակարար կշիռն է Հիմնական ծախսերը Աշխատաժամերը բաշխման հիմքը մեքենաժամին ընկնող ծախսն է Մեքենաժամերը Արտադրության / ծառայության արդյունքը Թողարկման / ծառայությունների քանակը - բաշխման հիմքը միավորին ընկնող ծախսն է Իրացման ինքնարժեքը բաշխման հիմքը ինքնարժեք / ծախսերի Իրացման հասույթը տեսակարակ կշիռն է Ծախսերի յուրաքանչյուր կենտրոնում կարելի է օգտագործել մեկից ավելի կլանման գործակիցներ: Օրինակ, վերադիր ծախսերի մի մասը կարող է կլանվել աշխատաժամերի, իսկ մյուս մասը` նյութական ծախսերի հիմքով: Կլանման հիմքի ընտրությունը պետք է կապված լինի արտադրության կամ սպասարկման ոլորտում վերադիր ծախսերի ձնավորման գործընթացի հետ: Օրինակ, երբ թողարկվող երեք արտադրատեսակներից 2-ը, Y-ը ն 2-ը ունեն միննույն աշխատատարությունը, բայց օժտված են տարբեր նյութատարությամբ, ապա դրանց կլանման հիմքում պետք է դրվեն ոչ թե նյութերի, այլ աշխատանքային ծախսերը: Կլանման հիմքի ընտրությանը միշտ հատուկ է պայմանականություն, սակայն հնարավորին չափ այն պետք է լինի հիմնավոր: Կլանման նորմաները կարող են օգտագործվել նան սպասարկման ծառայությունների ծախսերը արտադրական արտադրամասերին ուղղակիորեն փոխանցելիս: Այսպես, ճաշարանի ծախսերն ավելի շուտ կլանվում են ծախսված արտադրական աշխատաժամանակի հիմքով, քան վերաբաշխվում են արտադրական արտադրամասերի միջն:

17.4 ՍՊԱՍԱՐԿՈՂ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԾԱԽՍԵՐԻ ԲԱՇԽՈՒՄԸ

Կազմակերպությունների գործունեությունը սպասարկում են օժանդակ արտադրամասերն ու ծառայությունները (նորոգման, տրանսպորտային էներգետիկ ն այլն), որոնց ծախսերը էական տեսակարար կշիռ են զբաղեցնում թողարկման ինքնարժեքում: Որպես կանոն, սպասարկող ծառայություններում արդեն տեղաբաշխված ծախսերը այնուհետն վերաբաշխվում են հիմնական արտադրամասերի միջն, վերջիններիս համար հանդես գալով վերադիր ծախսեր: Սպասարկող արտադրամասերի բաշխման համար տարբեր հիքեր են կիրառվում, ելնելով դրանց գործունեության առանձնահատկություններից: Օրինակ, նորոգման արտադրամասերի ծախսերը բաշխելիս հիմք են ընդունվում հիմնական արտադրամասերում գործող սարքավորումների նորոգման բարդության միավորները, էներգետիկ ծա-

ԳԼՈՒԽ 2ՈII ԾԱԽՍԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ռայության ծախսերը բաշխելիս` էներգակիրների հզորությունները, բանվորական ճաշարանի ծախսերը բաշխելիս` աշխատողների թվաքանակը ն այլն: Սպասարկող արտադրամասերի ծախսերի բաշխման գործընթացի պարզեցման նպատակով երբեմն կիրառում են նան նախօրոք սահմանված տեսակարար կշռի տոկոսներ: Հարկ է նշել, որ օժանդակ ստորաբաժանումների ծախսերի բաշխումը բարդանում է այն դեպքում, երբ վերջիններս միմյանց փոխադարձ ծառայություններ են կատարում: Օրինակ, կազմակերպությունում գործում են չորս արտադրամաս, որոնցից հիմնականներն են նախապատրաստականն ու հավաքմանը, իսկ սպասարկողները` մեխանիկականն ու նորոգմանը: Մեխանիկական արտադրամասի ծախսերն են կազմում 20 000 հազ. դրամ, իսկ նորոգման արտադրամասի սեփական ծախսերը` 50 000 դրամ: Սպասարկող արտադրամասերի սեփական ծախսերը կազմակերպությունում բաշխվում են հետնյալ հարաբերակցությամբ.

Մեխանիկական Նորոգման

Նախապատ- Հավաքրաստական ման

Մեխանիկական

Նորոգման -

Փաստորեն, մեխանիկական ն նորոգման սպասարկող արտադրամասերը հանդիպակած ծառայություններ են մատուցում միմյանց, որով հնարավորություն չի ստեղծվում որոշելու յուրաքանչյուրի ամփոփ ծախսը ն դրանից հետո դրանք վերաբաշխելու հիմնական արտադրամասերի միջն ըստ տրված տեսակարար կշիռների: Նման պարագայում կիրառելի է երկու եղանակ, որոնցից են սպասարկող արտադրամասերի ծախսերի բազմակի բաշխումն ու երկու անհայտով համակարգի կիրառումը: Ծախսերի բազմակի բաշխման եղանակի էությունը կայանում է նրանում, որ տրված տոկոսադրույքներով սպասարկման ծառայությունների սեփական ծախսերը վերաբաշխվում են այնքան ժամանակ, մինչն իրենց զրոյական մակարդակին հասնելը: Այսպես, մեխանիկական արտադրամասի ն նորոգման ծառայությունների սեփական ծախսերի վերագրումը հիմնական արտադրամասերին այս եղանակով կկատարվի հետնյալ հաջորդական բաշխումներով: Հարաբերակցություն մեխանիկական 459 : 509 :59 նորոգման 659 :259 :109 մեխանիկական 459 : 509 :59 նորոգման 659 :259 :109 մեխանիկական 459 : 509 :59

Նախապատրաստական

Հավաքման

Մեխանիկական 20 000

9 000

10 000

Նորոգման 50 000 1 000 51 000

33 150

12 750

5 100

2 295

2 550

165,75

63,75

25,5

11,5

12,75

1,25

ԳԼՈՒԽ 2ՈII ԾԱԽՍԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

նորոգման 659 :259 :109 0,82 0,43 Ընդամենը 44 623 25 377 Փաստորեն, բաշխման հաշվարկները կատարվում են մինչ սպասարկող ստորաբաժանումների վերադիր ծախսերի զրոյական մակարդակին հասնելը: Երկու անհայտով հանրահաշվական համակարգ կիրառելիս սպասարկող արտադրամասերի ծախսերի վերաբաշխման հիմքում դրվում է հետենյալ տրամաբանական կապը. Արտադրամասի ընդհանուր ծախս Հ սեփական ծախս Հ Հ ընդունած ծառայություններ Վերոհիշյալ օրինակի գծով կատարենք նշանակումներ. մեխանիկական արտադրամասի ընդհանուր ծախսեր – 2 նորոգման արտադրամասի ընդհանուր ծախսեր - 7 2 Հ 20 000 Հ 0,17 7 Հ 50 000 Հ 0,052 որտեղից. 2 Հ 25 125,63 7 Հ 51 256,28 Ստացված 2-ի ն 7-ի արժեքները նախապատրաստական ն հավաքման արտադրամասերի միջն ըստ տրված տոկոսային հարաբերակցությունների կբաշխվեն հետնյալ կերպ.

Մեխանիկական Նորոգման

Նախապատրաստական 25 125,63 2 459 Հ Հ 11 306,5 51 256,28 2 659 Հ Հ 33 316,5

Հավաքման 25 125,63 2 509 Հ Հ 12 562,8 51 256,28 2 259 Հ Հ 12 814,2

Ընդամենը 44 623 25 377 Այսպիսով, սպասարկող արտադրամասերի սեփական ծախսերի բաշխման ներկայացված երկու եղանակի կիրառման դեպքում էլ ստացվեցին միննույն արժեքները:

1.

Ներկայացրեք «Հիմնական արտադրություն» հաշվի գործունեության մեխանիզմը (17.1):

2.

Ինչպես է որոշվում է թողարկված արտադրանքի փաստացի ինքնարժեքը (17.1):

3.

Ինչպես է կատարվում սահմանային ինքնարժեքով կալկուլյացիան (17.2):

4.

Ինչպես է կատարվում լրիվ ինքնարժեքով կալկուլյացիան (17.2):

5.

Բնութագրեք պատվերային կալկուլյացիան (17.2):

6.

Բնութագրեք փուլային կալկուլյացիան (17.3):

7.

Ինչ տարբերություն կա ծախսերի բաշխման ն տեղաբաշխման միջն (17.4):

8.

Ինչպես է որոշվում վերադիր ծախսերի կլանման գործակիցը (17.4):

9.

Բնութագրեք ծախսերի բազմակի բաշխման մեթոդը (17.5):

10. Որոնք են սպասարկող ծառայությունների ծախսերի հաշվառման առանձնահատկությունները (17.5):

ԳԼՈՒԽ 2ՈII ԾԱԽՍԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԳԼՈՒԽ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Գլխի բովանդակությունը նախահաշիվների կազմում • հիմնական ծախսերի նախահաշիվներից շեղումներ • վերադիր ծախսերի նախահաշիվներից շեղումներ • շեղումներն ամփոփող հաշվետվություն:

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է.

•



տարբերակել ճկուն, ժամանակային, շարունակական նախահաշիվները,



գնահատել վերլուծության դերը նախահաշվային վերահսկողության համակարգում,



ճանաչել բարենպաստ ն անբարենպաստ շեղումները,



որոշել քանակական ն որակական գործոնների ազդեցությունը շեղումների ձնավորման վրա,



ըմբռնել վերադիր ծախսերի նորմաներից շեղումների որոշման առանձնահատկությունները,



կազմել հաշվետվություն` ըստ շեղումների ծագման պատճառների ն պատասխանատուների,



ներկայացնել ծախսային փաստացի հոսքերը ըստ սահմանված նորմաների ն նորմաներից շեղումների:

18.1 ՆԱԽԱՀԱՇՎԱՅԻՆ ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՄԸ

Նախահաշիվները հանդես են գալիս որպես պլաններ` արտացոլելով ամբողջ գործարարության կամ դրա մի մասը կազմող ֆինանսական ու քանակական արդյունքները` ապագա ժամանակահատվածի կտրվածքով: Արտադրական գործունեությանն առնչվող նախահաշիվները սահմանվում են առաջիկա ժամանակահատվածի համար, օրինակ` հաջորդ տարվա կտրվածքով: Երբեմն կազմվում են իրացման ենթակա հատուկ ծրագրերի նախահաշիվներ, որոնք նույնպես վերլուծվում են ըստ ծրագրի իրականացման ժամանակահատվածի: Այսպես, եթե ծրագրի իրականացումը պահանջում է երկու տարի, ապա նախահաշիվը կազմվում է երկու մասով` առաջին ն երկրորդ տարվա համար: Նախահաշիվները կազմվում են (պլանավորման գործընթաց) գլխավոր կառավարչի կողմից առաջադրված նպատակների ն նախորոշված քաղաքականության շրջանակներում: Նախահաշիվների վերլուծության գործընթացը բաղկացած է երկու տարրերից, դրանք են՝ պլանավորումն ու վերահսկողությունը:

Պլանավորումը ընդգրկում է ապագա համապատասխան տարբեր նախահաշիվների կազմման գործընթացը: Կառավարման տարբեր մակարդակները պետք է ընդգրկվեն նախահաշվային պլանավորման աշխատանքներում` ըստ իրենց պատասխանատվության ոլորտների: Միջին ն խոշոր կազմակերպություններում այդ գործընթացը կարող է բավական ժամանակ պահանջել, քանի որ գործարարության տարբեր ոլորտների նախահաշիվների կոորդինացման անհրաժեշտություն կառաջանա` համոզվելու համար դրանց լիարժեքության ն կազմակերպության որդեգրած քաղաքականության ու նպատակների համապատասխանության մեջ:

Վերահսկողությունը համապատասխան ժամանակահատվածի նախահաշվային ու փաստացի արդյունքների համեմատումն է: Նախահաշիվներից փաստացի արդյունքների յուրաքանչյուր էական շեղում ներկայացվում է կառավարման համապատասխան օղակին` անհրաժեշտ միջոցառումների ձեռնարկման համար:

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

Նախահաշվային վերահսկողության պարբերաշրջանի տարրերն են.  Պլանավորում. նախահաշվային վերահսկողությունն ապահովում է պլանավորման ճիշտ գործընթացը, քանի որ բացահայտում է առկա հիմնախնդիրները ն Նախահադրանց վերացմանն ուղղված քայլերը: շիվները կազմվում են  Կոորդինացում. համակարգը ինտեգրում է գործարարության տարբեր բաժին(պլանավորման ները, գլխավոր նախահաշվի կազմումը ն հետնաբար` կառավարիչներն իրենց գործընթաց) պլանների կազմման ժամանակ հաշվի են առնում կազմակերպության ընդհագլխավոր կառավարչի նուր նպատակները: կողմից  Հանձնարարում. հիմնական նախահաշվի կազմումը հնարավորություն է առաջադրված ստեղծում հստակ կողմնորոշվելու ստանձնած տնտեսական քաղաքականունպատակների ն թյան հարցերում, որի վարման պատասխանատվությունը հանձն են առնում նախորոշված քաղաքակաառանձին կառավարիչները: նության  Արդյունքների գնահատում. նախահաշիվը ներկայացնում է նպատակ, որի իրաշրջանակներում: գործումով գնահատվում է կառավարչի աշխատանքը:  Համագործակցություն ն մոտիվացիա. նախահաշվի կազմումով համագործակցում են կառավարման վերին ն ստորին օղակները, որը խրախուսում է կառավարիչներին` հասնելու նախանշված նպատակներին:  Վերահսկողություն. փաստացի ն նախահաշվային արդյունքների անընդհատ համեմատումը բացահայտում է այն տեղամասերը, որոնք անհրաժեշտ է վերահսկել: Կազմակերպության յուրաքանչյուր ֆունկցիա պետք է ստորաբաժանվի ըստ համապատասխան նախահաշվային կենտրոնների: Նախահաշվային կենտրոնները որոշելիս կարնորվում է դրանց ներկայացումը ըստ կառավարման պատասխանատվության կենտրոնների: Կառավարիչը, որը պատասխանատու է նախահաշվային կենտրոնի գործունեության համար (օրինակ` մեխանիկական արտադրամասը` արտադրական ֆունկցիայի շրջանակներում), պետք է որպես պատասխանատու ընդգրկվի իրեն առնչվող նախահաշիվների կազմման փուլում ն այնուհետն ուշադիր լինի դրա իրականացմանը վերաբերող՝ վերահսկողության տեղեկատվության նկատմամբ: Մինչ նախահաշվային վերլուծական համակարգի ներկայացումը, կարնոր է նշել, որ.  նախահաշվային համակարգի առանցքային դրույթներն ընդունվում են հանձնախմբի կողմից,  որոշվում են կազմակերպության երկարաժամկետ նախահաշվային նպատակները (ինչպես արդեն քննարկեցինք),  առկա է տվյալների բավարար բազա, որի հիման վրա կատարվում են կանխատեսումներ,  կազմակերպչական ուղեցույցներ են կազմվում` հստակ ներկայացնելով գործունեության ոլորտների պատասխանատուներին, որից հետո կազմակերպությունը նախահաշվային կենտրոնների տրամաբանական ստորաբաժանում է կատարում, ըստ որի` յուրաքանչյուր կառավարչի կցվում է նախահաշիվ, վերահսկողության ոլորտ ն վերահսկողական տեղեկատվություն (այն անվանվում է նան հաշվապահություն` ըստ պատասխանատվության կենտրոնների),  ստեղծվում է նախահաշվի կազմման հանձնաժողով, ն կազմվում են նախահաշիվների կիրառման ուղեցույցներ,  նախանշվում են սահմանափակիչ գործոններ: Նախահաշիվների կազմման տիպային հանձնաժողովը ընդգրկում է գլխավոր կառավարչին, կառավարչական հաշվապահին (նախահաշվի տեսուչին) ն բաժնի վարիչներին: Հանձնաժողովի ֆունկցիաներն են.  նախահաշիվների կազմման քաղաքականության մշակումը,

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

նախահաշիվների կոորդինացումը, գործող նախահաշիվների բարելավումը (օրինակ`շահույթի ձնավորման գծով), անհրաժեշտության դեպքում` բարելավված նախահաշիվների հաստատումը, Նախահաշվային նախահաշվային ն փաստացի արդյունքների համեմատումների դիտարկումը ն կենտրոնները դրա հիման վրա` մինչ այդ նախահաշվային հոդվածների չկատարված որոշելիս կաճշգրտումների առաջարկումը: րնորվում է Նախահաշվի տեսուչը հանձնաժողովի քարտուղարն է ն պատասխանատու է աշդրանց ներկայացումն խատանքային ժամանակացույցի ն նախահաշվի կազմման, ինչպես նան վերլուծուըստ թյանը աջակցող անհրաժեշտ մասնագետ կառավարիչների ընդգրկման համար: կառավարման Նախահաշիվների տեղեկագիրքը փաստաթուղթ է, որը ներկայացնում է նախապատասխահաշիվների կազմման աշխատանքների ն պատասխանատուների ուղեցույցը: Պանատվության կենտրոնների: տասխանատվությունը ներկայացվում է ըստ անձերի, գործառույթների կազմման ձների ն նախահաշվային հաշվետվությունների: Նախահաշիվը պատրաստ է լինում տարեսկզբին (կամ նախահաշվային ընտրված ժամանակաշրջանի սկզբին), ն վերահսկվող ժամանակաշրջանի վերջում, կապված տարեվերջին նկատվող սղաճի հետ, նոր նախահաշիվ է կազմվում հաջորդ տարվա համար: Այս գործընթացը շարունակվում է յուրաքանչյուր նախահաշվային ժամանակաշրջանի համար, որով մեկ տարի առաջ կիրառելի նախահաշիվը հնարավորին չափ ենթարկվում է նորացման: Նախահաշվային տվյալների շարունակական այս վերանայումը ընկած է կանխատեսումների ներկայացման հիմքում:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

   

Ժամանակային նախահաշիվները կազմվում են հաշվապահական ժամանակաշրջանի համար` որպես կանոն մեկ տարով: Շարունակական նախահաշիվները, չնայած իրենց առավելություններին, գործնականում զիջում են ժամանակային նախահաշիվներին: Եթե շարունակական նախահաշիվները հակված են երկարաժամկետ պլանային ժամանակահատվածին, ապա ժամանակային նախահաշիվները կարճ ժամանակահատվածի համար են նախատեսված, որն է` մեկ տարին կամ նույնիսկ եռամսյակը: Եթե հաշվետու տարում կանխատեսվեն փոփոխություններ, ժամանակային նախահաշիվը կմնա անփոփոխ: Դա նշանակում է, որ մենեջմենթը միտում ունի դիտարկելու միայն պլանավորված ֆինանսական տարվա վերջնական արդյունքները, իսկ շարունակական նախահաշիվները ներկայացնում են տասներկուամսյա վաղեմության տվյալներ: Հետնաբար, ժամանակային նախահաշիվներն առավել գործնական կիրառում ունեն ն քիչ են ծանրաբեռնում վարչակազմին:

Ճկուն նախահաշիվները տարբերակում են փոփոխուն ն հաստատուն ծախսերը ն վերանայվում են թողարկման ծավալների փոփոխմանը զուգընթաց: Ըստ պատասխանատվության հաշվառումը վերահսկողության նպատակներով պահանջում է ճկուն նախահաշիվների օգտագործում: Կառավարչական վերահսկողության ենթակա շատ ծախսեր փոփոխուն են ն հետնաբար նախահաշվով պետք է փոփոխվեն թողարկման տարբեր ծավալների դեպքում: Անիմաստ կլիներ քննադատել կառավարչին այն գերածախսի համար, որը թույլ էր տրվել նախահաշվից ավելի թողարկման դեպքում: Նմանապես, թողարկման ծավալների կրճատման դեպքում ծախսերը նվազում են, ն դրանք համապատասխանորեն պետք է արտացոլվեն նախահաշիվներում: Շեղումների հաշվետվությունները կազմվում են ըստ ճկուն նախահաշիվների` համեմատելով փաստացի արդյունքները նախատեսվածի հետ: Այս դեպքում չեն ներկայացվում նախահաշվային փոփոխությունները, որոնց համար առանձին հաշվետվություն է կազմվում: Կառավարիչների պատասխանատվության ներքո ծախսերի մեծ մասը փոփոխուն

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

է: Քանի որ փոփոխուն ծախսերը պայմանավորված են թողարկման ծավալների մակարդակով, ապա պետք է առանձնացնել շեղումների այն մասը, որը ծագել է թողարկման ծավալների փոփոխմամբ՝ դրանով ընդգծելով փոփոխուն այն ծախսերը, որոնց Ժամանակային գծով պատասխանատու է կոնկրետ կառավարիչը: Այս ուղղությամբ առանցքային նախահաշիվդրույթներն են. ները կազմվում  Նախահաշիվների առաջնեկները կազմվում են տարեսկզբին նախատեսված են հաշվապաթողարկման հիմքով: հական ժամանակաշրջանի  Դրանով իսկ հաստատուն նախահաշիվները համեմատվում են փաստացի համար` որպես արդյունքների հետ: կանոն մեկ  Փաստացի ծախսերի ն եկամուտների նախահաշիվների համեմատման արտարով: դյունքների (շեղումների) հաշվետվության պատասխանատուները կառավաՃկուն նախահաշիվները տարբերիչներն են: րակում են փոՕրինակով ցույց տանք նորմատիվային ն փաստացի ծախսերի համեմատումը փոխուն ն հասնախ՝ հաստատուն, այնուհետն` ճկուն նախահաշիվների հիմքով: տատուն Ինչպես արդեն գիտենք, նորմաներից փաստացի արդյունքների տարբերությունծախսերը ն վերանայվում ները կոչվում են շեղումներ: Ծախսային շեղումները համարվում են բարենպաստ, երբ են թողարկման փաստացի ծախսերը փոքր են լինում նորմաներից, իսկ երբ փաստացի ծախսերը ծավալների գերազանցում են նորմաները, այդ շեղումները համարվում են անբարենպաստ: փոփոխմանը Կազմակերպությունը թողարկում է մեկ տեսակի արտադրանք, ն հավաքման զուգընթաց: արտադրամասի գործունեության ծավալը ամիսների ընթացքում խիստ տատանվում է: Ստորն ներկայացված հաշվետվությունը արտացոլում է ինչպես արտադրամասի վերադիր ծախսերի նախահաշիվը` կազմված չորս շաբաթում 20 000 հատ թողարկման միջին քանակով, այնպես էլ հոկտեմբեր ամսվա փաստացի ծախսերը:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

Անուղղակի աշխատավարձ (փոփոխուն) Օժանդակ նյութեր (փոփոխուն) Այլ փոփոխուն վերադիր ծախսեր Ամորտիզացիա (հաստատուն) Այլ հաստատուն վերադիր ծախսեր

Չորս շաբաթվա նախահաշիվը, հազ. դրամ

Հոկտեմբերի 1-ից մինչն 28-ը փաստացի ծախսերը, հազ. դրամ

20 000

19 540

4 200 10 000

1 000 3 660 10 000 5 400

40 000 20 000

39 600 17 600

Թողարկման քանակ Պահանջվում է. (8) կազմել սյունակային ճկուն նախահաշիվ` չորս շաբաթվա համար` 16 000, 20 000 ն 24 000 հատ թողարկման գծով, (Ե) ներկայացնել երկու հաշվետվություն հոկտեմբեր ամսվա համար` ըստ 17 600 հատ փաստացի թողարկման, համեմատելով. (I) չորսշաբաթյա միջինացված նախահաշվի հետ, (II) չորսշաբաթյա ճկուն նախահաշվի հետ: (8) Թողարկման 16 000 20 000 24 000 1209 քանակը Փոփոխուն ծախսեր

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Անուղղակի աշխատավարձ Օժանդակ նյութեր Այլ ծախսեր Վերադիր ծախսեր Ամորտիզացիա Այլ ծախսեր Ընդամենը ծախսեր (Ե) (I)

Անուղղակի աշխատավարձ Օժանդակ նյութեր Այլ փոփոխուն վերադիր Ամորտիզացիա Այլ հաստատուն վերադիր

16 000

20 000

24 000

3 360 20 000

4 200 25 000

5 040 30 000

10 000 5 000 35 000

10 000 5 000 40 000

10 000 5 000 45 000

Չորսշաբաթյա միջինացված նախահաշիվ 20 000

Փաստացի արդյունքներ

Շեղումներ

19 540

1 000

(200)

4 200

3 660

10 000 5 000

10 000 5 400

(400)

40 000

39 600

(II)

Թողարկման քանակը Անուղղակի աշխատավարձ Օժանդակ նյութեր Այլ ծախսեր Ամորտիզացիա Այլ հաստատուն ծախսեր

Չորսշաբաթյա ճկուն նախահաշիվ 17 600

Փաստացի Շեղումներ արդյունքներ 17 600

17 600

19 540

(1 940)

1 000

(296)

3 696 10 000 5 000

3 660 10 000 5 400

(400)

37 000

39 600

(2 600)

Ճկուն նախահաշիվներն այս դեպքում համեմատման առումով առավել օգտակար տեղեկատվություն են ներկայացնում հետնյալ պատճառներով.  հաստատուն նախահաշիվները տարբերակում չեն մտցնում փոփոխուն ն հաստատուն ծախսերի միջն,  հետնաբար, այս դեպքում բացակայում է փաստացի ծախսերի ն փաստացի

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Սահմանված նախահաշիվներից շեղումների վերլուծությունը վերահսկողական համակարգ է, որով համեմատվում են նորմատիվային ինքնարժեքն ու հասույթը փաստացի արդյունքների հետ, ն ստացված շեղումների բացահայտմամբ բարելավվում տնտեսական գործունեությունը:

թողարկման ծավալների համադրելիությունը,  նման պարագայում կարող ենք հանգել եզրակացության, որ տեղամասի պետերը կարող են լավ աշխատանքային արդյունքների հասնել, իսկ ինքնարժեքը չնվազի` կապված փաստացի թողարկման հետ: Չնայած ճկուն նախահաշիվների առավելությանը` երբեմն կազմակերպությունները կիրառում են հաստատուն նախահաշիվներ, հետնյալ պատճառներով.  ճկուն նախահաշիվների կազմումը աշխատատար է ն ծախսատար` կառավարման առումով,  որոշ բիզնեսներում, ինչպես օրինակ` ծառայությունների ոլորտում, ծախսերի մեծամասնությունը նախահաշվային ժամանակահատվածում հիմնականում հաստատուն է մնում: Վերոնշյալ օրինակում ճկուն նախահաշիվների կիրառումը պատճառաբանվում է ծախսերի հստակ ստորաբաժանմամբ՝ փոփոխունի ն հաստատունի: Դա նշանակում է, որ դրանք կարող են փոփոխվել համամասնորեն կամ մնալ հաստատուն` ինչպես որ օրիգինալ նախահաշվում էին: Որոշ դեպքերում, ծախսերի գնահատման ժամանակ խառը ծախսերի ստորաբաժանման խնդիր է ծագում: Օրինակ, ներկայացված է նախահաշվային հաշվետվությունից հետնյալ մեջբերումը. Ճկուն նախահաշիվներ Թողարկման քանակ 1 200 Արտադրական ծախսեր (դրամ) 9 800

1 000 8 700

Արտադրական ծախսերի ո՞ր թիվը կընդգրկվի ճկուն նախահաշվում` 800 հատ թողարկման դեպքում: Ի սկզբանե նկատելի է, որ ծախսերը հաստատուն չեն ն փոփոխուն մաս են կրում (1 000 հատ թողարկման դեպքում միավորի գծով կազմում են 8,70, իսկ 1 200 հատ թողարկման դեպքում` 8,17): Հետնաբար ծախսերի վարքագծի ուսումնասիրման նպատակով օգտագործենք «առավելագույն-նվազագույն» մեթոդը: Քանակ

դրամ

Առավելագույն

1 200

9 800

Նվազագույն

1 000

8 700

1 100

Փոփոխուն ծախսեր Հ 1 100 : 200 Հ 5,50 միավորի գծով: Հաստատուն ծախսեր Հ 8 700 – 1 000 2 5,50 Հ 3 200 Նախահաշվային ծախսերը 800 հատ թողարկման դեպքում Հ 3 200 Հ 80025,50 Հ Հ7 600 Ճկուն նախահաշիվների կիրառմամբ հնարավոր է թողարկման տարբեր ծավալների դեպքում կատարել կանխատեսումներ: Այդ արդյունքներով հիմնականում կատարվում է փաստացի արդյունքների հետ համադրում, սակայն ճկուն նախահաշիվների մեխանիզմը պարզաբանում է նան կազմակերպությունում առկա որոշ հանգամանքներ: Ճկուն նախահաշիվները տարբերակում են թողարկման նկատմամբ հաստատուն ն փոփոխուն ծախսերը: Իրականում, ծախսերը փոփոխման են ենթարկվում ոչ միայն

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

թողարկման ծավալով, ն ոչ բոլոր ծախսերն են պայմանավորվում թողարկման մակարդակով: Մենք չենք կարող ամբողջությամբ անտեսել սկզբնական նախահաշիվը, քանի որ այն կազմակերպչական պլանի ն մենեջմենթի մի մասն է կազմում ն միտում ունի գնահատելու փաստացի գործունեության արդյունքները` համեմատելով նախահաշվի հետ: Հետնաբար, կարող ենք հաշվետվություն ներկայացնել, որը ցույց կտա:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Սկզբնական նախահաշվի ն փաստացի արդյունքների ընդհանուր շեղումները կոչվում են նախահաշվից շեղումներ:

Սկզբնական (ճկուն նախահաշիվներ) – թողարկման մակարդակի նախահաշիվ

Ծավալային շեղումներ

Ճկուն նախահաշիվ – թողարկման փաստացի մակարդակ

Ծավալային շեղումներ

Փաստացի արդյունքներ – թողարկման փաստացի մակարդակ

Ծախսերի շեղումներ

Սկզբնական նախահաշվի ն փաստացի արդյունքների ընդհանուր շեղումները կոչվում են նախահաշվից շեղումներ: Ծախսային վերահսկողության դեպքում ճկուն նախահաշիվներ կիրառելիս շեղումները որոշվում են՝ փաստացի ծախսերը համեմատելով ճկուն նախահաշիվների հետ: Այս դեպքում ծախսերի նախահաշիվը վերահաշվարկվում է թողարկման մակարդակի փոփոխմամբ: Դրան հակառակ, հաստատուն նախահաշիվները տարբերություն չեն դնում փաստացի ն նախահաշվային գործունեության միջն: Վերոնշյալ կազմակերպության օրինակում կետ Ե (I) պատասխանը ցույց է տալիս ընդհանուր նախահաշվային շեղումները, իսկ Ե (II) կետի տվյալները` ծախսային շեղումները: Այդ երկու հաշվետվությունները միացյալ կներկայացվեն այսպես.

Թողարկման քանակը Անուղղակի աշխատավարձ Օժանդակ նյութեր Այլ ծախսեր Ամորտիզացիա Այլ ծախսեր

Չորսշաբաթյա միջինացված նախահաշիվ 20 000

Չորսշաբաթյա ճկուն նախահաշիվ 17 600

ԾԱԽՍԵՐ փաս-շեղումտացիներ 17 600

20 000

17 600

19 540

(1 940)

4 200 25 000 10 000 5 000 40 000

3 696 22 000 10 000 5 000 37 000

1 000 8 660 24 200 10 000 5 400 39 600

(296) (2 200) (400) (2 600)

Ծավալային շեղում (բարենպաստ) Հ 3 000 Ծավալային շեղումները վերաբերում են ծախսերի փոփոխմանը` պայմանավորված թողարկման փոփոխումներով: Նախահաշվով փոփոխուն ծախսերը 20 000 հատ թողարկման դեպքում կազմում են 25 000 հազ. դրամ: Եթե թողարկումը կըրճատվել է 129-ով ն կազմել 17 600, ապա նախատեսվող ծախսերը նույնպես պետք է կրճատվեն. 129 2 25 000 Հ 3 000 հազ. դրամ: Նման վերլուծությունը ըստ առանձին հոդվածների, ունի որոշ առավելություններ: Ծախսային շեղումների հանրագումարը 2 600-ով անբարենպաստ է, քանի որ

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

17 600 հատ փաստացի թողարկման դեպքում ծախսերը նախատեսվածից ավելին են 2 600-ով: Այս դեպքում նպատակահարմար է հետագա վերլուծությունը ըստ առանձին ծախսատեսակների, որով կառանձնացվեն հիմնական պատճառները: Շեղումների հետագա նման վերլուծության դեպքում հնարավոր կլինի պատասխանել այս հարցին. «Անուղղակի աշխատավարձի անբարենպաստ շեղումը պայմանավորված էր բարձր վարձավճարով, թե` միավոր արտադրանքի աշխատատարության աճով»: Աշխատանքային ծախսերի շեղումների վերլուծությունը ըստ նորմաների ն աշխատաժամանակի ծախսի, ինչպես նան մնացած շեղումների գնահատումը կներկայացվեն հաջորդ պարագրաֆում նկարագրվող նորմատիվային հաշվառման մեթոդով: Շեղումների առաջացման պատճառներն են.  նպատակների ոչ ճիշտ սահմանումը,  ծախսերի ոչ լիարժեք հաշվառումը,  անկանոն տատանումները: Նպատակները կարող են հիմնավոր չլինել, եթե չեն արտացոլում հասանելի նորմաներ: Դա տեղի է ունենում նորմաների չափազանց իդեալականացման կամ արտաքին ու ներքին գործոններով պայմանավորված` ժամանակային անկատարության դեպքում: Ներքին գործոններից են արտադրական մեթոդների կամ նյութերի ու աշխատանքային ծախսերի օգտագործման փոփոխումները: Արտաքին գործոններից են տնտեսական միջավայրի փոփոխումները, որոնք ազդում են ծախսերի, եկամուտների, գնորդների պահանջարկի վրա: Փաստացի ծախսերի ոչ լիարժեք ներկայացումը պայմանավորված է վերահսկելի ն ոչ վերահսկելի պատճառներով: Վերահսկելի պատճառներից է աշխատուժի թերի ուսուցմամբ պայմանավորված աշխատանքի արտադրողականությունը: Ոչ վերահսկելի պատճառներից է պարապուրդը, որը ծագել է մատակարարի բեռնատարի խափանման պատճառով նյութերի ոչ ժամանակին մուտքագրումից: Անկանոն տատանումները ծագում են, կապված մեկ տարվա կտրվածքով միջինացված նորմաների հետ: Անխուսափելի է հաշվապահական մեկ ժամանակաշրջանից մյուսին անցնելիս տատանումների ձնավորումը` կապված կանխավճարների, հաշվեգրումների ճշգրտումների հետ:

18. 2 ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԾԱԽՍԵՐԻՑ ՇԵՂՈՒՄՆԵՐ

Սահմանված նախահաշիվներից շեղումների վերլուծությունը վերահսկողական համակարգ է, որով համեմատվում են նորմատիվային ինքնարժեքն ու հասույթը փաստացի արդյունքների հետ, ն ստացված շեղումների բացահայտմամբ բարելավվում է տնտեսական գործունեությունը: Շեղումների բացահայտումը վերլուծության համակարգի հիմնական քայլերից մեկն է: Հաջորդ երկու քայլերից են նախահաշվից շեղումների որոշումը, դրանց գրանցումը ն արձանագրումը հաշվապահական մատյաններում: Բացի այդ, նորմատիվային հաշվառման կարնոր նպատակներից է պլանավորման ն վերահսկողության նկատառումներով տնտեսական գործունեության ամենօրյա արդյունքների ներկայացումը, չնայած այն մոտիվացիոն այլ ֆունկցիաներով կարող է կատարվել: Շեղումների վերլուծությունը նան օժանդակում է կառավարման մարմնին՝ նախահաշիվների սահմանման սկզբնական փուլերում: Վերլուծության նպատակն է հետագայում բացահայտել անարդյունավետությունը: Նորմատիվային ինքնարժեքը որոշակի պայմաններում կանխորոշված ն դրամական արժեքով արտահայտված ծախսերի համախումբն է: Այն ձնավորվում է

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ծախսային տարրերի գնահատման արդյունքներով ն հիմնականում կիրառվում է տնտեսական գործունեության գնահատման, վերահսկողության հաշվետվությունների, պաշարների գնահատման ն վաճառքի գների որոշման նպատակներով: Այս սահմանումով է բնորոշվում շեղումների վերլուծության կիրառման մեկ այլ ուղղությունը` տնտեսական գործունեության արդյունքների գնահատումը՝ ըստ հաստատված նորմաների: Ծախսերի նորմատիվային հաշվառման համակարգում կիրառվող նորմաների շրջանակները ընդարձակ են: Դրանց ընտրությունը պայմանավորվում է նրանով, թե ինչ տիպի նորմաներ պետք է կիրառվեն, որոնցից են.  բազիսային նորմաները,  իդեալական նորմաները,  հասանելի նորմաները,  ընթացիկ նորմաները: Բազիսային նորմաները կազմվում են երկարաժամկետ օգտագործման համար ն հիմք են հանդիսանում ընթացիկ նորմաների ձնավորման համար: Իդեալական նորմաները հասանելի են միայն բացարձակ բարենպաստ պայմաններում: Այս դեպքում բացակայում են նախատեսված կորուստները, վնասները ն մեքենաժամերի պարապուրդները: Դրանք կոչվում են նան պոտենցիալ նորմաներ: Այս նորմաների կիրառումը հնարավորություն է ընձեռում բացահայտելու տնտեսական գործունեության անարդյունավետ օղակները: Իդեալական նորմաները գործնական լայն կիրառում չեն գտնում, քանի որ բացասաբար են անդրադառնում աշխատողների խրախուսման գործընթացի վրա: Հասանելի նորմաները վերաբերում են որոշակի պայմաններում կատարվող միավոր աշխատանքներին: Այս դեպքում հաշվի են առնվում աշխատուժի կամ նյութերի արդյունավետ օգտագործումը, նորմատիվային կորուստները, մեքենաների պարապուրդները: Փաստորեն, նորմաները ներկայացնում են ապագա գործունեությունը, որի արդյունքները համարվում են հասանելի: Բացի այդ, կրելով աշխատակիցների խրախուսման տարրեր, հասանելի նորմաները նան այլ նպատակների են ծառայում, ինչպես օրինակ՝ նախահաշիվների կազմումը, պաշարների գնահատումը, աշխատամասերի գործունեության նախահաշիվների սահմանումը ն այլն: Ընթացիկ նորմաները կարճ ժամանակահատվածով են սահմանվում՝ ելնելով առկա իրավիճակներից: Անդրադառնալով ծախսային նորմաների կիրառմանը՝ նշենք, որ առաջին երկուսը հազվադեպ են օգտագործվում, երբ կազմակերպությունը ձգտում է անձնակազմի վերամոտիվացման: Նման տեղեկատվությունը քիչ է օգտագործվում տնտեսական գործունեության գնահատման ն վերահսկողության նպատակներով: Նորմաների երրորդ տեսակը (հասանելի) կիրառվում է ծախսերի նորմատիվային հաշվառման դեպքում, կամ ինչպես արդեն նշվեց, պաշարների գնահատման ն գների սահմանման դեպքում: Շեղումների վերլուծության ժամանակ հասանելի նորմաների կիրառմամբ առավել արդյունավետ տեղեկատվություն է ստացվում ընթացիկ նորմաների հետ համեմատումներ կատարելիս, որը կբացահայտենք ստորն: Ներկայումս նորմատիվային հաշվառումը կազմակերպություններում, որպես կանոն, վերածվել է նորմատիվային վերահսկողության համակարգի ենթամասի: Այնուամենայնիվ, կարնոր է ընդգծել այն երեք գործոնները, որոնք առանձնացնում են նորմատիվային հաշվառումը նախահաշվային վերահսկողությունից.  նորմատիվային հաշվառման դեպքում բոլոր պաշարները գնահատվում են նորմատիվային ինքնարժեքով,  նորմատիվային ծախսերը ինտեգրված են հաշվապահական հաշիվներում,

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

մինչդեռ նախահաշիվները հաշվապահական համակարգից դուրս հաշվետվություններ են,  նորմատիվային ծախսերը սահմանվում են միավոր ինքնարժեքի գծով, մինչդեռ նախահաշիվները միտում ունեն ներկայացնելու ընդհանուր ծախսերը: Ծախսերի նորմատիվային վերլուծությունը առավել արդյունավետ է կիրառվում, երբ թողարկումը կամ արտադրությունը պարբերական ն օրինաչափ ընթացք ունեն, ուստի հնարավոր է ճշգրիտ ն հեշտությամբ գնահատել: Նորմատիվային հաշվառման սկզբունքային առավելությունն այն է, որ հնարավորություն է ստեղծում տարբերակված համեմատումներ կատարել նյութերի, աշխատանքային ն այլ արտադրական փաստացի ն նորմատիվային ծախսերի միջն` թողարկման որոշակի մակարդակի դեպքում: Հետնաբար, հնարավոր է դառնում շեղումների կատարյալ վերլուծությունը: Նախահաշվային վերահսկողությունը կարող է օգտագործվել կազմակերպության ներսում ծավալվող բոլոր գործառնությունների գծով, որտեղ հնարավոր է կանխատեսել ծախսեր ն եկամուտներ ու դրանք համեմատել փաստացի արդյունքների հետ: Հետնաբար, նախահաշվային վերահսկողությունը օգտագործվում է վերադիր ծախսերի, սպասարկող ծառայությունների ծախսերի ն երբեմն՝ իրացման վերահսկողության գծով: Այս մեթոդի կիրառման շրջանակները առավել ընդարձակ են, քան նորմատիվային հաշվառմանը, ն այդ պատճառով նախահաշիվները ընդունվում են որպես վերահսկողության առավել ընդհանուր գործիք: Ճկուն նախահաշիվների կիրառումը արդյունավետ է ծախսային կենտրոններում, որտեղ թողարկման ծավալը ազդում է ծախսերի վրա: Նման պայմաններում սերտ կապ է դիտվում նան նորմատիվային հաշվառման հետ, չնայած օգտագործվում է թողարկման առավել ընդգրկուն գնահատում: Նորմատիվային ծախսերի քարտը ցույց է տալիս թողարկվող միավոր արտադրանքի գծով նորմատիվային ծախսերը: Նորմատիվային այս ծախսերը համեմատվում են փաստացի արդյունքների հետ: Միավոր 2 արտադրանքի նորմատիվային ծախսերի քարտ Նյութեր

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

Աշխատավարձ Փոփոխուն ծախսեր

5 կգ Ք 2 2 դրամ /կգ

10,00

3 կգ Q 2 1,5 դրամ /կգ

4,50

4 ժամ Ճ տարակարգ 2 4 դրամ/ /ժամ

16,00

1 ժամ 8 տարակարգ 2 5,50 դրամ /ժամ

5,50

5 ժամ 2 1,50 դրամ /ժամ

7,50

Նորմատիվային 43,50 ՍԾ ինքնարժեքը Հաստատուն որոշակի 5 ժամ 2 դրամ 1,30/ժամ 6,50 պայմաններում ծախսեր կանխորոշված ն 50,00 ԼԾ դրամական Ծախսերի նորմաները կարող են հաշվարկվել ինչպես սահմանային, այնպես էլ արժեքով արտահայտված լրիվ ինքնարժեքով: Վերոհիշյալ օրինակում հաստատուն վերադիր ծախսերը պետք է ծախսերի հակլանվեն թողարկվող արտադրատեսակների ինքնարժեքում՝ օգտագործելով մեր մախումբն է:

կողմից արդեն ուսումնասիրված տեղաբաշխման, բաշխման ն կլանման եղանակները: Այս օրինակում, կլանման հիմքում ընկած է աշխատաժամը, որը հաճախ է օգտագործվում քննության ժամանակ: Ծախսային շեղումները պլանային, նախահաշվային կամ նորմատիվային ծախսերի ն փաստացի ծախսերի տարբերություններն են: Ծախսերի շեղումները որոշվում են նորմատիվային ու փաստացի ծախսերի համադրումով: Ծախսերի նորմատիվային հաշվառումը ունի մի շատ կարնոր առանձնահատկություն, որը պետք է հիշել: Նոր-

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

Հասանելի նորմաները վերաբերում են որոշակի պայմաններում կատարվող միավոր աշխատանքներին:

Ընթացիկ նորմաները

կարճ ժամանակահատվածով են սահմանվում՝ ելնելով առկա իրավիճակներից:

մատիվայն հաշվառումը օգտագործում է շեղումների վերլուծություն` կիրառելով կրկնակի գրանցման հաշիվներ: Այն իրականացվում է հաշվապահական մատյաններում` հետնյալ գրանցումներով.  կատարված փաստացի ծախսեր,  թողարկված արտադրանք՝ նորմատիվային ինքնարժեքով,  դրանց համեմատումներից շեղումներ: Ուղղակի նյութական ծախսումների գծով շեղումների հաշվարկի նպատակը շահույթի վրա փաստացի ն նորմատիվային նյութական ծախսումների տարբերության ազդեցության որոշումն է: Այնուհետն, ընդհանուր ազդեցության չափը որոշվում է ըստ նյութերի ձեռքբերման գների ն դրանց օգտագործման քանակի տարբերության: Թողարկվող 2 արտադրանքի գծով սահմանված ծախսերի նորմաներն են.

Ուղղակի նյութեր Ուղղակի աշխատավարձ Արտադրական վերադիր ծախսեր

դրամ

Թողարկված 2 արտադրանքի միավորի վաճառքի գինը, ըստ վերոհիշյալ ծախսերի, սահմանված է 30 դրամ, հետնաբար նախատեսվող կամ նորմատիվային շահույթը կկազմի 7 դրամ (30 - 23): Սակայն 2 արտադրանքի միավորի թողարկման փաստացի ուղղակի նյութական ծախսերը կազմել են 12 դրամ (ընդունենք, որ մնացած ծախսերը համապատասխանել են սահմանված նորմաներին): Ուստի, արտադրանքի միավորի ինքնարժեքը կկազմի.

Ուղղակի նյութեր Ուղղակի աշխատավարձ Արտադրական վերադիր ծախսեր

դրամ

Հետնաբար, իրացման շահույթն արդեն կկազմի 5 դրամ (30 - 25): Շահույթի կրճատման պատճառ հանդիսացավ ուղղակի նյութական ծախսումների 2 դրամով աճը նորմայի նկատմամբ (12 -10): Այս պարզագույմ օրինակը վերաբերում էր միայն թողարկված 2 արտադրանքի մեկ միավորին ն ներկայացնում էր շեղումների հաշվարկի սկզբունքներից մեկը: Ուղղակի նյութական ծախսումների գծով ընդհանուր շեղումների հաշվարկի նպատակը շահույթի վրա հաշվետու ժամանակաշրջանում փաստացի ն նորմատիվային նյութական ծախսումների տարբերության ազդեցության որոշումն է: Հուլիս ամսին 2 արտադրանքից թողարկվել ն վաճառվել է 1 000 հատ` յուրաքանչյուրը 30 դրամ արժեքով: Օգտագործենք վերոնշյալ տվյալները: I. Արտադրանքի թողարկման նյութերի նորմատիվային ծախսերը կլինեն. 1 000 հատ 2 10 դրամ/միավոր Հ 10 000 դրամ II. թողարկման 1000 հատի փաստացի ուղղակի նյութական ծախսումները կազմում են. 1 000 հատ 2 12 դրամ/միավոր Հ 12 000 դրամ

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

Նախահաշվային վերահսկողությունը կարող է

Եթե ընդունենք, որ մնացած փաստացի ծախսումները համարժեք են սահմանված նորմաներին, ապա ֆինանսական փաստացի արդյունքների հաշվետվությունը կներկայացվի. Իրացում 1 000 2 30 Ուղղակի նյութեր 1 000 2 12 Ուղղակի աշխատավարձ 1 000 2 8 Արտադրական վերադիր 1 000 2 5

30 000 12 000 8 000 5 000

օգտագործվել կազմակերպության ներսում ծավալվող բոլոր 25 000 գործառնություն Շահույթ 5 000 ների գծով, որտեղ հնաՔանի որ միավոր արտադրանքի գծով նախատեսվող շահույթը կազմում է 7 դրամ րավոր է կանխատեսել (30 - 23), ապա ողջ թողարկման գծով այն կլիներ. 1 000 հատ 2 7 դրամ /միավոր Հ ծախսեր ն 7 000 դրամ: եկամուտներ ու Փաստացի շահույթը 2 000 դրամով քիչ է նախատեսվածից, որը համարժեք է ուղդրանք ղակի նյութական ծախսերի ընդհանուր շեղումներին. 12 000 - 10 000: համեմատել փաստացի արԱնբարենպաստ շեղման պատճառով փաստացի շահույթը փոքր է լինում նախադյունքների հետ:

տեսվածից: Այսպես, ուղղակի նյութական ծախսերի անբարենպաստ ընդհանուր շեղումը շահույթի կրճատման պատճառ հանդիսացավ: Նկատենք, որ հաշվետու ժամանակահատվածի ընդհանուր շեղումը կարելի է հաշվել միավոր արտադրանքի գծով որոշված 2 դրամով շեղումով ն 1 000 հատ թողարկման քանակով: Երբ նյութական ծախսումների նորմաները որոշված են միավոր արտադրատեսակի գծով, ապա դրանք բաղկացած են լինում երկու տարրից.  օգտագործվելիք նյութերի քանակից,  օգտագործվելիք նյութերի գնից:

Եթե անդրադառնանք վերոնշյալ 2 արտադրատեսակի օրինակին, ապա միավոր արտադրանքի գծով ուղղակի նյութական ծախսումների նորման 10 դրամ էր, որովհետն նախատեսվում էր օգտագործել 5 կգ նյութ` 2 դրամ/կգ արժեքով: Հիշենք նան, որ փաստացի նյութական ուղղակի ծախսումները 2 արտադրատեսակի թողարկման գծով կազմել են 12 000 դրամ: Համաձայն այդ ծախսումների փաստաթղթի. 4 800 կգ 2 2,50 դրամ /կգ Հ 12 000 դրամ Պետք է նկատել, որ վերլուծությունը ընդգրկում է երկու ցուցանիշ, որոնցով կազմվում են նան նորմատիվային ծախսերը, ինչը թույլ է տալիս իրականացնել ուղղակի նյութական ծախսումների ընդհանուր շեղումների վերլուծություն: Այս շեղումների հաշվարկով պարզվում է նախատեսված ն փաստացի շահույթի տարբերությունների առաջացումը` ի հաշիվ ուղղակի նյութական ծախսերի փաստացի ու նորմատիվային գների շեղումների: Մեկ կգ նյութի նորմատիվային գինը վերոնշյալ օրինակում սահմանված է 2 դրամ, որը կօգտագործվի 1 000 հատ արտադրանքի թողարկման համար ծախսված 4 800 կգ նյութերի նորմատիվային արժեքի գնահատման համար. 4 800 կգ 2 2,0 դրամ /կգ Հ 9 600 դրամ Այդ նյութատեսակի փաստացի ծախսը կազմում է 12 000 դրամ, որը նախատեսվածից 2 400 դրամով ավելի է (12 000 – 9 600): Քանի որ փաստացի գները բարձր են նորմաներից, ապա ըստ դրանց նախատեսված շահույթը փոքր է փաստացի շահույթից, այսինքն՝ գների փոփոխությունը առաջ է բերել անբարենպաստ շեղում: Ուղղակի նյութերի օգտագործման շեղումների նպատակը շահույթի վրա հաշվետու ժամանակաշրջանում օգտագործված հումքի ն նյութերի փաստացի ն նորմատիվային քանակի տարբերության ազդեցության որոշումն է:

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

2 արտադրատեսակի թողարկման օրինակում միավորի թողարկման նյութերի ծախսի նորման 5 կգ է, որը կարող է օգտագործվել փաստացի թողարկմանը համապատասխան ուղղակի նյութական ծախսերի նորմատիվային քանակի հաշվարկի համար. 1 000 հատ 2 5 կգ` միավոր արտադրանք Հ 5 000 կգ Հիշենք, որ ըստ ծախսերի վերլուծության, նյութական ծախսերի փաստացի

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

քանակը կազմել է 4 800 կգ, այսինքն՝ ձեռք է բերվել 200 կգ տնտեսում (5 000 – 4 ԴՐՈՒՅԹ 800): Ուղղակի նյութական ծախսի նորման վերահաշվարկենք` այդ տնտեսումը Անբարենպաստ հաշվի առնելով. շեղման 4,8կգ (4 800 / 1 000) 2 2 դրամ Հ 9,60 պատճառով Այսպիսով, միավոր 2 արտադրանքի գծով ստացվում է սահմանված նորմայից փաստացի շահույթը փոքր է 0,40 դրամով պակաս ծախս, որը շահույթի աճ է ապահովում. լինում նախա1 000 հատ 2 0,40 դրամ Հ 400 դրամ տեսվածից: Նույն արդյունքն է ստացվում խնայված նյութերի քանակը բազմապատկելով դրանց նորմատիվային գնով. 200 կգ 2 2 դրամ Հ 400 դրամ

Բարենպաստ շեղումների դեպքում փաստացի շահույթը գերազանցում է նախատեսվածը: Հաշվարկված շեղումը գնահատվում է բարենպաստ, քանի որ օգտագործված նյութերի տնտեսման շնորհիվ փաստացի շահույթը գերազանցում է նորմայով նախատեսվածը: Նախորդ օրինակներում ընդունվում էր, որ ձեռք բերված հումքի ն նյութերի քանակը համապատասխանում էր արտադրությունում ծախսված քանակին: Պաշարների մակարդակների փոփոխությունը ազդում է շահույթի վրա: Ուղղակի նյութական ծախսումների շեղումների ազդեցությունը պայմանավորվում է նան պաշարների գնահատման մեթոդներով, որոնք են.  նյութերի նորմատիվային գները,  նյութերի փաստացի գները (օգտագործելով ԱՄԱԵ, ՎՄԱԵ ն այլ եղանակներ): Ծախսերի նորմատիվային համակարգի կիրառման դեպքում այս մեթոդը ամենաընդունելին է, քանի որ նյութերի շարժը մուտքագրելիս ն ելքագրելիս հաշվապահական մատյաններում գրանցումներ են կատարվում նորմատիվային արժեքով: Նորմատիվային գներով պաշարները ներկայացնելիս գների շեղումը հաշվարկվում է` ավելի շատ հիմք ընդունելով ձեռքբերման քանակը, քան նյութերի ծախսի քանակը: Արտադրանք Ք-ի միավորի հաշվով պահանջվում է 4 կգ 2 նյութատեսակ: 2 նյութատեսակի նորմատիվային գինը 8 դրամ /կգ է: Սեպտեմբեր ամսին գնվել է 16 000 կգ 2 նյութ, որի համար վճարվել է 134 400 դրամ: Ամսվա սկզբին 2-ի գծով պահեստային մնացորդներ չկան, իսկ ամսվա վերջին դրանք կազմել են 1 400 կգ: Պաշարները գնահատվում են նորմատիվային գներով: Գների շեղումների հաշվարկի հիմքում դրվում է նյութերի ձեռքբերման քանակը (16 000 կգ): Հետնաբար, նյութերի նորմատիվային ինքնարժեքը կհաշվարկվի. 16 000 կգ 2 8 դրամ /կգ Փաստացի ինքնարժեք 16 000 կգ Ուղղակի նյութերի գների շեղումներ (անբարենպաստ)

128 000 134 400 6 400

Պաշարների փաստացի գներով գնահատման դեպքում գների շեղումները ճա-

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

նաչվում են ոչ թե պաշարների ձեռքբերման, այլ ծախսի պահին: Փաստացի գներով պաշարները ելքագրելիս կիրառվում են ԱՄԱԵ, ՎՄԱԵ ն այլ եղանակներ, որոնք պահանջում են պահեստային քարտերում մանրամասն գրանցումներ: Գների շեղումների հաշվարկի հիմքում դրվում է նյութերի ծախսի քանակը: Բարենպաստ Օգտագործելով վերոհիշյալ 2 նյութատեսակի օրինակը, նյութատեսակների շեղումների դեպքում ծախսի ն մնացորդի հաշվարկը կներկայացվի այսպես. փաստացի Միավորի փաստացի գին Հ 134 400 : 16 000 Հ 8,40 դրամ շահույթը Ծախսի ինքնարժեքը՝ փաստացի գներով Հ14 600 կգ 2 8,40 Հ 122 640 դրամ: գերազանցում է Պաշարների վերջնական մնացորդի ինքնարժեքը՝ փաստացի գներով Հ 1 400 կգ նախատեսվածը: 2 8,40 Հ 11 760 դրամ: Ուղղակի նյութական ծախսերի գների շեղումը, հիմնված ելքագրման քանակի վրա` կհաշվարկվի.

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

14 600 կգ-ի նորմատիվային արժեք 14 600 կգ-ի փաստացի արժեք Ուղղակի նյութական ծախսումների գների շեղում (անբարենպաստ)

14 600 կգ 2 8 դրամ /կգ

116 800 122 640 5 840

Ուղղակի աշխատանքային ծախսերի շեղումների հաշվարկման նպատակը շահույթի մեծության վրա ուղղակի աշխատանքային ծախսումների փաստացի ն նորմատիվային մեծությունների տարբերության ազդեցության որոշումն է: Շեղման ազդեցությունը հաշվարկվում է միավոր աշխատաժամանակի վճարման նորմայի ն ծախսված աշխատաժամանակի փոփոխությունների վերլուծությունով: Թողարկվող Q արտադրատեսակի միավորի ծախսերի նորմաներն են.

Ուղղակի նյութական ծախսեր Ուղղակի աշխատավարձ Արտադրական վերադիր ծախսեր

դրամ

Այս նորմաների հիմքի վրա Q արտադրատեսակի վաճառքի գինը սահմանվել է 35 դրամ, հետնաբար նախատեսվող շահույթը կազմում է 9 դրամ (35 -26): Սակայն, եթե միավոր Q արտադրատեսակի թողարկման ուղղակի աշխատանքային ծախսերը կազմել են 10 դրամ (մնացած հոդվածների նորմաների համարժեքության պայմաններում), ապա թողարկվող Q արտադրանքի միավորի փաստացի ինքնարժեքը կկազմի.

Ուղղակի նյութեր Ուղղակի աշխատավարձ Արտադրական վերադիր ծախսեր

դրամ

Հետնաբար, միավորի վաճառքի շահույթը կկազմի 11 դրամ (35 -24): Շահույթի աճը պայմանավորված է աշխատանքային ծախսերի փաստացի ն նորմաների 2 դրամ (12 - 10) տարբերությամբ: Այս օրինակը վերաբերում էր Q արտադրանքի մեկ միավորին, սակայն ներկայացրեց շեղումների հաշվարկի շեղումները: Ուղղակի աշխատանքային ծախսումների ընդհանուր շեղման հաշվարկի

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

նպատակը հաշվետու ժամանակաշրջանի շահույթի վրա փաստացի ն նորմատիվային ուղղակի աշխատանքային ծախսերի տարբերության ազդեցության որոշումն է: Օգոստոս ամսին թողարկվել է 800 հատ Q արտադրանք ն վաճառվել 35 դրամ գնով: Օգտագործելով վերոնշյալ օրինակի տվյալները. (I) ուղղակի աշխատանքային ծախսումների նորման 800 հատ թողարկման համար կլինի. 800 հատ 2 12 դրամ /միավորի Հ 9 600 դրամ (II) ուղղակի աշխատանքային ծախսումների փաստացին 800 հատ թողարկման համար կլինի. 800 հատ 2 10 դրամ /միավորի Հ 8 000 դրամ Եթե ընդունենք, որ մնացած փաստացի ծախսերը մնացել են համարժեք հաստատված նորմաներին, ապա այդ դեպքում ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունը կներկայացվի այսպես. Իրացում 800 2 35 դրամ Ուղղակի նյութական ծախսեր 800 2 8 դրամ Ուղղակի աշխատավարձ 800 2 10 դրամ Արտադրական վերադիր 800 2 6 դրամ Շահույթ

28 000 6 400 8 000 4 800 19 200 8 800

Միավոր արտադրանքի գծով նախատեսվող շահույթը կազմում է 9 դրամ (35-26), ուստի 800 հատի համար այն կլինի. 800 հատ 2 9 դրամ /միավորի Հ 7 200 դրամ Փաստացի շահույթը նախատեսվածից 1 600 դրամով ավելի է: Նկատենք, որ նույն արդյունքն է ստացվում փաստացի ն նորմատիվային աշխատանքային ծախսումների տարբերությունից (9 600 - 8 000), որը համարվում է ուղղակի աշխատանքային ծախսումների բարենպաստ ընդհանուր շեղում, քանի որ առաջանում է շահույթի աճ: Նկատենք նան, որ ընդհանուր շեղումը կստացվեր՝ 2 դրամի տարբերությունը բազմապատկելով 800 հատ թողարկումով: Երբ աշխատանքային ծախսումների նորմաները որոշված են միավոր արտադրանքի համար, ապա դրանք ներկայացվում են.  միավոր արտադրանքի թողարկման աշխատաժամով,  միավոր աշխատաժամի վճարման դրույքաչափով: Անդրադառնանք Q արտադրատեսակի օրինակին, որտեղ ուղղակի աշխատանքային ծախսերի նորման միավորի համար 12 դրամ է: Այն ձնավորվել է միավոր արտադրանքի թողարկման համար պահանջվող 4 ժամից ն ժամը 3 դրամ դրույքաչափից: Հիշենք, որ ուղղակի աշխատանքային փաստացի ծախսը 800 հատ թողարկման դեպքում կազմել էր 8 000 դրամ: Աշխատավարձի հաշվարկների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ. 2 000 ժամ 2 4 դրամ/ ժամ Հ 8 000 դրամ Նկատենք, որ վերոհիշյալ երկու հաշվարկների հիմքում էլ դրված է ծախսային նորման, որով հնարավորություն է ստեղծվում վերլուծել ուղղակի աշխատանքային ծախսումների շեղումները: Փաստացի աշխատանքային ծախսերը կազմում էին 8 000 դրամ, որը նախատեսվածից 2 000–ով ավելի էր (8 000–6 000): Հետնաբար, վճարման փաստացի դրույքաչափի նորմայի նկատմամբ գերազանցումը պատճառ հանդիսացավ շահույթի նվազման ն հանդես եկավ որպես անբա-

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

րենպաստ շեղում:

Ուղղակի աշխատուժի վճարման դրույքների շեղումների վերլուծությունը ցույց է տալիս թողարկման կոնկրետ մակարդակում շահույթի ձնավորման վրա աշխատուժի վարձատրման փաստացի ն նորմատիվային դրույքների փոփոխության ազդեցությունը: Շարունակելով դիտարկել Q արտադրատեսակի օրինակը` արձանագրենք, որ միավորի թողարկումը նորմայով սահմանված է 4 ժամ, որով կհաշվարկենք փաստացի թողարկման դեպքում պահանջվող աշխատաժամանակի նորմատիվային ծախսը. 800 հատ 2 4 ժամ Հ 3 200 ուղղակի աշխատաժամեր: Հիշենք, որ թողարկման գծով փաստացի աշխատաժամանակի ծախսը կազմել է 2 000 ժամ: Այսինքն` ձեռք է բերվել աշխատաժամանակի տնտեսում 1 200 ժամով (3 200 – 2 000): Աշխատաժամերի տնտեսման ազդեցությունը շահույթի վրա հաշվարկվում է փաստացի ն նորմատիվային աշխատաժամանակի տարբերությունը բազմապատկելով աշխատուժի վճարման նորմատիվային դրույքաչափով. 1 200 ժամ 2 3 դրամ/ժամ Հ 3 600 դրամ Այս դեպքում աշխատաժամանակի տնտեսմամբ ավելացավ շահույթը, ն քննարկվող շեղումը գնահատվեց բարենպաստ:

18.3. ՎԵՐԱԴԻՐ ԾԱԽՍԵՐԻՑ ՇԵՂՈՒՄՆԵՐ

Փոփոխուն վերադիր ծախսերից շեղումները ձնավորվում են նյութական ն աշխատանքային շեղումների ճանապարհով, քանի որ ուղղակի բնույթ ունեն ն փոփոխվում են թողարկման ծավալի հետ կապված: Այսպես, օգոստոս ամսին կազմակերպության փոփոխուն վերադիր ծախսերի նախահաշիվը կազմել է 84 000 դրամ, իսկ թողարկման քանակը նախատեսվել է 20 000 հատ` 40 000 աշխատաժամանակի ծախսով: Օգոստոսին փաստացի թողարկումը կազմել է 20 500 հատ, ծախսված փաստացի աշխատաժամանակը` 41 600 ժամ, փաստացի փոփոխուն վերադիր ծախսերը` 86 700 դրամ: Ընդհանուր շեղումների հաշվարկման նպատակով անհրաժեշտ է հաշվարկել թողարկման փաստացի ծավալների դեպքում փոփոխուն վերադիր ծախսերի նորմատիվային մեծությունը: Միավոր աշխատաժամանակին հասանելիք փոփոխուն վերադիր ծախսերի նախահաշվային մեծությունը կազմում է. Նախահաշվային ծախսեր : նախահաշվային աշխատաժամեր Հ 84 000 դրամ : 40 000 Հ 2,10 դրամ: Փաստացի թողարկման քանակը կազմել է 20 500 հատ, որին համարժեք նորմատիվային աշխատաժամանակը 41 000 ժամ է (40 000 ժամ : 20 000 հատ Հ 2 ժամ, 2 2 20 500): 41 000 նորմատիվային աշխատաժամանակի ծախսը` ըստ 2,10 դրամ/ժամ վճարի Փաստացի ծախսեր Շեղումներ

86 100 86 700 600 (ան.)

Շեղումներն անբարենպաստ են, քանի որ փաստացի ծախսերը գերազանցում են նորմատիվային ծախսերը ն դրանով իջնում է նախատեսված շահույթի մակարդակը: Ըստ ժամավճարի փոփոխուն վերադիր ծախսումների շեղումները հաշվարկելիս որոշվում է շահույթի մեծության վրա մեկ ժամվա փոփոխուն վերադիր ծախսերի

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

փաստացի ն նորմատիվային շեղումների ազդեցությունը: Ծախսված փաստացի աշխատաժամանակի ծախսը 41 600 է: Հետնաբար շեղումները կհաշվարկվեն այսպես. Նախատեսված 2,10 դրամ/ժամ վճարի դեպքում 87 310 նորմատիվային ծախսը կկազմի Փաստացի ծախսի մեծությունը 86 700 Շեղումը 660 (բար.) Այսպիսով, ըստ ժամական ծախսի շեղումների ազդեցությունը գնահատվեց բարենպաստ` 660 դրամ արժեքով: Ըստ աշխատաժամանակի քանակի փոփոխուն վերադիր ծախսումների շեղումները հաշվարկելիս որոշվում է շահույթի մեծության վրա աշխատաժամանակի քանակի փաստացի ն նորմատիվային շեղումների ազդեցությունը:

Թողարկման նորմատիվային աշխատաժամանակը Թողարկման փաստացի աշխատաժամանակը Տարբերությունը

ժամ 41 000 41 600

Տարբերությունը կիրառվում է փոփոխուն վերադիր ծախսումների դրամ/ժամ նորմատիվի հետ մեկտեղ. 600 2 2,10 Հ 1 260 դրամ (ան.) Հաշվարկած շեղումը անբարենպաստ է, քանի որ փաստացի աշխատաժամանակի ծախսը գերազանցում է նորման: Նկատենք, որ փոփոխուն վերադիր ծախսերի գծով ընդհանուր շեղումը համարժեք է ըստ աշխատաժամանակի քանակի ն ժամավճարի ենթաշեղումների հաշվարկված հանրահաշվական գումարին: 660 դրամ (բար.) Հ 1 260 դրամ (ան.) Հ 600 (բար.) Եթե փոփոխուն վերադիր ծախսումները փոփոխվում են ոչ թե ուղղակի աշխատաժամանակի փոփոխմամբ, այլ թողարկման ծավալի փոփոխմամբ, ապա ենթաշեղումների հաշվարկը հնարավոր չէ իրականացնել վերը նկարագրված ձնով: Այս դեպքում օգտագործվում է փոփոխուն ծախսերի նորման թողարկման միավորի գծով: Նախահաշվային ծախսեր : թողարկման նախահաշվային քանակ Հ 84 000 դրամ : 20 000 Հ 4,20 դրամ: Թողարկման փաստացի քանակին հասանելիք ծախսերի նորման. 20 500 հատ 2 4,20 դրամ Փաստացի ծախսի մեծությունը Ընդհանուր շեղումը

87 310 86 700 600 (բար.)

Հաստատուն վերադիր ծախսումների շեղումները ցույց են տալիս վարչական փաստացի ն նորմատիվային ծախսերի տարբերության ազդեցությունը շահույթի վրա: Այս ծախսերը մնում են հաստատուն թողարկման ծավալի փոփոխման դեպքում ն, հետնաբար, շեղումները հաշվարկվում են սկզբնական նախահաշվով: Շահույթի վրա ներգործության չափը որոշվում է կախված այն բանից` լրիվ ծախսերով, թե` սահմանային ծախսերով է իրականացվում կալկուլյացիան: Կալկուլյացման այդ երկու մեթոդների տարբերությունը որոշվում է հաստատուն վերադիր ծախսերի նկատմամբ ցույց տրվող մոտեցմամբ: Լրիվ ծախսերով կալկուլյացումը հիմնվում է թողարկման գծով սահմանված կլանման նորմաների վրա, իսկ

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

սահմանային ծախսերով կալկուլյացիան` հաշվետու ժամանակաշրջանում ձնավորված ն շահույթի հաշվին դուրս գրվող ծախսերի վրա: Ընդունենք՝ կիրառվում է լրիվ ծախսերով կալկուլյացիա: Հաստատուն վերադիր ծախսերի ընդհանուր շեղումը ազդում է շահույթի վրա, քանի որ տարբերություն է գրանցվել փաստացի ծախսերի ն կլանման նորմաներով ու թողարկման ծավալով հաշվարկված ծախսերի միջն: Q կազմակերպության նախահաշիվը հոկտեմբեր ամսվա համար ներկայացվում է այսպես. Հաստատուն վերադիր ծախսերը նորմայով Արտադրության քանակը նորմայով Մեքենա-ժամերի քանակը նորմայով

100 000 դրամ 20 000 հատ 25 000

Կլանման նորմայի հաշվարկի հիմքում դրվում են մեքենա-ժամերը: Հաստատուն վերադիր ծախսումների մեծությունը կազմում է 98 500 դրամ, թողարկման փաստացի քանակը` 20 300 հատ, ծախսված մեքենա-ժամերի փաստացի քանակը` 25 700 մեքենա-ժամ: Կլանման նորմայի հաշվարկը, որը կիրառվելու է թողարկման փաստացի ծավալի դեպքում վերադիր ծախսերի կլանման համար, կներկայացվի. Հաստատուն վերադիր ծախսումներ նախահաշվով : նախահաշվային մեքենաժամեր Հ 100 000 դրամ : 25 000 Հ 4 դրամ Ծախսերի նորմատիվային հաշվառման համակարգում փաստացի թողարկումը չափվում է նորմատիվային ժամերով, մեր օրինակում` նորմատիվային մեքենա-ժամերով: Ըստ նախահաշվի, 20 000 հատ թողարկումը պահանջելու էր 25 000 մեքենա-ժամ, այսինքն` թողարկման միավորի գծով պահանջվելու էր 1,25 մեքենա-ժամ (25 000 : 20 000): Թողարկված փաստացի 20 300 հատ արտադրանքի գծով մեքենա-ժամերի ծախսի նորմատիվային մեծությունը կկազմի. 20 300 2 1,25 Հ 25 375 նորմատիվային մեքենա-ժամ Հետնաբար, կլանման գումարը կկազմի. 25 375 նորմատիվային մեքենա-ժամ 2 4 դրամ / մեքենա-ժամ Հ 101 500 դրամ Արդյունքում ստացվեց փաստացի թողարկմանը վերաբերող նորմատիվային ծախսը, որը համադրելով փաստացի ծախսի հետ, որոշվում է շեղումը. դրամ 101 500 98 500 3 000 (բարենպաստ)

Նորմատիվային ծախսեր Փաստացի ծախսեր Շեղում

Շեղումը բարենպաստ է, քանի որ փաստացի ծախսերը փոքր են նորմատիվայինից: Հաստատուն վերադիր ծախսումների շեղումներն ըստ ծախսերի ցույց են տալիս շահույթի վրա վարչական փաստացի ն նորմատիվային ծախսերի տարբերության ազդեցությունը: Հաստատուն վերադիր նախահաշիվ Փաստացի ծախսեր Շեղում

ծախսերի

100 000 98 500 1 500 (բարենպաստ)

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Արդյունքում ստացվեց բարենպաստ շեղում, քանի որ փաստացի ծախսումները փոքր են նախահաշվից: Հաստատուն վերադիր ծախսումների շեղումներն ըստ թողարկման քանակի ցույց են տալիս շահույթի վրա ծախսերի փաստացի ն նախահաշվով սահմանված տարբերության ազդեցությունը: Նախահաշվային թողարկումը նորմատիվային մեքենա-ժամերով Փաստացի թողարկումը նորմատիվային մեքենա-ժամերով Տարբերությունը

25 000 25 375

Շեղումը որոշելիս 375 մեքենա-ժամերի տարբերությունը բազմապատկվում է կլանման 4 դրամ /ժամ նորմայով. 375 ժամ 2 4 դրամ /ժամ Հ 1 500 դրամ (բարենպաստ) Քանի որ ծախսերը հաստատուն են, փաստացի ծախս/հատ ցուցանիշը կնվազի թողարկման աճով, ն դրանով իսկ տեղի կունենա շահույթի ավելացում: Սահմանային կալկուլյացման դեպքում հաշվի չեն առնվում միավոր ծախսերին հասանելիք վերադիր ծախսերը: Այդ ծախսերը ներկայացվում են ֆինանսական հետնանքների հաշվետվությամբ: Քանի որ հաստատուն ծախսերի փոփոխություն չի ակնկալվում թողարկման ծավալի փոփոխմամբ, ապա թողարկման ցանկացած մակարդակի համար հաշվարկված վերադիր ծախսը միշտ համարվում է նախահաշվային: Սահմանային կալկուլյացման դեպքում հաստատուն արտադրական վերադիր ծախսերի ընդհանուր շեղումը միշտ համարժեք է ծախսային շեղմանը: Շեղման վերլուծության նպատակը փաստացի ն նախահաշվային ծախսերի տարբերության ազդեցության որոշումն է շահույթի վրա: Այսպիսով, սահմանային կալկուլյացման դեպքում տարբերություն է արձանագրվում փաստացի ն նորմատիվային ծախսերի միջն, իսկ հաստատուն արտադրական վերադիր ծախսերի ընդհանուր շեղումը միշտ համարժեք է ծախսային շեղմանը, որը հաշվարկվում է այնպես, ինչպես լրիվ ծախսերով կալկուլյացիայի դեպքում: Կարնոր է նան շահույթի մեծության վրա արտաարտադրական ծախսերի փաստացի ն նախահաշվային մեծությունների շեղումների ազդեցությունը, ինչպիսիք են՝ իրացումը, մարքեթինգը ն վարչարարությունը: Արտաարտադրական վերադիր ծախսումների շեղումները հաշվարկվում են նույն կերպ, ինչ որ` սահմանային կալկուլյացման համակարգում հաստատուն արտադրական ծախսերինը: Արտաարտադրական ծախսերն առնչություն չունեն թողարկման միավորի ինքնարժեքի հետ (նույնիսկ լրիվ ինքնարժեքով կալկուլյացիայի դեպքում), հետնաբար դրանց շեղումները հաշվարկվում են այնպես, ինչպես հաստատուն վերադիր ծախսումներինը` սահմանային կալկուլյացման դեպքում: Այլ կերպ ասած` փաստացի ն նորմատիվային ծախսերի տարբերությունը հանդես է գալիս միայն որպես ծախսային շեղում: Այս ծախսերի շեղումների հաշվարկը հիմնականում կատարվում է ըստ գործունեության ոլորտների (իրացում, մարքեթինգ, վարչարարություն): Պարապուրդի ժամերի շեղումները կարող են լինել աշխատաժամերի, մեքենաժամերի ն իրացման ծավալների գծով: Պլանային առաջադրանքները ներկայացնելիս հաշվի են առնվում նան նորմալ աշխատանքային պայմաններում աշխատաժամանակի կորուստները: Այդ անարտադրողական (կամ պարապուրդի) ժամերի ծախսը ներառվում է միավոր արտադ-

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

րանքի նորմատիվային ինքնարժեքում` ճշգրտելով ժամային ծախսերը, որը ներկայացված է ստորն բերված օրինակում: Պարապուրդի ժամերը ներառվում են միավոր արտադրանքի նորմատիվային ինքնարժեքում` ճշգրտելով ժամային ծախսերը: ՔQ կազմակերպությունն աշխատում է շաբաթական 40 ժամ ն 4,05 դրամ ժամավարձով: Որպես նորմալ գործունեության մաս է համարվում աշախատաժամանակի ծախսի 109 պարապուրդը: Ժամավարձի դրույքաչափը պարապուրդի դեպքում պահպանվում է: Պահանջվում է ճշգրտել վարձաչափի նորման այնպես, որ փոխհատուցվեն նախատեսվող պարապուրդի ժամերը: 40 ժամվան հասանելիք ծախսը Հ 40 2 4,05 Արտադրողական աշխատաժամերը. 909 40 ժամվա համար Ճշգրտված ժամավարձ Հ 162 / 36 ժամ

36 ժամ 4,50

Լուծման այլընտրանքային տարբերակ է. 4,05 : (1 – պարապուրդի 9) Հ 4,05 : 0,90 Հ 4,50 Աշխատուժի պարապուրդի շեղումները հանդես են գալիս որպես աշխատաժամանակի ենթաշեղումներ, եթե փաստացի պարապուրդի առանձնացված գնահատում է կատարվում` այն համեմատելով նախատեսվածի հետ: 2Տ կազմակերպությունը թողարկման միավորի գծով սահմանել է 0,5 ժամ նորմայով` նախատեսելով աշխատաժամանակի 59 վճարվող կորուստ: Դեկտեմբերին վերաբերող տվյալներն են. Թողարկման քանակ Վճարված աշխատաժամեր Պարապուրդի ժամեր Աշխատավարձի ծախս Ժամավարձի շեղում

5 400 3 000 15 000

Նորմատիվային աշխատաժամեր 5 400 հատի համար Նորմատիվային վճարվելիք աշխատաժամեր 5 400 հատի գծով Հ 2 700 / 0,95 Փաստացի վճարված աշխատաժամեր Ժամաքանակի ընդհանուր շեղում (2 842 – 3 000) 2 15 000 դրամ / 3 000 Փաստացի արտադրողական ժամեր (3 000 - 165) Արտադրողական ժամաքանակի շեղում (2 700 – 2 835) 2 15 000/3 000 ժամ 2 1/0,95

2 700 ժամ 2 842 ժամ 3 000 ժամ 790 (ան.) 2 835 711 (ան.)

ՊԱՐԱՊՈՒՐԴԻ ՇԵՂՈՒՄՆԵՐԸ` ԸՍՏ ԱՇԽԱՏԱԺԱՄԱՆԱԿԻ

Պարապուրդի նախատեսվող ժամերը 3 000 ժամ 2 59 Պարապուրդի փաստացի ժամերը 15 ժամ 2 |15 000 / 3 000| 2 1 / 0,95

150 ժամ 165 ժամ 15 ժամ 79 (ան.)

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Նկատենք, որ.  շեղումների հաշվարկը կատարվեց մոտավորապես 1 դրամի ճշտությամբ,  ժամաքանակի ընդհանուր շեղումը գնահատվեց նորմատիվային ժամավարձի հիմքով, սակայն պարապուրդի ենթաշեղումները ըստ աշխատաժամանակի ն աշխատուժի հաշվարկելիս կիրառվեց ճշտված ժամավարձը: Պարապուրդի առկայությունն անդրադառնում է նան իրացման ծավալային շեղումների վրա: Վերոհիշյալ 2Տ կազմակերպության օրինակով ցույց տրվեց, որ պարապուրդի փաստացի ժամերը նախատեսվածը գերազանցում են 15 ժամով: Հիշենք նան, որ միավոր արտադրանքի թողարկման նորմատիվը 0,5 ժամ է: Այսպիսով, եթե չնախատեսված պարապուրդի ժամանակը լիներ արտադրողական, ապա նորմայով 15 ժամում կարտադրվեր 30 հատ արտադրանք: Ուրեմն արտադրության կրճատմամբ նվազել է նան իրացման քանակը, որը վերջին ցուցանիշի գծով շեղման պատճառ է հանդիսացել: Եթե ընդունենք, որ 2Տ կազմակերպությունը կիրառում է լրիվ ծախսերով կալկուլյացիա, ապա պարապուրդի ժամանակահատվածի գործոնը իրացման քանակի շեղման վրա կունենա հետնյալ ազդեցությունը. 30 հատ 2 միավոր արտադրանքի նորմատիվային շահույթ: Սահմանային ծախսերով կալկուլյացման դեպքում կկիրառվի միավոր արտադրանքի նորմատիվային սահմանային շահույթը:

18.4. ԿՈՄԵՐՑԻՈՆ ԾԱԽՍԵՐԻՑ ՇԵՂՈՒՄՆԵՐ

Իրացման շեղումները հաշվարկվում են փաստացի ն նորմատիվային շահույթը համեմատելիս իրացման ազդեցությունը որոշելու համար: Շեղումներն առաջանում են երկու դեպքում` կապված գների փոփոխության ն իրացման ծավալների փոփոխության հետ: Իրացման գների շեղումները ցույց են տալիս շահույթի վրա վաճառքի գների տարբերությունների ազդեցությունը: 12 կազմակերպությունը մարտ ամսվա համար ունի հետնյալ տվյալները. Իրացման նախահաշվային քանակ Իրացման նախահաշվային գին Փոփոխուն ծախսերի նորմատիվ Հաստատուն ծախսերի նորմատիվ (ըստ տարեկան հաստատուն ծախսերի ն թողարկման ծավալի) Իրացման փաստացի քանակ Իրացման փաստացի գին

1 000 հատ 10 դրամ / միավորի 6 դրամ / միավորի 2 դրամ / միավորի 940 հատ 10,50 դր. / միավորի

Եթե արտադրանքի փաստացի քանակը իրացվեր նախահաշվային գնով, ապա իրացման հասույթը կլիներ. 940 հատ 2 10 դրամ Սակայն իրացման փաստացի հասույթը կազմում է. 940 հատ 2 10,50 դրամ Շեղում

9 400 դրամ 9 870 դրամ 470 (բարենպաստ)

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Շեղումը բարենպաստ է, քանի որ վաճառքի բարձր գինը հասույթի աճի ն հետնաբար նան` շահույթի աճի պատճառ հանդիսացավ: Իրացման քանակի շեղումները ցույց են տալիս շահույթի վրա իրացման փաստացի ն նախահաշվային ծավալների տարբերությունների ազդեցությունը: Շահույթի վրա ներգործության չափը կարող է տարբեր լինել` կախված այն բանից, թե կալկուլյացման որ մեթոդն է օգտագործվել (սահմանային կամ լրիվ ծախսերով): Լրիվ ծախսերով կալկուլյացման դեպքում արտադրական բոլոր ծախսերը վերագրվում են ինքնարժեքին, ն հաշվարկվում է հաստատուն վերադիր ծախսերի ծավալային շեղումը, իսկ սահմանային կալկուլյացման դեպքում հաշվարկվում է գների ն փոփոխուն ծախսերի տարբերություն հանդիսացող սահմանային շահույթը, որը ազդում է իրացման քանակի շեղումների հաշվարկի վրա: Լրիվ ծախսերով կալկուլյացման քանակային շեղումները գնահատվում են միավորի համար սահմանված նորմատիվային շահույթով, այնինչ սահմանային կալկուլյացման դեպքում քանակային շեղումները գնահատվում են միավորի համար որոշված նորմատիվային սահմանային շահույթով: Օգտագործենք վերոնշյալ օրինակի տվյալները:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Իրացման շեղումներն առաջանում են երկու դեպքում` կապված գների փոփոխության ն իրացման ծավալների փոփոխության հետ:

Իրացման նախահաշվային քանակ 1 000 հատ Իրացման փաստացի քանակ 940 հատ Տարբերություն 60 հատ Ստացված 60 հատ քանակը գնահատենք միավորի նորմատիվային 2 դրամ շահույթով (10 - 6 - 2): 60 հատ 2 2 Հ 120 դրամ (ան.) Շեղումը բացասական է, քանի որ փաստացի իրացումը փոքր է նախատեսված իրացման քանակից: Վերոնշյալ 60 հատ տարբերությունը սահմանային կալկուլյացիայի դեպքում գնահատվում է միավորի սահմանային ծախսերով, 4 դրամ /միավոր (10-6): 60 հատ 2 4 Հ 240 դրամ (ան.) Իրացման քանակի շեղումների փոխկապակցումը լրիվ ն սահմանային կալկուլյացիայի դեպքում կներկայացվի Շեղումները լրիվ ծախսերով կալկուլյացման դեպքում Շեղումները սահմանային ծախսերով կալկուլյացման դեպքում Այդ երկու շեղումների տարբերությունը

120 (ան.) 240 (ան.) 120 (ան.)

18.5. ՆՈՐՄԱՆԵՐԻՑ ՇԵՂՈՒՄՆԵՐԻ ԱՄՓՈՓ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ

Շեղումների հաշվարկների նպատակը փաստացի ն նորմատիվային շահույթի (ինքնարժեքի) տարբերության վրա յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցության բնույթի որոշումն է: Այդ շեղումներն ամփոփվում են փոխկապակցման հաշվետվությունում: Հաշվետվությունը սկսվում է նորմատիվային շահույթից, որը հիմնված է նախահաշվային ինքնարժեքի ն թողարկման քանակի վրա: Այնուհետն այն ճշտվում է իրացման քանակի շեղմամբ, որից հետո ստացվում է «փաստացի վաճառքի նորմատիվային շահույթը»: «Փաստացի վաճառքի նորմատիվային շահույթը» ցույց է տալիս շահույթի այն

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

մեծությունը, որը ձեռք է բերվում, երբ.  իրացման գինը համապատասխանում է նորմատիվին,  միավոր արտադրանքի փոփոխուն ծախսերը համապատասխանում են նորմատիվին,  բոլոր հաստատուն ծախսերը համապատասխանում են նախահաշվին: Վաճառքի գինը ն ինքնարժեքի շեղումներն այնուհետն ընդգրկվում են բարենպաստ ն անբարենպաստ շեղումների հաշվարկներում, որից հետո կատարվում է իրացման փաստացի ծավալներով հաշվարկված նորմատիվային ն փաստացի շահույթների փոխկապակցում: Այնքան կարնոր չէ շեղման որոշումը, որքան դրա առաջացման պատճառի բացահայտումը: Շեղումների հաշվարկը դեռ առաջին փուլն է: Մենեջմենթը տեղեկատվություն է ստանում գործարքների պլանավորման ու վերահսկողության համար: Ստացված թվերը չնայած այդ պատասխանը չեն տալիս, բայց մատնանշում են բացահայտման կարիք ունեցող հարցադրումները: Առանձին շեղումների առաջացման հնարավոր դեպքերը ներկայացված են ստորն.

ՇԵՂՈՒՄՆԵՐ

Նյութերի գին

ԱՌԱՋԱՑՄԱՆ ՊԱՏՃԱՌԸ

   

Նյութերի օգտագոր-   ծում Ժամավարձ

   

Աշխատաժամանակ    

Փոփոխուն վերադիր  ծախսումներ 

Հաստատուն վերա-  դիրի ծախսային շե ղում

Հաստատուն վերա-  դիրի ծավալային շե-  ղում 

մատակարարման տարբեր աղբյուրներ, ընդհանուր գների անկանխատեսելի աճ, տարբեր արժեքային նյութերի փոխարինում, տարեկան միջինացված գների կիրառում, երբ տարվա սկզբին դիտվում է գների բարենպաստ, իսկ վերջում` անբարենպաստ շեղում: թափոնների բարձր/ցածր տեսակարար կշիռ, արտադրանքի արտաքին ձնավորում, տարբեր արժեքային նյութերի փոխարինում: աշխատավարձի անկանխատեսելի համընդհանուր աճ, չնախատեսված արտաժամի կամ պարգնատրման վճարում, տարբեր որակավորման աշխատուժի փոխարինում: աշխատանքի կազմակերպման բարելավում, աշխատուժի ուսուցման հետնանքներ, խրախուսման ն վերապատրաստման համակարգի բարելավում, տարբեր որակավորման աշխատուժի փոխարինում: ծախսումների հոդվածների գների չնախատեսված փոփոխություններ, հաստատուն ն փոփոխուն վերադիրի ոչ ճիշտ սահմանազատում: ծախսումների հոդվածների գների չնախատեսված փոփոխություններ (վարձավճար), սեզոնային էֆեկտներ (ջեռուցում/լուսավորում` ձմռան ամիսներին), երբ նախահաշիվը հավասարաչափ բաժանվում է եռամսյակների միջն: թողարկման քանակի փոփոխություններ, աշխատուժի կամ սարքավորումների արտադրողականության փոփոխություններ, արտադրական կորուստներ, օրինակ` գործադուլի դեպքում:

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Շահույթի շեղում իրացման գներով Շահույթի շեղում իրացման ծավալով

 գների չպլանավորված աճ,  գների չպլանավորված նվազում, երբ օրինակ, լրացուցիչ շուկաներ են գրավվում:  պահանջարկի անկանխատեսելի նվազում,  լրացուցիչ պահանջարկի ձեռքբերում` գների իջեցման ճանապարհով,  արտադրական անբավարար պայմանների հետնանքով պահանջարկի նվազում:

Առանձին շեղումների ձնավորումն անդրադառնում է այլ շեղումների առաջացման վրա ուղղակի կամ հակադարձ ձնով: Ներկայացնենք մի քանի օրինակ:  Երբ հատուկ նյութերի մատակարարման հնարավորություն չի ստեղծվում, ապա էժանագին նյութերի կիրառումով ձնավորվում է գների բարենպաստ շեղում ն, միաժամանակ, նյութերի քանակային անբարենպաստ շեղում (էժանագին նյութերի բարձր կորուստներով), հաստատուն վերադիր ծախսերի ծավալային անբարենպաստ շեղում (պարապուրդը նյութերի մատակարարման խափանման պատճառով), իրացման ծավալի անբարենպաստ շեղում (իրացումը կրճատվում է որակի պատճառով):  Սարքավորման կատարելագործումը հանգեցնում է հաստատուն վերադիր ծախսումների անբարենպաստ շեղումների (սարքավորման թանկությունը ն ամորտիզացիան), որոնք փոխհատուցվում են աշխատանքային ծախսերի բարենպաստ շեղումներով, ինչպես նան հաստատուն վերադիր ծախսումների բարենպաստ շեղումներով (արտադրողականության աճ):  Աշխատուժի արտադրողականության բարձրացումը հանգեցնելով աշխատանքային ծախսերի բարենպաստ շեղման, կարող է ընթանալ նյութերի կորուստների աճով (նյութերի օգտագործման անբարենպաստ շեղումներ): Նկարագրված դեպքերում, երբ մեկ շեղման առաջացմամբ ձնավորվում է մեկ այլ շեղում, նպատակահարմար է դառնում դրանք խմբավորել ն ներկայացնել մեկ պատճառահետնանքային դեպքով: Այս փոխկապակցման տեսանկյունով են առաջնորդվում օրինակ` պարգնատրման համակարգերը կիրառելիս: Երբ էժանագին գնումներով պայմանավորված` գների բարենպաստ շեղմամբ պարգնատրումների անհրաժեշտություն է զգացվում, ապա հետագայում այն հանգեցնում է անբարենպաստ շեղումների` ցածրորակ նյութերի կիրառման հետնանքով: Շեղումների հայտնաբերումն ու դրանց վերացման ուղղությամբ իրականացվող խնդիրներն առաջնահերթ են համարվում կառավարչական հաշվապահության համար: Սակայն ներկայումս ոչ պակաս նշանակություն է ձեռք բերում նան հայտնաբերված շեղումների հաշվապահական հաշիվներով հայտագրումը: Հանրապետությունում գործող ներկայիս Հաշվապահական հաշիվների հաշվային պլանում հատկացված է հատուկ դաս կառավարչական հաշիվների համար, որտեղ դեռնս չեն նախատեսված հաշիվներ՝ նորմատիվային հաշվապահության համար: Հաջորդ պարագրաֆը նվիրված է հենց այդ հիմնախնդրին:

18.6 ՆՈՐՄԱՆԵՐԻՑ ՇԵՂՈՒՄՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄՆ ՈՒ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տնտեսավարման ընթացքում չափազանց կարնորվում է տնտեսական որոշումների ժամանակին իրականացումը, որով ձեռնարկատիրական գործունեության թերությունները օպերատիվ բացահայտվելուց բացի՝ հրատապ շտկման լուծում են ստանում: Այսպես, նախորդ պարագրաֆում, պահարանների արտադրության վնասաբերությունը հայտնաբերվեց միայն հաշվետու ժամանակաշրջանի

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

վերջում, որը սակայն կարելի էր անել ավելի վաղ ն ժամանակին խուսափել ոչ շահավետ թողարկումից: Նման խնդիրները լուծվում են նորմատիվային հաշվառման կազմակերպմամբ, երբ կառավարման համակարգում հաշվապահական տեղեկատվական հոսքը ներկայացվում է հետնյալ կտրվածքով.

գործունեության նորմատիվային հոսք

նորմաներից շեղումների հոսք

գործունեության փաստացի արդյունքների հոսք

Նորմատիվային հաշվառման կազմակերպման ժամանակ նախօրոք կազմվում են տնտեսավարման արդյունքների նորմաներ, որոնք ապահովում են առավելագույն արդյունավետություն: Հետնաբար, կազմակերպությունները ձգտում են ստանալ հաշվարկված նորմաներին համապատասխան փաստացի արդյունքներ, իսկ սահմանված նորմաներից ստացվող շեղումները վկայում են տնտեսավարման թերացումների ն դրանց հրատապ շտկման անհրաժեշտության մասին: Այդ իսկ պատճառով, տնտեսական որոշումներ կայացնող օղակների համար չափազանց կարնորվում է տնտեսավարման փաստացի արդյունքների հոսքի վերլուծությունը հետնյալ կտրվածքով. Փաստացի հոսք Հ Նորմատիվային հոսք (Հ) (- ) Շեղումներ Նորմատիվային հաշվառում կազմակերպելիս, անհրաժեշտություն է ծագում ապահովելու հետնյալ պայմանները.  ստեղծել տնտեսավարման ցուցանիշների նորմատիվային բազա, որը պետք է ընդգրկի արտադրության ն իրացման ողջ գործընթացը,  ապահովել նորմաներից շեղումների արձանագրման փաստաթղթաշրջանառություն,  կիրառել լրացուցիչ հաշվապահական հաշիվներ, որոնք տարանջատված կամփոփեն տնտեսավարման արդյունքների նորմատիվային ն նորմաներից ծագած շեղումների հոսքերը,  կիրառել այնպիսի հաշվային թղթակցություններ, որոնք թույլ կտան հաշվապահական համակարգի շրջանակներում փոխկապակցելու նորմատիվային, շեղումների ն փաստացի ինֆորմացիոն հոսքերը,  հնարավորություն ստեղծել փաստացի հոսքերը զուգահեռաբար ներկայացնելու «նորմատիվային հոսք Հ – շեղումներ» կտրվածքով: Այսպես, հաշվետու ժամանակաշրջանում, կահույքի ֆաբրիկայում թողարկվող պահարանների գծով արտադրության ն իրացման ոլորտի նորմաները, ինչպես նան ստացված փաստացի արդյունքները ներկայացված են աղյուսակ 18.1 – ում:

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑ

սահմանված նորմայով

14 000

թողարկման փաստացի ինքնարժեք 15 000 նորմայից շեղումով

Հ 2 500 - 1 500

15 000

ՓԱՍՏԱՑԻ ՇԱՀՈՒՅԹ

սահմանային նորմատիվային շահույթ

նորմայով

- 1 000 Հ 800

շեղումով

նորմայից շեղումներ

ԻՐԱՑՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑ

Որպեսզի պահարանների թողարկման ն իրացման արդյունքների հոսքը ձնավորվի գործող նորմաներով, շեղումներով ն փաստացի ցուցանիշներով, կիրառվող հաշիվների պլանի 8-րդ դասում ներմուծենք 83-րդ կարգանիշ ունեցող հաշիվների խումբ՝ հետնյալ կտրվածքով. Կարգ 83 «Նորմատիվային հաշվառման հաշիվներ» 831 «Արտադրական ծախսումների նորմաներից շեղումներ» 832 «Արտադրություն, ծառայություններ» 833 «Գների շեղումներ» 834 «Ինքնարժեքի շեղումներ» 835 «Սահմանային շահույթ» Աղյուսակ 18.1 Ֆաբրիկայում պահարանի թողարկման ն իրացման ոլորտում սահմանված նորմաներն ու դրանցից շեղումները Արդյունքներ նորմա- փասյով տացի

.Ցուցանիշներ

Նորմայի փոփոխությունը (շեղումըՀ, -)

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՈԼՈՐՏՈՒՄ

Թողարկման ինքնարժեքը այդ թվում՝ ա) հումք ն նյութեր բ) աշխատանքային ծախսեր Միավոր արտադրանքի նարժեքը

14 000

15 000

Հ 1 000

7 500

5 000

7 500

Հ 2 500

Հ 50

ինք-

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Թողարկման քանակը

ԻՐԱՑՄԱՆ ՈԼՈՐՏՈՒՄ

Միավոր արտադրանքի .վաճառքի գինը Միավոր արտադրանքի սահմանային շահույթը Արտադրանքի վաճառքի քանակը Իրացումից ստացվող հասույթը Արտադրանքի իրացման սահմանային շահույթը ( տ.52 տ.6)

Հ 40

15 200

2 00

15 840

Առաջարկվող 832 «Արտադրություն, ծառայություններ» հաշիվը դեբետային մասով ներկայացնում է թողարկման փաստացի ծախսումները հետնյալ թղթակցությամբ.

Դտ 832 «Արտադրություն, ծառայություններ» Կտ 811 «Հիմնական արտադրություն»

Իսկ 832 հաշվի կրեդիտային մասը փաստացի ծախսումները ներկայացնում է երկու կտրվածքով (տես նկար 18.1). ա) սահմանված նորմաներով, երբ արտադրությունից թողարկված արտադրանքը մուտքագրվում է պատրաստի արտադրանքի պահեստ համապատասխան թղթակցությամբ. Դտ 215 «Արտադրանք » Կտ 832 «Արտադրություն, ծառայություններ» բ) սահմանված նորմաներից շեղումներով, երբ արձանագրված շեղումների գծով տրվում է թղթակցություն. Դտ 831 «Արտադրական ծախսերի նորմաներից շեղումներ » Կտ 832 «Արտադրություն, ծառայություններ » 832 «Արտադրություն, ծառայություններ» փաստացի ծախսումներ

նորմայով,

շեղումներով 831

փաստացի

ծախսումներ

Նկար 18.1 «Արտադրություն, ծառայություններ» հաշվի գործունեության մեխանիզմը

Փաստորեն, 832 հաշվի կիրառմամբ, հնարավորություն է ստեղծվում երկու կտրվածքով՝ նորմաներով ն շեղումներով, գնահատելու պատրաստի արտադրանքը: «Պատրաստի արտադրանք» հաշվի դեբետային մասում թողարկման նորմատիվային արժեքի արձանագրումից բացի՝ 831 հաշվից կատարվում է թույլ տրված շեղումների ներկայացում հետնյալ թղթակցությամբ.

Դտ 215 «Պատրաստի արտադրանք» Կտ 831 «Արտադրական ծախսումների նորմաներից շեղումներ»

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

տնտեսական գործունեության ընդհանուր ցուցանիշների ինֆորմացիոն հոսք նորմաներից շեղումների ինֆորմացիոն

հոսք

Նկար 18.2 Սահմանային շահույթի ձնավորման ինֆորմացիոն հոսքը` ըստ գործող ն առաջարկվող հաշիվների Նորմաներից շեղումների հաշվառումը չսահմանափակելով միայն արտադրությունով, պետք է տարածել նան իրացման ոլորտ, որպեսզի հաշվի առնվեն գների, հարկային տոկոսադրույքների, սպառման ծավալային գործոնների ազդեցությունները: Այդ նպատակով առաջարկում ենք կիրառել 835 «Սահմանային շահույթ» հաշիվը՝ 833 «Գների շեղումներ» ն 834 «Ինքնարժեքի շեղումներ» հաշիվների թղթակցմամբ, որով հնարավորություն է ստեղծվում ձնավորված փաստացի շահույթը ներկայացնելու «նորմաներ Հ - շեղումներ» ինֆորմացիոն հոսքով: Աղյուսակ 18.2 Պահարանների գծով շահույթի ձնավորման շեղումների հաշվային թղթակցությունները՝ արտադրության ոլորտում

Գործառնությունների բովանդակությունը (տես աղուսակ 1.10) Ձնակերպվել են հաշվետու ամսվա թողարկման փաստացի ծախսումներ Արտադրությունից դուրս է գրվել պատրաստի արտադրանքը փաստացի ինքնարժեքով Պահեստ է մուտքագրվել պատրաստի արտադրանքը նորմատիվային գործող ինքնարժեքով ( 20հատ 2 700 )

Թղթակցող Գումար հաշիվ Դտ Կտ ռեսուրս811 15 000 ներ 15 000

14 000

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Ձնակերպվել են արտադրության ծախսումներից նորմաների շեղումները նյութերի գծով Ձնակերպվել են արտադրության ծախսումներից նորմաների շեղումները աշխատավարձի գծով Ծախսումների նորմաներից շեղումները ներառվել են պատրաստի արտադրանքի ինքնարժեքում

(1 500)

2 500

2 500 (1500)

Այսպիսով, հաշվապահական ինֆորմացիոն հոսքը սահմանված նորմաներով ն դրանցից շեղումներով՝ ըստ գործող հաշիվների պլանի ներկայացվում է նկար 18.1-ում, իսկ ինֆորմացիոն հոսքը ձնավորող հաշվապահական թղթակցությունները՝ աղյուսակներ 18.2-ում ն 18.3-ում: Աղյուսակ 18.3 Պահարանների գծով շահույթի ձնավորման շեղումների հաշվային թղթակցությունները՝ իրացման ոլորտում

Գործառնությունների բովանդակությունը (տես աղյուսակ 1.10.) Դուրս է գրվել իրացված արտադրանքը փաստացի արտադրական ինքնարժեքով Ձնակերպվել է իրացված արտադրանքից ստացված հասույթը 20 հատ 2 760 Իրացման հասույթը վերագրվել է սահմանային շահույթին Իրացման ինքնարժեքը վերագրվել է սահմանային շահույթին Ձնակերպվել է իրացման նորմատիվային սահմանային շահույթը Ձնակերպվել է իրացման գների շեղումը Գների շեղումը վերագրվել է շահույթին Ձնակերպվել է իրացված արտադրանքի ինքնարժեքի շեղումը Ինքնարժեքի շեղումը վերագրվել է շահույթին

Թղթակցող հաշիվ Դտ Կտ

Գումար

15 000

15 200

15 200

15 000

1 000

1 000

Այսպիսով, պահարանների թողարկման ն իրացման հաշվետու ամսվա նորմաներից շեղումների ինֆորմացիոն հոսքի արդյունքները արտացոլելով համապատասխան հաշիվներում կստանանք.  արտադրության ոլորտում թույլ է տրվել նյութերի 1 500 դրամով տնտեսում, սակայն այն «կլանվել» է 2 500 դրամով աշխատավարձի գերածախսով, ն արդյունքում ստացվել է ինքնարժեքի հավելաճ 1 000 դրամով (տես 831 ն 834 հաշիվները),  իրացման ոլորտում արձանագրվել է 800 դրամով գների նորմաներից դրական շեղում (833 հաշիվ), սակայն այն «կլանվել է» 1 000 դրամի ինքնարժեքի գերածախսով, արդյունքում ձնավորելով նորմայի նկատմամբ 200 դրամի սահմանային շահույթի բացասական շեղում |400 Հ (800 – 1 000)|, որն արտացոլված է 343 հաշվում:

Գլուխ 2ՈIII ԾԱԽՍԵՐԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

.Սահմանային շահույթի նորմաներից շեղման վերլուծության ժամանակ, եթե հաշվի առնվի նան գների փոփոխման ազդեցությունը, ապա պահարանների արտադրության ն իրացման շեղումների ինֆորմացիոն հոսքը կներկայացվի այսպես. 1. նորմայով նախատեսվել է ստանալ սահմանային շահույթ 440 միավորով (տես աղյուսակ 5.1), 22 հատ 2 (720 -700) Հ 440 2. փաստացի պահարանների արտադրությունից ձնավորվել է 200 միավոր սահմանային շահույթ, 20 հատ 2 (760 -750) Հ 200 3. թույլ է տրվել սահմանային շահույթի նորմայի նկատմամբ բացասական շեղում, 200 – 440 Հ - 240 4. սահմանային շահույթի նորմայից 240 դրամով բացասական շեղման պատճառներ են հանդիսացել. ա) վաճառքի ծավալների կրճատումը. 20 2 (720 -700) - 22 2 (720 -700) Հ - 40 բ) իրացման գների բարձրացումը. 20 2 (760 -700) - 20 2 (720 -700) Հ Հ 800 գ) թողարկման ինքնարժեքի աճը. 20 2 (760 - 750) - 20 2 (760 - 700) Հ - 1 000 Սահմանային շահույթի ընդհանուր շեղումը համարժեք է առանձին գործոնային շեղումների հանրահաշվական գումարին. 200 – 440 Հ - 40 Հ 800 – 1 000

1. Դասակարգե՛ք նորմատիվային հաշվառման համակարգում գործող նախահաշիվները (18.1): 2. Թվարկե՛ք նորմաներից շեղումների վերլուծության քայլերը (8.1): 3. Ի՞նչ գործոններ են ազդում ուղղակի աշխատանքային ծախսումների շեղումների ձնավորման վրա (18.2): 4. Ի՞նչ սկզբունքով են շեղումները ստորաբաժանվում բարենպաստի ն անբարենպաստի (18.2): 5. Որո՞նք են փոփոխուն վերադիր ծախսերի նորմաներից շեղումների առաջացման պատճառները (18.3): 6. Ի՞նչ առանձնահատկություններ ունեն պարապուրդի հետնանքով ծագող շեղումները (18.3): 7. Թվարկե՛ք իրացման գործընթացում շեղումների պատճառ հանդիսացող գործոնները (18.4): 8. Ինչպե՞ս է տարանջատվում գների փոփոխման ազդեցության չափը նորմաների շեղումների կազմում (18.4): 9. Ինչպե՞ս կսահմանեք շեղումների փոխկապակցման հաշվետվությունը (18.5): 10. Թվարկե՛ք շեղումների ծագման հնարավոր պատճառները (18.5):

ԳԼՈՒԽ 2I2 ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ ՓՈՓՈԽՄԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գլուխ 2I2. ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ ՓՈՓՈԽՄԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գլխի բովանդակությունը ծախսումների փոփոխման բնույթը • թողարկել, թե դադարեցնել • գնել, թե արտադրել

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է. 

•

դասակարգել փոփոխուն ն հաստատուն ծախսերը, ինչպես նան միմյանցից տարբերակել «խառը» ն «աստիճանային» ծախսերը



որոշել արտադրանքի թողարկման ն իրացման բեկման կետը,



որոշել թողարկվող արտադրանքի «անվտանգության տարածքը»,



կատարել վերլուծական գնահատումներ թողարկումը շարունակելու կամ դադարեցնելու ուղղությամբ,



կատարել վերլուծական գնահատումներ կիսաֆաբրիկատների գնման կամ թողարկման ոլորտում:

19.1 «ՔԱՆԱԿ - ԻՆՔՆԱՐԺԵՔ - ՇԱՀՈՒՅԹ» ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ «Թողարկման քանակ – ինքնարժեք – շահույթ» վերլուծության արդյունքներով որոշվում է կազմակերպության ռազմավարությունը մոտ ապագայում:

Կառավարչական վերլուծության ժամանակ կարնորվում է թողարկման հիմնավորված ծավալների որոշումը: Շուկայական պահանջարկից ավելի թողարկված ն չիրացված արտադրանքը վատացնում է կազմակերպության ֆինանսական կայունությունը: Մյուս կողմից, նվազագույն ծավալներով արտադրանքի թողարկումը դառնում է վնասաբեր ն, չփոխհատուցելով տնտեսավարման ծախսերը, շահույթ չի ձնավորում: Հայտնի է, որ ծախսերը լինում են հաստատուն ն փոփոխուն: Հաստատուն ծախսերը չեն փոփոխվում թողարկման ծավալների փոփոխմանը զուգահեռ, իսկ փոփոխուն ծախսերը ուղղակիորեն աճում են արտադրական ծրագրի ընդլայնմամբ: Հետնաբար, եթե ֆաբրիկայում թողարկված արտադրանքի միավորի միջին գինը (8) կազմում է 200 դրամ, փոփոխուն ծախսերը (Է)՝ 150 դրամ, իսկ ողջ թողարկմանը հասանելիք հաստատուն ծախսերը՝ 10 000 դրամ (Շ), ապա «թողարկման քանակ ինքնարժեք - շահույթ» վերլուծության արդյունքները կլինեն ինչպես ներկայացված է աղյուսակ 19.1 –ում: Թողարկման ինքնարժեքի ն հասույթի համարժեքությունը (տե՛ս նկար 19.1) որոշվում է հետնյալ պայմանով. Q28ՀQ2ԷՀՇ(1) որտեղ՝ Q – թողարկման (իրացման) քանակն է: Այստեղից, թողարկման այն քանակը, որը բեկումնային կհանդիսանա վնասի չեզոքացման ն շահույթի ձնավորման գործում, կորոշվի հետնյալ կերպ. QՀՇ:(8–Է)(2) Համաձայն աղյուսակ 19.1-ի տվյալների, ինքնարժեքի ն հասույթի հավասարակշռման կետ է հանդիսանում 200 հատ արտադրանքի թողարկումն ու իրացումը, երբ շահույթի ն վնասի մեծությունը զրոյական է գնահատվում. 200 Հ 10 000 : (200 - 150)

ԳԼՈՒԽ 2I2 ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ ՓՈՓՈԽՄԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

դրամ

50 000

Շահույթի գոտի (Հ)

Բեկման կետ

40 000 30 000 20 000 Վնասի

10 000 գոտի (-)

5 000

հատ

Նկար 19.1 Ֆինանսական արդյունքի ն թողարկման քանակի կապը

Հետնաբար, ֆաբրիկան 200 հատից պակաս արտադրանք թողարկելիս ն իրացնելիս կաշխատի վնասով, ն միայն նշվածից ավելի թողարկումը կփոխհատուցի ինքնարժեքը ն կապահովի շահույթ (տե՛ս աղյուսակ 19.1):

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Բեկման կետը իրացման հասույթը ն թողարկման ծախսերը հավասարակշռող արտադրանքի քանակն է:

Օգտվելով (1) բանաձնից, կարելի է որոշել հաստատուն ծախսերի շահութաբեր սահմանը՝ թվարկած մյուս գործոնների փոփոխման դեպքում. Շ Հ Q 2 ( 8 - Է) ( 3 ) Աղյուսակ 19.1 «Թողարկման քանակ-ինքնարժեք-շահույթ» վերլուծության արդյունքները Քանակ Q

Իրացման ծավալ (Q28)

.Փոփոխուն ծախսեր (Q2 Է )

Հաստա- Ինքնարտուն ծախս ժեք (Շ) (3 -.4)

502200Հ10 000

502150Հ7 500

10 000

17 500

(7 500)

1002200Հ20 000

1002150Հ15 000

10 000

25 000

(5 000)

1502200Հ30 000

1502150Հ22 500

10 000

32 500

(2 500)

2002200Հ40 000

2002150Հ30 000

10 000

40 000

2502200Հ50 000

2502150Հ37 500

10 000

47 500

2 500

3002200Հ60 000

3002150Հ45 000

10 000

55 000

5 000

3502200Հ70 000

3502150Հ52 500

10 000

62 500

7 500

4002200Հ80 000

4002150Հ60 000

10 000

70 000

10 000

Շահույթ (2 - 5)

Եթե միավոր արտադրանքի վաճառքի գինը սահմանվի 220 դրամ, իսկ փոփոխուն ծախսերը կազմեն 140 դրամ, ապա 200 հատ արտադրանքի թողարկման դեպքում շահութաբերություն ապահովող հաստատուն ծախսերի նվազագույն սահմանը

ԳԼՈՒԽ 2I2 ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ ՓՈՓՈԽՄԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

կկազմի. Շ Հ 200 2 ( 220 – 140 ) Հ 16 000 դրամ Նույն սկզբունքով կարելի է որոշել նան թողարկվող արտադրանքի գնի նվազագույն սահմանը՝ թվարկած մյուս գործոնների փոփոխման դեպքում. 8 Հ ( Q 2 Է Հ Շ) : Q ( 4 ) Եթե միավոր արտադրանքի թողարկման փոփոխուն ծախսերը սահմանվեն 160 դրամ, իսկ հաստատուն ծախսերը՝ 12 000 դրամ, ապա 200 հատ արտադրանքի թողարկման դեպքում շահութաբերություն ապահովող վաճառքի գնի նվազագույն սահմանը կկազմի. 8 Հ ( 200 2 160 Հ 12 000) : 200 Հ 220 դրամ Օգտվելով «թողարկման քանակ – ինքնարժեք – շահույթ» վերլուծության արդյունքներից` կարելի է որոշել նան կազմակերպության ռազմավարությունը մոտ ապագայում՝ աղյուսակ 19.1-ի տվյալներով ն հետնյալ սահմանափակումներով. • թողարկումը պետք է լինի շահութաբեր. Q28 » Q 2 Է Հ Շ ( 5 ) • արտադրանքի իրացման շուկայի տարողունակությունը չի գերազանցում 50 000 դրամի մակարդակը. Q 2 8 Հ 50 000 ( 6 ) • կազմակերպության ֆինանսական հնարավորությունը թույլ չի տալիս 45 100 դրամից ավելի թողարկման ծախսերի իրականացում. Q 2 Է Հ Շ Հ 45 100 ( 7) Թվարկած սահմանափակումներով կազմենք համակարգ` որպես անհայտ ընդունելով թողարկման ծավալը (Q). Q 2 200 » Q 2 150 Հ 10 000 Q 2 200 Հ 50 000 Q 2 150 Հ 10 000 Հ 45 100 որտեղից` Q » 200 Q Հ 250 Q Հ 234 Հետնաբար, աղյուսակ 19.1-ի ն վերոհիշյալ սահմանափակումների դեպքում, կազմակերպության կողմից թողարկվող ն իրացվող արտադրանքի քանակը (հատով) պետք է ընդգրկի հետնյալ սահմանները.

(հատ)

200 Հ Q Հ 234

ԳԼՈՒԽ 2I2 ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ ՓՈՓՈԽՄԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

19.2. ԹՈՂԱՐԿԵԼ, ԹԵ ԴԱԴԱՐԵՑՆԵԼ

Ձեռնարկատերերին երբեմն հարկ է լինում որոշումներ կայացնել գործող արտադրությունների շարունակման կամ փակման ուղղությամբ: Նման որոշումներն ընդունելիս վերլուծվում են եկամուտներն ու ծախսերը երկու տարբերակների համար, ն եթե եկամուտները գերազանցում են ծախսերին, որոշվում է շարունակել արտադրությունը, կամ` հակառակը: Նման որոշումներ կայացնելիս հաշվի է առնվում թողարկման ծախսերում փոփոխուն ն հաստատուն ծախսերի հարաբերակցությունը, ինչպես նան որոշվում է յուրաքանչյուր արտադրության սահմանային շահույթը` հետնյալ բանաձնով. .Սահմանային շահույթ Հ հասույթ – փոփոխուն ծախսեր Այսպիսով, սահմանային շահույթը ցույց է տալիս թողարկվող արտադրատեսակից ակնկալվող շահույթը՝ անկախ հաստատուն ծախսերի մեծությունից: Այս ցուցանիշի գնահատմամբ որոշվում է արտադրության` ստացվող եկամուտներով հաստատուն ծախսերի փոխհատուցման ն շահույթի ստացման հնարավորությունը: Հետնաբար թողարկումը շահույթ է ապահովում, երբ. Սահմանային շահույթ - հաստատուն ծախսեր » 0 Հակառակ դեպքում, երբ թողարկման սահմանային շահույթով չեն փոխհատուցվում հաստատուն ծախսերը, չի ապահովվում շահույթի ստացում: Այսպես, եթե Ճ արտադրանքի թողարկման համար զբաղեցվում է արտադրամասային տարածքի 5 9-ը, 8 արտադրանքի թողարկման համար՝ 15 9-ը, իսկ Շ արտադրանքինը՝ 809-ը, ապա արտադրամասային շենքի 15 000 դրամ վարձավճարը բաշխվում է թողարկվող արտադրատեսակների միջն հետնյալ կերպ. Արտադրանք Ճ ` (59) 2 15 000 Հ 750 դրամ

ՍԱՀՄԱՆՈՒՄ

Սահմանային շահույթը արտադրանքի գնի ն միավորի թողարկման փոփոխուն ծախսերի տարբերությունն է:

Արտադրանք 8`

(159) 2 15 000 Հ 2 250 դրամ

Արտադրանք Շ`

(809) 2 15 000 Հ12 000 դրամ Աղյուսակ 19.2

Թողարկվող արտադրատեսակների սահմանային շահույթը .Ցուցանիշներ

Ընդամենը

Արտադրություն Ճ

Շ

Հասույթ

50 000

15 000

5 000

30 000

.Փոփոխուն ծախսեր

30 000

8 500

1 500

20 000

.Սահմանային շահույթ

20 000

6 500

3 500

10 000

.Հաստատուն ծախսեր

15 000

2 250

12 000

5 000

5 750

1 250

(2 000)

Շահույթ (վնաս)

Հաստատուն ծախսերի բաշխման արդյունքները տեղադրելով աղյուսակ 6.2–ում՝ կստանանք յուրաքանչյուր արտադրատեսակի թողարկման սահմանային շահույթն ու ֆինանսական հետնանքը: .Քանի որ Շ արտադրանքի թողարկումը վնասաբեր է ն կրճատում է կազմակերպության շահույթը 2 000 դրամով, ապա տնտեսական որոշում կայացնելիս այդ արտադրատեսակի թողարկման դադարեցման հարց է առաջանում:

ԳԼՈՒԽ 2I2 ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ ՓՈՓՈԽՄԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Սակայն, եթե Շ արտադրանքի թողարկումը դադարեցնելու որոշում է կայացվում, ապա միննույն հաստատուն ծախսերով թողարկվելու է ոչ թե երեք, այլ երկու արտադրատեսակ, որով 5 000 դրամով վնասաբեր է դառնում արդեն ողջ արտադրությունը. Հասույթ

20 000

.Փոփոխուն ծախսեր

10 000

Հաստատուն ծախսեր

15 000

Շահույթ (վնաս)

(5 000)

Հետնաբար, չնայած Շ արտադրանքի թողարկումը համարվում է վնասաբեր, այնուամենայնիվ այն շարունակվելու է, քանի որ Շ արտադրանքով ստեղծվում է 10 000 դրամի սահմանային շահույթ, որով փոխհատուցվում է ողջ արտադրության հաստատուն ծախսերի զգալի մասը ն դրանով իսկ՝ ամբողջ թողարկման համար ապահովում շահույթ:

19.3 ԱՐՏԱԴՐԵԼ, ԹԵ ԳՆԵԼ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Արտադրական ծախսումների փոփոխման բնույթի վերլուծությունը օգնում է նան միննույն արտադրատեսակը սեփական ուժերով արտադրելու կամ գնելու վերաբերյալ տնտեսական որոշումներ կայացնելիս:

Արտադրական ծախսումների փոփոխման բնույթի վերլուծությունը օգնում է նան միննույն արտադրատեսակը սեփական ուժերով արտադրելու կամ գնելու վերաբերյալ տնտեսական որոշումներ կայացնելիս: Այսպես, կահույքի թողարկման արտադրամասում, որն ունի նախապատրաստական ն հավաքման տեղամասեր՝ համապատասխանաբար 409 ն 609 տարածքային ստորաբաժանմամբ, արտադրվում են գրասենյակային պահարաններ: Արտադրամասն օգտագործվում է վարձակալական հիմունքներով՝ 10 000 դրամ վարձավճարի պայմանով: Ընդ որում, սեփական արտադրության կիսաֆաբրիկատները, որոնք թողարկվում են արտադրամասի նախապատրաստական տեղամասում 200 հատով ն միավորը 600 դրամ փաստացի ինքնարժեքով, հնարավոր է գնել նան հատը 500 դրամ շուկայական արժեքով: Պահանջվում է որոշում կայացնել կիսաֆաբրիկատները արտադրելու կամ գնելու վերաբերյալ: Նման որոշում կայացնելիս նախ անհրաժեշտ է ներկայացնել միավոր կիսաֆաբրիկատի փաստացի ինքնարժեքի կառուցվածքը.

Կիսաֆաբրիկատներ

.Պատրաստի արտադրանք

.Ցուցանիշներ

Ընդամենը

.Փոփոխուն ծախսեր

20 000

8 000

12 000

Հաստատուն ծախսեր

10 000

4 000

6 000

Ինքնարժեք

30 000

12 000

18 000

Հետնաբար, միավոր կիսաֆաբրիկատի թողարկման ինքնարժեքը 600 դրամ է (12 000 : 200) ն կարծես թե նպատակահարմար է 500 դրամով գնել շուկայից: Սակայն պետք է հաշվի առնել նան այն հանգամանքը, որ գնելիս կամ արտադրելիս հաստատուն ծախսերը (նախապատրաստական տեղամասին բաժին ընկնող վարձավճարը), միննույն է, մնում են անփոփոխ ն մասնակցում են կայացվող որոշման հաշվարկներում.

ԳԼՈՒԽ 2I2 ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ ՓՈՓՈԽՄԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

. Ցուցանիշներ

Արտադրել

Գնել

Փոփոխուն ծախսեր

8 000

Հաստատուն ծախսեր

4 000

4 000

10 000

12 000

14 000

Գնման ծախսեր 500 2 200 հատ

Ընդամենը

Այսպիսով, նպատակահարմար է կիսաֆաբրիկատներն արտադրել սեփական ուժերով ն ոչ թե գնել, քանի որ վերջինի դեպքում կկատարվի ավելորդ 2 000 դրամի (14 000 – 12 000) ծախս:

1. Ինչպե՞ս կներկայացնենք շահույթի ձնավորման բեկման կետի բանաձնը (19.2): 2. Թողարկման ինչպիսի՞ պայմաններում է ձնավորվում վնասների դաշտը (19.2): 3. Ո՞ր գործոնն է որոշիչ դեր խաղում «թողարկել, թե դադարեցնել» որոշման կայացման համար (19.3): 4. Ո՞ր գործոնն է որոշիչ դեր խաղում «գնել, թե արտադրել» որոշման կայացման համար (19.4): 5. Ներկայացրեք կառավարչական որոշումների տարբերակներ «գնել, թե արտադրել» քննարկումների ժամանակ (19.4):

Գլուխ 2.2 ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀՈՍՔԵՐԻ ԶԵՂՉՈՒՄ

Գլուխ 22. ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀՈՍՔԵՐԻ ԶԵՂՉՈՒՄ

Գլխի բովանդակությունը Դրամական հոսքերի ներկա արժեքով գնահատում • Üերդրումային որոշումների կայացում • Ակտիվների գնման կամ վարձակալման որոշումների կայացում • Կազմակերպության արժեքի գնահատում •

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է.     



զեղչել ապագայի դրամական հոսքերը ն դրանք ներկայացնել իրենց ներկա արժեքով, հաշվարկել ներդրումային տարբերակներին առնչվող զուտ ներկա արժեքը ն որոշում կայացնել տարբերակի ընտրության հարցում, կիրառել անուիտետը ներդրումային տարբերակների ընտրության հաշվարկներում, կողմնորոշվել կապիտալի շահութաբերության աճին «առավել դիմակայող» ներդրումային տարբերակի ընտրության հարցում, գնահատել դրական ն բացասական դրամական հոսքերը ակտիվների թե՛ գնման ն թե՛ վարձակալման դեպքում ն կայացնել որոշում, հաշվարկել գործող կազմակերպության գուդվիլը ն կողմնորոշվել կազմակերպության վաճառքի գնի սահմանման հարցում:

20.1. ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀՈՍՔԵՐԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ ԺԱՄԱՆԱԿԻ ԳՈՐԾՈՆՈՎ

Կազմավարչական խնդիրներ լուծելիս տնտեսական վերուծությունում հաճախ է կիրառվում դրամական հոսքերի ներկա արժեքով գնահատումը կամ, ինչպես ընդունԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ ված է ասել, սպասվելիք եկամուտների ու ծախսերի զեղչումը ն դրանց ներկա արժեԴՐՈՒՅԹ քով ցուցանիշների վերլուծական հաշվարկների իրականացումը: Կազմակերպության տնտեսավարման դրամական հոսքերը գնահատվում են Տնտեսական վերլուծուդրանց ապագա ն ներկա արժեքներով: Այսպես, եթե կազմակերպությունը կատարում թյունում կազէ 1 000 հազ. դրամի ֆինանսական ներդրում՝ տարեկան 10 9 դրույքաչափով, ապա 3 մակերպության տարի հետո ներդրման ընդհանուր դրամական ներհոսքը (ներդրման ապագա տնտեսաարժեքը) կազմում է 1 331 հազ. դրամ. վարման դրամական հոսքերը I տարի՝ 1 000 2 1.1 Հ 1 100 գնահատվում II տարի՝ 1 000 2 1.1 2 1.1 Հ 1 210 են դրանց ապա3 III տարի՝ 1 000 2 1.1 2 1.1 2 1.1Հ 1 331 կամ 1 000 (1 Հ 0.1) գա ն ներկա արժեքներով:

Հետնաբար, ներդրման ապագա արժեքի որոշման բանաձնը հանդես է գալիս հետնյալ կերպ.

Ք Հ Ք0 2 (1 Հ r) ո

.որտեղ՝ Ք0 - ներդրման չափը, r - ապագա արժեքի տոկոսադրույքը, ո - ապագա դրամական ներհոսքի (վճարումների) քանակը: Ներդրման ապագա արժեքի հաշվարկը գործնականում հեշտանում է, երբ կիրառվում են վերոնշյալ բանաձնով նախօրոք հաշվարկված գործակիցներ: Այսպես, 109-ի պայմաններում ներդրման առաջին տարվա ապագա արժեքի գործակիցը կկազմի 1.1 (1 100 : 1000), երկրորդ տարվանը՝ 1.21 (1 210 : 1 000), երրորդ տարվանը՝ 1.331 (1 331 : 1 000): Այսինքն՝ 4 000 միավորի միանվագ ներդրման ապագա արժեքը երեք տարի հետո կկազմի 4 000 2 1.331 Հ 5 324 հազ. դրամ: Եթե պահանջվի որոշել ներդրման ապագա արժեքի մեծությունը մեկնարկի պա-

Գլուխ 2.2 ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀՈՍՔԵՐԻ ԶԵՂՉՈՒՄ

հին (ներկա արժեքը), ապա կկատարվեն նույնատիպ հաշվարկներ՝ ճիշտ հակադարձ հերթականությամբ: Այսպես, որպեսզի որոշվի ներդրման արժեքը կատարման պահին (ներկա արժեք), որի շնորհիվ 109-ի պայմաններում երեք տարի հետո կստացվի 1 331 հազ. դրամ, երկու տարի հետո՝ 1 210 հազ. դրամ, մեկ տարի հետո՝ 1 100 հազ. դրամ, ապա կկատարվեն հետնյալ հաշվարկները. III տարի՝ 1 331 2 (1 : 1.33) Հ 1 000 կամ 1 331 : (1 Հ 0.1) II տարի՝ 1 210 2 (1 : 1.21) Հ 1 000 I տարի՝ 1 100 2 (1 : 1.10) Հ 1 000 Հետնաբար, ներդրման ներկա արժեքի որոշման բանաձնը կընդունի հետնյալ տեսքը. ո Ք0 Հ Ք : (1 Հ r) Այսինքն՝ 10 9-ի պայմաններում, երեք տարի հետո, 5 000 հազ. դրամի ներհոսք ակնկալող ներդրման ներկա արժեքը կատարման պահին կկազմի.

