Հատիկաընդեղեն մշակաբույսեր, Ուղեցույց

լ

ՀԱՏԻԿԱԸՆԴԵՂԵՆ

ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐ

Ուղեցույց

պատասխանատ արտահայտումԵվրա

Տվյալ հրատարակո

Ուղեցույցը պա արժեշղթաներիզա ժրագրիշրջանակն գյուղատնտեսությա բաղադրիչնէ: Օրա միությանե Ավստր կողմից: Ծրագիրը համ ՄԱԿ-ի արդյունաբե (Սի//ՔՕ) ն ՄԱ

Ուղեցույցը նախատ հատիկաընդեղենի տնամերձ՝' հողամա բնագավառիմասնագ

Ուղեցույցումշարադր բուսաբանական,կենս մշակության տեխնոլ վնասատուների ն սննդարար ն բուժի հարաբերությունները, տեղեկություններու խ

Երնան,2016թ.

Հեղինակ՝ Նունե Սարո

Հատիկաընդեղեն մշա

Ց

ՆՎ.

աաա

Ո

ԸՆ...

Լ.Ն

ՆԱՄԱՐ

Է ԻՄԱՆԱԼ

ՈՆ

աղեն

ապաս

Լյու

ապ 46944

ՓԱԹԵԹԱՎՈՐՄԱՆ

աւար

ն

ասա

մատակ

ՆՆ

ո...

աւո ադար

48:

աա

Աաաա

րոնա

աաա

գ

եււ

յակասանաակաաանաաաաաա

ւու

աւա

ան

Սարան

արարո

Աաաա

ՎՆԱՍԱՏՈՒՆԵՐԻ

նան

ՀԱՄԱՐ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏ

ուաաաուանանաթանակ

ՔԱՅԼԵՐ...............

եւեւ

աան

ցաւն

Յ6

.:31

ԱԱ

5Ղ

ՔԱՅԼԵՐ..........................

աաա աաաւը

...................56

ԵՎ

արարը

Աաաաաարաար

սուուՑ0

տաաաաձժ

.39 աան աաա

ԵՎ ԱՌԱՎԵԼՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ.........

ՀԱՄԱՐ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏ

Լ

ԱՌԱՆՑ ԹՈՒՆԱՔԻՄԻԿԱՏՆԵՐԻ

ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ

ե...

Սան

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԸ

Ան

ՄԵԳՏ.......................

աւա

անապական

տոտ

նաաաանրայյոա

աակ

սա18

ղյան

ցաոտորոոոաւ աոոոգ«614նոա տառս

կաա

ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ,

նու

ԴԵՄ ՊԱՅՔԱՐԻ

ԿԱՐԵՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀԱՍՆԵԼՈՒ

արա

ա

Աաաա

անակաաա

կակակաաակ

ոո

աան

ԱՆԱՄԱՈԼԱՆՈԱՆԱԱՐԱԱՆՆԱԱԱՅԱԱՆՄԱԱԱՆՅՆԱԱՆԻՒՁըը

ԲԺՇԿՈՒԹՅԱՆ

ոոուա

աաա

ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄ

ԴԵՍ`

ՀԱՍՆԵԼՈՒ

ՇՈՒԿԱՅԻ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ՀԱՋՈՂՈՒԹՅԱՆ

ա

աախ,Խ,,Խ։ԽԻի,չ

անո

Սարա

ժառաապապատ

կապառատապատան

8աառգոռռոռոճթաոս ոու կագ

ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԾՐ

ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՀԱՋՈՂՈՒԹՅԱՆ

աաա

աաաաւաաաան

կապու կակաակաասաաթաա

ԱԱ

աոաաւ

ՏԱՐԱԾՎԱԾ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ԼՆ

ՊԱՅՔԱՐ ՀԱՏԻԿԱԸՆԴԵՂԵՆ

ՎԻՐՈՒՍԱՅԻՆ

աան

կապանը

աա

աաա ոա ա

ԱԱ

ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ............

ՎՆԱՍԱՏՈՒՆԵՐԸ

ՍՆԿԱՅԻՆ

ԱԱ

ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ

աաա

ՀԱՏԻԿԱԸՆԴԵՂԵՆՆԵՐԻ

ԱՆՀՐԱԺԵՇՏ

ԱՆ

Աա

աաաաաաանան

եւեւ

Ա

Սա

ԱԱԱԱԱԱԱԱՆ

ԱՈՆՆԱԱՄԱԱԱՒՆ

ԱՒԱՐ

(.......... աաթոռոթցառըացաաթտթոոոգո

ՈՆ

ԸՆԴԵՂԵՆՆԵՐԸ

ՔԱԱԿԼԱ

ՄԱՇ

ՍՈՅԱ ո

ԳԵՏՆԱՆՈՒՇ.

ԱՆԱ

ՏԱՓՈԼՈՌ.......................

ԿՈՎՈԼՈՒՆ

ԱԱ

աաա աաաաաւաշանայանապաաաաւայայա

կակապապապաաաապաապաւաաաա

ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՈԼՈՌ....................

ԱԼՈ

ԼՈՔԻ............

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ՆԱԽԱԲԱՆ......Վ..աաաս

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

|

հաւոիկաը

արաններկայ

ն քիչ պահ ավանդական

ապահ տարածությունից են մի շարք երկրներու ընդեղենմշակաբույսեր

տե մշակությ դրանց

առանձնահատկություն ու դրանց օգտագործման

պ

գիտելիքների ահանջարկը ավե

տափոլոռը, սիսեռը, մաշ այլն, որոնց ինչպես կան են մեծ քանակությամբ սպ Դրանք պ վիտամիններ: ւթյուններ: Բնակչության ինչպես նան. բակլա

Հատիկաընդեղեննե որոնքհատիկային,ձավ հետ կազմումեն մարդու բ մշա Հատիկաընդեղեն

ՆԱԽԱԲԱՆ

ներդրված բակլազգիներիցշատերը (սիսեռ, լոբի, բակլա,

'

-

ոլոռ

ն

այլն)

Բակլազգիներիծաղիկներնունեն բնորոշ պսակ, որը նման է նստած թիթեռի`հինգպսակաթերթերով ն երկկողմանիհամաչափությամբ: մասին կարելիէ Փոշոտմանեղանակի(խաչաձնկամ ինքնափոշոտում) 25 սմ) ն մորֆղլոգիայից: դատել` ելնելով ծաղկի չաւմիերից(1 մմ Ինքնափոշոտվողբույսերը` որպես կանոն, ունենում են մանը, գրեթե չնկատվողծաղիկներ,որոնք կազմում են ծաղկաբույլեր:Մշակությանմեջ

ինտենսիվությունից:

մասի տերնները, շնորհիվ շարժունության, օրվա ընթացքումկարող են տարբերդիրքերգրավել`կախվածլուսավորության

ների: Բակլազգիներիմեծ

Բակլազգիների մեծամասնության տերնները բարդ են ն, կախված են: տերնների տեսակից,դրանց չաւիերըտարբեր Որոշ պատկառուկների թիվը կարող է հասնել մինչն մի քանի հարյուրին նույնիսկհազարի, երեքնուկինը, սոյայինըն լոբունը` ընդամենը 3, սիսեռինը` 1-4 զույգ: Որոշ են բեղինդեպքերում,օրինակ,ոլոռի տերնիառանձինմասերձեափոխվել

Ամերիկայում:

Բակլազգիներիընտանիքինեն

պատկանում18

ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

հազար բուսատեսաձնով: կներ՝ծառերի,թփերի,բազմամյանւ միաճյախոտաբույսերի են ոլոռը, լոբին, սոյան, բակլան,լյուպինը, Այսընտանիքին պատկանում վիկը. տափոլոռը, ոսպը, սիսեռը, առվույտը, երեքնուկը, իշառվույտը, կորնգանը,մատուտակը(քաղցրարմատ),գետնանուշը,սպիտակն դեղին լիանաները,ինչպեսնան ակացիաները, գլիցինիան,գազը, ավստրալիական ծառեր,թփեր,ծաղիկներ: բազմաթիվարնադարձային Բակլազգիների ընտանիքը տարածվածությամբզիջում է միայն հացազգիներին:Մշակությանմեջ է ներդրվածմոտ 120 տեսակ, որոնք սնունդ են մարդու համար ն կեր՝ մթերատու ն ընտանիկենդանիների համար: Հետաքրքիրէ, որ բակլազգիբույսերը,այդ թվում` նան հատիկաընդեղեն ն կերային բակլազգիները, ծագել են երկրագնդի տարբեր առաջացելէ Ասիայում(սիսեռը,ոլոռը, վայրերում:Դրանցմեծամասնությունն իսկ սոյան` Արնելյան Ասիայում): լյուպինների բակլան՝ Կենտրոնական, է տարածաշրջանում,մի մասն էլ` զգալի մասը ծագել Միջերկրածովյան

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

|

|

|

|

մեծ

զանգվածի:

գնացողարմատների, հողը երկարժամանակպ

շրջանիտարբե վեգետացիան

ն տա ջերմաստիճաններում նկատմամբ:Կախված սոր

մշակա Հատիկաընդեղեն

կազեին,լաքեր, էմալ, պլաստ

(պահ արտադրատեսակնե

Բացի վերը ճշվածից, մի սերմերըհրաշալիհումք են սն

»

»

»

»

մշակվա Բակտերիաներով միայ սերմերը Ախտահանված ռիզոտորֆինով: բարձրա Հողի բերրիության հետն բույսերի հատիկաընդեղեն կ ազոտը ազատ մթնոլորտի են հողը հարստացնում մնացորդներ խոզանային են հողի օդ ակտիվացնում

ռիզոտորֆին:

բոլոր

Պ համար: մշակաբույսերի վրա առաջա լով, արմատների են` հողը հարստա քայքայվում Հողում պալարաբակտ օգտագործումեն բակտեր

40100

կգհա ազուտ, որը հավ Հետնաբար, դրանք լավագույն

հողի մ պալարաբակտերիաները

պտղի բուսա Բակլազգիների է լինել շ կարող ունդում թիվն ն չա ձնը Ո ւնդերի տասնյակ): են: կամերկայնական էլիպսաձն բույսերիսե Հատիկաընդեղեն 2-3 գերազան անգամ բանակը անգամ` կարտոֆիլի պ քանակին: բույս Մեծ է հատիկաընդեղեն ապրո վրա Դրանց արմատների

միջոցով ն մեղուների միջատների

որոնք խոշոր ծաղիկներունեն,

ինքնափոշոտվոե հիմնականում

ՐՆ

70560

Լոբին առանձնահատկությունները: ուսաբանականն կենսաբանական Է: Ըստ միամյա պ ատկանող ընտանիքին

25. բույս բակրազդիների փաթաթվող: լոբինլինում թփային,կիսափաթաթվող թփի

Ամա,

Սովորականլոբին ունի ամերիկյան ծագում: Տասնվեցերորդդարի վերջին այն մուտք է գործել Եվրոպա:Հայտնի է լոբու մոտ 250 տեսակ: Հայաստանում սովորականլոբին մշակվումէ անհիշելի ժամանակներից:Դեռնս ՄխիթարԳոշը (12-րդ դար) իր առակներից մեկում հիշատակել է լոբին: Արնելքի հայտնի բժիշկ ԱմիրդովլաթԱմասիացինիր «Անգիտաց անպետ» (1482 թ.) ն «Օգուտ բժշկության» (1469 թ. աշխատություններումլոբին նշում է որպես դեղաբույս:Այսւտեղիցհետնում է նան, որ սովորականլոբին ունի նան ասիականծագում: գյուղատնտեսական Հայաստանում լոբին մշակվում է բոլոր մ բարձրությունների վրա: Հիմնականում գոտիներում` 700-2000 մշակվում են տեղական, յուրահատուկ պոպուլյացիաների մաքուր ձները, որոնք կրում են տարածման վայրի անունը: Հանրապետությունում շրջանացված են սելեկցիոն լոբու Մասիսի բանջարային, Մարգարա,Հայկականկարմիր,Տավուշի ոսկեգույն ն Ստելլա սորտերը: Լոբին գլխավորապես մշակվում է պարենային նպատակով: Հասունացածսերմերըպարունակումեն 28-32 օ6 սպիտակուց,մինչն 6 Չօ շաքար, մարդու օրգանիզմի համար շատ կարնոր ամինաթթուներ (լիզին, արգինին, թիրոդին, ցիստին ն այլն), Ճ, 8 ե Շ վիտամիններ, իսկ կանաչ ունդերը` 1,6-3,4 «6 սպիտակուց, 1.6-2,0 9 շաքար, ճարպ ն հանքայինտարրեր: Լոբու հատիկներնունեն բարձր կալորիականություն (336 կկալ՝ 100 գ հատիկի հաշվով) ն էներգետիկ արժեքուլ 2 անգամ գերազանցում են տավարիմսին,7 անզամ՝ ձկանըն մի շարք այլ սննդամթերքների: Լոբին մեղրատու բույս է: Մեղուն նեկտար Է հավաքում ամռան կեսերիցմինչնուշ աշնանայինառաջին սառնամանիքները: ունի ցանքաշրջանառության մեջ: Նույն Լոբինկարնորնշանակություն տեղումլոբի մշակել ցանկալի է չորս տարուց ոչ ավելի: Շնորհիվ կարճ վեզետացիայի ե արմատային համակարգի բարձր կենսաբանական ակտիվության, ինչպես արդեն նշել ենք, ընդեղենները լավագույն նախորդներեն մյուս մշակաբույսերի համար: Լոբու տերնները,ցողունները,ունդերի փեղկերը, մանր հատիկները հիանալիկեր են անասուններիհամար: Դրանք կարելի է օգտագործել ճան կոմպոստներպատրաստելիս:Լոբու ծղոտը հարուստ է պրոտեինով (8-14 460)ն օգտագործվումէ որպես անասնակեր:Որպես վաղահասն մեծ քանակությամբ տերեներունեցող բույս, այն կարելի է Շգտագործել նան կանաչ պարարտացման համար:

ն.

է ձնի՝ հայտնիէ Լոբու ցեղնունի շուրջ 150 տեսակ,սակայներկրագործությանը տարածված դրանցից շուրջ 20 տեսակ: Լոբու համեմատաբար շատ

տեսակներից են Մ

ն սովորական, լիմայի, բազմածաղիկ

ասիական

Ինքնաբազմազանությամբ: լոբի: Աչքի ընկնում րայիսակայն փոշոտումը: չի բացառւվում խաչաձն

եսակները:

է

մեծ

նան

փոշոտվողէ, ձներնունեն մինչն Ցողունըկարճ է` 25-45 սմ. թփայինկիսափաթաթվող մ մինչն 2,5 ն ուժեղ փաթաթվողները` 15 երկարու15 մ, փաքաթվողները՝

|

|

թյուն:

|

է:

ն մանուշակագույն Ցողունը կանաչ, վարդագույն իսկ են, սրտանման, հասարակ տերնները Առաջին երկու

|

իսկական

ու տերններըեռամաս են՝ տարբերծնի գույնիտերնիկներուլ: 2-8 ծաղիկներից: կազմված Ծաղկաբույլըողկույզ է` են կանաչավուն-սպիտակ, սպիւոակ, վարդագո Ծաղիկներըլինում

ն մանուշակագույն: մուգվարդագույն սմ) ն ձնի են՝

ուղիղ, ծռված, թրաճն, Ունդերը տարբերմեծության(7-28 կամ կնճռուտված հարթ, մակերեսը` մանգաղաձն,տափակ, գլանաճն, իսկ ծռված, կամ ուղիղ է երկար, կամ Ունդիկտուցըկարճ ալիքավորված: ունդերը սորտերի Որոշ ուժեղ կամ թուլ զարգացած: մագաղաթաշերտը` երկու կողմիցունեն թելեր: կշիռը կազմումէ Սերմերը լինում են տարբեր մեծության(1000 սերմի տարբերգույնի 140-100 գ), տարբեր ձնի՝ գնդաձն,ձվաձե, երիկամաձն, կարմիր, կապույտ, սն, սպիտակ, դեղին, գորշ, գորշակարնձրավուն, |

|

|

ն այլն: խայտաբղետ ունի, քան սովորական Լիմայիլոբի: Ավելիպակասբազմազանություն լոբին: Ողկուլզնավելիշատ ծաղիկներից է բաղկացած: կամ շագանակագույն են, մանր կանաչավուն-սպիտակ, Ծաղիկները ձանուշակագույն: են 2-3 Ունդերըլայնեն, տափակ,համեմատաբար կարճ,պարունակում ճաքճքումէ: ունդը հեշտությամբ սերմ:Հասունացած

կշիռը կազում է Սերմերը տարբեր մեծությանեն (1000 սերմի

140-110

սպիտակ, հազվադեպ գ, երիկամաձն,կլորավուն, հիմնականում` են ունեն: Դիմացկուն մեծ արժեք ավելի ձներն Մանրասերմ խայտաբղեւտ: նկատմամբ:Եփվում են ավելի շուռ, քան սնկայինհիվանդությունների

լոբին: սովորական է: լոբի: Խաչաձն.փոշոտվողէ, թուփըմիայնփաթաթվող Բազմածաղիկ |

-առտուոադատաաաա--»տատանո

Ցողունըհասնում է մինչն 3-5 մ երկարության:Ողկույզը երկար է, կազմվածխոշոր, վւառկարմիրն սպիտակգույնի 16-30 ծաղիկներից: Ունդը խոշորէ, լայն, 16-26 սմ երկարությամբ: Սերձերըխայտաբղետ են, սն ե սպիւոակ:1000 սերմիկշիռը կազմումէ

720-1350 գ:

Ասիականլոբի Այս տեսակը ասիական ծագում ունի ն երբեմն անվանումեն ասիականմաշ: Թփային է, թուլից մինչե ուժեղ ճյուղավորվող:Ողկույզը կարճ :՝ կազմված4-5 խոշոր,ոսկեդեղին ծաղիկներից: Ունդերը բարակ են, գլանաձն, 6-18 սմ երկարությամբ,թավոտ, պարունակումեն 6-15 սերմ: Սերմերըմանրեն, տակառաձն,կանաչ,դեղինկամ գորշ: 1000 սերմի է 30-60 գ: կշիռըկւազմում

ն ջերմության Պահանջըխոնավության նկատմամբ: Լոբին խոնավության նկատմամբ պահանջկոտ մշակաբույսԷ, ինչը պայմանավորված է աճի ու զարգացման փուլերով: Խոնավության նկատմամբ պահանջկոտ է հատկապես սերմերիծլման ն ծիլերիի հայտ գալու, ինչպեսնան ծաղկման ն կանաչունդերի հասունացման շրջաններում: Չափիցավելի ջրելն ուշագնում է լոբու հասունացումը ն նպաստում սնկային հիվանդությունների տարածմանը, ինչի հետեանքով խիստ ն բերքի նվազումէ բերքատվությունը պահունակությունը: Լոբին ջերմասեր բույս է, գարնան ն աշնան առաջին իսկ թույլ ցրտահարություններից ոչնչանում է: Սերմերը ծլում են 86Շ-ից ոչ պակաս ջերմաստիճանիպայմաններում,լավագույնը 18-20:6-ն է: 8-10"Շ-ի պայմաններում ծիլերըերնումեն 10-11, իսկ 14"Շ-ում6-7 օրում: Լինելով կխոնավասեր՝ լոբին միաժամանակ համարվում է

չորադիմացկունմշակաբույս,սակայն երաշտի տարիներին

բերքատվությունը խիստընկնում է: Լուտայինռեժիմ: Լոբին լուսասեր մշակաբույս է: Լուսի նկատմամբ հատկապեսպահանջկոտ են լոբու երիտասարդբույսերը: Ծաղկման շրջանում այդ պլահանջկոտությունը նվազում է: Ուժեղ ստվերացման շրջանում լոբու բույսերըձգվում են ն թուլանում,ինչը բացասաբար է անդրադւսռնում բերքատվության վրա:

Առավոտյանն երեկոյանժամերինտերններն ընդունում են այնպիսի դիրք, որ արնի ճառագայթներն ընկնեն դրանց վրա հորիզոնական ուղղությամբ: Օդային ռեժիմ: Բարձրորակկանաչ լոբի ստանալու համար մեծ նշանակություն ունի օդի հարաբերական Շատ տաք Լ չոր խոնավությունը: պայմաններումլոբու ունդերըշուտ են կոպտանումն դառնում անորակ: Սերմերիմիաժամանակյա ծլման ն բույսերինորմալ աճի ու զարգացման համարօդի լավագույնհարաբերական 50-70 90 է: Հողի ն խոնավությունը օդի խոնավությանպակասությունըբացասաբար է ազդում հատկապես

ն բարձրջերմության ն ծաղկմանվրա: Օդի չորության կոկոնակալման են: Սովորաբարլոբին հողի հետնանքովձաղիկներնարագորեն լոբու Տո

րաւ

Տաթ մեխան: հեշտ է

ւթյանն

դիմանում, քան օդի:

լոբին մյուս ընդեղենների, տարբերություն է պեւոք այն Հարավի պայմաններում ավելի պահանջկոտ հողինկատմամբ: ն ավազակավային, է մշակվիթեթնկավավազային օրգանական նյութերով են հարուստհողերում.Հողի թթվությաննկատմամբհատկապես աճում: ն ճահճոտ չի հողերումլոբինլավ լոբու ծիլերը:Ծանր կավային դաշտերումմիայն Լոբին պետքէ աճեցնելգոմաղբովպարարտացված երկրորդ կամ երրորդ տարում: Ֆոսֆորական ն կալիումական պարարտանյութերպետթ է կիրառել` ելնելով հողի բերրիության Ի

զգայուն

ան

ւսստիճանից:

թփայինլոբին, բոլոր բակլազգիներինման լավ է աճում Բերքահավաքիցհետո կանաչ զանգվածըմտցնում այգու միջշարքերում: են ծառերը ստանան լրացուցիչ հողի մճեջ,։ որպեսզի պտղատու օրգանականնյութեր ն ազոտ: Լոբին շատ լավ աճում Է կարտոֆիլի հետ լավ խնամքիդեպքում,թփային խառը ցանքերում:1 մշ տարածությունից, լոբուց հավաքում են 0,8-1,9 կգ կանաչ ունդ կամ 100-150 գ սերմ: Լոբին պետք է ցանել յն ժամանակ, երբ հողի վերին շերտում ջերմությունը հասնում է

14-15-Շ-ի:

Ցանքից առաջ սերմերըպետք է մաքրել ն տեսակավորել,խորհուրդէ ում նան ախտահանել: Ա վրա լոբինցանումեն ձեռքով:Ցանքինորման քր է պայմանավորված մշւսկությանեղանակովն սորտով: Կախվածսերմերի մեծությունիցմեկ հեկտարիհամար պահանջվումէ 80-120 կգ սերմ: Ինչպես ունդերի, այնպես էլ հատիկներիբերքն ավելացնելուհամար անհրաժեշտ է ցանքից առաջ սերմերը մշակել նիտրագինով կամ է 0,5 լ նիտրագին,որը ռիզոտորֆինով:100 կգ սերմիհամարպահանջվում ն 3-5 ե ն րոպելավ խառնելուց նոսրացնում մեկ լիտր մաքուրջրի մեջ հետո ստացված լուծույթով թրջում բրեզենտի վրա փռած լոբու սերմերը: Նիտրագինովմշակումեն ցանելուց0,5-1 Ժամ առաջն թույլ չեն տալիս, որ

ռ:

Աա

չորանան:

ունի նշանակություն գործում բերքատվության Բանջարային ցանքի ժամկետներիճշգրիտորոշումը:Կանաչ ունդեր ստանալու համար սերմերը

մեծ

լոբու

Արարատյանհարթավայրումլոբու ցանքը կատարումեն երկու Ժամկետում`գարնաննու ամռանը:Գարնանըցանումեն ցրտահարությունների վտանգն անցնելուցհետո` ապրիլի վերջին տասնօրյակից մինչն առաջինտասնօրյակը,իսկ ամռանը`հուլիսի 20-ից մինչն օգոստոսի5-ը: Նախալեռնայինգոտում խորհուրդ է տրվում ցանքը կատարել մայիսի երկրորդկեսին,իսկ լեռնայինգոտում`հունիսիսկզբին: ն սերմերիչափերից`ցանքի պայմաններից Կախվածհողակլիմայական ցանում են 4-5, իսկ է: սերմերը Փոքրահատիկ խորությունըւռարբեր