5 000 : (1 Հ 0.1) Հ 3 755 հազ. դրամ:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ներկա արժեքի հաշվարկը գործնականում նույնպես կատարվում է նախօրոք հաշվարկված գործակիցներով, որոնք ներկայացված են ներկա արժեքի աղյուսակում:

Ներդրման ներկա արժեքի հաշվարկը գործնականում նույնպես կատարվում է նախօրոք հաշվարկված գործակիցներով, որոնցով զեղչվում են ապագա դրամական հոսքերը:

ՆԵՐԿԱ ԱՐԺԵՔԻ ԱՂՅՈՒՍԱԿ

(1 Հ r) , որտեղ` r Հ զեղչի տոկոս, ո Հ վճարման տարիներ ո

0.971 0.943

0.962 0.925

0.952 0.907

0.943 0.890

0.935 0.873

0.926 0.857

0.917 0.842

0.909 0.826

0.915 0.888

0.889 0.855

0.864 0.823

0.840 0.792

0.816 0.763

0.794 0.735

0.772 0.708

0.751 0.683

0.863 0.837

0.822 0.790

0,784 0.746

0,747 0.705

0,713 0.666

0.681 0.630

0.650 0.596

0.621 0.564

0.813 0.789

0.760 0.731

0.711 0.677

0.665 0.627

0.623 0.582

0.583 0.540

0.547 0.502

0.513 0.467

0.766 0.744

0.703 0.676

0.645 0.614

0.592 0.558

0.544 0.508

0,500 0.463

0.460 0.422

0.424 0.386

0.722 0.701

0.650 0.625

0.855 0.557

0.527 0.497

0.475 0.444

0.429 0.397

0.388 0.356

0.350 0.319

0.681 0.661

0.601 0.577

0.530 0.505

0.469 0.442

0.415 0.388

0.368 0.340

0.326 0.299

0.290 0.263

0.642

0.555

0.481

0.417

0.362

0.315

0.275

0.239

0.892 0.797

0.887 0.769

0.870 0.756

0.862 0.743

0.855 0.731

0.847 0.718

0.840 0.706

0.833 0.694

0.711 0.635

0.675 0.692

0.658 0.572

0.641 0.552

0.624 0.534

0.609 0.516

0.593 0.499

0.579 0.482

0.567 0.506

0.519 0.456

0.497 0.432

0.476 0.410

0.456 0.390

0.437 0.370

0.419 0.352

0.402 0.335

0.452 0.403

0.400 0.351

0.376 0.327

0.354 0.305

0.333 0.285

0.314 0.266

0.296 0.249

0.279 0.233

0.360

0.308

0.284

0.263

0.243

0.225

0.209

0.194

Գլուխ 2.2 ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀՈՍՔԵՐԻ ԶԵՂՉՈՒՄ

0.321

0.270

0.247

0.227

0.208

0.191

0.176

0.162

0.287 0.256

0.237 0.208

0.215 0.187

0.195 0.168

0.178 0.152

0.162 0.137

0.148 0.124

0.135 0.112

0.229 0.204

0.182 0.160

0.163 0.141

0.145 0.125

0.130 0.111

0.116 0.099

0.104 0.088

0.0930 0.078

0.182

0.140

0.123

0.108

0.095

0.084

0.074

0.065

20.2. ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ ԿԱՅԱՑՈՒՄԸ

Ներդրումային միջոցառումների առանձնահատկություններից է դրանց իրականացման պահի ն ակնկալվող արդյունքների ստացման ժամկետների միջն երկարատն ժամանակահատվածի առկայությունը, որով էլ պայմանավորվում է ըստ ձնավորման ժամանակաընթացքի նախատեսվող ներդրումների արդյունքների վերագնահատման անհրաժեշտությունը: Ըստ ձնավորման ժամանակաընթացքի ներդրումների արդյունքների վերագնահատումը ընդգրկում է երկու կարնորագույն գործոն, դրանք են՝ միջոցներից ակընկալվող արդյունքների իրացման ժամանակահատվածի ն շահույթի գործող նորմայի փոփոխությունները: Վերոհիշյալ գործոնների ազդեցությունն էլ հաշվի է առնվում ներդրումների արդյունավետության գնահատման հաշվարկներում, որի անհրաժեշտությունը պայմանավորվում է հետնյալով:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

Առաջին. նորամուծությունից ստացվող եկամուտների հաշվին կազմակերպությունները նախատեսում են ամբողջովին փոխհատուցել կատարած ներդրումներն ու Ներդրումների ստանալ շահույթ: Այն ժամանակահատվածը, որը նախատեսվում է ներդրման ծախարդյունքները սերի փոխհատուցման ն շահույթի ստացման համար, կարնոր դեր է խաղում նոգնահատում են րամուծությունների նպատակահարմարության գնահատման գործում, քանի որ երկու գործոնով` ակնկալվող ար- ժամանակագրական տեսանկյունից ներկայիս արդեն ձնավորված եկամուտները դյունքների համարժեք չեն հետագայում միննույն չափերով ակնկալվող եկամուտներին: իրացման Եթե կազմակերպություն մուտք գործող ընթացիկ եկամուտները ներկա ժամանաժամանակակամիջոցում անմիջապես մոբիլիզացվում են տնտեսական գործունեության համահատվածով ն կարգում, ապա սպասվելիք համարժեք եկամուտները, դուրս մնալով տնտեսավարշահույթի նորմայով: ման բնագավառից, «սառեցվում են» որոշակի ժամանակահատվածով ն արդյունավետ գործունեության մեջ են ընդգրկվում միայն իրենց հետագա ձնավորման պահից սկսած: Այդ իսկ պատճառով ժամանակի գործոնը անհրաժեշտ վերագնահատման է ենթարկում ներդրումներից ակնկալվող եկամուտների մեծությունը՝ ելնելով ներդրումների հետգնման ժամկետների տնողությունից: Երկրորդ, շուկայական տնտեսության պայմաններում, արդյունաբերական կամ փոխատվական բնագավառում ձնավորվող շահույթի նորման պարբերաբար փոփոխվում է, ն անհրաժեշտություն է առաջանում, ելնելով նման տատանումներից, ճըշգրտումներ կատարել ներդրումների նպատակահարմարության գնահատման հաշվարկներում: Ներդրումային որոշումներ կայացնելիս որոշվում է ներդրումներով պայմանավորված զուտ արժեքը (ԶԱ), այսինքն՝ դրամական արտահոսքի ն զեղչված դրամական ներհոսքի տարբերությունը. ԶԱ Հ Դրամական արտահոսք Հ Զեղչված ներհոսք Զուտ արժեքի բացասական լինելու դեպքումը ներդրումը համարվում է ոչ շահավետ, քանի որ դրանով պայմանավորված՝ դրամական արտահոսքը գերազանցում է ընդհանուր զեղչված ներհոսքը: Դրական զուտ արժեքը վկայում է ներդրման նպատա-

Գլուխ 2.2 ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀՈՍՔԵՐԻ ԶԵՂՉՈՒՄ

կահարմարության մասին, քանի որ դրամական զեղչված ընդհանուր ներհոսքը գերազանցում է արտահոսքը: Այսպես, կազմակերպությունը 3 տիպի ներդրում իրականացնելու որոշում է կայացնելու՝ բանկային դեպոզիտի 10 9-ի պայմաններում. Ճ տարբերակ Գնվելու է արտադրական հաստոց՝ 5 000 դրամ արժողությամբ, որի օգտակար ծառայության ժամկետը կազմում է 5 տարի, իսկ տարեկան եկամտաբերությունը՝ 1 500 դրամ: 8 տարբերակ Ներդրվելու է նոր տեխնոլոգիա՝ 15 000 դրամ արժողությամբ, որի օգտակար ծառայության ժամկետը կազմում է 3 տարի, իսկ տարեկան եկամտաբերությունը՝ 6 000 դրամ:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

Շ տարբերակ ԴՐՈՒՅԹ Կատարվելու է արտադրության ավտոմատացում՝ 9 000 դրամ արժողությամբ, որի Ներդրումների օգտակար ծառայության ժամկետը կազմում է 4 տարի, իսկ տարեկան եկամտաբերուզուտ արժեքը հանդես է գալիս թյունը՝ 3 000 դրամ: Համաձայն աղյուսակ 20.1-ի՝ երեք տարբերակներից միայն Ճ-ի ն Շ-ի դեպքում է որպես դրամական ստացվում դրական զուտ արժեք, իսկ 8 տարբերակը մերժվում է դրամական հոսքերի արտահոսքի ն բացասական զուտ արժեքի պատճառով (ներդրման արտահոսքը կազմում է 15 000, սպասվելիք զեղչված իսկ զեղչված ներհոսքը 3 տարիների ընթացքում՝ 14 916 դրամ): ներհոսքի Եթե հարկ լինի Ճ ն Շ տարբերակներից միայն մեկի ընտրության որոշում կայացտարբերություն: նել, ապա կհաշվարկվի դրանցից յուրաքանչյուրի շահութաբերության ներքին նորման, որն այն սահմանն է (բեկման կետը), երբ ներդրման զուտ արժեքը դառնում է 0: Աղյուսակ 20.1 Ներդրումային տարբերակների բերված զուտ արժեքի հաշվարկը

.Տարի

Զ/գ

0.909 0.826 0.751 0.683 0.621 Զուտ արժեք

ՃՃ .տարբերակ 8 տարբերակ Դրամական Դրամական հոսք հոսք սպաս.սպասզեղչով զեղչով վող վող

Շ տարբերակ Դրամական հոսք սպասզեղչով վող

(5000) 1 500 1 500 1 500 1 500 1 500 2 500

(5000)

(15 000) 6 000 6 000 6 000

(15 000)

(9000) 3 000 3 000 3 000 3 000

(9000) 2 727 2 478 2 253 2 049

3 000

(84)

3 000

20.3. ԱՆՈՒԻՏԵՏ

Զուտ ներկա արժեքի հաշվարկները հեշտանում են անուիտետի առկայության դեպքում: Անուիտետը ապագայում ստացվելիք դրամական ներհոսքի հավասարաչափ չափաբաժինն է, որը գոյանում է անփոփոխ զեղչման տոկոսադրույքի պայ-

Գլուխ 2.2 ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀՈՍՔԵՐԻ ԶԵՂՉՈՒՄ

մաններում: Այսպիսով, անուիտետի կիրառումը հիմնավորվում է հետնյալ երկու պայմանների առկայության դեպքում. • ապագա ներհոսքերի չափաբաժինները պետք է ըստ ժամանակի հավասարաչափ բաշխված լինեն, • զեղչման տոկոսադրույքը պետք է անփոփոխ մնա դրամական ներհոսքերի ամբողջ ժամանակաընթացքում: Ինչպես ներկա արժեքի որոշման դեպքում, այնպես էլ անուիտետի կիրառման ժամանակ օգտագործվում են գործակիցներ: Անուիտետի գործակիցները ներկայացված են հավելված 2-ում, որոնք բազմապատկվում են դրամական ներհոսքի չափաբաժնով: Այսպես, եթե կազմակերպությունը ձեռք է բերելու արտադրական հաստոց՝ 5 000 դրամ արժողությամբ, որի օգտակար ծառայության ժամկետը 5 տարի է, իսկ տարեկան եկամտաբերությունը՝ 1 500 դրամ, ապա նախորդ պարագրաֆում դրամական հոսքերի ներկա արժեքի որոշման համար կատարվեց ներհոսքերի զեղչում` յուրաքանչյուր տարվա համար բանկային դեպոզիտի 10 9-ի պայմաններում. 150020,909 Հ 0,82621500 Հ 0,75121500 Հ 0,68321500 Հ 0,62121500 Հ 4753

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

Քանի որ հաստոցի օգտագործումից դրամական ներհոսքը ամբողջ ժամանակաշրջանում բաշխված է հավասարաչափ, իսկ զեղչման տոկոսադրույքը այդ նույն ընթացքում մնացել է անփոփոխ, ապա ներհոսքի ներկա արժեքի որոշման համար կիրառելի է անուիտետի գործակիցը` 10 9-ի ն 5-րդ տարվա համար (տե՛ս անուիտետի աղյուսակ). 1 500 2 3.791Հ 5 686,5

Անուիտետի կիրառումը պարզեցնում է ներդրումային ծրագրերի Հետնաբար, տվյալ ներդրումային ծրագրի զուտ ներկա արժեքի հաշվարկը բաշահուվականին պարզեցվում է անուիտետի գործակցի կիրառմամբ. թաբերության ԶՆԱ Հ (5 000) Հ 1 500 2 3.791 Հ 686,5 ներքին նորմայի հաշվարկները: Եթե կիրառվի զեղչման 159 դրույքաչափ, ապա հաստոցի ներդրման զուտ ներկա

արժեքի հաշվարկը կներկայացվի. ԶՆԱ Հ (5 000) Հ 1 500 2 3.352Հ 28

ԱՆՈՒԻՏԵՏԻ ԱՂՅՈՒՍԱԿ

որտեղ` r Հ զեղչի տոկոս, ո Հ վճարման տարիներ

ո

0.971 1.913 2.829 3.717 4.580 5.417 6.230 7.020 7.786 8.530 9.253 9.954 10.63

0.962 1.886 2.775 3.630 4.452 5.242 6.002 6.733 7.435 8.111 8.760 9.385 9.986

0.952 1.859 2.723 3.546 4.329 5.076 5.786 6.463 7.108 7.722 8.306 8.683 9.394

0.943 1.833 2.673 3.465 4.212 4.917 5.582 6.210 6.802 7.360 7.887 8.384 8.853

0.935 1.808 2.624 3.387 4.100 4.767 5.389 5.971 6.515 7.024 7.499 7.943 8.358

0.926 1.783 2.577 3.312 3.993 4.623 5.206 5.747 6.247 6.710 7.139 7.536 7.904

0.917 1.579 2.531 3.240 3.890 4.486 5.033 5.535 5.995 6.418 6.805 7.161 7.487

0.909 1.736 2.487 3.170 3.791 4.355 4.868 5.335 5.759 6.145 6.495 6.814 7.103

Գլուխ 2.2 ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀՈՍՔԵՐԻ ԶԵՂՉՈՒՄ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

Զուտ ներկա արժեքի հաշվարկը կատարվում է նախօրոք հաշվարկված գործակիցներով, որոնք ներկայացված են անուիտետի աղյուսակում:

11.30 11.94 0.892 1.169 2.401 3.037 3.604 4.111 4.563 4.967 5.328 5.650 5.937 6.194 6.423 6.628 6.810

10.56 11.12 0.887 1.647 2.322 2.914 3.433 3.889 4.288 4.639 4.946 5.216 5.453 5.660 5.842 6.002 6.142

9.899 10.38 0.870 1.626 2.283 2.855 3.352 3.784 4.160 4.487 4.772 5.019 5.234 5.421 5.583 5.724 5.847

9.295 9.712 0.862 1.605 2.246 2.798 3.274 3.685 4.039 4.344 4.604 4.833 5.029 5.197 5.342 5.468 5.575

8.745 9.108 0.855 1.585 2.210 2.743 3.199 3.589 3.922 4.207 4.451 4.659 4.836 4.988 5.118 5.229 5.324

8.244 8.559 0.847 1.566 2.174 2.690 3.127 3.498 3.812 4.078 4.303 4.494 4.656 4.793 4.910 5.008 5.092

7.786 8.061 0.840 1.547 2.140 2.639 3.058 3.410 3.706 3.954 4.163 4.339 4.486 4.611 4.715 4.802 4.876

7.367 7.606 0.833 1.528 2.106 2.589 2.991 3.326 3.605 3.837 4.031 4.192 4.327 4.439 4.533 4.611 4.675

Անուիտետի կիրառումը պարզեցնում է ներդրումային ծրագրերի շահութաբերության ներքին նորմայի հաշվարկները, որոնք կներկայացնենք հաջորդ պարագրաֆում:

20.4. ՇԱՀՈՒԹԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ՆԵՐՔԻՆ ՆՈՐՄԱ

Յուրաքանչյուր ներդրումային ծրագրի շահութաբերության ներքին նորման զեղչման այն տոկոսադրույքն է, որի կիրառման դեպքում ներդրման զուտ արժեքը դառնում է 0: Հետնաբար, այն ներդրումային ծրագրերն են նախընտրելի, որոնք ունեն բարձր շահութաբերության ներքին նորմա: Այսինքն՝ լրացուցիչ շահույթ ապահովելու առավել «դիմացկունություն»` ծրագրի իրագործման երկարատն ժամանակահատվածում կապիտալի տոկոսադրույքների հնարավոր բարձրացման հանդեպ: Շահութաբերության ներքին նորման (ՇՆՆ) որոշվում է հետնյալ բանաձնով.

ՇՆՆ Հ Ճ Հ

ՒՃ

2 (8-Ճ)

(ՒՃ – Ւ8) որտեղ՝ Ճ - զեղչի փոքրագույն տոկոս, 8 - զեղչի մեծագույն տոկոս, ՒՃ- զուտ արժեք Ճ տոկոսի դեպքում, Ւ8 - զուտ արժեք 8 տոկոսի դեպքում: Մեր օրինակում, Ճ ն Շ տարբերակների շահութաբերության ներքին նորմայի հաշվարկման համար, ներդրման զուտ արժեքը որոշենք նան 10 9-ը գերազանցող ցանկացած դրույքաչափով, ասենք՝ 159-ով: Օգտվելով վերոհիշյալ բանաձնից ն աղյուսակից՝ շահութաբերության ներքին նորման կհաշվարկվի. Ճ տարբերակի համար. 10 Հ 685 : (685 - 496) 2 (15-10) Հ 28 9

Գլուխ 2.2 ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀՈՍՔԵՐԻ ԶԵՂՉՈՒՄ

Շ տարբերակի համար. 10 Հ 507 : (507 Հ 438) 2 (15-10) Հ 13 9 Այսպիսով, ներդրում կատարելիս նախընտրելի է Ճ տարբերակը, քանի որ Շ տարՇահութաբերու- բերակի համեմատ ունի ավելի բարձր շահութաբերության ներքին նորմա ն նույնիսկ թյան ներքին զեղչման տոկոսների հետագա բարձրացումների դեպքում (մինչն 289) կարող է նորման ապահովել ներդրման դրական զուտ արժեք:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

զեղչման այն տոկոսադրույքն է, որի կիրառման դեպքում ներդրման զուտ արժեքը դառնում է 0:

Ներդրումային Ճ ն Շ տարբերակների բերված զուտ արժեքը .Տարի

Զ/գ

Շ տարբերակ

Շ տարբերակ Դրամական հոսք

սպասվող

զեղչված

.սպասվող

զեղչված

(5000) 1 500 1 500 1 500 1 500 1 500 2 500

(5000) 1 303 1 134

(9000) 3 000 3 000 3 000 3 000

(9000) 2 607 2 268 1 971 1 716

(438)

0.869 0.756 0.657 0.572 0.497 Զուտ արժեք Ճ տարբերակ

Ճ տարբերակ Դրամական հոսք

ԶԱ Հ 0

Զեղչի 9

ԶԱ Հ 0

20.5. «ԳՆԵԼ, ԹԵ ՎԱՐՁԱԿԱԼԵԼ» ՈՐՈՇՈՒՄԸ

Հիմնական միջոցներ ձեռք բերելիս կազմակերպությունները հաճախ կանգնում են գնման կամ վարձակալման ընտրության առջն: Մի կողմից, գնում կատարելիս միանվագ խոշոր դրամական միջոցներ են ծախսվում, սակայն վարձակալման տոկոսավճարներ չեն մուծվում, մյուս կողմից, վարձակալման հիմունքներով հիմնական միջոցներն օգտագործելիս չկատարելով մեկնարկային միանվագ խոշոր դրամական ծախսեր, կազմակերպությունն ակտիվի ծառայության տարիների ընթացքում պարբերաբար բացասական դրամական զուտ հոսքեր է ունենում՝ վարձատուին տոկոսավճարներ փոխանցելով: Նման դեպքերում հաշվարկվում են դրամական ներհոսքերն ու արտահոսքերը գնման ն վարձակալման տարբերակներով՝ ընտրելով նվազագույն բացասական կամ առավելագույն դրական զուտ հոսք պարունակող գործարքը: Այսպես, կազմակերպությունը նախատեսում է ձեռք բերել արտադրական հաստոց, ն այդ նպատակով ֆինանսական կառավարիչը ներկայացնում է իր կողմից հավաքագրված հետնյալ տվյալները.  հաստոցի գնման արժեքը կազմում է 2 000 հազ. դրամ, իսկ օգտակար ծառայու-

Գլուխ 2.2 ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀՈՍՔԵՐԻ ԶԵՂՉՈՒՄ

թյան ժամկետը՝ 4 տարի, հաստոցի ծառայության վերջում լուծարային արժեք չի գոյանում ն, հետնաբար, հավասարաչափ մաշվածքի հաշվարկման եղանակով ակտիվի տարեկան ամորտիզացիան կազմում է 500 հազ. դրամ,  վարձակալական հիմունքներով հաստոցը ձեռք բերելիս (տարեկան վարձավճարը՝ 700 միավոր), ակտիվի օգտակար ծառայության ընթացքում ձեռնարկությունը ընդամենը ծախսում է 2 800 միավոր, քանի որ հաստոցի սպասարկման ծախսերը հոգում է վարձատուն,  բանկային դեպոզիտի դրույքաչափը կազմում է 12 9, իսկ կազմակերպության միավոր ծախսերին բաժին ընկնող շահութահարկի տնտեսման գործակիցը՝ 0.15,  գնում կատարելիս, հաշվարկված տարեկան ամորտիզացիայի պատճառով ծախսերն ավելանում են ն նվազում է բյուջե մուծվող տարեկան շահութահարկը՝ 75 հազ. դրամով (50020.15),  վարձակալելիս, կատարվող տարեկան վարձավճարի շնորհիվ, ծախսերի ավելացումով նվազում է բյուջե մուծվող տարեկան շահութահարկը՝ 105 հազ. դրամով ( 70020.15 ): Օգտվելով հավաքագրված տվյալներից՝ ներկայացնենք հաստոցի օգտակար ծառայության ընթացքում դրամական զուտ հոսքերը գնման ն վարձակալման տարբերակներով (տե՛ս աղյուսակը): Այսպիսով, կազմակերպությանը ձեռնտու է հաստոցի վարձակալումը ն ոչ թե գնումը ( 1775 »1741), քանի որ. 1. Գնման դեպքում, ակտիվի օգտակար ծառայության չորս տարիներին հաստոցի շահագործումից ստացվում է 1 775 հազ. դրամի բացասական դրամական զուտ հոսք, իսկ վարձակալելիս, այդ ցուցանիշը նվազում է՝ հասնելով 1 741 մակարդակին: 2. Գնման առաջին տարում կազմակերպությունը 2 000 հազ. դրամի միանվագ արտահոսք թույլ տալով, հաջորդող տարիներին ակտիվի շահագործումից միայն դրամական ներհոսք է ակնկալում: Իսկ վարձակալման դեպքում, բոլոր տարիների կտրվածքով դիտվում է դրամի բացասական զուտ հոսք՝ նվազման միտումով: 

Դրամական զուտ հոսքերը՝ ակտիվը գնելիս ն վարձակալելիս .Ցուցանիշներ ԳՆՈՒՄ Դրամական արտահոսք գնման արժեք Դրամական արտահոսքի տնտեսում շահութահարկի գծով զեղչման գործակից (129) զեղչված ներհոսք Դրամական զուտ հոսք .Վ Ա Ր Ձ Ա Կ Ա Լ ՈՒ Մ Դրամական արտահոսք նախատեսվող զեղչված Դրամական ներհոսք շահութահարկի տնտեսում

Ընդամենը

.Տարիներ

2 000

2 000

(2000)

0.89

0.78

0.71

0.63

2 2 800 2 056

(1 775)

Գլուխ 2.2 ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀՈՍՔԵՐԻ ԶԵՂՉՈՒՄ

զեղչման գործակից (129) զեղչված ներհոսք Դրամական զուտ հոսք

(1 741)

0.89 (530)

0.78 (450)

0.71 (386)

0.63 (375)

Տնտեսավարման ընթացքում անհրաժեշտություն է առաջանում նան հիմնավորելու վաճառվող կամ առաջարկվող կազմակերպությունների շուկայական գինը: Նման որոշումներ կայացնելիս նույնպես օգտվում են հաշվապահական տեղեկատվությունից՝ կատարելով հետնյալ քայլերը.  որոշվում է քննարկվող կազմակերպության լուծարային հաշվեկշիռը,  հստակեցվում է կազմակերպության հետագա գործունեության երաշխիքային ժամկետը մոտ ապագայում,  հաշվարկվում է կազմակերպության կապիտալի աճի հնարավորությունը երաշխիքային ժամանակահատվածում,  որոշվում է կապիտալի աճի ներկա արժեքը՝ երաշխիքային առանձին տարիների զեղչման ճանապարհով,  լուծարային հաշվեկշռի ն կապիտալի աճի ներկա արժեքի հանրագումարը ներկայացվում է որպես կազմակերպության շուկայական իրական գին: Այսպես, Ճ կազմակերպությանն առաջարկվում է գնել միննույն ոլորտում գործող 8 կազմակերպությունը՝ հետնյալ պայմաններով. 1. 8 կազմակերպության առաջարկվող շուկայական գինը 16 000 հազ. դրամ է, 2. վաճառվող կազմակերպության անխափան գործունեության երաշխիքային ժամկետը նախատեսվում է 3 տարի, 3. կապիտալի շահութաբերությունը կազմում է տարեկան 20 9, 4. բանկի դեպոզիտի դրույքը առաջիկա 3 տարում նախատեսվում է 10 9: Ճ կազմակերպությունում տնտեսական որոշում է կայացվում առաջարկվող գնի հիմնավորվածության վերաբերյալ՝ հետնյալ քայլերի օգնությամբ. Առաջին քայլ. վաճառքի պահին կազմակերպության հաշվապահական հաշվեկշռի օգնությամբ որոշվում է 8 կազմակերպության լուծարային հաշվեկշիռը: Վաճառքի պահին 8 կազմակերպության հաշվեկշիռը ներկայացվում է այսպես. Հիմնական միջոցներ

Գալիք ժամանակաշրջանի ծախսեր Զարգացման ծախսեր

Բաժնեհավաք 15 000 կապիտալ 5 000 Շահույթ 2 000 Առնտրական պարտավորություն 300 .Պարտավորություն բյուջեին 3 700 Բանկային վարկեր

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

26 000 ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

.Պաշարներ Դրամարկղ

12 400 8 000 1 600 4 000 26 000

Հետնաբար, վաճառվող կազմակերպության լուծարային հաշվեկշիռը, այսինքն՝ պարտավորությունների փոխհատուցումից հետո իրացվելի ակտիվների մնացորդային արժեքը վաճառքի պահին կազմում է.

Լուծարվող ակտիվներ 15 000 Հ 5 000 Հ 2 000 Հ

22 000

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

22 000

.Պարտավորություններ 8 000 Հ 1 600 Հ 4 000 Հ Լուծարման մնացորդ

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

13 600 8 400 22 000

Երկրորդ քայլ. հաշվարկվում է վաճառվող կազմակերպության կապիտալի աճի

Գլուխ 2.2 ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀՈՍՔԵՐԻ ԶԵՂՉՈՒՄ

հնարավորությունը երաշխիքային ժամանակահատվածում, 209 շահութաբերության պայմաններում. .Տարիներ 12 400 2 0.2 Հ 2 480 14 880 2 0.2 Հ 2 976 17 856 2 0.2 Հ 3 571 Ընդամենը 9 027 Երրորդ քայլ. հաշվարկվում է կապիտալի հնարավոր աճի ներկա արժեքն ըստ առանձին տարիների՝ դեպոզիտի 10 9 դրույքաչափի պայմաններում. .Տարիներ

Նախատեսվող աճի զեղչում

Ընդամենը

2 480 2 0.909 Հ 2 976 2 0.826 Հ 3 571 2 0.751 Հ

Ներկա արժեք 2 254 2 458 2 681

7 393

Չորրորդ քայլ. լուծարային հաշվեկշռի ն կապիտալի աճի ներկա արժեքի հանրագումարը համարվում է վաճառվող կազմակերպության շուկայական իրական գին, ն այն համեմատելով վաճառքի առաջարկվող գնի հետ՝ որոշվում է գործարքի նպատակահարմարությունը. Լուծարման մնացորդ Հ կապիտալի սպասվող Հ առաջարկվող վաճառքի գին աճ՝ ներկա արժեքով

8 գ00 + 7 393 < 16 000 15 793 Հ16 000 Քանի որ 8 կազմակերպության վաճառքի առաջարկվող գինը գերազանցում է նրա իրացվելի հաշվեկշռի ակտիվային մնացորդի ն կապիտալի աճի ներկա արժեքի հանրագումարը, ապա Ճ կազմակերպությունը որոշում է հրաժարվել գնման գործարքից: Հակառակ դեպքում, այն կհամարվեր ոչ շահավետ ն կծախսվեր ավելորդ 207 հազ. դրամ գումար |(8 400 Հ 7 393) - 16 000|:

1. 2. 3. 4. 5.

Ինչպիսի՞ գործոններ են հաշվի առնվում դրամական հոսքերը զեղչելիս (20.1): Բնութագրե՛ք դրամական հոսքերի ապագա ն ներկա արժեքները (20.1): Սահմանե՛ք զուտ ներկա արժեքը (20.2): Բնութագրե՛ք անուիտետը (20.3): Ներկայացրե՛ք շահութաբերության նորմայի տնտեսագիտական իմաստը (20.4): 6. Ինչպե՞ս է հաշվարկվում շահութաբերության ներքին նորման (20.4): 7. Ինչպիսի՞ գործոններ են հաշվի առնվում «գնել, թե վարձակալել» որոշումները կայացնելիս (20.5): 8. Ինչպիսի՞ գործոններ են հաշվի առնվում «կազմակերպության գինը» որոշելիս (20.6):

Գլուխ 22I . ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Գլուխ 22I. ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Գլխի բովանդակությունը Պաշարների կառավարչական վերլուծություն • Պատվերի օպտիմալ քանակի գնահատում • Կառուցվածքային տեղաշարժերի գնահատում •

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է.   



բնութագրել վերլուծության խնդիրները պաշարների կառավարման համակարգում, որոշել պատվերի օպտիմալ քանակը սովորական մատակարարումների ն մեծաքանակ զեղչերի դեպքում, հաշվարկել պաշարների պահեստավորման առավելագույն ն նվազագույն մակարդակները, հաշվարկել թանկարժեք արտադրատեսակների տեսակարար կշռի բարձրացման ազդեցությունը թողարկման ծավալի վրա:

21.1. ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Կազմակերպությունների կառավարչական վերլուծության խնդիրն է նան նվազագույնի հասցնել պաշարների պահպանման տարեկան ծախսերը: Եթե ավելի շատ պաշարներ են պահվում, քան պահանջում է արտադրությունը, ապա գնորդների պաՊատվերի ծախ- հանջները բավարարվում են անմիջապես, ն արտադրությունը չի սպասում հումք ն սերը կարող են նյութերի մատակարարմանը: կրճատվել Պաշարների պահպանման ծախսերն էական են, դրանք ներառում են վարկային ժամանակային տոկոսներ, պահեստային սարքավորումների ն տարածքների շահագործման ծախմեծ ինտերվալներով պատսեր, վարչական ծախսեր, կորուստների, պակասորդների ն բարոյական մաշվածուվերների դեպթյան ռիսկային ծախսեր: Պահպանման ծախսերը կրճատվում են պաշարների նվաքում, որը հանզագույն մակարդակը պահպանելով, որն ապահովվում է փոքրածավալ ն հաճագեցնում է խակի ինտերվալներով պատվերների քաղաքականությամբ: մեծաքանակ պաշարների մաՄյուս կողմից, մատակարարման յուրաքանչյուր պատվեր ուղեկցվում է ծախսետակարարման: րով: Պատվերի ծախսը ընդգրկում է մատակարարման բաժնի աշխատակցի ժամաՄյուս կողմից, վարձն ու մուտքագրված նյութերի ստուգումների արժեքը: Պատվերի ծախսերը կամեծաքանակ պաշարների առ- րող են կրճատվել ժամանակային մեծ ինտերվալներով պատվերների դեպքում, որը կայությունը հանգեցնում է մեծաքանակ պաշարների մատակարարման: Հակառակ դեպքում, հանգեցնում է պաշարները կսպառվեն մինչն հաջորդ պատվերի ստացումը: Մեծածավալ պաշարպաշարների ների պահպանման քաղաքականությունը հանգեցնում է պահպանման ծախսերի պահպանման ծախսերի աճի: աճի: Պահեստավորման քաղաքականության խնդիրն է նվազագույնի հասցնել պաշարների պահպանման տարեկան ծախսերը: Պաշարների ընդհանուր ինքնարժեքը ներառում է.

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

 պահպանման ծախսերը,  պատվիրման ծախսերը,  պաշարների սակավության հետ կապված ծախսերը: Գոյություն ունի հակասություն պաշարների նվազագույն մակարդակի պահեստավորման (փոքրածավալ ու հաճախակի պատվերներ) ն պատվերի նվազագույն

Գլուխ 22I . ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

ծախսերի (մեծ ինտերվալներով մեծածավալ պատվերներ) ձնավորման միջն: Կառավարչական վերլուծության խնդիրն է պաշարների պատվիրման ն պահպանման քաղաքականության ընտրությունը, երբ նվազագույնի են հասցվում թվարկած երկու ծախսային կատեգորիաները: Խնդրի լուծումն իրականացվում է պատվերի օպտիմալ քանակի (ՊՕՔ) որոշմամբ, երբ պահպանման ն պատվիրման ծախսերի հակակշռումով ստացվում է երկուսի նվազագույն հանրագումարը: Պաշարների պակասը (դեֆիցիտը) նույնպես ուղեկցվում է ծախսերով, քանի որ գնորդները պատրաստի արտադրանքի առաքումների խափանումների դեպքում այլ մատակարարներ կփնտրեն: Արտադրությունը կընդհատվի պահանջվող հումք ն նյութերի բացակայության դեպքում: Հետնաբար կարնորվում է պաշարների ճիշտ մակարդակի պահպանումը, որով նվազագույնի են հասցվում դրա հետ կապված ծախսերը: Պաշարների պահպանման ծախսերի այս հարցերի լուծումը հիմնականում կապված է երկու խնդրի հետ, որը ներկայացված է գծապատկերով:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Բուֆերային մակարդակը նպատակաուղղված է ծայրահեղ անհրաժեշտ իրավիճակներում պաշարների սպառման բավարարմանը:

Ինչ քանակի պատվիրել

Որոշակիորեն պարզ է պահանջարկը ն պատվերի կատարման ժամկետը

Երբ կրկնել պատվերը

Պաշարների վերահսկողության ինչ համակարգ կիրառել

Որոշակիորեն պարզ չէ պահանջարկը ն պատվերի կատարման ժամկետը

Կառավարման համակարգում անհրաժեշտություն է ծագում կողմնորոշվելու մեծ խմբաքանակներով ն ինտերվալներով արտադրության (ունենալով սարքավորումների ցածր շահագործման ծախսեր ու բարձր պահպանման ծախսեր) կամ փոքր, բայց հաճախակի ինտերվալներով խմբաքանակների արտադրության միջն (ունենալով սարքավորումների բարձր շահագործման ծախսեր ու ցածր պահպանման ծախսեր): Երբ պարբերաբար պաշարների նոր խմբաքանակներ են գնվում կամ արտադրվում, ապա ժամանակագրական կտրվածքով պաշարների մակարդակները հանդես են գալիս հետնյալ գրաֆիկով.

Գլուխ 22I . ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Պատվերի օպտիմալ քանակը (ՊՕՔ) պաշարների յուրաքանչյուր պատվերի դեպքում ապահովում է տարեկան նվազագույն ծախսեր:

Պաշարներ (քանակ)

Պատվերի քանակ

Բուֆերային պաշար Ժամանակը

Բուֆերային մակարդակը նպատակաուղղված է ծայրահեղ անհրաժեշտ իրավիճակներում պաշարների սպառման բավարարմանը: Մեծաքանակ պատվերների դեպքում յուրաքանչյուր տարում կրճատվում են պատվերի իրականացման ծախսերը: Սակայն, մյուս կողմից, պաշարների ծավալը միջինից բարձր լինելով` հանգեցնում է պահպանման ծախսերի աճի: Հետնաբար թվարկած երկու ծախսերի միջն հավասարակշռություն սահմանելու խնդիր է ծագում: Պատվերի օպտիմալ քանակը (ՊՕՔ) պաշարների յուրաքանչյուր պատվերի դեպքում ապահովում է տարեկան նվազագույն ծախսեր: Երբ կրկնել պատվերը: Պատվերի տրման ն մատակարարման ժամկետների միջն անխուսափելիորեն ժամանակային «պատուհան» է գոյանում: Երբ որոշակիորեն պարզ է տվյալ «պատուհանի» ն պահանջարկի մեծությունը, ապա ճշգրիտ որոշում է կայացվում պատվերի կրկնման պահի վերաբերյալ: Սակայն այդ երկու գործոնն էլ անկանոն տատանումներ ունեն, որի հետնանքով հնարավոր է բուֆերային մակարդակից պաշարների օգտագործում, եթե պաշարների սպառումն ու պատվերի կատարման ժամկետները հասցվեն միջին մակարդակի: Այս դեպքում նորից պահպանման ծախսերը (բուֆերային բարձր մակարդակ) պաշարների դեֆիցիտային ծախսերի հետ (բուֆերային ցածր մակարդակ) հաշվեկշռելու խնդիր է առաջանում:

21.2. ՊԱՏՎԵՐԻ ՕՊՏԻՄԱԼ ՔԱՆԱԿԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Պատվերի օպտիմալ քանակի որոշումը պաշարների կառավարման համակարգի հիմնաքարն է: Տվյալ ցուցանիշի վերլուծության կարնորությունը ներկայացնենք հետնյալ օրինակով: Հացի գործարանի կողմից օգտագործվող ալյուրի պահանջարկը կազմում է 30 000 տ: Պահեստավորման նպատակով յուրաքանչյուր պատվերը ընդգրկում է 5 000 տ ալյուր: Յուրաքանչյուր պատվեր իրականացվում է անմիջապես ն գնահատվում է 200 հազ դրամ` ընդգրկելով տեղափոխման ն պատվիրման ծախսերը: Մեկ տ ալյուրի պահեստային պահպանման տարեկան ծախսը գնահատվում է 1,20 հազ. դրամ: Գրաֆիկորեն պաշարների մակարդակները կներկայացվեն այսպես.

Գլուխ 22I . ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Ժամանակը՝ ըստ ամիսների

Այսպիսով, կազմակերպությունը միանվագ պատվիրում է 5 000 տ ալյուր ն կատարում դրանց հավասարաչափ դուրսգրում: Յուրաքանչյուր երկրորդ ամսվա վերջում պաշարների մակարդակը դառնում է զրո, ն նոր պատվեր է կատարվում: Պաշարների պահեստային տարեկան միջին մնացորդը կազմում է 2 500 տ (5 000 : 2), որը փաստորեն համալրման կես մակարդակն է: Հացի գործարանի ալյուրի պաշարների տարեկան ընդհանուր ծախսերը կազմում են. Պատվերի ծախսեր (30 000 : 5 000) 2 200 Հ 1 200 Պաշարների պահպանման ծախսեր (5 000 : 2) 2 1,20 Հ 3 000 Ընդամենը պաշարների ծախսեր 4 200 Ալյուրի տարեկան ծախսերը հաշվարկվում են 30 000 տ-ով` 5 000 տ յուրաքանչյուր պատվերում: Եթե յուրաքանչյուր պատվերի կատարման արժեքը 200 հազ. դրամ է, ապա պատվերների տարեկան ընդհանուր արժեքը կկազմի 1 200 հազ. դրամ: Ալյուրի պահեստային պահպանման տարեկան միջին ծախսը 1,20 հազ. դրամ է: Քանի որ պաշարների տարեկան միջին մնացորդը կազմում է համալրման կեսը, ապա ալյուրի պաշարների պահպանման տարեկան ծախսը կգնահատվի 3 000 հազ. դրամ: Վերոհիշյալ հաշվարկները կատարվեցին տարեկան վեց անգամյա մատակարարման դեպքում: Համեմատենք այս ծախսերը տարեկան 4, 6, 8, 10 ն 15-անգամյա մատակարարումների դեպքում:

Ճ

Շ

ք

Է

Է

Պատվերների տարեկան քանակ

Պատվեր ի տարեկա ն ծախս (Ճ 2 200)

Պատվերի չափը (30 000 : Ճ)

Պաշարնե րի միջին մնացորդը (Շ : 2 )

Պաշարների պահպանման տարեկան ծախսը (ք 2 1,20)

Պաշարներ ի ընդհանուր ծախսը (8 Հ Է)

տ

տ

հազ. դրամ

հազ. դրամ 1 200 1 600 2 000 3 000

7 500 5 000 3 750 3 000 2 000

3 750 2 500 1 875 1 500 1 000

4 500 3 000 2 250 1 800 1 200

հազ. դրամ

5 300 4 200 3 850 3 800 4 200

Գլուխ 22I . ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Պաշարների ընդհանուր ծախսերը (Է սյուն) նվազագույնի հասցնելու նպատակով անհրաժեշտ է տարեկան կատարել ութից տասնհինգ պատվեր, երբ պատվերի չափը կգտնվի 3 750 ն 2 000 տ ալյուրի սահմաններում: Առավել ճշգրիտ պատասխան կստացվեր տարեկան 9, 10, 11, 12, 13 ն 14 պատվերների հաշվարկի դեպքում: Սակայն ընտրանքի եղանակով հաշվարկի շարունակման փոխարեն կարելի է աղյուսակի տվյալները ներկայացնել գրաֆիկորեն` համադրելով փաստացի ծախսերն ու պատվերների չափը: Արդյունքում ստացվում է երեք կոր.  պատվերի տարեկան ծախսեր (սյուն 8),  պաշարների պահպանման տարեկան ծախսեր (սյուն Է),  պաշարների ընդհանուր ծախսեր (սյուն Է):

F E

B

1 000

2 000

3 000 4 000 Պատվերի չափը (տոննա)

5 000

6 000

7 000

Գրաֆիկը ցույց է տալիս, որ նվազագույն ծախսեր են ապահովվում՝ պատվերի չափը պահպանելով 3 000-ից 3 200 տ ալյուրի սահմաններում: ՊՕՔ-ի բանաձնով որոշվում է պատվերի ճշգրիտ օպտիմալ քանակը, որի հաշվարկը ներկայացվեց երրորդ գլխում: Բացի այդ, բանաձնի կիրառմամբ կրճատվում է հաշվարկների աշխատատարությունը: Բանաձնն ունի հետնյալ տեսքը.

2C0D CH որտեղ` Շ0 - մեկ պատվերի կատարման արժեքն է, ք - պաշարների տարեկան նախատեսվող ծախսը, ՇH - միավոր պաշարի պահպանման տարեկան ծախսը: Օգտագործելով բանաձնը վերոհիշյալ օրինակում՝ կստանանք, որ ՊՕՔ Հ 3 162 տ ալյուրի: (22 200 2 30 000) : 1,20 Տարեկան ընդհանուր ծախսը Հ Պահպանման ծախսեր Հ Պատվերի արժեք Հ

Գլուխ 22I . ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Հ Միջին պաշար 2 ՇH Հ Պատվերների քանակ 2 Շ0 Հ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Պաշարների «պահպանման ծախսերը» հաճախ կրճատվում են զեղչերի դեպքում, քանի որ ծախսերի մեծությունը հաճախ հաշվանցվում է պաշարների գնման արժեքի տնտեսմամբ:

Հ 3 162 2 1,2 Հ 30 000 2 200 Հ 3 795 հազ. դրամ 3 162 Մեծաքանակ պատվերների դեպքում հաճախ զեղչեր են առաջարկվում: Խնդիրն այն է, թե մեծաքանակ պատվերներով զեղչեր ձեռք բերելիս ինչպես կհաշվարկվի ՊՕՔ-ը, կամ արդյոք զեղչերը տեղին են: Նման խնդրի լուծումը կատարվում է հետնյալ քայլերով. 1. Հաշվարկվում է ՊՕՔ-ն` առանց հաշվի առնելու զեղչերը: 2. Հաշվարկվում է պաշարների տարեկան ծախսը: 3. Վերահաշվարկվում է պաշարների տարեկան ծախսը` հաշվի առած ձեռք բերված զեղչերը: 4. Համեմատելով երկրորդ ն երրորդ քայլերի արդյունքները` ընտրվում են այլընտրանքային նվազագույն ծախսերը: 5. Հաշվարկները կրկնվում են զեղչերի բոլոր մակարդակների համար:

Օրինակ. Եթե վերոհիշյալ օրինակում ալրաղաց կոմբինատի կողմից կազմակերպությանը տրվի 29-ի զեղչ` 5 000 տ ալյուրի պատվերից ն 2,59-ի զեղչ` 7 500 տ-ից ավելի պատվիրելու դեպքում, ՊՕՔ-ն արդյոք հանդես կգա 3 162 տոննայով: Քայլ առաջին ն երկրորդ Արդեն հաշվարկվել է, որ 3 162 տոննա ալյուր պատվիրելիս պաշարների տարեկան ընդհանուր ծախսը կազմում է 3 795 հազ. դրամ: Քայլ երրորդ 2H 5 000 տ պատվերի դեպքում Հ

Շք Հ

5 000 2 1,2 Հ

30 000 2 200 Հ

4 200 Հ

5 000

Լրացուցիչ ծախսերը 5 000 տ պատվիրման դեպքում կազմում են Զեղչերից ձնավորվող տնտեսումը 29 2 30 000 Ծախսերի զուտ տնտեսում

(405)

Քայլ չորրորդ Ծախսերի տնտեսման հաշվարկը Այժմ դիտարկենք 7 500 հատի պատվերը, որի դեպքում. 7 500 2 1,2 30 000 2 200 5 300 Ընդհանուր ծախսը Հ 5 300 7 500 Ընդհանուր ծախսը 5 000 հատով պատվերի դեպքում 4 200 Լրացուցիչ ծախսեր (1 100) Լրացուցիչ զեղչերից տնտեսումներ (2,5 - 2)9 2 30 000 Ծախսերի տնտեսում (գերածախս) (950) Պաշարների 7 000 հատ խմբաքանակով պատվիրման դեպքում զեղչերի տնտեսման գումարը չգերազանցեց ընդհանուր ծախսերին ն տարեկան 2,59 զեղչը չընդունվեց: Այսպիսով, պաշարների «պահպանման ծախսերը» հաճախ կրճատվում են զեղչերի դեպքում, քանի որ ծախսերի մեծությունը հաճախ հաշվանցվում է պաշարների գնման արժեքի տնտեսմամբ:

Գլուխ 22I . ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

21.3. ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ ՄԱԿԱՐԴԱԿԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Կազմակերպությունները ձգտում են կրճատել պաշարների մակարդակը «Ճիշտ ժամանակին համակարգի կիրառման» ուղիով: Առաջին հայացքից կարող է թվալ, թե «Ճիշտ ժամանակին» պաշարների կառավարման համակարգի նպատակը համընկնում է «Պաշարների իդեալական վերահսկողության համակարգի» խնդիրներին: Չէ որ պատվերի կրկնման մակարդակը որոշվում է այնպես, որ նոր խմբաքանակի մուտքագրումը կատարվի հենց այն պահին, երբ սպառվի պաշարների վերջին մնացորդը: Հետնաբար, քննարկվող համակարգը չի հակասում ՊՕՔ համակարգին: Արտադրության ն պաշարների կառավարման «Ճիշտ ժամանակին» համակարգը բաղկացած է մատակարարման այնպիսի շարքերից, որոնք սպասարկում են միմյանց հաջորդող արտադրական փուլերը` մինչն ավարտուն արտադրանքը: Յուրաքանչյուր արտադրական փուլ կարող է գործել մատակարարման մեկօրյա ժամկետում, հետնաԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ բար յուրաքանչյուր փուլ թողարկման հաջորդ փուլ է փոխանցում ճիշտ այնքան պաԴՐՈՒՅԹ շար (կիսաֆաբրիկատ), որքան բավարար է հաջորդ օրվա անխափան արտադրության համար: Պատվերի Այս համակարգը մեծ կիրառում ունի ճապոնական ավտոարդյունաբերությունում: կրկնման մակարդակը պաՆկարագրված համակարգի հաջող կիրառման համար անհրաժեշտ է. շարների այն  արտադրության կայուն ն բարձր մակարդակներ, մնացորդն է,  սպառողի ն մատակարարի ամենօրյա արտադրական ծրագրերի կոորդինաորի դեպքում ցում, պատվեր է իրականացվում:  մատակարարի կողմից համագործակցություն ն ցանկացած խնդրի լուծման երաշխիքների տրամադրում` կապված անսարքությունների կամ անկանխատեսելի խոտանի վերացման հետ,  մանրակրկիտ մշակված ներգործարանային պլանավորում, որը կիրառելի լինի յուրաքանչյուր օգտագործողի համար: Այս դեպքում յուրաքանչյուր հոսքային գծի հատկացվում է նյութերի մատակարարման ուրույն երթուղի, ն այսպիսով նյութերի պահեստից ելքագրում չի իրականացվում ընդհանուր գործարանային

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

երթուղով, ԴՐՈՒՅԹ  հարմարավետ ն վստահելի տրանսպորտային համակարգի առկայություն կամ սպառողի ն մատակարարի մոտիկ տեղաբաշխում, Պատվերի  մատակարար կազմակերպության սեփականության բաժնեմասի տիրապետում, չափը պաշարների այն որը թույլ կտա սպառողին իր համապատասխան վերաբերմունքը արտահայտել քանակն է, որը մատակարարի ընթացիկ գործունեության նկատմամբ: պատվիրվում է Նման քաղաքականությանն առնչվող ծախսերն ու օգուտները հետնյալն են. յուրաքանչյուր  պահեստային ծախսերը գրեթե զրոյացվում են, քանի որ դրանք փոխանցվում ՊԿՄ – ի դեպքում: են մատակարարին,  որակի վերահսկողության ֆունկցիան բարձրացնում է մատակարարների պատասխանատվությունը,  բացառվում են պաշարների արժեզրկման, կորստի ն կապիտալի սառեցման ծախսերը` կապված պահեստավորման հետ: Սակայն դրա հետ մեկտեղ, կարող են պահանջվել արտադրական ն բեռնման սարքավորումների փոփոխման ծախսեր:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

Պաշարների պահպանման պահեստային մակարդակների որոշումը նույնպես գտնվում է կառավարչական վերլուծության ոլորտում: Տվյալ համակարգը, կիրառելով առանձին պաշարների օգտագործման ն մատակարարման ժամկետների բազիսային տվյալներ. որոշում է պաշարների պահեստավորման այն քանակը, որով ձեռնարկ-

Գլուխ 22I . ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԴՐՈՒՅԹ Պաշարների առավելագույն մակարդակը բուֆերի պաշարների ն պատվերի չափի հանրագումարն է:

վում են համապատասխան գործողություններ: Պատվերի կրկնման մակարդակը պաշարների այն մնացորդն է, որի դեպքում պատվեր է իրականացվում: Այն հաշվարկվում է. առավելագույն պահանջարկ 2 առավելագույն պատվերի կատարման ժամկետ Եթե պատվերը կատարվի առավելագույն ժամկետում ն դրա հետ մեկտեղ պաշարների առավելագույն սպառում նախատեսվի, ապա ՊԿՄ-ի որոշման նման մակարդակը չի նվազեցվի կամ հասցվի զրոյի:

Օրինակ Կազմակերպությունը պաշարների վերահսկողության ժամանակ կիրառում է պատվերի կրկնման հաստատուն մակարդակ ն նախատեսում է արտադրությունում օգտագործվող նոր նյութատեսակի համար սահմանել ՊԿՄ: Կազմակերպությունը քաղաքականություն է վարում պահանջվող յուրաքանչյուր նյութատեսակի պահեստավորման ուղղությամբ: Հաշվարկված է, որ նոր նյութատեսակի օրական առավելագույն սպառումը 100 տ է, իսկ պատվերի հանձնարարականից մինչն պաշարների մուտքագրման առավելագույն ժամանակահատվածը` 3 աշխատանքային օր: Նման իրավիճակում պատվերի կրկնման մակարդակը. ՊԿՄ Հ 100 տ 2 3 օր Հ 300 տ Պաշարների նվազագույն մակարդակը սովորաբար վերագրվում է բուֆերային մակարդակին: Եթե պաշարները նվազում են այդ մակարդակից, ապա անհապաղ միջոցառումներ են ձեռնարկվում պահանջվող համալրման ուղղությամբ: Այսպիսով, նվազագույն մակարդակից պակաս պաշարների պահեստավորում նորմալ իրավիճակներում չի նախատեսվում: Այդ մակարդակը որոշվում է այսպես. Պատվերի կրկնման մակարդակ – (Պատվերի կատարման միջին ժամկետ 2 Պաշարների օրական միջին սպառում)

Պատվերի չափը պաշարների այն քանակն է, որը պատվիրվում է յուրաքանչյուր ՊԿՄ – ի դեպքում:

Օրինակ Մինչն 30 հատ պաշարի մակարդակի դեպքում կազմակերպությունը պատվեր է իրականացնում: Պաշարների այն քանակը, որը կազմակերպությունը ձգտում է ունենալ անմիջապես մուտքագրումից հետո` 250 հատ է: Եթե հաշվարկված է, որ պաշարի շաբաթական ծախսը 25 հատ է, պատվերի կատարման ժամկետը` մեկ շաբաթ, ապա որքա՞ն կկազմի պատվերի չափը:

Լուծում Առավելագույն պաշար

Ընթացիկ պաշար

Սպառումը պատվերի 25 կատարման ընթացքում Պատվերի չափը

Պաշարների առավելագույն մակարդակը բուֆերի պաշարների ն պատվերի չափի հանրագումարն է:

Գլուխ 22I . ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Այն կարող է ներկայացվել հետնյալ բանաձնով. Կրկնման մակարդակ Հ Պատվերի չափ - (Պատվերի կատարման նվազագույն ժամկետ 2 Պաշարների օրական նվազագույն սպառում)

Օրինակ Կազմակերպությունը պաշարները պատվիրում է 500 հատով: Պատվերը կրկնվում է 300 հատ պաշարի մակարդակի դեպքում: Պատվերի կատարման նվազագույն ժամկետը 4 օր է, իսկ պաշարների օրական նվազագույն ծախսը` 50 հատ: Պաշարների առավելագույն մակարդակը կկազմի. 300 Հ 500 – (5024) Հ 600 հատ:

21.4. ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ ԿԱԶՄԻ ԵՎ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Կառավարչական վերլուծության ուսումնասիրման առարկան է նան պատրաստի արտադրանքի կազմն ու կառուցվածքը: Եթե պաշարների կազմում աճում է թանկարժեք արտադրատեսակների տեսակարար կշիռը, ապա ավելանում է թողարկման ծավալային արժեքը, որն իր ազդեցությունն է թողնում շահույթի ն շահութաբերության վրա: Թողարկման կառուցվածքային տեղաշարժերի ազդեցությունը արտադրության արժեքային մեծության վրա որոշենք շղթայական տեղադրումների եղանակով: Տեսակարար կշիռ

Թողարկման քանակը պլանային գներով

փաստացի

պլան

փաստացի

պլան

փաստացին՝ պլանային կառուցվածքով

փաստացի

Արտադրանք

պլան

Թողարկման ծավալի փոփոխությունը

Թողարկման քանակ Գին

Ճ

5 000

10 000

13 300

50 000

47 500

66 500

Հ19 000

3 000

10 000

5 700

30 000

28 500

17 100

-11 400

Σ

-

20 000

19 000 1009

80 000

76 000

83 600

Հ7 600

Արտադրատեսակների թողարկման ծավալ Հ թողարկման համընդհանուր քանակ (8) 2 արտադրատեսակի տեսակարար կշիռ (d) 2 արտադրատեսակի գին (Շ) Թողարկման պլանային ծավալ. Հ 80 2 d0 2 Շ0 Հ 20 000 2 509 2 5 000 Հ 20 000 2 509 2 3 000 Հ 80 000 Փաստացին` պլանային կառուցվածքով. Հ 81 2 d0 2 Շ0 Հ 19 000 2 509 2 5 000 Հ 19 000 2 509 2 3 000 Հ 76 000 Թողարկման փաստացի ծավալ. Հ 81 2 d1 2 Շ1 Հ19 000 2 709 2 5 000 Հ 19 000 2 309 2 3 000 Հ 83 600 Կազմակերպությունը արժեքային արտահայտությամբ կատարել է թողարկման պլանը 3 600 հազ. դրամով (83 600 – 80 000), որը, սակայն, ձեռք է բերել թողարկման կառուցվածքային տեղաշարժերի շնորհիվ: Այսպես, թողարկման ծավալի փոփոխության վրա քանակային փոփոխությունը բացասական ազդեցություն է թողել ն կազմել է - 4 000 հազ. դրամ (76 000 – 80 000):

Գլուխ 22I . ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Սակայն, առավել թանկարժեք արտադրատեսակների կողմը կառուցվածքային տեղաշարժ կատարելով, կազմակերպությանը հաջողվել է ապահովել թողարկման աճ Հ 7 600 հազ. դրամ, արդյունքում արձանագրելով պլանի նկատմամբ թողարկման արժեքային գերակատարում. Հ3 600 Հ- 4 000 Հ 7 600 Նույն արդյունքը կստացվի տոկոսային տարբերությունների եղանակի կիրառման դեպքում: Այսպես, թողարկված պատրաստի արտադրանքի արժեքային մեծությամբ պլանի կատարման գործակիցը (K8) կկազմի` Kա Հ 83 600 / 80 000 Հ 1.045, իսկ քանակային արտահայտությամբ նույն ցուցանիշը կհաշվարկվի` Kք Հ 19 000 / 20 000 Հ 0,95: Հաշվարկված երկու ցուցանիշների տարբերությամբ կգնահատվի թողարկման կառուցվածքային տեղաշարժերի ազդեցությունը պատրաստի արտադրանքի արժեքային մեծության վրա. (Kա - Kք) 2 թողարկման պլանային ծավալ Հ (1,045 – 0,95) 2 80 000 Հ Հ 7 600

1. Որո՞նք են պաշարների անհրաժեշտ մակարդակի ապահովման ծախսերի բաղադրիչները (21.1): 2. Ե՞րբ պետք է կրկնել պատվերը (21.1): 3. Ներկայացրե՛ք պատվերի օպտիմալ քանակի որոշման բանաձնը (21.2): 4. Ինչպե՞ս կբնութագրեք պաշարների բուֆերային մակարդակը (21.2): 5. Ինչպե՞ս են հաշվարկվում պաշարների առավելագույն ն նվազագույն մակարդակները (21.3): 6. Ներկայացրե՛ք «Ճիշտ ժամանակին» մատակարարման համակարգի առավելություններն ու թերությունները (21.3): 7. Ինչպիսի՞ եղանակներով է որոշվում թողարկման կառուցվածքային տեղաշարժերի ազդեցությունը պատրաստի արտադրանքի արժեքային մեծության վրա (21.4):

ԳԼՈՒԽ 22II. ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Գլուխ 22II. ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Գլխի բովանդակությունը

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է.

Շրջանառու կապիտալի պարբերաշրջանը • Շրջանառու կապիտալի ֆինանսավորման վերլուծությունը • Շրջանառու կապիտալի սահմանների գնահատումը •



սահմանել շրջանառու կապիտալն ու այն ձնավորող գործոնները,



գնահատել դեբիտորական պարտքերի, կրեդիտորական պարտավորությունների ն պաշարների պտույտի տնողությունը ն հաշվարկել շրջանառու կապիտալի պարբերաշրջանը,



կատարել շրջանառու կապիտալի ձնավորման վրա ազդող դրական ն բացասական գործոնների վերլուծություն,



բացահայտել շրջանառու կապիտալի վրա գործոնային ազդակների ներգործության թույլատրելի չափերը ն որոշել շրջանառու կապիտալի օպտիմալ մեծությունը:

22.1. ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ԲԱՂԱԴՐԻՉՆԵՐԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Կազմակերպության տնտեսավարման արդյունավետությունը մեծ մասամբ կախված է նան կապիտալի պտույտի արագությունից:

Կազմակերպության տնտեսավարման արդյունավետությունը մեծ մասամբ կախված է նան կապիտալի պտույտի արագությունից, որի աճով բարձրանում է շահութաբերության մակարդակը ն նվազում ձեռնարկատիրական ոլորտում դրամական ներդրումների քանակը: Շրջանառու կապիտալի էությունը ներկայացնենք հինգ տարիների ընթացքում կազմակերպության ակտիվների ֆինանսավորման գործընթացի վերլուծությամբ: Ակտիվների ն պարտավորությունների դինամիկան Տարի

ԱԿՏԻՎՆԵՐ

ոչ ընթացիկ

ընթացիկ

1 000 1 000 1 000 1 000 1 000 1 000

1 500 2 000 1 500 3 000

ընդամենը

1 500 2 500 1 800 3 000 2 500 4 000

Կարճաժամկետ պարտավորություն

Շրջանառու կապիտալ (3 –5)

1 000 1 000 1 200

1 000 1 500 1 800

Աղյուսակի տվյալները ցույց են տալիս, որ վերլուծվող ժամանակաշրջանում դիտվել են կազմակերպության ընդհանուր ակտիվների ոչ թե համաչափ, այլ տատանվող աճի միտումներ: Ընդ որում, բոլոր հինգ տարիներին ոչ ընթացիկ ակտիվները մնացել են անփոփոխ ն, հետնաբար, դիտարկվող աճի պատճառ են հանդիսացել ընթացիկ ակտիվների տատանվող ավելացումները: Բացի այդ, ընթացիկ ակտիվները որոշ տարիներին լրացվել են ոչ միայն սեփական

ԳԼՈՒԽ 22II. ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

կապիտալի, այլն բանկի կարճաժամկետ վարկերի հաշվին: Հետնաբար, կապիտալի պտույտը վերլուծելիս անհրաժեշտություն է առաջանում ակտիվների ֆինանսավորման ընդհանուր աղբյուրներից առանձնացնել սեփական աղբյուրներով ապահովված շրջանառու միջոցները կամ շրջանառու կապիտալը:

4 000

1 000 Ոչ ընթացիկ ակտիվներ

Տարիներ

Կազմակերպության ոչ ընթացիկ ակտիվների փոփոխման բնույթը

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Շրջանառու կապիտալը հանդես է գալիս որպես. ընթացիկ ակտիվներ – ընթացիկ պարտավորություններ:

Արժեք 4 000

Ակտիվներ

3 000 2 500

Ընթացիկ ակտիվներ

1 500

Ոչ ընթացիկ ակտիվներ

Կազմակերպության ընդհանուր ակտիվների փոփոխման բնույթը Շրջանառու կապիտալը, որը փաստորեն անխափան տնտեսավարման նպատակով ընթացիկ ակտիվների նվազագույն մակարդակն է ապահովում, հանդես է գալիս որպես. ընթացիկ ակտիվներ – ընթացիկ պարտավորություններ Շրջանառու կապիտալի հիմնական բաղադրիչներն են.  սեփական աղբյուրներով ֆինանսավորված պաշարները  դեբիտորական պարտքերը

ԳԼՈՒԽ 22II. ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ



սեփական աղբյուրներով ապահովված դրամական միջոցները

Արժեք

Կարճաժամկետ պարտավորություններ

3 000 2 500

1 500

Սեփական ֆինանսավորում

Հաստատուն կապիտալ Շրջանառու կապիտալի ձնավորումը

22..2. ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՊԱՐԲԵՐԱՇՐՋԱՆԸ

Շրջանառու կապիտալի պտույտի տնողությունը կախված է պաշարների, դեբիտորական ն կրեդիտորական պարտքերի միջին մնացորդների մեծություններից: Ընդ որում, որքան կրճատվեն կազմակերպության պաշարներն ու դեբիտորական պարտքերը ն աճեն պարտավորությունները, այնքան կփոքրանա շրջանառու կապիտալի պտույտի տնողությունը ն տնտեսավարման լրացուցիչ ֆինանսավորման անհրաժեշտությունը: Եթե հումքի ն նյութերի կուտակումը տնում է 17 օր, արտադրանքի թողարկումը՝ 5 օր, պատրաստի արտադրանքի կուտակումը` 13 օր, իրացումից հետո գնորդներից գումարների մուտքագրումը՝ 20 օր, իսկ մատակարարներից գնված պաշարների դիմաց պարտքի մարումը՝ 10 օր, ապա շրջանառու կապիտալի պտույտի տնողությունն ըստ այն ձնավորող առանձին բաղադրիչների կազմում է 45 օր:

ԳԼՈՒԽ 22II. ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Դեբիտորական պարտքերի շրջանառելիությունը որոշվում է. դեբիտորներ2360 իրացման հասույթ

բանաձնով:

արտադրանքի թողարկում Հ 5 օր

պատրաստի արտադրանքի կուտակում Հ 13 օր

նյութերի կուտակում Հ 17 օր

դեբիտորական պարտքերի ստացում Հ 20 օր

45 օր

մատակարարներին կրեդիտորական պարտքերի մարում - 10 օր Շրջանառու կապիտալի պտույտն օրերով

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Կրեդիտորական պարտքերի շրջանառելիությունը որոշվում է.

Հետնաբար, շրջանառու կապիտալի պտույտի տնողությունը կարելի է արտահայտել. դեբիտորական պարտքերի շրջանառելիություն

Հ

(կրեդիտորներ: իրացման ինքնարժեք) 2 360

բանաձնով:

պաշարների շրջանառելիություն

կրեդիտորական պարտքերի շրջանառելիություն

-

կամ դեբիտորներ 2 360 Հ պաշարներ 2 360 իրացման հասույթ իրացման ինքնարժեք

կրեդիտորներ 2 360 իրացման ինքնարժեք

Կազմակերպության շրջանառու կապիտալի պտույտը .Ցուցանիշներ

1999թ. գումար պտույտ օրերով

Իրացումից հասույթ Իրացման ինքնարժեք Պաշարներ նյութեր անավարտ արտադրանք պատրաստի արտադրանք Դեբիտորներ Կրեդիտորներ

Շրջանառու կապիտալի պտույտը (օրերով)

գումար

2000թ. պտույտ օրերով

1 000

(10)

(12)

Աղյուսակի սյուներ 2-ի ն 5-ի տվյալներով հաշվարկվել է կազմակերպության շրջանառու կապիտալի պտույտը երկու տարիների ընթացքում: 2000 թ-ին նախորդ

ԳԼՈՒԽ 22II. ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

տարվա համեմատ պտույտի դանդաղեցում է արձանագրվել 12 օրով ( 57 – 45 ), որի հիմնական պատճառը դեբիտորական պարտքերի աճն է: Մյուս կողմից, կրեդիտորական պարտքերի աճով դիտվել է շրջանառու կապիտալի պտույտի արագացում: Այսպիսով, ընդհանուր առմամբ, դեբիտորական պարտքերի ն պաշարների մնացորդների նվազումով, ինչպես նան կրեդիտորական պարտքերի ավելացմամբ կազմակերպությունը կձգտի հնարավորին չափ կրճատել շրջանառու կապիտալի պտույտի տնողությունը, որը սակայն հակասություններ կառաջացնի կառավարման տարբեր օղակներում:

22.3. ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՖԻՆԱՆՍԱՎՈՐՄԱՆ ԳՈՐԾՈՆԱՅԻՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Շրջանառու կապիտալի շրջապտույտի տնողության վերլուծությամբ գնահատվում է այն ձնավորող յուրաքանչյուր բաղադրիչի ազդեցությունը ձեռներեցության ֆինանսավորման վրա: Պաշարների ձեռքբերման, արտադրության կազմակերպման Պաշարների կամ արտադրանքի իրացման նպատակով անհրաժեշտ դրամական միջոցների պաձեռք բերման, արտադրության հանջը կրճատվում է կապիտալի շրջապտույտի արագացմանը զուգահեռ, ն հակազմակերպման կառակը: Հետնաբար, ձեռներեցության ֆինանսավորումն ու շրջանառու կապիտալի կամ արպարբերաշրջանի տնողությունը խիստ փոխկապակցված են: տադրանքի Այսպես, հաշվետու տարում (2000 թ.), նախորդ տարվա համեմատությամբ շրջաիրացման նառու կապիտալի պտույտի տնողության փոփոխման գործոնները (տե՛ս նախորդ նպատակով անհրաժեշտ պարագրաֆը) իրենց դրական ն բացասական ազդեցությունն են թողել կապիտալի դրամական ֆինանսավորման չափերի վրա:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

միջոցների պահանջը կրճատվում է կապիտալի շրջապտույտի արագացմանը զուգահեռ ն հակառակը:

Դրական գործոններ, որոնք կրճատել են շրջանառու կապիտալի ֆինանսավորման չափերը. 1. պատրաստի արտադրանքի մնացորդների նվազում, որով կրճատվել է պատրաստի արտադրանքի պտույտների տնողությունը 7 օրով, ն դրանով իսկ խնայվել դրամական միջոցներ՝ իրացումն ապահովող ֆինանսավորման ոլորտում. ∆K2 Հ |(6 – 13) 2 700| : 360 Հ - 13.6 2. կրեդիտորական պարտքերի փոխհատուցման ժամկետի ավելացում, որով կրճատվել է դրամական միջոցների պահանջը կարճաժամկետ պարտավորությունների մարման ոլորտում. ∆K3 Հ |(10 –12) 2 700| : 360 Հ - 3,8

Բացասական գործոններ, որոնք ավելացրել են շրջանառու կապիտալի ֆինանսավորման չափերը. 3. արտադրական պաշարների մնացորդների ավելացում, որով 3 օրով ավելացել է վերջիններիս պտույտի տնողությունը, ն դրանով իսկ առաջացրել դրամական միջոցների պահանջ՝ պաշարների ֆինանսավորման գործընթացում. ∆K4 Հ |(20 –17) 2 700| : 360 Հ 5.8

ԳԼՈՒԽ 22II. ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

4. դեբիտորական պարտքերի մնացորդների ավելացում, որով երկարել է սպասելիքների փոխհատուցման տնողությունը ն, հետնաբար, աճել այդ ոլորտը ֆինանսավորող դրամական միջոցների պահանջը. ∆K5 Հ |(35 –20) 2 1 000| : 360 Հ 41.7 5. անավարտ արտադրանքի մնացորդների ավելացում, որով ավելացել է անավարտ արտադրանքի պտույտների տնողությունը 3 օրով, ն դրանով իսկ խնայվել դրամական միջոցներ արտադրության ֆինանսավորման ոլորտում.

∆K1 Հ [(8 – 5) x 700] : 360 Հ 5.8

22.4. ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՍԱՀՄԱՆՆԵՐԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Կազմակերպության տնտեսավարման տարբեր օղակների կառավարիչներ տարբեր մոտեցումներ են ցուցաբերում շրջանառու կապիտալի բաղադրիչների ձնավորմանը, որոնք, որպես կանոն, նպաստում են կապիտալի պարբերաշրջանի դանդաղեցմանը կամ արագացմանը: Նման դեպքերում անհրաժեշտություն է առաջանում որոշելու շրջանառու կապիտալի օպտիմալ սահմանը, որը մի կողմից ապահովում է նորմալ ֆինանսական կայունություն, իսկ մյուս կողմից չի հանգեցնում շրջանառու միջոցների պտույտի դանդաղեցման: Շրջանառու կապիտալի օպտիմալ սահմանը որոշելիս հաշվի են առնվում միմյանց հակադրվող հետնյալ սահմանափակումները.

Կապիտալի շրջապտույտի արագացման նպատակով. կրճատել սպասելիքների մեծությունը՝ նվազեցնելով դեբիտորական սկզբունքով վաճառքը: 

Լրացուցիչ իրացման շուկաների նվաճման ն առկա գնորդներին չկորցնելու նպատակով. 

ավելացնել պարտքով վաճառքի ծավալները ն, հետնաբար, դեբիտորական պարտքերի մեծությունը:

Կապիտալի շրջապտույտի արագացման նպատակով. 

կրճատել արտադրական պաշարների մնացորդները:

Արտադրության անխափան ընթացքի ապահովման նպատակով. 

պահպանել արտադրական պաշարների քանակային առավելագույն մնացորդներ:

Կապիտալի շրջապտույտի արագացման նպատակով. 

արագացնել արտադրության գործընթացը:

Բարձրորակ ն անխոտան արտադրանքի թողարկման նպատակով. 

դանդաղեցնել արտադրական գործընթացի որոշիչ փուլերը:

Կապիտալի շրջապտույտի արագացման նպատակով. 

կրճատել պատրաստի արտադրանքի պահեստային կուտակումները:

Իրացման անհրաժեշտ ծավալների ապահովման նպատակով. 

ավելացնել պատրաստի արտադրանքի պաշարների մնացորդները:

Կապիտալի շրջապտույտի արագացման նպատակով. 

ավելացնել կարճաժամկետ պարտավորությունները:

Ֆինանսական կայունության պահպանման նպատակով. կրճատել կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտավորությունները: Հաշվի առնելով թվարկած գործոնները, որոնք, փաստորեն, որպես հակակշիռներ են հանդես գալիս, կիրառենք նշված սահմանափակումները 1999 թ-ին կազմակերպության շրջանառու կապիտալի ընդունելի սահմանները որոշելիս: 

ԳԼՈՒԽ 22II. ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Շրջանառու կապիտալի օպտիմալ սահմանը մի կողմից ապահովում է նորմալ ֆինանսական կայունություն, իսկ մյուս կողմից չի հանգեցնում շրջանառու միջոցների պտույտի դանդաղեցման:

1. Կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտքերի գծով.

Կազմակերպության ակտիվների ընթացիկ իրացվելիության նվազագույն մակարդակը պետք է կազմի 2.0 միավոր.

գործակցի

ընթացիկ ակտիվներ : կրեդիտորներ » 2.0, (24 Հ 7 Հ 18 Հ 44) : կրեդիտորներ » 2.0 կրեդիտորներ Հ 46

Կազմակերպության կրեդիտորական պարտքերի փոխհատուցման նվազագույն ժամկետը 10 օր է. (կրեդիտորներ 2 360) : իրացման ինքնարժեք » 10 օր (կրեդիտորներ 2 360) : 500 » 10 օր կրեդիտորներ » 15 Այսպիսով, (1) կետի սահմանափակումներով, կազմակերպության կրեդիտորական պարտքերի տարեկան միջին մնացորդը կընդգրկի հետնյալ սահմանները. 15 Հ կրեդիտորներ Հ 46

2. Դեբիտորական պարտքերի գծով.

Կազմակերպությունը իրացման ծավալների անհրաժեշտ մակարդակի ապահովման համար վաճառքի առնվազն 15 9-ը պետք է իրականացնի դեբիտորական սկզբունքով. (դեբիտորներ : իրացման ծավալ) » 0.15 (դեբիտորներ : 800) » 0.15 դեբիտորներ » 120

Դրամական անհրաժեշտ ներհոսքի ապահովման նպատակով կազմակերպության դեբիտորական պարտքերի փոխհատուցման նվազագույն սահմանը 65 օր է. (դեբիտորներ 2 360) : իրացման ծավալ Հ 65 (դեբիտորներ 2 360) : 800 Հ 65 դեբիտորներ Հ 144 Այսպիսով, (2) կետի սահմանափակումներով, կազմակերպության դեբիտորական պարտքերի տարեկան միջին մնացորդը կընդգրկի հետնյալ սահմանները. 120 Հ դեբիտորներ Հ 144

(-12)

(Հ12)

3. Պաշարների գծով.

Արտադրության ն իրացման անխափան գործընթացի ապահովման նպատակով կազմակերպության պաշարների նվազագույն մնացորդն առնվազն պետք է կազմի

ԳԼՈՒԽ 22II. ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

իրացման ինքնարժեքի 10 9-ը. պաշարների մնացորդ : իրացման ինքնարժեք » 0.1 պաշարների մնացորդ : 500 » 0.1 պաշարների մնացորդ » 50 Պաշարների շրջապտույտի տնողությունը չպետք է գերազանցի 40 օրը. (պաշարների մնացորդ 2 360) : իրացման ինքնարժեք Հ 40 (պաշարների մնացորդ 2 360) : 500 Հ 40 պաշարների մնացորդ Հ 55 Այսպիսով, (3) կետի սահմանափակումներով, կազմակերպության պաշարների տարեկան միջին մնացորդը կընդգրկի հետնյալ սահմանները. 50 Հպաշարներ Հ 55

(-3)

(Հ3)

Հետնաբար, ստացված սահմանափակումներով, շրջանառու կապիտալի ընդունելի սահմանը ըստ առանձին բաղադրիչների կկազմի. պաշարների գծով (-3) (Հ3) դեբիտորական պարտքերի գծով (-12) 132 (Հ12) կրեդիտորական պարտքերի գծով (-15) (30) (Հ15) Ընդամենը

1. Որո՞նք են շրջանառու կապիտալի բաղադրիչները (22.1): 2. Ինչպե՞ս է հաշվարկվում պաշարների, դեբիտորական պարտքերի ն կրեդիտորական պարտքերի պտույտների տնողությունը օրերով (22.2): 3. Բնութագրե՛ք շրջանառու կապիտալի պարբերաշրջանը (22.3): 4. Դասակարգե՛ք շրջանառու կապիտալի պտույտի տնողության վրա ազդող դրական ն բացասական գործոնները (22.4): 5. Ներկայացրե՛ք շրջանառու կապիտալի ձնավորման սահմանափակումները (22.5)

Գլուխ 22III. ԳՈՐԾԱՐԱՐ ԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Գլուխ 22III. ԳՈՐԾԱՐԱՐ ԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Գլխի բովանդակությունը Հիմնական միջոցների օգտագործման արդյունավետության գնահատում • Շահույթի գործոնային վերլուծություն • Շահութաբերության վերլուծություն •

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է.     

բնութագրել ֆոնդահատույցի մեծության վրա ազդող հիմնական գործոնները, կատարել ֆոնդահատույցի գործոնային վերլուծություն, բնութագրել աշխատանքի արտադրողականության մեծության վրա ազդող հիմնական գործոնները, կատարել շահույթը ձնավորող գործոնների ազդեցության չափի գնահատում, հաշվարկել ակտիվների ն կապիտալի շահութաբերության մակարդակների փոփոխության վրա առանձին գործոնների ազդեցության չափը:

23.1. ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ

Տնտեսական մրցակցությունը յուրաքանչյուր կազմակերպությունից պահանջում է տնօրինած ոչ ընթացիկ ակտիվների արդյունավետ օգտագործում, որը գնահատվում է ֆոնդահատույցի միջոցով: Ֆոնդահատույցը ցույց է տալիս հիմնական միջոցների մեկ դրամին բաժին ընկնող թողարկված արտադրանքի ծավալը: Հետնաբար, այդ ցուցանիշի վրա ազդում են այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են՝ թողարկման նյութական ծախսերը, գնովի կիսաֆաբրիկատները, զուտ արտադրանքը, հիմնական միջոցների ակտիվ ն պասիվ մասերը: Թվարկած ցուցանիշների ազդեցությունը ֆոնդահատույցի վրա որոշվում է շղթայական տեղադրումների եղանակով: Այսպես, ստորն ներկայացված աղյուսակի տվյալները վկայում են, որ նախորդ տարում ֆոնդահատույցը կազմել է 1,17 դրամ (63 000 : 54 000), իսկ հաշվետու տարում` 1,34 դրամ: Ցուցանիշներ Նախորդ տարի Հաշվետու տարի Թողարկված տարեկան արտադ63 000 64 600 րանքի արժեքը Նյութական ծախսեր 11 000 9 600 Գնովի կիսաֆաբրիկատներ 7 000 6 000 Զուտ արտադրանք 45 000 49 000 Հիմնական միջոցների տարեկան միջին արժեք 54 000 48 000 ակտիվ մասի 42 000 38 000 պասիվ մասի 12 000 10 000 Ֆոնդահատույցի 0,17 դրամով (1,34–1,17) աճի գործոնային վերլուծության նպատակով կիրառենք շղթայական տեղադրումների եղանակը, ֆոնդահատույցը ձնավորող յուրաքանչյուր ցուցանիշի բազիսային մեծությունը հաշվարկներում հաջորդաբար փոխարինելով դրա փաստացի արժեքով.

Գլուխ 22III. ԳՈՐԾԱՐԱՐ ԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Առաջին հաշվարկ. Հ 11 000 Հ 7 000 Հ 45 000 Հ 1,17 դրամ 12 000 Հ 42 000

Երկրորդ հաշվարկ. Հ 9 600 Հ 7 000 Հ 45 000 Հ 1,14 դրամ 12 000 Հ 42 000

Երրորդ հաշվարկ. Հ 9 600 Հ 6 000 Հ 45 000 Հ 1,12 դրամ 12 000 Հ 42 000

Չորրորդ հաշվարկ. Հ 9 600 Հ 6 000 Հ 49 000 Հ 1,20 դրամ 12 000 Հ 42 000

Հինգերորդ հաշվարկ. Հ

64 600 10 000 Հ 42 000

Հ 1,24 դրամ

Վեցերորդ հաշվարկ. Հ

64 600 Հ 1,34 դրամ 10 000 Հ 38 000 Այսպիսով, նախորդ տարվա նկատմամբ նյութական ծախսերի կրճատման շնորհիվ հաշվետու տարում տնտեսության ֆոնդահատույցը նվազել է 0,03 դրամով (1,14 – 1,17): Նույնը վերաբերում է նան գնովի կիսաֆաբրիկատներին, որոնց ծախսի կրճատումը հանգեցրել է նախորդ տարվա համեմատ ֆոնդահատույցի կրճատմանը 0,02 դրամով (1,12-1,14): Եվ դրան հակառակ, նախորդ տարվա համեմատ հաշվետու տարում կազմակերպության զուտ արտադրանքի աճի ն հիմնական միջոցների պասիվ ու ակտիվ մասերի նվազման շնորհիվ ֆոնդահատույցը համապատասխանաբար ավելացել է 0,08 (1,20-1,12), 0,04 (1,24-1,20) ն 0,10 (1,34-1,24) դրամով: Վերլուծվող բոլոր գործոնների ազդեցության չափերի հանրահաշվական գումարը համընկնում է բազիսի նկատմամբ կազմակերպության փաստացի ֆոնդահատույցի ընդհանուր աճին. 1,34 - 1,17 Հ - 0,03 – 0,02 Հ 0,08 Հ,0,04 Հ0,10 Հ Հ0,17 դրամ:

23.2. ԱՇԽԱՏՈՒԺԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ

Աշխատանքի արտադրողականությունը բնութագրում է կազմակերպությունում աշխատուժի օգտագործման արդյունավետությունը ն հանդես է գալիս որպես թողարկված արտադրանքի արժեքային ծավալի ն աշխատողների թվաքանակի հարաբերություն: Հետնաբար, թվարկած վերջին երկու ցուցանիշներն էլ ընդգրկվում են աշխատանքի արտադրողականության գործոնային վերլուծությունում: Օգտվելով ստորն ներկայացված աղյուսակից՝ որոշենք աշխատանքի արտադրողականության մակարդակի փոփոխության վրա աշխատողների թվաքանակի ու թողարկման ծավալի ազդեցության չափը: Ցուցանիշներ (հազ. դրամ) Մեկ աշխատողի արտադրողականությունը Թողարկված տարեկան արտադրանքը Աշխատողների միջին ցուցակային թիվը

Նախորդ տարի 1 260 63 000

Հաշվետու տարի 1 615 64 600

Շեղում (Հ,-) Հ355 Հ1 600

Գլուխ 22III. ԳՈՐԾԱՐԱՐ ԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Վերլուծվող ժամանակաշրջանում մեկ աշխատողի տարեկան արտադրողականությունն ավելացել է 355 հազ. դրամով: Քննարկվող գործոնների ազդեցության բնույթն ու չափը այդ հավելաճի վրա որոշենք շղթայական տեղադրումների օգնությամբ: Առաջին հաշվարկ. 63 000 / 50 Հ 1 260 հազ. դրամ Երկրորդ հաշվարկ. 64 600 / 50 Հ 1 292 հազ. դրամ Երրորդ հաշվարկ. 64 600 / 40 Հ 1 615 հազ. դրամ Այսպիսով, նախորդ տարվա համեմատությամբ հաշվետու տարում արտադրանքի թողարկման 1 600 հազ. դրամով ավելացման շնորհիվ մեկ աշխատողի տարեկան արտադրողականությունն աճել է 32 հազ. դրամով (1 292 – 1 260): Իսկ կազմակերպությունում աշխատողների թիվը 10 մարդով կրճատելուց հետո աշխատանքի արտադրողականությունը ավելացել է 323 հազ. դրամով (1615 - 1292): Վերլուծված երկու գործոնների ազդեցության չափի հանրահաշվական գումարը համարժեք է բազիսի նկատմամբ փաստացի աշխատանքի արտադրողականության մակարդակի ընդհանուր աճին. 1 615 – 1 260 ՀՀ32 Հ323 Հ Հ355 հազ. դրամ

23.3. ՇԱՀՈՒՅԹԻ ԳՈՐԾՈՆԱՅԻՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Շահույթը հանդես է գալիս որպես կազմակերպության ֆինանսական վիճակը բնութագրող ցուցանիշ, որի ձնավորման վրա հիմնականում ազդում են իրացման քանակը, արտադրանքի ինքնարժեքը ն իրացման գները: Այս գործոնների ազդեցության չափն ու բնույթը կազմակերպության շահույթի մեծության փոփոխման վրա հաշվարկելիս օգտվենք ստորն ներկայացված աղյուսակի տվյալներից: Ցուցանիշներ

Նախորդ Հաշվետու Շեղում տարի տարի (Հ,-) Արտադրանքի քանակը (հատ) Հ40 Արտադրանքի գինը (հազ. դրամ) Արտադրանքի ինքնարժեքը (հազ. դրամ) Հ10 Հանդես գալով որպես իրացումից հասույթի ն ինքնարժեքի տարբերություն, կազմակերպության բազիսային տարվա շահույթը, համաձայն աղյուսակի տվյալների, կկազմի 18 000 հազ. դրամ (3002210 – 3002150), իսկ հաշվետու տարվանը` 10 200 հազ. դրամ (3402190– 3402160): Այսպիսով, բազիսային տարվա նկատմամբ հաշվետու տարում կազմակերպության շահույթը նվազել է 7 800 հազ. դրամով (10 200– 18 000): Օգտվելով շղթայական տեղադրումների եղանակից՝ որոշենք այն գործոնները, որոնք ազդել են կազմակերպության հաշվետու տարվա շահույթի նվազման վրա. Առաջին հաշվարկ. 3002210 – 3002150 Հ 18 000 Երկրորդ հաշվարկ. 3402210 – 3402150 Հ 26 400 Երրորդ հաշվարկ. 3402190 – 3402150 Հ 13 600

Գլուխ 22III. ԳՈՐԾԱՐԱՐ ԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Չորրորդ հաշվարկ. 3402190 – 3402160 Հ 10 200 Այսպիսով, արտադրանքի ծավալի աճի արդյունքում նախորդ տարվա համեմատությամբ հաշվետու տարում կազմակերպության շահույթն ավելացել է 8 400 հազ. դրամով. II հաշվարկ – I հաշվարկ Հ 26 400 – 18 000 Հ Հ8 400 Արտադրանքի վաճառքի գների նվազման հետնանքով, բազիսային տարվա համեմատությամբ հաշվետու ժամանակաշրջանում կազմակերպության շահույթը նվազել է 12 800 հազ. դրամով. III հաշվարկ – II հաշվարկ Հ 13 600 – 26 400 Հ - 12 800 Հաշվետու տարում բազիսային տարվա համեմատությամբ թողարկված արտադրանքի ինքնարժեքի բարձրացման հետնանքով կազմակերպության շահույթը նվազել է 3 400 հազ. դրամով. IՈ հաշվարկ – III հաշվարկ Հ 10 200 - 13 600 Հ - 3 400 Վերլուծության ընթացքում քննարկված բոլոր գործոնների ազդեցության չափերի հանրահաշվական գումարը համընկնում է բազիսային տարվա համեմատությամբ հաշվետու տարում կազմակերպության շահույթի մեծության նվազման ընդհանուր գումարին (-7 800 Հ Հ 8 400 – 12 800 – 3 400): Այսպիսով, կազմակերպության շահույթի նվազման պատճառներն են թողարկման իրացման բարձրացումն ու արտադրանքի իրացման գների նվազումը:

23.4. ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ՇԱՀՈՒԹԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾՈՆԱՅԻՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Կառավարչական վերլուծության խնդիրը կազմակերպության տնօրինած ակտիվների օգտագործման արդյունավետության գնահատումն է, որի դրսնորման ձներից է ոչ ընթացիկ ն ընթացիկ ակտիվների շահութաբերությունը: Նախորդ ն հաշվետու տարում կազմակերպության ակտիվների շահութաբերության մակարդակների որոշման համար օգտվենք ստորն ներկայացված աղյուսակի տվյալներից. Ցուցանիշներ (հազ. դրամ) Զուտ շահույթ Ոչ ընթացիկ ակտիվների միջին մնացորդ Ընթացիկ ակտիվների միջին մնացորդ

Նախորդ տարի 18 000 54 000 9 000

Հաշվետու տարի 10 200 48 000 13 000

Շեղում (Հ,-) -7 800 -6 000 Հ4 000

Համաձայն աղյուսակում ընդգրկված տվյալների՝ նախորդ տարում կազմակերպության շահութաբերության մակարդակը կազմել է 28,69, իսկ հաշվետու տարում այդ ցուցանիշը նվազել է մինչն 16,679: Շղթայական տեղադրումների եղանակով որոշենք շահութաբերության մակարդակի 11,99-ով (16,7 – 28,6) նվազման պատճառները: Առաջին հաշվարկ. 18 000 2 100 Հ 28,69 54 000 Հ 9 000 Երկրորդ հաշվարկ. 10 200 2 100 Հ 16,29 54 000 Հ 9 000

Գլուխ 22III. ԳՈՐԾԱՐԱՐ ԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Երրորդ հաշվարկ. 10 200 2 100 Հ 17,99 48 000 Հ 9 000 Չորրորդ հաշվարկ. 10 200 2 100 Հ 16,79 48 000 Հ 13 000 Այսպիսով, նախորդ տարվա համեմատ հաշվետու տարում կազմակերպության շահույթի 7 800 հազ. դրամով նվազման հետնանքով շահութաբերության մակարդակը իջել է 12,49-ով (16,2 – 28,6): Ոչ ընթացիկ ակտիվների տարեկան միջին մնացորդը հաշվետու ժամանակաշրջանում բազիսի համեմատ նվազել է 6 000 հազ. դրամով, որը պատճառ է հանդիսացել 1,709-ով շահութաբերության մակարդակի ավելացման (17,9 – 16,2): Իր հերթին, բազիսային տարվա համեմատ ընթացիկ ակտիվների 4 000 հազ. դրամով աճը հաշվետու տարում հանգեցրել է շահութաբերության նվազմանը 1,2 9-ով: Վերլուծության ընթացքում քննարկված բոլոր գործոնների ազդեցության չափերի հանրահաշվական գումարը համընկնում է բազիսային տարվա համեմատությամբ հաշվետու տարում կազմակերպության ակտիվների շահութաբերության մեծության նվազման ընդհանուր գումարի հետ. 16,7 – 28,6 Հ -12,4 Հ1,7 – 1,2 Հ -11,99

23.5. ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ

Սեփական կապիտալի շահութաբերությունն ամփոփում է կազմակերպության գործունեության արդյունավետության ցուցանիշների բուրգը: Կազմակերպությունները անընդհատ ձգտում են սեփական կապիտալի աճին ն շահութաբերության ավելացմանը, որը ներկայացվում է սեփական կապիտալի շահութաբերությամբ (RՕԷ). հաշվետու տարվա զուտ շահույթ RՕԷ Հ սեփական կապիտալի տարեկան միջին արժեք Զարգացնելով ներկայացված բանաձնը՝ կարող ենք փոխկապակցել ակտիվների շահութաբերություն (RՕՃ) ն սեփական կապիտալի շահութաբերության ցուցանիշները. զուտ շահույթ սեփական կապիտալ

զուտ շահույթ Հ համախառն շահույթ

համախառն շահույթ համախառն ակտիվներ

համախառն ակտիվներ սեփական կապիտալ

RՕԷ ցուցանիշի գործոնային մոդելը կարելի է զարգացնել նան «իրացում» ցուցանիշի օգնությամբ. զուտ շահույթ սեփական կապիտալ

զուտ շահույթ Հ իրացումից հասույթ

իրացումից հասույթ համախառն ակտիվներ

համախառն ակտիվներ սեփական կապիտալ

Գլուխ 22III. ԳՈՐԾԱՐԱՐ ԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Դրա համար օգտվենք կազմակերպության նախորդ ն հաշվետու տարվա ֆինանսական հաշվետվությունների տվյալներից. Ցուցանիշներ (հազ.դրամ) Իրացումից հասույթ Իրացման ինքնարժեք Համախառն շահույթ Շահութահարկ Զուտ շահույթ Համախառն ակտիվներ Սեփական կապիտալ Մեկ դրամ իրացումից ապահովվող զուտ շահույթ Ակտիվների պտույտը Ինքնավարության գործակիցը Կապիտալի շահութաբերություն

Նախորդ տարի 40 000 25 000 15 000 3 000 12 000 34 000 45 000

Հաշվետու տարի 50 000 30 000 20 000 4 000 16 000 36 000 42 000

0,3 1,176 0,755 0,266

0,32 1,388 0,857 0,380

RՕԷ նախորդ տարվա համար Հ 12 000 : 45 000 Հ 0,30 2 1,176 2 0,755 Հ 0,266 RՕԷ հաշվետու տարվա համար Հ 16 000 : 42 000 Հ 0,32 2 1,388 2 0,857 Հ 0,380 Սեփական կապիտալի շահութաբերության մակարդակի փոփոխության վրա յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցության չափը որոշելու համար օգտվենք տարբերությունների եղանակից. Մեկ դրամ իրացման շահութաբերության փոփոխություն. (0,32 - 0,30) 2 1,176 2 0,755 Հ Հ 0,017 Ակտիվների պտույտի փոփոխություն. 0,32 2 (1,388 – 1,176) 2 0,755 Հ Հ0,052 Ինքնավարության փոփոխություն. 0,32 2 1,388 2 (0,857 – 0,755) Հ Հ0,045 Նախորդ տարվա համեմատ հաշվետու տարվա սեփական կապիտալի շահութաբերության աճի գործոնների ազդեցության հանրահաշվական գումարն է. 389 - 26,69 Հ Հ 1,79 Հ 5,29 Հ 4,59 Հ 11,49 Այսպիսով, կապիտալի շահութաբերության աճի վրա առավել մեծ ազդեցություն է թողել ակտիվների օգտագործման ինտենսիվացման աճը, որի հետնանքով շահութաբերությունը ավելացել է 5,29-ով:

1. Ինչպիսի՞ գործոններ են հաշվի առնվում հիմնական միջոցների արդյունավետությունը գնահատելիս (23.1): 2. Ներկայացրե՛ք աշխատանքի արտադրողականության գործոնային վերլուծության քայլերը (23.2): 3. Ինչպիսի՞ գործոններ են հաշվի առնվում շահույթի ն շահութաբերության ձնավորման վերլուծության ժամանակ (23.3, 11.4): 4. Զարգացրե՛ք կապիտալի շահութաբերության բանաձնը՝ այն ներկայացնելով գործոնային ցուցանիշների ձնավորմամբ (23.5):

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

21. «Գյումրի» ֆաբրիկա

«Գյումրի» կահույքի ֆաբրիկան արտադրում է սեղան, աթոռ ն պահարան: Ֆինանսական տնօրենը ցանկանում է հասկանալ թողարկվող արտադրատեսակների ինքնարժեքի ձնավորման մեխանիզմը: Հաշվետու ամսում ֆաբրիկայում տեղի են ունեցել արտադրությանը վերաբերող հետնյալ գործառնությունները.

Գործառնության բովանդակությունը

Բաշխվել է նախապատրաստական արտադրամասում ծախսված 16 000 դրամ արժեքով փայտանյութի ծախսումը 3 արտադրատեսակների միջն:

Ձնակերպվել են նախապատրաստական արտադրամասում օգտագործված փայտանյութին բաժին ընկնող տրանսպորտային ծախսերն ըստ արտադրատեսակների:

Բաշխվել է հավաքման արտադրամասում ծախսված 4 000 դրամի սոսնձի ծախսումը 3 արտադրատեսակների միջն: Ձնակերպվել է աթոռի արտադրությունից ձնավորված ն որպես վերադարձվող թափոն պահեստ մուտքագրված 2000 դրամի փայտանյութը: Ձնակերպվել է պահեստից պահարանների արտադրության նպատակով հավաքման արտադրամասին դուրս գրված 5000 դրամի որպես վերադարձող թափոն ձնակերպված փայտե ձողերը: Ձնակերպվել է նախապատրաստական արտադրամասում հաշվարկված արտադրական բանվորների 22 300 դրամի աշխատավարձը 3 արտադրատեսակների գծով:

Ձնակերպվել է նախապատրաստական արտադրամասում հաշվարկված արտադրական բանվորների 13 600 դրամի աշխատավարձը 3 արտադրատեսակների գծով:

Ձնակերպվել է արտադրական բանվորների աշխատավարձի նկատմամբ հատկացումները՝ կենսաթոշակային ֆոնդին – 209, արձակուրդայինի վճարման ռեզերվային ֆոնդին-109:

Ձնակերպվել է ֆաբրիկայի կաթսայատան հաշվետու ամսվա ծախսերը հետնյալ հոդվածներով՝ աշխատավարձ – 100, հատկացումներ կենսաթոշակային ֆոնդին – 209, նյութեր – 700, սարքավորումների ամորտիզացիա - 110 դրամ:

Ձնակերպվել են ֆաբրիկայի ջերմաէլեկտրակայանի հաշվետու ամսվա ծախսերը հետնյալ հոդվածներով՝ աշխատավարձ-150, հատկացումներ կենսաթոշակային ֆոնդին – 209, օժանդակ նյութեր 10, սարքավորումների ամորտիզացիա - 90 դրամ:

Դուրս է գրվել ջերմաէլեկտրակայանում հաշվետու ամսում թողարկած էլեկտրաէներգիան՝ հիմնական արտադրության սարքավորումների սպասարկմանը, կաթսայատանը, արտադրամասի վարչական շենքին: Դուրս է գրվել կաթսայատան հաշվետու ամսում թողարկած շոգին՝ հիմնական արտադրության կարիքներին (սեղանների գծով), ջերմաէլեկտրակայանին, արտադրամասի վարչական շենքի ջեռուցմանը:

Սեղանի թողարկման գծով հայտնաբերվել է խոտան, որի ուղղման համար ծախսվել են 200 դրամի աշխատավարձ ն 50 դրամի օժանդակ նյութեր:

Խոտանված սեղանի պատճառներն են հանդիսացել մատակարարը, որին ներկայացվել է 100 դրամի բողոքարկում ն մատակարարման բաժինը, որի աշխատակիցների աշխատավարձից պահվել է 70 դրամ:

Ձնակերպվել է ուղղելի խոտանից առաջացած կորուստը .Պահարանի թողարկմումից հայտնաբերվել տադրությունից 2800 դրամ ինքնարժեքով:

է

անուղղելի

(250-170): խոտան,

որը

դուրս

է

գրվել ար-

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Անուղղելի խոտանի մեղավորներն են հանդիսացել 34 բրիգադի բանվորները, որոնց աշխատավարձից պահվել է 500 դրամ

Անուղղելի խոտանի դուրս մուտքագրվել է պահեստ:

Ձնակերպվել է անուղղելի խոտանից առաջացած կորուստը

Հաշվետու ամսվա ծախսերին են դուրս գրվել ամսվա սկզբի անավարտ արտադրանքի կազմում աշխատանքային ծախսումները, որոնք կազմել են համապատասխանաբար սեղանի գծով՝ 1000, աթոռի՝ 1500 ն պահարանի գծով՝ 900 դրամ:

Հաշվետու ամսվա ծախսերից դուրս են գրվել ամսվա վերջի անավարտ արտադրանքի կազմում նյութական ծախսումները, որոնք կազմել են համապատասխանաբար սեղանի գծով՝ 1500, աթոռի՝ 1000 ն պահարանի գծով՝ 500 դրամ: Հաշվետու ամսվա ծախսերից դուրս են գրվել ամսվա վերջի անավարտ արտադրանքի կազմում աշխատանքային ծախսումները, որոնք կազմել են համապատասխանաբար սեղանի գծով՝ 4500, աթոռի՝ 1000 ն պահարանի գծով՝ 2500 դրամ: Արտադրությունից պահեստ է մուտքագրվել պատրաստի արտադրանքը փաստացի ինքնարժեքով (գումարը որոշել):

գրումից

ստացվել

է

1280 դրամով

պիտանի

փայտանյութ,

որը

(2800 – 500 – 1280):

Հաշվետու ամսվա ծախսերին են դուրս գրվել ամսվա սկզբի անավարտ արտադրանքի կազմում նյութական ծախսումները, որոնք կազմել են համապատասխանաբար սեղանի գծով՝ 3000, աթոռի՝ 3500 ն պահարանի գծով՝ 2100 դրամ:

Կառավարչական հաշվապահին հանձնարարվում է ներկայացնել. 8) «Հիմնական արտադրություն» հաշվի գործունեության մեխանիզմը, Ե) հաշվետու ամսվա ֆաբրիկայի արտադրության ծախսումների գործառնությունների թղթակցությունները` ըստ հաշվային պլանի ծածկագրերի, Շ) թողարկված արտադրատեսակներից յուրաքանչյուրի ինքնարժեքի ձնավորման հաշվարկը, d) արտադրատեսակների փաստացի ինքնարժեքի կալկուլյացիան:

22. «էրզրում» հյուրանոց Հյուրանոցային համալիրը գործում է չորս ստորաբաժանմամբ` հյուրանոցային համարներ ն ռեստորան, որոնք դիտվում են որպես հիմնական գործունեություն ն ապահովում են հյուրանոցի եկամտի աղբյուրները, ինչպես նան` լվացքատուն ն կաթսայատուն, որոնք սպասարկում են հյուրանոցի հիմնական գործունեությունը: Ընդ որում, լվացքատունն ու կաթսայատունը միմյանց փոխադարձ ծառայություններ են մատուցում: Այսպես, լվացքատունը երկրորդ եռամսյակում կատարել է 800 պայմանական կոմպլեկտ լվացք, որից` 560-ը համարների, 200-ը ռեստորանի ն 40-ը կաթսայատան համար: Կաթսայատունը մատակարարել է 4 000 տ տաք ջուր, որից` 2 000-ը համարների, 1 600-ը ռեստորանի ն 400-ը լվացքատան համար: Վարչական ծախսերը բաշխվում են համարների, ռեստորանի, լվացքատան ն կաթսայատան գծով համապատասխանաբար 509, 309, 109 ն 109 հարաբերակցությամբ: Հյուրանոցում կիրառվում է լրիվ ծախսերով կալկուլյացման մեթոդը: Երկրորդ եռամսյակում հյուրանոցի զբաղեցրած համարներից ստացվել է 138 310, իսկ ռեստորանից` 178 208 գումարի հասույթ: Երկրորդ եռամսայակում «էրզրում» հյուրանոցում կատարվել են հետնյալ ծախսերը.

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Գործառնության բովանդակություն Ծախսվել են նյութեր. - համարների սպասարկման նպատակով - ռեստորանի կարիքների համար - լվացքատանը - կաթսայատանը - վարչական կարիքների համար Հաշվարկվել է աշխատավարձ. - համարները սպասարկող անձնակազմին - ռեստորանի անձնակազմին - լվացքատան անձնակազմին - կաթսայատան անձնակազմին - վարչական անձնակազմին Աշխատավարձի նկատմամաբ հաշվարկվել են 209 կենսաթոշակային հատկացումներ: էլեկտրոցանցին վճարվել է էլեկտրաէներգիայի ծախսի դիմաց համարների, ռեստորանի, լվացքատան ն կաթսայատան գծով` 3 : 2 : 1 : 3 : 1 հարաբերակցությամբ

Գումար 20 000 130 000 50 000 30 000 10 000 5 000 3 000 2 000 2 140

30 000

Հյուրանոցի կառավարչական հաշվապահին հանձնարարվում է. 8) ներկայացնելու «Օժանդակ արտադրություններ» հաշվի գործունեության մեխանիզմը ն որոշելու լվացքատան ու կաթսայատան կողմից մատացուցած ծառայությունների տեսակարար կշիռը` ըստ ուղղությունների, Ե) կատարել ծախսերի տեղաբաշխում ըստ հյուրանոցի ստորաբաժանումների` ձնակերպելով գործառնությունների թղթակցություններն ու արդյունքները խմբավորելով համապատասխան կառավարչական հաշիվներում, Շ) կատարել վարչական ծախսերի բաշխում ըստ առանձին ստորաբաժանումների` ձնակերպելով համապատասխան թղթակցություններ, d) կատարել օժանդակ ծառայությունների ծախսերի բաշխում ըստ առանձին ստորաբաժանումների` ձնակերպելով համապատասխան թղթակցություններ, 6) որոշել, թե հյուրանոցի հիմնական ստորաբաժանումներից որն է առավել շահութաբեր ն կատարել համապատասխան մեկնաբանումներ:

21. «Գյումրի» ֆաբրիկա» (8) «Հիմնական արտադրություն» հաշվի գործունեության մեխանիզմը «Հիմնական արտադրություն» հաշվի օգնությամբ որոշվում է հաշվետու ժամանակաշրջանում թողարկված արտադրանքի կամ կատարված ծառայությունների փաստացի ինքնարժեքը: Հաշիվը

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

դեբետային մասով ներկայացնում է գույքագրումով որոշված անավարտ արտադրանքի սկզբնական (ԱՍմ) ու վերջնական (Ավմ) փաստացի մնացորդները, հաշվետու ժամանակաշրջանի ծախսումները (ՀԾ), իսկ կրեդիտով՝ վերջնական խոտանի փաստացի ինքնարժեքը (ՎԽ), վերադարձվող թափոնների արժեքը (ՎԹ): «Հիմնական արտադրություն»

Ասմ

Ավմ Խոտան

Նյութեր

ՎԽ Աշխատավարձ

ՀԾ

Թափոններ

ՎԹ Հատկացումներ Ինքնարժեք

ՓԻ մնացորդ

Թվարկած ցուցանիշների օգնությամբ «Հիմնական արտադրություն» հաշվի կրեդիտային մասով դուրս է գրվում թողարկված արտադրանքի փաստացի ինքնարժեքը (ՓԻ), որը որոշվում է հետնյալ կերպ.

.ՓԻ Հ ԱԱմ Հ ՀԾ – ՎԽ– ՎԹ - Ավմ

(Ե) Հաշվետու ամսվա ֆաբրիկայի արտադրության ծախսումների գործառնությունների թղթակցությունները ըստ հաշվային պլանի ծածկագրերի. Գումար

Գործառնության բովանդակությունը

Բաշխվել է նախապատրաստական արտադրամասում ծախսված 16 000 դրամ արժեքով փայտանյութի ծախսումը 3 արտադրատեսակների միջն:

Ձնակերպվել են նախապատրաստական արտադրամասում օգտագործված փայտանյութին բաժին ընկնող տրանսպորտային ծախսերն ըստ արտադրատեսակների:

2 000

5 000

5 997 11990

Բաշխվել է հավաքման արտադրամասում ծախսված 4 000 դրամի սոսնձի ծախսումը 3 արտադրատեսակների միջն:

Ձնակերպվել է աթոռի արտադրությունից ձնավորված ն որպես վերադարձվող թափոն պահեստ մուտքագրված 2000 դրամի փայտանյութը: Ձնակերպվել է պահեստից պահարանների արտադրության նպատակով հավաքման արտադրամասին դուրս գրված 5000 դրամի որպես վերադարձող թափոն ձնակերպված փայտե ձողերը: Ձնակերպվել է նախապատրաստական արտադրամասում հաշվարկված արտադրական բանվորների 22 300 դրամի աշխատավարձը 3 արտադ-

Դտ

Կտ

6 852 6 396 2 752

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

րատեսակների գծով: Ձնակերպվել է նախապատրաստական արտադրամասում հաշվարկված արտադրական բանվորների 13 600 դրամի աշխատավարձը 3 արտադրատեսակների գծով: Ձնակերպվել է արտադրական բանվորների աշխատավարձի նկատմամբ հատկացումները՝ կենսաթոշակային ֆոնդին – 209, արձակուրդայինի վճարման ռեզերվային ֆոնդին-109:

Ձնակերպվել է ֆաբրիկայի կաթսայատան հաշվետու ամսվա ծախսերը հետնյալ հոդվածներով՝ աշխատավարձ – 100, հատկացումներ կենսաթոշակային ֆոնդին – 209, նյութեր – 700, սարքավորումների ամորտիզացիա - 110 դրամ: Ձնակերպվել են ֆաբրիկայի ջերմաէլեկտրակայանի հաշվետու ամսվա ծախսերը հետնյալ հոդվածներով՝ աշխատավարձ-150, հատկացումներ կենսաթոշակային ֆոնդին – 209, օժանդակ նյութեր - 10, սարքավորումների ամորտիզացիա - 90 դրամ: Դուրս է գրվել ջերմաէլեկտրակայանում հաշվետու ամսում թողարկած էլեկտրաէներգիան՝ հիմնական արտադրության սարքավորումների սպասարկմանը, կաթսայատանը, արտադրամասի վարչական շենքին: Դուրս է գրվել կաթսայատան հաշվետու ամսում թողարկած շոգին՝ հիմնական արտադրության կարիքներին (սեղանների գծով), ջերմաէլեկտրակայանին, արտադրամասի վարչական շենքի ջեռուցմանը: Սեղանի թողարկման գծով հայտնաբերվել է խոտան, որի ուղղման համար ծախսվել են 200 դրամի աշխատավարձ ն 50 դրամի օժանդակ նյութեր: Խոտանված սեղանի պատճառներն են հանդիսացել մատակարարը, որին ներկայացվել է 100 դրամի բողոքարկում ն մատակարարման բաժինը, որի աշխատակիցների աշխատավարձից պահվել է 70 դրամ: Ձնակերպվել է ուղղելի խոտանից առաջացած կորուստը (250-170): .Պահարանի թողարկման գծով հայտնաբերվել է անուղղելի խոտան, որը դուրս է գրվել արտադրությունից 2 800 դրամ փաստացի ինքնարժեքով: Անուղղելի խոտանի մեղավորներն են հանդիսացել 34 բրիգադի բանվորները, որոնց աշխատավարձից պահվել է 500 դրամ: Անուղղելի խոտանի դուրս գրումից ստացվել է 1280 դրամով պիտանի փայտանյութ, որը մուտքագրվել է պահեստ: Ձնակերպվել է անուղղելի խոտանից առաջացած կորուստը (2800 – 500 – 1280): Հաշվետու ամսվա ծախսերին են դուրս գրվել ամսվա սկզբի անավարտ արտադրանքի կազմում նյութական ծախսումները, որոնք կազմել են համապատասխանաբար սեղանի գծով՝ 3000, աթոռի՝ 3500 ն պահարանի գծով՝ 2100 դրամ: Հաշվետու ամսվա ծախսերին են դուրս գրվել ամսվա սկզբի անավարտ արտադրանքի կազմում աշխատանքային ծախսումները, որոնք կազմել են համապատասխանաբար սեղանի գծով՝ 1000, աթոռի՝ 1500 ն պահարանի գծով՝ 900 դրամ: Հաշվետու ամսվա ծախսերից դուրս են գրվել ամսվա վերջի անավարտ արտադրանքի կազմում նյութական ծախսումները, որոնք կազմել են համապատասխանաբար սեղանի գծով՝ 1500, աթոռի՝ 1000 ն պահարանի գծով՝ 500 դրամ: Հաշվետու ամսվա ծախսերից դուրս են գրվել ամսվա վերջի անավարտ արտադրանքի կազմում աշխատանքային ծախսումները, որոնք կազմել են համապատասխանաբար սեղանի գծով՝ 4500, աթոռի՝ 1000 ն պահարանի գծով՝ 2500 դրամ:

4 313

1 914

3 547 7 143 2 910 1 908 3 827 1 445

2 800

1 280 1 020

3 000 3 500 2 100

1 000 1 500

1 500 1 000

4 500 1 000 2 500

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Արտադրությունից պահեստ է մուտքագրվել պատրաստի արտադրանքը փաստացի ինքնարժեքով (գումարը որոշել):

19 550 35 398 15 009

(Շ) Թողարկված արտադրատեսակներից ինքնարժեքի հաշվարկը .Ցուցանիշներ

Հաշիվ

Անավարտ արտադրանքի սկզբնական մնացորդ (Ճ), այդ թվում` նյութեր աշխատավարձ Հաշվետու ամսվա ծախսեր (8), այդ թվում` փայտանյութ .տրանսպորտային ծախսեր .սոսինձ .վերադարձվող թափոններ փայտե ամրակներ աշխատավարձ (նախ. արտ.) աշխատավարձ (հավ. արտ.) հատկաց. աշխատավարձին .(սոցապի գծով) հատկաց. աշխատավարձին (արձակուրդայինի գծով) .տեխնոլոգիական շոգի Անուղղելի խոտանի փաստացի ինքնարժեք (Շ), այդ թվում նյութեր 2500, աշխատավարձ – 300 Անավարտ արտադրանքի վերջնական մնացորդ (ք), որից նյութեր աշխատավարձ

Արտադրատեսակներ սեղան

աթոռ

պահարան

Ընդամենը 12 000

21550

32 398 (2000) 11990

17 809

71 757 16 000 1 760 4 000 (2000) 5 000 22 330 13 600

(2800)

(2800)

(6000)

(2000)

(3000)

(11000)

19550

35398

15009

69957

Թողարկման արտադրական ինքնարժեք (Է) (Է) Հ (Ճ) Հ (8) - (Շ)– (ք)

(d) Արտադրատեսակների փաստացի ինքնարժեքի կալկուլյացիան: .Ցուցանիշներ

սեղան

աթոռ

100 հատ միավ.

Նյութեր

10 317

Վերադարձվող թափոններ .Տեխնոլոգիական շոգի Աշխատավարձ Հատկացումներ աշխատավարձին

Փաստացի ինքնարժեք

.պահարան

400 հատ միավ.

12024

(2 000)

(5)

20 հատ

միավ.

7 519

19 633

5 323

5 741

19 550

35 398

15 009

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Տեսակարար կշիռը ընդհանուր ծախսերում

(6)

ԾԱՆՈՒՑԱԳԻՐ

Ում. գործադիր տնօրենին Ումից. կառավարչական հաշվապահից Առարկան. թողարկման ինքնարժեք Հայտնում եմ Ձեզ, որ թողարկման ծախսերում առավել տեսակարար կշիռ են զբաղեցնում աթոռների արտադրությունը: Ուստի, պետք է քննարկել աթոռների վաճառքի շահութաբերությունը մյուս արտադրատեսակների նկատմամբ: Բացի այդ, պետք է խնդրո առարկա դարձնել աթոռներով կահույքի կոմպլեկտավորման նպատակահարմարությունը:

22. «էրզրում» հյուրանոց

(8) «Օժանդակ արտադրություններ» հաշվի գործունեության մեխանիզմը: «Օժանդակ արտադրություններ» հաշիվը հանդես է գալիս հաշվային պլանի 8-րդ դասի թիվ 812 ծածկագրով: Այն բացվում է կազմակերպության յուրաքանչյուր օժանդակ (սպասարկող) ստորաբաժանման գծով ն դեբետային մասով հավաքագրում վերջինիս հաշվետու ժամանակաշրջանի ծախսումները: Հաշիվը հավաքիչ բաշխիչ է ն մնացորդ չի ունենում, քանի որ դեբետում հավաքագրված գումարները հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում կրեդիտով ամբողջովին դուրս են գրվում հիմնական ստորաբաժանումներին:

Լվացքատան ու կաթսայատան կողմից մատացուցված ծառայությունների տեսակարար կշիռը` ըստ ուղղությունների Լվացքատուն -

համարների գծով ռեստորանի կարիքների համար կաթսայատանը

560/800 2 100 Հ 200/800 2 100 Հ 40/800 2 100 Հ

2 000/4 000 2 100 Հ 1 600/4 000 2 100 Հ 400/4 000 2 100 Հ

Կաթսայատուն -

համարների գծով ռեստորանի գծով լվացքատանը

(Ե) Հյուրանոցի ծախսերի հավաքագրումն ըստ առանձին ստորաբաժանումների:

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Գործառնության բովանդակություն

Ծախսվել են նյութեր. - համարների գծով - ռեստորանի կարիքների համար - լվացքատանը - կաթսայատանը - վարչական կարիքների համար Հաշվարկվել է աշխատավարձ. - համարների գծով - ռեստորանի անձնակազմին - լվացքատան անձնակազմին - կաթսայատան անձնակազմին - վարչական անձնակազմին Հաշվարկվել են 209 կենսաթոշակային հատկացումներ. - համարների գծով - ռեստորանի անձնակազմին - լվացքատան անձնակազմին - կաթսայատան անձնակազմին վարչական անձնակազմին

Թղթակցող

Դտ

Վճարվել է էլեկտրոցանցին. - համարների գծով - ռեստորանի գծով - լվացքատան գծով - կաթսայատան գծով - վարչական գծով

20 000 130 000 50 000 30 000 10 000

5 000 3 000 2 000

1 000

9 000 6 000 3 000 9 000 3 000

811 (ռեստորան) (1) 130 000 (2) 3 000 (3) 600 4) 6 000

35 000

55 400

Կտ

811 (համարներ) (1) 20 000 (2) 5 000 (3) 1 000 (4) 9 000

812 (լվացքատուն) (1) 50 000 (2) 2 000 (3) 400 (4) 3 000

139 600 812 (կաթսայատուն) (1) 30 000 (2) 500 (3) 100 (4) 9 000

713 (ադմինիստ.) (1) 10 000 (2) 200 (3) (4) 3 000

39 600

(Շ) Վարչական ծախսերի բաշխման թղթակցությունները:

Գումար

13 240

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Գործառնության բովանդակություն

Վարչական ծախսերը բաշխվել են - համարների գծով 13 240 2 509 - ռեստորանին 13 240 2 309 - լվացքատանը 13 240 2 109 - կաթսայատանը 13 240 2 109

Թղթակցող

Դտ

Գումար

Կտ

6 620 3 972 1 324 1 324

(d) Օժանդակ ծառայությունների ծախսերը վերաբաշխենք բազմակի բաշխումների եղանակի միջոցով լվացքատուն կաթսայատուն տեղաբաշխված ծախսեր 55 400 39 600 կլանված վերադիր ծախսեր 1 324 1 324

ընդամենը սեփական ծախսեր Հարաբերակցություն

Համարներ

56 720

Ռեստորան

40 924

Լվացքատուն

Կաթսայատուն

56 720

40 924

լվացքատուն 39 704 14 180 2 836 709 : 259 :59 43 760 կաթսայատուն 21 880 17 504 4 376 509 :409 :109 լվացքատուն 3 063 1 094 709 : 259 :59 կաթսայատուն 509 :409 :109 լվացքատուն 709 : 259 :59 Ընդամենը 64 772 32 872 Օժանդակ ծառայությունների ծախսերը վերաբաշխենք երկու համակարգի կառուցման միջոցով 2 Հ 56 720 Հ 0,17 7 Հ 40 924 Հ 0,052

անհայտով

հավասարումների

2 Հ 61 118 7 Հ 43 980

լվացքատուն

համարներ 61 118 2 0,7 Հ 42 782

կաթսայատուն

43 980 2 0,5 Հ 21 990

ռեստորան 61 118 2 0,,25 Հ 15 43 980 2 0,4 Հ

64 772

Գործառնության բովանդակություն

Վերաբաշխվել են լվացքատան ն

32 872 Թղթակցող

Դտ

Գումար

Կտ

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

կաթսայատան ծախսերը - համարների գծով - ռեստորանի կարիքների համար

64 772 32 872

(6) Գործող ստորաբաժանումների շահութաբերության հաշվարկ:

Համարներ 138 310

Հասույթ Ծախսեր

-

ուղղակի նյութեր աշխատավարձ սոցապ հատկացումներ էլեկտրաէներգիա սպասարկման ծախսեր վերադիր ծախսեր

Ծախսահատույց

20 000 5 000 1 000 9 000 64 772 6 620 106 392 1,30

Ռեստորան Հասույթ Ծախսեր

178 208

-

130 000 3 000 6 000 32 872 3 972 176 444 1,01

ուղղակի նյութեր աշխատավարձ սոցապ հատկացումներ էլեկտրաէներգիա սպասարկման ծախսեր վերադիր ծախսեր Ծախսահատույց

Եզրակացություն. «էրզրում» հյուրանոցի երկրորդ եռամսյակի ծախսային ն եկամտային հոսքերի վերլուծությամբ պարզվեց, որ եկամտաբեր է հյուրանոցային համարների վարձատրման բիզնեսը, որտեղ կատարված միավոր ծախսը փոխհատուցվում է 1,3 անգամ: Ռեստորանային բիզնեսը ապահովում է միայն ծախսածածկում: Սակայն նպատակահարմար չէ այդ գործունեության դադարեցումը, քանի որ այն սերտ փոխկապված է համարների սպասարկման հետ ն կարող է ազդել հյուրերի թվի կրճատման ն հյուրանոցային բիզնեսի շահութաբերության անկման վրա:

23. «Աստղիկ» ՍՊԸ «Աստղիկ» ՍՊԸ-ն պլանավորում է հաջորդ տարվա արտադրությունն ու արտադրանքի իրացումը: Արտադրության գործընթացում պատրաստվող կիսաֆաբրիկատները նան «Պարգն» կազմակերպությունից կարելի է գնել միավորը 50 դրամով: Կիսաֆաբրիկատի թողարկման միավորի ինքնարժեքի կալկուլյացիան ներկայացվում է հետնյալ կտրվածքով.

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Ուղղակի նյութական ծախսումներ Ուղղակի աշխատանքային ծախսումներ Փոփոխուն վերադիր ծախսումներ Հաստատուն վարչական ծախսումներ Ընդամենը

«Աստղիկ» ՍՊԸ-ի տնօրենը կառավարչական հաշվապահին հանձնարարում է. (8) Որոշում կայացնել տվյալ կիսաֆաբրիկատի գնման կամ արտադրության շարունակման ուղղությամբ: (Ե) Որոշում կայացնել կիսաֆաբրիկատի արտադրության ընդլայնման գծով, եթե փոփոխության ենթարկվի բնապահպանական օրենսդրությունը, համաձայն որի տվյալ կիսաֆաբրիկատի արտադրական գործընթացը պետք է վերահսկողական տեստավորում անցնի, որի լրացուցիչ ծախսերն են 56 հազ.: (Շ) Պատասխանել արտադրական կառավարչի այն ծանուցմանը, որի բովանդակությունն է. «Մենք պետք է շարունակենք կիսաֆաբրիկատի արտադրությունը, քանի որ դեռնս մեկ տարի առաջ գնել ենք 100 հազ.- ով հոսքային գիծ տվյալ կիսաֆաբրիկատի արտադրման նպատակով, որը հնարավոր չէ վերավաճառել: Եթե հաջորդ տարի դադարեցվի կիսաֆաբրիկատի արտադրությունը, ապա ստիպված կլինենք դուրս գրել հոսքային գիծը 80 հազ. մնացորդային արժեքով»:

24. «Գիտելիք» ֆաբրիկա

Գրիչներ արտադրող «Գիտելիք» ֆաբրիկան ամսեկան կատարում է 1 000 դրամի փոփոխուն ծախսեր, որից 400-ը միջուկների թողարկման, իսկ 600-ը՝ կաղապարների արտադրության տեղամասում: Գրիչների արտադրության ամսեկան հաստատուն ծախսերը կազմում են 200 դրամ, որոնք միջուկների ն կաղապարների թողարկման տեղամասերի միջն բաշխվում են համապատասխանաբար 709/309 հարաբերությամբ: Ամսեկան ֆաբրիկան արտադրում ն վաճառում է 1 000 հատ գրիչ: Պահանջվում է որոշում կայացնել միջուկների թողարկման կամ գնման ուղղությամբ, եթե միավոր միջուկի գնման շուկայական արժեքը կազմում է 0.50 դրամ:

25. «Սոս» կազմակերպություն «Սոս» կազմակերպությունը արտադրում է երեք տեսակի կիսաֆաբրիկատ մեկ հոսքային գծի վրա, որի շահագործման մեքենաժամը հաշվետու ժամանակաշրջանում չի գերազանցում 50 000-ը: Միավոր արտադրանքի արտադրության ծախսերը կազմում են.

Ուղղակի նյութեր Ուղղակի աշխատավարձ -մեխանիկական արտադրամասում (8 դրամ մեկ ժամվա դիմաց) -հավաքման արտադրամասում (8 դրամ մեկ ժամվա դիմաց) Ընդամենը փոփոխուն ծախսեր

Ճ

Շ

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Միավոր կիսաֆաբրիկատի գնման գինը Պատրաստի արտադրանքի վաճառքի գինը Արտադրանքի առավելագույն պահանջարկը (հատ)

3 000

2 500

5 000

Հաստատուն ծախսերը հաշվետու ժամանակաշրջանում կազմում են 300 000 դրամ: Կառավարչական հաշապահից պահանջվում է. (8) հաշվարկել մեքենաժամերի սահմանափակությունը առավելագույն պահանջարկի դեպքում, (Ե) որոշել, թե որ կիսաֆաբրիկատը ն ինչ քանակով պետք է գնվի` ն ոչ թե արտադրվի, (Շ) հաշվարկել շահույթը կիսաֆաբրիկատների առավելագույն պահանջարկի դեպքում:

26. «Մոլորակ» հանրախանութ «Մոլորակ» հանրախանութի տնօրենը, կարդալով տարվա վերջի ֆինանսական հաշվետվությունը, չի կարողանում պարզել ստացված 30 հազ. վնասի պատճառները. Իրացում Հանած. իրացման ինքնարժեք

5 000 3 398 1 602

Աշխատավարձը

- առնտրի բաժիններ գրասենյակ սրճարան Առաքման ծախսեր Առնտրի բաժինների ծախսեր Կառավարիչների աշխատավարձ Գովազդի ծախսեր Մարքեթինգի ծախսեր

1 632 Վնաս (30) «Մոլորակ» հանրախանութի տնօրենը վնասաբերության վերացման նկատառումով երկու առաձին մոտեցում է ցուցաբերում. 1. փակել խաղալիքների վաճառքի բաժինը, 2. առնտրի խթանման նպատակով, կրճատել կանացի ն տղամարդու հագուստեղենի գները 59-ով: Չնայած որ «Մոլորակ» հանրախանութում կառավարչական հաշվառում չի իրականացվում, այնուամենայնիվ, ըստ առնտրային բաժինների ներկայացնում է հետնյալ տեղեկատվությունը.

Իրացում Գնումներ Ապրանքների սկզբ. մնացորդ Ապրանքների վերջ.

Հագուստեղեն կանացի տղամանկամարդու կան 2 200 1 290

Խաղալիքներ

Սրճարան

1 400 1 276

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

մնացորդ Վաճառողների աշխատավարձ Առնտրի բաժինների ծախսեր Գովազդ Առնտրային տարածք

-

Կառավարչական հաշվապահից պահանջվում է. 8) ներկայացնել ֆինանսական արդյունքների տարեվերջի հաշվետվություն այն ֆորմատով, որը կիրառելի լինի որոշումների կայացման համար` նրանում ընդգրկելով նան շահութաբերության ցուցանիշներ, Ե) ներկայացնել «Մոլորակ» հանրախանութի գործունեության ֆինանսական արդյունքը, եթե փակվի խաղալիքների բաժինը ն մնացած ցուցանիշները մնան անփոփոխ, Շ) ներկայացնել տղամարդու ն կանացի հագուստեղենի բաժինների վաճառքի աճը այնպես, որ գների 59 կրճատման դեպքում ապահովվի շահույթ, d) մեկնաբանել վնասաբերության վերացման ուղղությամբ տնօրենի կողմից ձեռնարկվող միջոցառումները ն ներկայացնել տվյալ խնդրին վերաբերող այլընտրանքային մոտեցումներ:

27. «Պրոգրես» ՍՊԸ «Պրոգրես» ՍՊԸ-ն արտադրում է 2,Y ն Y տեսակի արտադրանք, որոնց միավորի թողարկման տեղեկատվությունն է.

Նորմատիվային ծախսեր Ուղղակի ծախսեր Փոփոխուն անուղղակի ծախսեր

Ճ

Շ

Ուղղակի աշխատավարձ

Ժամա- Ժամեր Ժամեր Ժամեր վարձ Y Արտադրամաս Ճ Արտադրամաս 8 Արտադրամաս Շ Հաստատուն վերադիր ծախսերը տարեկան նախատեսված են 30 000 դրամ: Հաջորդ տարվա նախահաշիվը կազմվում է իրացման հետնյալ ցուցանիշներով. Արտադրատեսակ Իրացման քանակը Միավորի գինը 7 500 Y 6 000 6 000 «Պրոգրես» ՍՊԸ-ի արտադրանքի իրացման շուկան ընդլայնման միտում ունի ն իրացման բաժնի կառավարչի հավաստիացմամբ, առանց գների փոփոխման հնարավոր է հասնել վաճառքի աճի հետնյալ կտրվածքով.

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Արտադրատեսակ Իրացման աճը Y 33,39 Կառավարչական խորհրդակցության ժամանակ արտադրական կառավարիչը հայտնեց, որ հնարավոր չէ ապահովել արտադրության աճ շուկայական պահանջարկի ընդլայնմանը համապատասխան, քանի որ 8 արտադրամասում դրան զուգահեռ որակյալ աշխատողների անհրաժեշտ թվաքանակ չի լրացվում: «Պրոգրես» ՍՊԸ-ի տնօրենը հանձնարարում է կառավարչական հաշվապահին. 8) ներկայացնելու երեք արտադրատեսակներից շահույթի ձնավորման նախահաշիվը հաջորդ տարվա համար, հաշվի առնելով իրացման առկա ծավալները, Ե) որոշելու երեք արտադրատեսակների թողարկման առավել շահութաբեր քանակը, հաշվի առած իրացման աճը ն 8 արտադրամասի թողարկման սահմանափակումը, Շ) ներկայացնելու երկու հնարավոր հիմնախնդիր, որոնք կծագեն Ե կետի պահանջներն իրականացնելիս:

28. «Կատրին» կազմակերպություն Կազմակերպությունում, ուր թողարկվում է Ճ, 8 ն Շ արտադրանք, վարչակազմի ամսեկան 6 000 աշխատավարձը հավասարաչափ է բաշխվում թողարկվող երեք արտադրատեսակների միջն, իսկ արտադրամասային շենքի 24 000 վարձավճարի բաշխումը կատարվում է հետնյալ համամասնությամբ. Արտադրանք Ճ (109), Արտադրանք 8 (859), Արտադրանք Շ (59) Հասույթը ըստ թողարկվող Ճ 8 Շ արտադրատեսակների համապատասխանաբար կազմում է 40 000, 30 000, 10 000, իսկ փոփոխուն ծախսերը՝ 25 000, 10 000, 5 000: Կազմակերպության տնօրենը տեղյակ լինելով 8 արտադրատեսակի թողարկման վնասաբերությանը, հանձնարարում է որոշում կայացնել այդ արտադրանքի թողարկման նպատակահարմարության վերաբերյալ: Որպես կառավարչական հաշվապահ, որոշում կայացրեք 8 արտադրատեսակի թողարկման դադարեցման վերաբերյալ, եթե արտադրության դադարեցման դեպքում տարածքի վարձավճարը ն վարչակազմի աշխատավարձը մնում են անփոփոխ: Անփոփոխ է մնում նան արտադրատեսակների թողարկման ծավալը:

29. «Սնան» ՍՊԸ «Սնան» ՍՊԸ-ն արտադրում է մեկ տեսակի արտադրանք, որի իրացման ֆինանսական արդյունքները տարվա կտրվածքով հետնյալն են. Իրացման գինը Թողարկման ինքնարժեքը - ուղղակի աշխատավարձ - ուղղակի նյութեր - փոփոխուն վերադիր Սահմանային շահույթ

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Պատրաստի արտադրանքի սկզբնական մնացորդ տարեսկզբին չի գոյացել: Տարվա առաջին եռամսյակին արտադրվել է 55 000 ն վաճառվել 40 000 հատ պատրաստի արտադրանք: Հաստատուն վարչական ծախսերը առաջին եռամսյակում կազմել են 220 000: Կառավարչական հաշվապահից պահանջվում է. (8) ներկայացնել առաջին եռամսյակի համար ֆինանսական արդյունքների հաշվետվություն` ըստ սահմանային ն լրիվ ծախսերով սկզբունքների, (Ե) փոխկապակցել սահմանային ն լրիվ ծախսերով ֆինանսական հաշվետվությունների արդյունքների տարբերությունները, միաժամանակ պարզաբանելով, թե ինչպիսի ազդեցություն կունենային շահույթի վրա հետնյալ գործոնները. I. երբ թողարկումն ու իրացումը լինեն միմյանց համարժեք, II. երբ իրացումը գերազանցի արտադրությանը, III. թողարկումը գերազանցի իրացմանը:

30. «Պարտեզ» ՍՊԸ «Պարտեզ» ՍՊԸ-ն արտադրում է հողագործության բահեր, որոնց միավորի վաճառքի գինը կազում է 80: Թողարկման փոփոխուն արտադրական ծախսերը միավորի գծով կազմում են 30, իսկ հաստատուն ծախսերը տարվա կտրվածքով` 800 000: Հաջորդ տարվա համար նախատեսվող շահույթի մեծությունը կազմում է 400 000: Մրցակցային պայքարը ստիպում է ՍՊԸ-ի ղեկավարությանը ընտրելու հետնյալ ռազմավարության հնարավոր երեք տարբերակներից մեկը: Կրճատել վաճառքի գները 9 Սպասվող վաճառքի աճը Ռազմավարություն 1 Ռազմավարություն 2 7,5 Ռազմավարություն 3 Պահանջվում է ընտրել առավելագույն շահույթ ապահովող ռազմավարությունը:

23. «Աստղիկ» ՍՊԸ

(8) Գնել, թե արտադրել որոշումը: Քանի որ հաստատուն վարչական ծախսումները չեն առնչվում որոշումների կայացմանը, ուստի. առնչվող արտադրական ծախսումներ Հ 54 – 20 (հաստատուն վարչական)

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

(Ե) Կիսաֆաբրիկատների արտադրության ընդլայնման որոշումը: «Պարգն» կազմակերպության կողմից առաջարկվող կիսաֆաբրիկատի գնման գինը ավելի բարձր է, ուստի պետք է շարունակել արտադրությունը: Ինչ վերաբերում է կիսաֆաբրիկատի արտադրության ընդլայնման նպատակահարմարությանը, ապա պետք է կատարել հետնյալ հաշվարկները.  արտադրության շահույթը, հաշվի առած առընչվող ծախսերը, կազմում է միավոր կիսաֆաբրիկատի գծով` 50 – 34 Հ 16  եթե իրականացվի լրացուցիչ 56 հազ. լրացուցիչ ծախս, ապա այն փոխհատուցելու նպատակով արտադրության ծավալը պետք է ընդլայնվի առնվազն 3 500 հատով (56հազ/16 դրամ):

(Շ)

ԾԱՆՈՒՑՈՒՄ

Ում. արտադրական կառավարչին Ումից. կառավարչական հաշվապահից Առարկան. կիսաֆաբրիկատների արտադրման հոսքային գիծ Հոսքային գծի ձեռք բերման ծախսը վերաբերում է անցյալ ժամանակաշրջանին ն չի առնչվում կիսաֆաբրիկատների արտադրության դադարեցման ուղղությամբ որոշման կայացմանը: Հոսքային գծի 80 հազ. մնացորդային արժեքը պետք է հաշվի առնվի «Աստղիկ» ՍՊԸ-ի ֆինանսական արդյունքների հաշվետվություններում:

24. «Գիտելիք» ֆաբրիկա Ներկայացնենք գրիչների արտադրության ինքնարժեքը Միջուկների ն կաղապարների արտադրական ծախսեր .Ցուցանիշներ

Ընդամենը

Միջուկներ

.Փոփոխուն ծախսեր Հաստատուն ծախսեր Ինքնարժեք

1 000

Կաղապարներ

Կատարենք գրիչների թողարկման ամսեկան ծախսերի համեմատում միջուկների գնման ն արտադրության դեպքերում: Գրիչների թողարկման ինքնարժեքը միջուկները գնելիս .Ցուցանիշներ .Փոփոխուն ծախսեր

կամ

Արտադրել

Գնել

1 000

արտադրելիս:

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

.Հաստատուն ծախսեր

1 200

1 300

Գնման ծախսեր 0,502 1000 հատ

Ընդամենը

1 200 Հ 1 300 . Նպատակահարմար է միջուկների թողարկումը, քանի որ այդ դեպքում արտադրության նվազագույն ծախսեր են ապահովվում:

25. «Սոս» կազմակերպություն (8) Մեքենաժամերի սահմանափակությունը:

ԿԻսաֆաբրիկատների առավելագույն պահանջարկը Միավորի արտադրման մեքենաժամերը Ընդհանուրի արտադրման մեքենաժամերը Ընդամենը մեքենաժամեր` առավելագույն թողարկման դեպքում Հնարավոր մեքենաժամերը Մեքենաժամերի սահմանափակությունը

Ճ

Շ

3 000 (48/8)

2 500 (32/8)

5 000 (56/8)

18 000

10 000

35 000

63 000 50 000 13 000

(Ե) Արտադրել, թե գնել: Քանի որ բոլոր արտադրատեսակները ունեն դրական սահմանային շահույթ (գին - փոփոխուն ծախսեր), ապա նպատակահարմար է թողարկումը` ն ոչ թե գնումը: Սակայն, մեքենաժամերի սահմանափակությունը պահանջում է կատարելու կիսաֆաբրիկատների գնում, որոնց տեսականին ն քանակը որոշվում է ըստ մեքենաժամերի արդյունավետության հետնյալ հաշվարկներով.