մայիսի

"

|

.-պ

ն

ն

է

|

Գարնանացանկատարելուհամարհողը պետք է վարել աշնանը`22-25 սմ-իցոչ պակասխորությամբ, իսկ գարնանըկատարել կուլտիվացիա կամ չիզելում: Ամառացանքկատարելուհամար հողը պետք է վարելնախորդող հետո: Լոբին մշակաբույսիբերքըհւսվաքելուցանմիջապես լավ ցանելքեշի եկածհողում՝թրջածկամծկթածսերմերով մինչնծիլերի երնալըչջրել: Չոր սերմերով ցանք կատարելիսդաշտը պետք է ջրել ն փոցխել, որպեսգիկեղնըոչնչանա, լոբու ծիլերըհեշտությամբ դուրսգանհողիերես: լոբու մշակությանմեջ կարնորվում է նան սնման մակերեսիճիշտ ընտրությունը:Քառակուսի-բնային եղանակովցանքիդեպքումստացվել է հատիկլոբու 21-25 ց/հա ն կանաչունդերի 100-150 ց/հււ: Բարձրարդյունք է տվել նան ժապավենաձն, ցանքը(ստացվելէ հատիկի 20-22 ց/հա բերք), երբ ժապավեններիմիջն հեռավորությունըկազմել է 80, իսկ միջբուսային հեռավորությունը1̀5-20 սմ: Չնայած այս ամենին, ֆերմերներիմեծամասնությունընախընտրում է 50-60 սմ միջշարայինտարածությունով ցանքը,որի դեւպքումբերքատվությունըկազմումէ 18-22ց/հա: Լոբու խնամքի կարնորագույնբաղկացուցիչ ճայը ջրային ռեժիճի է` մինչնլոբու ծաղկելը,հաճախակի կարգավորումն ջրումըբացասաբար Է ազդում մշակաբույսերիաճի ե զարգացմանվրա: Ընդհանրապես, լոբին անհրաժեշտէ ջրել այն ժամանակ,երբ տերններըմուգկանաչ գույն են ստանում: Պետք է ջրել օրվա հով ժամերին` վաղ առավոտյան ե, հատկապես,երեկոյան: Ցերեկվա ժամերին ջրելը պետք է բացառել: Խնամքի աշխատանքներից կարնոր նշանակություն ունի դաշտի հաճախակի փխրեցումը, որը, բացի խոնավությանպահպանումից, նպաստումէ նան հողում պալարաբակտերիաների կենսագործունեության բարելավմանը: Լոբու դաշտը միշտ պետք է մաքրել մոլախոտերից: Լոբին բավական արագ է աճում ն ծլելուց մեկ ամիս անց ամբողջովինլցնում միջշարային Ուստի, պետք է աշխատելքաղհանի տարածությունները: ն. փխրեցման աշխատանքներնարագ ավարտել: Առաջին անգամ հարկավոր է քաղհանելԼ. փխրեցնելծլելուց 7-8 օր հետո, երկրորդանգամ`դրանից 1520 օր հետո, իսկերրորդանգամ`ըստ 15-20 օր հետո: անհրաժեշտության, Լոբու ունդերի բերքը պեւոք է հավաքել3-4 օրը մեկԼ. թույլ չտալ, որ դրանք շատ մեծանան ու կոպտանան: Հավաքած բերքն անմիջապես փոխադրել ծածկի տակ կամ պահեստավորելն մինչլ,իրացումը փռել բարակշերտով:Ունդերըկույտերովկամ պարկերիմեջ թողնելչի կարելի, որովհետե դրանք շատ արագ տաքանում են, դեղնում կ փչանում: Լավ մշակությանդեպքումմեկ հեկտարիցստացվումէ 150-200ց կանաչ ունդերի բերք` կախված սորտայինառանձնահատկություններից: Բերքահավաքը կարելիէ կատարել ինչպես միանվագ,այնպեսէլ պարբերաբար` 2-3 օրը մեկ:Հաստատվելէ, որ հատիկլոբու բերքահավաքի համար օպտիմալէ այն

մուգ գուլն Բի սերմերը ավելի

մական»

խոշորները6̀-8 սմ խորությամբ: Ընդ որում, շատ էներգիաեն կլանումն շուտ ծլում:

աաա

80-90

ունենում

Սերմացու բույսերը հանում միասինե, փոքրիկխրձեր տակ: Լավ չորացնելուց Մաքրելուցհետ անջատում: հասցնելը:Մ խոնավության սերմ: լավորակ ց լոբու պահպա ծլունակությունը

գույնով:

հետ համե բերքահավաքի 2-3 է ապահովում ց լրացուց Լոբու սերմնաբուծությ ցանքըն խն Սերմնադաշտի Լոբու սերմնադաշտու առաջինը` ունդերի կազ հասունացման շրջանում: հեռացնումեն այն բույսեր Օրինակ,կա թփիբնույթով: բույսերը,այ երկարացողուն մատղաշ ունդերի գույնո Երկրորդ սորտայինքաղհ որոնք բազմացվողսորտե

է

մկետը, երբ ունդերի

կո անանաա բե տ եղի դեպքում

ա

/2266/ 2ո6նու ո»(.)

բոլոր

Բշ), անի

Սիսեռիսերմերըպարունակում են մեծ քանակությամբ ֆոսֆոր, կալիում ն մագնեզիում:Սիսեռը լեցիտինի,ռիբոֆլավինի (վիտամին (վիտամին81), խոլինի,նիկոտինաթթվի ե. պանտոտենաթթվի լավ աղբյուր է: Վիտամին Շ-ի պարունակությունը սիսեռի սերմերի 100 գ կենսազանգվածում տատանվումէ 2,2-իցմինչն20,0 մգ/96,ընդ որում` ծլող սերմերումդրա պարունակությունը խիստ ավելանում է ն ծլելուց հետո, ն 12-րդօրը. 100 գ չոր նյութումայն կազմումէ 147,6 մգ/22: Սիսեռի տերններումհայտնաբերված են թրթնջկաթթու, կիտրոնաթթու ն խնձորաթթու:Կախվածսորտից` ճարպի պարունակությունը

արանի ավա յա աոան

55-ի սահմաններում: Սակայնհայտնիէ, որ մշակաբույսի սննդարար արժեքըորոշվում է ոչ միայն սպիտակուցի պարունակությամբ, այլե դրա որակով, որը է մթերքիանփոխարինելի պայմանավորված ն ամինաթթուների (մեթիոնին ա ն սպիտակուցի Ըստ մարսելիությամբ: այս սեռ ը ցուցանիշների` երազանցում է մի շարք գերազանց բակլազգի

ստ

գոտիներում: Զանգեզուրի սննդարարարժեքի` սիսեռը գերազանցումէ հատիկարնդեղեն մշակաբույսերիմնացած տեսակներին: Սիսեռի'.. սպիտակուցի պարունակությունը տատանվումէ 12,6-31.2

զոտություններըվկայումեն մ.թ.ա. 15801100 թթ. Նեղոսգետի հովիտներում սիսեռիմշակության մասին: Հայաստանում կատարվածհնագիտական պեղումներիժամանակ են սիսեռիսերմեր, հայտնաբերվել են մ.թ.աճ/| դարին: որոնք վերաբերում Համաշխարհային գյուղատնտեսութանմեջ հատիկաընդեղեն մշակաբույսերի շարքում սիսեռինշանակությունը մեծ է: Ան ցանքատարածությամբն. համախառն բերքով աշխարհումընդեղենմշակաբույսերի շարքում զիջում է միայն մոյայինն լոբուն: Սիսեռի մեծ ցանքատաեն գտնվումՀնդկաստանում, րածություններ ե ՊակիստաԲանգլադեշում նում, ինչպեսնան դրա հայրենիքհամարվող միջերկրածովյան երկրներում: Հայաստանում է սիսեռ մշակել մինչե 1600 մ նպատակահարմար բարձրության վրա: Այն մշակվումԷ Հայաստանի նախալեռնային, Շիրակին

«Իլիական»-ում: հետաԺամանակակից

րը

են, որ սիսեռը`որպես սնունդ, վկայում մարդն օգտագործել է դեռես հնագույն ժամանակներում: Իրաքում գտնվել են սիսեռի սերմեր, որոնք պատկանելեն բրոնզի դարաշրջանին (մ.թ.ա. 3300 թ.): Սիսեռի մասին առաջին գրավոր վկայությունները հանդիպում են Հոմերոսի

Հնագիտական պեղումների տվյալնե-

ՍԻՍԵՌ

որպես

բ

պալարաբակտերիաների հետնանք: Ծիլերը կանա կարմրամանուշակագույն: Ցողունը կողավոր է, ու վոր, հազվադեպ` պառկ վորված, 20-70 սմ բարձրու Տերնները փոքր են, մ կներով, էլիպսաձն կամ ձ կանաչ, մոխրականաչգույ կիցները3-4-ն են, ատամնաձն Ծաղիկները մեկական գունավորմամբ:

լարներ`

սերմերում տատանվումէ 4, գետնանուշից, այս ցուցա բակլազգիմշակաբույսերին: Սիսեռը հանքային նյու հոյակապաղբյուր է: Մեկ բ կարնորհանքանյութերիօրա Կանաչ զանգվածը որպե վերգետնյաօրգաններըկան իսկ դարմանըպարունակու Սիսեռի ունդերի հասու թյամբ թափվում են, որի հե լինում: Սիսեռի սերմերըսնն վիճակում, ինչպես անուշե կարկանդակներն ազգային Հաց, հրուշակեղենու մա 10-20 «օ սիսեռի ալյուր ավ սննդային ն համային հատկ են նան մանկականապուրն Սիսեռի մուգ գույն ուն սպիտակուցների բարձը մեջ` ո անասնապահության ւպարունակումէ 122 կերամի Բուսաբանական ն կե Սիսեռի լատիներեն անվ առաջացել է հունարեն ԷԱե կամ «ուժ»: Շ(Շ6/ ցեղը ներառում է ա մեջ տարածված է միայն արմատը իլիկաձն, ճյուղավ

ընթացքում

մշակության

հատիկիկշռի հաշվարկի սերմերըլինում են շատ մանը (50 գրամիցպակաս), մանր (51-150 գ), միջին (153-250 գ), խոշոր(251-350գ), շատ խոշոր(350 գրամիցավելի): Սերմերի հեւտքաղյահասունացումը շատ կարճ է տնում: Մանը, մուգ գույնի սերմերն իրենց ծլունակությունըպահպանում են ավելի երկար ժամանակ, քան խոշոր, բաց գույնի սերմերը: Լավ պայմաններում պահպանելուդեպքումսերմըծլունակությունը չի կորցնում15-17 տտարի: Սիսեռն ինքնափոշոտվող բույս է, փոշոտումըտեղի է ունենում դեռես կուլոնվիճակում: Ունդերըհասունանում են հավասարաչափ: Հասունացած ժամանակդրանքչեն բացվում,ն սերմերըչեն թափվում: Լույս: Սիսեռըհամարվումէ երկարօրվա բույս: Երկար լուսավորության դեպքում արագանումէ սիսեռի ծաղկմանշրջանը: Կարճ (9-ժամյա)օրվա պայմաններում բույսի աճը խիստդանդաղումէ: Ջերմություն: Սիսեռը լայն տարածում ունի չորային կլիմա ունեցող երկրներում: Այստեղից էլ առաջացել է այն սխալ համոզմունքը, թե սիսեռըչի դիմանումցածր ջերմաստիճանին: Իրականումայն բակլազգի բույսերի մեջ համարվում է ամենացրտադիմացկուն մշակաբույսը: շրջանում ծյան ծածկոցի տակ սիսեռը կարող է Ձմեռային դիմանալ մինչն -25:Շ պայմաններում: Վաղ գարնանը հասուն բույսերը չեն մահանում նան -16"Շ-իդեպքում, մինչդեռ մյուս բակլազգիները այսպիսի ջերմաստիճանում ոչնչանում են: Սիսեռի հասունացման համար վեգետացիայի անհրաժեշտ ջերմաստիճանների գումարը կազմում է 1800-2000՛Շ: Հողի նվազագույնջերմաստիճանը, որի ժամանակսերմերըկարողեն ուռչել, 3-4"6-ն է, սակայնծիլերը այս ջերմաստիճանիդեպքում երնան են գալիս 3-4 շաբաթ անց: 8-10:Շ-ի

մգանում: Ըստ 1000

Ունդերըկարճ են, փքված,օվալաձնձգված կամ շեղանկյուն:Հասուն ունդը ծղոտադեղնավուն գույնի է կամ մուգ մանուշակագույն,ունի 1.4-3,5 սմ երկարություն: Բարձրացողուն ձներիառաջինունդը գտնվումէ 35-50 սմ, իսկ կարճ ձներինը` 20-25 սմ բարձրությանվրա: Ունդում սերմերը սովորաբար1-2 հատ են. հազվադեպ`3 հատ: Յուրաքանչյուրբուխի Վրա կազմակերպվումէ 10-40 ունդ: Ցողունները, տերնները ն ունդերը մետաղական խավոտեն: Սերմերը ցցված կտուցիկով են, բլրակավոր կամ խորդուբորդ, կլորավուն, անկյունավորկամ միջակաձնով: Սերմի մաշկիգույնը լինում է սպիտակ,վարդագույն,դեղին,նարնջագույն, բաց ն մուգ շագանակագույն, մուգ կարմիրն սն, իսկ մակերեսըհ̀արթ, անհարթնեխիստ կնճռոտված: Ձոր կլիմայական պայմաններում սիսեռի սերմերի հիմնական մասը անկյունավորէ, հաստ մաշկով,համեմատաբար խոնավպայմաններում ոլոռանման,բարակ մաշկով: Շաքիլներիգույնը դեղին Է: Ուսումնասիրություններըցույց են տալիս,որ ծաղկի, ծաղկակոթունին սերմի գույների միջն որոշակի կապկա: Ծաղկիգույնի մգանալուհետ սերմիմաշկի գույննէլ է |

|

պատճառով նիտրագի

պահպան խոնավության է վերացնելհետազա ն Սիսեռիցանքըկատար հետո, մշակաբույսերից է կարելի սիսեռը հողերում շրջանն նորմանչորային խոնավ վայրերում`120-1 տափանել, ծլումից հետո` աճում, ուստի մոլախ պետ տարածությունները Կապված այն բանի կտերիաներիկողմից յո ժամանակօգտագործո է միայն պարունակում Առանձնապես արդյոււս դաշտերում,որտեղսիսե վաղ Վեգետացիայի

ն հողը փոցխել,փխրեցնել

տեխնոլ Մշակության

Ամենիցլավ աճում է սն ավազակավայինհողեր հողերումաճեցնելիսան Ծանր պարարտակյութեր: հողերը սիսեռիհամար ն թույլ հիմնայինհողերում:

հետ, քիչ մշակաբույսերի

Հողային պայմաններ:

բարենպ խոնավությունը տո նվազումէ փոշոտման սիսեռը վարակվում է սերմնարաններըթափվո Թեպետ սիսեռնաչքի է ը ոռոգ լավէ արձագանքում

առանձնանում է երաշտ վատ է զարգանում,սա վերականգնվումէ, ն բ

դեպքումծիլերը երնում ե նկատմամբ,հատկապես այս շրջան ջերմաստիճանն Խոնավություն:Համեմ հետ, սիսեռը նվազ պ

|

|

|

|

Սաթ».

Ներկայումս մեծ ցանքատարածություններով մշակվումէ եվրոպականերկրներում,ԱՄՆ-ում, Կանադայում, Չինաստանում,Հնդկաստանումն ԱՊՀ երկրներում:

Ոլոռը հնագույնմշակաբույսԷ. դրա մշակությունը հայտնիէ եղել դեռնս մ.թ. 2-3 հազար տարի առաջ: Ոլոռի հայրենիքըհամարվումեն Միջերկրական ծովի ավազանըն Միջին Ասիան:

Ալինա Սիսիան

Ոլոռը Հայաստանում մշակվում է Սնանի ավազանի, նախալեռնային,Շիրակի, Լոռի-Փամբակի, Ապարան-

313,

Հայաստանիսիսեռացանշրջաններումշրջանացվածեն Լենինականի ն սորտերը:

դեպքում2̀0-30 ցա:

Բերքահավաքը կատարումեն ունդերըլրիվ հասունանալուց հետո: Բերքըհավաքումեն կոմբայնով կամանջատեղանակով: Միջին բերքատվությունը կազմում է 1015 ցհա, լավ մշակության

է 80-120 կազմում օր:

Վեգետացիայի տնողությունը, կախվածսորտերիցն մշակության վայրից,

է

|

|

վաղ ցանքի բույս. դիմանում են վաղ գարնանայինցրտերին, իսկ սերմերըծլում ենծիլերը | 68:Շի պայմաններում` պահանջելովբարձր խոնավություն: Վաղ ցանքը նպաստում է հողի խոնավության արդյունավետօգտագործմանը, որի շնորհիվւսպահովումէ բարձր բերքատվություն: Սիսեռիմշակությամբ զբաղվողշատ շրջաններում ցանքի հիմնական ձեր համարվում Է շարայինը:Սիսեռիսերմերիուռչելու ե ծլելու համար պահանջվումէ բարձր խոնավություն, որի համարդրանք պետք տափանվեն հողիխոնավշերւոում: Վեգետացիայի ընթացքում է հողըպահելփխրունվիճակում անհրաժեշտ ն պայքարել մոլախոտերի դեմ: Ցանքիցանմիջապես հետո կատարում են գլանում, որը նպաստումէ ծիլերիարագ ն միաժամանակյա առաջացմանը: Ծանրհողերումանձրնից հետո հողըկեղնակալում է: Երեք-չորստերն փուլում չոր եղանակլինելու դեպքում երեկոյան ժամերին կատարումեն փխրեցում: Հետագայում հողը պահում են | մոլախոտերից զերծ:

պակաս: Սիսեռըհամարվումէ

ազոտականպարարտանյութեր: Սիսեռիհամարշատ արդյունավետեն հատկապեսֆոսֆորականն կալիումական պարարտանյութերը: Դրանք է հողմտցնելաշնանըե գարնանը`1 մշ անհրաժեշտ մակերեսի վրա 3-4,5գ ազդող նյութիհաշվով:Ցանքիհամարընտրումեն խոշոր, լավ մաքրված, կենսունակսերմեր: Սերմերիծլունակությունը պետք է լինի 95 օ6-ից ոչ

Ոլոռի այս երկու ենթ բաժանվում են երկու խմբ սորտերի ունդերի պտղա մոմլաթիշերտ, որի պատճ օգտագործվում: Շաքարային խմբի սոր կաշվեկերպ մոմլաթի շեր վիճակում օգտագործում են Արմատնառանցքայինէ, նան մեծ քանակությամբկող առավելապեսվարելաշեր արմատային համակարգի8 գտնվում են ազոտ ֆիքսո ազոտ կլանելու ն ֆիզիոլոգ

ՁՌ/6ոՏ6-դաշտոլոռ:

պահածոներիար կանաչ սերմերը Լւ. ունդերը Ոլոռը պարունակում է մեծ նյութեր(ռիբոֆլավին, ֆոլի Շ, ՔՔ, հանքային աղեր, 10Ռլոռի կալ թաղանթանյութ: մյուս բանջարային մշակաբ Ոլոռի սերմը, դարմանը խոտը սպիտակուցներովհ դաշտավլուկազգի բույսեր սիլոսի, կանաչ կերի ն խոտ 117 կերային միավոր ն զանգվածը`0,16 կերամիա 0,23 կերամիավորն 31 գ մ պարունակում է 150 գ ս ցորենինը` 80 գ: Ոլոռը, ին հողը հարստացնումեն ազ շուրջ 100 կգ/հա ազոտ: Բուսաբանական ն կե Մշակությանմեջ հայտնի է երկու ենթատեսակներից. 1) են նան

Հասունացած սերմերը. ի

մարսվում:

Հրազդանի,Վայքի ն Զանգե կանաչզանգվածն կանաչո Ոլոռը պարենային ն. կե պարունակումեն 26 Չե ս

վիտամիններ,սինթեզելուհատկությամբ:Այդ պատճառովոլոռի ցանքի համարանհրաժեշտէ հողիխոր փխրեցում: Ցողունը կլորավուն է, քառանիստ, ներսից` դատարկ: Ունդի ն պառկումէ: Ցողունի հասունանալուժամանակչի դիմանումծանրությանը երկարությունը, կախված տեսակից ն աճեցման պայմաններից, տատանվում է 0,25-3,0 մի սահմաններում: Ոլոռի ցողունը լինում է հասարակ, երբ ծաղիկներըն ունդերը դրա վրա տեղաբաշխվումեն ն բնայինկամթփային: հավասարաչափ, Տերնները զույգ փետրաձն են, ունեն բարդ կառուցվածք: Դրանք կազմված են տերնակիցից,տերնի կոթից, տերնիկներիցԱ բեղիկներից: Տերնակիցներըսովորաբարտերնից խոշոր են, սրտաձն, հիմքի մոտ՝ ատամնավոր:Ցողունի վրա տերնակոթունիամրացմանտեղը կոչվում է հանգույց:Կախված սորտային առանձնահատկություններից միջհանգուցային տարածությունները տարբեր են: Կիսագաճաճն գաճաճ սորտերի մոտ դրանք կարճ են ն ցողունինամրությունեն տալիս: Ոլոռն ունի տերնի մի քանի տեսակներս̀ովորական,ակացիայինման, անտերեիկային կամ բեղավոր: Բեղիկներիօգնությամբ,որոնք ձնափոխվածտերնիկներեն, ոլոռը կպչում է հարնան ցողունից կամ որնէ հենարանից, որի շնորհիվ ոլոռի պառկած ցողուննընդունակէ աճելուղղահայացդիրքով: Ծաղիկը:Ոլոռի ծաղկաբույլըողկույզ է կամ որոշ փռվող տեսակներիմոտ` կեղծ հովանոց: Ծաղկակիրըհեռանում է տերնակցիտերնանյութիցն սովորաբարկրում է 1-3 ծաղիկ:Ոլոռի ծաղիկն ունի կրկնակիծաղկապատյան:Ծաղկապսակը բաղկացած է հինգ ծաղկաթերթիկներից`առագաստից կամ դրոշից, երկու թիակներից կամ թներից ե նավակից, որը գոյացել է երկու ծաղկաթերթիկների սերտաճման շնորհիվ: Հատիկայինոլոռի տեսակներիգույնը սպիտակէ, կերային սորտերինը՝վարդագույնից մինչն մանուշակագույն, հազվադեպս̀պիտակ: է, Ունդ Պտուղը: որը բաղկացած է երկու փեղկերից:Շաքարային տեսակների ունդի փեղկերը չունեն մագաղաթյա շերտ չունեն, կիսաշաքարայինների մագաղաթյաշերտը մասամբ է զարգացած`գծերի տեսքով: Մագաղաթյաշերտի առկայությունը չորացման ժամանակ ապահովումէ հեշտ ճաքճքում, իսկ բացակայությունը` հանգեցնումէ վատ կալսման:Շաքարայինունդերի փեղկերը նուրբ են: Սննդի մեջ կանաչ տեսքով կարելի է օգտագործելամբողջ պտուղը: Շաքարայինունդերով ոլոռի տեսակներնօգտագործվումեն պահածոների արտադրությանմեջ: Ոլոռի տեսակըորոշվումէ նան ունդի ձեով: Այնլինում է ուղիղ, թեթնակի ն գոգավոր:Ունդի գագաթը կարող է լինել կորացած,թրաձն,մանգաղաձն բութ, սուր կամ դուրս ցցված: Ոլոռի շաքարային տեսակների ունդի :

,

|

|

|

են նան ունեն համրիչիձն: Տարբերում փեղկերըկիպպատումեն սերմերըն մեծ է սերմերի բավականին սրանմանձնը, որի ունդիփեղկի լայնությունը տրամագծից: ունդի գույնըլինումէ դեղին, բաց կանաչ,կանաչ,մուգ Չհասունացած Այդ հատկանիշը կանաչ կամ որոշ տեսակներինը`մանուշակագույն: տեսակների օգտագործվող մ եջ հատկապեսկարնոր է պահածոների պահածոյացված է կանաչ մուգ համար, քանի որ առավել գնահատվում 3-4.5 սմ), միջին (4.5-6 սմ), ոլոռը: Տարբերումեն մանր (երկարությունը` խոշոր (6-10 սմ)նշատ խոշոր (10-15 սմ) ունդեր: կեղնովփաթաթված է սերմնային Սերմերը:Ոլոռի սերմը բաղկացած ն տերնիկներով: երկու սաղմից: Սաղմը փոքր բույս է՝ արճատիկով են Դրանց մեջ շաքիլներ: երկու Սերմնային կեղնի տակ գտնվում են անհրաժեշտ որոնք են պահեստային սննդանյութեր, կենտրոնացված փ ոքրիկ է նկատել սննդիհամար՝աճի առաջինշրջանում:Սերմիվրասհեշտ է մայր բույսի կպած սերմը է, շնորհիվ որի Դա հետքն սերմնակոթունի սպի: հատ ն շատ՝ 7-12 3-4 պատին:Ունդի մեջ սերմերիքանակըլինում է քիչ` են մանր հատ, միջինը` 5-6 հատ: Ըստ մեծության սերմերը լինում 150-200 գ), միջին (տրամագիծը`3,5-50 մմ, 1000 սերմի կշիռը` 210-280 գ) ն խոշոր (տրամագիծը 5-7 կշիռը` ճմ, սերմի (տրամագիծը՝ են 7-10.5 մմ, 1000 սերմիկշիռը` 280-350 գ): Ոլոռիսերմերնըստ ձնի լինում հարթ մակերեսովկամ կնճռոտված գնդաձն,կլորավունկամ անկյունաձն, չէ: մոտ գունավորված թաղանթը սերմնային Սպիտակծաղիկներովոլոռի է գույնից:Այդ շաքիլի կախված դեպքում սերմերիգույնը Այդ պատճառով նարնջագույն կամ ոլոռի սերձերըլինում են դեղին, դեղնավարդագույն, ն սն Վարդագույն սպի: ունեն հազվադեպ բաց գույնի, կանաչ:Սովորաբար կամ թաղանթըմոխրագույն ոլոռի սերմնային ծաղիկներով մանուշակագույն սն կ ամ ունեն դարչնագույն մուգ է: Ներկված սերմերն մուգ դարչնագույն

ա

մի շարք Վերջին տարիներին Հայաստանի Հանրապետության նան վաղուց որը ձնաոլոռը, է մշակվում տնտեսություններում ֆերմերային սնունդ հայտնի աշխարհիմի շարք երկրներում:Որպես արժեքավոր չեն դեռնս օգտագործվումեն մատղաշ ունդերը, երբ հատիկները Օգտագործվում եփած թթու դրածվիճակում: ձնավորվել: հաճախ է, սակայնչոր ու տաք պայմաններում Ոլոռն ինքնափոշոտվող խաչաձն է փոշուտվում: քիչ պահանջկոտէ: Երկարօրյաբույս է: Ոլոռը ջերմությաննկատմամբ համար Սերմերի ծլման ն վեգետատիվօրգանների ձնավորման ն 12"Շ ջերմության ջերմություն: պակաս ոչ անհրաժեշտ է 4-5-Շ-ից են շատ դանդաղ սերմերըծլում պայմաններում բավարարխոնավության է, որի դեպքում ջերճաստիճանը՛10'Շ (20 օրում):Սերմերիծլմանլավագույն են դիմանալնան կարող են Ծիլերը օրը: 5-7-րդ ոլոռիծիլերը ի հայտ գալիս Բույսերի աճի ու կարճատն` մինչն -8:Շ ցրտահարություններին:

է

է հում, ն

ունեն Ոլոռիբերքատվությանբարձրացմանգործում մեծ նշանակություն ցրտահերկի խորությունը ն ժամկետը: Այն դեպքում, երբ նախորդը համատարածցանվող հացահատիկային մշակաբույսէ, անհրաժեշտ է բերքահավաքինզուգընթացկատարել խոզանի երեսվար ն այնուհետն պարարտացնելու նախագութանիկավոր գութաններովվարել 25-30 սմ խորությամբ:Իսկ երբ նախորդըշարահերկ մշակաբուխերիցորնէ մեկն է, ու ապա բերքահավաքը կատարելուցհետո անմիջապեսպարարտացնել կատարելցրտահերկ:Վաղ գարնանը`դաշտ դուրս գալու առաջինիսկ օրը, պետքէ հողաճասըփոցխել: Ոլոռի սերմնանյութըպետք է ունենա 95-100 օօ ծլունակություն,99 46 մաքրություն ն ստացված լինի բարձր բերք տվող սերձնադաշտից:

մշակաբույսին:

աաա1 ԱաաաԱն

Ոլոռի համար լավագույն նախորդներ են սն ցելից հետո մշակված աշնանացան ցորենը, շարահերկ -մշակաբույսերից` կարտոֆիլը, ծխախոտը:Լեռնայինշրջաններում ան գարնանացանցորենիցհետո: Ոլոռը զադ: լավ նախո ոլոռ մշակվու ն գարնանացան աշնանացան մշակաբույսերի համար: Ջրով ն ջերմությամբապահովվածպայմաններումոլոռը կարելի է նա. մշակլ խոզանացան եղանակով աշնանացան ցորենից ու եգիպտացորենիցհետո: Լկդ ժամանակկարող է ստագզվել175-220 ց/հա կանաչզանգված: Ոլոռը պարարտանյութերինկւււումամբխիստ զգայուն է: Պահանջված քանակությամբազոտի հիմնականմասը նա ստանում է մթնոլորտից՝իր արմատներիվրա գտնվող պալարաբակտերիաների միջոցով: Պահանջը հատկապեսմեծ է ֆոսֆորական ն կալիումականպարարտանյութերի նկատմամբ: Աշնան վարի տակ անհրւսժեշտ է տալ 500-600 կգ ֆոսֆորական|, 250-300 կգ կալիումական պարարտանյութեր: Օրգանական ապարարտանյութերը՝ հիմնականում տրվում են նախորդող

ձմեռում են:

զարգացմանհամար լավագույն ջերմաստիճանը16-22"Շ-ն է: 30"Շ-ից բարձրջերմաստիճանիդեպքումբույսերիաճը կանգէ առնում: Ոլոռը խոնավության նկատմամբ պահանջկոտ մշակաբույս է: Խոնավության նկատճամբառավել պահանջկոտեն ցանքի, ծլման ե կոկոնակալմանւփիուլերումգտնվող բույսերը: Սակայն չափից ավելի հանգեցնումէ սնկայինհիվանդությունների խոնավությունը առաջացմանն ու բույսերի աճի զարգացմանդանդաղեցման: Բարձրբերք է ստացվում80 օծ դաշտայինխոնավության դեպքում: Ոլոռի մշակաբույսըպահանջկոտէ նան հողի նկատմամբ:Բարձր բերք է ապահովում,երբ մշակվումԷ սնահողերում: Մշակության տեխնոլոգիան:Ոլոռի ցանքըկատարվումԷ հիմնականում գարնանը, սակայն Անդրկովկասումն Միջին Ասիայում մեղմ ձմեռվա պայմաններումորոշ սորտեր աշնանը ցանելու դեպքում հաջողությամբ լ

|

|

( |

|

|

Թթ

արժեքավորնյութեր:

լոբուց:

մեջ: բժշկության Կանաչ զանգվածնօ սերմերը սննդում օգտ ունդերիցկարելիէ պաւ դնել:Սերմերիցհիմնակ

այ

միջոց: պարարտացման սերմերը նսպարունակ

հարթավա Արարատյան վրա: հողակտորների Կովոլոռըմշակվումէ ս երկրներումօգտագործ

ոբ:

ԿՈ Ա

վայրիկլիմայից:Խոշորաս մանրասերմ սոր կգա, պահպան ծլունակությունը Ցանքը պետք է կատա դե իսկ հնարավորության սմ 6-8 խորու եղանակով, ցանկալիէ կատարելհենա հետ: Լեռնայինպայմանն ցանքի նո հարաբերությամբ Ոլոռի ունդերն անհավ պետք է կ բերքահավաքը հասունաց ունդերը լրիվ հնձիչ մեքենա սովորական

Սերմերը պետք է լինեն մի Ցանքից առաջ նպատակ Ռլոռի ցան ռիզոտորֆինով:

տեսակներըհիմնականումօգտագործվում են որւսես անասնակեր: Հիմնականումինքնափոշոտվող է, սակայն չի բացառվում նան խաչաձն

փնելով

խոնավասեր,կովոլոռը միաժամանակ համարվում է չորադիմացկուն մշակաբույս, սակայն երաշտի տարիներին դրա բերքատվությունը խիստ ընկնումէ: Կովոլոռըլուսասեր մշակաբույսէ: Լույսի նկատմամբ հատկապես պահանջկոտ են երիտասարդբույսերը, ծաղկման շրջանում այդ

350գ)

թելեր: Ունդում

Ունդերըտարբերմեծությանեն` 7-28 սմ, ն. տարբեր ձնի՝ ուղիղ, ծռված, թրաձն, մանգաղաձն, տափակ, գլանաձն,, մակերեսը` հարթ, կնճռոտված կամ ալիքավորված: ՈւնդիկտուցըկարճԷ կաճ երկար,ուղիղ կամ ծռված, իսկ մագաղաթաշերտը` ուժեղ կամ թույլ զարգացած:Որոշ սորւտերի ունդերըերկուկողմիցունեն կա 18-28 սերմ: Սերմերըլինում են տարբեր ձնի՝ գնդաճն,ձվածն, երիկամաճն, գույնը՝ սպիտակ, դեղին. գորշ, Գորշակարձրավուն, կարմիր,կապույտ, սն, խայտաբղետ նայլն: Ըստ խոշորության սերմերըլինումեն մանր(1000 սերմիկշիռը`140-200 գ), միջին(1000 սերմիկշիռը`200խոշոր (1000 սերմիկշիռը`350-1000 գ): Կովոլոռը վաղահաս մշակաբույս է, որն օգտագործվումէ կլոր տարին:Այն խոնավության նկատմամբ պահանջկոտ մշակաբույսԷ, ինչը պայմանավորված է աճի ու զարգացման փուլերով: Պահանջկոտ չէ հողինկաւոմամբ: Կովոլոռըշատ ջերմասերէ, գարնան ն աշնան առաջին իսկ թուլ Փուարարություններից ոչնչանում է: Սերմերըծլում են 10'Շ-ից ոչ պակաս ջերմաստիճանի պայմաններում,լավագույնը 18-20:Շ-ն է: 8-10Շ-ի պայճաններում ծիլերըերնումեն 11-14 օրում, իսկ եթե ջերմաստիճանը 14:Շ ն

2 տերեները Առաջին են, սրտանման,իսկ իսկական հասարակ տերնները են, խոշոր ձուգկանաչ,եռամաս,տարբերձնիու գույնի տերնիկներով: Ծաղկաբույլը ողկույզէ՝ կազմված2-8 ծաղիկներից: Ծաղիկները լինում են սպիտակ,կանաչավուն-սպիտակ, վարդագույն, մուգվարդագույն, դեղինն մանու շակագույն:

երկարություն: Ցողունի գույնըկանաչ,վարդագույն կւսմ մանուշակագույն է:

Թփայինձնի ցողունըկարճ է` 45 սմ, իսկ կիսափաթաթվող ձներնունեն մինչն 15, փաթաթվողները` 2,5 ն ուժեղ փաթաթվողները՝ մինչն 15 մ

փոշոտումը:

`

|

|

|

անհրաժեշ (կախված սորտից) Սեր մարգերըծածկումեն թաղ Ցանքից առաջ սերմե դաշտումկովոլոռիբույս նպատակովցանքից առ Ցանքինորմանմեկհեկտ Գարնանացանկատ սմ-ից ոչ պակաս խորութ կալիումական ե ֆոսֆ պարարտանյութն անհր Գարնանըպետք է կատ կաւոարելուհամար հողը հավաքելուցանմիջապե Կովոլոռի ծիլերը հող խորհուրդէ տրվում յուր թունավոր գրավչանյութ: Կովոլոռի խնամքիկա կարգավորումը: Սկզբն բացասաբար է ազդումհ բույսերըջրել այն ժաման Պետք է ջրել օրվա հով

հեռավորությունը5̀0-80

Ցանք՝

սկզբին:

Բարձրորակկանաչկո օդի հարաբերականխ չորությաննավելի հեշտ է Մշակության տեխնոլ սննդառությաննկատմամ կովոլոռըշատ մեծ պահ հողատարածքը պետք լանջերին,ոչ ստվերային Մեծ նշանակություն Կանաչ ունդեր ստանալ ցանքը կատարումեն եր ցանումեն ցրտահարութ մինչն մայ տասնօրյակից 20-ից մինչ, օգոստոսի 5 ցանքը կատարելմայիսի

Բուսաբանականն կենսաբանական առանձնահատկությունները: նվ պահանջկոտությունը Մշակության մեջ հայտնիեն կովոլոռիբազմաթիվտեսակներ: են ե Գոյություն ձգվւմ թուլա |

|

Է

ցերեկվաժամերին կտրականապես արգելվումէ ջրել: Ջրումը կատարում են ծաղկմանն պտղիլցմանւիուլերում: Խնամքի աշխատանքներից կարնոր նշանակությունունի

հաճախակիւիխրեցումը,որը,

նպաստում է նան հողում

դաշտի

բացի խոնավության պահւվպանումից,

պալարաբակտերիաների կենսագործունեության

բարելավմանը: Է նան դաշտը մաքրելմոլախոտերից: Անհրաժեշտ Առաջին անգամհարկավոր է քաղհանելն. փխրեցնել ծլելուց7-8 օր հետո,երկրորդ անգամ`դրանից15-20 օր հետո, իսկ երրորդանգամը̀ստ պահանջի(15-20 օր հետո): Կովոլոռիունդերը հավաքումեն ընտրողաբար: Ունդերիբերքը պետք է հավաքել3-4 օրը մեկ ն թուլ չտալ, որ դրանք մեծանան ե կոպտանան: Կովոլոռիսերմերըհավաքումեն այն ժամանակ, երբ սերմերը դեռ խոնավեն: Բերքը հավաքումեն կոմբայնովն սովորականհնձիչ մեքենաներով, իսկ փոքր տարածքներիվրա` ձեռքով: Մեկ հեկտարից ստացվումէ 120-180 ց կանաչունդի ն 17-23 ց/հահատիկիբերք: ՏԱՓՈԼՈՌ

(Է8(Ռ)7սՏՏՅԱՆՍՏ Լ.)

Սովորական .տափոլոռը հնագույն է: Դրա սերմերըհայտնամշակաբույսերից բերվել են Եգիպտոսում, Փոքր Ասիայումն Բալկանյան երկրներում կատարված պեղումներիժամանակն վերաբերումեն քարե դարին: Տափոլոռը մշակվում է Իսպանիայում, Իտալիայում,Ֆրանսիայում,

Ալժիրում, Աֆղանստանում, Թուրքիայում Հնդկաստանում, Ռուսաստանում,Ուկրաինալում,ՀարավայինԿովկասիերկրճերում: Տափոլոռի հայրենիքըհամարվում է Միջերկրական ծովի ավազանը Տափոլոռիվայրիձներհայտնաբերվել են նան Հայաստանում: Տափոլոռիսերմնօգտագործվումէ որպեսսնունդ,կեր Ա տեխնիկական նպատակների հաճար: Տափոլոռի սերմերը հումքի լավ աղբյուր են կազեինի ստացման համար, որն օգտագործվում է նրբատախտակի արտադրությանհամար, մանածագործական, ավիացիոն ն արդյունաբերությանայլ ճյուղերում:1 կզ սերմըպարունակումԷ 280-300 գ մարսելի պրոտեին. Պարունակում է 23-30 56 սպիտակուց,0,7 «օօ ճարպ, 4,4 92 2,6 օօ մոխիր, 12 օօ ջուր: թաղանթանյութ, Տափոլոռիչոր խոտնավելի հարուստ է սպիտակուցներով, քան առվույտը ն գարնանացան վիկը: Անասունները լավ ուտում են նան տափոլոռիծղոտըն կանաչ զանգվածը: 100 կգ սերմը պարունակումէ 109.3, 100 կգ կանաչզանգվածը2̀1.9, իսկ 100կգսիլոսը՝15 կերամիավոր: Տափոլոռիալյուրը մինչն 20 «ն-ի չափով ցորենի ալյուրին խառնելու դեպքում հացի մեջ ավելանում է սպիտակուցների քանակը: Սերմը

Ք:առարարրայաը 2.

մանրացրած վիճակում օգտագործումեն խոշոր եղջերավորանասունների ն կերաբաժնում: Հացազգիմշակաբույսիհետ խառըկամառանձին

խոզերի

խոտ:

ցանելով օգտագործումեն որպես կանաչկեր ն Չոր պայմաններում համեմատած է` ոլոռի, սերմի բերքատվությունն ավելի բարձր տափոլոռի հեւ: սիսեռի ն բակլայի

հարայ ,

Ն

կենսաբանական առանձնահատկու

Տափոլոռը միամյա բույս է: Արմատն իլիկաձնեէ, ուժեղ ճյուղավորված: Ցողունըքառակողմէ, թեավոր,մերկ,ուժեղ ճյուղավորված, սմ բարձրությամբ: են Ճյուղերըգրեթե հավասար Գլխավորցողունին:Տերեը զույգ փետրավորէ: Տերնեներիհիմքի մոտ մանր, սրածայրտերնակիցներ են, որոնք վերջանումեն ուժեղ ճյուղավորվածբեղիկներով:Տերնիկները նշտարաձնեն կամգծային`մանր,սեպաճն: Երկար ծաղկակոթունի վրա ծաղիկները մեկականեն, երբեմն՝ երկուական,սպիտակ, կապույտ, մանուշակագույն, վարդագույն: Ինքնափոշոտվող է: Ունդը լայն է, գծային կամ Պարունաէլիպսաձն,2,3-4,2 սմ երկարությամբ: կում է 1-7, ավելիհաճախ՝3-4 սերմ: Սերմը սեպաձն է, ստտափակ-սեպաձն կամ տափակ, 1000 սերմի կշիռը 50-60 գ է: Սերճի մաշկը դեղնասպիտակէ, երբեմն` կանաչավուն, առանց բծերի ն բծերով, մակերեսը հարթԷ կամ կնճռուռված: Ծաղկի հիմնականում ն սերմի մաշկի գույների միջն որոշակի կապ կա: Սպիտակգույնիծաղիկներիցառաջացած Սերմի մա նասպիտակէ: է 2-3-Շ մշակաբույսէ: Այն ծլում են -13Շ պայմաններում,ծիլերը դիմանում սառնամանիքներին: մինչն Չորադիմացկունմշակաբույսէ: Ծլելուց հետո, ինչպես նան հասունացման փուլում երաշտինլավ է դիմանում:Ծաղկմանընթացքումհողայիներաշտի դեպքում հատիկի բերքատվությունը պակասում է: «Վեգետացիայի տնողությունըտատանվում է 65-120 օրվա. սահմաններում:Վարակվումէ ժանգ ե ասկոխիտոզ հիվանդություններով:Տաւփոլոռը դիմացկուն է Հողերինկատմամբնվազպահանջկուռ ընդակերվնասատուինկատմամբ: է: Վատ Է աճում միայն շատ խոնավ հողերում: Մշակությանտեխնոլոգիան:Տափոլոռը դասվում է վաղ ցանվող չոր մշակաբույսերի շարքին: Տափոլոռի կատարվում է գարու, խոնավ պայմաններում` վարսակի հետ: Ցանքը կատարում են առաջին իսկ գարնանը` դաշտ դուրս գալու դեպքում: Փոքր տարածքներիվրա ցանքը կատարում հնարավորության են ձեռքով, իսկ արտադրական տարածքներում` հացահատիկային կոմբայնով: Անջրդի պայմաններումլավ արդյունք է տալիս ցանքի

կառչող, 20-1

ԱԱ

րն

ջերմությա

ցանքը պայմաններո

այնպիսինորման, երբ հեկտարումցանվում է տափոլոռի 08-13 ե վարսակի կամ գարու 3-4 միլիոն ծլունակ հաւոիկ (40-70 կգ/հա՝ կախված սերմի մեծությունից):Ցանքը ւպեւոք է կաւոարել շարքերով` 7,5 կամ 15 սմ միջշարայինտարածությամբ ն 6-8 սմ խորությամբ:Ծիլերի երնալուց հետո կատարված փոցխումը դրական ազդեցություն է թողնում: Վեգետացիայի ընթացքում պետք է կատարել 2-3 փոցխում ն փխրեցում: Աշնանը դաշտը պարարտացնում են կալիումականն ֆոսֆորական պարարտանյութերի համապատասխան նորմերով: Ազոտականպարարտանյութերըտալիս են գարնանը` սնուցման ձեով, մինչ, ակտիվանա պալարաբակտերիաներիգործունեությունը,ե ինքնուրույն բավարարի ազոտի պահանջը: Բերքահավաքը կատարում են, երբ ունդերի60-80 96-ը հասունացելէ: Բերբահավաքը կատարումեն սովորական հնձիչ մեքենաներով, իսկ կալսումը՝ նախօրոք հարմարեցվածհացահատիկային կալսիչներով: Սերմի միջին բերքատվությունըկազմում է 17-20 ցհա, լավ մշակության դեպքում`մինչն 30 ց/հա նավել:

ՈՍՊ

|

(ԷՑոտօՇԱ/ՈՑՈՏ (.)

25-80 սմ է:

Հին ժամանակներից ուսանօգտագորճվել է պասի ժամանակ:Իզուր չէ, որ անգլիացիները ոսպն անվանում են Լոն (Տու նշանակում է «պաս»), իսկ Գերմանիայում այն մատուցում են Ծննդյան տոների

փետրաձն, զարգացածբեղիկներու: Ներքնի տերններըկազմվածեն 2-3 զույգ. իսկ վերնինները`4-8 զույգ ւտերնեիկներից: Տերնիկը ձվաձն է կամ գծային: Տերնաեն, ամբողջական կիցները կիսասեպաձն եզրերով: Ռտպի տարբեր սորտերի տերնները, տերնիկներըրԱ տերնակիցները տարբերվումեն իրենցմեծությամբ: մմ Ծաղիկները մանը են կապույտ,վարդագույն, ( սպիտակ, գունավորմամբ տարբեր երկարությամբ, պսակաթերթիկներից: կազմված մանուշակագույն)՝ ն Ծադկումը տնում է 30-40 օր: Ունդերը կարճ են, փքված, օվալածն հասունացումիցառաջ՝ ձգված, միաբուն, մերկ, դեղին-դարմանագույն, երբեմնմանուշակագույն: Սերմերնունդումլինում են 1-2, հազվադեպ՝ Յ հատ, տափակ կամ են են: Հանդիպում Խոշոր սերմերնափսեաձն ուռուցիկ,2-9 մմ տրամագծով: նան սն, մուգ, խմբված ինչպես գորշ, շագանակագույն, կանաչ,մոխրագույն, ոսպի 1000 սերմիկշիռըկազմում սերմեր:Աւիսեաձն. կետերովխայտաբղետ 0-40 գրամ: Բերքահավաքիժամանակայն է 50-85, իսկ ճանրասերմինը2̀ Տերեները

բարդ

են, զույգ

են թույլ վերջանում

նախօրյակին: Ոսպի հայրենիքը

հավանաբարհարավարեմտյան Ասիան է, որտեղից այն

թափանցելէ Եվրոպա: Աֆրիկայումն. Ասիայում ոսպի ընդհանուրցանքատարածությունը կազմումԷ մուտ 1 մլն հա: Հայաստանումոսպը մշակվում է Ապարան-Հրազդանի, Սնւսնիավազանի, Շիրակի,Զանգեզուրի,Վայքիտարածաշրջաններում: Ոսպըսպիտակուցային նյութերով հարուստմթերք է (պարունակումէ 2532 «6 սպիտակուց): Այն ավելի շատ սպիտակուցներ է պարունակում, քան ոլոռը, սիսեռը, լոբին: Նշված ցուցանիշով այն զիջում Է միայնսոյային: Ձոր կլիմայականպայմաններումմշակված ոսպի սերմում ավելի շատ սպիտակուցէ կուտակվում:Ի տարբերությունամսեաձն, խոշորասերմ ոսպի,մանրասերմ ոսպնավելիշատ սպիտակուց է պարունակում: են նան Ց խմբիվիտամիններ, Ոսպիսերմերըպարունակում որոնքշատ կարնորեն մարդուօրգանիզմիկենսագործունեության համար: Ուպի ծղուռը սննդարարկեր է, պարունակումէ երկու անգամավելի շաւտ մարսելի

քան վարսակիծղոտը: Մանրասերմոսպի համեմատությամբ սպիտակուց, ափսեածնոսպի դարմանըն ծղոտը պարունակումեն ավելի շատ միավոր:Ոլոռի մեկ կգ ծղուտըպարունակում սպիտակուցներ. է 0,56ենկերային ն. 2-3 համաչափ համեմատած՝ շատ հետ եփվում ն լոբու ոսպի սերմերը անգամավելիշուտ: առանձնահատկությունները: Բուսաբանական Ինչպես ն կենսաբանական այնպեսէլ մեր երկրումմշակումեն ոսպի քԺՈՏՇնՈՈՅՈՏ ամբողջաշխարհում, Լ. տեսակը: Ոսպի մշակվող տեսակը ներկայացվածէ երկու տարատեսակներով` խոշորասերմ,որի բույսի հասակն ավելի բարձր է` 0,507 մ, սերմերի մանր մինչն 0,5 մ բարձրությամբ, տրամագիծը69 մմ է, ե մանրասերմ՝ սերմերով:Սննդիհամարօգտագործվումեն ունդերով,2-5 մմ տրամագծով ոսպն ավելի ն թե մանրասերմ տեսակները:Մանրասերմ թե խոշորասերճ է ն խոշորասերմ գերազանցում հաւոկանիշներով համային է եփվում շուտ է: Հայկական տեսակներին: 88սորտըմանրահատիկ որոնց վրա ճյուղավորված, է, թույ իլիկաձն, առանցքային Արմատն ե պալարաբույսի հետնանք են որպես պ ալարներ` առաջանալ կարող սիմբիոզի:Ծիլերըկանաչեն կամկարմրամանուշակագ բակտերիաների բարակ,կանգունկամթուլ պառկող, Ցողուններնուղղաձիգեն, չորսկողանի, թավուռ, հազվադեպ` կորավոր: Ցողունի բարձրություն ճյուղավորված,

|

տատարո--""" աբ

լինում է կանաչ, իսկ պահպանձան ժամանակ` դեղինից մինչն մուգ

շագանակագույն, երբեմնս̀ն: Ոսպը գարնանացանմշակաբույս է, երաշտադիմացկուն, ինքնափոշոտվող,սակայնչի բացառվում նան խաչաձն փոշոտումը:Փոշանոբները է գտնվում:Ծաղկումըտնում է պատռվումեն, երբծաղիկըկոկոն վիճակում 30-40 օր:

Հայաստանում մշակում են ոսպի Թալինի 6, Աշտարակի տեղական,

Հայկական88 սորտերը: Լույս:Երկարօրվա բույս է: Կարճօրվա պայմաններում բույնիաճըխիստ դանդաղումէ: Ջերմություն: Ռսպի հասունացմանհամար վեգետացիայիընթացքում ջերմաստիճանների գումարըկազմումէ 1500-1800"Շ: Կյանքիսկզբնական շրջանումջերմությաննկատմամբնվազ պահանջկոտէ: Հողի նվազագույն որի ժամանակ սերմերը կարող են ծլել, 3-5-Շ-ն է որի ջերմաստխճանը, ծիլերըհամերաշխ կերպովերնանեն գալիս7-10 օր հետո: Ծիլերը դեպքում 56Շ են տւասնում. Ընդ որում, կարճ ցրտահարությունը Օ:թեթեՆն Աաաա դիմանում են նան հասուն բույսերը: Ծիլերի ի հայտ հետո բույսերը գալուց դառնում են ավելի պահանջկոտ ջերմության նկատմամբ ն նորմալ աճում ու զարգանում են 17-19Շ Սերմերի լցմանն հասունացմանհամար անհրաժեշտ է 1920"Շ ջերմություն: Ոսպիսերմըծլելու համարկլանումէ իր քաշիշուրջ 93 96Խոնավություն: ի չափով ջուր: Սերմերիլցման,հասունացման ժամանակոսպը պահանջկոտ է խոնավության նկատմամբ:Այդդեպքումերկարումէ վեգետացիան, ինչպես նան մեծանում է սնկային հիվանդություններով վարակվելուհավանա-

Րա.