Միավորի գնման գինը Միավորի փոփոխուն ծախսերը Տնտեսումը միավորը արտադրելիս Միավորի թողարկման մեքենաժամը Տնտեսումը մեքենաժամի հաշվով

Ճ

Շ

3,5

3,1

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Հետնաբար, առաջնային թողարկումը պետք է կատարվի 8, այնուհետն Ճ ն հետո միայն Շ կիսաֆաբրիկատի գծով, որը հնարավոր մեքենաժամերը կսպառի հետնյալ կերպ. 10 000 (Ճ) Հ 18 000 (8) Հ 22 000 (Շ) Հ 50 000 մեքենաժամ Ուստի, «Սոս» կազմակերպությունը Շ կիսաֆաբրիկատից 3 142 հատ պետք է արտադրի, իսկ 1858 հատի (5 000 – 3 142) գծով` գնում կատարի:

(Շ) Շահույթը պատրաստի արտադրանքի առավելագույն պահանջարկի դեպքում: Ճ Շ Ընդամենը Վաճառքը (հատ) 3 000 2 500 5 000 Միավոր արտադրանքի սահմանային շահույթը - արտադրելիս (գին - փոփոխուն ծախսեր) 3142 հատ - գնելիս (վաճառքի գին - գնման գին) 1 858 հատ Ընդամենը սահմանային շահույթ - արտադրելիս 138 000 115 000 144 532 397 532 - գնելիս 44 592 44 592 442 124

Հանած. հաստատուն ծախսեր Շահույթ

300 000 142 124

26 . «Մոլորակ» հանրախանութ

(8) «Մոլորակ» հանրախանութի տարեվերջի ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունը ըստ առանձին առնտրային բաժինների: Կանացի Իրացում Գնումներ Ապրանքների մնացորդ ( Հ, - ) Իրացման ինքնարժեք Համախառն շահույթ Տեղաբաշխված վերադիր ծախսեր

Տղա մարդու

(10)

(496)

(240)

Մանկական 2 200 1 290

Խաղալիք

Սրճարան

Ընդամենը

1 400 1 276

5 000

(100)

(1)

(1 320)

(1 176)

(166)

(3 398) 1 602

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

-աշխատավարձ -առնտրի բաժինների ծախսեր -գովազդ

(144)

(65)

(220)

(154)

(36)

(619)

(2)

Շահույթ/վնաս Չտեղաբաշխված վերադիր ծախսեր Ընդհանուր վնաս

(1 013) (30)

«Մոլորակ» հանրախանութի գործունեության շահութաբերության ցուցանիշները ըստ առանձին առնտրային բաժինների կներկայացվի. Կանացի

Տղամարդու

Մանկական

Խաղալիք

Սրճարան

համախառն շահույթ/ իրացում

304/800

160/400

880/2 200

224/140

34/200

2 100

2 100

2 100

Հ389

Հ 409

Հ409

2 100

Հ179

համախառն շահույթ/ տարածք

304/20

160/15

880/20

224/35

34/10

Հ15,2

Հ 10,67

Հ449

Հ 6,4

Հ3,4

Հ 169

(Ե) «Մոլորակ» հանրախանութի տարեվերջի ֆինանսական արդյունքների ներկայացումը խաղալիքների բաժնի փակման դեպքում:

Իրացման եկամտից կորուստ Իրացման ինքնարժեքից տնտեսում Տնտեսում - աշխատավարձից - առնտրի բաժինների ծախսերից - գովազդից

Հ

1 400 1 176

1 400

1 330

Հետնաբար, խաղալիքների բաժնի փակումով հանրախանութը կունենա արդեն ոչ թե 30, այլ 100 հազ.-ի վնաս (30 Հ 70), քանի որ այդ բաժնի սահմանային շահույթը կազմում է 70 հազ., որը այդ չափով փոխհատուցում էր հանրախանութի վարչական ծախսերը:

(Շ) Տղամարդու ն կանացի ապրանքատեսակների գների 59 կրճատման դեպքում այդ բաժիններում կապահովվի շահույթ, եթե ավելացվի ապրանքաշրջանառությունը:

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Կանացի Վաճառք 9 100 – 5 Հ 95 Ինքնարժեք Համախառն շահույթ 38

Տղամարդու 100 – 5 Հ 95

Վերանայված շահութաբերություն 9 Հ 33/95 2 100 Հ Հ 34,79 Վերանայված իրացում (304 2 100)/34,7 Հ Հ 876 Առկա իրացումը Իրացման աճը

35/95 2 100 Հ Հ 36,89 (160 2 100)/36,8 Հ Հ 435

(d) «Մոլորակ» հանրախանութի վնասաբերության վերացման ուղիները: Առավել շահաբեր է համարվում մանկական հագուստեղենի վաճառքը, ուստի, եթե տնօրենի կողմից առաջարկվում է խաղալիքի բաժնի փակում, ապա այդ տարածքը պետք է տրամադրել մանկական հագուստեղենին: Ինչ վերաբերում է սրճարանի վնասաբեր աշխատանքին, ապա այն հնարավորություն ունի դառնալու շահաբեր` տղամարդու ն կանացի հագուստեղենի գների իջեցման հետնանքով հաճախորդների թվաքանակի ավելացման ն, դրանով իսկ, սննդի սպասարակման ծավալների ավելացման հաշվին: Ուստի, սրճարանի գործունեությունը առայժմ չպետք է դադարեցնել:

27. «Պրոգրես» ՍՊԸ (8) Շահույթի հաշվետվությունը ըստ արտադրատեսակների:

Ուղղակի նյութեր Ճ Շ Փոփոխուն վերադիր ծախսեր Վաճառքի գինը Միավոր արտադրանքի սահմանային շահույթը Իրացման քանակը Ընդամենը սահմանային հույթ

Y

7 500

6 000

6 000

Ընդամենը

շա165 000 114 000

174 000

453 000

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Հանած. հաստատուն ծախսեր Շահույթ

300 000 153 000

(Ե) Թողարկման առավել շահութաբեր տեսականին ու քանակը:

Միավորի սահմանային շահույթը Միավորի թողարկման աշխատաժամը 8 արտադրամասում Մեկ ժամին բաժին ընկնող սահմանային շահույթ Առաջնայնությունը

Y

5,5 (3)

6,33 (1)

5,8 (2)

8 տեղամասի առավելագույն աշխատաժամերը Հ (7 500 2 4) Հ (6 000 2 3) Հ (6 000 2 5) Հ 78 000 Արտադրության քանակը, հաշվի առած աշխատաժամերի սահմանափակումը կհաշվարկվի. Y

6 00021,25 Հ 7 500 հատ 6 00021,33 Հ 8 000 հատ |(78 000 – 22 500 - 40 000) : 4| Հ Հ 3875 հատ

7 500 2 3 Հ 22 500 8 000 2 5 Հ 40 000

3 875 2 22 Հ 7 500 2 19 Հ 8 000 2 29 Հ

85 250 142 500 232 000 459 750 300 000 159 750

3 875 2 4 Հ 15 500 78 000 Հաջորդ տարվա առավելագույն շահույթը կներկայացվի. Y

Հանած. հաստատուն ծախսեր Շահույթ

(Շ)  

հաջորդ տարվա իրացման ծավալների աճը հիմնավորվում է միայն իրացման կառավարչի կանխատեսումների վրա, հաշվի չի առնվում 2 արտադրանքի թողարկման կրճատման բացասական հետնանքը, կապված շուկայում այդ արտադրատեսակի դիրքերի թուլացման ն գնորդների կորստի հետ:

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

28. «Կատրին» կազմակերպություն Շահույթը թողարկվող երեք արտադրատեսակներով .Ցուցանիշներ Հասույթ .Փոփոխուն ծախսեր .Սահմանային շահույթ .Հաստատուն ծախսեր վարչական աշխատավարձ վարձավճար Շահույթ (վնաս)

Ընդամենը 80 000 40 000

Ճ 40 000 25 000

Արտադրանք Շ 30 000 10 000 10 000 5 000

40 000

15 000

20 000

5 000

6 000 24 000 10 000

2 000 2 400 10 600

2 000 20 400 (2 400)

2 000 1 200 1 800

Երկու արտադրատեսակներով թողարկման ֆինանսական արդյունքը .Ցուցանիշներ

Ընդամենը

Հասույթ .Փոփոխուն ծախսեր

50 000 30 000

Հաստատուն ծախսեր Շահույթ (վնաս)

30 000 (10 000)

Արտադրանք Ճ Շ 40 000 30 000 25 000 5 000

Կառավարչական հաշվապահի որոշումը. պետք է շարունակել արտադրությունը, մինչն ավելի փոքր տարածքի վարձակալումը, կամ Ճ ն Շ արտադրատեսակների թողարկման ծավալների ընդլայնումը առկա տարածքի հաշվին: Հակառակ դեպքում, ստանում ենք 10 000 վնաս, որովհետն կորցնում ենք 8 արտադրատեսակի 20 000-ի սահմանային շահույթը, որը փոխհատուցում էր կազմակերպության համարժեք վարչական ծախսերը:

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

29. «Սնան» ՍՊԸ (8) Ֆինանսական արդյունքները սահմանային ծախսերով: Իրացումը |40 000 2 50| Փոփոխուն արտադրական ծախսեր |55 000 2 30| Պաշարների վերջնական մնացորդ (15 000 2 30)

2 000 000 1 650 000 450 000

Սահմանային շահույթ Հանած. հաստատուն ծախսեր Շահույթ Ֆինանսական արդյունքները լրիվ ծախսերով Իրացումը |40 000 2 50| Թողարկման ծախսեր |55 000 2 (30 Հ4)| 1 870 000 Պաշարների վերջնական մնացորդ |(15 000 2 (30 Հ4)| 510 000

Շահույթ

(1 200 000) 800 000 (220 000) 580 000

2 000 000

(1 360 000) 640 000

Թողարկման միավորին բաժին ընկնող հաստատուն ծախսեր. 220 000 : 55 000 Հ 4

(Ե) Ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունների փոխկապակցումը: շահույթը լրիվ ծախսերով ……………………….…………….640 000 պաշարների մնացորդների տարբերությունը ………………(60 000) 15 000 2 (30 - 34) շահույթը սահմանային ծախսերով ………………….………580 000 I. Երբ թողարկման ն իրացման ծավալները լինեն միմյանց համարժեք, ապա պաշարների մնացորդի բացակայության դեպքում ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունը սահմանային ու լրիվ ինքնարժեքով կներկայացնի շահույթի միննույն մեծությունը: II. Երբ իրացումը գերազանցի արտադրությանը, ապա կկրճատվի պաշարների վերջնական մնացորդը, որով կնվազի նան լրիվ ծախսերով ֆինանսական արդյունքների հաշվետվության շահույթը ն հակառակը:

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

30. «Պարտեզ» ՍՊԸ Քանակը Փաստացի

Գինը

Միավորի սահմանային շահույթը

Ընդամենը սահմանային շահույթ 1 214 400

26 400

28 800

1 267 200

30 000

1 260 000

24 000

1 200 000

Քանի որ հաստատուն ծախսերը չեն առնչվում որոշման կայացմանը, այդ պատճառով չեն մասնակցում սահմանային շահույթի հաշվարկներին: Եթե «Պարտեզ» ՍՊԸ-ի իրացման կառուցվածքը մնա անփոփոխ, ապա առավել նպատակահարմար է հաջորդ տարվա համար կիրառել երկրորդ ռազմավարությունը, որն ապահովում է առավելագույն սահմանային շահույթ:

31. «Կամուրջ»» շինարարական կազմակերպություն «Կամուրջ» կազմակերպությունը, որը գտնվում է Երնանում, այժմ կանգնած է շինարարական պատվերների ընտրության առջն, քանի որ շահել է 288 000-ի տենդեր` կատարելու պատվեր Սպիտակ քաղաքում ն միաժամանակ առաջարկ է ստացել կատարելու Արմավիր քաղաքում 352 000 շինարարական աշխատանքներ: Ըստ «Կամուրջ» կազմակերպության արտադրական կառավարչի, անհնար է երկու պատվերների զուգահեռ իրականացումը, կապված առկա արտադրական հզորությունների պակասի հետ: Բացի այդ, եթե «Կամուրջ»-ը հրաժարվի շահած տենդերից, ապա դրա դիմաց պետք է վճարի Սպիտակին 28 000 տուգանք: Շինարարական աշխատանքների գծով ներկայացված են հետնյալ նախահաշվային ցուցանիշները. Սպիտակ Նյութեր Շինանյութ 2-ի պահեստային մնացորդ Շինանյութ Y-ի պահեստային մնացորդ Շինանյութ 2-ի արդեն տրված պատվեր Դեռնս չպատվիրված շինանյութ 2 Դեռնս չպատվիրված շինանյութ 2 Աշխատավարձ Տեղում վարձած բանվորների աշխատավարձ

Արմավիր

21 600 24 800 30 400 60 000 71 200

86 000

110 000

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Երնանյան վարչակազմի աշխատավարձ Վարչակազմի գործուղման ծախսեր Սարքավորումների մաշվածք Վարկային տոկոսավճար (89)

34 000 6 800 9 600 5 120 253 520

34 000 5 600 12 800 6 400 264 800

Պատվերի գինը

12 676 266 196 288 000

13 240 278 040 352 000

Նախահաշվային շահույթը

21 804

73 960

Ընդամենը պատվերի ինքնարժեք Գլխամասային վերադիր ծախսեր պատվերի ինքնարժեքի նկատմամբ)

(59

Լրացուցիչ տեղեկություններ. 1. Շինանյութ 2-ը օգտագործման լայն շրջանականեր չունի ն դժվար իրացվելի է: Այն կարող է օգտագործվել այլ շինարարական պատվերներում որպես փոխարինող` իր գնից 109 էժանացված: Շինանյութ Y-ը, որը ունիվերսալ է, ձեռք բերման պահից ներկայումս կրկնակի անգամ թանկացել է ն վաճառելու դեպքում կպահանջի 159 իրացման ծախսեր: 2. Շինարարական աշխատուժը հավաքագրվում է տեղի բնակչությունից, պայմանագրային հիմունքներով: 3. Արմավիրի շինարարության համար պահանջվող շինարարական մեխանիզմները «Կամուրջ»ի կողմից ձեռք են բերվել դեռնս մի քանի տարի առաջ ն հավասարաչափ ամորտիզացման սկզբունքով կուտակել են 12 800 մաշվածք: Սպիտակի պատվերի գծով պետք է 6 000-ով վարձվեն հատուկ սարքավորումներ: 4. Գլխամասային վարչությունը, որը կարող է միաժամանակ սպասարկել 10 պատվեր, տարեկան պահանջում է 108 000 վարչակառավարչական ծախսեր: 5. Քննարկվող երկու պատվերների իրականացման ժամկետը մեկ ֆինանսական տարի է: 6. Վարչական ծախսերը համարվում են հաստատուն: Օգնեք կառավարչական հաշվապահին ճիշտ կողմնորոշվելու շինարարական պատվերներից մեկի ընտրության հարցում, կատարելով Ձեր մեկնաբանումները յուրաքանչյուր ծախսային հոդվածի վերաբերյալ:

32.

Ուսանող Արամը

Ուսանող Արամը, որն ապրում է շրջանում, շաբաթական 5 օր Երնան է հաճախում մասնակցելու ԲՈՒՀ-ի դասերին` ուսանողական ավտոբուսին տարեկան վճարելով 188 հազ: Արամի հարնանը, որը ուսանող է ն ամենօրյա նույն ճամփորդությունն է կատարում, առաջարկում է տարեկան 120 հազ., որպեսզի միասին դասի հաճախեն Արամի սեփական ավտոմեքենայով: Արամը մինչ այդ հաշվարկել էր, որ դասերին մեքենայով հաճախելը կուղեկցվի հետնյալ տարեկան ծախսերով (հազ. դրամ). Ամորտիզացիա Վառելիք ն քսայուղեր Անվադողեր ն պահեստամասեր

Որոշեք, թե պետք է արդյոք Արամը ընդունի հարնանի առաջարկը:

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

33. «Լույս» հրատարակչություն Հրատարակչությանը լրացուցիչ պատվեր է տրվում ինքնակառավարման մարմինների ընտրությունների կապակցությամբ, պայմանով, որ նկատի առնվի ծախսածածկման գին: Պատվերի կատարման ընթացքում պետք է օգտագործվեն նան հանգստյան օրերը: Արտադրական կառավարիչը պատվերի կատարման ռեսուրսների վերաբերյալ տեղեկատվություն է ներկայացնում: Ուղղակի նյութեր - պահեստավորված թուղթ - թանաք (գնման արժեք) Ուղղակի աշխատավարձ - որակավորված - օժանդակ Փոփոխուն վերադիր ծախսեր Գունավոր տպիչ սարքի ամորտիզացիա Հաստատուն արտադրական ծախսեր Վարչակառավարչական ծախսեր

5 000 2 400 250 ժամ 2 4,00 100 ժամ 2 4,00 350 ժամ 2 4,00

1 000 1 400

200 ժամ 2 2,50

350 ժամ2 6,00

2 100 13 150

Լրացուցիչ տեղեկություններ. 1. Պահեստավորված թուղթը ձեռք է բերվել 5 000-ով, որը սակայն իր գույնով չի համապատասխանում տվյալ պատվերին ն կարող է վաճառվել 4 000-ով:: Պահանջվող թղթի գինը 8 000 է: 2. Թանաքի ձեռք բերումը կատարվում է տակառով` 3 000 արժեքով: Կոնկրետ պատվերի կատարման համար օգտագործվելու է տակառի 809-ը, իսկ մնացորդային թանաքը դեռնս օգտագործելի չէ: 3. Որակյալ աշխատուժի պակաս կա, որի պատճառով դրանք պետք է աշխատեն 509-ով ավելի, հագստյան օրերը` 259 հավելավճարով: 4. Օժանդակ աշխատուժը, որը սպասարկում է հրատարակչության բոլոր պատվերները, ի զորու է միաժամանակ սպասարկելու նան տվյալ պատվերը: 5. Փոփոխուն վերադիր ծախսերը պայմանավորվոած են պատվերի կատարմանը ներգրավված սարքավորումների շահագործմամբ: 6. Գունավոր տպիչ սարքը համապատասխան պատվերի բացակայության դեպքում հրատարակչությունը վարձով է տալիս ժամական 6-ով, որը սահմանային շահույթ է ապահովում ժամական 3-ով: 7. Հաստատուն արտադրական ծախսերը կապված են արտադրամասի սպասարկման ն կառավարման հետ: 8. Վարչակառավարչական ծախսերը առնչվում են տպարանի կենտրոնացված կառավարմանը:

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

31. «Կամուրջ»» շինարարական կազմակերպություն Արմավիր Սպիտակ

Պատվերի գինը (1) (2) (3) (4) (5) (6) (8) (9) (10)

288 000

Նյութեր Շինանյութ 2-ի պահեստային մնացորդ Շինանյութ 2-ի արդեն տրված պատվեր Դեռնս չպատվիրված շինանյութ 2 Շինանյութ Y-ի պահեստային մնացորդ Դեռնս չպատվիրված շինանյութ 2 Աշխատավարձ Տեղում վարձած բանվորների աշխատավարձ Վարչակազմի գործուղման ծախսեր Տուգանքներ Սարքավորումների վարձակալություն

Ընդամենը Շահույթը

352 000

19 440 27 360 60 000 49 600 71 200

86 000

110 000

6 800

5 600 28 000 6 000

253 520

264 800

88 400

81 600

«Կամուրջ» կազմակերպությունը պետք է կատարի Սպիտակ քաղաքի պատվերը, որը նրան կբերի 6 800-ի հավելյալ շահույթ (88 000 – 81 600):

Նշում 1

Նշում 2

Նշում 3 Նշում 4 Նշում 5 Նշում 6 Նշում 7 Նշում 8 Նշում 9

2 շինանյութը կարող է օգտագործվել նան կազմակերպության այլ պատվերների վրա, ուստի դրա արժեքը կկազմի 909221 600 Հ 19 440: Շինանյութը ներառում է իր արժեքում այլընտրանքային ծախսեր: Չնայած որ 2 շինանյութի տվյալ խմբաքանակը դեռ չի ստացվել, սակայն պատվիրվել է ն արդեն համարվում է որպես առընչվող ծախս 909 2 30 400 Հ 27 360: Դեռնս չպատվիրված 2 շինանյութի ծախսը առնչվում է որոշումների կայացմանը: Y շինանյութի գծով առնչվող ծախս է համարվում 2 2 24 800 Հ 49 600: 2 նյութատեսակի ապագա ծախսը առնչվող է: Բանվորների աշխատավարձը փոփոխուն ծախս է ն համարվում է առնչվող: Վարչակազմի աշխատավարձը վճարվում է անկախ պատվերների քանակից ն համարվում է ոչ առնչվող: Վարչակազմի գործուղման ծախսերը առնչվում են պատվերների իրականացման հետ: Եթե Արմավիրի պատվերը իրականացվի, ապա «Կա-

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Նշում 10

Նշում 11

Նշում 12

մուրջ»-ը պետք է վճարի տուգանք, որը փաստորեն առնչվում է Արմավիրի պատվերին: Արդեն առկա սարքավորումների ամորտիզացիան համարվում է անցյալի ծախս ն չի առնչվում տվյալ պատվերներին: Սակայն վարձակալած սարքավորումների վարձավճարը առնչվող է: Երկարատն վարկի տոկոսները անցյալ ժամանակաշրջանի ծախսեր են ն չեն առնչվում տվյալ պատվերների գծով որոշումների կայացմանը: Գլխամասային գրասենյակի պահպանման ծախսերը հաստուն են ն չառնչվող, քանի որ կատարվում են անկախ պատվերների իրականացումից:

32. Ուսանող Արամը

Ծախս Հարնանից առաջարկվող գումարը Ավտոբուսի վարձավճարից հրաժարվելը Վառելիք ն քսայուղեր Անվադողեր ն պահեստամասեր

Եկամուտ

Առաջարկի զուտ շահույթը

Փաստորեն մաշվածքը չի առնչվում որոշումների կայացմանը, քանի որ այն անխուսափելի ծախս է:

33. «Լույս» հրատարակչություն

Ծախ-

Պատճառները

Գումարը

սեր

Թուղթ

Քանի որ թղթի պահեստային մնացորդը անցած ժամանակաշրջանի ծախս է, ապա պահանջվող թղթի արժեքն է` 5 000 – 4000 Հ 8 000 9 000

Թանաք

Որակյալ աշխատուժ Օժան-

Թանաքի պահեստային մնացորդի բացակայության պատճառով պետք է պատվիրել տակառով, որի արժեքն է 3 000. Քանի որ տակառի մնացորդը դեռնս օգտագործման ուղի չունի, պատվերի համար ծախս է համարվում ողջ տակառը: Որակյալ աշխատուժի ծախսերը առնչվում են պատվերին հետնյալ կերպ. 125 ժամ 2 4 Հ 125 ժամ 2 5 Հ

3 000

1 125 Օժանդակ աշխատուժի գծով պատվերի կատարման համար լրացուցիչ վճար

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

դակ աշխատուժ Փոփ. վերադիր Տպիչ սարք

չի նախատեսվում: Այս ծախսերը անմիջականորեն առնչվում են պատվերի կատարման հետ: 1 400 Սարքի ամորտիզացիան չի առնչվում պատվերի հետ: Սակայն վարձակալության եկամուտը համարվում է այլընտրանքային ծախս 200 ժամ 2 ( 6 - 3)

Հաստ. արտա դրակ. ծախս Վարչական ծախս

Քանի որ այդ ծախսերն իրականացվում են անկախ քննարկվող պատվերի իրականացման, ապա համարվում ոչ առնչվող: Այս ծախսերը համարվում են անցյալ ժամանակաշրջանի ծախսեր ն չեն առնչվում պատվերի կատարման հետ: 15 125

Ծախսածածկման գինը

34. «Ամանոր»» կազմակերպություն «Ամանոր» կազմակերպությունը արտադրում է 4 տեսակի տոնածառի խաղալիքներ` Ս,K,Լ,հ, որոնց իրացման գծով հաջորդ տասներկու ամիսների համար կան հետնյալ տվյալները.

Ս K Լ հ

Վաճառքի քանակը

Վաճառքի գինը

Միավորի փոփոխուն ծախսը 4,20

Հաստատուն ծախսերի տարեկան նախահաշվային արժեքն է 240 000: Կառավարչական հաշվապահից պահանջվում է որոշել սահմանային շահույթը` ըստ առանձին արտադրատեսակների, ն ստացված արդյունքներով կատարել համապատասխան մեկանաբանություններ:

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

35. «Պաղպաղակ» ՍՊԸ Որոշել կազմակերպությունում թողարկվող արտադրանքի ծավալի շահութաբերության սահմանը, եթե հայտնի է, որ. միավոր արտադրանքի թողարկման փոփոխուն ծախսերը կազմում են 50 դրամ, (8) արտադրության հաստատուն ծախսերն ամսեկան կազմում են 8 000 դրամ, (Ե) միավոր արտադրանքի վաճառքի գինը կազմում է 70 դրամ: Որոշել հաստատուն ծախսերի շահութաբերության սահմանը, եթե. (Շ) միավոր արտադրանքի փոփոխուն ծախսերը ավելացել են 10 դրամով, (d) վաճառքի գինը նվազել է 5 դրամով, (6) թողարկման ծավալը կազմում է 300 հատ: Օգտվելով 8, Ե, Շ կետերից, որոշել թողարկման քանակի վերին ն ստորին սահմանները հետնյալ սահմանափակումների դեպքում. (f) արտադրանքի թողարկումը պետք է լինի շահութաբեր, (ց) արտադրանքի իրացման շուկայի պահանջարկը չի կարող գերազանցել 42 000-ը՝ արժեքային արտահայտությամբ:

36. «Ույուտ» ՍՊԸ «Ույուտ» ՍՊԸ- ն թողարկում է գրասեղան ն գրապահարաններ, որոնք վաճառվում են կոմպլեկտով: Առաջիկա վեց ամիսների թողարկման ն իրացման նախահաշվի տվյալներն են միավոր արտադրանքի հաշվով.

Իրացման գին Փոփոխուն ծախսեր

Գրասեղան 10,00 5,00

Գրապահարան 12,00 10,00

ՍՊԸ-ի վեց ամսվա հաստատուն ծախսերն են 561 600: Որպես կառավարչական հաշվապահ, պահանջվում է. (8) Կազմել առաջիկա վեց ամսվա համար թողարկման բեկման կետը, եթե կոմպլեկտը ընդգրկում է • գրասեղան 4 հատ, իսկ գրապահարան` 3 հատ, • գրասեղան 4 հատ, իսկ գրապահարան` 4 հատ: Մեկնաբանել, թե որ կոմպլեկտն է նպատակահարմար կազմավորել: (Ե) Պարզել, որ եթե կահույքի պահանջարկի խնդիր չլինի, ապա կահույքից ինչպիսի քանակ կարտադրվի, երբ «Ույուտ» ՍՊԸ-ի սարքավորումները առաջիկա վեց ամիսներին կարող են աշխատել ընդամենը 32 000 ժամ: Ընդ որում` միավոր գրասեղանի թողարկումը պահանջում է 0,4 ժամ, իսկ միավոր գրապահարանինը` 0,1 ժամ: Հայտնի է նան, որ կոմպլեկտը առանց գրասեղանի չի վաճառվի ն ըստ նախօրոք կնքված պայմանագրերի` առնվազն պետք է արտադրել 10 000 կոմպլեկտ:

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

37. «Զվարթնոց» հյուրանոց «Զվարթնոց» հյուրանոցը գտնվում է օդանավակայանում ն իր տրամադրության տակ ունի 40 սենյակ, որոնցից յուրաքանչյուրի օրեկան վարձը կազմում է 35: Յուրաքանչյուր սենյակի փոփոխուն ծախսը օրեկան կազմում է 6, ամսեկան հաստատուն ծախսերը ամբողջ հյուրանոցի գծով կազմում են. Ամորտիզացիա Ապահովագրություն Սպասարկում այլ կազմակերպություններից Ծառայություններ Վարչական ծախսեր

9 000 5 500 4 800 2 700 3 000

Հյուրերի թվաքանակը պակասում է հոկտեմբեր-մարտ ամիսներին, իսկ ապրիլ-սեպտեմբերը համարվում է ակտիվ տուրիստական շրջան: Ֆինանսական կառավարիչը ներկայացրել է այդ ամիսներին առնչվող հասույթը.

Պոտենցիալ սենյակներից հասույթ Նախահաշվային հասույթ

ապրիլ-սեպտեմբեր

հոկտեմբեր-մարտ

256 200

254 800

218 400

165 200

Արտադրական կառավարչից պահանջվում է. 8) հաշվարկել յուրաքանչյուր վեց ամսվա համար սենյակների զբաղվածության նախահահշվային գործակիցը, Ե) յուրաքանչյուր վեց ամսվա համար ներկայացնել նախահաշվային շահույթը, Շ) որոշել բեկման կետին համապատասխան սենյակ-օրերի թիվը, d) կատարել մեկնաբանություններ հոկտեմբեր-մարտ ամիսներին «Զվարթնոց» հյուրանոցի ֆինանսական իրավիճակի բարելավման ուղղությամբ:

38. «Զարթոնք» ՍՊԸ «Զարթոնք» ՍՊԸ-ն թողարկում է մեկ տեսակի արտադրանք: Հաջորդ տարին նախատեսվում է օգտագործել ՍՊԸ-ի արտադրական հզորությունների 709-ը, որի դեպքում ներկայացվում է ֆինանսական արդյունքների հետնյալ նախահաշիվը.

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Իրացում 9 000 հատ 2 32 դրամ 288 000 Հանած. Ուղղակի նյութեր 54 000 Ուղղակի աշխատավարձ 72 000 Արտադրական վերադիր - փոփոխուն 42 000 - հաստատուն 18 000 Համախառն շահույթ 102 000 Հանած. Վարչական ն իրացման ծախսեր - հաստատուն 36 000 - փոփոխուն իրացման ծավալով 27 000 Զուտ շահույթ 39 000 Կառավարչական հաշվապահից պահանջվում է. 8) հաշվարկել բեկման կետը ըստ թողարկման ն արժեքի, կառուցել շահույթ-իրացում գծապատկերը ն դրա հիման վրա որոշել «Զարթոնք» ՍՊԸ-ի շահույթը, եթե այն աշխատի լրիվ հզորությամբ: Ե) որոշել շահույթը, եթե միավոր արտադրանքի վաճառքի գինը կրճատվի մինչն 28 դրամ, իսկ իրացման ծավալի պահանջարկը բավարարվի արտադրական հզորության 909-ով ն չկատարվի գովազդի լրացուցիչ ծախս: Շ) որոշել շահույթը, եթե միավոր արտադրանքի վաճառքի գինը կրճատվի 159-ով, իսկ իրացման ծավալի պահանջարկը բավարարվի արտադրական հզորության 1009-ը քանի որ կատարվելու է գովազդի 5 000 լրացուցիչ ծախս: d) ստուգել մարքեթինգային արդյունքների հավաստիությունը, համաձայն որոնց լրացուցիչ ծախսելով 15 000 հատուկ գովազդարշավի վրա, ՍՊԸ-ն կարող է գործել իր լրիվ հզորություններով ն միաժամանակ արտադրանքի վաճառքի միավորի գինը սահմանելով 32` ստանալ առավելագույն շահույթ:

39. «Արաբկիր» հանրախանութ Հանրախանութի կառավարչական հաշվապահության հաշվետվությունը օգոստոս ն սեպտեմբեր ամիսներին ներկայացվել է այսպես.

Իրացում Վաճառքի ինքնարժեք Համախառն շահույթ Հանած. Իրացման ծախսեր Վարչական ծախսեր Զուտ շահույթ

Օգոստոս 80 000 50 000

Սեպտեմբեր 90 000 55 000

30 000

35 000

8 000 15 000

9 000 15 000

7 000

11 000

Կառավարչական հաշվապահից պահանջվում է.

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

8) օգտագործելով Ո82i-Ոiոi մեթոդը, որոշել իրացման ինքնարժեքի, իրացման ծախսերի ն վարչական ծախսերի փոփոխման բնույթը: Ե) հաշվարկել իրացման բեկման կետը սեպտեմբեր ամսվա համար, անտեսելով իրացման ծախսերի փոփոխման բնութը ն ընդունելով, որ հանրախանութում իրացման ապահովության սահմանի 309-ի գերազանցման դեպքում շուկայական պահանջարկ չի դիտվում:

34. «Ամանոր»» կազմակերպություն

Իրացում Փոփոխուն ծախսեր Սահմանային շահույթ

Ս

Արտադրանք K Լ

հ

Ընդամենը 1 000

(10)

Հաշվարկենք սահմանային շահույթ/իրացում գործակիցը յուրաքանչյուր արտադրատեսակի համար. Ս

K

Լ (59)

հ

Բոլոր արտադրատեսակների գծով ամփոփ բեկման կետը կհաշվարկվի հետնյալ բանաձնով. Բեկման կետ ՀՀաստատուն ծախսեր : (սահմանային շահույթ/իրացում) Հ 240 000 : (430/1 000) Հ 558 դրամ Ստացված արդյունքներով կարելի է պնդել, որ պետք է դադարեցվի Լ արտադրատեսակի թողարկումը` միաժամանակ ավելացնելով K-ի արտադրությունը:

34. «Պաղպաղակ» ՍՊԸ Քանակ

Իրացման

Փոփոխուն

Հաստատուն

Ինքնար-

Շահույթ

ծավալ ( Q 2 8 )

ծախսեր

( Շ)

ժեք

վնաս

Q

(Q2Է)

702300 Հ 21 000

50 2 300 Հ 15 000

8 000

23 000

(2 000)

702400 Հ 28 000

50 2 400 Հ 20 000

8 000

28 000

702500 Հ 35 000

50 2 500 Հ 25 000

8 000

33 000

2 000

702600 Հ 42 000

502 600 Հ 30 000

8 000

38 000

4 000

702700 Հ 49 000

50 2 700 Հ 35 000

8 000

43 000

6 000

702800 Հ 56 000

50 2 800 Հ 40 000

8 000

48 000

8 000

702900 Հ 63 000

50 2 900 Հ 45 000

8 000

53 000

10 000

1 0000

7021000 Հ 70 000

50 2 1000 Հ 50 000

8 000

58 000

12 000

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

(70-5)2300Հ(50Հ10)2 300 Հ Շ,

Շ Հ 1 500

Թողարկման վերին ն ստորին սահմանները կկազմեն (հատ) 70 2 Q Հ 42 000, Q Հ 600 400 Հ Q Հ 600

36. «Ույուտ» ՍՊԸ (8) Թողարկման նպատակահարմարությունը: Միավոր գրասեղանի սահմանային շահույթն է 5, իսկ գրապահարանինը` 2: Ուստի ընդհանուր վաճառքի սահմանային շահույթը կազմում է. (4 2 5) Հ (3 2 2) Հ 26 Հաստատուն ծախսեր Հ 561 600 Բեկման կետը 561 600/ 26 Հ 21 600 կոմպլեկտ Հետնաբար. 21 600 2 4 2 10 Հ 864 000 21 600 2 3 2 12 Հ 777 000 Բեկման կետ ապահովող իրացումը 1 641 600

Կոմպլեկտի փոփոխման դեպքում (4 2 5) Հ (4 2 2) Հ 28 Բեկման կետը` 561 600/ 28 Հ 20 057 կոմպլեկտ Հետնաբար. 21 600 2 4 2 10 Հ 864 000 21 600 2 3 2 12 Հ 777 000 Բեկման կետ ապահովող իրացումը 1 765 038

Կառավարչական հաշվապահի մեկնաբանությունը. Առավել ցածր բեկման կետ է ապահովում 4 գրասեղան ն 3 պահարան կոմպլեկտը: Ընդ որում, գրասեղանը ավելի շահութաբեր է: Այստեղ պետք է հաշվի առնվի նան շուկայի պահանջարկը գրասեղանի նկատմամբ, որը առաջին կոմպլեկտի դեպքում քանակով գերազանցում է գրապահարանին: Եթե չկա վստահություն 86 400 հատ պահարանի պահանջարկի առկայության գծով, ապա նախընտրելի է երկրորդ կոմպլեկտավորումը:

(Ե) Թողարկումը սարքավորումների աշխատաժամերի սահմանափակման դեպքում. Գրասեղան Գրապահարան Միավորի սահմանային շահույթը Միավորի մեքենաժամը 0,4 0,1 Սահմանային շահույթ/ մեքենաժամ 12,5 Առաջնային է համարվում գրապահարանի արտադրությունը: Սակայն մեկ 10 000 գրասեղանի թողարկումը պարտադիր է ըստ պայմանագրային պարտավորության, ուստի սարքավորումների աշխատանքի սահմանափակման դեպքում թողարկումը կլինի.

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Գրասեղան Գրապահարան

0,4 2 10 000 հատ Հ (30 000 – 4 000)/0,1

4 000 ժամ 260 000 հատ

37. «Զվարթնոց» հյուրանոց

(8) սենյակների զբաղվածության նախահաշվային գործակիցը Հ պոտենցիալ սենյակներից հասույթ / նախահաշվային հասույթ ապրիլ-սեպտեմբեր հոկտեմբեր-մարտ

(218 400 : 256 200) 2 1009 Հ (162 200 :254 800) 2 1009 Հ

(Ե) նախահաշվով նախատեսված սենյակների քանակը Հ նախահաշվային հասույթ / սենյակի օրեկան վարձ ապրիլ-սեպտեմբեր հոկտեմբեր-մարտ

218 400 : 35 Հ 165 200 :35 Հ

6 240 սենյակ 4 720 սենյակ

Հաստատուն ծախսերն են. Հ (9 000 Հ 5 500 Հ 4 800 Հ 2 700 Հ 3 000) 2 6 ամիս Հ 150 000 ապրիլ-սեպտեմբեր հոկտեմբեր-մարտ Իրացում 218 400 165 200 Փոփոխուն ծախսեր 6 2 6 240 37 440 6 2 4 720 28 320 Հաստատուն ծախսեր 150 000 150 000 Շահույթ (վնաս)

30 960

(13 120)

(Շ) Ծախսածածկում ապահովվող սենյակ օրեր: Մեկ սենյակի սահմանային շահույթը Հ օրեկան ծախս - փոփոխուն ծախս Հ 35 – 6 Հ 29 Բեկման կետը Հ հաստատուն ծախս/սահմանային շահույթ Հ150 000/29 Հ 5 172 սենյակ

(d) Ֆինանսական իրավիճակ: Հոկտեմբեր-մարտ ամիսներին զբաղեցվող սենյակների թիվը չի ապահովում ծախսածածկում (բեկման կետ): Քանի որ հնարավոր չէ այդ ամիսներին սենյակի վարձի գների բարձրացում, կապված տուրիզմի

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

ոչ ակտիվ սեզոնի հետ կամ իջեցնել սենյակների սպասարկման փոփոխուն ծախսերը, ապա սահմանային շահույթը կմնա անփոփոխ: Ուստի ծախսածածկման միակ ուղին հաստատուն ծախսերն են, որոնց մեջ բավականին մեծ տեսակարար կշիռ ունեն սպասարկումը ն ապահովագրությունը: Կառավարչական հաշվապահը պետք է միջնորդի հյուրանոցի տնօրինությանը` վերանայելու ապահովագրության ն սպասարկման պայմանագրերը ն փնտրելու առավել էժան պայմանագրային այլընտրանքային գործարքներ:

38. «Զարթոնք» ՍՊԸ (8) Ծախսածածկման կետի հաշվարկ: Բեկման կետը ըստ իրացման արժեքի Հ | Հաստատուն ծախսեր : (Իրացում - Փոփոխուն ծախսեր) | 2 2 Իրացում Հ |78 : (288 - 171)| 2 288 000 Հ 192 000 դրամ Բեկման կետը ըստ իրացման քանակի. Հ 192 000 : 32 Հ 6 000 հատ

Շահույթ

192 000 դրամ

Իրացում

Վնաս

«Զարթոնք» ՍՊԸ-ի թողարկման լրիվ հզորության դեպքում իրացումը կկազմի. ( 9 000 : 0.75) 2 32 դրամ Հ 384 000 դրամ որն էլ կապահովի 78 000 դրամի շահույթ:

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Ե) Շահույթի հաշվարկ: Իրացում 10 800 հատ 2 28 դրամ Հանած. Ուղղակի նյութեր (54 900 / 9 000) 2 10 800 Ուղղակի աշխատավարձ (72 000 / 9 000) 2 2 10 800 Արտադրական վերադիր - փոփոխուն (18 000 / 9 000) 2 10 800 Փոփոխուն իրացման ծախսեր (27 900 / 9 000) 2 10 800 Սահմանային շահույթ Հաստատուն ծախսեր (42 000 Հ 36 000) Շահույթ

302 400 64 800 86 400

21 600 32 400 97 000 78 000

19 200

Շ) Շահույթի հաշվարկ: Իրացում 12 000 հատ 2 27,2 դրամ Հանած. Ուղղակի նյութեր (54 900 / 9 000) 2 12 000 Ուղղակի աշխատավարձ (72 000 / 9 000) 2 2 12 000 Արտադրական վերադիր - փոփոխուն (18 000 / 9 000) 2 12 000 Փոփոխուն իրացման ծախսեր (27 900 / 9 000) 2 12 000 Սահմանային շահույթ Հաստատուն ծախսեր (42 000 Հ 36 000 Հ Հ 5 000) Շահույթ

326 400 72 000 96 000 24 000 36 000

98 400 83 000

15 400

(d) Մարքեթինգի արդյունքներ: Իրացում 12 000 հատ 2 32 դրամ Հանած. Սահմանային ծախսեր (Շ) կետից Սահմանային շահույթ Հաստատուն ծախսեր Զուտ շահույթ

384 000 228 000 156 000 93 000

63 000

Փաստորեն գովազդարշավի կազմակերպումը պետք է դնել «Զարթոնք» ՍՊԸ-ի հաջորդ տարվա բիզնես ռազմավարության հիմքում, քանի որ այս տարբերակի դեպքում ստացվում է առավելագույն շահույթ:

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

39.

«Արաբկիր» հանրախանութ

8) Ծախսերի փոփոխման բնույթը:

Մաքսիմում Մինիմում

Իրացում 90 000 80 000 10 000

Ինքնարժեք 55 000 50 000 5 000

Իրացում 90 000 80 000 10 000

Իրացման ծախսեր 9 000 8 000 1 000

Իրացում 90 000 80 000 10 000

Վարչական ծախսեր 15 000 15 000

Փոփոխուն ծախսերը Հ Հ 5 000/10 000 Հ 0,59 Մաքսիմում Մինիմում Փոփոխուն ծախսերը Հ Հ 1 000/10 000 Հ 0,19 Մաքսիմում Մինիմում Փոփոխուն ծախսերը Հ Հ 0/10 000 Հ 09 Այսպիսով, 1 տոկոս իրացման ծավալի ավելացման դեպքում հանրախանութում վաճառքի ինքնարժեքը աճում է 0,59-ով, իրացման ծախսերը` 0,19-ով, իսկ հաստատուն ծախսերը մնում են անփոփոխ:

(Ե) Բեկման կետը սեպտեմբեր ամսվա համար Հ Հ | (15 000 Հ 9 000) / 35 000 | 2 90 000 Հ 61 714 Իրացման առավելագույն ծավալը Հ Հ 61 714 2 1,3 Հ 80 228 Փոփոխուն ծախսերը կազմում են վաճառքի 509-ը. Հ 80 228 2 0,5 Հ 40 114 Սեպտեմբեր ամսվա շահույթը կկազմի. 80 228 – 40 114 – 24 000 Հ 16 114

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

40.

«Ապավեն» ՍՊԸ

«Ապավեն» մսամթերքների մշակման կոմբինատը պահեստավորման ծախսերի թանկացման պատճառով ընտրել է պաշարների նվազագույն քանակի պահպանման քաղաքականություն ն պաշարի նոր խմբաքանակի մուտքագրման պահին պահեստում ձգտում է ունենալ մսամթերքի զրո մնացորդ: Մսամթերքների մշակման վերաբերյալ առկա են հետնյալ տվյալները. • օրեկան մշակվում է 2 տ միս, • մեկ պատվերի ընթացքում ձեռք է բերվում 100 տ (ՊՕՔ), • պատվերի կատարման ժամկետը տնում է 20 օր, Կառավարչական հաշվապահից պահանջվում է հաշվարկել. 1. պատվերի կրկնման մակարդակը, 2. պաշարների նվազագույն պահեստային մակարդակը, 3. պաշարների առավելագույն պահեստային մակարդակը, 4. պաշարների միջին պահեստային մակարդակը, 5. գծապատկերով ցույց տալ պաշարների կառավարման մակարդակները:

41. «Կայծակ» լցակայան Լցակայանը զբաղվում է բենզինի շուրջօրյա վաճառքով ն միշտ ապահովում է վառելիքի լրացուցիչ պաշար: Բենզինի շարժի վերաբերյալ առկա են հետնյալ տվյալները. • օրեկան նվազագույնը վաճառվում է 1 տ վառելիք, • միջին հաշվով օրեկան վաճառվում է 2 տ վառելիք, • օրեկան առավելագույնը վաճառվում է 3 տ վառելիք, • պատվերի օպտիմալ քանակն է (ՊՕՔ) 100 տ, • պատվերի կատարման ժամկետը` 20 օր: Հաշվապահին հանձնարարվում է տնօրենին ներկայացնել. 1. պատվերի կրկնման մակարդակը, 2. պաշարների նվազագույն պահեստային մակարդակը, 3. պաշարների առավելագույն պահեստային մակարդակը, 4. պաշարների միջին պահեստային մակարդակը, 5. գծապատկերով ցույց տալ պաշարների կառավարման մակարդակները: 6. մեկնաբանել պատվերի կրկնման մակարդակի հաշվարկը:

42. «Շաքարավազ» ՍՊԸ «Շաքարավազ» ՍՊԸ-ն զբաղվում է շաքարավազի մեծածախ վաճառքով ն չունենալով հանգստյան օրեր, անխափան առնտրի կազմակերպման նպատակով ապահովում է լրացուցիչ պաշար: Ունենալով տարբեր մատակարարներ, ՍՊԸ-ի շաքարավազի պատվերի կատարման օրերը հաստատուն չեն ն տատանվում են մաքսիմում-մինիմում սահմաններում: Հաստատուն չէ նան շաքարավազի վաճառքի օրեկան ծախսը, կապված տարբեր գնորդների հետ:

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Ցուցանիշներ Օրեկան ծախսը (տ) Պատվերի կատարման օրերը Մեկ պատվերի քանակը (ՊՕՔ)

Մինիմում

Միջին

Մաքսիմում

100 տ

100 տ

100 տ

Անխափան գործունեության ապահովման նպատակով հաշվապահից պահանջվում է հաշվարկել. 1. պատվերի կրկնման մակարդակը, 2. պաշարների նվազագույն պահեստային մակարդակը, 3. պաշարների առավելագույն պահեստային մակարդակը, 4. պաշարների միջին պահեստային մակարդակը:

43. «Պատուհան» ՍՊԸ «Պատուհան» ՍՊԸ-ն զբաղվում է վարագույրների պատվերների ընդունմամբ ն վաճառքով: Այդ նպատակով օգտագործվում է երկու տիպի կտորեղեն` Ճ ն 8: Ունենալով տարբեր մատակարարներ, ՍՊԸ-ի կողմից կտորեղենի պատվերի կատարման ժամկետները հաստատուն չեն ն տատանվում են մաքսիմում-մինիմում սահմաններում: Հաստատուն չէ նան վարագույրների վաճառքի ծավալը, կապված տարբեր գնորդների հետ: Կտորեղենի երկու տեսակների օգտագործման տվյալներն են. Միջին ծախսը Շաբաթական 50 մ Մինիմում ծախսը Շաբաթական 25 մ Մաքսիմում ծախսը Շաբաթական 75 մ Մեկ պատվերից մուտքագրումը Ճ - 300 մ, 8 – 500 մ Պատվերի կատարման ժամկե- Ճ 4 ից 6 շաբաթ տը 2-ից 4 շաբաթ Անխափան գործունեության ապահովման նպատակով հաշվապահից պահանջվում է հաշվարկել. 1. պատվերի կրկնման մակարդակը, 2. պաշարների նվազագույն պահեստային մակարդակը, 3. պաշարների առավելագույն պահեստային մակարդակը, 4. պաշարների միջին պահեստային մակարդակը, 5. ՍՊԸ-ի տնօրենին ներկայացնել կտորեղենի տեսակների պաշարների մակարդակների համամետական բնութագրում:

44. «Բեկում» ֆաբրիկա «Բեկում» ֆաբրիկան արտադրանքի թողարկման նպատակով կիրառում է 3 նյութատեսակ` Ճ, 8 ն Շ, որոնց վերաբերյալ ներկայացվում են հետնյալ տվյալները. Ցուցանիշներ Պաշարի շաբաթական ծախսը միավոր արտադրանքի վրա (կգ)

Ճ

Շ

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Մեկ պատվերից մուտքը (կգ) Միավոր պաշարի գինը Պատվերի կատարման ժամկետը (շաբաթ) - մինիմում - միջին - մաքսիմում Պատվերի կրկնման մակարդակը Պաշարների նվազագույն մակարդակը

10 000 0,10

5 000 0,30

10 000 0,15

8 000

4 750 2 000

Ֆաբրիկայի արտադրանքի շաբաթական թողարկումը տատանվում է 175–ից 225 հատի սահմաններում: Միջին հաշվով շաբաթական թողարկվում է 200 հատ արտադրանք: Կառավարչական հաշվապահից պահանջվում է որոշել (8) - Ճ-ի նվազագույն մակարդակը, - 8-ի առավելագույն մակարդակը - Շ-ի պատվերի կրկնման մակարդակը - Ճ-ի պաշարի միջին մակարդակը: (Ե) եթե 8 նյութատեսակը պատվիրվի 10 000 կգ-ով ն միավորը 29 դրամով, ապա. - որքանով կաճի 8-ի պահեստային միջին մակարդակը արժեքային արտահայտությամբ, - որքանով կնվազի միավոր արտադրանքի թողարկման նյութատարությունը, - որքան կկազմի նյութական ծախսերի տարեկան տնտեսումը պաշարների կուտակման ծախսերի աճի նկատմամբ, եթե տարվա աշխատանքային շաբաթների թիվն է 48:

45. «Գալիք» ձեռնարկություն «Գալիք» ձեռնարկությունը նախորդ տարվանից ներդրել է պաշարների կառավարման համակարգ: Նախորդ տարում պաշարների ծախսը ըստ ամիսների կազմել է. Ամիսներ Հունվար Փետրվար Մարտ Ապրիլ Մայիս Հունիս Հուլիս Օգոստոս Սեպտեմբեր Հոկտեմբեր Նոյեմբեր Դեկտեմբեր

Քանակ (հատ) 1 000 1 200 1 600 2 000 2 000 2 000 2 000 1 800 1 200

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Պատվերի օպտիմալ քանակը (ՊՕՔ) հաշվարկվել է 4 000 հատ: Պաշարների պատվերի կատարումը մատակարարների կողմից կազմում է. Ամիսներ Մաքսիմում Միջին Մինիմում Ձեռնարկության տնօրինությունը պահանջում է կառավարչական հաշվապահից ներկայացնել ծանուցում` ներդրված համակարգի արդյունքների վերաբերյալ ն հաշվարկել պաշարների շրջանառելիությունը օրերով: Օգնենք հաշվապահին կատարելու տվյալ առաջադրանքը, հաշվարկելով պաշարների մաքսիմում, մինիմում ն միջին մակարդակները:

46. «Ձյունիկ» ՍՊԸ «Ձյունիկ» ՍՊԸ-ն արտադրում է լվացքի մեքնաներ: Արտադրության նպատակով տարեկան օգտագործվում են 40 000 հատ փողանցող ժապավեններ: Նախատեսվում է կիրառել ժապավենների ձեռք բերման «ճիշտ ժամանակին» համակարգը` ավելացնելով պատվերների քանակը ն կրճատելով ժապավենների պահեստավորման ծախսերը: Ներկայացված են ժապավենների պատվիրման տվյալները մինչ համակարգի ներդրումը ն ներդրումից հետո. Առկա 2,5

Նորը 2,5

Օ Հ պատվերի կատարման ծախսը Ք Հ միավոր ժապավենի գինը I Հ պաշարների պահպանման ծախս (9-ով արժեքի նկատմամբ) Մատակարարման նոր համակարգի կիրառումը կհանգեցնի լրացուցիչ 4 000-ով վերակառուցողական ծախսեր: Վարկավորման դրույքաչափն է տարեկան 129: Նոր համակարգի կիրառման արդյունավետ ժամանակը սահմանափակվում է 8 տարով: Պահանջվում է. 8) որոշել նոր համակարգի կիրառման ազդեցությունը պատվերի օպտիմալ քանակի վրա, Ե) նոր համակարգի ազդեցությունը ՍՊԸ-ի ֆինանսական արդյունքների վրա, Շ) նկարագրեք «ճիշտ ժամանակին» համակարգի կիրառման առավելությունը գնորդների ն մատակարարների մոտ:

40.

«Ապավեն» ՍՊԸ

Պատվերի կրկնման մակարդակը Հ պատվերի կատարման ընթացքում պաշարների առավելագույն ծախս Հ պաշարների օրեկան ծախս 2 պատվերի կատարման ժամկետ Հ 2տ 2 20 օր Հ 40 տ

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Պաշարների նվազագույն մակարդակը Հ Հ պատվերի կրկնման մակարդակ – պաշարների օրեկան միջին ծախս Հ Հ 40տ – 40տ Հ 0տ

Միջին մակարդակ

Կրկնման մակարդակ

Պաշարների առավելագույն մակարդակը Հ պատվերի կրկնման մակարդակ – պաշարների Ոiո ծախս Հ պատվերի օպտիմալ քանակ Հ 40 – 40 Հ 100 Հ

100 տ

Պաշարների միջին պահեստային մակարդակ Հ Հ պաշարների նվազագույն մակարդակ Հ ՊՕՔ/2 Հ 0 Հ 100/2 Հ 50տ

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

41. «Կայծակ» լցակայան

Առավելագույն

մակարդակ

Կրկնման մակարդակ

Նվազագույն մակարդակ

Բուֆերային գոտի

Նվազագույն ծախս (1տ 2 20օր) Միջին ծախս (2տ 2 20օր) Առավելագույն ծախս (3տ 2 20օր) Պատվերի կրկնման մակարդակը Հ պատվերի կատարման պաշարների առավելագույն ծախս Հ պաշարների օրեկան Ո82 ծախս 2 պատվերի կատարման ժամկետ Հ 3տ 2 20 օր Հ 60 տ Պաշարների նվազագույն մակարդակը Հ Հ պատվերի կրկնման մակարդակ – պաշարների օրեկան միջին ծախս Հ (3տ 2 20օր) – (2տ 2 20) Հ 20 տ

Պաշարների առավելագույն մակարդակը Հ պատվերի կրկնման մակարդակ – պաշարների Ոiո ծախս Հ պատվերի օպտիմալ քանակ Հ Հ (3տ 2 20օր) – (1տ 2 20) Հ 100տ Հ 140 տ Պաշարների միջին պահեստային մակարդակ Հ Հ պաշարների նվազագույն մակարդակ Հ ՊՕՔ/2 Հ 20 Հ 100/2 Հ 70տ

Հաշվապահի մեկնաբանությունը: Քանի որ լցակայանում բենզինի օրեկան ծախսը տատանվում է մաքսիմում-մինիմում սահմանում, պետք է պատվերի այնպիսի կրկնման մակարդակ ընտրել, որ մինչ նոր մուտքագրումը լացակայանում չառաջանա բենզինի դեֆիցիտ ն խափանվի առնտուրը: Այդ պատճառով պատվերի կրկնման մակարդակը պետք է նկատի ունենա պատվերի կատարման օրերի ընթացքում բենզինի առավելագույն ծախսի տարբերակը: Բնականաբար, նման պատվերի դեպքում բենզինի օրեկան միջին ծախսը լցակայանում միշտ կձնավորի բենզինի նվազագույն մնացորդ, որին անվանում են նան պաշարների բուֆերային մնացորդ:

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

42. «Շաքարավազ» ՍՊԸ Պատվերի կրկնման մակարդակը Հ պատվերի կատարման ընթացքում պաշարների առավելագույն ծախս Հ պաշարների օրեկան Ո82 ծախս 2 պատվերի կատարման առավելագույն ժամկետ Հ 3տ 2 30 օր Հ 90 տ Պաշարների նվազագույն մակարդակը Հ Հ պատվերի կրկնման մակարդակ – պաշարների օրեկան միջին ծախս Հ (3տ 2 30օր) – (2տ 2 20) Հ 50 տ Պաշարների առավելագույն մակարդակը Հ պատվերի կրկնման մակարդակ – պաշարների Ոiո ծախս` մատակարարման մինիմում ժամկետում Հ պատվերի օպտիմալ քանակ Հ Հ 90 – (1տ 2 10) Հ 100տ Հ 180 տ Պաշարների միջին պահեստային մակարդակ Հ Հ պաշարների նվազագույն մակարդակ Հ ՊՕՔ/2 Հ 50 Հ 50 Հ 100տ

43. «Պատուհան» ՍՊԸ Ցուցանիշներ պատվերի կրկնման մակարդակ Հ 75 2 6 պաշարների նվազագույն մակարդակ Հ 450 – (50 2 5) առավելագույն պահեստային մակարդակ 450 – (25 2 4) Հ միջին պահեստային մակարդակ 200 Հ 300/2

Ճ

Հ450

Հ 200

Հ 650

Հ 350

Հաշվապահի կողմից կատարված պաշարների մակարդակների համեմատական բնութագրումը: Չնայած որ Ճ ն 8 տեսակի կտորեղենները ունեն շաբաթական միննույն ծախսի ծավալները, այնուհանդերձ ՍՊԸ-ի անխափան աշխատանքի համար պահանջում են պահեստավորման տարբեր մակարդակներ: 8-ի մեծաքանակ ձեռք բերուման ժամանակ տրվում են զեղչեր: Ուստի 8 կտորեղենի պահեստավորման միջին պաշարները գերազանցում են Ճ-ին, կապված մեկ պատվերից ստացվող առավել մուտքի հետ (պատվերի օպտիմալ քանակ): Քանի որ 8-ի գծով պատվերի կատարման ժամկետը սեղմ է` համեմատած Ճ կտորեղենի, ուստի 8 կտորեղենի նվազագույն պաշարները պետք է ցածր լինեն Ճ-ից:

44. «Բեկում» ֆաբրիկա 8) Պաշարների պահպանման մակարդակներ:

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Ճ-ի նվազագույն մակարդակ Հ 8 000 – (200 2 10 2 2) Հ 4 000 կգ 8-ի առավելագույն մակարդակ Հ 4 750 – (175 2 4 2 3) Հ 5 000 Հ 7 650 կգ Շ-ի պատվերի կրկնման մակարդակ Հ 225 2 6 2 4 Հ 5 400 կգ Ճ-ի պաշարի միջին մակարդակ Հ 4 000 Հ 10 000/2 Հ 9 000 կգ

(Ե) 8 նյութատեսակ: 8-ի ներկա նվազագույն մակարդակը. Հ 4 750 – (200 2 4 2 4) Հ 1 550 կգ 8-ի ներկա պահեստային միջին մակարդակը. Հ 1 550 Հ 5 000/2 Հ 4 050 կգ 8-ի ներկա պահեստային միջին մակարդակի արժեքը. 4 050 2 0,30 Հ 1 215 8-ի սպասվելիք պահեստային միջին մակարդակը. Հ 1 550 Հ 10 000/2 Հ 6 550 կգ 8-ի սպասվելիք պահեստային միջին մակարդակի արժեքը 6 550 2 0,29 Հ 1 899,50 8-ի պահեստային միջին մակարդակի արժեքային աճը. 1 899,50 - 1 215 Հ 684,50 8-ի գծով միավոր արտադրանքի նյութատարության ծախսը կրճատվում է 0,04 դրամով |(0,30-0,29) 2 4 կգ|: Նյութատարության գծով տարեկան տնտեսումը Հ 0,04 դրամ 2 200 հատ 2 48 շաբաթ Հ 384 դրամ 8-ի պաշարների կուտակման ծախսերի աճը կազմում է 684,5 դրամ: Հետնաբար, նյութական ծախսերի տարեկան տնտեսումը պաշարների կուտակման ծախսերի աճի նկատմամբ կկազմի. (384 : 684,5) 2 100 Հ 569

45. «Գալիք» ձեռնարկություն

ԾԱՆՈՒՑՈՒՄ

Ում. տնօրենին: Ումից. կառավարչական հաշվապահից: Առարկան. պաշարների կառավարման համակարգի արդյունքներ: Ձեզ եմ ներկայացնում նախորդ տարում պաշարների կառավարման արդյունքները.

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Ամսեկան ծախսը (հատ) Մատակարարման ժամկետը (ամիս) Պատվերի կրկնման մակարդակը 4 000 հատ

Մինիմում

Միջին 1 400

Մաքսիմում 2 000

Պաշարների կառավարման մակարդակներն են: Պատվերի կրկնման մակարդակը Հ պատվերի կատարման ընթացքում պաշարների առավելագույն ծախս Հ պաշարների օրեկան Ո82 ծախս 2 պատվերի կատարման առավելագույն ժամկետ Հ 2 000 հատ 2 4 ամիս Հ 8 000 հատ Պաշարների նվազագույն մակարդակը Հ Հ պատվերի կրկնման մակարդակ – պաշարների օրեկան միջին ծախս Հ 8 000 – (1 400 2 3 ամիս) Հ 3 800 հատ

Պաշարների առավելագույն մակարդակը Հ պատվերի կրկնման մակարդակ – պաշարների Ոiո ծախս` մատակարարման մինիմում ժամկետում Հ պատվերի օպտիմալ քանակ Հ 8 000 – (600հատ 2 2 ամիս) Հ 4 000 Հ 10 800 հատ Պաշարների միջին պահեստային մակարդակ Հ Հ պաշարների նվազագույն մակարդակ Հ ՊՕՔ/2 Հ 3 800 Հ 2 000 Հ 5 800 հատ

Պաշարների շրջանառելիությունը օրերով Հ (պաշարների միջին մնացորդ : պաշարների տարեկան սպառում) : : 360 օր Հ 5 800 : 16 800 Հ 124,1 օր Ձեռնարկությունը արտադրության անխափանության նպատակով ձնավորել է պաշարների կուտակման նվազագույն մակարդակ 3 800 հատ: Դրան անվանում են նան բուֆերային մակարդակ: Բուֆերը օգտագործվել է այն դեպքում, երբ մատակարարման ժամկետը ձգձգվել է մինչն 4 ամիս, իսկ պաշարների ծախսը այդ ժամանակաընթացքում հասել է առավելագույն մակարդակի` 1 800-ից մինչն 2 000 հատի: Պահեստավորման ծախսերի խնայողության ն շրջանառելիության նպատակով սահմանվել է պաշարների կուտակման նվազագույն մակարդակ (10 800 հատ), որի կրճատման համար պետք է ավելացնել պաշարների ամսեկան ծախսը ն ավելացնել մատակարարման ժամկետը:

46. «Ձյունիկ» ՍՊԸ (8) Պատվերի օպտիմալ քանակ: Փաստացի ՊՕՔ Հ

2 2 100 2 40 000 209 2 2,50

Վերանայված ՊՕՔ Հ

2 2 25 2 40 000 209 2 2,50

Հ 4 000 հատ

Հ2 000 հատ

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Այսպիսով, «ճիշտ ժամանակին» համակարգ կիրառելիս մեկ պատվերի շրջանակներում ժապավենների թիվը կիսվում է:

(Ե) Ֆինանսական արդյունքներ: Պատվերների քանակը նոր համակարգը կիրառելիս աճում է 10-ով (40 000/4 000 – 40 000/2 000): Սակայն պատվիրման ծախսերը տարեկան կրճատվում են 500-ով. (10 պատվեր 2 100) – (20 պատվեր 2 25) Հ 500 Պաշարների տարեկան միջին մնացորդները նույնպես կրճատվում են 2 000 հատից (4 000/2) մինչն 1 000 հատ (2 000/2): Հետնաբար, պաշարների պահպանման տարեկան ծախսերը կկրճատվեն. 209 2 2,50 2 1 000 Հ 500 Այսպիսով, պաշարների գծով տարեկան ծախսերի գծով կկատարվի տնտեսում. 500 Հ 500 Հ 1 000 Դրամական հոսքերի զեղչում. 1 000 2 679 2 4 968 (129-ի անուիտետ 8-րդ տարվա) Հ 3 329 Վարչական վերակառուցման ծախսեր Հ 4 000 2 679 Հ (2 680) Նոր համակարգի զուտ արդյունք Հ 649 Այսպիսով, նոր համակարգի կիրառումը նպատակահարմար է, քանի որ այդ ծրագրի ներդրման զուտ ներկա արժեքը դրական է:

(Շ) «Ճիշտ ժամանակին» պատվերների համակարգ: Պաշարների «ճիշտ ժամանակին» համակարգի ներդրումը մատակարարների մոտ շահագրգռվածություն է առաջացնում, քանի որ պատրաստի արտադրանքի պահեստային կուտակումներ չեն առաջանում ն արագանում է ընթացիկ ակտիվների շրջապտույտը: Բացի այդ, ուժեղանում է օպերատիվ կապը գնորդների հետ ն կրճատվում պատրաստի արտադրանքի պահպանման ծախսերը: Գնորդների մոտ այդ համակարգի կիրառման շնորհիվ կրճատվում են պաշարների հետ կապված ծախսերը ն կապ է հաստատվում մեկ մատակարարի հետ: Բացի այդ, արտադրության խափանումները բացառվում են, կապված պաշարների անհրաժեշտ որակով, քանակով ն խստագույն ժամանակացույցով մատակարարման հետ:

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

47. «Տիեզերք» ՍՊԸ

«Տիեզերք» իրացումը:

ՍՊԸ-ն պլանավորում է ամառվա ամիսներին արտադրությունն ու արտադրանքի

Իրացումը տոննայով Իրացման հասույթը Իրացման ինքնարժեքը Շահույթ Իրացման ինքնարժեքում փոփոխուն ծախսերի տեսակարար կշիռը

Արտադրանք Y 5 000 2 250 1 750

Շուկայի պահանջարկի համաձայն, արտադրությունն ու իրացումը սահմանափակվում են հետնյալ կերպ. 2 արտադրանքի յուրաքանչյուր մեկ տոննայի դիմաց` 2 հատ Y արտադրանքի յուրաքանչյուր մեկ տոննայի դիմաց` 2 հատ 2 արտադրանքի յուրաքանչյուր մեկ տոննայի դիմաց` 3 հատ Բացի այդ, ամառվա ամիսներին արձակուրդների պատճառով աշխատուժի պակաս է զգացվում ն հնարավորություն է ստեղծվում առավելապես արտադրելու ընդհանուր առմամբ 15 000 տ արտադրանք: Որպես կառավարչական հաշվապահ, պահանջվում է. 8) որոշել ՍՊԸ-ի արտադրության սահմանային շահույթը ն միավոր սահմանափակող գործոնին ընկնող սահմանային շահույթը, Ե) խորհուրդ տալ վաճառահանման բաժնին` իրացման կազմի ն կառուցվածքի վերաբերյալ:

48. «Հայրենիք» հանրախանութ

Հանրախանութի տնօրինությունը ձգտում է առնտրային տարածքների օպտիմալացման, այնպես` որ ստացվի առավելագույն շահույթ: Վաճառվում են տարատեսակ ապրանքներ հանրախանութի հինգ բաժիններում: Յուրաքանչյուր բաժին կարող է գործել մեկ կամ երկու առնտրային տեղամասով: Տարածքի սահմանափակության պատճառով առավելապես կարող է միաժամանակ գործել 7 տեղամաս: Անցյալ ժամանակաշրջանի փորձը ցույց է տվել յուրաքանչյուր բաժնին ընկնող շաբաթական հասույթը, առնտրի կազմակերպման հետնյալ սցենարներով.

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Բաժիններ

Ճ Շ ք Է

Մեկ տեղամասից ստացվող հասույթը, եթե բաժնում գործում է միայն միաժամանակ 1 տեղամաս 2 տեղամաս 6 750 6 250 3 500 3 150 4 800 4 600 6 400 5 200 3 333 3 667

Սահմանային շահույթը (հասույթ – վաճառքի ինքնարժեք) իրացման նկատմամբ ըստ բաժինների ունի հետնյալ տեսակարար կշիռը. Ճ Շ ք Է Հանրախանութի մեկ շաբաթվա առնտրային ծախսերը կազմում են 5 600 ն հավասարաչափ կլանվում են յուրաքանչյուր տեղամասի կողմից: Կառավարչական հաշվապահին հանձնարարվում է. 8) ներկայացնել հանրախանութի առնտրային տարածքի կառուցվածքը այնպես, որ ապահովվի առավելագույն շահույթ` հստակեցնելով յուրաքանչյուր տեղամասի առաջնայնությունը, Ե) հաշվարկել շահույթի շաբաթական մեծությունը օպտիմալ առնտրային տարածք ունեցող բաժիններում, Շ) մեկնաբանել «սահմանափակող գործոն» տերմինը պլանավորման գործընթացում:

49. «Օշարակ» ֆաբրիկա Ֆաբրիկան արտադրում է 4 տիպի օշարակ Ճ, 8, Շ ն ք, որոնց մեկ լիտրի արտադրության ն վաճառքի վերաբերյալ կան հետնյալ տվյալները.

Իրացման գին Ուղղակի նյութական ծախսեր Ուղղակի աշխատավարձ (ժամական 6 դրամ) Այլ ուղղակի ծախսեր Փոփոխուն վերադիր Հաստատուն վերադիր

Ճ

Շ

ք

Շահույթ Հաստատուն վերադիր ծախսերը եռամսյակում կազմում են 12 800:

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Հաջորդ եռամսյակում օգտագործվող աշխատաժամերը սահմանափակվելու են մինչն 1 345 ժամ: Իսկ մարքեթինգի կառավարիչը նախատեսում է հաջորդ եռամսյակում յուրաքանչյուր օշարակի գծով հետենյալ առավելագույն պահանջարկը. Ճ 200 լ 150 լ Շ 100 լ ք 120 լ Նախատեսված առավելագույն պահանջարկը ընդգրկում է նան «Օշարակ» ֆաբրիկայի կողմից հաջորդ եռամսյակի համար արդեն կնքված պայմանագրերը, համաձայն որոնց պետք է յուրաքանչյուր Ճ,8,Շ ն ք տեսակից մատակարարվի 20 լիտր: (8) Պահանջվում է որոշել հաջորդ եռամսյակի համար թողարկվող օշարակների կազմն ու կառուցվածքը այնպես, որ ապահովվի առավելագույն շահույթ: (Ե) Պահանջվում է որոշել հաջորդ եռամսյակի համար թողարկվող օշարակների կազմն ու կառուցվածքը, եթե լրացուցիչ տեղեկություն ստացվի, որ գտնվել են պատրաստի օշարակի մատակարարներ, որոնք առաջարկում են մեկ լիտրի դիմաց հետնյալ գները. Շ 150 դրամ ք 105 դրամ

47. «Տիեզերք» ՍՊԸ (8) Սահմանային շահույթ: Արտադրության սահմանային շահույթը ն միավոր սահմանափակող գործոնին ընկնող սահմանային շահույթը: Y Իրացման արժեքը 2 250 4 000 2 200 Իրացումը տոննայով 5 000 8 000 4 000 Մեկ տոննայի իրացման գինը Իրացման ինքնարժեքը 1 750 3 600 2 080 2 իրացման ինքնարժեքում փոփո909 խուն ծախսերի տեսակարար կշիռը Ընդամենը փոփոխուն ծախսեր 1 575 2 700 1 456 Մեկ տոննայի փոփոխուն ծախսեր 337,5 Սահմանային շահույթ` մեկ տոննայի հաշվով 162,5

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Միավոր սահմանափակող գործոնին ընկնող սահմանային շահույթը կիրառվում է ռեսուրսների սահմանափակության պայմաններում: Փաստորեն, ըստ այդ ցուցանիշի առաջնահերթության` թողարկվող արտադրատեսակները կդասավորվեն այսպես.

Y

Կարգը 2-րդ 1-ին 3-րդ

135 / 2 Հ 67,5 162,5 / 2 Հ 81,35 186 / 3 Հ 62

(Ե) Իրացման կազմն ու կառուցվածքը: Փաստորեն, հաշվի առած իրացման ն արտադրական սահմանափակումները, ամառային ամիսներին իրացվող արտադրանքի կազմն ու կառուցվածքը հանդես կգնա այսպես. Կարգը Թողարկումն ու իրացումը Y 1-րդ 8 000 կգ 2-ին 5 000 կգ 3-րդ 2 000 կգ (15 000 – 8 000 – 6 000)

48. «Հայրենիք» հանրախանութ (8) Բաժին Ճ Շ ք Է

Վաճառքը մեկ տեղամասում 6 750 3 500 4 800 6 400 3 333

Տեղամա սեր Ճ - 31 8 - 31 Շ - 31 ք - 31 Է - 31

Իրացում 6 750 5 750 3 500 2 800 4 800 4 400 6 400 4 000 3 333 4 001

Վաճառքը երկու տեղամասում 2 2 6 250 Հ 12 500 2 2 3 150 Հ 6 300 2 2 4 600 Հ 9 200 2 2 5 200 Հ 10 400 2 2 3 667 Հ 7 334 Շահույթ/ իրացում

Մնացորդային վաճառքը երկրորդ տեղամասում 12 500 – 6 750 Հ 5 750 6 300 – 3 500 Հ 2 800 9 200 - 4 800 Հ 4 400 10 400 – 6 400 Հ 4 000 7 334 – 3 333 Հ 4 001

Միավոր տեղամասի շահույթ 1 350 1 150 1 400 1 120 1 200 1 100 1 600 1 000 999,9 1 200,3

Առաջնահերթությունը 3-րդ 5-րդ 2-րդ 6-րդ 4-րդ 7-րդ 1-րդ

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Նկատենք, որ չնայած Է բաժնի երկրորդ տեղամասը (մնացորդային առնտրով) ապահովում է առավելագույն սահմանային շահույթ` 1 200.3, այնուամենայնիվ այն չունի գործելու առջնահերթություն: Քանի որ առաջին տեղամասն էլ է գործելու, ապա երկու տեղամասերի գործունեությամբ ապահովվելու է 1100,1 շահույթ` մեկ տեղամասի հաշվով (ամենանվազագույնը մնացած տեղամասերից):

(Ե) Հանրախանութի մեկ շաբաթվա առնտրային ծախսերը կազմում են 5 600: Հետնաբար, մեկ տեղամասին բաժին է ընկնում 5 600 : 7 Հ 800 ծախս: Շաբաթական շահույթը ըստ բաժինների կկազմի. Բաժին Ճ Շ ք

Սահմանային շահույթ 2 500 2 520 2 300 1 600

Առնտրային ծախսեր

Շահույթ

2 2 800 Հ 1 600 2 2 800 Հ 1 600 2 2 800 Հ 1 600 1 2 800 Հ 800

3 320

(Շ) «Սահմանափակող գործոնը» կապված է կազմակերպության գործունեության հզորությունների ն իրացման շուկայի հետ: Այն կարող է հանդես գալ հումքի ն նյութերի, աշխատուժի, սարքավորումների, աշխատաժամանակի, գնորդների վճարունակության, իրացման շուկայական պահանջարկի տեսքով: Պլանավորման գործընթացում «սահմանափակող գործոնները» որոշիչ դեր են խաղում հասույթի, ծախսերի ն վերջապես` նախատեսվող շահույթի հաշվարկներում:

49. «Օշարակ» ֆաբրիկա (8) Սահմանային շահույթ Թողարկման միավորի աշխատատարությունը (ժամ) Մեկ ժամին ընկնող սահմանային շահույթ Առաջնայնությունը Պարտավոր ենք արտադրել 20 լիտր` ծախսելով աշխատաժամանակ Ըստ առաջնայնության, կծախսվի աշխատաժամանակ. - արտադրանք 8 150 – 20 Հ 130 լ

Ճ

Շ

ք

3,0

2,5

4,0

4,5

15,3 2-րդ

22,0 1-ին

15,2 3-րդ

4-րդ

325 ժ

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

- արտադրանք Ճ 200 – 20 Հ 180 լ 540 ժ - արտադրանք Շ 100 – 20 Հ 80 լ մնացորդային ժամերով 200/4 Հ 50 լ

մնացորդ 200ժ 1 345

Հետնաբար, հաջորդ եռամսյակում արտադրության պլանը կլինի. Ճ 200 լ 150 լ Շ 70 լ ք 20 լ Հաջորդ եռամսյակի սահմանային շահույթը հանդես կգա. Ճ 200 լ 2 46 Հ 9 200 150 լ 2 55 Հ 8 250 Շ 70 լ 2 61 Հ 4 270 ք 20 լ 2 54 Հ 1 080 22 800 Հանած հաստատուն վերադիր ծախսեր. 12 800 Շահույթ 10 000

(Ե) Քանի որ ք տեսակի օշարակը ամենացածր սահմանային շահույթն է ապահովում, ուստի կարելի է դրա արտադրությունը դադարեցնել ն ուղղակի 100 դրամով գնելով` վերավաճառել 120-ով շուկայի պահանջարկի 120 լիտր քանակով: Փոխարենը, ք օշարակի արտադրությունից տնտեսած աշխատաժամանակով պետք է արտադրել 22,5 լ (90ժ : 4Հ8Ո) Շ տեսակի օշարակ: Այսպիսով, հաջորդ եռամսյակի սահմանային շահույթի վերանայված մեծությունը կլինի. Ճ Շ Շ ք

9 200 8 250 5 642 112,5 2 400 25 605 Այսինքն, պատրաստի օշարակի մատակարարների առաջարկի ընդունումից հետո ֆաբրիկան հաջորդ եռամսյակում կունենա լրացուցիչ 2 805-ի շահույթ (25 605 – 22 800):

200 լ 2 46 դրամ Հ 150 լ 2 55 դրամ Հ 92,5 լ 2 61 դրամ (արտադրած) Հ 7,5 լ 2 15 դրամ (120 – 105 գնված) 120 լ 2 20 դրամ (120 – 100 գնված) Հ

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

50. «Արեգ» ՍՊԸ

«Արեգ» ՍՊԸ-ն, որը սկսել է կիրառել տնտեսավարման արդյունքների նորմատիվային հաշվառում, թողարկում է հրուշակեղեն: ՍՊԸ-ն հաշվետու ամսում որակյալ հրուշակագործներ վարձելով` կրճատել է թողարկման ժամաքանակը: Կրճատվել է նան արտադրանքի (չափի միավորը` տուփ) վաճառքի գինը, կապված իրացման դժվարությունների հետ: Մեկ տուփի արտադրանքի թողարկման ն վաճառքի վերաբերյալ հաշվետու ամսում ներկայացված են տվյալներ.

Վաճառքի գինը Ուղղակի նյութեր - գնման գին - քանակ Ուղղակի աշխատավարձ - ժամավարձ - ժամաքանակ

Նորմա

Փաստացի

Շեղում 20 ան.

2,5 4,0

0,5 ան. 1,0 բար.

2,0 ան. 5,0 բար

Հաշվետու ամսում «Արեգ» ՍՊԸ-ն թողարկել ն վաճառել է 500 տուփ հրուշակեղեն, որը նորմայով նախատեսված էր 800-ի չափով: Ամսվա վերադիր հաստատուն ծախսերը նախատեսվել են 10 000 դրամ, սակայն փաստացի կազմել են` 15 000: Կառավարչական հաշվապահից պահանջվում է. 8) տնօրենին համառոտ ներկայացնել ծանուցում նորմատիվային հաշվառման էության վերաբերյալ, Ե) ներկայացնել հաշվետու ամսվա «Արեգ» ՍՊԸ-ի գործունեության նորմատիվային ն փաստացի արդյունքների համեմատական հաշվետվությունը, Շ) կատարել շահույթը ձնավորող գործոնների շեղումների վերլուծություն, d) շեղումների վերլուծության արդյունքներով փոխկապակցել նորմատիվային ու փաստացի շահույթը ն կատարել համապատասխան մեկնաբանություններ շահույթի նվազման կանխման ուղղությամբ:

51. «Սատուրն» ֆաբրիկա «Սատուրն» Ֆաբրիկայում թողարկվում է մեկ տեսակի արտադրանք ն կիրառվում է սահմանային ծախսերով կալկուլյացման քաղաքականություն: Նախորդ ամսվանից սկսած, ֆաբրիկայում ներդրվել է ծախսերի նորմատիվային հաշվառման համակարգ, որի արդյունքները մեկամսյա կտրվածքով ներկայացված են ստորն. Արտադրանքի շեղումները

թողարկման

ն

իրացման

ոլորտում սահմանված նորմաներն ու դրանցից

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

.Ցուցանիշներ

Արդյունքներ նորմայով

փաստացի

Նորմայի փոփոխությունը (շեղումը)

Արտադրության ոլորտում

Թողարկման ինքնարժեքը այդ թվում՝ ա) հումք ն նյութեր բ) աշխատանքային ծախսեր Միավոր արտադրանքի սահմանային ինքնարժեք Թողարկման քանակը

30 000

35 000

5 000 ան.

20 000

27 000

7 000 ան.

10 000

8 000

2 000 բար.

100 ան.

40 բար

40 000

33 600

6 400 ան

10 000

5 600

4 400 ան.

Իրացման ոլորտում

Միավոր արտադրանքի .վաճառքի գինը Միավոր արտադրանքի սահմանային շահույթը Արտադրանքի վաճառքի քանակը Իրացումից ստացվող հասույթը Արտադրանքի իրացման սահմանային շահույթը ( տ.52 տ.6)

60 ան. 3 ան.

Հաշվետու ամսում տեղի են ունեցել հետնյալ գործառնությունները:

Գործառնությունների բովանդակությունը Ձնակերպվել են հաշվետու ամսվա թողարկման փաստացի ծախսումները Արտադրությունից դուրս է գրվել պատրաստի արտադրանքը փաստացի ինքնարժեքով Պահեստ է մուտքագրվել պատրաստի արտադրանքը նորմատիվային գործող ինքնարժեքով ( 12 հատ 2 600 ) Ձնակերպվել են արտադրության ծախսերից նորմաների շեղումները նյութերի գծով Ձնակերպվել են արտադրության ծախսերից աշխատավարձի նորմաների շեղումները Ծախսային նորմաներից շեղումները ներառվել են պատրաստի արտադրանքի ինքնարժեքում Դուրս է գրվել իրացված արտադրանքը փաստացի արտադրական ինքնարժեքով 40 հատ 2 700 Ձնակերպվել է իրացված արտադրանքից ստացված հասույթը 40 հատ 2 Իրացման հասույթը վերագրվել է սահմանային եկամտին Իրացման ինքնարժեքը վերագրվել է սահմանային շահույթին Ձնակերպվել է իրացման նորմատիվային սահմանային շահույթը 40 հատ 2 Ձնակերպվել է իրացման գների շեղումը 40 հատ 2 40 Գների շեղումը վերագրվել է շահույթին Ձնակերպվել է իրացված արտադրանքի ինքնարժեքի շեղումը 5 000/50հատ 2 40 հատ

Գումար 35 000 35 000 30 000 7 000 (2 000) (2 000) 7 000 28 000 33 600 33 600 28 000 8 000 1 600 1 600 4 000

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Կառավարչական հաշվապահը հանձնարարություն է ստանում գլխավոր հաշվապահից. 8) ներկայացնելու սահմանային շահույթի նորմատիվային հաշվառման գծով կիրառվող հատուկ հաշիվների գործունեության բնույթը, Ե) ներկայացնելու սահմանային շահույթի ձնավորման նորմատիվային հաշվառման տեղեկատվական հոսքի մեխանիզմը` սխեմատիկ կտրվածքով, Շ) ներկայացնելու սահմանային շահույթի նորմատիվային հաշվառման արդյունքների հաշվային թղթակցությունները ինչպես արտադրության, այնպես էլ իրացման ոլորտում` գրանցելով դրանք համապատասխան հաշիվներում d) ներկայացնելու սահմանային շահույթի շեղումների վերլուծություն ն կատարելու համապատասխան հետնություններ:

52 . «Լուսաբաց» կազմակերպություն «Լուսաբաց» կազմակերպությունում նյութատեսակներով. Քանակ (կգ) Նյութ R Նյութ Տ

թողարկվում

է

մեկ

տեսակի

արտադրանք

հետնյալ

Միավորի գինը

Ամսեկան թողարկման քանակը նախատեսված է 100 հատ: Միավոր արտադրանքի թողարկման աշխատաժամանակի նորմատիվային ծախսը կազմում է 30 ժամ, իսկ ժամավարձը` 5,50: Միավոր արտադրանքի իրացման գինը սահմանված է 1 200: Հաստատուն արտադրական վերադիր ծախսերը նախահաշվով տարեկան կազմում են 252 000, որոնք ինքնարժեքում կլանվում են թողարկման քանակի համամասնությամբ: Հոկտեմբեր ամսվա համար ներկայացված են կազմակերպության գործունեության հետնյալ փաստացի տվյալները. Իրացում Վաճառքի ինքնարժեք ուղղակի նյութեր ուղղակի աշխատավարձ հաստատուն վերադիր ծախսեր

120 000 58 136 17 325 22 000 97 461

Համախառն շահույթ Վարչական ծախսեր Կոմերցիոն ծախսեր

22 539 6 000 11 000 17 000 5 539

Զուտ շահույթ Նյութերի պահեստային մնացորդը կազմել է.

Նյութ R Նյութ Տ

01 հոկտեմբեր 300 կգ 460 կգ

30 հոկտեմբեր 375 կգ 225 կգ

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Հոկտեմբեր ամսին նյութատեսակ R-ից ձեռք է բերվել 1 100 կգ` 35 000 դրամով, նյութատեսակ Տ-ից 345 կգ` 15 180 դրամով: Փաստացի ծախսվել է 3 300 աշխատաժամ, որի դիմաց վճարվել է 17 325 դրամ: Անավարտ արտադրանքի ն պատրաստի արտադրանքի ամսվա սկզբի ն վերջի մնացորդները մնացել են անփոփոխ: «Լուսաբաց» կազմակերպության տնօրինությունը կառավարչական հաշվապահին հանձնարարում է. 8) ներկայացնել միավոր արտադրանքի գծով նորմատիվային շահույթի հաշվետվությունը, Ե) հաշվարկել նյութերի, աշխատուժի ն վերադիր ծախսերի գծով շեղումները, հաշվի առնելով, որ նյութերի շեղումները հաշվարկվում են արտադրանքի թողարկման պահի դրությամբ, Շ) փոխկապակցել փաստացի ն նորմատիվային համախառն շահույթը, d) տնօրինությանը զեկուցել, թե անբարենպաստ շեղումներից որոնք են վերահսկելի ն ինչ միջոցներ պետք է ձեռնարկել դրանց վերացման ուղղությամբ:

53. «Վեդի» ՍՊԸ «Վեդի» ՍՊԸ-ն կիրառում է սահմանային ծախսերով կալկուլյացիա ն արտադրում մեկ տեսակի արտադրանք: Միավոր արտադրանքի թողարկման նորմատիվային ծախսերն են. Ուղղակի նյութեր 6կգ 2 4 դրամ/կգ Ուղղակի աշխատավարձ 1ժամ 2 7 դրամ/ժամ Փոփոխուն արտադրական վերադիր Ընդամենը փոփոխուն ծախսեր

Մեկ ամսվա հաստատուն արտադրական ծախսերի նախահաշիվն է 100 000 դրամ: Թողարկման ամսեկան քանակի նախահաշիվն է 20 0000 հատ: Հուլիս ամսին ՍՊԸ-ում թողարկված արտադրանքի փաստացի տվյալներն են. Թողարկման քանակը ( 18 500 հատ) Ուղղակի նյութեր 113 500 կգ Ուղղակի աշխատավարձ 17 800 ժամ Փոփոխուն արտադրական վերադիր Ընդամենը փոփոխուն ծախսեր

442 650 129 940 58 800 104 000 735 390

Կառավարչական հաշվապահին հանձնարարվում է. 8) մեկ աղյուսակով ներկայացնել ամսեկան թողարկման սկզբնական ն ճկուն նախահաշիվները, ինչպես նան փաստացի ծախսերն ու ձնավորված շեղումները, Ե) կատարել ուղղակի նյութական ու աշխատանքային ծախսումների շեղումների վերլուծություն, Շ) բացատրել «սահող կանխատեսումներ» տերմինի նշանակությունը:

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

54. Մարզկենտրոնի հիվանդանոց Մարզկենտրոնի հիվանդանոցը չնայած որ իր առջն խնդիր չի դրել առավելագույն շահույթի ստացման նպատակ, այնուամենայնիվ կառավարում է գործունեության ծախսերն ու բժշկական ծառայություններից ստացվող դրամական ներհոսքերը: Վիրահատության բաժնի բուժանձնակազմը աշխատում է պայմանագրային հիմունքներով ն վճարվում ծախսված աշխատաժամանակի դիմաց: Բաժնին վերաբերող վերադիր փոփոխուն ծախսերը կլանվում են աշխատավարձի հիմքով հետնյալ դրույքներով. փոփոխուն վերադիր - 62,59 աշխատավարձի նկատմամբ: հաստատուն վերադիր - 87,59 աշխատավարձի նկատմամբ: Միավոր վիրահատության նորմատիվային ժամաքանակն է 10 ժամ, իսկ վիրահատող թիմի աշխատավարձը` 2 000: Նախորդ տարվա փորձի հիման վրա հաշվետու տարում ամսեկան վիրահատությունների նախահաշվային քանակը սահմանվել է 20 հատ: Նոյեմբեր ամսին փաստացի կատարվել է 22 վիրահատություն, որի համար ընդամենը ծախսվել է 235 ժամ ն 44 400 աշխատավարձ: Նոյեմբեր ամսվա հիվանդանոցի վերադիր ծախսերից վիրահատության բաժնին է հատկացվել. փոփոխուն վերադիր - 28 650 դրամ հաստատուն վերադիր - 36 950 դրամ Կառավարչական հաշվապահին հանձնարարվում է. 8) ներկայացնել նոյեմբեր ամսվա վիրահատությունների նախահաշիվն ու փաստացի ծախսերի շեղումները` անալիտիկ կտրվածքով, Ե) ներկայացնել նախահաշվային ն նորմատիվային վերահսկողության տարբերությունը, Շ) ներկայացնել հիվանդանոցի ֆինանսական կառավարչին ծանուցագիր` բացատրելով աշխատավարձի հիմքով վերադիր ծախսերի կլանման աննպատակահարմարությունը:

50. «Արեգ» ՍՊԸ Ծանուցում

(8) Ում Ումից. Առարկան.

տնօրենին կառավարչական հաշվապահից նորմատիվային հաշվառում

Նորմատիվային հաշվառումը համակարգ է, որի օգնությամբ վերահսկողություն է սահմանվում նախատեսված շահույթի փաստացի մեծության ձնավորման ընթացքի վրա: Այդ նպատակով սահմանվում են միավոր արտադրանքի շահույթը ձնավորող յուրաքանչյուր գործոնի (նյութական, աշխատանքային) գծով նորմաներ ն այնուհետն դրանք համեմատելով փաստացի արդյունքների հետ` բացահայտում են շեղումները:

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Շեղումները լինում են անբարենպաստ (ան.), եթե նվազեցնում են շահույթը: Հակառակ դեպում դրանք համարվում են բարենպաստ (բար.): Շեղումների գծով վերլուծությունը տարվում է հետնյալ սկզբունքով.

որակական գործոնի փոփոխման ազդեցությունը Հ որակական գործոնի շեղում 2 փաստացի քանակական գործոն

քանակական գործոնի փոփոխման ազդեցությունը Հ քանակական գործոնի շեղում 2 նորմայով քանակական գործոն Օրինակ.

Նյութերի գծով գնման գնի ազդեցությունը Հ գների շեղում 2 նյութերի փաստացի ծախս քանակային ծախսի ազդեցություն Հ քանակի շեղում 2 նորմայով գնման գին

Աշխատավարձի գծով ժամավարձի ազդեցությունը Հ ժամավարձի շեղում 2 աշխատաժամանակի փաստացի ծախս աշխատաժամանակի ազդեցությունը Հ աշխատաժամանակի շեղում 2 նորմատիվային ժամավարձ Նորմատիվային հաշվառման տարրերից է գործոնային շեղումների վերլուծության արդյունքներով նորմատիվային ն փաստացի շահույթի փոխկապակցումը, ինչպես նան ստացված անբարենպաստ շեղումների պատասխանատվության կենտրոնների բացահայտումը:

(Ե) Հաշվետու ամսվա «Արեգ» ՍՊԸ-ի գործունեության նորմատիվային ն փաստացի արդյունքների համեմատական հաշվետվություն:

Նորմայով Վաճառքի հասույթը Ուղղակի նյութեր Ուղղակի աշխատավարձ Հաստատուն ծախսսեր

800 2 250 Հ 200 000 500 2 2 2 5 Հ 500 2 8 2 20 Հ 80 000 10 000

Փաստացի 500 2 230 Հ 115 000 500 2 2,5 2 4 Հ 5 000 500 2 10 2 15 Հ 75 000 15 000

Շեղում 85 000 ան. 5000 բար 5 000 ան.

(Շ) Շեղումների վերլուծություն:

Նյութերի գծով գնման գնի ազդեցությունը Հ գների շեղում 2 նյութերի փաստացի ծախս 500 2 0,5 2 4,0 Հ 1 000 անբ. քանակային ծախսի ազդեցություն Հ քանակի շեղում 2 նորմայով գնման գին 500 2 1,0 2 2 Հ 1 000 բար.

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Աշխատավարձի գծով ժամավարձի ազդեցությունը Հ ժամավարձի շեղում 2 աշխատաժամանակի փաստացի ծախս 500 2 2 2 15 Հ 15 000 անբ. աշխատաժամանակի ազդեցությունը Հ աշխատաժամանակի շեղում 2 նորմատիվային ժամավարձ 500 2 5 2 8 Հ 20 000 բար.

Հաստատուն ծախսեր 15 000 – 10 000 Հ 5 000 անբ.

Վաճառքի հասույթի գծով քանակով գծով (500 – 800) 2 |(250 – (2 2 5 Հ 8 2 20)| Հ 24 000 անբ գների գծով (230 - 250) 2 500 Հ 10 000 անբ.

(d) Նորմատիվային ն փաստացի շահույթի փոխկապակցում: Նախահաշվային շահույթ 800 հատ 2 |250 – (2 2 5 Հ 8 2 20)| – 10 000

Ծախսային շեղումներ Նյութերի գծով Աշխատավարձի գծով

գին քանակ վարձ. ժամեր

Հաստատուն ծախսեր

Վաճառքի շեղումներ

գին քանակ

Անբ. 1 000

54 000 Բար. 1 000

15 000 20 000 5 000 10 000 24 000 55 000

Փաստացի շահույթ 500 հատ 2 |230 – (2,5 2 4 Հ 10 2 15)| – 15 000

21 000

34 000 ան 20 000

Մեկնաբանություններ Հաշվետու ամսում, նախատեսվածի նկատմամաբ «Արեգ» հրուշակեղենի ֆաբրիկայի շահույթը խիստ կրճատվել է` նվազելով 34 000-ով կամ 639-ով: Հիմնական պատճառներից է մեկն է հանդիսացել վաճառքի կտրուկ անկումը 37,59-ով` նախատեսված 800 տուփից մինչն 500 տուփ: Բացի այդ, իրացման ոլորտում շահույթի նվազման պատճառ է հանդիսացել նան մեկ տուփ հրուշակեղենի գծով վաճառքի գների անկումը 250-ից 230-ի: Ուստի առաջարկում են քննարկման առարկա դարձնել իրացման նոր շուկաների որոնման հարցը:

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

51. «Սատուրն» ֆաբրիկա (8) Սահմանային շահույթի նորմատիվային հաշվառում Փաստացի հոսք Հ Նորմատիվային հոսք (Հ) (- ) Շեղումներ Նորմատիվային հաշվառում կազմակերպելիս, անհրաժեշտություն է ծագում ապահովելու հետնյալ պայմանները.  ստեղծել տնտեսավարման ցուցանիշների նորմատիվային բազա, որը պետք է ընդգրկի արտադրության ն իրացման ողջ գործընթացը,  ապահովել նորմաներից շեղումների արձանագրման փաստաթղթաշրջանառություն,  կիրառել լրացուցիչ հաշվապահական հաշիվներ, որոնք տարանջատված կամփոփեն տնտեսավարման արդյունքների նորմատիվային ն նորմաներից ծագած շեղումների հոսքերը,  կիրառել այնպիսի հաշվային թղթակցություններ, որոնք թույլ կտան հաշվապահական համակարգի շրջանակներում փոխկապակցելու նորմատիվային, շեղումների ն փաստացի ինֆորմացիոն հոսքերը,  հնարավորություն ստեղծել փաստացի հոսքերը զուգահեռաբար ներկայացնելու «նորմատիվային հոսք – շեղումներ» կտրվածքով: Որպեսզի արտադրանքի թողարկման ն իրացման արդյունքների հոսքը ձնավորվի գործող նորմաներով, շեղումներով ն փաստացի ցուցանիշներով, կիրառվող հաշիվների պլանի 8-րդ դասում ներմուծենք 83-րդ կարգանիշ ունեցող հաշիվների խումբ՝ հետնյալ կտրվածքով.

Կարգ 83 « Նորմատիվային հաշվառման հաշիվներ » 831 «Արտադրական ծախսերի նորմաներից շեղումներ» 832 «Արտադրություն, ծառայություններ» 833 «Գների շեղումներ» 834 «Ինքնարժեքի շեղումներ» 835 «Սահմանային շահույթ» Առաջարկվող 832 «Արտադրություն, ծառայություններ» հաշիվը դեբետային մասով ներկայացնում է թողարկման փաստացի ծախսերը հետնյալ թղթակցությամբ.

Դտ 832 «Արտադրություն, ծառայություններ» Կտ 811 «Հիմնական արտադրություն» Իսկ 832 հաշվի կրեդիտային մասը փաստացի ծախսերը ներկայացնում է երկու կտրվածքով ա) սահմանված նորմաներով, երբ արտադրությունից թողարկված արտադրանքը մուտքագրվում է պատրաստի արտադրանքի պահեստ համապատասխան թղթակցությամբ.

Դտ 215 «Արտադրանք» Կտ 832 «Արտադրություն, ծառայություններ» բ) սահմանված նորմաներից շեղումներով, երբ արձանագրված շեղումների գծով տրվում է թղթակցություն.

Դտ 831 «Արտադրական ծախսերի նորմաներից շեղումներ» Կտ 832 «Արտադրություն, ծառայություններ»

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

832«Արտադրություն, ծառայություններ» փաստացի 811 ծախսեր

նորմայով շեղումներով

փաստացի ծախսեր

Նորմաներից շեղումների հաշվառումը չսահմանափակելով միայն արտադրությունով, պետք է տարածել նան իրացման ոլորտ, որպեսզի հաշվի առնվեն գների, հարկային տոկոսադրույքների, սպառման ծավալային գործոնների ազդեցությունները: Այդ նպատակով, առաջարկում ենք կիրառել 835 «Սահմանային շահույթ» հաշիվը՝ 833 «Գների շեղումներ» ն 834 «Ինքնարժեքի շեղումներ» հաշիվների թղթակցմամբ, որով հնարավորություն է ստեղծվում ձնավորված փաստացի եկամուտը ներկայացնելու «նորմաներ - շեղումներ» ինֆորմացիոն հոսքով:

(Ե) Սահմանային եկամտի ձնավորման տեղեկատվական հոսքը

տնտեսական գործունեության ընդհանուր ցուցանիշների ինֆորմացիոն հոսք նորմաներից շեղումների ինֆորմացիոն

հոսք

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

(c) Սահմանային շահույթի նորմատիվային հաշվառման արդյունքները: Արտադրության շեղումների հաշվային թղթակցությունները:

Գործառնությունների բովանդակությունը Ձնակերպվել են հաշվետու ամսվա թողարկման փաստացի ծախսումները Արտադրությունից դուրս է գրվել պատրաստի արտադրանքը փաստացի ինքնարժեքով Պահեստ է մուտքագրվել պատրաստի արտադրանքը նորմատիվային գործող ինքնարժեքով ( 12 հատ 2 600 ) Ձնակերպվել են արտադրության ծախսերից նորմաների շեղումները նյութերի գծով Ձնակերպվել են արտադրության ծախսերից նորմաների շեղումները աշխատավարձի գծով Ծախսային նորմաներից շեղումները ներառվել են պատրաստի արտադրանքի ինքնարժեքում

Թղթակցող հաշիվ Դտ Կտ

ծախսումներ

Գումար

35 000 35 000

30 000 7 000 (2 000)

(2 000) 7 000

Իրացման շեղումների հաշվային թղթակցությունները:

Գործառնությունների բովանդակությունը Դուրս է գրվել իրացված արտադրանքը փաստացի արտադրական ինքնարժեքով 40 հատ 2 700 Ձնակերպվել է իրացված արտադրանքից ստացված հասույթը 40 հատ 2 760 Իրացման հասույթը վերագրվել է սահմանային եկամտին Իրացման ինքնարժեքը վերագրվել է սահմանային եկամտին Ձնակերպվել է իրացման նորմատիվային սահմանային շահույթը 40 հատ 2 200 Ձնակերպվել է իրացման գների շեղումը 40 2 40 Գների շեղումը վերագրվել է շահույթին Ձնակերպվել է իրացված արտադրանքի ինքնարժեքի շեղումը 5 000/50հատ 2 40 հատ Ինքնարժեքի շեղումը վերագրվել է շահույթին

Թղթակցող հաշիվ Դտ Կտ

Գումար

28 000

33 600 33 600

28 000

8 000

1 600 1 600 4 000

4 000

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

1) 35 000

2) 35 000

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՈԼՈՐՏՈՒՄ

4) 7 000 6) (2 000) 2) 35 000 3) 30 000 5) (2000) 6) 7 000 4) 7 000 5) (2000)

ԻՐԱՑՄԱՆ ՈԼՈՐՏՈՒՄ

13) 1 600 12) 1 600 14) 4 000 15) 4 000 10) 28 000 9) 33 600 11) 8 000 14) 4 000 12) 1 600

7) 28 000 10) 28 000 9) 33 600 8) 33 600

11) 8 000 15) 4 000 13) 1 600 5 600

(d) Սահմանային շահույթի շեղումների վերլուծություն: .Սահմանային շահույթի նորմաներից շեղման վերլուծության ժամանակ, եթե հաշվի առնվի նան գների փոփոխման ազդեցությունը, ապա պահարանների արտադրության ն իրացման շեղումների ինֆորմացիոն հոսքը կներկայացվի այսպես. 1. նորմայով նախատեսվել է ստանալ 10 000 դրամի սահմանային շահույթ, 50 հատ 2 (800 - 600) Հ 10 000 2. փաստացի պահարանների արտադրությունից ձնավորվել է շահույթ, 40 հատ 2 (840 -700) Հ 5 600

5 600 դրամի սահմանային

3. թույլ է տրվել սահմանային շահույթի նորմայի նկատմամբ բացասական շեղում, 5 600 – 10 000 Հ - 4 400 4. սահմանային շահույթի նորմայից 4 400 դրամով բացասական շեղման պատճառներ են հանդիսացել. ա) վաճառքի ծավալների կրճատումը. 40 2 (800 - 600) - 50 2 (800 - 600) Հ 2 000 անբ. բ) իրացման գների բարձրացումը. 40 2 (840 - 600) - 40 2 (800 - 600) Հ 1 600 բար.

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

գ) թողարկման ինքնարժեքի թանկացումը. 40 2 (840 - 700) - 40 2 (840 - 600) Հ 4 000 անբ Սահմանային շահույթի ընդհանուր շեղումը համարժեք է ըստ առանձին գործոնային շեղումների հանրահաշվական գումարին. - 4 400 Հ 5 600 – 10 000 Հ - 2 000 Հ 1 600 – 4 000 Եզրակացություն.  արտադրության ոլորտում թույլ է տրվել նյութերի 4 000 դրամով գերածախս: Սակայն այն ավելին կլիներ, եթե աշխատանքային ծախսումների գծով չարձանագրվեր տնտեսում: (տես 831 ն 834 հաշիվները),  իրացման ոլորտում արձանագրվել է 1 600 դրամով գների նորմաներից դրական շեղում (833 հաշիվ), սակայն այն «կլանվել է» 4 000 դրամի ինքնարժեքի գերածախսով, ինչպես նան վաճառքի ծավալների կրճատումից առաջացած 2 000 դրամի կորստով: Արդյունքում, 343 հաշվի կրեդիտային 8 000 նորմատիվային սահմանային շահույթը (հաշվարկված 40 հատ վաճառքի համար) ճշտվել է բարենապաստ ն անբարենապաստ շեղումներով (տես Շ կետ): 

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑ

սահմանված նորմայով

30 000

թողարկման փաստացի ինքնարժեք 35 000 նորմայից շեղումով

Հ 2 200 - 7 000

35 000

ՓԱՍՏԱՑԻ ԵԿԱՄՈՒՏ

5 600 10 000 սահմանային նորմատիվային շահույթ նորմայով 10 000 շեղումով - 4 400

նորմայից շեղումներ - 4 400 Հ - 2 000 Հ 1 600 - 4 000

ԻՐԱՑՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑ

52 . «Լուսաբաց» կազմակերպություն (8) Միավոր արտադրանքի նորմատիվային շահույթ: Նյութեր R Նյութեր Տ Ուղղակի աշխատավարձ Արտադրական վերադիր

10կգ 2 30 6կգ 2 45 30 ժամ 2 5,50 252 000 / 1200

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Նորմատիվային համախառն շահույթ (ստացվեց մնացորդային եղանակով) Նորմատիվային գին

1 200

(Ե) Շեղումների հաշվարկ:

Նյութատեսակ R Գնային շեղում Նորմատիվային գին Փաստացի գին Շեղում Գնային շեղումը

Հ 30,00 35 000/1 100 Հ 31,82 1,82 (ան) (300 Հ 1 100 – 375) 2 1,82 Հ 1 866 (ան)

Քանակային շեղում Նորմատիվային ծախսը Փաստացի ծախսը Շեղում Քանակային շեղումը

100 հատ 2 10կգ Հ 1 000կգ 1 025 կգ 25 կգ (ան) 25 կգ 2 30 Հ 750 (ան)

Նյութատեսակ Տ Գնային շեղում Նորմատիվային գին Փաստացի գին Շեղում Գնային շեղումը

Հ 45,00 15 180/345 Հ 44,00 1,,00 (բ) (460 Հ 345 – 225) 2 1,00 Հ 580 (բ)

Քանակային շեղում Նորմատիվային ծախսը Փաստացի ծախսը Շեղում Քանակային շեղումը

100 հատ 2 6 կգ Հ

600կգ 580 կգ 20 կգ (բ) 20 կգ 2 45 Հ 900 (բ)

Ուղղակի աշխատուժ Ժամավարձի շեղում Նորմատիվային ժամավարձ Փաստացի ժամավարձ Ժամավարձի շեղումը Աշխատաժամանակի շեղում Նորմատիվային աշխատաժամանակ Փաստացի աշխատաժամանակ Աշխատաժամանակի շեղում

Հ 5,50 17 325 : 3 300 Հ 5,25 0,25(բ) 3 300ժամ 2 0,25 Հ 825 (բ)

100 հատ 2 30ժամ Հ 3 000 Հ 3 300 300(ան) 300 ժամ 2 5,5 Հ 1 650 (ան)

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Հաստատուն ծախսերի շեղում Նախահաշվային ծախսեր Փաստացի ծախսեր

252 000 : 12 Հ 21 000 22 000 2 000 (ան)

(Շ) Փաստացի ն նորմատիվային համախառն շահույթի փոխկապակցումը: Ցուցանիշներ Նախահաշվային համախառըն շահույթ 100 հատ 2 255 Ծախսային շեղումներ Նյութատեսակ R Նյութատեսակ Տ Ուղղակի աշխատավարձ Հաստատուն ծախսեր

25 500

գին քանակ գին քանակ վարձ. ժամեր

Անբ. 1 866

Բար.

1 650 1 000 5 266

2 305

2 961 ան 22 539

d)

ԾԱՆՈՒՑԱԳԻՐ

Ում. Ումից. Առարկան.

գործադիր տնօրենին կառավարչական հաշվապահից անբարենպաստ շեղումներ

Հայտնում են Ձեզ, որ հոկտեմբեր ամսին անբարենապաստ շեղումներ են արձանագրվել նյութերի, աշխատավարձի ն վերադիր ծախսերի գծով, որոնցից միայն գների տատանումներն են անվերահսկելի: Ուստի պետք է քննարկման խնդիր դառնան աշխատուժի գծով (300 ժամ), R նյութատեսակի գծով (25 կգ) ն արտադրական վերադիր ծախսումների գերածախսերը:

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

53. «Վեդի» ՍՊԸ (8) Սկզբնական ն ճկուն նախահաշիվներ: Սկզբն. նախահաշիվ

Ճկուն նախահաշիվ

Փաստացի

Շեղումներ

Ուղղակի նյութեր

480 000

444 000

442 650

1 350 բար.

Ուղղակի աշխատավարձ Փոփոխուն արտադրական վերադիր Հաստատուն արտադրական վերադիր

140 000

129 500

129 940

440 անբ

60 000

55 500

58 800

3 300 անբ.

100 000

100 000

104 000

4 000 անբ.

780 000

729 000

735 390

6 390 անբ.

(Ե) Շեղումների վերլուծություն:

Նյութերի գների շեղումներ Փաստացի քանակային ծախսը նորմատիվային գներով 113 500կգ 2 4 Հ Փաստացի ծախս

454 000 442 650 11 350 բար.

Նյութերի քանակական շեղումներ Փաստացի թողարկումը նորմատիվային ծախսով Փաստացի ծախս 2 Նախահաշվային գին

18 500հատ 2 6կգ/հատ Հ 111 000 113 500 2 500 ան. 2 4 Հ 10 000 ան.

Վարձավճարի դրույքների շեղումներ Փաստացի աշխատաժամանակը նորմատիվային վճարով 17 800 ժամ 2 7/ժամ Փաստացի վարձավճար

124 600 129 940 5 340 ան.

Աշխատաժամանակի շեղումներ Փաստացի թողարկումը նորմատիվային ժամերով 18 500 2 1ժամ/ հատ Փաստացի աշխատաժամեր 2 նախահաշվային դրույք

18 500 17 800 700 բար 2 7 Հ 4 900 բար

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

(Շ) Սահող կանխատեսումներ: Սահող կանխատեսումները կատարվում են փաստացի արդյունքների ներկայացումից հետո միայն: Վերջինիս հիման վրա քննարկվում են ընդունված նախկին նախահաշիվների «թարմացումներ»:

54. Մարզկենտրոնի հիվանդանոց (8) Նախահաշիվ ն փաստացի շեղումներ: Նախահաշվային արժեք 20 2 2 000 2 1509 Ճշտված նախահաշիվ 100 000 2 22/20 Փաստացի ծախսեր 44 400 Հ(28 650 Հ 36 950) Նոյեմբեր ամսվա նախահաշվից փաստացի ծախսերի շեղումը Ծախսերի շեղումներ

100 000

110 000 110 000 անբ.

բար.

Վիրահատարանի աշխատավարձ - վարձավճարի շեղում 44 400 – (2 000/10 2 235) - Ժամաքանակի շեղում |235 – (22 2 10)| 2 2 000/10

260 000 3 000

Փոփոխուն վերադիր ծախսեր - ծախսային շեղում 28 650 – |235 2 (2 000/10 2 62,59)| - Ժամաքանակի շեղում |235 – (22 2 10)| 2 2 000/10 2 62,59

1 875

Հաստատուն վերադիր ծախսեր - ծախսային շեղում 36 950 – (2000 2 20 2 87,59) - ծավալային շեղում (22 - 20) 2 (2 000 2 87,59)

1 950 3 500

Ընդամենը

6 825

6 825

(Ե)

ԾԱՆՈՒՑՈՒՄ

Ում. Ումից. Առարկան.

ֆինանսական տնօրենին կառավարչական հաշվապահից վերադիր ծախսերի կլանման հիմք:

Վիրահատության բաժնի վերադիր ծախսերը ձնավորվում են բաժնին տրվող աշխատավարձի համամասնությամբ, որը հիմնավոր չէ հաստատուն վերադիր ծախսերի գծով: Փաստորեն, վիրահատությունների թվի աճով անհիմն աճում են նան բաժնի հաստատուն վերադիր ծախսերը:

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Ուստի, առաջարկում ենք կիրառել Ճ8Շ բաշխման եղանակ (տարբերակված հիմքերով բաշխում), երբ վերադիր ծախսերի կլանումն իրականացվում է ծախսային կրիչների օգնությամբ:

55. «Բազալտ» ՍՊԸ «Բազալտ» քարի մշակման ՍՊԸ-ն նոր տեխնոլոգիայի կիրառման նպատակով կարիք ունի քարերի հղկման հաստոցի` 6 տարի ժամկետով շահագործմամբ: ՍՊԸ-ն հնարավորություն ունի հաստոցը գնել կամ վարձակալել: Գնման կամ վարձակալման պայմաններն են.     

  

հաստոցի ծառայության վերջում լուծարային 200 հազ. դրամի արժեք է գոյանում, հաստոցի գնման շուկայական արժեքն է 3 200 հազ.դրամ, վարձակալական հիմունքներով հաստոցը ձեռք բերելիս, տարեկան վարձավճարը կազմում է 600 հազ.դրամ, բանկային դեպոզիտի դրույքաչափը կազմում է 10 9, իսկ կազմակերպության միավոր ծախսերին ընկնող շահութահարկի տնտեսման գործակիցը՝ 0.15, գնում կատարելիս, հաշվարկված տարեկան ամորտիզացիայի շնորհիվ ծախսերի ավելացումով նվազում է բյուջե մուծվող տարեկան շահութահարկը՝ 75 հազ.դրամով. |(3 200 – 200):6| 20.15), վարձակալելիս, կատարվող տարեկան վարձավճարի շնորհիվ, ծախսերի ավելացումով նվազում է բյուջե մուծվող տարեկան շահութահարկը՝ 90 հազ. դրամով ( 60020.15 ), վարձակալման գումարները մուծվում են տարեսկզբին, իսկ բյուջե մուծվող շահութահարկը` վճարվում է տարեվերջին, վարձակալման ավարտից հետո հաստոցը վերադարձվելու է վարձատուին:

Օգնեք կառավարչական հաշվապահին որոշում կայացնելու հաստոցի գնման կամ վարձակալման հարցում:

56. «Փքաբլիթ» ՍՊԸ «Քաղցրիկ» ՍՊԸ-ին, որն զբաղվում է կարկանդակների վաճառքով` առաջարկում է գնել միննույն ոլորտում գործող «Փքաբլիթ» կազմակերպությանը: Հայտնի են հետնյալ տվյալները. 1. 2. 3. 4. 5.

«Փքաբլիթի» ձեռք բերման առաջարկվող գինը 12 000 հազ. դրամ է, «Փքաբլիթ»-ի անխափան գործունեության երաշխիքային ժամկետը նախատեսվում է 3 տարի, «Փքաբլիթ»-ի կապիտալի շահութաբերությունը կազմում է տարեկան 25 9, բանկի դեպոզիտի դրույքը առաջիկա 3 տարում նախատեսվում է 10 9, գնման առաջարկի պահին «Փքաբլիթ» կազմակերպության համառոտ հաշվեկշիռը ներկայացվում է այսպես

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Հիմնական միջոցներ .Պաշարներ Դրամարկղ Գալիք ժամանակաշրջանի ծախսեր Զարգացման ծախսեր

10 000 4 000 2 000 3 500

Բաժնեհավաք կապիտալ Շահույթ Առնտրային պարտավորություն Պարտավորություն բյուջեին Բանկային վարկեր

11 000 5 000 1 000 3 000

20 000 ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

20 000

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

Որպես «Փքաբլիթ»-ի կառավարչական հաշվապահ, հիմնավորեք առաջարկվող գնի նպատակահարմարությունը:

57. «Գեղանիստ» կազմակերպություն «Գեղանիստ» կազմակերպությունը որոշում է կայացնելու 2 ն Y ծրագրերի ներդրման համար: Երկու ծրագիրն էլ ունեն միննույն շահագործման ժամկետը ն պահանջում են միննույն ֆինանսավորումը: Ֆիանանսական կառավարիչը գտնում է, որ պետք է ընտրվի առավել ԶՆԱ ունեցող ծրագիրը: Մինչդեռ, ըստ գլխավոր հաշվապահի, նպատակահարմար է ընտրել առավել բարձր ՇՆՆ ունեցող ծրագիրը, քանի որ վերջին տարիներին նկատվում է բանկային դեպոզիտի տոկոսադրույքի բարձրացման միտում: Բանկային դեպոզիտի տարեկան տոկոսադրույքը կազմում է 109: Ծրագրերի վերաբերյալ ներկայացվում են հետնյալ տվյալները: Տարիներ Y Կառավարչական հաշվապահից պահանջվում է. (8) հաշվարկել յուրաքանչյուր ծրագրի շահութաբերության ներքին նորման ն զուտ ներկա արժեքը, (Ե) ներկայացնել գործադիր տնօրենին ծանուցագիր ծրագրերի իրականացման նպատակահարմարության վերաբերյալ` ըստ ֆինանսական կառավարչի ն գործադիր տնօրենի տեսանկյունի:

58. «Ավիատրանսպորտ» ՓԲԸ «Ավիատրանսպորտ» ՓԲԸ-ն զբաղվում է օդային բեռնափոխադրումներով ն նախատեսում է ձեռք բերել 3 ինքնաթիռ` յուրաքանչյուրը 2 000 000 արժողությամբ: Ինքնաթիռների ծառայության ժամկետը սահմանված է 5 տարի: Երրորդ տարվա վերջում պահանջվում է պարտադիր պրոֆիլակտիկ նորոգում, որի արժեքն է 600 000: Յուրաքանչյուր օդանավի տարեկան շահագործման հաստատուն ծախսը կազմում է 100 000: Շահագործումից հետո, օդանավերը մնացորդային արժեք չեն ունենում: Յուրաքանչյուր օդանավի թռիչքային տնողությունը տարեկան չպետք է գերազանցի 2 400 ժամը, որի դեպքում առավելապես կապահովվի տարեկան 1 600 000 սահմանային շահույթ:

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Որպես այլընտրանքային տարբերակ, հնարավոր է նան օդանավերը վարձակալել` տարեկան 250 000-ով ն տարվա սկզբին վարձավճարի մուծմամբ: Այս դեպքում, մեկ թռիչքային ժամի փոփոխուն ծախսերը կկազմեն 361: Վարձակալելիս «Ավիատրանսպորտ»-ը չի կատարի պրոֆիլակտիկ նորոգում ն տարեկան շահագործման հաստատուն ծախսեր, քանի որ դրանք վարձատուի պարտականություններն են: Սակայն կունենա մեկ թռիչքային ժամի փոփոխուն ծախսեր` 361 - ով: Կառավարչական հաշվապահին հանձնարարվում է. (8) հաշվել նվազագույն թռիչքային ժամերը` օդանավերը գնման կամ վարձակալման դեպքում, (Ե) հաշվել միջին թռիչքային ժամերը` հավասար ներդրումային գրավչությամբ օդանավերի միաժամանակյա գնման ն վարձակալման դեպքում, (Շ) տնօրինությանը առաջարկել, թե քանի օդանավ պետք է գնել ն տարեկան վարձել, եթե 5 տարվա ընթացքում բեռների տեղափոխման թռիչքային տնողությունը սահմանափակվելու է տարեկան 5 750 ժամով:

59. «Կենցաղ» կազմակերպություն «Կենցաղ» կազմակերպությունը արտադրում է Շ տեսակի արտադրանք, որն օգտագործվում է կենցաղային քիմիայում: Թողարկման տեխնոլոգիան արդեն հնանում է ն հնարավորության կա նոր տեխնոլոգիայով արտադրել ք տեսակի արտադրանք, որը հանդես է գալիս Շ-ի փոխարինիչ: Քանի որ երկու արտադրատեսակների միաժամանակյա թողարկում հնարավոր չէ, ապա որոշում է ընդունվելու շարունակել Շ-ի արտադրությունը, կամ դադարեցնել այն` փոխարենը արտադրելով ք: Եթե շարունակվի Շ-ի թողարկումը, ապա առաջին տարում դրա պահանջարկը կկազմի 24 000 հատ, սակայն հաջորդ յուրաքանչյուր տարում կկրճատվի 4 000 հատով: Արտադրությունը շարունակելիս, տեխնոլոգիական արդիականացման նպատակով պետք է 70 000 հազ. դրամի լրացուցիչ սարքավորումներ գնվեն: Եթե սկսվի ք-ի թողարկումը, ապա դրանից առաջին տարում կարտադրվի 60 000 հազ.դրամ, որը հետագա տարիներին աճման միտում կունենա: Նոր արտադրության կազմակերպման համար լրացուցիչ կպահնջվի 620 000 հազ. դրամի սարքավորում: Երկու արտադրատեսակներին առնչվող տվյալներն են. Շ ք Միավորի փոփոխուն ծախսեր Միավորի վաճառքի գին Բանկային դեպոզիտի դրույքաչափը տարեկան կազմում է 129 ն «Կենցաղ»-ը նախատեսել է արտադրական գործունեություն ծավալել առնվազն 5 տարի: Կառավարչական հաշվապահին հանձնարարվում է. 8) հաշվարկել ք արտադրատեսակի տարեկան աճի այն քանակը, որը 5 տարիների համար կապահովի Շ արտադրանքի թողարկմանը համարժեք զուտ ներկա արժեք, Ե) գործադիր տնօրենին ծանուցմամբ ներկայացնել ք արտադրատեսակի թողարկման քանակի հաշվարկների ժամանակ հաշվի չառնված գործոնները: Շ)

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

55. «Բազալտ» ՍՊԸ .Տարիներ

.Ցուցանիշներ

ԳՆՈՒՄ Դրամական արտահոսք գնման արժեք Ներհոսք շահութահարկի տնտեսում Զ/գ (109) զեղչված ներհոսք զեղչված մնացորդային արժեք Դրամական զուտ հոսք

ընդամենը

(3200)

324,7

0.56 42,0 200 2 0,56Հ

0.9 67,5

0.82 61,5

0.75 56,2

0.68

0,62 46,5

(2763)

ՎԱՐՁԱԿԱԼՈՒՄ

Դրամական արտահոսք նախատեսվող զեղչված Դրամական ներհոսք շահութահարկի տնտեսում Զ/գ (109) զեղչված ներհոսք Դրամական զուտ հոսք Նպատակահարմար փոքրագույնն է.

(3600) (2826)

0.9

389,7

0.82 73,8

0.75 67,5

0.68 61,2

0,62 55,8

0.56 50,4

(2436)

է հաստոցը վարձակալել, քանի որ դրամական զուտ արտահոսքը այդ դեպքում (2 436 Հ 2 763)

56. «Փքաբլիթ» ՍՊԸ Վաճառվող կազմակերպության լուծարային հաշվեկշիռը վաճառքի պահին.. .Պարտավորություններ

Լուծարվող ակտիվներ 10 000 Հ 4 000 Հ 2 000 Հ

16 000

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

16 000

5 000 Հ 1 000 Հ 3 000 Հ 9 000 7 000 Լուծարման մնացորդ

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

16 000

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Վաճառվող կազմակերպության կապիտալի աճի հնարավորությունը երաշխիքային ժամանակահատվածում` շահութաբերության 259 պայմաններում. .Տարիներ Ընդամենը

11 000 2 0.25 Հ 13 750 2 0.25 Հ 17 187,5 2 0.25 Հ

2 750,0 3 437,5 4 296,9

10 484,4

Կապիտալի հնարավոր աճի ներկա արժեքը քաչափի պայմաններում. .Տարիներ Ընդամենը

Նախատեսվող աճի զեղչում 2 750 2 0.909 Հ 3 437,5 2 0.826 Հ 4 296,9 2 0.751 Հ

ըստ

առանձին տարիների՝ դեպոզիտի 10 9 դրույ-

Ներկա արժեք 2 499,75 2 839,37 3 226,88

8 566.

Առաջարկվող գնի նպատակահարմարությունը. Լուծարման մնացորդ Հ կապիտալի սպասվող Հ առաջարկվող վաաճ՝ ներկա արժեքով ճառքի գին 7 000 Հ 8 566 Հ 12 000 Քանի որ, «Փքաբլիթ»-ի վաճառքի առաջարկվող գինը չի գերազանցում իրացվելի հաշվեկշռի ակտիվային մնացորդի ն կապիտալի աճի ներկա արժեքի հանրագումարը, ապա «Փքաբլիթ»-ը որոշում է հրաժարվել առքուվաճառքի գործարքից:

57. «Գեղանիստ» կազմակերպություն (8) ՇՆՆ-ի ն ԶՆԱ հաշվարկ:

2 ծրագիր Տարի

Դրամի հոսք

(200)

Զ/գ 1, 000 0,909 0,826 0,751 0,653 0,621

ԶՆԱ (200) 31,82 66,08 67,59 51,23 12,42 29,14

Զ/գ 1,000 0,833 0,694 0,579 0,482 0,402

ԶՆԱ (200) 29,16 55,52 52,11 36,15 8,04 19,02

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Y ծրագիր Տարի

Դրամի

հոսք

(200)

Զ/գ 1, 000 0,909

ԶՆԱ (200) 198,1 8,26 7,51 2,73 1,86 18,52

0,826 0,751 0,653 0,621

Զ/գ 1,000 0,833

ՇՆՆ (2) Հ 10 Հ

29,14 29,14 – (-19,02)

ՇՆՆ (Y) Հ 10 Հ

18,52 18,52 – (-2,54) ԶՆԱ (2,109) Հ 29 140 ԶՆԱ (Y, 109) Հ 18 520

0,694 0,579 0,482 0,402

ԶՆԱ (200) 181,9 6,94 5,79 1,93 1,21 (2,54)

2 (20 - 10) Հ 16,19 2 (20 - 10) Հ 18,89

(Ե)

ԾԱՆՈՒՑԱԳԻՐ

Ում. գործադիր տնօրենին: Ումից. կառավարչական հաշվապահից: Առարկան. ծրագրերի իրականացման նպատակահարմարություն: Ծրագիր 2-ը ունի առավել բարձր ԶՆԱ, սակայն ի տարբերություն ծրագիր Y-ի` նրա ՇՆՆ-ն ցածր է: Որպես կանոն, երբ հակասություն է առաջանում ՇՆՆ-ի ն ԶՆԱ-ի միջն, նախապատվությունը տրվում է ԶՆԱ-ին, քանի որ ոչ ռիսկային պայմաններում ն լավագույն սցենարի զարգացման դեպքում (չի փոխվում դեպոզիտի 9-ը ծրագրի իրականացման ընթացքում) ներդրողները շահում են բարձր ԶՆԱ ունեցող ծրագրից: Սակայն, ծրագրի իրականացման ռիսկի տեսանկյունից, երբ կա հավանականություն կապիտալի շահութաբերության բարձրացման, նախապատվությունը տրվում է բարձր ՇՆՆ ունեցող ծրագրերին, քանի որ դրանք առավել «դիմացկուն են» դրական ԶՆԱ ապահովելիս:

58. «Ավիատրանսպորտ» ՓԲԸ (8) Թռիչքաժամերի հաշվարկ: Գնում կատարելիս Տարիներ

Գործոն

գնում

Դրամական հոսքեր (2 000)

Զեղչի գործակից (109) 1,000

Ներկա արժեք (2 000)

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

1-5

պրոֆիլակ . շահագործ .

(600)

0,751

(451)

(100)

3,791

(379)

(2 830) Յուրաքանչյուր օդանավի գնումը նպատակահարմար է, եթե դրա շահագործումից ստացվող սահմանային շահույթի ներկա արժեքը առնվազն հավասար, կամ գերազանցում է 2 830-ը: Յուրաքանչյուր թռիչքային ժամ առավելապես ապահովում է. 1 600 000/2 400 Հ 667 սահմանային եկամուտ. Եթե թռիչքային ժամերի տարեկան նվազագույն քանակը նշանակենք K-ով, ապա օդանավի գնումը կհամարվի նպատակահարմար հետնյալ դեպքում. սահմանային շահույթի ՆԱ արժեք Հ ծախսային արտահոսքի ՆԱ |66723,791 (109 -ի համար)| 2 K Հ 2 830, որտեղից, K Հ 1 119 ժամ մեկ տարվա համար Տա-

(գնելիս) Վարձակալելիս

Գործոն

Դրամական հոսքեր

Զեղչի գործակից (109)

Ներկա

վարձավճար

(250)

1 Հ 3,17 Հ 4,17

(1 042,5)

րիներ

0-4

արժեք

Եթե թռիչքային ժամերի տարեկան նվազագույն քանակը նորից նշանակենք K-ով, ապա վարձակալումը կդառնա նպատակահարմար հետնյալ թռիչքային տնողության դեպքում. |(667 – 361)23,791 (109 -ի համար)| 2 K Հ 1 042,5 որտեղից. K Հ 899 ժամ մեկ տարվա համար (վարձակալելիս)

(Ե) Միջին թռիչքային ժամերի հաշվարկ: Այժմ ընդունենք, որ որոշում է կայացվում հավասար գրավչությամբ օդանավերը գնել ն վարձակալել: Ուրեմն, գնման ն վարձակալման գործընթացների զուտ ներկա արժեքները պետք է իրար համարժեք լինեն: Այդ դեպքում տարեկան միջին թռիչքային տնողությունը պետք է հաշվարկվի այսպես. ԶՆԱ գնելիս Հ (3,791 2 667K) – 2 830 ԶՆԱ վարձակալելիս Հ (3,791 2 306K) – 1 042,5 (3,791 2 667K) – 2 830 Հ (3,791 2 306K) – 1 042,5 որտեղից` K Հ 1 306 ժամ մեկ տարվա համար (գնելիս ն վարձակալելիս)

(Շ)

ԾԱՆՈՒՑԱԳԻՐ

Ում. գործադիր տնօրենին: Ումից. կառավարչական հաշվապահից: Առարկան. օդանավերի վարձակալման տարեկան քանակը:

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Քանի որ, գնման դեպքում թռիչքային գործընթացի զուտ ներկա արժեքը 0-ական է դառնում 1 119 ժամի դեպքում, իսկ վարձակալելիս` 899 ժամի դեպքում(տես 8 կետ) , ուրեմն գնման գործարքը ավելի առաջնային է շահագործման ժամերին «դիմացկունության» առումով: Առաջ- Ինքնա Տարեկան նային թիռ թռիչքային ժամեր Գնել 1-ն 2 հատ 2 2 2 400 Հ 4 800 Վարձակալել 2-րդ 1 հատ (մնացորդով) 950 Թռիչքային տարեկան առավելագույն ժամեր 5 750 Ուստի առաջարկում ենք տարեկան շահագործել 3 օդանավ: Ընդ որում, գնել երկու օդանավ ն շահագործել 5 տարի, իսկ տարեկան վարձել մեկ օդանավ:

59. «Կենցաղ» կազմակերպություն (8) ԶՆԱ-ն Շ արտադրանքի թողարկումը շարունակելիս ՏաԴրամական Զ/գ Ներկա արժեք րի հոսքեր (70 000) (70 000) 720 000 0,893 642 960 600 000 0,797 478 200 480 000 0,712 341 760 360 000 0,636 228 960 240 000 0,567 136 080 1 757 960 ԶՆԱ-ն ք արտադրանքի թողարկումը սկսելիս, եթե հաջորդ տարիներին քանակային աճ չդիտվի Դրամական Զ/գ Ներկա արժեք Տարի հոսքեր (620 000) (620 000) 1-5 330 000 3,605 1 869 650 569 650 Որպեսզի 5 տարիների ընթացքում ք-ի ԶՆԱ-ն դառնա համարժեք Շ-ի կողմից ապահովվող ԶՆԱ-ին, ապա վերը ստացված ԶՆԱ-ի տարբերությունը հանդես է գալիս որպես ք արտադրատեսակի քանակային աճի հաշվարկային հիմք. 1 757 960 - 569 650 Հ 1 188 310 ք արտադրատեսակի յուրաքանչյուր տարվա քանակային աճը նշանակենք 2-ով: Այդ դեպքում ք-ն քանակային աճի դեպքում, յուրաքանչյուր տարի կապահովվի հավելյալ ԶՆԱ. 2 2 55 2 0,797 2-րդ տարի 22 2 55 2 0,712 3-րդ տարի 32 2 55 2 0,636 4-րդ տարի 42 2 55 2 0,567 5-րդ տարի

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Հետնաբար. 43 8352 Հ 78,322 Հ 104,942 Հ 124,742 Հ 1 188 310 Որտեղից. 2 Հ 3 777 հատ (յուրաքանչյուր տարվա անհրաժեշտ աճը)

(Ե)

ԾԱՆՈՒՑԱԳԻՐ

Ում. գործադիր տնօրենին: Ումից. կառավարչական հաշվապահից: Առարկան. ք արտադրանքի թողարկման նոր տեխնոլոգիայի ներդրման նպատակահարմարություն: Քանի որ Շ արտադրատեսակի արտադրության տեխնոլոգիան հնանում է, ուստի նոր տեխնոլոգիայով ք արտադրանքի թողարկման կազմակերպման համար անհրաժեշտ է դադարեցնել Շ-ի թողարկումը ն կազմակերպության ներդրումային շահերից ելնելով` յուրաքանչյուր տարի ավելացնել ք-ի արտադրանքի թողարկումը 3 777 հատով: Սակայն, հաշվարկների ժամանակ չի կատարվել գործոնային զգայնության հեռանկարային վերլուծություն ն հաշվի չեն առնվել հետնյալ հանգամանքները.  Վաճառքի գինը: ք արտադրատեսակը մոտ կրկնակի անգամ թանկ է Շ-ից (105 ն 50), ուստի պետք է հաշվի առնվի գնորդների վերաբերմունքը տվյալ թանկացմանը:  Վաճառքի քանակային առաջարկը: Փաստորեն, ք արտադրատեսակի թողարկումը ըստ տարիների հավասարաչափ չի իրականացվում, այլ աճ է ապրում յուրաքանչյուր հաջորդ տարի, որը կարող է չբավարարել շուկայական պահանջարկին թողարկման առաջին տարիներին ն ընդհակառակը` բերել առաջարկի ավելցուկի վերջին տարիներին,  Ներդրումների արժեքը: ք արտադրանքի թողարկումը պահանջում է մոտ 9 անգամ ավելի ներդրում (620/70): Ուստի, նոր տեխնոլոգիաներ կիրառելիս պետք է հաշվարկներում հաշվի առնվեն նան «Կենցաղ»-ի ֆինանսական հնարավորությունները ն հետագա տարիներին կայուն ֆինանսական իրավիճակի ապահովումը:

60. «Մոդել» ՍՊԸ «Մոդել» ՍՊԸ-ն զբաղվում է կոշիկի պատվերների ընդունմամբ: ՍՊԸ –ին հնարավորություն է տրված հաջորդ տարվանից վերցնելու կարճաժամկետ վարկ 590 000-ի սահմաններում: Առայժմ «Մոդել»-ը մայրաքաղաքի կենտրոնում բացել է կոշիկի պատվերների ընդունման ն վաճառքի ընդամենը մեկ խանութ: Գործադիր տնօրենը առաջարկում է օգտվել վարկից ն մեծացնել գործող խանութի ապրանքաշրջանառությունը 4 անգամ: Սակայն, մարքեթինգի տնօրենը պնդում է, որ պետք ոչ թե գործող խանութը մեծացնել, այլ վարկավորմամբ քաղաքի ծայրամասերում նույն ապրանքաշրջանառությամբ նս մի քանի խանութ բացել` ստեղծելով կոշիկի պատվերների ընդունման ֆիրմային խանութների ցանց: Գործող ՍՊԸ-ի մեկ տարվա գործունեության ցուցանիշներն են.

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Ցուցանիշներ

Գումար

Իրացումից հասույթ

Իրացման ինքնարժեք

.Պաշարներ նյութեր

անավարտ արտադրանք

.պատրաստի արտադրանք

Դեբիտորներ

Կրեդիտորներ

ՍՊԸ-ն հաջորդ տարվա համար ընտրել է հետնյալ ռազմավարությունը 1. կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտքերի գծով.

կազմակերպության ակտիվների ընթացիկ իրացվելիության գործակցի նվազագույն մակարդակը պետք է կազմի 1.8 միավոր կազմակերպության կրեդիտորական պարտքերի փոխհատուցման նվազագույն ժամկետը 15 օր է. 2. դեբիտորական պարտքերի գծով. կազմակերպությունը իրացման ծավալների անհրաժեշտ մակարդակի ապահովման համար վաճառքի առնվազն 8 9-ը պետք է իրականացվի դեբիտորական սկզբունքով. դրամական անհրաժեշտ ներհոսքի ապահովման նպատակով պարտքերի փոխհատուցման նվազագույն սահմանը 40 օր է.