Ա

պայմաններում:

կանությունը:

ն սիսեռին: Երաշտադիմացկունությամբ ոսպը զիջում է միայն տաւիոլոռին Հող: Դեռ վաղուցոսպն անվանելեն «աղքատ» մշակաբույս, քանի որ քմահաճչէ ն չի պահանջումմեծ քանակությամբ պարարտանյութեր: Ամենից լավ աճում Է սնահողերում,ավազակավային ե կրաքարերով հարուստ հողերում:Ծանրթթվայինն աղուտ հողերըբարենպաստ չեն ոսպիհամար: Մշակությանտեխնոլոգիան: Ոսպը հիմնականումմշակում են հատիկ ստանալուհամար,մինչդեռայն կարելիԷ օգտագործելորպեսբանջարային են Շան չհասունացած բույս: Սննդիմեջ Օգտագործում սերմերը,որոնք շատ համեղեն: Սկզբնական շրջանում ոսպը շատ դանդաղ է աճում ն ճնշվում մոլախոտերից,այդ պատճառովէլ դրան հաւտտկացված դաշտը պետք է մոլախոտերից մաքուրլինի: Ցանքիցառաջ սերմերըպեւոքէ ախտահանելն մշակելբակտերիալ պարարտանյութերով: Ոսպի միջին բերքատվությունը կազմում է 12-14, առավելբարձրը՝ 25-30 գ/հա: Մանրասերմոսպի ցանքի նորմանէ 70-100 կգհհաէ, իսկափսեածնինը120-440 կգա:

|

գարնանացանը Ոսպի ցանքն անհրաժեշտէ կատարելտվյալ գոտում հացահատիկային է ցանել սկսելու առաջին իսկ օրերին: Այն պետք անհրաժեշտէ սահմանել15, տարածությունն միջշարային շարքացանով, դաշտը սմ: Ցանքից անմիջապեսհետո 5-6 իսկ ցանքի խորությունը են: տափանում

նկատմամբշատ զգայուն է: պարարտանյութերի Ոսպը ազոտական Այդ իջեցնում է բերքատւլությունը: Ազոտի ավելորդ քանակությունը տալ է տրվում խորհուրդ պարարտանյութեր պատճառովօրգանական ն ֆոսֆորական Բակտերիալ. նախորդող մշակաբույսին: նպաստումեն բերքատվության պարարտանյութերը երբ ներքնիունդերըգորշացել, պետք կատարել, Ոսպի բերքահավաքը ուշացնելուդեպքումսերմիգույնըմգանում հասունացելեն: Բերքահավաքն այն պետք է ավարտելսեղմ այդ իսկ պատճառով է, որակը`վատանում Բերքը հավաքում են ժամկետում1̀-3 օրվա ընթացքում: է հավաքել նան կոմբայնով, իսկ փոքր

կալիումակ բարձրացմանը:

է

սովորակա

հնձիչներով, կարելի վրա՝ ձեռքով: տարածությունների

ՏՆԱՆՈՒՇ :(Մ26հ5 " հյքՕց8ծ2

3.

|,

Եվրոպայի ն Ասիայի Գետնանուշը համար համեմատաբար նոր մշակաբույսէ: ն Բրազիլիայում այն մշակվել է

Պերուում

Ներկամինչն Աճերիկայիհայտնագործումը: է Հարավային մշակվում յումս գետնանուշը

Չինաստանում ԱսիայումՀ̀նդկաստանում, նան ու մի շարք կղզիներում,ինչպես ն Իտալիայում Ֆրանսիայում, Իապանիայում, երկրներում: Բալկանյան Ամբողջ աշխարհումզետնանուշիցանկազմումէ 180 մլն հեկտար, որից 5։3 մլն-ը՝ ասիական քատարածությունը մշակվումէ նան Հյուսիսային Սահմանափակտարածությամբ երկրներում: Կովկասում: Հարավային ՄիջինԱսիայում Ուկրաինայում, Կովկասում, Մեղրիի է գետնանուշի մշակվում ՀայաստանիՀանրապետությունում է, հիմնականում ցա տեղականսորտը, որի բերքատվությունը մշակվումէ Սյունիքիմարզի,Մեղրուտարածաշրջանում: գիտականկենտրոնի ն բույսերիպաշտպանության Երկրագործության ցույց են տվել, որ կատարածհետազոտությունները գիտնականների պայմանները,այդ թվում՝ հարթավայրիհողակլիմայական Արարատյան բավարարեն գեւտնանո վեգեւոացիայիտնողությունը,միանգամայն ապահովելուհամար: աճ ն բարձրբերքատվություն բնականոն Չ6 է 41-60 :ծ ճարպ, 3031 պարունակում սերմը Գետնանուշի ն ձկան է հրուշակեղենի օգտագործվում Ճարպըհիմնականում սպիտակուց:

ն

մինչն

ո

ն

մինչն

ությունները:

է: Արմատն առանցքայինէ, թափանցումէ

կեն

վարդագույն,

վեր,

ԲերքահավաքըԱրարա առաջին ցրտահարությու գետնանուշահան մեքենանե

փուլերում:

սկզբնականշրջանումշատ դ կատարելծլելուց հետո առա 6-8 սմ խորությամբ, երկրորդ հող մտնելը` 40-12 սմ խորու խորությամբ, որպեսզիչվնաս Ծաղկելուց ն գինեֆորն մեկտեղ, պետք է կատա խոնավության նկատմամբ, բուխիդեղնություն: Ընդհանր է ջրել անգամ` ելնելով բ 4-6 կատարել ազոտականպար տալ Ի|80 չափաքանակով` երկրորդսնուցումը՝ նույն չ

ծանի հողերում 4Տ5 սմ Մշակությանն խնամքիաշ զբաղեցնում քաղհւսնսի

Գետնանուշի ցանքը հար

գետնանուշը պահանջում Գետնանուշըպահանջկուռէ խոնավություն պահանջում էծ Վեգետացիայիտնողությ ներում: Սկզբնական շրջան Գետնանուշիցստացվողճար իսկ ջրուլի պայմաններում՝ ջրո տեխնոլոգի Մշակության են աշնանացան, ոչ բա մշակաբույսերը:Ընդհանրա հետո պետք է դաշտը պար քայքայված գոմաղբ 20-40 25-30 սմ խորութ ցրտահերկ՝ Վաղ գարնանն անհրաժե տեղաձնում: Գետնանուշի կ պետքէ կատւարել ակոսայի ժապավենաձնցանքի եղան ցանքը կատարվում է 70 սմ Այդպիսիսխեմայիդեպքու Ցանքիցառաջ հարկավորէսե

գետնանուշի փրերը ցրտ

ո ոլա» -ոչեաջատտարաարաախ րքաաոշտտ

պտղի ձնավորումը տեղի ունենում, երբ հողում լինում է առնվազն12:Շ ջերմություն: Աշնան 0,5:Շ սառնամանիքից

է

է 200-1200 գրամի միջն: Գետնանուշը է, սերմերըծլում են վում ջերմասեր 12 Շի պայմաններում: Աշնանը

դեղնավարդագույն, 1000 սերմիկշիռը տատանվարդաշագանակագույն,

Բույս

է, փոշոտումիցանմիջապես հետո սերմնարանն սկսում է աճել երկարությամբ, դուրս է գալիս իրեն ծածկող ծաղկապատյանից` ծայրը քիչ հաստացածփոքրիկ խողովակի ձնով, որը կոչվումէ գինոֆոր:Այն սկզբումաճում է դեպի ապա մոտավորապես վեցերորդօրը շրջվում է դեւպիներքնն շատ արագ ու իր հետ աճելուվ տանելովբեղմնավորված հասնում է հողին սերմնարանը, ն ծայրը խրում հողի մեջ մինչն.8-9 սմ: Հողում սերմնարանը զարգանում|, է ունդ:Երբգինեֆորը առաջացնում չի հասնում հողին,այնօդում չորանումէ: Պտուղնունդ է, շատ նման է բոժոժի, պարունակումէ 1-8, բայց մեծ մասամբ՝1-3 սերմ: Ունդի գույնը դարմանադեղին է` 1,5-6,0 սմ երկարությամբ: Պտուղըհասունանալիս չի բացվում: Սերմերնըստ ձնի կարող են լինել կլորավունկամ ձվաձն,երկարավուն, սերմնաթաղանթը` բաց

Ծաղկաբույլերը լինում են բազմածաղիկ ն սակավածաղիկ: Ծաղիկները մուգ դեղին կամ նարնջագույնեն: Ինքնաոշուովող

ծաղկաբույլ:

Ցողունըճյուղավորված է, կիսականգուն ձներիդեպքումմ̀ինչն60 սմ, իսկ պառկողձներիդեպքում մինչն15-25 սմ երկարությամբ: Տերնը բարդ է, զույգ-փետրաձն,առանց բեղիկների,տերնիկները են, ամբողջական հակադիր: եզրերով,հակառակ ձվաճե, էլիպսածնկամ ձվաճե,հակառակ կողմիցթավոտ: Տերնակոթունը երկարէ, երկու սեպաձն տերնակիցներով: Յուրաքանչյուր տտերնածոցից դուրս են գալիս կամ ճյուղեր, կամ

140-180սմ:

Գետնանուշը միամյաբույս

ցելյուլոզ: Որպես

Էազոտով: հարստացնում

բակլազգի մշակաբույս գետնանուշը հողը

օգտագործվում են որպես կուպիտ կեր, իսկ պտղաթաղանթնաղացած վիճակումտալիս են թռչուններինկամ ստանում են

պահածոների, ինչպես նան մարգարինիարտադրության մեջ: Սերմերից 96 սպիտակուց ն 5. յուղ: Շատ հաճախգետնանուշի բուսպը խառնուրդի ձնով օգտագործումեն շոկոլադ, կակաո ն սուրճ պատրաստելու համար:Մարդիկհաճույքովուտում են սերմերըբոված վիճակում: Վատորակ քուսպն օգտագործվումէ որպես անասնակեր: Գետնանուշի ցողուններն ու տերնները սննդանյութերի պարունակությամբ չեն զիջում բակլազգիբազմամյա ն խոտաբույսերին

ստացվածքուսպը պարունակում է

Հ

Լաբ" աաապաաաաաթ»-«Վլ Պ

թաթը

-.

:

ա

|

՞ապրրրոսար"

"բ"

Ծաղկմանփուլ: Առաջինծա ծաղկմանփուլը, որը տնում է աստիճանաբարսկսում է նվագե երբ սկսվումէ գինեֆորների զա տերնածոցերից: Դրանքփոքր ե Սովորաբարծաղկումըմիաժամ Ծաղիկներըբացվում ն. փոշ հայտնվումեն, պսակաթերթե հաջորդ օրը` վաղ առավոտյան ունենում փոշուտում: Գետնա հետո` 5-6 ժամ անց անմիջապես Ջուրը ն ջերմությունը(ոչ բ այներկուկար ջերմաստիճանը) բույսերի վաղ ծաղկմանփուլու երաշտը,չափից բարձր (35'Շջերճաստիճանը, կարողեն կտ ծաղկումը:Այդպիսիվճռական բույսերիծաղկումը: Գինեֆորներիաճման փուլ: ունենում փոշոտումը: Փոշոտ ձվաբջիջն սկսում է ձգվել: Բեղմնավորվածձվաբջիջըգին ներքն,մտնում է հողիմեջ: Գինեֆորներնսկսում են հող անց: Դրանց գագաթը սուր է ն Գինեֆորիգազաթինգտնվողբե երբայն մտնում է հողիմեջ:Սասո Աս ժամանակահատված Վերջինիս բացակայությունը կա հողի մեջ: Ուստի խորհուրդ է անհրաժեշտ է բույսերի ն գին ապահրվելուհաճար: Ունդիձեավորմանփուլ: Հեն մեջ, գինեֆորիգագաթումգտն դիրքումն սկսում է մեծանալ:Դա համարվումէ ունդիաճի, ինչպ Ունդի կազմավորման փուլը հա բույսը հողում ունենում է ամեն են, հյութալին այս փուլի վաղ ունդիչափերնսկսումեն մեծա սկսում են առանձնանալ:Յուրա սերմումս սերմ:Յուրաքանչյուր

Ն,...

՛՛

արտակա չշասատաաա----

ցանքերի նոսրացում: Հաղ աճի փուլ: Ցանքիցմոտավորապես 4-6 շաբաթ անց մտնում է վաղ աճի կամ գետնանուշը վեգետատիվ աճի փուլ: Այսփուլումշարունակվում Է ' առանցքային արմատիարագ աճը դեպի ներքն, բանի դեռ կան բարենպաստպայմաններ (մինչնոր աճըչընդհատվի երաշտի, ցրւտւսհարության, ավելցուկային ջերմության Ա/կամհողիկոշտերիպատճառով): Միաժամանակ, վեգետատիվ հյուսվածքները` տերնները, ցողունները, են զա րգանալ: շարունակում Տերնները ցողունիերկուկողմերումաճում են հավասարապես, սկզբնականշրջանում գետնանուշի բույսը չունի շատ ւտերններ, որի հետնանքով առաջին3-4 շաբաթներիընթացքում ւաճըխիստ դանդաղէ ընթանում:Տերնների քանակլիավելացմանը մեծանում զուգընթաց է բույսի՝ սննդանյութեր սինթեզելու ն արագանում ունակությունը, դրանցաճը:

մոլախուռերի հասգրածվնասը:Մոլախոտերը, առաջին4-5 շաբաթվա ընթացքում արագ աճելով, ճնշում են գետնանուշի բույսերին՝ խլելով ջուրը ն սննդատարրերը: Այդ պատճառովկարող Է տեղի ունենալ

Մեծ է նան

55-իկորուստ:

ւպետքԷ իրականացնել նախազգուշական միջոցառումներ: աճման այս փուլում Հատկապես կարնորխնդիրներից է պայքարը սնկայինհիվանդությունների ե նեմատոդների դեմ: Հողաբնակվնասատուների հասցրած վնասը կանխելու համար է սերձնանյութը հարկավոր ախտահանել, հակառակ դեպքումհնարավոր է բերքի50

փուլում

Սերմանյութի համարբերքըպեւոքէ պահելպտուղ վիճակում (ունդերից չպետք է առանձնացնել), քանի որ սերմերըշուտ են կորցնումծլունակությունը: Սերմերըպետք է առանձնացնել ցանքից15-20 օր առաթ: Նշակությանաշխատանքների ն բարձր ու կազմակերպման որակյալ բերքիստացմաննախապայմաններից մեկը մշակաբույսի կենսաբանական մասինիրազեկլինելնէ: Պետք լավ իմանալ, առանձնահատկությունների թե է մշակությանու խնամքիինչպիսի են անհրաժեշտ աշխատանքներ բույսի աճի ու զարգացմանառանձինփովերում, քանի որ գետնանուշի բույսերն առանձին փուլերում որոշակի պ ահանջներ են դրսնորում միջավայրի նկատմամբ: Ծլմանփուլ:Գետնանուշի | բույսը հատկապես խոցելիէ այս փուլում,քանի որ արմատներին ու են ցողուններին կարող վնասհասցնելտարբերհիվւանդություններն վնասատուներ: Ամենավաղ փուլումայդ հիվանդություններից են ասկոխիտոզը, վտանգավոր ֆուզարիումը Լւռեզոկտոնիան: ա այոկարակման Ռեպքում բույսերը կորցնում են իրենց գանգունությունը: Այն սովորաբար վրա է հասնում ցանքից Ժամ անց: Ցանքի համար անբարենպաստպայմանները (ցուրտը, ջերմությունը, խոնավությունը կամչորությունը) են բուխերի նպաստում վարակմանը: Ծիլերըզգայուն են նան. վնասատուների նկատմամբ: Վաղ աճի փուլում մեծ վնաս կարողեն բավականին հասցնելլվիճները:Այս

աաա"Պա

ԻՍ

Խ-աստ

-

աա աաաաաաաաակ, առ...

սաղմնայինտերնեները: Զարգացմանըզուգընթացջրի պարունակությունն սկսում է նվազել: Այսքանովավարտվում է ունդի զարգացմանփովը, ն սերմերը պատրաստ են հասունանալու:Այս փուլում բույսերը պետք է ապահովվածլինեն ջրով Աե սննդատարրերով:Ունդերի մեծանալը չի շարունակվիայնքանժամանակ,քանի դեռ հողումչեն ապահովվածջուրը, ն կալցիումը:Ջուրը ե սննդաւտարրերը սննդատարրերը ունդիմեջ են մտնում դիֆուզիայիճանապարհովն̀պաստելովունդերիչափերիմեծացմանը: Ունդերիհասունացմանփուլ: Այս փուլն սկսվում է այն Ժամանակ,երբ ն. սերմնամաշկի ամենաքիչըմեկ ունդի վրա նկատվումէ պտղաթաղանթի գունավորում:Բերքիհասունացմանժամկետէ համարվումայն Ժամանակը, երբ արդեն զարգացած ունդերի երկու երրորդը կամ երեք քառորդը գունավորված է: Գունային այդպիսի փոփոխություններնօգնում են գետնանուշ մշակողներին բացահայտելու բերքահավաքի լավագույն ժամկետը:Իսպանականսորտերի հասունացմանժամկետ է համարվում ունդերիշուրջ 75-80 92-իլիակատարհասունացումը: Գետնանուշիբերքահավաքըկատարվումէ, երբ պտուղներըլավ լցվել, իսկ ցողունները քիչ թեքվել են դեպի հողը: Բերքը հավաքում են գետնանուշահանմեքենայով,իսկ փոքը տարածքներումձ̀եռքով: Բերքը պետք է պահելպտուղ վիճակում: Ունդերից առանձնացնելուցհետո սերմերնիրենց ծլունակությունըշամ: են կորցնում: Ուստի, ցանքի համար սերմերն անհրաժեշտ է շուտ պատիճներից առանծնացնել ցանքիցմիՔանիօր առաջ: Գետնանուշիյուրաքանչյուրհեկտարիցստացվումէ 22-25 ց բերք: ՍԱ

| |

|

| վ |

|

|

ԵԵ ԾԹ Ր)

ԱԹԵԹՈԱԹ ,

Սոյան գյուղատնտեսական հնագույն մշակաբուխերիցմեկն է, որի մշակությունը մարդկությանը հայտնի է եղել մեր թվարկությունից հազարավոր տարիներ առաջ: Սոյան Չինաստանում բավականինմեծ մշակվել է 5-6 հազարտարի առաջ: Եվրոպա,ապա տարածություններով Ամերիկա փոխւադրվել 18-րդդարիվերջերին: Է

Ամբողջ աշխարհում ն հատկապես ԱՄՆ-ում, Բրազիլիայում,Արգենտինայում, Չինաստանում,Ճապոնիայում, Վիեւոնան մի շարք այլ երկրմում, Հնդկաստանում ներում հսկայական տարածքներ են զբաղեցում սոյայի ցանքատարածությունները: Նախկին Խորհրդային Միության երկրներից հատկապես մշակվում է Ռուսաստանում, Մոլդովայում,Ուկրաինայում ն Վրաստանում:

| |

լ

'

Ի.

լ '

|

--

.-

աաա

Սոյայի սերմերը պարունակում են 15-27 «6 ճարպ նե 30-50 06 սպիտակուցային նյութեր:Սոյան համարվումէ «բուսականկով», դրանից են պատրաստում կաթ, մանկական սնունդ, օգտագործում են որպես հավելանյութերշիկներիարտադրությանհամար: Սոյայի քուսպը հրաշալի անասնակերէ: Սոյայիսերմերիցհիմնականումստանում են յուղ, որն օգտագործումեն սննդի արտադրությանմեջ, ինչպես նան տեխնիկայում`անջրաթափանց նյութեր,գանազանլաքեր, ներկեր, սոսինձ,պայթուցիկնյութեր,լինոլեում, մեջ օգտագործվող տպագրության նյութեր,օճառ, գլիցերին,միջատասպան նյութերարտադրելուհամար:Քուսպը պարունակումէ մեծ քանակությամբ սպիտակուցային նյութեր,որոնցիցպատրաստվածալյուրը, ցորենիալյուրի են հրուշակեդենիարտադրությանմեջ: հետ խառնելով,օգտագործում Սոյայի քուսպիցպատրաստումեն հատուկ սոսինձ, որն օգտագործվումէ նրբատախտակիարտադրությանմեջ: Սոյան միաժամանակսպիտակուցներով հարուստկերաբույսէ: Դրա մշակությունըկարնորնշանակություն պահպանման ն անասնաունի սպիտակուցայինհավասարակշռության բարձրացմանգործում: Մարսելի պրոտեինի պահությանմթերատվության մեկ ցենտներսոյայիսերմը համարժեք պարունակությամբ Էէչորս ցենտներ է 1,38 կերայինմիավոր, գարու հատիկին:Սոյայի1 կգ սերմըպարունակում 290 գ մարսելիպրոտեին,21,9 գ լիզին, 1 ցենտներկանաչզանգվածը`23 կերայինմիավոր,3500 գ մարսելիպրուտեին,ծղոտը` 32 կերայինմիավոր, 2800 մարսելիպրոտեին:Բուսականյուղի համաշխարհային արտադրանքի ՅՑ 9ճ-ըկազմումԷ սոյայիյուղը, ն միայն17 96-ը՝արնածաղկինը: Սոյան ԲուսաբանականԼ. կենսաբանական առանձնահատկությունները ք. ցեղին: Աս ցեղը կազմված է բազմաթիվ պատկանում է Փճոջ մեջ օգտագործվումէ միայնՕիաոօհԽտք/Օռ տեսակներից,բայց մշակության ճճատեսակը:Մշակվողսոյանմիամյաբույս է: Արձաւոնառանցքայինէ, կոպիտ,հողիմեջ թափանցումէ մինչն 1.5-2,5 մ խորությամբ: Բույսի բարձրությունը,կախված սորտից ու մշակման պայմաններից, տատանվում է 0,2-1,5 մ-ի սահմաններում: Ցողունը հիմնականում կանգուն է, հաստ, երբեմն` փաթաթվող, Ամբողջբույսը ծածկված ճյուղավորված: է խիտմազմզուկներով: Տերնները եռամաս են, տերնիկները՝ լայն նշտարաձն, ձվածն, շեղանկյունաձն,լայն ձվաձե, երբեճն`կլորավուն: Տերնի թիթեղըհարթ կամ կնճռոտվածէ, գույնը` բաց կամ մուգ կանաչ: Պտուղը հասունանալիս տերններըսովորաբարթաւիվումեն: Ծաղիկները նստած են ւոերեածոցերումն կազմում են ծաղկաբույլ. վերջինսողկույզ է, որը կազմվածէ 3-8, իսկ որոշ ձների դեպքում` 15-20 սպիտակ-շուշանագույն կամ բաց ծաղիկներից: 6Պսակաթերթիկները են: է՝ Պտուղն ունդ ծածկված մազմզուններով: մանուշակագույն են սմ, մանրը՝ Ունդերը լինում միջակ՝ 4-5 սմ ն խոշոր՝ 6-7 սմ երկարությամբ:

ջերմության

Սերմերիթիվըմեկ բույսիվրա Լինումէ ուղիղ,աղեղնաձնն մանգաղաձն: է մինչե 400-ի «Հասունանալիսսերմերը դեղին կամ բաց են դառնում:Յուրաքանչյուրունդի մեջ լինում է 1-4 սերմ, շագանակագույն սն, երբեմն որոնքտարբերվումեն գույնով (դեղին,կանաչ, շագանակագույն, ձնով (գնդաձնկամձվածն, հարթկամգոգավոր),ինչպեսնան խայտաբղետ), է 380-520 գ-ի սահմաններում: սերմիկշիռըտատանվում մեծությամբ: Սոյան կարճ օրվա բույս է: Օրվա երկարությունընպաստում է մշակաբույսիզարգացման փուլերիձգձգմանը, ազդում բույսերի բարձրության,միջհանգույցների թվի Նե ընդհանուր վրա: Այս մշակաարդյունավետության բույսը շատ պահանջկոտ է լուսի նկատմամբ հատկապես ծաղկման փուլում: Ծլումից մինչե հասունացումը տեում է 85-175 օր: Այդ ժամանակաշրջանում օրվա ջերմությունը 15:Շ-ից պակասչպետք է լինի Ծլման փուլում սոյան ավելի քիչ է տուժում ցրտահարություններից, քան այլ ջերմասեր հատիկաընդեղեն մշակաբույսերը: Սերմերըկարող են ձլել 6-8-Շ պալմաններում: է Ծլման լավագույն ջերմաստիճան համարվում10:Շ-ը. Ծաղկման ու հասունացմանժամանակպահանջվումէ 18-22-Շ ջերմություն:Դիմանումէ Սոյանհամեմաւոաբար մինչն-2,5:Շ գարնանային սառնամանիքներին: լավ է օգտագործում ամառվաընթացքումտեղացողանձրնները: Սոյան խոնավասեր մշակաբույս է, սակայն, ի ւոարբերությունայլ մշակաբույսերի, կարող է որոշ ժամանակդիմանալ հողի հատիկաընդեղեն Շատ զգայունէ երաշտին հողի չորությաննկատճամբ՝սերմերի չորությանը: ծլման, ծաղկմանեւհատկապեսհատիկալիցքիժամանակ: Սոյան լավ աճում ու զարգանումէ բոլոր հողերում, բացառությամբ ծանր,թթու ն ճախճացածհողերի:Բարձրբերքէ ստացվում,երբ աղակալած, մշակվում է օրգանականտարրերով ն կալցիումով հարուստ, միջին թթվայնությունունեցող Ա լավ խոնավությունպահպանող հողերում: են համարվումկարտոֆիլը,եգիպտացորենը: Սոյան Լավագույննախորդներ մշակաբույսերի լավագույն նախորդ է համարվում գրեթե բոլոր համար: (բացառությամբ բակլազգիների) Հայաստանումփոքր տարածքներիվրա մշակվումեն ն հեռանկարային են սոյայի Հուոսոն, Վաղարշապատի 2, Կոտայքի 3 ն 1, Վաղարշապատի Կոտայքի4 սորտերը: ն տեխնոլոգիան: Սոյանսովորաբարցանում են հատիկային Մշակության բանջարանոցային մշակաբույսերից հետո: Ան չի կարելի ցանել հետո: Սոյայիհողիմշակությունը, ն ցանքի բակլազգիներից պարարտացումը է համար սերմի նախապատրասւոումը ւուսրբերվում մյուս հաւտիկաքիչ հասնում

Հանա.

Հաագա

ա: ենը

-Պ

Մ

ընդեղեննեի համար ն բերքատվությունըբարձր պալարաբակտերիաներ Սոյայի ցանքը պետթ է սկսելուց10-15 օր հետո: Մե են շարքա Ցանքըկատարում սմ խորությամբ: Չոր տարինե կատարվում է նան երկգծ ն 15 սմ միջգծային միջբուսա Սոյայի ցանքիցանմիջա մինչն ծլումըհողը կեղասկա փոցխերով: Ծլումիցհետո,եր պետքէ դաշտը փոցխել: Միջշարայինւուսրածութ փխրեցումըկատարումեն 1 իսկականտերնը, այնուհետ 8-10 միացումը, րովի պայմաններում ջրու ձնավորման փուլում ն սերմա Սոյայի բերքը պետք է հ գորշանում, ն սերմերը կար կոմբայնով,իսկ փոքր ւտա կազմումէ 16-23 ց/հա՝կախվ Սոյան մշակվումէ նան կ վիճակումմշակումեն սպիտ ստանալու նպատակով:Սոյ համատեղ՝երկուշարք եգիպ

'

|

Հայաստանումմաշի ցանքերին կարելի է հանդիպել Արարատյան դաշտավայրի,Մեղրու, Եղեգնաձորինե Կապանիտարածաշրջաններում՝ փոքրիկ հողակտորների վրա. Նպատակահարմար է այն մշակել ն սորգոյիհետ: Մաշը շատ երկրներումօգտագործվումէ եգիպտացորենի համար: որպես պարեն, կեր, ինչպես նան կանաչ պարարտացման են 27.6 «6 սպիտակուց, 56,5 «6 օսլա, 1,7 Չ6 ճարպ ն Սերմերըպարունակում 2,8 6 թաղանթանյութ: Մաշը եփվում է ընդամենը35-50 րոպեում:Սերմերից խառնումեն ցորենիկամ աշորայի ստացվածալյուրը քիչ բանակությամբ ալյուրի հետ` հացի սպիտակուցներիքանակն ավելացնելունպատակով: Սն գույն ունեցող սերմերնօգտագործումեն որպես խտացրածկեր: Կերի համար օգտագործումեն նան կանաչ զանգվածը,խոտը, դարմանըն մղեղը: Խոտը պարունակումէ 16-20 26 սպիտակուց, 38-42 Չ6 անազոտ մզվածքայիննյութեր, 10-12 օօ մոխիր ն 2-3 ս ճարպ: Այն իր որակով չի զիջումառվույտիխոտին: Մաշը լավ զարգացած արմատայինհամակարգի շնորհիվ, որպես բակլազգի բույս, վարելաշերտում կուտակում է մինչե 120-150 կգ/հա ազոտ, բարելավումէ հողի ֆիզիկականու քիմիականվիճակը, ծանր, իսկ թեթնհողերը` ավելի կավայինհողերըդարձնումէ ավելիջրաթափանց, կապակցված: մատնվածմշակաբույսէ, մինչդեռ Մաշը որոշ չափովանուշադրության որպեսպարենու կեր,չափազանցմեծ է: դրա նշանակությունը` Մաշը բարձր բերքատու մշակաբույս է: Արարատյան դաշտավայրի ստացվումէ 17-20 ց սերմի ն ավելի քան պայմաններումմեկ հեկտտարից 300 ց կանաչզանգվածիբերք: առանձնահատվկությունները: Մաշը Բուսաբանականն կենսաբանական մշակության մեջ հայտնի վիգնա ցեղից է: Ցողունը կանգուն է կամ 30-150 սմ բարձրությամբ, մերկ է: Տերնը եռամաս է, կանաչ կիսականգուն` կամ մուգ կանաչ գույնի: Ծաղկաբույլը դուրս է գալիս տերնածոցից, ողկույզնունի երկարկոթունն կրումէ 2-8 ծաղիկ,որոնք սպիտակիցմինչն մանուշակագույնեն: Ունդերըգլանաձն են` մինչն 30 սմ երկարությամբ, դեղին կամ մուգ դեղին գույնի: Ունդը պարունակումէ 15-20 սերմ, որոնք դեղին, շազանակագույն, երիկամաձն,ձվածն են, սպիտակ,վարդագույն, սն 1000 սերձի ն խայտաբղետ: կանաչ,ամբողջովին գորշ, մոխրագույն, 250-300 են: է: մուգ ճւսրնջագույն գ կամ Շաքիլները բաց կշիռը պայմաններումծլում է 12-15-Շ-ում, Մաշը ջերմասերէ, դաշտային --1՝Շ-ում: են ծիլերըցրտահարվում Մաշի վեզետացիայիտնողությունըտատանվումէ 75-145 օրվա ձիջնՈւնի լավ զարգացած արմատայինհամակարգ`վարելաշերտումուժեղ արմատով: առանցքային ճյուղավորված Սերմը ցանում են 36 սմ խորությամբ: Մշակությանւտտեխնոլոգիան: 20-25 են 60 սմ, իսկ միջբուսայինը սահմանում Միջշարային տարածությունը սմ:

աար որու, լորի առար---տոԿրտո-տաղյու-----առտառտատաատատատ

Լավ է աճում թեթն. կավավազայիննե ավազակավային, օրգանական նյութերովհարուստ հողերում:Հողի թթվայնության նկատմամբզգայուն է: Ծանր կավայինն ճահճոտ հողերումլավ չի աճում: Կարճ վեգետացիւս

ունենալուշնորհիվ այն կարելի է մշակել ինչպես գարնանային,այնպես էլ ամառային ցանքիժամկետներով: Գարնանացանկատարելուհամարհողը պետք է վարել աշնանը2̀2-25 սմ-ից ոչ պակասխորությամբ,իսկ գարնանըկատարելկուլտիվացիակամ չիզելում: Ամառային ցանքերը նպատակահարմարէ կատարել հացահատիկային հետո: Չոր մշակաբույսերի բերքահավաքից անմիջապես ն. փոցխել.որւպեսզիկլեղեը սերմերովցանք կատարելիս դաշտը պետք ջրել է ոչնչանա, ն մաշի ծիլերը հեշտությամբ դուրս գան հողիերես: Սաշի ցանբերը պետք է պահել փխրուն ն մոլախոտերից մաքուր վիճակում: Բույսերը պետք է ջրել ըստ պահանջի: Լավ արդյունք է տալիս մաշի ն եգիպտացորենի համատեղցանքը, որը կատարվում է կամ իրար հաջորդող շարբերուլ, կամ միննույնբնում` մեկ բույս եգիպտացորեն ն երկուբույս մաշ: Կարելի է աճեցնել նան կանաչ պարարտացմաննպատակով: Ցանքիցառաջ սերմերըպետք Է մաքրելն տեսակավորել: Բացի այդ, դաշտում մաշի բույսերը մի շարք հիվանդություններից պաշտպանելու նպատակովցանքիցառաջ խորհուրդ է տրվում սերմերըախտահանել:Լավ արդյունքէ տալիս նան ցանքիցառաջ սերմիմշակումընիտրագինով կամ ոթ

ռիզոտորֆինով:

Ցանքը փոքրըտարածքներիվրա կատարումեն ձեռքով, իսկ մեծ

ԲԱԿԼԱ

(128 Թե

Լ.)

Բակլան պարենային ն կերային մշակաբույս է: Դրա մշակությունըԵգիպտոսում,Հռոժում, Հունաստանում ն այլ երկրներումհայտնի է եղել շատ վաղուց: Վայրի ձները մինչն այժմ հայտնաբերված չեն: Բակլան մարդու կողմից սննդային Շպատակներովօգտագործվելէ դեռնս հնագույն

տա-

րածբներիվրա` հացահատիկային կոմբայնով:Ցանքինորման40-70 կգ/հա է: Բերքահավաքը ե հնձիչ մեքենաներով կատարումեն կոմբայնով (փոքր տարածքներիվրա՝ ձեռքով),երբ ունդերի60-70 96-ըհասունացածէ լինում:

է, որ հատիկաընդեղեն մշակաբույսերի մեջ ժամանակներից: Ենթադրվում բակլան սկսել են մշակել առաջինը: Դրա սերմերը հայտնաբերվելեն եգիպտական ւհարավոնների` մ. թ. 2400 տարի առաջ կառուցված Հին Հունաստանում ն Հռոմում բակլանօգտագործելեն դամբարաններում: սննդի մեջ: Հունական անվանումը`«ֆաբա», նշանակումէ կերակուր: Ցորենի ալյուրի սակավությանժամանակ օգտագործում էին բակլայի ալյուրը: Բակլան նան օգտագործումէին որպես կոսմետիկ միջոց: Ֆրանսիայում բակլայի լայն օգտագործմանմասին կարելի է դատել փողոցների անվանումներից,որոնք կրում են այդ մշակաբույսիանունը: Բակլան ՀյուսիսայինԱմերիկա է բերել նավապետ Գոսնոլդը 1602 թ. Ռուսաստան հավանաբարբերվել է Բուլղարիայից:ԱրդիԺամանակներում բարձրացելէ ֆերմերներիհետաքրքրությունըբակլայի նկատմամբ,ինչը Այն հավանաբարբացատրվումէ այդ մշակաբույսիօգտակարությամբ: նան է ծովի ի նչպես ավազանում, հիմնականումմշակվում Միջերկրական երկրներում: Հայաստանում փոքր Արեձտյան Եվրոպայի որոշ վրա մշակվումէ Լոռու մարզում: ցանքատարածությունների կերայինն կանաչպարարւտտացման Բակլան արժեքավոր բանջարային, մշակաբույսէ: համարօգտագործվող տեղ է գրավում մեջ քակլանառաջնային Բանջարային մշակաբույսերի սպիտակուցների ն ամինաթթուների պարունակությամբ: :Բակլայի սպիտակուցը արժեքային առումով չի զիջում մսի սապիտակուցին: Մշակաքույսիսերմերը պարունակում են 28-35 Չօ. սպիտակուցն մեծ Կանաչ բակլայիմեջ շատ ամինաթթուներ: անփոխարինելի քանակությամբ են միկրոտարրերըն ֆերմենտները:Մանր սերմ ունեցող բակլաները արժեքավորկերային մշակաբույսերեն ընտանի կենդանիներիհամար: անգամ Սպիտակուցի պարունակությամբբակլայի հատիկը 35 ն է վիկի վարսակի անգամ` հատիկին, վարսակի գերազանցում է օժտված նան խառնուրդիհատիկին:Բարձր կերայինհատկանիշներով յուրաքանչյուր Կանաչ զանգվածի բակլայի կանաչ զանգվածը: ն է մարսելի պրոտեին: կիլոգրամըպարունակում կերամիավոր 2,6կգ Օրգանականնյութերով աղքատ հողերի համար բակլան ունի մեծ Բակլանհողը նշանակությունո̀րպեսթանկարժեքկանաչպարարտանյութ: հարստացնումԷ ազոտով:Դա պետք է նկատի ունենալ ծանր կավային հողերիմշակմանժամանակ: Խորհուրդ է տրվում բակլան աճեցնել նան խառը ցանքերում՝ կարտոֆիլիհետ: Նման դեպքերումնկատվումէ կարտոֆիլիսպիւոակուցի բակլան՝որպեսհողը Բանջարանոցներում բարձրացում: պարունակության հարստացնողմշակաբույս, սուլորաբար ցանում են ուշահաս կաղամբի թմբերիծայրերին: Սննդի մեջ բակլան օգտագործումեն ինչպես թարմ, այնպես էլ վերամշակված տեսքով` ապուրներում, շիլաներում, աղցաններում, վինեգրետներում,սոուսներում: Բակլայի ալյուրն օգտագործում են հաց

թխելուժամանակցորենի ն տարեկանիալյուրներիհետ միասին:Բստ կալորիականութան բակլայի սերմը ճուտավորապես 35 անգամ գերազանցումէ կարտոֆիլինն 6 անգամ`կաղամբին: Բւսկլայիսերմերըպարունակումեն 30-35 օ6 սպիտակուցներ: Որպես են նան կանաչունդերը: սնունդօգտագործվում Բակլան նան կերայինմշակաբույսէ: Բակլայիծղոտը պարունակումԷ մինչե 10 «5. սպիտակուցներն շուրջ 15 :6 ճարպեր: Կերարժեքի է, քան վարսակիխոտը: Բակլայիմշակումը տեսակետից ավելի սննդարար արնածաղկի, այլ բույսերիհետ, բարձրացնում եզիպտացորենի սիլոսացու ն է սիլոսի որակը, դրա մեջ ավելացնումսպիտակուցների քանակը: 1 կգ է 1,46-1,29 կերամիավոր,100 կգ սիլոսը` 18, ծղոտը՝ սերմը ւպարունակում 35 կերամիավոր: Բուսաբանականն կենսաբանականառանձնահատկությունները: Բակլան ինքնափոշոտվողբույս Է, սակայնհազվադեպփոշոտվում Է նան խաչաճն:Միամյաբույս է: Է, իլիկանման,հասնում է մինչն150 սմ: Կողային Արմատը:Առանցքային արմատիկները լավ զարգացած են: Բարենպաստ պայմաններում պարունակում է մեծ քանակությամբազոտ ֆիքսող բակտերիաներ: Ցողուննուղիղ է, չպառկող, մերկ, քառանիստկամ կլոր, դատարկ,մինչն 180 սմ երկարությամբ: Տերնները:Մերկ են, ներքնում` միազույգ,ցողունիմեջտեղից`երկզույգ, հանդիպակաց,վերնում` երեք-չորս զույգ, հերթափոխվող, ամբողջաեզր, երբեմն` թեթեակիալիքավոր կամ ատամնավոր:Երկարությունը5̀-8, լայնությունը`3-5 սմ, գորշականաչ ն կանաչ,հազվադեպ`մոխրականաչ: են, խոշոր,ատամնավոր: Տերեակիցները կիսանետաձն Ծաղիկը: Ծաղիկներըծուպերովեն` 2-12 հատ: Խոշորները`2-35 սմ երկարությամբ, սպիտակ,թներիվրա` մուգ շագանակագույն առագաստի վրա` շագանակագույն բծերով:Հանդիպումեն նան սպիտակ,դեղնավուն, շագանակագույն,կարմրավունն երփներանգծաղիկներ:Առագաստը փորվածքներովէ, սրածայրգագաթով, նավակը վերնում բաց է, սերտ միացած է թների հետ: Ծաղկաբաժակըմերկ է, բաց կանաչ, խողովականմճան:Սռնակըուղիղ անկյանտակ թեքված է դեպի սերձնարան: Սպին կլորավուն է, աղվամազով ծածկված: Ծաղկումն սկսվում է ներքնի հանգույցներից: Ինչքան վաղահաս է տեսակը, այնքան ներքն է հանգույցը: Ներքնում գտնվող ծոպերն ավելի շատ ծաղիկ ունեն, քան վերնում գտնվողները: Բակլայի մոտ, ի տարբերություն հատիկային ունդերի, նկատվում է որոշակի աստիճանի խաչաձն փոշո-

ն

է մեղուների Ծաղկաւիոշինտեղափոխվում ն բոռերի միջոցով: Երկու ավելի տեսակների բազմացման ժամանակ պետք է պահպանել

տում:

ն

տարածքայինմեկուսացում`բաց տարածքիպայմաններում1̀000 մ, ն դեպքում` 500 մ: Ծաղիկը բացվում է կեսօրին: բնականխոչընդոտների Արնի մայր մտնելուց հետո ծաղիկների մեծ մասը նորիցփակվում է: Մեկ ողկույզիծաղկումըտնում է 15 օր: Պտուղը:Ունդ է, որի մեջ հանդիպումէ 2-5 սերմ:Ունդը տատրակէ կամ կլորավուն: Ունդի փեղկերը վաղ հասակում կանաչ են, հարթ ն մսոտ: Հասուն վիճակում`մուգ գորշ: Մագաղաթյա շերտի առկայության դեպքում փեղկերը հարթ են, թույ ցանցավոր, իսկ եթե մագաղաթյա շերտը բացակայումէ կամ թույլ է զարգացած,փեղկերը կնճռոտ են: Առաջին դեպքումունդերըճաքում են: Երիտասարդպտուղը կանաչ է, իսկ հասունը՝ մուգ գորշ: Սերմերը Տարբերվում են չափով ն գույնով սն, կանաչ, մանուշակագույն,դեղին,սպիտակ,կարմիրն երփներանգ:Լայն՛տարածում ունեն մոխրագույնն դարչնագույն սերմերը: Բանջարային, սելեկցիոն տեսակներիմեջ տարածվածեն կանաչ սերմերը,իսկվերջինտարիներին` սպիտակգույնը սպիտակգծերով: Նման գունավորումը բացատրվում Է պահածոներիարտադրությանպահանջներով,որտեղ օգտագործվումեն ժամանակ: այն տեսակները,որոնցսերմերըչեն մգանումպահածոյացման Սերմերըլինում են մանր, միջակ կամ խոշոր` 0,5-4,0 սմ երկարությամբ, ձվաձն, գնդաձն, անկյունավոր, երիկամաձն,գույնը` վարդագույն--դեղին, կանաչ,մանուշակագույն,սն, գորշ ու խայտաբղետ: ձեով բական կազմված է երեք Սերմի մեծութամբ ե

տարատեսակներից:

Մանրասերմբակլա.սերմերը կիսագնդաձնեն,

450 գէ:

սերմիկշիռը 400-

Միջին մեծությանսերմ ունեցող բակլա. սերմերը կիսափակեն, 1000 սերմիկշիռը500-700գ է: Խոշորասերմբակլա. սերմերըտաւիակեն, 1000 սերմիկշիռը 1000-2500 է: պայմաններումծլունակությունըչեն գ Սերմերընորմալ պահւպանության կորցնումնույնիսկ10-րդ տարում: Լույսը: Բակլան երկար օրվա բույս է: Կարճ օրվա պայմաններում խիստ ուշանում են: Երկրագնդիտարբեր ծաղկումըԱ պտղաբերությունը մասերում աճող տեսակները տարբեր ձնով են ւսրձագանքումօրվա երկարությանը:Բացահայտվածէ չորս տիպի արձագանքում`երկարօրյա (հիմնականմասը), կարճօրյա,միջակա ն չեզոք: Այդպիսի բաժանումը վկայում Է այդ մշակաբույսիփուհոխմանմեծ հնարավորություններիմասին: մեջ բակլան Ջերմությունը: Հատիկային ունդերի է: Բակլայիծիլերըդիմանումեն մինչն ամենացրտադիմացկուններից 46Շ ցրտին: Բակլայի աճման ն զարգացմանհամար ամենաօպտիմալ 19-20Շ է: Այդ ջերմաստիճանիպայմաններումծիլերն ջերմաստիճանը -