կազմակերպության դեբիտորական

3. պաշարների գծով. արտադրության ն իրացման անխափան գործընթացի ապահովման նպատակով կազմակերպության պաշարների նվազագույն մնացորդը առնվազն պետք է կազմի իրացման ինքնարժեքի 10 9-ը. պաշարների շրջապտույտի տնողությունը չպետք է գերազանցի 40 օրը Պահանջվում է որոշել շրջանառու կապիտալը ըստ առանձին բաղադրիչների, 8) շրջանառու կապիտալի ընդունելի սահմանները հաջորդ տարվա համար, Ե) տնօրինությանը ներկայացնել ծանուցում շրջանառու կապիտալի սահմանների ն մանրածախ առնտրի ցանցի ստեղծման վերաբերյալ:

61. «Թռիչք» հանրախանութ «Թռիչք» հանրախանութը 2 001 ն 2 002 թվականների համար ներկայացրել է հետնյալ ֆինանսական հաշվետվությունները

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Հաշվապահական համեմատական հաշվեկշիռ 2 002 թ. 2 001 թ. Ոչ ընթացիկ ակտիվներ

Ընթացիկ ակտիվներ պաշարներ դեբիտորներ դրամական միջոցներ

Ընդամենը ակտիվներ

Կապիտալ Բաժնեհավաք կապիտալ Շահույթ

Ոչ ընթացիկ ակտիվներ Ընթացիկ ակտիվներ Պարտավորություններ մատակարարներին Պարտավորություններ բյուջեին

Ընդամենը պասիվներ

Ֆինանսական արդյունքների հաշվետվություն 2 002 թ. 2 001 թ. Իրացումից հասույթ Իրացման ինքնարժեք Համախառն շահույթ Վերադիր ծախսեր Հարկվող շահույթ Շահութահարկ Զուտ շահույթ Շահաբաժիններ Չբաշխված շահույթ Պաշարների շարժի վերաբերյալ հայտնի է. 2 002 թ. 2 001 թ. Սկզբնական մնացորդ Գնումներ Վերջնական մնացորդ (42) (37) Իրացման ինքնարժեք Կառավարչական հաշվապահից պահանջվում է. 8) հաշվարկել շրջանառու կապիտալին առնչվող ֆինանսական գործակիցները ըստ տարիների, Ե) կատարել (8) կետից ստացված արդյունքների մեկնաբանություններ, Շ) ներկայացնել շրջանառու կապիտալի պարբերաշրջանի բանաձնը առնտրում ն արտադրական ոլորտում:

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

62. «Փականք» ՍՊԸ «Փականք» ՍՊԸ-ն մասնագիտացել է դռան փականքների մեծաքանակ առնտրում: Նախորդ տասներկու ամիսներում այն խնդիր ունի դեբիտորական պարտքերի հավաքագրման հարցում: Վաճառելով 67,5 մլն. դրամի փականք, 109-ով աճել են դեբիտորական պարտքերը: Կազմակերպության կարճաժամկետ վարկերը (129 տարեկան տոկոսադրույքով) այդ նույն շրջանում աճել են 1,8 մլն-ով: Կազմակերպությունը ձգտում է կրճատել դեբիտորական պարտքերի հավաքագրման ժամանակարջանը, դրանով իսկ կրճատելով շրջանառու կապիտալի պարբերաշրջանը: Դեբիտորների վերաբերյալ հանրագումարային արդյունքներն են. Տեսակարար կշիռը ըստ գումարի Հավաքագրման միջին օրերը Անհուսալի պարտքերը տարեկան պահուստաֆոնդը կազմում է 2 մլն: «Փականք» ՍՊԸ-ի մարքեթինգի կառավարիչը նախատեսում է կիրառել զեղչերի համակարգ: Վաճառքից հետո մինչն 30 օրվա ընթացում վճարելու դեպքում գնորդներին տրվում է 109 զեղչ: Նախատեսվում է, որ զեղչերից կօգտվեն գնորդների 609-ը: Բացի այդ, զեղչից հիմնականում կօգտվեն 75 օրից պակաս վճարող դեբիտորները: Զեղչերի համակարգի ներդրումից կանխատեսվում է 20 օրով կրճատել դեբիտորական պարտքերի շրջանառելիությունը ն 509-ով կրճատել անհուսալի դեբիտորական պարտքերը: Կառավարչական հաշվապահին հանձնարարվում է. 8) գնահատել զեղչերի համակարգի ներդրման նպատակահարմարությունը, Ե) մեկնաբանել զեղչերի համակարգի ներդրման նպատակն ու արդյունքները:

63 «Ալրաղաց» կազմակերպություն «Ալրաղաց» կազմակերպությունը զբաղվում է ալյյուրի մեծածախ առնտրով: Պաշարների մակարդակը միշտ պահվում է հաստատուն ն չի փոփոխվում ամբողջ տարվա ընթացքում: Կազակերպության քաղաքականությունն է հնարավորին չափ կրճատել շրջանառու կապիտալի պտույտի տնողությունը` տարվա օրերի թիվը ընդունելով 365: Ներկայացված են տվյալներ կազմակերպության նախորդ ն հաշվետու տարվա հաշվետվություններից (հազ դրամ). Նախորդ տարի Հաշվետու տարի Իրացման ծավալ Իրացման ինքնարժեք Պաշարներ Դեբիտորներ Կրեդիտորներ «Ալրաղաց» կազմակերպության կառավարչական հաշվապահին հանձնարարվում է. 8) որոշել շրջանառու կապիտալի պտույտի տնողությունը նախորդ ն հաշվետու տարիներին,

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Ե) որոշել շրջանառու կապիտալի բաղադրիչներից յուրաքանչյուրի փոփոխման ազդեցությունը կազմակերպության դրամական միջոցների պահանջարկի փոփոխման վրա, Շ) տնօրինությանը ներկայացնել մեկնաբանություններ շրջանառու կապիտալի բաղադրիչների ն կազմակերպության նպատակների միջն առկա հակասությունների վերաբերյալ:

64. Գործարարության ճյուղեր Ներկայացված են 6 կազմակերպությունների համառոտ հաշվեկշիռներ: Ճ Շ ք Է Շենքեր ն հողամասեր Այլ հիմնական միջոցներ Անավարտ արտադրություն Առնտրային դեբիտորներ Այլ դեբիտորներ Դրամական միջոցներ

Է

-

-

-

Կապիտալ ն պահուստներ Կարճաժամկետ կրեդիտորներ Երկարաժամկետ կրեդիտորներ առնտրային այլ Պարտավորություններ բանկին

Ստորն ներկայացված որ ոլորտին է պատկանում յուրաքանչյուր կազմակերպությունը (յուրաքանչյուրին` մեկ ոլորտ). 1) մանրածախ հանրախանութ, 2) լաստանավային ձկնարդյունաբերություն, 3) շինարարություն, 4) սննդի արդյունաբերություն, 5) առնտրային բանկ, 6) ծանր արդյունաբերություն: Կազմակերպություն Կազմակերպություն Կազմակերպություն Կազմակերպություն Կազմակերպություն Կազմակերպություն

ծանր արդյունաբերություն առնտրային բանկ սննդի արդյունաբերություն շինարարություն մանրածախ հանրախանութ ձկնարդյունաբերություն

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

60. «Մոդել» ՍՊԸ (8) ՍՊԸ-ի շրջանառու կապիտալի պտույտը Գումար

Պտույտի օրեր

Իրացումից հասույթ Իրացման ինքնարժեք .Պաշարներ նյութեր անավարտ արտադրանք .պատրաստի արտադրանք Դեբիտորներ Կրեդիտորներ

Շրջանառու կապիտալ

( 5 )

(Ե) Շրջանառու կապիտալի ընդունելի սահմանները. կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտքերի գծով.

կազմակերպության ակտիվների ընթացիկ իրացվելիության գործակցի նվազագույն մակարդակը պետք է կազմի 1.8 միավոր ընթացիկ ակտիվներ : կրեդիտորներ » 1,8 98 : կրեդիտոր » 1.8 կրեդիտորներ Հ 54,4

կազմակերպության կրեդիտորական պարտքերի փոխհատուցման նվազագույն ժամկետը 15 օր է. (կրեդիտոր 2 360) : 700 » 15, կրեդիտոր » 29 29 Հ կրեդիտորներ Հ 54 (8) դեբիտորական պարտքերի գծով. կազմակերպությունը իրացման ծավալների անհրաժեշտ մակարդակի ապահովման համար վաճառքի առնվազն 8 9-ը պետք է իրականացնի դեբիտորական սկզբունքով. դեբիտորներ : 900 » 0.08, դեբիտորներ » 72 դրամական անհրաժեշտ ներհոսքի ապահովման նպատակով կազմակերպության դեբիտորական պարտքերի փոխհատուցման նվազագույն սահմանը 40 օր է. (դեբիտորներ 2 360) : 900 Հ 40, դեբիտորներ Հ 100 72 Հ դեբիտորներ Հ 100 (Ե) պաշարների գծով. արտադրության ն իրացման անխափան գործընթացի ապահովման նպատակով կազմակերպության պաշարների նվազագույն մնացորդը առնվազն պետք է կազմի իրացման ինքնարժեքի 10 9-ը. .պաշարների մնացորդ : իրացման ինքնարժեք » 0.1 .պաշարների մնացորդ : 700 » 0.1, .պաշարների մնացորդ » 70 պաշարների շրջապտույտի տնողությունը չպետք է գերազանցի 40 օրը (պաշարների մնացորդ 2 360) : իրացման ինքնարժեք Հ 40 (պաշարների մնացորդ 2 360) : 700 Հ 40, պաշարների մնացորդ Հ 77

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

70 Հ պաշարների մնացորդ Հ 77 Շրջանառու կապիտալի ընդունելի սահմանները պաշարների գծով (-3) (Հ3) դեբիտորական պարտքերի գծով (-14) (Հ14) կրեդիտորական պարտքերի գծով (-13) (42) (Հ13) Ընդամենը

(d)

ԾԱՆՈՒՑԱԳԻՐ

Ում. Ումից. Առարկան.

գործադիր տնօրենին: կառավարչական հաշվապահից: շրջանառու կապիտալի թույլատրելի սահմաններ:

«Մոդել» ՍՊԸ-ի հաշվետու տարվա գործունեության շրջանառու կապիտալի ընդունելի չափը 118 հազ. է: Հետնաբար գործող շուկայական իրավիճակը անարդյունավետ է համարում տնօրենի առաջարկը վարկավորման հաշվին կենտրոնում գործող խանութի գործունեության ընդարձակման վերաբերյալ: Առավել նպատակահարմար է այդ ֆինանսավորմամբ քաղաքի ծայրամասերում բացել նս չորս խանութ (590 000:4), որոնց գործունեությունը համահունչ կլինի «Մոդել» ՍՊԸ-ի ընտրած ռազմավարությանը:

61. «Թռիչք» հանրախանութ

(8) Ֆինանսական գործակիցներ:

Ակտիվների իրացվելիություն 2 002 թ. 74/46 Հ 1,61

2 001 թ. 65/65 Հ 1

32/46 Հ 0,7

28/65 Հ 0,43

2 002 թ. 157 : 0,5(37Հ42) Հ 4,0 365: 4,0 Հ 92 օր

2 001 թ. 151 : 0,5(29Հ31)Հ4,6 365: 4,6 Հ 80 օր

Ընթացիկ իրացվելիություն Հրատապ իրացվելիություն

Պաշարների շրջանառելիություն Պտույտների քանակը Պտույտների տնողությունը

Դեբիտորական պարտքերի շրջանառելիություն Մեկ օրվա ապառիկ վաճառք Դեբիտորական պարտքերի շրջանառելիություն

2 002 թ. 209 000/365 Հ Հ 573 29 000/573 Հ Հ 50,6 օր

2 001 թ. 196 000/365 Հ Հ 537 23 000/537 Հ Հ42,8 օր

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Կրեդիտորական պարտքերի շրջանառելիություն

Մեկ օրվա գնումներ Դեբիտորական պարտքերի շրջանառելիություն

2 002 թ. 162 000/365 Հ Հ 444 36 000/444 Հ Հ 81,1 օր

2 001 թ. 159 000/365 Հ Հ 436 55 000/436 Հ Հ 123,3 օր

(Ե) Հաշվարկված գործակիցների մեկնաբանություններ: 1. Ակտիվների իրացվելիությունը ցույց է տալիս կազմակերպության վճարունակության աստիճանը: Նախորդ տարվա նկատմամաբ ինչպես ընթացիկ, այնպես էլ հրատապ իրացվելիությունը անկում է ապրել, որը խոսում է դրամական միջոցների ներհոսքի նվազման ն շրջանառու կապիտալի կրճատման մասին: Ինչ վերաբերվում է իրացվելիության գործակցի մեծությանը, ապա այն տարբերակվում է ըստ տնտեսավարման ոլորտների (ծանր արդյունաբերությունում կամ հանրախանութում): Որպես կանոն, ընդունելի է համարվում ընթացիկ իրացվելիության 2,0 ն հրատապ իրացվելիության 1,0 գործակիցները: 2. Պաշարների շրջապտույտը նախորդ տարվա նկատմամբ նույնպես անկում է ապրել` 4,6-ից հասնելով 4,0, որը կրճատել է շրջանառու կապիտալի պարբերաշրջանը: Ինչ վերաբերում է պաշարների շրջապտույտի օրերի թվին, ապա դրանք ոսկերչության ոլորտում շատ ցածր են, իսկ ձկնավավաճառության ոլորտում` շատ բարձր: 3. Դեբիտորական պարտքերի շրջապտույտի աճը ավելացրել է շրջանառու կապիտալի պարբերաշրջանը: Այդ ցուցանիշը ընդհանուր առմամաբ չպետք է ցածր լինի 30 օրից: 4. Կրեդիտորական պարտքերի շրջապտույտը նախորդ տարվա նկատմամբ խիստ կրճատվել է` 126 օրից հասնելով 81 օրվա, որը բացասաբար է ազդել շրջանառու կապիտալի շրջապտույտի վրա:

(Շ) Շրջանառու կապիտալի պարբերաշրջանի բանաձնը առնտրում ն արտադրական ոլորտում:

Առնտրում

պաշարների պտույտ Հ դեբիտորների պտույտ – կրեդիտորների պտույտ

Արտադրությունում

հումքի պտույտ Հ անավարտ արտադրանքի պտույտ Հ պատրաստի արտադրանքի պտույտ Հ դեբիտորների պտույտ – կրեդիտորների պտույտ

62. «Փականք» ՍՊԸ

(8) Զեղչերի համակարգի նպատակահարմարությունը:

Ներկա իրավիճակում հավաքագրման միջին կշռված օրերը. |(0,05230) Հ (0,28245) Հ (0,1260) Հ (0,3275) Հ (0,16290) Հ (0,112120)| Հ 70,2 օր

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Դեբիտորական պարտքերի մեծությունը հաշվետու տարում ըստ շրջանառու կապիտալի ֆինանսավորման պահանջի կկազմի. 70,2 / 365 2 67,5 մլն դրամ Հ 12 982 դրամ Դեբիտորական պարտքերի ֆինանսավորման տարեկան ընդհանուր գումարը կկազմի` 12 982 2 129 Հ 2 Հ 3 558 մլն դրամ

Զեղչերի համակարգը կիրառելիս. Կրճատված օրերը. (0,05210 Հ 0,28225 Հ 0,01240) Հ 7,9 օր Հավաքագրման վերանայված օրերը 70,2 – 10,35 Հ 62,3 օր Շրջանառու կապիտալի կրճատում 7,9/365 2 67,5 Հ 14,61մլն. դրամ Վարկի տոկոսավճարի կրճատում 14,61 2 129 Հ 1,75 մլն. դրամ Դեբիտորական պարտքերի ֆինանսավորման տնտեսումը զեղչերի համակարգի կիրառմամբ Հ 1,75 Հ Հ2 մլն 2 509 Հ 2,75 մլն.դրամ Զեղչերի համակարգի ներդրումից ստացված դրամական ներհոսքերի կրճատումը Հ 67,5մլն 2 6092 2 109 Հ 4,05 մլն դրամ Զուտ դրամական ներհոսք 2,75 – 4,05 Հ (1,3) մլն.դրամ Այսպիսով, զեղչերի համակարգի կիրառումը նպատակահարմար չէ:

(Ե) Զեղչերի համակարգի ներդրման հիմնական նպատակը դեբիտորական պարտքերի կրճատումն ու շրջանառու կապիտալի պարբերաշրջանի օրերի նվազումն է: Այս դեպքում գնված ապրանքի դիմաց գնորդներին հաշիվ ապրանքագրերի հետ մեկտեղ ներկայացվում են զեղչի պայմանները: Համենայն դեպս, նույնիսկ զեղչի համակարգի ներդրման դեպքում դեռնս մնում է անհուսալի դեբիտորական պարտքերի ձնավորման վտանգը: Համակարգը ներդնելիս պետք է համեմատել նան դրա արդյունքում ձնավորված դրամական ներհոսքի աճը ն զեղչերից առաջացած կորուստները:

63 «Ալրաղաց» կազմակերպություն (8) Շրջանառու կապիտալի պտույտի տնողությունը: Նախորդ տարի 5/70 2 365 Հ 26,1

Հաշվետու տարի 7/90 2 365 28,4 Պաշարներ Հ 40/120 2 365 Հ 121,6 45/150 2 365 109,5 Դեբիտորներ Հ 10/70 2 365 Հ (52,1) 20/90 2 365 (81,8) Կրեդիտորներ Հ Նախորդ տարի Հաշվետու տարի հազ. պտույտի հազ. պտույտի դրամ օրեր դրամ օրեր Իրացման ծավալ Իրացման ինքնարժեք Պաշարներ 26,1 28,4 Դեբիտորներ 121,6 109,5

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Կրեդիտորներ Շրջանառու կապիտալի պտույտի օրեր

(52,1)

95,6

(81,1) 56,8

(Ե) Շրջանառու կապիտալի բաղադրիչների փոփոխման ազդեցությունը դրամի պահանջարկի վրա: Պաշարների պտույտ Իրացման ինքնարժեք

|(28,4 – 26,1) 2 90| : 365 Հ |(90 – 70) 2 26,1| : 365 Հ

Դեբիտորների պտույտ Իրացման ծավալ

|(109,5 – 121,6) 2 150| : 365Հ |(150 - 120) 2 121,6| : 365 Հ

- 5,0 Հ10

Կրեդիտորների պտույտ Իրացման ինքնարժեք

|(81,1 – 52,1) 2 90| : 365 Հ |(90 - 70) 2 52,1| : 365 Հ

Հ7,15 Հ2,85

Տարիներ նախորդ հաշվետու

Շեղում

Պաշարներ Դեբիտորներ Կրեդիտորներ

Հ 0,57 Հ1,43

Հ2,0 Հ5,0 Հ10

Հ2,0 Հ5,0 Հ10

(Շ)

ԾԱՆՈՒՑԱԳԻՐ

Ում. գործադիր տնօրենին Ումից. կառավարչական հաշվապահից Առարկան. շրջանառու կապիտալի բաղադրիչների ն կազմակերպության նպատակների միջն առկա հակասություններ: Հայտնում եմ Ձեզ, որ շրջանառու կապիտալի պարբերաշրջանի օրերի կրճատումը կարող է հակազդել ալրաղացի գործունեության հիմնական նպատակների իրագործմանը: Այսպես, իրացման ծավալների ավելացումը, որը կազմակերպության ռազմավարական նպատակներից է, մի կողմից նպաստել է հաշվետու տարում շրջանառու կապիտալի պտույտի դանդաղեցմանը ն մյուս կողմից` պատճառ հանդիսացել գործունեության ոլորտ ավելորդ 10 հազ.-ի դրամական միջոցների «ներարկման»: Բացի այդ, կրեդդիտորական պարտքերի ավելացմամբ մի կողմից կրճատվում է շրջանառու կապիտալի պտույտի պարբերաշրջանը, սակայն մյուս կողմից իջնում է ալրաղացի վճարունակության մակարդակը, որը հակասում է կազմակերպության ֆինանսական կայունության պահպանման նպատակին:

64. Գործարարության ճյուղեր Յուրաքանչյուր կազմակերպության գործունեության ոլորտը ըստ հաշվետվությունների տեղեկատվության:

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Կազմակերպություն Կազմակերպություն Կազմակերպություն Կազմակերպություն Կազմակերպություն Կազմակերպություն

Ճ Շ ք Է Է

ծանր արդյունաբերություն առնտրային բանկ սննդի արդյունաբերություն շինարարություն մանրածախ հանրախանութ ձկնարդյունաբերություն

8) Մանրածախ հանրախանութը պետք է ունենա հողամասերի ն առնտրային շենքերի մեծ տեսակարար կշիռ: Դրան հակառակ, դեբիտորական պարտքերը ակտիվներում փոքր կշիռ են կազմում` կապված կանխիկ առնտրի հետ: Հանրախանութների ընթացիկ իրացվելիությունը կարող է անգամ փոքր լինել 2-ից: Ե) Կազմակերպություն 8-ն չունի պաշարներ: Բացի այդ, շատ փոքր է նան ոչ ընթացիկ ակտիվների տեսակարար կշիռը: Առնտրային բանկը բնականաբար պետք է ունենա մեծ տեսակարար կշռով դեբիտորներ ն կրեդիտորներ: Շ) Կազմակերպություն ք-ն չունի «այլ հիմնական միջոցներ», սակայն տնօրինում է մեծ արժեքով անավարտ արտադրանքի, որը հատուկ է շինարարությանը: d) Լաստանավային ձկնարդյունաբերությունը բնականաբար չի ունենա շենքեր ն հողամասեր, ինչպես նան պաշարներ, փոխարենը` զինված կլինի ծանր տեխնիկայով: 6) Ծանր արդյունաբերությանը հատուկ է անավարտ արտադրության ն սարքավորումների բարձր տեսակարար կշիռը: Սննդի արտադրությունը նույնպես կարիք է զգում ոչ ընթացիկ ակտիվներում զգալի ներդրումների:

1. Նոր արտադրանքի թողարկման համար պահանջվում է Տ ն 1 նյութատեսակներ, որնցից Տ-ը, ի տարբերություն 1-ի` այլ արտադրական ոլորտներում ունի օգտագործման լայն շրջանակներ: Նյութատեսակներին վերաբերող տվյալներն են.

Տ

Ծախսը միավոր արտադվրա րանքի (կգ/հատ)

Միավորի պաշարի արժեքը (դրամ) 2,40 1,00

Միավորի գնման արժեքը կգ/դրամ 4,20 1,40

Միավորի վաճառքի արժեքը կգ/դրամ 1,80 0,40

Նոր արտադրանքի միավորի թողարկման այլընտրանքային ծախսերն են. Ճ 4,80 8 7,80 Շ 9,60 ք 12,60

2. Հատուկ պատվերի կատարման համար պահանջվում է 250 ժամ բարձր որակավորում ունեցող աշխատանք, որի ժամավարձն է 10, ն 750 ժամ օժանդակ աշխատանք, որի ժամավարձն է 8: Ներկայումս առկա է որակավորված աշխատուժի պակաս, քանի որ այն ամբողջովին օգտագործվում է սովորական պատվերի իրականացման համար ն ապահովում` ժամում 12 դրամ սահմանային

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

շահույթ: Օժանդակ բանվորները միաժամանակ սպասարկում են հատուկ ն սովորական պատվերները: Որքան են կազմում հատուկ պատվերին առնչվող աշխատանքային ծախսերը: Ճ 3 000 8 5 500 Շ 8 000 ք 11 500

3. Առնտրային կազմակերպության համախառն շահույթը վաճառքի նկատմամբ կազմում է 209: Կազմակերպությունը նախատեսում է ապրիլ ամսին պաշարների մնացորդը ավելացնել 59-ով: Ապրիլ ն մայիս ամիսներին վաճառքի հասույթը նախատեսվում է համապատասխանաբար 20 000 ն 30 000: Ապրիլի 1-ին պաշարների արժեքային մնացորդը կազմում է 4 000: Որքան է կազմում ապրիլ ամսվա մատակարարների պարտավորությունը: Ճ 16 000 8 16 200 Շ 16 867 ք 24 200

4. Կազմակերպությունը թողարկում է կտրվածքով կան հետնյալ տվյալները.

Միավորի վաճառքի գին Միավորի փոփոխուն ծախսեր Առավելագույն պահանջարկ

Ճ

4 տեսակի

արտադրանք, որոնց

Շ

վերաբերյալ

ամսեկան

ք

Ամսեկան հաստատուն ծախսերը կազմում են 15 000: Եթե թողարկումն ու իրացումը կատարվի առավելագույն պահանջարկով, ապա որքան կկազմի ամսվա բեկման կետը: Ճ 1 722 հատ 8 1 846 հատ Շ 1 900 հատ ք 1 936 հատ

Կազմակերպությունը ներկայումս որակյալ աշխատուժի պակաս ունի: Հաջորդ եռամսյակում օգտագործվող աշխատաժամերը սահմանափակվում են 3 600 ժամով ն արտադրվելու է երեք տիպի արտադրանք. Y Միավորի վաճառքի գին Միավորի փոփոխուն ծախսեր Միավորի հաստատուն ծախսեր Միավորի աշխատաժամանակ 0,4 ժամ 0,5 ժամ 0,75 ժամ Առավելագույն պահանջարկ 5 000 հ 5 000 հ 2 000 հ Ինչպիսին կլինի հաջորդ եռամսյակի արտադրության առավելագույն շահույթ ապահովող պլանը. Y Ճ 2 200 2 000 5 000 2 000 Շ 5 000 3 200 ք 9 000

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

6. Կազմակերպությունը ունի չորս արտադրամաս, որոնց միջն հաստատուն ծախսերը բաշխված են այսպես. Արտադրամասեր K Լ հ Ւ Հաստատուն 10 000 5 000 4 000 6 000 ծախսեր Մեկ տեսակի արտադրանքի թողարկումը, ըստ համապատասխան արտադրամասերի, իրականացվում է` 5 ժամ, 5 ժամ, 4 ժամ, 3 ժամ: Եթե կազմակերպությունը կատարի հաստատուն ծախսերի բաշխում, ըստ աշխատաժամանակի ծախսի ն թողարկի 2 000 հատ արտադրանք, ապա մեկ արտադրանքի գծով վերադիր ծախսերը կկազմեն. Ճ 3 դրամ 8 12 դրամ Շ 12,5 դրամ ք 17 դրամ

7. Կազմակերպությունը նախատեսում է թողարկել 2 արտադրանքից 48 հատ ն Y արտադրանքից` 100 հատ: Միավոր արտադրատեսակների գծով տրված են. Y Սահմանային ծախսեր 22,5 Աշխատաժամանակ (ժամը 10 դրամ) 0,5 ժամ 1,5 ժամ Եթե ընդհանուր աշխատաժամանակը կրճատվի 150 ժամով, որքա՞ն կկրճատվի սահմանային շահույթը: Ճ 360 դրամ 8 480 դրամ Շ 2 370 դրամ ք 2 730 դրամ

8. Կազմակերպությունը ներկայումս արտադրում է 2 ն Y արտադրանք: Միավոր 2-ը ապահովում է 10 դրամի, իսկ Y-ը` 20 դրամի սահմանային շահույթ: Դրանք համարժեք քանակով են վաճառվում` յուրաքանչյուրը 50 հատ բեկման կետով: Եթե արտադրվի 2 տեսակի արտադրանք, այն կխթանի Y-ի թողարկումը ն արդյունքում կարտադրվի Y-ից ն 2-ից` 60-ական հատ: Եթե վերադիր ծախսերը աճեն 109-ով ն միավոր 2 արտադրանքը ապահովի 5 դրամի սահմանային շահույթ, որքա՞ն կկազմի 2-ի վերանայված քանակային թողարկումը, որպեսզի ապահովվի ծախսածածկում` երեք արտադրատեսակների թողարմամբ: Ճ 0 8 15 հատ Շ 35 հատ ք 50 հատ

9. Կազմակերպության միավոր արտադրանքի շահույթի նախահաշիվը կազմում է 5 դրամ, որը կազմվել է 2 000 հատ թողարկման ն վաճառքի հիման վրա` վերադիր ծախսերի կլանման սկզբունքով: Եթե նախատեսված է 2 000 դրամի վերադիր հաստատուն ծախս, ապա միավոր արտադրատեսակի գծով նորմատիվային շահույթը կկազմի. Ճ 6 դրամ 8 5 դրամ Շ 4,8 դրամ ք 4 դրամ

10. Կազմակերպությունը հաշվետվություն է ներկայացնում 47 500 դրամ շահույթի վերաբերյալ` կիրառելով է լրիվ ծախսերով կալկուլյացիա: Թողարկման միավորի նորմատիվային ինքնարժեքը կազմում է.

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Ուղղակի նյութեր (2կգ 2 5դրամ/կգ) Ուղղակի աշխատավարձ (4 ժամ 2 6,50 դրամ/ժամ) Փոփոխուն վերադիր ծախսեր (4 ժամ 2 1դրամ/ժամ) Հաստատուն վերադիր ծախսեր (4 ժամ 2 3դրամ/ժամ)

Թողարկման նախահաշվային քանակը նախատեսված էր 10 000 հատ: Փաստացի թողարկվել է 11 500 հատ: Հաստատուն ծախսերը նորմավորված են: Պաշարների մնացորդը նախորդ տարում կազմել է 400 հատ, իսկ հաշվետու տարում` 600 հատ: Ինչպիսի՞ն կլինի շահույթը սահմանային ծախսերով կալկուլյացման դեպքում: Ճ

44 300,

45 100

Շ

49 900

ք

50 700

11. Կազմակերպությունը արտադրում է մեկ տեսակի արտադրանք` շաբաթական 1 000 հատով: Միավոր արտադրանքին վերաբերող տվյալներն են. Փոփոխուն ծախսեր Հաստատուն ծախսեր Շահույթ

Իրացման գին

Ինչպիսին է իրացման արժեքի բեկման կետը շաբաթվա համար. Ճ 40 000, 8 46 200 Շ 62 000 ք 75 000

12. Կազմակերպությունը ավտոմեքենաներ է արտադրում: Հոկտեմբեր ամսին արտադրվել է 110 000 մեքենա: Հոկտեմբերին սկզբնական անավարտ արտադրանքը կազմել է 2 000 հատ, որն ուներ 509 ավարտվածության աստիճան: Հոկտեմբերին վերջնական անավարտ արտադրանքը կազմել է 40 000 հատ, որն ուներ 509 ավարտվածության աստիճան: Հոկտեմբեր ամսվա ծախսերը կազմում են. Սկզբնական մնացորդ Հաշվետու ամսվա ծախսեր

11 000 121 000 132 000 Եթե կիրառվում է ծախսերի գնահատման միջինացված եղանակը, որքա՞ն կկազմի միավոր ավտոմեքենայի ինքնարժեքը հոկտեմբերին, Ճ

1,1,

1,20

Շ

1,21

ք

1,32

13. Կազմակերպության արտադրանքը վաճառվում է լիտրը 20 դրամով: Ատադրությունից ստացվում է ուղեկցող արտադրանք, որը վաճառվում է լիտրը 0,5 դրամով: Արտադրության ծախսերը կազմում են 300 000 ն ստացվում է 10 000 լ հիմնական, 3 000 լ ուղեկցող արտադրանք: Վաճառվել է 8 000 լ հիմնական ն 3 000լ ուղեկցող արտադրանք: Որքա՞ն կկազմի պատրաստի արտադրանքի վերջնական մնացորդի արժեքը հազ դրամներով: Ճ 589,60 8 592,60 Շ 597,00 ք 600,00

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Կազմակերպությանը հատուկ է փուլային արտադրական գործընթաց: Նոյեմբերին սկզբնական անավարտ արտադրությունը կազմել է 400լ` 309 ավարտվածության աստիճանով աշխատուժի նկատմամբ: Նոյեմբերի վերջին անավարտ արտադրանքը կազմել է 200լ` 609 ավարտվածության աստիճանով: Ամսվա ընթացքում արտադրվել է 2 000 լ արտադրանք: Եթե նոյեմբեր ամսին ծախսվել է 3 300 դրամի աշխատավարձ, ապա միավոր համարժեքային արտադրանքին բաժին են ընկնում աշխատանքային ծախսեր. Ճ 1,42 8 1,50 Շ 1,62 ք 1,65

15. Սեպտեմբեր ամսվա համար կամակերպության տվյալներն են.

Նախահաշիվ Միավորի վաճառքի գինը Միավորի փոփոխուն ծախսեր Թողարկման ն վաճառքի քանակ

18 000 հատ

Փաստացին` սեպտեմբեր ամսվա համար Իրացման քանակ 21 000հատ Իրացման գնից շեղում 50 000 բար. Հաստատուն ծախսեր 580 000 Հաստատուն ծախսերից շեղում 20 000 բար. Միավորի փոփոխուն ծախսեր Որքա՞ն էր սեպտեմբեր ամսվա նախահաշվային շահույթը: Ճ 120 000 8 140 000 Շ 160 000 ք 190 000

16. Կազմակերպությունում հունվարին արձանագրվել է գների 1 000 բարենպաստ շեղում ն նյութերի օգտագործման քանակային 200 բարենպաստ շեղում: Միավոր արտադրանքի թողարկման համար նյութերի նորմատիվային ծախսը կազմում է 3 կգ, իսկ մեկ կգ նյութի նորմատիվային գինը` 12 դրամ: Հունվարին թողարկումը կազմել է 500 հատ: Նյութերի սկզբնական մնացորդն է 100 կգ, վերջնականը` 300 կգ: Որքա՞ն է կազմել հունվարին ձեռք բերված նյութերի քանակը: Ճ 1 200կգ 8 1 400կգ Շ 1 600կգ ք 1 800 կգ

17. Կազմակերպությունը կազմում է հուլիս ամսվա դրամական հոսքերի նախահաշիվը: Ըստ ամիսների ապառիկ վաճառքը կազմել է (դրամ) Ապրիլ փաստացի 80 000 Մայիս փաստացի 60 000 Հունիս փաստացի 40 000 Հուլիս նախահաշիվ 50 000 Դեբիտորական պարտքերի հավաքագրման փորձը ցույց է տալիս. Ընթացիկ ամսվա վաճառք Նախորդող ամսվա վաճառք Նախորդող երկրորդ ամսվա վաճառք Տրված զեղչեր Անհուսալի դեբիտորական պարտքեր

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Որքա՞ն է նախատեսվում հուլիսին դեբիտորական պարտքերի հավաքագրման գումարը, եթե անհուսալի դեբիտորական պարտքերը դուրս են գրվում երկու ամսից: Ճ 48 000 8 42 000 Շ 40 000 ք 36 000

18. Պատվերներով խանութը փոխկապակցում է եռամսյակի ընթացքում իրացման ծավալը հեռախոսավճարների ծախսի հետ: Երբ վաճառվում է երկու միլիոն հատով ապրանք, ապա հեռախոսային ծախսերը կազմում են 5 000: Չորս միլիոն հատ ապրանքի վաճառքի դեպքում հեռախոսային ծախսերը կազմում են 6 000: Եթե վաճառվի 5 մլն հատ ապրանք, ապա հեռախոսային ծախսերը կկազմեն. Ճ 2 500 8 6 500 Շ 7 000 ք 7 500

19. Եթե միավոր արտադրանքի վաճառքի գինը ն փոփոխուն ծախսերը միաժամանակ աճեն 109-ով, ապա բեկման կետը. Ճ կմնա նույնը, 8 կաճի Շ կնվազի ք պարզ չէ

20. Կազմակերպության միավոր արտադրանքը վաճառվում է 40 դրամով: Հաստատուն ծախսերը կազմում են 48 000, իսկ փոփոխուն ծախսերը` հասույթի 809-ը: Եթե հաստատուն ծախսերը աճեն 8 000-ով, ապա բեկման կետի քանակային աճը կկազմի. Ճ 10 000 8 5 000 Շ 1 000 ք 200

21. Կազմակերպությունում հատուկ պատվերի իրականացման ծախսերը կազմում են. Արտադրամաս Ճ Ուղղակի նյութական ծախսեր 20 000 16 000 Ուղղակի աշխատաժամեր 4 000 ժամ 5 000 ժամ Ուղղակի ժամավարձ Մեկ ժամվան ընկնող արտադրական վերադիր ծախսեր Վարչական ծախսեր արտադրական ծախսերի 209 Նախատեսվող շահույթ վաճառքի 209 Որքա՞ն կկազմի հատուկ պատվերի վաճառքի գինը. Ճ 150 000 8 156 250 Շ 180 000 ք 187 500

22. Թողարկվող արտադրանքի նախահաշվից ներկայացված են. Իրացման քանակ 1 000 հատ Միավորի փոփոխուն ծախս Միավորի հաստատուն ծախս Սահմանային շահութաբերություն ըստ գնի 9 Հաջորդ տարվա համար նախատեսվում է գների 89 աճ, իսկ միավոր արտադրանքի փոփոխուն ծախսերի ն ն հաստատուն ընդհանուր ծախսերի միաժամանակյա աճը նախատեսվում է միայն 59-ով: Հաջորդ տարվա ընդհանուր շահույթը պետք է համարժեք լինի հաշվետու տարվա շահույթին:

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Ինչպիսի՞ն կլինի հաջորդ տարվա թողարկման ն իրացման նվազագույն ծավալը. Ճ 650 8 883 Շ 903 ք 921

23. Խանութը գնում ն վերավաճառում է մեկ տեսակի ապրանք: Մարտի 1-ին ապրանքների մնացորդը կազմում էր 200 հատ, միավորը` 1,80 գնով: Մարտին տեղի է ունեցել ապրանքների շարժ. քանակ գին 8 մարտի մուտք 2,10 ? 14 մարտի մուտք 25 մարտի վաճառք 4,00 Խանութում կիրառվում է պաշարների ծախսի գնահատման ԷIԷՕ մեթոդը: Մարտի համախառն շահույթը կազմում է 1 250: Որքան է կազմում մարտի վերջի ապրանքների մնացորդի միավորի գինը. Ճ 1,94 8 2,00 Շ 2.04 ք 2,08

24. Ապրիլ ամսվա ապրանքների շարժը ներկայացված է այսպես. մուտք (հատ) 2 000 3 000 2 000

արժեք 12 000 19 800 16 000

ելք

3 ապրիլ 7 ապրիլ 11 ապրիլ 16 ապրիլ 4 000 24 ապրիլ 3 000 21 000 30 ապրիլ 5 000 Պաշարների սկզբնական մնացորդը կազմել է 1 000 հատ ն գնահատվել` 5 600: (8) եթե օգտագործվի ԷIԷՕ մեթոդը, ապա պաշարների ամսեկան ծախսը կգնահատվի. Ճ 60 400 8 60 800 Շ 61 800 ք 62 200 Ե) եթե օգտագործվի ԼIԷՕ մեթոդը, ապա պաշարների ամսեկան ծախսը կգնահատվի. Ճ 61 800 8 62 200 Շ 62 800 ք 66 200

25. Կազմակերպությունը տնօրինում է 10 000 կգ Ո տեսակի նյութի, որը գնվել էր 5 տարի առաջ, միավորը` 5 դրամով: Ներկայումս Ո-ն չի օգտագործվում ավանդական արտադրությունում ն կարող է վաճառվել շուկայում կգ-ը 1,50-ով: Կազմակերպությունը սկսել է արտադրել նոր Q2 տիպի արտադրանք, որը պահանջում է 2 կգ հումք` ձեռք բերման գինը կգ-ը 4,5-ով: Ո-ն կարող է այստեղ հանդես գալ որպես փոխարինիչ` օգտագործվելով 3 կգ: Որպես փոխարինիչ այն պետք է մոդեռնացվի`մեկ կգ-ի վրա ծախսելով 1 դրամ: Ինչպիսի՞ն կլինի Ո նյութատեսակի միավորի ծախսը Q2 միավոր արտադրանքի ինքնարժեքում: Ճ 1,0 8 1,50 Շ 2,0 ք 4,50 Է 5,0

26. Կազմակերպությունը կիրառում է լրիվ ծախսերով կալկուլյացիա: Գործունեության նախահաշվային ն փաստացի տվյալներն են. Նախահաշվային վերադիր ծախսեր

100 000

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Թողարկման նախահաշվային քանակ (հատ) Փաստացի վերադիր ծախսեր Թողարկման փաստացի քանակ (հատ)

20 000 110 000 19 500

Հաստատուն վերադիր ծախսերի քանակային շեղումը կլինի. Ճ 500 անբ. 8 2 500 անբ. Շ 10 000 անբ. ք 17 500

27. Կազմակերպությունը ներդրել է ծախսերի նորմատիվային հաշվառում ն կիրառում է սահմանային ծախսերով կալկուլյացիա: Առկա են հետնյալ տվյալները Իրացման նախահաշվային քանակ 5 000 հատ Իրացման նախահաշվային գին Միավորի նախահաշվային փոփոխուն ծախսեր 5,6 Միավորի նախահաշվային ինքնարժեք 7,50 Եթե փաստացի իրացվել է 4 500 հատ արտադրանք, միավորը` 12 դրամ գնով, ապա իրացման քանակային շեղումը կկազմի. Ճ 1 250 անբ. 8 2 200 անբ. Շ 2 250 անբ. ք 3 200

28. Կազմակերպությունում ներդրվել է ծախսերի նորմատիվային հաշվառում: Ուղղակի նյութական ծախսերի վերաբերյալ տրված է. 8 կգ 2 0,8 դրամ Հ 6,40 դրամ միավոր արտադրանքի համար: Ապրիլին թողարկման նախահաշիվը կազմում է 850 հատ, իսկ փաստացի թողարկվել է 870 հատ: Ապրլին նյութերի շարժի փաստացի տվյալներն են. Ձեռք բերված նյութեր 8 200 կգ 6 888 դրամ Արտադրությունում ծախսված նյութեր 7 150 կգ Որն է նյութերի գնային ն քանակային շեղման ճիշտ պատասխանը: Ճ 286 անբ., 152 անբ., 8 286 անբ., 280 անբ. Շ 286 անբ., 294 անբ., ք 328 անբ., 152 անբ.

29. Կազմակերպության դեբիտորական պարտքերի գրանցամատյանի հիման վրա հաշվարկված են հետնյալ տվյալները. Վաճառքից մեկ ամսվա ընթացքում վճարումներ Վաճառքից երկու ամիս հետո վճարված ֆակտուրաներ Վաճառքից երեք ամիս հետո վճարված ֆակտուրաներ Անհուսալի դեբիտորական պարտքեր Հաշիվ ապրանքագրերը գրվում են ամսվա վերջում: Եթե գնորդները վճարում են վաճառքից հետո մեկ ամսվա ընթացքում, ստանում են 29 զեղչ: Հունիս – սեպտեմբեր ամիսների ապառիկ վաճառքը կազմել է. հունիս հուլիս օգոստոս սեպտեմբեր 35 000 40 000 60 000 45 000 Որքա՞ն կկազմի սեպտեմբեր ամսվա դրամական ներհոսքի նախահաշվային գումարը. Ճ 47 280 8 47 680 Շ 48 850 ք 49 480

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

30. Նյութերի վերաբերյալ կան հետնյալ տվյալները. Օրեկան առավելագույն ծախս 10 հատ Օրեկան նվազագույն ծախս 4 հատ Մատակարարման առավելագույն օրեր 5 օր Մատակարարման նվազագույն օրեր 3 օր Մեկ պատվերի արժեք 50 դրամ Միավոր պաշարի պահպանման տարեկան ծախս 2 դրամ Նյութերի տարեկան պահանջարկ 1 750հատ Դեկտեմբերի 1-ին նախահաշվով նախատեսված է 170 հատ պաշար: Արտադրական կառավարիչը պահանջում է պաշարների առավելագույն մակարդակի պահպանում: Եթե դեկտեմբեր ամսին պահանջվի 140 հատ նյութերի ծախս, ապա որքա՞ն կկազմի դեկտեմբերին նյութերի ձեռք բերումը. Ճ 266 հատ 8 304 հատ Շ 334 հատ ք 350 հատ

31. Կազմակերպությունը կիրառում է ծախսերի նորմատիվային հաշվառում: Արտադրությունում կիրառվում է 8 նյութատեսակ, որի ծախսը միավոր արտադրանքի վրա 4 կգ է, իսկ մեկ կգ գինը` 4,50 դրամ: Պաշարները գնահատվում են նորմատիվային գներով: Ապրիլ ամսին, նախահաշվային թողարկումը կազմել է 1 000 հատ, փատացին` 1 040 հատ: 8 նյութատեսակից ծախսվել է 4 100կգ ն նյութատեսակի պահեստային պաշարները կրճատվել են 300 կգ-ով: 8 նյութատեսակի ձեռք բերման արժեքը կազմել է 14 400 դրամ: Ինչպիսի՞ն են նյութերի գնային ն քանակային շեղումները ապրիլին: Ճ 2 700 բար. 450 անբ. 8 2 700 բար., 270 բար., Շ 4 050 բար., 1 620 բար. ք 2 700 բար., 1 620 բար.

32. Կազմակերպությունը թողարկում է 4 տիպի արտադրանք հետնյալ տվյալներով. Լ հ Ւ Վաճառքի գինը Միավորի վրա նյութերի ծախսը Միավորի վրա աշխատավարձի ծախսը Միավորի վրա փոփոխուն վերադիր ծախսը Միավորի վրա հաստատուն վերադիր ծախսը

Միավոր արտադրանքի շահույթը Բոլոր արտադրատեսակները օգտագործում են միննուն նյութերն ու աշխատուժը, բայց տարբեր քանակով: Եթե դիտվի նյութերի մատակարարման դժվարություն, ինչպիսի՞ն կլինի նյութերի առավելագույն ն նվազագույն շահութաբերությունը ըստ արտադրատեսակների.

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Ճ Շ ք

Շահութաբեր առավել նվազագույն Ւ Լ Ւ հ Լ հ հ Ւ

33. Կազմակերպությունը թողարկում է երկու արտադրանք` Q1 ն Q2, որոնց վերբերյալ կան հետնյալ տվյալները. Q1 Q2 Վաճառքի գին Ուղղակի նյութեր (2դրամ/կգ) Ուղղակի աշխատավարձ Փոփոխուն վերադիր ծախսեր 1,5 9,50 Միավորի սահմանային շահույթ 8,50 Արտադրատեսակների առավելագույն պահանջարկը. Q1 շաբաթական 500 հատ Q2 շաբաթական անսահմանափակ քանակ: Եթե նյութերի ծախսի քանակը սահմանափակվի շաբաթական 2 000 կգ-ով, որքա՞ն կլինի նյութերի գնման գնի առավելագույն սահմանը: Ճ 0 8 2,0 դրամ/կգ Շ 2,66 դրամ/կգ ք 3,40 2,0 դրամ/կգ

34. Կազմակերպությունը որոշում է կայացնելու արտադրել տվյալ կիսաֆաբրիկատը կամ այն գնել դրսից: Կիսաֆաբրիկատների տարեկան օգտագործման քանակը կազմում է 12 000 հատ: Սեփական ուժերով միավորի արտադրության ծախսերն են. Ուղղակի նյութեր 3,00 Ուղղակի աշխատավարձ 4,00 Փոփոխուն վերադիր ծախսեր 1,00 Հատուկ հաստատուն ծախսեր 2,50 Այլ հաստատուն ծախսեր 2,00 12,50 Ուղղակի աշխատուժը կարող է օգտագործվել նան այլ կիսաֆաբրիկատների արտադրության բնագավառներում, ապահովելով միավորից 10 դրամ սահմանային շահույթ ն ծախսելով 8 դրամի աշխատավարձ: Ինչպիսի՞ն կլինի դրսից գնվող կիսաֆաբրիկատի ընդունելի գինը. Ճ 8,00 8 10,50 Շ 12,50 ք 13, Է 15,50

35. Կազմակերպության հաշվետվությունից բերված են տվյալներ. Իրացման հասույթ Իրացման ինքնարժեք

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Համախառն շահույթ Ընթացիկ ակտիվներ պաշարներ դեբիտորներ դրամական միջոցներ

Ընթացիկ պարտավորություններ Ինչպի՞ն կլինի շրջանառու կապիտալի պտույտը օրերով. Ճ 18,25 8 164,25 Շ 255,5 ք 346,75

36. Կազմակերպությունը իր դեբիտորներին դասակարգել է 4 խմբով. Խմբեր

Հավաքագրման Անհուսալի դեբիտորական միջին օրեր պարտքեր (9) Ճ 0,5 2,5 Շ 5,0 ք 9,5 Միավոր արտադրանքի գծով միջինացված տվյալներն են. Վաճառքի գին Հանած. նյութեր աշխատավարձ հաստատուն ծախսեր Շահույթ

2,5 1,00 0,95 0,30 0,05 2,30 0,29

Կազմակերպությունը հնարավորություն ունի տարեկան 1 000 000- ով ավելացնելու վաճառքը Շ ն ք խմբերի միջն` համապատասխանաբար 40:60 հարաբերակցությամբ: Կարճատն վարկավորման տարեկան դրույքաչափը կազմում է 11,59: Որքա՞ն կկազմի վաճառքի աճից լրացուցիչ շահույթը: Ճ 11 658, 8 16 219 Շ 4 561 ք 8 725

1. Ճիշտ պատասխանն է Շ: 2 2 4,20 Հ 320,40 Հ 9,60 դրամ 2. Ճիշտ պատասխանն է 8: 250 2 22 Հ 750 2 0 Հ 5 500 դրամ

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

3. Ճիշտ պատասխանն է 8: Ապրիլի վաճառքի ինքնարժեք 20 000 2 0,8 Հ 16 000 Ապրիլի գնումները 16 000 Հ 4 000 20,05 Հ 16 200 դրամ 4. Ճիշտ պատասխանն է 8: 1 5000 : |{70029 Հ 40025 Հ 50028 Հ 80029) : 2 400| Հ 1 846 հատ 5. Ճիշտ պատասխանն է Շ: Սահմանային շահույթ Միավորի աշխատաժամանակ Շահույթ/աշխատաժամ Առաջնայնություն Առավելագույն պահանջարկ Արտադրություն Աշխատաժամեր

0,4 5 000 5 000 2 000

Y 0,5 5 000 3 200 1 600

0,75 2 000 -

6. Ճիշտ պատասխանն է Շ: հաստատուն ծախս/քանակ Հ (10 000 Հ 5 000 Հ 4 000 Հ 6 000) /2000 Հ 12,50 դրամ 7. Ճիշտ պատասխանն է Ճ: Ելակետային սահմանային շահույթ Հ 48 2 10 Հ 100 2 250 Հ 2 730 Շահույթ/աշխատաժամեր 10: 0,5 Հ 20 (առաջնահերթ) Y 22:1,5 Հ 15 Վերանայված սահմանային շահույթ Հ (48 2 10) Հ |(150 -24) : 150| 2 22,50 Հ 2 370 Սահմանային շահույթի կրճատումը Հ 2 730 - 2 370 Հ 360 8. Ճիշտ պատասխանն է Շ: Սկզբնական հաստատուն ծախսեր 50 2 (10 Հ20) Հ 1 500 Վերանայված հաստատուն ծախսեր 1 500 2 1,1 Հ 1 650 2-ի ն Y-ի սահմանային շահույթ Հ 60 2 (20 Հ5) Հ 1 500 Պահանջվող 2 արտադրատեսակ Հ 150 : 10 Հ 15 հատ Վերանայված 2-ի քանակ Հ 50 – 35 հատ 9. Ճիշտ պատասխանն է ք Հաստատուն ծախսերը միավոր արտադրանքի գծով Հ Հ 2 000 / 2 000 հատ Հ 1 դրամ Ինքնարժեքը միավորի գծով 5 - 1 Հ 4 դրամ 10. Ճիշտ պատասխանն է 8

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Շահույթ լրիվ ծախսերով կալկուլյացիայի դեպքում Գումարած. սկզբնական պաշարների արժեք (122400) Հանած. վերջնական պաշարների արժեք (122600) Շահույթ սահմանային ծախսերով կալկուլյացիայի դեպքում

47 500 4 800 (7 200) 45 100

11. Ճիշտ պատասխանն է 8: Սահմանային շահույթ Հաստատուն ծախսեր Բեկման կետ ըստ քանակի Բեկման կետ ըստ արժեքի

Հ 120 – 42 Հ 78 Հ 1 000 2 30 Հ 30 000 Հ 30 000 : 78 Հ 385 Հ 385 2 120 Հ 46 200

12. Ճիշտ պատասխանն է 8: Անավարտ սկզբնական արտադրանք Հ հաշվետու ամսվա ծախսեր Հ Պատրաստի արտադրանք Հ անավարտ վերջնական արտադրանք Հ 20 000 Հ 110 000 Հ 90 000 Հ40 000 Մեքենայի ինքնարժեքը Հ 132 000 / (90 000 Հ 0,5240 000) Հ 1,20 13. Ճիշտ պատասխանն է Շ: (300 000 – 3 000 2 0,5) 2 2 Հ 597 Ճիշտ պատասխանն է Շ: 3 300 : (400 2 0,7 Հ 1 800 Հ 200 2 0,6) Հ 1,50 15. Ճիշտ պատասխանն է Ճ: Նախահաշվային սահմանային շահույթ Հ 18 000 2 40 Հ 720 000 Նախահաշվային հաստատուն ծախսեր Հ 580 000 Հ 20 000 Հ 600 000 Նախահաշվային շահույթ Հ 720 000 – 600 000 Հ 120 000 16. Ճիշտ պատասխանն է Շ (500 2 3 – օգտագործված քանակ) 2 2 Հ Հ 200 Օգտագործված քանակ Հ 1 400 կգ Գնումները Հ 1 400 Հ 300 – 100 Հ 1 600 կգ 17. Ճիշտ պատասխանն է Շ: 50 000 2 209 Հ 40 0002609 Հ 60 0002 109 Հ 40 000 18. Ճիշտ պատասխանն է 8: Փոփոխուն ծախսերը միավորի գծով Հ (6 000 – 5 000) : (4 - 2) Հ 500 Եռամսյակի հաստատուն ծախսերը Հ 5 000 – 2 2 500 Հ 4 000 Ծախսերը 5 մլն. հատի դեպքում Հ 4 000 Հ 5 2 500 Հ 6 500

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

19. Ճիշտ պատասխանն է Շ: Բեկման կետը Հ հաստատուն ծախսեր : (սահմանային շահույթ) Եթե միավոր արտադրանքի գինը ն փոփոխուն ծախսը միաժամանակ աճեն 109-ով, ապա սահմանային շահույթը նույնպես կաճի 109-ով, որը կհանգեցնի կոտորակի արդյունքի նվազմանը: 20. Ճիշտ պատասխանն է Շ: Միավոր արտադրանքի սահմանային շահույթ Հ 40 – 32 Հ 8 Հաստատուն ծախսերի աճ 8 000: Բեկման կետ Հ 8 000 : 8 Հ 1 000 հատ 21. Ճիշտ պատասխանն է ք: Ուղղակի նյութեր Ուղղակի աշխատավարձ Արտադրական վերադիր

Ճ 20 000 24 000 20 000

16 000 20 000 25 000

Արտադրական ինքնարժեք Վարչական ծախսեր 209 Պատվերի ինքնարժեք Շահույթ 209 իրացման Հ 259 ինքնարժեք Վաճառքի գին

Ընդամենը 36 000 44 000 45 000 125 000 25 000 150 000 37 500 187 500

22. Ճիշտ պատասխանն է ք: Սահմանային շահութաբերություն Հ (գին - փոփոխուն ծախսեր) : գին Հ (գին – 60) : գին Հ 0,52, որտեղից` գինը Հ 125 Հաշվետու տարվա շահույթ Հ (125 - 60)2(1 000 – 25)21 000Հ40 0000 Հաջորդ տարվա աճը. Վաճառքի գին Հ 125 2 1,08 Հ135 Փոփոխուն ծախսեր Հ 60 2 1,05 Հ 63 Հաստատուն ծախսեր Հ 25 2 1000 2 1,05 Հ 26 250 Բեկման կետ քանակով Հ (26 250 Հ 40 000) : (135 - 63) Հ 921 23. Ճիշտ պատասխանն է ք: Իրացում 625 2 4 Համախառն շահույթ Իրացման ինքնարժեք

2 500 1 250 1 250

Իրացման ինքնարժեքը ըստ օրերի Առաջին 200 ատ 2 1,80 Հաջորդ 300 հատ 2 2,10 Իրացման ինքնարժեք 625 հատ վաճառքից 150 հատ ապրանքի ինքնարժեք (մնացորդով) 125 հատ ապրանքի միավորի գինը 260 : 125 Հ

1 250 2,08

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

24. (8) Ճիշտ պատասխանն է Ճ: 16 ապրիլ

1 000 2 5,60 2 000 2 6 1 000 2 6,60

5 600 12 000 6 600

2 000 2 6,60 2 000 2 8 1 000 2 7

13 200 16 000 7 000

24 200 30 ապրիլ

36 200 60 400

Ընդամենը

(Ե) Ճիշտ պատասխանն է Շ: 16 ապրիլ 2 000 2 8 2 000 2 6,60

16 000 13 200 29 200

30 ապրիլ

3 000 2 7 1 000 2 6,6 1 000 2 6

Ընդամենը

21 000 6 600 6 000 33 600 62 800

25. Ճիշտ պատասխանն է Շ: Նյութերի փոխարինումից տնտեսում 2 կգ 2 4,50 Հ 9 դրամ Հանած. մոդեռնացման ծախսեր 3կգ 2 1 Հ 3 դրամ 6 դրամ 6 դրամ : 3 կգ Հ 2,0 դրամ/կգ Ճ-ն մոդեռնացման ծախս է ն միայն մասնակցում է Ո-ի գնահատման հաշվարկներին: 8-ն վաճառքի գինն է ն չի առնչվում Ո-ի ծախսի գնահատմանը: ք -ն մասնակցում է Ո-ի գնահատման հաշվարկներին: Է-ն անցյալ ժամանակաշրջանի ծախս է (պատմական ծախս) ն չի առնչվում Ո-ի ծախսի գնահատմանը: 26. Ճիշտ պատասխանն է 8: Կլանման նորման Հ 100 000 / 20 000 Հ 5 դրամ/հատ Քանակային շեղում Հ (20 000 – 19 500) 2 5 Հ 2 500 հատ անբ. Շեղումն անբարենապաստ է, քանի որ նախահաշվային քանակից` փաստացին պակաս է արտադրվել: 27. Ճիշտ պատասխանն է 8: Միավորի նորմատիվային սահմանային շահույթ Հ Հ 10 – 5,6 Հ 4,40 Վաճառքի քանակային տարբերությունըՀ 5 000 – 4 500 Հ 500հատ Քանակային շեղումը Հ 500 2 4,40 Հ 2 200 անբարենպաստ 28. Ճիշտ պատասխանն է ք:

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Գնային շեղում 8 200 կգ 2 0,8 Հ Փաստացի ծախս Շեղում

6 560 6 888 328 անբ.

Քանակային շեղում 870 հատ 2 8 կգ Հ Փաստացի ծախս 190 2 0,80 Հ 29. Ճիշտ պատասխանն է ք: օգոստոս ամիս 60 000 2 609 2 989 հուլիս ամիս 40 000 2 259 հունիս ամիս 35 000 2 129

6 960 կգ 7 150 կգ 190 կգ 152 անբ.

35 280 10 000 4 200 49 480

30. Ճիշտ պատասխանն է 8: Պատվերի օպտիմալ քանակ Հ

2 2 50 2 1 750 Հ 296 հատ Պաշարների առավելագույն մակարդակ Հ 50 Հ 296 – (423) Հ 334 Պաշարների վերջնական մնացորդ Պաշարների օգտագործում Հանած. պաշարների սկզբնական մնացորդ Մուտքագրվող պաշարներ 31. Ճիշտ պատասխանն է 8:

Գներից շեղումներ Փաստացի օգտագործված քանակ Պաշարների կրճատում Ձեռք բերված պաշարներ 3 800կգ-ի նորմատիվային արժեքը 2 4,50 Փաստացի արժեքը Գների շեղումը Քանակային շեղումներ Փաստացի թողարկվել է 1 040 հատ Միավորի վրա ծախս 4 կգ 2 1 040 Հ Փաստացի ծախս Տնտեսում 60 կգ 2 4,50 (նորմատիվային գին)

4 100կգ 300կգ 3 800կգ 17 000 14 400 2 700 բար.

4 160 կգ 4 100 կգ 60 կգ 270 բար.

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

32. Ճիշտ պատասխանն է ք: Վաճառքի գին Միավորի փոփոխուն ծախս Միավորի սահմանային շահույթ Միավորի նյութական ծախսեր Սահմանային շահույթ/նյութական ծախսեր Առաջնայնություն

Լ (30)

հ (43)

Ւ (50)

2,00 2-րդ

2,10 1-րդ

1,27 3-րդ

33. Ճիշտ պատասխանն է ք: Առաջին քայլով որոշենք մեկ կգ նյութի արժեքին ընկնող շահութաբերությունը. Q1 8 : (6/2) Հ 2,66 դրամ/կգ Հ 2-րդ Q2 8,50 : (5/2) Հ 3,40 դրամ/կգ Հ 1-րդ Քանի որ Q2-ից կարելի է անսահմանափակ արտադրել, ապա նյութերի պահանջարկը կլինի անսահմանափակ, իսկ ձեռք բերման առավելագույն գինը 3,40: 34. Ճիշտ պատասխանն է Է Արտադրությանն առնչվող ծախսերն են. - փոփոխուն արտադրական ծախսեր 8,0 - հատուկ հաստատուն ծախսեր 2,5 - աշխատավարձի այլընտրանքային ծախսեր 10/8 Հ 1,25 մեկ դրամ աշխատավարձի դիմաց 2 4 Հ 5 15,50 35. Ճիշտ պատասխանն է 8: Պաշարների պտույտի օրեր (30/60) 2 365 182,5 Դեբիտորների պտույտի օրեր (20/100) 2 365 Կրեդիտորների պտույտի օրեր (30/60) 2 365 (91,25) Շրջանառու կապիտալի պտույտի օրեր 164,25 36. Ճիշտ պատասխանն է Ճ: Լրացուցիչ վաճառք Լրացուցիչ սահմանային շահույթ Անհուսալի դեբիտորներ Լրացուցիչ դեբիտորներ Դեբիտորների ֆինանսավորման լրացուցիչ ծախսեր Լրացուցիչ շահույթ Շահույթի ընդհանուր աճ

Շ խումբ 409 2 100 000 Հ 400 000 0,25/2,50 2 400 000 Հ 40 000 59 2 400 000 Հ Հ 20 000 30/365 2 400 000 Հ 32 32 876 2 11,59 Հ Հ 3 781

ք խումբ 609 2 100 000 Հ 600 000 0,25/2,50 2 600 000 Հ 60 000 9,59 2 600 000 Հ Հ 57 000 40/365 2 600 000 Հ65 753 65 753 2 11,59 Հ Հ 7 561

16 219 (4 561) 16 219 – 4 561 Հ 11 658

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ԲԱԺԻՆ Ո

ԱՈՒԴԻՏԻ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

ԳԼՈՒԽ 22IՈ

ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

¶ÉËÇ µáí³Ý¹³ÏáõÃÛáõÝÁ

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է.

աուդիտի կազմակերպում, • աուդիտի կարգավորում: •



նկարագրել աուդիտի անցկացման նախապայմանները ն ներկայացնել աուդիտորական ստուգումների առանձնահատկությունները,



բնութագրել որակավորված հաշվապահի պրոֆեսիոնալ վարքագիծը,



ներկայացնել աուդիտի իրականացման օրենսդրական դաշտը,



կազմել աուդիտորական հաշվեքննման ուղեցույց,



հաշվարկել աուդիտորական գործունեության արդյունքների սխալմունքի ռիսկը,

24.1



կատարել աուդիտորական ընտրանք,



կազմել աուդիտորական հրապարակվող եզրակացություններ:

ԱՈՒԴԻՏԻ ՆԱԽԱՊԱՅՄԱՆՆԵՐՆ ՈՒ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

.

Շուկայական տնտեսավարման պայմանները առանձնահատուկ մոտեցումներ են պահանջում տնտեսական հարաբերությունների կարգավորման ն կառավարման բնագավառում, որոնք իրենց արտացոլումն են գտնում աուդիտորական վերահսկողության համակարգում: Հանդես գալով որպես տնտեսական վերասկողական ոլորտի կարնորագույն օղակ, աուդիտը միջնորդավորում է հաշվետու ձեռնարկությունների, դրանց պոտենցիալ գործընկերների, հարկային, իրավապահ կամ պետական մարմինների տնտեսահարաբերությունների կարգավորումը, որը դըրսնորվում ն ամփոփվում է աուդիտորական եզրակացություններով: Ցանկացած տնտեսավարող սուբյեկտի գործունեության աուդիտի իրականացման անհրաժեշտությունը պայմանավորված է հետնյալ կարնոր հանգամանքներով:

Ձեռնարկատերերի կողմից ներկայացվող տնտեսավարման արդյունքների ն այդ տեղեկատվությունն օգտագործող սուբյեկտների հակասական շահերի առկայությամբ: Իրենց զարգացման սկզբնական շրջանում աուդիտորական ծառայությունները հանդես եկան որպես ձեռնարկատերերի գործընկերներ հանդիսացող սեփականատեր սուբյեկտների տնտեսական շահերի պաշտպաններ: Նախաձեռնման ռիսկի կրճատման նպատակով փայատերերը, բաժնետերերն ու կրեդիտորները, որնէ ձեռնարկության հետ տնտեսական գործարքներ կնքելիս, անհրաժեշտություն զգացին նախօրոք համոզվելու վերջինիս հաշվապահական հաշվետվության հավաստիության մեջ, որը հիմնականում իրականացվեց աուդիտորական վարձու ծառայության միջոցով:

Միջնորդ (անկախ) կազմակերպության կողմից հաշվետվական ինֆորմացիայի հավաստիության գնահատման անհրաժեշտությամբ: Ինչպես

աուդիտի

ենթակա

ձեռնարկություններում, այնպես

էլ

դրանց

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Աուդիտը միջնորդավորում է հաշվետու ձեռնարկություննե րի, դրանց պոտենցիալ գործընկերների, հարկային, իրավապահ կամ պետական մարմինների տնտեսահարաբերությունների կարգավորումը, որը դրսնորվում ն ամփոփվում է աուդիտորական եզրակացություններով:

պոտենցիալ գործընկերներ հանդիսացող կազմակերպություններում գործում են ներտնտեսական վերահսկողության օղակներ, որոնց գործունեությունը, ներկայացվող հաշվետվությունների հավաստիության գնահատման առումով բավարար չի համարվում: Քանի որ ներտնտեսական վերահսկողական օղակների գնահատականը կախված է նախաձեռնող կողմից ն որոշակիորեն իր մեջ կողմնապահություն է պարունակում ի օգուտ ձեռնարկության կամ նրա գործընկերների, ապա անհրաժեշտություն է ծագում մի երրորդ՝ անկախ վերահսկողական կազմակերպության միջոցով աուդիտի անցկացման համար, որը հանդես է գալիս որպես միջնորդ, տնտեսական ինֆորմացիան ներկայացնող ու այն օգտագործող սուբյեկտների միջն, ն, բնականաբար, իր օբյեկտիվ գնահատականներով չի խեղաթյուրում փաստերը հօգուտ որնէ մեկի:

Տնտեսական ինֆորմացիայից օգտվող կազմակերպություններում, որպես կանոն, աուդիտորական աշխատանքների համար անհրաժեշտ գիտելիքների ու փորձի բացակայությամբ: Աուդիտորական ծառայությունը հանդես գալով որպես տնտեսական վերահսկողության առանձնահատուկ ոլորտ, հիմնականում դժվար իրագործելի է հաշվետվական ինֆորմացիան կիրառող կազմակերպությունների կողմից: Աուդիտի անցկացումը, անհրաժեշտ աշխատաժամանակի ծախսից բացի, պահանջում է նան հաշվեքննման առանձնահատուկ հմտություն, վերահսկողության իրականացման փորձ, վերլուծական հետազոտությունների համար անհրաժեշտ գիտելիքներ, ինչպես նան՝ ձեռնարկություններում տնտեսական ստուգումներ կազմակերպելու իրավունք, որոնցով հիմնականում օժտված չեն գործընկեր կազմակերպությունները: Հետնաբար, շուկայական տնտեսավարման պայմաններում կազմակերպությունները իրենց հավանական գործընկեր ձեռնարկությունների տնտեսական գործունեության հաշվետվական ինֆորմացիայի հավաստիության գնահատման համար, որպես կանոն, դիմում են աուդիտորական վճարովի ծառայություններին, որոնք ունեն վերոհիշյալ հնարավորությունները:

Տնտեսավարման պրակտիկայում հարկային, իրավապահ կամ պետական վերահսկիչ այլ կազմակերպությունների կողմից ձեռնարկությունների տնտեսական գործունեության արդյունքների աուդիտորական հավաստիության պարտադիր պահանջով: Զարգացած շուկայական տնտեսության պայմաններում հարկային մարմիններին ձեռնարկություններից ներկայացվող հաշվետվությունների պարտադիր բաղադրիչներն են հանդիսանում աուդիտորական կազմակերպությունների եզրահանգումները հարկման ցուցանիշների հավաստիության վերաբերյալ, որով պայմանավորվում է տարեկան մեկ անգամ հարկատու ձեռնարկություններում աուդիտի անցկացման անհրաժեշտությունը: Պարտադիր աուդիտի իրականացման պահանջ է առաջանում նան դատաքննչական փորձաքննությունների, արբիտրաժային վեճերի, սնանկացման կանխմանն ուղղված պետական ֆինանսական օժանդակումների դեպքում: Հաշվային աշխատանքների բարելավման ն հաշվետվական տեղեկատվության որակի բարձրացման անհրաժեշտությունը: Ձեռնարկությունների կառավարման օղակները հաճախակի պահանջ են զգում ներտնտեսական վերահսկողության ուժեղացման, հաշվապահական հաշվառման

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

բացթողումների վերականգնման, ավտոմատացման, հաշվային առաջավոր մեթոդների կիրառման, ինչպես նան որակյալ հաշվետվությունների ներկայացման ուղղությամբ, որը հիմնականում իրականացնում են ոչ թե սեփական, այլ փորձառու աուդիտորական ծառայությունների ուժերով:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

Տնտեսավարման արդյունավետության բարձրացման համար խորհրդատվական ծառայության պահանջի առկայությամբ:

Կազմակերպությունները իրենց հավանական գործընկեր ձեռնարկությունների տնտեսական գործունեության հաշվետվական ինֆորմացիայի հավաստիության գնահատման համար, որպես կանոն, դիմում են աուդիտորական վճարովի ծառայություններին

Շուկայական մրցակցությանը դիմակայելու համար ձեռնարկությունները խորհրդատվությունների կարիք ունեն արտադրության ծախսերի կրճատման, իրացման շուկայի ընդլայման, շահույթի բարձրացման, տնտեսավարման ակտիվության աճի ուղիների բարձրացման ուղղությամբ, որոնք էլ իրականացվում են մասնագիտացված աուդիտորական կազմակերպությունների կողմից: Նման խնդիրներով զբաղվում են նան ներտնտեսական աուդիտորական ծառայությունները, որոնց գործունեությունը արդեն կրում է անընդհատ բնույթ ն չի սահմանափակվում աուդիտորական մասնագիտացված ֆիրմաների հետ կնքված պայմանագրային ժամկետների շրջանակներում: Այսպիսով, աուդիտը հանդես գալով որպես անկախ վերահսկողական համակարգ, հաշվեքննման միջոցով իրականացնում է այնպիսի ֆունկցիաներ, ինչպիսիք են ձեռնարկությունների ֆինանսական ն կառավարման հաշվետվության հավաստիության գնահատումը, տնտեսավարման արդյունավետության աճի ռեզերվների բացահայտումն ու տնտեսական խորհրդատվությունների մատուցումը:

Նկար 24.1 Տնտեսավարման համակարգում աուդիտորական վերահսկողությունը ըստ ծառայությունների Աուդիտորական գործունեությունը իր ամբողջական կառուցվածքով նմանվում է բազմանիստ բուրգի, որի գագաթը կամ վերջնակետը կատարվող եզրահանգումներն են, իսկ հիմքը՝ աուդիտորական ոլորտն է, միջնորդավորման սկզբունքով կարգավորելով տարբեր բնեռներում գտնվող ներքին ու արտաքին տնտեսական սուբյեկտների հարաբերությունները :

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Աուդիտորական եզրահանգումներ

Պետական մարմիններ

Աուդիտորական ոլորտ Հաշվետու ձեռնարկություն

Գործընկեր ձեռնարկություն, անհատներ

հաշվետվությունների հավաստիության գնահատում խորհրդատվությունների մատուցում

Նկար 24.2. Աուդիտորական անկախ կազմակերպությունների միջնորդավորված ծառայությունները՝ տնտեսական հարաբերությունների կարգավորման բնագավառում Անկախ աուդիտորական ոլորտը, միջնորդավորելով տարբեր օղակների միջն ծագող տնտեսահարաբերությունների կարգավորման գործընթացը, առաջնորդվում է հետնյալ կարնորագույն սկզբունքներով. • տնտեսավարող սուբյեկտի կողմից աուդիտորական կազմակերպության ազատ ընտրության հնարավորությունը • պատվիրատուի ն աուդիտորական ֆիրմաների փոխհարաբերությունների պայմանագրային կարգավորումը • վերահսկողության ավարտից հետո պատվիրատուին աուդիտորական եզրահանգումների պարտադիր ներկայացումը • աուդիտորական ն վերահսկվող կազմակերպությունների ազգակցական կապերի կամ պայմանագրային պարտավորությունները շրջանցող շահադիտական նպատակների առկակայության դեպքում, ստուգումների անցկացման արգելումը • վերահսկողության ոլորտից դուրս՝ աուդիտորական կազմակերպություններին տնտեսավարման այլ գործունեությամբ զբաղվելու արգելումը:

24.2 ԱՈՒԴԻՏԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Աուդիտորական վերահսկողությունը, իր առջն դրված խնդիրներից ու նպատակներից կախված, տնտեսական համակարգում հանդես է գալիս մի շարք

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ներքին աուդիտը ծառայում է վերահսկվող տնտեսական օբյեկտի շահերին ն հիմնականում հետամուտ է լինում տնտեսավարման արդյունավետության աճի ռեզերվների բացահայտմանը:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Արտաքին աուդիտը ծառայում է ոչ թե վերահսկվող կազմակերպության` այլ վերջինիս հետ տնտեսական հարաբերություններում գտնվող կազմակերպությունների ն փայատերերի տնտեսական շահերին:

ձներով: Ելնելով վերահսկողություն պահանջող պատվիրատուի շահերից՝ աուդիտը լինում է ներքին ն արտաքին: Ներքին աուդիտը ծառայում է վերահսկվող տնտեսական օբյեկտի շահերին ն հիմնականում հետամուտ է լինում տնտեսավարման արդյունավետության աճի ռեզերվների բացահայտմանը: Ներքին աուդիտը, որպես կանոն, իրականացվում է հետնյալ ուղղություններով. ♦ ձեռնարկության ակտիվների պահպանման ն օգտագործման արդյունավետության վերահսկողություն, երբ ստուգման է ենթարկվում ապրանքանյութական արժեքների շարժի, ֆինանսական ռեսուրսների ձնավորման, դեբիտորական պարտավորությունների մարման ճշտությունը, ♦ թողարկվող արտադրանքի (կատարվող ծառայությունների) ինքնարժեքի կառավարման բարելավում, երբ աուդիտի առջն խնդիր է դրվում բացահայտելու անարտադրողական ծախսերն ու ինքնարժեքի իջեցման ռեզերվները, աջակցելու գործող կալկուլյացիոն ն հաշվապահական տարբերակներից լավագույնի տեղայնացմանը; ♦ հարկային տեսչություններ ներկայացվող հաշվապահական հաշվետվությունների ճշտության գնահատում, երբ վերանայվում է հարկման ենթարկվող ցուցանիշների հաշվարկման հավաստիությունը՝ հարկերից ու տույժերից խուսափելու նպատակով, ♦ ռազմավարական ծրագրերի կազմում, երբ վերլուծելով տնտեսավարման զարգացման հնարավոր ուղղությունները՝ կազմվում են աուդիտորական եզրահանգումներ՝ ձեռնարկության շուկայական հետագա կայունության վերաբերյալ: Ներքին աուդիտը կազմակերպվում է ինչպես ձեռնարկության սեփական ուժերով՝ ներտնտեսական վերահսկիչ օղակների կողմից (հաշվապահություն, աուդիտորական բրիգադներ ն այլն), այնպես էլ մասնագիտացված աուդիտորական ֆիրմաների կողմից, որոնց գործունեությունը հաճախ համատեղվելով ն միմյանց լրացնելով, վերջին հաշվով, հանգեցնում է վերահսկողական աշխատանքների արդյունավետության բարձրացմանը: Արտաքին աուդիտը ծառայում է ոչ թե վերահսկվող ձեռնարկության՝այլ վերջինիս հետ տնտեսական հարաբերություններում գտնվող կազմակերպությունների ն փայատերերի տնտեսական շահերին: Հետնաբար, ի տարբերություն ներքինի, արտաքին աուդիտի նախաձեռնողներին հետաքրքրում են տնտեսավարման այնպիսի ասպեկտներ, ինչպիսիք են. • պարբերաբար կազմվող ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված ցուցանիշների հավաստիության գնահատումը, երբ հաշվեքննման ճանապարհով պարզվում է տնտեսավարման արդյունքների գրանցման ու հաշվառման ճշտությունը, ներտնտեսական հաշվային վերահսկողության վիճակը, • ձեռնարկությունների առկա ն սպասվելիք ֆինանսական կայունության գնահատումը, երբ որոշվում է ակտիվների իրացվելիության մակարդակն ու հաշվեսնանկացման վիճակի կշռի լուծարելիության աստիճանը, տնտեսության հավանականությունը, • ձեռնարկության ակտիվների օգտագործման արդյունավետության գործոնային վերլուծությունն ու տնտեսավարման շահութաբերության գնահատումը, երբ հաշվարկվում են տնտեսական գործունեության ակտիվության հիմնական ցուցանիշներն ու դրանք համեմատվում տվյալ իրավիճակում ընդունելի չափանիշների

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

հետ, • շուկայական կայունության մակարդակի անալիտիկ գնահատումները, երբ որոշվում են ձեռնարկության ինքնավարության աստիճանը, իրացման շուկայում մրցակցությանը դիմակայելու հնարավորությունները ն այլն: Ելնելով վերահսկողության կազմակերպման դրդապատճառներից՝ տարբերում են պարտադիր ն կամավոր աուդիտ: Պարտադիր աուդիտի կազմակերպումը տնտեսավարման տվյալ իրավիճակում համարվում է անխուսափելի ն կարգավորվում է օրենսդրական ակտերով: Ընդ որում, այն իրականացնում են ինչպես հարկային կամ իրավապահ մարմինները (տնտեսական հանցագործությունները հետաքննելիս), այնպես էլ ներտնտեսական վերահսկողական օղակները կամ անկախ աուդիտորական ֆիրմաները (համատեղ ձեռնարկություններ կազմակերպելիս, նյութական պատասխանատուներին փոխարինելիս ն այլն): Կամավոր աուդիտը հանդես չի գալիս որպես տնտեսավարման տվյալ շրջանակի պարտադիր օղակ ն կազմակերպվում է նախաձեռնման սկզբունքներով: Հետնաբար, տնտեսական հարաբերությունների կարգավորման կոնկրետ իրավիճակում այն չի դիտվում որպես օրենքով նախատեսվող անհրաժեշտ գործոն ն, պայմանագրային հիմունքներով կազմակերպվելով, հավաստում է առկա տնտեսական փաստերի ճշտությունը: Ըստ վերահսկողության իրականացման հաճախականության աուդիտը լինում է սկզբնական ն պարբերական: Սկզբնական աուդիտը տնտեսավարող տվյալ օբյեկտում իրականացվում է առաջին անգամ ն, հետնաբար, ուղեկցվում է առավել աշխատատարությամբ ու հավաստի եզրահանգումներ կատարելու ռիսկի բարձր աստիճանով՝ պայմանավորված ձեռնարկության գործունեության ն ներտնտեսական վերահսկողության համակարգի առանձնահատկություններին աուդիտորական ֆիրմաների ոչ լիարժեք ծանոթությամբ: Պարբերական աուդիտը աուդիտորական ֆիրմայի կողմից իրականացվում է կանոնավոր կերպով ն կրկնվում է պայմանագրերով կարգավորվող ժամկետներում: Այս դեպքում, ակընկալվում է վերահսկողության առավել արդյունավետություն, քանի որ աուդիտորական գործունեությունը հիմնվում է տնտեսավարման արդեն հետազոտված բացասական ու դրական հատկանիշների ն նախօրոք ուսումնասիրված ձեռնարկության հաշվապահական հաշվառման դրվածքի վրա: Բնականաբար, աուդիտորական ֆիրմաները ձգտում են գործունեության այս ձնին, որը վերահսկողության ավելորդ աշխատատարության կրճատման հետ մեկտեղ նվազեցնում է նան ոչ հավաստի եզրահանգումների ռիսկի աստիճանը: Ըստ վերահսկողության ենթակա օբյեկտների ծավալի տարբերում են համալիր ն թեմատիկ աուդիտորական գործունեություն: Համալիր աուդիտը ընդգրկում է տնտեսական գործունեության բոլոր ասպեկտները ն, որպես կանոն, կենտրոնացվում է կառավարման ն ֆինանսական հաշվառման հաշվետվությունների հավաստիության վերլուծության վրա: Հետնաբար, հաշվապահական հաշվառման բոլոր ցուցանիշների ներկայացման ճշտության աստիճանը գնահատելիս, ստեղծվում է ընդգրկուն վերահսկողական դաշտ ն հնարավորություն չի ստեղծվում մանրամասն հետազոտելու բոլոր տնտեսական փաստացի արդյունքների գոյացումը: Լավագույն դեպքում, տեստային ճանապարհով կատարվում է տնտեսավարման որնէ ընտրված բնագավառի ցուցա-

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

նիշների գոյացման սկզբնաղբյուրների մանրազնին ստուգում ն վերահսկողության գնահատված սխալի հավանականության տարածում ողջ աուդիտորական գործունեության վրա: Թեմատիկ աուդիտի դեպքում, ընդհակառակը, նեղանում է վերահսկողության դաշտը ն, դրա հետ մեկտեղ, խորանում ստուգման աշխատանքների բնույթը ըստ կոնկրետ ուղղությունների, որը կրճատում է կատարվող աուդիտորական սխալ եզրահանգումների ռիսկի աստիճանը: Ըստ վերահսկողության արդյունքների կիրառման ձնի աուդիտը լինում է գործառնական ն խորհրդատվական: Գործառնական աուդիտի գործունեության արդյունքները ամփոփվում են աուդիտորական եզրահանգումներում ն արձանագրություններում, որոնք պատվիրատուի համար կողմնորոշիչ են դառնում իրենց հետագա տնտեսավարման զարգացման ճանապարհին: Խորհրդատվական աուդիտի արդյունքները չեն ամփոփվում որնէ արձանագրությամբ կամ փաստաթղթային ամրագրմամբ ն իրենց դրսնորումն են ստանում գործնական կիրառումից ստացվող փաստացի հետնանքների ձնով:

24.3 ԱՈՒԴԻՏԻ ն ՀԱՇՎԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Աուդիտն ու վերստուգումը, կիրառելով տնտեսական վերահսկողության համընդհանուր ճանաչում գտած միննույն հնարքները, արմատապես տարբերվում են ինչպես իրենց գործունեության նպատակներով ու բնույթով, այնպես էլ ստուգման կողմերի փոխհարաբերություններով ու արդյունքների ներկայացման ձներով:

Հաշվապահական հաշվառումն ու աուդիտորական գործունեությունը սերտաճման այնքան բարձր մակարդակ ունեն, որ գործնականում հաճախ դրանք շփոթում են իրար հետ: Տնտեսական վերահսկողության այս երկու օղակների նույնացումը նախ պայմանավորված է նրանով, որ աուդիտը հիմնականում իրականացնում է գործնական հաշվեքննում՝ հաշվային թղթակցությունների ձնավորման ու գրանցման, հաշվապահական տեղեկատվության ամփոփման ու ներկայացման համակարգի վերլուծության ճանապարհով, որը հատուկ է նան հաշվառման մեթոդի տարրերին: Բացի այդ, աուդիտորները հատուկ որակավորում ունեցող փորձառու հաշվապահներ են, որոնք իրենց գործունեության ընթացքում մեկ անգամ նս «աշխատացնում ն փորձարկում են» ձեռնարկությունում արդեն կայացած հաշվապահական մեխանիզմը: Սակայն աուդիտի ն հաշվապահության համեմատական բնութագիրը ներկայացնելիս ոչ թե հաշվի են առնվում կիրառվող մեթոդաբանությունն ու ուսումնասիրման եղանակները, այլ տնտեսական կառավարման համակարգում յուրաքանչյուրի դերն ու խնդիրները: Եթե հաշվապահական հաշվառման հիմնական խնդիրը կայացած տնտեսական գործառնությունների քանակական արդյունքների համակարգված ամրագրումն ու հաշվետվական ամփոփումն է որակական եզրահանգումներ կատարելու նպատակով, ապա աուդիտորական գործունեության նպատակը հիմնականում այդ հաշվետվության հավաստիության գնահատումն է: Հետնաբար, աուդիտորին հատուկ է ոչ միայն հաշվապահական անհրաժեշտ գիտելիքների իմացությունը, այլն կուտակված փորձի ն հմտության հիման վրա հաշվառման արդյունքների ճշտության գնահատման ունակությունը: Քանի որ աուդիտորական գործունեությանը զուգընթաց կիրառվում է պետական, գերատեսչական կամ հասարակական վերստուգումը, ապա գործնականում

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

երբեմն դժվարանում են նան միմյանցից տարբերակելու վերահսկողության այդ երկու ուղղությունները: Վերստուգումը, հանդես գալով որպես տնտեսական կառավարման կարնորագույն օղակ, գործում է իրեն հատուկ դրդապատճառներով, մեխանիզմներով ու շահերով: Այն, որ հաճախ աուդիտորական գործունեություն է ծավալվում հենց վերստուգիչ կազմակերպությունների պատվերով (հարկային տեսչություն, իրավապահ մարմիններ, ֆինանսների նախարարություն, կենտրոնական բանկ ն այլն), դեռնս չի խոսում վերահսկողության այդ երկու ինստիտուտների նույնացման մասին: Աուդիտն ու վերստուգումը, կիրառելով տնտեսական վերահսկողության համընդհանուր ճանաչում գտած միննույն հնարքները, արմատապես տարբերվում են ինչպես իրենց գործունեության նպատակներով ու բնույթով, այնպես էլ ստուգման կողմերի փոխհարաբերություններով ու արդյունքների ներկայացման ձներով:

24.4

ԱՈՒԴԻՏԻ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ՕՐԵՆՍԴՐԱԿԱՆ ԴԱՇՏԸ

Աուդիտորների համար շատ կարնոր է իմանալ աուդիտը կարգավորող հիմունքները ն ծանոթանալ կատարվող փոփոխությունների հետ: Կարնորություն է տրվում կորպորատիվ կառավարմանը, որը մեծ նշանակություն է տալիս ընկերության խորհրդին ն ընդհանուր վերահսկողության միջավայրին: Գոյություն ունի ընկերությունների կառավարման գլոբալիզացման միտում, ինչպիսին նկատվում է նան աուդիտում: Սա նշանակում է, որ աուդիտորները ոչ միայն պետք է տեղյակ լինեն իրենց ազգային օրենսդրությանը, այլն այն երկրների օրենսդրությանը, որտեղ նույնպես իրականացվում է աուդիտ: Մեծ ուշադրություն է դարձվում նան ներքին աուդիտի միջազգային ստանդարտների վրա՝ հատկապես Եվրոպայում: Սա կարող է պատճառ հանդիսանալ ներքին աուդիտում մոտեցումների փոփոխությանը, ն կարող է հստակորեն սահմանել աուդիտորների դերը ն նրանց գործունեության կանոնները: Աուդիտի կարգավորման վրա ընդհանուր մոտեցումներն են.  կորպորատիվ կառավարման պահանջներ,  ազգային օրենսդրություն,  ընդհանուր կանոններ, որոնք ազդում են բոլոր կազմակերպությունների վրա, օրինակ, առողջության, աշխատանքային անվտանգության ն բնապահպանության ոլորտներին վերաբերող կանոնները,  ընկերության որոշակի գործունեության վրա ազդող գործողությունների յուրահատուկ տեսակներ,  տնտեսության ոլորտների յուրահատուկ կանոնակարգում,  միջազգային կանոնակարգում: Թե՛ ներքին, ն թե՛ արտաքին աուդիտորները պետք է իրազեկ լինեն տնտեսության ոլորտներում կիրառվող կանոնակարգման հիմունքներին, որովհետն յուրաքանչյուր կազմակերպության գլխավոր նպատակն է գործել համապատասխան կարգավորման պահանջների համաձայն: Օրենսդրությամբ սահմանված արտաքին աուդիտի հիմունքները ներառում է երեք հիմնական ոլորտ՝  կորպորատիվ կառավարում,  հաշվապահական հաշվառման միջազգային ստանդարտներ,

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ



հանրային ոլորտի պահանջներ:

Կորպորատիվ կառավարում

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Աուդիտի նպատակն է կարծիք արտահայտել ֆինանսական հաշվետվությունների «Ճշմարիտ ն իրական» կամ «ճշմարիտ ներկայացված» լինելու մասին:

Կորպորատիվ կառավարումը աուդիտորների ուշադրության գլխավոր ոլորտներից մեկն է: Աուդիտորները պետք է ըմբռնեն, որ ներկայումս դա է ներքին ն արտաքին աուդիտների դերի բարձրացման շարժիչ ուժը: Կորպորատիվ կառավարման պահանջները անբավարար թողնելը կարող է մեծ ռիսկի տակ դնել ընկերության վարկանիշը: Նույնիսկ երբ ընկերությունները պարտավոր չեն առաջնորդվել կորպորատիվ կառավարման պահանջներով, դարձյալ դրանց նպատակն է բավարարել այդ պահանջները՝ վստահ լինելու համար, որ իրենց հեղինակությունը չի տուժում: Մասնավորապես, որոշ կազմակերպություններ օգտագործում են այս կամ նմանատիպ այլ մոդելներ` կատարելու համար իրենց ընդհանուր վերահսկողական կառուցվածքի ն կորպորատիվ կառավարման ֆունկցիաները: Համաձայն ԱՄՍ-ի (Աուդիտի միջազգային ստանդարտների)՝ աուդիտի նպատակն է կարծիք արտահայտել ֆինանսական հաշվետվությունների «Ճշմարիտ ն իրական» կամ «ճշմարիտ ներկայացված» լինելու մասին: Զարգացած աուդիտորական փորձ ունեցող երկրներում պարտադրանք է գործադրվում աուդիտորների վրա, որը ստիպում է նրանց՝ իրենց վրա վերցնել խարդախությունները հայտնաբերելու ն դրանց մասին տեղեկացնելու պատասխանատվությունը, չնայած որ դա աուդիտի գլխավոր նպատակը չէ: Ենթադրվում է, որ աուդիտորները աուդիտը անցկացնում են ֆինանսական հաշվետվություններում խարդախությունները հայտնաբերելու ակնկալիքով, սակայն դրա հետ մեկտեղ աուդիտը խարդախությունների բացակայության երաշխիք չի հանդիսանում: Համաձայն ԱՄՍ-ի՝ աուդիտորի պարտականությունների մեջ չի մտնում խարդախությունների մասին երրորդ կողմին տեղեկացնելը, չնայած ազգային օրենսդրությունը կարող է սահմանել նմանատիպ պահանջներ: Այնուամենայնիվ, հասարակությունը սպասում է, որ աուդիտորը կգործի որպես ֆինանսական «ոստիկան», չնայած օրենսդրության համաձայն ֆինանսական հաշվետվությունների մասին եզրակացության ներկայացման ժամանակ դա սովորաբար նրա գործառույթների մեջ չի մտնում: Աուդիտ մասնագիտությունը, ինչպես նան մյուս մասնագիտությունները, ենթարկվեցին ճնշման ընդլայնելու համար դրանց պատասխանատվության շրջանակները՝ ներառելով խարդախությունների հայտնաբերումը ն զեկույցը հատկապես հաճախակի դարձող անփութությունների պատճառով ընկերությունների դեմ հարուցված հայցերի ժամանակ: Այդուհանդերձ, օրենսդրական պահանջները, որոնց համաձայն աուդիտորը պետք է տեղեկացնի հայտնաբերված կամ կասկածվող կեղծիքների մասին, վերջին տարիներին ընդարձակվել են:

Աուդիտի ստանդարտներ, ԱՄՍ ն ազգային օրենսդրություն Հաշվապահական հաշվառման ստանդարտների ներառումը ազգային օրենսդրության մեջ գործնականում սովորական երնույթ է, սակայն աուդիտի ստանդարտների դեպքում նման մոտեցում հազվադեպ է հանդիպում: Աուդիտի ստանդարտների հաստատման իրավունքը վերապահվում է մասնագիտացված աուդիտորական կառույցներին: Վերջիններս, երբ զբաղվում են ստանդարտների մշակմամբ, աուդիտի ազգային ստանդարտներում նշում են աուդիտի միջազգային ստանդարտներից շեղման աստիճանը:

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

24.5 ԱՈՒԴԻՏԻ ԱՆՑԿԱՑՄԱՆ ՊԱՀԱՆՋՆԵՐԸ

Շատ երկրներում գոյություն չունեն պահանջներ, որոնց համաձայն բոլոր ընկերությունների ֆինանսական հաշվետվությունմները ենթակա են աուդիտի: Բացակայում է նան այն պահանջը, որի համաձայն բոլոր ընկերությունները ֆինանսական հաշվետվություններ կազմելու ժամանակ պետք է պահպանեն միննույն ֆորմատը, քանի որ փոքր ն միջին ընկերությունների համար հաճախ գոյություն ունեն բազմաթիվ բացառություններ: Այլ կերպ ասած, փոքր ընկերությունները ընդհանրապես ազատվում են աուդիտի անցկացման պահանջից: Փոքր ն միջին բիզնեսի ընկերությունները կարող են կազմել համառոտ հաշվետվություններ: Սովորաբար աուդիտորները նշանակվում են բաժնետերերի, տնօրենների ն երբեմն դիտորդ խորհրդի կամ աուդիտորական հանձնաժողովի կողմից: Զարգացած տնտեսություն ունեցող երկրներում պետական կազմակերպությունների սեփականաշնորհման ժամանակ սովորաբար առաջին աուդիտորները նշանակվում են ֆինանսների նախարարության կամ առնտրի նախարարության կողմից: Զարգացած աուդիտորական փորձ ունեցող երկրներում սովորաբար աուդիտորները նշանակվում են բաժնետերերի կողմից, սակայն որպես կանոն, նրանք առաջնորդվում են տնօրենների խորհրդատվություններով: Աուդիտորի նշանակման համար կարող է անհրաժեշտ լինել ձայների պարզ մեծամասնությունը, երկու երրորդը կամ 759` կախված ընկերության կանոնակարգից ն կանոնադրությունից: Այսպես օրինակ, Մեծ Բրիտանիայում աուդիտորը նշանակվում է ձայների պարզ մեծամասնությամբ: Սովորաբար աուդիտորները նշանակվում են մեկ տարի ժամկետով, սակայն հաճախ այդ ժամկետը երկարաձգվում է: Աուդիտորները ընկերության հետ ստորագրում են պայմանագիր, սովորաբար աուդիտորների վարձատրության չափը որոշվում է ընկերությունների տնօրենների կամ աուդիտի հանձնաժողովի կողմից: Որպես կանոն օրենսդրության մեջ նշվում է, որ աուդիտորը պետք է կախյալ չլինի իր հաճախորդից: Այն նախատեսում է նան, որ երկու կողմերի միջն գոյություն չպետք է ունենան աշխատանքային կամ ազգակցական կապեր: Օրինակ, աուդիտորին արգելվում է ցանկացած բնույթի վարձու աշխատանքի ընդունվել հաճախորդի մոտ կամ նրա հետ ունենալ որնէ ֆինանսական կապ՝ հանդիսանալով, ասենք, բաժնետեր: Մասնագիտացված մարմինները սովորաբար ունեն առավել մանրամասն ուղեցույցներ իրենց պրոֆեսիոնալ վարքագրքերում: Մինչն սահմանված ժամկետի ավարտը պատվիրատուի կողմից աուդիտորին պաշտոնից ազատելը կամ աուդիտորի կամավոր հրաժարվելը հազվադեպ երնույթ է: Եթե աուդիտորի ն պատվիրատուի միջն առաջանում են տարաձայնություններ վճարման կամ հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության վերաբերյալ, ապա նոր պայմանագրի կնքման ժամանակ աուդիտորը ուղղակի չի առաջարկում իր թեկնածությունը հաջորդ նշանակման համար ն (կամ) պատվիրատուն չի ընտրում այդ աուդիտորին: Մինչն պայմանագրի ավարտը աուդիտորի հեռացումը կամ պաշտոնից ազատումը խոսում է աուդիտորի ն հաճախորդի միջն լուրջ տարաձայնությունների մասին ն հաճախ ուղեկցվում է դատավարությամբ: Ավելի դժվար է աուդիտորին հեռացնելը, քան նրան նշանակելը, քանի որ բաժնետերերը ն (կամ) տնօրենները պետք է մանրամասն տեղեկացված լինեն

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ստեղծված խնդրի բնույթի մասին: Առավել հաճախ, որպեսզի որոշում ընդունվի աուդիտորի հեռացման մասին, անհրաժեշտ են տնօրենների ն (կամ) բաժնետերերի ձայների պարզ մեծամասնությունը, երկու երրորդը կամ 759, ընդ որում, ներկայացնելով դրա վերաբերյալ հատուկ գրավոր ծանուցագիր: Երբեմն աուդիտորներին հնարավորություն է տրվում գրավոր բացատրություն ներկայացնել ն ելույթ ունենալ այն նիստում, որում ներկայացվում է նրան հեռացնելու մասին առաջարկը: Հաճախ աուդիտորից պահանջվում է գրավոր կամ բանավոր հայտարարություն հիմնավոր պատճառների բացակայության վերաբերյալ, որոնց հիման վրա առաջադրվել է իր հեռացումը ն որոնց մասին պետք էր տեղեկացնել բաժնետերերին կամ այլ անձանց: Եթե առկա են այդպիսի հանգամանքներ, օրինակ, կան հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության կամ կասկածելի խարդախության հետ կապված լուրջ տարաձայնություններ, ապա աուդիտորը պետք է այդ մասին տեղեկացնի: Սովորաբար դա կոչվում է «հանգամանքների լուսաբանում»: Այս դրույթները անհրաժեշտ են նրա համար, որպեսզի երաշխավորեն, որ աուդիտորը պաշտոնից հեռացված չի լինի անհիմն պատճառներով՝ առանց բաժնետերերի գիտության ն, որ աուդիտորը չի փորձում խուսափել ծագած խնդիրների համար պատասխանատվությունից՝ «կամացուկ հեռանալով», առանց բաժնետերերին տեղեկացնելու: Հիշեք այն մասին, որ պատվիրատուն, աուդիտորին պաշտոնից ազատելով, կարող է խախտել պայմանագրի կետերը, իսկ աուդիտորը կարող է բողոք ներկայացնել նրա դեմ: Սովորաբար աշխատանքից հրաժարվելու դեպքում աուդիտորը պետք է գրավոր բացատրություն ներկայացնի ընկերությանը ն կարգավորող մարմիններին: Պահանջվում է նան ներկայացնել հանգամանքների լուսաբանում, ինչպես վերը նշվեց, ն աուդիտորին կրկին թույլատրվում է բանավոր ն գրավոր կերպով հաղորդակցվել բաժնետերերի ն այլ անձանց հետ: Որոշ երկրներում աուդիտորը կարող է նույնիսկ ընկերությունից պահանջել ժողովի գումարում՝ հրաժարականի պատճառները քննարկելու համար: Տվյալ դեպքում աուդիտորն է խախտում պայմանագրի որոշ կետեր, ն պատվիրատուն կարող է նրա դեմ բողոք ներկայացնել:

24.6 ՊՐՈՖԵՍԻՈՆԱԼ ՎԱՐՔ

Հաշվապահների ն աուդիտորների ասոցիացիաները ունեն պրոֆեսիոնալ վարքի ուղեցույց, որը կոչվում է «Մասնագիտական վարքագծի նորմեր»: Այդ փաստաթղթում ընդգրկվում են հիմնականում հետնյալ ոլորտները. • հիմնական սկզբունքները, • ամբողջականությունը, օբյեկտիվությունը ն անկախությունը, • գաղտնիության հիմնական սկզբունքները, • մասնագիտական նշանակման փոփոխությունները, • շահերի ընդհարումը, • գրանցամատյանների ն աշխատանքային փաստաթղթերի սեփականության իրավունքը, • հաշվապահների ն աուդիտորների մասնագիտական պարտականությունները,

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

•

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հաշվապահների ն աուդիտորների ասոցիացիաները ունեն պրոֆեսիոնալ վարքի ուղեցույց, որը կոչվում է «Մասնագիտական վարքագծի նորմեր»:

ծառայությունների դիմաց վճարները: Նորմերը տարածվում են Ասոցիացիայի բոլոր անդամների վրա, լինեն դրանք հիմնական, թե թղթակից: ա) Մասնագիտական, գործնական ն անձնական ֆինանսական հարաբերություններում անդամները պետք է դրսնորեն ազնվություն: Ազնվություն ասելով չպետք է հասկանալ միայն անկեղծություն, այլ նան ճշմարիտ ն արդարացի վերաբերմունք: բ) Բոլոր մասնագիտական ն գործարար քննարկումների ժամանակ անդամները պետք է ձգտեն օբյեկտիվության: Օբյեկտիվությունը դա միայն աուդիտորի կողմից կատարվող աշխատանքի բոլոր ասպեկտների հանդեպ ունեցած մտածելակերպն է: Դա ենթադրում է ինտելեկտուալ անկեղծություն: գ) Անդամները չպետք է ընդունեն կամ կատարեն այնպիսի աշխատանքներ, որոնց կատարման համար նրանք չունեն համապատասխան գիտելիքներ ն փորձ, քանի դեռ չունեն այնպիսի խորհրդատվություն կամ օժանդակություն, որը նրանց հնարավորություն կտա հմտորեն կատարելու աշխատանքը: դ) Անդամները պարտավոր են իրենց մասնագիտական աշխատանքը կատարել պահանջվող որակով, հոգատարությամբ, ջանասիրությամբ ն արագությամբ, ինչպես նան որպես անդամներ, ունենան իրենց սեփական կարծիքը տեխնիկական ն մասնագիտական ստանդարտների վերաբերյալ: ե) Անդամները պետք է լինեն պարկեշտ այն բոլոր անձանց հանդեպ, ում հետ հաղորդակցվում են իրենց ամբողջ աշխատանքի ընթացքում: Ներքին աուդիտորի վարքագծի նորմեր: Ներքին աուդիտորները իրենց վարքագծի նորմերի վերաբերյալ ունեն միննույն պարտականությունները: ա) անդամները իրենց պարտականությունների իրականացման ընթացքում պետք է գործեն ազնվորեն, օբյեկտիվորեն ն ջանասիրաբար, բ) անդամները պետք է ցուցաբերեն հավատարմություն իրենց կազմակերպությանը վերաբերող բոլոր հարցերում: Բոլոր դեպքերում անդամները պետք է խուսափեն անօրինական ն ոչ պատշաճ գործողություններին մասնակցելուց, գ) անդամները գիտակցաբար չպետք է գործեն այնպես, որի արդյունքում կարող է վարկաբեկվել իրենց մասնագիտությունը կամ կազմակերպությունը, դ) անդամները պետք է խուսափեն մասնակցելու այն գործարքներին, որոնք ընդհարվում են իրենց կազմակերպության շահերին կամ խոչընդոտում են իրենց պարտականությունների օբյեկտիվ կատարմանը, ե) անդամները, չպետք է ընդունեն որնէ նյութական արժեքներ աշխատակիցներից, պատվիրատուներից, մատակարարներից կամ որնէ գործարքից, որոնք ինչոր ձնով կապ ունեն իրենց կազմակերպության հետ կամ որը կարող է գցել իրենց մասնագիտական վարկանիշը, զ) անդամները պետք է ստանձնեն այնպիսի ծառայությունների մատուցում, որը կարող են լիարժեքորեն կատարել մասնագիտական հմտությամբ, է) ներքին աուդիտի մասնագիտական գործընթացում անդամները պետք է ընտրեն հարմար միջոցներ ստանդարտներով աշխատելու համար, ը) անդամները պետք է շրջահայաց լինեն իրենց պարտականությունների կատարման ընթացքում ստացված տեղեկատվության օգտագործման նկատմամբ ն չպետք է գաղտնի տեղեկատվությունը օգտագործեն անձնական շահերի համար, թ) անդամները իրենց աշխատանքի վերաբերյալ եզրակացություն կազմելու նպա-

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

տակով պետք է լուսաբանեն իրենց հայտնի բոլոր, էական փաստերը: Հակառակ դեպքում այն կարող է խեղաթյուրել ստուգման վերաբերյալ կազմված եզրակացությունները կամ թաքցնել անօրինական գործողությունները, ժ) անդամները անընդհատ պետք է հետնեն, որպեսզի իրենց կողմից մատուցվող ծառայությունները իրականացվեն արդյունավետորեն, որակյալ ն պրոֆեսիոնալ մակարդակով, ի) անդամները իրենց մասնագիտական գործունեության ընթացքում պետք է ավելի լավ գիտակցեն իրենց պարտականությունները՝ պահպանելու համար մասնագիտական ունակությունների, վարքի ն օբյեկտիվության ստանդարտները: Անդամները պետք է գործեն սահմանված կանոնների համաձայն ն ձգտեն ինստիտուտի նպատակներին:

ԱԶՆՎՈՒԹՅՈՒՆ, ՕԲՅԵԿՏԻՎՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԱՆԿԱԽՈՒԹՅՈՒՆ

Հիմնական սկզբունքը նշում է, որ անդամի օբյեկտիվությունը պետք է լինի կասկածից դուրս, եթե նա եզրակացություն է տալիս որպես աուդիտոր: Այդ օբյեկտիվությունը կարող է երաշխավորվել, եթե անդամը անկախ է կամ համարվում է անկախ: Այս սկզբունքին հետնում են մի շարք ռիսկային ոլորտների քննարկումը ն լուսաբանումը: Ամենակարնոր ռիսկային ոլորտները նշված են ստորն ավելի մանրամասնորեն: Հայտնի է, որ որնէ պատվիրատուից կամ պատվիրատուների խմբից ստացվող եկամտից կախվածությունը կարող է վնասել աշխատանքի օբյեկտիվությանը: Օրինակ, որնէ աուդիտորական ընկերություն, որի եկամտի մեծ մասը ստացվում է մի պատվիրատուից, դժվարությամբ կարող է դիմադրություն ցուցաբերել որոշակի տարաձայնության հանդեպ, քանի որ այդ պատվիրատուին կորցնելը (նան աուդիտորի հեռացումն ու հրաժարումը) կործանարար ազդեցություն կարող է ունենալ աուդիտորական ընկերության ֆինանսական վիճակի վրա: Այդ իսկ պատճառով պահանջվում է, որ մեկ պատվիրատուի կամ պատվիրատուների խմբի կողմից շարունակաբար կատարվող վարձավճարների չափը չգերազանցի համախառն եկամտի 159-ը (այս պահանջը ավելի մեղմ է դառնում այն տարիներին, երբ գործունեությունը գտնվում է ձնավորման կամ ճգնաժամային շրջանում): Այնուամենայնիվ, որտեղ ներառված են հանրային շահերը (օրինակի համար ֆոնդային բորսայում գրանցված կամ շահեր հետապնդող ընկերություններում), այնտեղ վարձավճարը պետք է կազմի համախառն եկամտի մինչն 109-ը: Եթե աուդիտորական ընկերության որնէ գրասենյակի եկամուտը գործնականում գերազանցում է վերոնշյալ սահմանափակումները, վերջինիս առումով խախտում չառաջացնելով ամբողջ ընկերության գծով, ապա իրականացված աուդիտի վերաբերյալ վերջնական եզրակացություն տալու պարտականությունը պետք է փոխանցվի տվյալ աուդիտորական ընկերության մեկ ուրիշ գրասենյակին: Եթե պատվիրատուները ընդունում են վերոնշյալ սահմանափակումները, ապա նրանք կունենան անհրաժեշտ ապահովություն: Երբ որնէ պատվիրատուի կողմից վճարվող վարձը գերազանցում է նրա համախառն եկամտի 109-ը (հանրային շահեր ներկայացնող ընկերություններում 59-ը), ապա անհրաժեշտ է սկսել ստուգման գործընթաց :

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Սովորաբար համարվում են սերտ կապակցված վերը նշված անձանց հետ. կին (ամուսին), անչափահաս երեխաներ (ներառյալ խորթ երեխաներ), ընկերությունը, որտեղ նրա բաժնեմասը ≥209-ից:

բ) Ընտանեկան ն այլ անձնական հարաբերություններ Խնդիրներ կարող են ծագել, երբ (i) աուդիտորական գործունեությունը կամ դրա հետ սերտ կապերի մեջ գտնվող յուրաքանչյուր անձ (աուդիտոր) գործարքային ընդհանուր շահեր ունի պատվիրատուի կամ նրա աշխատողների հետ, (ii) ընկերության որնէ աշխատակից սերտ կապեր ունի աուդիտորական աշխատակազմի որնէ անդամի հետ: Հետնյալ անձինք սովորաբար համարվում են սերտ կապակցված վերը նշված անձանց հետ. (i) կին (ամուսին), (ii) անչափահաս երեխաներ (ներառյալ խորթ երեխաներ), (iii) ընկերությունը, որտեղ նրա բաժնեմասը ≥209-ից: Հետնյալ անձինք սովորաբար համարվում են սերտ կապակցված վերը նշված ընկերության հետ. (i) որնէ գործընկեր, կամ կորպորատիվ ընկերության դեպքում՝ տնօրեն կամ բաժնետեր, (ii) որնէ անձ, որը սերտորեն կապակցված է վերոնշյալ (i) կետի հետ, (iii) աուդիտորական գործունեության որնէ մասնակից: Այս խմբերը սպառիչ չեն: Օրինակ, ամուսնական կամ արյունակցական կապեր չունեցող մարդիկ, այնուամենայնիվ, կարող են ունենալ արյունակցական կապերից ավելի սերտ ընկերական հարաբերություններ: Աուդիտորը պետք է միշտ հիշի ոչ միայն անկախությունը պահպանելու, այլ նան այն բացահայտ ցուցադրելու անհրաժեշտությունը: Անկախությանը սպառնացող վտանգը կարող է փոքր լինել, եթե հիմնական աուդիտորը կամ բարձրաստիճան պաշտոնատար անձը անձամբ չի մասնակցում աուդիտի անցկացմանը, այն պատճառով, որ նրա աշխատավայրը հեռու է գտնվում եզրակացության (հաշվետվության) ներկայացման համար պատասխանատու գրասենյակից, ն գործնականում իրականացվող ներքին ընթացակարգերը տրամադրում են ապահովության արդյունավետ միջոցներ: Ապահովության վերոնշյալ միջոցները կարող են ներառել հիմնական աուդիտորի կամ բարձրաստիճան պաշտոնատար անձի ռոտացիան: Նմանապես, ստորադաս պաշտոնյայի հետ հարաբերությունները կարող են ավելի փոքր վտանգ սպառնալ, քան բարձրաստիճան պաշտոնատար անձի կամ հիմնական աուդիտորի հետ հարաբերությունները: Անդամը չպետք է մասնակցի որնէ ընկերության աուդիտի անցկացման գործընթացին, եթե նա տվյալ ժամանակահատվածում կամ աուդիտի անցկացման առաջին օրվանից հաշված՝ նախկին երկու տարիների ընթացքում տվյալ ընկերությունում եղել է պաշտոնատար անձ (ոչ աուդիտոր) կամ աշխատող: գ) Շահեր բաժնետոմսերում ն այլ ներդրումներում Մասնագիտացված աուդիտորական ընկերությունը պետք է երաշխավորի, որ չունի այնպիսի պատվիրատու ընկերություն, որում որնէ աուդիտոր կամ աուդիտորի հետ սերտ կապերի մեջ գտնվող որնէ անձ բաժնեմաս ունի (կամ ունի շահավետ հետաքրքրություն բաժնեմասերում): Ամուսնության առնչությամբ ձեռք բերված կամ ժառանգված բաժնետոմսերը պետք է իրացվեն առաջին հնարավորության դեպքում այնպիսի ժամանակամիջոցում, երբ այդ գործառնությունը հավասարազոր չի լինի ապօրինի կերպով ձեռք

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Աուդիտորական կազմակերպությունը չպետք է ուղղակի կամ անուղղակի ձնով պատվիրատուից վերցնի փոխառություն:

բերված տեղեկատվության հիման վրա կատարված գործարքին: Նմանապես պետք է վարվել նան այն դեպքերում, երբ մի ընկերություն դառնում է նոր պատվիրատու: Գործնականում աուդիտ իրականացնող աշխատակազմում չպետք է ներառվի այնպիսի անդամ, որը կամ որի հետ սերտ կապերի մեջ գտնվող յուրաքանչյուր անձ բաժնեմաս (բաժնեմասից շահ) ունի աուդիտի ենթարկվող ընկերությունում: դ) Փոխառություններ Աուդիտորական կազմակերպությունը կամ դրան սերտորեն կապված որնէ անձ չպետք է ուղղակի կամ անուղղակի ձնով (i) պատվիրատուից վերցնի փոխառություն կամ գրավ՝ երաշխիքի դիմաց, (ii) ընդունի փոխատվություն պատվիրատուի կողմից կամ (iii) պատվիրատուի երաշխավորմամբ վերցնի փոխառու թյուններ կամ ձեռք բերի այլ պարտավորություններ: Որպես կանոն նշվածը չի խանգարում՝ (i) ունենալ կրեդիտորական հաշիվ բանկում կամ նման ֆինանսական հաստատությունում, որը պատկանում է պատվիրատուին, (ii) պատվիրատուին տալ փոխատվություն, օվերդրաֆտ կամ անշարժ գույքի դիմաց գրավ, եթե դա կատարվում է առնտրային ն գործարքային սովորական պայմանների համաձայն: ե) Ապրանքներ ն ծառայություններ, հյուրասիրություններ Օբյեկտիվությունը կարող է վտանգվել կամ վտանգված թվալ՝ պատվիրատուից ապրանքներ, ծառայություններ կամ հյուրընկալություն ընդունելու դեպքում: Ապրանքները ն ծառայությունները չպետք է ընդունվեն աուդիտորական կազմակերպության, կամ նրա հետ սերտորեն կապված որնէ անձի կողմից, եթե դրանց արժեքը բավական համեստ չափերի չէ: Անհարկի հյուրասիրության ընդունումը նույնպես կարող է հանգեցնել վտանգի սպառնալիքի: զ) Պատվիրատուներին այլ ծառայությունների մատուցում Սկզբունքորեն սրա վերաբերյալ առարկություն չկա, սակայն պետք է ուշադիր լինել չիրականացնելու կառավարչական գործառույթներ կամ ընդունելու կառավարչական որոշումներ: Այնուհանդերձ, հաշվապահական հաշվառման աշխատանքը աուդիտորի կողմից չպետք է իրականացվի հանրային ընկերությունում, բացառությամբ ծայրահեղ անհրաժեշտ իրավիճակների կամ ընթացիկ գրասենյակային բնույթի աշխատանքներին օժանդակելու դեպքերի: Օրինակի համար նմանատիպ օժանդակությունը կարող է ներառել օրենքով սահմանված հաշիվների եզրափակումը՝ ներառելով ամփոփումը ն հարկային պարտավորությունները: Նմանատիպ աշխատանքի մասշտաբներն ու էությունը պետք է ստուգվեն կանոնավոր ձնով: Բոլոր դեպքերում, երբ աուդիտորական կազմակերպությունը ներգրավված է պատվիրատուի համար հաշվապահական գրանցումների պատրաստմանը, պետք է հաշվի առնել նախազգուշական հետնյալ պայմանները. (i) պատվիրատուն իր վրա պետք է վերցնի հաշիվների համար պատասխանատվությունը, (ii) աուդիտորը չպետք է հանձն առնի ղեկավարության դերը՝ վարելով կազմակերպության գործերը, ն (iii) աուդիտորը պետք է իրականացնի համապատասխան թեսթեր, նույնիսկ եթե կատարվել ն պահպանվել են անհրաժեշտ գրանցումները:

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Անդամները ընդհանրապես պետք է խուսափեն խորհրդատվական ն կառավարչական գործառույթներ իրականացնելուց: է) Չափազանց բարձր վճարներ Չափազանց բարձր վճարների առկայությունը կարող է վնասել օբյեկտիվությանը (կամ կարող է այդպես թվալ): Մինչն աուդիտի աշխատանքները սկսելը պետք է վերլուծել իրավիճակը՝ ճշտելու համար, թե արդյոք չափազանց բարձր վճարները, ներառյալ նան ընթացիկ առաջադրանքների համար կատարված վճարները, կարող են դիտվել որպես մեծ նշանակություն ունեցող փոխատվություններ: Դրանից հետո արդեն խաղի մեջ է մտնում վերոնշյալ (դ) ռիսկի ոլորտը: ը) Դատավեճեր կամ այդպիսիք ծագելու վտանգ Օբյեկտիվությունը կարող է լինել վտանգված (կամ այդպես թվալ), երբ աուդիտորի ն պատվիրատուի միջն ծագել է դատական վեճ կամ առկա է այդպիսին ծագելու վտանգ: Այսպիսի հակասական իրավիճակներում ի հայտ է գալիս աուդիտորի կարողությունը` ճշմարիտ ն իրական ձնով ներկայացնելու ընկերության հաշիվները: Հանգամանքների բերումով տեղի ունեցած վեճի ընթացքում ընկերության ղեկավարությունը կարող է չցանկանալ աուդիտորին տրամադրել անհրաժեշտ տեղեկատվություն: Այնուամենայնիվ, եթե անփութության հետնանքով ստացվել է որնէ ծանուցագիր, ապա սովորաբար դա կարող է վնասել անկախությանը: Չվճարված վճարների վերաբերյալ կազմված ծանուցագիրը չի կարող այդպիսի ազդեցություն ունենալ, քանի դեռ ներառված գումարները նշանակալի մեծություն չունեն: թ) Ասոցիացված կազմակերպություններ. ազդեցություններ աուդիտորական կազմակերպությունից դուրս Ճնշումներ կարող են առաջանալ աուդիտորական կազմակերպությունից դուրս ասոցիացված կազմակերպությունների կամ այլ արտաքին այնպիսի անձանց կողմից, ինչպիսիք են բանկերը, միջնորդները, կառավարությունը կամ գործարար աշխարհը: Ընկերության վերստուգիչ ապարատը պետք է պատրաստ լինի դիմակայելու այդ ճնշումներին: ժ) Քվեարկություն աուդիտորի նշանակման վերաբերյալ Երբ աուդիտորական աշխատակազմի որնէ անդամ ինչ-որ բաժնեմաս ունի աուդիտի ենթարկվող ընկերությունում, ապա այդ անդամը չպետք է քվեարկի ընկերության ընդհանուր ժողովներում աուդիտորների նշանակման, հեռացման կամ վարձատրման հարցերի քննարկման ժամանակ:

24.7. ՕԲՅԵԿՏԻՎՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԱՆԿԱԽՈՒԹՅՈՒՆ

Յուրաքանչյուր ընկերություն պետք է հաստատի վերանայման ընթացակարգեր (ներառյալ տարեկան ստուգում), անկախությունը չկորցնելու համար: Այս ընթացակարգերը պետք է հնարավորություն ընձեռեն ընկերությանը ինքնավերահսկողության համար, որպեսզի յուրաքանչյուր պարտավորություն հնարավոր լինի ընդունել կամ շարունակել ն ճշտել այն իրավիճակները, երբ անկախությունը կարող է վտանգված լինել ն, երբ անհրաժեշտ է, կիրառել ապահովող համապատասխան միջոցներ: Այդպիսի ապահովող միջոցները կարող են ներառել` կախված աուդիտորական գործունեության մեծությունից ն հանգամանքներից.

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ա) ղեկավարության որնէ անդամի կամ որակավորված աշխատակցի ներառումը աուդիտորական աշխատակազմում, բ) պարբերաբար փոփոխել հիմնական աուդիտորին, գ) աուդիտորական աշխատակազմի ավագ անդամների պարբերաբար փոփոխություն: Ներքին աուդիտորներ ն ազնվություն, օբյեկտիվություն ն անկախություն: Ներքին աուդիտորներից նույնպես պահանջվում է ցուցաբերել ազնվություն, օբյեկտիվություն ն ջանասիրություն, մինչդեռ պատվիրատուի հետ նրանց հարաբերությունները տարբերվում են արտաքին աուդիտորների պատվիրատուների հետ ունեցած հարաբերություններից: Ներքին աուդիտորները, ենթադրվում է, որ պետք է լինեն օբյեկտիվ ն անկախ, ն պետք է արգելեն յուրաքանչյուր գործունեություն, որը կարող է վտանգել դրանք: Անկախության գաղափարը ներքին աուդիտորների համար դարձել է քննարկման առարկա: Սա բխում է ներքին աուդիտի փոփոխական բնույթից ն հատկապես անցումից է՛լ ավելի խորհրդատվական ոճի ն անկախությունը վտանգող գործողություններին մասնակցությունից: Այնուամենայնիվ, ներքին աուդիտի ինստիտուտի (ՆԱԻ) կողմից տպագրված ներքին աուդիտի նոր սահմանման մեջ, անկախությունը մնում է կարնոր սկզբունքներից մեկը: Այն բավարարվում է երկու գլխավոր ասպեկտների միջոցով. ա) ներքին աուդիտի կազմակերպչական կարգավիճակը երաշխավորելու համար, որ իրենց անկախությունը վնասված չէ ն կարող են աուդիտի ենթարկված ոլորտի վերաբերյալ եզրակացություն հայտնել, բ) ներքին աուդիտի օբյեկտիվությունն ու մասնագիտացումը, երաշխավորելու համար, որ պահպանվել է կարծիք արտահայտելու համար համապատասխան անկախությունը: Ազնվության ն անկեղծության պահանջները բավարարելու համար, ներքին աուդիտորները պետք է բավարարեն օրենսդրության այլ պահանջները. օրինակ, բացառել շահերի բախումը ն նվերների ընդունումը: Ե՛վ ներքին, ն՛ արտաքին աուդիտորների համար ներքին աուդիտորի պրոֆեսիոնալիզմը կարող է ապահովել այն, որ պահպանված են վարքագծի ստանդարտները:

ԳԱՂՏՆԻՈՒԹՅՈՒՆ

Պատվիրատուի կամ նրա աշխատակիցների վերաբերյալ մասնագիտական աշխատանքի ընթացքում ստացված գաղտնի տեղեկատվությունը չպետք է բացահայտվի, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ նրանց կողմից առկա է համաձայնություն կամ, երբ կա հասարակական պարտականություն կամ, երբ կա իրավական կամ մասնագիտական պարտականություն այն բացահայտելու համար: Աուդիտորական խմբի որնէ անդամ մասնագիտական աշխատանքի ընթացքում ձեռք բերված տեղեկատվությունը չպետք է օգտագործի իր անձնական շահերի կամ երրորդ կողմի շահերի համար: Երբ աուդիտորական խմբի որնէ անդամ տարակուսանքի մեջ է առանձնահատուկ հարցի վերաբերյալ, ապա այն պետք է ամբողջությամբ քննարկվի իր ընկերությունում կամ կազմակերպությունում: Եթե հարցը առանձնահատուկ չէ կամ, եթե ի վիճակի չէ խնդիրը լուծելու, ապա անդամը պետք է դիմի իրավաբանի, ն (կամ) խորհուրդ հարցնի համապատասխան ինքնակարգավորվող կառույցից:

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Պատվիրատուի կամ նրա աշխատակիցների վերաբերյալ մասնագիտական աշխատանքի ընթացքում ստացված գաղտնի տեղեկատվությունը չպետք է բացահայտվի:

Աուդիտորը պատվիրատուի համար աշխատանքներ կարող է կատարել միայն պատվիրատուի կողմից բոլոր տեղեկությունները տրամադրվելու դեպքում: Հակառակ դեպքում նա պետք է հրաժարվի աշխատանքից: Եթե պարտավորությունների կատարման ընթացքում պատվիրատուն թերանում է անհրաժեշտ տեղեկատվության ապահովման գործում, ապա աուդիտորը պետք է նշի այն իր եզրակացությունում: Աուդիտորը պետք է նան որոշի շարունակե՞լ աշխատանքը, թե ոչ: Երբեմն, իր աշխատանքի ընթացքում, աուդիտորը կարող է պատվիրատուից ստանալ այնպիսի տեղեկատվություն, որը վերաբերում է մեկ այլ պատվիրատուի կողմից ստացված տեղեկատվությանը: Նման պարագաներում, առանց առաջին պատվիրատուի թույլտվության, երկրորդ պատվիրատուին տեղեկատվության բացահայտումը կհամարվի գաղտնիության սկզբունքի ոտնահարում: Դեռ ավելին, աուդիտորը պետք է ջանք գործադրի փոխարինելու տեղեկատվությունը, երկրորդ պատվիրատուի հաշվապահական գրանցամատյաններից ն փաստաթղթերից ստացված ապացույցներով: Գաղտնիությունը աուդիտորների պայմանագրի հիմնական կետերից է, ն աուդիտորական ընկերության աշխատակազմի անդամները չպետք է բացահայտեն աուդիտի իրականացման ընթացքում պատվիրատուի գործերի մասին ձեռք բերված տեղեկատվությունը: Աուդիտորը չունի ո՛չ իրավունք, ո՛չ պարտականություն, չթույլատրված բացահայտումներ կատարելու հարկային, իրավապահ ն այլ մարմիններին: Այնուամենայնիվ, կան հանգամանքներ, որոնց դեպքում աուդիտորը ազատ է տեղեկատվությունը բացահայտելու հարցում՝ հաշվի չառնելով պատվիրատուի ցանկությունները, ինչպես նան կան հանագամանքներ, երբ աուդիտորը պարտավոր է տեղեկատվությունը բացահայտել: Աուդիտորական աշխատակազմի անդամը պարտավոր է բացահայտում կատարել պետական ն այլ մարմիններին. ա) եթե դատավորը ստիպում է կատարել բացահայտում, բ) եթե աուդիտորը կասկածում է պատվիրատուին ահաբեկչական հանցագործություն կատարելու համար, գ) եթե աուդիտորը կասկածում է պատվիրատուին թմրաբիզնեսով զբաղվելու գործում, դ) եթե աուդիտորը գտնում է, որ բանկային, ապահովագրական, անվճարունակության ն ֆինանսական ծառայությունների օրենսդրության ներքո, իր պատվիրատուն գործում է անխոհեմ կամ չի համապատասխանում նման գործունեության պահանջներին:

24.8 ԱՈՒԴԻՏՈՐԻ ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐԸ

Աուդիտորի աշխատանքային փաստաթղթերը իր սեփականությունն են, ն դրանք տրամադրելու յուրաքանչյուր պահանջ կարող է մերժվել: Սակայն, եթե հարկային մարմինների ներկայացուցիչն է պահանջում աշխատանքային փաստաթղթերը, որը վերաբերում է մի պատվիրատուի, որի գործերը հետաքննման մեջ են, ապա աուդիտորը պետք է երաշխավորի, որ իր պատասխանները ներկայացնում են պատվիրատուի հնարավորինս լավագույն շահերը, եթե իր կարծիքով, փաստաթղթերի ներկայացումը լավագույն կերպով կպաշտպանի պատվիրատուի շահերը, ն

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

պատվիրատուն չի առարկում, ապա նա կարող է վարվել այդպես: Երբեմն հարկային մարմինների ներկայացուցիչները կարող են աուդիտորից պահանջել իր աշխատանքային փաստաթղթերի պատճենները: Այսպիսի պահանջը կարող է վերաբերել որնէ պատվիրատուի կամ գործերի առավել մանրազնին քննությամբ զբաղվող տեսուչների գրասենյակի: Երկու դեպքում էլ, կարելի է ենթադրել, որ հարկային մարմինները լուրջ կասկածներ ունեն հաշվապահական հաշվառման ստանդարտների պահպանման վերաբերյալ ն ցանկանում են հաստատել կամ ցրել իրենց կասկածները: Ներքին աուդիտորներից նույնպես պահանջվում է պահպանել իրենց մասնագիտական աշխատանքի վերաբերյալ գաղտնիությունը: Հետնաբար, գաղտնի տեղեկատվությունը նրանք չպետք է օգտագործեն անօրինական կերպով՝ անձնական շահերից ելնելով կամ վնաս հասցնելով կազմակերպությանը: Իրենց մասնագիտական աշխատանքն իրականցնլու համար ներքին աուդիտորներին պետք է տրամադրվի բոլոր անհրաժեշտ տեղեկատվությունը, որն էլ ստիպում է նրանց ապահովել գաղտնիությունը: Եթե նմանատիպ գաղտնիությունը չի պահպանվում ն կազմակերպությունում բացակայում է վստահությունը, ապա ներքին աուդիտը չի կարող ճշգրիտ կերպով կատարել իր դերը: Այնուամենայնիվ, կան որոշակի հանգամանքներ, որոնց դեպքում, հակառակ կազմակերպության ցանկություններին, ներքին աուդիտորը ցանկանում է տեղեկատվություն տրամադրել այլ մարմիններին: Սա այն տեղեկատվության տրամադրումն է, որը վերաբերում է ընկերության սխալ կամ կեղծ գործունեությանը: ՆԱԻ-ը հրապարակել է մի համառոտ տեղեկագիր ընկերության սխալ կամ կասկածելի գործունեության վերաբերյալ, որը պահանջում է, որ պոտենցիալ սխալ կամ կասկածելի գործունեության դեպքում աուդիտորը պետք է որոշի, թե արդյո՞ք բաժանմունքները գործում են ՆԱԻ–ի ստանդարտներին համապատասխան, ն արդյո՞ք ներքին աուդիտի ղեկավարը ուղղակի կապ ունի աուդիտի հանձնաժողովի հետ, որտեղ փաստերը զեկուցվել են լիարժեքորեն: Սա գաղտնիության ն ազնվության միջն եղած հավասարակշռությունն է ն գլխավոր գործոնն է հանդիսանում պարզելու, թե ընկերությունում առկա՞ են արդյոք այնպիսի առողջ գործընթացներ, որոնք կկանխեն նմանատիպ դիլեմաների ծագումը: Եթե աուդիտորական ծառայությունը ունի բավարար կազմակերպչական կարգավիճակ, անկախություն ն մուտք տնօրենների խորհուրդ ն աուդիտի հանձնաժողով, ապա դա կնվազեցնի ցանկացած ռիսկ: Եթե աուդիտի բաժինը անկարող է լուծել ներքին իրավիճակը, ապա պետք է փնտրի արտաքին խորհուրդներ: Աուդիտորները հաճախ ունեն ոչ բավարար անկախություն իրենց պատվիրատուներից, որոնց համար նրանք մատուցում են մի շարք հարակից ծառայություններ ն իրենց պատվիրատուների հետ գտնվում են սերտ հարաբերությունների մեջ: Աուդիտորը մեղադրվում է, վճարներից զրկվելու վախի պատճառով, ոչ անկողմնակալ աուդիտորական եզրակացություն տրամադրելու մեջ: Երբ պոտենցիալ պատվիրատուն խնդրում է աուդիտորին անցկացնել աուդիտ, աուդիտորին անհրաժեշտ է ուսումնասիրել օրենսդրական պահանջները եւ վարքի հետ կապված հարցերը (հատկապես, երբ պոտենցիալ պատվիրատուն նախկինում ունեցել է այլ աուդիտոր): Սակայն, աուդիտորի տեսանկյունից, գոյություն ունի ոչ պակաս կարնոր առնտրային նկատառում, որը պետք է կազմվի մինչն պոտենցիալ պատվիրատուի պատվերը հանձն առնելը կամ հրաժարման որոշում կայացնելը: Սույն հատվածը

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

վերաբերում է այդ որոշմանը: ԱՄՍ 310 –ի նպատակը

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Իրենց մասնագիտական աշխատանքն իրականցնլու համար ներքին աուդիտորներին պետք է տրամադրվի բոլոր անհրաժեշտ տեղեկատվությունը:

1. «Գործիմացությունը» ԱՄՍ 310 - Սույն ստանդարտի նպատակն է ստանդարտներ սահմանել եւ ուղեցույցներ տրամադրել այն մասին, թե ինչ է նշանակում գիտելիքներ աուդիտի ենթակա կազմակերպության գործունեության վերաբերյալ, ինչու է այն կարեւոր աուդիտորների եւ աուդիտում ներգրավված անձնակազմի համար, ինչու է այն անհրաժեշտ աուդիտի անցկացման բոլոր փուլերում, եւ թե ինչպես է աուդիտորը ձեռք բերում ու կիրառում այդ գիտելիքները: Առանց նմանատիպ տեղեկությունների, աուդիտորը չի կարող որոշել՝ սկսե՞լ գործարք նոր պատվիրատուի հետ, թե՞ ոչ, քանի որ նա չի կարող կշռադատել իր գործարքի իրական ռիսկերը ն օգուտները: «Ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի անցկացման ժամանակ աուդիտորը պետք է ունենա կամ ձեռք բերի աուդիտի ենթակա կազմակերպության գործունեության վերաբերյալ բավականաչափ գիտելիքներ, որոնք հնարավորություն կտան նրան ճանաչելու եւ հասկանալու այն իրադարձությունները, գործարքներն ու գործառնությունները, որոնք աուդիտորի կարծիքով կարող են էական ազդեցություն ունենալ ֆինանսական հաշվետվությունների, աուդիտի ընթացքի կամ աուդիտորական եզրակացության վրա»: Անհրաժեշտ տեղեկությունները ձեռք են բերվում ինչպես պատվիրատուի հետ գործարք սկսելուց առաջ, այնպես էլ հետո: Մինչեւ պարտավորությունների ստանձնումը, աուդիտորը պետք է ստանա նախնական տեղեկություններ տնտեսավարող սուբյեկտի գործունեության ոլորտի, սեփականության իրավունքի, ղեկավարման ու գործունեության մասին եւ նաեւ պետք է հաշվի առնի, թե կարող է արդյոք ստանալ բավարար տեղեկություններ աուդիտի ենթակա գործունեության վերաբերյալ: Պարտավորությունը ստանձնելու համար, ինչպես աշխատանքների կատարման սկզբնական փուլում, այնպես էլ աուդիտի իրականացման ընթացքում, պետք է ապահովվի առավել մանրամասն տեղեկություններով: Սա միասնական մի գործընթաց է եւ պետք է ընդգրկի հետեւյալ բնագավառները. Պարտավորությունների կատարման հետագա ընթացքի ժամանակ աուդիտորը պետք է թարմացնի նախկինում ստացած տեղեկությունները՝ ներառելով նախորդ տարվա աշխատանքային փաստաթղթերից վերցված տեղեկատվությունը: Աուդիտորները պետք է աշխատեն նան որոշել անցյալ տարիների համեմատ տեղի ունեցած հատկանշական փոփոխությունները: Անհրաժեշտ տեղեկատվությունը կարելի է ստանալ տնտեսավարող սուբյեկտի եւ գործունեության ոլորտի նախկին փորձից, պատվիրատուների հետ քննարկումներից (հիմնականում տնօրենների եւ ներքին աուդիտորների հետ), նախկին աուդիտորների հետ քննարկումներից, տնտեսավարող սուբյեկտից դուրս գտնվող իրազեկ անձանց հետ քննարկումներից, տպագրված տեղեկագրերից ն այլ հրապարակումներից, պատվիրատուի՝ կազմակերպություն կատարած այցելությունից, նախորդ տարվա ֆինանսական հաշվետվություններից եւ այլ ներքին փաստաթղթերից, ինչպիսիք են կառավարչական տեղեկատվությունը, միջանկյալ հաշվետվությունները, համակարգերի վերաբերյալ փաստաթղթերը, բյուջեները եւ ենթադրությունները: Ռիսկը այստեղ գլխավոր գործոնն է, հատկապես պատվիրատուի պատվերը

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ընդունելու վերաբերյալ որոշում կայացնելիս: Պատվիրատուների ստուգման գործընթացը՝ պոտենցիալ ռիսկային պատվիրատուների բացահայտման համար է: Ռիսկային պատվիրատուն այն պատվիրատուն է, որը կարող է աուդիտի ծառայությունների դիմաց տրվող վճարը գերազանցող ծախսեր պատճառել: Ծախսերը պետք է դիտել իրենց ընդարձակ ենթատեքստի տեսանկյունից. օրինակ, եթե պատվիրատուն աուդիտորի անփութության համար դիմում է դատարան, ապա աուդիտորը պետք է իրեն պաշտպանելու համար ծախսեր կատարի: Նույնիսկ եթե աուդիտորը համոզված է, որ ինքը թույլ չի տվել անփութություն, կարող է տուժել նրա համբավը, հատկապես եթե նա մեղադրվում է մի քանի պատվիրատուի կողմից: Պատվիրատուի ռիսկայնությունը որոշելու գործոնները ներառում են հետնյալը. ա) տվյալները, որոնք հաստատում են պատվիրատուի մասնակցությունը խարդախության կամ անօրինական գործունեության մեջ, բ) տնտեսության ճյուղի կարգավիճակը, որում պատվիրատուն իրականացնում է իր գործունեությունը (անկում ապրող տնտեսության ճյուղը կարող է համարվել ռիսկի ցուցանիշ), գ) տնտեսության ճյուղի բնույթը եւ պատվիրատուի արտադրանքի տեսականին, դ) պատվիրատուի նախկին աուդիտորական ստուգումների տվյալները (աուդիտորներին հաճախակի փոխելը, եւ (կամ) բացասական աուդիտորական եզրակացությունները ակնհայտորեն վատ լուրեր են), ե) պատվիրատուի ղեկավարման ընդհանուր ունակությունները, զ) տնօրենների պատկերացումը իրենց սեփական դերի եւ աուդիտորի դերի մասին, է) ղեկավարության թույլատրումը կամ մերժումը, այնպիսի կարեւոր փաստաթղթերի ստուգումների վերաբերյալ, ինչպիսիք են տնօրենների նիստերի արձանագրությունները, ը) ղեկավարության կողմից էական գործառնությունների կանխամտածված չգրանցումը հաստատող տվյալները: Ստուգման ընթացակարգն ավելի հեշտ է անցկացնել ստանդարտ թեսթի օգնությամբ: Պատվիրատուին կարող է համապատասխանել վերը թվարկած ցուցանիշներից մի քանիսը ն տվյալ դեպքում առաջարկվել աուդիտորական ծառայության դիմաց հարաբերական բարձր վճար: Տվյալ դեպքում աուդիտորական ընկերությանը հարկ կլինի կայացնել բիզնեսից բխող որոշում: Ոչ ռիսկային գործոններ Կարող են գոյություն ունենալ նաեւ այլ պատճառներ, որոնց ազդեցության ներքո աուդիտորը կարող է մերժել պատվերը: Օրինակ. ա) աուդիտորական ընկերությունը կարող է կայացնել ստրատեգիական որոշում, իր գործունեությունը կենտրոնացնել որոշակի տեսակի պատվիրատուների վրա՝ ելնելով նրանց կազմակերպության չափսերից եւ սպասվող աճի տեմպերից: Որոշ խոշոր աուդիտորական ընկերություններ «մանր» պատվիրատուների հետ չեն աշխատում, բ) տնտեսության որոշակի ճյուղում (օրինակ ապահովագրությունը կամ բանկային գործունեությունը) իրենց գործունեությունն իրականացնող պատվիրատուները ներկայացնում են հատուկ պահանջներ որոշակի ոլորտում մասնագիտացված

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

աուդիտորական աշխատակազմի վերաբերյալ, իսկ աուդիտորական ընկերությունը չի ցանկանում մասնագիտանալ տվյալ ոլորտում, եթե իհարկե չի պլանավորում հետագայում շատ պատվիրատուներ ունենալ տվյալ ոլորտից, գ) կարող են գոյություն ունենալ սահմանափակ հնարավորություններ պոտենցիալ պատվիրատուին ոչ աուդիտորական ծառայությունների մատուցման հետ կապված եւ այլ աուդիտորական ընկերությունների կողմից մեծ ճնշում՝ կապված աուդիտորի ծառայության դիմաց վճարման մակարդակի հետ: Աուդիտորը պետք է համոզվի, որ իր օգնականները, որոնք նշանակված են աուդիտի անցկացման համար, ունեն բավարար տեղեկություններ բիզնեսի մասին, որոնք հեշտացնում են իրենց հանձնարարված աուդիտորական աշխատանքի իրականացումը: Որպեսզի բիզնեսի մասին տեղեկությունները լիովին օգտագործվեն, աուդիտորը պետք է որոշի, թե ինչպես են դրանք ազդում ամբողջությամբ վերցված ֆինանսական հաշվետվությունների վրա ն արդյո՞ք ֆինանսական հաշվետվություններում պարունակվող տեղեկությունները համապատասխանում են գործարարության մասին ունեցած աուդիտորի տեղեկություններին: Պարտավորությունների ընդունումից հետո, մինչն աուդիտորական աշխատանքների իրականացումը, աուդիտորական խումբը պետք է հիմնավոր ձնով տեղեկացված լինի պատվիրատուի մասին: Այդ տեղեկությունները կարող են ստացվել աուդիտորական ժողով-բրիֆինգի ժամանակ, որը տեղի է ունենում աուդիտն անցկացնելուց առաջ: Հետագայում՝ աուդիտի անցկացման ընթացքում այդ տեղեկությունները պետք է թարմացվեն: Աուդիտորական խմբերում հաղորդակցությունը պետք է լինի երկկողմանի՝ այնպես, որ աուդիտորական խմբի անդամները զգոն լինեն աուդիտի ընթացքում ստացված լրացուցիչ տեղեկատվությամբ կիսվելու անհրաժեշտության նկատմամբ:

Գրքերի ն փաստաթղթերի տնօրինման իրավունքը Երբ փոխվում է աուդիտորը, նա պարտավոր է վերադարձնել իր մոտ գտնվող բոլոր գրքերն ու փաստաթղթերը, որոնք պատկանում են պատվիրատուին: Սակայն այն դեպքում, երբ որոշ պատճառներով չի կատարվել վճարումը, աուդիտորը կարող է օգտվել գույքը իր մոտ պահելու իրավունքից, տվյալ դեպքում՝ գրքերն ու փաստաթղթերը: Համաձայն գործող կարգի, նման իրավունքը անձին հնարավորություն է տալիս իր մոտ պահել տնօրինող անձի սեփականությունը այնքան ժամանակ, մինչն տնօրինողը չվճարի այն, ինչ պարտավոր է: Օրինակ, ավտոտնակի տերը իրավունք ունի թույլ չտալ տիրոջը դուրս հանել մեքենան ավտոտնակից այնքան ժամանակ, մինչն նա չվճարի հաշիվը, եթե, իհարկե, գոյություն չունի պայմանավորվածություն ապառիկ ձնով ծառայությունների մատուցման մասին: Այս ձնով աուդիտորը ունի հատուկ իրավունք պահել գրքերն ու փաստաթղթերը. այսինքն նա կարող է պահել այն, ինչի վրա աշխատել է (այլ ոչ թե այն, ինչի վրա չի աշխատել): Գրքերն ու փաստաթղթերը անցնում են աուդիտորի տնօրինության տակ օրինական հիմքերով: Ցավոք սրտի, իրավական ատյանները գտնում են, որ այն գրքերը, որոնք համաձայն օրենսդրության պետք է պահվեն ընկերությունում, չեն կարող պահվել աուդիտորի մոտ որպես «գրավ». իսկ դա վերաբերում է գրքերի մեծամասնությանը:

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

24.9

ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ էԹԻԿԱ

Աուդիտորական էթիկան իր դրսնորումն է ստանում աուդիտորների ն պատվիրատուների փոխհարաբերություններում: Քանի որ աուդիտորական գործունեության անհրաժեշտությունը պայմանավորվում է հասարակական պահանջով, ուստի արհեստավարժ աուդիտորի որակական հատկանիշներից առաջնահերթը՝ հասարակության առջն բարձր պատասխանատվության գիտակցումն է: Այդ իսկ պատճառով, իրենց գործունեության ընթացքում աուդիտորները առաջնորդվում են աուդիտորական ծառայություններին հատուկ բարոյագիտական ն արհեստավարժական նորմերով, որոնցից կարնորագույններն են հանդիսանում.