առաջանումեն ցանելուց 7 օր հետո: 15-20Շ ջերմաստիճաննառավել բարենպաստէ ծաղկման շրջանում: Քակլայի ցրտադիմացկունությունը թույլ է տալիս Կովկասումայն աճեցնել նան աշնանը`որպես աշնանացան տեսակ,չնայածբակլանիսկականաշնանացան տեսակչունի: Խոնավությունը: Քակլան խոնավասերմշակաբույս է, հատկապես խոնավությանպահանջունի ծլման փուլից մինչնծաղկմանփուլը: Բակլայի սերմերինուռչելու ն ձլելու համար անհրաժեշտէ իրենց զանգվածից1,5 անգամ ավելի շատ խոնավություն,ըստ այդմ՝ բարձր բերքատվություն ստանալու համար մեծ նշանակություն ունեն ցանքի -Օպտիմալ ժամկետները: Ջրի նկատմամբ բակլայի մեծ պահանջը սահմանափակումէ այդ մշւսկաբույսի մշակությունը չորային շրջաններում: Բարձր բերքատու մշակաբույսէ: Սակայն բույսի վրա առկա 300-700 սերձմնաբողբոջներից (կախվածտեսակից)տարբերպատճառներով,այդ թվում ն խոնավության պակասի,սերմերիհնարավոր քանակից հասունանում է միայն 4 96-ը: Միայն 13,6 25 ծաղիկներն են գոյացնում նորմալ ունդեր, որոնք պահպանվումեն մինչնբերքահավաքը: Հողը: Բակլան պահանջկոտէ հողի նկատմամբ:Որպեսկանոն` բակլայի բարձր բերքատվությունստացվում է այն հողերում, որոնք պահում են օժտված խոնավությունը:Այդպիսի հատկություններովեն տորֆաճահճային ն ծանր կավային հողերը: Ավազային հողերը նպաստավոր չեն բակլայի մշակման համար ն պահանջում են մեծ բանակությամբհանքային ն օրգանականպարարւոանյութերիկիրառում: Բակլանզգայուն է կրաքարայինհողերի նկատմամբն լավ է աճում չեզոք ռեակցիայովհողերի վրա: Բակլայի սերմերի բավարար բերքատվություն ստանալու համար անհրաժեշտ է, որ վեգետացիոնշրջանի ընթացքում բավականաչաւիտեղումներ լինեն: Հայաստանի Հանրաւպետությունում բակլանհիմնականումմշակվումէ ջրովի պայմաններում: Մշակությանտեխնոլոգիան:Բակլայիհողի մշակումը,պարարտացումը ն սերմի չեն նախապատրաստումը տարբերվում մյուս հատիկաընդեղեններից: Ցանքը պետք է կատարելգարնանը`ամենավաղժամկետում:Ցանքի նորման կախված է սերմի մեծությունից,այդ պատճառովէլ այն խիստ տատանվում է: Մանրասերմձների ցանքի նորման շուրջ 100 կգհա է, խոշորասերմձներինը 280-300 կգոռա: Ցանքը կաւոարումեն 50-60 սմ միջշարայինտարածությամբ, մանրասերմձներիցանքը կատարումեն 5-6, 7-8 սմ խոշոր սերմերինը` խորությամբ:Չորային տարիներինպետք է ցանքըկատարելմինչն10 սմ խորությամբ: Բակլայի ցանքիցհետո դաշտը պետք է տափանել,քանի որ սերմերը ծլում են բավականինուշացումով, երբեմնանհրաժեշտէ լինում նան, մինչե ծլումը դաշտը փոցխել: Վեգետացիայի ընթացքում միջշարային տարածություններըպետք է փխրեցնել ն մոլախոտերիցզերծ պահել:

Գարնանացանկատարելու համար հողը պետք է նախապատրաստել աշնանը. կատարել 20-25 սմից ոչ պակաս խորությամբ վար, իսկ գարնանը՝կուլտիվացիան չիզելում: Զոր սերմեիով ցանք կատարելիսդաշտը պետք է նախօրոք ջրել ն փոցխել,որպեսզիկեղնը ոչնչանա,ն բակլայիծիլերը հեշտությամբդուրս գան հողի երես: Բակլայի խնամքիկարնորագույնբաղկացուցիչմասը ջրային ռեժիմի կարգավորումն է, ընդ որում, մինչե բակլայի ծաղկելը հաճախակի ջրումներըբացասաբար կարողեն ազդել:Պետք է ջրել օրվա հով ժամերին` ն վաղ առավոտյան հատկապես երեկոյանժամերին: Բակլայի սերմերը հասունանալիսունդերը չեն բացվում, կորուստ չի լինում: Սերմի բերքահավաքըկատարումեն, երբ հասունանում են ներքնի ն միջին մասի ունդերը. Բերքը հավաքում են կոմբայնով, փոքր տարածություններիվրա` ձեռքով: Բերքահավաքիցու կալսումից հեւոո բակլայի սերմերըպետք է լավ չորացնել Ա նորմիայնպահեստավորել: մեծ է: համատեղցանքի նշանակությունը ԲակլայիԱ եգիպտացորենի Լավ արդյունք է ստացվում, երբ եգիպտացորենիդաշտում երկրորդ փխրեցումիցհետո (4-5 տերնիփուլում) միջշարայինտարածություններում ցանվումէ բակլա: Կանաչ ունդերիբերքը պետք է հավաքել 3-4 օրը մեկ ն թույլ չտալ, որ դրանք շատ մեծանան ու կոպտանան:Հատիկի բերքահավաքըպետք է կատաիելայն ժամանակ,երբ ունդերի80-85 26-ըգորշացել են: Բակլայի սերմի, կանաչ ունդի, ինչպես նան կանաչ զանգվածի բերքատվությունը բարձր է: Նպաստավորպայմաններումհեկտարիցստացվում է մինչն5060 ց սերմին 100 ց ծղոտիբերք: Արարատյան հարթավայրի պայմաններում գոհա կանաչ ունդի բերք Ստեփանավանի ստացվում է 60-80 պայմաններում՝մինչն20-25 ց/հասերմիբերք:

ախտահանել:

Բակլայիցանքը պետք է կատարելայն ժամանակ,երբհողիվերին շերտի 13-14:Շ է: Միաժամանակ չպետք է մոռանալ,որ բակլայի ջերմաստիճանը սերմերը ծլելու համար կլանում են մեծ քանակությամբջուր: Ցանքը անպայման պետք է կատարել քեշի եղած հողում: Միջշարային պետքէ պահելմաքուր ու փխրունվիճակում:Առաջին տարածությունները քաղհան-փխրեցումըն սնուցումը կատարում են ծլելուց 15 օր հետո: Անուհետն վեգետացիայիընթացքումկատարում են նս 2 քաղհանփխրեցում` մինչե պտղակազմավորմանսկիզբը: Առաջին փխրեցումը կատարումեն 10-12, այնուհետն` 8-10 սմ խորությամբ:Առաջին ջուրը պետք է ուշ տալ, սպասելմինչնտերններըմուգկանաչգույնստանան: Ցանքից առաջ սերմերը պետք է մաքրել ն տեսակավորել: Բերքատվությունը բարձրանում է, երբ սերմերը վարակում ենք Բակլանզգայունէ սնկայինհիվանդությունների պալարաբակտերիաներով: նկատմամբ, որի պատճառով ցանքից առաջ անպայման պետք է

Հնագույն աղբյուրներ նպատակով:Անվիճելի է, հիմնական տեղ կգրավ Մի շարք գիտ մթերքները: կարնորդեր են խաղումս հիվանդությունների կանխ մարդու օրգանիզմիվրա ը հատկությունների մասին,դ Սոյա: Ասում են, որ ճ ամերիկացիները: Դրա պա անգամ ավելի շաւո են օգ քանշաղ այլ ազգեր: Վերջինժամանակներ ուշադրությունեն դարձնու Սոյայիցպատրաստվ հետազոտությունները թույլ դություններիդեպքում. աթ իշեմիկհիվանդություն (ար խրոնիկփորկապություն, շ ( հոդ րատիախտահարում Սոյայի մթերքների օ հիվանդությունների կանխ համարում են հիմնական, հիվանդությունների կան ան դիմադրողականության էկզեմայի,պսորիազի,քաղց Սոյայիսպիտակուցում լ ն արյանմեջ խոլեսւոերինի անոթներիպատերի մաք Շնորհիվ սոյայի հակաօքս դանդաղու տնողությունը, պարունակվողնյութերնըն ն ծանր ռադիոնուկլիդները Սոյանանհրաժեշտէ շ խթանումէ մարդու սեփ գլխուղեղիաշխատանքը: Սոյան վիտամին ք-ի գործո երիտասարդացման

ԸՆԴԵՂԵՆՆԵՐԸ

Սոյայի բնական էստրոգենները` բիֆլավոնոիդները,ամենաակտիվ են քաղցկեղիզարգացման են: Դրանքպակասեցնում հակաքաղցկեղիչներն ռիսկը արգանդում, կաթնագեղծում, շագանակագեղձում,թոքերում, հաստ աղիքում: ստամոքսում, Ոլոռ: Կանաչ ոլոռը կանխումէ մի շարք ռադիոակտիվմետաղների օրգանիզմ ներթափանցմանը:Այն առաջարկվում Է որպես սննդային օրաբաժնիանհրաժեշտբաղադրամասնյութափոխանակման գործընթացի խախտմանն ներզատիչհամակարգիհիվանդությունների դեպքում: Ոլոռի ալյուրիցպատրաստվածջերմախյուսը(խաշիլ)օգնում է ազատվելչիբանից, թարախուռուցքից,թարախապալարից,պզուկներից,կոշտ բորբոքային

Ժողովրդականբժշկության մեջ լայնորեն օգտագործվում է նան ընդեղեններիկճեպը: ն Կանաչ ունդը խորհուրդ է տրվում միզաքարային հիվանդությունների երիկամի բորբոքմանդեպքում: Երիկամներումքար լինելու դեպքում խորհուրդ է ւորվում լոբու չոր ծաղիկներիեփուկը: Լ. սրտի Լոբին օգտագործումեն նան շաքարախտի,աթերոսկլերոզի Կ ռիթմիխախտմանդեպքում:Լոբու ունդերիեփուկը թուրմնօգտագործում են հիպերտոնիկ հիվանդության, ջրգողությանդեպքում: Լոբու օգտագործումըբարերարկերպով է ազդում ենթաստամոքսային գեղձի գործունեության վրա: Արագացվում է ստամոքսահյութիարտազատումը: Լոբու կճեպի եփուկըջրի թուրմովունի հակամանրէային ազդեցություն: ժողովրդականբժշկության մեջ խոցի ն մաշկախտի բուժման համար են լոբու ալյուրիցանափոշի: օգտագործում Լոբու խյուսից կոսմետիկդիմակը սնում Լ առողջացնումէ մաշկը, վերացնում կնճիռները: Դրա համար եփած, մաղով անցկացրած հատիկներինավելացնումեն կիտրոնիհյութ,բուսական յուղ ու մեղրն քսում որպեսսնուցողդիմակ: դեմքինու պարանոցին` Ոսպ: Ոսպից պատրաստված ուտեստը համարվում է դիետիկ ն խորհուրդ է տրվում խոցային հիվանդությունների,ստամոքսաբորբի, արտրիտի, խոլեցիստիտի,ռեմատիզմի,հիպերտոնիայի, պիելոնեֆրիտի, ենք դեմ: Ոսպի եփուկը խորհուրդ աթերոսկլերոզի տալիս օգտագործել երիկամաքարերի դեպքում: հիվանդության Բակլա: Անտիկ ժամանակներումբակլան լայնորենօգտագործվումէր որպես դեղամիջոց: Դիոսկորիդըն Ալենը (0-1 դ) խորհուրդ էին տալիս ն այլ աղիքային քացախիմեջ եփածբակլանօգտագործելդիզենտերիայի ժամանակ:Ժողովրդականբժշկությանմեջ բակլայի հիվանդությունների ն ալյուրն օգտագործվումէր որպես միջոց բորբոքայինգործընթացների ն մեղրի խառնուրդը սրտխառնոցներիժամանակ: Բակլայի ալյուրի վերացնումէ թարախապալարները: Գետնանուշ: Շատ օգտակար է սիրտանոթայինհիվանդությունների բուժման ն քաղցկեղի կանխարգելմանհամար: Պարունակում Է մեծ է քանակությամբ կալիում,ֆոսֆոր ն մագնեզիում:100 գրամըպարունակում 618 կալորիա:Կրճատումէ խոլեստերինի քանակնարյանձեջ: Պարունակում է 13 տարբերվիտամիններ (4, 8, Շ, նԷ խմբերի): Անհրաժեշտէ հիշել, որ ընդեղենների Հակացուցումներ: օգտագործման մեծ քանակներըհակացուցվածեն այն մարդկանց,ովքեր տառաւպումեն լյարդին լեղապարկիհիվանդություններով, հոդաբորբով ն երիկամաբորբով: ն փորլուծությանհակում ունեցողներին Հաստ աղիքի հիվանդությունների նույնպես հակացուցվումէ օրաբաժնում հատիկարնդեղենի չափից շատ չի Ե թե պահպանվի օգտագործումը:Այսհակացուցումը վերաբերում սոյային: չափի զգացումը, ապա հատիկաընդեղենների խելացի օգտագործումը`

ինֆիլտրատներից:

Սիսեռ: Հնդկաստանումսիսեռի տերնեներից առանձնացվածթթուները օգտագործումեն բժշկությանմեջ: Գիշերը սիսեռի բույսի վիա կտավ են քաշում: Երբ բույսը հագենումէ ցողով, այն քամում են: Ստացվածհեղուկն օգտագործումեն որպեսկապողմիջոց`տտամոքսիխանգարման դեպքում: Հնագույն ժամանակներում սիսեռիսերմերը ոչ միայնօգտագործումէին սննդում, այն լայնորեն կիրառում բուժական նպաւտակով:Այսպես է թողնում Դիոսկորիդըտեղեկացնումէ, որ սիսեռըբարերարւսզդեցություն ստամոքսի վրա ինչպես խաշած, այնպես էլ տապակածվիճակում, ն խորհուրդ է տալիս օգտագործել նուրբ, երիտասարդսերմերը` որպես

աղանդեր:

Պլինյան խորհուրդ է տալիս սիսեռն օգտագործել որպես միզամուղ, ծննդաբերություննու կնոջ կաթնագոյացումըխթանող միջոց: Սիսեռի երիտասարդբույսերիցպատրաստվածկոմպրեսներըբուժում են բորբոքումը, քոսը, խոցերը,քաղցկեղայինուռուցքները,լավացնումմաշկի գույնը, ն ոչնչացնումգորտնուկները: մաշկայինհիվանդությունները կանխարգելում է Դոդենեուսըհայտնում սիսեռիօգտագործմանմասին`որւվեսսեռական խթանիչ:Սիսեռիսերմերիջրայինթրմվածքիօգտագործումը ուժեղացնումէ արական ւլոտենցիան: Սիսեռի եփուկով ազատվում էին երիկամներին միզապարկի քարերից: Սիսեռըպարունակումէ շուրջ 80 սննդարարնյութեր:Ակն,ինչպեսն մյուս բակլազգիները, անփոխարինելի է հյուսվածքներում խոլեստերինի է արյանմեջշաքարի մակարդակնիջեցնելուգործում:Սիսեռըկայունացնում

մակարդակը:

լոբի: Լոբին, ինչպես Ա սոյան, համարում են երկարակեցության գործոններից մեկը: Օրինակ, Աբխազիայի երկարակյացներիամենօրյա ճաշացանկըպարունակումէ ամենաքիչը 50գ լոբի: Ընդհանուր առմամբլոբին խորհուրդ է տրվում օգտագործելորպես կանխարգելիչ, բուժիչ միջոց ռնեմատիզմի,արտրիտի, -արւորոզի, շաքարախտի դեպքում, ինչպես նան մաշկը պզուկներից մաքրելու նպատակով:Լոբիննան միզամուղէ:

Մարաց».

կապա

1-----լ

»

»

»

»

»

.

»

»

»

»

»

»

»

է ԻՄԱՆԱԼ

ժամ

եք

եփած

հատ

որ

նդեղեննե

ուրե,

են

պարունակում:

լոբին ն ոլոռը հիանալիմթերքներեն, միանգամայն Պահածոյացված պատրաստ օգտագործմանհամար: Միայն թե սեղանինմատուցելուց առաջ դրանքպետք է ւտաքացնել ն համեմել ըստ ճաշակի: Կանաչ ունդերըեփելուց առաջ անհրաժեշտէ լավ լվանալ ն թեթնակի կտրտելերկուծայրերից:Չկտրտածունդերնավելի շատ վիտամիններ

գդալ սառը ջուր:

Թունավորումիցխուսափելու համար հատիկները ն հատիկաընդեղեններիալյուրը պետք է եփելմինչնլրիվ փափկելը: Ինչպես արդեն նշել ենք, չոր հատիկներըեփելուց առաջ թրջում են: Կարելի է դա չանել, բայց այդ դեպքումկրակի վրա դնելուց հետո՝

աար

-ծ-ծ--ծ.--ծԴ--ծ-...«----.

իըԱՆ ուրեն

ատրաստ

կլինիմիասեռ,առանցգնդիկների: կանաչ լոբին կամ ոլոռը տաքացրեքխաշուի հետ, Պահածոյացված լոբին: այնուհետնխաշունթափեք,օգտագործեք Թարմ սառեցվածկանաչունդերըն հատիկներըլցրեք եռման ջրի մեջ՝ առանցնախօրոքհալեցնելու:Այդպեսավելի համեղ է, ն վիտամինները ավ են պահպանվում: ժամանակխորհուրդչի տրվումկաթսայիմեջ սառը Հակառակդեպքումայնհամեղչի լինի: ջուր ավելացնել: Որպեսզի հատիկաընդեղենների սերմերըեւիելու ժամանակչսնանան, պետքչէ կափարիչովծածկել:

ուզում

Առ Աի խառնեք, այնտաք

Եթե

եփվեն, պետք չէ ջրի մեջ աղ ավելացնել: Կանաչունդերիգույնը պահպանելուհամարկարելիէ ավելացնելմի քիչ լիմոնիաղ ն եփելհակ կափարիչովկաթսայի մեջ:

շաքարավազ: Որպեսզի մատղաշունդերը(լոբի, բակլա, ոլոռ) արագ

ջուրը

կրակիվրա: թափել,նորջուր լցնել ն եփելմարձանդ Որպեսզի եփելուժամանակունդերը պահպանենիրենցբնականգույնը, են մետ քանակությամբ ջուր, որի մեջ նախօրոք օգտագործում են կերակրի սոդա (0,5 թեյիգդալ` 1 լիտր ջրին) ն մի փոքր ավելացնում

անհրաժեշտէ եփելուց առաջ 6-8

եփվեն ն համեղ լինեն, պահել սառը ջրի մեջ (բացի ոսպից):Ջրի ջերմաստիճանը15"Շ-իցբարձրչպետք է լինի, հակառակ

Որպեսզի հատիկարնդեղեններըշուտ

ԱՆՀՐԱԺԵՇՏ

միայնօգուտ դրանք ոչ մեծ քանակովավելացնելովմյուս ուտեեստներին, կլինի օրգանիզմիհամար:

ա

ՎՆԱՍԱՏՈՒՆԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱ

ՀԱՏԻԿԱԸՆԴԵՂԵՆՆԵՐԻ

Թթուն շատ է դանդա հարկավորէ տոմատիմա

է լվանալ տաջ հարկավոր

Որպեսզի լոբին ավելի

յուղ:

Հատիկներըեփելիս խոր քանիոր եփմանտնողությ Մատղաշ ունդերիհամն ու կաթսայիմեջ դնեքմի փու իսկեւելուց հետո հանեք: Զոր հատիկներընուրբկլի սերուցք: Հատիկ լոբին ավելի համե

ն յ

(

բա Հատիկաընդեղենների է վնաս գույն պայմաններից ն մոլախ հիվանդությունների պումը: Ցավոք այդ գործու եղանակնէ: Սակայնթունաք կանոն, առաջ է բերում մի տեսակներիքանակականաճ աղտոտման: ն վն Հիվանդությունների գործոններից են ցանթի մոլախո պարւսրտացումը, ցանքերումվարակվածությ ցանքերը ավ Ուշշ ժամկետային ցանքերը ժամկետային

»

»

»

»

»

»

Հակառակմակերեսիննկատվում է սնկի սպորներիսպիտակագորշավուն փառ: Առաջացածբծերըմիաձուլվումեն, գորշանում,չորանումու թափվում: զարգացմանը Բույսը ամբողջությամբ շարքիցդուրս է գալիս:Հիվանդության ն հատկապես ցողի առկայությունը: նպաստումէ օդի բարձրխոնավությունը Հարուցիչիզարգացմանհամար բարենպաստջերմաստիճանը15-20 `Շ՝ է, նան 8-30 "Շ-իպայմաններում: սակայնայնկարողէ զարգանալ (Է/Ֆլից Իսկական ալրացող

ՕՇԻԾՈՉՇՏՅՍ

տ): Վարակվումեն բույսերիվերգետնյա բոլոր օրգանները:Սկզբում տերնների վրա առաջանումեն առանձին բծեր, ծածկված ալրանման սպիտակ փառով: Ուժեղ վարակի դեպքում բծերը, ձուլվելով, ծածկում են տերնների ամբողջ մակերեսը երկու կողմից: Շատ հաճախ վարակվում են ն ցողունները, նան տերնեակոթուկները առանձին դեպքերումնան ունդերը: Վեգետացիայիընթացքում հիվանդությունըտարածվում է սպորների հիմնականում զարգանում է օդի բարձր միջով: «Հիվանդությունը ն ժամանակ: ջերմաստիճանի օդինույնիսկ45-5026 խոնավության Անտրակնոզ:Սնկայինհիվանդություն Է: Վարակվումեն բույսիբոլոր վերգետնյա օրգանները տերնները, ցողունները, ունդերըն սերձերը:Վարակըտարածվում է սերմերով:Առաջիննշաններըհանդեսեն գալիս շաքիլատերնների վրա` կլորավուն, գորշ գույնի բծերի ձնով: Շաշաքիլատերններըչորանումեն. Իսկականտերնների վրա առաջանում են գորշ գույնի կարմիրերիզով բծեր,որոնքհետագայում պատռվում են, առաջացնելով անցքեր: Ցողունների նե ունդերի վրա զարգանումեն կլորավուն,օվալաձն,փոս ընկածխոցեր,որոնցվրա խոնավ եղանակինգոյանումէ վարդագույնփառ: Վարակվածսերմերըծածկվածեն լինումգորշ գույնիբծերով: Բակտերիոզ:Բակտերիալ հիվանդություն է, վարակվումեն տերեները, ցողունները, ունդերըն սերմերը:Ունդերիեզրերինն ջրերի միջնառաջանումեն նախ կլոր, հետագայում անկյունավոր,փալլուն,յուղանման,թաւիանցիկ, գորշ գույնի, հետո դեղնադարչնագույն բծեր, ունդերի վրա՝ գորշ գույնի, խեժի կաթիլներով կլորավունբծեր:Պայքարընույնն է ինչ որ անտրակնոզի դեպքում:

Վարակվումեն բույսերիբոլոր Ասկոխիտոզ: վերերկրյաօրգանները:Տերնների ն ունդերի վրա առաջանում են մոխրագույնչոր բծեր շրջափակված գորշագույն եզրերով: Ուժեղ վարակի դեպքում ւտերններըչորանում են: վրա բծերնավելի Ցողուններին տերնակոթերի երկարավուն են: Սնկերը, թափանցելովեն սերմերիմեջ,վարակումեն դրանք: Սպիտակ փտում (ՏոԹաճոռ ՏաԹԾՍ Օա (Եծյճ8)): Վարակվումեն բույսիցողունի հիմքը, ունդերըն սերմը:Վարակիաղբյուրնեն սերմերը ն. բուսականմնացորդները: Վարակվածօրգաններըպատվումեն սպիտակ,խիտ թաղիքանման փառով ն փտում են: Փառի մեջ նկատվումեն անկանոն ձնի սն գույնի կարծր գոյացումներ՝ սկլերոցիումներ,որտեղ ե սունկը ձմեռում է: Հիվանդությունըկարող է հանդես գալ նան դեպքում: սերմերիվրա՝ ոչ ճիշտպահպանման փտում(804725 ՕՈ/2 Բ6ո»): Մոխրագույն վարակվումեն բույսիունդերը Հիմնականում են գորշ ն սերմերը:Դրանցվրա առաջանում գույնի կլորավուն բծեր, որոնք խոնավ մոխրագույն եղանակին պատվում են հյուսվածքներըփափփառով: Վարակված կում են ե փտում: Վարակի աղբյուր են ն սերմերը: բուսականմնացորդները Պայքարի միջոցառումները: Կիրառել ն ցանքի համար ցանքաշրջանառություն ընտրել դիմացկուն սորտեր: Բերքահավաքըկատարել Ժամանակին: Հատիկներըարագ չորացնել:Կատարելսերմերիթերմիկմշակում դրանք45 ժամ թրջելովտաք ջրում, իսկ այնուհետն.50"Շ ջերմության ջրում 5 րոպե որից հետո արագ սառեցնելսառը ջրում: Սերմերնախտատնողությամբ, հանել` սրսկել անտրակոլիկամ պղինձ պարունակող որեէ ֆունգիցիդով: այնուհետնսրսկելանտրակոլի0,294 (10 լ ջրին՝ 20 գ) Սերմերնախտահանել, Կարելի է օգտագործելնան ռիդոմիլգոլդի 0,25Չ6 (10լ պատրաստուկով: Լավ արդյունքեն ջրին գ) լուծույթկամ այլ սնկասպանպատրաստուկներ: ն 2-5 նան 0.02 «6 (10լ 0,029: -0,0596 (10 լ ջրին տոպազի գ) տալիս բայլետոնի ջրին2,5 մլ) պատրաստուկները: Բակտերիոզ, ֆուզարիոզ, փտումերի ն բորբոսասնկերիհիվանդությունների կանխարգելմաննպատակով խորհուրդ է տրվում սերմերը ցանքից առաջ ախտահանել քիմիական պատրաստուկներով:Խիստ հողը: ժամանակախտահանել վարակվածության

ԵշֆթՔթ02ԵՔԵՔԲԵՔԵզՔզԳզՔԲ«ՔԲ«ԲՔ«ՇՕռՔ«Ք.2...ԴՕԴՑԴՑ9Ձ`

"սմ.