Աուդիտորի անկախությունը, ազնվությունն ու օբյեկտիվությունը Աուդիտորների ն պատվիրատուների միջն փոխհարաբերություններ են սահմանվում կամավոր սկզբունքով, որը ապահովում է աուդիտորական գործունեության անկախությունը պատվիրատու կազմակերպություններից: Նման պայմաններում, ծառայություններ մատուցելիս, աուդիտորը կողմնապահություն չի ցուցաբերում ն գործում է օբյեկտիվության սկզբունքներով: Հետնաբար, արգելվում է աուդիտորական ծառայություններում ընդգրկված կողմերի (աուդիտ ֆիրմա, պատվիրատու, տնտեսավարման վերստուգվող օբյեկտ) միջն որնէ ազգակցական կապերի կամ պայմանագրային պարտավորություններից դուրս ֆինանսական կախվածությունների առկայությունը:

Աուդիտորական գործունեության գաղտնիությունը Աուդիտորական գործունեության արդյունքում ստացվող նյութերը պահվում են գաղտնի ն երրորդ կողմին են հանձնվում միայն պատվիրատուի համաձայնությամբ կամ դատարանի վճռով: Գաղտնիության սկզբունքը պահպանվում է բոլոր դեպքերում, նույնիսկ եթե ստուգման արդյունքների հրապարակումը որնէ բարոյական կամ նյութական վնասի հարուցման վտանգ չի սպառնում վերստուգվող կազմակերպությանը:

Աուդիտորի արհեստավարժությունը ու բարեխղճությունը Արհեստավարժ աուդիտորից պահանջվում է ոչ միայն աուդիտորական ծառայությունների մատուցման տեսական բանիմացություն, այլն գործնական աշխատանքի անհրաժեշտ փորձ, որը նվազեցնում է վերահսկողության սխալ եզրահանգումներ կատարելու ռիսկի աստիճանը ն կրճատում ստուգումների ավելորդ աշխատատարությունը: Աուդիտորը, լինելով բարեխիղճ, պատվիրատուին չպետք է մատուցի այնպիսի ծառայություն, որի գծով բավարար բանիմաց չէ կամ էլ վստահ չէ իր եզրահանգումների օբյեկտիվության մեջ:

Աուդիտորի պատասխանատվությունը Աուդիտորը պատասխանատու է վերահսկողության արդյունքների ն աուդիտորական եզրահանգումների հավաստիության համար: Աուդիտորական գործունեությունը ֆինանսավորող պատվիրատուին բացառապես հետաքրքրում է վերստուգվող կազմակերպության տնտեսավարման արդյունքների հավաստիությունը, որով ն որոշվում է աուդիտորի պատասխանատվությունը ոչ թե հաշվետվական ճշգրիտ տվյալների ներկայացման, այլ դրանց հավաստիության օբյեկտիվ գնահատման բնագավառում: Սխալ կամ անորակ եզրակացությունների հետնանքով պատվիրատուին հասցրած վնասի դեպքում աուդիտորական ֆիրման ենթարկվում է ոչ միայն նյութական, այլն օրենքով նախատեսված սահմաններում՝ նան քրեական պատասխա-

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Աուդիտորական էթիկան իր դրսնորումն է ստանում աուդիտորների ն պատվիրատուների փոխհարաբերությ ուններում:

նատվության: Սակայն նման դեպքերում ամենամեծ վնասը ֆիրմայի բարոյական կորուստն է, երբ այն կորցնում է իր վստահությունը հասարակության կողմից: Աուդիտորական էթիկային բնորոշ վերոհիշյալ առանձնահատկություններով էլ որոշվում են աուդիտորի իրավունքներն ու պարտականությունները: Աուդիտորները իրավունք ունեն ծառայություններ մատուցելիս. • ինքնուրույն կողմնորոշվելու վերահսկողության եղանակների, շրջանակների ն մեթոդների ընտրության հարցում, • լիարժեք ստուգումներ անցկացնելու վերահսկվող տնտեսավարման սուբյեկտի ֆինանսատնտեսական փաստաթղթաշրջանառության, դրամական ն ապրանքանյութական միջոցների առկայության ոլորտում, • ստուգման որոշ ասպեկտների պարզաբանման առումով աուդիտորական գործունեությունում ընդգրկելու նախօրոք կնքված պայմանագրի կողմ չհանդիսացող մի երրորդ՝ փորձագետ կազմակերպությանը, • ընդհատելու աուդիտորական ծառայությունը՝ վերահսկվող կողմից անհրաժեշտ փաստաթղթերի չներկայացման, ստուգման պատշաճ պայմանների չապահովման կամ վերստուգմանը արհեստական խոչընդոտների ստեղծման դեպքում: Աուդիտորները պարտավոր են. ♦ աուդիտորական գործունեության ընթացքում պահպանելու ինչպես օրենսդրական ակտերով սահմանված նորմերը, այնպես էլ՝ պատվիրատուի հետ ունեցած պայմանագրային պարտավորությունները, ♦ պատվիրատուին հայտնելու աուդիտորական գործունեությունում լրացուցիչ փորձագետների ընդգրկման մասին՝ կապված վերստուգման աշխատանքների ծավալի չնախատեսված ընդլայնման կամ բարդացման հետ, ♦ հրաժարվելու վերստուգվող օբյեկտում աուդիտորական գործունեությունից զատ տնտեսավարման այլ բնագավառներում ընդգրկվելուց, ♦ պահպանելու աուդիտորական գործունեությունից ձնավորված փաստաթղթերի գաղտնիությունն ու չհրապարակման պայմանները, առանց պատվիրատուի կամ վերստուգվող կազմակերպության համաձայնության:

24.10. ՈՐԱԿԱՎՈՐՎԱԾ ՀԱՇՎԱՊԱՀՆԵՐԻ ՎԱՐՔԱԳԻՐՔԸ

Պրոֆեսիոնալ հաշվապահը պետք է իրականացնի իր մասնագիտական ծառայությունները, համաձայն ստորն ներկայացված պարագրաֆների: ՊԱՐԱԳՐԱՖ 1. Անկեղծություն ն օբյեկտիվություն Անկեղծությունը պահանջում է ոչ միայն անկեղծություն, այլ նան անաչառություն ն արժանահավատություն: Օբյեկտիվության սկզբունքը պարտադրում է բոլոր պրոֆեսիոնալ հաշվապահներին լինել անաչառ, գաղափարապես ազնիվ ն ազատ որնէ շահերի բախումից: Իրավիճակների ն փորձաշրջանների ընտրության ժամանակ, լինելով պրոֆեսիոնալ վարքի հետ կապված պահանջներին հավատարիմ (օբյեկտիվության վերաբերյալ), պետք է հաշվի առնել հետնյալ գործոնները. ա) պրոֆեսիոնալ հաշվապահները հայտնվում են այնպիսի իրավիճակներում, որտեղ առկա է նրանց վրա գործադրվող ճնշման հավանականություն: Ճնշումները կարող են վնասել օբյեկտիվությանը,

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

բ)

գործնական չէ սահմանել կամ նշել նմանատիպ բոլոր իրավիճակները, որտեղ գոյություն ունեն այդպիսի ճնշումներ: Ստանդարտները հաստատելիս պետք է գերակշռի խելամտությունը՝ ճշտելու համար այն հարաբերությունները, որոնք վնասում են կամ կարող են վնասել պրոֆեսիոնալ հաշվապահի օբյեկտիվությանը, գ) պետք է խուսափել այն հարաբերություններից, որոնք ներառում են կանխատեսված կարծիք, շեղումներ կամ այլոց ազդեցություն՝ անտեսելով օբյեկտիվությունը, դ) պրոֆեսիոնալ հաշվապահները պարտավոր են ապահովել այն, որ մասնագիտական ծառայություններ իրականացնող աշխատակազմը հավատարիմ լինի օբյեկտիվության սկզբունքներին, ե) պրոֆեսիոնալ հաշվապահները չպետք է ընդունեն կամ տան նվերներ կամ հյուրասիրություններ, որոնք խելամտորեն կարող են համարվել նշանակալի կամ վատ ազդեցություն գործել իրենց կամ նրանց, (որոնց հետ աշխատում են) կարծիքի վրա: Օրենքում նշված ավելորդ նվերներն ու հյուրասիրության առաջարկները տարբեր երկրներում տարբեր են, սակայն պրոֆեսիոնալ հաշվապահները պետք է խուսափեն այն հանգամանքներից, որոնք կարող են վնասել իրենց մասնագիտական համբավը: ՊԱՐԱԳՐԱՖ 2. Վարքի վերաբերյալ տարաձայնությունների լուծում Ժամանակ առ ժամանակ պրոֆեսիոնալ հաշվապահները գտնվում են այնպիսի իրավիճակներում, երբ առաջանում են շահերի բախումներ: Նմանատիպ բախումները կարող են ծագել տարբեր ճանապարհներով, որոնք դասակարգվում են՝ սկսած չնչին դիլեմաներից մինչն ծայրաստիճան խարդախությունները կամ նմանատիպ ապօրինի գործունեությունները: Անհնար է կազմել այնպիսի հնարավոր դեպքերի մանրամասն ցուցակ, որտեղ հնարավոր են շահերի բախումներ: Պրոֆեսիոնալ հաշվապահը պետք է մշտապես գիտակից ն զգոն լինի այնպիսի գործոնների հանդեպ, որոնք առաջացնում են շահերի բախումներ: Պետք է նկատել, որ պրոֆեսիոնալ հաշվապահի ն մեկ այլ կողմի կարծիքների տարբերությունը չի հանդիսանում վարքի հետ կապված խնդիր: Այնուամենայնիվ, յուրաքանչյուր դեպքի փաստերն ու պարագաները պետք է հետազոտվեն համապատասխան «կողմերի» կողմից: Կիրառելով վարքագծի նորմերի ստանդարտները` պրոֆեսիոնալ հաշվապահները կարող են ունենալ խնդիրներ վատ վարքագիծը որոշելու կամ վարքագծի հետ կապված կոնֆլիկտ լուծելու ժամանակ: Հանդիպելով նմանատիպ խնդիրների` պրոֆեսիոնալ հաշվապահները պետք է հետնեն տվյալ կազմակերպության կողմից հաստատված քաղաքականությանը՝ փնտրելու համար նմանատիպ կոնֆլիկտների լուծում: Եթե այդ քաղաքականությունը չի լուծում վարքի հետ կապված կոնֆլիկտները, ապա պետք է հաշվի առնել հետնյալները. ա) վերանայել կոնֆլիկտը վերադասի հետ: Եթե խնդիրը լուծում չի ստանում նան վերադասի մոտ ն պրոֆեսիոնալ հաշվապահը որոշում է դիմել առավել բարձրաստիճան ղեկավարության, ապա տվյալ վերադասին պետք է տեղյակ պահի իր որոշման մասին: Եթե թվում է, որ վերադասը մասնակից է տվյալ կոնֆլիկտին, ապա պրոֆեսիոնալ հաշվապահը պետք է բարձրացնի այդ հարցը առավել բարձրաստիճան ղեկավարության մոտ: Եթե տվյալ վերադասը հանդիսանում է գործադիր ղեկավարը (կամ հավասարազոր է նրան), ապա ավելի բարձր մակարդակի ղեկավարություն կարող են հանդիսանալ Գործադիր

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

հանձնաժողովը, Տնօրենների Խորհուրդը, Ոչ գործադիր տնօրենները, վստահված անձինք (1ruՏէ66Տ), Մասնակիցների կառավարման հանձնաժողովը (Ք8rէո6r’Տ հ8ո8ց6Ո6ոէ ՇօՈՈiէէ66) կամ բաժնետերերը, բ) վստահության հիմքերի վրա (օո 8 Շօոfid6ոէi8Ս Ե8ՏiՏ) դիմել անկախ խորհրդատուի կամ ճանաչված պրոֆեսիոնալ հաշվապահական մարմնի խորհրդին` հնարավոր պատասխան գործողությունների հետ կապված, գ) եթե ներքին վերահսկողության բոլոր մարմիններին դիմելուց հետո դեռնս չի վերանում վարքագծի հետ կապված կոնֆլիկտը, ապա պրոֆեսիոնալ հաշվապահը, չունենալով մեկ այլ դիմելու մարմին, տվյալ խնդրի կապակցությամբ (օր.՝ խարդախություն) կարող է հրաժարվել ն ներկայացնել ծանոթագրություն կազմակերպության համապատասխան ներկայացուցիչ մարմնին: ՊԱՐԱԳՐԱՖ 3. Մասնագիտական ունակություն Պրոֆեսիոնալ հաշվապահները չպետք է ցուցադրեն այն ունակությունն ու փորձառությունը, որը նրանք չունեն: Մասնագիտական ունակությունը կարող է բաժանվել երկու փուլերի: ա) Մասնագիտական ունակությունների ձեռքբերում: Մասնագիտական ունակությունների ձեռքբերումը նախապես պահանջում է ստանդարտի ընդհանուր կրթություն, որին հաջորդել է հատուկ կրթությունը, ուսումնառությունը ն քննությունը մասնագիտական պատշաճ նյութերի վերաբերյալ, ն արդյոք աշխատանքային փորձաշրջան նշանակվել է կամ ոչ: Պրոֆեսիոնալ հաշվապահի կայացման բնականոն եղանակը այսպիսին պետք է լինի: բ) Մասնագիտական ունակության պահպանումը: (i) Մասնագիտական ունակության պահպանումը պահանջում է շարունակական իրազեկություն հաշվապահական մասնագիտության զարգացման վերաբերյալ, ներառելով ազգային ն միջազգային պատշաճ պաշտոնական հայտարարությունները հաշվապահության, աուդիտի վերաբերյալ ն այլ պատշաճ կանոնակարգումների ու օրենքով սահմանված պահանջմունքների վերաբերյալ: (ii) Պրոֆեսիոնալ հաշվապահը պետք է ընդունի մի ծրագիր, որը նախատեսված է մասնագիտական ծառայությունների ընթացքում ապահովելու համար որակյալ հսկողությունը, համապատասխան ազգային ն միջազգային պաշտոնական հայտարարությունների հետ համատեղ: ՊԱՐԱԳՐԱՖ 4. Գաղտնիություն Պրոֆեսիոնալ հաշվապահները պարտավոր են պահպանել մասնագիտական ծառայությունների մատուցման ընթացքում պատվիրատուի կամ գործատուի գործերի վերաբերյալ ձեռք բերված տեղեկատվության գաղտնիությունը: Գաղտնիության պահպանման պարտականությունը շարունակվում է նույնիսկ պրոֆեսիոնալ հաշվապահի ն պատվիրատուի կամ գործատուի միջն հարաբերությունների ավարտից հետո: Գաղտնիությունը պետք է պահպանվի պրոֆեսիոնալ հաշվապահի կողմից այնքան ժամանակ, քանի դեռ որնէ լիազորված մարմնի կողմից չի պահանջվում բացահայտում կամ քանի դեռ չկա մասնագիտական պարտականություն այն բացահայտելու համար: Պրոֆեսիոնալ հաշվապահը պարտավոր է ապահովել գաղտնիության պահպանումը իր հսկողության տակ գտնվող աշխատակազմի ն խորհրդատու, օժան-

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

Աուդիտորը պետք է իրականացնի իր մասնագիտական ծառայությունները, համաձայն որակավորված հաշվապահների վարքագրքի:

դակող անձանց կողմից: Գաղտնիության պահպանումը չի հանդիսանում միայն տեղեկատվության չբացահայտում: Գաղտնիության պահպանումը պահանջում է նան, որ պրոֆեսիոնալ հաշվապահը մասնագիտական ծառայությունների մատուցման ընթացքում ձեռք բերված տեղեկատվությունը չպետք է օգտագործի կամ չթվա, որ օգտագործում է անձնական կամ երրորդ կողմի շահերի համար: Այնուամենայնիվ, պետք է հիշել, որ տեղեկատվության գաղտնիությունը ընդհանուր օրենքի մաս է կազմում, ուստի սրա համեմատ վարքի մանրամասնեցված պահանջները պետք է կախված լինեն յուրաքանչյուր անդամ-երկրի օրենսդրությունից: Ստորն ներկայացվում են այնպիսի օրինակներ, որոնք պետք է հաշվի առնել այն ժամանակ, երբ որոշվում է, թե ինչ չափի գաղտնի տեղեկատվություն կարելի է բացահայտել. ա) Երբ բացահայտումը թույլատրված է: Երբ պատվիրատուի կամ գործատուի կողմից տրված է բացահայտման թույլտվություն, ապա պետք է հաշվի առնել այն բոլոր կողմերի շահերը, ներառյալ երրորդ կողմինը, որոնք կարող են տուժել, բ) Երբ բացահայտումը պահանջվում է օրենքով: Օրինակներ, երբ պրոֆեսիոնալ հաշվապահը բացահայտում է գաղտնի տեղեկատվություն օրենքի պահանջով. (i) ներկայացնել փաստաթղթեր կամ տալ ապացույցներ դատական գործընթացների ժամանակ, ն (ii) բացահայտել համապատասխան հասարակական մարմիններին լուսաբանված օրենքի խախտումները: գ) Երբ կա բացահայտման մասնագիտական պարտականություն կամ իրավունք. (i) կատարել տեխնիկական ստանդարտների ն վարքագծի պահանջներին համապատասխան: Այսպիսի բացահայտումը չի հակասում այս պարագրաֆին, (ii) դատական գործընթացների ժամանակ պաշտպանել պրոֆեսիոնալ հաշվապահի մասնագիտական շահերը, (iii) իրականացնել անդամ մարմնի կամ պրոֆեսիոնալ մարմնի որակի ստուգում, (iv) պատասխանել կարգավորող մարմնի հարցերին կամ ուսումնա սիրություններին: ՊԱՐԱԳՐԱՖ 5. Հարկային պրակտիկա Մասնագիտական հարկային ծառայություններ մատուցելիս պրոֆեսիոնալ հաշվապահը լիազորվում է առաջնային դիրքում դասել պատվիրատուի կամ գործատուի շահերը: Մատուցվող ծառայությունը իրականացվում է պրոֆեսիոնալ հմտությամբ, որնէ ձնով չի վնասում ազնվությանն ու հմտությանը ն իրականացվում է պրոֆեսիոնալ հաշվապահի կարծիքի ն օրենքների համատեղությամբ: Կասկածները կարող են լուծվել ի շահ պատվիրատուի կամ գործատուի, եթե կա տվյալ դրության վերաբերյալ խելամիտ աջակցություն: Պրոֆեսիոնալ հաշվապահը, որը ձեռնարկում կամ օժանդակում է հարկային հայտարարագրի պատրաստմանը, պետք է բացատրի պատվիրատուին կամ գործատուին, որ հայտարարագրի բովանդակության վերաբերյալ հիմնական պատասխանատվությունը.

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

մնում է պատվիրատուի կամ գործատուի վրա: Պրոֆեսիոնալ հաշվապահը պետք է ձեռնարկի անհրաժեշտ քայլերը, ապահովելու համար այն, որ հարկային հայտարարագիրը ճշգրտորեն կազմված է ստացված տեղեկատվության հիման վրա: Պատվիրատուին կամ գործատուին տրված էական հետնանքների վերաբերյալ կարծիքներն ու հարկային խորհուրդները պետք է գրանցվեն կամ նամակի տեսքով, կամ պետք է փաստաթղթավորվեն: Պրոֆեսիոնալ հաշվապահը չպետք է կապի մեջ մտնի որնէ շահի կամ հաղորդակցության հետ, որը տեղիք է տալիս կարծելու որ դա. ա) պարունակում է կեղծ ն անարժանահավատ հաշվետվություն, բ) պարունակում է այնպիսի տեղեկատվություն կամ հաշվետվություն, որը ներկայացված է անշրջահայացորեն կամ առանց իրական գիտելիքի` թե արդյո՞ք այն ճշմարիտ է, թե կեղծ, գ) բաց է թողնում կամ բարդացնում է ներկայացման ենթակա տեղեկատվությունը ն այդպիսի բացթողումը կամ բարդացումը կմոլորեցնի շահագրգիռ մարմիններին: Հարկային հայտարարագիր պատրաստելիս պրոֆեսիոնալ հաշվապահը կարող է նորմալ չափերով վստահել պատվիրատուի կամ գործատուի կողմից ներկայացված տեղեկատվությանը, որ այն ընդունելի է թվում: Չնայաց տեղեկատվության հիմնավորող փաստաթղթերի ն ապացույցների քննում ն ստուգում չի պահանջվում, սակայն պրոֆեսիոնալ հաշվապահը, երբ տեղին է, պետք է խրախուսի այդպիսի հիմնավորող տեղեկությունների ներկայացնելը: ՊԱՐԱԳՐԱՖ 7. Հրապարակայնություն Պրոֆեսիոնալ հաշվապահները իրենց ծառայությունները շուկայում առաջարկելիս չպետք է. ա) օգտագործեն այնպիսի միջոցներ, որոնք մասնագիտությանը վատ համբավ կբերեն, բ) չափազանցնեն իրենց կողմից առաջարկվող ծառայությունների դիմաց դրվող պահանջները, իրենց որակավորումները կամ աշխատանքային փորձը, որը նրանք վաստակել են, գ) թերագնահատեն այլ հաշվապահների աշխատանքը: ՊԱՐԱԳՐԱՖ 8. Անկախություն Գործող պրոֆեսիոնալ հաշվապահները, երբ նախաձեռնում են հաշվետվությունների փոխանցում (նշանակում), պետք է լինեն բոլոր շահերից ազատ, որոնք կարող էին վերաբերել, որքան էլ իրական է դրանց արդյունքը, ազնվության, օբյեկտիվության ն անկախության անհամատեղելիությունը: Ստորն կետերը ներկայացնում են այդ իրադրություններից մի քանիսը, որոնք կտան խոհեմ տեսական հիմքեր՝ կասկածելու գործող պրոֆեսիոնալ հաշվապահների անկախության հարցում: Պատվիրատուների հետ ունեցած գործերի ժամանակ ֆինանսական հետնանքները: Պատվիրատուների հետ ունեցած ֆինանսական հետնանքը ազդում է անկախության վրա ն կարող է հանգեցնել մի խելամիտ կարծիքի՝ եզրակացնելով, որ անկախությունը թուլացվել է: Այդպիսի հետնանքներ կարող են առաջանալ մի շարք ճանապարհներով. ա) պատվիրատուի հանդեպ ունեցած ուղղակի ֆինանսական շահագրգռվածության,

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

բ) պատվիրատուի հանդեպ ունեցած անուղղակի էական ֆինանսական շահագրգռվածության` լինելով մի որնէ վարկի երաշխավոր կամ մի որնէ սեփականության գործադիր մարմնի կամ վարչական աշխատող, եթե այդպիսի վարկը կամ սեփականությունը պատվիրատու ընկերության հետ ֆինանսական շահագրգռվածություն ունի, գ) պատվիրատուին կամ պատվիրատու ընկերության որնէ պաշտոնատար անձին, տնօրենին կամ խոշոր բաժնետերերին տրված կամ նրանցից ստացված վարկերի, դ) պատվիրատուի կամ պատվիրատուի գործատուներից որնէ մեկի հետ համատեղ ֆինանսական շահագրգռվածության, ե) պատվիրատու չհանդիսացող այն անձի հետ ունեցած ֆինանսական շահագրգռվածության, որը ներդրող է կամ պատվիրատուի հետ ունի ներդրումային հարաբերություններ: Կազմակերպությունների նշանակումներ Երբ գործող պրոֆեսիոնալ հաշվապահները, որոնք գտնվում են ընթացիկ ստուգման կամ անմիջապես նախորդող նշանակման ընթացքում՝ ա) խորհրդի անդամ են կամ եղել են ընկերության պաշտոնական անձ, կամ աշխատող են, կամ եղել են այդպիսին, բ) ընկերության մասնակից են կամ եղել են այդպիսին, կամ գտնվում են այնպիսի անձի աշխատակազմում, որը կազմակերպության խորհրդի անդամ է կամ պաշտոնական անձ: Նրանք կընկալվեն որպես շահագրգիռ, ն կարող է նվազել նրանց անկախությունը, երբ կազմում են տվյալ կազմակերպության հաշվետվությունները: Ընդհանրապես ընդունված է գործող պրոֆեսիոնալ հաշվապահներին արգելել այդպիսի իրավիճակներում այնպիսի կազմակերպությունների աուդիտորներ լինել, որոնց հետ նրանք առնչվում են: Պարզապես ցանկալի է, որ նշված հաշվապահները չընդունեն այդ կազմակերպություններից այլ նշանակումներ, որոնց մասին կարծիք է պահանջվում: Վերը նշված իրավիճակների դեպքում առաջարկվում է, որ այն ժամանակաշրջանը, որը անմիջապես նախորդում է նշանակմանը, պետք է լինի առնվազն երկու տարի կամ էլ օրենսդրությամբ պահանջված համապատասխան ժամանակաշրջան: Աուդիտի պատվիրատուներին այլ ծառայությունների մատուցումը Երբ գործող պրոֆեսիոնալ հաշվապահը, կատարելով լրացուցիչ աուդիտորական կամ այլ գործառույթներ, պատվիրատուին մատուցում է այլ ծառայություններ, ապա ուշադրությունը չպետք է դարձվի կառավարման գործառույթին կամ կառավարչական որոշումներ ընդունելուն, որի պատասխանատվությունը մնում է ղեկավարության ն տնօրենների խորհրդի վրա:

Անձնական ն ընտանեկան հարաբերությունները Անձնական ն ընտանեկան հարաբերությունները կարող են ազդել անկախության վրա: Առկա է որոշակի անհրաժեշտություն ապահովելու, որ աշխատանքները ստանձնելիս անկախ մոտեցումը չվտանգվի որնէ անձնական կամ ընտանեկան հարաբերությունների հետնանքով: Ընդհանրապես ընդունված է, որ կիրառելի չէ փորձել մանրամասն նկարագրել պատվիրատուին կամ այն անձին, որը այդ պատվիրատուի մոտ տիրապետում է պատասխանատու գործադիր պաշտոնների (օրինակ՝ տնօրեն, գործադիր տնօրեն,

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ֆինանսական պաշտոնատար անձ կամ այլ նման պաշտոն զբաղեցնող անձ) ն գործող պրոֆեսիոնալ հաշվապահի միջն անձնական հարաբերության թույլատրելի չափը: Այնուամենայնիվ, անդամ մարմինները պետք է խորհուրդ տան իրենց անդամներին այդպիսի իրավիճակներում, որոնք կարող են բարձրացնել այն ճնշումների հնարավորությունը, որոնք գործադրվում են իրենց վրա:

Վարձավճարներ Երբ պատվիրատուից կամ կապակցված պատվիրատուների խմբից պարբերաբար վարձավճարների մուտքերը իրենցից ներկայացնում են պրոֆեսիոնալ հաշվապահի ընդհանուր համախառն վարձավճարների մեծ մասը, ապա այդ պատվիրատուի ն պատվիրատուների խմբի հանդեպ կախվածությունը անխուսափելիորեն պետք է հսկվի ն անկախության վերաբերյալ կասկածը կարող է մեծանալ:

Պայմանական վճարներ Մասնագիտական ծառայությունները պատվիրատուներին չպետք է առաջարկվեն կամ մատուցվեն այնպիսի նախաձեռնությամբ, երբ ծառայության դիմաց վճարվող վարձավճարները չեն վճարվում, քանի դեռ որնէ հայտնաբերում կամ արդյունք առկա չէ, կամ այլ կերպ՝ վարձավճարները պայմանական են՝ հիմնված այդպիսի ծառայությունների արդյունքների վրա:

Ապրանքներ ն ծառայություններ Պատվիրատուից ապրանքների ն ծառայությունների ընդունումը կարող է վտանգել անկախությունը: Անհարկի հյուրասիրությունը նս առաջ է բերում նման վտանգ: Գործող պրոֆեսիոնալ հաշվապահների, նրանց ամուսինների (կանանց) կամ երեխաների կողմից չպետք է ընդունվեն այնպիսի ապրանքներ ն ծառայություններ, որոնց գները շուկայականից ցածր են: Չպետք է ընդունվեն այնպիսի հյուրասիրություն ն նվերներ, որոնք չեն համապատասխանում հասարակական կյանքի նորմալ ավանդույթներին:

Կապիտալի սեփականությունը Որպես կանոն՝ կազմակերպության կապիտալը ամբողջությամբ պետք է տնօրինվի գործող պրոֆեսիոնալ հաշվապահների կողմից: Սակայն այլ անձանց կողմից միննույն կապիտալի սեփականության ձեռքբերումը թույլատրելի է միայն այն դեպքում, երբ այդ կապիտալի մեծ մասը ն ձայնի իրավունք տվող բաժնետոմսերի մեծ մասը պատկանում է գործող պրոֆեսիոնալ հաշվապահին:

Նախորդ գործընկերները Աշխատանքի մեջ գործընկերը կարող է հրաժարվել աշխատանքից՝ հրաժարվելով, ավարտելով, թոշակի անցնելով կամ աշխատանքը վաճառելով: Այդպիսի իրավիճակներում աշխատանքի անկախությունը չի վնասվի, եթե. նախկին գործընկերոջը տվյալ կազմակերպությունից հասանելիք ա) գումարների վճարումները ն որպես ոչ կաշառք ազատման դիմաց տրված թոշակը տրվում է ըստ վճարացուցակի, որը հաստատուն է ինչպես վճարման ժամկետներով, այնպես էլ գումարներով: Բացի այդ, փոխառու միջոցները պետք է լինեն այնպիսին, որ դրանք էական կասկածներ չհարուցեն կազմակերպության անընդհատ գործելու կապակցությամբ, բ) նախկին գործընկերը չի մասնակցում կամ թվում է, որ չի մասնակցում կազմակերպության գործերին կամ մասնագիտական գործունեությանը, եթե չի վարձատրվում: Մասնակցության ցուցաբերումը իր մեջ պարունակում է նան կազմակերպության կողմից նախկին գործընկերոջը գրասենյակով ապահովելը ն որոշ սիրալիրություններ:

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Փաստացի կամ սպառնացող վեճերը Այն վեճերը, որտեղ ընդգրկված են գործող պրոֆեսիոնալ հաշվապահ ն պատվիրատու, կարող են անհանգստություն պատճառել, որ պատվիրատուի հետ ունեցած բնականոն համագործակցությունը տուժում է այնքանով, որքանով կարող է տուժել պրոֆեսիոնալ հաշվապահի անկախությունը ն օբյեկտիվությունը :

Ավագ անձնակազմի ն աուդիտի պատվիրատուների երկարաժամկետ փոխհարաբերությունները Աուդիտի անցկացման ժամանակ, միննույն ավագ անձնակազմի օգտագործումը կարող է սպառնալ անկախությանը: Պրոֆեսիոնալ հաշվապահը պետք է միջոցներ ձեռնարկի աուդիտի գործընթացի ժամանակ անկախության պահպանումը ապահովելու համար: ՊԱՐԱԳՐԱՖ 9. Մասնագիտական ունակություն Գործող պրոֆեսիոնալ հաշվապահները պետք է խուսափեն այնպիսի մասնագիտական ծառայություններ մատուցելուց, որոնք նրանք ունակ չեն կատարելու, բացի այն դեպքերից, երբ իրազեկ խորհուրդն ու օգնությունը գործադրվում է այնպես, որ հնարավորություն է տալիս նրանց կատարելու այդ ծառայությունները: Եթե պրոֆեսիոնալ հաշվապահը մասնագիտական ծառայության որնէ մասը կատարելու ունակություն չունի, ապա նա կարող է ակնկալել փորձագետների, ինչպես նան պրոֆեսիոնալ հաշվապահների, ինժեներների, երկրաբանների, գնահատողների խորհրդատվությունը: ՊԱՐԱԳՐԱՖ 10. Մասնագիտական վարձավճարներ Մասնագիտական վարձավճարները պետք է արտացոլեն պատվիրատուին մատուցվող մասնագիտական ծառայությունների արժեքը, հաշվի առնելով՝ ա) մասնագիտական ծառայությունների տվյալ տեսակի համար պահանջվող հմտությունը ն գիտելիքները, բ) ուսումնառության մակարդակը ն աուդիտի մասնագիտական ծառայությունները մատուցող անձնակազմի աշխատանքային փորձը, գ) մասնագիտական ծառայությունների մատուցման ժամանակ զբաղված յուրաքանչյուր անձի կողմից սպառած ժամանակը, դ) պատասխանատվության աստիճանը, որը բխում է այդ ծառայությունների մատուցման արդյունքից: Մասնագիտական վարձավճարները սովորաբար հաշվարկվում են մասնագիտական ծառայություններն իրականացնելիս յուրաքանչյուր զբաղված անձի սպառած ժամերին ն օրերին համապատասխան դրույքների հիման վրա: Այդ դրույքները պետք է հիմնվեն այնպիսի հիմնական նախադրալների վրա, որ գործող պրոֆեսիոնալ հաշվապահի վարքագիծը, կազմակերպվածությունը ն պատվիրատուներին մատուցված ծառայությունները լավ պլանավորվի, հսկվի ն ղեկավարվի:

Միջնորդավճարներ Գործող պրոֆեսիոնալ հաշվապահի կողմից միջնորդավճարների վճարումները ն ստացումը կարող է վնասել նրա օբյեկտիվությանը ն անկախությանը: Գործող պրոֆեսիոնալ հաշվապահը, հետնաբար, չպետք է վճարի միջնորդավճար պատվիրատու ձեռք բերելու համար ն որնէ երրորդ անձից չպետք է ընդունի միջնորդավճար որնէ պատվիրատուի միջնորդության համար: Գործող պրոֆեսիոնալ հաշվապահը այլոց ծառայությունների ն ապրանքների միջնորդության համար չպետք է ընդունի միջնորդավճարներ:

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ՊԱՐԱԳՐԱՖ 13. Գործող պրոֆեսիոնալ հաշվապահների փոխհարաբերությունները Նոր նշանակումների ընդունումը: Գործունեության ընդարձակումը հաճախ առաջացնում է մասնաճյուղերի ն դուստր ընկերությունների ձնավորում, որտեղ աշխատող հաշվապահները չեն հանդիսանում գործող հաշվապահներ: Այս հանգամանքներում պատվիրատուն կամ պատվիրատուի հետ խորհրդակցող հաշվապահը կարող է պահանջել այդ մասնաճյուղերից ն դուստր ընկերություններից գործող հաշվապահի կողմից համապատասխան մասնագիտական ծառայությունների մատուցում` աշխատանքները ավարտին հասցնելու նպատակով:

Գործող պրոֆեսիոնալ հաշվապահին փոխարինելը Հիմնադիրները (մասնակիցները) անվիճելի իրավունք ունեն ընտրելու իրենց մասնագիտական խորհրդատուներին ն ցանկության դեպքում նրանց փոխելու այլ անձանցով: Չնայած կարնոր է, որ սեփականատերերի օրինական շահերը պաշտպանվեն, սակայն նույնպես կարնոր է, որ գործող պրոֆեսիոնալ հաշվապահը, որին հանձնարարվել է փոխարինել մեկ այլ պրոֆեսիոնալ հաշվապահով, ունենա հնարավորություն՝ համոզվելու, թե կան արդյոք մասնագիտական պատճառներ, ըստ որի նշանակումը չպետք է ընդունվի: Դա չի կարող արդյունավետորեն կատարվել առանց գործող հաշվապահի հետ որոշակի հաղորդակցության: Հատուկ հարցում չկատարվելու դեպքում գոյություն ունեցող հաշվապահը պատվիրատուի գործունեության վերաբերյալ կամավոր կերպով որնէ տեղեկատվություն չպետք է տրամադրի: Հաղորդակցումը հնարավորություն է տալիս գործող պրոֆեսիոնալ հաշվապահին համոզվելու, թե արդյոք նշանակման առաջարկը, այնպիսին է, որ այն կարելի է պատշաճ ձնով ընդունել, ն թե արդյոք նա ցանկություն ունի աշխատանքները ձեռնարկելու: Բացի այդ, այդպիսի հաղորդակցումը օգնում է պահպանելու հարաբերությունների ներդաշնակությունը, որը պետք է գոյություն ունենա բոլոր գործող պրոֆեսիոնալ հաշվապահների միջն, ըստ որի պատվիրատուները վստահում են մասնագիտական խորհուրդների ն օգնության համար: Շրջանակը, որի սահմաններում հաշվապահը կարող է քննարկել առաջադրված գործող պրոֆեսիոնալ հաշվապահի հետ պատվիրատուի գործունեությունը, կախված է՝ ա) թե արդյո՞ք ստացվել է պատվիրատուի թույլտվությունը այդպես վարվելու վերաբերյալ ն (կամ) բ) այդպիսի բացահայտմանը վերաբերվող օրենսդրական ն վարքագծին ներկայացվող պահանջներից, որոնք տարբեր երկրներում տարբեր են:

24.11. ԽԱՐԴԱԽՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՍԽԱԼՆԵՐ

«Խարդախություն ն սխալներ» ԱՄՍ 240-ում նշվում է, որ խարդախություն են համարվում նպատակային գործողությունները, որոնք կարող են ներառել փաստաթղթերի ն գրանցումների կեղծում, ակտիվների անհամապատասխանեցում, հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության չկիրառում: Պետք է ճշտել նան, որ օրենքով չկա ընդհանուր սահմանում «խարդախության» վերաբերյալ, ն վերջնական որոշումը կայացնում է դատարանը: Աուդիտորը, սովորաբար գործ ունի ակնկալվող ն ոչ թե ապացուցված խարդախությունների հետ:

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

«Սխալը» վերաբերում է ոչ դիտավորյալ կերպով հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության չկիրառմանը, բացթողումներին կամ փաստերի սխալ մեկնաբանություններին, ինչպես նան աշխատանքային սխալներին: Ի վերջո, խարդախության ն սխալների կանխման ն բացահայտման համար հիմնական պատասխանատվությունը կրում է ղեկավարությունը (տնօրենների խորհուրդը): Ղեկավարությունը պետք է ընտրի ն գործի այնպիսի հարմար հաշվապահական հաշվառման ն ներքին վերահսկողության համակարգերի միջոցով, որոնք կպահպանեն ընկերության ակտիվները ն այդպիսով կկրճատեն խարդախության ն սխալների առաջացման հավանականությունը: Ղեկավարությունը պետք է տեղյակ լինի խարդախության ն սխալների առաջացման հավանականությանը, որն էլ կհանդիսանա ռիսկի գնահատման ն կորպորատիվ կառավարման մի մասնիկը: Ընկերության աուդիտի հանձնաժողովը պետք է վերանայի այս գործընթացները՝ ապահովելով դրանց պատշաճ կատարումը: Սովորաբար դա պետք է կատարվի ներքին աուդիտորների հետ միասին: Ներքին աուդիտորների ինստիտուտը պահանջում է, որ ներքին աուդիտորները «…վերանայեն տարբեր տեսակի կորուստներից՝ գողություն, հրդեհ, ոչ պատշաճ կամ ապօրինի գործողություններ, ակտիվների պաշտպանման համար օգտագործվող չափանիշները…»: Սովորաբար, գործնականում ներքին աուդիտորները պատասխանատու են ընթացակարգերի ն թեսթերի կատարման համար, որոնք փոքրացնում են խարդախության ն սխալների չբացահայտման հավանականությունը: Որպեսզի նմանատիպ գործունեությունը լինի արդյունավետ, հիմնականում կարնոր է, որ ներքին աուդիտի ծառայությունը ընկերությունում լինի ինքնավար ն հեղինակավոր, ստուգելու համար գործունեության բոլոր բնագավառները: Սա պետք է ներառի բարձրաստիճան ղեկավարությանը, քանի որ վերջինս հաճախ փորձում է խուսափել վերահսկողությունից:

Արտաքին աուդիտորների պատասխանատվությունը Արտաքին աուդիտորների օրենքով սահմանված պարտականությունների մեջ չի մտնում խարդախության ն սխալների կանխման ն բացահայտման յուրահատուկ պատասխանատվությունը, չնայած տարեկան աուդիտը կարող է խոչընդոտել խարդախության ն սխալների առաջացմանը: Աուդիտորները պետք է գնահատեն այն ռիսկը, որ խարդախությունը ն սխալները կարող են պատճառել ֆինանսական հաշվետվություններում էական կեղծ ապացույցների պարունակում ն տեղեկանան ղեկավարներից որնէ կեղծիքի կամ սխալի բացահայտման մասին: Հիմնվելով ռիսկի գնահատման վրա, որը պետք է ներառի պատվիրատուի ազնվությունը, արտասովոր ճնշումները տնտեսավարող սուբյեկտի վրա, արտասովոր գործառնությունները ն խնդիրները բավարար ն պատշաճ ապացույցներ ձեռք բերելու հարցում, աուդիտորը պետք է կազմի համապատասխան թեսթեր: Աուդիտորները հիմք են ընդունում ներկայացված փաստաթղթերը այնքան ժամանակ, քանի դեռ չի ապացուցվել դրա հակառակը, սակայն վարում են իրենց գործերը մասնագիտական թերահավատությամբ: Աուդիտորը պետք է նախատեսի աուդիտորական ընթացակարգերը՝ ձեռք բերելու համար ողջամիտ երաշխիք առ այն, որ էական խարդախությունը ն սխալները, որոնք կարող են վտանգել արժանահավատությունն ու անկողմնակալությունը, առկա չեն, կամ էլ հակառակ

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

դեպքում, եթե առկա են, ապա ուղղվել են կամ համապատասխան կերպով բացահայտվել են ֆինանսական հաշվետվություններում: Աուդիտին հատուկ սահմանափակումների պատճառով կա մի անխուսափելի ռիսկ, որ որոշ էական խարդախության ն սխալների դեպքեր չեն բացահայտվի, նույնիսկ եթե աուդիտը պլանավորվել ն իրականացվել է պատշաճորեն: Սրա պատճառն այն է, որ հաճախ խարդախությունը ն սխալները դիտմամբ թաքցվում են: Բացի այդ, հաշվապահական հաշվառման ն ներքին վերահսկողության որնէ համակարգ ունի հատուկ սահմանափակումներ, որը նշանակում է, որ դրանք կարող են թույլ լինել կեղծիքների համար, ինչպիսին է աշխատողների գաղտնի համաձայնությունը: Ընթացակարգեր, երբ խարդախության կամ սխալի առկայությունը կասկածելի է ա) Հնարավոր ազդեցությունների քննարկում Եթե աուդիտորը կարծում է, որ տվյալ խարդախությունը ն սխալները կարող են էական ազդեցություն ունենալ ֆինանսական հաշվետվությունների վրա, ապա պետք է իրականացնի հավելյալ կամ փոփոխված ընթացակարգեր: բ) Փոփոխված կամ հավելյալ ընթացակարգեր Ընթացակարգը կախված կլինի տվյալ խարդախության էությունից, դրա կրկնվելու հավանականությունից ն ֆինանսական հաշվետվությունների վրա հավանական ազդեցությունից: Երբ նմանատիպ հավելյալ ընթացակարգերը չեն փարատում խարդախության ն սխալների հանդեպ ունեցած կասկածները, աուդիտորը պետք է դրանք քննարկի ղեկավարության հետ ն որոշի, թե արդյոք այն համապատասխանորեն արտահայտված է ֆինանսական հաշվետվություններում: գ) Նկատառումներ աուդիտի համար Աուդիտորները պետք է հաշվի առնեն իրենց նախնական ռիսկի գնահատման ն ղեկավարության ներկայացրած փաստերի հուսալիության վրա խարդախության ն սխալների ունեցած ազդեցությունը: Սա հատկապես կարնոր է, երբ ներգրավված է բարձրաստիճան ղեկավարությունը: դ) Քննարկում ղեկավարության հետ Առանց հաշվի առնելու փաստացի կամ ակնկալվող խարդախության ն սխալների էականությունը, աուդիտորը պետք է փաստացի բացահայտումները քննարկի ղեկավարության հետ, նպատակ ունենալով. (i) տեղեկացնել նրանց ն ապահով լինել, որ նրանք հասկանում են իրավիճակը ճշգրտորեն, (ii) ճշտել, թե ինչպիսի գործողություններ են կատարվել կամ նպատակ ունեն կատարելու, շտկելու համար իրավիճակը: Այսպես, ղեկավարությունը կարող է նախընտրել ներքին վերահսկողության համակարգի բարելավումը՝ նպատակ ունենալով ապագայում կրճատել կամ վերացնել նմանատիպ թերությունները, (iii) գնահատել անկանոնության կրկնվելու կամ կրկնված լինելու հավանականությունը, (iv) ճշտել, թե ինչպիսի իրավաբանական խորհուրդ է ընդունվել ղեկավարության կողմից:

Զեկուցագրեր ա) Ղեկավարությանը Աուդիտորը պետք է զեկուցի ընկերության ղեկավարությանը աուդիտի շնորհիվ բացահայտված որնէ թերության կամ սխալի մասին: Երբ հարցը էական է, նա պետք է ապահով լինի, որ ղեկավարությունը տեղեկացված է դրա մասին, ն պատշաճորեն

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ խարդախություն է համարվում նպատակային գործողություններ ը, որոնք կարող են ներառել փաստաթղթերի ն գրանցումների կեղծում, ակտիվների անհամապատաս խանեցում, հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության չկիրառում:

պատրաստված է արդյոք համապատասխան զեկույց տնօրենների խորհրդին կամ աուդիտի հանձնաժողովին: Հատկապես կարնոր է, որ աուդիտորը զեկուցի ընկերությունում համապատասխան բարձրաստիճան մարմնին, եթե նա կասկածում է ղեկավարության անպատշաճ գործունեության վրա: բ) Աուդիտի եզրակացությունն օգտագործողներին Աուդիտորները ամբողջությամբ պետք է զեկուցեն աուդիտի եզրակացությունն օգտագործողներին, որ իրենց կարծիքով «ճշմարիտ ն իրական» է, կամ ներկայացված է «ճշմարիտ բոլոր էական առումներով»: գ) Հանգամանքներ, որոնք մղում են հրաժարման Ծայրահեղ հանգամանքներում, եթե աուդիտորը կարծում է, որ խոչընդոտվել է իր աշխատանքը այնպես, որ նա այլնս չի կարող զեկուցել ֆինանսական հաշվետվությունների վերաբերյալ, ապա նա պետք է հրաժարվի իր պարտավորությունների կատարումից: Այս պարագաներում, նա պետք է ապահով լինի, որ նրանք, ովքեր նշանակել են իրեն, տեղյակ են կայացված որոշմանը: Աուդիտորը կարող է հրաժարվել նան, երբ տնտեսավարող սուբյեկտը չի ձեռնարկում կանխարգելիչ միջոցներ այն խարդախության ն սխալների ուղղությամբ, որոնք աուդիտորը համարում է կարնոր: Երկու դեպքում էլ պետք է դիմել իրավաբանի խորհրդին: դ) Կարգավորող ն հարկադիր մարմիններին (i) Կարո՞ղ է արդյոք աուդիտորը զեկուցել երրորդ կողմին Սովորաբար աուդիտորի գաղտնիության պարտավորությունը արգելում է երրորդ կողմին զեկուցել խարդախության ն սխալների մասին, առանց իր պատվիրատուի թույլտվության: Այնուամենայնիվ, որոշ դեպքերում գաղտնիության պարտավորությունը ոտնահարվում է օրենսդրությամբ կամ դատարանի վճռով: Սա պատահում է այն դեպքերում, երբ խոսքը վերաբերում է բանկային, ապահովագրական ն ֆինանսական ծառայությունների ոլորտին, որտեղ կան օրենքով սահմանված իրավունքներ ն պարտականություններ զեկուցելու կարգավորող մարմիններին, կասկածվող կեղծիքների, թմրաբիզնեսից ստացվող եկամտի լվացման ն այլ ապօրինի գործողությունների վերաբերյալ: Նման պարագաներում աուդիտորը կարող է դիմել իրավաբանի խորհրդին: Բացի դրանից, գոյություն ունի վերահսկող մարմիններին զեկուցելու պարտականությունը՝ հօգուտ պետական ապահովության կամ հասարակության: Համաձայն օրենսդրության` գոյություն ունի զրպարտություններից պաշտպանություն, երբ պարզվում է, որ նման հաշվետվությունները ճշմարիտ չեն, բացի այն դեպքերից, երբ այդ հաշվետվությունները բարի նպատակներ են հետապնդում ն կազմված են ոչ հանցագործ սպասումներով: (ii) Բացահայտում հօգուտ ազգային կամ հանրային շահերի Այն հարցերը, որոնք անհրաժեշտ են հաշվի առնել, երբ որոշվում է, թե արդյոք բացահայտումը հիմնավորվա՞ծ է հասարակության տեսակետից, ներառում են հետնյալը՝ հասարակության անդամների վրա ազդեցության հնարավոր աստիճանը, • հարցի կարնորությունը, • ներգրավված գումարների հարաբերական մեծությունը ն հնարավոր ֆինանսական վնասի չափերը, • պատվիրատուի կողմից համապատասխան մարմինների համար հարցերի բացահայտման ցանկության բացակայությունը, • կրկնողության հավանականությունը: ե) Իրավապահ ն հարկային մարմիններ

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Որոշ երկրներում ո՛չ իրավապահ, ո՛չ էլ հարկային մարմինները չունեն հաշվապահներից ն աուդիտորներից տեղեկատվություն ստանալու անսահմանափակ իրավունքներ, հաշվապահները ն աուդիտորները չունեն նրանց ցանկացած հարցի մասին զեկուցելու համընդհանուր իրավունքներ: Համապատասխանաբար, հաշվապահները ն աուդիտորները պետք է պահանջեն, որ իրավապահները ն հարկային մարմինները ներկայացնեն համապատասխան լիազորություններ նրանց տեղեկատվություն տրամադրելու համար:

24.12. ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ

Տնտեսական որոշումներ ընդունելու ժամանակ, աուդիտորական եզրակացություններով առաջնորդվելու փաստը աուդիտի իրականացման խստագույն կարգավորում ու վերահսկում է պահանջում: Աուդիտորական գործունության կարգավորումը հիմնականում իրականացվում է հետնյալ ուղղություններով. • աուդիտորական գործունեությամբ զբաղվելու թույլտվություն ն աուդիտ ֆիրմաների պետական գրանցում, երբ ելնելով աուդիտ ֆիրմայի գործունեության փորձից ու աշխատանքային ստաժից, ինչպես նան նրա աշխատակիցների գիտելիքների քննման արդյունքներից՝ հատուկ հանձնաժողովի կողմից տրվում է աուդիտորական ծառայությունների մատուցման իրավունք, • աուդիտորական գործունեության ծավալման օրենսդրական ակտերի ու նորմերի՝ ինչպես նան աուդիտի իրականացման համընդհանուր չափանիշների մշակում, երբ հաշվի առնելով տնտեսական հարաբերությունների կարգավորման առկա իրավական դաշտը, պարբերաբար հրապարակվում են աուդիտորական բնագավառին վերաբերող հրահանգներ ն ուղեցույցներ, • աուդիտորների պատրաստման ուսումնամեթոդաբանական կենտրոնների կազմա-կերպում ն դրանց գործունեության կորդինացում, որի դեպքում ստուգվում է դասավանդողների որակավորման աստիճանը, գնահատվում ուսուցման մեթոդաբանության արդյունավետությունն ու ավարտական քննությունների արդյունքների որակը, • անհատների կամ ֆիրմաների կողմից մատուցվող աուդիտորական ծառայության որակի վերահսկողության իրականացում, երբ պարբերաբար ստուգայցեր են կատարվում աուդիտորական վերահսկողության ենթարկված տնտեսավարող օբյեկտներ՝ պարզելու ստուգման կողմերի փոխհարաբերություններում աուդիտորի կողմից էթիկայի նորմերի պահպանման վիճակը, ավարտված վերստուգման շրջանակների ընտրման հիմնավորվածությունը, պայմանագրային պարտավորությունների կատարման աստիճանը ն այլն: Հայտնաբերված թերությունները հիմք են հանդիսանում վերահսկողության ենթարկված աուդիտորական կազմակերպության գործունեության կասեցման համար: Տնտեսավարման իրավական դաշտում տեղի ունեցող փոփոխություններին զուգահեռ, երկու կամ երեք տարին մեկ անգամ անցկացվում է աուդիտորների արհեստավարժության մակարդակի ատեստավորում, որը հիմք է ծառայում նրանց հետագա գործունեության շարունակման համար: Աուդիտորական գործունեության որակի գնահատման նպատակով, վերահսկող մարմինները տեսչական ստուգայցեր են կազմակերպում վերստուգում անցած

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ձեռնարկություններ: Եթե աուդիտորական գործունեության մեծ փորձ ունեցող երկրներում վերոհիշյալ ֆունկցիաներով հիմնականում զբաղվում է Աուդիտորների պալատը, որը, պետության կողմից վստահված կառավարման օղակ հանդիսանալով, միաժամանակ համարվում է անկախ կազմակերպություն, ապա աուդիտ ծառայությունների զարգացման սկզբնական փուլն ապրող տնտեսական դաշտում աուդիտորական գործունեությունը կարգավորվում ն վերահսկվում է հիմնականում պետականորեն՝ Ֆինանսների նախարարության կողմից: Միջազգային մակարդակով աուդիտորական կազմակերպությունները համագործակցում են Հաշվապահների միջազգային ֆեդերացիայի միջոցով, որը աշխատանքներ է իրականացնում համընդհանուր աուդիտորական գործունեության չափանիշների մշակման ու տարածման, փորձի փոխանակման, ուսումնառության բնագավառում:

24.13 ԱՈՒԴԻՏԻ ԻՐԱԿԱՆԱՑՄԱՆ ՓՈՒԼԵՐԸ

Աուդիտորական գործունեությունը իր մեկնարկային պահից մինչն ավարտը իրականացվում է մի շարք փուլերով, ինչպիսիք են պլանավորումը, ստուգման փաստերի հավաքագրումն ու մշակումը, եզրակացությունների ներկայացումը: Յուրաքանչյուր փուլ բնորոշվում է ոչ միայն կատարվող աշխատանքների առանձնահատկություններով, այլն ժամկետներով ու իրականացման ոլորտներով: Այսպես, եթե աուդիտի նախապատրաստմանը հատկացվում է ոչ ավելի՝ քան 10 օր, ապա աուդիտորական գործունեության փաստացի արդյունքների հավաքագրումն ու մշակումը կատարվում է 20 օրում: Աուդիտորական եզրակացությունների կազմմանն ու ներկայացմանը առավելապես տրամադրվում է 2 օր: Հետնաբար, ժամկետային առումով, գործնականում արդյունավետ է համարվում վերահսկվող տնտեսավարող օբյեկտում մեկամսյա աուդիտորական գործունեության ծավալումը, իսկ աշխատանքի կազմակերպման առումով՝ մանրազնին կարգով նախապատրաստական փուլն անցած աուդիտը, ուր ծրագրավորվում է մատուցվող ծառայությունների ռազմավարությունը: Աուդիտի իրականացման փուլերը ըստ գործունեության բաղադրիչների ներկայացվում են հետնյալ կերպ. I փուլ Պլանավորում (10 օրյա ժամկետում) • վերահսկվող օբյեկտի տնտեսավարման ոլորտի բնութագրիչ տեղեկությունների հավաքագրում, • գործող ներտնտեսական վերահսկողության համակարգի գնահատում, • աուդիտորական վերահսկողության ռիսկի գնահատում, • հաշվեքննման ուղեցույցների կազմում, • պատվիրատուի նկատմամբ պայմանագրային պարտավորությունների հստակեցում: II փուլ Փաստերի հավաքագրում (20 օրյա ժամկետում)  փաստաթղթաշրջանառության ընթացքի վերստուգում,

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

հաշվային գրանցումների վերստուգում, թվաբանական հաշվարկների արդյունքների հավաստիության գնահատում,  գույքագրում կամ փաստացի այլ վերստուգում,  նյութական ն ոչ նյութական սխալների տարբերակում:  

III փուլ Եզրակացությունների ներկայացում (2 օրյա ժամկետում)  աուդիտորական արձանագրությունների նախապատրաստում,  արձանագրություններին կից տեղեկանքների ներկայացում,  պատվիրատուներին աուդիտորական գործունեության ավարտի տեղեկացում ն եզրակացությունների հանձնում: Աուդիտորական փաստերի հավաքագրումը հաշվեքննման գործընթացի ամենաաշխատատար ն ծավալուն բաժինն է, քանի որ այն հիմք է հանդիսանում կայացվող եզրակացությունների համար: Որպես կանոն, աուդիտորական փաստերի հավաքագրումը կատարվում է փաստացի ն փաստաթղթային ստուգման եղանակներով, որոնք իրենց հիմնական արտացոլումներն են գտնում հաշվեքննման մեթոդաբանությունում: Հաշվեքննման մեթոդաբանության պարզաբանումը առավել մանրամասն ընթերցողին կներկայացվի հաջորդ գլուխներում: Աուդիտի իրականացման ավարտական փուլի օբյեկտիվությունը ամբողջովին պայմանավորված է ստուգումից բացահայտված ն մշակված հավաստի փաստերով, որով ն բացատրվում է աուդիտորական գործունեության երկրորդ փուլի ամենաընդգրկուն ժամկետայնությունն ու իրականացվող աշխատանքների ծավալը: Փաստորեն, ավարտական փուլում կատարվում է միայն աուդիտորական գործունեության արդյունքների ամփոփում, որը, նախորդ փուլերի համեմատ, այնքան էլ աշխատատար չէ ն իրականացման ծավալուն ժամկետայնություն չի պահանջում:

24.14

ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՈԼՈՐՏԻ ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՀԱՎԱՔԱԳՐՈՒՄԸ

Աուդիտի պլանավորման ժամանակ առաջին քայլը պատվիրատու կազմակերպության տնտեսական գործունեության նախնական ուսումնասիրումն է, որով պարզվում են տնտեսավարման տարբեր ոլորտներում աուդիտի իրականացման շրջանակները: Տեղեկությունների հավաքագրումը չի սահմանափակվում միայն հաշվապահական հաշվառման դրվածքի ուսումնասիրմամբ: Այն ավելի ընդգրկուն է ն վերաբերում է կառավարման ներքին համակարգի գործունեության գնահատմանը, կազմակերպության մատակարարների ն իրացման շուկայի վերաբերյալ տեղեկությունների հավաքագրմանը, տնտեսավարման վարկանիշի բացահայտմանը ն այլն: Աուդիտորական աշխատանքները պլանավորելիս բնականաբար առավել ուշադրություն է դարձվում տնտեսավարման ընթացքի վրա ազդող ներքին, քան արտաքին գործոններին: Աուդիտորական աշխատանքները բարդանում են պատվիրատու կազմակերպության ներքին մենեջմենթի անկատարության պատճա-

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Տնտեսական որոշումներ ընդունելու ժամանակ, աուդիտորական եզրակացություններով առաջնորդվելու փաստը աուդիտի իրականացման խստագույն կարգավորում ու վերահսկում է

պահանջում:

ռով, երբ վերահսկիչ օրգանները (առանձին բաժինների կառավարիչները) թերանում են իրենց պարտականություններում, թույլ են կառավարիչների ն կառավարվող ուղղահայաց կապերը, տնտեսական սուբյեկտների միջն հորիզոնական ն որոշումների ընդունումը ժամանակին չի կատարվում ն այլն: Այս հարցերի պարզաբանման նպատակով, աուդիտի նախապատրաստման փուլում, կազմակերպության ներսում հարցաթերթիկներ են բաժանվում, ուր տարաբնույթ հարցերի պատասխաններով նախնական պատկերացումներ են կազմվում տնտեսավարման ոլորտի ընթաքը որոշող արտաքին ն ներքին գործոնների վերաբերյալ: Բացի այդ, աուդիտի պլանավորման ժամանակ որոշիչ դեր է խաղում նան կազմակերպության համբավն ու նախկինում աուդիտ կատարած ֆիրմաների մոտ ձնավորված նրա վարկանիշը:

24.15 ՆԵՐՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Ներտնտեսական վերահսկողության կազմակերպման պահանջը առաջին հերթին պայմանավորված է կազմակերպության ակտիվների առկայության ն պարտավորությունների ձնավորման վերահսկման անհրաժեշտությամբ: Ապրանքանյութական պաշարների շարժը, դրամական հոսքերն ու ոչ ընթացիկ ակտիվների փոփոխությունները արձանագրող փաստաթղթերը ենթարկվում են համարակալման ն խստագույն հաշվառման: Յուրաքանչյուր փաստաթղթի կամ ռեգիստրի կորուստը նախապայման է ստեղծում ակտիվների փոշիացման կամ հափշտակման համար, ուստի, կարնորվում է ոչ միայն գործառնությունների պատշաճ փաստաթղթավորումը, այլն կազմված փաստաթղթերի առկայության ն շարժի վերահսկողությունը: Ներտնտեսական վերահսկողության շրջանակներում ընդգրկված են նան կազմակերպության պարտավորությունները: Եթե վերջիններիս ձնավորումն արձանագրող փաստաթղթերը չկազմվեն ն ձնակերպվեն ժամանակին, չհամարակալվեն, դասակարգվեն ն խմբավորվեն ըստ պարտապանների, ապա կազմակերպություններում կթուլանա պարտքի մարման զգոնությունը ն կստեղծվի լուծարային իրավիճակ: Հետնաբար, աուդիտորական աշխատանքները պլանավորելիս պարզվում է, թե ինչ աստիճանի վստահությամբ պետք է հիմնվել կազմակերպության ներքին վերահսկողության վրա, քանի որ վերջինիս վատթար կազմակերպումով բավականին նվազում է տնտեսական գործունեության վերաբերյալ աուդիտին տրամադրվող տեղեկատվության հավաստիությունը: Եթե աուդիտորը նորմալ է գնահատում ներքին վերահսկողության համակարգը, ուրեմն վստահում է հաշվապահական տեղեկատվությանը ն, հետնաբար, կրճատում թեսթերի, ստուգվող գործարքների ն փաստաթղթերի շրջանակը: Այս նպատակով, աուդիտի նախապատրաստական աշխատանքներում ընդգրկվում են փաստաթղթաշրջանառության ամբողջականության, ակտիվների պահպանության ն պարտավորությունների ձնավորման վերահսկողության ուսումնասիրությունները, որով գնահատական է տրվում կազմակերպության տնտեսավարման ներքին վերահսկողության պատշաճության վերաբերյալ: Աուդիտի կողմից ներքին վերահսկողության գնահատումը չի սահմանափակվում միայն հաշվապահական վերահսկողական ապարատի գնահատմամբ, այլ ընդգրկում է առավել լայն շրջանակներ, ընդհուպ մինչն ղեկավարների ն նրանց ենթակաների փոխհարաբերությունների պարզաբանումը: Այդ նպատակով, աուդի-

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

տորները կազմակերպություններում հարցաթերթիկներ են բաժանում, ուր նշվում են ներքին վերահսկողությանը վերաբերող տարաբնույթ հարցերի պատասխաններ, կապված ապրանքանյութական արժեքների պահպանման ն վերահսկիչ ու չափիչ գործիքների վիճակի, փաստաթղթերի կրկնօրինակների կազմման, համասեռ բաժինների փոխադարձ վերահսկողական գոյության, հանդիպակած փաստաթղթային հոսքերի համադրումների իրականացման հետ:

24.16 ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՌԻՍԿԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Գործնականում արդյունավետ է համարվում վերահսկվող տնտեսավարող օբյեկտում մեկամսյա աուդիտորական գործունեության ծավալումը:

Ռիսկի գործոնի գնահատումը մեծ դեր է կատարում աուդիտորական աշխատանքների ժամանակ: Որքան «ռիսկային» է պատվիրատուն, այնքան ընդլայնվում է նախատեսվող աուդիտորական աշխատանքների ծավալը: Ընդ որում, ռիսկի գործոնը կապված չէ միայն կազմակերպության ներքին վերահսկողության համակարգի թերացումներով, այլ որոշվում է նան արտաքին անկայուն ֆինանսավարկային միջավայրով, պետական տնտեսական քաղաքականության հաճախակի փոփոխումներով, անգամ քաղաքական իրավիճակի ցնցումներով, որոնք իրենց անմիջական ազդեցությունն են թողնում կազմակերպության տնտեսավարման արդյունքների վրա: Բացի այդ, չի բացառվում նան հենց աուդիտորական գործունեության ընթացքում թույլ տրվող սխալների հավանականությունը, որը բարձրացնում է տրամադրվող եզրակացությունների հավաստիության ռիսկի աստիճանը: Աուդիտորը պետք է համոզված լինի, որ գոնե ոչ 1009-ով, բայց հաստատ 95 ն ավելի 9-ով աուդիտորական եզրակացությունը համընկնում է իրականությանը: Գործնականում աուդիտորական սխալ եզրակացությունների տրամադրման ռիսկայնությունը ոչ ավել է 59 -ից: Աուդիտորական ընդունելի ռիսկը հանդես է գալիս երեք բաղադրիչներով, հետնյալ բանաձնի կիրառմամբ.

ԱՌ Հ ԱԿՌ 2 ՆՎՌ 2 ՍՉՌ

որտեղ, ԱՌ – աուդիտորական ռիսկ, ԱԿՌ – անկապտելի ռիսկ, ՆՎՌ – ներքին վերահսկողության ռիսկ, ՍՉՌ – սխալների չհայտնաբերման ռիսկ: Անկապտելի ռիսկի առկայությունը աուդիտորը օբյեկտիվ գործոններով կապում է արտաքին միջավայրի հետ, երբ շուկայական գների տատանումները, հարկային ու վարկային քաղաքականության փոփոխումները, արտարժույթի հաճախակի վերաարժեքավորումները ազդում են ակտիվների, կապիտալի ն պարտավորությունների հաշվապահական գնահատումների վրա: Անցումային տնտեսությանը վերաբերող ժամանակահատվածում հատկապես մեծանում է անկապտելի ռիսկի աստիճանը: Ներքին վերահսկողության ռիսկը արդեն պայմանավորված է սուբյեկտիվ գործոններով, կապված կազմակերպությունում առկա թույլ մենեջմենթի, թերի հաշվապահության վարման, ապրանքանյութական պաշարների պահպանման անկատար բազայի առկայության հետ: Որպես կանոն, աուդիտորական ռիսկի բաղադ-

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

րիչները գնահատելիս, ամենամեծ արժեքով հանդես է գալիս ՆՎՌ-ն, մանավանդ, երբ նախնական դիտարկումներով պատվիրատու կազմակերպություններում նկատվում է թույլ մենեջմենթ: .Սխալների չհայտնաբերման ռիսկը աուդիտորը կապում է ուսումնասիրման ժամկետների սեղմության, ստուգվող բնագավառի բարդության, ուսումնասիրվող օբյեկտի առանձնահատուկ հատկանիշների հետ: Հատկապես մեծանում է սխալների չհայտնաբերման ռիսկի աստիճանը, երբ կատարվում է սկզբնական աուդիտ, ն աուդիտորին դեռնս հայտնի չեն պատվիրատուի գործարարության առանձնահատկությունները: Աուդիտորական ռիսկի գնահատման մոդելը ունի երկու կիրառական ուղղություն: Առաջին, երբ աուդիտի պլանավորման ժամանակ որոշվում է ընդհանուր ռիսկի աստիճանը: Այսպես, նախնական ուսումնասիրություններից ելնելով, աուդիտորը ընդունում է, որ պատվիրատու կազմակերպությունում նախատեսված աուդիտորական աշխատանքների շրջանակներից ելնելով անկապտելի ռիսկը կազմում է 509, ներքին վերահսկողության ռիսկը՝ 809, իսկ սխալների չհայտնաբերման ռիսկը՝ 10 9: Ուստի, աուդիտորական ռիսկը գնահատվոմ է 4 9 ( 0,5 2 0.8 2 0.1 2 100): Եթե, այս պայմաններում աուդիտորը որոշում է կայացնում տրամադրելու 96 9 հավաստիությամբ եզրակացություն, ուրեմն նախատեսված աուդիտորական աշխատանքների շրջանակը համարում է ընդունելի: Երկրորդ, երբ աուդիտորը սահմանում է իր կողմից նախատեսվող աշխատանքի որակի ն հավաստիության աստիճանը: Այսպես, համաձայն աուդիտորական ռիսկի ձնափոխված մոդելի.

.ՍՉՌ Հ ԱՌ : ( ԱԿՌ 2 ՆՎՌ )

որքան մեծանում է ընդունելի աուդիտորական ռիսկը, այնքան ընդլայնվում է նան սխալների չհայտնաբերման ռիսկի շրջանակը, որն ի դեպ, հակադարձ կապի մեջ է արտաքին ն ներքին ռիսկային միջավայրերի հետ: Այսպես, եթե աուդիտորը որոշում կայացնի 95 9 ճշտությամբ ներկայացնելու իր եզրակացությունը, ապա աուդիտի պլանում տեղի կունենան փոփոխություններ, կապված աուդիտորական ուսումնասիրությունների կրճատման հետ, քանի որ այդ դեպքում աուդիտորը իրեն թույլ կտա սխալվելու ոչ թե 10 9 - ի (ինչպես նախորդ օրինակում), այլ 12.5 9 - ի սահմաններում | 0.05 : ( 0.8 2 0.5 ) |: Հետնաբար, աուդիտի պլանավորման ժամանակ ռիսկի գործակցի աճով կկրճատվեն նախատեսված որոշակի ուսումնասիրությունների շրջանակներ կամ աշխատանքային ժամկետներ:

24.17 ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԸՆՏՐԱՆՔԸ

Ընտրանքը կատարվում է համակցությունից, որը հանդես է գալիս որպես միատարր տեղեկատվական համակարգ: Այսպես, որպես համակցություն կարող են հանդես գալ դեբիտորական պարտքերի կամ ապրանքանյութական պաշարների մնացորդները, որոնց հավաստիության վերաբերյալ աուդիտորը պետք է եզրակացություն կատարի: Ընտրանքի իրականացումը անխուսափելի է համարվում աուդիտի ժամանակ, կապված ուսումնասիրությունների լայն ծավալի ն սեղմ ժամկետների հետ: Սակայն, որոշ դեպքերում, աուդիտորը հրաժարվում է ընտրանքից, երբ. ♦ նախօրոք ստացված տեղեկատավության հիման վրա որոշակի սխալմունք է

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Եթե աուդիտորը նորմալ է գնահատում ներքին վերահսկողության համակարգը, ուրեմն վստահում է հաշվապահական տեղեկատվությանը ն, հետնաբար կրճատում թեսթերի, ստուգվող գործարքների ն փաստաթղթերի շրջանակը:

փնտրում, ♦ ուսումնասիրվող համակցությունը այնքան նեղ է, որ ընտրանքի կարիք չի զգացվում, կամ էլ ընտրանքի նախապատրաստմանն ու իրականացմանն ուղղված ժամանակահատվածը գերազանցում է ողջ համակցության ուսումնասիրման ժամանակամիջոցին, ♦ համակցության ողջ միավորներին հատուկ է էականության բարձր աստիճանը ն անթույլատրելի է նրանցից որնէ մեկի ուսումնասիրումը, ♦ աուդիտի ուսումնասիրման ոլորտը միատարր չէ, այսինքն հստակեցված չէ համակցությունը, որից հնարավոր լինի ընտրանքի կատարումը: Փաստորեն, ընտրանք կատարելիս բարձրանում է աուդիտորական ռիսկի աստիճանը ն անհրաժեշտություն է առաջանում հիմնավորելու ընտրանքի ձնն ու շրջանակները: Աուդիտորական ուսումնասիրությունների ժամանակ կիրառվում է ինչպես վիճակագրական, այնպես էլ պարզ ընտրանք: Վիճակագրական ընտրանքը հիմնվում է հավանականության տեսության սկզբունքների վրա, բավականին աշխատատար է ն ժամանակային առումով նախապատրաստական աշխատանքներ է պահանջում: Պարզ ընտրանքը կատարվում է աուդիտորի դատողություններով, այն բավականին սուբյեկտիվ է ն չի կրում գիտական հիմք: Ընտրանքը ըստ իրականացման եղանակների լինում է. 1. պատահական, երբ ընտրության ժամանակ համակցության ցանկացած անդամ ընտրման հնարավորություն ունի, 2. համակարգված, երբ ընտրվում է համակցության յուրաքանչյուր ո-րդ անդամը, 3. շերտավորված, երբ համակցությունը բաժանվում է շերտերի ն ընտրությունը կատարվում է յուրաքնչյուր շերտից, ըստ համակցությունում շերտի տեսակարար կշռի համամասնության, 4. բազմաստիճանային, երբ կատարվում են քայլեր, հաջորդաբար ընդհանուրը փոխարինելով դեպի մասնակին: Աուդիտի պլանավորման ժամանակ կարնորվում է ընտրանքի նվազագույն ծավալի որոշումը (ո), որը պայմանավորվում է հետնյալ գործոններով. ա) հավաստիության ընդունելի մակարդակով, բ) ստանդարտ շեղումով, գ) վստահության առավելագույն սահմանով: Համակցությունից բացարձակ անդամների ընտրման անհրաժեշտ ծավալը որոշվում է հետնյալ բանաձնով. .ո » | ( 2 2 Տ ) : I |

որտեղ՝ 2 – ստանդարտ շեղման համապատասխան գործակիցն է, որը 959 վստահության դեպքում 1.96 է, իսկ 99 9 - ի դեպքում՝ 2,58, Տ – ստանդարտ շեղումն է, I – վստահության առավելագույն սահմանը: .Օրինակ, աուդիտորը ուսումնասիրելով կազմակերպության կրեդիտորական պարտքերի մնացորդները, պարզեց, որ տվյալ բիզնեեսի մասշտաբներին հատուկ պարտավորություններից կրեդիտորական պարտքերի միջին քառակուսային շեղումը կազմում է 50 000 դրամ: Աուդիտորը ցանկանում է կատարել հաշիվ-ֆակ-

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Գործնականում աուդիտորական սխալ եզրակացությունների տրամադրման ռիսկայնությունը ոչ ավել է 59 -ից:

տուրաների այնպիսի ընտրանք, որի քանակը հնարավորություն կտա 95 9 - ով համոզվելու, որ ուսումնասիրվելու են կրեդիտորական պարտավորություններ՝ միջինից 10 հազ. դրամ առավելագույն շեղումով: Օգտագործելով ընտրանքի նվազագույն ծավալի բանաձնը, կպարզվի, որ 959 հավաստիություն ապահովելու համար աուդիտորը առնվազն պետք է ուսումնա2 սիրի 96 հատ |(1.98 2 50 ) : 10| հաշիվ – ֆակտուրա: Եթե պահանջվի 99 9 հավաստիությամբ ընտրանքի կատարում, ապա աուդիտորը պետք է ավելացնի ուսումնասիրվող հաշիվ – ֆակտուրաների քանակը (ո), այն հասցնելով մինն 166 հատի |(2.58 2 50 ) : 10| : Համակցությունից հարաբերական ցուցանիշներով ընտրման անհրաժեշտ ծավալը որոշվում է հետնյալ բանաձնով.

.ո » | 2 2 Ք 2 (1 - Ք) | : Ք

որտեղ. Ք - համակցության բաժնեմասի տեսակարար կշիռն է: Այսպես, դեբիտորական պարտքերի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ դեբիտորների 309-ը ժամանակին վճարումներ չեն կատարում: Աուդիտորը իր առջն խնդիր է դնում ընտրելու բանկի պահանջագրերի այնպիսի քանակ, որ 959-ով համոզված լինի ընտրված այն դեբիտորների հարցում, որոնց գծով արձանագըրված ժամկետայնությունը չի գերազանցում 39-ը: Օգտագործելով հարաբերական ցուցանիշներով ընտրանքի բանաձնը, կստանանք 896 հատից ոչ պակաս | (1.96 2 0.3 2 0.7): 0.3 2 100 | բանկի պահանջագրերի ընտրման շրջանակ: Եթե աուդիտորը որոշի 999-ոց հավաստիությամբ եզրակացության կայացման, ապա բնականաբար կընտրվեն ն կուսումնասիրվեն ավելի մեծ քանակով (ո) պահանջագրեր` թվով 1 553 հատ | (2.58 2 0.3 2 0.7) : 0.3 2 100|:

24.18. ՀԱՇՎԵՔՆՆՄԱՆ ՈՒՂԵՑՈՒՅՑՆԵՐԻ ԿԱԶՄՈՒՄԸ

Աուդիտի արդյունավետությունը հիմնականում պայմանավորվում է հաշվեքննման հիմնավոր ուղեցույցների օգտագործումով, որոնք հանդես են գալիս որպես նախատեսված աուդիտորական կոնկրետ աշխատանքների նպատակաուղղվածության, հերթականության, ծավալների ու ժամկետների ծրագրային մշակումներ: Հետնաբար, պատվիրված յուրաքանչյուր աուդիտի անցկացման հաշվեքննման ուղեցույցը բնորոշվում է իր յուրատիպությամբ՝ կախված վերստուգման առջն դրված խնդիրներից, աուդիտորական ֆիրմաների աշխատանքային գործունեության նախընտրած մեթոդներից, վերահսկվող օբյեկտի տնտեսավարման առանձնահատկություններից: Այնուհանդերձ, հաշվեքննման ուղեցույցները, չնայած իրենց բազմատիպությանը, կազմվում են միննույն տրամաբանական քայլերով: Առաջին քայլ. վերահսկվող օբյեկտի տնտեսավարման ոլորտը բնութագրող տեղեկությունների հավաքագրումը: Այս քայլով կատարվում է աուդիտորական հետախուզում, նախօրոք պարզելու համար վերահսկվող օբյեկտի տնտեսավարման առանձնահատկությունները, մատակարարների ն գնորդների հետ փոխհարաբերությունները, գործընկերական կապերը, ձեռնարկության տնտեսական գործունեության կարնորագույն բաղադրիչ-

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ները: Պարբերական աուդիտի իրականացման դեպքում թվարկած աշխատանքների ծավալը զգալիորեն կրճատվում է, քանի որ անհրաժեշտ տեղեկատվությունը հիմնականում փոխանցվում է ձեռնարկությունում նախորդած աուդիտորական ծառայությունից, իսկ սկզբնական աուդիտի ժամանակ տնտեսավարման ոլորտի բնութագրիչ տեղեկությունների հավաքագրումը կատարվում է անկետային հարցումների, նախնական ուսումնասիրությունների միջոցով: Երկրորդ քայլ. ներտնտեսական վերահսկողության գործող համակարգի գնահատումը: Աուդիտորական գործունեության վերջնական արդյունքների հավաստիությունը փոխպայմանավորված է ձեռնարկություններում առկա ներտնտեսական վերահսկողության համակարգի արդյունավետ աշխատանքով: Զգալիորեն բարձրանում է աուդիտի աշխատատարությունը այն դեպքում, երբ ոչ լիարժեք հաշվապահական հաշվառման կազմակերպման հետնանքով անհրաժեշտություն է ծագում լրացուցիչ վերանայելու կասկած հարուցող հաշվային գրանցումներն ու թղթակցությունները կամ վերստուգելու տնտեսավարման առանձին ոլորտների փաստաթղթային շրջանառությունները: Ձեռնարկություններում առկա ներտնտեսական վերահսկողության արդյունավետությունը գնահատելիս՝ աշխատանքներ են տարվում բացահայտելու այդ գործընթացին բնորոշ «թույլ կետերը», կապված գործող համակարգի այնպիսի կարնորագույն բաղադրիչների հետ, ինչպիսիք են. ♦ վերահսկողության ոլորտում ընդգրկված աշխատակիցների արհեստավարժության ու նրանց աշխատանքային պարտականությունների կատարման աստիճանը, ♦ ներտնտեսական կառավարման տարբեր օղակների աշխատանքային փոխհարաբերությունների ու տեղեկատվական փոխանակումների մակարդակը, ♦ վերահսկողության գործընթացն ապահովող տեխնիկական միջոցների վիճակը, ♦ ներտնտեսական աուդիտորական ծառայության գործունեությունը: Գործնականում, ներտնտեսական վերահսկողության արդյունավետությունը գնահատելիս, տեղում կատարվող փաստացի դիտարկումներից բացի լայն տարածում է գտնում նան նպատակային հարցադրումներով հարցաթերթիկների տարածումը, որով զգալիորեն կրճատվում է աուդիտի նախապատրաստման աշխատատարությունը: Այսպես, ապրանքանյութական արժեքների շարժի աուդիտին, որպես կանոն, նախորդում է վերստուգվող ձեռնարկության կողմից այնպիսի հարցադրումներով թերթիկների լրացումը, որով պարզվում է. ու նյութական - այդ ոլորտում ընդգրկված հաշվապահների պատասխանատուների կրթությունն ու աշխատանքային ստաժը, - նյութերի մուտքի ն ելքի, սկզբնական ու ամփոփ փաստաթղթերի կիրառվող անվանացանկը, - ապրանքանյութական արժեքների քանակային հաշվառման տեխնիկական միջոցները, - ձեռնարկության նյութատեխնիկական մատակարարման, արտադրական բաժինների ու հաշվապահության միջն տեղեկատվության փոխանակման մակարդակը, - նյութերի գնահատման կարգն ու մեխանիզմը, - ապրանքանյութական արժեքների շարժին վերաբերող հաշվային գրանցումների վիճակը, - նյութերի պահեստային պահպանման վիճակը ն այլն:

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Գործնականում աուդիտորական սխալ եզրակացությունների տրամադրման ռիսկայնությունը ոչ ավել է 59 -ից:

Լրացված հարցաթերթիկների հիման վրա նախնական կարծիք է կազմվում վերստուգվող ձեռնարկությունում ապրանքանյութական արժեքների ներտնտեսական վերահսկողության գործող վիճակի վերաբերյալ: Բնականաբար, բավարարող պատասխանների առկայության դեպքում, նյութերի շարժի հաշվեքննումը չի նախատեսվում իրականացնել առավելագույն խորությամբ, իսկ հարցաթերթերի պատասխաններից բացասական տպավորություն ստանալու դեպքում բավարար չգնահատելով ապրանքանյութական արժեքների ներտնտեսական վերահսկողության մակարդակը, պահանջվում է մանրամասն աուդիտորական գործունեության ծավալում: Երրորդ քայլ. աուդիտորական ռիսկի գնահատումը: Ներտնտեսական վերահսկողության վիճակի վերլուծության տրամաբանական շարունակությունն է կազմում աուդիտորական ռիսկի գնահատումը՝ կապված ստուգվող տեղեկատվությունում առկա սխալների հնարավոր շրջանցման ն չբացահայտման հավանականության հետ: Հետնաբար, աուդիտորական ռիսկի գնահատման արդյունքները հաշվի են առնվում հաշվեքննման ուղեցույցներ կազմելիս, երբ որոշվում են ստուգման աշխատանքների կենտրոնացման ուղղությունները: Ներկայացված տեղեկատվությունում առկա սխալները աուդիտորական տեսանկյունից լինում են նյութական ն ոչ նյութական: Եթե ոչ նյութական սխալները առանձնապես չեն ազդում հաշվետվության հավաստիության ընդհանուր գնահատականի վրա, ապա նյութական սխալները, խեղաթյուրելով տնտեսավարման արդյունքների իրական վիճակը, ապակողմնորոշիչ դեր են խաղում տեղեկատվության սպառողների շրջանում: Հաշվեքննման նախապատրաստման փուլում կարնորվում է ընտրված որնէ տնտեսավարման ոլորտի փորձաստուգումը, որի ընթացքում բացահայտված սխալների նյութականության աստիճանով որոշվում են աուդիտորական ռիսկն ու նախատեսվող աշխատանքների ուղղությունները: Փորձաստուգման ճանապարհով տեղեկատվական սխալների նյութականության ն աուդիտորական ռիսկի աստիճանի գնահատումը իրականացվում է հետնյալ հերթականությամբ. 1. փորձաստուգման ենթարկված տեղեկատվության հնարավոր սխալների թույլատրելի սահմանի որոշումը, 2. որոշված թույլատրելի սահմանի տարածումը ընտրված տեղեկատվության բոլոր բաղադրիչների վրա, 3. փորձաստուգման ճանապարհով ընտրված տեղեկատվության որնէ բաղադրիչի իրական մեծությունների որոշումը ն հնարավոր սխալների բացահայտման նպատակով դրանց համեմատումը հաշվետվական համանուն ցուցանիշի հետ, 4. բացահայտված սխալների տարածումը ընտրված ողջ տեղեկատվության վրա ն ստացված արդյունքների ու համապատասխան հաշվետվության փաստացի ցուցանիշների համադրումով՝ աուդիտորական ռիսկի որոշումը: Գործնականում լայն տարածում է գտել աուդիտորական ռիսկի եռաստիճանային գնահատումը՝ «բարձր», «միջին» ն «ցածր» տարբերակմամբ: Չորրորդ քայլ. հաշվեքննման համակարգված երթուղու կազմումը: Աուդիտորական գործունեության ինֆորմացիոն աղբյուրների գերակշիռ մասը ձնավորվում է հաշվապահական հաշվառման ոլորտում, որով էլ պայմանավորվում է վերահսկողության նախապատրաստման փուլում հաշվեքննման համակարգված երթուղու կազմման անհրաժեշտությունը:

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Համակարգված աուդիտի կազմակերպման համար նախապայմաններ է ստեղծում կրկնակի գրանցման սկզբունքով վարվող հաշվապահությունը, որի շնորհիվ տնտեսական գործառնությունների պատճառահետնանքային արդյունքները ամփոփվելով հաշվային համակարգի ներսում, փոխկապակցվում են հաշիվների կիրառմամբ ձնավորված ինֆորմացիոն ցանցով: Հաշվեքննման համակարգված երթուղու ներկայացումով առավելագույն չափով հաշվի են առնվում վերստուգվող տնտեսավարման արդյունքների ձնավորման վրա ազդող գործոնները, դրանց փաստաթղթային համընթաց շրջանառություններն ու պատճառահետնանքային կապերը: Նման երթուղիների կազմումը, որպես կանոն, իրականացվում է գործնականում ձնավորված սկզբնական ն վերջնական հաշվապահական հաշվեկշիռների միջանցիկ կապերի մոդելով, համաձայն որի պարզորոշ ներկայացվում են յուրաքանչյուր հաշվեկշռային հոդվածի սկզբնական մնացորդի, հաշվետու ժամանակաընթացքում գործոնային փոփոխությունների ն վերջնական մնացորդի մեծությունները: Համակարգային մոտեցմամբ աուդիտորական գործունեության ծավալման շնորհիվ ոչ միայն հնարավորություն է ստեղծվում ստուգման ենթարկելու հաշվետվության յուրաքանչյուր ցուցանիշի սկզբնավորման, փոփոխման ն վերջնահաշվարկով ներկայացման ողջ պարբերաշրջանը, այլն հաշվեքննման աշխատանքներում հաշվի առնելու հաշվապահական ինֆորմացիոն համակարգում ընդգրկված յուրաքանչյուր գործոնի փոփոխման ազդեցությունը վերստուգվող տնտեսական ոլորտի վրա: Այսպես, սկզբնական ն վերջնական միջանցիկ հաշվեկշիռների ինֆորմացիոն փոխկապակցվածության մոդելում ընդգրկված մատակարարման կամ արտադրության գործոնների փոփոխությունը իրենց անմիջական ազդեցությունն են թողնում արտադրանքի իրացման կամ ձեռնարկության ֆինանսական հարաբերությունների ձնավորման ընթացքի վրա, որոնք զուգահեռ արտացոլվում են քըննարկվող հաշվեկշռային կապերն ապահովող փաստաթղթաշրջանառությունում: մատակարարում

նյութերի սկզբնական մնացորդ

նյութերի մուտքի օրդերներ

նյութերի ծախսի պահանջագրեր

ֆինանսներ Նկար 24.2.

արտադրություն

պահեստային հաշվառման քարտեր

ամփոփ ռեգիստրներ

գլխավոր գիրք

նյութերի վերջնական հաշվեկշռային մնացորդ

իրացում

Նյութերի մնացորդների հաշվետվական հավաստիության հաշվեքննման երթուղին

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Հետնաբար, անարդյունավետ է համարվում այն աուդիտը, որը հաշվեքննման է ենթարկում ուսումնասիրվող փաստաթղթաշրջանառության միայն մեկ հատվածը՝ հետնողական չլինելով վերստուգվող ցուցանիշի փոփոխման փաստաթղթային արտացոլման ամփոփ երթուղուն: Աղյուսակ 24.1 Կազմակերպության հումք ն նյութերի շարժի հավաստիության հաշվեքննման ժամանակացույցը

Ստուգման ուղղությունը Նյութերի մուտքագրում

Ժամկետը 5 օր

Նյութերի գնահատում

1 օր

Նյութերի պահպանում Նյութերի ելքագրում

3 օր

Նյութերի մնացորդների գնահատում

2 օր

6 օր

.Ուսումնասիրման օբյեկտը մուտքի օրդերներ, պահեստի քարտեր, ամփոփ ռեգիստրներ, հաշվային ձնակերպումներ տրանսպորտային բեռնագրեր, հաշիվ - ֆակտուրաներ, գնման ակտեր պահեստային փաստացի մնացորդներ ելքի օրդերներ, պահեստի քարտեր, ամփոփ ռեգիստրներ, հաշվային ձնակերպումներ սկզբնական ու վերջնական մնացորդների փոխկապակցում

Ստուգման եղանակը փաստա-

թղթային

կալկուլյացիոն

փաստացի զննում փաստաթղթային

փաստաթղթային

Ստուգման վայրը հաշվապահություն

հաշվա պահություն

պահեստ ներ հաշվապահություն

հաշվա պահություն

Այսպես, նկար 24.2-ում ներկայացված ձեռնարկության նյութերի հաշվեկշռային մնացորդների հավաստիության հաշվեքննման երթուղին մեկ համակարգի շրջանակներում փոխկապակցում է վերստուգվող ժամանակահատվածում նյութերի շարժի վրա ազդող գործոնների արդյունքներն ու դրանց փաստաթղթային արտացոլումները: Եթե տվյալ ժամանակահատվածում աճում է նյութերի հոսքը ձեռնարկություն, ապա այն բնականաբար հանգեցնում է արտադրության ն իրացման ծավալների ավելացմանը ն հակառակը: Հետնաբար, այդ արդյունքները վկայակոչող փաստաթղթերի ն հաշվային գրանցումների երթուղու ստուգումները հնարավորություն են տալիս գնահատելու նյութերի շարժին հարակից տնտեսավարման ցուցանիշների փոփոխման համամասնություններն ու դրանց հաշ-

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

վետվական մեծությունների օբյեկտիվությունը: Ամփոփելով թվարկած տրամաբանական քայլերի արդյունքները, ներկայացնենք աուդիտի նախապատրաստման փուլում կազմված ձեռնարկության հումք ն նյութերի շարժի հաշվեքննման ժամանակացույցը (տես՝ աղյուսակ 24.1), որը հանդես է գալիս որպես նախատեսված աուդիտորական կոնկրետ աշխատանքների նպատակաուղղվածության, հերթականության, երթուղու, ծավալների ու ժամկետների համակարգված ծրագրային համառոտ մշակում:

24.19 ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԵՐ

Աուդիտի նախապատրաստման փուլում պատվիրատուի հետ պայմանագրային պարտավորությունների հստակեցումը իրականացվում է մեծ պատասխանատվությամբ, քանի որ այդ ընթացքում են վերջնականապես ճշգրտվում աուդիտորական գործունեության կոնկրետ խնդիրներն ու ակնկալվող արդյունքները: Մանրակրկիտ կերպով չհստակեցված պայմանագրային պարտավորությունների դեպքում հակասություններ են ծագում աուդիտորական ֆիրմաների ն պատվիրատուների միջն իրականացված աուդիտի վերջնական արդյունքների, ժամկետների, ծավալների, վարձավճարների կամ վերստուգման այլ որակական հետնանքների բավարարվածության առումով: Մինչ պայմանագրի կնքումը, աուդիտորական ֆիրման պարզում է պատվիրատու գործընկերոջ տիպը՝ ելնելով վերջինիս հետ ներկա պահին փոխհարաբերությունների մեջ գտնվելու ձնից: Եթե պատվիրատուն ցանկություն չի հայտնում երկարաժամկետ համագործակցելու աուդիտորական ֆիրմայի հետ, ապա պայմանագրային պարտավորությունների լիակատար հստակեցման պահանջով այն դասվում է «պաշտոնական» տիպին: Այս դեպքում, աուդիտորական ֆիրմայից պահանջվում է պատվիրատուի համար նվազագույն ծախսերով ու ժամկետներում որակյալ եզրակացությունների ներկայացում: Աուդիտորական ֆիրմաները առավելապես ձգտում են «ոչ պաշտոնական» պատվիրատուներին, որոնց հետ սերտ կապերի մեջ մտնելով ծավալում են բազմանվագ գործունեություն՝ պարբերաբար իրականացնելով խորհրդատվություններ, ներքին աուդիտի ֆունկցիաներ, որով էլ պայմանավորվում է փոխադարձ բարձր վստահությունն ու պայմանագրային պարտավորությունների առավել ընդհանրացումը: Աուդիտորական պայմանագրերը, ընդհանուր սկզբունքներով նմանվելով ձեռնարկատիրական այլ ոլորտներին հատուկ նույնատիպ համաձայնագրերին, այնուհանդերձ հանդես են գալիս որոշակի առանձնահատկություններով: Այսպես, աուդիտ ֆիրմաների ն պատվիրատուների միջն կնքվող պայմանագրերում, որպես կանոն, իրավաբանորեն հստակեցվում ն ամրագրվում են մասնակից կողմերի համաձայնեցված շահերը՝ ընդգծելով պայմանագրի առարկան, մասնակիցների իրավունքներն ու պարտականությունները, ծառայությունների ընդունման ն վճարման պայմանները: Սակայն, ի տարբերություն ձեռնարկատիրական մյուս պայմանագրերի, աուդիտորական գործունեության համաձայնագրերում հաշվի են առնվում նան պայմանագրերի կողմեր չհանդիսացող այն սուբյեկտների շահերը, որոնք օգտագործում են կայացրած աուդիտորական եզրահանգումները՝ տնտեսական որոշումներ իրականացնելիս: Այս առումով կարնորվում է պայմանագրերում

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

այնպիսի հանգամանքների նշումը, ինչպիսիք են. • վերստուգման անհրաժեշտ պայմանների չապահովման դեպքում աուդիտորական եզրահանգումներից հրաժարվելը, • պատվիրատուի հետ համատեղ պատվերի բովանդակության մշակմանը մասնակցություն ցուցաբերելը, • վերստուգման խնդիրները հստակեցնելիս անկողմնապահ դիրքորոշման ընտրությունը, • աուդիտորական եզրակացությունները սահմանված չափանիշներով ներկայացնելը, • անհիմն եզրակացությունների կիրառման հետնանքով անգամ պայմանագրի կողմ չհանդիսացող տնտեսավարող սուբյեկտի կրած վնասների փոխհատուցումը աուդիտորական ֆիրմայի կողմից:

24.20 ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

էՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Հաշվեքննման գործունեության արդյունքները ամփոփվում են աուդիտորական հաշվետվություններում ն եզրակացություններում: Եթե աուդիտորական հաշվետվությունները ներկայացվում են միայն պատվիրատուներին ն վերստուգված տնտեսական սուբյեկտներին, ապա եզրակացությունները հանդես են գալիս որպես բաց տեղեկատվություններ ն հրապարակելով նախատեսվում են արտաքին ու պոտենցիալ գործընկերների համար: Աուդիտորական հաշվետվությունը բաղկացած է երեք բաժնից՝ ներածական, վերլուծական ն եզրափակիչ: Ներածական բաժնով ներկայացվում են աուդիտորական ֆիրմայի անհրաժեշտ ռեկվիզիտները, իրավաբանական հասցեն ու կապի համարները, աուդիտի անցկացման արտոնագրի տվյալները, բանկային հաշիվները, ստուգմանը մասնակցած բոլոր աուդիտորների անուն - ազգանունները: Բացի այդ, նշվում են նան հաշվետվությունն ընդունող կազմակերպության (պատվիրատուի) համանման ռեկվիզիտները: Վերլուծական բաժնով ներկայացվում են վերստուգման ենթարկված հաշվետվություններն ու հաշվային ամփոփագրերը, ստուգման ժամանակաշրջանը, հաշվեքննման ենթարկված փաստաթղթերն ու նախահաշիվները: Անհրաժեշտության դեպքում նշվում են այն մեթոդներն ու եղանակները կամ լրացուցիչ դրսից ընդունած փորձագիտական ծառայությունները, որոնք կիրառվել են աուդիտորական ծառայության ժամանակ: Եզրափակիչ բաժնով տրվում է աուդիտորի գնահատականը վերստուգված հաշվետվական տեղեկատվության վերաբերյալ, որը ներկայացվում է հակիրճ ն պարզ ընկալելի տեսքով: Քանի որ այս բաժինը ենթակա է հրապարակման ն հետաքրքրություն է ներկայացնում վերստուգված տնտեսական սուբյեկտի արտաքին հավանական գործընկերների համար, ապա այն իր մեջ պարտադիր պարունակում է աուդիտորական գնահատման ենթարկված հաշվետվության հավաստիության վերաբերյալ աուդիտորի համուզմունքը կամ անվստահությունը: Աուդիտորական եզրակացությունները լինում են դրական, պայմանականդրական, բացասական ն մերժված:

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Աուդիտորական դրական եզրակացությունը լիովին հաստատում է գնահատված հաշվետվության հավաստիությունը ն տըրվում է այն դեպքերում, երբ ձեռնարկության ներտնտեսական համակարգի արդյունավետ գործունեության պայմաններում այն կազմված է լինում բարեխղճորեն՝ հաշվապահական հաշվառման օբյեկտիվ տվյալներով: Վերապահումով եզրակացության դեպքում, ելնելով աուդիտորի տարակարծության կամ անվստահության գնահատականից, հաշվետվության հավաստիությունը ներկայացվում է որոշ վերապահումներով: Տարակարծության պատճառներ են հանդիսանում ձեռնարկությունում գործող ոչ հիմնավոր հաշվային գնահատումները, փաստաթղթաշրջանառության երթուղիներն ու հաշվապահական ձնակերպումները: Անվստահության առկայությունը պայմանավորվում է աուդիտորական ծառայությանը ներկայացրած ոչ համալիր փաթեթով կամ հաշվային թղթակցություններով: Միաժամանակ, աուդիտորը օգտագործելով «բացառությամբ» կամ «պայմանավորված» տերմինները, հրաժարվում է կարծիք ձնակերպելուց՝ ընդգծելով իր կասկածը կոնկրետ հարցի վերաբերյալ: Սակայն նշված սահմանափակումներով ինֆորմացիան օգտագործողների շրջանում կարծիք չի ձնավորում ձեռնարկության հաշվետվության անօգտակարության կամ սխալականության վերաբերյալ, քանի որ այս դեպքում եզրակացությունում նշվում է նկատված թերությունների ոչ նյութականությունը, որով հաշվետվության հավաստիության աստիճանը համարվում է ընդունելի: Բացասական եզրակացություն տրվում է այն դեպքւմ, երբ աուդիտորը ելնելով հաշվետվության հավաստիության նկատմամբ իր անվստահության բարձր աստիճանից, գտնում է, որ այն չի արտացոլում ձեռնարկության տնտեսավարման արդյունքների իրական վիճակը: Այստեղ հստակ նշվում են այն պատճառները, որոնք առիթ են տալիս անվստահությամբ վերաբերվելու հաշվետվության հավաստիության նկատմամբ: Աուդիտորական մերժված եզրակացությունների ներկայացումը պայմանավորված է անբավարար փաստաթղթերի, հաշվային գրանցումների ու թղթակցությունների առկայությամբ, որը թույլ չի տալիս աուդիտորին հստակ կողմնորոշվելու՝ տնտեսավարման ստուգվող ոլորտների արդյունքների հավաստիության վերաբերյալ որնէ գնահատական կազմելիս: Այս դեպքում հստակ նշվում են եզրակացության ներկայացման մերժման պատճառները: Աուդիտորական եզրակացությունները չեն կազմվում սահմանված տիպային ձներով, ինչպես հաշվապահական հաշվետվությունները, սակայն ներկայացվում են վերը թվարկած չափանիշներով՝ օգտագործվողների կողմից առավել հասկանալի լինելու համար: Բացի արձանագրությունից ն եզրակացությունից, աուդիտորական ֆիրմաները վերստուգված տնտեսական սուբյեկտի ղեկավարությանը կարող են ներկայացնել տեղեկատու նամակ, նրանում նշելով.  ձեռնարկության ներտնտեսական վերահսկողության համակարգի ն հաշվառման վարույթի թերությունների մասին,  հայտնաբերված թերությունները ապացուցող փաստարկների մասին,  տեղ գտած թերությունների հիմնական պատճառների ու մեղավորների մասին,  հայտնաբերված թերությունների վերացման հնարավոր ուղղությունների ն ժամկետների մասին:

ԳԼՈՒԽ 22IՈ ԱՈՒԴԻՏԻ ԴԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Վերստուգվող տնտեսական սուբյեկտում աուդիտորական ծառայության ավարտից հետո բոլոր աշխատանքային նյութերը, վերլուծական աղյուսակները, գույքագրման արդյունքները, հաշվեքննման փաստացի երթուղիները, փորձագետների արձանագրությունները, նյութական պատասխանատուների հայտարարությունները ն ստուգման այլ հետնանքները աուդիտորի եզրահանգումների ն հաշվետվական տեղեկությունների հետ մեկտեղ ամփոփվում են առանձին թղթապանակով կամ համակարգչային ֆայլով, որի գաղտնիության համար պատասխանատվությունը դրվում է աուդիտորական ֆիրմայի վրա:

1.

Թվարկեք աուդիտի խնդիրները (24.1):

2.

Բնութագրեք աուդիտի անցկացման նախապայմանները (24.1):

3.

Ներկայացրեք աուդիտի տեսակները (24.2):

4.

Ինչով են միմյանցից տարբերվում հարկային ն աուդիտորական ստուգումները

5.

Որոնք են աուդիտի կարգավորման ընդհանուր մոտեցումները (24.4):

(24.3): 6.

Ներկայացրեք պրոֆեսիոնալ վարքի ուղեցույցը (24.5):

7.

Ինչով է նախանշվում աուդիտորի անկախությունը (24.7):

8.

Ներկայացրեք ԱՄՍ 310-ի նպատակը (24.8):

9.

Որոնք են աուդիտորական էթիկայի նորմերը (24.9):

10. Թվարկեք որակավորված հաշվապահի հինգ հատկանիշ (24.10): 11. Ինչ տարբերություններ կան խարդախության ն սխալների միջն (24.11): 12. Թվարկեք աուդիտի իրականացման փուլերը (24.12): 13. Բնութագրեք ներտնտեսական վերահսկողության էությունը (24.14): 14. Որոնք են աուդիտորական ռիսկը կանխորոշող բաղադրիչները (24.16): 15. Երբ են աուդիտորները դիմում ընտրանքի եղանակներին (24.16): 16. Թվարկեք աուդիտորական եզրակացությունների տեսակները (24.17):

ԳԼՈՒԽ 22ՈI. ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՀՀ ՕՐԵՆՔԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԳԼՈՒԽ 22ՈI ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՀՀ ՕՐԵՆՔԻ

ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

¶ÉËÇ µáí³Ý¹³ÏáõÃÛáõÝÁ աուդիտորական գործունեության կարգավորումը, • աուդիտորական եզրակացություններ: •

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է. 

ներկայացնել աուդիտորական գործունեության լիցենզավորման կարգը,



բնութագրել աուդիտորական գործունեության սահմանափակումները,



տարբերակել աուդիտորական եզրակացությունը` աուդիտորական հաշվետվություններից,



ներկայացնել աուդիտորական հաշվետվությունների տեսակները,



կազմել հրապարակվող աուդիտորական եզրակացություն,



տարբերակել աուդիտորական ծառայությունները ըստ դիտարկման, կոմպիլյացիոն ն լիարժեք աուդիտի տեսանկյունից,



բնութագրել աուդիտի լիցենզավորման քննության մասնակցին ներկայցվող պահանջները:

26.1 ԱՈՒԴԻՏԻ էՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Հայասատանի Հանրապետության աուդիտորական գործունեության մասին օրենքի հոդվածներ 7-9երում նշվում են ֆինանսական հաշվետվություններին առնչվող աուդիտորական եզրակացությունների, դիտարկումների ն կոմպլիացիայի մասին: Աուդիտորական եզրակացությունները ինչ որ չափով կարող են փոխարինվել այլընտրանքային հաշվետվություններով, որոնք հիմնականում չեն երաշխավորում ֆինանսական հաշվետվությունների հավաստիությունը, սակայն, անուղղակիորեն որակավորում են դրանց արժանահավատությունը: Հավաստիությունը գնահատող այլընտրանքային հաշվետվության ձները թվարկված են ստորն: (8) Հաշվապահական տվյալների հավաքագրումը (կոմպիլյացիան): Այս դեպքում հաշվապահը տեղեկատվության հավաքագրմանը ն հաշվետվական տեսքով խմբավորմանը զուգահեռ, պարզապես ներկայացնում է հայտարարագիր, որ հաշվետվությունները կազմված են սահմանված ստանդարտներին համապատասխան: Հայտարարագրում նշվում է նան, որ հաշվետվությունների հավաստիության գծով պատասխանատվությունը կրում է կազմակերպության ղեկավարությունը: (Ե) Ֆինանսական հաշվետվությունների դիտարկում: Ելնելով ժամանակի ն վճարման հնարավորությունների սղությունից, կազմակերպությունները աուդիտ են հրավիրում ոչ թե հիմնավոր եզրակացություն, այլ դիտարկման արդյունքներ ձեռք բերելու համար: Այս դեպքում ապահովվում է երաշխավորման միջին մակարդակ` նշելով, որ չի տրվում աուդիտորական եզրակացություն: Աուդիտորը պարզապես հայտարարագրում է, որ հաշվետվությունների դիտարկման արդյունքում իր ուշադրությունը չի գրավել ոչ մի հանգամանք, ըստ որի արձանագրվեր ֆինանսական հաշվետվությունների էական խեղաթյուրումներ: Աուդիտորական եզրակացությունը պետք է պարունակի հստակ արտահայտված ամբողջական գնահատական` ֆինանսական հաշվետվությունների հավաստիության վերաբերյալ: Այն պետք է անվերապահորեն արտահայտի աուդիտորի կարծիքը այն մասին, թե արդյոք հրապարակված ֆինանսական հաշվետվությունները տալիս են ճշմարիտ ն իրական պատկեր:

ԳԼՈՒԽ 22ՈI. ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՀՀ ՕՐԵՆՔԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հատկանիշներ Ստուգման նպատակը Ստուգման դրդապատճառը Ստուգման մասնակիցների հարաբերությունները Ստուգման ֆինանսավորումը Ստուգման աշխատանքների կառավարումը Ստուգման արդյունքների ներկայացումը

Աուդիտորական ստուգում

Հարկային ստուգում

հաշվետվության հավաստիության գնահատում, խորհրդատվություն նախաձեռնողական, պարտադիր

հարկային պարտավորությունների թերակատարման բացահայտում հարկադրական

պայմանագրային հիմունքներով

գերատեսչական ակտերով կարգավորվող

պատվիրատուի կողմից

պետական օրգանի կողմից

հորիզոնական ն իրավահավասար կապերով

ուղղահայաց, վարչակառավարչական կապերով

աուդիտորական եզրակացություն, հրապարակման համար

ստուգման արձանագրություն՝ վերստուգիչ կազմակերպության համար

Աուդիտորական գործունեությունը սերտորեն առնչվում է ֆինանսական ստուգման ոլորտի հետ: Հայաստանի Հանրապետության աուդիտորական գործունեության մասին օրենքի հոդված 7-ի 1-ին կետով նշվում է, որ աուդիտը ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայացված տեղեկատվության անկախ ստուգումն է: Աուդիտի ստուգման գործառույթի առավել հստակ պատկերացման համար ներկայացնեն հարկային ն աուդիտորական ստուգումների տարբերակիչ հատկանիշները (տես վերոնշյալ աղյուսակը) :

26.2 ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ԼԻՑԵՆԶԱՎՈՐՈՒՄՆ

ՈՒ ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՈՒՄՆԵՐԸ

Աուդիտորի որակավորում ստանալու դիմորդին ներկայացվող պահանջները սահմանված են Հայաստանի Հանրապետության աուդիտորական գործունեության մասին օրենքի 23-րդ հոդվածում ՀՀ աուդիտորի որոկավորում ստանալու համար դիմել են ՀՀ քաղաքացի Պետրոսյանը ն ԱՄՆ քաղաքացի Սիմոնյանը: Պետրոսյանը ներկայացրել է տնտեսագետի մասնագիտությամբ բարձրագույն կրթության դիպլոմ, իսկ Սիմոնյանը՝ մանկավարժի մասնագիտությամբ բարձրագույն կրթության դիպլոմ: Մասնագիտական ստաժի առկայությունը վերջին 7 տարիներին այս դիմորդների համար ներկայացված է այսպես. Ազգանուն

1998 1999 2000 2001 2002 2003 այո ոչ այո ոչ այո այո ոչ այո այո այո ոչ ոչ ոչ այո Ներկայացնենք պահանջների այն փաթեթը, որը կառնչվի Պետրոսյանին ն Սիմոնյանին, ՀՀ աուդիտորի որակավորում ստանալու դիմորդի փաստաթղթերն ընդունելիս, առաջնորդվելով Հայաս-

Պետրոսյան Սիմոնյան

ԳԼՈՒԽ 22ՈI. ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՀՀ ՕՐԵՆՔԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ատանի Հանրապետության աուդիտորական գործունեության մասին օրենեքի IՈ գլխում սահմանված կարգով: Համաձայն Հայաստանի Հանրապետության աուդիտորական գործունեության մասին օրենքի IՈ գլխի հոդված 23-ի, աուդիտորների որակավորման քննությանը կարող են մասնակցել ՀՀ քաղաքացիները ն օտարերկրյա քաղաքացիները: Այնպես որ, Պետրոսյանը ն Սիմոնյանը հնարավորություն ունեն որակավորում ստանալու: Սակայն, եթե տնտեսագետի բարձրագույն կրթություն ունեցող Պետրոսյանից կպահանջվի դիմումը ներկայացնելու օրվան նախորդող վերջին հինգ տարվա ընթացքում՝ առնվազն երեք տարվա մասնագիտական աշխատանքի փորձ, ապա մանկավարժի բարձրագույն կրթություն ունեցող Սիմոնյանից կպահանջվի դիմումը ներկայացնելու օրվան նախորդող վերջին յոթ տարվա ընթացքում՝ առնվազն հինգ տարվա մասնագիտական աշխատանքի փորձ: Բացի այդ, աուդիտորների որակավորման քննություններին մասնակցել չի թույլատրվում այն անձանց, ովքեր դատարանի վճռով ճանաչվել են անգործունակ կամ զրկվել են ֆինանսատնտեսական հարաբերությունների իրականացման բնագավառում որնէ պաշտոն զբաղեցնելու իրավունքից: Հայաստանի Հանրապետության աուդիտորական գործունեության մասին օրենքի հոդված 12-ի 4-րդ կետով նշված են աուդիտ իրականացնող անձի գործունեության սահմանափակումները: Ներկայացնենք հինգ իրավիճակ, որտեղ աուդիտորը իրավունք չունի մատուցելու աուդիտորական ծառայություն. 1. այն աուդիտորը, որը աուդիտի ենթարկման օբյեկտում հաշվետու ժամանակաշրջանում իրականացրել է հաշվապահական հաշվառմանը առնչվող ծառայություն (խորհրդատվություն, վերականգնում, հաշվետվությունների կազմում), 2. այն աուդիտորը, որը աուդիտի ենթարկման օբյեկտում հանդիսանում է հիմնադիր, 3. այն աուդիտորը, որը աուդիտի ենթարկման օբյեկտում հանդիսանում է ֆինանսական հաշվետվությունների ներկայացման պատասխանատու, 4. այն աուդիտորը, որը աուդիտի ենթարկման օբյեկտում մերձավոր ազգակցական կապի մեջ է գտնվում կազմակերպության ղեկավարի, հաշվապահի կամ ֆինանսական հաշվետվությունների ներկայացման պատասխանատուի հետ, 5. այն աուդիտորը, որը չի անդամակցում հաշվապահների ն աուդիտորների անդամակցությամբ ստեղծված հասարակական կառույցին (ասոցիացիային):

26.3 ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

Հայաստանի Հանրապետության աուդիտորական գործունեության մասին օրենքի 14-րդ հոդվածով աուդիտորից պահանջվում է ներկայացնել աուդիտորական եզրակացություն, իսկ 16-րդ հոդվածով՝ աուդիտորական հաշվետվություն (նամակ ղեկավարությանը): Ներկայացնենք այդ երկու փաստաթղթերի տարբերությունները ն դրանց ձնին ու բովանդակությանը ներկայացվող պահանջները՝ ըստ աուդիտորական ստանդարտների: Աուդիտորական եզրակացությունը աուդիտ իրականացնող անձանց կողմից կազմված փաստաթուղթ է, որում արտահայտվում է կարծիք աուդիտի ենթարկվող անձի ֆինանսական հաշվետվությունների վերաբերյալ: Եզրակացության ձնին ու բովանդակությանը ներկայացվող պահանջները ներկայացված են աուդիտորական ստանդարտներով: Աուդիտորական եզրակացությունը գաղտնիք չպարունակող փաստաթուղթ է, կազմվում է առնվազն երկու օրինակից ն ենթակա է հրապարակման: Մեկ օրինակը տրվում է աուդիտի ենթարկվող անձին, իսկ մյուսը մնում է աուդիտորի մոտ: Համաձայն գործող թիվ 700 ստանդարտի, աուդիտորական եզրակացությունը պետք է պարունակի հստակ արտահայտված ամբողջական կարծիք ֆինանսական հաշվետվությունների վերաբերյալ` պարտադիր ընդգրկելով հետնյալ տարրերը.

ԳԼՈՒԽ 22ՈI. ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՀՀ ՕՐԵՆՔԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

(8) վերնագիրը, հասցեատերը, (Ե) ներածական պարագրաֆ (տեղեկություններ աուդիտի ենթարկված ֆինանսական հաշվետվությունների կազմի վերաբերյալ, ինչպես նան պատվիրատու կազմակերպության ղեկավարության ն աուդիտորի պատասխանատվության մասին), (Շ) պարագրաֆ, ֆինանսական հաշվետվությունների վերաբերյալ արտահայտված կարծիքի մասին, (d) եզրակացության կազմման ամսաթիվը, աուդիտորի հասցեն ն ստորագրությունը: Աուդիտորական հաշվետվությունը (նամակ ղեկավարությանը) առնտրային գաղտնիք պարունակող փաստաթուղթ է: Հաշվետվությունում ներառվում են տեղեկություններ աուդիտի ընթացքի, հայտնաբերված սխալների ն թերությունների, հաշվապահական հաշվառման վարմանը ու ֆինանսական հաշվետվությունների կազմմանը ներկայացվող պահանջների խախտումների, ինչպես նան առաջարկություններ սխալների ն թերությունների վերացման ուղղությամբ: Աուդիտորական հաշվետվության ներկայացումը չնայած հատուկ ստանդարտով չի կարգավորվում, սակայն աուդիտորական պրակտիկան սահմանել է հաշվետվության կազմման ընդհանուր կառուցվածքը հետնյալ կտրվածքով. (8) ումից, (Ե) առարկան (ոչ ավել 10 բառից), (Շ) իրավիճակը ահազանգող պարագրաֆ, (d) հայտնաբերված բացասական երնույթների հետնանքները ներկայացնող պարագրաֆ (անհրաժեշտության դեպքում հավելվածով կցված հաշվարկներով ն տեղեկատվական աղյուսակներով, գծապատկերներով), (6) բացասական երնույթների վերացման առաջարկություններ: Աուդիտորական հաշվետվությունը կազմվում է առնվազն երկու օրինակից, ստորագրվում ն կնքվում է աուդիտորի կողմից, մեկ օրինակը տրվում է աուդիտի ենթարկված անձին, իսկ մյուսը մնում է աուդիտորի մոտ:

1.

Երբ է ընդունվել ՀՀ օրենքը աուդիտի մասին: (26.1):

2.

Ինչ լծակներով է իրականացվում աուդիտորական գործունեության վերահսկողությունը (26.1):

3.

Ինչ նախապայմաններ են առաջադրվում աուդիտի որակավորման քննութ-

4.

Թվարկեք աուդիտորական գործունեության սահմանափակումները (26.2):

5.

Ներկայացրեք աուդիտորական հրապարակվող եզրակացության կառուցվածքը

յուններին մասնակցելու համար (26.2):

(26.3): 6.

Ներկայացրեք աուդիտորական հաշվետվության ներկայացման ձները (26.3):

7.

Ինչով են նպատակային առումով միմյանցից տարբերվում աուդիտորական եզրակացություններն ու արձանագրությունները (26.3):

ԳԼՈՒԽ 22Ո. ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՓԱՍՏԵՐԻ ՀԱՎԱՔԱԳՐՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳԼՈՒԽ 22Ո ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՓԱՍՏԵՐԻ ՀԱՎԱՔԱԳՐՄԱՆ

ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

¶ÉËÇ µáí³Ý¹³ÏáõÃÛáõÝÁ աուդիտի հաշվեքննման եղանակները, • աուդիտի վերլուծական եղանակները • աուդիտի տեղնիկական եղանակները: •

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է. 

կիրառել հաշվային վերականգնումների եղանակը աուդիտորական ստուգումների ժամանակ,



կիրառել թվաբանական ստուգումների եղանակը,



կիրառել հաշվեկշռային եղանակը աուդիտում,



կիրառել հաշվային չափիչներով ստուգմաումների եղանակը,



կիրառել համեմատումների եղանակը աուդիտում,



գնահատել կալկուլյացիոն հաշվարկների հավաստիությունը:



կատարել գործառնությունների ժամանակագրական վերլուծություններ աուդիտորական գործըթացում,



կատարել բնական կորուստների հավաստիության գնահատումներ:

25.1. ԱՈՒԴԻՏԻ ԻՐԱԿԱՆԱՑՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Աուդիտը փաստաթղթային վերստուգումներ իրականացնում է երկու ուղղությամբ՝ մեկ առանձին վերցրած փաստաթղթի ստուգում ն ուղղակի կամ անուղղակի միմյանց հետ փոխկապակցված փաստաթղթերի ուսումնասիրում:

Աուդիտորական գործունեության մեթոդն է հանդիսանում ուսումնասիրվող երնույթների պատճառահետնանքային տնտեսական արդյունքների տրոհումը, երբ շեղումների հայտնաբերման ն դրանց պատճառների քննարկման հիման վրա հնարավորություն է ստեղծվում առանձնացնելու այն գլխավորը, որը ազդում է տնտեսավարման տեղեկատվության հավաստիության աստիճանի վրա: Տնտեսավարման արդյունքների տրոհումը իրականացվում է առանձնահատուկ հնարքներով ու եղանակներով, որոնք դասակարգվում են հետնյալ սկզբունքներով. Ըստ փաստերի հավաքագրման ձնի աուդիտորական գործունեությունը իրականացվում է փաստացի ն փաստաթղթային եղանակներով, որոնք ընդհանուր ձնով փոխկապակցվելով կազմում են աուդիտի մեթոդաբանությունը: Ընդ որում, կախված վերստուգման առջն դրված խնդիրներից, յուրաքանչյուր եղանակ հանդես է գալիս իր տարատեսակներով: Այսպես, աուդիտը փաստաթղթային վերստուգումներ իրականացնում է երկու ուղղությամբ՝ մեկ առանձին վերցրած փաստաթղթի ստուգում ն ուղղակի կամ անուղղակի միմյանց հետ փոխկապակցված փաստաթղթերի ուսումնասիրում: Մեկ առանձին վերցրած փաստաթուղթը ուսումնասիրելիս՝ ստուգման է ենթարկվում միայն նրանում ընդգրկված ինֆորմացիան: Իսկ եթե այն չի բավարարում աուդիտի պահանջներին, ապա ստուգվում են փոխկապակցված փաստաթղթերը, քանի որ. • որոշ փաստաթղթեր կազմվում են միայն մեկ օրինակից, որը շատ դեպքերում դուրս է մնում աուդիտորական քննադաշտից՝ հնարավորություն չտալով բացահայտելու տեղեկատվական խեղաթյուրումները, • միտումնավոր խախտումներ կատարելիս հնարավորին չափ անսխալ կազմվում են միայն տվյալ գործարքի շրջանակներին վերաբերող փաստա-

ԳԼՈՒԽ 22Ո. ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՓԱՍՏԵՐԻ ՀԱՎԱՔԱԳՐՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

թղթերը ն, բնականաբար, բավարարվելով միայն այդ օղակում կազմված փաստաթղթերի ստուգումով, շատ դեպքերում աննկատ են մնում տնտեսավարման հարակից ոլորտներում տեղ գտած սխալները, • միմյանց նկատմամբ պատճառահետնանքային գործառնությունների արդյունքների փաստաթղթային անճշտությունները տարածվում են այդ շրջանակին վերաբերող ողջ փաստաթղթաշրջանառության վրա, որով անհրաժեշտություն է ծագում գնահատելու նրանում ընդգրկված ցուցանիշների փոխկապակցման հավաստիությունը: Փաստաթղթերի աուդիտորական վերլուծությունը սկսվում է ձնական ստուգումներից, երբ պարզվում է փաստաթղթի կազմման ձնի ճշտությունը ն նրանում ընդգրկված տեղեկատվության տրամաբանական հիմնավորվածությունը: Փաստաթղթային ռեկվիզիտները որակավորվում են որպես բավարար, անբավարար ն ավելորդ: Բավարար ռեկվիզիտներով փաստաթղթերը լիարժեք արտացոլում են տնտեսական գործարքների փաստացի արդյունքները՝ հնարավորություն ստեղծելով լիարժեք գնահատելու ներկայացվող տեղեկատվության հավաստիությունը: Փաստաթղթային ռեկվիզիտների անբավարարության պայմաններում չհամալրված տեղեկատվությունը ոչ միայն բարձրացնում է աուդիտորական հավաստի գնահատականների ռիսկի աստիճանը, այլն պատճառ է դառնում տվյալ գործարքի ճշտության նկատմամբ թերահավատության ձնավորման համար: Կասկածի տեղիք է տալիս նան փաստաթղթերում ավելորդ ռեկվիզիտների առկայությունը, քանի որ կատարված խախտումների դեպքում փաստաթղթային քողարկումները երբեմն այնքան «ջանասիրությամբ» են կատարվում, որ արդյունքում մեկ փաստաթղթով ներկայացվում են նույնատիպ ն իրար կրկնող ռեկվիզիտներ: Աուդիտորական գործունեությունը չի բավարարվում միայն փաստաթղթային ստուգումներով, քանի որ հաշվային գրանցումների հմտորեն աղավաղման դեպքում բավականին դժվարություններ են առաջանում տեղ գտած թերությունների կամ չարաշահումների բացահայտման գործում: Այդ նպատակով փաստաթղթային ստուգումները աուդիտի ժամանակ լրացվում են նան փաստացի ստուգումներով, որոնք հիմնականում հանդես են գալիս հետնյալ ձներով. 1. գույքագրում, երբ կատարվում են փաստաթղթերում նշված ցուցանիշների ն առկա ապրանքանյութական արժեքների համադրումներ: Գույքագրման ժամանակ ստուգվում են տնտեսության ակտիվների փաստացի մնացորդները, որից հետո ստացված արդյունքները համեմատվում այդ նույն մնացորդների փաստաթղթային տվյալների հետ: Համեմատումից ստացված շեղումները ահազանգում են տնտեսավարման տեղեկատվությունում տեղ գտած թերությունների մասին, 2. ստուգիչ չափումներ, որի դեպքում իրականացվում են կայացած աշխատանքների փաստացի ծավալների վերանայումներ կամ վերաչափումներ, 3. հումք ն նյութերի ստուգողական բացթողումներ, երբ ելնելով տնտեսավարման առկա պայմաններից, պարզում են նյութական ռեսուրսների արտադրական ծախսի գծով սահմանված նորմաների ու նորմատիվների հիմնավորվածությունը, 4. արտադրական պաշարների որակական ստուգումներ, երբ պարզում են տնտեսության տրամադրության տակ գտնվող հումքի, նյութերի կամ ապրանքանյութական պաշարների պահպանման վիճակը կամ որակի համապատասխանությունը փաստաթղթերում նշված ցուցանիշներին:

ԳԼՈՒԽ 22Ո. ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՓԱՍՏԵՐԻ ՀԱՎԱՔԱԳՐՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ըստ փաստերի հավաքագրման առանձնահատուկ հնարքների, աուդիտորական գործունեության եղանակները հանդես են գալիս հետնյալ խմբերով. Վերլուծական, որն իր մեջ ընդգրկում է հարաբերական ն միջին մեծությունների, համեմատումների, հաշվեկշռային, գործոնային ստուգման եղանակների կիրառումը: Աուդիտի վերլուծական հնարքները առանձնանում են բազմատիպ անալիտիկ աղյուսակների կազմմամբ, կատարվող հաշվարկների բազմազանությամբ, տարաբնույթ գործոնների ազդեցության գնահատմամբ:

տեխնիկատնտեսական ուսումնասիրման դաշտ I k

Ս

Ո

I d

անալիտիկ ուսումնասիրման դաշտ յ f

ց

հ

I

յ

Ե

հաշվեքննման դաշտ k i Ո

Ե

Շ

d

f

Նկար 25.1. Աուդիտորական փաստերի հավաքագրման հնարքների փոխկապակցվածությունը Հաշվեքննման, որը համախմբում է ներտնտեսական վերահսկողության այնպիսի եղանակներ, ինչպիսիք են հաշվային գրանցումների վերականգնումները, հաշվապահական թղթակցությունների հավաստիության գնահատումները ն այլն: Հաշվեքննման հնարքներն առանձնանում են վերստուգվող տնտեսական սուբյեկտում վարվող հաշվապահության հետ իրենց սերտ փոխկապակցվածությամբ, խիստ փաստաթղթայնությամբ ն համակարգված գնահատումների կիրառմամբ: Տեխնիկատնտեսական, որն ընդգրկում է ոչ միայն տնտեսական, այլն տեխնիկական բնույթ կրող հնարքներ, կապված ապրանքանյութական պաշարների ընդունման ն բաց թողնման որակի, պահպանման վիճակի, սահմանված ծախսային նորմաների հիմնավորվածության ստուգումների հետ: Այս դեպքում, ի տարբերություն վերստուգման թվարկած մյուս հնարքների, տնտեսագիտական հաշվարկները զուգորդվում են նան ինժեներական հաշվարկներով ու չափումներով, որի վերջնական արդյունքներն են հանդիսանում ուսումնասիրվող տնտեսավարման կոնկրետ ոլորտի

ԳԼՈՒԽ 22Ո. ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՓԱՍՏԵՐԻ ՀԱՎԱՔԱԳՐՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հաշվեքննումը համախմբում է ներտնտեսական վերահսկողության այնպիսի եղանակներ, ինչպիսիք են հաշվային գրանցումների վերականգնումները, հաշվապահական թղթակցությունների հավաստիության գնահատումները ն այլն:

վերաբերյալ ներկայացված փաստացի տեղեկատվության համեմատումները իրականության հետ: Աուդիտորական գործունեության մեթոդաբանության համակարգում կիրառվող հնարքների համառոտ դասակարգումը ներկայացվում է հետնյալ ձնով.

Աուդիտորական փաստերի հավաքագրման հաշվեքննման եղանակներ Ե Շ d

- տնտեսավարման արդյունքների գնահատման ստուգում - կալկուլյացիոն հաշվարկների հավաստիության պարզում - հաշվային թղթակցությունների ճշտության ստուգում - գործառնությունների ժամանակագրական հաշվեքննում - հաշվային գրանցումների վերականգնում

Աուդիտորական փաստերի հավաքագրման վերլուծական եղանակներ f - ստուգողական հաշվեկշիռների կազմում ց - ստուգողական համեմատումների իրականացում հ - գործոնային ազդեցությունների գնահատում i - հարաբերական մեծությունների կիրառում յ - թվաբանական ստուգումներ

Աուդիտորական եղանակներ

փաստերի

հավաքագրման

տեխնիկատնտեսական

k - ծախսային նորմատիվների հավաստիության գնահատումներ Ս - նյութերի բնական կորուստների գնահատումներ Ո - կիրառվող հաշվային չափիչների հիմնավորումներ Աուդիտորական փաստերի հավաքագրման թվարկած հնարքները սերտորեն փոխկապված են միմյանց հետ ն լրացնում են մեկը մյուսին: Այսպես, աուդիտորական գործունեության հիմքում ընկած հաշվեքննման 8, Ե, Շ, d, 6 հնարքների կիրառումը լրացվում է f, Ո, I, k անալիտիկ ն տեխնիկատնտեսական եղանակների ներգրավմամբ (տես՝ նկար 25.1), քանի որ կատարվող ուսումնասիրությունների ընթացքում դրանց իրագործման դաշտերը հաճախ համընկնում են: Նույնը վերաբերում է նան աուդիտի փաստերի հավաքագրման երկրորդ ն երրորդ ոլորտներին, այսինքն՝ անալիտիկ ն տեխնիկատնտեսական եղանակներին, որոնց կիրառումը ուսումնասիրությունների միննույն դաշտում հաճախակի զուգորդվում է հաշվեքննման հնարքներով:

25.2 ԱՈՒԴԻՏԻ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Անալիտիկ հնարքների կիրառումը աուդիտորական գործունեությունում լայն տարածում է ստացել, կապված միմյանցով դրսնորվող տնտեսավարման բացահայտման ն գործարքների տեղեկատվական թերությունների վերստուգման փոխկապված փաստերի առկայության հետ: Հաշվեկշռային եղանակը աուդիտորական գործունեությունում կիրառվում է միմյանց նկատմամբ հաշվեկշռային կապի մեջ գտնվող տնտեսական գործառնությունների արդյունքների վերաբերյալ տեղեկատվության հավաստիության գնահատման համար: Այն իրականացնելիս կատարվում

ԳԼՈՒԽ 22Ո. ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՓԱՍՏԵՐԻ ՀԱՎԱՔԱԳՐՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հաշվեկշռային եղանակը աուդիտորական գործունեությունում կիրառվում է միմյանց նկատմամբ հաշվեկշռային կապի մեջ գտնվող տնտեսական գործառնությունների արդյունքների վերաբերյալ տեղեկատվության հավաստիության գնահատման համար:

են հետնյալ հաջորդական քայլերը. - ստուգվող ցուցանիշները ներկայացվում են հաշվեկշռային կապով, - հաշվարկվում են ստուգվող ցուցանիշների բազիսային ն հաշվետու տվյալների շեղումները, հաշվեկշիռը, որը ն - կազմվում է հաշվարկված շեղումների հնարավորություն է տալիս որոշելու բացահայտված շեղումների պատճառները: Այսպես, եթե ստուգվող ժամանակաշրջանում դիտվել է ձեռնարկության նյութական պաշարների մնացորդների կտրուկ նվազում, ապա աուդիտորը առաջին հերթին տնտեսավարման տվյալ թերության պատճառների բացահայտման համար կազմում է հաշվեկշռային կապ հետնյալ կտրվածքով. նյութական պաշարների բազիսային մնացորդ Հ գնված ն մուտքագրված նյութեր Հ արտադրությունում ծախսված նյութեր Հ փչացումներից դուրս գրված նյութեր Հ նյութական պաշարների հաշվետու մնացորդ Օգտվելով ներկայացված հաշվեկշռային կապից ն աղյուսակ 24.1-ի տվյալներից, որոշվում են ձեռնարկության նյութական պաշարների մնացորդների կտրուկ նվազման պատճառները. - 500 Հ 1 500 Հ Հ 2000 Հ 400 - 1 400 որտեղից, - 1400 Հ - 500 Հ 1500 - 2000 - 400 Այսպիսով, գործոնային շեղումների հաշվեկշռային կապի ներկայացումով պարզ է դառնում, որ ձեռնարկության ապրանքանյութական պաշարների մնացորդների 1 400 միավորով կրճատման վրա հիմնականում 2 000 միավորով ազդել է արտադրության կարիքների համար կատարված ծախսերի ավելացումը, ինչպես նան բազիսի նկատմամբ հաշվետու ժամանակաշրջանում 400 միավորով այլ պատճառներով դուրս գրումների աճն ու 500 միավորով պաշարների սկզբնական մնացորդների նվազեցումները: Աղյուսակ 25.1 Կազմակերպության նյութական պաշարների շարժը ստուգվող ժամանակաշրջանում

Նյութերի շարժի ցուցանիշները Նյութերի սկզբնական մնացորդը Պահեստ մուտքագրված նյութերը Արտադրությունում ծախսված նյութերը Այլ պատճառներով դուրս գրումները Նյութերի վերջնական մնացորդը

Բազիս 1 500

Հաշվետու 1 000

Շեղում ( Հ, - )

18 500

20 000

Հ1 500

17 000

19 000

Հ2 000

1 000

1 400

Հ400

2 000

-1 400

Համեմատման եղանակը աուդիտորական գործունեությունում կիրառելիս՝

ԳԼՈՒԽ 22Ո. ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՓԱՍՏԵՐԻ ՀԱՎԱՔԱԳՐՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Համեմատման եղանակը աուդիտորական գործունեությունում կիրառելիս՝ ստուգվող հաշվետու ցուցանիշները համադրման են ենթարկվում բազիսային, պլանային կամ միննույն ոլորտի այլ ձեռնարկությունների համանուն ցուցանիշների հետ:

ստուգվող հաշվետու ցուցանիշները համադրման են ենթարկվում բազիսային, պլանային կամ միննույն ոլորտի այլ ձեռնարկությունների կատարվող համանուն ցուցանիշների հետ: Նման դեպքերում, աուդիտորական եզրահանգումների հավաստիության ապահովման համար, մինչ բուն համեմատումներին անցնելը, իրականացվում են հետնյալ քայլերը. - կառուցվում է համեմատման դաշտ, ուր համեմատվող ցուցանիշներից բացի հնարավորին չափ ընդգրկվում են նան այն գործոնները, որոնք ազդում են համադրվող տվյալների ձնավորման վրա, - համադրելիության որակի ապահովման նպատակով, կառուցված ըստ դաշտում համեմատվող ցուցանիշները վերահաշվարկվում են առանձին գործոնների ազդեցության բնույթի, - համեմատում կատարվում է ոչ թե ցուցանիշների փաստացի ն բազիսային հաշվետվական մեծությունների, այլ դրանց վերահաշվարկված արժեքների միջն: Այսպես, աղյուսակ 25.1 - ում ներկայացված արտադրությունում ծախսված նյութերի բազիսի նկատմամբ հաշվետու ժամանակաշրջանում 2 000 միավորի գերածախսը լիարժեք չի ընդունվում աուդիտորի կողմից, քանի որ տվյալ ցուցանիշների համեմատման ժամանակ չեն ապահովվում համադրելիության սկզբունքները: Այդ նպատակով, աուդիտորը, հնարավորին չափ, հաշվարկներում ընդգրկում է այն գործոնները, որոնք ազդեցիկ դեր են կատարում համեմատվող ցուցանիշների ձնավորման վրա: Կոնկրետ դեպքում, նման գործոնի դերում հանդես է գալիս արտադրության ծրագրի փաստացի ծավալի 1059-ով կատարումը բազիսի նկատմամբ, որն էլ հաշվի է առնվում համեմատման դաշտը կառուցելիս: Աղյուսակ 25.2 Կազմակերպության նյութական ծախսերի վերահաշվարկը արտադրական ծրագրի 5 9 գերակատարման գործոնով

Նյութական ծախսերի տարրերը փոքրարժեք առարկաներ պահեստամա սեր օժանդակ նյութեր հիմնական նյութեր

Բազիս

Աճի

Բազիսի վերահաշվարկը թողարկման աճով

2 000 1 000

0.3 0.5

(1 Հ 0.05 2 0.3) 2 2000 Հ 2030 (1 Հ 0.05 2 0.5) 2 1000 Հ 1025

3 000

0.7

(1 Հ 0.05 2 0.7) 2 3000 Հ 3105

Ընդամենը

17 000

11 000

(1Հ0.05 2 1) 2 11000 Հ 11 550 1.0

17 710

Հայտնի է, որ ոչ բոլոր ծախսերն են ուղիղ համեմատական աճում արտադրության ծավալների մեծացմանը զուգընթաց: Դրանց մի մասը դեգրեսիվ բնույթի է ն հետ է մնում արտադրական ծրագրի աճից, իսկ մյուս մասը պայմանական հաստատուն է ն, հետնաբար, անմիջականորեն չի արձագանքում թողարկման ծավալի փոփոխմանը: Եթե ընդունենք, որ փոքրարժեք ն արագամաշ առարկաների ծախսը արտադրական ծրագրի աճի 19 - ի դեպքում ձեռնարկությունում աճում է 0.39 - ով, պահեստամա-

ԳԼՈՒԽ 22Ո. ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՓԱՍՏԵՐԻ ՀԱՎԱՔԱԳՐՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

սերի ծախսը՝ 0.59 - ով, օժանդակ նյութերի ծախսը՝ 0.79 - ով, իսկ հիմնական նյութերի ծախսը՝ 1 9 - ով, ապա նյութական ընդհանուր ծախսերի վերահաշվարկված մեծությունը, ըստ արտադրական ծրագրի գերակատարման, կկազմի 17 710 միավոր (տես՝ աղյուսակ 25.2): Հետնաբար, անգամ թողարկման ծավալի գերակատարմամբ վերահաշվարկած ն, բնականաբար, վերաճած բազիսային նյութական ծախսերի ցուցանիշը չի հասնում ն գերազանցում իր փաստացի 19 000 միավոր մակարդակը (տես՝ աղյուսակ 25.1), որը արտադրական ծրագրին բնեռացված աուդիտորական ուսումնասիրությունները փոխում է այլ ուղղության:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

Գործոնային գնահատումների եղանակները աուդիտորական գործընթացում կիրառվում են ուսումնասիրվող երնույթի փոփոխման վրա գործոնների ազդեցության բնույթն ու չափերը որոշելիս: Նման դեպքերում օգտագործվում են ինդեքսային տարբերությունների կամ շղթայական տեղադրումների եղանակները, որոնք լուծում են գործոնային վերլուծության ինդեքսային եղանակով առանձնահատուկ խնդիրներ: Այսպես, եթե բնութագրվում է ընտրված գործոնների փոփոխման ազդեցության ուժը ստուգվող ցուցանիշի ընդհանուր շեղման վրա, ապա շղթայական տեղադրումների եղանակով որոշվում է յուրաքանչյուր գործոնի փոփոխման չափի բացարձակ ազդեցությունը հայտնաբերված շեղման վրա: Աղյուսակ 25.3

Գործոնային գնահատումների եղանակները աուդիտորական գործընթացում կիրառվում են ուսումնասիրվող երնույթի փոփոխման վրա գործոնների ազդեցության բնույթն ու չափերը որոշելիս:

Կազմակերպության նյութական փաստացի ծախսերի բազիսային մակարդակից շեղման ձնավորման գործոնները

Ցուցանիշի անվանումը

Նյութական ծախսերը ինքնարժեքի կազմում Վերադարձվող թափոնների գոյացման գործակիցը Թողարկված արտադրանքի քանակը

Թողարկման միավորին դուրս գրված նյութական ծախսերը գնման արժեքով Թողարկման միավորին դուրս գրված տրանսպորտային ծախսերը

Բազիս

Փաստացի

Շեղում

17000

19000

Հ2000

0.95

0.80

-0.15

Ե

Հ 25

Շ

Հ5

d

1.193

1.292

Ո

Հ0.099

Շղթայական տեղադրումների եղանակը կիրառելիս կատարվում են հետնյալ հաջորդական քայլերը. - ստուգվող ցուցանիշն ու այն ձնավորող գործոնները ներկայացվում են բազիսային ու փաստացի ֆունկցիոնալ կապերով, - ֆունկցիոնալ կապերում ցուցանիշների ներկայացման հերթականությունը իրականացվում է «քանակականից որակական» սկզբունքով, - ֆունկցիոնալ կապերում, հերթականությամբ, յուրաքանչյուր գործոնի բազիսային մեծությունը փոխարինվում է փաստացիով, այսինքն կատարվում է փաստացի ցուցանիշների շղթայական տեղադրում, - յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցության բնույթն ու չափը ստուգվող ցու-

ԳԼՈՒԽ 22Ո. ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՓԱՍՏԵՐԻ ՀԱՎԱՔԱԳՐՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հարաբերական մեծությունների եղանակը աուդիտորական գործունեությունում օգտագործվում է այն դեպքերում, երբ միայն բացարձակ ցուցանիշների օգնությամբ հնարավորություն չի ստեղծվում բնութագրելու կոնկրետ տնտեսական երնույթը:

ցանիշի համընդհանուր շեղման ձնավորման վրա որոշելիս, այդ գործոնի գծով կատարված տեղադրման հաշվարկի արդյունքից հանվում է նախորդ հաշվարկի արդյունքը: Ձեռնարկությունում, ստուգվող ժամանակաշրջանում նյութական ծախսերի ավելացման պատճառների գործոնային վերլուծության նպատակով օգտվենք աղյուսակ 25.3-ի տվյալներից: Նյութական ծախսերի բազիսային մակարդակի ձնավորման ֆունկցիոնալ կապի հիման վրա կատարենք շղթայական տեղադրումներ. I հաշվարկ՝ Ո0 Հ 80 2 Ե0 2 Շ0 2 d0 Հ 0.95 2 500 2 30 2 1.193 Հ 17 000 II հաշվարկ՝ Ո/ Հ 81 2 Ե0 2 Շ0 2 d0 Հ 0.80 2 500 2 30 2 1.193 Հ 14 316 III հաշվարկ՝ Ո// Հ 81 2 Ե1 2 Շ0 2 d0 Հ 0.80 2 525 2 30 2 1.193 Հ 15 032 IՈ հաշվարկ՝ Ո/// Հ 81 2 Ե1 2 Շ1 2 d0 Հ 0.80 2 525 2 35 2 1.193 Հ 17 537 Ո հաշվարկ՝ Ո1 Հ 81 2 Ե1 2 Շ1 2 d1 Հ 0.80 2 525 2 35 2 1.088 Հ 19 000 Վերադարձվող նյութական թափոնների գոյացման գործակցի փոփոխման ազդեցությունը նյութական բազիսային ն փաստացի ծախսերի շեղման վրա կկազմի. Ո/ - Ո0 Հ 14 316 - 17 000 Հ - 2684 միավոր Թողարկված արտադրանքի քանակի փոփոխման ազդեցությունը նյութական բազիսային ն փաստացի ծախսերի ընդհանուր շեղման վրա կկազմի. Ո// - Ո/ Հ 15 032 - 14 316 Հ Հ 716 միավոր Թողարկման միավորին դուրս գրված նյութական ծախսերի փոփոխման ազդեցությունը ընդհանուր շեղման վրա կկազմի. Ո/// - Ո// Հ 17 357 - 15 032 Հ Հ 2325 միավոր Թողարկված արտադրանքի միավորին բաժին ընկնող տրանսպորտային ծախսերի ազդեցությունը բազիսային ն փաստացի նյութական ծախսերի ընդհանուր շեղման վրա կկազմի. Ո1 - Ո/// Հ 19 000 - 17 357 Հ Հ 1643 միավոր Բոլոր գործոնների ազդեցության հանրահաշվական գումարը համարժեք է դառնում բազիսային ն փաստացի նյութական ծախսերի ընդհանուր շեղմանը. 19 000 - 17 000 Հ - 2684 Հ 716 Հ 2325 Հ 1643 Հ Հ 2000 Այսպիսով, աուդիտորական գործոնային ուսումնասիրություններից պարզ է դառնում, որ արտադրության ինքնարժեքում ընդգրկված նյութական ծախսերի հավելաճը հիմնականում պայմանավորված է թողարկման քանակի 25 միավորով աճով ն արտադրանքի միավորին դուրս գրված նյութերի ու տրանսպորտային ծախսերի ավելացումով, չնայած այդ միտումներին հակազդել է արտադրությունից վերադարձվող թափոնների տեսակարար կշռի ավելացումը: Հարաբերական մեծությունների եղանակը աուդիտորական գործունեությունում օգտագործվում է այն դեպքերում, երբ միայն բացարձակ ցուցանիշների օգնությամբ հնարավորություն չի ստեղծվում բնութագրելու

ԳԼՈՒԽ 22Ո. ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՓԱՍՏԵՐԻ ՀԱՎԱՔԱԳՐՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հարաբերական մեծությունների եղանակը աուդիտորական գործունեությունում օգտագործվում է այն դեպքերում, երբ միայն բացարձակ ցուցանիշների օգնությամբ հնարավորություն չի ստեղծվում բնութագրելու կոնկրետ տնտեսական երնույթը:

կոնկրետ տնտեսական երնույթը: Հարաբերական մեծությունների (գործակիցներ, տոկոսներ) կարնորագույն հատկանիշն այն է, որ դրանց օգնությամբ վերացարկելով բացարձակ մեծությունների միջն եղած տարբերությունները՝ հնարավորություն է ստեղծվում այնպիսի երնույթների համեմատման համար, որոնք անհամադրելի են բացարձակ տվյալների կիրառմամբ: Աուդիտորական գործունեությունում կիրառվում են սահմանված առաջադրանքների կատարման, դինամիկայի, կառուցվածքային, կոորդինացման ն ինտենսիվության հարաբերական մեծություններ: Սահմանված առաջադրանքների կատարման հարաբերական մեծությունները արտացոլում են վերլուծվող ցուցանիշների փաստացի ն պլանային մակարդակների համեմատման արդյունքները: Այս կարգի հարաբերական մեծությունների դերը զգալի է վերահսկողական գործունեությունում, քանի որ հնարավորություն է ստեղծվում գնահատելու ձեռնարկության կամ նրա առանձին օղակների տնտեսավարման առաջադրանքների փաստացի կատարման աստիճանը: Դինամիկայի հարաբերական մեծությունների օգնությամբ ուսումնասիրվում են ժամանակի ընթացքում տնտեսական ցուցանիշների փոփոխման բնույթը, վերստուգվող երնույթների զարգացման տեմպերը ն այլն: Այս կարգի հարաբերական մեծությունների որոշման համար հաշվարկների հիմքում դրվում են իրար նախորդող ն հաջորդող ժամանակաշրջանի տնտեսական ցուցանիշների արժեքները, որն իրականացվում է համեմատման բազայի հիմնավոր ընտրությամբ: Աուդիտորական եզրահանգումներ կատարելիս, լայնորեն կիրառվում են կոորդինացիայի հարաբերական մեծությունները, որոնք հաշվարկվում են ընդհանուրի առանձին մասերի հարաբերման միջոցով: Այսպես, նյութական ծախսերի աճը եթե չի հիմնավորվում թողարկման ծրագրի ավելացմամբ, ապա աուդիտորը կիրառում է տոկոսային կամ գործակցային համեմատումներ՝ արտահայտելով արտադրական ծախսերի բաժնեմասերի քանակական հարաբերությունները (տես՝ աղյուսակ 25.4): Աղյուսակի 25.4-ում կատարվող համեմատումները վկայում են, որ բազիսի նկատմամբ հաշվետու տարում 4 9-ով աճել է նյութական ծախսերի տեսակարար կշիռը՝ միաժամանակ համարժեքորեն նվազեցնելով վերադիր ծախսերի բաժինը: Հետնաբար, ակնհայտ է դառնում, որ հաշվետու տարում ձեռնարկության վերադիր ծախսերի մի մասը անհիմն վերագրվել է նյութական ծախսերին, որի պատճառները պարզաբանելու նպատակով աուդիտորը դիմում է փաստերի հավաքագրման հաշվեքննման եղանակներին:

ԳԼՈՒԽ 22Ո. ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՓԱՍՏԵՐԻ ՀԱՎԱՔԱԳՐՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Աղյուսակ 25.4 Կազմակերպության ծախսերի կառուցվածքի համեմատական բնութագիրը

Արտադրական ծախսեր հիմնական նյութեր հիմնական աշխատավարձ վերադիր ծախսեր

Ընդամենը ինքնարժեք

Բազիս

Հաշվետու 19 000

17 000 19 000 5 700

19 800 4 300

41 700

43 100

25.3. ԱՈՒԴԻՏԻ ՀԱՇՎԵՔՆՆՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հաշվեքննման եղանակների կիրառումը աուդիտորական գործունեության աշխատանքային դաշտի գերակշիռ մասն է կազմում:

Հաշվեքննման եղանակների կիրառումը աուդիտորական գործունեության աշխատանքային դաշտի գերակշիռ մասն է կազմում: Այն գործնականում սերտաճում է ձեռնարկության ներտնտեսական վերահսկողության համակարգի հետ ն, հետնաբար, աուդիտորից պահանջում է ոչ միայն անալիտիկ հետազոտությունների ունակություն, այլն հաշվապահական փորձառություն ն արհեստավարժություն: Հաշվեքննման եղանակների կիրառման ինֆորմացիոն աղբյուրներն են հանդիսանում հաշվային փաստաթղթերն ու գրանցումները, որոնց հավաստիության ստուգումները պահանջում են հատուկ հմտություն ու աուդիտորական գործունեության փորձ: Աուդիտորական գործունեության հաշվեքննման հիմնական եղանակները առավելապես հանդես են գալիս հետնյալ կազմով:

Տնտեսավարման արդյունքների գնահատման հավաստիության պարզումը աուդիտորական պրակտիկայում կիրառվում է այն դեպքերում, երբ անվստահություն է դրսնորվում տնտեսական գործընթացի տարբեր արդյունքների արժեքային չափման ն դրամական արժեքներով ներկայացման ճշտության նկատմամբ: Հաշվապահական հաշվառման կողմից ձեռնարկության ակտիվների ն գործառնությունների ֆինանսական արդյունքների անհիմն գնահատումները հանգեցնում են հաշվետվական ինֆորմացիայի խեղաթյուրմանը՝ նույնիսկ հիմք ստեղծելով տարբեր տնտեսական հանցանքների իրականացման համար: Ակտիվների գնահատման արդյունքների հավաստիությունը պարզելիս աուդիտորը կատարում է հետնյալ քայլերը. - պարզում է ակտիվների վերջին ն դրան նախորդող վերագնահատման մեթոդաբանության մեխանիզմը, - ուսումնասիրման առարկա է դարձնում այն հաշվային չափիչները, որոնք գործնականում կիրառվել են գնահատում կատարելիս, վերլուծում է գնահատված ակտիվների դրամական արժեքի ձնավորման գործոնները, - պարզում է ակտիվների արժեքային կազմն ու կառուցվածքը: Այսպես, ձեռնարկությունում նյութական ծախսերի գնահատման արդյունքների ստուգումները վկայում են, որ հիմնական ծախսերի

ԳԼՈՒԽ 22Ո. ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՓԱՍՏԵՐԻ ՀԱՎԱՔԱԳՐՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

արժեքային կազմում անհիմն ներառվել են վերադիր ծախսային տարրեր շահագործման (տես՝ աղյուսակ 25.5): Պահեստային տնտեսության ծախսերը, համաձայն հաշվեքննման արդյունքների, ընդհանուր տնտեսական ծախսերին վերագրվելու փոխարեն ուղղակի ընդգրկվել են արտադրությունում ծախսված նյութերի արժեքային կազմում, 1 200 միավորով ուռճացնելով վերջինիս մեծությունը: Բացի այդ, 120 միավորով նյութական ծախսերի կազմում աճել է նան արտադրական նպատակներով օգտագործված վերադարձվող թափոնների արժեքը, որի պատճառը, ըստ հաշվեքննման արդյունքների, հանդիսացել է գոյացած թափոնների գնահատումը ոչ թե զեղչված, այլ լիարժեք հումքի գնման գներով: Աղյուսակ 25.5 Կազմակերպության նյութական ծախսերի արժեքային կառուցվածքը

Նյութական ծախսեր

գնման արժեքով

տրանսպորտային ծախսերով պահեստային տնտեսության ծախսերով վերադարձվող թափոնների արժեքով

Ընդամենը ինքնարժեք

Պահանջվող գնահատմամբ 16 300 17 700

Փաստացի գնահատմամբ 16 300

Շեղումը (Հ, -)

1 200

Հ 1 200

19 000

Հ 120 Հ 1 300

Այսպիսով, փաստացի ն պարզված հավաստի գնահատումների համեմատման արդյունքները վկայում են, որ նյութական ծախսերի կազմում օգտագործված թափոնների գումարի անհիմն բարձրացման ն վերադիր ծախսերի անթույլատրելի ընդգրկման հետնանքով տեղի է ունեցել «Հիմնական նյութեր» կալկուլյացիոն հոդվածի 1 300 միավորով արժեքային մեխանիկական աճ: Բնականաբար, սխալ գնահատումները արտադրությունում ծախսված նյութերի արժեքի ուռճացումով հանգեցրել են նյութական արժեքների պահեստային վերջնական մնացորդների կտրուկ նվազեցմանը ( տես՝ աղյուսակ 25.1): Կալկուլյացիոն հաշվարկների հավաստիության պարզումը աուդիտորական փաստերի հավաքագրման ժամանակ օգտագործվում է արտադրատեսակների թողարկման փաստացի ինքարժեքի ն իրացման ֆինանսական արդյունքների տեղեկատվության հավաստիությունը պարզելիս:

ԳԼՈՒԽ 22Ո. ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՓԱՍՏԵՐԻ ՀԱՎԱՔԱԳՐՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Աղյուսակ 25.6 Նյութական ն վերադիր ծախսերի բաշխումը թողարկման միջն կալկուլյացման տարբեր սկզբունքներով Արտադրանք

Ա Բ Գ Դ

Ընդամենը

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հաշվային թղթակցությունների ստուգման եղանակը հաշվեքննման գործընթացում կիրառվում է կրկնակի գրանցումով ներկայացված հաշվապահական բանաձների հավաստիությունը ստուգելիս:

Նյութական ծախսերը հավաստի կալկուլյացմամբ

Նյութական ծախսերը ներկայացված կալկուլյացմամբ

փաստացի ինքնարժեքով

փաստացի ինքնարժեքով

վերադիր ծախսերով

4 500

4 000 8 000 2 000 3 000 17 700

վերադիր ծախսերով 1 200

7 000

3 500 4 000 19 000

1 200

Հաշվեքննման տվյալ եղանակը կիրառելիս՝ աուդիտորը կատարում է հիմնական ն վերադիր ծախսերի հստակ սահմանազատում, ծախսերի խմբավորում ըստ ծագման կենտրոնների ն կալկուլյացիոն օբյեկտների, ծախսային հոդվածների արժեքային կազմի բաշխում ըստ արտադրատեսակների: Կալկուլյացիոն սխալ հաշվարկների հետնանքով ոչ միայն կասկածի տակ է առնվում թողարկված արտադրատեսակների փաստացի ինքնարժեքի որոշման ճշտությունը, այլն անվստահություն է ձնավորվում իրացման ֆինանսական հետնանքների հավաստիության նկատմամբ: Այսպես, կազմակերպության նյութական ծախսերի կազմում պահեստային տնտեսության ծախսերի անհիմն ներառման հետնանքով կալկուլյացիոն հաշվարկներում թույլ են տրվել սխալներ: Վերադիր ծախսերի այն մասնաբաժինը, որը հանդես է եկել նյութական ծախսերի կազմում, ուղղակի բաշխման ճանապարհով առավելապես վերագրվել է նյութատար «Բ» արտադրատեսակին՝ թողարկման միջն հավասարապես բաշխվելու փոխարեն (տես՝ աղյուսակ 25.6): Արդյունքում, մեխանիկորեն ավելացել է նյութատար «Բ» արտադրանքի ինքնարժեքն ու կրճատվել դրա վաճառքից գոյացող շահույթը: Հակառակ միտումն է դիտվել մնացած «Ա», «Գ» ն «Դ» արտադրատեսակների գծով: Կալկուլյացիայի հավաստիության ստուգումը հանդիսանում է հաշվեքննման ամենապատասխանատու ն աշխատատար օղակներից մեկը, որը հաշվապահական անհրաժեշտ փորձից ու հմտությունից բացի, պահանջում է նան գործող տեխնոլոգիական փուլերի վերաբերյալ անհրաժեշտ գիտելիքների իմացություն: Հաշվային թղթակցությունների ստուգման եղանակը հաշվեքննման գործընթացում կիրառվում է կրկնակի գրանցումով ներկայացված հաշվապահական բանաձների հավաստիությունը ստուգելիս: Կրկնակի գրանցմամբ հաշվային թղթակցությունների շնորհիվ, տնտեսավարման փաստացի արդյունքների խմբավորումից ն ֆիքսումից բացի կատարվում է նան դրանց պատճառահետնանքային փոխկապակցում: Հետնաբար, հաշվային թղթակցությունների հավաստիության ստուգումով

ԳԼՈՒԽ 22Ո. ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՓԱՍՏԵՐԻ ՀԱՎԱՔԱԳՐՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

պարզվում է կապակցված տնտեսական գործառնությունների վերաբերյալ տեղեկատվության ճշտությունը: Այսպես, եթե նյութերի ձեռք բերման նպատակով բանկային հաշվարկային հաշվից կանխիկ դրամական միջոցների ելքագրումը չի ձնակերպվել ձեռնարկության դրամարկղով ն ներկայացվել է.

Դտ «Կրեդիտորական պարտքեր գնումների գծով» Կտ «Հաշվարկային հաշիվ» թղթակցությամբ, ապա աուդիտորը պարտավոր է հաշվեքննման ենթարկել տվյալ գործարքի բովանդակությունը՝ պարզելու համար դրամի ծախսային նպատակակետերը: Քանի որ կանխիկ դրամի ելքագրումը բանկից բացառապես ուղղվում է կազմակերպության դրամարկղ, ապա ստուգման շարժառիթը միտումնավոր սխալ կազմված հաշվային թղթակցության միջոցով ժամկետանց կրեդիտորների հաշվին կանխիկ դրամի յուրացման փաստերի հայտնաբերումն է:

Գործառնությունների

ժամանակագրական

հաշվեքննման

եղանակը

աուդիտորական գործունեությունում կիրառվում է այն դեպքերում, երբ կայացած տնտեսավարման գործարքները ստուգվում են ոչ միայն իրենց սկզբնական ու վերջնական արդյունքներով, այլն հաշվետվական ողջ ժամանակաընթացքի պահային կտրվածքով: Գործնականում հնարավորություն է ստեղծվում տնտեսավարման գործընթացում կրկնվող գործարքների այնպիսի խախտումների կայացման համար, որոնք չեն բացահայտվում ներկայացվող հաշվետու վերջնական արդյունքներում: Հետնաբար, աուդիտորական փաստեր հավաքագրելիս հաճախ են կատարվում հաշվետու ժամանակաշրջանի միջն ընկած տնտեսական գործառնություններին վերաբերող տեղեկատվության հավաստիության ստուգումներ: Այսպես, եթե ըստ հաշվապահության ամփոփ տվյալների, ձեռնարկությունում պահեստամասերի սկզբնական ն վերջնական մնացորդները համապատասխանաբար կազմել են 1 000 ն 1 200 միավոր, ապա աուդիտորը հաշվեքննման ճանապարհով նախ որոշում է տվյալ մնացորդների կայացած համապատասխանությունը ստուգվող ժամանակաընթացքում ակտիվների շարժին (տես՝ աղյուսակ 25.7): Համաձայն աղյուսակ 25.7-ի, հաշվետու ժամանակաընթացքում ձեռնարկությունում կայացել է պահեստամասերի շարժի հաշվեկշիռը հետնյալ կտրվածքով. սկզբնական մնացորդ Հ մուտք - ելք Հ վերջնական մնացորդ 1 000 Հ 9 500 - 9 300 Հ 1 200

ԳԼՈՒԽ 22Ո. ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՓԱՍՏԵՐԻ ՀԱՎԱՔԱԳՐՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Աղյուսակ 25.7 Կազմակերպության պահեստամասերի շարժը ստուգվող ժամանակաշրջանում արժեքային արտահայտությամբ Ամիսներ I II III

մնացորդ 1 000 1 200

մուտք հաշվետու ամիսներին 3 000 3 000 3 500 9 500

ելք հաշվետու ամիսներին 1 500 3 200 4 600 9 300 Աղյուսակ 25.8

Կազմակերպության պահեստամասերի շարժը ըստ ստուգվող ժամանակաշրջանի օրերի ն արժեքային կտրվածքի

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հաշվային գրանցումների վերականգման եղանակը հաշվեքննման գործընթացում կիրառվում է այնպիսի դեպքերում, երբ. կատարված խախտումները թաքցնելու նպատակով միտումնավոր խճճում են հաշվային գրանցումները, անփութության պատճառով հաշվապահությու նում կորչում են որոշ ռեգիստրներ, անալիտիկ հաշվառման կազմակերպումը դրսնորվում է ոչ պատշաճ մակարդակով:

Օրեր

սկզբնական մնացորդ

01.01 09.01 15.01 I ամիս 28.01 4.02 16.02 II ամիս 12.03 19.03 28.03 III ամիս

1 000 2 500 1 900 3 500 2 300 1 000

մուտքը հաշվետու ամիսներին 3 000 3 000 2 000 1 000 3 000 3 500 3 500

ելքը հաշվետու ամիսներին 1 000 1 500 2 200 3 200 1 300 1 200 2 100 4 600

վերջնական մնացորդ 2 500 1 900 3 500 2 300 2 300 1 000 1 200

Այնուհետն, հաշվեքննման նույն տրամաբանությամբ, ըստ հաշվետու ժամանակաշրջանի առանձին օրերի, աուդիտորը ընդլայնելով պահեստամասերի շարժի ժամանակագրական գրանցումների ստուգումները, պարզում է, որ հունվարի 9-ին ն մարտի 19-ին ձեռնարկության են: Այսինքն, ըստ պահեստամասերի մնացորդները «կարմրել» փաստաթղթային հավաստման, ծախսվել է առկա ակտիվներից ավելին, որը անիրական է ն վկայում է ձեռնարկության պահեստային հաշվառման տեղեկատվական խեղաթյուրումների մասին (տես՝ աղյուսակ 25.8): Նման փաստերի հայտնաբերման դեպքում աուդիտորական գործունեությունը կենտրոնացվում է անհիմն տեղեկատվության պատճառների պարզաբանմանը, որոնցից կարող են լինել պահեստամասերի մուտքի փաստաքողարկման թղթային ձնակերպումների ձգձգումները, հափշտակումների նպատակով ելքային փաստաթղթերում նշված գումարների չափից ավելի արհեստական ուռճացումները ն այլն: Հաշվային գրանցումների վերականգման եղանակը հաշվեքննման գործընթացում կիրառվում է այնպիսի դեպքերում, երբ. 1. կատարված խախտումները թաքցնելու նպատակով միտումնավոր

ԳԼՈՒԽ 22Ո. ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՓԱՍՏԵՐԻ ՀԱՎԱՔԱԳՐՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

խճճում են հաշվային գրանցումները, 2. անփութության պատճառով հաշվապահությունում կորչում են որոշ ռեգիստրներ, 3. անալիտիկ հաշվառման կազմակերպումը դրսնորվում է ոչ պատշաճ մակարդակով: Հաշվային գրանցումների վերականգնման ժամանակ աուդիտորը խմբավորելով ն մշակելով տնտեսական գործառնությունների վերաբերյալ սկզբնական փաստաթղթերը, նորովի է ներկայացնում հաշվապահության ընդհանուր ընթացքը: Այս դեպքում, նորից լրացվում են հաշվապահական ռեգիստրներ, կազմվում հաշվային թղթակցություններ ու հաշվետվություններ ն այլն: Աուդիտորական պրակտիկայում հաշվային գրանցումների վերականգնումը լինում է լրիվ կամ ընտրանքային: Առաջինի դեպքում ուսումնասիրվում են վերահսկման ոլորտի բոլոր փաստաթղթերը՝ նորովի վերականգնելով դրանց վերաբերող ողջ հաշվապահությունը: Ընտրանքայինի ժամանակ ուսումնասիրման է ենթարկվում միայն վերահսկվող ոլորտի որնէ ընտրված բնագավառ: Աղյուսակ 25.9 Բենզինի քանակական հաշվառման քարտ

ՄՈՒՏՔԸ ՄԱՏԱԿԱՐԱՐԻՑ

հաշվի մատակա- քանակ րար (կգ) սկզբնական մնացորդ «Ա» 8 000 «Բ» 2 000

շրջ. վերջն. մնացորդ

«Գ»

1 000

11 000

ԵԼՔԸ ՍՊԱՌՈՂԻՆ

ելքի սպառող քանակ օրդեր (կգ) արտադրամաս ավտոպարկ 1 000 2 000 արտադրամաս 3 000 արտադրամաս 1 300 արտադրամաս շրջ. 11 300

Այսպես, աուդիտորը բենզինի շարժի տեղեկատվության հավաստիությունը ստուգելիս պարզում է, որ ինչպես պահեստում, այնպես էլ հաշվապահությունում տարատեսակ բենզինների քանակական հաշվառումը ընդհանրացվելով իրականացվում է մեկ քարտով: Այսինքն, ձեռնարկության կողմից օգտագործվող տեխնիկական ն ավտոմոբիլային բենզինը չտարբերակված կարգով հաշվառ-վում են միննույն անալիտիկ ընդհանուր քարտով (տես՝ աղյուսակ 25.9): Եթե աղյուսակ 25.9-ի տվյալներով իրականացվեն բենզինի շարժի հաշվապահական հաշվառման վերականգնումներ, այսինքն յուրաքանչյուր բենզինի տեսակի գծով բացվի առանձին քարտ՝ նրանցում լրացնելով համապատասխան փաստաթղթային արդյունքները, ապա հաշվային գրանցումները ըստ բենզինի առանձին տեսակների հանդես կգան արդեն այլ տեսքով

ԳԼՈՒԽ 22Ո. ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՓԱՍՏԵՐԻ ՀԱՎԱՔԱԳՐՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Թվաբանական ստուգումների եղանակի կիրառման անհրաժեշտությունը հաշվեքննման պրակտիկայում բացատրվում է նրանով, որ հաճախ տնտեսավարման արդյունքների տեղեկատվական հավաստիությունը տուժում է հենց հաշվարկներում միտումնավոր կամ անփութորեն թույլ տրված թվաբանական գործողությունների սխալներից:

(տես՝ աղյուսակներ 25.10 ն 25.11): Այսպես, եթե համաձայն հաշվառման կողմից ներկայացված ընդհանուր քարտի, ամսվա վերջին ձեռնարկությունում բենզինի մնացորդը լիովին սպառվել է, ապա, աուդիտորի կողմից կազմված ավտոբենզինի քանակական հաշվառման քարտի տվյալներով, ամսվա վերջում մնացորդ է գրանցվել 7100 կգ: Մյուս կողմից, տեխնիկական բենզինի մնացորդը 7100 կգ-ով «կարմրել» է, քանի որ ծախսվել է այդ տեսականու առկայությունից ավելին, որը անիրական է ն վկայում է կազմակերպության բենզինի քանակային հաշվառման տեղեկատվական խեղաթյուրումների մասին: Հայտնաբերված ինֆորմացիոն խեղաթյուրումների հետագա վերլուծության արդյունքներով աուդիտորը հանգում է այնպիսի եզրակացության, համաձայն որի ձեռնարկությունում հաշվետու ժամանակաընթացքում ավտոբենզինի յուրացման փաստերի քողարկումների նպատակով իրականացվել են տեխնիկական բենզինի արհեստական դուրս գրումներ արտադրության կարիքներին, որը դժվար նկատելի է տարատեսակ բենզինի հաշվառման միասնական քարտ կիրառելիս: Աղյուսակ 25.10 Ավտոբենզինի քանակական հաշվառման քարտ

ՄՈՒՏՔԸ ՄԱՏԱԿԱՐԱՐԻՑ

հաշվի մատակաքանակ րար (կգ)

ԵԼՔԸ ՍՊԱՌՈՂԻՆ

ելքի սպառող քանակ օրդեր (կգ)

սկզբնական մնացորդ շրջանառ.

վերջն. մնացորդ

«Ա»

8 000 8 000

7 100

շրջ .

ավտոպարկ

1 000

1 000

Թվաբանական ստուգումների եղանակի կիրառման անհրաժեշտությունը հաշվեքննման պրակտիկայում բացատրվում է նրանով, որ հաճախ տնտեսավարման արդյունքների տեղեկատվական հավաստիությունը տուժում է հենց հաշվարկներում միտումնավոր կամ անփութորեն թույլ տրված թվաբանական գործողությունների սխալներից: Թվաբանական գործողությունների արդյունքները աուդիտորի կողմից ստուգվում են ինչպես հորիզոնական, այնպես էլ ուղղահայաց կտրվածքով, քանի որ դրանք լրացնելով մեկը մյուսին՝ հաշվեքննման գործընթացը դարձնում են առավել արդյունավետ:

ԳԼՈՒԽ 22Ո. ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՓԱՍՏԵՐԻ ՀԱՎԱՔԱԳՐՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Աղյուսակ 25.11 Տեխնիկական բենզինի քանակական հաշվառման քարտ

ՄՈՒՏՔԸ ՄԱՏԱԿԱՐԱՐԻՑ

քանակ հաշվի մատակա3 րար (կգ) սկզբնական մնացորդ

2 000

ԵԼՔԸ ՍՊԱՌՈՂԻՆ

ելքի սպառող քանակ օրդեր (կգ) արտադրամաս

արտադրամաս

2 000

արտադրամաս արտադրամաս

3 000

«Բ»

1 000 «Գ»

շրջանառ.

3 000

շրջ.

1 300 10300

վերջն. մնացորդ

- 7 100

Այսպես, եթե աուդիտորը ստուգման է ենթարկում օժանդակ նյութեր հանդիսացող քսայուղերի գույքագրման տեղեկագիրը, ապա նախօրոք գումարների ուշադրություն է դարձնում տեղեկագրում արտացոլված հանրագումարին, քանի որ հաճախ պակասորդների թաքցման նպատակով այն ուռճացված է ներկայացվում: Այդ նպատակով, կատարվում են ուղղահայաց թվաբանական ստուգումներ (տես՝ աղյուսակ 25.12 ): Համեմատելով աուդիտորի կողմից վերականգնված տեղեկագրի (աղյուսակ 25.12-ի ձախ մասը) ն գույքագրման կեղծված տեղեկագրի (աղյուսակ 25.12-ի աջ մասը) հանրագումարները, առաջին հայացքից դիտվում է քսայուղերի պահեստային մնացորդների համարժեքություն, այսինքն՝ ներկայացված ինֆորմացիայի հավաստիություն: Աղյուսակ 25.12 Քսայուղերի գույքագրման համեմատական տեղեկագրեր Հավաստի տեղեկագիրը պահա- քանակը քանակը սենյակ տուփերով կգ-երով 2 000 3 400 8 000 14 000

Կեղծված տեղեկագիրը պահա- քանակը քանակը սենյակ տուփերով կգ-ներով 2 000 4 600 3 400 4 000 ընդ. 14 000

ԳԼՈՒԽ 22Ո. ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՓԱՍՏԵՐԻ ՀԱՎԱՔԱԳՐՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Սակայն, կեղծված տեղեկագրի ուղղահայաց թվաբանական ստուգումներով պարզ է դառնում, որ քսայուղերի պահեստային մնացորդը գույքագրման պահին կազմել է ոչ թե 700 այլ 800 տուփ: Այսինքն հանրագումարային տվյալների միտումնավոր ուռճացումով քողարկվել է քսայուղերի պակասորդը 100 տուփի սահմաններում: Բացի այդ, կեղծված տեղեկագրում կատարված հորիզոնական թվաբանական ստուգումներով պարզ է դառնում, որ 32 պահասենյակում 30 տուփ քսայուղը գրանցելուց հետո, հետագայում «մեկ» թվանիշ ավելաց-նելով, վերածվել է 130 տուփի: Նույն կեղծումն է կատարվել 32 պահասենյակում առկա քսայուղերի քաշի նկատմամբ՝ 600 կգ-ին ավելացնելով «չորս» թվանիշը: Փաստորեն, նման գործողություններով թաքցվել է 3 4 պահասենյակում առկա 200 տուփի պակասորդը: Արդյունքում, եթե մեկ տուփ քսայուղի քաշը նորմայով 20 կգ է, ապա համաձայն հորիզոնական թվաբանական ստուգման՝ 3 2 պահասենյակում 1 տուփի պարունակությունը կազմում է 35,38 կգ (4 600 : 130): Այսպիսով, հորիզոնական ն ուղղահայաց թվաբանական ստուգումների շնորհիվ աուդիտորին հաջողվում է վերականգնել քսայուղերի գույքագրման տեղեկագրի ինֆորմացիոն հավաստիությունը (աղյուսակ 25.12-ի ձախ մաս) ն բացահայտել, որ ստուգվող ժամանակահատվածում թույլ է տրվել 200 տուփ քսայուղերի յուրացում (100-ը հանրագումարային կեղծումից, իսկ մնացած 100 -ը՝ թվանիշերի հետագա հավելումից):

25. 4. ԱՈՒԴԻՏԻ ՏԵԽՆԻԿԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀՆԱՐՔՆԵՐԸ

Աուդիտորական գործունեությունը տնտեսագիտական ուսումնասիրություններից բացի, անհրաժեշտության դեպքում ընդգրկում է նան ինժեներատեխնիկական բնույթ կրող հաշվարկներ: Նման դրդապատճառներ ծագում են այնպիսի դեպքերում, երբ ներկայացվող տնտեսագիտական տեղեկատվության հավաստիության աստիճանը հիմնականում պայմանավորվում է ստուգվող ձեռնարկությունում կիրառվող տեխնոլոգիաների առանձնահատկություններով, ծախսվող հումքատեսակների ն աշխատաժամանակի կիրառվող նորմատիվների իրական մեծություններով, արտադրական պաշարների պահպանման պայմաններով, ռեսուրսների բնական կորուստների թույլատրելի չափերով ն այլն: Հետնաբար, ծառայություններ կատարելիս, աուդիտորը որոշ չափով տիրապետում է նան ստուգման տեխնիկական հնարքներին, որոնց տնտեսագիտական եղանակների հետ զուգորդումով զգալիորեն բարձրանում է աուդիտորական գործունեության արդյունավետության աստիճանը: Աուդիտի տեխնիկատնտեսական հնարքներից առավել տարածվածներ են հանդիսանում հաշվային չափիչների կիրառման հիմնավորումները, նյութերի բնական կորուստների հավաստիության գնահատումները ն այլն: Հաշվային չափիչների կիրառման հիմնավորումները աուդիտորական գործունեությունում ընդգրկվում են այն դեպքերում, երբ տնտեսավարման արդյունքների վերաբերյալ ներկայացվող տեղեկատվության հավաստիությունը տուժում է չափման ոչ ճիշտ միավորներով հաշվառման

ԳԼՈՒԽ 22Ո. ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՓԱՍՏԵՐԻ ՀԱՎԱՔԱԳՐՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

հետնանքով: Այսպես, ստուգելով հաշվետու ժամանակաշրջանում բենզինի շարժի տեղեկատվությունը, աուդիտորը պարզեց, որ նյութական պատասխանատուի կողմից ներկայացված հաշվետվությունում թույլ են տրվել չափման միավորների խախտումներ՝ ելքային բաժնում կիլոգրամով հաշվառումը վերափոխելով լիտրով (տես՝ աղյուսակ 25.13): Աղյուսակ 25.13 Կազմակերպության բենզինի շարժը ըստ նյութական պատասխանատուի հաշվետվության Ամիսներ հունվար փետրվար մարտ ընդամենը  -10 

 Հ5

մինչն

սկզբնական մնացորդ 300 կգ 0 կգ 3 000 կգ

մինչն Հ 5 մինչն

 Հ10 մինչն

Հ10

Հ20

մուտքագրում 11 000 15 000 18 000 44 000

կգ կգ կգ կգ

ելքագրում 11 300 լ 12 000 լ 21 000 լ 44 300 լ

վերջնական մնացորդ 0լ 3 000 լ 0լ

"

- 100 կգ Հ 101 լ - 100 կգ Հ 102 լ - 100 կգ Հ 105 լ - 100 կգ Հ 106 լ

թվերը պայմանական են

Հայտնի է, որ բենզինը թեթն է ջրից ն նրա մեկ կիլոգրամը ծավալային առումով գերազանցում է մեկ լիտրին: Հետնաբար, ստուգման ժամանակ աուդիտորը անվստահությամբ է վերաբերվում հաշվետվությամբ ներկայացված բենզինի 44 300 լիտրով ելքագրման չափման հավաստիությանը, քանի որ կգ-ն լիտրով փոխարինելով պահեստում ձնավորվում է բեզինի ծավալային ավելցուկ: Չափման միավորների խախտման հետնանքով արհեստական ավելցուկի գոյացման ծավալների որոշման նպատակով աուդիտորը օգտվում է ջերմաստիճանի փոփոխումով պայմանավորված բենզինի ծավալի ն քաշի փոխկապակցվածության վերոհիշյալ սանդղակից: Ծավալային ն քաշի փոխկապակցության սանդղակի տվյալներով, ստուգվող ժամանակաշրջանի ընթացքում լիտրերով ելքագրված բենզինը ներկայացվում է կիլոգրամներով (տես՝ աղյուսակ 25.14):

ԳԼՈՒԽ 22Ո. ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՓԱՍՏԵՐԻ ՀԱՎԱՔԱԳՐՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Աղյուսակ 25.14 Ծախսված բենզինի վերահաշվառումը լիտրերով Ամիսներ

ջերմաստիճան -10 - 0

լիտրը կիլոգրամի վերածման գործակից

բենզինի լիտրը կգ-ով արտահայտած

հունվար

ելքագրում լիտրերով 11 300

100 : 101 Հ 0.99

փետրվար

12 000

0 - Հ5

100 : 102 Հ 0.98

մարտ

21 000

100 : 105 Հ 0.95

ընդամենը

44 300

Հ5 Հ10

0.99 2 11300 Հ 11187 0.98 2 12 000 Հ 11 760 0.95 2 21 000 Հ 19 950 42 897

Այսպիսով, հաշվի առնելով ստուգման բնագավառի տեխնիկական առանձնահատկությունները, աուդիտորը պարզեց, որ հաշվային չափիչների խախտման հետնանքով ընկել է ձեռնարկությունում բենզինի շարժի վերաբերյալ տեղեկատվության հավաստիության աստիճանը, քանի որ ստուգվող ժամանակաշրջանում իրականում տեղի է ունեցել ելքագրում ոչ թե 44 300 կգ-ով, այլ 42 897 կգ-ով: Դուրս գրումների արհեստական ուռճացման շնորհիվ առաջացել է բենզինի մնացորդների 1 403 կգ (44 300 - 42 897) ավելցուկ, որի պահեստային մնացորդների բացակայությունը իր հերթին լրացուցիչ հաշվեքննման առիթ է ստեղծում:

Բնական կորուստների հավաստիության գնահատումները

աուդիտորական գործունեությունում կիրառվում են այն դեպքերում, երբ կասկած է առաջանում սահմանված նորմատիվներից ավելի ռեսուրսների ընդունելի կորուստների չափերի տեղեկատվության հավաստիության վերաբերյալ: Աղյուսակ 25.15 Քսայուղերի բնական կորուստների վերահաշվառումը Ամիսներ հունվար փետրվար մարտ

ընդամենը

Տարայի ձնը տուփ տակառ տուփ

Կորստի չափը ըստ հաշվետվության ծախ- բ/կ կորստի սը(տ) 9 չափը 1,2 2 1,2 2 0.02 Հ Հ 0.024 1,3 2 1,3 2 0.02 Հ Հ 0.026 4,4 2 4,4 2 0.02 Հ Հ 0.088 0.138

Կորստի իրական չափը ծախսը բ/կ (տ) 1,2 1,3

4,4

կորստի չափը

1,3 2 0.02 Հ Հ 0.026 0.026

Հայտնի է, որ որոշ ապրանքանյութական արժեքներ իրենց պահպանման ընթացքում բնականոն փչանում են գոլորշիացումով, ծորումներով կամ մնացուկային կորուստներով, որոնք սահմանված նորմաներով դուրս են գրվում (տես՝ աղյուսակ 25.15): Նման դուրս գրումների աճի պատճառները

ԳԼՈՒԽ 22Ո. ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՓԱՍՏԵՐԻ ՀԱՎԱՔԱԳՐՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

դառնում են աուդիտի ուսումնասիրման օբյեկտներ՝ պարզաբանելու համար բնական կորուստներին վերաբերող տեղեկատվության հավաստիությունը: Այսպես, ստուգվող ձեռնարկությունում օժանդակ նյութեր հանդիսացող քսայուղերի գծով բազիսի նկատմամբ հաշվետու ժամանակաշրջանում դիտվել է 112 կգ-ով |(0.138 - 0.026) 2 1000| բնական կորուստների քանակային աճ, որի պատճառների բացահայտման նպատակով աուդիտորը կազմել է համեմատման աղյուսակ: Այսպիսով, հաշվեքննման արդյունքներով պարզ է դառնում, որ ստուգվող ժամանակաշրջանի բոլոր ամիսների համար ձեռնարկությունում կիրառվել է քսայուղերի բնական կորուստների նորմատիվ: Այնինչ, տվյալ նորմատիվը ընդունելի է միայն փետրվար ամսվա համար, որովհետն միայն այդ ընթացքում է քսայուղերի օգտագործումը իրականացվել տակառներով ն, հետնաբար, ծորումների անխուսափելի կորուստներով: Ինչ վերաբերում է հունվարին ն մարտին, ապա այդ ամիսների համար քսայուղերի բնական կորուստ չպետք է նախատեսվեր, քանի որ դրանք կիրառվել են պարփակ տուփերով, որով ն վերացվել է հնարավոր ծորումների գործոնը:

1.

Թվարկեք աուդիտի իրականացման եղանակները: (25.1):

2.

Ներկայացրեք հաշվեկշռային եղանակի կիրառումը աուդիտում (25.2):

3.

Ներկայացրեք համեմատման եղանակի կիրառումը աուդիտում (25.2):

4.

Թվարկեք աուդիտի հաշվեքննման եղանակները (25.2):

5.

Երբ են կիրառվում հաշվային գրանցումների վերականգնումները (25.3):

Ներկայացրեք աուդիտի տեխնիկատնտեսական հնարքները (25.4):

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԳԼՈՒԽ 22ՈII. ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Գլխի բովանդակությունը աուդիտորական ստանդարտների էությունը, • աուդիտորական ստանդարտների բացահայտումներ: •

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է. 

ներկայացնել աուդիտի ստանդարտների խնդիրները,



ըմբռնել աուդիտի միջազգային ստանդարտների կառուցվածքը ն մեկնաբանությունների կարգը,



ֆինանսական հաշվետվություններում կատարել կազմակերպությունների ակտիվների վերաբերյալ բացահայտումներ,



ֆինանսական հաշվետվություններում կատարել կապիտալի պարտավորությունների վերաբերյալ բացահայտումներ,



ֆինանսական հաշվետվություններում կատարել եկամուտների ն ծախսերի վերաբերյալ բացահայտումներ,



ներկայացնել հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության կիրառման արդյունքները հաշվապահական հաշվետվություններում:

27.1. ԱՍ 300 ԱՈՒԴԻՏԻ ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

Աուդիտորական գործունեության անբաժան մասն է կազմում պլանավորումը, որը պայմանավորված է ոչ միայն ստուգման շրջանակների ճշտման, այլն աուդիտորական սխալմունքի ռիսկի որոշմամբ: Աուդիտորական ստանդարտ թիվ 300 «Պլանավորումը» կետ 8-ում նշվում են աուդիտի պլանավորման ժամանակ հաշվի առնվող գործոնները: Աուդիտորը պետք է մշակի ն փաստաթղթավորի աուդիտի ընդհանուր պլանը, նշելով աուդիտի նախատեսված շրջանակներն ու անցկացման կարգը: Աուդիտի պլանը մշակելիս հաշվի են առնվում հետնյալ գործոնները.

1 Գործիմացությունը •

պատվիրատու կազմակերպության տնտեսական գործունեության ոլորտի առանձնահատկությունները, • պատվիրատու կազմակերպության ղեկավարության իրավասության ընդհանուր մակարդակը, • պատվիրատու կազմակերպության գործունեության անընդհատությունը:

Հաշվապահական հաշվառման ն ներքին վերահսկողության համակարգը

•

կազմակերպության որդեգրած հաշվապահական հաշվառման քաղաքականությունը ն դրանում կատարված փոփոխությունները, • հաշվապահական հաշվառմանը ն աուդիտորական գործունեությանը վերաբերող օրենսդրության մեջ կատարված փոփոխությունների ն լրացումների ազդեցությունը, • աուդիտորական թիմի ընդհանուր գիտելիքների աստիճանը` ստուգվող կազմակերպության ներքին վերահսկողության մակարդակի մասին:

3 Ռիսկն ու էականությունը • •

բնորոշ (անկապտելի) ն վերահսկողության ռիսկերի ակնկալվող գնահատումները, աուդիտի նպատակներին հասնելու համար էականության աստիճանի որոշումը:

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

4 Ընթացակարգերի բնույթը, ժամկետները ն ծավալը • •

տեղեկատվական համակարգերի ազդեցությունը աուդիտի անցկացման վրա, ներքին աուդիտորի կողմից կատարված աշխատանքները ն դրանցից ակնկալվող ազդեցությունը արտաքին աուդիտորական ընթացակարգերի վրա:

5. Աշխատանքների կոորդինացումը • փորձագետների ներգրավվումը, • ներքին աուդիտորական ստորաբաժանումների ներկայացուցիչների ներգրավվումը, • պատվիրատու կազմակերպության ղեկավարության աուդիտին աջակցման զուգահեռ քայլերը: Այսպիսով, աուդիտի պլանավորումը կազմակերպությունների ֆինանսական գործունեության կարնորագույն «նախավարժանքն է», որի հստակ իրականացումը մի կողմից բարձրացնում է ստուգման գործունեության արդյունավետությունը, ն մյուս կողմից, մեղմում աուդիտորական եզրակացության սխալմունքի ռիսկը, որը չափազանց կարնորվում է աուդիտի կառավարման ժամանակ:

27.2

ԱՍ 400

ՌԻՍԿԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ

Աուդիտորական ստանդարտ թիվ 400 «Ռիսկի գնահատումը ն ներքին վերասկողությունը» կետ 2-ում նշվում է, որ «Աուդիտորը պետք է օգտագործի պրոֆեսիոնալ դատողություն` աուդիտորական ռիսկը գնահատելիս, ինչպես նան այնպիսի ընթացակարգեր նախագծելիս, որոնց միջոցով հնարավոր կլինի համոզվել` աուդիտորական ռիսկի ընդունելի ցածր մակարդակի նվազեցված լինելու վերաբերյալ»: Ներկայացնենք աուդիտորական ռիսկի գնահատման անհրաժեշտությունը: Ռիսկի գործոնի գնահատումը մեծ դեր է կատարում աուդիտորական աշխատանքների ժամանակ: Որքան «ռիսկային» է պատվիրատուն, այնքան ընդլայնվում է նախատեսվող աուդիտորական աշխատանքների ծավալը: Ընդ որում, ռիսկի գործոնը կապված չէ միայն կազմակերպության ներքին վերահսկողության համակարգի թերացումներով, այլ որոշվում է նան արտաքին անկայուն ֆինանսավարկային միջավայրով, պետական տնտեսական քաղաքականության հաճախակի փոփոխումներով, անգամ քաղաքական իրավիճակի ցնցումներով, որոնք իրենց անմիջական ազդեցությունն են թողնում կազմակերպության տնտեսավարման արդյունքների վրա: Բացի այդ, չի բացառվում նան հենց աուդիտորական գործունեության ընթացքում թույլ տրվող սխալների հավանականությունը, որը բարձրացնում է տրամադրվող եզրակացությունների հավաստիության ռիսկի աստիճանը: Աուդիտորը պետք է համոզված լինի, որ գոնե ոչ 1009-ով, բայց առնվազն 95 ն ավելի 9-ով աուդիտորական եզրակացությունը համընկնում է իրականությանը: Գործնականում, աուդիտորական սխալ եզրակացությունների տրամադրման ռիսկայնությունը ոչ ավել է 59 -ից: Աուդիտորական ռիսկը ձնավորոում են երեք բաղադրիչներ, որոնք փոխկապակցված են: Անկապտելի (բնորոշ) ռիսկի առկայությունն աուդիտորն օբյեկտիվ գործոններով կապում է արտաքին միջավայրի հետ, երբ շուկայական գների տատանումները, հարկային ու վարկային քաղաքականության փոփոխումները, արտարժույթի հաճախակի վերաարժեքավորումները ազդում են ակտիվների, կապիտալի ն պարտավորությունների հաշվապահական գնահատումների վրա: Անցումային տնտեսությանը վերաբերող ժամանակահատվածում հատկապես մեծանում է անկապտելի ռիսկի աստիճանը: Ներքին վերահսկողության ռիսկը պայմանավորված է սուբյեկտիվ գործոններով, կապված կազմակերպությունում առկա թույլ մենեջմենթի, թերի հաշվապահության վարման, ապրանքանյութական պաշարների պահպանման անկատար բազայի առկայության հետ: Որպես կանոն, աուդիտորական

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ռիսկի բաղադրիչները գնահատելիս, ամենամեծ արժեքով հանդես է գալիս ՆՎՌ-ն, մանավանդ, երբ նախնական դիտարկումներով պատվիրատու կազմակերպություններում նկատվում է թույլ մենեջմենթ: .Սխալների չհայտնաբերման ռիսկը աուդիտորը կապում է ուսումնասիրման ժամկետների սեղմության, ստուգվող բնագավառի բարդության, ուսումնասիրվող օբյեկտի առանձնահատուկ հատկանիշների հետ: Հատկապես մեծանում է սխալների չհայտնաբերման ռիսկի աստիճանը, երբ կատարվում է սկզբնական աուդիտ ն աուդիտորին դեռնս հայտնի չեն պատվիրատուի գործարարության առանձնահատկությունները: Աուդիտորական ընդունելի ռիսկի երեք բաղադրիչները հանդես են գալիս հետնյալ փոխկապակցությամբ.

ԱՌ Հ ԱԿՌ 2 ՆՎՌ 2 ՍՉՌ

որտեղ, ԱՌ - աուդիտորական ռիսկ, ԱԿՌ - անկապտելի ռիսկ, ՆՎՌ – ներքին վերահսկողության ռիսկ, ՍՉՌ – սխալների չհայտնաբերման ռիսկ: Աուդիտորական ռիսկի գնահատման մոդելն ունի երկու կիրառական ուղղություն: Առաջին, երբ աուդիտի պլանավորման ժամանակ որոշվում է ընդհանուր ռիսկի աստիճանը: Այսպես, նախնական ուսումնասիրություններից ելնելով, աուդիտորն ընդունում է, որ ստուգվող կազմակերպությունում նախատեսված աուդիտորական աշխատանքների շրջանակներից ելնելով անկապտելի ռիսկը կազմում է 309, ներքին վերահսկողության ռիսկը՝ 609, իսկ սխալների չհայտնաբերման ռիսկը՝ 20 9: Ուստի, աուդիտորական ռիսկը գնահատվոմ է 3,6 9 (0,3 2 0.6 2 0.2 2 100): Եթե, այս պայմաններում աուդիտորը որոշում է կայացնում տրամադրելու 95 9 հավաստիությամբ եզրակացություն, ուրեմն նախատեսված աուդիտորական աշխատանքների շրջանակը համարում է ընդունելի (100 – 3,6) » 95: Երկրորդ, երբ աուդիտորը սահմանում է իր կողմից նախատեսվող աշխատանքի որակի ն ստուգվող օբյեկտների ընտրանքի աստիճանը: Այսպես, համաձայն աուդիտորական ռիսկի ձնափոխված մոդելի.

.ՍՉՌ Հ ԱՌ : ( ԱԿՌ 2 ՆՎՌ )

որքան փոքրանում է ընդունելի աուդիտորական ռիսկը, այնքան սեղմվում է նան սխալների չհայտնաբերման ռիսկի շրջանակը, որն ի դեպ, հակադարձ կապի մեջ է արտաքին ն ներքին ռիսկային միջավայրերի հետ: Այսպես, եթե ուդիտորը որոշում կայացնի 99 9 ճշտությամբ ներկայացնելու իր եզրակացությունը, ապա աուդիտի պլանում տեղի կունենան փոփոխություններ, կապված աուդիտորական ուսումնասիրությունների ընդլայնման ն դրանով իսկ չհայտնաբերված սխալների կրճատման հետ, քանի որ այդ դեպքում աուդիտորը իրեն թույլ կտա սխալվելու ոչ թե 20 9 - ի (ինչպես նախորդ օրինակում), այլ 5,55 9 - ի սահմաններում | (1 - 0,99) : ( 0.3 2 2 0.6)|: Հետնաբար, աուդիտի պլանավորման ժամանակ ռիսկի գործակցի նվազմամբ կավելանան նախատեսված որոշակի ուսումնասիրությունների շրջանակները, դրանց ժամկետներն ու աշխատատարությունը` ն հակառակը:

27.3

ԱՍ 530

ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԸՆՏՐԱՆՔ

Աուդիտորական ստանդարտ թիվ 530 «Աուդիտորական ընտրանք» կետ 22-ում նշվում է, որ. «Աուդիտորական ընթացակարգերի նախագծման ժամանակ աուդիտորը պետք է սահմանի ստուգման համար հոդվածների ընտրության համապատասխան մեթոդներ, ինչպիսիք են. (8) բոլոր հոդվածների ընտրումը (1009), (Ե) հատուկ հոդվածների ընտրումը, (Շ) աուդիտորական ընտրանքը:

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Աուդիտորական ընտրանքը հաշիվների մնացորդների 1009-ից ցածր մակարդակի ընտրությունն է, որի հիման վրա կատարվում են աուդիտորական թեսթեր ն գնահատումներ: Ընտրանքի կիրառումը պայմանավորված է ոչ միայն աուդիտի իրականացման սեղմ ժամկետներով, այլն վստահություն ներշնչող ն ընտրանքային եղանակով ստուգվող կոնկրետ ոլորտից աուդիտի ծանրության կենտրոնի տեղափոխում առավել բարձր ռիսկայնության ոլորտ:

Բոլոր հոդվածների ընտրումը: Աուդիտորը կարող է անհրաժեշտ համարել ստուգելու հոդվածների ամբողջ բազմությունը հետնյալ դեպքերում. (8) երբ աուդիտորը նախօրոք ահազանգ է ստացել ստուգման տվյալ ոլորտում տեղ գտած խարդախությունների վերաբերյալ, (Ե) ընտրանքի բազմության տվյալները այնքան քիչ են, որ նպատակահարմար է դրանք ստուգել ամբողջությամբ ն ոչ թե ժամանակ վատնել ընտրանքի բարդ գործընթացի կազմակերպման վրա, (Շ) տեղի ունեցած բոլոր գործարքները էական են ընտրվող բազմության մեջ ն ճիշտ չի լինի ընտրանքով դրանց մի մասի դուրս թողնելը աուդիտորական ուսումնասիրման ոլորտից, (d) ընտրանքի բազմությունը միատարր չէ, որը թույլ չի տալիս կիրառելու վիճակագրական ընտրանքի կանոնները:

Հատուկ հոդվածների ընտրումը: Աուդիտորը կարող է որոշել բազմությունից ընտրելու հատուկ հոդվածներ, ելնելով ընտրության հետնյալ հատկանիշներից.  բարձր արժեք ունեցող հոդվածներ,  կարնոր հոդվածներ, որոնք կասկածելի են կամ նախկինում սխալներ են պարունակում,  որոշակի գումարից բարձր բոլոր հոդվածները, որոնց արժեքները անցնում են էականությունը բնութագրող արժեքային նշաձողը,  հոդվածներ, որոնց միջոցով կարելի է ձեռք բերել էական տեղեկատվություն:

Աուդիտորական ընտրանք: Աուդիտորը կարող է կիրառել աուդիտորական ընտրանքի մեթոդը՝ հաշիվների մնացորդների ն գործառնությունների նկատմամբ: Ընտրանքը կարող է իրականացվել վիճակագրական կամ ոչ վիճակագրական մեթոդներով: Վիճակագրական ընտրանքի կիրառման դեպքում օգտագործվում են հավանականության տեսության մեթոդները` հիմնված պատահական ընտրանքի, սխալմունքի գնահատված ռիսկի վրա: Ոչ վիճակագրական ընտրանքի դեպքում կատարվում է ոչ պատահական ընտրանք, որը չհիմնվելով հավանականության տեսության վրա ն զուտ սուբյեկտիվ բնույթ կրելով, կատարվում է աուդիտորի սեփական դատողություններով: Աուդիտորական ընտրանքի նախագծման ժամանակ հաշվի է առնվում 2 ցուցանիշ. ա) վստահության աստիճան, որի մեծությունը ընտրում է աուդիտորական ֆիրման: բ) ճշգրտության սահմաններ, որը ընտրանքում արձանագրում է սխալի այնպիսի քանակ, որի առկայությունը էական խեղաթյուրումներ չի առաջացնի ն չի կարող ազդել որոշումների կայացման վրա: Այդ ցուցանիշների միջն առկա է փոխադարձ կապ: Որքան շատ է ուզում աուդիտորը համոզված լինել ընտրանքի արդյունքների տարածման հավաստիության մեջ, այնքան մեծ պետք է լինի վստահության աստիճանը ն փոքր ճշգրտության սահմանը: Այսպես, աուդիտորը ստուգում է, թե արդյոք արժանահավատ է ֆ10 000 գումարով կրեդիտորական պարտքերի հաշվեկշռային հայտագրումը: Ընտրանքի գծով նախագիծը ձնակերպվում է այսպես. «Պետք է 909-ով համոզվել, որ ստացված հաշիվ ապրանքագրերի ինֆորմացիան ճիշտ է ն սխալմունքի հավանականությունը բուն ընտրանքում չի գերազանցելու 29-ից»:

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հետնելով ընտրանքի նախագծին, աուդիտորը ստացավ հետնյալ արդյունքները: Պարտավորությունների ֆ10 000-ից ընտրվեց ֆ2 500 ընդհանուր արժեքով հաշիվ ապրանքագրերի խումբ: Ընտրանքի ստուգումից պարզվեց, որ խմբում ֆ42-ի սխալ կա: Հետնաբար, ընտրանքում հայտնաբերված սխալը կկազմի 42/2500 2 100 Հ1,689, որը չի գերազանցում 29-ի շեմը: Հետնաբար, այդ սխալի հավանականությունը կտարածվի ամբողջ բազմության վրա ն կարձանագրվի, որ առկա է 909 երաշխիք այն մասին, որ ֆ10 000 կրեդիտորական պարտքերի մնացորդում ընդհանուր սխալը կազմում է ընդամենը ֆ168 (10 000 2 1,689): Չնայած, որ վստահության աստիճանի ն ճշգրտության սահմանի միջն կա փոխադարձ կապ, սակայն դա ուղիղ համեմատական բնույթ չի կրում: Այսպես, եթե 909 վստահության մակարդակը ապահովեց ֆ2 500-ի ընտրանք՝ 29 ընդունելի սխալով, ապա պարտադիր չէ, որ 459 վստահության աստիճանը (90/2) ընտրանքը կազմի ֆ1 250: Ըստ ընտրանքի չափի որոշման հաշվարկների, այդ գումարը ավելի բարձր կլինի: Աուդիտորական ընկերությունների կողմից բազմաթիվ աղյուսակներ են մշակվել, որպեսզի հեշտացվեն բարդ վիճակագրական հաշվարկները ն կարճ ճանապարհով որոշվի ընտրանքի քանակը՝ հետնյալ բանաձնի օգնությամբ. Ընտրանքի չափը Հ վստահության աստիճան : ճշգրտության սահման Այսպես, Աուդիտորը 959-ով ցանկանում է վստահ լինել, որ կրեդիտորական պարտքերի հավաստիության ստուգման դեպքում` ընտրանքի արդյունքները տարածելիս սխալի աստիճանը չի գերազանցի 29-ը: Առնվազն քանի հատ հաշիվ ֆակտուրա պետք է ընտրվի, եթե չի նախատեսվում ընտրանքի մեջ հայտնաբերել գոնե մեկ սխալ, կամ, հայտնաբերել մեկից ավելի սխալ: Հաշվարկների համար կիրառեք աղյուսակը. Վստահության Ռիսկի Չի նախատեսվում հայտնաբե- Նախատեսվում է հայտնաբերել գոմակարդակ աստիճան րել ոչ մի սխալ նե մեկ սխալ 4,6 6,64 3.0 4,75 2,3 3,89 1,9 3,38 1,6 3,0 Եթե նախատեսվում է հայտնաբերել թեկուզ մեկ սխալ, ապա 959 վստահության աստիճանի ն 29 ճշգրտության սահմանի դեպքում ընտրանքի քանակը կկազմի. 4,75/0,02 Հ 237 հատ, իսկ ոչ մի սխալ չհայտնաբերելու դեպքում՝ 3,0/0,02 Հ 150 հատ Ընտրանքի հաշվարկման եղանակը փոխվում է, եթե ընտրության հիմքում դրվում է ոչ թե հատը, այլ դրամական արտահայտությունը: Այս դեպքում ընտրանքի նվազագույն ծավալի որոշումը (ո) պայմանավորվում է հետնյալ գործոններով. ա) հավաստիության ընդունելի աստիճանով, բ) ստանդարտ շեղումով, գ) վստահության առավելագույն մակարդակով: Համակցությունից բացարձակ անդամների ընտրման անհրաժեշտ ծավալը որոշվում է հետնյալ բանաձնով. .ո » | ( 2 2 Տ ) : I | որտեղ՝ 2 – ստանդարտ շեղման համապատասխան գործակիցն է, որը 959 վստահության դեպքում 1.96 է, իսկ 99 9 - ի դեպքում՝ 2,58, Տ – ստանդարտ շեղումն է,

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

I – վստահության առավելագույն սահմանը: Այսպես, աուդիտորը ուսումնասիրելով կրեդիտորական պարտքերի մնացորդները պարզեց, որ կոնկրետ բիզնեսի մասշտաբներին հատուկ պարտավորություններում, որպես կանոն, միջին քառակուսային շեղումը կազմում է 80 000 դրամ: Աուդիտորը ցանկանում է կատարել հաշիվ ֆակտուրաների այնպիսի ընտրանք, որի ուսումնասիրությունը հնարավորություն կտա 959-ով համոզվելու, որ ուսումնասիրվելու են կրեդիտորական պարտքեր, որոնք միջինից առավելագույնս սխալ կլինեն 20 000 դրամով: Որքան կլինի ընտրանքի չափը, եթե վստահության աստիճանը դառնա 999: Օգտագործելով ընտրանքի նվազագույն ծավալի բանաձնը, կպարզվի, որ 959 հավաստիություն ապահովելու համար աուդիտորը առնվազն պետք է ուսումնասիրի 63 հատ |(1.96 2 80 ) : 20| հաշիվ – ֆակտուրա: Եթե պահանջվի 99 9 հավաստիությամբ ընտրանքի կատարում, ապա աուդիտորը պետք է ավելացնի ուսումնասիրվող հաշիվ – ֆակտուրաների քանակը (ո), այն հասցնելով մինն 107 հատի |(2.58 2 80 ) : 20| : Համակցությունից հարաբերական ցուցանիշներով ընտրման անհրաժեշտ ծավալը որոշվում է հետնյալ բանաձնով. .ո » | 2 2 Ք 2 (1 - Ք) | : Ք որտեղ. Ք - համակցության բաժնեմասի տեսակարար կշիռը: Այսպես, կազմակերպությունում ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ դեբիտորների 309-ը ժամանակին վճարումներ չեն կատարում: Աուդիտորը իր առջն խնդիր է դնում ընտրելու բանկի պահանջագրերի այնպիսի քանակ, որպեսզի 959-ով համոզված լինի, որ ընտրված դեբիտորների ժամկետայնությունը չի գերազանցում գնորդների պարտքերի 309-ը: Օգտագործելով հարաբերական ցուցանիշներով ընտրանքի բանաձնը` կստանանք 896 հատից ոչ պակաս | (1.96 2 0.3 2 0.7) : 0.3 2 100 | բանկի պահանջագրերի ընտրման շրջանակ: Եթե աուդիտորը որոշի 999-ոց հավաստիությամբ եզրակացության կայացում, ապա բնականաբար կընտրվեն ն կու2 սումնասիրվեն ավելի մեծ քանակով (ո) պահանջագրեր` թվով 1 553 հատ | (2.58 2 0.3 2 0.7) : 0.3 2 2100|: Աուդիտորական ստանդարտ թիվ 530 «Աուդիտորական ընտրանքը» կետ 22-ում նշվում է, որ «աուդիտորը պետք է ընտրանքի մեջ հայտնաբերված դրամական միավորներով արժեվորված սխալները տարածի ամբողջ բազմության վրա ն հաշվ առնի այդ սխալի ազդեցությունը ստուգման կոնկրետ նպատակներից ելնելով»: Աուդիտորը ընտրանքում բացահայտված սխալը տարածում է ամբողջ բազմության վրա, որպեսզի ձեռք բերի սխալների դիտարկման մեծ մասշտաբ ն համեմատի դրանք սխալների թույլատրելի մակարդակի հետ: Բազմության ընտրանքի ստուգման ժամանակ հայտնաբերված սխալները, հետագա տարածման ն աուդիտի կոնկրետ ոլորտի վրա ազդեցության առումով բաժանվում են երկու խմբի` բազմությունում համատարած (կրկնվող) սխալներ ն մեկուսացված (անսովոր) սխալներ:

Կրկնվող (համատարած) սխալներ: Ընտրանքում հայտնաբերված սխալները վերլուծելիս աուդիտորը պետք է ուսումնասիրի, թե դրանցից որոնք ունեն ընդհանուր հատկանիշներ (գործարքների տեսակը, իրականացման վայրը, ժամանակահատվածը ն այլն): Եվ քանի որ ընդհանուր հատկանիշներով սխալները գործում են նան ամբողջ բազմության մնացած մասի վրա, ապա սխալի տարածումը ստուգվող բազմության վրա կատարվում է համատարածորեն:

Մեկուսացված (անսովոր) սխալներ: Երբեմն աուդիտորը համոզվում է, որ ընտրանքում սխալները առաջանում են նան մեկուսացված (առանձին) ընդհանուր տնտեսական գործունեությունից, որը կրկնվում է միայն հատուկ հանգամանքների առկայության դեպքում: Նման սխալը հաշվի առնելիս, աուդիտորը պետք է բավականին մեծ

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

համոզվածություն ունենա, որ դրանք ազդեցություն չեն գործում ամբողջ բազմության մնացած մասի վրա: Եթե ընտրանքում հայտնաբերված սխալը սահմանվում է որպես անսովոր սխալ, ապա այն պետք է բացառել ընտրանքային սխալները ամբողջ բազմության վրա տարածման ժամանակ: Այսպես, պաշարների ստուգման ժամանակ աուդիտորը հայտնվել է հետնյալ իրավիճակում: «Բանջարեղեն» առնտրային մեծածախ բազան տնօրինում է 4 պահեստի, որտեղ պահպանվող սննդամթերքի մնացորդները 2004 թ. հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում կազմել են. թիվ 1 պահեստ` 350 մլն դրամ, թիվ 2 պահեստ` 220 մլն դրամ, թիվ 3 պահեստ` 100 մլն դրամ ն թիվ 4 պահեստ` 410 մլն դրամ: Բանջարեղենի շարժի հաշվառումը կատարվում է համակարգիչներով: Հաշվետու ժամանակաշրջանում բանջարեղենի ելքի փաստաթղթերը ստուգվել են ընտրանքային եղանակով` միայն ամառային ամիսների համար, յուրաքանչյուր պահեստից ընտրելով սննդամթերքի առաքման փաստաթղթերի 259-ը: Ստուգման ժամանակ աուդիտորը պարզել է, որ հաշվապահական հաշվառման քաղաքականությամբ սահմանված պաշարների ծախսի գնահատման ԷIԷՕ մեթոդի բանաձնը ամբողջ հաշվետու տարում գործող բոլոր պահեստների համակարգչային ծրագրերում սխալ է կիրառված, որի շնորհիվ պաշարների ծախսը ընտրված ելքի փաստաթղթերում թերագնահատվել է համապատասխանաբար. թիվ 1 պահեստ` 409-ով, թիվ 2 պահեստ` 309-ով, թիվ 3 պահեստ` 109-ով, թիվ 4 պահեստ` 509-ով: Բացի այդ, համակարգչային ցանցում վիրուսի թափանցման պատճառով հաշվետու ժամանակաշրջանի հուլիսի 4-ին խափանվել է բանջարեղենի մուտքագրման ճշգրտությունը, ըստ որի թիվ 3 պահեստ այդ օրը կատարված սննդամթերքի մուտքը գնահատվել է 21,5 մլն՝ 35,25 մլն-ի փոխարեն: Ըստ տնօրինության կողմից աուդիտին տրամադրած տեղեկանքի, «Բանջարեղեն» առնտրային բազայի հաշվետու ժամանակաշրջանում այլնս համակարգիչների խափանում տեղի չի ունեցել: Առնտրային մեծածախ բազայում բանջարեղենի մնացորդը գումարային արժեքով կազմում է ընթացիկ ակտիվների 909-ը, իսկ ոչ ընթացիկ ակտիվները` հաշվեկշռի հանրագումարի 309-ը: Բազայի ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունը 2004 թ. հաշվետու տարվա համար. Իրացումից հասույթ Իրացման ինքնարժեք Համախառն շահույթ Կոմերցիոն ծախսեր Վերադիր ծախսեր Գործառնական շահույթ Երկարաժամկետ վարկի 9 Հարկվող շահույթ Շահութահարկ Զուտ շահույթ Շահաբաժիններ Չբաշխված շահույթ

34 556 27 671 6 885 6 000 5 500 1 100 5 400 5 000

Ելքի փաստաթղթերի ընտրանքում պաշարների ծախսի սխալ գնահատումը թույլ է տալիս աուդիտորին ընդունելու, որ ընդհանուր հատկանիշներով նման սխալը գործում է ոչ միայն բոլոր պահեստների ամառային ամիսների պաշարների մնացորդի վրա, այլն ամբողջ բազմության մնացած մասի վրա: Ուստի համակարգչային ծրագրում բանաձնի սխալ տեղադրման հետնանքի տարածումը ստուգվող բազմության վրա կատարվում է համատարածորեն՝ ողջ հաշվետու տարվա վրա, քանի որ այստեղ գործ ունենք կրկնվող սխալի հետ ոչ միայն ըստ պահեստների, այլն հաշվետու ժամանակաշրջանի ամբողջական ամիսների առումով:

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Սխալների տարածումը «Բանջարեղեն» առնտրային մեծածախ բազայի պաշարների մնացորդի հաշվեկշռային հայտագրման գումարի վրա կիրականացվի այսպես. - պաշարների ծախսի թերագնահատման հետնանքով դրանց մանցորդի գերագնահատումը. թիվ 1 պահեստ 350 2 409 Հ 140 թիվ 2 պահեստ 220 2 309 Հ 66 թիվ 3 պահեստ 100 2 109 Հ 10 թիվ 4 պահեստ 410 2 509Հ 205 421 մլն դրամ Համակարգչային վիրուսի պատճառով ընտրված ժամանակաշրջանի հուլիսի 4-ին բանջարեղենի մուտքագրման արժեվորման հավաստիությունը խախտվել է ընդամենը մեկ օրով ն այն էլ միայն մեկ պահեստում, ուստի ընտրանքում հայտնաբերված սխալը սահմանվում է որպես անսովոր սխալ: Հետնաբար, այդ սխալի մեծությունը 13,75 մլն դրամով (35,25-21,5) կամ 39 9-ով (13,75/35,25) պաշարների թերագնահատում պետք է բացառել ընտրանքային սխալները ամբողջ բազմության վրա տարածման ժամանակ, քանի որ այն համարվում է մեկուսացված (անսովոր) սխալ: Ընտրանքով բացահայտված սխալի էականությունը պաշարների հաշվեկշռային մնացորդի վրա կգնահատվի այսպես.  բանջարեղենի արժեքային սխալ հայտագրման տոկոսը ընթացիկ ակտիվների կազմում. ընթացիկ ակտիվների հաշվեկշռային մնացորդը Հ (350 Հ 220 Հ 100 Հ 410)/0,9 Հ 1 200 մլն. դրամ բանջարեղենի սխալ հայտագրման արժեքը Հ 421 - 13,75 Հ 407,25 մլն դրամ սխալի էականության տոկոսը ընթացիկ ակտիվների կազմում Հ (407,25/1200) 2 100 Հ 349  բանջարեղենի արժեքային սխալ հայտագրման տոկոսը ամբողջ ակտիվների կազմում. կազմակերպության ամբողջ ակտիվները Հ ոչ ընթացիկ ակտիվներ Հ ընթացիկ ակտիվներ Հ Հ (1 20020,3) : 0,7 Հ 1200 Հ 1 714,2 բանջարեղենի սխալ հայտագրման արժեքը Հ 407,25 սխալի էականության տոկոսը ընդհանուր ակտիվների կազմում Հ (407,25/1714,2) 2 100 Հ 239 Քանի որ բանջարեղենի գերագնահատումը հանգեցրել է 407,25 մլն դրամով պաշարների հաշվեկշռային արժեքի ուռճացմանը 239-ով ընդհանուր ակտիվների, ն 349-ով ընթացիկ ակտիվների կազմում, ապա ակտիվների հայտագրման սխալը էական է ն անպայման պետք է նշվի աուդիտորական եզրակացությունում: Մյուս կողմից, իրացման ինքնարժեքի 407,25 մլն դրամով ավելացումը էականորեն չի ազդել համախառն շահույթի ճշմարիտ ներկայացման վրա (407,25/6885 2 100 Հ 69) ն դժվար թե պատճառ հանդիսանա բաժնետերերի որոշումների կայացման ոչ ճիշտ կողմնորոշման հարցում, ուստի աուդիտորը որոշում կկայացնի ներկայացնել վերապահումով եզրակացություն:

ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ

Մենք աուդիտի ենք ենթարկել «Բանջարեղեն» կազմակերպության կից հաշվապահական հաշվեկշիռը առ 1-ը հունվարի 2005 թ., ինչպես նան 2 004 թ. ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունը: Նշված ֆինանսական հաշվետվությունների կազմման համար պատասխանատու է կազմակերպության ղեկավարությունը: Մեր պարտականությունն է անցկացված աուդիտի արդյունքում արտահայտել կարծիք ֆինանսական հաշվետվությունների վերաբերյալ:

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Աուդիտն անցկացվել է աուդիտորական ստանդարտներին համապատասխան: Այդ ստանդարտներով պահանջվում է, որ մենք աուդիտը պլանավորենք ն իրականացնենք ֆինանսական հաշվետվություններն էական խեղաթյուրումներից զերծ լինելու մասին ողջամիտ երաշխիք ձեռք բերելու նպատակով: Աուդիտորական աշխատանքները ներառում են նան ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված տեղեկատվության ն բացահայտումների հիմքերի հետազոտումը` թեսթային հիմունքներով: Գտնում ենք, որ իրականացված աշխատանքների արդյունքները բավարար հիմք են հանդիսանում մեր կարծիքն արտահայտելու համար: Աուդիտի ընթացքում պարզվեց, որ հաշվապահական հաշվեկշռում հայտագրված «Ապրանքներ» հոդվածը գերագնահատվել է 407,25 մլն դրամով, որի պատճառն է հանդիսացել բանջարեղենի առաքման ինքնարժեքի թերագնահատումը ամբողջ հաշվետու ժամանակաշրջանում: Բացի այդ, ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունում համախառն շահույթը գերագնահատվել է 69-ով: Մեր կարծիքով, ֆինանսական հաշվետվությունները, կազմակերպության ֆինանսական վիճակի առ 01 հունվարի 2005 թ. բոլոր էական առումներով, բացառությամբ վերը նկարագրված հանգամանքի` ճշմարիտ են ներկայացված:

27.4

ԱՍ 550 ԿԱՊԱԿՑՎԱԾ ԿՈՂՄԵՐ

Աուդիտորական ստանդարտ թիվ 550 «Կապակցված կողմեր» կետ 8-ում նշվում է, որ «Աուդիտորը պետք է ուսումնասիրի կապակցված կողմերի հետ կազմակերպության գործարքները բացահայտող տեղեկատվությունը: Կապակցված կողմերին առնչվող գործարքները հաճախ չեն նշվում որպես այդպիսին ն ֆինասական այլ հայտագրում են ստանում: Կապակցված կողմերի ամբողջականության վերաբերյալ ֆինանսական հաշվետվությունում արտացոլված տեղեկատվության հետ կապված անորոշության պատճառով աուդիտորը պետք է ուշադրություն դարձնի հետնյալ գործարքներին. - գործարքներ, որոնք ունեն առնտրային ոչ նորմալ պայմաններ, ինչպիսիք են ոչ սովորական գները, տոկոսադրույքները, երաշխիքները ն վճարման պայմանները, - գործարքներ, որոնց տեղի ունենալը ակնհայտորեն անիմաստ է, - գործարքներ, որոնց բովանդակությունը տարբերվում է ձնից, - գործարքներ, որոնք կատարվում են ոչ սովորական ձներով: Աուդիտորը, կազմակերպության ղեկավարությունից պետք է ձեռք բերի գրավոր հաստատված տեղեկատվություն, որը վերաբերվում է. (8) կապակցված կողմերի հայտնաբերման վերաբերյալ ներկայացված տեղեկատվության ամբողջականությանը, (Ե) ֆինանսական հաշվետվություններում կապակցված կողմերի բացահայտման ճշգրտությանը: Երբ աուդիտորը ի զորու չէ կապակցված կողմերի ն այդ կողմերի հետ գործարքների վերաբերյալ ձեռք բերել բավականաչափ ն համապատասխան աուդիտորական ապացույցներ կամ գալիս է այն եզրահանգման, որ ֆինանսական հաշվետվություններում դրանց վերաբերյալ բացահայտումները ճշգրտորեն չեն կատարված, ապա նա պետք է համապատասխանորեն ձնափոխի աուդիտորական եզրակացությունը:

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

27.5

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՍ 580 ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ՂԵԿԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

ՆԵՐԿԱՅԱՑՎՈՂ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

Աուդիտորական ստանդարտ թիվ 580 «Կազմակերպության ղեկավարության կողմից ներկայացված տեղեկատվություն» կետ 4-ում նշվում է, որ աուդիտորը կազմակերպության ղեկավարությունից պետք է ձեռք բերի ֆինանսական հաշվետվությունների հետ կապված էական հարցերի վերաբերյալ գրավոր տեղեկատվություն: Կազմակերպության ղեկավարության կողմից ներկայացված գրավոր տեղեկատվությունը աուդիտորական համոզիչ ապացույց է հանդիսանում այն ոլորտներում, որտեղ աուդիտորը ուղղակի «ի զորու չէ» ձեռք բերելու պահանջվող ապացույցներ՝ հաշվեքննման եղանակներով: Այն կարող է հանդես գալ հետնյալ ձներով. ա) կազմակերպության կողմից ներկայացված նամակ ծանուցագրի ձնով, բ) աուդիտորի սեփական նախաձեռնությամբ կազմված ն ղեկավարությանը ուղարկված ու վերջինի կողմից ընդունված նամակի ձնով, գ) տնօրենների խորհրդի կամ համանման այլ մարմնի կողմից անցկացված նիստերի արձանագրությունների պատճենի ձնով:

ՆԱՄԱԿ ԾԱՆՈՒՑԱԳԻՐ

ամսաթիվը

Ում. աուդիտորին Ումից. ___________կազմակերպության տնօրենների խորհրդից Սույն նամակ ծանուցագիրը տրվում է ձեր կողմից իրականացվող 1-ը հունվարի 2003 թ դրությամբ ____________կազմակերպության տարեկան ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի կապակցությամբ: Մենք պատասխանատու ենք ֆինանսական հաշվետվությունների ճշմարիտ ներկայացման համար ն հաստատում ենք ստորն ներկայացված տեղեկատվությունը: - չեն գրանցվել խախտումներ, որոնք կարող են ազդել ֆինանսական հաշվետվությունների վրա, - մենք ձեզ տրամադրել ենք հաշվապահական հաշվառման բոլոր գրքերը, օժանդակ փաստաթղթերը ն տնօրենների խորհրդի կողմից անցկացված բոլոր նիստերի արձանագրությունները, - մենք հաստատում ենք մեր կողմից տրամադրված կապակցված կողմերին, գրավադրված ակտիվներին, օպցիոններին վերաբերվող տեղեկատվության ամբողջականությունը, - մենք չունենք այնպիսի պլաններ ու մտադրություններ, որոնք կխափանեն կազմակերպության գործունեության անընդհատությունը, - կազմակերպությունը իր բոլոր ակտիվների նկատմամբ ունի սեփականության իրավունք ն առկա չէ այդ ակտիվների վրա կալանք դնելու որնէ գործոն, - մենք ըստ անհրաժեշտության գրանցել կամ բացահայտել ենք ինչպես փաստացի, այնպես էլ պայմանական բոլոր պարտավորությունները, - դատական գործընթացների հետ կապված նոր հայցեր չեն ստացվել ն չեն ակնկալվում: -

Գործադիր տնօրեն Ֆինանսական տնօրեն

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

27.6

ԱՍ 520

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ԸՆԹԱՑԱԿԱՐԳԵՐ

Աուդիտորական կազմակերպությունը աուդիտի վերջին փուլում իրականացնում է պատվիրատու կազմակերպության ֆինանսական հաշվետվությունների ընդհանուր վերանայման գործընթաց: Վերլուծական ընթացակարգերը կարնորագույն գործակիցների ն զարգացման միտումների ուսումնասիրումն է, որի արդյունքում աուդիտորը կարողանում է բացահայտել խոշոր շեղումներ: Այսպես, աուդիտի վերջին փուլում դեռնս չեն հասցվել ստուգվել 2003 թ. հաշվեկշռի բոլոր հոդվածները ամբողջությամբ վերցված, ուստի դրանց արժանահավատության խեղաթյուրումները աուդիտորը փորձում է բացահայտել պատվիրատու կազմակերպության գծով ընդունելի ֆինանսական գործակիցներով: Ֆինանսական գործակիցների դինամիկան

Ընթացիկ իրացվելիություն Հրատապ իրացվելիություն Արտադրական պաշարների շրջապտույտ

2 001 թ. 1,31 0,61

2 002 թ 1,15 0,55

244 օր

275 օր

Հաշվապահական հաշվեկշիռ (հազ դրամ) 2 002

2 003

12 121 9 020 21 141

14 081 9 130 23 211

4 663 2 260 2 053 8 976

3 995 4 214

30 117

27 425

8 000 7 313 15 313

8 000 7 584 15 584

6 108 1 696 7 804

1 195 1 800 2 995

Երկարաժամկետ վարկեր

7 000

8 846

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

30 117

27 425

Ոչ ընթացիկ ակտիվներ Շենքեր ն շինություններ Սարքավորումներ

Ընթացիկ ակտիվներ արտադրական պաշարներ դեբիտորներ դրամական միջոցներ

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

Կապիտալ բաժնեհավաք կապիտալ շահույթ (վնաս)

Ընթացիկ պարտավորություններ մատակարարներին աշխատավարձի գծով

Ոչ ընթացիկ պարտավորություններ

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Օգտվելով ներկայացված պատվիրատու կազմակերպության գծով ընդունելի ֆինանսական գործակիցների սանդղակից ն 2003 թ. համեմատական հաշվեկշռից, ներկայացնենք եզրափակիչ աուդիտի վերլուծական ընթացակարգը ն բացահայտենք պատվիրատու կազմակերպության 2 003թ. հաշվեկշռում առնվազն մեկ կասկածելի հոդված: Ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված ոչ արժանահավատ տեղեկատվության չհայտնաբերման ռիսկի նվազեցման նպատակով աուդիտորը կիրառում է վերլուծական ընթացակարգեր: Վերլուծական ընթացակարգերի կիրառումը հիմնված է այն ակընկալիքի վրա, որ - ֆինանսական գործակիցների փոփոխության միտումը պետք է գտնվի ընդունելի սահմաններում, - որնէ գործակցի կտրուկ տատանումների բացահայտման դեպքում այն հաշվարկող հոդվածները փորձարկվում են այլ գործակիցներում՝ երկրորդ հաշվարկի ձնով, - երկրորդ հաշվարկի դեպքում այլնս հետգա քննարկման չեն արժանանում այն ցուցանիշները, որոնցով հաշվարկված գործակիցները գտնվում են ընդունելի սահմաններում, - լրացուցիչ աուդիտորական ստուգման են ենթարկվում այն հաշվետվական հոդվածները, որոնց երկրորդ կամ երրորդ անգամյա մասնակցությունը հաշվարկվող այլ ֆինանսական գործակիցներում հանգեցնում են կտրուկ տատանումների: Քննարկվող կազմակերպությունում ֆինանսական ցուցանիշների դինամիկան ըստ տարիների ներկայացվում է ստորն: Կազմակերպությունում Ֆինանսական գործակիցների դինամիկան

Ընթացիկ իրացվելիություն Հրատապ իրացվելիություն Արտադրական պաշարների շրջապտույտ

2 001 թ. 1,31 0,61 244 օր

2 002 թ 1,15 0,55 275 օր

2 003 թ 1,4 0,07 1 203 օր

Փաստորեն, կտրուկ տատանվել են երկու գործակից. 8) հրատապ իրացվելիություն Հ (ընթացիկ ակտիվներ – - պաշարներ) : կրեդիտորական պարտքեր Ե) արտադրական պաշարների պտույտ օրերով Հ Հ պաշար/կրեդիտորական պարտքեր2 360 Քանի որ, ընթացիկ իրացվելիությունը առանձնապես կտրուկ չի տատանվել, ուստի նրա խոշոր բաղադրիչներ հանդիսացող ընթացիկ ակտիվների ն ընթացիկ պարտավորությունների ընդհանուր գումարները դեռնս չեն քննարկվի վերոհիշյալ 8) ն Ե) բանաձներում: Հետնաբար, ելնելով այդ բանաձներից, կասկածի տակ է դրվում արտադրական պաշարների արժանահավատությունը, ն աուդիտորը պարտավոր է ստուգել արտադրական պաշարների գերագնահատման փաստը: Պահանջվում է կազմել 2003 թ. կազմակերպության հրապարակվող ֆինանսական հաշվետվությանը կցվող աուդիտորական արտաքին եզրակացություն` ըստ սահմանված ստանդարտի, եթե հայտնի են. 1. կազմակերպության 2003 թ. հաշվեկշռի հոդվածները, 2. կազմակերպության 2003 թ. ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունը,

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

Իրացումից հասույթ Իրացման ինքնարժեք Համախառն շահույթ Կոմերցիոն ծախսեր Վերադիր ծախսեր Գործառնական շահույթ Երկարաժամկետ վարկի 9 Հարկվող շահույթ Շահութահարկ Զուտ շահույթ Շահաբաժիններ Չբաշխված շահույթ

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

19 845 11 890 7 955 1 405 1 591 4 959 1 050 3 909 3 129 2 858

3. հաշվետու տարում կատարված է 700 հազ դրամ զարգացման ծախսումները, որոնք վերաբերում են առաջիկա երեք տարիներին, սակայն չեն կապիտալիզացվել ն միանվագ դուրս են գրվել հաշվետու տարվա ծախսերով, 4. դեբիտորական պարտքերից 7 հազ. դրամը հանդիսանում են կապակցված կողմեր ն ընդգծված չեն հայտագրվել հաշվետվությունում: Զարգացման ծախսումների 700 հազ. դրամով ակտիվ չճանաչելը ոչ էական ազդեցություն է թողնում ոչ ընթացիկ ակտիվների մեծության վրա ն վերջիններս թերագնահատվում են ընդամենը 39-ով (700 / 20211), որը, ըստ աուդիտորի, չի կարող ազդել հաշվեկշիռն օգտագործողների որոշումների կայացման վրա: Ուստի, ոչ ընթացիկ ակտիվների թերագնահատման փաստը չպետք է արձանագրվի հրապարակվող եզրակացությունում: Սակայն, 700 հազ. դրամով ծախսերի ուռճացումը նվազեցրել է հրապարակվող շահաբաժինների մեծությունը (700/2858) 24,49-ով, որի վերաբերյալ աուդիտորը հարկ է համարում փաստել հրապարակվող եզրակացությունում: Կապակցված դեբիտորական պարտքերը, որոնք հաշվեկշռում հատուկ չեն առանձնացվել, ընդամենը կազմում են ընդհանուր դեբիտորական պարտքերի (7/164) 49-ը ն ըստ աուդիտորի, չեն կարող ազդել հաշվեկշիռն օգտագործողների որոշումների կայացման վրա: Ուստի կապակցված դեբիտորների չարձանագրման փաստը չպետք է նշվի հրապարակվող եզրակացությունում:

ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ

Մենք աուդիտի ենք ենթարկել __________կազմակերպության կից հաշվապահական հաշվեկշիռը առ 1-ը հունվարի 2003 թ., ինչպես նան հաշվետու ժամանակաշրջանի ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվությունը: Նշված ֆինանսական հաշվետվությունների կազմման համար պատասխանատու է կազմակերպության ղեկավարությունը: Մեր պարտականությունն է անցկացված աուդիտի արդյունքում արտահայտել կարծիք ֆինանսական հաշվետվությունների վերաբերյալ: Աուդիտն անցկացվել է աուդիտորական ստանդարտներին համապատասխան: Այդ ստանդարտներով պահանջվում է, որ մենք աուդիտը պլանավորենք ն իրականացնենք ֆինանսական հաշվետվություններն էական խեղաթյուրումներից զերծ լինելու մասին ողջամիտ երաշխիք ձեռք բերելու նպատակով: Աուդիտորական աշխատանքները ներառում են նան ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված տեղեկատվության ն բացահայտումների հիմքերի հետազոտումը` թեսթային հիմունքներով: Գտնում ենք, որ իրականացված աշխատանքների արդյունքները բավարար հիմք են հանդիսանում մեր կարծիքն արտահայտելու համար:

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Աուդիտի ընթացքում պարզվեց, որ ֆինանսական արդյունքներում հայտագրված «Շահաբաժիններ» հոդվածը, 24,49-ով թերագնահատվել է հաշվետու ժամանակաշրջանի 700 հազ-ով ծախսերի ուռճացման շնորհիվ: Մեր կարծիքով, բացառությամբ վերը նշված պարագրաֆի, ֆինանսական հաշվետվությունները, կազմակերպության ֆինանսական վիճակի առ 01 հունվարի 2003 թ. բոլոր էական առումներով` ճշմարիտ են ներկայացված:

ԱՈՒԴԻՏՈՐ

Ամսաթիվը Հասցեն

27.7.

ԱՍ 320

էԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՈՒԴԻՏՈՒՄ

Տեղեկատվությունը համարվում է էական, եթե այն հաշվի չառնելը կամ խեղաթյուրելը կարող է ազդել ֆինանսական հաշվետվություններն օգտագործողների տնտեսական որոշումների կայացման վրա: Աուդիտորը սահմանում է էականության ընդհանուր մակարդակը, էական խեղաթյուրումները քանակապես որոշելու համար: Այնուամենայնիվ, անհրաժեշտ է հաշվի առնել էական խեղաթյուրումների թե գումարը (քանակ) ն թե բնույթը (որակ): Օգտագործման տեսանկյունից էականությունը ավելի շուտ համարվում է բաժանման սահման՝ կուրուստների բարձր ն ցածր մակարդակների միջն, քան քանակական բնութագիր, որը պետք է պարունակի տեղեկատվությունը օգտակար լինելու համար: Որակական խեղաթյուրման օրինակ կարող է ծառայել հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության ոչ համարժեք կամ ոչ ճշգրիտ նկարագրումը, որը կարող է ապակողմնորոշել ֆինանսական հաշվետվությունն օգտագործողներին: էականությունը կարող է պայմանավորված լինել նան տեղեկատվության որակն ապահովող այնպիսի հանգամանքներով, ինչպիսք են օրենսդրության ն այլ իրավական ակտերի պահանջները: Գումարային առումով, էականությունը ուսումնասիրվում է թե ընդհանուր հաշվետվությունների կտրվածքով ն թե ըստ առանձին հաշվային հոդվածների խմբերի: Աուդիտորական ստանդարտ թիվ 320 «էականությունը աուդիտում» կետ 5-ում նշվում է, որ «Աուդիտի պլանի նախագծման ընթացքում աուդիտորը սահմանում է էականության ընդունելի մակարդակը ն հաշվի է առնվում էական խեղաթյուրումների թե գումարը (քանակ) ն թե բնույթը (որակ)»: Աուդիտորական ստանդարտ թիվ 320 «էականությունը աուդիտում» կետ 8-ում նշվում է որ. «Աուդիտի իրականացման ընթացքում աուդիտորը պետք է հաշվի առնի էականությունը»: Աուդիտորը հաշվի է առնում էականությունը հիմնականում երկու դեպքում. (8) աուդիտորական ընթացակարգերի բնույթը, իրականացման ժամկետներն ու ծավալները որոշելիս, (Ե) խեղաթյուրումների ազդեցությունը գնահատելիս: Աուդիտի պլանավորման ժամանակ աուդիտորը պետք է հաշվի առնի այն գործոնները, որոնք կարող են էականորեն խեղաթյուրել ֆինանսական հաշվետվությունները: Առանձին հաշիվների մնացորդների ն գործառնությունների դասերի էականության գնահատումը օգնում է աուդիտորին որոշելու, թե որ հոդվածներն են անհրաժեշտ ստուգել, ն պետք է արդյոք կիրառել ընտրանքային ն վերլուծական ընթացակարգեր: Դա հնարավորություն է տալիս աուդիտորին ընտրելու այն աուդիտորական ընթացակարգերը, որոնց համակցությունը աուդիտորական ռիսկի մակարդակը կարող է նվազեցնել ընդունելի սահմանի:

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

էականության ն աուդիտորական ռիսկի մակարդակների միջն գոյություն ունի հակադարձ համեմատական կապ: Որքան մեծ է էականության մակարդակը, այնքան փոքր է աուդիտորական ռիսկի մակարդակը ն` հակառակը: Աուդիտորական ընթացակարգերի բնույթի, իրականացման ժամկետների ն չափերի որոշման ընթացքում աուդիտորը հաշվի է առնում էականության ն աուդիտորական ռիսկի միջն գոյություն ունեցող այդ հակադարձ համեմատական կապը: Օրինակ, կոնկրետ աուդիտորական ընթացակարգերը պլանավորելու ժամանակ եթե աուդիտորը գտնում է, որ էականության ընդունելի մակարդակը ցածր է, ապա մեծանում է աուդիտորական ռիսկը: Աուդիտորը պետք է պահպանի այս գործոնների միջն հավասարակշռությունը հետնյալ երկու գործողություններից մեկի օգտագործմամբ. • նվազեցնելով վերահսկողության ռիսկի գնահատված մակարդակը` լրացուցիչ վերահսկողության թեսթերի կիրառման միջոցով, • նվազեցնելով չհայտնաբերման ռիսկը` պլանավորված աուդիտորական ընթացակարգերի բնույթը, իրականացման ժամկետներն ու ծավալները ձնափոխելու միջոցով:. Այսպես կատարելով «Կահույք» բաժնետիրական ընկերության 2003 թ. հաշվետու տարվա ֆինանսական հաշվետվություններում ոչ ընթացիկ ակտիվների ստուգումներ, աուդիտորը արձանագրեց երկու հանգամանք, ըստ որոնց հաշվետու տարում ընդհանրապես չեն կատարվել ոչ ընթացիկ ակտիվների գծով վերագնահատումներ ն ձնակերպել համապատասխան թղթակցություններ. 1. «Կահույք» բաժնետիրական ընկերությունը 2 000 թ. հունվարին ձեռք էր բերել 7 մլն դրամ արժողությամբ ն 7 տարվա ծառայության ժամկետով հոսքային գիծ, որի հետնանքով ավելանում էր գրասենյակային սեղանների թողարկման ն իրացման քանակը ն ապահովվում տարեկան 1,4 մլն դրամի լրացուցիչ դրամական ներհոսք: Սակայն, 2003 թ. դեկտեմբերի վերջին հայտնի դարձավ, որ կահույքի հայրենական շուկան հաջորդ տարվանից «ողողվելու է» արտասահմանյան արտադրության գրասենյակային կահույքով, որի հետնանքով ըստ մարքեթինգի բաժնի կանխատեսումների, անմիջապես կրճատվելու է «Կահույք» բաժնետիրական ընկերության գրասենյակային սեղանների թողարկման ն իրացման քանակը 409-ով: 2. Բացի այդ, ըստ կադաստրային տվյալների, անշարժ գույքի շուկայում 2003 թ. հաշվետու տարում տեղի է ունեցել շենքերի ն շինությունների 209-ով թանկացում: Սակայն, 2003 թ. հաշվետու տարվա ֆինանսական հաշվետվությունները կազմելիս, երբ այդ ակտիվների կուտակված մաշվածքը կազմում էր 609, ընդհանրապես չեն կատարվել ոչ ընթացիկ ակտիվեների գծով համապատասխան վերագնահատումներ: Հաշվի առնելով վերը նկարագրված փաստերը ն օգտվելով ստորն ներկայացված «Կահույք» բաժնետիրական ընկերության 2 003 թ. հաշվապահական հաշվեկշռից, որոշենք ոչ ընթացիկ ակտիվների խեղաթյուրված ներկայացման էականությունը, եթե բաժնետիրական ընկերությունը կիրառում է ակտիվների հավասարաչափ ամորտիզացման քաղաքականություն, իսկ կապիտալի արժեքը բոլոր տարիների համար կազմում է 159 :

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հաշվապահական հաշվեկշիռ (հազ դրամ) 2 003

2 004

12 121 9 020

11 081 12 130

21 141

23 211

4 663 2 260 2 053

3 995

30 117

27 425

8 000 7 313 15 313

8 000 7 584 15 584

7 000

8 846

6 108 1 696 7 804

1 195 1 800 2 995

30 117

27 425

Ոչ ընթացիկ ակտիվներ Շենքեր ն շինություններ Սարքավորումներ

Ընթացիկ ակտիվներ արտադրական պաշարներ դեբիտորներ դրամական միջոցներ

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

Կապիտալ բաժնեհավաք կապիտալ շահույթ (վնաս)

Ոչ ընթացիկ պարտավորություններ Երկարաժամկետ վարկեր

Ընթացիկ պարտավորություններ մատակարարներին աշխատավարձի գծով

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

Աուդիտորը սահմանում է էականության ընդհանուր մակարդակը՝ էական խեղաթյուրումները քանակապես որոշելու համար: Հետնաբար, քննարկվող պարագայում նախ պետք է ըստ առանձին ոչ ընթացիկ ակտիվների՝ որոշել վերագնահատման անտեսման հետնանքով հաշվեկշռային հայտագրման խեղաթյուրման չափը, այնուհետն, գնահատել ընդհանուր ակտիվների կազմում ոչ ընթացիկ ակտիվների արժեքային խեղաթյուրման տոկոսի էականությունը:

Շենքերի ն շինությունների գծով վերագնահատումները.  սկզբնական արժեքի գծով. սկզբնական արժեքը Հ (11 081 : (100 - 60) 2 100 Հ 27 703 վերագնահատված սկզբնական արժեք Հ 27 703 2 1,2 Հ 33 244 Հաշվային թղթակցությունը սկզբնական արժեքը վերագնահատելիս կկազմվեր.

Դտ 111 «Հիմնական միջոցներ»…….5 541 (33 244 – 27 703) Կտ 321 «Ոչ ընթացիկ ակտիվների վերագնահատումից աճ»…………………………………………………..5 541 ամորտիզացիայի գծով. կուտակված մաշվածքը վերագնահատման պահին` Հ 27 703 2 0,6 Հ 16 622 վերագնահատված կուտակված մաշվածք` Հ 16 622 2 1,2 Հ 19 947



ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հաշվային թղթակցությունը կուտակված մաշվածքը վերագնահատելիս կկազմվեր.

Դտ 321 «Ոչ ընթացիկ ակտիվների վերագնահատումից աճ»………….3 325 Կտ 112 «Կուտակված մաշվածք»…….3 325 (19 947 – 16 622) Շենքերի ն շինությունների վերագնահատումը. Հ 5 541 – 3 325 Հ Հ2 216 կամ 11 081 2 0,2 Հ Հ 2 216  Սարքավորումների գծով վերագնահատումները. հոսքային գծի տարեկան սպասվող եկամտաբերությունը 2 004 թ.-ից սկսած Հ 1,4 2 (1 - 0,4) Հ 0,84 հոսքային գծի տարեկան սպասվող եկամտաբերության ներկա արժեքը. I տարի Հ 0,84 2 0,870 Հ 0,7308 II տարի Հ 0,84 2 0,756 Հ 0,6450 III տարի Հ 0,84 2 0,658 Հ 0,5527 1, 9 մլն հոսքային գծի սկզբնական արժեքը Հ 7 մլն հոսքային գծի առ 01.01.2004 կուտակված մաշվածքը. Հ (7 մլն : 7 տարի) 2 4 տարի Հ 4 մլն հոսքային գծի առ 01.01.2004 հաշվեկշռային արժեքը Հ 3 մլն հոսքային գծի առ 01.01.2004 հաշվեկշռային արժեքի վերագնահատման 9 Հ (1,9 – 3) : 1,9 Հ 379 Հաշվային թղթակցությունը սկզբնական արժեքը վերագնահատելիս կկազմվեր.

Դտ 724 «Ոչ ընթացիկ ակտիվների վերաչափումից ծախսեր»..……..2,59 Կտ 124 «Ոչ ընթացիկ ակտիվների արժեզրկում»……….2,59

(7 2 0,37)

Հաշվային թղթակցությունը կուտակված մաշվածքը վերագնահատելիս կկազմվեր.

Դտ 112 «Կուտակված մաշվածք»……….1,48 (420,37) Կտ 624 «Ոչ ընթացիկ ակտիվների վերաչափումից եկամուտ………1,48 Սարքավորումների վերագնահատումը Հ - 2,59 Հ 1,48 Հ - 1,11 կամ 3 2 (-0,37) Հ - 1,11 Այսպիսով, «Կահույք» բաժնետիրական ընկերության հրապարակվող առ 01.01 2 004 թ հաշվետվության ոչ ընթացիկ ակտիվների հաշվեկշռային հայտագրման շեղման բացարձակ գումարը գնահատվում է 3.326 մլն դրամ (2,216 Հ 1,11), որը կազմում է ընկերության ոչ ընթացիկ ակտիվների 14 9-ը (3,326 : 23,211), իսկ ընդհանուր ակտիվների՝ 129-ը (3,326 : 27,425):

Հետնություն. Երկու դեպքում էլ ստացվեցին ոչ ընթացիկ ակտիվների հաշվեկշռային հայտագրման խեղաթյուրման բարձր 9-եր(14 ն 12), որոնք էական են ն կարող են ազդել ֆինանսական հաշվետվությունների հիման վրա օգտագործողների կողմից կայացվող տնտեսական որոշումների վրա: Սխալ հայտագրումների էականության արձանագրման օգտին է խոսում նան այն փաստը, որ «Կահույք» բաժնետիրական ընկերության հրապարակվող առ 01.01 2 004 թ հաշվեկշռի ընդհանուր ակտիվներում ոչ ընթացիկ ակտիվները կազմում են բարձր տեսակարար կշիռ` 84,69 (23 211 : 27 425): Կազմենք «Կահույք» բաժնետիրական ընկերության 2003 թ. հրապարակվող ֆինանսական հաշվետվությանը կցվող աուդիտորական արտաքին եզրակացություն` ըստ սահմանված ստանդարտի, եթե հայտնի են. 1. կազմակերպության 2003 թ. հաշվեկշռի վերը ներկայացված հոդվածները, 2. կազմակերպության 2003 թ ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունը, 3. հաշվետու տարում չի կատարվել շենքերի ն շինությունների գծով 209 թանկացման վերագնահատում ն չեն ձնակերպվել համապատասխան թղթակցություններ՝ ըստ ՀՀՀՀ թիվ 16 ստանդարտի պահանջների,

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

4. հաշվետու տարում տեղի է ունեցել սարքավորումների արժեզրկում, որի հետնանքով դրանց սկզբնական արժեքը նվազել է 2,59 մլն դրամով, իսկ կուտակված մաշվածքը ավելացել` 1,48 մլն դրամով, որոնք հաշվապահորեն չեն ձնակերպվել ն հաշվի առնվել հրապարակվող ֆինանսական հաշվետվություններում ըստ ՀՀՀՀ թիվ 32 ստանդարտի պահանջների, 5. կազմակերպության ղեկավարությունը հրաժարվում է ֆինանսական հաշվետվություններում կատարել ճշգրտումներ աուդիտորի պահանջով: Ֆինանսական արդյունքներ 2003 թ (հազ դրամ) Իրացումից հասույթ 19 845 Իրացման ինքնարժեք 11 890 Համախառն շահույթ 7 955 Կոմերցիոն ծախսեր 1 405 Վերադիր ծախսեր 1 591 Գործառնական շահույթ 4 959 Երկարաժամկետ վարկի 9 1 050 Հարկվող շահույթ 3 909 Շահութահարկ Զուտ շահույթ 3 129 Շահաբաժիններ 2 858 Չբաշխված շահույթ Քանի որ աուդիտորը բացահայտել է ոչ ընթացիկ ակտիվների արժնորման խեղաթյուրումներ, ապա պետք է պարզվի դրանց էականությունը, որպեսզի որոշում կայացվի ստանդարտ կամ ձնափոխված եզրակացության ձնակերպման համար: Շենքերի ն շինությունների գծով թանկացման արդյունքում վերագնահատումից շրջանցելը ոչ ընթացիկ ակտիվների հայտագրման էական խեղաթյուրումներ է առաջացրել ն կարող է ազդել ֆինանսական հաշվետվությունների արտաքին օգտագործողների կողմից կայացվող տնտեսական որոշումների վրա: Ուստի այդ մասին պետք է նշվի աուդիտորական եզրակացության «հանգամանքների լուսաբանում» բաժնում: Նույնը վերաբերում է սարքավորումների արժեզրկմանը, որով ոչ միայն հավաստի չեն ներկայացված կազմակերպության ընթացիկ ակտիվները, այլն 1, 11 մլն (2,59-1,48) դրամով, կամ 399ով (1,11 : 2,85) գերագնահատվել են բաժնետերերին հասանելիք շահաբաժինները: Ինչ վերաբերում է շենքերի ն շինությունների թանկացմանը, ապա դրանք համաձայն պահպանողականության սկզբունքի, պետք է արձանագրվեին որպես կապիտալի աճ հաշվեկշռում, ն ոչ թե օգուտ ֆինանսական արդյունքներում: Ուստի, շենքերի ն շինությունների գծով ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունը ճշգրտումներ չի կրի: Այսպիսով, կազմակերպության ղեկավարության հետ ոչ ընթացիկ ակտիվների վերագնահատման արդյունքների անհամաձայնության ազդեցությունը ֆինանսական հաշվետվությունների արժանահավատության վրա այնքան էական ու մեծ է, որ աուդիտորը պարտավոր է տալ բացասական կարծիք:

ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ

Մենք աուդիտի ենք ենթարկել «Կահույք» բաժնետիրական ընկերության հաշվապահական հաշվեկշիռը առ 1-ը հունվարի 2003 թ., ինչպես նան հաշվետու ժամանակաշրջանի ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվությունը: Նշված ֆինանսական հաշվետվությունների կազմման համար

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

պատասխանատու է կազմակերպության ղեկավարությունը: Մեր պարտականությունն է անցկացված աուդիտի արդյունքում արտահայտել կարծիք ֆինանսական հաշվետվությունների վերաբերյալ: Աուդիտն անցկացվել է աուդիտորական ստանդարտներին համապատասխան: Այդ ստանդարտներով պահանջվում է, որ մենք աուդիտը պլանավորենք ն իրականացնենք ֆինանսական հաշվետվություններն էական խեղաթյուրումներից զերծ լինելու մասին ողջամիտ երաշխիք ձեռք բերելու նպատակով: Աուդիտորական աշխատանքները ներառում են նան ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված տեղեկատվության ն բացահայտումների հիմքերի հետազոտումը` թեսթային հիմունքներով: Գտնում ենք, որ իրականացված աշխատանքների արդյունքները բավարար հիմք են հանդիսանում մեր կարծիքն արտահայտելու համար: Աուդիտի ընթացքում պարզվեց, որ «Կահույք» բաժնետիրական ընկերության հրապարակվող առ 01.01 2 004 թ հաշվետվության ոչ ընթացիկ ակտիվների հավեկշռային հայտագրման շեղման բացարձակ գումարը կազմել է 3.326 մլն դրամ, ընդ որում շինությունների գծով պետք է հայտագրվեր 13,3 մլն դրամ (11,081 Հ 11,081 2 1,2), իսկ սարքավորումների գծով 11,02 մլն.դրամ (12,13 - 1,11): Շենքերի ն շինությունների թանկացմամբ չի արձանագրվել նան կապիտալի աճ: Ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունում 1,11 մլն դրամով չեն ներկայացված նան ոչ գործառնական վնասները սարքավորումների արժեզրկումից, ն, համապատասխանաբար, նույն գումարով ուռճացվել են շահաբաժինները: Մեր կարծիքով, ֆինանսական հաշվետվությունները, կազմակերպության ֆինանսական վիճակի առ 01 հունվարի 2003 թ. բոլոր էական առումներով` չեն տալիս ճշմարիտ ն իրական պատկեր:

ԱՈՒԴԻՏՈՐ

Ամսաթիվը Հասցեն

27.8 ԱՍ 560

ՀԵՏԱԳԱ ԴԵՊՔԵՐԻ ԱՐՁԱՆԱԳՐՈՒՄՆԵՐ

Աուդիտորական ստանդարտ թիվ 560 «Հետագա դեպքեր» կետ 5-ում նշվում է աուդիտորի կողմից ետհաշվեկշռային իրադարձություններին առնչվող կազմակերպության ղեկավարությանն ուղղված հարցումների անհրաժեշտության մասին: Ներկայացնենք հետագա դեպքերի գծով աուդիտորի կողմից կատարվող հարցումների 5 օրինակ: Ֆինանսական հաշվետվությունների ճշգրտման կամ դրանցում բացահայտման անհրաժեշտություն առաջացնող բոլոր դեպքերը հայտնաբերելու համար նախատեսված հարցումները պետք է իրականացվեն աուդիտորական եզրակացության կազմման ամսաթվին որքան հնարավոր է մոտ ժամանակաշրջանում, որպես կանոն ձնակերպվելով այսպես.  ձեռք են բերվել արդյոք նոր պարտավորություններ ն տրվել երաշխիքներ,  տեղի է ունեցել կամ պլանավորվում է արդյոք նոր բաժնետոմսերի կամ պարտատոմսերի թողարկում,  պլանավորվում է արդյոք միաձուլման կամ լուծարման պայմանավորվածություն,  տեղի են ունեցել կամ հավանական է արդյոք, որ տեղի կունենան այնպիսի դեպքեր, որոնք կասկածի տակ կդնեն ֆինանսական հաշվետվությունները պատրաստելիս կիրառված հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության համապատասխանությունը,  կատարվել են արդյոք փոփոխություններ ` կապված ռիսկային ոլորտների կամ չնախատեսված դեպքերի հետ: Աուդիտորական ստանդարտ թիվ 560 «Հետագա դեպքեր» կետ 16-ում նշվում է, որ ֆինանսական հաշվետվությունների հրապարակման ամսաթվից հետո հայտնաբերված փաստերը կարող են դրդել աուդիտորին կատարելու նոր աուդիտորական եզրակացություն:

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ներրկայացնենք վերահրապարակվող աուդիտորական եզրակացության տարբերակիչ հատկանիշը ն նշենք, թե որ դեպքում աուդիտորը կդիմի եզրակացության վերահրատարակման քայլին: Եթե ֆինանսական հաշվետվությունների հրապարակումից հետո աուդիտորը տեղեկանում է այնպիսի փաստերի մասին, որոնք առկա էին աուդիտորական եզրակացության կազմման օրվա դրությամբ ն որի պատճառով նա կձնափոխեր իր եզրակացությունը, ապա աուդիտորը պետք է որոշի, թե որքանով այդ կազդեր հաշվետվություններն օգտագործողների որոշումների կայացման վրա ն դրա հիման վրա վերահրապարակի իր եզրակացությունը: Աուդիտորական նոր եզրակացությունը պետք է ներառի նախկինում վերահրատարակված ֆինանսական հաշվետվություններում ճշգրտումներ կատարելու պատճառները առավել ծավալուն կերպով մեկնաբանող պարագրաֆ: Եթե կազմակերպության ղեկավարությունը քայլեր չի ձեռնարկում արդեն հրապարակված ֆինանսական հաշվետվություններին ն դրան ուղեկցող աուդիտորական եզրակացությանը ծանոթ անձանց` ստեղծված իրավիճակի մասին տեղյակ պահելու ուղղությամբ ն ֆինանսական հաշվետվություններում ճշտումներ չեն կատարվում, ապա աուդիտորը դիմում է վերապահումով կամ բացասական եզրակացության վերահրապարակման քայլին: Հետհաշվեկշռային դեպքերի արձանագրումը կարգավորվում է ֆինանսական հաշվապահության ստանդարտներով: Նման կարգավորումը անհարժեշտ է կապված այն բանի հետ, որ հաշվետու տարվա ավարտից հետո միջանկյալ հաշվեկշռի կազմումից մինչն հրապարակումը ընկած ժամանակաշրջանում տեղի են ունենում էական իրադարձություններ, որոնք պետք է տեղեկացվեն հաշվետվություն օգտագործողներն: Հետհաշվեկշռային տեղի ունեցած դեպքերի արձանագրումը հաշվետվություններում կատարվում է հետնյալ սկզբունքներով. I. իրադարձությունը արձանագրվում է, եթե դրա արդյունքը էական է ն կարող է ազդել հաշվետվություններն օգտագործողների որոշումների կայացման վրա: II. ճշտումներ են կատարվում միջանկյալ հաշվեկշռում ն ձնակերպվում են ճշտող համապատասխան հաշվապահական թղթակցություններ, եթե ետհաշվեկշռային իրադարձությունը հաշվետու ժամանակաշրջանում կատարված գործարքի արդյունք է հանդիսացել, III. բացահայտումներ են կատարվում հաշվետվության հավելվածում, եթե հետհաշվեկշռային իրադարձությունը տեղի է ունեցել հաշվետու ժամանակաշրջանին հաջորդող ժամանակաընթացքում ն իր էականությամբ կարող է ազդել հաշվետվությունն օգտագործողների կողմից կատարվող որոշումների կայացման վրա:

Հաշվետու ժամանակաշրջան

սկիզբ

Հաշվետվությունների պատրաստում ն հրապարակում

վերջ

արձանագրում ճշտումներ

բացահայտումներ

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Այսպես, «Փամբակ» ԲԲԸ-ն ամփոփելով 2003 թ. հաշվետու տարվա գործունեությունը, կազմել է միջանկյալ հաշվեկշիռ 2003թ. դեկտեմբերի 31-ին ն պատրաստվում է հրապարակել 2004 թ. ապրիլի 20ին: Սակայն, միջանկյալ հաշվեկշռի կազմումից մինչն հրապարակումը ընկած ժամանակաշրջանում կայացել են հետհաշվեկշռային հետնյալ իրադարձությունները: 1. 2003 թ. դեկտեմբերին Y գնորդին առաքվել է 30 000 մլն. դրամի ապրանք, որի համար վճարում չի կատարվել: 2004 թ. փետրվարին գնորդը սնանկ է հայտարարվել: 2. 2003 թ. նոյեմբերին «Փամբակ» բաժնետիրական ընկերությունը դատի է տվել կապալառուին անորակ սպասարկման համար ն 2004 թ. փետրվարին շահել դատը, կապալառուից գանձելով 4 մլն. դրամի տույժ: 3. 2004 թ. մարտի սկզբին հայտնի է դարձել, որ բաժնետիրական ընկերության հիմնական միջոցները, որոնք կազմում են ակտիվների 359-ը, արժեզրկվել են 209-ով: 4. 2004 թ. հունվարին հրդեհվել է բաժնետիրական ընկերության հումքի ն նյութերի պահեստը, որի հետնանքով տեղի է ունեցել պաշարների մնացորդի 309-ի կորուստ: Հրապարակվող հաշվետվությունում հետհաշվեկշռային տեղի ունեցած դեպքերի ճշտումներ կամ բացահայտումներ: 1. Քանի որ ապրանքի առաքումը Y գնորդին կատարվել է հաշվետու ժամանակաշրջանում ն առաքման փաստը հաշվեգրվել մինչն դեկտեմբերի 31-ը, ապա 30 000 մլն. դրամի դեբիտորական պարտքի գծով 2003 թ. հրապարակվող հաշվետվությունում պետք է կատարվի ճշտում` այն դուրս գրելով անհուսալի պարտքերի ռեզերվի հաշվին: 2. Քանի որ «Փամբակ»-ը դրսից սպասարկում է ստացել հաշվետու ժամանակաընթացքում ն դրանից վնասներ է կրել մինչն դեկտեմբերի 31-ը, ապա դատական պրոցեսի շահումից հետո ստացվելիք օգուտի չափով պետք է ճշգրտում կատարվի հրապարակվող հաշվետվությունում` լրացուցիչ ճշտող թղթակցությամբ 4 մլն., դրանով մարելով բողոքարկման գծով ստացվելիք դեբիտորական պարտքը: 3. Քանի որ «Փամբակ» ԲԲԸ-ի հիմնական միջոցները արժեզրկվել են 2 004 թ. մարտին, այսինքն հաշվետու ժամանակաշրջանին հաջորդող ամիսներին, ապա արժեզրկման գծով չի տրվի ճշտող թղթակցություն, այլ արժեզրկման արդյունքների գծով կկատարվի բացահայտում` հաշվետվությանը կից ծանոթագրություններում: 4. Քանի որ «Փամբակ» ԲԲԸ-ի պաշարները փչացել ն արժեզրկվել են 2 004 թ. հունվարին, այսինքն հաշվետու ժամանակաշրջանին հաջորդող ամիսներին, ապա արժեզրկման գծով չի տրվի ճշտող թղթակցություն: Հրապարակվելիք հաշվետվության օգտագործողներին տեղեկացման նպատակով, հրդեհի վնասի արդյունքների գծով կկատարվի բացահայտում` հաշվետվությանը կից ծանոթագրություններում: Հետհաշվեկշռային հավանական դեպքերի արդյունքները էական լինելով, կարող են ազել հաշվետվություններն օգտագործողների որոշումների կայացման վրա: Այդ իսկ պատճառով, դրանք արձանագրվում են հրապարակվող ֆինանսական հաշվետվություններում: Սակայն, հետհաշվեկշռային հավանական դեպքերը, ի տարբերություն կայացած դեպքերի ն իրադարձությունների, չեն ճշտվում ճշգրտվող թղթացությամբ, այլ արտահաշվեկշռային հոդվածներում են լրացվում կամ արձանագրվում են հաշվետվություններին կից բացահայտումներում: Ընդ որում, հետհաշվեկշռային հավանական դեպքերի արձանագրման հիմքում դրվում է երկու սկզբունք. ա) պահպանողականությունը, երբ առաջնահերթությունը տրվում է վնասների բացահայտմանը, բ) կայանալիք իրադարձության հավանականության տոկոսը:

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Աուդիտորները, հավանական դեպքերի արդյունքները ըստ կայանալիք դեպքերի հավանականության տոկոսի, հաշվետվություններում արձանագրում են համաձայն ստորն բերված սանդղակի: Հավանականություն Ք Ք » 909 509 Հ Ք Հ 909 109 Հ Ք Հ509 109 Հ Ք

Հաշվետվությունում

վնասները արտահաշվեկշռային ճշտում արտահաշվեկշռային ճշտում բացահայտում չարձանագրում

օգուտները արտահաշվեկշռային ճշտում բացահայտում չարձանագրում չարձանագրում

Այսպիսով. - կայացման բարձր հավանականություն ունեցող դեպքերի օգուտներն ու վնասները ստանում են արտահաշվեկշռային ճշտում, - կայացման միջին հավանականության տոկոս ունեցող դեպքերից վնասները արտահաշվեկշռային ճշտում են ստանում, իսկ օգուտները` միայն բացահայտվում են հաշվետվությանը կից ծանոթագրություններում, - կայացման ցածր հավանականության տոկոս ունեցող դեպքերից վնասներն ու օգուտները ընդհանրապես չեն արձանագրվում հրապարակվող ֆինանսական հաշվետվություններում: Այսպես, «Թռիչք» ԲԲԸ-ն ավարտելով 2 003թ. իր գործունեությունը, նախապատրաստվում է հրապարակել ֆինանսական հաշվետվություն 2004թ. մարտի 20-ին: Սակայն, 2004 թ. հունվար-մարտ ամիսներին հայտնի են դարձել որոշ իրադարձությունների հնարավոր կայացման հավանականություններ, որոնք էական են` ն կարող են ազդել հաշվետվություններն օգտագործողների որոշումների վրա: 1. 2004 թ. փետրվարի «Թռիչք» ԲԲԸ-ն ավարտում է դատական գործընթացը ի դեմս էլեկտրոցանցի, որը 2003 թ. նոյեմբերին բարձր լարումով էներգիա մատակարարելով, շարքից հանել էր «Թռիչք»-ի գրասենյակային սարքավորումները ն պատճառել 5 մլն. դրամի վնաս: Ըստ փաստաբանի, «Թռիչք»-ի դատը շահելու հավանականությունը 959 է: 2. 2003 թ. հունիսին փողոցից գողացել էին «Փյունիկ»-ի 10 մլն.դրամ արժողությամբ բեռնատարը: 2004 թ. հունվարին դատաքննչական մարմիններից նամակ է ստացվել, որ հանցագործները բռնված են, սակայն ընդամենը 209 հավանականություն կա գողերի կողմից լուծարված ն մասմաս վաճառված բեռնատարի արժեքը բռնագանձելու: 3. 2003 թ. մարտին «Թռիչք» ԲԲԸ-ն վաճառել է 20 մլն. դրամի արտադրանք 2 կազմակերպությանը, որը երկու ամիս հետո սնանկ է հայտարարվել: 2004 թ. փետրվարին հայտնի դարձավ, որ 2ում առողջացման գործընթաց է սկսել ն առկա է դեբիտորական պարտքի մարման 609 հավանականություն: 4. «Թռիչք» ԲԲԸ-ն 2003 թ.-ին հարկային մարմինների կողմից ստուգման է ենթարկվել, որի արդյունքում գրվել է 7 մլն. դրամի տուգանքի արձանագրություն: «Թռիչք»-ի տնօրինությունը վիճահարույց համարելով արձանագրության արդյունքները, հրաժարվում է մուծել տուգանքը ն դիմել է դատարան 2004թ. մարտի սկզբին: Տնտեսական գործերի գծով դատապաշտպանը պնդում է, որը դատը ընդամենը մեկ շաբաթ կտնի ն առկա է «Թռիչք»-ի կողմից դատը տանուլ տալու 809 հավանականություն: 5. 2 003 թ. մայիսի հրդեհից վնասվել է «Թռիչք» ԲԲԸ-ի պահեստային շենքերից մեկի տանիքը, պատճառելով 3 մլն. դրամի վնաս: Շենքը ապահովագրված է ն 2 004 թ. փետրվարին ապահովագրական ընկերության կողմից վերջնական եզրահանգման նամակ է ստացվել, ըստ որի

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ընդամենը 59 հավանականություն կա վնասների փոխահատուցման, քանի որ «Թռիչք»-ի կողմից չեն պահպանվել հակահրդեհային պաշտպանության կանոնները: Թվարկված հետհաշվեկշռային հավանական դեպքերը արձանագրենք 2004 թ. ապրիլի 20-ին հրապարակվելիք հաշվապահական հաշվետվությունում` տալով համապատասխան մեկնաբանություններ: 1. Քանի որ հետհաշվեկշռային իրադարձության կայացման հավանականությունը բարձր է 909ից, ապա էլեկտրոցանցից գանձվելիք 5 մլն. դրամը կարձանագրվի արտահաշվեկշռում` որպես պայմանական ակտիվ: 2. Քանի որ հետհաշվեկշռային իրադարձության կայացման հավանականությունը ցածր է միջինից, ապա ստանալիք 5 մլն. դրամը ընդհանրապես չի արձանագրվի հրապարակվող հաշվետվությունում: 3. Քանի որ հետհաշվեկշռային իրադարձության կայացումը ունի միջին հավանականություն, ապա դրանով ուղեկցվող օգուտները պետք է բացահայտվեն: Այսինքն, 20 մլն. դեբիտորական պարտքը պետք է ոչ թե որպես պայմանական ակտիվ ճանաչվի, այլ պարզապես բացահայտվի ֆինանսական հաշվետվությանը կից ծանոթություններում, որպեսզի օգտագործողներին իրազեկ պահվի այդ մասին: 4. Քանի որ հետհաշվեկշռային իրադարձության կայացումը ունի 809 հավանականություն, ապա դրանից ստացված վնասը պետք է ստանա արտահաշվեկշռային արձանագրում` որպես պայմանական պարտավորություն: Այս պարագայում ֆինանսական հաշվետվություններն օգտագործողներին իրազեկ կպահվի կայացած պայմանական պարտավորության մասին: 5. Քանի որ հետհաշվեկշռային իրադարձության կայացումը ունի շատ ցածր հավանականություն, ուստի ստացվելիք հավանական փոխհատուցումները (օգուտները) ընդհանրապես չեն արձանագրվի հրապարակվող ֆինանսական հաշվետվություններում:

27.9

ԱՍ 570

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ԱՆԸՆԴՀԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ֆինանսական հաշվետվությունների պատրաստման ժամանակ ենթադրվում է, որ կազմակերպությունը անընդհատ գործելու է տեսանելի ապագայում, որը սովորաբար հաշվետու ժամանակաշրջանի ավարտից հետո մեկ տարին չգերազանցող ժամանակահատվածն է, եթե բացակայում է հակառակը հաստատող տեղեկատվությունը: Հետնաբար, ակտիվները ն պարտավորությունները գրանցվում են սովորական գործունեության ընթացքում այնպես, որ ակտիվները հնարավոր լինի իրացնելու, իսկ պարտավորությունները մարելու սահմանված ժամկետներում: Ուստի, ընթացիկ ն ոչ ընթացիկ ակտիվների ու պարտավորությունների դասակարգման հիմնավորվածությունը ստուգելիս աուդիտորը պետք է ուսումնասիրի ֆինանսական հաշվետվությունների պատրաստման համար որպես հիմք ընդունված կազմակերպության գործունեության անընդհատության համապատասխանության հարցը: Աուդիտորական ստանդարտ թիվ 570 «Կազմակերպության գործունեության անընդհատությունը» կետ 5-ում նշվում է, որ աուդիտորը պետք է հաշվի առնի այն ռիսկը, որ կազմակերպության անընդհատ գործելու ենթադրությունը կարող է տեղին չլինել: Կազմակերպության հետագա գործունեության վերաբերյալ հարցեր առաջանալու ռիսկի հետ կապված, հայտանիշները կարող են երնալ ֆինանսական հաշվետվություններից կամ այլ աղբյուրներից: Նման հայտանիշների օրինակները, որոնք պետք է հաշվի առնվեն աուդիտի կողմից որպես կասկածի տակ դրվող կազմակերպության անըդհատ գործելու ենթադրություններ, դասակարգվում են հետնյալ խմբերի:

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ֆինանսական հայտանիշներ. -

անբարենպաստ ֆինանսական գործակիցներ, փոխառություններ, որոնց մարման ժամկետը մոտենում է ն վճարելու կամ մարման ժամկետը երկարաձգելու հնարավորություններ չկան, շահաբաժինների պարտավորությունների հաշվարկման ն վճարման դադարեցումը, շահաբեր ներդրումներից կամ նորամուծություններից հրաժարումը:

Գործառնական հայտանիշներ. -

կազմակերպության առանցքային պաշտոններից աշխատակիցների հեռանալը ն դրա դիմաց համալրում չկատարելը, մատակարարման ն իրացման շուկաներում կազմակերպության դիրքերի զիջումը, աշխատուժի համալրման հետ կապված դժվարությունները:

Օրենսդրական ն դատական հայտանիշներ. -

գործող օրենսդրական ակտերին կազմակերպության գործարարության որոշ ոլորտների անհամապատասխանությունը, - որդեգրած հաշվային քաղաքականությանը անհետնողականությունը, - կազմակերպության դեմ դատական մեծ հնչեղություն ունեցող գործերի ընթացքը, որոնց ավարտը մեծ հավանականությամբ լուծվելու է ի վնաս կազմակերպության: Կազմակերպության գործունեության անընդհատության անհամապատասխանության փաստը բացահայտելիս աուդիտորը պարտավոր է այն արձանագրել հրապարակվող եզրակացությունում: Աուդիտորը իրավունք ունի անընդհատության խախտման նախանշանները բացահայտելուց հետո այդ մասին չկատարել արձանագրում եզրակացությունում, եթե կազմակերպությունը մինչն ֆինանսական հաշվետվությունների վերջնական կազմումը ու ներկայացումը կատարի հետնյալ քայլերը. 1. Հնարավոր է, որ աուդիտորը կարողանա ստիպել կազմակերպության տնօրինությանը, որ ֆինանսական հաշվետվությունները ներկայացվեն «բաժանման հիմքով»: Այսինքն, բոլոր ոչ ընթացիկ ակտիվները ն պարտավորությունները վերադասակարգվեն ն ներկայացվեն որպես ընթացիկ` իրենց զուտ արժեքով: 2. Եթե հաշվետու ժամանակաշրջանից հետո կտրուկ փոխվի իրավիճակը ն ձնավորվի մեծ հավանականություն կազմակերպության գործունեության անընդհատության ապահովման երաշխիքների գծով: Սակայն այս դեպքում աուդիտորը պետք է պահանջի, որպիսզի հրապարակվող հաշվետվության ձներում կազմակերպությունը մանրամասն նկարագրի ն բացահայտի այն հետհաշվեկշռային դեպքերը, որոնք անընդհատության ապահովման երաշխիքներ են ստեղծում: Այսպես, ձուլարանի ստուգման ժամանակ աուդիտորը բացահայտեց մոտ ապագայում կազմակերպության հետագա գործունեության դադարեցման հայտանիշներ ն հարցման արդյունքում տնօրինությունից գրավոր հավաստում ստացավ` տնտեսական գործունեության անընդհատության խզման հավանականության վերաբերյալ: Ձուլարանի կողմից հրատարակմանը ներկայացվող ֆինանսական հաշվետվությունները աուդիտին ներկայացվել են հետնյալ կտրվածքով Հաշվեկշռի հոդվածների մնացորդը (մլն դրամ) գումար

Ոչ ընթացիկ ակտիվներ Աղյուսե վառարաններ Սարքավորումներ Ֆինանսական ներդրումներ

Ընթացիկ ակտիվներ արտադրական պաշարներ

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Կապիտալ բաժնեհավաք կապիտալ շահույթ (վնաս) լրացուցիչ կապիտալ պահուստային կապիտալ

Ոչ ընթացիկ պարտավորություններ Երկարաժամկետ վարկեր

Ընթացիկ պարտավորություններ մատակարարներին բյուջեին

0.7 3.3

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

Ֆինանսական արդյունքներ (մլն դրամ) Իրացումից հասույթ Իրացման ինքնարժեք Համախառն շահույթ Վերադիր ծախսեր Գործառնական շահույթ Երկարաժամկետ վարկի 9 Հարկվող շահույթ Շահութահարկ Զուտ շահույթ

(20) (1) (1) (0.6) 2.4

Աուդիտորը համոզմունք է հայտնում, որ ձուլարանը չի գործելու մեկ տարի անց ն հենց այդ հիմքով էլ կատարում է ֆինանսական հաշվետվությունների հոդվածների վերանայում: Աղյուսե վառարանների շահագործումը դեռնս ձուլարանում նախատեսվում էր 10 տարի, հետնաբար աուդիտորը այդ հոդվածը առաջիկա մեկ տարվա շահագործման հաշվով վերագնահատում է 1 մլն դրամ հետնյալ թղթակցությամբ.