..Չխ

ԷԴԶ ովդվճմզի ոադծո:չդչսաիվմ Ղ ատսիցլո 'ծղը վհվտով Հոմս) դզ ուսգդտը ԱԱՎդԱւԱԺԱՅ :ոսիդո դզչ ըտսիսփ օողղ ոմսն 6ճվմզիծն Ստ մս վդոՃ 'դզ: մոհտոռդի Ամզդտոտծվը :1 դոսետդչմոնեսը ճող 6ոոմ Աեղեշյ դսո» Վըոսվնդո» ըսԱզդվտսեմսխմ վցոտտողոո» մգիոտկվտո»

(ԹՏԱՑԱԿՉՏՈԱԳԱԾԾՏԳԱԵՉ)

Հոս

մօ

ծվմտիտվոժմզմ .ըսմզտշոնոդըմգո Օ6-0'ոսիսփ դորհոդոդսկսկ 1դՔՂմոնոն Ամզդըակոմոըասիմտլ նտսկպմսոլ ուսմզժռոծ օտիմտտոկ իսկոտտիոդ դործտտո վմզնրս ոռի չըամզժդոծմոսդդոոձ'րացվ)|օզբ դոթիսօտիհոմտիվմզուստտոոոդի վռիտ դցտջվտոռտ Ղ վմզդդ:սԹոսնդոիվվ Ասմզժդոծ տվո| մս Ղոշդ 1 Ժտզկ, :Սդսթիսցտիկոմտի վմղտսոյոնը 'ԱդսԹստոլ վծդոոծՂոոդ զ ԹվմզդդսցմսԵ 'Մոսծոտմումոոո'մռսթիսիողդսոլ նսնետ տմի Ղ վմզդուսԹոսնդտիվ» վմզոստտոտդի դոթիսօոիկոմտի ըսքստ Ամզորսմցոիդո: տոսՀ դժ '6վմզդւստտոոոդի զ վզիտ 'ըսմզդտզհքուքՀոս դզ օոիգոոծՃդսմս'մմզոոսժդդ :մմզդտզհրոթ վճդոծ դզդւս դոսթսկողոչը Օտկով ըսմոմրոիր ոզն վմզուստտոդի Սրոսծոցեոոմ դվոցտիեցտեփստտոոոդի վմոմրոհ դոկողվդողզտսմետ Վ տսիոտկ դտդորոթ վմս 'Աքոսստմվկ որ ըզն վմզուստոոոդի Վ փՓԾվմղդոսսոծածվը Սմսղմոկ Կվմոժր :իսհզըզՂմս6վմզդիստ Պոմտտհտ ով/ լ'0 սոովոդ ոտդոով/ 6օ1'0 զտոմոդ 'ով)/ 6'0 սիվմտ հոմո մմգձցոծ օտիկոմտի իսմգոստոոտդի :իսկոտոհոդ դործոչդ:ս վմզիջ վջվիլ մցտճ ոդվմսիոմոդվ զջօօվ Ամզոհսժոտսո|ոմրոքեոժց Սզտմսո ոոպտնտի պղոծը Ամդտճ Խմտտտկ նտի ոցվմսիոմո՞ղ» --

-

զդդւսնսծ

ող

դոր

ՖՉ

ԱմզդկստոտմտոՈճ ց դվմծ 1 ըլ) 9690'0 վմոտոլուռՂ (ն օլ .ռվմծ10.) 9291'0 վսմսզռ տզիոդւմնմո զիա Խօմսետտեծ Վ տշգթոմկդո ծվմղդիստոտմտտոդոդովովչ :ըսծոչդժս Ղ ռաժտիոտվվմղդնմաոդն դոկոուսմ Ղ վմգտսոյոնը :Ամոծիոլ, ոմի վմզտսոլոնը ղ վմՂդնմսՑողը դոկոոսմ 1 ըւսճազոՇ :նդսմղո 0լ-8 1 ովուտ ըւսմծոժդմ վոովճոտզեզի ԴոՅս1 -դզ ոստտոդի ըանդոմս:Ամզնուս Ազցմ մտ դվնզն իվժործոոմ ղ դզ ոսդտծոօտ ոտմիվմգնդւսՀսժսյ :ըղսդոոմստ վոզն զ ըոսիմսխն ղ ՂՅմմզդ իսմզմեղ 'ոսդոտտո դզ դրսե հոտվտողդնզն Ամզդղմզջ:0սԹոսուիոողւսԵ ճդոմն 1 ասդտոծոսո 'Առսկոծծմ վմգդղմզտ իսդգօց ոդստտոռդի աղետ դսիտմըմտկոդնզն'դսիոդնգն դզ ըսիտտդդ ծզը վմս 'ցոոտոս վդիսե հոտվոո մմադ 1 ըադտծոստ տմի վնդս 'վոսնստ 'դվոզմզ հտճռտկովվմզդղմզտ ծնսմոտվրովտոտզեզի օոիկոմոր :ոսժ6ոոժդԱ պիոոդի ոզ նսմոհ Ամզոհսց :1 «տողի մզկտքեմ մսիոեցոտի ծդոտետփոՇ:(Թօյրտ տուանացթալ)Եվտոոդոտոս դողոմսիսըը

մզդջվիլՂ Աեվտոդրոտոս

դտհոմսիսո դզ դմզդստտոռդի մսիոոեդոտի պիտոատ դ մսիոտդիհ վմզդվեեռոույ

ՍԳՂՎՍՏՈՈՈՂԻ

--

իսմզդդստոոմտոիԴ

ով/1 20 ովծզՆ 'տվ/15'0 կսնհսշ)'ուլո /'0 մսդ 89 վ 'տպ/եհլ'ը ոմտտհր օտիչդ 1զկոմոմորսմ "ովո լ'Օ մսնվՓդսղ'իսդզը ղմս 6վմզդկստոտմտտիո 1տշզքողմվդոոզիոդւսզտոհդ մզդծիսնոծմմճսփվմզոստոուոդի :01ս6ոՀդ4ս Ղ ոաձտիով վմզդնմսծոդը դտկտուսմ Ղ վմզտսոլոնը :մմոժոոլ, 9-) Ղոդ դզ ոստոտհոդմմզդջվի՛ :նդոսմգո :Սդտցցոմոտվմզդդւսթոսնդոիվկ ոզ ովոոտ ըսմզժդտծ վմզդդգնզնդմողվտով :տմի վմզդդտողտ վրովճոտզեզիԻ ՈղսժծոոծդԱ -ոսոոօ Ղ վմզտսոյոխք դզ ըսոզըօ մմզոջվիլ 'ոսմոփ 1 ոսգղոնԵ ոսթրսմնոտմո դուսմսց մի վմզդդտեմօօոտիհոմոի :մզդծիսնոծ Բ

-

ոոտոհ Նա 'ուսմզդսկ ծ

աան 'դվոզմգ 2. հոս

«որո վմզդովզ :մմգորոըուդտզեմգիմսաժ վոհսժ դզ ըսոոդի :Թ6գ5/ՋԿԺԵԴ) մզդջվի՞

դոորրոոդտ չիսմզդշվդովտտոլո օոոիմտոուրսծ 1զդոոպտտոյտ «Ամգորսմ օտիկոմտիոզ ռաջ նզտմս 'նգտցքր:1գմ/տՂ մրտթիսշսեե Ամգորսմ ցտիկոմտի «Ադսթիսմտդմվմզրմգո լզեմտ 6վմզտչոն օտիկումտի իսմզդդւսթոսնդոիվվդվրոուսմփի:Ամոոձոոլ, :դզ դմզդջվիԼ Ամզդնսօոմոտ վհտմող, :Ամզըմզոդզ մսմնտ վետմոո օգ ոադովոը Ղ ուսջո դո: մոոմսըԱմզոհսմ ջօտիկոտմոի:Ղ4մզդ վոզն դղ քասիմսխն Ամզմեղ 'տսոջդի 'մսիտճվո 1 առսդատն Անզժվժոողմզտ'6վցաթիսոխփսփող սե վճոոմուսժողն վրոդվրտեսը տսօջդի :ԱԴ04 օտիմսիտոտն Աստո|վ"նսնմսձով մոմվ վռոսեՀոդ Եւս 4ոոդողծոոմ 'դվնզնզ

Ծվտշոն ոճով

տ... |

չիտղց2 |

դզ

րւ ԱՐԸ

սիտրոովոտմը :մգդդւս Թստգնմոտհոովրող մզդտկվրեսր ը .

ՍԶՂՂՎՍՔՔԱՍՆՂՈԻՎ»

ՂՎՔՈՈՎՍՍՎԻ

ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ

ՎՆԱՍԱՏՈՒՆԵՐԻ

ԴԵՄ՝ ԱՌԱՆՑ ԹՈՒՆԱՔԻՄԻԿԱՏՆԵՐԻ

ԵՎ

ԵՇ

-

ՀՑ

Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի, այդ թվում` հատիկաընդեղենների բարձր ն որակյալ բերքի ապահովման կարնորագույնպայմաններիցէ Ա մոլախոտերի դեմ արդյունավետ վնասատուների,հիվանդությունների պայքարը: Այդգործումառաջնայինը թերնես պայքարիքիմիականեղանակնէ: Սակայն քիմիական միջոցներիմիակողմանիկիրառումը, որպես կանոն, առաջ է բերում մինչ այդ վնասակարությամբ աչքի ընկած մշակաբույսերի

ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՊԱՅՔԱՐ ՀԱՏԻԿԱԸՆԴԵՂԵՆ

նորմայով:

պարունակությունը:Զարգանում են Հ6"Շ-ից բարձր ջերմաստիճանի պայմաններում,-10"-Շ դեպքում վնասատուիզարգացմանբոլոր ոուլերը (ձու, թրթուր, հարսնյակ,հասուն բզեզ) ոչնչանումեն 12 ժամվաընթացքում: Մեր պայմաններումայս վնասատուով բույսերըվարակվումեն հունիսի վերջիցմինչնսեպտեմբեր,երբ դաշտումհայտնվումեն ձվադրմանհամար կիսահասունսերմեր:Մինչն բերքահավաքըդաշտայինպայմաններում այս տեսակըտւսլիս է երկուսերունդ:Երկրորդսերնդիբզեզներըդուրս են գալիս պահեստում:Դաշտում վարակի տոկոսը շատ ցածր է, սակայն լոբին պահեստտեղափոխելուցհետո բզեզներըբազմանումն տալիս են մի քանի սերունդ: Սկզբնական շրջանում վարակված լոբին չվարակվածից տարբերելըշատ դժվար է ն նկատի ունենալով, որ ձմռանըբզեզներըչեն տարածվում,անհրաժեշտէ ցուրտ պայմաններում պահելամբողջլոբին,այդ թվում նան սերմացուն: Պայքարը:Հատիկակերիդեմ առաջին անգամ սրսկումեն ծաղկման սկզբում, երկրորդ անգամ` 7-10 օր հետո: Ուշահաս սորտերի մոտ է կատարել 2 սրսկում, առւսջինը` կոկոնակալման նպատակահարմար է կատարելնան վերջում, երկրորդըծ̀աղկմանսկզբում:Նւպատակարմար եզրային սրսկումներ (ընդգրկելով դաշտի շրջակայքը 40-60 մետրի սահմաններում):Ադ նպատակով կւրելի է օգտագործել մի շարք թունանյութեր,ֆաստակ 0,1լ/հա, բուլդոկ 0,5 լ/հա, դեցիս 02 լհա ն ակտարան0,1 լ/հա: Վնասատուն կարելի է ոչնչացնել, եթելոբին4 օր պահվիսառնախցիկում: հետո լոբին Սակայնլավագույնարդյունքէ ստացվում,երբ բերքահավաքից կգ տարողությանփոքր տուլրակներով՝`կես րոպե տնողությամբ, ընկղմվում են 90-100-Շ ջրի մեջ, որից հետո լոբինպետք է անձմիջաւպես հետո հանել Լ չորացնել`ւիռելով ստվերոտ տեղում: Այս գործողությունից վնասատուիզարգացմանբոլոր փուլերը` ձու, թրթուր, հարսնյակ, բզեզ, լրիվ ոչնչանումեն: Միամյաերկշաքիլն հացազգիմոլախոտերիդեմ լավ արդյունքէ ւււլիս Գեզագարդովպայքարը`3-4 կգ/հա:Ցանքիցառաջ կամցանքիցհեւոո լավ արդյունք է տալիս նան Ացենիւոի էմուլսիայովհողի սրսկումը2-4 լ/հա

րրա «ա

ատա

ԱՈ»

»

»

անտրակնոզ, ասկոխի Վիրուսպին հիվանդո տություններ: Վնասատուներ. սովորա Այս ն հատիկաընդեղե դեձ քիմիական պայքար խորհրդակցելմասնագետի իրականացնել այնպիսի թունանյութեր, որոնք անվտ համար: Մենք հատկապես ուշ վնասատուներիդեմ իրակ բուսական պատրաստուկ դեպքում ոչ միայն ստանու նպաստումենք մարդկանց Բույխերի պաշտպանու տարբեր բուսատեսակնե եփուկներ, ինչպես նան հիվանդությունների դեմ արդյունավետություն, հա շրջանում: Ոստայնաւոզովվարա գ մանրը կտրատածսո քամել թանգիֆով,որի անգամ՝7 օրը մեկ: 2. Լվիճների ե այլ վնա պատրաստուկը:100 գ անել ապակյա տարա կափարիչովԿ եռացնե պետք է թողնել 2 օր, Սրսկմանհաճար 10 լ ջ օճառ 125 գ պղպե ն7-10 անգամ՝ օր ընդմի

«

առանձին տեսակներիքան աղտոտմանպատճառ: Գյուղատնտեսական ար տեսակիվնասատուները,վի գործունեությանհետնանք զարգացումը,պակասում է տարածվածեն. Սնկային հիվանդությո

աաա աաա

աաա

աա աաա

աաա Աաաա Աաաա

ոչնչացնումէ նան վնասակարթիթեռների ջրով: Այս պատրաստուկը ու ոստայնատիզը: վահանակիրներն թրթուրները, ւոպիս Լավ արդյունք է սերմի ախտահանումը սխտորի պատրաստուկով:500 գ լավ ծեծած սխտորըլցնել 3 լիտրանոց ջրով լցված ապակյատարայիմեջ, բերանըամուրփակելնդնել մութ ու տաք համար տեղ: Հինգ օր հետո թուրմըքամել: Սերմերիախտահանման պետքէ վերցնել 1 լ ջուր, մեջըլցնել 30 գ պատրաստիթուրմ:Սերմերն ալդ թուրմիմեջպահել 1 ժամ, որից հեւտո ցանել: ւիայտիմոխրիլուծույթը(3 կգ՝ 10լ Լվիճներիդեմ կարելիէ օգտագործել է ջրում): Այդ պատրաստուկը պետք թողնելերկուօր, որից հետո քամել ու սրսկել: նպատակով դեմ պայքարելու Լվիճներին տարբերտեսակիթրթուրների կարելիէ օգտագործելպոմիդորիփրերը (առանց պտուղների):Երկու կիլոգրամմանրացրած,չոր փրերըպետք է եռացնել3 լ ջրում` 1 ժամ տնողությամբ: Սրսկմանժամանակ1 լ եփուկինպետք է ավելացնել5 լ ջուր: Եփուկը միջատասպանհատկությունը պահպանումէ մինչն 1 տարի: Ուստի այն կարելի է պահել բերանը փակ շշերի մեջ` սառը ընթացքում: պայմաններում, օգտագործելամբողջվեգետացիայի Խատուտիկից պատրաստվածթուրմն օգտագործվումէ լվիճների ն ու տզերի դեմ: Թուրմ պատրաստելուհամար բույսերի տտերններն մանրացնել,լցնել գոլ ջրի մեջ (10 | ջրին` 0,4 կգ) ն թողնել արմատները 1-2 ժամ, ապա քամել ն օգտագործելսրսկմանեղանակով:Բույսերը հավաքելծաղկելուցհետո: Կարտոֆիլիփրերըկարելիէ օգտագործելծծող վնասատուներիդեմ: 60-80 գ փրերը կանաչ վիճակումանցկացնելմսաղացով, քամելն լցնել 1 լ ջրի մեջ ու սրսկել: Եթե փրերը չոր են, օգտագործել100-120 գ զանգված,լցնել մեկ լիտր ջրի մեջ, բերանը խցանել, Յ օր թողնելուց հետո քամելու սրսկել: Տվյալ հիվանդությանկամ վնասատուի դեմ մշտապես պայքարելու դեպքում նույն տեսակի թուրմի կամ եփուկի արդյունավետությունը է խիստ ննվազել, որովհետե. վնասատուների ն կարղ են ձեռք բերում, հարուցիչներըդիմացկունություն հիվանդությունների 2-3 անգամօգտագործելուց հետո պետք է պատրաստուկները

"Ե.

10.

11.

12.

13.

14.

Լվիճներիդեմ կարելի է պայքարելհուռած ջրով: Որպեսզիջուրն արագ հուտի,կարելի է ավելացնել մի քիչ մսաջուր: Լավ հուտելուցհետո 2-3 անգամ: բույսերըսրսկելվեգետացիայի ընթացքում թուրմը ն եւուկը շատ արդյունավետեն լվիճների, Ճազարատերնուկի ցեցերիւ. երիտասարդթրթուրներիԼ այլ վնասատուներիդեմ: Թուրմ պատրաստելուհաճար բույսի չորացած մանրուքըլցնել բաքի մեջ, վրանավելացնելջուր (10 լ ջրին` 800 գ) ն թողնել36-48 ժամ: Քամելուց օճառ (10 լիւտրին՝ հետո դրա մեջլուծել տնտեսական 40 գ) ու սրսկել: ն Կովկասյան երիցուկըմիջատասպան տզասպանբույս է: Դրա թույնի են հիման վրա սինթեզվլ մի շարք բարձրարդյունավետ պատրաստուկներա̀մբուշ, ցիմբուշ, ռիպկորդ,սումիցիդինն այլն, ն այլ որոնք լայնորեն կիրառվում են բույսերի պաշտպանության Տնայինպայմաններում նշված բույսերիցկարելի է բնագավառներում: պատրաստել բարձրարժեք թուրմ, եփուկ, փոշի ն օգտագործել ն այլ մշակաբույսերի ատղատու ծառերի, բանջարաբոստանային վնասատուներիդեմ: (Թուրմպատրաստելու համար չորացրածբույսը մանրացնել,փոշիացնել ն խառնելջրի հետ (10 լիտր ջրին՝ 200 գ) թողնել10-12 ժամ, ապա քամելն օգտագործել սրսկմանեղանակով: է Հալվեն (ալոե) կարելի օգտագործել ախտահանիչ մշակաբույսերի սերմերը վարակազերծելու բանջարաբոստանային համար:Սերմերը6 ժամ պահումեն հալվեիհյութիջրայինլուծույթի(1:1 մեջ, ապա լվանում մաքուր ջրով, չորացնում ն հարաբերությամբ) ցանքիհամար: օգտագործում (հնդկաշահոքրամ)թուրմնօգտագործումեն լվիճների Թավշածաղկի դեմ:Այն պատրաստելուհամարչորացրածբույսը մանրացնել,լցնել 10 լիտրանոցդույլի մեջ (1/3 չափով), դույլը լրիվ լցնել ջրովն թողնել 2 օր, որից հետո քամել, դրա մեջ լուծել 40 գ տնտետականօճառ ն օգտագործել սրսկման եղանակով: Բույսերը հավաքել ծաղկման շրջանում,չորացնելստվերում:

ՇՈՒԿԱՅԻ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ան

ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄ

Բերքի շուկայահանումը շահույթ ստանալունպատակով:Ֆերմերների

մերն:

մասը կարծում են,որավելի

րարի ոն» -բան մտածել

մեծ

Բույսերիպաշտպանության գործումգոմաղբըն նեխածխոտըկարելիէ օգտագործել որպես ախտահանող,սնկասպան ն վանող միջոց: Գոմաղբի ջրային լուծույթը (1:6 հարաբերությամբ)օգտագործվումէ բանջարաբոստանայինմշակաբույսերի սերմերի ախտահանման համար` ցանքից առաջ դրա մեջ պահելով 6 ժամ: Քամած հեղուկով թփերը սրսկվում են հիվանդութան առաջին նշանները երնալու շրջանում:

լավ

Ապար ամանա այն:

է ժամանակն

անցկացնել այգում բե

ընթացքումնրանցիցշատերը հասկանումեն, որ կարեոր է նան. մտածել մշակումեն մի որնէմշակաբույս, բերքըվաճառելուձասին:Երբ ֆերմերները որն իրենցհամար շատ ավելի հեշտ է մշակել, սակայն իրացմանհետ են հանդիպում,միայնայդ ժամանակեն նրանք կապվածդժվարությունների շուկա ունենալու կարնորությունը գգում: Պետք է ուշադրությունը ն որակյալգյումթերքաճեցնելու,ն. այնվաճառելուվրա: Երբ կենտրոնացնել բերքը նախատեսվածից շատ է լինում, մարդիկսկսումեն պարզապեսայն

աւաակ

լր"րառ

աաատտտտու

րրԽ-ծ---2-2ռա.Ի..........-----շՀ նարար նն

Որ ՈԱԱ

որպեսզի դրանք չփչանան, կամ նվիրել հարնաններինն. բարեկամներին, կամ եթե նույնիսկդրա կարիքըչունեն, չափից շատ են պահածոյացնում տալիսանասուններին:Այդպեսհողիցեկամուտստանալհնարավորչէ: սխալներ,սակայնվստահեք, որ Եթե նույնիսկթույլ եք տվել բազմաթիվ ունեցել եք նան հաջողություններ, այդ ամենը ձեզ օգնում է ավելի լավ հասկանալ գյուղմթերքների արւուսդրությունը ն բիզնեսը: Պետք է ն զբաղվել շահութաբերգյուղատնտեհաղթահարելդժվարությունները սությամբ:Շատ կարնոր է հասկանալ, որ ձեր տնտեսությունըբիզնեսի կարնորճյուղ է, ն պետք Է արդյունավետկերպով իրականացնեքն արտաու կառավարումը: պլանավորումն դրության,ե վաճառքիկազմակերպումը, կտան Փորձենքներկայացնելայն քայլերը,որոնք ձեզ հնարավորություն զբաղվելու շահութաբերգյուղատնտեսությամբ: Պլանավորումնախքանտնկելը:Բերքիիրացմանհամար անհրաժեշտէ ցանքկատարելը:Ունենալովայս հստակշուկայավարական պլան` նախքան պլանը,վատահեղեք, որ բերքի մեծ մասըկվաճառվի:Երբեմնդա այնքանէլ հեշտ չէ անել: Նախ պետք է ուսումնասիրել արտադրված բերքի հավանականգնորդներինէւ պարզել, թե ովքեր են այն մարդիկ կամ է տվյալ արտադրանքը:Ճշտել, որոնց անհրաժեշտ կազմակերպությունները, են թեինչպիսի՞ (ի՞նչորակի)ապրանք նրանքգնում ն որքա՞նեն պատրաստ գնելու: Լս տեղեկատվությունըկցեք ձեր արտադրական պլանին ն օգտագործեք այն ձեր վաճառքը լավագույն կերպով կազմճակերպելու համար: Անշուշտ պետք է հաշվի առնեք նան ձեր տարածքիկլիմայական պայմաննեը ն հողի առանձնահատկություններըե այն, թե որ Ճշտել, թեինչպիսինէ ձեր մշակաբույսերը լավ կաճենձեր հողատարածքում: հողի մեխանիկական կազմը. կավային է, . կավավազայի՞ն, է, թե՞ ավազակավայի՞ն, թե՞ավազային:Որքանէ ձեր հողի բՒ-ը թթվայի՞ն ալկալիական:Որքա՞նէ սննդատարրերի քանակըն արդյո՞քնպաստավոր են դրանք այն մշակաբույսերի համար,որ ցանկանումեք մշակել: Պետք է հաշվի առնելնան այն հանգամանքը,որ ցանկացած,նույնիսկվաստորակի հող, կարելիէ բարելավել,պարզապեսանհրաժեշտէ պարզել,թե որքա՞նեն այն բարելավելուհամարն կազմելուձեր կողմիցկատարվողներդրումները` արդարացվածկլինեն,թե ոչ: արդյո՞ք ձեր կողմիցկատարվողներդրումները Բնականաբար, այդ ծախսերը, ավելանալով բերքի ինքնարժեքին, կթանկացնենարտադրանքի գինը, ն դուք պետք է պարզեք, թե կարո՞ղեք այդ գնով վաճառել շուկայում, կամ քանի տարի է հարկավոր,որպեսզի սկսեքաշխատելեկամուտով: Մեծածախն մանրածախվաճառք:Ինչպես գիտենք, գոյություն ունի ապրանքըվաճառելու երկու հիմնական ձն` մանրածախն մեծածախ: Մանրածախկամ ուղիղ վաճառքիժամանակ ապրանքը վաճառվում է վերջնական սպառողին: Մեծածախ իրացման ժամանակ ապրանքը է սպառողին: վաճառվումէ միջնորդին, որնէլ այնվերավաճառում