Դտ «Աղյուսե վառարաններ»....................9 մլն (10 – 1) Կտ «Արժեզրկման ծախսեր»...................... 9 մլն Սարքավորումների շահագործումը նախատեսվում էր դեռնս 5 տարի, հետնաբար, աուդիտորը այդ հոդվածը առաջիկա մեկ տարվա շահագործման հաշվով վերագնահատում է 1 մլն դրամ հետնյալ թղթակցությամբ.

Դտ «Սարքավորումներ»..............................4 մլն (5 – 1) Կտ «Արժեզրկման ծախսեր»...................... 4 մլն Երկարաժամկետ ֆինանսական ներդրումները պետք է հաշվեկշռային հայտագրում ստանան որպես կարճաժամկետ ներդրումներ.

Դտ «Կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումներ»...........4 մլն Կտ «Երկարաժամկետ ֆինանսական ներդրումներ»…….....4 մլն Լրացուցիչ կապիտալը ձնավորվել էր սարքավորումների վերագնահատման աճից ն դեռնս 5 տարվա ամորտիզացման ժամկետ ունի, հետնաբար աուդիտորը այդ հոդվածը կգնահատի 0.5 մլն ն սարքավորումների առաջիկա մեկ տարվա շահագործման հաշվով կամորտիզացնի հետնյալ թղթակցությամբ.

Դտ «Լրացուցիչ կապիտալ»..............................1.5 մլն (2 – 0.5) Կտ «Եկամուտներ ակտիվների վերագնահատումից»………. 1.5 մլն Պահուստային կապիտալը նախատեսված է ձուլարանում խոշոր չափի կապիտալ շինարարության` նոր արտադրամասի համար: Բնականաբար, կազմակերպության գործունեության ընդհատման պա-

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

րագայում այն սպառում է իր գործառույթը ն պետք է հակադարձվի, այսինքն ամբողջությամբ դուրս գրվի եկամուտների հաշվին հետնյալ թղթակցությամբ.

Դտ «Պահուստային կապիտալ»................3 մլն Կտ «Այլ գործառնական եկամուտներ................3 մլն Երկարաժամկետ վարկային պարտավորությունները

կազմակերպության անընդհատության խախտման պատճառով կդասվեն կարճաժամկետ պարտավորությունների դասին հետնյալ թղթակցությամբ.

Դտ «Պարտավորություններ երկարաժամկետ վարկերից».........................................3 մլն Կտ «Պարտավորություններ կարճաժամկետ վարկերից»................3 մլն Այսպիսով, անընդհատության խախտման պարագայում ձուլարանի հրապարակվող վերագնահատված հոդվածներով ֆինանսական հաշվետվությունները աուդիտորի կողմից կներկայացվեն այսպես. Հաշվեկշռի հոդվածների վերանայված մնացորդը (մլն դրամ).

Ոչ ընթացիկ ակտիվներ Աղյուսե վառարաններ Սարքավորումներ Ֆինանսական ներդրումներ

Ընթացիկ ակտիվներ արտադրական պաշարներ Ֆինանսական ներդրումներ

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

Կապիտալ բաժնեհավաք կապիտալ շահույթ (վնաս) լրացուցիչ կապիտալ պահուստային կապիտալ

(5.5)" 0.5

Ոչ ընթացիկ պարտավորություններ Երկարաժամկետ վարկեր

Ընթացիկ պարտավորություններ մատակարարներին բյուջեին կարճաժամկետ վարկեր

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

0.7 3.3

" (չշտված շահույթ) Հ (եկամուտների ճշտումներ) – (ծախսերի ճշտումներ) Հ 3 Հ1.5 Հ 3 - 9 – 4 Հ - 5.5

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ֆինանսական վերանայված արդյունքներ (մլն դրամ) Իրացումից հասույթ Իրացման ինքնարժեք Համախառն շահույթ Վերադիր ծախսեր Գործառնական շահույթ Երկարաժամկետ վարկի 9 Հարկվող շահույթ Շահութահարկ Զուտ շահույթ " -1 Հ 1.5 Հ 3 - 9 – 4Հ - 9,.5

(20) (9.5)" (4.5) (1) (5.5) (0.6) (6.1)

Եթե ֆինանսական հաշվետվություններում չեն կատարվել անընդհատության խզման համապատասխան բացահայտումներ, ապա աուդիտորը պետք է արտահայտի վերապահումով դրական կարծիք: Այսպես, կազմենք աուդիտորական եզրակացություն, եթե առ 01.01.2004 թ. «Սնանա» բաժնետիրական ընկերության ֆինանսական հաշվետվությունը կազմակերպության անընդհատ գործելու խզման հայտանիշներից բացի, մնացած բոլոր էական առումներով ճշմարիտ է ներկայացված: «Սնանա» բաժնետիրական ընկերության 2003 թ. գործունեության ուսումնասիրության ժամանակ աուդիտորին տրամադրվեց առնտրային բանկի կողմից կազմակերպությանը ուղղված նամակ, որի բովանդակությունից կատարում ենք մեջբերում. «ցավոք բանկը չի կարող երկարաձգել «Սնանա» ԲԸին երկարաժամկետ վարկային փոխառության պայմանագիրը, որի ժամկետը լրանում է 2004 թ. հուլիսի 1-ին»: Աուդիտորական ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ Ֆինանսական հաշվետվությունները ն դրանց կից ծանոթագրությունները չեն բացահայտում այդ փաստը, այն դեպքում, երբ տվյալ բանկին բաժնետիրական ընկերության երկարաժամկետ վարկային պարտավորությունը առ 01.2004 թ. արձանագրվել է 9 մլն դրամ, որը կազմում է հաշվեկշռի հանրագումարի 709-ը: Բացի այդ, ելնելով իր գործունեության անընդհատության համոզմունքից, «Սնանա» բաժնետիրական ընկերությունը առ 01.2004 թ. հաշվեկշռում ներկայացրել է 250 000 դրամ հետաձգված հարկային ակտիվ: Քանի որ կազմակերպությունը ի վիճակի չի եղել երկարաձգելու բանկային փոխառության պայմանագիրը ն փաստորեն 709-ով կորցրել է ակտիվների ֆինանսավորման հետագա հնարավորությունը, աուդիտորի մոտ նման ֆինանսական օժանդակության կորուստը կասկած է առաջացրել ընկերության գործունեության անընդհատության անխափանության առնչությամբ: Այդ մտահոգությամբ դիմելով ստուգվող կազմակերպության ղեկավարությանը, աուդիտորը պահանջել է կազմված հաշվեկշռում չարձանագրել հետաձգված հարկային ակտիվ, իսկ ոչ ընթացիկ 9 մլն վարկային պարտավորությունները ներկայացնել որպես ընթացիկ պարտավորություն: Սակայն, կազմակերպության ղեկավարությունից այդ առնչությամբ ստանալով գրավոր անհամաձայնություն, աուդիտորը ելնելով ստանդարտի պահանջից, ներկայացրել է վերապահումով եզրակացություն:

ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ

Մենք աուդիտի ենք ենթարկել «Սնանա» բաժնետիրական ընկերության հաշվապահական հաշվեկշիռը առ 1-ը հունվարի 2004 թ., ինչպես նան հաշվետու ժամանակաշրջանի ֆինանսական ար-

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

դյունքների ն դրամական հոսքերի մասին հաշվետվությունը: Նշված ֆինանսական հաշվետվությունների կազմման համար պատասխանատու է կազմակերպության ղեկավարությունը: Մեր պարտականությունն է անցկացված աուդիտի արդյունքում արտահայտել կարծիք ֆինանսական հաշվետվությունների վերաբերյալ: Աուդիտն անցկացվել է աուդիտորական ստանդարտներին համապատասխան: Այդ ստանդարտներով պահանջվում է, որ մենք աուդիտը պլանավորենք ն իրականացնենք ֆինանսական հաշվետվություններն էական խեղաթյուրումներից զերծ լինելու մասին ողջամիտ երաշխիք ձեռք բերելու նպատակով: Աուդիտորական աշխատանքները ներառում են նան ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված տեղեկատվության ն բացահայտումների հիմքերի հետազոտումը` թեսթային հիմունքներով: Գտնում ենք, որ իրականացված աշխատանքների արդյունքները բավարար հիմք են հանդիսանում մեր կարծիքն արտահայտելու համար: Աուդիտի ընթացքում պարզվեց, որ կազմակերպությունը ի վիճակի չի եղել երկարաձգելու բանկային փոխառության պայմանագիրը: Նման ֆինանսական օժանդակության բացակայության դեպքում էական կասկածներ են առաջանում կազմակերպության անընդհատ գործելու հնարավորության վերաբերյալ: Հետնաբար, կարող է գրանցված 250 000 դրամ հետաձգված հարկային ակտիվների ն 900 000 000 դրամ ոչ ընթացիկ պարտավորությունների դասակարգումները ճշգրտելու անհրաժեշտություն առաջանալ: Ֆինանսական հաշվետվությունները ն դրանց կից ծանոթագրությունները չեն բացահայտում այդ փաստը: Մեր կարծիքով, բացառությամբ նախորդ պարագրաֆում ներկայացված տեղեկատվության, ֆինանսական հաշվետվությունները, կազմակերպության ֆինանսական վիճակի` առ 01 հունվարի 2 004 թ, ինչպես նան հաշվետու ժամանակաշրջանի ֆինանսական արդյունքների ն դրամական հոսքերի մասին տալիս են ճշմարիտ ն իրական պատկեր: Աուդիտոր Ամսաթիվը, հասցեն

27.10

ԱՍ 930

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԿՈՄՊԻԼՅԱՑԻԱ

Աուդիտորական ստանդարտ թիվ 930 «Ֆինանսական տեղեկատվության կոմպիլյացիա» կետ 19-ում նշվում է, որ հաշվապահի կողմից հավաքագրված տեղեկատվությունը պետք է ֆինանսական հաշվետվությունների ամբողջական փաթեթի առաջին էջի վրա պարունակի նման հղում «Կոմպիլյացիոն աշխատանքները կատարվել են առանց աուդիտ կամ դիտարկում անցկացնելու»: Ներկայացնենք կոմպիլյացիայի նպատակը ն իրականացման սկզբունքները: Կոմպիլյացիոն աշխատանքները կատարում են հրավիրված պրոֆեսիոնալ հաշվապահները (աուդիտորները), որպես կանոն այն դեպքում, երբ կազմակերպությունում չի գործում ստացիոնար հաշվապահ: Այդ աշխատանքները սովորաբար ներառում են ֆինանսական հաշվետվությունների պատրաստումը, երբեմն նան այլ ֆինանսական տեղեկատվության հավաքագրում, դասակարգում ն հաշվետվական ամփոփում: Կոմպիլյացիոն աշխատանքների նպատակը ոչ թե աուդիտորական, այլ հաշվապահական հաշվառման գիտելիքների ու փորձի օգտագործումն է` ֆինանսական տեղեկատվությունը հավաքագրելու, դասակարգելու ն ամփոփելու համար: Այն սովորաբար կատարում է անալիտիկ տվյալների ամփոփում մինչն կառավարելի ն ըմբռնելի չափը` առանց ստուգելու այդ տեղեկատվության հիմքում ընկած փաստերը: Իրականացված ընթացակարգերը նախատեսված չեն ն հնարավորություն չեն տալիս աուդիտորին ֆինանսական տեղեկատվության վերաբերյալ որնէ երաշխիք տրամադրելու: Այնու-

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ամենայնիվ, աուդիտորի ներգրավումից հավաքագրված ֆինանսական տեղեկատվությունն օգտագործողները ստանում են դրական արդյունք, քանի որ այդ ծառայությունը մատուցվում է մասնագիտական բարձր մակարդակով: Կոմպիլյացիայի դեպքում հաշվապահը պետք է ղեկավարվի աուդիտորական գործունեությունը կարգավորող մարմնի կողմից սահմանված կարգով հաստատված «Պրոֆեսիոնալ հաշվապահների վարքագրքով»: Հաշվապահի պրոֆեսիոնալ պարտականությունները կարգավորող վարքագծի սկըզբունքներն են. 8) ազնվությունը, Ե) օբյեկտիվությունը, Շ) պրոֆեսիոնալ ունակությունը ն պատշաճ վերաբերմունքը, d) գաղտնիությունը, 6) պրոֆեսիոնալ վարքագծը, f) տեխնիկական ստանդարտների պահպանումը: Կոմպիլյացիոն աշխատանքների իրականացման համար անկախության սկզբունքը պարտադիր չէ: Այնուամենայնիվ, եթե հաշվապահը անկախ չէ, ապա այդ մասին անպայման պետք է հղում կատարվի հաշվետվության մեջ: Աուդիտորական ստանդարտ թիվ 930 «Ֆինանսական տեղեկատվության կոմպիլյացիա» կետ 7-ում նշվում է, որ հաշվապահը պետք է համոզվի պարտավորության պայմանների շուրջ իր ն պատվիրատուի միջն լիակատար փոխըմբռնման առկայության մեջ: Հետնաբար, կոմպիլյացիայի դեպքում աուդիտորի (պրոֆեսիոնալ հաշվապահի) կողմից կազմվում է նամակ-պարտավորագիր: Ներկայացնենք նամակ-պարտավորագրի կազմման սկզբունքները ն ներկայացնել ղեկավարությանը ուղղված կոմպիլյացիայի նամակի շարադրման պայմանական օրինակ: Նամակ - պարտավորագիրը կազմվում է կոմպիլյացիոն աշխատանքները պլանավորելիս: Աուդիտորի կողմից աշխատանքների հիմնական պայմանները բնութագրող նամակ-պարտավորագրի ուղարկումը պատվիրատուին, բխում է թե աուդիտորի ն թե պատվիրատու կազմակերպության շահերից: Նամակ պարտավորագիրը հաստատում է աուդիտորի համաձայնությունը ն օգնում է խուսափել այնպիսի հարցերի հետ կապված թյուրիմացություններից, ինչպիսիք են այդ աշխատանքների նպատակներն ու շրջանակները, աուդիտորի պարտականությունները, ինչպես նան հրապարակվելիք ֆինանսական հաշվետվության ձնը: Նամակ - պարտավորագիրը կազմվում է հետնյալ սկզբունքներով. 1. նշվում է իրականացվելիք աշխատանքների բնույթը, 2. արձանագրվում է, որ աուդիտ կամ դիտարկում չի իրականացվելու ն հետնաբար երաշխավորություն չի տրվելու, 3. նշվում է, որ կազմակերպության ղեկավարությունն է պատասխանատու տրամադրված տեղեկատվության հավաստիության, ամբողջականության ն օբյեկտիվության համար, 4. ներկայացվում են հաշվապահական հաշվառման հիմունքները, որոնց հիման վրա պետք է հավաքագրվի ֆինանսական տեղեկատվությունը: Կոմպիլյացիոն աշխատանքների գծով կազմված նամակ-պարտավորագրի օրինակը այսպիսին է:

Աուդիտոր Տնօրենների խորհրդին Սույն նամակով հաստատում ենք մեր կողմից իրականացվելիք կոմպիլյացիոն աշխատանքների պայմանների իրազեկությունը: Դուք առաջարկել եք, որպեսզի մենք մատուցենք հետնյալ ծառայությունները: Ձեր կողմից տրամադրված տեղեկատվությամբ պետք է կազմվի կազմակերպության հաշվեկշիռը առ 01.01.2004 թ. դրու-

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

թյամբ, ինչպես նան հաշվետու ժամանակաշրջանի դրամական հոսքերի (անուղղակի եղանակով) ն ֆինանսական արդյունքների հաշվետվությունը սահմանված ստանդարտներին համապատասխան: Մենք չենք իրականացնելու ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտ կամ դիտարկում ն, հետնաբար, արդյունքում ոչ մի երաշխավորում չի տրվելու: Կազմակերպության ղեկավարությունը պատասխանատու է տրամադրված ֆինանսական տեղեկատվության ճշգրտության ն ամբողջականության, ինչպես նան օգտագործողների առջն մեր կողմից հավաքագրված ֆինանսական տեղեկատվության համար: Դա ընդգրկում է հաշվապահական հաշվառման համապատասխան գրանցումների պահպանումն ու ներքին վերահսկողության իրականացումը, հաշվային համապատասխան քաղաքականության ընտրությունն ու կիրառումը: Մեր կողմից իրականացվող աշխատանքները չեն կարող վստահեցնել, որ կբացահայտվեն սխալներն ու խեղաթյուրումները կամ հնարավոր անօրինական գործողությունները: Խնդրում ենք, ի նշան ֆինանսական հաշվետվությունների կոմպիլյացիայի անցկացման պայմաններին Ձեր համաձայնության, ստորագրել ն մեզ ուղարկել սույն նամակին կից պատճենը: Հաստատված է պատվիրատու կազմակերպության անունից ստորագրություն, ամսաթիվ Կ.Տ

Հաստատված է աուդիտորի անունից ստորագրություն, ամս. Կ.Տ

Կոմպիլյացիոն աշխատանքների վերաբերյալ կազմված հաշվետվությունը պետք է ներառի հետնյալը.  վերնագիրը, հասցեատերը, կազմման ամսաթիվը,  դրույթներ այն մասին, որ չի կատարվելու աուդիտ ն տրվելու երաշխիքներ,  անհրաժեշտության դեպքում դրույթներ, որ հաշվապահը անկախ չէ կազմակերպությունից,  դրույթ այն մասին, որ տեղեկատվության տրամադրման պատասխանատուն կազմակերպության ղեկավարությունն է,  անհրաժեշտության դեպքում առանձին պարագրաֆ, արձանագրելով ֆինանսական հաշվետվությունների կազմման հիմունքներից էական շեղումների բացահայտումները: Այսպես, «Զանգու» կազմակեպությունում համակարգչային վիրուսի պատճառով ոչնչացել են 2000 թ. երրորդ եռամսյակի հաշվապահական որոշ ֆայլեր, իսկ չորրորդ եռամսյակին վերաբերող հաշվետվական տեղեկատվությունը, կապված այդ ժամանակաշրջանում տեղի ունեցած գործարքների ն հաշիվների վերջնական մնացորդների հետ՝ պահպանվել է: Հաշվապահական ֆայլերում պահպանված տեղեկատվությունը հետնյալն է. ա) չորրորդ եռամսյակի հաշիվների վերջնական մնացորդները. նյութեր – 2 000, պարտավորություններ բանվորներին – 22 000, բաժնետիրական կապիտալ (ֆայլը ոչնչացել է), հիմնական միջոցներ – 46 000, հիմնական միջոցների ամորտիզացիա - 10 000, դրամական միջոցներ – 50 000, շահույթ – 15 000, անավարտ արտադրանք – 6 000 («Ա» արտադրանքի գծով` 2 500, «Բ»-ի գծով` 3 500, պատրաստի արտադրանք -«Ա» արտադրանքի գծով` 3 000, «Բ»-ի գծով` 4 000, պարտավորություններ բյուջեին – 6 000, պարտավորություններ մատակարարներին – 16 000:

բ) չորրորդ եռամսյակում տեղի ունեցած գործարքները 1. մատակարարներից ստացվել են նյութեր 15 000 -ի, որի համար դեռ չի վճարվել, 2. արտադրությունում ծախսված նյութերը «Ա» արտադրանքի գծով կազմել են 8 000, «Բ» - ի գծով – 6 000, 3. բանվորներին հաշվարկվել է աշխատավարձ 20 000–ի, որը «Ա» արտադրանքի գծով կազմել է 11 000, «Բ»-ի գծով – 9 000, 4. հիմնական միջոցների գծով հաշվարկվել է ամորտիզացիա 7 000 –ի, որը «Ա»-ի ն «Բ»-ի միջն բաշխվել է 3:4 հարաբերությամբ,

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

5. արտադրության ծախսերին է դուրս գրվել սկզբնական անավարտ արտադրանքը 1 500 –ի, որից «Ա»-ի գծով՝ 500, «Բ» -ի գծով՝ 1 000, 6. արտադրությունից դուրս է գրվել անավարտ արտադրանքի վերջնական մնացորդը, որից «Ա»-ի գծով՝ 2 500, «Բ» -ի գծով՝ 2 000, 7. արտադրությունից պահեստ է մուտքագրվել պատրաստի արտադրանք, որից «Ա»-ի գծով՝ 20 000, «Բ» -ի գծով՝ 18 000, 8. գնորդներին պահեստից առաքված պատրաստի արտադրանքի փաստացի ինքնարժեքը կազմել է «Ա»-ի գծով՝ 17 000, «Բ» -ի գծով՝ 14 000, 9. գնորդներից ստացված գումարը կազմել է «Ա»-ի գծով՝ 25 000, «Բ» -ի գծով՝ 23 000, 10. իրացման գծով հաշվարկվել է շահութահարկ՝ հարկվող շահույթի 209-ի չափով (գումարը որոշել), 11. եկամուտների ն ծախսերի համադրումով որոշվել է չորրորդ եռամսյակի 13 600-ի զուտ շահույթը: Հրավիրվել է աուդիտոր ն համաձայն կոմպիլյացիայի նամակ-պարտավորագրի, Ֆինանսական կառավարիչը պատվիրում է կազմել երրրորդ եռամսյակի վերջի (կամ նույնն է թե չորրորդ եռամսյակի սկզբի) հաշվեկշիռը: Իր հերթին, արտադրության կառավարիչը աուդիտորին պատվիրում է չորրորդ եռամսյակում թողարկված արտադրատեսակների արտադրական շահույթի հաշվետվություն: Ներկայացնենք կազմակերպության չորրորդ եռամսյակի հաշվեկշռը, չորրորդ եռամսյակում թողարկված արտադրատեսակների շահութաբերությունը ն կազմենք կոմպիլյացիոն աշխատանքների հաշվետվություն:

ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ ՉՈՐՐՈՐԴ ԵՌԱՄՍՅԱԿԻ ԴՐՈՒԹՅԱՄԲ

ԱԿՏԻՎՆԵՐ

ԳՈՒՄԱՐ սկզբ.(2) վերջնական Հիմնական միջոցներ 46 000 46 000 Ամորտիզացիա (3 000) (10 000) Նյութեր 1 000 2 000 Դրամական միջոցներ 2 000 50 000 Անավարտ արտադրանք 3 000 6 000 .Պատրաստի արտադրանք 7 000 Հաշվեկշիռ 49 000 101 000

ԿԱՊԻՏԱԼ, ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Բաժնեհավաք կապիտալ 42 000 42 000 Շահույթ 1 400 15 000 .Պարտավորություններ բյուջեին 2 000 22 000 .Պարտավորություններ աշխատողներին 2 600 6 000 .Պարտավորություններ մատակարարներին 1 000 16 000 Հաշվեկշիռ 49 000 101 000

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

Հիմնական միջոցներ 2 Հ 46 000 46 000

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ամորտիզացիա 2Հ 3 000 4) 7 000 10 000

Նյութեր 2Հ1 000 2) 14 000 1) 15 000 2 000

Անավարտ արտադրանք 2ՀԱ 500 5) Ա 500 Բ 2 500 Բ 1 000 6) Ա 2 500 Բ 2 000 Ա 2 500 Բ 3 500

Պատրաստի արտադրանք 2ՀԱ 0 8) Ա 17 000 Բ0 Բ 14 000 7) Ա 20 000 Բ 18 000 Ա 3 000 Բ 4 000

Պ/աշխատավորներին 2 Հ 2 000 3) 20 000 22 000

Պ/բյուջեին Պ/մատակարարներին Շահութահարկ 2Հ 2 600 2Հ1 000 10) 3 400 10) 3 400 10) 3 400 1) 15 000 6 000 16 000

Արտադրություն 2) Ա 8 000 6) Ա 2 500 Բ 6 000 Բ 2 000 3) Ա 11 000 7) Ա 20 000 Բ 9 000 Բ 18 000 4) Ա 3 000 Բ 4 000 5) Ա Բ 1 000

Եկամուտներ 11) 48 000 9) Ա 25 000 Բ 23 000

Կապիտալ 2Հ 42 000

Դրամ 2 Հ 2 000 9) 48 000 50 000 Շահույթ 2 Հ 1 400 11)13 000

2Հ 42 000

15 000

Ծախսեր 8) Ա 17 000 11) 31 000 Բ 14 000

ՉՈՐՐՈՐԴ ԵՌԱՄՍՅԱԿԻ ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ՇԱՀՈՒՅԹԻ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

.ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ

Նյութական ծախսումներ Աշխատանքային ծախսումներ Ամորտիզացիա .Սկզբնական անավ. արտադրանք .Վերջնական անավ. արտադրանքՈ Արտադրական ինքնարժեք Նախատեսվող եկամուտ Շահույթ (սահմանային) Ծախսահատույց

Արտադրանք «Ա» «Բ» 8 000 6 000 11 000 9 000 3 000 4 000 1 000 (2 500) (2 000) 20 000 18 000 31 000 29 000 11 000 11 000 0.55 0.61

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

14 000 20 000 7 000 1 500 (4 500) 38 000 60 000 22 000 0.57

ԳԼՈՒԽ 22ՈII.

1. 2.

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

20 000 2 1.548 Հ 31 000, 18 000 2 1.548 Հ 29 000

(48 000 : 31 000) Հ 1.548

ԿՈՄՊԻԼՅԱՑԻՈՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԻ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

«Զանգու» կազմակերպության ղեկավարության կողմից տրամադրված տեղեկատվության հիման վրա մենք կազմել ենք կազմակերպության հաշվապահական հաշվեկշիռը առ 01.01.2001 թ.` համաձայն աուդիտի այն ստանդարտների, որոնք կիրառելի են կոմպիլյացիոն աշխատանքների ժամանակ: Նշված ֆինանսական հաշվետվության համար պատասխանատու է կազմակերպության ղեկավարությունը: Մեր կողմից չի իրականացվել այդ ֆինանսական հաշվետվության աուդիտ կամ դիտարկում, ն հետնաբար, դրանց վերաբերյալ որնէ երաշխավորում չի տրվում: Աուդիտոր Ամսաթիվը, հասցեն

1.

Ինչ էլեմենտներ է պարունակում աուդիտի պլանավորումը (27.1):

2.

Ինչ մեթոդներ է կիրառում աուդիտորը ընտրանքի ժամանակ (27.2):

3.

Ինչպես է աուդիտորը բացահայտում կապակցված կողմերին (27.4):

4.

Թվարկեք ղեկավարության կողմից աուդիտորին ներկայացվող նամակ-տեղեկատվության դրդապատճառները (27.4):

5.

Որոնք են սխալի էականության թույլատրելի սահմանները աուդիտում (27.7):

6.

Ինչու են հետհաշվեկշռային իրադարձությունները ընդգրկվում աուդիտի ոլորտ

7.

Ներկայացրեք կազմակերպությունների անընդհատ գործունեության խախտման

(27.8): հինգ նախանշան (27.9): 8.

Բնութագրեք (27.10):

ֆինանսական

հաշվետվությունների

կոմպիլյացիայի

էությունը

ԳԼՈՒԽ 22ՈIII. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

ԲԱԺԻՆ ՈI

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

ԳԼՈՒԽ 22ՈIII. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գլխի բովանդակությունը ՏԳՎ առարկան ն մեթոդը • ՏԳՎ խնդիրները • ՏԳՎ տեսակները •

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է.  տարբերակել տեսական ն կիրառական տնտեսական վերլուծության խնդիրները,  ընկալել ՏԳՎ ուսումնասիրման առարկան, մեթոդը ն մեթոդաբանությունը,  հասկանալ ՏԳՎ դերը կազմակերպությունների տնտեսավարման ռազմավարության ն վերահսկողության համակարգում,  ստորաբաժանել օպերատիվ, ընթացիկ ն հեռանկարային վերլուծությունները:

28.1. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ էՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Վերլուծության ժամանակ հետազոտվող երնույթը տրոհվում է առանձին տարրերի:

Վերլուծությունը իրողությունը ճանաչելու մեթոդ է, որի օգնությամբ ուսումնասիրվում են բնության ն հասարակական կյանքի երնույթները, դրանց զարգացման օրինաչափությունները: Վերլուծության ժամանակ հետազոտվող երնույթը տրոհվում է առանձին տարրերի, ինչը հնարավոր է դարձնում գնահատել դրանցից յուրաքանչյուրին ուսումնասիրվող համակցության մեջ` բացահայտելով երնույթի միտումներն ու օրինաչափությունները: Վերլուծության համակարգում, տրոհմանը զուգընթաց, իրականացվում է նան համադրում, որի դեպքում քննարկվող երնույթի առանձնացված տարրերը կապակցելով միմյանց, պարզաբանվում է ուսումնասիրվող առարկայի էությունը: Այսպիսով, վերլուծությունը հանդես է գալիս որպես տրոհման ն համադրման միասնություն ն, իր առարկան ուսումնասիրելիս, մի կողմից կատարում է տարրալուծում, իսկ մյուս կողմից` որակական եզրահանգումների նպատակով իրականացվում է առանձնացված տարրերի համադրում: Վերլուծությունը լայնորեն կիրառվում է գիտության բազմաթիվ բնագավառներում ն յուրաքանչյուր ոլորտում դրսնորվում է տարբեր եղանակներով ու ձներով: Տնտեսագիտության մեջ այն ընդունում է տնտեսական վերլուծության ձն ն հանդես է գալիս մակրո ն միկրո կտրվածքով: Մակրովերլուծությունը հանդես է գալիս տնտեսագիտության տեսության շրջանակներում, իսկ միկրովերլուծությունը` կազմակերպությունների տնտեսական գործունեության ոլորտում, համարվելով հաշվապահության ն աուդիտի կարնորագույն տարր:

ԳԼՈՒԽ 22ՈIII. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

Մակրոտնտեսական վերլուծությունը հիմնականում օգտագործում է վիճակագրության ընդհանրացված տվյալներ ն կիրառվում է ազգային տնտեսության մասշտաբով կամ դրա առանձին ճյուղերի ու տնտեսական շրջանների կտրվածքով: ՏնտեսագիԵթե մակրոտնտեսական վերլուծության համակարգում որոշիչ դեր է խաղում հետության տեսական տազոտման աբստրակցիայի մեթոդը, որի դեպքում տնտեսության զարգացման առավերլուծության վել ընդհանուր միտումներն ուսումնասիրելիս հաշվի չեն առնվում ոչ տիպային գորհամակարգում ծոնները, ապա տնտեսական գործունեության վերլուծությունը քննարկում է որոշակի որոշիչ դեր է խաղում հետա- գործոններ ն նպատակ է հետապնդում բացահայտելու տնտեսավարման արդյունազոտման աբվետության բարձրացման ուղիները գործարարության որոշակի օղակներում (բրիգադ, ստրակցիայի տեղամաս, արտադրամաս, բաժին, կազմակերպություն): մեթոդը: Տնտեսական գործունեության վերլուծությունը օգտագործվում է տնտեսավարման ՏԳՎ-ն ցածր ն միջին օղակներում (կազմակերպություններ, արտադրական, առնտրային ստոքննարկում է կոնկրետ րաբաժանումներ ն այլն): Այն ուսումնասիրում է հետազոտվող օբյեկտին բնորոշ գործոններ: տնտեսական դրսնորումները ն նախապայմաններ է ստեղծում միկրոտնտեսական մակարդակում որոշումների կայացման համար: Հետնաբար, տնտեսական գործունեության վերլուծության արդյունքները, որպես կանոն, չեն ընդհանրացվում մակրոտնտեսական մակարդակով: Տնտեսական գործունեության վերլուծությունը իր զարգացման ընթացքում կազմավորվել է որպես առանձին կիրառական տնտեսագիտություն ն հանդես է գալիս որպես կազմակերպությունների կառավարման միջոց: Երբեմն այն անվանում են նան հաշվապահական վերլուծություն, քանի որ վերլուծության տեղեկատվության հիմնական աղբյուրն են հաշվապահական հաշվառման տվյալները:

28.2. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՐԿԱՆ

ԵՎ ՄԵԹՈԴԸ

ՏԳՎ-ն, որպես առանձին գիտություն, ունի իր ուսումնասիրման առարկան: Նախքան առարկայի բնութագրումը, անդրադառնանք տնտեսական վերլուծության զարգացման փուլերին, որը հնարավորություն կընձեռի պարզաբանելու տնտեսավարման ՏԳՎ ուսումարդի պայմաններում ՏԳՎ ուսումնասիրման օբյեկտը: նասիրման Իր զարգացման սկզբնական փուլում ՏԳՎ-ն կիրառվում էր հաշվապահական հաշառարկան կազմակերպու- վեկշռի հոդվածների գնահատման համար, երբ որոշվում էին կազմակերպության թյունների վճարունակության աստիճանը, ընթացիկ ակտիվներով ապահովվածությունը, շահույտնտեսական թի ձնավորման վրա ազդող գործոնների բնույթն ու չափերը: Հետագայում կատարելագործունեուգործվելով՝ ՏԳՎ-ն դարձավ այնպիսի տնտեսական գիտություն, որ հնարավորություն թյունն է: ստեղծվեց ուսումնասիրելու տնտեսական երնույթների փոխկապակցությունները, դրանց քանակական ու որակական փոփոխությունները: Ուսումնասիրելով, տրոհելով ն ամփոփելով առավել էական փաստերը` վերլուծությունը բացահայտում է կազմակերպության տնտեսավարման «ուժեղ» ն «թույլ» կողմերը: Ուսումնասիրելով կազմակերպություններում սահմանված առաջադրանքների կատարման աստիճանը` վերլուծությունը ոչ միայն որոշում է շեղումներն ու դրանց ծագման պատճառները, այլն տեղեկատվություն է ձնավորում տնտեսավարման արդյունավետության բարձրացման վերաբերյալ որոշումների կայացման համար: Հետնաբար, վերլուծության նպատակը որոշումների կայացման նպատակով տնտեսավարման արդյունավետության աճի ռեզերվների բացահայտումն է, որի դեպքում ուսումնասիրման առարկան կազմակերպության տնտեսական գործունեությունն է: Մեթոդ ասելով սովորաբար ենթադրվում է հասարակական կյանքի, բնության երնույթների ուսումնասիրման ձնը: Տնտեսական գործունեության վերլուծության

ՍԱՀՄԱՆՈՒՄ

ԳԼՈՒԽ 22ՈIII. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

ՍԱՀՄԱՆՈՒՄ

ՏԳՎ մեթոդը ցուցանիշների օգնությամբ տնտեսավարման արդյունքների ուսումնասիրումն է:

մեթոդը բնորոշելիս անհրաժեշտ է ընդգծել դրա առանձնահատուկ գծերը, որոնցից են` տնտեսական ցուցանիշների համակարգի օգտագործումը, բազիսային ցուցանիշներից շեղումների հայտնաբերումը, շեղումների պատճառների վերլուծությունը: Որպես առարկայի ուսումնասիրման եղանակ, տրոհումը կիրառվում է մի շարք գիտություններում, սակայն տնտեսական վերլուծությունում այն հանդես է գալիս յուրահատուկ ձնով. քննարկվող երնույթները տարրալուծվում են ընտրված ցուցանիշների համակարգի օգնությամբ, որով հնարավորություն է ստեղծվում որակապես գնահատելու տնտեսական գործունեության յուրաքանչյուր արդյունք: Այնուհետն, վերլուծության ընթացքում որոշվում են տնտեսական ցուցանիշներով հանդես եկող բոլոր տարրերի բազիսային ն փաստացի մեծությունների շեղումները: Հաշվարկների հաջորդ փուլում իրականացվում է շեղումների առաջացման պատճառների վերլուծություն ն տնտեսական գործունեության արդյունավետության բարձրացման գնահատում: Կազմակերպությունների տնտեսական գործունեության մեթոդը արտացոլվում է օգտագործվող եղանակների համակարգում (մեթոդաբանությունում): Գործնականում կիրառվող տնտեսական գործունեության վերլուծության եղանակները ստորաբաժանվում են երկու խմբի` ավանդականի ն տնտեսամաթեմատիկականի: Ավանդական եղանակների թվին են դասվում միջին մեծությունները, հաշվեկշռային, շղթայական տեղադրման, ինդեքսային եղանակները, համեմատումները ն այլն: Տնտեսամաթեմատիկական եղանակների խմբում ընդգրկված են մասսայական սպասարկման, խաղերի տեսության, գծային ծրագրավորման, մատրիցային ն այլ եղանակները, որոնք կներկայացվեն հաջորդ պարագրաֆներում:

28.3. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ ՏԳՎ խնդիրներից է կազմակերպությունների ռազմավարության հիմնավորվածության գնահատումը:

Որպես կազմակերպությունների տնտեսական կառավարման համակարգի բաղկացուցիչ մաս, վերլուծությունը հետամուտ է լինում կառավարման պահանջի ընդհանուր խնդիրներին: Սակայն, դրան զուգահեռ, ՏԳՎ-ն կառավարման համակարգում լուծում է իրեն բնորոշ առանձնահատուկ խնդիրներ, որոնք ամփոփ ներկայացվում են հետնյալ շղթայական կտրվածքով.

ռազմավարության հիմնավորվածության գնահատում

տնտեսավարման արդյունքների վերահսկողություն

տնտեսավարման արդյունավետության ռեզերվների բացահայտում

ԳԼՈՒԽ 22ՈIII. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

Նպատակները

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ ՏԳՎ-ն նպաստում է տնտեսավարման արդյունքների արդյունավետ վերահսկողությանը, հատկապես երբ կազմակերպվում է պատասխանատվության կենտրոններով հաշվապահություն:

Ներքին միջավայր

Տեղեկատվական բազա

Արտաքին միջավայր

Համընդհանուր նպատակներ ն քաղաքականություն

Ռազմավարության ձնակերպում

Պարբերաբար վերանայում

Ուղղությունների վերլուծություն ն ընտրություն

Մարտավարական պլանների վերլուծություն

Գործառնական պլանների վերլուծություն

Առաջին. կազմակերպությունների ռազմավարության հիմնավորվածության վերլուծություն: Ռազմավարությունը խնդիրների, ձնակերպումների, գնահատումների կիրառում է, որով կատարվում է նպատակներին հասնելու քաղաքականության, մարտավարության ն գործելաձնի ընտրություն: Այս դեպքում մոտեցումները կարող են լինել երկուսը: Կազմակերպությունները որոշում են իրենց նպատակները ն ընտրում դրանց հասնելու ռազմավարությունը կամ կազմակեպությունները փորձում են ընկալել շուկան ն միջավայրը, այնուհետն գնահատելով իրենց հնարավորությունները` մշակում հավանական ռազմավարություն: Հետնաբար, առաջին մոտեցմամբ կազմակերպությունը որոշում է իր նպատակների բնույթը, իսկ երկրորդով` փորձ է արվում ըմբռնելու շուկան ն միջավայրը: Ռազմավարության հիմնավորվածության վերլուծության խնդիրները միաժամանակ լուծվում են թվարկված երկու մոտեցումներով, քանի որ դրանցից առաջինը զգայուն չէ արտաքին միջավայրի փոփոխությունների նկատմամբ, իսկ երկրորդը հաշվի է առնում արտաքին միջավայրը ն արագ արձագանքում փոփոխվող շուկային, տեխնոլոգիական նորույթներին, խիստ մրցակցային պայմաններին: Այնուամենայնիվ, ուսումնասիրելով տարբեր կազմակերպությունների հրատարակումներն ու փորձը, ռազմավարական պլանավորման համակարգի տեսքով հնարավոր է համախմբել դրանց ապագա որոշիչները ն բնութագրել համընդհանուր

ԳԼՈՒԽ 22ՈIII. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

սկզբունքներով: Կան բազմաթիվ տեսակետներ այդ համակարգի տրամաբանության կառուցվածքի ն ներկայացման անհրաժեշտության վերաբերյալ: Սակայն այս գծապատկերը տվյալ ներկայացման ընդգրկուն ու պարզագույն տարբերակներից է: Կազմակերպությունների ռազմավարության հիմնավորվածությունը գնահատելիս գծապատկերով ներկայացնենք տնտեսական գործունեության վերլուծության ընթացակարգը: Նկատենք, որ նպատակներն ու տեղեկատվական բազան փոխկապակցված են երկծայր սլաքով, քանի որ միջավայրի գնահատման արդյունքում փոփոխվում են կազմակերպության նպատակները: Ռազմավարությունն ու տնտեսական գործունեության վերլուծությունը խիստ փոխկապակցված են: Եթե պլանավորումն արդյունավետ է, ապա դրա յուրաքանչյուր օգտագործող գիտե, թե ինչ է սպասվում ն ինչու: Մյուս կողմից, եթե իրագործողը տեղյակ չէ, թե որոնք են նպատակակետերը, ապա չի կարող կողմնորոշվել յուրաքանչյուր այլընտրանքային կուրսի գնահատման մեջ: Կիրառվում են ռազմավարության հիմնավորվածության վերլուծության բազմաքանակ եղանակներ, որոնցից կարնորագույնները, խմբավորված ըստ ֆունկցիոնալ հատկանիշների, ներկայացված են ստորն:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ ՏԳՎ-ն նպաստում է կազմակերպությունների արդյունավետ տնտեսավարման ռեզերվների բացահայտմանը:

ՄԵԹՈԴ

ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՏՄՕ1 վերլուծություն

ՏՄՕ1 վերլուծությունը ուսումնասիրում է կազմակերպությունների ուժեղ, թույլ կողմերը ն սպառնալիքները: Օրինակ` ինչն է լավ (ուժեղ կողմ), որտեղ են մրցակիցները առաջընթաց ունենում (սպառնալիք):

Ռիսկի գնահատում

Ռիսկը չափվում է պոտենցիալ եկամուտների ստանդարտ կամ ոչ ստանդարտ շեղումներով: Ռիսկը անորոշության գնահատման չափանիշ է, որը կցվում է պլաններին: Եկամուտների մեծ տատանումները առաջացնում են բարձր ռիսկ:

Պատահական գործարքների կանխատեսում

Պատահական գործարքները հաշվի առնելու դեպքում պլանները դառնում են ճկուն: Պատահական գործարքների կանխատեսումը կրճատում է անկման ռիսկը:

Ռեսուրսների խնայողական ծախս

Ընդունված քանակական մեթոդներից գծային ծրագրավորումը կիրառվում է աշխատանքային, դրամական կամ մեքենաների սահմանափակ ռեսուրսների առկայության պայմաններում: Գծային ծրագրավորմամբ որոշվում է դրանց օգտագործման լավագույն տարբերակը (որպես կանոն, առավելագույն շահույթի ստացումը):

Առաջնայնությունների հերթականության ապահովում

Կազմակերպությունների մեծամասնությունը միանգամից ի վիճակի չէ իրագործելու այն, ինչ ցանկանում է` բավարար ռեսուրսների պակասի պատճառով: Կազմակերպություններն իրենց պլաններում պետք է նշեն առաջնայնությունները:

Ապագա իրադարձությունների թվային ներկայացում

Սա վերաբերում է նախահաշիվների կազմմանը, որոնք կարծես թվային տեսք են տալիս պլաններին: Քանի որ գործում է երեք մակարդակի պլանավորում, ապա դրան զուգահեռ կազմվում են երեք մակարդակի բյուջեներ (նախահաշիվներ)` ռազմավարական, մարտավարական ն գործառնական:

Հաջողությունների ն անհաջողությունների կանխատեսում

Եթե կազմակերպությունը չունի պլանավորում, ապա ինչպե՞ս կարող է գնահատել իր հաջողությունը կամ անհաջողությունը: Եվ եթե փաստացի արդյունքների համեմատում չի կատարվում պլանների հետ, հնարավոր չէ որոշել պլանային առաջադրանքների կատարման աստիճանը: Նախահաշիվները լայնորեն կիրառվում են շեղումների վերլուծության ժամանակ: Բացասական շեղումները վկայում են պլանային առաջադրանքների չկատարման մասին:

Երկրորդ. կազմակերպությունների տնտեսավարման փաստացի արդյունքների

վերահսկողություն: Տնտեսական գործունեության վերլուծությունը էապես նպաստում է տնտեսավար-

ԳԼՈՒԽ 22ՈIII. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

ման արդյունքների արդյունավետ վերահսկողությանը, հատկապես երբ կազմակերպվում է պատասխանատվության կենտրոններով հաշվապահություն:

Պատասխանատվության հաշվապահությունը համակարգ է, որը գործում է գործարարության առանձին ոլորտներում ն հանդես է գալիս կառավարչի պատասխանատվությամբ: Փաստորեն, պատասխանատվության կենտրոնը պատասխանատու կառավարիչով գործարարության ոլորտ է: Ծախսային կենտրոն է համարվում արտադրության կամ ծառայության ոլորտը, սարքավորումը կամ գործարարության ոլորտը, որտեղ ձնավորված ծախսերը հնարավոր է կուտակել ն բաշխել կալկուլյացիոն միավորների միջն: Այսպես, արտադրական կազմակերպության համար որպես ծախսային կենտրոն կարող է հանդես գալ հավաքման արտադրամասը, որտեղ ձնավորված ծախսերը կուտակվելով` հավաքագրվում են հաշվային գրանցումներում ն առանձնացվում մյուս ծախսային կենտրոններից: Ծախսային կենտրոնի կառավարչի գործունեության արդյունքների վերլուծությունը իրականացվում է ծախսային առաջադրանքների կատարման գծով: Համապատասխան գնահատում կատարելիս ծախսերը պետք է ստորաբաժանվեն փոփոխունի ն հաստատունի: Հաստատուն են այն ծախսերը, որոնք չեն փոփոխվում գործարարության փոփոխման դեպքում: Օրինակ, գործարանի վարձավճարի մեծությունը ամրագրված է վարձակալման պայմաններում: Գործարանի կողմից մեկ միավոր կամ միլիոն միավոր արտադրանքի թողարկման դեպքում վարձավճարը կմնա անփոփոխ: Փոփոխուն ծախսերի աճը (նվազումը) ուղիղ համեմատական է գործունեության ծավալների փոփոխմանը: Օրինակ, հումքի ն նյութերի ծախսը ուղղակիորեն կախված է թողարկվող արտադրատեսակների քանակից: Հաստատուն ծախսերի համեմատման հիմքում դրանց ընդհանուր մեծությունն է, իսկ փոփոխուն ծախսերը համեմատվում են ըստ թողարկման միավորի: Հետնաբար, ծախսերի կոդավորման ն հավաքագրման համակարգը անհրաժեշտ է ծագման վայրերում դրանց ձնավորման ն խմբավորման համար: Հասույթի կենտրոնը ցույց է տալիս եկամուտների ձնավորման վայրը` անկախ իրականացված ծախսերից: Հասույթի կենտրոնի կառավարչի գործունեության արդյունքները վերլուծվում են այդտեղ ձնավորված եկամուտների աճով: Այդ նպատակով հավաքագրվում է իրացմանը վերաբերող ոչ միայն հանրագումարային, այլն ըստ արտադրատեսակների տեղեկատվություն: Շահույթի կենտրոնը, հանդես գալով որպես գործարարության ստորաբաժանում, ներկայացնում է այնտեղ հաշվառվող ծախսերն ու հասույթը միաժամանակ: Կենտրոնի կառավարիչներն ունեն կարնոր լիազորություններ, քանի որ պատասխանատու են այդտեղ ձնավորվող շահույթի, այսինքն` ինքնարժեքի ն ծախսերի համար: Շահույթի կենտրոնները առավելապես օգտագործվում են մեծ կազմակերպություններում, որոնցում առկա են խոշոր ստորաբաժանումներ: Այս կենտրոնները կառավարվում են ինքնարժեքի ն հասույթի տվյալներով, երբ գնահատվում են շահույթի փոփոխման միտումները, կատարվում են փաստացի ն նախահաշվային ծախսերի ու եկամուտների համեմատումներ: Ներդրումների կենտրոնը ցույց է տալիս ըստ շահույթի կապիտալահատույցի ձնավորումը: Կենտրոնի կառավարիչները պատասխանատու են նան ներդրումային որոշումների համար, հետնաբար նրանց գործունեությունը գնահատվում է ձնավորված շահույթի ն այդ ուղղությամբ կատարված ներդրումների համեմատման միջոցով: Ներդրումային կենտրոնների գործունեությունը վերլուծելիս անհրաժեշտ է հավաքագրել այնտեղ ձնավորվող ծախսերը, հասույթը, ինչպես նան ներդրումային գումարները: Հետնա-

ԳԼՈՒԽ 22ՈIII. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

բար, այս հատվածում վերահսկողության սկզբունքի կիրառումը շատ կարնոր է: Քանի որ վերահսկողություն հիմնականում իրականացվում է ծախսերի նկատմամբ, տեղին է հիշել, որ այս կենտրոններում տվյալ սկզբունքը կիրառվում է նան ներդրումների ն դրանցից ձնավորվող եկամուտների նկատմամբ: Երրորդ. կազմակերպությունների տնտեսավարման արդյունավետության ռեզերվ-

ների բացահայտում: Որպես կիրառական գիտություն՝ ՏԳՎ-ն իր առջն խնդիր է դնում նպաստելու կազմակերպությունների արդյունավետ տնտեսավարման ռեզերվների բացահայտմանը: Վերլուծության այս խնդրի լուծմամբ ապահովվում է ՏԳՎ կողմից ռազմավարության ն վերահսկողության իրականացման հետադարձ կապը: Ընդ որում, բացահայտվող ռեզերվները կարող են հանդես գալ ինչպես ֆինանսական, այնպես էլ գործարար ակտիվության կտրվածքով: Եթե ֆինանսական ռեզերվների բացահայտումը կազմակերպությունների վճարունակության ամրապնդման, ակտիվների իրացվելիության աստիճանի բարձրացման, ինքնավարության ուժեղացման նպատակ ունի, ապա գործարար ակտիվության ռեզերվների բացահայտումը՝ շահութաբերության, ընթացիկ ակտիվների շրջանառելիության, ներդրումների հատույցի բարձրացման: Հարկ է նշել, որ ՏԳՎ-ի թվարկված խնդիրները փոխկապակցված են ն իրականացման ընթացքում միմյանց նկատմամբ հետադարձ կապ են ապահովում: Այսպես, շահութաբերության ռեզերվների բացահայտման դեպքում վերլուծության կողմից խնդիր է դրվում վերանայելու կազմակերպության ռազմավարության հիմնավորվածության գնահատման սկզբունքները: Կամ, ինքնարժեքի ձնավորման վերահսկողության դեպքում վերլուծության արդյունքում հայտնաբերված ծախսային շեղումները խթանում են ռեսուրսների խնայողության ռեզերվների բացահայտումը:

28.4. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ըստ վերլուծության շրջանակների ընդգրկման մասշտաբների` ՏԳՎ-ն լինում է թեմատիկ ն համապարփակ:

Տնտեսական գործունեությունը ըստ տեսակների դասակարգվում է մի շարք հիմնական հատկանիշներով: Ըստ վերլուծության շրջանակների ընդգրկման մասշտաբների` ՏԳՎ-ն լինում է

թեմատիկ ն համապարփակ: Կազմակերպությունների տնտեսական գործունեությունը, որպես կանոն, իրականացվում է համապարփակ մասշտաբով` ընդգրկելով ֆինանսական, արտադրական, իրացման ն այլ ոլորտները: Սակայն, երբեմն հարկ է լինում կենտրոնանալ թեմատիկ վերլուծության վրա, խորացնելով այդ ոլորտում վերլուծական հետազոտությունները` դրա «թույլ» կողմերը բացահայտելու համար: Այսպես, կազմակերպության կառավարման մարմինը տվյալ պահին համոզվելով, որ առկա ֆինանսական լարվածության պայմաններում արտադրական ոլորտում գործերը բարեհաջող են ընթանում, կարող է հրաժարվել տնտեսավարման համապարփակ վերլուծությունից ն վերլուծական աշխատանքները կենտրոնացնել միայն ֆինանսական դրության գնահատման ն այդտեղ ռեզերվների բացահայտման վրա: Ըստ ՏԳՎ առջն դրված խնդրի խորության` տարբերում են իրավիճակային ն

գործոնային վերլուծություն: Եթե կազմակերպության կառավարման մարմինը խնդիր է դնում պարզապես գնահատելու տվյալ պահին տնտեսական գործունեության փաստացի արդյունքները` դրանք համեմատելով նորմաների կամ նախորդ ժամանակաշրջանի տվյալների հետ, ապա կատարվում է իրավիճակային վերլուծություն: Այն դեպքում, երբ նս մի քայլ կատարելով, իրավիճակի գնահատման արդյունքներում արձանագրված թերություն-

ԳԼՈՒԽ 22ՈIII. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

ներն ու պատճառները շտկելու որոշում է կայացվում, ապա կիրառում է գործոնային վերլուծություն: Նման վերլուծությամբ հաշվի են առնվում ոչ միայն ցուցանիշների Ըստ ՏԳՎ առջն ձնավորման գործոնները, այլն դրանցից յուրաքանչյուրի ազդեցության չափը վերլուծվող առարկայի արժեքային փոփոխման վրա: դրված խնդրի խորության` Այսպես, իրավիճակային վերլուծությամբ պարզվել է, որ կազմակերպության ընտարբերում են թացիկ ակտիվների իրացվելիության գործակիցը նախորդ տարվա համեմատ ոչ միայն իրավիճակային նվազել է, այլն իջել է սահմանված նորմատիվային շեմից: Եթե այդ դեպքում իրավին գործոնային վերլուծություն: ճակային վերլուծությունը փոխարինվի գործոնային վերլուծությամբ, ապա կպարզվի, թե ընթացիկ իրացվելիության գործակցի փոփոխման վրա առանձին վերցված ինչ չափով են ազդել դեբիտորական պարտքերի, պաշարների, դրամական միջոցների, կարճաժամկետ պարտավորությունների փոփոխությունները: Ըստ վերլուծության օբյեկտների փոխկապակցման ձնի՝ ՏԳՎ-ն լինում է հաԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ ԴՐՈՒՅԹ

մակարգային ն համալիր: Համակարգային վերլուծությունը ենթադրում է վերլուծության ուսումնասիրման

առարկաների ինչպես ուղղահայաց, այնպես էլ հորիզոնական փոխկապակցում: Այսպես, եթե վերլուծվում է օգտագործված աշխատավարձի ֆոնդը, ապա հաշվարկային Ըստ վերլուծու- մեկ համակարգում ընդգրկվում են տարվա աշխատողների թվաքանակը, տարվա թյան օբյեկտնե- աշխատօրերի թիվը, մեկ աշխատօրվա տնողությունը, ժամավարձը (ցուցանիշների րի փոխկաուղղահայաց դիտարկում): Բացի այդ, համակարգում ընդգրկվում ն աշխատանքային պակցման ձնի` ՏԳՎ-ն լինում է ծախսերի հետ են փոխկապակցվում նան թողարկման առաջադրանքների կատարման համակարգային աստիճանը, աշխատանքի արտադրողականությունը, տեխնոլոգիական ն արտադրան համալիր: կան նորամուծությունները, արտադրանքի թողարկման որակի բարձրացումը ն այլն (ցուցանիշների հորիզոնական դիտարկում): Որքան ընդգրկուն է ցուցանիշների հորիզոնական դիտարկման շրջանակը, այնքան համալիր է վերլուծությունը: Համալիր վերլուծության շրջանակները կարող են դուրս գալ տնտեսական ոլորտից ն ընդգրկել սոցիալական ն անգամ` քաղաքական ոլորտները: Այսպես, աշխատանքային ծախսումների վերլուծությամբ կարող է պարզվել, որ աշխատավարձի ֆոնդի գերածախսի վրա էական ազդեցություն են թողել մայրության արձակուրդները, անաշխատունակության վճարները: Կամ, նախագահական ընտրությունների ժամանակ նկատվել է արտադրողականության ն աշխատանքի որակի էական նվազում, որը ներազդել է աշխատանքային ծախսերի ձնավորման վրա: Այսպիսով, որքան ընդգրկուն է վերլուծության համալիրությունը, այնքան մեծ է քննարկվող փոխկապակցված գործոնների համակարգումը ն հետնաբար` վերլուծության արդյունավետությունը: Ըստ ժամանակագրական կտրվածքի տարբերում են օպերատիվ, ընթացիկ ն

հեռանկարային վերլուծություն: Օպերատիվ վերլուծությունը իրականացվում է տնտեսավարման գործընթացին զուգընթաց: Այդ դեպքում տեղեկատվության աղբյուրը հիմնականում օպերատիվ հաշվառման տվյալներն են` սկզբնական փաստաթղթերից: Վերլուծության առավելությունն այն է, որ հնարավորություն է ստեղծվում ակնթարթորեն բացահայտելու տնտեսավարման թերությունները ն դրանց վերացման հրատապ միջոցներ ձեռնարկելու: Օպերատիվ վերլուծության ժամանակ բավականին արդյունավետ են լուծվում ՏԳՎ վերահսկողական խնդիրները: Այսպես, կատարելով նորմաներից շեղումների ամենօրյա վերլուծություն` բացահայտվում են ծախսային կենտրոններում նյութերի գերածախսի պատճառներ հանդիսացող տեխնոլոգիական, արտադրական կամ գնային շեղումները ն դրանց ծագման պատճառներն ու մեղավորները: Այս դեպքում, բացասական շեղումների վերացման հրատապ միջոցներ են ձեռնարկվում, ն անմիջապես կանխարգելվում է գերածախսի տարածումը ժամանակի մեջ: Սակայն օպերատիվ վերլուծությամբ, որպես կանոն, հնարավորություն չի ստեղծ-

ԳԼՈՒԽ 22ՈIII. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

վում ամփոփ գնահատելու տնտեսական գործունեության արդյունքները: Այսպես, ինքնարժեքի կազմում ներառվող անուղղակի նյութական ծախսումներն արձաԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ ԴՐՈՒՅԹ նագրվում են միայն հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում, հետնաբար դուրս են մնում օպերատիվ վերլուծության շրջանակներից: Նման իրավիճակներում արդյունաԸստ ժամանավետ է գործում ընթացիկ վերլուծությունը, որը անմիջապես հաջորդում է հաշվետու կագրական ժամանակաշրջանին: կտրվածքի տարբերում են Ընթացիկ վերլուծության տեղեկատվությունը հիմնականում ֆինանսական եռամօպերատիվ, ըն- սյակային կամ տարեկան հաշվետվությունների տվյալներն են: Այս դեպքում հնարաթացիկ ն հեռավորություն է ստեղծվում բազմակողմանի գնահատելու կազմակերպությունների նկարային վերլուծություն: տնտեսավարման արդյունքները հաշվետու ժամանակաշրջանում, կատարելու ամփոփ եզրահանգումներ: Այսպես, նյութական ծախսումները, որոնք կատարվել են հիմնական, օժանդակ կամ վարչական ստորաբաժանումներում, վերջին հաշվով, ամփոփվում են հաշվապահության գլխավոր գրքում ն թողարկման ինքնարժեքում` դառնալով ընթացիկ վերԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ ԴՐՈՒՅԹ լուծության ուսումնասիրման օբյեկտ: Սակայն ընթացիկ վերլուծության արդյունքում հայտնաբերված նյութերի գերածախսերը բնականաբար առավել են տարածվում հաշՀեռանկարային վերլուծությունը վետու ժամանակաշրջանում, քանի որ բացահայտվում են հաշվետու ժամանակաշրջանից հետո: Հետնաբար, ընթացիկ վերլուծությունը, ի տարբերություն օպերատիվի, հիմնականում կիրառվում է ի զորու չէ հրատապ բացահայտելու տնտեսավարման թերությունները: ռազմավարաՀեռանկարային վերլուծությունը հիմնականում կիրառվում է ռազմավարական կան գնահագնահատումների դեպքում, երբ որոշվում են իրացման քաղաքականությունը, գնատումների գոյացման սկզբունքները, ներդրումային կողմնորոշումները: Հեռանկարային վերլուդեպքում: ծությունը հիմնականում կիրառվում է բիզնես-պլանների, տնտեսավարման սցենարային կառուցումների, կանխատեսումների, հավանական սպասելիքների գնահատումներում:

1. Որո՞նք են տնտեսական գործունեության ն տեսական վերլուծության տարբերիչ հատկանիշները (28.1): 2. Որո՞նք են ՏԳՎ մեթոդի ն մեթոդաբանության առանձնահատուկ գծերը (28.2): 3. Որո՞նք են տնտեսական գործունեության վերլուծության խնդիրները (28.3): 4. Որո՞նք են իրավիճակային ն գործոնային վերլուծության տարբերիչ գծերը (28.4): 5. Թվարկե՛ք օպերատիվ, ընթացիկ ն հեռանկարային վերլուծությունների առավելություններն ու թերությունները (28.4):

ԳԼՈՒԽ 22I2.

ՏԳՎ ԱՎԱՆԴԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

ԳԼՈՒԽ 22I2. ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

ԱՎԱՆԴԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Գլխի բովանդակությունը • • • •

• •

•

Հարաբերական ն միջին մեծություններ Խմբավորման եղանակ Ինդեքսային վերլուծություն Շղթայական տեղադրումների եղանակը ն դրա տարատեսակները Ինտեգրալային եղանակ Գործոնային վերլուծության հաշվեկշռային եղանակ Վերլուծության համեմատման եղանակ

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է.  տարբերակել ՏԳՎ ավանդական ն մաթեմատիկական եղանակները,  ներկայացնել հարաբերական ն միջին մեծությունների տարատեսակները,  հասկանալ խմբավորման դերը վերլուծական տեղեկատվության մշակման գործում,  օգտագործել համընդհանուր ինդեքսների տրոհումը գործոնային վերլուծության նպատակներով,  իրականացնել շղթայական տեղադրումներով գործոնային վերլուծություն, օգտագործել բացարձակ ն հարաբերական մեծություններով տարբերությունների եղանակը, կիրառել գործոնային վերլուծության ինտեգրալային եղանակը,  կառուցել վերլուծվող ցուցանիշի ն այն ձնավորող գործոնների հաշվեկշռային կապը ն դրանից օգտվելով` իրականացնել գործոնային վերլուծություն,  ձնավորել ցուցանիշների համադրելիության դաշտ, կատարել ցուցանիշների համեմատում դինամիկայում ն նախահաշիվների հետ, կողմնորոշվել համեմատման ճիշտ ժամանակահատվածի ընտրության հարցում:

29.1. ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ԱՎԱՆԴԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԻ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ ՏԳՎ հնարքները բաժանվուն են երկու մեծ խմբի` ավանդական եղանակներ ն տնտեսամաթեմատիկական մեթոդներ:

Վերլուծությունում ավանդական եղանակների կիրառումն իրականացվեց այն ժամանակաշրջանից, երբ տնտեսագիտական ուսումնասիրությունների համակարգում ՏԳՎ-ն հանդես եկավ որպես առանձին գիտություն: Ներկայումս տնտեսական վերլուծության ավանդական եղանակներից են համարվում հարաբերական ն միջին մեծությունների համեմատումը, խմբավորումը, ինչպես նան հաշվեկշռային, շղթայական տեղադրումների ինդեքսային եղանակները: Մինչն տնտեսական վերլուծության` որպես առանձին գիտության հանդես գալը, ավանդական եղանակների որոշ տարրեր արդեն կիրառվում էին այլ տնտեսական տեսություններում: Այսպես, հաշվեկշռային եղանակը համարվում էր հաշվապահական հաշվառման մեթոդի կարնորագույն տարր, իսկ ինդեքսային մեթոդը լայնորեն կիրառվում էր վիճակագրությունում քննարկվող համակցությունում ընդգրկված տարբեր գործոնների փոխկապակցությունները բացահայտելիս: Սակայն տնտեսական վերլուծությունում վերոհիշյալ եղանակների կիրառումը իրականացվում է առանձնահատուկ կարգով ն ելնելով ուսումնասիրման ձների յուրահատկություններից` այլ նպատակ է հետապնդվում: Եթե հաշվեկշռային եղանակը հաշվապահական հաշվառման համակարգում կիրառվում է որպես միջոց` ժամանակի որոշակի պահի դրությամբ կազմակերպության տնտեսական միջոցների մնացորդի ն դրանց առաջացման աղբյուրների ամփոփման համար, ապա տնտեսական վերլուծությունում այն կիրառվում է արտադրական ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությունը գնահատելիս: Ինդեքսա-

ԳԼՈՒԽ 22I2.

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ ՏԳՎ ավանդական եղանակների կիրառումը ուղեկցվում է համեմատաբար պարզ հաշվարկներով:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ ՏԳՎ ավանդական եղանակների բնորոշ գծերից է առավելապես տնտեսական հաշվառման տեղեկատվության օգտագործումը:

ՏԳՎ ԱՎԱՆԴԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

յին մեթոդը տնտեսական վերլուծությունում հիմնականում կիրառվում է գործոնային ուսումնասիրությունների դեպքում, իսկ վիճակագրությունում այս մեթոդի օգտագործման շրջանակներն ու նպատակներն ավելի լայն են: Տնտեսական վերլուծության զարգացման ընթացքում ավանդական եղանակները կատարելագործվեցին, որի հետնանքով ընդլայնվեց դրանց կիրառման ոլորտը: Այսպես, եթե հաշվեկշռային եղանակը վերլուծության զարգացման սկզբնական փուլում կիրառվում էր միայն հաշվապահական հաշվեկշռի ուսումնասիրություններում, ապա ներկայումս օգտագործվում է նախահաշիվների հիմնավորվածությունը պարզելիս, աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությունը գնահատելիս ն այլն: Շղթայական տեղադրումների եղանակը զարգանալով` տնտեսական վերլուծության համակարգում հանդես եկավ այնպիսի տարատեսակներով, ինչպիսիք են` բացարձակ ն հարաբերական մեծություններով տարբերությունների եղանակը, ինտեգրալային մեթոդը ն այն: ՏԳՎ ավանդական եղանակների կիրառումը ուղեկցվում է համեմատաբար պարզ հաշվարկներով: Ի տարբերություն վերլուծության տնտեսամաթեմատիկական մեթոդների, ավանդական եղանակների կիրառման դեպքում ոչ միշտ են օգտագործվում բարձրագույն մաթեմատիկայի տարրեր, ն հաշվարկների ժամանակ տեղեկատվական տեխնոլոգիաների կիրառման անհրաժեշտություն հիմնականում չի զգացվում: ՏԳՎ ավանդական եղանակների մյուս բնորոշ գիծն այն է, որ առավելապես օգտագործվում է տնտեսական հաշվառման տեղեկատվությունը: Ավանդական եղանակներն օգտագործվել են տնտեսական վերլուծության զարգացման համեմատաբար վաղ շրջանում, ն դրանք հիմնականում ուսումնասիրել են զուտ տնտեսական խնդիրներ: Ներկայումս տնտեսական վերլուծության շրջանակներն ավելի ընդլայնվել են, քանի որ այն ուսումնասիրում է ոչ միայն տնտեսական, այլն սոցիալական ն որոշ առումով՝ նան տեխնիկական օպտիմալացման խնդիրներ (ֆունկցիոնալ արժեքային վերլուծություն): Նման խնդիրներ լուծելիս հիմնականում կիրառվում են վերլուծության ոչ թե ավանդական եղանակները, այլ տնտեսամաթեմատիկական մեթոդները, որոնք տնտեսական տեղեկատվությունից բացի, պահանջում են նան տեխնիկական ն սոցիալական բնույթի տվյալներ: ՏԳՎ ավանդական եղանակներից յուրաքանչյուրի էությունը, կիրառման ոլորտը ն օգտագործման առանձնահատկություններն ավելի մանրամասն կքննարկենք հաջորդ պարագրաֆներում:

29.2. ՀԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆ ԵՎ ՄԻՋԻՆ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

Տնտեսական գործունեության վերլուծությունում լայնորեն կիրառվում են հարաբերական մեծություններ` տոկոսների կամ գործակիցների տեսքով, որոնք արտահայտում են տնտեսական երնույթների քանակական հարաբերությունների արդյունքները: Հարաբերական մեծությունները հիմնականում իրենցից ներկայացնում են երկու բացարձակ մեծությունների հարաբերություն: Այն ցուցանիշը, որի նկատմամբ կատարվում է համեմատություն (կոտորակի հայտարարը), համարվում է հարաբերության բազիսային մեծությունը, իսկ կոտորակի համարիչը, այսինքն՝ համեմատվող ցուցանիշը հանդես է գալիս որպես ընթացիկ կամ հաշվետու մեծություն: Հարաբերական մեծությունների օգտագործումը տնտեսական վերլուծությունում մեծ նշանակություն ունի, քանի որ միայն բացարձակ ցուցանիշների օգնությամբ հաճախ հնարավոր չէ բնութագրել որոշակի տնտեսական երնույթ: Օրինակ, միայն

ԳԼՈՒԽ 22I2.

ՏԳՎ ԱՎԱՆԴԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հարաբերական մեծությունների կարնորագույն հատկանիշներից է այն, որ դրանց կիրառմամբ վերացարկվում են բացարձակ մեծությունների միջն եղած տարբերությունները:

կազմակերպությունում ստացված շահույթի բացարձակ մեծությամբ հնարավոր չէ օբյեկտիվորեն գնահատել դրա տնտեսական գործունեության արդյունավետությունը: Իսկ հարաբերական մեծություն համարվող շահութաբերության ցուցանիշի կիրառումը թույլ է տալիս դատել կազմակերպության տնտեսական գործունեության արդյունավետության մասին, քանի որ այն հանդես է գալիս որպես շահույթի ն գործող կապիտալի հարաբերություն: Հարաբերական մեծությունների կարնորագույն հատկանիշներից է նան այն, որ դրանց կիրառմամբ վերացարկվում են բացարձակ մեծությունների միջն տարբերությունները, ն այնպիսի երնույթների համեմատման հնարավորություն է ստեղծվում, որոնք անհամեմատելի են բացարձակ տվյալների կիրառմամբ: Օրինակ, հայտնի է, որ համեմատվող երկու կազմակերպություններից մեկում խոտանից առաջացած կորստի տարեկան արժեքը կազմում է 200 մլն դրամ, իսկ մյուսում` 100 մլն դրամ: Միայն տրված բացարձակ մեծություններով անիմաստ է համեմատել ընտրված կազմաԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ կերպությունների աշխատանքի որակի մակարդակները: Կազմակերպություններն այդ ԴՐՈՒՅԹ հարթության վրա կդառնան համեմատելի, եթե համեմատման հիմքում դրվեն ոչ թե Տնտեսական բացարձակ մեծությունները (խոտանի վնասը), այլ հարաբերական ցուցանիշները, ովերլուծուրոնք են` արտադրության ծախսերի կազմում խոտանից կորստի տեսակարար կշիռթյունում կիրառվող հաները: րաբերական Տնտեսական վերլուծությունում կիրառվող հարաբերական մեծությունները խմբամեծությունները վորված են հետնյալ կերպ. պլանային առաջադրանքի, նախահաշվի կատարման, դիխմբավորված նամիկայի, կառուցվածքային, կոորդինացման, ինտենսիվության, համեմատման հաեն հետնյալ կերպ. պլանա- րաբերական մեծություններ:

յին առաջադրանքի, նախահաշվի կատարման, դինամիկայի, կառուցվածքային, կոորդինացման, ինտենսիվության, համեմատման հարաբերական մեծություններ:

Պլանային առաջադրանքի հարաբերական մեծություններն իրենցից ներկայացնում են նախահաշվով հաստատված ցուցանիշների հարաբերությունը` բազիսային մեծություններին: Օրինակ, որպես նման մեծություններ հաճախ հանդես են գալիս թողարկվող արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցման, իրացման շահութաբերության բարձրացման նախահաշվային տոկոսային չափաբաժինները:

Նախահաշվի կատարման հարաբերական մեծություններն արտացոլում են վերլուծվող ցուցանիշների փաստացի ն պլանային մակարդակների համեմատման արդյունքները: Այս կարգի հարաբերական մեծությունները մեծ դեր են խաղում վերլուծության վերահսկողության ֆունկցիայի իրականացման դեպքում, քանի որ դրանց կիրառմամբ հնարավորություն է ստեղծվում գնահատելու կազմակերպության կամ նրա առանձին օղակների աշխատանքների սահմանված պլանի կատարման մակարդակը: Նախահաշվի կատարման հարաբերական մեծությունների հաշվարկման դեպքում անհրաժեշտ է ապահովել փաստացի ն պլանային տվյալների համադրելիություն: Այսինքն` համեմատվող տվյալները պետք է վերաբերեն միննույն օբյեկտին, ն դրանց ցուցանիշները հաշվարկվեն միննույն մեթոդաբանությամբ: Բացի այդ, համեմատվող պլանային ու փաստացի ցուցանիշները պետք է ներկայացվեն չափման միննույն միավորներով ն որոշակի ժամանակաշրջանի համեմատելի գներով: Դինամիկայի հարաբերական մեծությունների օգնությամբ ուսումնասիրվում են ժամանակի ընթացքում տնտեսական ցուցանիշների փոփոխման բնույթը, ուսումնասիրվող երնույթների զարգացման տեմպերը ն այլն: Այս կարգի հարաբերական մեծությունների որոշման համար հաշվարկների հիմքում դրվում են միմյանց նախորդող ն հաջորդող ժամանակաշրջանների տնտեսական ցուցանիշների արժեքները: Հետնապես, դինամիկայի հարաբերական մեծությունները հաշվարկելիս անհրաժեշտ է իրականացնել համեմատական բազայի ճշգրիտ ընտրություն: Կախված համեմատման բազայի բնույթից` դինամիկայի հարաբերական մեծու-

ԳԼՈՒԽ 22I2.

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Պլանային առաջադրանքի հարաբերական մեծություններն իրենցից ներկայացնում են նախահաշվով հաստատված ցուցանիշների հարաբերությունը իրենց բազիսային մեծություններին:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Դինամիկայի հարաբերական մեծությունների օգնությամբ ուսումնասիրվում է ժամանակի ընթացքում տնտեսական ցուցանիշների փոփոխման բնույթը:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ինտենսիվության հարաբերական մեծությունները տնտեսական վերլուծությունում կիրառվում են ուսումնասիրվող երնույթի ծագման ն տարածման արագությունը բնութագրելու համար:

ՏԳՎ ԱՎԱՆԴԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

թյունները ստորաբաժանվում են երկու խմբի: Առաջին խմբում ներառվում են շղթայական հարաբերական մեծությունները, որոնց համեմատման բազան փոփոխման բնույթ ունի: Երկրորդ խմբի հարաբերական մեծությունները կոչվում են բազիսային, քանի որ դրանց հաշվարկման հիմքում միննույն հաստատուն բազիսային մեծությունն է: Տնտեսական գործունեության վերլուծությունում որակական եզրահանգումներ կատարելիս լայնորեն կիրառվում են կոորդինացման հարաբերական մեծությունները, որոնք հաշվարկվում են ընդհանուրի առանձին մասերի հարաբերման միջոցով: Կոորդինացման հարաբերական մեծությունների օգնությամբ որոշվում է, թե ընդհանուրի 1, 100 կամ 1 000 միավորին որքան է ընկնում նույն համախմբության մեկ այլ մասից: Օրինակ, քանի ծառայող ն ինժեներատեխնիկական աշխատակիցներ են բաժին ընկնում 100 բանվորին կամ քանի տեխնիկ է կցվում 10 ինժեներին:

Ինտենսիվության հարաբերական մեծությունները տնտեսական վերլուծությունում կիրառվում են ուսումնասիրվող երույթի ծագման ն տարածման արագությունը բնութագրելու համար: Այս կարգի մեծությունները հիմնականում հաշվարկվում են տարբեր ցուցանիշների հարաբերման օգնությամբ: Ընդ որում, հարաբերության համարիչը ուսումնասիրվող այն ցուցանիշն է, որի տարածման արագությունն է գնահատվում, իսկ հայտարարը ցույց է տալիս այն տնտեսական միջավայրը բնութագրող ցուցանիշը, որում տեղի է ունենում երնույթի տարածումը: Օրինակ, նյութերի օգտագործման գործակիցը բնութագրում է արտադրության գործընթացում թափոնների կորստի ձնավորման ինտենսիվության աստիճանը ն հաշվարկվում է պատրաստի արտադրանքի կազմում նյութական արժեքների ն արտադրությունում ծախսված նյութերի արժեքների հարաբերման միջոցով: Տնտեսական վերլուծություն կատարելիս լայնորեն կիրառվում են նան համեմատման հարաբերական մեծությունները, որոնք իրենցից ներկայացնում են տարբեր օբյեկտները բնութագրող միատիպ ցուցանիշների հարաբերությունները: Տնտեսական գործունեության վերլուծության հնարքներից են միջին մեծությունները, որոնց հաշվարկմամբ հնարավորություն է ստեղծվում ընդհանուր կարգով գնահատելու տնտեսական գործընթացների բնույթը: ՏԳՎ-ում լայնորեն կիրառվում են միջին թվաբանականը, միջին հարմոնիկը, միջին երկրաչափականը: Միջին թվաբանականը վերլուծությունում կիրառվում է ինչպես պարզ, այնպես էլ կշռված միջինի տեքով: Պարզ միջինը կիառելի է այն դեպքում, երբ վերլուծվում է պարզագույն օբյեկտների համակցություն, որում չկան կառուցվածքային մասեր ն խմբեր: Սակայն գործնականում մեծ մասամբ վերլուծվում են բարդ տնտեսական երնույթներ, որոնք հանդես են գալիս խմբերով ն ենթախմբերով: Այս դեպքում ճշգրիտ արդյունքներ ստանալու համար կիրառվում է կշռված միջին թվաբանականը, որը հաշվի է առնում քննարկվող համակցությունում յուրաքանչյուր երնույթի կրկնելիության ն տարածվածության աստիճանը:

ԳԼՈՒԽ 22I2.

ՏԳՎ ԱՎԱՆԴԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

29.3. ԽՄԲԱՎՈՐՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿԸ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ ՏԳՎ-ում լայնորեն կիրառվում են միջին թվաբանակը, միջին հարմոնիկը, միջին երկրաչափականը:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Խմբավորումը, որպես վերլուծական աշխատանքների ամփոփման առաջին քայլ, թույլ է տալիս սկզբնական տեղեկատվությունը մշակել այնպես, որպեսզի ուսումնասիրվող տնտեսական երնույթների բոլոր էական գծերը ն առանձնահատկությունները ստանան հստակ արտահայտություն:

Խմբավորման եղանակը, որպես վերլուծական աշխատանքների ամփոփման առաջին քայլ, թույլ է տալիս սկզբնական տեղեկատվությունը մշակել այնպես, որպեսզի ուսումնասիրվող տնտեսական երնույթների բոլոր էական գծերը ն առանձնահատկությունները ստանան հստակ արտահայտություն: Դրանով է որոշվում խմբավորումների` որպես տնտեսական տեղեկատվության ամփոփման վերլուծական դերը: Տնտեսական երնույթների բազմակողմանի վերլուծության խնդիրը չի կարող լուծվել միայն մեկ խմբավորման օգնությամբ: Համալիր վերլուծությունը պահանջում է խմբավորումների համակարգի կառուցում, որի հիման վրա տվյալ տնտեսական երնույթի բազմակողմանի ուսումնասիրման հնարավորություն է ստեղծվում: Խմբավորումների համակարգը ստեղծելիս անհրաժեշտ է հիմնվել մի շարք մեթոդաբանական պահանջների վրա, որոնցից են. 1. որակական հատկանիշներով խմբավորումները պետք է նախորդեն քանակական խմբավորումներին, 2. ստացվող արդյունքային հատկանիշները ողջ համակարգի համար նպատակահարմար է ներկայացնել միատեսակ ցուցանիշներով (բացարձակ, միջին կամ հարաբերական մեծություններով), 3. համակարգի աղյուսակները պետք է հաստատուն համարակալումներ ունենան: Վերոհիշյալ պահանջների իրականացումը խմբավորումների համակարգը դարձնում է ավելի ճկուն ն միաժամանակ հաստատուն, որն էլ կարնոր նախապայման է տնտեսական բազմակողմանի վերլուծություն կատարելու համար: Տնտեսական վերլուծությունում խմբավորումների եղանակը տարբեր նպատակներով է օգտագործվում, որոնցից կարնորագույններն են` սոցիալ-տնտեսական տիպերի առանձնացումը, տնտեսական երնույթների առանձին հատկանիշների փոխկապակցվածության ուսումնասիրումը: Այս առումով տարբերում են խմբավորումների երեք տեսակ` տիպոլոգիական, կառուցվածքային ն անալիտիկ: Տնտեսական գործունեության վերլուծությունում առավելապես կիրառվում են անալիտիկ խմբավորումները, որոնց օգնությամբ ուսումնասիրվում է, թե ինչպես գործոններից մեկի փոփոխման հետ միասին փոփոխվում են ուսումնասիրվող համակցության միավորների տարբեր հատկանիշների միջն գոյություն ունեցող փոխադարձ կապերը: Հետնաբար, անալիտիկ են համարվում այնպիսի խմբավորումները, որոնք բացահայտում են տնտեսական տարբեր ցուցանիշների փոխադարձ կապերը: Այսպես, օգտվելով աղյուսակ 29.1-ի տվյալներից` բացահայտենք կազմակերպությունների արտադրական հզորությունների ն տնտեսավարման արդյունավետության ցուցանիշների փոխադարձ կապերը: Քննարկվող ցուցանիշների փոխկապվածության բնույթը պարզելիս նախ որոշվում է, թե դրանցից որն է հանդես գալիս գործոնային ն որը` արդյունքային հատկանիշով: Տնտեսագիտության տեսությունից հայտնի է, որ կազմակերպության արտադրական հզորությունը բնութագրվում է հիմնական միջոցների արժեքով, որից ն մեծամասամբ կախված է թողարկվող արտադրանքի ծավալը: Հետնաբար, խմբավորման ժամանակ հիմնական ֆոնդերի արժեքը պետք է հանդես գա որպես գործոնային ցուցանիշ: Իսկ որպես տնտեսական գործունեության արդյունավետության ցուցանիշներ` հանդես կգան մեկ բանվորի արտադրողականությունը ն ֆոնդահատույցը, որոնցից առաջինը բնութագրում է աշխատուժի օգտագործման արդյունավետությունը, իսկ երկրորդը` հիմնական միջոցների օգտագործման արդյունավետությունը: Օգտագործելով աղյուսակ 29.1-ի տվյալները` որոշենք գործոնային ցուցանիշի խմբավորման ինտերվալները հետնյալ կերպ.

ԳԼՈՒԽ 22I2.

ՏԳՎ ԱՎԱՆԴԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

I Հ (2Ո82 – 2 Ոiո) : խմբերի քանակ որտեղ` 2Ո82 ն 2 Ոiո-ը հիմնական միջոցների առավելագույն ն նվազագույն արժեքներն են: Եթե քննարկվող կազմակերպությունները ներկայացնենք հինգ խմբով, ապա խմբավորման ինտերվալը հավասար կլինի 1,2-ի |(7 - 1) : 5|: Հետնաբար, առաջին խմբում հանդես կգան այնպիսի կազմակերպություններ, որոնց հիմնական միջոցների արժեքը կսահմանափակվի 1-ից մինչն 2,2 մլն դրամի սահմաններում: Երկրորդ խմբի սահմանները կլինեն 2,2-ից մինչն 3,4-ը ն այլն: Աղյուսակ 29.1 Կազմակերպությունների տնտեսական գործունեության ցուցանիշներ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Խմբավորման դեպքում քննարկվող ցուցանիշների փոխկապվածության բնույթը պարզելիս նախ որոշվում է, թե դրանցից որն է հանդես գալիս գործոնային ն որը` արդյունքային հատկանիշով:

Հիմնական միջոցների միջին տարեկան արժեքը (մլն դրամ) 3,0 7,0 2,0 3,9 3,3 2,8 6,5 6,6 2,0 4,7 2,7 3,3 3,0 3,1 3,1 3,1 3,5 5,6 3,5 4,0 1,0 7,0 4,5 4,9 94,1

Աշխատողների միջին ցուցակային թիվը (մարդ)

Արտադրանքի թողարկումը (մլն դրամ) 3,2 9,6 1,5 4,2 6,4 2,8 9,4 11,9 2,5 3,5 2,3 1,3 1,4 3,0 2,5 7,9 3,6 8,0 2,5 2,8 1,6 12,9 5,6 4,4 114,8

Աղյուսակ 2.2-ում, ըստ հիմնական միջոցների խմբերի, կատարենք արդյունքային հատկանիշների խմբավորում: Աղյուսակի 8-րդ ն 9-րդ սյունակներում ներկայացվող խմբավորված ցուցանիշները վկայում են, որ ընտրված 24 կազմակերպությունների արտադրական հզորությունների աճի հետ մեկտեղ բարձրանում է նան դրանց տնտեսական գործունեության արդյունավետությունը` ֆոնդահատույցի ն աշխատանքի արտադրողականության ուղղություններով:

ԳԼՈՒԽ 22I2.

ՏԳՎ ԱՎԱՆԴԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Աղյուսակ 29.2 Կազմակերպությունների հիմնական միջոցների արժեքի ն թողարկվող արտադրանքի ծավալի փոխկապվածությունը Կազմակերպության խմբերը` ըստ հիմնական միջոցների արժեքի 1,0 - 2,2

Կազմա- Հիմնական միջոցներ կերպումեկ կազթյունմակերամբողջ ների պության խմբում քանակ հաշվով 1,66

Համախառն արտադրանք

Աշխա- Արտադրո- Ֆոնդահատողնե- ղականումեկ կազմատույց թյուն րի թվաամբողջ կերպության ս.6 : ս.4 ս.5 : ս.7 քանակ խմբում հաշվով 5,6

1,87

1,12

2,2 - 3,4

27,4

3,04

26,5

2,94

0,97

3,4 - 4,6

19,4

3,88

23,0

4,60

11825

1,18

4,6 – 5,8

15,2

5,07

15,9

5,30

12278

1,05

5,8 – 7,0

27,1

6,77

43,3

10,83

30493

1,60

94,1

3,92

114,8

4,87

13302

1,22

29.4.ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ԻՆԴԵՔՍԱՅԻՆ ԵՂԱՆԱԿԻ էՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Տնտեսական գործունեության վերլուծությունում ինդեքսները օգտագործվում են գործոնային ուսումնասիրություններում, երբ որոշում են համընդհանուր ցուցանիշի փոփոխման վրա առանձին գործոնների ազդեցության բնույթը:

Տնտեսական գործոնային վերլուծության բնագավառում ինդեքսները օգտագործվում են այնպիսի բարդ երնույթների ուսումնասիրություններում, որոնց առանձին տարրերը անհամատեղելի են: Հանդես գալով որպես հարաբերական ցուցանիշներ, ինդեքսները օգտագործվում են նախահաշվային առաջադրանքների գնահատման, տնտեսական արդյունքների դինամիկայի որոշման ոլորտներում: Տնտեսական գործունեության վերլուծությունում ինդեքսները օգտագործվում են նան մեկ այլ նպատակով` գործոնային ուսումնասիրություններում: ՏԳՎ-ում իդեքսներով որոշում են համընդհանուր ցուցանիշի փոփոխման վրա առանձին գործոնների ազդեցության բնույթը: Համընդհանուր ցուցանիշը վերածելով ենթաինդեքսների` որոշվում է ընդհանուր շեղման վրա առանձին գործոնների ազդեցության բնույթը: Ընդհանուր ինդեքսը տրոհվում է ինչպես առանձնացված հաշվարկի, այնպես էլ շղթայական տեղադրումների եղանակի օգնությամբ: Առանձնացված հաշվարկի եղանակով համընդհանուր ինդեքսի տրոհման էությունն այն է, որ յուրաքանչյուր ուսումնասիրվող գործոն հաշվարկներում դիտվում է հաշվետու ժամանակաշրջանի մեծությամբ, իսկ մնացած գործոնները ենթաինդեքսներում հանդես են գալիս իրենց բազիսային մակարդակով: Այսպես, եթե արտադրության ծախսերի մեծության վրա ազդող արտադրանքի թողարկման ծավալը նշանակենք 8 տառով, իսկ միավոր արտադրանքի ինքնարժեքը` Ե տառով, ապա արտադրության ծախսերի ինդեքսը հանդես կգա հետնյալ տեսքով.

T=

a 1 × «1 a 0 × «0

որտեղ` 0 ն 1 նշանակումները համապատասխանաբար ցույց են տալիս ցուցանիշների հաշվետու ն բազիսային մակարդակները: Համաձայն առանձնացված հաշվարկի եղանակի` ընդհանուր ինդեքսը առանձին ենթաինդեքսների կտրոհվի հետնյալ կերպ. առաջին ենթաինդեքս. Ta =

a1 × «0 a0 × «0

ԳԼՈՒԽ 22I2.

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ընդհանուր ինդեքսի տրոհումը իրականացվում է ինչպես առանձնացված հաշվարկի, այնպես էլ շղթայական տեղադրումների եղանակի օգնությամբ:

ՏԳՎ ԱՎԱՆԴԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

երկրորդ ենթաինդեքս. T« =

a0 × «1 a0 × «0

Այսպիսով, հաշվարկվող ենթաինդեքսի հայտարարը միշտ հանդես է գալիս ցուցանիշների բազիսային մեծությամբ, իսկ համարիչում, հաշվետու ժամանակաշրջանի մակարդակով, միայն մեկ գործոն է ներկայացվում: Այսպես, եթե վերոհիշյալ օրինակում 80 Հ 200 հազ. հատ, 81 Հ 210 հազ. հատ, Ե0 Հ 5 դրամ իսկ Ե1 Հ 6 դրամ, ապա արտադրության ծախսերի ընդհանուր ինդեքսը հավասար կլինի 1,26-ի.

T=

210 × 6 1260 = = 1,26 200 × 5 1000

Իսկ յուրաքանչյուր գործոնի համապատասխան ենթաինդեքսը կներկայացվի.

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

Ta =

210 × 5 1050 200 × 6 1200 = = 1,05, T« = = = 1,2 200 × 5 1000 200 × 5 1000

Համընդհանուր ցուցանիշի ինդեքսն առանձին ենթաինդեքսների կներկայացվի հետնյալ կերպ. Առանձնացված հաշվարկի T Հ T a x T « Հ 1,05 x 1,2 Հ 1,26 եղանակով համընդհանուր ինդեքսի տրոհման դեպքում ուսումնասիրվող գործոնը հաշվարկներում ներկայացվում է հաշվետու ժամանակաշրջանի մեծությամբ, իսկ մնացած գործոնները ենթաինդեքսներում հանդես են գալիս իրենց բազիսային մակարդակով:

տեսքով

Այսպիսով, արտադրության ծախսերի ընդհանուր շեղումը բացարձակ մեծությամբ կազմում է 260 հազ. դրամ (1 260 – 1 000), որի ձնավորման վրա 50 հազ. դրամով ազդել է արտադրության ծավալի աճը (1 050 – 1 000), 200 հազ. դրամով` թողարկման ինքնարժեքի թանկացումը (1 200 – 1 000) ն 10 հազ. դրամով` վերոհիշյալ գործոնների միաժամանակյա աճը (6 - 5) 2 (200 – 100): Առանձնացված հաշվարկի եղանակի օգնությամբ առանձին ենթաինդեքսների ստացման ն դրանց գործոնային վերլուծության դեպքում հնարավորություն չի ստեղծվում վերլուծվող ցուցանիշի ընդհանուր շեղումը լիարժեք բաշխելու ըստ քննարկվող առանձին գործոնների: Այսինքն` արդյունքում մնում է մնացորդային շեղում, որը միաժամանակ վերաբերում է քննարկվող բոլոր գործոններին: Վերոհիշյալ օրինակում մնացորդային շեղումը կազմեց 10 հազ. դրամ (260 – 200 - 50): Ինդեքսներով գործոնային վերլուծության դեպքում ընդհանուր ցուցանիշի ինդեքսն առանձին ենթաինդեքսների կարելի է վերածել նան շղթայական տեղադրումների եղանակի օգնությամբ: Ընդհանուր շեղման վրա յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցության չափի որոշման համար այս դեպքում նախորդող գործոնների մեծություններն ընդունվում են ըստ հաշվետու ժամանակաշրջանի: Այսպես, եթե ընդհանուր ինդեքսի փոփոխման վրա ազդել են 8, Ե ն Շ գործոնները, ապա T =

a1 × «1 × «1 դեպքում յուa0 × «0 × «0

րաքանչյուր գործոնի ազդեցության չափը կորոշվի այսպիսի ենթաինդեքսներով.

Ta =

a1 × «0 × « 0 a 0 × «0 × « 0

T« =

a1 × «1 × « 0 a ׫ ׫ T« = 1 1 1 a1 × «0 × « 0 a1 × «1 × « 0

Նշված օրինակում կիրառելով շղթայական ինդեքսները՝ կստանանք.

Ta =

210 × 5 1050 = = 1,05 200 × 5 1000

T« =

210 × 6 1260 = = 1,20 210 × 5 1050

Այս մեթոդը կիրառելիս ստացվեցին ենթաինդեքսների միննույն հարաբերական արդյունքները: Սակայն բացարձակ ցուցանիշների գծով ստացվեցին այլ արդյունքներ: Այսպես, համընդհանուր ցուցանիշի փոփոխման վրա 8 գործոնի ազդեցության չափը կազմեց 50 հազ. դրամ (1 050 – 1 000), իսկ Ե գործոնինը` 210 հազ. դրամ (1260-1050): Հետնաբար, գործոնային վերլուծության դեպքում շղթայական տեղադրումների օգնությամբ ընդհանուր ինդեքսն առանձին ենթաինդեքսներով ներկայացնելիս մնա-

ԳԼՈՒԽ 22I2.

ՏԳՎ ԱՎԱՆԴԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

ցորդային շեղում չի առաջանում, քանի որ վերջինս ամբողջությամբ վերագրվում է քննարկվող որակական գործոնին: Հաջորդ պարագրաֆում կքննարկվի նան այդ հիմնախնդրի լուծման ուղին: Շղթայական տեղադրումների օգնությամբ ընդհանուր ինդեքսի մասնատումը Գործոնային վերլուծության առանձին ենթաինդեքսների հիմնված է հաջորդաբար իրականացվող հաշվարկների դեպքում շղթավրա: Քննարկվող գործոնի ազդեցության չափը որոշող յուրաքանչյուր հաշվարկ յական տեղադբխում է նախորդից: Կատարված հաշվարկը նախորդից տարբերվում է միայն նրանով, րումների օգնությամբ որ ընդգրկված հաշվետու ցուցանիշները մեկով ավելի են` ի հաշիվ բազիսային ցուընդհանուր ցանիշների: Եթե առանձնացված եղանակի օգնությամբ ինդեքսների տրոհման արինդեքսն ադյունքները կախում չունեն հաշվարկների հերթականությունից, ապա շղթայական ռանձին ենթաեղանակով գործոնային վերլուծություն կատարելիս ստացվող արդյունքները ուղղաինդեքսներով ներկայացնելիս կիորեն կախված են իրականացվող հաշվարկների հերթականությունից: Այդ իսկ մնացորդային պատճառով վերլուծության ժամանակ անչափ կարնոր է շղթայական հաշվարկների շեղում չի հերթականության ապահովումը, որն ավելի մանրամասն կքննարկվի հաջորդ պաառաջանում, րագրաֆում: քանի որ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

վերջինս ամբողջությամբ վերագրվում է քննարկվող որակական գործոնին:

29.5. ՇՂԹԱՅԱԿԱՆ ՏԵՂԱԴՐՈՒՄՆԵՐԻ ԵՂԱՆԱԿԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Շղթայական տեղադրումների եղանակի դեպքում համընդհանուր ցուցանիշը ներկայացնող մասնակի ցուցանիշների բազիսային մեծությունները հերթականությամբ փոխարինվում են փաստացիով, ստացված արդյունքները համադրելով միմյանց հետ` որոշվում է առանձին գործոնների ազդեցությունը վերլուծվող ցուցանիշի մեծության վրա:

Տնտեսական վերլուծությունում համընդհանուր ցուցանիշի փոփոխման վրա առանձին գործոնների ազդեցությունը որոշելիս կիրառվում է նան շղթայական տեղադրումների եղանակը` իր տարատեսակներով: Գործոնային վերլուծության այս եղանակը կիրառելի է միայն այն դեպքում, երբ ուսումնասիրվող երնույթների միջն դիտվում է ֆունկցիոնալ փախկապվածություն: Նման դեպքում վերլուծվող համընդհանուր ցուցանիշը հանդես է գալիս առանձին ցուցանիշների հանրահաշվական գումարի, կամ դրանց արտադրյալի, հարաբերման ֆունկցիայի տեսքով: Շղթայական տեղադրումների եղանակի կիրառման քայլերն են. I. վերլուծվող ցուցանիշի ն այն ձնավորող գործոնների միջն ֆունկցիոնալ կապի բացահայտումը, II. ֆունկցիոնալ կապի կառուցումը «քանակական գործոններից դեպի որակական գործոններ» սկզբունքով, III. ֆունկցիոնալ կապում բազիսային ցուցանիշների շղթայաբար փոխարինումը (տեղադրումը) փաստացիով, IՈ. յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցության չափի որոշումը` հերթական տեղադրման հաշվարկից հանելով նախորդ հաշվարկի արդյունքը: Շղթայական տեղադրումների եղանակի դեպքում համընդհանուր ցուցանիշը ներկայացնող մասնակի ցուցանիշների բազիսային մեծությունները հերթականությամբ փոխարինվում են փաստացիով, ստացված արդյունքները համադրելով միմյանց հետ՝ որոշվում է առանձին գործոնների ազդեցությունը վերլուծվող ցուցանիշի մեծության վրա: Ուսումնասիրվող համընդհանուր ցուցանիշը վերլուծելիս նախ որոշվում է նրա փաստացի մեծության շեղումը բազիսայինից, որից հետո հաշվարկվում է ստացված շեղման վրա յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցության չափը: Այդ նպատակով ֆունկցիոնալ կապը ներկայացնող յուրաքանչյուր գործոն, ըստ բանաձնում ներկայացված հերթականության` բազիսային արժեքից փոխարինվում է փաստացի արժեքի, որից հետո

ԳԼՈՒԽ 22I2.

ՏԳՎ ԱՎԱՆԴԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

կատարվում է բանաձների միջոցով թելադրվող համապատասխան հաշվարկ (բաժանում, բազմապատկում ն այլն): Ստացված արդյունքը համադրելով նախորդ փոխարինման հաշվարկի արդյունքի հետ, որոշվում է կոնկրետ գործոնի ազդեցության բնույթն ու չափը համընդհանուր ցուցանիշի մեծության վրա: Այսպիսով, տեղադրում է համարվում ցուցանիշի բազիսային մեծության փոխարինումը իր փաստացիով: Իրականացվող հերթական հաշվարկների քանակը միշտ մեկով ավելի է, քան մասնակի ցուցանիշների (գործոնների) քանակը, քանի որ շեղման ընդհանուր մեծությունը որոշելիս կիրառվում է նան բազիսային հաշվարկ: Այսպես, երկու գործոնի ազդեցությունը որոշելիս իրականացվում է երեք հաշվարկ, երեք ցուցանիշների դեպքում` չորս հաշվարկ ն այլն: Յուրաքանչյուր գործոն համընդհանուր ցուցանիշի վրա կարող է ունենալ ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական ազդեցություն: Այդ պատճառով դրանց ազդեցության բնույթը ընդգծելու համար հաշվարկների արդյունքները «Հ» կամ «-» նշանով են հանդես գալիս: Ընդ որում, բոլոր գործոնների ազդեցության չափի հանրահաշվական գումարը պետք է համարժեք լինի համընդհանուր ցուցանիշի բազիսային ն հաշվետու մեծությունների շեղման ընդհանուր մեծությանը: Շղթայական տեղադրումների հերթականությունը կամայականորեն չի իրակաԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ նացվում, այլ հիմնվում է հետազոտվող գործոնների որակական վերլուծության արԴՐՈՒՅԹ դյունքների վրա: Այս դեպքում անհրաժեշտ է ֆունկցիոնալ կապը ներկայացնող յուրաքանչյուր գործոն ըստ հերթականության սկզբունքի` ճիշտ տեղադրել բանաձնում: Շղթայական տեղադրումՀերթականությամբ տեղադրումների իրականացմանը նպաստում է գործոնային ների հերթակացուցանիշներն ըստ որակականի ն քանակականի բաժանումը: նությունը չի Որպես քանակական ցուցանիշներ կարող են հանդես գալ ապրանքային արիրականացվում կամայակատադրանքի ծավալը, բանվորների թվաքանակը, ծախսված աշխատաժամերը ն այլն: նորեն, այլ Որակական ցուցանիշները, որպես կանոն, քանակական ցուցանիշների համադրման հիմնվում է հեարդյունքներ են, որոնցից են` աշխատանքի արտադրողականությունը, շահութաբետազոտվող րությունը, ակտիվների հատույցը ն այլն: գործոնների որակական Իրականացվող շղթայական տեղադրումների հերթականության սկզբունքն այն է, վերլուծության որ առաջին հերթին քանակական ցուցանիշների բազիսային մեծություններն են արդյունքների փոխարինվում փաստացիով, որից հետո միայն որակական ցուցանիշների բազիվրա: սային մեծությունները հաշվարկներում հանդես են գալիս իրենց փաստացի տեսքով: Վերլուծության ընթացքում հաճախ անհրաժեշտություն է առաջանում որոշել ոչ թե մեկ, այլ բազմաթիվ քանակական ու որակական գործոնների ազդեցության չափը համընդհանուր ցուցանիշի փոփոխման վրա: Այս դեպքում տեղադրումների հերթականության որոշման համար պարզում են, թե կոնկրետ վերլուծվող որ ցուցանիշներն են հիմնական (առաջնային) ն որոնք են երկրորդական: Այսպես, պահանջվում է շղթայական տեղադրումների եղանակի օգնությամբ որոշել թողարկվող տարեկան համախառն արտադրանքի մեծության վրա այնպիսի գործոնների փոփոխման ազդեցությունը, ինչպիսիք են` աշխատօրերի թիվը, աշխատողների միջին ցուցակային թիվը, մեկ աշխատողի ժամային միջին արտադրողականությունը, աշխատօրվա միջին տնողությունը: Այս դեպքում աշխատողների միջին թիվը հանդես է գալիս որպես հիմնական քանակական ցուցանիշ: Աշխատօրերի թիվը կախված է բանվորների թվից ն նրանց աշխատանքի հաճախումներից, ուստի այն երկրորդ կարգի քանակական ցուցանիշ է: Իր հերթին, աշխատօրվա միջին տնողությունը կախված է աշխատողների թվից, նրանց հաճախումներից ու յուրաքանչյուր բանվորի կողմից աշխատօրվա ընթացքում ծախսված մարդ/ժամերի քանակից: Հետնապես, այն երրորդ կարգի քանակային ցուցանիշ է ն կախված է երկրորդից, իսկ երկրորդը` առաջինից: Վերլուծվող գործոններից որակական բնութ ունի միայն մեկ աշխատողի ժամային միջին արտադրողականության ցուցանիշը:

ԳԼՈՒԽ 22I2.

ՏԳՎ ԱՎԱՆԴԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Արտադրանքի ծավալի վրա վերոնշյալ գործոնների ազդեցության չափը որոշելու համար օգտվենք աղյուսակ 29.3-ի տվյալներից: Իսկ շղթայական տեղադրումներ, այսինքն` հերթականությամբ յուրաքանչյուր բազիսային մեծության փոխարինումը փաստացիով, իրականացնենք 29.4 աղյուսակում: Աղյուսակ 29.3 Գործոնային վերլուծության համար պահանջվող տեղեկատվությունը Ցուցանիշներ Համախառն արտադրանք (հազ. դրամ) Աշխատողների միջին թիվը

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

Աշխատօրերի թիվը (մարդ/օրեր) ԴՐՈՒՅԹ Աշխատօրվա միջին տնողություն (ժամ) Շղթայական Մեկ աշխատողի ժամային միջին տեղադրումների եղանակով արտադրողականությունը (դրամ) կատարված վերլուծության արդյունքներով՝ քննարկված բոլոր գործոնների ազդեցության չափերի հանրահաշվական գումարը համարժեք է համընդհանուր ցուցանիշի շեղման գումարին:

Նշանակում

Նախա- Փաստահաշիվ ցի

Շեղում (Հ,-)

Q

4 641

4 700

Հ59

Ք ք

1 300 7,6

1 270 7,8

Հ0,2

Մ

1,999

2,063

Հ0,064

Աղյուսակ 29.4 Գործոնների բազիսային մեծությունների փոխարինումը փաստացիով Հերթական հաշվարկներ I հաշվարկ II հաշվարկ III հաշվարկ IՈ հաշվարկ

Շղթայական տեղադրումներ Q0 Հ Ք0 2 ք0 2 10 2 Մ0 Հ 1 300 2 235 2 7,6 2 1,999

Արդյունք 4 641

I

4 534

II

4 438

III

4 554

Q Հ Ք1 2 ք0 2 10 2 Մ0 Հ 1 270 2 235 2 7,6 2 1,999 Q Հ Ք1 2 ք1 2 10 2 Մ0 Հ 1 270 2 230 2 7,6 2 1,999 Q Հ Ք1 2 ք1 2 11 2 Մ0 Հ 1 270 2 230 2 7,8 2 1,999

Ո հաշվարկ Q1 Հ Ք1 2 ք1 2 11 2 Մ1 Հ 1 270 2 230 2 7,8 2 2,063 4 700 Արտադրանքի ծավալի փոփոխման վրա յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցության չափը որոշվել է 29.5 աղյուսակում, ուր հաջորդաբար իրականացված հաշվարկի արդյունքները համեմատվել են նախորդ հաշվարկների արդյունքների հետ: Այսպիսով, աշխատողների միջին ցուցակային թվի 30 մարդով նվազումը ն տարվա ընթացքում աշխատօրերի թվի 5-ով կրճատումը բացասաբար են ազդել համախառն արտադրանքի ծավալի վրա` համապատասխանաբար նվազեցնելով այն 107 հազարով ն 97 հազարով (աղյուսակ 29.5): Իսկ աշխատօրվա միջին տնողության ավելացումը ն աշխատանքի արտադրողականության բարձրացումը համապատասխանաբար 116 հազ. ն 146 հազ. դրամով հանգեցրել են համախառն արտադրանքի ծավալի աճի:

ԳԼՈՒԽ 22I2.

ՏԳՎ ԱՎԱՆԴԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Աղյուսակ 29.5 Գործոնների ազդեցության չափի որոշումը Հաջորդ հաշվարկի Գործոնների անվանումը համադրումը նախորդի հետ Աշխատողների միջին թվի փոփոխուI թյունը ∆Ք Հ Q - Q0 Հ 4 534 – 4 641 II I Աշխատօրերի թվի փոփոխությունը ∆ք Հ Q - Q Հ 4 438 - 4 534 Աշխատօրվա միջին տնողության փոIII II փոխությունը ∆1 Հ Q - Q Հ 4 554 – 4 438 Աշխատանքի արտադրողականության III փոփոխությունը ∆Մ Հ Q1 - Q Հ 4 700 – 4 554 Համընդհանուր ցուցանիշի շեղումը

Արդյունք Հ116 Հ146 Հ59

Շղթայական տեղադրումների եղանակով կատարված վերլուծության արդյունքներով՝ քննարկված բոլոր գործոնների ազդեցության չափերի հանրահաշվական գումարը համարժեք է համընդհանուր ցուցանիշի շեղման գումարին (Հ59 հազ. դրամ): Շղթայական տեղադրումների եղանակի հիմնական նշանակությունն այն է, որ վերլուծության ժամանակ հնարավորություն է ստեղծվում ուսումնասիրվող գործոնները դասակարգել ըստ դրական կամ բացասական ազդեցության բնույթի: Բացի այդ, այս եղանակի օգնությամբ հնարավոր է պարզել համընդհանուր ցուցանիշի ընդհանուր շեղման ն դրա վրա ազդող գործոնային արդյունքների կապը: Տնտեսական գործունեության վերլուծության կարնորագույն խնդիրներից է հաշվարկների փոխկապակցված իրականացումը ն դրանց արդյունքների ներկայացումը հաշվեկշռված տեսքով, որը լուծվում է նան շղթայական տեղադրումների եղանակի կիրառման միջոցով:

29.6. ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԵՂԱՆԱԿԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

Շղթայական տեղադրման եղանակի տարատեսակներից է տարբերությունների եղանակը, որի դեպքում հաշվարկների հիմքում դրվում են ուսումնասիրվող գործոնՏարբերությունների եղանակը ների բազիսային ն փաստացի մեծությունների տարբերությունները: Համընդհանուր կիրառելիս ցուցանիշի ընդհանուր շեղման վրա յուրաքանչյուր գործոնի տարբերության (փոփոխշեղման մեծուման) ազդեցության չափը որոշվում է այն նույն հերթականությամբ, ինչ որ՝ շղթաթյունը յական տեղադրումների եղանակի դեպքում, միայն այն տարբերությամբ, որ շեղման ստացվում է անմիջապես մեծությունը ստացվում է անմիջապես յուրաքանչյուր հաշվարկից հետո` առանց յուրաքանչյուր նախորդ հաշվարկի արդյունքը համադրելու: հաշվարկից Նախորդ պարագրաֆի աղյուսակ 29.3-ում ներկայացված են քննարկվող գործոհետո` առանց նային ցուցանիշների փոփոխման բացարձակ մեծությունները, այսինքն` բազիսային ն նախորդ հաշվարկի փաստացի ցուցանիշների տարբերությունները: Օգտվելով այդ տարբերություններից, արդյունքը յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցության չափը համընդհանուր ցուցանիշի փոփոխման համադրելու: վրա որոշենք հետնյալ կերպ.  բանվորների միջին ցուցակային թվի կրճատման ազդեցությունը. -30 2 235 2 7,6 2 1,999 Հ -107 հազ. դրամ  տարվա աշխատօրերի թվի նվազման ազդեցությունը. -5 2 1 270 2 7,6 2 1,999 Հ - 96 հազ. դրամ  աշխատօրվա միջին տնողության ավելացման ազդեցությունը. Հ0,2 2 1 270 2 230 2 1,999 Հ 116 հազ. դրամ  մեկ աշխատողի ժամային միջին արտադրողականության ավելացման ազդեցությունը.

ԳԼՈՒԽ 22I2.

ՏԳՎ ԱՎԱՆԴԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Հ0,064 2 1 270 2 230 2 7,8 Հ Հ 146 հազ.դրամ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Տարբերությունների եղանակի կիրառմամբ քանակական գործոնի ազդեցության չափը որոշելիս այդ գործոնի շեղումը բազմապատկվում է որակական գործոնի բազիսային մեծությամբ, իսկ որակական գործոնի ազդեցության չափը որոշելիս այդ գործոնի շեղումը բազմապատկվում է քանակական գործոնի փաստացի մեծությամբ:

Տարբերությունների եղանակով իրականացված հաշվարկների արդյունքները համընկնում են շղթայական տեղադրումների եղանակով կատարված գործոնային վերլուծության արդյունքներին (տե՛ս աղյուսակ 29.5): Տնտեսական գործունեության վերլուծությունում տարբերությունների եղանակը հիմնականում կիրառելի է երկուսից ոչ ավելի գործոնների առկայության դեպքում, ն երբ վերլուծվող ֆունկցիան հանդես է գալիս արտադրյալի տեսքով: Նման դեպքում տարբերությունների եղանակն առավել հեշտ կիրառելի է, երբ հաշվարկների հիմքում դրվում են հետնյալ մոտեցումները.  քանակական գործոնի ազդեցության չափը որոշելիս այդ գործոնի շեղումը բազմապատկվում է որակական գործոնի բազիսային մեծությամբ,  որակական գործոնի ազդեցության չափը որոշելիս այդ գործոնի շեղումը բազմապատկվում է քանակական գործոնի փաստացի մեծությամբ: Վերլուծության հաշվարկներն իրականացնելիս հաճախ օգտագործում են ոչ թե գործոնների տարբերությունների բացարձակ մեծությունները, այլ դրանց փոփոխման տոկոսաչափերը, որը կոչվում է տոկոսների տարբերությունների եղանակ: Այս դեպքում նախօրոք հաշվարկվում է յուրաքանչյուր գործոնի բազիսային մեծության նկատմամբ փաստացի մեծության փոփոխման տոկոսը: Այնուհետն, ըստ սահմանված հաջորդականության, որոշվում են տոկոսների միջն եղած տարբերությունները: Յուրաքանչյուր վերլուծվող գործոնի ազդեցության չափը որոշելիս տոկոսների տարբերությունները հերթականությամբ բազմապատկվում են համընդհանուր ցուցանիշի բազիսային բացարձակ մեծությամբ: Տոկոսների տարբերության եղանակով համախառն արտադրանքի ծավալի փոփոխման գործոնային վերլուծության իրականացման համար նախ հաշվարկենք յուրաքանչյուր գործոնի բազիսային մեծության նկատմամբ փաստացի մեծության փոփոխման տոկոսը (աղյուսակ 29.3), որը համապատասխանաբար կկազմի.  աշխատողների միջին թվի գծով. (1 270/1 300 2 100 ) Հ 97,699  աշխատած մարդ օրերի գծով. |(230 2 1 270) : (235 2 1 300)| 2 100 Հ 95,619  աշխատած մարդ ժամերի գծով. |(7,8 2 230 2 1 270) : (235 2 1300)| 2 100 Հ 98,129  արտադրանքի ծավալի գծով. (4 700 : 4 641) 2 100 Հ 101,279 Այնուհետն, հաշվարկված տոկոսների տարբերությունների ն համընդհանուր ցուցանիշի բազիսային մեծության (4 641 հազ. դրամ) օգնությամբ որոշենք յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցության չափը համախառն արտադրանքի մեծության փոփոխման վրա: Աշխատողների միջին ցուցակային թվի կրճատման ազդեցությունը. (97,68 – 100) 2 4 641 Հ - 107 հազ. դրամ Աշխատած մարդ օրերի կրճատման ազդեցությունը. (98,12 – 95,61) 2 4 641 Հ Հ116 հազ. դրամ Աշխատանքի արտադրողականության փոփոխման ազդեցությունը. (101,27 – 98,12) 2 4 641 Հ Հ146 հազ. դրամ Փաստորեն, ինչպես բացարձակ, այնպես էլ հարաբերական մեծությունների հիման վրա կիրառվող տարբերությունների եղանակի դեպքում ստացվեցին նույն արդյունքները:

ԳԼՈՒԽ 22I2.

ՏԳՎ ԱՎԱՆԴԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

29.7. ԳՈՐԾՈՆԱՅԻՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ԻՆՏԵԳՐԱԼԱՅԻՆ ԵՂԱՆԱԿԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

Առավելությունների հետ մեկտեղ՝ շղթայական տեղադրումների եղանակն ունի որոշ թերություններ, որոնք պետք է հաշվի առնվեն տնտեսական գործունեության վերլուծության ժամանակ: Շղթայական Առաջին. գործոնների ազդեցության որոշման հաշվարկների արդյունքները տեղադրումների ժամանակ պայմանավորված են ֆունկցիոնալ կապը ներկայացնող բանաձնում դրանց դասավերլուծվող վորման հաջորդականությունից: ցուցանիշի Երկրորդ. համընդհանուր ցուցանիշի փոփոխման գործում ակտիվ դեր է վերափոփոխման գործում ակգրվում որակական գործոնին: տիվ դեր է Օրինակով ցույց տանք շղթայական տեղադրումների եղանակի կիրառման արվերագրվում դյունքների շեղումները տեղադրումների հաջորդականության կամայական փոփոխորակական ման դեպքում: գործոնին: Տեղամասում թողարկվող արտադրանքի նախահաշիվը սահմանվել է 300 հազ. դրամ, իսկ փաստացի թողարկումը կազմել է 350 հազ. դրամ: Որոշենք տեղամասում սահմանված նախահաշվի 50 հազ. դրամով (350 - 300) գերակատարման վրա աշխատողների թվաքանակի (2) ն աշխատանքի արտադրողականության (Y) փոփոխման ազդեցությունը: Ընդ որում, աշխատողների թվաքանակը պլանով սահմանված է եղել

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

15 մարդ (20), իսկ փաստացի կազմել է 13 մարդ (21): Աշխատանքի արտադրոԴՐՈՒՅԹ ղականությունը նախահաշվով ն փաստացի համապատասխանաբար կազմել է 20 000 դրամ (300 : 15) ն 26 923 դրամ (350 : 13): Շղթայական Վերլուծվող ցուցանիշների կապը ներկայացնող ֆունկցիան նախահաշվային ն տեղադրումների հաջորփաստացի կտրվածքով կունենա հետնյալ տեսքը. f0 Հ 20 2 Y0 ն f1 Հ 21 2 Y1 դականության Համաձայն շղթայական տեղադրումների եղանակի` աշխատողների թվաքանակի փոփոխման փոփոխման ազդեցությունը (քանակական գործոն) կորոշվի այսպես. դեպքում միննույն Ճ2 Հ (21 2 Y0) – (20 2 Y0) Հ 260 000 – 300 000 Հ - 40 000 գործոնային Իսկ աշխատանքի արտադրողականության փոփոխության ազդեցությունը ցուցանիշի թողարկման ծավալի վրա (որակական գործոն) կկազմի. վերլուծության Ճ7 Հ (21 2 Y1) – (21 2 Y0) Հ 350 000 – 260 000 Հ Հ 90 000 ժամանակ ստացվում Հաշվարկների արդյունքների ճշտությունը փաստվում է համընդհանուր ցուցանիշի են տարբեր ընդհանուր շեղման ն վերլուծվող գործոնների ազդեցության չափի հանրահաշվական արդյունքներ: գումարի համարժեքությամբ: Սակայն շղթայական տեղադրումների հաջորդականության փոփոխման դեպքում ստացվում են գործոնների ազդեցության չափերի այլ արդյունքներ: Այսպես, նախ փոխարինենք աշխատանքի արտադրողականության նախահաշվային մեծությունը փաստացիով ն հետո միայն աշխատողների թվաքանակի ցուցանիշի տեղադրում կատարենք: Այս դեպքում արդեն աշխատանքի արտադրողականության ազդեցության չափը կկազմի. (20 2 Y1) – (20 2 Y0) Հ 403 847 – 300 000 Հ Հ 103 847 Իսկ աշխատողների թվաքանակի փոփոխման ազդեցության չափը համախառն ցուցանիշի վրա կկազմի. (21 2 Y1) – (2ճ 2 Yէ) Հ 350 000 – 403 847 Հ - 53 847 Այսպիսով, իրականացվող շղթայական տեղադրումների հաջորդականության փոփոխման դեպքում միննույն գործոնային ցուցանիշի վերլուծության ժամանակ ստացվում են տարբեր արդյունքներ: Այսպես, մի դեպքում, վերլուծվող ցուցանիշի շեղման վրա աշխատողների թվաքանակի փոփոխության ազդեցությունը կազմեց 400 հազ., մյուս դեպքում` 53,8 հազ. դրամ: Նույնը վերաբերում է նան աշխատանքի արտադրողականության գործոնին: Գործնականում, շղթայական տեղադրումների եղանակի կիրառումը տնտեսական

ԳԼՈՒԽ 22I2.

ՏԳՎ ԱՎԱՆԴԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

գործունեության վերլուծությունում բարդանում է այն դեպքում, երբ ֆունկցիոնալ կապը ներկայացնող բանաձնում ընդգրկվում են մի շարք քանակական ու որակական գործոններ, որոնց դասակարգումը «առաջնայինի» ն «երկրորդականի» դժվարին Վերլուծվող ցուցանիշները խնդիր է դառնում: հաճախ Հետնաբար, վերլուծական աշխատանքներում սահմանափակվում է շղթայական այնպիսի որաեղանակների կիրառման ոլորտը, քանի որ բարդ տնտեսական երնույթների ուսումկական բնույթ նասիրման ժամանակ ընդգրկված բազմաթիվ գործոնները որակականի ն ծավաեն ունեում, որ փաստորեն լայինի ստորաբաժանելուն երբեմն սուբյեկտիվ մոտեցում է ցուցաբերվում, որը անհնար է նվազեցնում է վերլուծության արդյունքների հավաստիությունը: դառնում Վերլուծվող ցուցանիշները հաճախ այնպիսի որակական բնույթ են ունեում, որ դրանք «առաջփաստորեն անհնար է դառնում դրանք «առաջնային» կամ «երկրորդական» կարգի նային» կամ «երկրորդասահմանազատելը: Ինչու է գործոնային վերլուծության դեպքում մեկ կգ մանվածքից կան» կարգի ստացված գործվածքը, որպես կանոն, դիտվում որպես որակական ցուցանիշ, իսկ սահմանազահաստոց-ժամում թողարկված մանվածքը` քանակական ցուցանիշ: Կամ մեկ հաստոցտելը: ժամում ստացված արտադրանքի քանակը հանդես է գալիս որպես որակական ցուցանիշ, իսկ մեկ ժամվա ընթացքում բանվորի կողմից սպասարկված հաստոցների քանակը` որպես քանակական ցուցանիշ: Բացի այդ, շղթայական տեղադրումներով վերլուծություն իրականացնելիս ակտիվ դերը վերագրվում է որակական գործոնին: Վերլուծության ինդեքսային եղանակը

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

քննարկելիս առանձնացված հաշվարկով ենթաինդեքսներով արդյունքները առաջացԴՐՈՒՅԹ նում էին մնացորդային շեղում (տե՛ս պարագրաֆ 2.4), որը վերաբերում էր միաժամանակ քանակային ն գործոնային շեղումներին: Սակայն շղթայական տեղադրումՄնացորդային ներով ենթաինդեքսներ հաշվարկելիս մնացորդային շեղում չէր ձնավորվում, քանի որ շեղման հիմնավոր վերջինս անհիմն կերպով ամբողջովին վերագրվում էր որակական գործոնին: բաշխումը քաԱյսպես, եթե վերոհիշյալ օրինակում չկատարվի շղթայական տեղադրում, ապա նակական ն յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցությունը թողարկման ծավալի վրա կկազմի. որակական  աշխատողների թվաքանակի փոփոխման ազդեցությունը. գործոնների միջն 13 2 20 000 - 15 2 20 000 Հ - 40 000 կատարվում է  աշխատանքի արտադրողականության փոփոխման ազդեցությունը. վերլուծության 15 2 26 923 - 15 2 20 000 Հ Հ 103 847 ինտեգրալային եղանակի Ստացվում է այնպես, որ երկու գործոնների ազդեցության հանրահաշվական կիրառմամբ: գումարը համարժեք չի դառնում վերլուծվող ցուցանիշի ընդհանուր Հ 50 000 դրամ շեղմանը, ն ձնավորվում է -13 847 դրամի մնացորդային շեղում |-50 000 - (103 847– 40 000)|: Ընդ որում, եթե առանձնացված հաշվարկի եղանակով քանակական գործոնի ազդեցության նույն արդյունքն է ստացվում (-40 000), ապա որակական գործոնի ազդեցության չափը (Հ103 847) տարբերվում է շղթայական տեղադրումների հաշվարկից (Հ90 0000), քանի որ վերջին դեպքում որակական գործոնին ակտիվ դեր է վերագրվում: Շղթայական տեղադրումների արդյունքում, մնացորդային շեղումը (– 13 847), որը երկու գործոնների միաժամանակյա ազդեցության հետնանք է, անհիմն կերպով ամբողջովին վերագրվում է միայն որակական գործոնին: Մնացորդային շեղման հիմնավոր բաշխումը քանակական ն որակական գործոնների միջն կատարվում է վերլուծության ինտեգրալային եղանակի կիրառմամբ: Շղթայական տեղադրումների եղանակի տեսության հետագա կատարելագործումը գործնականում հանգեցրեց վերլուծության ինտեգրալային եղանակի կիրառման, որի դեպքում վերլուծվող ցուցանիշի փոփոխման վրա տարբեր գործոնների ազդեցության չափը հաշվարկվում է լրիվ դիֆերենցիալի բանաձնի օգնությամբ: f Հ f(2,7) ֆունկցիայի համար այն կունենա հետնյալ տեսքը. I

I

քf Հ f 2 . d2 Հ f 7 . d7 Վերլուծության ինտեգրալային մեթոդի կիրառումը ցույց տանք

վերոնշյալ

ԳԼՈՒԽ 22I2.

ՏԳՎ ԱՎԱՆԴԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

օրինակի օգնությամբ, որտեղ` f Հ f(2,7) Հ 2 . 7: Հետնաբար, Ճ2 ն Ճ7 գործոնների ազդեցության չափի որոշման բանաձները կներկայացվեն հետնյալ տեսքով. ∆x × ∆y ∆x × ∆y Ճ X = y 0 × ∆x + Ճ y = x 0 × ∆y + Հետնաբար, աշխատողների թվաքանակի կրճատման հետնանքով թողարկված արտադրանքի ծավալի նվազումը կկազմի. (−2 × 6923) ∆x × ∆y Ճ X = y 0 × ∆x + = 20000 x (−2) + = -46923 դրամ Իսկ արտադրանքի թողարկման աճը, ի հաշիվ աշխատանքի արտադրողականության ավելացման, կկազմի.

4y = x0 × ∆x +

∆x × ∆y (−2 × 6923) = 15 × 6923 + = +96923 դրամ Վերլուծության արդյունքները

Ցուցանիշ

ինտեգրալային մեթոդով

շղթայական տեղադրումներով

Տարբերությունը

Թվաքանակ

– 46 923

- 40 000

- 6 923

Արտադրողականություն

Հ96 923

Հ 90 000

- 6 923

Մնացորդային շեղումը

- 13 846

Երկու գործոնների ազդեցության չափի հանրահաշվական գումարը համարժեք է ընդհանուր ցուցանիշի շեղման մեծությանը. Հ50 000 Հ (Հ96 923 – 46 923): Վերլուծության ինտեգրալային մեթոդի կիրառման դեպքում տեղադրումների հաջորդականության փոփոխությունն արդեն չի ազդում ստացվող արդյունքների վրա: Բացի այդ, մնացորդային շեղումը (մեր օրինակում՝ – 13 847), որը հանդես էր գալիս որպես որակական ն քանակական գործոնների միաժամանակյա ազդեցության արդյունք, ոչ թե ամբողջովին վերագրվում է միայն որակական գործոնին, այլ բաշխվում է քանակական ն որակական գործոնների միջն:

29.8. ՀԱՇՎԵԿՇՌԱՅԻՆ ԵՂԱՆԱԿԸ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

Տնտեսական գործունեության վերլուծությունում հաշվեկշռային եղանակը կիրառվում է այն դեպքում, երբ քննարկվող գործոնների միջն դիտվում է ֆունկցիոնալ փոխկապակցում` գումարի կամ տարբերության տեսքով: Հաշվեկշռային եղանակի սկզբունքները լայնորեն կիրառվում են տնտեսագիտական հաշվարկներում, երբ բնութագրվում է հասարակական արտադրությունն ու սպառումը, աշխատանքային ն նյութական ռեսուրսների բաշխումը՝ ըստ տնտեսության ճյուղերի ու տարածաշրջանների: Այդ ճանապարհով կազմվում են միջճյուղային հաշվեկշիռներ, որոնք բնութագրում են մակրոտնտեսության առանձին ճյուղերի փոխկապակցություններն ու զարգացման համամասնությունները: Հաշվեկշռային եղանակի օգնությամբ վերլուծվում է նան կազմակերպությունների ֆինանսական, աշխատանքային ու նյութական ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությունը, կատարվում է տնտեսության ակտիվների ու դրանց աղբյուրների հաշվեկշռում: Տնտեսական գործունեության վերլուծությունում հաշվեկշռային եղանակի

ԳԼՈՒԽ 22I2.

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

ՏԳՎ ԱՎԱՆԴԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

կիրառումը իրականացվում է հետնյալ քայլերով. Առաջին քայլ. կառուցվում է վերլուծվող ցուցանիշի ն այն ձնավորող գործոնների

հաշվեկշռային կապը, ՏԳՎ-ում հաշվեկշռային Երկրորդ քայլ. որոշվում են գործոնների բազիսային ցուցանիշներից փաստացի եղանակը ցուցանիշների շեղումները, կիրառվում է այն դեպքում, Երրորդ քայլ. կազմվում է հաշվարկված շեղումների հաշվեկշիռը, երբ քննարկվող Չորրորդ քայլ. շեղումների հաշվեկշռից դուրս է բերվում վերլուծվող ցուցանիշի գործոնների շեղումը, որն էլ բացահայտում է յուրաքանչյուր գործոնի ազդեմիջն դիտվում է ֆունկցիոնալ ցության չափը: փոխկապակԱյսպես, եթե հաշվեկշռային եղանակի կիրառմամբ կատարվում է իրացված փասցում` գումարի տացի արտադրանքի ձնավորման գործոնային վերլուծություն, ապա ընտրվում են կամ տարբերության իրացման ծավալի (Ւիր.) վրա ազդող գործոնները ն կառուցվում է դրանց հաշվետեսքով: կշռային կապը (առաջին քայլ): Որպես գործոններ այս դեպքում հանդես կգան պատրաստի արտադրանքի պահեստային սկզբնական (Ւս.պ.) ն վերջնական պաշարները (Ւվ.պ.), հաշվետու ժամանակաշրջանի պատրաստի արտադրանքի պահեստային մուտքերը (Ւմ.), այլ պատճառներով դուրս գրված ապրանքները (Ւդ.գ.): Թվարկած ցուցանիշներով ապրանքային հաշվեկշիռը կներկայացվի. Ւս.պ Հ Ւմ Հ Ւիր Հ Ւդ.գ Հ Ւվ.պ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Հաշվեկշռային եղանակի դեպքում նախ կառուցվում է վերլուծվող ցուցանիշի ն այն ձնավորող գործոնների շեղումների հաշվեկշռային կապը, որից հետո դուրս է բերվում վերլուծվող ցուցանիշի շեղումը, որն էլ բացահայտում է յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցության չափը:

Օգտվելով ապրանքային հաշվեկշռից, որոշենք նրանում ընդգրկված յուրաքանչյուր գործոնի փոփոխության ազդեցությունը վերլուծվող ցուցանիշի մեծության վրա: Եթե հաշվետու ամսում կազմակերպության իրացված արտադրանքի փաստացի մեծությունը կազմել է 3 476 հազ. դրամ` նախահաշվով սահմանված 3 547 հազ. դրամի փոխարեն, ապա 71 հազ. դրամով իրացման նախահաշվի թերակատարման պատճառների համար անհրաժեշտ է կազմել աղյուսակ ն նրանում ընդգրկել ապրանքային հաշվեկշռի ցուցանիշների նախահաշվային ն փաստացի մեծությունները (տե՛ս աղյուսակ 29.6): Շեղումների հաշվեկշռային կապը (քայլ երկրորդ) կներկայացվի այսպես. Հ10 – 100 Հ -20 – 71 Հ1 կամ - 71 Հ Հ10 – 100 Հ 20 -1 Աղյուսակ 29.6 Արտադրանքի իրացման ծավալի գործոնային վերլուծություն

Ցուցանիշի անվանումը Ապրանքների մնացորդը հաշվետու ամսվա սկզբին Թողարկված արտադրանքը Այլ պատճառներով դուրս գրված ապրանքներ Ապրանքների մնացորդը հաշվետու ամսվա վերջին Իրացված արտադրանք (ս.1 Հ ս.2 – ս.3 – ս.4)

Նախահաշիվ

Փաստացի

Շեղում (Հ,-)

Հ10

3 500

3 400

Հ1

3 547

3 476

Աղյուսակում ընդգրկված ապրանքային հաշվեկշռի ցուցանիշների նախահաշիվների փաստացի շեղումները ցույց են տալիս, որ հիմնականում իրացման նախահաշվի թերակատարման պատճառ են հանդիսացել հաշվետու ամսում թողարկվող արտադրանքի ծավալի 100 հազ. դրամով կրճատումը, ինչպես նան նախահաշվից հազար դրամով, այլ պատճառներով դուրս գրված պատրաստի արտադրանքի չափը (բնական կորուստ, փչացումներ ն այլն):

ԳԼՈՒԽ 22I2.

ՏԳՎ ԱՎԱՆԴԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Իր հերթին, իրացված արտադրանքի փաստացի մեծության վրա դրական են ազդել նախահաշվի նկատմամբ պատրաստի արտադրանքի սկզբնական մնացորդի 10 հազ դրամով ն նույն գործոնի վերջնական մնացորդի 20 հազ դրամով նվազումը: Կազմակերպությունների տնտեսական գործունեության համակողմանի վերլուծության գործում մեծ դեր է խաղում հաշվապահական հաշվեկշիռը: Հաշվեկշռային տեսքով նրանում ներկայացված ընթացիկ ակտիվներին ն դրանց ձնավորման աղբյուրներին, ոչ ընթացիկ ներդրումներին ն դրանց ֆինանսավորման աղբյուրներին, սեփական կապիտալի կառուցվածքին վերաբերող տեղեկատվությունը հաշվեկշռային հիմքով վերլուծելիս տրվում է կազմակերպության ֆինանսական դրության գնահատականը: Մասնավորապես, հաշվեկշռային եղանակով որոշվում է սեփական ընթացիկ ակտիվների ապահովվածությունը, վարկավորման արդյունավետությունը, գնահատվում են դրամական միջոցների հոսքերը:

29.9. ՀԱՄԵՄԱՏՈՒՄՆԵՐԻ ԵՂԱՆԱԿԸ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ ՏԳՎ-ն իրականացնում է ցուցանիշների համեմատում դինամիկայում ն վերլուծվող օբյեկտների համեմատում:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ցուցանիշների համեմատումը կատարվում է նախահաշիվների ն դինամիկ զարգացումների նկատմամբ համադրումներով:

Տնտեսական գործունեության վերլուծությունում համեմատումների կիրառման արդյունավետությունը մեծ չափով կախված է համեմատման մասշտաբից, այսինքն` համեմատման բազայի ճիշտ ընտրությունից ն համադրելիության պայմանների ապահովումից: Վերլուծության ընթացքում իրականացվում են տնտեսական տարբեր ցուցանիշների համեմատումներ: Գործնականում տարբերում են համեմատման հետնյալ ձները. ցուցանիշների համեմատում դինամիկայում ն վերլուծվող օբյեկտների համեմատում: Օբյեկտների համեմատման ժամանակ համադրվում են տարբեր կազմակերպությունների նմանօրինակ ցուցանիշները: Եթե համեմատվում են տարբեր կազմակերպությունների տնտեսական գործունեությունները, ապա օգտագործվում է ցուցանիշների համակարգ` բնութագրելով դրանց ֆինանսական կայունությունը, տնտեսավարման ակտիվությունը: Նման համեմատումները կարող են իրականացվել որոշակի ժամանակաշրջանի համար` միանվագ, կամ հաջորդաբար կրկնվելով: Համեմատման հիմնական ձներից է փաստացի ցուցանիշների համադրումը սահմանված նախահաշվի (պլանային առաջադրանքների) հետ: Պլանային առաջադրանքը տնտեսական գործունեության կառավարման կարնոր գործոններից է, քանի որ մշտական վերահսկողություն է իրականացվում դրա կատարման ընթացքի վրա, հայտնաբերվում են սահմանված նախահաշիվներից շեղումները ն պարզվում դրանց պատճառները: Փաստացի ն պլանային ցուցանիշների համեմատման ժամանակ հնարավորություն է ստեղծվում գնահատելու կազմակերպության տնտեսավարման ընթացքը: Ընդ որում, համեմատման որակը կախված է համադրման հիմքից` տվյալ դեպքում՝ սահմանված նախահաշվից: Եթե նախահաշիվն արդեն իսկ ընդգրկում է ռեզերվներ, ապա անարդյունավետ է հանդես գալիս փաստացի ցուցանիշների հետ համադրվելիս: Այդ իսկ պատճառով, ՏԳՎ-ի խնդիրն է նան կազմակերպությունների գործունեության գծով սահմանված նախահաշիվների հիմնավորվածության գնահատումը: Տնտեսական գործունեության վերլուծությունում կատարվում է նան ցուցանիշների համեմատում դինամիկայում: Ընդ որում, համեմատման հիմքերն այս դեպքում անցյալ ժամանակաշրջանի տվյալներն են, որոնք թույլ են տալիս բացահայտել վերլուծվող ցուցանիշի փոփոխման միտումները: Նման պարագայում համեմատման որակը կախված է նան համեմատման ժամանակաշրջանի ճիշտ ընտրությունից: Ընթացիկ վերլուծության ժամանակ համեմատման համար հիմք են մեկ եռամսյակից մինչն մեկ

ԳԼՈՒԽ 22I2.

ՏԳՎ ԱՎԱՆԴԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

տարվա գործունեությունը, երբ բացահայտվում են կարճաժամկետ գործունեության ընթացքում թույլ տրված թերացումները կամ տնտեսավարման հաջողությունները: Օպերատիվ վերլուծության ժամանակ համեմատումների ընդգրկման ժամկետը չպետք է տասը օրից ավելի լինի, այլապես սահմանված նախահաշիվների ն փաստացի արդյունքների համադրումից ձնավորված շեղումների տեղեկատվությունը

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

կկորցնի իր օգտակարությունը: Հեռանկարային վերլուծության դեպքում համեմաԴՐՈՒՅԹ տումները իրականացվում են մի քանի տարիների կտրվածքով՝ վերլուծվող ցուցանիշՀիմնավոր ների փոփոխման միտումները հայտնաբերելու ն դրանք ապագա ժամանակաշրջանի համեմավրա տարածելու համար: Իհարկե, այս դեպքում համեմատումները ճշգրտվում են հետումներ ռանկարային գործունեության անորոշությամբ պայմանավորված հավանականության կատարելու նախապայման- գործակիցներով: ներն են՝ ցուցաՎերլուծության համեմատման եղանակի կիրառման արդյունավետությունը մեծ չանիշների փով կախված է ցուցանիշների համադրելիության որակի ապահովումից ն հետնաբար միննույն հաշվի են առնվում այն հանգամանքները, որոնք ապահովում են քննարկվող համադրելիության դաշտում ցուցանիշների համադրելիության դաշտ: գտնվելը ն հաԱյսպես, արտադրական տեղամասի ծախսերի նախահաշվային արժեքը սահմանմեմատման ժավել է 85 հազ. դրամ, իսկ փաստացի մեծությունը կազմել է 86 հազ. դրամ: Վերլուծվող մանակահատժամանակահատվածում տեղամասում արտադրանքի թողարկման պլանային առավածի ճիշտ ընտրությունը: ջադրանքը կատարվել է 1039-ով: Տեղամասի նախահաշվային ն փաստացի ծախսերը համադրելիության դաշտում չեն, քանի որ տեղի է ունեցել թողարկման առաջադրանքների 39-ով գերակատարում: Հետնաբար, նախքան համեմատում կատարելը, ծախսերի նախահաշվային արժեքը պետք է վերահաշվարկվի պլանային առաջադրանքների գերակատարման աստիճանով, որպեսզի ապահովվի պլանային ու փաստացի ցուցանիշների համադրելիություն: Տեղամասում արտադրության ծախսերի մի մասը փոփոխուն բնույթ ունի ն աճում է թողարկվող արտադրանքի ծավալների մեծացմանը զուգընթաց, ուստի անհրաժեշտություն է ծագում ծախսային նախահաշիվը ներկայացնել այնպես, որ գործի թողարկման գերակատարման պայմաններում: Վերլուծվող արտադրամասի համար հաշվարկված է, որ արտադրական ծրագրի մեկ տոկոս ավելացման դեպքում ամորտիզացիոն հատկացումներն աճում են 0,19-ով, նյութական ծախսերը` 0,99-ով, աշխատավարձը` 0,79-ով, էներգետիկ ծախսերը` 0,89-ով, օժանդակ նյութերը` 0,39-ով: Եթե թվարկված ծախսերը՝ 85 հազ. դրամ, նախահաշվում կազմում են համապատասխանաբար 25 000, 28 000, 15 000, 5 000 ն 12 000, ապա տեղամասում արտադրական ծախսերի նախահաշիվը, վերահաշվարկված պլանային առաջադրանքի կատարման աստիճանով, կներկայացվի աղյուսակ 29.7-ում: Այսպիսով, եթե վերլուծվող ցուցանիշները համեմատման միննույն դաշտում են, այսինքն` հաշվի է առնվում արտադրության ծրագրի կատարման աստիճանը, ապա վերլուծվող տեղամասում վերլուծվող ժամանակաշրջանում արձանագրվում է ոչ թե ծախսերի գերածախս՝ մեկ հազար դրամով (86 000 - 85 000), այլ ընդհակառակը` 374 դրամի (86 000 – 86 374) տնտեսում:

ԳԼՈՒԽ 22I2.

ՏԳՎ ԱՎԱՆԴԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Աղյուսակ 29.7 Արտադրական ծախսերի նախահաշվի վերահաշվարկը Ծախսերի անվանումը

Նախահաշիվ

Ճշտման գործակից

Նախահաշվի վերահաշվարկ

Ճշտված նախահաշիվ

Ամորտիզացիա Հիմնական նյութեր

25 000 28 000

0,1 0,9

(1 Հ 0,0320,1) 2 25 000 (1 Հ 0,0320,9) 2 28 000

25 075 28 756

Օժանդակ նյութեր Աշխատավարձ

12 000 15 000

0,3 0,7

(1 Հ 0,0320,3) 2 12 000 (1 Հ 0,0320,7) 2 15 000

12 108 15 315

էներգիա Ընդամենը

5 000 85 000

0,8 -

(1 Հ 0,0320,8) 2 5 000

5 120 86 374

1. Որո՞նք են տնտեսական գործունեության վերլուծության ավանդական եղանակների առանձնահատկությունները (29.1): 2. Խմբավորե՛ք տնտեսական գործունեության վերլուծությունում կիրառվող հարաբերական մեծությունները (29.2): 3. Որո՞նք են խմբավորումների առաջադրվող մեթոդաբանական հիմնական պահանջները (29.3): 4. Ինչպե՞ս է իրականացվում համընդհանուր ինդեքսի տրոհումը (29.4): 5. Ինչո՞վ են միմյանցից տարբերվում առանձնացված հաշվարկով ն շղթայական տեղադրումներով որոշված ինդեքսները գործոնների ազդեցությունը որոշելիս (29.4): 6. Թվարկե՛ք շղթայական տեղադրումների եղանակի կիրառման քայլերը (29.5): 7. Որո՞նք են տարբերությունների եղանակի հաշվարկային սկզբունքները (29.5): 8. Որո՞նք են շղթայական տեղադրումների թերությունները վերլուծական հաշվարկներում (29.7) 9. Որո՞նք են գործոնային վերլուծության ինտեգրալային եղանակի առավելությունները (29.7): 10. Ինչպիսի՞ քայլերով է իրականացվում հաշվեկշռային եղանակով գործոնային վերլուծությունը (29.8): 11. Որո՞նք են հիմնավոր համեմատումներ կատարելու նախապայմանները (29.9)

ԳԼՈՒԽ 222.

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

ԳԼՈՒԽ 222. ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ

ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Գլխի բովանդակությունը • • • • • • • •

Տնտեսամաթեմատիկական մեթոդներ Գրաֆիկների օգտագործումը վերլուծությունում Կորելյացիոն վերլուծություն Խաղերի տեսության մեթոդ Մասսայական սպասարկման տեսություն Գծային ծրագրավորում Հավանական իրավի×ակների վերլուծություն Դիֆերենցիալներով վերլուծություն

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է.  դասակարգել ՏԳՎ-ում կիրառվող մաթեմատիկական եղանակները, ընդգծել դրանց օգտագործման առանձնահատկությունները վերլուծությունում,  կիրառել գծանկարները վերլուծական հաշվարկներում, համեմատության, ռազմավարական գնահատումներում,  բացահայտել ստոխաստիկ կապերի սերտության աստիճանը, կազմել ռեգրեսիոն հավասարումներ ն դրանք օգտագործել հեռանկարային վերլուծությունում,  ներկայացնել որոշումների կայացման տարբերակներ ն կատարել դրանց օպտիմալացում՝ առավելագույն շահույթի ստացման նպատակով,  որոշումներ կայացնել նվազագույն ծախսերով սպասարկման առավելագույն որակ ապահովող տարբերակների ընտրության հարցում,  լուծել օպտիմալացման խնդիրներ սահմանափակ ռեսուրսների դեպքում,  կառուցել որոշումների ծառ ն այն օգտագործել անորոշության պայմաններում ռազմավարական վերլուծություն իրականացնելիս,  ածանցյալների կիրառմամբ որոշել տնտեսական ֆունկցիոնալ կապերի առավելագույն կամ նվազագույն արժեքները:

30.1. ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ ՄԵԹՈԴՆԵՐԻ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ի տարբերություն ավանդական եղանակների, մաթեմատիկական մեթոդները համեմատաբար ավելի ուշ կիրառվեցին տնտեսական վերլուծության համակարգում: Վերլուծական աշխատանքներում տնտեսամաթեմատիկական մեթոդների կիրառման նախապայմաններ հանդիսացան տեղեկատվական տեխնոլոգիաների կիրառումն ու կիրառական մաթեմատիկայի օգտագործման շրջանակների ընդլայնումը: Տնտեսագիտության բնագավառում զարգացան այնպիսի ուղղություններ, որոնք ինտեգրեցին տնտեսական ն մաթեմատիկական ոլորտները: Որոշումների կայացման տեսությունը, մաթեմատիկական վիճակագրությունը, ֆունկցիոնալ վերլուծությունը, դիֆերենցիալները սկսեցին կիրառվել տնտեսագիտական ուսումնասիրություններում: Տնտեսական վերլուծության մաթեմատիկական մեթոդների շրջանակում ընդգրկված են գրաֆիկները, գծային ծրագրավորումը, մասսայական սպասարկման, խաղերի տեսությունը ն այլն: Վերլուծության տնտեսամաթեմատիկական մեթոդները բնութագրվում են հետնյալ առանձնահատկություններով. (8) վերլուծության ժամանակ հիմնականում շեշտը դրվում է տնտեսական երնույթի ոչ թե սահմանափակ, այլ համալիր ուսումնասիրման վրա,

ԳԼՈՒԽ 222.

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ ՏԳՎ-ում տնտեսամաթեմատիկական մեթոդների կիրառման նախապայմաններ հանդիսացան տեղեկատվական տեխնոլոգիաների կիրառումն ու կիրառական մաթեմատիկայի օգտագործման շրջանակների չի ընդլայնումը:

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

(Ե) տնտեսական փոխկապակցությունների առավել հիմնավոր արտացոլման նպատակով առանձին մոդելների կառուցման ելակետային նախապայմանները բազմազան բնույթ են կրում, (Շ) կառուցված մաթեմատիկական մոդելները ենթարկվում են տնտեսական կիրառման, երբ հաշվետու ն նախահաշվային տեղեկատվության մշակման հիման վրա որոշվում են տրված մոդելների քանակական պարամետրերը, (d) իրականացվում է տնտեսամաթեմատիկական մոդելների գործելիության համար անհրաժեշտ տեխնիկատնտեսական միասնական համակարգի ապահովում, (6) կատարվում է տնտեսական գործընթացի մաթեմատիկական մեթոդների պարբերաբար կատարելագործում` կապված տեղեկատվական տեխնոլոգիաների զարգացմամբ ուղեկցվող հաշվարկային հնարավորությունների հետ:

Տնտեսական վերլուծությունում մաթեմատիկական մեթոդների զարգացումը բնավ նշանակում, որ տեղեկատվական տեխնոլոգիաների զարգացման բուռն ժամանակաշրջանում ՏԳՎ-ի ավանդական եղանակների հնարքները սպառում են իրենց: Ներկայումս, տնտեսական վերլուծությունում ինչպես ավանդական, այնպես էլ մաթեմատիկական մեթոդները լավագույնս զուգակցում են: Ավելին, գործնականում հաճախ տնտեսական վերլուծության հաշվարկների ավելորդ «ակադեմիացումը» կամ «մաթեմատիկական բարդացումը» չեն նպաստում վերլուծական աշխատանքների արդյունավետության բարձրացմանը ն լրացուցիչ բարդություն են ստեղծում: Հետնաբար վերլուծական մաթեմատիկական ապարատը գործի է դրվում միայն խիստ անհրաժեշտության դեպքում, քանի որ դրա կիրառումը ուղեկցվում է ոչ միայն բարդ հաշվարկներով, այլն տեղեկատվության մշակման էական ծախսերով: Տնտեսական երնույթների բարդ բնույթը թույլ չի տալիս ձնական մոտեցում ցուցաբերել վերլուծական աշխատանքների նկատմամբ: Տնտեսական վերլուծության խնդիրները լուծելիս չպետք է հիմնվել «ունիվերսալ» մաթեմատիկական մոդելի վրա:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

Վերլուծությունում կիրառվող օպտիմալացման մոդելները անհրաժեշտ է ոչ միայն ԴՐՈՒՅԹ զուգակցել մաթեմատիկական եղանակների հետ, այլն կիրառել ավանդական եղանակներ, որոնք երբեմն առավել ճշգրիտ են հաշվի առնում ուսումնասիրվող տնտեսաՏնտեսամաթեմատիկական կան երնույթների առանձնահատկությունները: մեթոդներն ու Տնտեսամաթեմատիկական մեթոդներն ու ավանդական եղանակները միաժամաավանդական նակ են կիրառվում տնտեսական վերլուծության համակարգում` լրացնելով մեկը եղանակները միաժամանակ մյուսին: Այսպես, կորելյացիոն վերլուծության դեպքում մաթեմատիկական ապարատի կիրառման հետ մեկտեղ օգտագործվում են վերլուծության այնպիսի ավանդական են կիրառվում տնտեսական եղանակներ, ինչպիսիք են խմբավորումն ու համեմատումը: Նույնը վերաբերում է վերլուծության խաղերի տեսության ն մասսայական սպասարկումների մեթոդներին, որոնք լայնորեն համակարգում` կիրառում են համեմատության եղանակի տարրեր: լրացնելով մեկը մյուսին: Տնտեսամաթեմատիկական մեթոդները վերլուծությունում օգտագործվում են օպտիմալացման խնդիրների լուծման, ստոխաստիկ կապերի ուսումնասիրման, անորոշության պայմաններում որոշումների կայացման, տնտեսավարման արդյունավետության ռեզերվների բացահայտման ժամանակ: Դրանցից յուրաքանչյուրի համառոտ բնութագրումն ու կիրառման ոլորտը ներկայացված են այս գլխի հաջորդ պարագրաֆներում:

ԳԼՈՒԽ 222.

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

30.2. ԳՐԱՖԻԿՆԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

Գրաֆիկական եղանակների օգտագործումը թույլ է տալիս տնտեսական գործունեության վերլուծությունում երկրաչափական տեսքով արտահայտել ֆունկցիոնալ կապերը ուսումնասիրվող երնույթների միջն: ՏԳՎ-ում օգտագործվում են տարբեր

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ գրաֆիկներ` համեմատության դիագրամներ, ժամանակագրական շարքերի դիագրամներ, կորելյացիոն դաշտի գրաֆիկներ ն այլն: Վերլուծությունում հատկապես լայՏԳՎ-ում գրանորեն կիրառվում են համեմատության դիագրամները` նախահաշվային, բազիսային ն ֆիկական փաստացի ցուցանիշները համադրելիս: եղանակների օգտագործումը Գրաֆիկները տնտեսական վերլուծությունում լայնորեն կիրառվում են նան ցութույլ է տալիս ցանիշների բաշխման բնույթը գնահատելիս: Նման դեպքերում կիրառելի է Լորենցի երկրաչափակորը, որը ցույց է տալիս համաչափ բաշխումից փաստացի բաշխման շեղման չափը: կան տեսքով Որքան մեծ է Լորենցի կորի ճկումը համաչափ բաշխման ուղղից, այնքան ակնառու արտահայտել ֆունկցիոնալ է անհամաչափությունը: կապերը Օրինակ, 2002 թ. առնտրային կազմակերպությունը տարածք էր վարձել հանրաուսումնասիր2 խանութի շենքում, 1 200 մ չափով՝ 300 մ տրամադրելով 10 մլն դրամի սննդի վավող երնույթ2 ճառքին, 400 մ ՝ 4 մլն դրամի հագուստի վաճառքին ն 500 մ ՝ 2 մլն դրամի սպորտային ների միջն: գույքի վաճառքին: Կազմակերպության կառավարիչը որոշում է կայացրել, որ անարդյունավետ է օգտագործվել առնտրային տարածքը, ն նրանում կատարվել է շրջանառության ոչ համաչափ բաշխում: Այդ նկատառումով, 2003 թ. ապրանքաշրջանա2 ռությունը,՝ ըստ վարձված առնտրային տարածքի, կատարվել է հետնյալ կերպ. 100 մ տրամադրվել է 3 մլն դրամի սննդի վաճառքին, 50 մ ` 3 մլն դրամի հագուստի վաճառ2 քին ն 450 մ ` 4 մլն դրամի սպորտային գույքի վաճառքին:

Համաչափ բաշխման ուղիղ

Անհամաչափության դաշտ

Լորենցի կորը

Առնտրային տարածքի վերաբաշխումից հետո կազմակերպության մարքեթինգի կառավարիչը զեկուցել է, որ չնայած նախորդ տարվա համեմատությամբ առնտրի կրկնակի կրճատմանը, 2002թ. իրականացվել է ապրանքաշրջանառության համամասնական բաշխում: Զեկույցի հիմնավորվածությունը գնահատելու համար վերլուծվող երկու տարիների համար կառուցենք Լորենցի կորը` կատարելով հաշվարկներ աղյուսակ 30.1-ում:

ԳԼՈՒԽ 222.

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Աղյուսակ 30.1 Կազմակերպության ապրանքաշրջանառության բաշխումը՝ ըստ առնտրային տարածքների 2002 թ. տարածք

կուտակիչ

մ

կուտակիչ

մլն դրամ

կուտակիչ

սնունդ

300 25

հագուստ

400 33

սպորտ

500 42

100 450

մ

իրացում

մլն դրամ

տարածք

կուտակիչ

իրացում

Առնտրի ոլորտ

2003 թ.

ընդամենը 1200 100

600 100

Լորենցի կորը կառուցենք աղյուսակում հաշվարկված կուտակված տոկոսների օգնությամբ` միաժամանակ ներկայացնելով վերլուծվող երկու տարիների պատկերը:

2003 թ.

2002 թ.

100 9

Փաստորեն, 2002թ. համեմատությամբ կազմակերպության կողմից կազմակերպված՝ առնտրային ոլորտների բաշխումը ըստ զբաղեցրած տարածքների, 2002թ. դարձել է առավել համաչափ, քանի որ նվազել է անհամաչափության դաշտը: Սակայն գրաֆիկական վերլուծությունը վկայում է, որ կազմակերպությունը դեռնս հեռու է ըստ տարածքների առնտրային ոլորտի համաչափ բաշխումից, քանի որ երկու տարում էլ դիտվել է էական անհամաչափության դաշտ:

ԳԼՈՒԽ 222.

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Ծախսումներ ն եկամուտներ ֆ Հասույթ Ընդհանուր ծախսումներ

Փոփոխական ծախսումներ Հաստատուն ծախսումներ Ապահովության տիրույթ

Ծախսածածկման կետ

Բյուջետային կամ Արտադրություն (միավոր) փաստացի ծավալ

Ծախսածածկման ստանդարտ գծանկար Ծախսածածկման ստանդարտ գծանկարում պատկերվում են ընդհանուր ծախսումներն ու ընդհանուր հասույթը արտադրության տարբեր մակարդակներում, ն ցուցադրվում է գործարար ակտիվության այն մակարդակը, որի դեպքում ձնավորվում է զրոյական շահույթ ն վնաս: Գծանկարը կառուցվում է հետնյալ կերպ.  պատկերվում են հաստատուն ծախսումները՝ որպես հորիզոնական առանցքին զուգահեռ ուղիղ.  կոորդինատների սկզբնակետից կառուցվում են հասույթի ն փոփոխական ծախսումների ուղիղները.  ներկայացվում են ընդհանուր ծախսումները՝ որպես հաստատուն ն փոփոխական ծախսումների հանրագումար: Արտադրության կամայական ծավալի դեպքին համապատասխանող շահույթը կամ վնասը կարելի է ստանալ գծանկարից: Բազմապատկելով ծախսածածկմանը համապատասխանող իրացման ծավալը միավորի գնով՝ կարելի է ստանալ այն հասույթը, որն անհրաժեշտ է ծախսածածկումն ապահովելու համար: Գոյություն ունեն ծախսածածկման գծանկարի բազմաթիվ տարատեսակներ, որոնք ցուցադրում են ծախսումների, ծավալի ն շահույթի փոխկախվածությունը: Սակայն բարդ ն խճճված գծանկարներից պետք է խուսափել, քանի որ, եթե գծանկարը հեշտությամբ չի հասկացվում, ապա կորցնում է իր իմաստը: Ընդհանրապես ծախսածածկման գծանկարները առավելագույնս օգտակար են հետնյալ դեպքերում.  արտադրատեսակների ն ժամանակաշրջանների համեմատության, ինչպես նան փաստացի արդյունքները ն նախահաշիվները համեմատելիս,  հանգամանքների կամ նախահաշիվների փոփոխությունների ազդեցությունը ցուցադրելիս,  իրադարձությունների լայն պատկերը ներկայացնելիս:

ԳԼՈՒԽ 222.

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

30.3. ԿՈՌԵԼՅԱՑԻՈՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Տնտեսական վերլուծության ժամանակ ուսումնասիրվում են ոչ միայն գործոնային ուղղակի, այլն անուղղակի փոխկապակցություններ: Խմբավորման եղանակը ներկայացնելիս պարզեցինք, որ կարելի է փոխկապակցություն գտնել ուսումնասիրվող

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

գործոնների շարքերը վերլուծելիս: ԴՐՈՒՅԹ Վերլուծության խմբավորման եղանակի օգնությամբ բնութագրվում է արդյունՌեգրեսիոն քային հատկանիշի (Y) ն հատկանիշ գործոնների (2i) փոխներգործության մեխանիզվերլուծությունը մը, սակայն հնարավորություն չի ստեղծվում մաթեմատիկական տեսքով ներկայացուսումնասիրվող փոխկապ- նելու ցուցանիշների միջն գոյություն ունեցող ստոխաստիկ փոխկապվածությունները: վածությունԿապերի մաթեմատիկական ներկայացում կարելի է ստանալ կոռելյացիոն ն ները ներռեգրեսիոն վերլուծության միջոցով: Ռեգրեսիոն վերլուծությունը ուսումնասիրվող կայացնում է փոխկապվածությունները ներկայացնում է ֆունկցիայի տեսքով, որը արտահայտում է ֆունկցիայի տեսքով, որը արդյունքային հատկանիշի միջին արժեքի կախվածությունը մեկ կամ մի քանի արտահայտում հատկանիշ գործոններից. է արդյունքային Y22 Հ f(2, 2,…,ո) հատկանիշի Կոռելյացիոն ն ռեգրեսիոն վերլուծությունը իրականացվում է չորս փուլով, դրանք միջին արժեքի կախվածուեն. նախնական վերլուծությունը, տեղեկատվության հավաքագրումն ու մշակումը, թյունը մեկ մոդելների (ռեգրեսիոն հավասարումների) կառուցումը, մոդելների գնահատումն ու կամ մի քանի վերլուծությունը: հատկանիշ Օգտվելով աղյուսակ 30.2-ի տվյալներից ն կոռելյացիոն վերլուծության հնարքնեգործոններից: րից` հաշվարկենք աշխատանքի մեքենայացման մակարդակից (21) բետոնի կաղապարման ժամանակ բանվորի օրական արտադրողականության (Y) կախումն արտահայտող ռեգրեսիայի գծային հավասարման պարամետրերը ն կապի սերտության գործակիցը: Աղյուսակ 30.2 Աշխատանքի մեքենայացման աստիճանը ն բանվորների օրական արտադրողականությունը

Աշխատանքի մեքենայացման աստիճանը (9)

Օրական արտադրողա3 կանությունը (մ )

Աշխատանքի մեքենայացման աստիճանը (9)

Օրական արտադրողա3 կանությունը (մ )

3,0

5,0

6,5

2,5

4,8

6,8

5,7

6,6

2,8

6,3

4,7

7,9

4,2

4,6

2,0

4,2

5,3

4,8

6,5

5,8

5,1

4,9

5,5

4,3

3,0

6,4

3,6

7,0

4,5

7,1

ԳԼՈՒԽ 222.

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

6,7

4,4

5,6

5,1

5,2

5,0

3,2

6,1

5,4

5,9

4,5

3,8

5,5

4,6

2,5

3,4

6,2

5,5

4,1

5,9

Աղյուսակ 30.3 Զույգագծային ռեգրեսիայի հավասարման պարամետրերի որոշման գումարային հաշվարկ

Y

2Y

Y

3,0

1 225

105,0

9,0

6,5

3 481

383,5

42,25

4,8

1 936

211,2

23,04

5,5

4 489

368,5

30,25

5,9

3 249

336,3

34,8

Ընդամենը

2 800

171 536

14 752

1 337,96

Փոխկապվածության գծային ձնի դեպքում որպես սերտության ցուցանիշներ են հանդես գալիս դետերմինացիայի գործակիցը (r ) ն կոռելյացիայի գործակիցը (r): Նախ հաշվարկվում է կոռելյացիայի գործակիցը հետնյալ բանաձնի օգնությամբ.

n∑xy - ∑x∑y rՀ (n∑x2 – (∑x)2) (n∑y2 – (∑y)2) Ցուցանիշների փոխկապվածությունն արտահայտող կոռելյացիայի գործակիցը կարող է ընդունել -1-ից մինչն Հ1 արժեքները` ընդգրկելով նան 0-ն: Բացասական արժեքները ցույց են տալիս հակադարձ կապ, դրականները` ուղիղ կապ, r Հ 0 դեպքում գծային կապը բացակայում է, իսկ r Հ Հ,- 1 դեպքում վերլուծվող կապը գծային է: Օգտվելով կոռելյացիայի գործակցի բանաձնից, որոշենք բանվորների օրական աշխատանքի արտադրողականության ն աշխատանքի մեքենայացման մակարդակի ցուցանիշների միջն կապի սերտությունը, կիրառելով նան հաշվարկային աղյուսակ 3.3-ի տվյալները:

r=

50 × 14752 − 250 × 2800 (50 × 1337,96 − 250 2 ) × ( 50 × 171536 − 2800 2 )

= +0,6605

Բանվորների օրական աշխատանքի արտադրողականության ն աշխատանքի մեքենայացման մակարդակի փոխկապվածությունը արտահայ-

ԳԼՈՒԽ 222.

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Կոռելյացիայի գործակիցը կարող է ընդունել -1-ից մինչն Հ1 արժեքները` ընդգրկելով նան 0-ն: Բացասական արժեքները ցույց են տալիս հակադարձ կապ, դրականները` ուղիղ կապ, rՀ0 դեպքում գծային կապը բացակայում է, իսկ r Հ Հ,- 1 դեպքում վերլուծվող կապը գծային է:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ռեգրեսիայի հավասարումները օգտագործվում են հեռանկարային վերլուծության ժամանակ:

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

տող կոռելյացիայի դրական գործակիցը (Հ0,6605) ցույց է տալիս, որ քննարկվող ցուցանիշների միջն գոյություն ունի բավականին սերտ ուղղակի կապ: Աշխատանքի արտադրողականության միջին մակարդակի փոփոխությունը համեմատելով աշխատանքի մեքենայացման մակարդակի հետ, նկատում ենք, որ աշխատանքի մեքենայացման բարձրացմանը զուգընթաց բարձրանում է նան աշխատանքի արտադրողականությունը, որը միանգամայն օրինաչափ է: Սակայն վերլուծության ժամանակ քննարկվող ցուցանիշների փոխկապվածության բնույթը լիարժեք պարզաբանելու համար ոչ միայն կոռելյացիայի գործակցի օգնությամբ պետք է հաշվարկել կապի սերտությունը, այլն անհրաժեշտ է գոյություն ունեցող փոխկապվածությանը տալ ֆունկցիոնալ տեսք: Օգտվելով փոքրագույն քառակուսիների մեթոդից, հաշվարկենք աշխատանքի մեքենայացման մակարդակից բանվորների արտադրողականության կախումն արտահայտող ռեգրեսիայի գծային հավասարման պարամետրերը: Քննարկվող ցուցանիշների միջն ֆունկցիոնալ կապը արտահայտող 7 Հ 80 Հ 812 հավասարման պարամետրերի որոշումը, համաձայն փոքրագույն քառակուսիների մեթոդի, իրականացվում է հետնյալ համակարգի օգնությամբ.

80.ո Հ81∑2 Հ ∑7 80 . ∑2 Հ 81∑22 Հ ∑27

Տեղադրելով աղյուսակ 3.3-ի տվյալները վերոհիշյալ համակարգում` կստանանք որոնելի ռեգրեսիայի հավասարման պարամետրերը. 250 2 171 536 – 14 752 2 2 800 80 Հ Հ2,142 50 2 171 536 – 2 8002 2 800

81 Հ50 2 14 752 – 250 2 2 800

Հ0,051 502171 536 – 2 800 2 2800 Հետնաբար, աշխատանքի մեքենայացման մակարդակի ն բանվորի օրական արտադրողականության փոխկապվածությունն արտահայտող ռեգրեսիայի գծային հավասարումը կունենա հետնյալ տեսքը. 7 Հ 2,142 Հ 0,0512 Հաշվարկած ռեգրեսիայի հավասարումը կարելի է օգտագործել հեռանկարային վերլուծության ժամանակ, երբ, օրինակ, անհրաժեշտություն առաջանա որոշելու, թե արտադրության մեքենայացման էականորեն աճի պայմաններում որքան կկանխատեսվի արտադրողականության մակարդակը:

30.4. ԽԱՂԵՐԻ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԿԻՐԱՌՈՒՄԸ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

Խաղերի տեսությունը տնտեսական գործունեության վերլուծության համակարգում օգտագործվում է առավել շահութաբեր տնտեսավարման որոշումներ կայացնելիս: Այս մեթոդով տնտեսական գործունեության օպտիմալ տարբերակների ընտրության ժամանակ առաջանում են «կոնֆլիկտային» իրավիճակներ, որոնք, ըստ մաթեմատիկական ձնակերպման, հանդես են գալիս որպես խաղեր երկու, երեք կամ ավելի խաղացողների մասնակցությամբ: Տվյալ իրադրությունում յուրաքանչյուր խաղացողի նպատակը իր շահի առավելագույն սահմանին հասնելն է` ի հաշիվ մեկ այլ խաղացողի:

ԳԼՈՒԽ 222.

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Տնտեսական գործունեության օպտիմալ տարբերակների ընտրության ժամանակ առաջանում են «կոնֆլիկտային» իրավիճակներ, որոնք, ըստ մաթեմատիկական ձնակերպման, հանդես են գալիս որպես խաղեր` երկու, երեք կամ ավելի խաղացողների մասնակցությամբ:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Տնտեսական գործունեության վերլուծության խաղերի տեսության կիրառմանը նախորդում է խնդրի պայմանների հստակ ձնակերպումը, այսինքն՝ խաղի կանոնների ն խաղացողների քանակի որոշումը, խաղացողների կողմից ընտրվող հնարավոր ռազմավարությունների բնութագրումը, հնարավոր բոլոր եկամուտների ու կորուստների քննարկումը:

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Տնտեսական գործունեության վերլուծության խաղերի տեսության կիրառմանը նախորդում է խնդրի պայմանների հստակ ձնակերպումը, այսինքն` խաղի կանոնների ն խաղացողների քանակի որոշումը, խաղացողների կողմից ընտրվող հնարավոր ռազմավարությունների բնութագրումը, հնարավոր բոլոր եկամուտների ու կորուստների քննարկումը: Խաղի պայմանների կարնորագույն տարրերից է ռազմավարությունը, այսինքն՝ այն կանոնների համախումբը, որոնք, ելնելով խաղային իրավիճակից, որոշում են տվյալ խաղացողի ընտրությունը: Յուրաքանչյուր խաղացողի կողմից կիրառվող ռազմավարությունների թիվը կարող է լինել սահմանափակ ն անսահմանափակ, որից ելնելով, խաղերը նույնպես լինում են սահմանափակ ն անսահմանափակ բնույթի: Խաղերի տեսության մեթոդով տնտեսական խնդիրներ լուծելիս կիրառվում են գծային անհավասարությունների կամ հավասարությունների հիման վրա հանրահաշվական եղանակներ, դիֆերենցիալներ: Արտադրական կազմակերպություններում խաղերի տեսությունը կարելի է օգտագործել օպտիմալացման այնպիսի որոշումներ կայացնելիս, ինչպիսիք են՝ պաշարների ռացիոնալ մակարդակի ձնավորումը, որակյալ արտադրատեսակների թողարկման ընտրությունը ն այլն: Առաջին դեպքում հակասության մեջ են մտնում երկու միտում` արտադրության անխափան ընթացքի ապահովման նպատակով պաշարների առավելագույն մակարդակի ձնավորումը ն դրանց պահպանման նվազագույն ծախսերի իրականացումը: Երկու դեպքում էլ հակասության մեջ են գտնվում երկու միտում. մի կողմից` մեծաքանակ թողարկման ձգտումը ն մյուս կողմից` բարձրորակ արտադրանքի թողարկումը, որն ուղեկցվում է թողարկման ծավալի կրճատմամբ: Գյուղատնտեսությունում խաղերի տեսությունը օգտագործվում է այնպիսի տնտեսական խնդիրներ լուծելիս, երբ այս կամ այն իրադարձությունը հանկարծակիության բնույթ ունի (եղանակի կտրուկ փոփոխումներ, բույսերի հիվանդությունների տարածում ն այլն): Եղանակի փոփոխումները հաճախ անդրադառնում են նան արտադրական կազմակերպությունների գործունեության վրա: Օրինակ, մասամբ եղանակային պայմաններից է կախված այն ֆաբրիկայի արտադրանքի իրացման ծավալը, որը թողարկում է կանացի հագուստ ն կոստյումներ ն իր արտադրանքը ամբողջությամբ հանձնում սեփական ֆիրմային խանութ: Նախորդ դիտարկումների հիման վրա կարի ֆաբրիկան ապրիլ ն մայիս ամիսներին տաք եղանակի դեպքում իրացնում է 600 կոստյում ն 1975 հագուստ, իսկ ցուրտ եղանակի դեպքում` 625 հագուստ ն 1000 կոստյում: Միավոր հագուստի թողարկման ինքնարժեքը կազմում է 8 հազ դրամ, իսկ կոստյումինը` 27 հազ դրամ: Հագուստի իրացման գինն է 16 հազ, իսկ կոստյումինը` 48 հազ դրամ: Պահանջվում է որոշել թողարկման տեսականու այն լավագույն հարաբերակցությունը, որը, հաշվի առնելով եղանակի «քմահաճույքները», ֆաբրիկային կապահովի առավելագույն շահույթ: Տվյալ դեպքում, ֆաբրիկան իր արտադրությունը կազմակերպելիս կարող է կիրառել երկու ռազմավարություն: Մի դեպքում` թողարկման տեսականին որոշել տաք եղանակի համար («Ա» ռազմավարություն), մյուս դեպքում` ցուրտ եղանակի համար («Բ» ռազմավարություն): Տաք եղանակի դեպքում (եղանակի «Գ» ռազմավարություն) կազմակերպությունը կկիրառի «Ա» ռազմավարությունը ն, ամբողջությամբ իրացնելով արտադրանքը, կստանա առավելագույն շահույթ. 6002(48-27) Հ 1 9752(16 - 8) Հ 28 400 հազ. դրամ

ԳԼՈՒԽ 222.

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Եթե վաճառքն իրականացվի ցուրտ եղանակի դեպքում (եղանակի «Դ» ռազմավարություն), ապա կոստյումները կիրացվեն ամբողջությամբ, իսկ հագուստը` միայն 625 հատի սահմաններում: Այս դեպքում կազմակերպության շահույթը կկազմի. 6002(48 - 27) Հ 6252(16 - 8) – (1 975 – 625)2 8 Հ 6 800 հազ. դրամ Կազմակերպության «Բ» ռազմավարության ն եղանակի «Գ» ռազմավարության դեպքում արտադրանքի իրացումից ստացվող շահույթը կկազմի. 6002(48 - 27) Հ 6252(16 - 8) – (1 000 – 600)2 27 Հ 6 800 հազ. դրամ Ցուրտ եղանակի պայմաններում կազմակերպության կողմից «Բ» ռազմավարության կիրառման դեպքում իրացումից շահույթի մեծությունը կկազմի. 1 0002(48 - 27) Հ 6252(16 - 8) Հ 26 000 հազ. դրամ Եթե կազմակերպությունը (Ք1) ն եղանակը (Ք2) դիտվեն որպես խաղացողներ, ապա կկազմվի վճարման մատրիցա` հետնյալ տեսքով. Խաղացողներ Ք1 (կազմակերպություն)

«Ա» ռազմավ. «Բ» ռազմավ. հ82` ըստ սյուների

Ք2 (եղանակ) «Գ» «Դ» ռազմավ. ռազմավ. 28 400 6 800 6 800 26 000 28 400 26 000

հiո`ըստ տողերի 6 800 6 800 -

Վճարման մատրիցան ցույց է տալիս, որ Ք1 խաղացողը երբեք 6800 հազ դրամից պակաս շահույթ չի ստանա, իսկ եթե կազմակերպության ռազմավարությունը համընկնի եղանակի բարենպաստ պայմանների հետ, ապա իրացումից կստացվի 28 400 հազ կամ 26 000 հազ դրամի շահույթ: Եթե Ք1 խաղացողը միշտ կիրառի «Ա» ռազմավարությունը, իսկ Ք2-ը` «Դ» ռազմավարությունը, ապա կազմակերպության շահույթը չի գերազանցի 6800 հազ դրամը: Նույնը տեղի կունենա, եթե Ք1 խաղացողը անընդհատ կիրառի «Բ» ռազմավարությունը, իսկ Ք2-ը` «Գ» ռազմավարությունը: Հետնաբար, կազմակերպությունը առավելագույն շահույթ կապահովի միայն այն դեպքում, երբ փոփոխական կարգով կիրառի ինչպես «Ա», այնպես էլ «Բ» ռազմավարությունը: Այդպիսի ռազմավարությունը կոչվում է խառնակազմ: Ք1 խաղացողի կողմից կիրառվող խառնակազմ ռազմավարության օպտիմալացումը հնարավորություն կտա միջին շահույթ ստանալու` անկախ Ք2 խաղացողի ռազմավարությունից: Եթե Ք1 խաղացողի կողմից կիրառվող «Ա» ռազմավարությունը նշանակենք 2-ով, ապա «Բ» ռազմավարության կրկնման հաճախականությունը կլինի 1-2: Հետնաբար, Ք2 խաղացողի կողմից կիրառվող ինչպես «Գ» ռազմավարության (տաք եղանակ), այնպես էլ «Դ» ռազմավարության (ցուրտ եղանակ) դեպքում Ք1 խաղացողը կստանա միննույն միջին շահույթ, եթե կիրառվի օպտիմալ խառը ռազմավարություն. 28 4002 Հ 6 800(1-2) Հ 6 8002 Հ 26 000(1 - 2) Այստեղից` 2 Հ 8/17, իսկ 1-2 Հ 9/17 Իրոք, Ք2 խաղացողի կիրառած «Գ» ռազմավարությամբ կազմակերպության միջին շահույթը կկազմի.

ԳԼՈՒԽ 222.

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

28 40028/17 Հ 6 80029/17 Հ 16 965 հազ. դրամ Ք2 խաղացողի կիրառած «Դ» ռազմավարությամբ կազմակերպության միջին շահույթը կկազմի. 6 80028/17 Հ 26 00029/17 Հ 16 965 հազ. դրամ Այսպիսով, եթե կազմակերպությունը փոփոխական կարգով կիրառի «Ա» ն «Բ» ռազմավարությունը 8:9 հարաբերակցությամբ, ապա կունենա թողարկման տեսականու օպտիմալ կառուցվածք ն միշտ կապահովվի միջին շահույթ` 16 965 հազ դրամի չափով: Հետնաբար, հաշվի առնելով եղանակի «քմահաճույքները», կազմակերպությունը առավելագույն շահույթ կստանա այն դեպքում, երբ թողարկի ն իրացնի 812 կոստյում ն 1 260 կանացի հագուստ. (600 կոստյում Հ 1 975 հագուստ) 2 8/17 Հ (1 000 կոստյում Հ 625 հագուստ)29/17 Հ Հ 812 կոստյում Հ 1 260 հագուստ:

Մասսայական սպասարկման տեսությունը տնտեսական գործունեության վերլուծությունում

30.5. ՄԱՍՍԱՅԱԿԱՆ ՍՊԱՍԱՐԿՄԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԿԻՐԱՌՈՒՄԸ

օգտագործվում է հնաՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ րավորին չափ քիչ ծախսերով ն բարձր որակով սպասարկման տարբերակները Մասսայական սպասարկման տեսությունը տնտեսական գործունեության որոշելու համար: վերլուծությունում օգտագործվում է հնարավորին չափ քիչ ծախսերով ն բարձր

որակով սպասարկման տարբերակների որոշման համար: Այս տեսությունը ուսումնասիրում է հավանական բնույթ կրող երնույթներ, ինչպիսիք են, օրինակ, գործիքային պահեստից արտադրամասի բանվորներին սարքավորումների բաժանման ժամանակ հերթերի գոյացումները կամ սակավաթիվ ամբարձիչների հետնանքով բեռնաթափվող վագոնների պարապուրդների հնարավորությունը ն այլն: Մասսայական սպասարկման տեսությունը հատկապես լայնորեն կիրառվում է առնտրային կազմակերպությունների տնտեսական գործունեության վերլուծությունում: Մեկ աշխատողի հաշվով ապրանքաշրջաԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ նառության ավելացումը պետք է ուղեկցվի նան սպասարկման մակարդակի ԴՐՈՒՅԹ բարելավմամբ, այսինքն՝ հերթերի կրճատմամբ, առնտրի կուլտուրայի բարձրացմամբ: Այդ պատճառով, առնտրային կազմակերպությունների աշխաՄաթեմատիկական ծրագրավորման մետանքի կազմակերպումը վերլուծելիս անհրաժեշտ է որոշել վաճառողների ն թոդները վերլուգանձապահների լավագույն թվաքանակը, որպեսզի գնորդների՝ բարձր ծությունում կիրառվում մակարդակով սպասարկումը չուղեկցվի անձնակազմին կատարվող ավելորդ են տնտեսական վճարումներով, շրջանառության ծախսերի աճով: օպտիմալացման խնդիրների լուծման Առնտրի աշխատողների լավագույն թվաքանակի որոշման համար ժամանակ, երբ անհրա- օգտագործվում են գնորդների սպասարկման տնողության, առաջացող ժեշտ է որոշել փոփոխական մեծություն- հերթերի քանակի, ապրանքները բեռնաթափելիս առաջացող պարապուրդներով ընտրված ֆունկ- ների տվյալները, որոնք, մասսայական սպասարկման տեսության թեորեմների ցիաների առահամաձայն, ենթարկվում են վերլուծության: վելագույն կամ նվաՄասսայական սպասարկման տեսության կիրառմամբ՝ սպասարկող զագույն արժեքները: համակարգերի գործունեության որակական բնութագրումը ցույց տանք խանութի պատրաստի հագուստեղենի բաժնի օրինակով, ուր մեկ վաճառողի առկայության դեպքում անընդհատ հերթեր են գոյանում: Եռամսյակի ընթացքում բաժնում կատարված պարբերաբար դիտումները վկայում են այն մասին, որ միջին հաշվով մեկ ժամվա ընթացքում բաժին

ԳԼՈՒԽ 222.

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

հաճախող գնորդների թիվը (8) կազմում է 9 մարդ, այն դեպքում, երբ վաճառողը մեկ ժամվա ընթացքում ի վիճակի է սպասարկել (Ե) միջին հաշվով 6 գնորդի: Պահանջվում է գտնել վաճառողների այն նվազագույն քանակը (K), որոնց աշխատանքի դեպքում գնորդների սպասարկման ժամանակի միջին տնողությունը (է) պատրաստի հագուստեղենի բաժնում չի գերազանցի 5 րոպեն: Խնդրի լուծման համար նախ որոշենք մեկ վաճառողի ծանրաբեռնվածությունը (Ճ). Ճ Հ 8/Ե Հ 9/6 Հ 1,5 Այն հավանականությունը, որի դեպքում տրված պայմանների առկայությամբ հաճախորդների սպասման ժամանակահատվածը հավասար կլինի զրոյի, այսինքն՝ բաժնում հերթեր չեն գոյանա, հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով.

P=

K

+ ∑ 4 / n − 1! K !(1 − 4 / K

Գնորդների սպասարկման ժամանակի միջին տնողությունը որոշվում է.

t=

4K ×P K × K !× (1 − 4 / K ) 2

Եթե Ճ/K հարաբերությունը մեծ է մեկից, ապա աշխատօրվա ընթացքում բաժնում անընդհատ հերթեր կնկատվեն: Մեր օրինակում այդպիսի իրավիճակ կդիտվի, եթե բաժնում աշխատի միայն մեկ վաճառող (Ճ Հ 9/6 Հ 1,5): Այդ իսկ պատճառով, մեկ վաճառողի դեպքում սպասարկման կազմակերպման որակական վերլուծության անհրաժեշտությունը վերանում է: Քննարկենք այն դեպքը, երբ բաժնում կաշխատեն երկու վաճառող (KՀ2): Քանի որ այս իրավիճակում Ճ/K Հ 1 (1,5/2 Հ 0,75), հերթեր չեն գոյանա: Սակայն պետք է պարզել նան, թե վաճառողների այս թիվը բավարարում է արդյոք խնդրի մյուս պայմանին, համաձայն որի` գնորդների սպասարկելու ժամանակը չպետք է գերազանցի 5 րոպեն: Բաժնում աշխատող երկու վաճառողի սպասարկման որակական գնահատականը տալու համար կատարենք համապատասխան հաշվարկներ. = Ք= 1,5 1,5 + 1× 2 × (1 − 1,5 / 2) 1! Համապատասխանաբար.

t=

1,5

×1 / 7 =

2 × 1× 2 × 6(1 − 1,5 / 2) 2 Այսպիսով, պատրաստի հագուստեղենի բաժնում երկու վաճառողներով առնտուր կազմակերպելիս գնորդին սպասարկելու միջին ժամանակը կկազմի 3/14 ժամ, կամ 13 րոպե, որը չի բավարարում խնդրի պահանջներին: Այժմ քննարկենք երեք աշխատողներով (KՀ3) բաժնում առնտրի սպասարկման իրավիճակը. Ք= = 1,5 1,5 + 1 + 1,5 + 1× 2 × 3 × (1 − 1,5 / 3) 2!

ԳԼՈՒԽ 222.

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Համապատասխանաբար.

t=

1,5

× 4 / 19 =

3 × 1× 2 × 3 × 6 × (1 − 1,5 / 3) 2 Այսպիսով, 3 վաճառողի դեպքում գնորդին սպասարկելու միջին ժամանակը չի գերազանցում 5 րոպեն ն կազմում է 4/19 ժամ կամ 1,6 րոպե: Ունենալով 3 վաճառող, պատրաստի հագուստեղենի բաժնի վաճառողների աշխատավարձը կձնավորվի նվազագույն շեմով ն կապահովվի արագ առնտրային սպասարկում 5 րոպեի սահմաններում: Արտադրական կազմակերպություններում, ուր մշտապես տեղի են ունենում մասսայական սպասարկման գործընթացներ, գործնական նշանակություն է ձեռք բերում այս տեսության կիրառումը, որով որակական վերլուծության է ենթարկվում նորոգող բանվորների կողմից հաստոցների սպասարկման մակարդակը, արտադրական սարքավորումների` հումքով ապահովվածության աստիճանը ն այլն:

30.6. ՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ ԾՐԱԳՐԱՎՈՐՈՒՄԸ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

Տնտեսական վերլուծությունում ներկայումս լայն կիրառում են գտել մաթեմատիկական ծրագրավորման այնպիսի բաժիններ, ինչպիսիք են` գծային, ոչ գծային, դինամիկ ծրագրավորումը, մատրիցային խաղերի տեսությունը ն այլն: Մաթեմատիկական ծրագրավորման մեթոդները վերլուծությունում կիրառվում են տնտեսական օպտիմալացման խնդիրների լուծման ժամանակ, երբ անհրաժեշտ է որոշել փոփոխական մեծություններով ընտրված ֆունկցիաների առավելագույն կամ նվազագույն արժեքները: Դինամիկ ծրագրավորումը կիրառվում է այնպիսի օպտիմալացման խնդիրների դեպքում, որոնցում նպատակային ֆունկցիան բնութագրվում է ոչ գծային կապերով: Ոչ գծայնության առկայությունը մասնավորապես բնութագրվում է այնպիսի փոփոխականներով, որոնց աստիճանային ցուցիչը տարբեր է մեկից, կամ որոնք հանդես են գալիս լոգարիթմի, արմատի ցուցանիշների տեսքով: Տնտեսական երնույթների ոչ գծային կախվածության օրինակ է արտադրության արդյունավետության ու դրա մասշտաբների փոխկապվածությունը, երբ ոչ համամասնորեն արտադրության մասշտաբների ընդլայնմամբ աճում է տնտեսավարման արդյունավետությունը: Ոչ գծային կապերով են բնութագրվում նան արտադրական սարքավորումների մաշվածքն ու ծախսված մեքենա-ժամերը, արտադրության սպասարկման ն կառավարման ծախսերն ու արտադրանքի թողարկման ծավալը, որոնց միջն օպտիմալ հարաբերակցության հաստատման խնդիրը լուծվում է դինամիկ ծրագրավորման մեթոդի կիրառմամբ: Գծային ծրագրավորումը օգտագործվում է օպտիմալացման այնպիսի խնդիրների լուծման դեպքում, երբ կառուցվող գծային հավասարումներում դիտվում են խիստ ֆունկցիոնալ կապեր: Այս մեթոդին բնորոշ է տրամաբանական վերլուծությունը, հաշվարկների հերթականության պահպանումը, փոփոխական մեծությունների մաթեմատիկական կապերի ներկայացումը:

ԳԼՈՒԽ 222.

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Ստորն ներկայացված են որոշ իրավիճակներ, օգտագործել գծային ծրագրավորումը:

Իրավիճակ

որոնցում

կարելի

է

Մեկնաբանություն

Արտադրանքը բաղկացած է մի քանի բաղադրիչներից, ն պահանջվում է Համախառնուրդների գտնել բաղադրիչների ամենաէժան համադրությունը, որի արդյունքում խնդիր կստացվի պահանջվող սպեցիֆիկացիայի արտադրանքը: Մի քանի աշխատանք պետք է կատարվի մի քանի մարդկանց կողմից կամ Նշանակման խնդիր մեքենաների միջոցով, ն պահանջվում է գտնել նշանակումների ամենաէժան տարբերակը: Հզորությունների Սահմանափակ հզորությունները բաշխվում են արտադրատեսակների միջն բաշխման խնդիր այնպես, որպեսզի ստացվի առավելագույն շահույթ: Անհավասարաչափ պահանջարկով ժամանակաշրջանի ընթացքում Արտադրության անհրաժեշտ է պլանավորել արտադրության գործընթացը: Նախատեսվում են պլանավորում տույժեր` պահեստավորման, արտաժամի ն պարապուրդի համար: Երկրի տարբեր մասերում գտնվող տարբեր մատակարարներ (կամ բազմաթիվ գործարաններով մեկ ընկերություն) պատրաստում են նույն արտադրանքը, որը պետք է առաքել բազմաթիվ վաճառակետեր, որոնք Տրանսպորտային նույնպես սփռված են ամբողջ երկրով: Խնդիրը կարող է ներառել տարբեր խնդիր տրանսպորտային ծախսումներ ն փոփոխվող արտադրական ծախսումներ: Գծային ծրագրավորմամբ հնարավոր է որոշել առաքման լավագույն եղանակը ն այն գործարանը, որը պետք է սպասարկի այս կամ այն վաճառակետը: Կարելի է նան գնահատել, թե ձեռնտու է արդյոք հիմնել նոր գործարան: Բազմաթիվ ն բարդ առաջարկները կարելի է գնահատել այնպես, որ Գնումներ մատակարարներին տրված պատվերներն ապահովեն նվազագույն ծախսումները: Կարելի է գնահատել այլընտրանքային կապիտալ ներդրումների Ներդրումների խնդիր արդյունքները ֆինանսական ռեսուրսների սահմանափակման պայմաններում: Գծային ծրագրավորումը կարող է օգնել բազմաթիվ հնարավոր տարՏեղանքի բերակներից ընտրել գործարանի կամ պահեստի տեղադրման օպտիմալ ընտրության խնդիր վայրը՝: Գծային ծրագրավորումն օգտագործելիս, ինչպես երնում է մեթոդի անվանումից, գոյություն ունի գծային կախվածություն գործոնների միջն: Բացի այդ, գծային ծրագրավորումը վերլուծությունում առավել կիրառելի է ռեսուրսների սահմանափակման դեպքում ն կատարվում է հետնյալ քայլերով. Առաջին քայլ. .որոշվում են անհայտները (2), (7), որը պահանջում է խնդիրը, Քայլ երկրորդ. որոշվում են սահմանափակումների ֆունկցիաները 2-ով ն 7-ով, Քայլ երրորդ. որոշվում է նպատակային ֆունկցիան 2-ով ն 7-ով, Քայլ չորրորդ. կառուցվում են նպատակային ֆունկցիայի ն սահմանափակումների գրաֆիկները, Քայլ հինգերորդ. գծերի հատումներով որոշվում են հնարավորության տարածքի գագաթները, Քայլ վեցերորդ. նպատակային ֆունկցիան զուգահեռ տեղափոխվում է վերն (Ո82) կամ ներքն (Ոiո), մինչն վերջին գագաթի հետ հատվելը,

ԳԼՈՒԽ 222.

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Քայլ յոթերորդ. վերջին գագաթի կոորդինատները (2) ն (7) համարվում են խնդրի լուծումը: Օրինակ, շինարարական կազմակերպությունը ձեռք է բերել 21,000 քառ.մ հողատարածք, որի վրա պլանավորվում է կառուցել երկու տեսակի շինություններ՝ 2 (ամառանոցներ) ն Y (շենքեր): Շինարարության նախահաշիվը կազմում է 2.1 մլն դրամ: Մեկ միավոր 2 տեսակի շինություն կառուցելու համար անհրաժեշտ է 35,000 դրամ ն 600 քառ.մ հողատարածք, իսկ միավոր Y տեսակի շինություն կառուցելու համար` 60,000 դրամ ն 300 քառ.մ հողատարածք: Ըստ քաղաքաշինության օրենսդրության` պետք է կառուցել ոչ ավելի քան 40 շինություն: Միաժամանակ, շինարարության պատվիրատուն պահանջում է կառուցել յուրաքանչյուր տեսակից առնվազն հինգ շինություն: Նախկին փորձից ելնելով՝ շինարարական կազմակերպությունը գնահատել է, որ 2 տեսակի միավորից շահույթը կազմելու է մոտ 10,000, իսկ Y տեսակի միավորից՝ 6,000 դրամ: Խնդիր է դրված շինարարության ժամանակ ապահովել առավելագույն շահույթ: Նախ անհրաժեշտ է ձնակերպել նպատակային ֆունկցիան՝ որպես անհայտներ նշանակելով շինությունների քանակը: Նպատակային ֆունկցիան Հ Ընդհանուր շահույթ (Ք) Ք Հ 102 Հ 67 Այնուհետն ձնակերպել սահմանափակումները (հավասարումներ/անհավասարություններ): (i) Ընդհանուր տարածքը չպետք է գերազանցի 21,000 քառ.մ, այսինքն` 6002 Հ 3007 ≤ 21,000 կամ 62 Հ 37 ≤ 210 (ii) Ընդհանուր ծախսումները չպետք է գերազանցեն 2.1 մլն դրամը, այսինքն` 352 Հ 607 ≤ 2,100 (հազ. դրամներով) (iii) Շինությունների առավելագույն քանակը 40 է 2 Հ 7 ≤ 40 (iv) Յուրաքանչյուր տեսակի համար նվազագույն քանակը 5 է 2 ≥ 5 ,7 ≥ 5 8) Պատկերենք որոշված սահմանափակումները գծանկարի վրա ն ստվերով նշենք լուծումների թույլատրելի բազմությունը: Ք-ին տալով կամայական ընտրված արժեք՝ օրինակ 60, նպատակային ֆունկցիան ընդունում է 102 Հ 67 Հ 60 տեսքը, որը պատկերված է գծանկարի վրա: Շարժելով այդ ուղիղը կոորդինատների սկզբնակետից դեպի վեր (Ո82)՝ ստանում ենք, որ օպտիմալ կետը Ճ կետն է, երբ 2 Հ 30 ն 7 Հ 10:

ԳԼՈՒԽ 222.

70 y

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

7Հ5

62 Հ 37 Հ 210 2 Հ 7 Հ 40

352 Հ 607 Հ 2,100

Թույլատրելի բազմություն Ճ 2Հ5 Ք Հ 60 x

Տեղադրելով արժեքները շահույթի հավասարման մեջ՝ ստանում ենք. ՔՀ 10 × 30 Հ 6 × 10 Հ 300 Հ 60Հ 360 Այսպիսով, պետք է կառուցել 30 հատ 2 տեսակի շինություն ն 10 հատ Y տեսակի շինություն, որի արդյունքում կստացվի 360,000 շահույթ: Գծային ծրագրավորման եղանակն ունի մի շարք թերություններ.  Անորոշ փոփոխականների համար օգտագործվում են եզակի արժեքային գնահատականներ:  Կախվածությունները պետք է լինեն գծային:  Կիրառելի է, եթե գոյություն ունի մի պարզ սահմանված նպատակային ֆունկցիա:  Եթե փոփոխականները երկուսից ավելի են, ապա չափազանց բարդ է խնդիրը լուծել առանց համակարգչի:  Ենթադրվում է, որ փոփոխականները բացարձակապես տրոհելի են:  Ենթադրվում է, որ իրավիճակը մնում է անփոփոխ՝ բոլոր այլ գործոնների տեսանկյունից: Դիտարկված երկու փոփոխական ունեցող խնդրում տեսանք, որ օպտիմալ լուծումը պետք է գտնել թույլատրելի բազմության գագաթներից մեկում: Այս կանոնը

ԳԼՈՒԽ 222.

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

գործում է նան բազմակի փոփոխականներով խնդիրներում, նույնիսկ եթե հնարավոր չէ պատկերել մի տիրույթ, որի գագաթները գտնվում են ավելի քան երկու չափողականություններում: Երբ գոյություն ունեն երեք կամ ավելի փոփոխականներ, սովորաբար հնարավոր չէ լուծել խնդիրը գծանկարի միջոցով, ն լուծման լավագույն մեթոդը սիմպլեքս մեթոդն է: Սիմպլեքս մեթոդի եղանակն է՝ շարժվել թույլատրելի բազմության գագաթից գագաթ՝ հաշվելով նպատակային ֆունկցիայի արժեքը յուրաքանչյուր գագաթում ն ապահովելով այն, որ յուրաքանչյուր քայլով տեղի ունենա անցում ավելի բարձր շահույթով գագաթի, քան նախորդն էր: Սիմպլեքս մեթոդը, որը հեշտորեն կարելի է կիրառել համակարգչի օգնությամբ, անգնահատելի է երեք ն ավելի փոփոխականներով խնդիրներում, որոնք հնարավոր չէ լուծել գծանկարների միջոցով ն չափազանց ժամանակատար են ձեռքով լուծելու համար:

30.7. ՀԱՎԱՆԱԿԱՆ ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Ռազմավարական վերլուծության դեպքում անորոշության գնահատման առավել համընդհանուր եղանակներից են մատրիցաների կառուցումը կամ որոշումների ծառի կիրառումը:

Ռազմավարական վերլուծության ժամանակ հաճախ է հաշվի առնվում անորոշության փաստը: Անորոշությունը, ըստ էության, առկա է հեռանկարային որոշումների կայացման բոլոր իրավիճակներում: Ռազմավարական վերլուծության դեպքում անորոշության գնահատման առավել համընդհանուր եղանակներից են մատրիցաների կառուցումը կամ որոշումների ծառի կիրառումը: Որոշումների ծառի օգնությամբ կիրառվում են սպասվող մեծությունների չափանիշներն այն իրավիճակներում, երբ առկա է հաջորդող մի քանի որոշումների իրականացում: Ծառի ճյուղերում փաստորեն տեղադրվում են այլընտրանքային որոշումների արդյունքները: Ռազմավարական վերլուծության շատ խնդիրներ բավականին երկարաձիգ կառուցվածք ունեն ն ընդգրկում են հերթական գործարքների ն արդյունքների մի ողջ շղթա: Եվ երբ անհրաժեշտություն է առաջանում կայացնելու իրար հաջորդող մի շարք որոշումներ, ապա որոշումների կայացումը բավականին բարդանում է: Այս դեպքում, որոշումների ծառի կիրառման շնորհիվ հնարավոր է դառնում բարդ խնդիրները ստորաբաժանել ավելի պարզ խնդիրների շարքի ն դրանով իսկ վերլուծողին հնարավորություն ընձեռել խորհրդակցելու նեղ մասնագետի հետ` ընդհանուր խնդրի յուրաքանչյուր փուլի կապակցությամբ:

ԳԼՈՒԽ 222.

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Արդյունքը

ք Վաճառք

Առանց փաթեթավորման Չիրացում

Է

Ճ Վաճառք

Է

Փաթեթավորված

Շ Չիրացում

Օ

Որոշումների կետ Պատահական արդյունքի կետ (հավանականության կամ հնարավորության հանգույց) Այսպես, ծաղկավաճառը որոշում է կայացնում. փաթեթավորված, թե` առանց փաթեթավորման վաճառք կազմակերպելու վերաբերյալ: Որոշման կայացման գործընթացը ներկայացնենք ծառի գծապատկերով: Որոշումների ծառն ունի դեպքերի երկու տեսակ (կետեր, որտեղից սկսվում են ճյուղավորումները): Փաստորեն որոշումների կետը ծառի վրա նշվում է նշանով, որտեղ որոշման կամ ճյուղի ընտրություն է կատարվում: Մեր օրինակում որոշման կետ է հանդիսանում Ճ-ն,

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

որտեղ որոշում է կայացվում փաթեթավորված կամ առանց փաթեթավորման ծաղիկԴՐՈՒՅԹ ների վաճառքի վերաբերյալ: Հնարավորությունների հանգույցում ձնավորվում են որոշումների ծառի ճյուղերը: Որոշումների Որոշումների ծառի վրա դրանք նշվում են նշանով: Այդ կետերում ճյուղերի ընտրուծառի ճյուղերի թյունը դուրս է որոշում կայացնողի վերահսկողությունից: Վերոհիշյալ օրինակում հնավերջնամասում (աջից) ավերավորությունների հանգույցներ են հանդիսանում 8 ն Շ կետերը: Ծաղկավաճառը չի լացվում են շա- վերահսկում ճյուղերը` ելնելով այն տեսանկյունից, որ ապրանքը կարող է վաճառվել հույթի ն վնասի համապատաս- կամ չվաճառվել: Այժմ անհրաժեշտ է որոշումների ծառին արժեքներ վերագրել: Փաթեթավորված խան տվյալները: Որոշում- ապրանքներից շահույթը կազմում է 10 դրամ, իսկ ոչ փաթեթավորվածինը` 15 դրամ: ների ծառում Ծաղիկների չիրացումից վնասը երկու դեպքում էլ կազմում է 5 դրամ: Փաթեթավորկատարվում են ված ծաղիկների վաճառքի հավանականությունը կազմում է 0,7, իսկ չփաթեթագնահատումներ` շարժվելով վորվածներինը` 0,5: Պահանջվում է գնահատել այլընտրանքային որոշումներից աջից դեպի սպասվող արդյունքները, հետնյալ կերպ. ձախ` հիմնա1. Որոշումների ծառի ճյուղերի վերջնամասում (աջից) ավելացնել շահույթի ն կան որոշման վնասի համապատասխան տվյալները: ուղղությամբ: 2. Որոշումների ծառում կատարել գնահատումներ` շարժվելով աջից դեպի ձախ` ըստ հիմնական որոշման ուղղության (մեր օրինակում` կետ Ճ): Յուրաքանչյուր հնարավորության հանգույցում որոշել սպասվող մեծությունը (ՍՄ), որը, կախված խնդրից, կլինի շահույթը, հասույթը կամ ինքնարժեքը: 3. Արգելափակել մնացած այլ ուղիները, որոնք բխում են որոշումների կետից, հետնյալ // զուգահեռ ուղիղների նշանով: Այն առավել կարնոր է հատկապես մի քանի ճյուղավորմամբ որոշումների դեպքում:

ԳԼՈՒԽ 222.

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Արդյունքը

ք 15 Վաճառք Ք Հ 0,5

Առանց փաթեթավորման Չիրացում Ք Հ 0,5

Է (5)

// Ճ Վաճառք Ք Հ 0,7

Է 10

Փաթեթավորված

Շ Չիրացում Ք Հ 0,3

Օ (5)

Գծանկարում, օգտագործելով հայտնի տվյալները, գնահատումները կատարվում են հետնյալ սկզբունքով. ՍՄ8 Հ (0,5 2 ՍՄք) Հ (0,5 2 ՍՄԷ) Հ (0,5 2 15) Հ (0,5 2 (-5)) Հ 5 դրամ, ՍՄՇ Հ (0,7 2 ՍՄԷ) Հ (0,3 2 ՍՄՕ) Հ (0,7 2 10) Հ (0,3 2 (-5)) Հ 5,5 դրամ: Հետնաբար, դեպի որոշման Ճ կետը շարժվելիս ծաղկավաճառը կընտրի Շ ուղին, որն ունի առավել ՍՄ: Արգելափակված կոնկրետ ուղին նշվում է երկու զուգահեռ կարճ ուղիղներով: Այսպիսով, որոշում է կայացվում վաճառել փաթեթավորված ապրանքներ, որոնցից ստացվող առավել շահույթի մեծությունը գերազանցում է չփաթեթավորված տարբերակինը: Նկարագրված հաշվարկը կատարվեց հետադարձ ընթացքի մեթոդով: Սպասվող մեծությունները (ՍՄ) որոշ դեպքերում կոչվում են նան սպասվող դրամական մեծություններ (ՍԴՄ): Ըստ Շ կետի տեսանկյունի, շահույթ է ստացվում 0,7 հավանականությամբ վաճառքի դեպքում, հետնաբար 1- 0,7 Հ 0,3 հավանականությամբ վնաս կձնավորվի չիրացումից: Ուստի, հանգուցային կետում հավանականությունների ընդհանուր գումարը ստացվում է 1,0:

30.8. ԴԻՖԵՐԵՆՑԻԱԼՆԵՐԻ ԿԻՐԱՌՈՒՄԸ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

Ոչ գծային տնտեսական փոխկապակցությունները վերլուծելիս ՏԳՎ-ն կիրառում է դիֆերենցիալներ: Դիֆերենցման առավելությունն է նան այն, որ հնարավորություն է ստեղծվում որոշելու ֆունկցիոնալ կապի նվազագույն կամ առավելագույն արժեքն ապահովող կրիտիկական կետը: Այս առումով, դիֆերենցիալներով լուծում են գտնում առավելագույն շահույթի, շահութաբերության, դրամական ներհոսքների, նվազագույն արտադրական ինքնարժեքի կամ կոմերցիոն ծախսումների որոնման ուղիները: Հաջորդ գլուխներում, պաշարների ծախսերի կառավարչական վերլուծության ժամանակ, հաճախ ենք անդրադառնալու պատվերի օպտիմալ քանակի (ՊՕՔ) բանաձնի կիրառմանը, որը հնարավորություն է տալիս նվազագույնի հասցնել պաշարների պատվիրման ու պահպանման ծախսերը: Այս պարագրաֆում դիֆերենցելով պաշարների պատվիրման ու պահպանման ծախսերի հանրագումարի ն պաշարների պատվերի քանակի ֆունկցիոնալ կապը, դուրս բերենք ՊՕՔ-ի հաշվարկի բանաձնը: Պահեստավորման քաղաքականության խնդիրն է նվազագույնի հասցնել պաշարների պահպանման տարեկան ծախսերը: Եթե մեծաքանակ պաշարներ են պահ-

ԳԼՈՒԽ 222.

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

վում, քան պահանջում է արտադրությունը, ապա գնորդների պահանջները բավարարվում են անմիջապես ն արտադրությունը չի սպասում հումքի ն նյութերի մատակարարմանը: Պաշարների ընդհանուր ինքնարժեքում ներառվում են.  պահպանման ծախսերը,  պատվիրման (տեղափոխման) ծախսերը: Պաշարների պահպանման ծախսերն էական են, դրանք ներառում են վարկային տոկոսներ, պահեստային սարքավորումների ն տարածքների շահագործման ծախսեր, վարչական ծախսեր, կորուստների, պակասուրդների ն բարոյական մաշվածության, ռիսկային ծախսեր: Պահպանման ծախսերը կրճատվում են պաշարների նվազագույն մակարդակը պահպանելով, որն ապահովվում է փոքրածավալ ն հաճախակի ինտերվալներով պատվերների քաղաքականությամբ: Մյուս կողմից, մատակարարման յուրաքանչյուր պատվեր ուղեկցվում է ծախսերով: Պատվերի ծախսը ընդգրկում է մատակարարման բաժնի աշխատակցի ժամավարձն ու մուտքագրված նյութերի ստուգումների արժեքը: Պատվերի ծախսերը կարող են կրճատվել ժամանակային մեծ ինտերվալներով պատվերների դեպքում, որը հանգեցնում է մեծաքանակ պաշարների մատակարարման: Հակառակ դեպքում պաշարները կսպառվեն մինչն հաջորդ պատվերի ստացումը: Մեծածավալ պաշարների պահպանման քաղաքականությունը հանգեցնում է պահպանման ծախսերի աճի: Այսպիսով, առկա է հակասություն պաշարների նվազագույն մակարդակի պահեստավորման (փոքրածավալ ու հաճախակի պատվերներ) ն պատվերի նվազագույն ծախսերի (մեծ ինտերվալներով մեծածավալ պատվերներ) ձնավորման միջն: Վերլուծության կարնոր խնդիրն է պաշարների պատվիրման ն պահպանման քաղաքականության ընտրության ներկայացումը, երբ նվազագույնի են հասցվում թվարկված երկու ծախսային կատեգորիաները: Խնդրի լուծումը իրականացվում է պատվերի օպտիմալ քանակի (ՊՕՔ) որոշմամբ, երբ պահպանման ն պատվիրման ծախսերի հակակշռումով ստացվում է երկուսի նվազագույն հանրագումարը: Եթե պաշարների պատվիրման ն պահպանման ծախսերի գծով կատարենք նշանակումներ. Շ0 - մեկ պատվերի կատարման արժեքն է, ք - պաշարների տարեկան նախատեսվող ծախսը, ՇH - միավոր պաշարի պահպանման տարեկան ծախսը, 2 - մեկ պատվերի ընթացքում պաշարների ձեռքբերման քանակը,

Կրիտիկական յուրաքանչյուր կետը երկրորդ աստիճանի ածանցյալում տեղադրելու դեպքում, եթե ստացվի դրական արդյունք, ապա կրիտիկական կետը ֆունկցիայի նվազագույն արժեքն է, իսկ բացասական արդյունքի ապա «պաշարների պահպանման տարեկան ծախս Հ պատվիրման ծախս» դեպքում կրիֆունկցիան կունենա հետնյալ տեսքը. տիկական կետը ֆունկցիայի առավելագույն f Հ ՇH 2 Հ քՇ0 արժեքն է:

Ֆունկցիայի դիֆերենցմամբ որոշվում է պատվերի օպտիմալ քանակի բանաձնը, որի կիրառմամբ փաստորեն պատվիրվում է այնքան քանակ, որն ապահովում է պաշարների պատվիրման ու պահեստավորման ծախսերի նվազագույն հանրագումար:

2C0D CH 7 ֆունկցիայի 2-ով դիֆերենցումը կատարվում է. ո d7 Հ (ո-1) 2 2 d2

ԳԼՈՒԽ 222.

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Ֆունկցիայի նվազագույն կամ առավելագույն արժեքը Քայլ առաջին. կառուցել ֆունկցիան` արտահայտված f-ով ն 2-ով, Քայլ երկրորդ. որոշել ֆունկցիայի առաջին աստիճանի ածանցյալը Քայլ երրորդ. որոշել ֆունկցիայի կրիտիկական կետերը` առաջին աստիճանի ածանցյալը հավասարեցնելով զրոյի, Քայլ չորրորդ. որոշել ֆունկցիայի երկրորդ աստիճանի ածանցյալը Քայլ հինգերորդ. տեղադրել կրիտիկական յուրաքանչյուր կետը երկրորդ աստիճանի ածանցյալում, եթե ստացվի. - դրական արդյունք, ապա կրիտիկական կետը ֆունկցիայի նվազագույն արժեքն է, - բացասական արդյունք, ապա կրիտիկական կետը ֆունկցիայի առավելագույն արժեքն է: Օրինակ, հացի գործարանի անխափան աշխատանքն ապահովելու նպատակով արտադրական կառավարչի պահանջով պահեստավորվում է ալյուր: Ալրաղաց կոմբինատից ալյուրի պատվերն իրականացվում է երկու ամիսը մեկ անգամ: Յուրաքանչյուր պատվերի դեպքում կատարվում է 6 000 տ ալյուրի ձեռքբերում: Մեկ պատվերի կատարման համար գործարանը տրանսպորտային կազմակերպությանը վճարում է 200 հազ. դրամ (Շ0): Հաշվարկված է, որ մեկ տոննա ալյուրի պահեստային պահպանման տարեկան միջին ծախսը 4 հազ. դրամ է (ՇH), իսկ գործարանի հացաթխման ալյուրի տարեկան պահանջարկը` 36 000 տ (ք): Հացի գործարանի ֆինանսական կառավարիչը պնդում է, որ 6 000 տ պատվերի քանակը օպտիմալ չէ ն այն անհրաժեշտ է կրճատել` ալյուրի ձեռքբերման ն պահպանման ծախսերի հանրագումարային նվազագույն մակարդակին հասնելու համար: Այդ նպատակով նախ կառուցենք պաշարների ծախսերի ֆունկցիան. f Հ 4 2 Հ 36 000 . 200 Որոշենք ֆունկցիայի առաջին աստիճանի ածանցյալը.

df Հ 4 - 36 000 . 200 d2 2 Որոշենք ֆունկցիայի կրիտիկական կետերը` առաջին աստիճանի ածանցյալը հավասարեցնելով զրոյի.

0Հ42

36 000 . 200

Որտեղից. 2Հ

2 2 36 000 2 200 2 Հ Հ,- 1 897 Քանի որ պաշարների քանակը տնտեսագիտական հաշվարկներում հանդես չի գա բացասական նշանով, ուստի -1 897 արժեքն այլնս չի ընդգրկվի հետագա հաշվարկներում: Որոշենք df Հ 4 - 36 000 . 200 ֆունկցիայի երկրորդ աստիճանի ածանցյալը:

d2 2 d f Հ (-2) .(- 36 000 . 200) d22

Քանի որ առաջին ածանցման դեպքում ստացված ֆունկցիայի կրիտիկական

ԳԼՈՒԽ 222.

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

կետը (Հ 1 897) տեղադրելով երկրորդ աստիճանի ածանցյալում ստացվում է դրական արդյունք, ապա հենց այդ կետում էլ ֆունկցիան ձեռք է բերում իր նվազագույն արժեքը: Հետնաբար, հացի գործարանում ալյուրի պատվիրման օպտիմալ քանակը (ՊՕՔ) կկազմի 1 897 տ, որը կապահովի պաշարների պատվիրման ն պահպանման նվազագույն` 7 859 հազ. դրամի ծախս. 4 2 1897

Հ 36 000 2 200 Հ 7 859

1. Որո՞նք են տնտեսամաթեմատիկական մեթոդների կիրառման առանձնահատկությունները վերլուծությունում (30.1): 2. Թվարկե՛ք ՏԳՎ-ում օգտագործվող գրաֆիկների տեսակները (30.2): 3. Ե՞րբ ն ի՞նչ նպատակով են օգտագործվում ռեգրեսիայի հավասարումները (30.3): 4. Ինչպիսի՞ նախապատրաստական քայլեր է պահանջում խաղերի տեսության կիրառումը վերլուծությունում (30.4): 5. Որո՞նք են մասսայական սպասարկման տեսության կիրառական ուղիները տնտեսական վերլուծությունում (30.5): 6. Որո՞նք են գծային ծրագրավորման առավելություններն ու թերությունները տնտեսական վերլուծությունում (30.6): 7. Ինչպե՞ս է կառուցվում ն օգտագործվում որոշումների ծառը ռազմավարական վերլուծությունում (30.7): 8. Թվարկե՛ք ածանցյալների կիրառմամբ ֆունկցիայի առավելագույն ն նվազագույն արժեքների որոշման քայլերը (30.8):

ԳԼՈՒԽ 222I.

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ 222I ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Գլխի բովանդակությունը

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է. 

• • • •

•

Կապիտալի արժեքի գնահատում Արտադրական լծակի էֆեկտի վերլուծություն üինանսական լծակի էֆեկտի վերլուծություն ´աժնետոմսերի արդյունավետության գնահա-տում Մեկ բաժնետոմսին հասանելիք շահույթ

     



գնահատել տարբեր ֆինանսավորման աղբյուրներով կազմակերպության ձնավորված կապիտալի արժեքը, գնահատել արտադրական լծակի բարձր մակարդակի ռիսկայնությունն ու առավելությունը, տարանջատել ֆինանսական լծակի ազդեցությունը ֆինանսաարտադրական ընդհանուր լծակի ազդեցությունից, գնահատել ֆինանսական լծակի բարձր մակարդակի ռիսկայնությունն ու առավելությունը, հակակշռել արտադրական ն ֆինանսական ռիսկերը` կապված թողարկման ն իրացման առաջադրանքների թերակատարման հետ, գնահատել կապիտալի օպտիմալ կառուցվածքը՝ ըստ սեփական ն փոխառու աղբյուրների համամասնության, գնահատել կազմակերպության բաժնետոմսերի արդյունավետությունը այլընտրանքային ցուցանիշներով, վերլուծել բաժնետիրական ընկերությունների բաժնետոմսերի արդյունավետությունը բնութագրող ցուցանիշները:

31.1. ԿԱՊԻՏԱԼԻ ԱՐԺԵՔԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Կազմակերպությունների գործունեության ֆինանսավորման նպատակով ձեռք բերվող սեփական ն փոխառու կապիտալը ձնավորվում է տարբեր աղբյուրներից ն պահանջում է ձեռքբերման տարբեր ծախսեր, որն էլ առաջացնում է կապիտալի արժեքի գնահատման անհրաժեշտություն: Կապիտալի արժեքը հանդես գալով որպես հարաբերական մեծություն, ցույց է տալիս միջոցների ձնավորման մեջ կազմակերպության ֆինանսական ծախսերի տեսակարար կշիռը: Օրինակ, եթե կազմակերպության 100 մլն կապիտալը ձնավորվել է տարբեր աղբյուրների հաշվին (սովորական ն արտոնյալ բաժնետոմսեր, վարկեր ն այլն), ն դրանց դիմաց կազմակերպության կողմից ձնավորվել է տարեկան 12 մլն պարտավորություն` ֆինանսական ծախսերի ձնով (շահաբաժիններ, փոխառության տոկոսներ), ապա կապիտալի արժեքը կգնահատվի 129 հարաբերական մեծությամբ: Այսինքն, կազմակերպության կապիտալի «գնման» ծախսերը կազմում են ձեռք բերված կապիտալի 129-ը: Կապիտալի արժեքի գնահատումը մեծ դեր է խաղում կազմակերպություններում ներդրումային որոշումների, բաժնետոմսերի արդյունավետության գնահատման ժամանակ: Գործնականում վերլուծությունը կիրառում է կապիտալի գնահատման միջին կշռված արժեքը, քանի որ կապիտալի ձնավորման տարբեր աղբյուրները ձնավորվում են տարբեր ֆինանսական ծախսերով: Որպես կշիռներ են կիրառվում կապիտալի ձնավորման աղբյուրների տեսակարար կշիռներն ընդհանուր կապիտալի կազմում: Օրինակ, կազմակերպության 17 000 մլն կապիտալի ֆինանսավորման աղբյուրներն ու յուրաքանչյուրի գինը (տոկոսներով արտահայտված) ներկայացված է ստորն.

ԳԼՈՒԽ 222I.

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Կապիտալի արժեքը հանդես գալով որպես հարաբերական մեծություն, ցույց է տալիս միջոցների ձնավորման մեջ կազմակերպության ֆինանսական ծախսերի տեսակարար կշիռը:

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Կապիտալի ձնավորման աղբյուրը

Հաշվապահական արժեքը

Տեսակարար կշիռը

Գինը (9)

կարճաժամկետ

6 000

35,3

8,5

երկարաժամկետ

2 000

11,8

5,2

Սովորական բաժնետոմսեր

7 000

41,2

16,5

Արտոնյալ բաժնետոմսեր

1 500

8,8

12,4

2,9

15,2

17 000

Փոխառու

Չբաշխված շահույթ

Քանի որ կարճաժամկետ ֆինանսավորումները չեն համարվում գործող կապիտալի ֆինանսավորման աղբյուր, ապա չեն մասնակցում կապիտալի արժեքի գնահատման հաշվարկներին. (5,2211,8 Հ 16,5241,2 Հ 12,428,8 Հ 15,222,9) : (100 – 35,3) Հ 13,89 Այսպիսով, կազմակերպության տնտեսական պոտենցիալը ապահովող 1 դրամ կապիտալի ձնավորվման համար պետք է կատարել 0,13 դրամի ծախս:

31.2. ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ԼԾԱԿԻ էՖԵԿՏԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Ներգրավելով ֆինանսական միջոցներ ն ձնավորելով կապիտալ, կազմակերպությունները ձգտում են կապիտալի արժեքից առավել շահութաբերության: Հետնաբար, խնդիր է ծագում առկա ֆինանսական ռեսուրսներով ապահովել առավելագույն շահույթ: Նման խնդիրներ լուծելիս տնտեսական գործունեության վերլուծությունը հաշվի է առնում նան ֆինանսական լծակի գործոնը: Այս անվանումը գալիս է այն հայտնի ճշմարտությունից, որ լծակը գործիք է՝ փոքր ուժի գործադրմամբ ծանր առարկաների

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

շարժման համար: Եթե ընդունենք, որ գործարարության բնագավառում «ծանր ԴՐՈՒՅԹ առարկան» շահույթի աճն է, ապա պարզ կդառնա, որ գոյություն ունեն այնպիսի տնտեսական գործոններ, որոնց ոչ մեծ փոփոխությունները կարող են բազմապատիկ Տնտեսական վերլուծությունը ուժգնությամբ ազդել կազմակերպության շահույթի աճի վրա: գնահատում է Տնտեսական վերլուծությունը գնահատում է երեք տիպի լծակ. արտադրական, երեք տիպի ֆինանսական ն արտադրաֆինանսական, որոնց ազդեցությունը զուտ շահույթի լծակ. արտադմեծության վրա ներկայացվում է այսպես. րական, ֆինանսական ն արտադրաֆինանսական:

Իրացումից հասույթ - փոփոխուն ծախսեր - հաստատուն ծախսեր Հ Գործառնական շահույթ - Երկարաժամկետ փոխառությունների տոկոսներ Հ Հարկվող շահույթ - Շահութահարկ

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ԼԾԱԿ

ԱՐՏԱԴՐԱՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ԼԾԱԿ

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ԼԾԱԿ

ԳԼՈՒԽ 222I.

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Արտադրական ռիսկի տեսանկյունից բարձր արտադրական լծակ ունեցող կազմակերպությունը համարվում է ռիսկային:

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Զուտ շահույթ Այսպիսով, զուտ շահույթի մեծության վրա կարող է ազդել արտադրական լծակը փոփոխուն ն հաստատուն ծախսերի հարաբերակցության ճանապարհով, իսկ ֆինանսական լծակի ազդեցության ուժը պայմանավորված է փոխառու ն սեփական կապիտալի հարաբերակցությամբ: Հետնաբար, արտադրական լծակը շահույթի վրա ազդեցության պոտենցիալ հնարավորությունն է` թողարկման ինքնարժեքի փոփոխության ն ծավալի աճի ճանապարհով: Իսկ ֆինանսական լծակը շահույթի վրա ազդեցության պոտենցիալ հնարավորությունն է` կազմակերպության կապիտալի կառուցվածքի փոփոխության ն թողարկման ծավալի աճի ճանապարհով: Բնականաբար, եթե տեղի ունենա թողարկման ծավալի աճ, ապա միաժամանակ կգործեն վերոհիշյալ երկու լծակները ն կներկայացվի արտադրաֆինանսական լծակի էֆեկտը զուտ շահույթի վրա: Արտադրական լծակի մակարդակի գնահատումը կատարվում է հետնյալ կերպ. գործառնական շահույթի աճի տեմպ թողարկված արտադրանքի աճի տեմպ Փաստորեն, վերլուծվող ցուցանիշը ցույց է տալիս գործառնական շահույթի փոփոխման զգայունության աստիճանը արտադրանքի թողարկման ծավալի աճի դեպքում: Արտադրական լծակի բարձր մակարդակի առկայությունը վկայում է արտադրանքի ինքնարժեքի կազմում հաստատուն ծախսերի մեծ տեսակարար կշռի մասին: Այսինքն` որքան մեծ է հաստատուն ծախսերի մակարդակը փոփոխուն ծախսերի համեմատ, այնքան բարձր է արտադրական լծակի մակարդակը: Արտադրական ռիսկի տեսանկյունից բարձր արտադրական լծակ ունեցող կազմակերպությունը համարվում է ռիսկային, քանի որ թողարկման անհրաժեշտ ծավալի չապահովման դեպքում չեն փոխհատուցվում մեծ տեսակարար կշիռ ունեցող հաստատուն ծախսերը, ն բեկման կետի անհասանելիության պատճառով տնտեսական գործունեությունը հայտնվում է վնասի գոտում: Սակայն այդ ռիսկն արդարացվում է այն դեպքում, երբ արձանագրվում է թողարկման նախատեսված մակարդակի անգամ փոքր-ինչ աճ, որը լծակ հանդիսանալով` էականորեն է ազդում գործառնական շահույթի ձնավորման վրա: Այսպես, վերլուծենք Ճ 8 ն Շ երեք կազմակերպությունների արտադրական լծակների էֆեկտը, հետնյալ տվյալներով.

Միավոր արտադրանքի գինը (հազ. դրամ) Միավոր արտադրանքին ընկնող փոփոխուն ծախսերը (հազ. դրամ) Հաստատուն ծախսեր (մլն դրամ)

Ճ 3,0

3,0

Շ 3,0

2,0

1,5

1,2

30,0

54,0

81,0

Կատարենք հաշվարկներ` ըստ թողարկվող ն իրացվող արտադրանքի համապատասխան տարբերակների:

ԳԼՈՒԽ 222I.

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

60 000 150 000 240 000 264 000

Լրիվ ծախսերը (հազ. դրամ) 70 000 130 000 190 000 206 000

Գործառնական շահույթ (հազ. դրամ) -10 000 20 000 50 000 58 000

Ճ կազմակերպություն

Թողարկման ծավալը (հատ) 20 000 50 000 80 000 88 000

կազմակերպություն

20 000 50 000 80 000 88 000

60 000 150 000 240 000 264 000

84 000 129 000 174 000 186 000

-24 000 21 000 66 000 78 000

Շ կազմակերպություն

20 000 50 000 80 000 88 000

60 000 150 000 240 000 264 000

105 000 141 000 177 000 186 600

-45 000 9 000 63 000 77 400

Իրացումը (հազ. դրամ)

Հաշվարկենք արտադրական լծակի մակարդակը երեք կազմակերպություններում թողարկման քանակի 80-ից մինչն 88 հազ. ավելացման դեպքում: Ճ կազմակերպություն. Հ (58 000 – 50 000) / 50 000 (88 000 – 80 000) / 80 000 8 կազմակերպություն. Հ (78 000 – 66 000) / 66 000 (88 000 – 80 000) / 80 000 Շ կազմակերպություն. Հ (77 400 – 63 000) / 63 000 (88 000 – 80 000) / 80 000

Հ 169 Հ 1,6 Հ 109 Հ 18,29 Հ 1,82 Հ 109 Հ 22,99 Հ 2,29 Հ 109

Համաձայն հաշվարկների` առավել բարձր արտադրական լծակով հանդես է գալիս Շ կազմակերպությունը, քանի որ հենց նրան է հատուկ հաստատուն ծախսերի բարձր տեսակարար կշիռը: Արտադրական լծակի տնտեսագիտական իմաստն այն է, որ թողարկվող արտադրանքի 109 աճի դեպքում (80-ից՝ 88 հազ. հատ) տեղի է ունենում գործառնական շահույթի աճ Ճ կազմակերպությունում 169, 8 կազմակերպությունում՝ 18,29 ն Շ կազմակերպությունում` 22,99:

31. 3. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԼԾԱԿԻ էՖԵԿՏԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Բարձր ֆինանսական լծակի մակարդակ ունեցող կազմակերպու-

Ֆինանսական լծակի ազդեցությունը զուտ շահույթի փոփոխման վրա բնորոշվում է գործառնական շահույթի ն զուտ շահույթի աճի տեմպերով: Այսինքն` ֆինանսական լծակի մակարդակը հաշվարկվում է հետնյալ կերպ. զուտ շահույթի աճի տեմպ Հ գործառնական շահույթի աճի տեմպ

ԳԼՈՒԽ 222I.

թյունը արտադրական ծավալների փոքր-ինչ աճով կապահովի զուտ շահույթի առավել աճ՝ ցածր ֆինանսական լծակ ունեցող կազմակերպության համեմատ:

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Փաստորեն, որքան մեծ է ֆինանսական լծակի մակարդակը, այնքան բարձր է զուտ շահույթի փոփոխման զգայունությունը գործառնական շահույթի փոփոխման նկատմամբ: Ֆինանսական լծակի մակարդակը պայմանավորվում է փոխառու ն սեփական կապիտալի հարաբերակցությամբ: Հետնաբար, կազմակերպության համար այն ձնավորում է նան ֆինանսական ռիսկ: Ֆինանսական ռիսկը պայմանավորվում է արտադրական ոչ լիարժեք ծավալների ապահովման դեպքում երկարաժամկետ փոխառությունների գծով կազմակերպության տոկոսային պարտավորությունների մարման անկարողությամբ: Սակայն, մյուս կողմից, բարձր ֆինանսական լծակի մակարդակ ունեցող կազմակերպությունը արտադրական ծավալների փոքրինչ աճով կապահովի զուտ շահույթի առավել աճ՝ ցածր ֆինանսական լծակ ունեցող կազմակերպության համեմատ: Օրինակ, վերլուծենք ֆինանսական լծակի էֆեկտը` կազմակերպության սեփական կապիտալի շահութաբերության վրա կիրառելով կապիտալի կառուցվածքի տարբեր մակարդակներ:

Սեփական կապիտալ Փոխառու կապիտալ Ընդհանուր կապիտալ Փոխառու կապիտալի տարեկան. տոկոսավճար

Կապիտալի տեսակարար կշիռն ընդհանուր կապիտալում 20 000 15 000 10 000 5 000 10 000 20 000 20 000 20 000 -

2 000

Հաշվարկենք սեփական կապիտալի շահութաբերությունը` կախված կապիտալի կառուցվածքային փոփոխումներից. Ցուցանիշներ Գործառնական շահույթ Տոկոսային ծախս Հարկվող շահույթ Շահութահարկ (209) Զուտ շահույթ Սեփական կապիտալի շահութաբերություն

Փոխառու կապիտալի տեսակարար կշիռը ընդհանուր կապիտալում 58 000 58 000 58 000 2 000 58 000 57 250 56 000 11 600 11 450 11 200 46 400 45 800 44 800 2,3

3,1

4,5

Համաձայն հաշվարկների՝ կազմակերպությունն առավել բարձր ֆինանսական լծակով հանդես է գալիս 509 փոխառու կապիտալով, որն էլ ապահովում է սեփական կապիտալի առավել բարձր շահութաբերություն: Այժմ փոխկապակցենք զուտ շահույթի ն գործառնական շահույթի փոփոխումը` ելնելով ֆինանսական լծակի ազդեցությունից:

ԳԼՈՒԽ 222I.

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Տեսակարար կշիռ

15 000

10 000

5 000

10 000

Հաշվեկշիռ

20 000

20 000

Իրացում քանակով

80 000

88 000

Սեփական կապիտալ Վարկեր

Իրացում ծավալով

240 000

264 000

.Փոփոխուն ծախսեր

160 000

176 000

Հաստատուն ծախսեր

30 000

30 000

Գործառնական շահույթ

50 000

58 000

.Տոկոսային ծախս

2 000

Հարկվող շահույթ

49 250

56 000

9 850

11 200

39 400

44 800

Շահութահարկ (20 9) Զուտ շահույթ

Սեփական կապիտալի շահութաբերություն

2,6

4 ,48

Թողարկման ծավալի 109-ով աճը ապահովում է գործառնական շահույթի 169 ն զուտ շահույթի 179 աճ: Հետնաբար, ֆինանսական լծակի ազդեցությունը զուտ շահույթի վրա կկազմի. 149 / 169 Հ 0,8759: Ֆինանսական լծակի տնտեսագիտական իմաստն այն է, որ թողարկվող արտադրանքի 109 աճի դեպքում (80-ից՝ 88 հազ. հատ) կազմակերպության կապիտալի կառուցվածքային կոնկրետ իրավիճակում տեղի է ունենում զուտ շահույթի աճ 0,8759-ով:

31.4. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԵՎ ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ԼԾԱԿԻ էՖԵԿՏԻ

ՓՈԽԿԱՊԱԿՑՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Արտադրական ն ֆինանսական լծակները միաժամանակ ազդելով կազմակերպության զուտ շահույթի մեծության վրա` առաջացնում են արտադրաֆինանսական լծակի էֆեկտ: Հետնաբար, արտադրաֆինանսական լծակի էֆեկտը Հ Հ արտադրական լծակի էֆեկտ 2 ֆինանսական լծակի էֆեկտ Հ գործառնական շահույթի աճի տեմպ Հ

զուտ շահույթի աճի տեմպ

թողարկված արտադրանքի աճի տեմպ

գործառնական շահույթի աճի տեմպ

զուտ շահույթի աճի տեմպ Հ թողարկված արտադրանքի աճի տեմպ Օգտագործելով նախորդ պարագրաֆում քննարկված օրինակի տվյալները, ներ-

ԳԼՈՒԽ 222I.

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Արտադրաֆինանսական լծակի էֆեկտը հակակշռում է կազմակերպության արտադրական ն ֆինանսական ռիսկերը` կապված թողարկման ն իրացման անհրաժշտ ծավալների ապահովման հետ:

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

կայացնենք արտադրանքի թողարկման ն իրացման 109 աճի դեպքում արտադրական ն ֆինանսական լծակների փոխկապակցված ազդեցությունը զուտ շահույթի աճի վրա. 169 2 0,8759 Հ 149 Որպես կանոն, բարձր արտադրական լծակ ունեցող կազմակերպությունները խուսափում են բարձր ֆինանսական լծակ ձնավորելուց, քանի որ արդեն իսկ գտնվում են արտադրական ռիսկային գոտում ն չեն ցանկանում ձեռք բերել նան լրացուցիչ ֆինանսական ռիսկ: Նույն տրամաբանությամբ, բարձր ֆինանսական ռիսկային գոտում գտնվող կազմակերպությունը, որին հատուկ է ֆինանսական լծակի բարձր մակարդակը, չի ձգտի լրացուցիչ արտադրական ռիսկի ն գործառնական լծակի բարձրացման: Հետնաբար, հաստատուն ծախսերի բարձր տեսակարար կշռի առկայության դեպքում կազմակերպությունը չի բարձրացնի կապիտալի կառուցվածքում փոխառու կապիտալի տեսակարար կշիռը: Անհրաժեշտ չափով չթողարկելու ն իրացում չապահովելու պարագայում ոչ միայն հնարավորություն չի ստեղծվի հաստատուն ծախսերի կլանման ն ծախսածածկման ապահովման համար, այլն չեն փոխհատուցվի փոխառու կապիտալին առնչվող տոկոսային ծախսերը` դրանով իսկ կազմակերպությանը գցելով ծանր ֆինանսական կացության մեջ: Ուստի, արտադրաֆինանսական լծակի էֆեկտը հակակշռում է կազմակերպության արտադրական ն ֆինանսական ռիսկերը` կապված թողարկման ն իրացման անհրաժեշտ ծավալների ապահովման հետ:

31.5. ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՕՊՏԻՄԱԼ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Տնտեսավարման վերլուծության ընթացքում որոշումներ են կայացվում նան կապիտալի օպտիմալ կառուցվածքի վերաբերյալ: Թողարկման ծավալների ընդլայնման նպատակով կազմակերպության ակտիվների ավելացման անհրաժեշտություն է ծագում, որը հիմնականում իրականացվում է երկու ուղղությամբ` լրացուցիչ բաժնետոմսերի թողարկմամբ կամ վարկային պարտավորությունների աճով: Հետնաբար, կապիտալի օպտիմալ կառուցվածքի որոշման խնդիր է ծագում, քանի որ երկու դեպքում էլ փոխվում է ֆինանսական լծակի մակարդակը ն թողարկված բաժնետոմսերի շահութաբերությունը: Միայն բանկային վարկերի ներգրավմամբ միջոցների (ակտիվների) մեծացման դեպքում իրացման ինքնարժեքում աճում են տոկոսային ծախսերը, նվազում զուտ շահույթը ն, վերջին հաշվով, կրճատվում մեկ բաժնետոմսի շահութաբերությունը: Մյուս կողմից, միայն լրացուցիչ բաժնետոմսերի թողարկմամբ, ակտիվների աճը, չուղեկցվելով շահույթի կրճատմամբ, բաժնետոմսերի թվաքանակի աճի հաշվին իջեցնում է մեկ բաժնետոմսի շահութաբերության մակարդակը: Այսպես, կազմակերպությունը, որի ակտիվների նվազագույն սահմանն է 80 000 հազ. դրամը, կարող է տնտեսավարման մեկնարկն ապահովել երկու ճանապարհով. 1. իրականացնել 8 000 հատ բաժնետոմսի բաժանորդագրություն՝ հատը 10 հազ. դրամ արժողությամբ, 2. պահպանելով սեփական կապիտալի ն պարտավորությունների` համապատասխանաբար 25 : 75 հարաբերակցություն, թողարկել 2 000 հատ բաժնետոմս ն ստանալ 60 000 հազ. դրամի վարկավորում` 509 դրույքաչափով:

ԳԼՈՒԽ 222I.

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Ցուցանիշ

259/759 69/949

կապիտալ/

կապիտալ

պարտավորություն

Բաժնետոմս (հատ)

Բաժնետոմս (հատ)

8 000

32 000

2 000

2 000

80 000

320 000

20 000

20 000

60 000

300 000

Ընդամենը պասիվներ

80 000

320 000

80 000

320 000

Իրացում

120 000

480 000

120 000

480 000

.Փոփոխուն ծախսեր

72 000

288 000

72 000

288 000

Հաստատուն ծախսեր

10 000

10 000

10 000

10 000

Գործառնական շահույթ

38 000

182 000

38 000

182 000

Սեփական կապիտալի շահութաբերություն

0,47

0,57

0,47

0,57

30 000

150 000

Շահութահարկ (20 9)

7 600

36 400

1 600

6 400

Զուտ շահույթ

30 400

145 600

6 400

25 600

3.8

4.55

3.2

12.8

Կապիտալ Վարկեր

.Տոկոսային ծախս (50 9)

Բաժնետոմսի շահութաբերություն

Իրացման ծավալները քառապատիկ ավելացնելու նպատակով կազմակերպությունը նույնքան անգամ պետք է ավելացնի իր արտադրական ակտիվները, որի համար կարող է դիմել երկու տարբերակի: Առաջին. երբ սեփական ակտիվներն ավելացվեն 4 անգամ` տեղաբաշխելով 32 000 բաժնետոմս ն մեկնարկային բաժնետիրական կապիտալը 80 000 հազ. դրամից հասցվի 320 000 հազարի: Երկրորդ. երբ 320000 հազ. ակտիվները ձնավորվեն լրացուցիչ վարկային ռեսուրսների հաշվին՝ սեփական կապիտալը թողնելով նորից 20 000 հազ. դրամ` վարկային պարտավորություններն ավելացնելով մինչն 300 000 հազ. դրամի: Երկու տարբերակի կիրառման դեպքում կազմակերպությունը ստանում է բաժնետոմսերի շահութաբերության տարբեր մակարդակներ, որոնք ներկայացված են գծապատկերում, որը վերլուծելով կարելի է կատարել հետնյալ տնտեսական որոշումները. 1. մեկ բաժնետոմսի շահութաբերությունը կազմում է 3.8` իրացման 120 000 հազ. դրամի դեպքում, որը ձեռք է բերվում միայն 1009 սեփական կապիտալով: Սեփական կապիտալով իրացման ծավալները քառապատկելիս մեկ բաժնետոմսի շահութաբերությունն աճելով հասնում է 4.55 կետի, 2. վարկային պարտավորություններով 120 000 հազ. դրամ իրացում ապահովելիս բաժնետոմսերի շահութաբերությունն ընկնում է մինչն 3.2 կետի, սակայն

ԳԼՈՒԽ 222I.

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

այն կտրուկ աճում է իրացման քառապատկման դեպքում՝ հասնելով 12.8 մակարդակի, 3. թողարկման ն իրացման մինչն 150 000 հազ. դրամ մակարդակի դեպքում ձեռնարկությունը կնախընտրի սեփական կապիտալով տնտեսական գործունեության ծավալման ռազմավարությունը, քանի որ վարկային ռեսուրսներով փոքրածավալ թողարկումը չի ապահովի բաժնետոմսերի շահութաբերության անհրաժեշտ աճ, 4. մյուս կողմից, 150 000 հազ. դրամից ավելի արտադրանքի իրացման դեպքում, կազմակերպությունը կձգտի ձեռնարկատիրական կապիտալն ավելացնել ոչ թե բաժնետոմսերի լրացուցիչ թողարկման, այլ բանկի վարկերի հաշվին, քանի որ այս դեպքում բաժնետոմսերի շահութաբերության առավել արագ աճ կնկատվի: Բաժնետոմսի շահութաբերություն .

Պարտավորությունների առավելության դաշտ

. 4.5

Բեկման կետ

3.8

Սեփական կապիտալի առավելության դաշտ 3.2

Իրացում սեփական կապիտալի աճ պարտավորությունների աճ

Բաժնետոմսերի շահութաբերությունը կապիտալի տարբեր կառուցվածքային պայմաններում Այսպիսով, կապիտալի կառուցվածքը որոշելիս կազմակերպությունը կկայացնի տնտեսավարման հետնյալ ռազմավարությունը.

ԳԼՈՒԽ 222I.

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

միայն սեփական կապիտալով

խոշորածավալ վարկային ռեսուրսներով

150 000

Թողարկում-իրացում

31. 5. ԲԱԺՆԵՏՈՄՍԵՐԻ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԻ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Կապիտալի օգտագործման արդյունավետությունը վերլուծելիս կիրառվում են բաժնետոմսերի արդյունավետության օգտագործման մի շարք ցուցանիշներ: Մեկ բաժնետոմսի հաշվեկշռային արժեքը հաշվարկվում է. ընդամենը բաժնետիրական կապիտալ - արտոնյալ բաժնետոմսերի մաս 2 100 շրջանառության մեջ սովորական բաժնետոմսերի քանակ Արտոնյալ բաժնետոմսեր` 89 ն 100 հազ. դրամ անվանական արժեքով, շրջանառության մեջ՝ 10 000 հատ Արտոնյալ բաժնետոմսերի հավելավճար Սովորական բաժնետոմսեր` 1 հազ. դրամ անվանական արժեքով, շրջանառության մեջ 2 000 000 հատ Լրացուցիչ կապիտալ` սովորական բաժնետոմսերի դիմաց Չբաշխված շահույթ Ընդամենը բաժնետիրական կապիտալ

1 000 000 30 000 2 000 000 5 000 000 20 000 000 28 030 000

Եթե արտոնյալ բաժնետոմսերի հետգնման գինը կազմում է 105 հազ., ապա սովորական բաժնետոմսերի հաշվեկշռային արժեքը կկազմի. 28 030 000 – 1 050 000 – 80 000 2 000 000 Բաժնետոմսերի արժեքային եկամուտը նույնպես հանդես է գալիս որպես բաժնետոմսերի արդյունավետության ցուցանիշ ն հաշվարկվում է.

Արժեքային եկամուտ Հ մեկ բաժնետոմսին բաժին ընկնող շահաբաժին բաժնետոմսի շուկայական գին Եթե 2 կազմակերպության բաժնետոմսը վաճառվում է 40 հազ. դրամով ն ապահովում է 3 հազ. դրամի շահաբաժին, իսկ Y կազմակերպության բաժնետոմսը վաճառովում է 64 հազ. դրամով ն ապահովվում է 4 հազ. դրամի շահաբաժին, ապա ներդրողը, եթե կարնորում է ներդրումից ստացվող ընթացիկ եկամուտը ն ոչ թե բաժնետոմսերի գների հետագա աճը, կգնի 2 կազմակերպության բաժնետոմսը: 2 կազմակերպության բաժնետոմսերի գնման մեկ դրամի արժեքը կփոխհատուցի 0,075 դրամ շահաբաժին, իսկ Y-ինը` 0,062 դրամ շահաբաժին:

ԳԼՈՒԽ 222I.

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Մեկ բաժնետոմսին բաժին ընկնող շահույթն արտացոլվում է ֆինանսական հաշվետվություններում ն հանդես է գալիս որպես բաժնետոմսերի օգտագործման արդյունավետության ցուցանիշ: Գործնականում այդ ցուցանիշի հաշվարկն իրականացվում է հետնյալ կերպ.

տարեկան զուտ շահույթ շրջանառության մեջ գտնվող սովորական բաժնետոմսերի միջին քանակ Մեկ բաժնետոմսին բաժին ընկնող բազային շահույթի հաշվարկում օգտագործվող բաժնետոմսերի թիվը պետք է ներկայացնի տվյալ ժամանակաշրջանի ընթացքում շրջանառության մեջ գտնվող սովորական բաժնետոմսերի միջին կշռված քանակը: Մեկ բաժնետոմսին բաժին ընկնող նոսրացված շահույթը հաշվարկելիս ենթադրվում է, որ բոլոր պոտենցիալ փոխարկելի պարտավորությունները կփոխարկվեն սովորական բաժնետոմսերի: Եթե տարվա ընթացքում բաժնետիրական ընկերությունը նման փոխարկելի պարտավորություններից ունեցել է եկամուտներ (շահութահարկի տնտեսում) կամ կրել ծախսեր (տոկոսավճարներ), ապա զուտ շահույթը պետք է ճշտվի` դրանց ազդեցությունը չեզոքացնելու համար: Այս պարագայում ենթադրվում է, որ պարտավորությունները փոխարկվել են սովորական բաժնետոմսերի ժամանակաշրջանի սկզբում ն, այդ իսկ պատճառով, չեն կարող առաջ բերել որնէ եկամուտ կամ ծախս: Հետնաբար, տնտեսական գործունեության վերլուծությունը վերոհիշյալ ցուցանիշը գնահատելիս հաշվարկման համարիչն ու հայտարարը ենթարկում է ճշտումների: Այսպես, եթե սովորական բաժնետոմսերի քանակը ներկայացվում է կշռված միջինով, ապա որպես կշիռներ են հանդես գալիս շրջանառության մեջ դրանց գտնվելու ամիսների քանակը:

1. 2. 3. 4. 5.

Ինչպե՞ս կբնութագրեք կապիտալի արժեքը տնտեսագիտորեն (31.1): Ի՞նչ գործոններ են ազդում կապիտալի արժեքի ձնավորման վրա (31.1): Ինչպե՞ս կբնութագրեք արտադրական լծակը (31.2): Ինչպե՞ս է որոշվում ֆինանսական լծակի մակարդակը (31.3): Ինչպիսի՞ դեր է խաղում արտադրաֆինանսական լծակի մակարդակը տնտեսավարման ռիսկերի կառավարման համակարգում (31.4): 6. Բնութագրե՛ք թողարկման ծավալի դերը կապիտալի օպտիմալացման վերլուծական հաշվարկներում (31.4): 7. Ինչպիսի՞ ցուցանիշներով է բնութագրվում բաժնետոմսերի արդյունավետությունը (31.5): 8. Որո՞նք են մեկ բաժնետոմսին բաժին ընկնող բազային ն նոսրացված շահույթի տարբերությունները (31.5):

ԳԼՈՒԽ 222II.

ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Գլուխ 222II. ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Գլխի բովանդակությունը

Ներկայացվող նյութի ուսումնասիրումից հետո ուսանողը կարող է. 

կատարել արտադրատեսակների թողարկման առաջնայնության կարգագրում,

êահմանային շահույթով  սահմանափակ ռե սուրսների վերլուծություն  • Մեկ դրամի արտադրանքի ծախսերի գնահատում •

32.1.

հիմնավորել վերադիր ծախսերի տեղաբաշխումը, բաշխումն ու կլանումը, հիմնավորել համատեղ ծախսերի բաշխման մեթոդները տարբեր արտադրատեսակների ինքնարժեքների վրա, որոշել մեկ դրամ արտադրանքին ընկնող ծախսերի վրա ազդող տարբեր գործոնների ազդեցության չափն ու բնույթը:

ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՈՂ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐՈՎ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Առավելագույն սահմանային շահույթի ձնավորմանը ձգտում է ցանկացած կազմակերպություն, քանի որ դրանով փոխհատուցվում են հաստատուն ծախսերը ն արդյունքում ձնավորվում է գործառնական զուտ շահույթ: Հետնաբար, առավելագույն սահմանային շահույթի ստացման ձգտումը հաճախ որոշիչ դեր է խաղում սահմանափակ ռեսուրսների առկայությունը հաշվի առնող գործոնային վերլուծության ժամանակ: Երկրորդ գլխում ներկայացվեցին նպատակային ֆունկցիայի առավելագույն արժեքին հասնելու համար գծային ծրագրավորման ն սիմպլեքս մեթոդի գործիքները` սահմանափակ ռեսուրսների դեպքում: Եթե նպատակային ֆունկցիան սահմանափակ ռեսուրսների առկայության դեպքում դիտարկվի որպես առավելագույն սահմանային շահույթի ստացում, ապա կարելի է նման խնդիրը լուծել նան «առաջնահերթության» եղանակով: Սահմանափակ ռեսուրսների առկայության դեպքում առավելագույն սահմանային շահույթի հասանելիության համար վերլուծությունը կատարում է հետնյալ քայլերը.  որոշվում է թողարկվող յուրաքանչյուր արտադրատեսակի գծով սահմանային շահույթը,  կատարվում է արտադրատեսակների կարգային ամրագրում` ըստ սահմանային շահույթի առաջնայնության,  սահմանափակ ռեսուրսների ծախսի առաջնայնությունը տրվում է բարձր սահմանային շահույթ ունեցող արտադրատեսակներին: Այսպես, կազմակերպությունը ամռան ամիսներին արտադրությունն ու արտադրանքի իրացումը պլանավորում է հետնյալ ցուցանիշներով:

ԳԼՈՒԽ 222II.

ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ Նպատակային ֆունկցիան սահմանափակ ռեսուրսների առկայության դեպքում կարող է գործել նան առավելագույն սահմանային շահույթի ստացման «առաջնահերթության» սկզբունքով:

ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅԹ

Իրացումը տոննայով Իրացման հասույթը Իրացման ինքնարժեքը Շահույթ Իրացման ինքնարժեքում փոփոխուն ծախսերի տեսակարար կշիռը

Արտադրանք Y 5 000 8 000 4 000 2 250 4 000 2 200 1 750 3 600 2 080

Շուկայի պահանջարկի համաձայն` արտադրությունն ու իրացումը սահմանափակվում են հետնյալ կերպ. 2 արտադրանքի յուրաքանչյուր մեկ տոննայի դիմաց` 2 պատվեր Y արտադրանքի յուրաքանչյուր մեկ տոննայի դիմաց` 2 պատվեր 2 արտադրանքի յուրաքանչյուր մեկ տոննայի դիմաց` 3 պատվեր: Բացի այդ, ամռան ամիսներին արձակուրդների պատճառով աշխատուժի պակաս է զգացվում, ն հնարավոր է լինում առավելագույնը արտադրել ընդհանուր առմամբ 15 000 տ: Կառավարչական վերլուծությունը իր առջն խնդիր է դնում որոշել արտադրության սահմանային շահույթը ն միավոր սահմանափակող գործոնին բաժին ընկնող սահմանային շահույթը` դրանով իսկ առաջարկություններ կատարելով արտադրանքի իրացման կազմի ն կառուցվածքի վերաբերյալ: Արտադրության սահմանային շահույթը ն միավոր սահմանափակող գործոնին բաժին ընկնող սահմանային շահույթը կհաշվարկվեն այսպես.

Սահմանափակ ռեսուրսների առկայության դեպքում առավելագույն սահմանային շահույթի հասանելիության համար վերլուծության Y ժամանակ Իրացման հասույթը 2 250 4 000 2 200 որոշվում է յուրաքանչյուր Իրացումը տոննայով 5 000 8 000 4 000 արտադՄեկ տոննայի իրացման գինը րատեսակի գծով սահմանային Իրացման ինքնարժեքը 1 750 3 600 2 080 շահույթը, կաԻրացման ինքնարժեքում փոփոխուն տարվում է ամրագրում` ծախսերի տեսակարար կշիռը ըստ Ընդամենը փոփոխուն ծախսեր 1 575 2 700 1 456 սահմանային շահույթի առաջՄեկ տոննայի փոփոխուն ծախսեր 337,5 նայնության, ն Սահմանային շահույթ` մեկ տոննայի սահմանափակ 162,5 հաշվով ռեսուրսների ծախսի առաջնայնությունը Միավոր սահմանափակող գործոնին բաժին ընկնող սահմանային շահույթը կիտրվում է բարձր րառվում է ռեսուրսների սահմանափակության պայմաններում: Փաստորեն, ըստ այդ սահմանային շահույթ ունեցող ցուցանիշի առաջնահերթության` թողարկվող արտադրատեսակները կդասավորվեն. արտադրատեսակներին:

Կարգը

2 135 / 2 Հ 67,5

2-րդ

Y 162,5 / 2 Հ 81,25

1-ին

2 186 / 3 Հ 62

3-րդ

ԳԼՈՒԽ 222II.

ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Հաշվի առած իրացման ն արտադրական սահմանափակումները, ամռան ամիսներին իրացվող արտադրանքի կազմն ու կառուցվածքը կլինի. Կարգը

Թողարկումն ու իրացումը

Y

1-ին

8 000 տ

2-րդ

5 000 տ

3-րդ

2 000 տ (15 000 – 8 000 – 5 000) 15 000

32.2 ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ` ՄԵԿ ԴՐԱՄԻՆ ԸՆԿՆՈՂ ԾԱԽՍԵՐԻ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Կառավարչական վերլուծությունը ինքնարժեքի ձնավորման արդյունավետությունը գնահատելիս կիրառում է արտադրանքի` մեկ դրամին ընկնող ծախսերի ցուցանիշը: Տվյալ ցուցանիշի հաշվարկի վերլուծությունը իրականացվում է երկու նպատակով: 1. Ցուցանիշի օգնությամբ խմբավորվում են տնտեսությունում թողարկվող տարատեսակ արտադրանքները, ն որոշվում է դրանց թողարկման արտադրական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման համընդհանուր մակարդակը: 2. Վերլուծվող ցուցանիշի հաշվարկով գնահատվում են ինքարժեքի ձնավորման վրա տարբեր գործոնների ազդեցության բնույթն ու չափերը: Արտադրանքի` մեկ դրամին ընկնող ծախսերի հաշվարկման ն դրա փոփոխման վրա ազդող գործոնների բնույթի որոշման համար օգտվենք ստորն ներկայացված տվյալներից. Ցուցանիշ

Նշանակում

Թողարկված արտադրանքի քանակ (հատ) Միավոր արտադրանքի իրացման գինը (դրամ) Միավոր արտադրանքի թողարկման ինքնարժեքը (դրամ)

«Ա» արտադրանք Նախորդ Հաշվետու տարի տարի

«Բ» արտադրանք Նախորդ Հաշվետու տարի տարի

Q

P

C

Որոշենք թողարկված արտադրանքի մեկ դրամին բաժին ընկնող ծախսերի բազիսային ն փաստացի մեծությունները.

Տ0 Հ

ΣQ02 Շ0 ΣQ0 2 Ք0

210 2 163 Հ 90 2 120 Հ

45 030 Հ

210 2 230 Հ 90 2 160

Հ 0,72 դրամ 62 700

ΣQ12 Շ1 240 2 170 Հ 100 2 136 54 400 Տ1 Հ Հ Հ Հ 0,84 դրամ ΣQ1 2 Ք1 240 2 220 Հ 100 2 118 64 600 Այսպիսով, նախորդ տարվա համեմատ հաշվետու տարում կազմակերպությու-

ԳԼՈՒԽ 222II.

ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

նում թողարկված արտադրանքի 1 դրամին բաժին ընկնող ծախսերն աճել են 0,12 դրամով (0,84 – 0,72), որը բացասական երնույթ է: Վերլուծվող ցուցանիշի փոփոխման վրա հիմնականում ազդում են արտադրանքի տեսականու տեղաշարժերը, թողարկման ինքնարժեքն ու վաճառքի գները: Շղթայական տեղադրումների եղանակի օգնությամբ որոշենք թվարկված գործոնների ազդեցության չափն ու բնույթը` թողարկված արտադրանքի մեկ դրամին բաժին ընկնող ծախսերի մակարդակի փոփոխության վրա: Արտադրանքի տեսականու տեղաշարժերի ազդեցությունը որոշվում է հետնյալ կերպ. ΣQ12 Շ0 ΣQ0 2 Շ0 I ∆Տ Հ Հ 0,72 – 0,72 Հ 0 ΣQ1 2 Ք0 ΣQ0 2 Ք0 Միավոր արտադրանքի թողարկման ինքնարժեքի ազդեցությունը որոշվում է հետնյալ կերպ. ΣQ12 Շ1 ΣQ1 2 Շ0 II Տ Հ Հ 0,76 – 0,72 Հ Հ 0,04 ΣQ1 2 Ք0 ΣQ1 2 Ք0

Միավոր արտադրանքի վաճառքի գնի ազդեցությունը որոշվում է հետնյալ կերպ. III

Տ Հ

ΣQ12 Շ1

ΣQ1 2 Շ1 -

Հ 0,84 - 0,76 Հ Հ 0,08

ΣQ1 2 Ք1 ΣQ1 2 Ք0 Այսպիսով, վերլուծվող ժամանակաշրջանում թողարկված արտադրանքի մեկ դրամին բաժին ընկնող ծախսերի 0,12 դրամով աճին նպաստել է թողարկման ինքնարժեքի բարձրացումը 0,04 դրամով ն միավոր արտադրանքի գնի նվազումը 0,08 դրամով, որը կառավարիչների առջն թողարկման ծախսերի կրճատման ն, միաժամանակ, որակի բարձրացման հետնանքով գների թանկացման ուղիների որոնման խնդիր է դնում:

1. Ինչպե՞ս կբնորոշեք սահմանային շահույթը (32.1): 2. Որո՞նք են սահմանային շահույթի հիմքով սահմանափակ ռեսուրսների գործոնային վերլուծության իրականացման քայլերը (32.1): 3. Ի՞նչ գործոններ են ազդում արտադրանքի` մեկ դրամին ընկնող ծախսերի ձնավորման վրա (32.2):