առատ

Ուղիղ մարքեթինգը (ուղիղ իրացում,ուղիղշուկայահանում) ավելի շատ ջանքեր ն ժամանակ էր պահանջում,քան մեծածախը,սակայն առաջինի դեպքումգներնավելիբարձրեն: Մի շարք ֆերմերներիգոհացնումէ, երբիրենցարտադրանքըանձամբեն վաճառում, մյուսներինէլ ավելի շատ գրավում է մեծածախ վաճառքը, հատկապես,եթե արտադրանքիքանակը բավականինշատ է: Սակայն երկուսիհամատեղումը շատ ավելիարդյունավետէ: Ներկայացնենքուղիղ շուկայահանման մեթոդների ցանկը: Ֆերմերների շուկաներ: Ֆերմերային ընտանիքին միշտ հաճույք է պատճառում մարդկանց հետ շփվելը Ադ հանգամանքիցելնելով մասն է անհրաժշտ տարտադրել|լրլ) միայն գյուղմթերքի որոշ զյուղատնտեսական/ֆերմերային շուկաներումվաճառելուհամար:Հիանալի է, երբ օրվա վերջում գրպանդ լի է քո արտադրածմթերքի վաճառքից ստացվածգումարով:Պետք է գտնել մի այնպիսիշուկա (վաճառքիվայր), որը համեմատաբարմոտ է ձեր հողատարածքինու նան հարմար է գյուղմթերքն այնտեղ տեղափոխելը Աե ծեր արտադրանքը վաճառելը: Մարդիկ կամաց-կամաց կսկսենսովորել ձեզ ն կդառնանձեր հիմնական Շատ կարնորէ, որ այդ մարդիկիմանանն վստահ լինեն, հաճախորդները: որ կարողեն ամեն շաբաթ որոշակիօրերի գալ ն գնումներկատարել:Երբ ես լինում վաճառումես այն, ինչ շատերն են վաճառում,երբեմն ատտիպված մրցակցության նպատակովիջեցնելգները: Այդ պատճառով,եթե նույնիսկ շուկայումշատ մարդիկեն վաճառումնույնապրանքը,ապա դուք ամեն ինչ պետք է անեք, որ ձեր ապրանքիորակըլինի յուրահատուկն, շատ լավ, ոչ սովորականն գեղեցիկդասավորված: Այդդեպքում դուք ավելի բարձրգին կարողեք ասել ն հավատացած եղեք,որ գնորդներըմիշտ ավելի գոհ կլինեն, քան երբ էժան, բայց վատորակիապրանքգնեն: Շատ կարնոր է, որ դուք շփման մեջ լինեք Բաժանորդագրություններ: մեկ ձեր առանձին հաճախորդներիհետ՝ վերջիններիս շաբաթը արտադրանքը վաճառելով: Նախապես կարող եք խոստանալ նրանց ն բանավորպայմանավորվածություններ շարունակական մատակարարում ձեռք բերել: Հաճախորդներինկանոնավոր կերպով թարմ ապրանք մատակարարելուդեպքում նրանք կարող են նույնիսկ սեզոնի սկզբում վճարել ձեզ ասենք3, 6 ամսվակամ նույնիսկմեկ տարվաարտադրանքի համար:Այդդեպքումդուք նս վստահ կլինեք,որ ձեր արտադրանքիմի մասը նախապեսվաճառվածէ: Գյուղմթերքարտադրելուցառաջ այս փաստըԱս հաշվի է առնվումմինչնպլանավորվումկատարելը: Ճամփեզրին իրականացվող վաճառք: Շատ ֆերմերներ հաճախ վաճառքը իրականացնումեն ճամփեզրին: Իհարկե,սա այն դեպքում,երբ իրենց տարածքին մոտ գտնվող ճանապարհիներթնեկությունըշատ աշխույժ է: Այս տիպի վաճառք հիմնականումիրականացնումեն այն ֆերմերները, որոնց հողակտորներըկամ բնակությանվայրը մոտ են

աաա

է

օրեցօր կավելանա ձեր հա աստիճան,որ ձեզ արդենօգնա Ուղիղ մարքեթինգ:Այն հր բերք ար փոքր քանակությամբ է վաճառվում: Սա նր գնով հանդիսանում: Նրանք արդեն արտադրանքը:Եթե մի մեթոդ վաստակում:Սակայն շատ ֆ խառնվա համապատասխան մեծածախն մանրածախ շուկ ինքնունակէ ուղղակիորենգյու Մեծածախվաճառքիկազ վաճառելումի քանի եղանակկ շատերնեն փորձել: Վաճառքմեժաճախվաճ վերավաճառումէ ավելի բ շահույթը: Եթե չի հաջողվ մեծածախգնորդնէ վնասկր հատկապես սկսնակներիհ մեծաքանակապրանքիառկ Վաճառելմիջնորդին,որն վաճառքից տոկոսներ է պ վաճառվում,ն' միջնորդը,ն ֆ մ շատերըմեծ հաջողությամբ վաճառումռեստորանների մարքեթինգից,դադարումեն արդենսկսումաշխատելռես Վաճառքհիմնարկների ն այլն: Սա կոոպերատիվները է, գներովուղիղ մարքեթինգ պետքէ մրցակցիմեծածախ այն դեպքում,երբ որոշակի պետքէ այն արագ վաճառել չեք կարող այն բարձր գնո փչանա: Արտադրականկոռպերա հավաքումԼ վարձում մեկին,որ միավորումեն իրենց արտադ ստանալու ն. տրանսպորտ մեթոդըկիրառելուանհրաժեշ խմբերի համար: Մեծածա

Աաաա սամաաաաաաաաանաւմտ. Կաաակըկիաակնդատաաաաս......---...-

գտնվումգլխավորմայրուղիներին:Սա նս հաջողվածմարքեթինգի կարնոր է: եղանակներից Տնտեսությունում իրականացվող վաճառք:Հաճախորդները գալիսեն ձեր տնտեսությունն գնում առկա զյողմթերքը: Աս դեպքում փոխադրման ծախսերչկան, սակայնգները մի փոքր ավելի ցածր են: Ոմանք իրենց արտադրանքիփոքր մասն են այսպեսվաճառում,սակայնպարզել են, որ է: այս մեթոդնավելի շահութաբեր Վաճառք բեռնատար ավտոմեքենայից:Որոչ ֆերմերներ որոշակի տարածքում վաճառքն իրականացնումեն բեռնատարավտոմեքենայի են խոշոր վրայից: Նման տիպի վաճառք հատկապեսիրականացանում ն ունեն ֆերմերները,ովքեր բավականաչափարտադրանք երբեմն չեն ցանկանումպահետոավորելլ̀րացուցիչ ծախսերից խուսափելու համար: են նախընտրում Շատ Ֆերմերներ վաճառքիայս մեթոդը: Կան որոշ ռեստորաններ, Վաճառքռեստորաններին: որոնք ամեն շաբաթ ֆերմերներիցգնումներեն կատարում:Սովորաբար ռեստորաններն ավելի լավ գին են վճարում, որովհետե.ապրանքըբարձրորակէ ն ունի թարմն հաճելի տեսք: Որոշ ֆերմերներպարզապեսգիտեն,թե ինչ են ցանկանում են աճեցնում: այդ ռեստորաններըն հատուկ դրանցհամար մշակաբույսեր են, որոնք Իրենց արտադրանքիմի մասըսառեցնում կամ պահածոյացնում նույնպեսսեզոնիավարտիցհետո վաճառումեն ռեստորաններին: Ինքդ քաղիր: Աս եղանակը հատկապես տարածված է ԱՄՆ-ում ն Ֆերմճերները Եվրուպայում: բերքի մի մասը թողնումեն, որ հաճախորդներն Սա իրենք քաղեն: նվազեցնումէ ֆերմերներիաշխատանքային ծախսերը, նան ինչպես գյուղմթերքիգինը` գնորդի համար: Մարդկանց,հատկապես քաղաքայինբնակչությանը, իսկապեսդուր է գալիս գալ տնտեսությունն իրենցծեռքովհավաքել նախընտրած բերքը: Ֆերմայում վերամշակվածարտադրանք: Որոշ ֆերմերներ իրենց արտադրանքիմի մասը պահածոյացնումեն, որը ձմռան ամիսներին վաճառում են ֆերմերայինշուկաներում Լ այդ դեպքում վերամշակված արտադրանքն ավելի թանկ են վաճառում: Պատրաստի արտադրանք վաճառելիսշահույթըշատ աւելի մեծ է լինում: Ասենք,ոմանք թթու են դնում, մյուսներըհյութերԱ մուրաբաներեն պատրաստումկամ մրգեր ու տարբեր կանւսչիներեն չորացնում:Այսձեով նան նվազեցվումէ կորուստը: Բնւտտանեկան զամբյուղներ: Վաճառքիայս եղանակըսկսել է գործել նան Հայաստանում: Որոշ ֆերմերներ ունեն հաճախորդների մի ստվար են բանջարեղենով զանգվածն. ամեն շաբաթ նրանցհամարպատրաստում կամ մրգերովզամբյուղներ,ինչպեսնան կաթնամթերք: Նույնիսկ եթե իրենց նրանքչունենորնէբանջարեղենկամմիրգ, ապա դրանքգնում հողամասում են հարնան ֆերմերներից,որւպեսզիբավարարենիրենց հաճախորդների պահանջը: Շատ կարնոր է, որ հաճախորդիներբեմն անակնկալներ մատուցեքն միայն ու միայն վաճառեք որակյալ ապրանք: Այս դեւպքում

ատար

ՀԱՍՆԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏ ՔԱՅԼԵՐ

4.

3.

2.

1.

նայլ

Ար ԱՆԱՍ անար Արո ԱՆ:

ԱԱ

ո

թե ոչ

»

պարզեք, թե հաճախորդնինչ է ցանկանումկամ նրան ինչ է անհրաժեշտն, եթեհնարավորէ, ւիորձեքդա տալ նրան, »աճեցրեք՝ այն մրգերն ու բանջարեղենները, որոնք ձեր հաճախորդներնեն ցանկանում,այլ ոչ թե այն, ինչ դուք եք ցանկանում,

Աշխատեքմիշտգոհացնելհաճախորդին

.

»

»մի խախտեք ձեր խոստումները,պայմանագրերնու համաձայ նագրերը,եթենույնիսկդուք դրանիցվնասեք կրում, ստիպեք որ ձեր աշխատողները համապատասխանենձեր չափանիշներին:Երբեք ոչ ոքի թույլ մի տվեք թերակշռելկամ ձեր հաճախորդիմանըըոչ լրիվ վերադարձնել, միշտպրոֆեսիոնալտեսքնգործելակերպ ունեցեք:

ոչ

Ա

հետ, որոնք երաշխավորումեն մշտական,այլ ֆերմերների պարբերական մատակարարում:

.

Պահպանեք ձեր հեղինակությունը՝որպեսազնիվգործընկեր

.

գրավիչ

ն աը մ է թարմություն, մ ն հաճելի ճե հա մ նշանակում ապրանքիորակ տեսք ն օգտակարություն այսինքն` կեղտի, (առողջարարություն), պեստիցիդիմնացորդների վարակիչներիբացակայություն, եթեձերաւլպրանքը բարձրորակչէ, իջեցվածգնովվաճառեքայն, եք ձերճեր վաճառած ապրանքով նքով: հպարտացեք վաճա

Հեղինակություն ստեղծեքորպեսհուսալիգործընկեր

՞

»

.

Հեղինակություն ձեռքբերեքորակիբնագավառում

Շուկայավարականինչ մեթոդներ էլ որ ընտրեք. գոյություն ունեն անհրաժեշտւվայմաններ,որոնք, ըա մեզ, ոչ միայնօգտակարեն, այլ նան պարտադիր,եթեցանկանումեք հաջողության հասնել:

ՀԱՋՈՂՈՒԹՅԱՆ

ֆերմերների համար, որոնք ուղղակի չունեն շուկայահանմանհամար անհրաժեշտժամանակ,էներգիա,ցանկությունկւսմխառնվածք: Փորձեք ավելի լավ ուսումնասիրել ն ներկայացվածայս բազմաթիվ մեթոդներիցձեզ համար ընտրել այն լավագույն մեթոդը, որն ավելի է ձեր խառնվածքին: հոգեհարազաւո ունենում,

'

»

«

»

՞

«

»

»

»

Աա

փոխադրելկամպ ընդլայնեքապրա չի վաճառվում,ապ վերջինը,սակայնո մեծ ջանքերն էնե եթեչես կարողայն

արար ընտրեք այնպիս

առանձնահատու ընտրեքայնպիսի ձեր ապրանքիգն սակայն ավելաց արտ օրգանական պարտ

Բր

օգտագործեքպրո ապրանքըգրավի վրա, գտեք շուկայի մի հատուկ ապրան

էոկարգարուն խնոեր

»եթե հաճախորդը բավարարված չէ ն ապրանքըկամփո

»

»

»աշխատեք գոհ սպասարկմամբ, ժամանակառ ժ (հաճախորդների դ եղեք աշխույժն զվ

ՓԱԹԵԹԱՎՈՐՄԱՆ

ԿԱՐԵՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ

ԱՌԱՎԵԼՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Նույն որակիգյուղմթերքների առկայության գրավել դեպքում շատ կարնոր է հաճախորդների ուշադրությունը նշաւոավելի մուռ վստահության կարնորէ հաճախորդների նե ձեռք բերումը: Ճիշտ գրագետ փաթեթավորման միջոցով դուք կարող եք բարի ն հաճելի հւարաբերություններձնավորել ն պահպանել երկարատնու շարունակական ձերգնորդներիհետ: հարաբերություններ Երկարաստնու լավ հարաբերությունների պահպանման համար անհրաժեշտ է կանոնակարգել հաճախորդների պահանջները կ առաջարկել հենց այն ապրանքը ն փաթեթավորումը,որը լիովին բավարարում է նրանց պահանջները:Գոյությունունի այն կարծիքը, թե «ապրանքները վերադառնում են, իսկ գնորդները` ոչ»: Ուստի գյուղատնտեսության զարգացման ներկա փուլում, երբ առկա է ճրցակցայինդաշտ, ն չկան կանոնակարգված շուկայական հարաբերություններ,շատ կարնոր է արտադրվածապրանքիարդյունավետիրացումը: Աս տեսանկյունիցշատ կարնոր նշանա2-... կություն է ստանում փաթեթավորումը,ոո. է: երաշխիքներիցմեկն հաջողության Փաթեթավորումըմարքեթինգայինշղթայի կարնոր օղակներից է, որի շնորհիվ մենք տեղեկությունենքտրամադրում գնորդներին: Փաթեթավորումը պեւոք է դիտարկել որպես հզոր մարքեթինգային գործիք, որը է գյուղմթերքարտադրողինհնարավորություն տալիս ընդլայնել արտադրությունըԱ. վստահություն առաջացնելսպառողներիշրջանում: Շատ կարնոր է, որ գյուղմթերքի փաթեթավորումը տեղեկատվություն պարունակիոչ միայնարտադրանքի,այն արտադրողին արտադրության ու վայրի մասին: պատմության Փաթեթավորումըապրանքիձնավորմանկարնորմասն է, ն փաթեթավորմանհետ կապվածծախսերըպետք է մւոնեն վաճառվողապրանքիգնի |

:

փոխմանկամ պահպանմանհամար, ն թե փաթեթավորմանհամար ինչպիսի նյութ է նախընտրում սպառողը (բազմակիօգտագործման,փայտե, պոլիէթիլենային,թե թղթե տոպրակներ,օղոտե զամբյուղներ, թե մեկ այլ

տիպի):

է նախընտրում սպառողը, Անկախ նրանից, թե ինչ փաթեթավորում մնում է պառողին տեղեկափաթեթավորմանհիմնական նպատակը քաշով ապրանքիտրամադրումը, տվությունհասցնելը,նրաննախընտրած ն մթերք ապրանքային տեսք անվտանգության պահպանումը: տուփի կամ տաՓաթեթավորման րայի կրկնակի կամ բազմակի օգտակարող է էականորեննվազեցգործումը բացասական ներ փտհաթեթավորման ազդեցությունըշրջակա միջավայրի պետք է ապավրա: Փաթեթավորումը օրիհովի նան հարմարավետություն, նակ այն պետք է հեշտությամբբացվի ն փակվի ապրանքիմնացած մասը պահպանելուհամար, հարմար լինի տեղափոխման համար նայն: Փաթեթավորումըշատ կարնր գործընթաց է, որի միջոցով կարող եք ցույց տալ նախ ն առաջ ձեր կողմից արտադրված ապրանքի առանձնահատուկությունները (օրինակ`մաքրության,առանց թունանյութերի մշակության,առողջարար հատկությունների ն սննդարարությանվերաբերյալ), որը գնորդի մոտ կառաջացնի ապրանքը գնելու ցանկություն: Յուրահատուկ փաթեթավորմանմիջոառանձնացել,կարնորել ձեր ցով դուք կարող եք անհատականացնել, տրամադրել ձեր հաճաապրանքը ն անհրաժեշտ տեղեկատվություն խորդներին, խրախուսել նրանց, որն անշուշտ կնպաստի ձեր ավելացմանը: ծավալներիաճին ն եկամուտների արտադրանքի Փաթեթավորման ընտրություը պետք է լինի գիտակցված ն հիմնավորված: .

մեջ: է ավելի կարնոր,որն ապահովում է ապրանքի Այն փաթեթավորումն ամբողջականությունը, դրա պահպանման ն տեղափոխմանհարմարա-

վետությունըն հետագաօգտագործումը: Պետք է հաշվի առնել նան այնրհանգամանքը, թե ձեր կողմից արտադրվողարտադրանքընախատեսվածէ թարմսպառման,թե տեղա66

ՑԱՆԿ

սելշմնօո, ԽԾ։-/ՕՌ., 10/Շուժ, 1985

,

-

ՏՅախիոյռո, Տհ., Տոախհոոյ/ոԱ. Տխժ`տ օո 16 ՇԱԱԿՅԱՇՈ օք Ցի հ ԹոՂՁԵՇՈՅ| Բօօ4 ԼՇցԱՈ6Տ Մ6ժՄԹԵլԵճՅո (ո էհճ 16 ԿՅԱԹՄձ. օո Ծոաո Լծցսոծ ԲՅՏԾՅոՇհ ՇՕոլԹ/Թո«6 Էսօքօճո ՇՕոՈՒԹԲՅՈՇՑ ճոեճի/82010, քք. 314 ճԹետճոմու Խնաշհ,ՔՄ Տոֆեճ, ՕՈՅցօո/ ԿՅՈԼՇՑ:,նոտ Տասհհճոյոո, մճոոճ Ճեօքռո, Խո ԾոԵղճի/ՅոՃ ծԱՈ615."'ՃՇՈԹԿՇՈՇՈՒՏ ո ԹճՏԹՅՐՇի օո

ԿՁԿԽԱԾՈՅ( (ՕՆ ԹՈ2727058 (ՏԵԿ.) ԲՅժ.),Յ Լցած

Շօք Մմմմ ԹՅԹԱՆ6"

ՕԶ6ՈՅԱՇԱՇՏՕԱՐԵՇՏ,

ԼՅ. ԲՕԿՈ. / Է|Թ/Ա4/6ց. Շրօք Թ6Տ. 47 (2010) 10. Տոասհհոոյռո, Ա. Շ., ճեօքյոո, 1.Շ, Շճեղծիյշո,ԷՇ, ԿՅոյճո, Ճ.Ծ, "ՄՄ. |ո

ք6Յ, ՆՅԱԾՈՑ /ԹՈՈՕՏ8 (ՏԹԿ.)ԷՏՎ.(ԷՅԵՅՇՔՅ6)

/ոտլխոսթտեցՁեռո Օ8լո ԼՅցսոՑ Ա-52 հտ ոճցճշոծ ծէ |Ռ6 ԲսՕքօճո ՃոՈրՇՈԹ", ԲՏՏՕՇԱՅԱՇՈԵւ Օրճլո Լոցսոծո), 2009, 11. ՃԱՈՅԱՅ,Ճ.ԽԼ, ՃԽ6Տ Օ6 ՃՈՈԹԱՁ,Շ.Խ, Բօոճու, Յոժ օ6րտ. 1ոռք/62) ՁՈՄ քոՇմսՇնծո, 1994, ԲՃԾ, ԱՇՕՈՈԾ,

ՏՕ/ԵՑՅՈ, ղքօԿԾՈՂՑՈՒ

12. մօհո Մ//ԹՄ Յոժ ՏօոՏ, ՇիՇիտլթղ, ՇՕԽՔԾՁԷԹՏԲՅՒՇԻ, Ք/օմսՇնօո Յոժ

ՂԵլտլ, 2008,

Ն.Գ., Օրգանական Սարուխանյան գյուղատնտեսություն,Երնան,2012 Ն.Գ., Հաւտիկաընդեղեն Սարուխանյան մշակաբույսեր, Ծրնան,2012 Ն.Գ., Գյուղատնտեսական Սարուխանյան աշխատանքների ուղեցույց, Երնան,2012, Ն.Գ., Բանջարային Սաիուխանյան լոբի, Երնան,2003 ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարություն, Հայաստանի Հանրապետությունումգյուղատնտեսական մշակաբույսերի ն մոլախոտերի վնասատուների,հիվանդությունների դեմ օգտագործման համարթույլատրվածբույսերիպաշսւլանության քիմիականն կենսաբանականմիջոցներիտեղեկատու,Երեան 2007, Հ.Շ... Յո/քո Ճ., (մօոմ Շիլխ-քճռ ՇօՕԱԾՇնօո Տասխհճույծո, /Ձղծի/ ռ Խ/օսուլոօստ օէ. /ՃոոծուՅ -ԱՕՑ ՏՅԺ, Տե, 2008, ՂՏՏնոց ՒՑՑԾՇՈՏ Ա. Շ. ԾՈ 15 ԲՈ

ՇՅԱՇՅՏԱՏ ԷոԿՈԾՈՒՂՅոն

ՏՅՒԽՒԻՅՈԴՅՈ,

ՇՕոքօՕՏե օԺԱՇՏ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

էլ-

Հեռախոսնե

ՀայաստանիՀանր

Գյուղատնտեսու

Հեղին

Փորձագիտ

Հ

10Ս5:

Պուշկինի (10) 53 96 47, Ժ 374 (55) 784787 Ս |սՏՅԵՅէՏ(Ջոծէ5սՏ.Յոո, սՏՅԵՅԷՇ(ՕյոՁյ|. ն

ԿՈ/Ա.նՏՅԵՅԼՏ.Յո

Տպագրված է «Լուսաբաց հրատարակչատան» տպարանում

Է-Յէ

Հեռ.՝

Դուայթ

ՒՍԱԲԱՑ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉԱՏՈՒՆ